["52", "Historyografia.", "regu artykułów „Przeglądu Polskiego” z roku 1869, wyszydzających powstanie 1863—1864 r. Program ten został sformuowany w broszurze Leona Bilińskiego p. t. „Znamiona polityki narodowej i krajowej t. zw. „Stańczyków” (Lwów 1882). Należał do szkoły krakowskiej i pracujący w Warszawie, lubo nieuczestniczący w walce politycznych stronnictw galicyjskich, Adolf Pawiński († 1897 roku), wielbiciel i badacz działalności Stefana Batorego, whomóte przypisał powodzenie w dążnościach samowładczych, autor cenionych wysoce „Rządów sejmikowych” (1888) i „Sejmików ziemskich” (1896). Więcej niezależny umysłowo Ksawery Liske, uwielbiający przez uczniów uniwersytetu lwowskiego profesor, organizator Towarzystwa Historycznego we Lwowie i kółek historycznych w miastach mniejszych Galicyi, założyciel „Kwartalnika Historycznego”, otaczał jednak Kalinkę czcią i osłaniał przed krytyką oppozycyjną. Następnił taki umysłowy trwa do dziś - dnia, lubo z mniejszym nateżeniem: w Krakowie nie ogłada się na program stronnictw politycznych Viktor Czeramak, badający „Plany wojny tureckiej Władstawa IV” (1895), różne wypadki z czasów Jana Kazimierza i charakteru tego króla, wreszcie osobę i cyzyu Jana Sobieskiego, a we Lwowie Szymon Askenazy obalił powagę Kaliki „Przymierzem polsko-pruskiem” (1900) w dziale spraw zagranicznych, pojmowanie zaś spraw wehrztrznych i charakterystykę władź rządowych w „Sejmie Czteroletnim” kwestyonowali Tadeusz Korzon w recenzyach („Ateneum” 1881, I tomu I-go; 1886, IV t. II-go) i Władysław Smoleński, który ocenił grunтовnie od pierwocin zawodu pisarskiego „Stanowisko Waleryana Kalinski w H-i polskiej” (w „Goń. Polsk.” i osobom 1887, przedr. w „Pismach Historycznych” 1901, tom III str. 333—378), a wydając własną pracę: „Ostatni rok sejmu wielkiego” (1896) zastrzegł, żeLATeS\n\nS\n\nT\n\nO\n\nN\n\nA\n\nZ\n\nY\n\nO\n\nB\n\nI\n\nN\n\nI\n\nI\n\nK\n\nO\n\nM\n\nI\n\nN\n\nI\n\nI\n\nM\n\nO\n\nB\n\nI\n\nN\n

Historyografia.

53

stanowił mnich z Pieczar kijowskich, Nestor (1056—1114), zwany zwykle „rzetelnym” (prawdiwj), obrany za patrona przez Towarzystwo Historyczne w Kijowie, ale dzisiaj krytyka historyczna, zagajona w r. 1851 przez P. S. Kazańskiego (w miesięczniku „Otieczestwiennyja zapiski”), przyznała mu autorstwo dwu tylko utworów: „Skazanije o Borysie i Hlebie”, oraz „Niełje Fieodosija”, kronikę zaś uznają za zbiór kilku dawniejszych roczników; więc w nomenklaturze naukowej kronika ta cytuje się jako „Powesti wremiannych let” bez imienia Nestora. Tym sposobem dobra opinia o jego rzetelności może pozostać nietkniętą, chociaż badacz francuski Schlumberger wykażał nierzetelność kroniki w przedstawieniu wojny Światosława z Bizantynami o Bulgaryę („L’épopée Byzantine à la fin du X siècle: Jean Tzimiscès, les jeunes années de Basile II” Paryż, Hachette, 1896). Kronika, pisana w dalszym ciągu przez mnichów, od ostatniego z nich, Wawrzeńca (Ławrentij), który podpisał swoje imię w r. 1377, zowie się „zwodem Ławrentjewskim” i jest najstarszym ze wszystkich rękopisów historycznych, jakie obecnie istnieją: znaleziona w Suzdalu. Inny, późniejszy rękopis roczników południowo-ruskich znalazł się w Kostromie w klasztorze Hipacego i dla tego zowie się Ipatjewskim. Znajdują się rocznikarze w wielu miastach, np. Kijowie, Smoleńsku, Nowogrodzie, Pskowie, nie-jednokrotnie w różnych odpisach t. zw. „zwo-dach”. Gdy nastały czasy panowania Mongołów, Ruś naddnieprzańska, naddniestrańska i nadniemeńska weszły w skład W. Księstwa Litewskiego, które połączyło się z Polską (1386—1569) i razem z nią kształciło się pod wpływami cywilizacyi zachodniej, a w dorzeczu Wołgi wywyzły się W. Księstwo Moskiewskie, które wyzwoliło się z pod „jarzma” mongolskiego dopiero w 1480 r., ale odosobniwszy się od Zachodu pod wpływem różnicy wyznania religijnego, żyło tradycją i zasobami cywilizacyji bizantyjskiej. Nie doskonała się tu sztuka dziejopisarska; pisały się tylko roczniki, coraz bardziej podległe politycznym wskazówkom dyszdy państwowej; wreszcie przeistoczyły się na księgi „razriadne”, t. j. zapiski o służbie, urzędach i zaszczytach rodów bojarskich. Wielki zbiór kronik i roczników zaczęło drukować od r. 1841 p. t. „Połnoje Sobrańje Russkich Letopisiej”; składa się on z kilkunastu tomów, lecz nie jest kompletny; towarzystwa naukowe, kommissyje archeograficzne i osoby prywatne nie szczędziły trudu na inne wydawnictwa, a jednak i teraz jeszcze uczeni uskarżają się na braki. Historya zaś Powszechna nie była wcale uprawianą; czasem tlómaczono tylko dzieła zagrażnicze, jak Marcina Bielskiego kronikę, albo niewiadomych autorów: „O statach Hungaryi”, „O korolestwach Skotskom (!) i Ibierskom”.

Piotr Wielki, twórca Imperium Wszechrossyj-

skiego i alfabetu nowego, t. zw. „grażdanki”, naradzając się z Leibnizem, zamierzał założyć Akademię Nauk ze wszystkiemi wydziałami. Zamiar ten urzeczywistnił się dopiero po jego śmierci w 1725 r., lecz pierwszymi Akademikami byli sami Niemcy. Historyę reprezentował naprzód Beyer, a potem Müller, wydawca źródeł i czasopisma „Ježeniedielnyja Izwieszita”. Niebawem jednak znalazł się w gronie akademików genialny Rossyanin, Łomonosow († 1765) piszący wierszowane ody, rozprawy mineralogiczne, fizyczne, chemiczne etc. On-to wydał w r. 1760 podręcznik historyi p. t. „Kratkij Letopisiec” i zostawił w rękopisie dzieło p. t. „Drewniaja Rossijskaja Istorija ot naczała Rossijskawo naroda do konczyny w Kn. Jaroślawa I ili do 1054 goda, soczynionnaja Michajłom Łomonosowym, statskim sowietnikom, profiessorom chimii etc.”, wydane po śmierci w r. 1766. Wyliczając zalety nauki, autor powiadał, że Historya daje młodym rozum starych, uczy monarchów rządzenia, a poddany posłuszeństwa etc. Porównywa Rossyj z Rzymem, jako dwie podobne potęgi, tę wszakże nańduje różnice, że wzrost Rzymu przypadka na czasy rzeczypospolitej (grażdanskoje władienije), a samowładztwo doprowadziło go do upadku; przeciwnie zaś Rossya przez „różnomyślną wolność doszła prawie do ostatecznego rozstroju, a przez samowładztwo umocniła się na początku i po czasach nieszczegliwych rozszerzyła się, wzmacniła, wšawiła. Jest dosyć oczytany: czterie swoje wiadomości z Herodota, Pliniusza, Saxona Gramatyka, Sturlesona, Kromera, ale do plemion słowiańskich zalicza „Kurlandczyków, Żmudzinów, Litwinów i resztki dawnych Pruszków”. Następuje Tatiszczew złożył Imperatorowej Katarziny rękopis zmarłego swojego ojca, Wasila Mikołajewicza, radzcy tajnego i gubernatora astrachańskiego: Historyę Rossyi od czasów najdawniejszych, „zebraną w 30-letnim niezmordowanym trudzie” („Istorija Rossii s drowiejszych wremion etc.”). Istniał już uniwersytet w Moskwie: więc radzie tego uniwersytetu powierzony został ów rękopis do ogłoszenia drukiem. Jakoż tom I wyszedł w 1768, a drugi dopiero w 1773, z powodu trudności, jakie napotkała rada w oczyszczeniu tekstu i poprawianiu pisowni imion własnych, gdy sam autor uskarżał się na brak dobrych tlómaczy. Dzieło to sięga o što niespełna lat dalej od poprzedniego, kończy się bowiem na panowaniu Iziasława II (rok 1149); jest ono do dziś cenione ze względu na wiadomości o rocznikach zaginionych, które autor posiadał lub ogładał. Wielce pożytecznym był dla rossyjskiej pobyt Schlözer a w Petersburgu w latach 1762—1769, nauczywszy się bowiem języka rossyjskiego, ten utalentowany historyk spowodował wydrukowanie Nestora po raz pierwszy w 1767 r., a nadto zabrał się do krytycznego opracowania

54

Historyografia.

latopisów („Probe russischer Annalen” 1768) i, osiadłszy później w Getyndze, wydał Nestora po słowiańsku, ale w transskrypcyjści łacińskiej, z tłómaczeniem niemieckiem i obszernemi dyssertycami (1802). Dzieło to zostało przetłómaczone na język rossyjski przez Jazykowa (1809—16), a „spolszezone przez Jul. Kotkowskiego” wyszło w Kijowie jeszcze w 1860 r.—niewątpliwie zbyt罕no. Już bowiem od początku XIX. rossyska rozwijała się postępowo. Karamzin pisał i wydawał od r. 1809 tomy swojej „Istoriji Gosudarstwa Rossijskawo” aż do 12-go, z przypiskami, czytywanemi do dziś-dnia. Pogodin (1800—1875) rozwinął badania na szeroką skalę: jego „Izsledovaniją, lekcii i zamieczaniją” obejmował 7 tomów, a sięgają tylko do najazdu Taborów; stał się on przewodnikiem „szkoły słowianofilskiej”, która wyprowadzała ustrój społeczny Słowian z gminy (obszczyna) i zarzucała Piotrowi W-mu stłumienie naturalnego rozwoju cywilizacyi rossyjskiej przez gwałtowne narzucenie cudzoziemszczyzny zachodniej. Z oppozycyą wystąpił Sergiusz Michajłowicz Sołowjow (1820—1879), twierdząc, że pierwotną więzią społeczną była organizacja rodów (rodowoj byt). Rozpoczął on też swoje wielkie, 29-tomowe, dzieło: „Istorija Rossii” od czasów poprzedzających przybycie Ruryka do Nowogrodu, roztrząsał krytycznie wszystkie hypotezy, wszystkie kwestye sporne, a wydając z niezachwianą wytrzymałością co roku po jednym tomie, przebrąnił przez dzieść stuleci i doprowadził swą opowieść prostą, szczerą wedle swego sumienia, aż do r. 1774. Nadto w oddzielnej monografii zaszkicował z końca pano-wania Katarzyny II ostatnie rozbiory Polski p. t. „Istorija padienija Polszy” (1863). Od czasów Iwana Kalety oświetlał stopniowy rozrost państwa jedną ideą: „zbierania ziemi ruskiej” przez wielkich książąt, carów, imperatorów i Katarzyny II. Następca jego na katedrze uniwersyteckiej, Klu-czewskij, prowadzi swe badania bardziej na gruncie prawniczym i socyologicznym. W monografii p. t. „Bojarskaja Duma” (1882), w artykułach, podanych do „Russkaja Myśl” (1884—1892), w podręczniku i w prelekc雅ch litografowanych zajmuje się organizacją władź rządowych, wytwarzaniem się klas społecznych, sta-nem ekonomicznym i prawnym włóchian, rolą „ziemskich soborów” czyli zgromadzeń sejmowych w XVI i XVII wiekach, reformami Piotra W-go, określeniem przewrotów pałacowych po jego zgonie i polityką, tak wewnętrzną jak zagraniezną, Katarzyny II, której zarzuca prze-kroczenie zakresu interesu narodowego w kwestyach tureckiej i polskiej, gdy, nie poprzelając na posunięciu państwa do brzegu morza Czarnego, jako naturalnej granicy, chwyciła się „projektu greckiego”, t. j. podziału Turcyi do spółki z Austryą, i, nie poprzelając na wyzwołeniu Rusi Południowej, oddała Polskę na zniemczenie przez podział. Bestużew Rjumin

(zmarły niedawno) zdobył chlubne uznanie rozprawą „O sostawie russkich letopisiej do konca XIV wieka” (1868), oraz I-ym i częścią II tomu „Russkoj Istorii” (1872, 1885), która sięga tylko do śmierci Iwana Groźnego, lecz odznacza się udatnem przedstawieniem materyłu w dwu równoległych pasmach: historyi czynów (bylewaja istorija) i kultury (bytowaja), z dokładnym przedstawieniem zasobu źródeł i opracowań odnośnych. Kostomarow († 1885) skarbił sobie licznych czytelników żywością i namiętnym prawie tonem swojej opowieści, bogactwem zaś zebrałnych materyałów zaleca się jedna tylko 3-tomowa jego monografia o samozwańczym okresie: „Smutnoje wremia” (1866). Mniej gruntownościami okazał w studyach z dżejów małoruskich, jak „Bohdan Chmielnickij”, „Ruina”, w historyi Polski podczas ostatnich rozbiorów („Poslednije gody Rjeczypospolitoj”) i w biograficznej Historyi Rossyi („Russkaja istorija w życznieopisa-nijach głowniejszych jeja diejatielej”). Ożywał go patryotyzm Małorusina, zaostrzony nienawiścią kozaczą do Polski. Współtowarzyscz je-go z „bractwa Cyryła i Metodego” był Kulisz († 1897), bardzo czynny publicysta i poeta małoruski; stanął z nim atoli w sprzeczności jako historyk, doszedł bowiem przez badania źróde-we do potępienia kozaczyzny z jej Sierzą i hetmanami. Uderzającą szczególnie jest biografia Bohdana Chmielnickiego p. t. „Otpadienije Mało-rossii ot Polszy” (1888, 3 tom), którego nazywa Tamerlanem, potworem, „żmiją Goryniczem” z bajki, sprawcą nieszczęść Ukrainy. Towarzystwo Historyi i Starożytności Rossyjskich wydało swoim nakładem tę monografię przez wzgląd na tolerancę naukową, ale członek-sekretarz Karpow załączył swoją polemiczną rozprawę w obronie poniewieranego kozaka, który przyłączył Ukrainę do carstwa Moskiewskiego. Praca nad dziejami Ukrainy idzie dość zwawo i teraz w dwu ogniskach: w Kijowie i Lwowie; wyraża się jednak przeważnie w artykułach czasopisma „Kijewskaja Staryna” i w wy-dawnictwach Towarzystwa imienia Szewczeńki. Na polu wydawniczem wielką zasługę nauce wyświedczył Siemiewskij Michał († 1892) przez założenie tak obfitego w najcenniejsze materya-ły miesięcznika „Russkaja Staryna” w 1870 r. i przez zachęcenie księcia T. A. Kurakina do wydawania dokumentów jego rodu p. t. „Archiw kniazia Kurakina”. Był też Siemiewskij sam wybornym badaczem i autorem wielu studyów, rozjaśniających panowanie Piotra W-go, jak np. „Słowo i dzieło” (1862), „Storonniki carewicza Aleksieja”, „Imp. Ekatierina i semiejstwo Mon-sow” i in. Podobnie nakładem głowy rodu wychodzi ważne „Archiw kniaziej Woroncowych”, pomnażając bogaty już zasób źródeł, wydawanych przez Cesarskie Rossyjskie Towarzystwo Historyczne w Petersburgu „Sbornik”, przez Kom-missyę Archeograficzną kijowską „Akty Jugo-

Historyografla.

55

Zapadnoj Rossii", „Archiw Gosud. Sowieta", przez Bartienjewa „Russkij Archiw", oraz u-
rzędowo wydane „Protokoły zasiedanjii Gosudar-
stwiennowato Sowieta" i t. d. Grundtowe opracowa-
nia posuwają się włąb XIX wieku, jak Szył-
dera „Impierator Pawił I" (1901), „Impiera-
tor Aleksandr I" (1899, 4 tomy). Historya po-
wszechna uczyniła także wielkie postępy w cią-
gu XIX w. Początek był bardzo niepomyślny:
profesorowie uniwersytetu moskiewskiego, cudzo-
ziemcy, jeśli wykładali, to w językach obcych
przed słuchaczami, którzy ich nie rozumieli; za
Pawła wzbronionym był dowóz wszelkich ksią-
żek z za granicy; nawet za panowania Aleksan-
dra I w ostatnim reakcyjnym okresie, chociaż
istniały już uniwersytety we wszystkich prawie
okręgach naukowych, instrukcya ministeryalna
zalecała, aby profesor „nie wdawał się w zby-
teczne szczegóły bajań o czasach najdawnie-
szych", lecz, wyłożywszy Pismo św. i Herodota,
wykazał z pisarzy klasycznych, „że przed data
założenia Rzymu niema nic stanowczo wiaro-
godnego"; następnie miał obowiązek „udowodnić,
że chrześcianie posiadali wszystkie cnoty pogan
w wyższym bez porównania stopniu" i zamknąć
kurs poglądem filozoficznym na najważniejsze
epoki historyi nowożytnnej w myśl znanej mowy
Bossueta, a w duchu historyi Ferranda (H. przez
A. M. Łowiagina w Encikl. Słowar Brockhausa
i Efrona, Petersb. t. XXVI str. 498). Początko-
wą datę uprawy dziejów Europy zachodniej sta-
nowi wstąpienie na katedrę w uniwersytecie
moskiewskim T. M. Granowskiego (ob.) w r.
1839, który pięknie napisanemi rozprawami „Ju-
lin, Jomsburg i Wineta", „Abbat Sugieryj" etc.,
a bardziej jeszcze wykładami i odczytami pu-
blicznemi, obudził zamiłowanie do Historyi Po-
wszechnej w szerokich kołach. Należał on do
„kółka Stankiewicza" czyli do stronnictwa „za-
padników", t. j. wielbicieli Zachodu. Godnymi
uczniami jego byli profesorowie: zacny Ku-
drjawcew († 1857), autor monografii „Sud'by
Itali" z pierwszego okresu Sredniowiecza, i Je-
szewskij († 1859), który zajmował się tymy
okresem: „Pieresielenije narodow, Mierwingi
i Karłowinge". Henryk Wyziński (Polak, ale
polskiej literaturze obcy, † 1878 w Paryżu) po-
sunął się dalej, bo do XIV i XV wieków w roz-
prawie „Papstwo i swiaszczenuja Rimskaja Im-
pierija", a mianowany profesorem w Moskwie,
wykładał w natłoczonej zwykle sali urządzenia
feudalne. Wszyscy uni jednakże poza grauica-
mi Rossyi nie byli znani. Uczeń i następca ich,
Gerje (Guerrier), rozpoczął swój zawód rozpra-
wą o rozwoju nauki historycznej („Oczerk raz-
weitija istoriczeskoj nauki", 1886), a następnie
ogłosił)długi szereg studyów z XVIII w., z któ-
rych zanotujemy walkę o tron polski po śmier-
ci Augusta II: „Borba za polskij prestoł w 1733
godu". W ściślejsze obcowanie z Zachodem,
bo nietylko przez opracowanie tematów w bi-

bliotekach i archiwach zagranicznych, ale przez
ogłaszanie swoich zdobyczy naukowych w języ-
kach: francuskim, angielskim, niemieckim, wstą-
pili: Traczewskij (* 1843) o polityce mini-
stra de Vergennes i o Fürstenbundzie 1880),
Winogradow (* 1854) „The Villainage in Eng-
land” (1892) przez artykuły zamieszczane w war-
gielskij „Athenaeum”, „English Historical Re-
view”, „Fortnightly Review”, w niemieckich
„Forschungen zur deutsch. Gesch.”, wresz-
cie przez wykłady w oksfordzkim uniwer-
sytecie: „Slavophilism and western ideas in
Russia”; Maksym Kowalewskij (*1851), praw-
nik i socyolog w kierunku „historyczno-porów-
nawczym”, autor licznych rozpraw w języku
rossyjskim i studyów o prawie zwyczajowem
rossyjskij, zamieszczanych w „Nouv. Revue
Historique de droit”, oraz dzieł, jak: „Tableau
des origines et de l’évolution de la famille et
de la propriété” (Sztokholm 1890); „Modern
customs and ancient laws of Russia” (Londyn
1891) i t. d., miewał odczyty w Sztokholmie
i w Oksfordzie, Mikołaj Gw. Karjejew (* 1850)
wydał w łółmaczeniu francuskiem swoje stu-
dyum o sprawie włościańskiej we Francyi
w ostatniej ćwierci XVIII w. „Krestjanie i kre-
stjanski wopros w posledniej czetwieli XVIII w.”
(1879) i zamieścił w „Revue Historique” 1893
„Causes de la chûte de la Pologne”, artykuły skró-
cony z obszerniejszego swego dzieła „Padienije
Polszy” (1889; młó. polskie Straszewicza 1892),
zawierający wykład zdań o tym fakcie history-
ków z całej Europy z dodaniem własnej tezy,
że Prusy musiały dążyć do rozbiorów Polski,
ponieważ same byłyby zagrożone rozbiorem
przez Polskę (teza ta nie jest poparta dowoda-
mi i staje w przeczności nietylko z rzeczywi-
stemi stosunkami w wiekach XVI i XVII, ale
i z charakterem federacyjnym Rzeczypospolitej,
uwydatnionym przez tego samego autora w Hi-
storycznym zarysie sejmu polskiego („Istoricze-
skij oczerk polskawo siejma”, 1888). W „Kwar-
talniku Historycznym” 1901 r. tenże autor za-
meścił swój odczyt „O studyach z zakresu Hi-
storyi Europy Zachodniej w Rossyi”,dokład od-
syłamy poszukującego obfitszych informacyj czy-
telnika. Goleniszczew Włodzimierz (* 1856)
pozyskał uznanie pracami z egiptologii: „Sur un
ancien conte égyptien” (1882); „Sur un ancien
chapitre du Livre des Morts” (1880) i dotknął
assryyologii, wydając „Opyt graficzeskawo raspo-
łożenija assirijskawo słowarja” (1888), lecz za-
trzymał się na 1-ym zeszycie. Nie było do-
tyчczas przetłómaczone, lecz ze szczerem uzna-
niem przez historyków polskich przyjętem zosta-
ło studyum Mikołaja Lubowicza: „Istoriatora
reformacyi w Polsze” (1883). Wielkiej powagi
używają u bizantynologów badania rossyjskich
uczonych, szczególnie W. G. Wasiljewskiego
(zmarł 1898), założyciela czasopisma p. t. „Wi-
zantijskij Wremiennik”, i T. J. Uspienskiego,

56

Historyozofia.

organizatora i dyrektora instytutu archeolo-
gicznego rossyjskiego w Konstantynopolu. —
Inne narody słowiańskie, przechodząc przez wiel-
sze niedole dziejowe, zawdzięczają najważniejs-
ze prace dziejoznawcze pobrymacm oczytym,
worząc samodzielnie tylko pierwsze zbiory nau-
kowe i prace przygotowawcze. Tak Serbowie
mają tylko Set'kowicza „Istorija srb. naroda",
Pucicza „Spomenici srbski", Danińczyca
i pojedyńcze życiorysy; więcej ważą Czecha Sza-
farzyka „Pamatky dřevniho pismennictvi Jihosla-
vanův" i prace Rossyan: Hilferdinga, Majkowa,
oraz Niemców: Rankego „Serbien" i Kallau „Ge-
schichte der Serben. — Z Bulgarów dał się poznać
tylko wychowaniec uniwersytetu moskiewskiego
a profesor charkowskiego Maryan Stepanowicz
Drinow (* 1838 r.) pracami, pisanemi po bul-
garsku i po rossyjsku, z których wymienimy:
„Istorija bołgarskoj cerkwi" (1869), „O pro-
ischożdienii bołgarskawo naroda", „Jużnyje sła-
wianie i Wizantija w X wiekie" (1876, rozpra-
wa doktryzacyjna). O całej wszakże historyi
tego narodu można powziąć wyobrażenie dopie-
ro z dzieła Jireczka. — O Słownicach trzeba szu-
kać wiadomości u Šumana „Die Slovenen" (1881)
w „Archiv für Heimatskunde" lub w niemieck-
kich pracach o Styryi (Muchara) Karyntyi (An-
kershofena), Krainie (Dimitza), Gorycyi (Czörin-
ga). — U Chorwatów zaletami naukowemi odzna-
czył się Fr. Raczki († 1894 roku) w bada-
nich nad dziejami dawnemi aż do XV wieku:
szczególnie cenione są jego dzieła o wieku i dzia-
łalności św. Cyryla i Metodego oraz o Bogomi-
lach i Patarenach, a Tadeusz Smiczyklas na-
pisał 2-tomową Historyę Chorwacyi („Poviest
hrvatska"); Wiekosław Klaicz skreślił dzieje
Bošni („Poviest Bosne"). Wydawnictwem źró-
deł trudni się Akademia Południowo-Słowiańska
w Zagrzebiu, a wiele materyałów i rozpraw, do-
tyczących historyi całej Słowiańszczyzny połu-
dniowej, znajduje się w znakomitym „Archiv für
Slavische Philologie", redagowanym przez Chor-
wata Watrosława Jagicza. — Sorabowie łuży-
cy, szeżatkowa pozostałość wynarodowionej lub
wytepionej Słowiańszczyzny Nadelbiańskiej, mogą
się dowiadywać o przeszłości swojej z pism
Hilferdinga, Pawińskiego („Połabskije Słowia-
nie" 1872), Perwolfa („Germanizacya Słowian"),
Wilhelma Bogusławskiego („Dzieje Słowiań-
szczyny Północno - Zachodniej" 1887 i nast., 4
tomy).

Rumunowie mają też wielkie wydawnictwo
zródeł, pod redakcją barona Hurmuzakiego,
liczące już 20 tomów p. t. „Documente privitóre
la Istoria Románilor" i kilkunastu historyków,
podejmujących badania szczegółowe. Wielką his-
storyę krytyczną Wołoszczyny rozpoczął w r.
1875 Hasdeu, lecz zabłąkał się w lingwistyce
i nie wybrnał z początkowych dziejów. Spraw-
niejszym od niego jest Anatol Xénopol, do-
starczający szczegółowych sprawozdań z ruchu

naukowego do „Revue Historique”, występujący na kongresach historycznych ze swą teoryą o Dacyi Trajana; wydał on „Histoire des Roumains de la Dacie Trajane” sięgającą do roku 1859 (Paryż 1896, 2 tomy), lecz dalekiem jeszcze jest to dzieło od osiągnionej w innych krajach pełności i ścisłości, gdy nie jest skomple towany i ustalony chronologicznie poczt panujących, co prawda, wielce pogmatwaný skutkiem podlegania Mołdawii i Multan władzy królów węgierskich, polskich, sułtanów tureckich etc.

Madiarowie mają kronikarza Szymona Kéza
južo około 1200 r., „Chronicon Budense" od roku
1202, wydawnictwa źródłowe Edlichera (1849),
Fejera 24-tomowy „Codex Diplomaticus"
(1860-74), Nagy'ego (1865). Szczególnie ciekawe
weז względu na wiadomości o pobycie Madyarów
pod Ałtajem, o Chazarach, Bulgarach nadwołzańskich
„Relationum Hungarorum cum oriente
gentibusque orientalis originis Historia antiquissima"
hrabiego Kuuna (1893, 1895, 2 tom)
etc.; historye Węgier: hr. Mailatha (5 tomów),
Horvátha (2 tony i skrócona w 1 tomie
1876), Fesslera (1815-25, 10 tomów)
po niemiecku. Przygotowując się do 1000-letniego
jubileuszu Akademia peszteńska zamierzyła
w 10-11 dziełach przedstawić całkowitą krytyczną
i godną dzisiejszego stanu wiedzy historyę
swego kraju. Wydawnictwo to rozpoczął
świetnie Fráknoi dziełem, ogłoszonem w dwu
językach, po madiarsku i po niemiecku, o Maćieju
Korwinie „(Mathias Corvinus König von
Ungarn" 1891), z obfitemi ilustracyjami; najcenniejszą jego zaletę stanowi wytrawna krytyka
i wyzwolenie się od szowinizmu, którym powodował się szczególnie Horváth. Ukazują się już
inne monografie (Marczali, Szalay'a), w wykonaniu tegoż planu pisane. Staną się one przystępni,
gdy wyjdą w przekładzie na język niemiecki.

Pomniejsze narody plemienia germanskiego mają najznakomitsze swoje dzieła historyczne w wydaniach niemieckich, jak: „Geschichte von Schweden" przez Gejiera i Carlsona (do r. 1706, tom VII), „Gesch. von Dänemark" przez Dahlmanna, „Gesch. v. Niederlanden" przez van Kampena, „Gesch. Belgiens bis z. Anfang d. XIV Jhrs." przez Pirenne'a (1889), wydana też po francusku 1900 r. Szwajcarowie zaliczają się też do Hi niemieckiej, francuskiej lub włoskiej. O pracach zaś Włochów na polu dziejoznawstwa powszechnego poinformuje Gabriele Rosa: „Storia Generale delle Storie" (1873, wydanie 2-e).

Historyozofia czyli Filozofia Historyi
w obecnym stanie przedstawia się jako szereg
systematów, które zostały uformowane ze spo-
strzeżeń nad faktami dziejowemi przez filozofów
celem ujęcia tych faktów w najszersze możliwie
uogólnienia i wytłómaczenia zasad, albo praw,
rządzących działalnością rodzaju ludzkiego. Fi-

["Historyozofia.", "57", "lozofowie tacy nie byli (przynajmniej w chwili układania swoich systematów) historykami, t. j. nie wykonali żadnej pracy naukowej historycznej; byli tylko uczniami historyków lub czytelnikami dzieł historycznych: więc posiedli większą lub mniejszą ilość wiadomości i nagromadzony przygodnie zasób materyłu porządkowali, poddawali swemu rozumowaniu, określiali, a narreszcie wieńczyli wnioskami coraz ogólniejszymi. Historycy zaś korzystali niejednokrotnie z ich zdolności analitycznych lub syntetycznych, ale też i psuli sobie własną robotę, ile razy zabaczyli o swej metodzie i zadaniach swojej nauki. Encyklopedya nasza zamieszcza wielkie systematy H-czne pod nazwiskami autorów; tu zrobimy zestawienie ryczałtowe, z krótką charakteryystką dla ogarnienia całości jednym rzątem oka. Zaczniemy od Platona, ponieważ, zdaniem naszem, on pierwszy zadał sobie pytanie: „jakiż-to był początek życia cywilizowanego?” i domyślał się przyszłości rodzaju ludzkiego. Pomysłów swych nie wyłożył w jednolitym jakimś traktacie, lecz można je znaleźć w czterech dziełach: Rzeczypospolitej (lib. VIII, p. 544—569, IX, 578, 580), Prawach (lib. III, p. 676—685, 697—702, VI, 782), Tymeuszu (p. 21 C. D. E. 25) i Krytyaszu (p. 108—113). Dadzał się one ułożyć w następny całokształt: Zdarzała się nieraz zagładał ludzi przez wylewy wód (popyt), choroby i liczne inne przyczyny; zawsze jednak ocałała jakoś mała garstka pasterzy na szczytach gór i ta rozpoczynała swój zawód dziejowy od stanu prostaczej naiwości i ubogiej mierności pod opieką bóstwa. Wśród ogromnego strasznego pustkowia pasterze ci żywili się wołami, może i kozami, i długo musieli czekać na wynalazki Dedala, Orfeusza, Palameda, Marsyasza, Olimpa, Amfiona—twórców muzyki i instrumentów muzycznych, oraz na umiejętności obrabiania kruszców, szczególnie żelaza. Wówczas nie mieli broni, a więc nie wojowali; kochali się wzajejmnie i szukali przyjaznego uścisku, nasamprzód z powodu osamotnienia, a potem i dlatego, że nikomu osamotnienia, a potem i dlatego

58

Historyozofia.

sokiego rodu, brat przyrodni cesarza Konrada III, Otton Freisingeński († 1158), autor obszernej Kroniki (Chronicon). Zna on i powtarza powyższe wywody H-czne, ale dodaje pure symistyczne oświetlenie pod wpływem Orozyzuza, który na początku swoich Historyjumieścił grzech jako początek nędzy ludzkiej (initium miserae hominum ab initio peccantis hominis). W oczach Ottona Historya jest nie tyle opowieścią o sprawach spełnionych, ile o nieszczęściach, tworzących rodzaj tragiedy i przejmujących ducha goryczą. Przed narodzeniem Chrystusa Pana cały świat, oprócz samych tyłko Izraelitów, zostawał pod władzą dyabła. Rzym starożytny był rodzonym bratem Babilonu, lecz został zwyciężony przez Kościół i odtąd stał się siedliskiem księcia Apostołów. Ale skutkiem zepsucia natury ludzkiej dzieją się i teraz grzechy, za które Pan Bóg wymierza sprawiedliwe kary i poniża mocarzy. Nawet w stolicy świata, t. j. w Rzymie, objawia się nędza (miseria) i zagraża zgubą całemu ciału. Ideałem szczęścia jest życie zakonnika w klasztorze, albo pustelnika w pieczarze, w puszczach, pod gołem niebem, wśród dzikich zwierząt, o głodzie i chłodzie, lub na upale; oni bowiem okazują się już nie ludźmi, ale raczej współmiezkancami niebieskiego dworu. Nareszcie w księdze VIII rozwodzi się Otton nad końcem świata, czerpiąc domyślę swoje z Daniela, z Apokalipsy, czasem z Platona, i snUCHACIE obrazy nieba z najwyższym zajęciem, ponieważ jest przekonany, że żyje w ostatnich już czasach („Nós tanquam in fine temporum constituti” w „Prologus ad Isingrimum” ed. Pertz p. 118). Hę św. Augustyna powtórzył jeszcze raz Bossuet około 1680 roku w swoim „Discours sur l’Histoire Universelle”, ale ją zepsuł, przystosowując do czasów nowożytnych i do królów francuskich po upływie dwunastu wieków historycznych od upadku cesarstwa Rzymskiego i przy odmiennym stanie wiedzy w Europie (ob. t. IX str. 233—237). Słusznie nazwał swe dzieło „Nową Nauką” (La Scienza Nuova) Vico, wydrukowaną oraz pierwszy w 1725, po raz drugi z dużetiem przerobkami w 1730, a w ostatnim roku życia autora, 1744, poraz czwarty. Obeznany z filozofami dawnymi i nowożytnymi, jak Gassendi, Kartezysz, Pascal, Malebranche, Locke, nad wszystkich ceni Platona i Bacona Werulamskiego, ponieważ pierwszy przedstawił człowieka, jakim być powinien, drugi zaś uporządkował cały świat nauk i wynalazł metodę badania: videre, cogitare. Stosując tę metodę, zamierzył Vico nakreślić Historyę Idealną Wiekuistą (la Storia Ideal Eterna), która ma nam wytłómaczyć niezmienne i nieodwołane „corso” czyli przebieg życia wszelkich narodów przez trzy okresy (boski, bohaterski i ludzki—degli Dei, degli Eroi e degli Uomini) z woli Ducha „zawsze wyższego ponad szczęściołowe cele, jakie zakłada sobie człowiek

pojedyńczy”, oraz „ricorsi” czyli powroty Ludzkości na tę samą dawniej przebieżoną drogę, gdy każdy naród dawniejszy zakończy swoje „corso” upadkiem przez wewnętrzne zepsucie, przez poddanie się namiętnościom pychy, zazdrości, chciwości, zniewieściałości i zbytku. Wówczas Opatrzność, nie znajdując już lekarstwa wewnętrznego, stosuje zewnętrzne, t. j. poddaje zepsuty naród pod rządy innoego, lecz wodny narod, drogą podboju. Ten lepsy z czasem ulegnie podobnemu losowi, przebiegłszy swoje „corso” i znowu nastąpi „ricorso” i tak do nie skończoneści. W księdze 3-ciej Vico okazał pierwsze „corso” na dziejach Greków i Rzymian z niezwykłą bystrością spostrzeżeń i krytyki, chociaż bez ścisłego rozgraniczania trzech okresów. Ricorso stanowi przedmiot księgi 4-ej, obejmującej Europę nowożytną, a raczej średniowieczną, ale nieznajomość faktów i błędné skojarzenie feudalizmu germanńskiego z prawem rzymskiem pozbawiają cały wyód wartości naukowej i logicznej. Niemal spółcześnie Leibniz w swojej Teodycei (1710) dotyka zagadnień historycznych, roztrząsając kwestę wolnej woli człowieka (np. II, 136—147), lecz zbijając zdanie Bayle’a, jakoby Historya była zbiorem zbrodni i nieszczęść rodzaju ludzkiego, posuwa się też do przesadnego wymagania w przeciwnym kierunku, aby Historya, „podobnie jak poezya, uczyła mądrości i enoty na przykładach, wadę zaś przedstawiała w ten sposób, iżby budziła do niej wstręt i chęć unikania jej” (II, 148). Szczęściem nie stosował tej moralizatorsko-pedagogicznej definiicy do własnych prac historycznych, mianowicie do wydawnictwa aktów, tak pozytecznych i potrzebnych dla badaczy. W części trzeciej Teodycei Leibniz rozwija tę filozoficzną, że wszechświat nasz jest najlepszym ze wszystkich możliwych światów. Tę „optymistyczną” tezę stosuje też do „Historyi naszego świata”, do „księgi jego przeznaczeń”. W sen nem marzeniu jakiegoś Teodora mieszkanie człowieka przedstawia się w postaci piramidy, w której pokoje stają się coraz piękniejszemi w miarę posuwania się ku górze, są to światy coraz doskonalsze, a na szczycie, na wysokości nie skończonej, będzie najpiękniejszy (III, 416). Stąd mogą czerpać historycy ideę nieustannego i nie skończonego postępu, autor jednakże nie przeprowadził jej przez materyał dziejoznawczy. Idea ta jest cechą kierunku odmiennego od idei kołowania czyli powrotnych przebiegów rozwniątej przez Platona i Vico. W Anglii działał na umysły obraz pierwotnego społeczeństwa, wystawiony przez Locke’a w jego „Essay on civil government” (1690) i lord Bolingbroke, mąż stanu, a zarazem filozof-deista, sceptyk, wygłasza o Historyi zdania zbliżające ją do półtyki: wysławia on klasyczne czasy Rzymu i pierwszą księgę Historyi Florenckiej Machiavelli’ego, Historya bowiem powinna być filozofią,

Historyozofia.

59

działającą przez przykłady („Letters on the study of history” 1735, wydanie nowe 1889). Znał się z nim od r. 1719 Voltaire, twórca wyrażenia: „Filozofia Historyi” (Philosophie de l’histoire), użytego w przedmowie do słynnego dzieła: „Essai sur les moeurs et l’esprit des nations” (1758), oraz w napisie mniejszej książki, wydane w 1765 r. pod pseudonimem L’abbé Bazin; treść jednak tego nowego terminu sprowadza się do czytania dzieł historycznych okiem filozofia (lire en philosophie). Przebiega też wszystkie nieomal kraje kuli ziemskiej; wprowadza mnóstwo faktów z historyi wszystkich narodów historycznych, przekraczając nawet zakreślone swemu dziełu granice—od Karola W-go do Ludwika XIII, ale takich tylko faktów, które się nadają do wyrozumienia drogi, jaką przechodziła ludzkość od stanu dzikości zwierząt gromadnych (des animaux qui vivent en troupe) do stanu „ugrzecznienia” (la politesse du peuple); sądzje je podług wskazówek zdrowego rozsądku i praw człowieczeństwa (droits de l’humanité); nie buuje wszakże jednolitego systematu pojęć określęń, a nawet uwłacza zasadzie prawidłowości procesu historycznego, odwołując się nieraz do ślepego losu, szczęścia (fortune), trafu (Sa Mateste le Hasard), przypisując ważne wypadki błahym przyczynom, jak np. rozerwanie potężnej i zwycięskiej koalicyi w 1711 r. szklance wody, wylanej na suknię pani Masham i parze rękawiczkach lady Marlborough, których ona dać nie chciała królowej Annie. Jest Voltaire raczej historykiem, krytykiem i pragmatykiem niż Historyozofem. Można więc przynać słuszność Niemcom, jeśli rzeczywistym twórcą H-i mienią Herdera za jego „Ideen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit” (1784; w tłumaczeniu Bychowca: „Pomysły do filozofii dziejów rodu ludzkiego” 1838), tu bowiem główna idea nie skończonego doskonalenia się ludzi, dochodzenia do „człowieczeństwa” (Humanität) i do szczęścia względnego rozwija się w najrozleglejszym zakresie: od przyrodniczych wniosków o stosunku kuli ziemskiej do innych planet, o stosunku człowieka do innych stworzeń ziemskich, o właściwościach fizycznych i psychicznych organizmu ludzkiego, przez całe pasmo prac dziejowych w China, Indyaach, Persyi, Judei, Grecyi, Rzymie, w Europie Średniowiecznej i Nowożytnej aż do przewidzenia, że z czasem ludzkość przetworzy się w inne, doskonalsze i wyższe, istoty. Doskonalenie się ducha ludzkiego nazwał Herder kulturą, porównywające je z uprawą roli (sam wyraz jednakże pojawił się o parę lat wcześniej w tytule dzieła Adelunga „Geschichte der Kultur” 1782). Nadzieję wyższego udoskonalenia w przyszłości pokłada w Bogu. Czułością w wyłowieniu różni się od Woltera, a zbliża się do Rousseau’a. Ten mdrzec genewski spłodził paradoksalne doktryny: o szczęśliwym stanie natury i o społecznej umowie. Zapanowały one

w polityce, prawie, pedagogice, poezyi etc., lecz najmniej wywarły wrażenia na historyków. Już od r. 1776 współziomek jego Iselin ogłasza w powtarzanych co roku edycyach (w Bazylei 3 i w Lipsku 2 za życia autora) „Ueber die Geschichte der Menschheit”, historyozoficzną rozprawkę w 2-u małych tomikach, w której kreśli stanu natury bynajmniej nie powabnie, opisami dzikich plemion Australii podług doniesień podróżników, a zamiast umowy społecznej widzi początki uspołecznienia w związku małżeńskim, opartym wedle mody społecznej na „pięknej namiętaości” (schöne Leidenschaft). Resztki barbarzyństwa znajduje i dokola siebie, lecz żyw i warią, że znikną w przyszłości; wzywa monarchów i wszelkie rządy, aby się starały przybliżyć ludom okres pomyślności, dobrobytu i szczęścia.—Z niezwykiem mistrzostwem przedstawił ideę postępu Turgot w „Discours sur le progrès de l’esprit humain” (1750), uwidacniając ją w związku wieków i pokoleń, wyjaśniając warunki, w jakich mogą działać genialni ludzie: Kolumb, Newton, Corneille i t. p. Wynajduje trzy fazy umysłowej działalności człowieka: w pierwszej, kiedy nie był jeszcze poznany związek zjawisk fizycznych, człowieka przypisywał wszystko bogom; w drugiej ukazali się filozofowie, którzy zdobyli się na abstrakcyjne określenia istoty rzeczy i wolności; w trzeciej stało się możliwem sprawdzanie hypotez przede rozumowaniu matematyczne i przede doświadczenie. Jego przyjaciel i wielbiciel, Conducet, podjął ponownie to samo zadanie w „Esquisse d’un tableau historique des progrès de l’esprit humain” (1795), lecz nie tak udatnie, naprzód dlatego, że pisał pośpiesznie i bez książek, ukrywając się przed terrorystami w domu pani Vernet, a potem, że uległ jednostronnym i krańcowym naukom rewolucyonistów. Nienawiść do Kościoła i religii odebrała mu rozumienie Wieków Średnich, a materialistyczne doktryny zasłoniły przed jego oczyma doniosłość wysileń duchowych. Dla niego równość pomiędzy ludźmi więcej waży od wolności; ułożona przez niego formuła postępu składa się: 1) z dążenia do osiągnienia równości pomiędzy narodami, 2) pomiędzy członkami jednego narodu i 3) do udoskonalenia się każdego człowieka. Nie dba on o wielkich ludzi, przewodników i wynalazców; zwraca uwagę jedynie na pospółstwo, na masy ludności. Przebieg historyi przypisuje następnym czynnikom: zdolnościom człowieka, zewnętrznym wpływom przyrody, wzajemnemu oddziaływaniu na siebie ludzi w społeczeństwie i pierwszym zdobyczom kultury. Kierunek ten został pogłębiony i rozwinięty przez twórcę pozytywizmu, Augusta Comte’a, który w swoim „Cours de philosophie positive” (1830—1842), utworzywszy Socyologię czyli Fizykę Społeczną z podziałem na Statykę i Dynamikę, umieścił Hę w Dynamice Społecznej, związał postęp

60

Historyozofia.

dziejowy ludzkości z ewolucyą całej przyrody
organicznej, pokusił się o wynalezienie prawa,
któremu podlega rozwój rozumu ludzkiego. Ta-
kie prawo „wielkie zasadnicze” wyraża się, jak
mniemał, kolejnym następując trzech stanów:
teologicznego czyli fikcyjnego, metafizycznego
czyli abstrakcyjnego, i naukowego czyli pozy-
tywnego (t. I s. 8–10, IV s. 442, 463). Po-
święcił trzecią część całego dzieła (tomy I vi)
na „studyum krytyczne rozwoju cywilizacyj”,
żeby zastosować swój wynalazek do faktów, do-
bieranych z antropologii i z Historyi Powszech-
nej od najdawniejszych czasów aż do poło-
wy XIX wieku. Swostrzeżenia i wywody jego
nie zadowolnily historyków (ob. tom XIII str.
203–207), leczarfysis „prow” historycznych
obiegł wszystkie kraje cywilizowane, dostał się
do szerokich kół intelligencyi i stał się jednym
z najdonośniejszych haseł w ruchu filozoficznym.
Z filozofów i z całego wiedzy XVIII wieku korzy-
stał Polak Hugo Kołłataj, pisząc „Rozbiór
krytyczny zasad Historyi o początkach rodzaju
ludzkiego” (1805); z doskonałem umiarkowaniem
sprzeczności, z przedziwną jasnością rozumowa-
nia i wysłowienia snuł swoje wnioski o prahi-
storyi, lecz praca jego zmarnowała wsrod
nieszcześć narodowych, ponieważ spoczywała
w rękopismie 17 i wyszła w druku wtedy,
gdy postać nauk zmieniła się znacznie (wydał
Kojsiewicz 1842). Podobnie H. Stanisława Sta-
szcza († 1826), zawarta w „poemacie dydak-
tycznym” p. t. „Ród ludzki” (1819), nie doszła
do publiczności, ponieważ edycya spaloną zosta-
ła z rozkazu wyższej władzy i obecnie istnieje
zaledwie kilka ocalonych egzemplarzy. Jego
przegląd wypadków i działaczy dziejowych, po-
sunięty aż do kwestyj bieżących XIX wieku,
mógł w istocie poruszyc guiewy władzów, mo-
że i teraz wywoływać rozmaite protestacye ze
strony filozofów, socyologów, historyków: ale sta-
ła się przecież wielka krzywda spółczesnemu
pokoleniu, gdy pozbawiono je takich, np. pojęć:
„Świat ma pewne stałe prawa; jest w nim moc
jedna, odwieczna i nieustannie działająca; ta
przymusa wszystkie jestestwa do zachowywa-
nia praw ogólnych. Jestestwa zaś, które do ich
zachowywania są niezdatne, taż moc rozczynia
i znowu w pierwiastków niezmierność dopotąd
zwraca, dopokąd jej nie złożą istoty zupełnie
ustosunkowane do pełnienia ustaw jej przeznac-
czenia... Historya rodu ludzkiego, jego cywili-
zacja (wyraz użyty przed Guizotem) czyli ludz-
kie społeczeństwa, chociaż na tyle podzielone
rozmiaitych narodów, różniących się początkiem,
krajów strefami: przecież znajduje się w nich
wszędzie jeden stały systemat, jedne zasady
i jednakowe od tych zasad zdarzają się zbożcze-
nia... We wszystkich społecznościach ludzkich
są rodziny, jest własność rzeczy, jest rzecz pu-
bliczna, są prawa i sądy, jest moc rządzać,
jest tego wszystkiego jakaś religijna podstawa...

jest stosunek zewnętrzny narodów z narodami—to główne cywilizacyj zasady... Dzieje ludzkie są wielką, nieprzerwaną walką cywilizacyj prze ciwo wszystkim do jej rozwijania się i do jej postępu oporom". — Tymczasem kongres Wiedeński zamknął epokę burz Wielkiej Re wolucyj francuskiej; zaraz też podnieśli głos bojowniczy reakcyi i zachowawcy. Do naj wybitniejszych należał K. W. Fr. von Schle- gel (1772 — 1829), znawca literatury i ję zyków indoeuropejskich, obeznany przytem z hi- storyą i filozofią. Wyłożył on w Wiedniu w 1828 r w 18 u odczytach „Philosophie der Geschichte” (2 tomy), zamierzając uwydątnić i uzasadnić kierownictwo ręki Bożej oraz walkę z niewidzialnemi potęgami; wyraża nadzieję, że przy ostatecznym religijuem odrodzeniu państwa i nauki sprawa Boża czyli sprawa chrystyanizmu odniesłe zupełnie zwycięstwo na ziemi i tryumf swiścić będzie. Potęcia rewolucyonistów, illumi- natów, carbonarich i liberalistów, oświadcza się przeciwko absolutowi, t. j. przeciwko filozofii spółczesnego sobie Hegla. Własnego systematu nie buduje, tłumaczy tylko ze swego punktu widzenia szeregi faktów historycznych, powt- razając niejednokrotnie pomysły św. Augustyna. Drugim przedstawicielem religijnego filozofowa- nia nad dziejami ludzkości był Görres, które- go zasady do dziś-dnia są pielęgnowane i krze- wione przez całe Towarzystwo naukowe, Görres- gesellschaft w Monachium za pomocą wydaw- nictwa własnego („Historisches Jahrbuch d. Gör- resgesellschaft”) od r. 1880. Nowym i subtelnie nie zbudowanym systematem zabłysał ksiądz Gioberti w rozprawie „Idea del progresso” (Opere inedite, 1857, wyd. pośmiertne: zarys był podany za życia autora w 1845: „Del pri- mato civile e morale degli italiani”). Postęp historyczny odbywa się w linii nie prostej, lecz spiralnej: więc nie jest ciągły, nieustanny, w ży- ciu hiowiem widzimy obok zjawisk postępowych zacofanie. W społeczeństwie działają wciąż dwie siły: moralna, łącząca ludzi ideą, miłością, poświęceniem, i fizyczna, rozpraszająca ich zmy- łosćińską, egoizmem, nienawistnemi uczuciami. Teraźniejszość jest węźłem pomiędzy przeszto- ścią i przyszłością. Psychologicznie dają się rozróżnić trzy okresy w rozwoju człowieka: „epoca intuitiva, imaginativa, sensitiva”. Etno- graficznie różnią się rasy: czarna, murzyńska, jest przedstawicielką fetyzyzmu i politeizmu; żółta, mongolska—emanatyzmu i panteizmu; bia- ła, kaukaska, jest monoteistyczna. Dyalektycznie spółczesność i następczość dają się skojarzyć przez ustanowioną pierwotnie harmonię czyli po- rządek wszechświatowy, kosmiczny. Ze spostrze- zeń historycznych autor wnioskuy, że Francya jest twórczynią demokracyi, Rossya—samowładz- twa, A Włochy są i będą kapłaństwem Europy (sacerdotium Europae). Starannem opracowa- niem systematów H-i w duchu religijnym odzna-

Historyozofia.

61

cza się Grupp „System und Geschichte der Kultur” (1892, 2 t.), we Francy i zaś de Rougemont „Les deux cités, la philosophie de l’histoire aux différents âges de l’humanité” (1874, 2 t.). Wysoki nastrój religijny przenika też H-ę belgijskiego autora, F. Laurent’a, zawartą w 18-ym tomie obrzymiego dzieła: „Histoire du droit de gens et des relations internationales. Etudes sur l’histoire de l’humanité” (1870).—Wpływ filozofii idealnej na H-ę zaczy na się od Kanta; od krótkiej jego rozprawki p. t. „Idee zu einer allgemeinen Geschichte in weltbürgerlicher Absicht” (1784). Tu prawidłowość ruchu dziejowego przy pozornej wolności popędów i czynów człowieka Thomaczy się za mocą organizacyjistioustwowej. Jest to:Pomysł rzucony prawie intuicyjnie, nie przeprowadzony przez żadną grupę faktów. Dopiero Hegel w Prelekcyach, wygłaszanych w 1822 do 1831 r. i wydanych p. t. „Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte”, dał obszerny przegląd faktów z dziejów świata starożytnego i pobieżniejszy do końca XVIII wieku, a wyłdomaczył je, posługując się pomysłami poprzedników (rzadami Opatrzności teologów, corsi e ricorsi Vico, wpływami przyrody Herdera), ale poddał je pod własny system dyalektyczny z jednością pierwotną, rozwojem przeciwieństw i ostatecznem ich zjednoczeniem w idei ducha narodowego, z duchów zaś narodowych wyprowadził Duch Świata (Weltgeist). Historyę Powszechną określał jako rozwój pojęcia wolności, lecz tę wolność mieścił w państwie, które jest objawem boskiej idei na ziemi, i opiera się na połączeniu przedmiotowej woli z ogólną wolą w prawie, a za tem staje się prawdą. Piastunami ducha dziejowego we współczesnej, czwartej, najważszej jego fazie są Germanowie. Słowianom od mawia miejsca w swojej H-i, ponieważ nie wystąpili dotychczas w szeregu kształtów rozumowych świata, jako moment samoistny, a czy to nastąpi w przyszłości? badać nie chce, ponieważ Historya ma do czynienia tylko z przeszłością (ob. T. XXVIII, str. 552—9). Przeciwko takiemu upośledzeniu wystąpił Słowianin-Polak, August hr. Cieszkowski, w rozprawach: „Prolegomena zur Historiosophie” (1838), napisanej po niemiecku, oraz „Ojçe-nasz” (1848) i „Drogi ducha” (1863) po polsku. Wynurzając uwielbienie dla Hegła, nazywając go Fidyaszem filozofii, zarzuca mu jednakże dwa uchybienia: podziat Historyi na cztery, nie na trzy, okresy i wyłaczenie przyszłości z konstrukcyi filozoficznej; sam przekształcał dotychczasową Filozofię Historyi na H-ę w ten sposób, że tworzy epoki odpowiednio do wzoru dyalektycznego; trzyствą ma być świat starożytuy Adama, jako thesis, byt, pograżanie; drugą—świat chrześciański od Chrystusa. Pana do dziś-dnia, jako antithesis, myśl, oderwanie; trzecią ma być przyszłość, z Parakletem, jako synteza, skojarzenie, czyn, wolne

dzieło ducha, zakon woli i wolności. Słowianom przypaść ma przewodnictwo duchowe w tym trzecim właśnie okresie (ob. tom XII str. 1008—1011). Podobnie przewożali Słowianom wielkie posłannictwo odrodzenia filozofii i cywilizacji Trentowski w swoim „Pauteonie wiedzy ludzkiej” (1873—1881), przyznający Heglowi tyłko wykonanie dzieła spekulacyj, lecz nie całkowitej filozofii, łączący swoją dyalektykę z mesyanizmem poety Krasińskiego (II, 223—252) i Hoene-Wrońskiego, wielkiego matematyka, który napisał też „Philosophie absolue de l’histoire ou génèse de l’humanité, historiosophie, ou science de l’histoire” (1852, Paryż 2 tomy), prócz odezw, listów i kilku dzieł messyanicznych.— Pomiędzy Heglem a Comte’m nie istniał żaden stosunek umysłowy, pierwszy bowiem zmarł w (w r. 1831) przed ogłoszeniem Kursu Filozofii Peztywnej, drugi zaś nie dowiedział się o Filozofii Historyi, zapewne skutkiem przepisanej sobie samemu „hygieny mózgowej” t. j. zaniechania wszelkiej lektury; oddzielni też działały ich systematy na umysłowość europejską. Hegłowski idealizm panował po śmierci mistrza przez ćwierć wieku; potem przewodniczą władzę posiadł pozytywizm, Thomaczony i modyfikowany wielorako przez zwolenników Comte’a. Datę przetomu oznaczyć można rokiem 1859, kiedy się ukazały w Anglii dwa dzieła: wywierające połęźne wrażenie: 1) Darwina o powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego czyli o utrzympiwaniu się ras doskonałszych w walce o byt i 2) Buckle’a Historya cywilizacyj i w Anglii. Darwin (ob.) snuł swoje teorie w zakresie przyrodoznawstwa, ale zaciekawił niemi historyków przez badanie przemiany gatunków, przez szeroki zarys ewolucy i całego świata organicznego, a wreszcie przez roztrząsanie kwestyi O pochodzeniu człowieka i o doborze płciowym (1870). Buckle był uczniem przyrodników i przejął się takiem dla nich uwielbieniem, że ich metody zalecał historykom, a nadto, przyjawszy łatwowiernie statystyczne opracowanie Quetelet’a za rzeczywistą „Fizykę społeczną”, zapragnął szukać nowych praw, rządzących czynnościami człowieka i całych społeczeństw, żeby Historyi (opowiadającej) nadać cechę nauki. Chociaż próba jego nie została ani wykończoną, ani uzasadnioną i spotkała się z jednomyślnym protestem historyków zawodowych (monografistów): jednakże stała się hasłem dla zmordowanych przystosowywaniem absolutu umysłów do zasilenia H-i świeżym materyałem. Posypały się tedy mniej więcej rozległe lub głębokie konstrukcye H-czne. Bagehot w dziełku „Physics and Politics” (1872; w przekładzie polskim: „O początku narodów” 1875) zastosował Darwinowskie określenia walki o byt, dziedziczności, ewolucy i do pierwocin społeczeństw ludzkich, przybrał do pomocy porównawczo-prawnienie wywody sir H. Maine’a o matryarchii i osiągnął kilka bystrych spostrzeżeń lub

62

Historyozofia.

domysłów o stanie dzikich gromad, o zwycięstwie plemion zorganizowanych rodowo nad beżłańnemi, o tworzeniu się narodów przez wojny i przez wielkie wojownicze przymioty, o zacofaniu tych plemion, które mieszkają na wyspach, lub w głębi Afryki t. j. w krainach odosobnionych, bezpiecznych. Porusza następnie pojęcie postępu, który jest wyjątkowym objawem dzielności narodów historycznych whród wielkości rodzaju ludzkiego, żyjącej w nieruchomości stagnacyj. Gdy zwycięzcy zorganizują swe państwa pod jakiemiš formami rządu, postęp objawi się w tych, które posiadają rząd z rozprawami, t. j. ze zgromadzeniami obradującymi; autor zagłada i do dzisiejszych urządzeń państwowych: najwyższe zalety przyznaje angielskim. Zresztą nie kusi się o zbudowanie całkowitego systemu H-czego, a nawet wyraźnie oświadcza, że nie śmie rozważać moralności, religii i „kunsztów szlachetniejszych”, ponieważ poprzednio zbadać trzeba „prawa prostego materyalnego sposobu życia i doczesnego dobrobytu”. Buckle pozyskał sobre licznych zwolenników we Włoszech w czasie gdy się dokonyywało zjednoczeń i nasuwała się pilna potrzeba organizowania nowego królestwa przez prawa. Tak, wkróte po r. 1870 występują: Villari z mową „Filosofia positiva e l'metodo storico”, Gabelli z książką: „L'uomo e le scienze morali”, Neapolitańczyk N. Marselli z 1-ym tomem zakreślonego na 5 tomów dżeła: „La scienza della Storia” (1873). Ten żarliwy patryota, wyznający, że „miłość dla Italijsi jest w nim potężniejszą od poddania się Kościołowi”, mniema, że powstanie nowa cywilizacja głoska najswobodniejsza (liberissima), niezależna od jakiejkolwiek określonej formy religijnej, lecz z chrystyanizmu czerpiąca poczucie moralne, a z metafizyki zdolność rozważania wielkich zagadnień ludzkości i poszukiwania ideału, ufundowana na nauce tak, ižby „piramida naszych idei wznosiła się na ziemi, a nie zwieszała się z nieba”. „Historya będzie Biblią nowoczesną” (str. 395 i XI—XVI). Żada, aby nauka Historyi zmieniła się na Historyę Naukową (la storia scientifica), z wyjaśnieniem faktów dedukcyjnie à priori, oraz indukcyjnie à posteriori-i spodziewa się, że taka przemiana dokona się pod wpływem pozytywizmu Buckle'a (s. 342 348), czyni jednakże zastrzeżenie przeciwko niemu na korzyść „wszystkich praw ducha” (s. 384, 387). We Francyi przejął i zmodyfikował Buckle'a Henryk Taine. Nietylko w przedmowie do Literatury angielskiej, ale i w artykule, poldanym do „Revue Germanique et Française” (1863, t. XXVII str. 625—649), wyłożył on swoją teoryę psychologiczną. Żada od dziejopisa najpierw, aby na pożółkłych kartach rękopisu, lub w jakim szczątku wypatrzył „oczyma własnej swej głowy” człowieka żywego, działającego, z przyzwyczajeniami, namiętnościami, rysami twarzy i głosem, jak ten, któregośmy przed

chwilą spotkali na ulicy. Potem każe szukać „człowieka niewidzialnego” t. j. duszy, uczuć i pojęć wedle zasad psychologii, datującej swój rozwój od Herdera, Ottfrieda Müllera, Goethego aż do Carlyle'a i Sainte-Beuve'a, którzy dosegli doskonałości (w „Cromwellu” i „Port-Royal”). Cały system namiętności i czynów, wszystkie warunki pokoju i bezpieczeństwa publicznego, wszystkie źródła pracy tkwią w przejściu od wyobrażeń do zamierzenia czynu. Taki jest „mechanizm Historyi ludzkiej”. Na wytworzenie zasadniezych cech istoty moralnej człowieka składają się trzy czynniki: rasa, środowisko (le milieu) i chwila. Rasa — to są właściwości budowy ciała i temperamentu, naprzykład Aryów, zamieszkujących ogromną przestrzeń od Gangesu aż do Hebrydów; środowisko — to są wpływy fizyczne i społeczne, np. klimat Grecyi lub Germaniany, polityka wojownicza Rzymu starożytnego, lub artyzmi Włoch nowożytnych; chwila jest wyrazem ruchu i oznacza dany moment w rozwoju i działaniu sił. W każdej epoce panuje pewny model ideałów, który pokrywa świat dziełami bezwiednie systematycznymi, potem słabieje, wymiera i ustępuje nowej idei. Podług tego „prawa” tworzą się wielkie prady dziejowe: Odrodzenie, mistycyzm szkoły Aleksandryjskiej, mytologie germanuskie, iudyjskie, greckie. Jak w mechanice, tak i w Historyi skutek jest wypadkową wielkości i kierunku sił składowych, tylko nie dającą się ująć u wzór matematyczny, określana przeto wyrażeniem literackiem. Autor spodziewa się, że na tej drodze potrafi wynaleźć prawa, rządzące całemi grupami wypadków, i przewidywać przyszłość, głównie przez studya psychologiczne, przeprowadzane na literaturach. Benloew oparł swoje „Les lois de l'Histoire” (1881) na „fazach ideału w dziejach rodzaju ludzkiego” i dzielił czas historyczny na cykle: porządku w sile 4242 — 1200 lat przed Chr., ideału Piękna 1200 — 300 lat przed Chr., ideału Dobra do 1200 r. po Chr., t. j. do wytworzenia się cnót rycerskich, dążenia do Prawdy 1200—1800; cykl dzisiejazy jest uczczywistnieniem Ideału Prawdy. Cykle te illustruje autor faktami pobieżnie i bez głębszej znajomości materyłu dziejoznawczego. Mougeolle: „Les problèmes de l'Histoire” (1886) poddaje człowieka działaniu sił przyrody aż do unicestwienia jego osobistej indywidualnej twórczości, przeciwko czemu zaprotestował Drapeyron: „La théorie du milieu en Histoire et la hiérarchie des causes historiques” (w „Rev. de géographie”, 1886, mars). Le Bon „Les lois psychologiques de l'évolution des peuples” (1894, tłemaczone na polski w „Bibl. dzieł Wyborywych”) widzi w rasie jedność psychologiczną i czyni wielkość narodu zależną od potęgi jego duszy zbiorowej. Próbę skojarzenia wyników nauki, filozofii, socyologii XIX w. zrobił Jan Izoulet: „La cité moderne et la métaphy-

Historyozofia.

63

sique de la sociologie" (1894). Sądzi on, że Historya nigdy jeszcze nie zwiastowała społeczeństwu takich niebezpieczeństw, jak dzisiaj, gdy zachodzi możliwość zgnębienia wyborowej części społeczeństwa przez tłum (l'éviction de l'Eli- te par la Foule); oddałby chętnie życie swoje, gdyby mógł o połowę chociażby osłabić zbliżanie się tej klęski, zagrażającej zaprzepaszczeniem cywilizacji Zachodniej na całe stulecia (str. VII—VIII). Zaczyna od swojej „hypotezy bio-socyalnej", t. j. od skupień czyli stowarzyszeń chemicznych i biologicznych, od pojedyńczej komórki i zwierzęcia, które jest stowarzyszeniem komórek (1—35), a stado służy mu za termin przejściowy do stowarzyszeń ludzkich, które się kształtują w trzech kolejnych fazach: 1) wyróżnienia doraźnego rządzących i rządzących, 2) ustalenia centrów rządowych czyli sieci feudalnej; 3) centralizacyi w państwie. „Taką jest historya i geneza Rzeczypospolitej (Cité), zwierzęcia politycznego" (76). W „psychologii bio-socyalnej" doprowadza tę syntezy materyalistów i antytezę spira-tualistów do syntezy, że „dusza jest córą Rzeczypospolitej", a cywilizacja jest duszą człowieka-osobuika (132—166). Moralność bio-socyo-logiczna musi syntezować siłę, czynność zwierzęć, z prawem, czynność ciągłeje, w spra-wiedliwości (377—425). Oburza się na pam-flet Spencera o przeciwstawieniu osobnika pań-stwu i na książkę Guyan o moralności bez obo-wiażków i sankciyi (557, 618). Cóż zdająć mogą armia francuska i przemysł francuski, jeśli dusza francuska nie ożywi się i nie wznie-sie? (615). Duszą narodu jest jego literatu-ra estetyczna i naukowa. Obywatele mają du-szę o tyle tylko, o ile uczestniczą w duszy społecznej i o ile staną się synami wyborowej grupy (dans la mesure où ils s'affilient à l'Élite), t. j. poetów i uczonych (650). W politycznym ukła-dzie z polyarchii i monarchii powinna się wyło-nić, nie anarchia, lecz panarchia, powinna osią-gnać tryumf idea rządu (l'idée gouvernementale). W Ameryce rozumowano o Historyi niezależnie od Buckle'a i Darwina. Carey w „Principles of social science" (1858) opierał swoje wywody na podstawie ekonomicznej i przyrodniczej, wy-suwając na pierwszy plan zasadę stowarzysze-nia (association); z niej wynika „ciepło społeczn-e", a z ciepła ruch machine społecznej czyli postęp. Znajomość faktów historycznych, użytych do ilustracji twierdzeń, jest niezawsze dokładna. J. W. Draper w „History of the intel-lectual development of Europe" (1864, tłomacz. polskie 1872) porównywa narody z organizmem człowieka i, wzorując się na fizyologicznych fazach: niemowlęctwa, młodości, dojrzałości, sta-rości i śmierci, upatruje w historyi umysłowego rozwoju 5 okresów: 1) łatwowierności, 2) bada-nia, 3) wiary, 4) rozsądku, 5) upadku. Usiłuje stwierdzić ten podział wykładem postępów w naukach, zwłaszcza matematycznych i przy-

rodniczych, a w ostatnim rozdziale kreśli przy-szłość Europy: że „dąży śpiesznie, by stać się tem, czem są Chiny", gdzie wszyscy mieszkań- cyumieją czytać i pisać, gdzie od kilku tysię-cy lat istnieje system udzielania urzędów na podstawie egzaminów państwowych, a więc we-dle uzdolnienia umysłowego, a piękniejszej jesz-cze może oczekiwać przyszości od chrystyaniz-mu, który budzi wzajemu między ludźmi życzliwość i głębsze niż buddaizm uczucie religijne. Dean (1879) widzi w cywilizacyi sześć elemen-tów: przemysł, religię, rząd, społeczeństwo, fi-lozofię i sztukę; wzorowo łączą się one i współ-działają w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półm. Objawił się też i kierunek teologiczny: E-d-wards zaśłużył na tytuł amerykańskiego Au-gustyna swoją Historyą Odkupienia („History of Redemption" 1874), a Schedd w prelekcach o filozofii Historyi za punkt wyjścia bierze upa-dek człowieka przez grzech pierworodny. — W Rossyi M. Stasiulewicz sprawozdawczo charakteryzował wybitniejsze systematy H-czne, dzieląc je na dwie wielkie grupy: teoryy wie-kuistego postępu w dziele p. t. „Opyt istori-czeskawo obzora gławnych sistiem filozofii istorii" (1886), krytycznie zaś i z własnemi wnioskami roztrząsał zasadnicze kwestye H-i M. Kariejew p. t. „Osownyje woprosy filozofii istorii" (wyd. 2-e 1887, 2 tomy). Odróżnia on, lub nie dość wyraźnie, filozofię historyi czyli „przegląd filozoficzny minionych losów ludzko-ści" od H-i czyli „teoryi umiejętności histo-rycznej i procesu historycznego" czyli „syn-tery teoryj, którymi kierować się winien filo-zof historyi" (I, 2, 15). Odrzuca samo pojęcie praw dla Historyi, ponieważ jest nauką fenomo-nologiczną, i przenosi się do socyologii i psycho-logii, jako nauk nomologicznych (I, 9, 10). Przyj-muje wprawdzie prawo przyczynowości, lecz z zastrzeżeniem, żeby nie prowadziło do fataliz-mu (s. 39). Historya nie może powtórzyć, ani wskazać powtórzenia jakiegokolwiek wypadku z cechami identycznymi, jakich wymaga wszel-kie prawo natury. „Niepodobna wynaleźć" żad-nego stosunku przestrzennego na zakręty rzeki, na linię, którą nadrapie dziecko na tablicy szyf-rowej, na bezcelowe błąkanie się ryby w wo-dzie, na wydeptane w lesie ścieżki, na bieganie wyżła podczas polowania". Autor nie zauważył niestosowności tych przykładów w rozumowaniu o zadaniach i zakresie Historyi, która żadnego z tych zjawisk nigdy nie badała i badać nie bę-dzie. Roztrząsnąwszy dużą liczbę twierdzeń lub określeń, jakie wypowiadali filozofowie - prow-idencyaliści, metafizycy i pozytywiści, zawniosko-wał, że filozofia historyi nie jest (?) badaniem praw, rządzących zjawiskami historycznemi; że powinna zaniechać poszukiwania planu, wedle którego rozwija się Historya, bo jej bieg jest empiryczný; że filozofia Historyi nie powinna się budować à priori. Potem niespodziananie oświad-

64

Historyozofia.

cza, że taż filozofia Historyi jest koroną wiedzy ludzkiej; duszą zaś jej (filozofii, nie korony) jest idea postępu I, 127. Postęp odbywa się wedle praw („zakonomierno”), które może i powinna określić teorya (I, 150). W podobny sposób dochodzi autor do formuły postępu. W literaturze polskiej najwybitniejszem dziełem historyozoficznem w tym czasie jest „Myśl ogólna fizyologii szwechświały” (1860, wykończa 1855, wyd. 2-e 1872) Józefa Supińskiego, ekonomisty i socyologa. Chodzi mu o stworzenie fizyki społecznej, lecz dla poznania istoty społeczeństwa rozciągnął badanie „poza granice indywidualności rodzaju ludzkiego” (str. 61). Ogarniając te dy wzrokiem „świat jednolity, dzieło jednego Boga, wynajduje, że sił jest tylko dwie w przewodzie: siła rzutu i siła przyciągania, tak jak dwojakie tylko jest stanowisko każdego istnienia, będącego razçością samą w sobie, raz częścią dalszej rozległej całości” (str. 65). Są one zarodem i źródłem wszystkich pojedyńczych znanych nam sił na ziemi. W działaniu swojem przechodzić mogą jedna w drugą: siła przyciągania staje się siłą rozkładu, gdy przyciąga i łączy jednorodne lub pociągliwe nawzajem pierwiastki, t. j. cząstki rozrzuce po ruchach oddzielnie istniejących (81). Życie to ruch; ruch to przemiany (str. 60). Od świata słonecznego przechodząc do ziemi, następnie do świata organicznego na niej, wynajduje człowieka na trzecim stopniu i uznaje, że ten człowiek żyje siłą rośliny, przyjmuje wrażenia zwierzęcemi zmysłami a sądzi ducha potęgą (str. 104). Społeczność jest wyrobem ludzkim, powstał na prawach przyrodzonych (str. 156). Co jest prawem świata fizycznego, nie przestanie niem być w dziedzinie ducha; co jest prawem wśród gwiazd, na Jowizsu i na ziemi, nie przestanie niem być w ludzkiej społeczności: linia najkrótsza, linia prosta, będzie razem drogą prawdy; kąty wpadnięcia i odbicia zrównoważeniem wzięcia i dania, praw i obowiązków; władza, spadająca na ludy, nie napotykając na opór, narastać będzie szybkością przyśpieszoną; przeszkody tylko, nausuwane po drodze, złamią przyrodzony postęp narodów; wiedza ludzka stanie się podzielą bez końca wzdłuż i wpoprzek trwania ludzkości całej, a udział narodu w sprawach narodowych będzie w stosunku odwołnym składających go jednostek” (str. 75). Autor tłumaczy wiele staniów i przemian, a w przypiskach daje cytacze bogate, lubo niektóre z nich wymagają sprostowani podług dzisiejszych wiadomości. Wpływ pozytywizmu odbił się na tłumaczeniach wielu dzieł tego kierunku i na pomniejszych rozprawach lub artykułów polemicznych, które zebrał skrzętnie i ocenił zwięźle H. Struve „Wstępkrytyczny do filozofii” (1898 wyd. 2-e, s. 351—353). — W Niemczech przyrodnik Hermann Logize, pisząc swój „Mikrokosmus, Ideen zur Naturgeschichte und Geschichte der Menschheit”

(1856—64, 3 tomy), przeznaczył blizko połowę na roztrząsanie pytań: co znaczy właściwie Historya i jakie są warunki jej rozwoju? Dochodzi do zdania, że filozofia historyi, która te pytania rozstrzygnąć powinna, jest jeszcze umiejętnością młodocianą i musi zejść z wyżyny wielkich systemów do specjalnych badań. Rozumując bardzoAttention und Sub attention, zatrzymuje się często na granicy pewności, stąd dzieło jego wpaja szczególnie filozofom enotę skromności. Pod wpływem dyskussyj, wywołanych przez Buckle’a, Adolf Rhomberg, ratując Historyę od poniemie-wierki, wydał broszurę: „Die Erhebung der Geschichte zum Range einer Wissenschaft oder die historische Gewissheit und ihre Gesetze” (1883, str. 94 8-0 min.), w której wykazał „historyycno-krytyczne pewniki” (Axiom), intellektualnych 5 i moralnych 4, małej użyteczności, lubo niektórere są dość trafnie ujęte, np. IV, że rozwój umysłowy człowieka podlega prawu stopniowości postępu (42), albo V „To, co lud oznacza tradycyjnie wyrazem lub nazwą, jest mu znane i ewentualnie używane; na co są nie ma żadnego wyrazu (ani imienia), tego nie zna i nie używa” (49). Są przykłady z kronik i pisarzy starożytnych do analizowauia, tak jak to się dzieje w seminaryach historycznych. Po informacyję co do innych dzieł lub rozpraw niemieckich odsyłamy do wybornie, ciętem piórem pisanej „Philosophie d. Geschichte” (1878) von Rocholl. Nie znajdą się tam tylko późniejsze datą pisma socjaliistów, zwolenników Karola Marxa; systematyczny wykład owego „materyalistycznego” pojmowania wyszedł dopiero w 1888 roku z pod pióra Pawła Weisengrüna p. t. „Die Entwickelungsgesetze der Menschheit”. Program bardzo prosty: motorem dziejów są stosunki ekonomiczne, warunki produkcyji; załatwiają się one przez walkę klas. Historycy fachowi nie zostali obojętnymi na te kwestye: w r. 1896 wywiązał się spór z powodu artykułów Lamprechta (w „D. Zft f. Geschichtswissenschaft” i w „Zukunft”): „Alte u. neu Richtung in d. Geschichtswissenschaft”, „Was ist Kulturgeschichte”, „Das Arbeitsgebiet geschichtlicher Forschung” etc. Stanał po jego stronie Otto Hintze: „Über die individualistische u. kollektivistische G-auffasung” (w „Hist. Zeitschrift” 1897, 60), przeznaczając indywidualistyczny wykład wyłącznie dla historyi politycznej i żądając, aby historya kultury miała do czynienia z masami i operowała oddzielną metodą socyalno-psychiczną. Nie braknie i przeciwników takich nawet, którzy, jak von Below, wytkają Lamprechtowi, że w pryncypalnym dziele jego „Deutsche Geschichte” wychodzi od 1894) wszystko co dobre, nie jest nowe, a co nowe, nie jest dobre. Wstrzemizżliwie i z uwzględnieniem spraw duchowych wyłożył Paweł Barth swoją „Philosophie der Geschichte als Sociologie” (1897, część I). Wracając do Anglii, zaznaczamy jeszcze wielce obitą i pouczającą

Histryon.

65

„History of the Philosophy of History, historical philosophy in France and french Belgium and Switzerland” (1893, wyd. 2-e) Roberta Flint (ob. t. XXX s. 711–714); nie buduje on własnego systematu, lecz przyznaje się do spólności przekonań ze szkołą krytyczną francuską, mianowicie z Augustem Cournot (1877) i Karolem Renouvier, szczególnie: „Introduction à la Philosophie analitique de l’Histoire” (1864, w IV tomie „Essais de la critique générale”). Na tem zamykającą niniejsze sprawozdanie, damy jeszcze wyraz własnych pojęć o przedmiotie, dotkniętym lakonicznie w artykule Historya, mianowicie o stosunku wolnej woli do konieczności i o rządzie praw. Gdy liczę swoje oddegy w celu rychlejszego zaświęcia, zdarza się, że się pomylę i liczyć przestanę; jednakże nie przerywa się przez to oddychanie, ponieważ jest czynnością od woli mojej niezależną, podległą tylko prawom przyrody; gdy morderca pozbawi mię oddechu przez uduszenie, postradam swoją wolną wolę razem z życiem. Ale jeżeli się obudź dróg, lub uduszenia uniknę, będę używał swojej wolnej woli, będę liczył lub zaniecham liczenia i będę używał wszystkich właściwości życia, nie troszcząc się o prawa anatomii i fizyologii, i mogę się dostać do Historyi, jeśli coś godnego jej kart zdziałam, ale tylko w ciągu swego życia czynami własnowolnemi. Nietyльko zaś ja, ale i ty posiadasz podobną miarkę wolnej woli w organizacji, bez twojej woli utworzonym, i tę samą drogę do unieśmiertelnienia się w Historyi.... i on, i oni, i my wszyscy, jeśli wykonamy jaką pracę historyczną społecznie. Historya może zapisać fakt wybudowania kościoła św. Floryana na Pradze pod Warszawą, a zapisując, wymieni „indywidualistycznie” Dzieckońskiego, jako twórcę planu i dozorcę robót wykonawczych, robotników zaś, którzy nosili i układali cegłę etc., może określić chyba liczbą i gatunkami roboty i narzędzi; pozostawi ich wszystkich w „kollektywnej” bezimiенноści, lecz wyrazi chlubne uznanie dla całego tłumu, który pieniędzmi, pracą, wiedzą okazał się zdolnym wznieść gmach taki. Zamilczyjednakże o tych wszystkich prawach fizycznych i mechanicznych: ciążenia, ciśnienia, równowagi, równoległoboku sił etc., które trapiły tak Dzieckońskiego jak robotników, bo to należy do innych nauk. Według praw przyrody Wezuwiusz roztrządził i zaszałał trzy miasta rzymskie w r. 79; woda jezior szwajcarskich pochłonęła cały dobytek gospodarczy mieszkaniców nawodnych, niewiadomo kiedy? Ocean zalał kilka miast hollenderskich w r. 1646: historycy nie budowali z prof. Palmierim obserwatoryum na stokach Wezuwiusza dla badania jego wybuchów i trzęsień, lecz odkopują深刻ki owych miast dla odtworzenia cywilizacyjnych tych ludzi, co je budowali i zamieszkiwali przed chwilą zniszczenia; historycy nie badali geologicznej genezy i fizyograficznych właściwości jezior

wspomnianych, lecz policzyli cierpliwie setki ty-
sięcy pali z pod każdej osady i przenieśli do
muzeów krzemienie, ziarna, kawałki chleba, szczą-
ki odzieży, wydobyte z dna, żeby odtworzyć ży-
cie nieistniejących dzisiaj ludzi. Być może, iż
przy udoskonaleniu podwodnej żeglugi zechcą
i potrafią z czasem historycy zbadano owe zato-
pione miasta, nie zgłębiając z jakiej konieczno-
si zatopił je ocean. I tak zawsze historycy po-
winni pilnować spraw człowieka, społeczeństw
ludzkich, narodów, badać ich dzieła, dokonane
pracą, chociażby przymusową, ale zawsze zwłas-
nowolnych czynności złożoną, pozostawiając fizy-
kom, geologom, astronomom, anatomom, psycho-
logom, filozofom, etc. dociekanie praw przyrody
czy przerody organicznej i nieorganicznej. Od
filozofów Historyi ze wszelkich systematów brać
mogą ten lub ów pomysł do utworzenia jakiejś
hypotezy, do podniecenia swojej intuicy; ale
wnioski, określenia, uogólnienia wolno im formo-
wać tylko drogą indukcyjną, wyciskając miażgę
z faktów ściśle sprawdzonych i ustalonych, ukła-
dając grupy, okresy, wreszcie określenia naj-
ogólniejsze z wykrytych cech spólnych, propor-
cyonalnie do ilości tych cech.
T. K.

Histryon (po łacinie *histrio*, ogólna nazwa aktorów rzymskich, którzy zwali się także aktores, artifices, albo też według sztuk, w jakich występowali: comoedi, comoediarum histriones albo tragoedi, tragoediarum histriones; w zagldliwem mianem komików było ludii, ludiiones. Gdy w roku 364 przed Chr. wybuchło w Rzymie morowe powietrze, zarządzono, celem zapłagania gniewu boskiego, oprócz innych środków, także oraz poraz pierwszy przedstawienia sceniczne (*ludi scenici*), które odegrali aktorzy etruscy, jako wyraz *histrio* przejętym jest z etruskiego języka. Igrzyска te sceniczne nie były niczem więcej jak mimicznemi tańcami z towarzyszeniem fletu. Gdy Livius Andronicus położył około r. 240 przed Chr. podwaliny rzymskiego dramatu, przesło wyrażenie H. także na aktorów tych sztuk dramatycznych. Tworzyli oni odtąd zwyczajnie jedno towarzystwo dramatyczne (*grex, catера*), na którego czele jako dyrektor (*dominus gregis*) stał pierwszy aktor (*actor primarum partium*). Podrzędni aktorzy, zwani także gregales, nosili też nazwiska według dyrektora swoje, np. *grex Roscianus*. Z dyrektorem towarzystwa zawierał zawiadowca igrzysk scenicznych (*curator ludorum*), a więc edylowie za czasów rzeczypospolitej, a za cesarstwa pretorzy, kontrakt, w którym umówiony był dokładnie czas i honoraryum gry oznaczone. Jeżeli aktorzy byli niewolnikami, to pan ich zapłatę od ręki dostawał; aktorzy ze stanu wolnych odbierali gałęz sami. Honoraryum stosowało się do zdolności aktora; było ono już za czasów Cycerona bardzo znacze; i tak wiemy, że sławny aktor, Roscyusz, zażywający przyjaźni Sulli i Cycerona,

Enc. Pow. illustr. Zeus 226, T XXIX.

9

66

Histydyna — Hiszam II.

zarabiał do 600 000 sesterców (≈ 240 000 złp.; Cic. pro Rose. com. 10, 29). Oprócz zwykłego honoraryum dostawali dobrzy aktorzy jeszcze nadzwyczajne podarunki, jak np.: srebrne albo złotete wieńce, tak zw. corollaria, donationes (Cic. ad A. Hic. 4, 15; Suet. Octav. 45). Role pomiędzy aktorów rozdzielał albo poeta albo dyrektor, stosownie do ich zdolności. Role kobiece odgrywali na rzymskiej scenie, równie jak na greckiej, mężczyzn; o aktorkach słyszymy dopiero za późniejszych czasów Cesarstwa. Ilość występujących aktorów zależną była od characteru i treści sztuki. Kostiumy H-ów były w stroju rzymskim albo greckim, stosownie do rzymskiej albo greckiej osnowy sztuki. Celem wykształcenia aktorów utrzymywali mistrze sztuki dramatycznej, która, jak się zdaje, za czasów Cycerona szczytu doskonałości doszła, osobne szkoły dramatyczne (ludi histrionum; Macrob.). Aktory byli niewolnikami albo też wyzwoleńcaimi, stąd też zawód ich nie zażywał w świecie rzymskim wielkiego miru; uważano ich niemal za infamisów. Często też słyszymy skargi na lekkomysłne ich życie i rozluźnione obyczaje. Tylko występowanie w rolach fars fescennińskich (ob. Fesceńskie wiersze) i komedny atellańskich (ob. Atellanae fabulae) było wyłącznym przywilejem synów rzymskich obywateli i nie ujmowało czci obywatelskiej. — Por. Grysar, „Ueber d. Zustand d. römischen Bühne im Zeitalter d. Cicero” (Lipsk 1832). S. Drz.

**Histydyna**, alkaloid, otrzymuje się przy gotowaniu w kw. solnym niektórych ciał białkowych (kazeiny, albuminy), jako też z alkaloidu—sturyny. Tworzy płatki krystaliczne. Łącząc się z kwasami, daje sole. T. M.

**Histyophorus**, rodzaj ryb kościstych (Teleostei), z rodziny *Xiphiidae*, najbardziej spokreniony z rodzajem *Xiphias* (ob. Włócznik). Z sześciu gatunków jeden, *H. belone*, żyje w morzu Śródziemnem, inne—w morzach zwrotnikowych. K. A. C.

**Hiszam** ibn Abd el-Malik (Abu'l-Ualid), dziesiąty kalif z dynastyjami Omejjadów (724–43). Rozumny ten i wykształcony monarcha starał się o nadanie państwu organizacyj, której bardzo brakło, lecz w wojnach zdobywczych on pierwszy doznał niepowodzeń. Wódz jego, Abibissa, zdobył Carcassone i Nímes, drugi, Hodeisa, zapuścił się aż w dolinę Rodanu, ale trzeci, Abd er-Rahman, został porażony na głowę w wiekopomnej bitwie pod Tours przez Karola Martela (731) i musiał wracać do Hiszpanii z utratą wszystkich zdobyczy. W Fryce obeida dotarł do południowych granic Marokku i zamierzał zdobywać Sycylię; zmusiło go do powrotu powstańie Berberów, którzy mu ciężką klęskę zadali. Koltsum nie był szcześliwszy od Obeidy i przez czas jakiś władza kalifa nie sięgała, poza Kairuan. Handżała zdołał wreszcie pokonać Berberów.

W Azyi Chazarowie zaczęli z Muzułmami walkę o Armenię. Wojska kalifa były zrazu pokonywane i Chazarowie dotarli do Mossulu, zdołali ich wreszcie zwyciężyć i odpędzić Saïd i Moslema. W roku 729 Zeid, syn Mohammeda, Alida, ogłosił się kalifem w Kufie; niebezpieczeństwo było wielkie, ale, na szczęście, mieszkanćy Kufy, obawiając się zemsty H-a, zamoradowali Zeida. H. walczył też musiał z Bizantynami, znowu bez powodzenia. Śmierć jego była początkiem upadku państwa Omejjadów. — O. Houdas w „Grande Encycl.” Lamiraulta.

**Hiszam I**, emir hiszpański z dynastyi Omejjadów (od 788 do 796 roku). Ojciec jego, Abd er-Rahman I, na rok przed śmiercią, chcąc usuwać od władzy dwu drugich synów: Soleimana i Abd Allaha, nakazał złożenie przysięgi wiernopoddańczej swemu ulubieńcowi H-owi. Nie odwróciło to przecież walki o tron pomiędzy bracmi: dwaj upośledzeni zbuntowali prowincye Toledo, Tortosę i Walencyę. H. orężem zmusił ich do uległości, wkrótce jednak za ich przykładem buntowali się wielkorzędzy provincji, a chociaż byli pokonywani, władza emira była jednakże odtąd zachwiana. By dać ujście wojowniczości swych podwładnych, H. skierował ich na północ Hiszpanii i kazał najechać Gallię Narbońską. Wódź jego, Abd Allah, zdobył Narbonnę i odniósł pod Carcassone zwycięstwo, oplacone tak dróg, nie nie miał się dalej poswać. H. upiększył stolic swą. Kordubę, i dokończył wielkiego przesławnego meczetu w tem mieście; był bardzo lubiony przez poddanych za pobożność i łagodność. Patrzył przychułnie na rozpowszechnianie się doktryn malekickich w Hiszpanii i pozwolił pierwiastkowi religijnemu i naukowemu pozyskać duży wpływ na rządy. Przed śmiertą przeprowadził uznanie za następcę trochu syna swego, El-Hakama.

**Hiszam II**, kalif Hiszpanii z dynastyi Omejjadów (976–1013 roku). W chwili zgonu ojca swego, El-Hakema II, miał lat 11; eunuchowie pałacowi chcieli osadzić na tronie stryja jego, Mogirę, ale dzięki zręczności i energii opiekuńów - doradzców, Moshafiego i Ibn Abi Amira, niebezpieczeństwo zostało zażegnane. Ibn Abi Amir, człowiek bardzo zdolny i ambitny, postarał się wkrótce wyzyskać sytuację, w jakiej go młodość H-a stawiała. Przy pomocy matki kalifa, Soboihy, usunął Moshafiego i przez lat dwadzieścia był faktyczną głową państwa. Ibn Abi Amir zajął się głównie utworzeniem licznej i dzielnej armii; w tym celu sprowadził z Afryki mnóstwo Berberów, na ich czele zmusił królestwo Leonu do płacenia daniny, zdobył Barcelonę i zrównał z ziemią St. Yago do Compostella. Stoczył 50 bitew, przewzany był Al Manzorem czyli wojownikiem, ale w roku 1002 od połączonych wojsk chrześciańskich poniósł straszną porażkę pod Kalat Annosor i skutkiem rany zmarł w kilka dni po bitwie. Mimo to władzę

Hiszam III -- Hiszpania.

67

utrzymywały jego synowie: Modhaffar, a po nim Abd-el-Rahman, zwany Sanszol. W Afryce Modhaffar zwyciężył głowę dynastyi Magrana, Ziri ben Atię. W roku 1009, gdy Sanszol wojował z Alfonsem V, jeden z Omejjadów, Mohammed, zdobył Kordubę i przybrał tytuł kalifa, obalając tem raczej władzę rodziny Ibn Abi Amira, niż H-a, który oddawna już nie opuszczał pałacu. Mohammed kazał go uwięść; gdy jednak w r. 1010 zginął z ręki Anbara, uznano znów za monarchę H-a, który zachował tę władzę nominalną jeszcze przez trzy lata, wypełnione walkami Soleimana z Ali Ibn Hammudem; ten ostatni pochwycił wreszcie rządy w swe ręce. Niewiadomo, co się stało z H-em; przypuszczają, że schronił się do Afryki lub Azyi.

**Hiszam III**, władza Korduby (1027-1036). Wybrany przez dygnitarzy kordubańskich, H. zdołał dostać się do stolicy dopiero w trzy lata po tym obiorcy. Staby charakter H-a nie społdobał się jego poddanym, a niefortunny wybór El-Hakama na pierwszego ministra doreszty ich zniemieścił. W roku 1031 młodzieżnie, imieniem Omeja, wtargał do pałacu i zażadał od H-a abdykacyi na rzecz jego; można usuńeli jednak pretendenta, a H-a zamknęli w twierdzy; wkrótce zdołał stamtąd uciec i tułał się jeszcze przez lat 5, zanim umarł.

**Hiszpania**, España, państwo tworzące (wraz z Portugalią) pdz. kończynę Europy, położoną pomiędzy Atlantykium a m. Śródziemnem. Naźwa pochodzi od Hiszpania—wyrazu prawdopodobnie iberyjskiego lub baskijskiego. H. zajmuje przeszło 5/6 półtyspu oddzielonego od Europy Pirenejami, stąd zwanego Pirenejskim; właściwszą jednak nazwą półtyspu jest — Iberryjski. Najbardziej północny punkt stanowi przyładek Estaca de Vares u zatoki Gaskońskiej (pod 43°47'29" sz. pn.), na zach. przyładek Torinana (9°18'51" dl. z.), na pd. przyładek Tarifa u ciesniny Gibraltarskiej (35°59'49" szer. pn.), na wsch. przyładek Creus (3°19'24" dl. wsch.). Według najnowszych źródeł hiszpańskich H. ładowa zajmuje 492 230 klm. [ ], a z wyspami Balearskiemi 497 224 klm. [ ]. Doliczając obssar afrykańskich *presidios* (35 klm. [ ]) i zaliaczanych tu przez Hiszpanów wysp Kanaryjskich (7 624 klm. [ ]), razem 504 903 klm. [ ]. Granica ładowa od strony Portugalii i Francyi wynosi 1 664 klm., granica morska 3 518 klm., z których 1 657 na przestrzeni od rzeki Bidassoa do uść Minho i 1 861 klm. od przyładka Cerbere do uść Guadyany. Pod względem obszaru zajmuje tedy Hiszpania w Europie szóste miejsce. Od strony Francyi Pirenejne stanowią granicę naturalną. W dwóch wszakże miejscach territoryum francuskie przekracza dział wodny, mianowicie w dolinie Segry (około 500 klm. [ ]) i w dolinie Irati (52 klm. [ ]); odwrotnie do H-i należy dolina Aran (550 klm. [ ]) na wierzchowinach rz. Nive, należących do Adu-

ru. Granicę portugalską częściowo stanowią rzeki: Miño, Douro, Tag i Guadyana; zresztą jest to granica umówiona.—Budowa powierzchni, hydrografia, klimat, ob. Iberyjski półwysep.— H. należy do krajów najbardziej uposażonych w minerały i, być może, byłaby pod tym względem najważniejszym krajem Europy, gdyby nie brak kommunikacyjki, kapitałów i przedsiębierczości. Już Strabon i Liwiusz zaznaczają jej bogactwo. Katon przywiósł do Rzymu 145 000 funtów srebra; stąd Hannibal brał potrzebne na wojnę pieniądze, stąd czerpali obficie Rzymianie—była to owoczesna Kalifornia. Ślady dawnych kopalni napotykamy w wielu miejscach. Dziś żyły kruszczu srebrnego najdujemy w prow. Guadalajara, w Hiendelaencina; w prow. Jean, około Linares—ołów srebroośny; srebro rodzime—w osadach plocenicznych Almeriji, w sylurze Ciudad Real i Sewilli. W r. 1896 otrzymano w H-i 180 000 klg. srebra, wartości 8.5 mil. peset (peseta = 1 fre. 1 cnt), tak, iż produkcya H-i zajmuje pierwsze miejsce w Europie. Ołów stanowi największe i najbardziej charakterystyczne bogactwo H-i. Najdujemy go we wszystkich formacyach od najstarszych do kredowych, w 16-u prowincyach, a wartość czystego ołowiu dosięga 62 mil. pes. W kopalniach Linares towarzystwa angielskie, francuskie i niemieckie posiadają przeszło 200 sztolni; są tu jeszcze sztolnie, zwane jos pozos de Aníbal. Ołów z Linares uważany jest za najlepszy w świecie i H. ustępuje tu pod względem ilości tylko Stanom Jednoczonym. Według danych, zebranych przez konsulów angielskich, produkcya wynosi 320 000 ton. Miedź w 11 prowincyach, produk. 15 mil. peset, szczególnie w Badajoz, Ciudad Real, Huelva, w dolinie rz. Rio Tinto. Cyna w 4-ch prowincyach: Orense, Pontevedra, Salamanca, Zamora, częścią w łupkach krystalicznych, częścią w pokładach napływowych, pochodzących ze zwietrzenia łupków. Cynk w 11-tu prowincyach, wartości 6 000 000 peset. Cynober już od czasów rzymskich otrzymuje się w Almaden; odkryto go również w Asturyi, szczególnie w formacyji syluryjskiej. W r. 1897 otrzymano cynobru za 9 500 000 peset. Nikiel i kobalt—w Huesca i w Asturyi. Rudy manganowe obfite; antymon w sylurze prow. Caceres i formacyi węglowej Asturyi, bizmut i molybden w łupkach krystalicznych prow. Gironé. Źelazo znajduje się prawie wszędzie w najrozmaitszych pokładach i w olbrzymich ilościach. Wydobywają go rocznie 147 000 ton, wartości 43 milionów peset. Pokłady węgla są mniej znaczne, według obliczeń nie ustępują jednak co do obszaru belgijskim (180 000 hektorów); najważniejsze w S. Juan (prov. Gironé) i Mieres (w Asturyi). W r. 1898 otrzymano 2 467 000 ton, na summę 24 mil. pes. Lignit występuje obficie w prow. Teruel, antracyt—w Nawarze, grafit—w prow. Toledo i w skałach me-

68

Hiszpania.

tamorficznych około Marbella (Malaga), asfalt-é około Saragossy, Sorii i Guadalajary; torf — na północy i we wnętrzu półwyspu; jaspis i bursztyn—w Asturyi, w Santander i Teruel. Prócz tego wydobywają w H-i siarke, fosforyty, steatyt.—Sól w niezmiernych ilościach; całe jej góry znajdują się w okręgu Somorostro (Biscaja); pod Kardoną (w Katalonii) całe góra; nad tople kładły czystej soli kamiennej w Murcyi i Cuença; wartość prod. 5.5 mil. pes. Ogółem wartość produktów mineralnych ocenijają na 167 mil. peset w r. 1899—1900, o 14 mil. więcej niż w r. 1898. Największa ilość rud wychodzi z kraju w stanie surowym, przeważnie do Anglii—i tak: z 9 397 000 ton rudy ołowianej, wywieziono 8 613 000 ton (do samej Anglii 6 000 000 t., a 1.5 mil. do Niemiec). Spotykamy też siarczan sody i magnezyi, kaolin, serpentyn, ogniotrwałe gliny, wapno hydrauliczne (cement), alabaster i marmur. Ten długi spis należy zakończyć wodami mineralnemi i cieplicami, których liczą do 2 000 — najwięcej w prowincyi Guipuzcoa, a najmniej na wyspach Balearskich. — Warunki naturalne roślinności. Rolnictwo, uprawa roślin. Według obliczeń geologa Mallada 10% powierzchni H-i stanowią nagie skały, 35% ziemia mało urodzajna, już-to dla braku wody, już z powodu znacznego wyniesienia nad poziom morza, już z powodu samej gleby; 45% ziemi średnio urodzajnej i 10% bardzo urodzajnej. Znaczyu obszar mało lub wcale nieurodzajnej ziemi jest wynikiem wiekowego gospodarstwa rabunkowego, wyniszczenia lasów, nakoniec—częścią wypędznia, częścią emigracyi mieszkańców do Ameryki (obecnie do francuskiej Afryki). Pomimo tego połowa, a może nawet ¾, mieszkańców utrzympuje się z roli, a produkty rolnie stanowią 2/3 wywozu. Producenta rolna mogłaby być wielokrotnie zwiększona przez urządzenie irrygacyi, naprawę i budowę dróg, zalesienie lub zasianie traw, lepszy podział posiadłości ziemskiej i prawę kontraktów dzierżawnych. Według słów jednego z ekonomistów H. jest niezmiernie bagata, jeżeli praca zuiszczenia, prowadzona od 3 000 lat, nie zdolała zniiszczyć wszystkiego. Obszar ziemi uprawnej ocenijają na 0.4 powierz., t. j. 20 mil. hekt., z których tylko 900 000 hekt. posiada irrygacyję. Nie wszedzie jednak mieszkańcy pojmują korzyść nawodnienia; tak wspaniałe urządzenia, jak: kanał Urgel, kanał Henares i Esla przynoszą małą korzyść, gdyż mieszkańcy, nie chcąc płacić za wodę, pozostawiają swe pola jako „secano", t. j. pola niezraszane. Można powiedzieć, iż istnieją dwie H-nie: irrygowana i sucha; różnica pomiędzy niemi ogromna: w prow. Girona hektar „regadio" (irrygowany) przynosi rocznie przeszło 40 peset, hectar „secano"—17.5 pes., a cena kupna wynosi 1 360 pes. W huercie Manresa, w Katalonii, cena hektara wynosi do 1000 pes., a w nadbrzeże-

nej Katalonii, w Vego Besos — dosięga 3 200 pes., ceny potrójnej w porównaniu do secanos, i to w krainie względnie dźżystej. Na płdw. i płd., gdzie deszcze są rzadkie i ziemia bez irrygacyi prawie nie nie przynosi, np. w Murcyi, hectar secano kosztuje 10 pes., kiedy hektar regadio, obciążony roczną opłatą za wodę 10 pes., kosztuje 2 000 pes. W dolnej Andaluzyi cena dochodzi 2 000—3 000 peset. Szczególniej wyása jest cena gruntów pod pomarańcze, gdyż nawet 6 000 pes., wprawdzie dają one do 480 pes. brutto. Jeszcze wyższej ceny dochodzą plantacye trzciny cukrowej. Vega Walencyi daje w ciągu sześciu lat z rzędu 10—12 zbiorów rocznie lucerny, a w tejże prow. około Carcagente jedno drzewo pomarańczowe rodzi średnio 6 000 pomarańcz. Prowincya ta produkuje rocznie za 1 100 000 pes. pomarańcz, ale bywają lata, kiedy nie daje nic. Na wybrzeżu Andaluzy od Almeryi do Tarify rozciąga się 40 000 hekt. trzciny cukrowej. Ryż w delcie Ebro, nad brzegami Albufera (jezioro Walencyi) i w „ribera" Jucaru, 20 000 hekt., które dają po 60—82 hektol. wartości 230 pes. netto, razem na 6 400 000 pes. Orzech ziemiem (Arachis hypogea), roślina oleista w Walencyi, daje po 100 pes. netto z hektara (razem na summe 650 000 pes. Palma daktylowa w gajach Elche (25 000 pni) dostarcza głównie gałęzi na kwietnią niedzielę. Pszenica na polach skrapianych doliny Ebro daje sto ziarn. Konopie dają bajeczne zbiory. Wino, głównie w Katalonii, szczególniej koło Tarragony, w Walencyi koło Alicante, w Almeryi, Alpuharze, Maladze, Jerez, Montilla, w Andaluzyi, w prow. Zamora, w Tierra del Vino. Wogóle prowincye sąsiadujące z głównym spożywcą Franczą, dostarczają najwięcej wina. Produkcya H-i w 1897 wyniosła 18 900 000 hekt. (wielki nieurodzaj), w 1898—24 800 000 hekt. w 1899—22 500 000, nakoniec w 1900—23 500 000 hektol. Winnice H-i coraz bardziej niszczy floksera, a środki ochronne są słoło stosowane. W prow. Lerida winnice prawie zupełnie już zniższone; toż samo w nie. Girona: z 40 000 hektarów nie prawie nie zostało. Spadek cen uniemożliwić używanie środków che micznych, natura gruntu nie pozwala na zalewanie. W Katalonii ze 130 000 hektarów pożostało 50 000, ale tu coraz bardziej rozpowszechnia się uprawa szczepów amerykańskich i szczepienie. Sama uprawa, wytłaczanie i fermentacja pozostawiają wiele do życzenia, co odbija się na cenach; pomimo to wywóz wina stanowi ½—½ całego wywozu H-i (w r. 1897—124.4 mil. peset). Wino zwyczajne wywożą przeważnie do Francyi, w 1898—3 457 000 hl. Stynne winnice Xeres dostarczają 47 000 hl., wartości 5 643 000 pes.; z tego idzie do samej Anglii 24 000, do Francyi 12 000 hektol. Oliwki rosną na przestrzeni 9 000 klm. kw., szczególnie w prow. Girone, w huerta Aragonii i w Messa

Hiszpania.

69

Central, oraz na pd. stokach Sierra Moreny, gdzie na przestrzeni 3000 klm. kw. tworzą prawdziwe lasy, zwłaszcza w zlewisku rz. Guadalquiviru, od Andujar do Kordowy, szczególnie około Montoro i niżej, w okolicy Sewilli. Produkcya roczna oliwy w H-i wynosi 2½ mil. hektol., ale oliwa jest licha; najlepsza w Andaluzyi. Wszystko owoce południowe udają się wybornie; pomarańcze nie przekraczają jednak gór południonych, sięgają tylko dalej ku pn. w Andaluzyi i nad brzegiem morza Śródźiemnego. Z pomiędzy gatunków zboża pierwsze miejsce zajmuje pszenica (1897—35.5 mil. hektol., w r. 1898—34.2), dalej żyto (1896—11.5 mil. hl.), jęczmień (5.4 mil. hl.), owsa bardzo mało (2.8 mil. hl.), kartofle (18.3 mil. hl.) i kukurydza (6.4 mil. hl.). Porównywając produkcyę z obszarem uprawnym widzimy, iż wydajność hektara wynosi zaledwo 8 kg., to połowę tego, co we Francyi. Ogólną produkcyą owoców, jako to: pomarańcz, cytryn, granatów, rodzynek (słynne Malaga), orzechów w r. 1897 oceniano na 106 400 000 peset; dodać tu należy: szafran (7.6 mil. pes.), korek (33.8 mil. pes.), trawę esparto (stipa tenacissima) na 6.6 mil. pes. — Botanicznie różne „Hiszpanie”, jako to: pnz., pn., pnw., pdw., pd. oraz wielka środowka życzyna, tworzą bardzo bogatą i urozmaiconą pod wzłąłem florystycznym krainę. Liczą na tym obszarze około 6 000 gatunków roślin, z których przeszło 1000 gatkowych drzew i krzewów, 600 gatunków, z nich 50 leśnych, a pomiędzy niemi 14 szpilkowych. Najlepiej zalesione są prow.: Leon, Sagossa, Oviedo, najmniej wyspy Balearskie, Barcelona, Girona. Dopiero w r. 1846 po raz pierwszy wymierzono „montes publicos”, t. j. lasy rządowe, gminne i użyteczności publicznej. W r. 1880 liczono wszystkich „montes” 32 406 939 hekt., pod tą nazwą jednak mieszczą się również zarośla, pastwiska, przepedy i t. d. Metody uprawy, szczególnie secano, pozostawiają wiele do życzenia, sądząc jednak z liczb statystycznych daje się zauważyć postęp. Zwierząt domowych w 1895 liczono: koni, osłów i mułow 1 919 000, w tej liczbie tylko 383 000 koni, gdyż Hiszpanie oddają pierwszeństwo mułow. Słyną konie z Andaluzyi. Bydła rogatego liczą 2 218 000; byki używane do walk pochodzą z Sierra Moreny; owiec liczą 16 470 000. Od hiszpańskich merynosów pochodzą wszystkie cienkowělniste owce Europy. Dzielą owce na: estantes — stale przebywające na miejscu i transhumantes — wędrowne, pędzone na lato w góry; są to przeważnie merynosy, szczególnie słynie plemię: soryjskie, segowijskie i z Leonu. Kóz—2 820 000, pomiędzy którymi jest kilka gatunków; są to głowe niszczycielki lasów. Świń—1 928 000, pomiędzy niemi świnia czarna, pochodząca od dzika, zamieszkuje przeważnie „hayedos” — lasy bukowe i „robledales” — dębowe.

H. dotąd pozostała krajem rolniczo-górniczym pomimo postępów i rozwoju przemysłu. Wielki przemysł istnieje przedewszystkiem w Katalonii, szczególnie w okolicy Barcelony i Reus; w prow. Baskijskich i w niektórych większych miastach.

W latach 1896—1897 tak się przedstawiał przemysł:

<table><thead><tr><th></th><th>Kapitał</th><th>Produkcya roczna w tysiącach peset:</th></tr></thead><tbody><tr><td>Młynarstwo</td><td>542 744</td><td>90 590</td></tr><tr><td>Fabr. olejów</td><td>352 500</td><td>44 060</td></tr><tr><td>Alkohol</td><td>37 080</td><td>9 400</td></tr><tr><td>Mydlarnie</td><td>48 400</td><td>6 000</td></tr><tr><td>Garbarnie</td><td>12 133</td><td>18 000</td></tr><tr><td>Fabr. korków</td><td>12 075</td><td>5 440</td></tr><tr><td>Bawełna</td><td>309 400</td><td>169 362</td></tr><tr><td>Wełna</td><td>107 000</td><td>52 660</td></tr><tr><td>Jedwab</td><td>68 900</td><td>11 280</td></tr><tr><td>Len i konopie</td><td>26 651</td><td>4 470</td></tr><tr><td>Tkaniny mieszane</td><td>18 580</td><td>2 400</td></tr><tr><td>Olewnie</td><td>100 000</td><td>76 622</td></tr><tr><td>Papiernie</td><td>18 708</td><td>24 452</td></tr></tbody><tfoot><tr><td>Razem</td><td>1 636 171</td><td>514 674</td></tr></tfoot></table>

Z pomiędzy tych gałęzi przemysł przędzalniany i tkańki ześrodkował się w Katalonii, — metalurgiczny w okolicy Bilbao, inne mniej-więcej równomiernie po całym kraju. Ogromne fabryki tytoniu zatrudniają tysiące robotników i robotnic w Madrycie, Santander, Gijon, Koruńii, Sewilli, Alicante i Walencyi. Na tę jednak gałąź oddziała utrata Kuby i Filipin, produkujących najprzedniejszy tytoń. Do rozwoju przemysłu dzielnie się przyczynia rozwój sieci kolei żelaznych, pobudowanych przeważnie za francuskie kapitały. Długość ich wynosiła w 1897 r. 12 916 kil., co daje 260 kil. na 10 000 kil. ☐; jest to już pokaźna ilość szczególnie w stosunku do ilości mieszkańców.

Obrót handlowy w 1897 wynosił 1 606 433 000 pes., z których na przywóz wypada 734 172 000 i na wywóz 872 260 000, które na poszczególne państwa tak się rozkładają:

<table><thead><tr><th></th><th>Przywóz w tysiącach peset:</th><th>Wywóz w tysiącach peset:</th></tr></thead><tbody><tr><td>1. Francya</td><td>206 312</td><td>174 705</td></tr><tr><td>2. Anglia</td><td>153 432</td><td>177 267</td></tr><tr><td>4. Stany Zjedn.</td><td>93 125</td><td>13 435</td></tr><tr><td>5. Portugalia</td><td>30 217</td><td>29 162</td></tr><tr><td>6. Rossya</td><td>44 925</td><td>820</td></tr><tr><td>7. Belgia</td><td>27 036</td><td>14 069</td></tr><tr><td>8. Niemcy</td><td>25 962</td><td>1 419</td></tr></tbody></table>

3-e miejsce zajmowały Kolonie Hiszpańskie, z którymi obrót handlowy wynosił 264 072 tys. pes. W budżecie przywozu złoto i srebro przedstawiają 137 418 tysięcy peset, a w wywozie 139 984 tys. Do portów hiszpańskich zawinęło 20 457 okrętów o pojemności 13 957 986 ton,

70

Hiszpania.

z których 15 623 parowce o pojemności 13 495 538 tonn, z tego pod flagą hiszpańską 10 669 statków o 6 532 520 ton. Opuścilo porty H-i 17 900 statków o pojemności 14 062 806 tonn, z których 14 902 parowce o 13 630 504 tonn; pod flagą hiszpańską 8 402 statki o 6 233 551 ton. Marynarka handlowa hiszp. liczyła w 1900 r. 1035 statków, z których 464 parowce; pomoże tej nieznacznnej liczyb flaga hiszp. dobrze jest znana w pewnych częściach świata, szczególnie w środkowej i pd. Ameryce. H. posiada kilka znaczniejszych towarzystw żeglugi parowej. Pierwsze miejsce zajmuje „Compania Transatlantica", łącząca H-ę z połud. i środk. Ameryką, oraz z Antyllami; nawet po zajęciu tych wysp przez Stany Zjednoczone towarzystwo to posiada 33 piękne i szybkie statki o pojemności 75 000 ton. Towarzystwo de la Sota w Bilbao posiada 25 statków o pojemności 51 000 ton; dwa inne towarzystwa w tymże porcie posiadają statki o ładunku 44 000 i 33 000 ton. Wogóle liczą 15 towarzystw posiadających statki o pojemności przeszło 5 000 ton, oraz 185 parowców o 364 000 tonnach. Wewnątrzną kommunikację podtrzymują koleje żelazne, których długość w 1897 r. wynosiła, j. w., 12 916 kil. Hispańskie koleję łącząc się z francuskiemi tylko w dwóch punktach: Bayonna - Irun i linią idąbrzegiem morza Śródziemnego od Cette - Port Vendre do Portbou i Barcelony. Pierwsza przez Valladolid i Medinę idzie do Madrytu, a dalej do zach. i połudn. H-i, a także do Lizbony; druga łączy Barcelonę przez Saragossę z Madrytem i nadbrzeżnemi miastami morza Śródziemnego aż po Almeryę. Madryt i Valladolid połączone też są z Lizboną i Porto. W 1895 H-a posiadała 38 030 kil. linij telegraficznych, 95 328 kil. telegraficznych drutów i 1 421 stacyj; nadto 22 984 kil. drutów telefonicznych i 11 038 aparatów. Obecnie używane miary i wagi są systematu metrycznego. W H-i obowiązuje czas zachodnio-europejski, t. j. czas południka Greenwich.

Ludność. Dlaczego kraj tak bogato uposażony od przyrody, jakim jest H., należy do najuboższych krajów Europy? Przyczyny są liczne: nadmierna susza wielu części H-i; wytrzebień lasów w górach i idące za tem niszczące działanie potoków górskich; niedostateczna ilość dróg i trudność kommunikacyi; niedbalstwo mieszkańców miejskich; wstrzemięliwość i małe poczucie potrzeb mieszkańców wiejskich, a nawet ogółu, który zadawalnia się małem i nie dba o zbytki; niedostateczne wyzyskanie ziemi, szczególnie w okręgach, w których przeważa wielka własność, nadmiar pastwisk, przepędy owiec i w. in.; ale ponad tem wszystkim druguje słaše zaludnienie i mały przystroj ludności. Obliczenie na koniec roku 1894 (spis ludności odbył się w r. 1877) daje 17 913 980 mieszk. wraz z wyspami Balearskiemi. Wynosi to na kilom. 36 mieszkańców; jest to zaludnienie przeszło dwa

razy słabsze, niż w Król. Polskiem (74.5) i немal 3 razy słabsze, niż w Niemczech. Przyrost naturalny w H-i jest bardzo mały: wynosi rocznie zaledwo 42 mieszk. na 10 000 (w Belgii i Danii 126, w Prusach 124, w Rossyi 163). Tak mały przyrost zależy od nieznacznej przewagi ilości urodzin nad ilością wypadków śmierci. Pod względem liczby urodzeń, 352 na 10 000, H. stoi normu z Włochami (351) i niewiele ustępuje Niemcom (360), ale pod względem śmiertelności, 310 na 10 000, ustępuje jedynie Rossyi (359), kiedy śmiertelność w Norwegii wynosi zaledwo 152, a w W. Brytanii 176. Nadto emigracya przewyższa immigracyję: przeciętna i niemal jednostajna liczba emigrantów od roku 1894—1897 wynosiła rocznie 38 750,— kiedy podczas popisu w 1887 r. naliczono tylko 7 188 naturalizowanych Hiszpanów i 42 395 cudzoziemców, z których 18 480 Francuzów, 6 755 Portugalczyków, 5 719 Anglików, 3 877 Włochów, 1 826 Niemców i 5 788 innych narodowości. Jedzieli sięgniemy w przeszłość H-i, to ilość mieszkańców nietykilko okazuje wzrostu, ale nowet upadek. Za panowania Maurów, wtedy, kiedy ich państwo sięgało tylko rzeki Douro, na tej powierzchni mieszkańło 25 milionów. O tym upadku świadczą w pobliżu miast, a nawet stolicy, ruiny wsi i miasteczek, oraz wyludnione i zapuszczone ziemie, t. zw. „despoblados” i „desbesas”, jak np. Dehesa de Valdemanco, Dehesa de Navayuncosa i in., niemal u wrót Madrytu. Maurowie zostali wygnani, a ludność chrześciańska ustępuje przed szerzącą się pustynią. Nowet obecnie istniejąca prowincye, w których ubywa ludność; tak od r. 1877 do 1887 ubytek zaleziono w Ałavie, Almeryi, Nawarze, Pontewedrze, Soryi i Teruelu. Zdaje się jednak, iż główną przyczyną tego jest emigracja do miast H-i; poza tem emigrują przeważnie do krajów łacińskich. Liczą ich do 88 000 we Francyi, 14 000 — w Lizbonie, najwięcej jednak emigrują do Algieryi (depar. Oran); w 1896 liczone ich tu 158 000. Są to doskonali koloniści, najlepsi pionierowie na nowych ziemiach; w drugiem pokoleniu naturalizują się, uczęszczają do szkół francuskich i stają się Francuzami. Najlicznie pochodź z prowincyj Alicante i z Balearów, następnie po Walencyi i Almeryi, a przeważnie z prow., gdzie używane jest narzecze katalońskie lub walencyjskie. W północ. H-i wieś jest ludniejsza niż w południowej, za to południe liczy więcej i większych miast. Rybacka i rolnicza ludność prow. Galicyi zrównoważona jest z drugiej strony przez przemysłową ludność Katalonii. Stosunek płci w H-i wynosi 1 040 kobiet na 1 000 mężczyzn. Co się tyczy narodowości, to na 1 000 mieszkańców wypada 966 Hiszpanów (Kastyleczyków, Katalończyków i in.), 25 Basków, 3 Morisków, 3 Cyganów (Gitanos), 1 Francuz, oraz dwóch należących do innych narodowości. Ludność jest prawie wyłącznie katolicka; katolików

Hiszpania.

71

liczą 17 231 tysięcy, protestantów 7, innych chrześcian 1, bezwyznaniowych 9, mahometan 0.3, izraelitów 0.1, innych wyznąń 13.3 tysiąca. (Głównem źródłem wiadomości statystycznych o H-i jest: Răseña „Geografica y estadística de España”, ogromna publikacja urzędowa, ale nieukończona; zawiera ona, obok cennego matrieryłu, dużo błędów, z powodu nizkiego stopnia rozwoju statystyki w H-i). Przyrost ilości mieszkańców głównie dotyczy miast. W rzeczy samej jest on nawet większy niż wskazuje statystyka, a to tym sposobem, iż z powodu ciasnoty i drożyzny właściwych miast, głównie wzrastają przedmieścia, szczególnie w Madridie, Barcelonie i Walencyi.

**Podział administracyjny.** Obecnie H. dzieli się na 49 prowincji, których przeciętny obszar wynosi 10 300 kil. ☐; te dzielą się na 499 obwoływ (partidos judiciales) i na 9 287 gmin (hyuamtamientos), o przeciętnej przestrzeni 54—55 kil. ☐ (t. j. 1 mili ☐) i 1 900 mieszkańców.— Według ostatniej konstytucyji H. jest monarchią rządzoną przez monarchę konstytucyjnego i sukcesyjnego w linii męskiej i żeńskiej z dołu mu Bourbon-Anjou. Po ukończeniu 16-u lat król staże się pełnoletnim. Obecnie panuje Alfons XIII, urodzony w 1886 r., pod regencyą matki swojej, Maryi Krystyny, urodzonej arcyksiężniczki austryackiej. Izba wyższa — senat, składa się ze 180-u członków z prawa: książąt krwi, grandów H-i, posiadających 60 000 pes. dochodu wykazanego; z wysokich urzędników; z 123-ch senatorów, mianowanych przez Koronę, i ze 180-u senatorów, wybranych przez korporacye i obywateli najwyżej opodatkowanych. Izba putowanych składa się z 432-ch członków, t. j. po 1-ym na każdy 50 000 mieszkańców. Są oni obierani na przeciąg 5-iu lat i muszą mieć conajmniej 25 lat. Wybory odbywają się przy pomocy kollegiów wyborczych. Izby, t. zw. „kortezy”, zbierają się corocznie. Na czele rządu stoi minister, wybierany przez panującego, ale według wskazówek wysokości. Ministerya są: spraw zagranicznych, sprawiedliwości, wojny, marynarki, finansów („Hacienda”), spraw wehronznych, dóbr państwa (Fomento), rolnicտa i handlu, nakoniec do niedawna osobny minister kolonij, którego po utracie tych ostatnich usunięto. Pod względem sądowym H. dzieli się na 15 audyencyj terrorytalnych, a te na audyencye kryminałne:

Audyencye terytorytalne:

Prowincye:

1. Albacete Albacete Ciudad Real, Cuenca, Murcya.

2. Barcelona Barcelona, Girona, Lerida, Tarragona.

3. Burgos Burgos, Alava, Logroño, Santander, Soria, Biscaja.

4. Caceres Caceres, Badajoz.

5. Coruña La Coruña, Lugo, Orense, Pontevedra.

6. Granada Granada, Almerya, Jean, Malaga.

7. Las Palmas Wyspy Kanaryjskie.

8. Madryt Avila, Gudalajara, Madryt, Segovia, Toledo.

9. Oviedo Oviedo.

10. Palmo Wyspy Balearskie.

11. Pampeluna Guipuzkoa, Navara.

14. Saragossa Huesca, Saragossa, Teruel.

15. Sevilla Kadyks, Cordova, Huelva, Sevilla.

16. Valencia Valencia, Castellon de la Plana, Alicante.

17. Valladolid Leon, Ponferrado, Palencia, Salamanca, Ciudad Rodrigo, Valladolid, Zamora, Benevento.

Pod względem kościelnym H. dzieli się na 9 archiydyecezyj: Burgos, Granada, Santiago de Compostella, Saragossa, Sevilla, Tarragona, Toledo, Valencia i Valladolid; dzielą się one na 45 dyeecezyj i sufraganij.—H. składa się z 10-u okręgów uniwersyteckich i posiada 10 uniwersytetów: w Barcelonie, Granadzie, Madrycie, Oviedo, Salamance, Santiago de Compostella, Saragossie, Sevilli, Walencyi i Valladolid.— Szkolnictwo mało rozwinięte i piśmienność mało rozpowszechniona. Według obliczenia z 1885 r., na 10 000 mieszkańców uczęszczało do szkółek elementarnych 1 095 dzieci. Szkółek ludowych liczono 30 105; na 1 000 mieszkańców było 681 niepiśmiennych. Na 100 mieszk. (w 1889) wysyłano 869 listów i 26 telegramów. Położenie wogóle poprawia się, nie mamy jednak pewnych statystycznych danych.—Armia H-i w 1898 r. liczyła 128 559 żołnierzy, z których 14 697 żandarmów i 14 186 straży celnej; na stopie wojennej około 200 000,— wogóle zaś zdolnych do noszenia broni liczą 1 083 595 ludzi. Służba wojskowa jest obowiązująca, poprzawszy od 19-u lat wieku, w ciągu lat 12-u,— z których 3 lata w armii czynnej, 3 w pierwszej rezerwie i 6 w drugiej. Wykup za opłatą 1 500 pes. lub zamiana przez braci są uprawnione. Flota hiszpańska, dosyć pokaźna, wskutek nieszczęśliwej wojny ze Stanami Zjednoczeniem została prawie zupełnie zniszczona. W 1898 r. liczyła 55 statków o 486-u działach; z tego było pancerników 7 o 161-em działe i w budowie 6 pancerników o 90-u działach. Załogi liczono 15 727 ludzi.—Finanse H-i znajdują się w smutnym stanie, szczególnie skutkiem straty kolonij i obciążenia kraju macierzystego długami ich. Przychód według budżetu 1898—1899 roku wynosił 865.8 mil. pes., z tego:

72

Hiszpania.

<table><tr><td>Podatki bezpośrednie</td><td>297,3 mil.</td></tr><tr><td>” pośrednie</td><td>305,3 ”</td></tr><tr><td>Stemple i monopole</td><td>132,7 ”</td></tr><tr><td>Dobra narodowe</td><td>24,8 ”</td></tr><tr><td>Skarb państwowy</td><td>105,7 ”</td></tr></table>

Dług państwowy — 7 128,4 mil., długie bieżące 466,4 mil. pes. W 1898 było w obiegu 1 462 mil. pes. Zważywszy słańbą siłę podatkową kraju, jest to odłużenie bardzo znaczne.

**Kolonie.** Z olbrzymich kolonij hiszpańskich pozostały tylko drobne szczątki po ostatniej wojnie ze Stanami Zjednoczonemi, mianowicie: w Afryce—1) Presidios (Ceuta, Alhucemas, Chafarinas, Melilla, Penon de la Gomera) i wyspy Kanaryjskie; liczą one 7 624 kil. [ ] i 303 558 mieszk. (w 1888 r.) ; 2) Okrąg Ifni—70 kil. [ ], 6 000 mieszk.; 3) Fernando Poo, Annobom, Corisco, Eloby—2 030 kil. [ ], 30 000 mieszkańców. W Mikronezyi – wyspy Maryańskie (z wyjątkiem wys. Gnam, odstąpionej Stanom zjednoczonym), wyspy Palau i Karoliny – razem 1 750 kil. [ ] i 37 476 mieszk. (1888). Terrytoryum sporne nad rzeką Campo i zatoką Muni zajmuje 180 000 kil. [ ] i liczy do 1/2 miliona mieszkańców. w. Wr.

**Dzieje.** H. Starożytna. Podłog najstarszych danych historycznych półwysep Pirenejski, zwały Hesperyą lub Iberyą, zamieszkiwali Iberowie, lud pochodzenia niewiadomego. Podłog jednych była to rasa miejsca, podłog innych przybyła z Kaukazu; inni jeszcze uważają Iberów za lud pochodzenia afrykańskiego, pokrewny Berberom, który przybył do H-i przez cieśninę Gibralarską. Obfitość srebra zwabiła wkrótce do H-i Fenicyan. Osiadali oni przeważnie na brzegach dzisiejszej Andaluzy czyli Betyki i nawet w głębi kraju, zwłaszcza nad Betisem czyli Gwadalkwiwirem. Żyli w zgodzie z sąsiedniemi plemionami, zajęci wyłącznie rozwojem swego handlu. Do najważniejszych osad należały: Abdera, Salambina, Malaka na wybrzeżach Betyki, Carteia w pobliżu Algeriasu; Gadir lub Gades (Kadyx), Asta, Onoba, Nebrissa, Oripo, Cordoba, Castulo. Handel fenicki natrafił jednak wkrótce w H-i, jak i na całem morzu Śródziemnem, na konku-rencyę grecką; Fenicyanie ustąpić musieli Grekom wschodniego pobrzeża półwyspu. Rodyczycy założyli Rosas w Katalonii (wiek IX przed Chr.), Focejczycy Ampurias i Denię (w. VI), Zacyntyjczycy Sagunt. Tymczasem od półno-cy wtargnęły plemiona celtyckie i osiadły wśród Iberów. Dwa te szczepy miały się zlać potem w jedno plemię Celtyberów i założyć potężne państwo w stóp Pireneoje. Wszystkie nie wiąpki znane nam són tylko z mytu o Heraklesie i z luźnych wzmianek u pisarzów starożytnych; era prawdziwie historyczna zaczyna się dla H-i dopiero z wkroczeniem Kartagińczyków, to jest od wieku V przed Chr. — H. Kartagińska. Wiel-

ką metropolię kolonij fenickich, Tyr, zniszczył w roku 574 Nabuchodonozor; odtąd kolonie te nie miały opieki przed Grekami i tubylcami. Kadyx, zaczepiony przez Turdetanów, zwrócił się o pomoc do Kartaginy; pomoc była udzielona i wkrótce Kartagina objęła protektorat nad koloniami fenickiemi; zawiązała stosunki z licznemi plemionami, zająła wyspy Balearskie i zaczęła werbować wśród mieszkańców H-i żołnie-rzy, którymi się posługiwała w wojnach z Grekami i Étruskami. Przez dwa następne wieki widzimy najemników hiszpańskich w wojskach kartagińskich. Po pierwszej wojnie Punickiej, w r. 238 przed Chr., Hamilkar Barak (Barkas) wszedł do H-i: w ciągu roku podbił Betykę, a po ośmiu latach był panem połowy półwyspu. Zięć jego, Hasdrubal, który po jego śmierci objął na-czelne dowództwo (228), rozszerzył jego zdoby-cze i urządził dobrą administracyję; on-to założył silną twierdzenie Nową Kartaginę (Carthagenia); zaniepokojeni tem posuwaniem się Kartagińczyków Rzymianie zmusili go do uznania rzeki Ebro za północną granicę państwa. Następcą Hasdrubala, Hannibal (ob.), syn Hamilkara (od r. 223), rozpoczął drugą wojnę Punicką i po zburzeniu Saguntu poszedł do Italii, powy-rzywszy bratu swemu, Hasdrubalowi, rządny nad H-ą, ale gdy i Hasdrubal został do Italii wezwany z całem wojskiem, H. poddała się Rzymianom. Publiusz Korneliusz Scipio zdobył Nową Kartaginę (208), przeciwną na swoją stronę wielkość plemion, założył miasto Italica (Sewille). Po bitwie pod Zamą Kartagina zrzekła się H-i na rzecz Rzymu (201). — H. Rzymska. Wkrótce spostrzegły plemiona hiszpańskie, że nie sprzyjmierzeńcami ich, lecz panami, stali się Rzymianie. Dwaj wodzowie z nad Ebro, Indibilis i Mandonius, którzy starali się zachować niepodległość, zostali zwyciężeni i straceni (203—199 r. przed Chr.). Prokonsulowie w latach następnych prze-biegali H-ę, ograbiając kraj bez miłosierdzia. Podzielono półwysep na dwie prowincye: Hispania citerior (stolica Carthago Nova) i Hispania ulterior (stolica Corduba); zarządzali niemi dwaj pretorowie. Walka z bronią-cemi swej niepodległości plemionami, wypełniła całe stulecie. W roku 153 wybuchło wielkie powstanie wśród Celtyberów, popartych przez Numantyjczyków; kilka armij rzymskich wyginęło co do nogi; ruch ogarnął i Luzytanię. Powstańcy zwyciężyli-by może, gdyby byli zgodnie działali; ale Celtyberowie dali zgnieść Luzytań-czyków, którym przywodził bohaterski Viriathus (148—139); Scipio Aemilianus zdobył nareszcie Numancyę (140 — 134), Metellus podbił mieszkańców wysp Balearskich. Po raz ostatni po-rłała się do broni już w części zromanizowana H. za Sertoryusza (ob.); Pompejusz go poko-nał. Odtąd romanizacja czyniła szybkie postępy. W wojnie domowej jedni z Hiszpanów wal-czyli po stronie Cezara, drudzy po stronie Pom-

Hiszpania.

73

pejusza. Niepodległość zachowało tylko kilka
plemion w górach Asturyi i w kraju Basków;
wodzowie Augusta pokonali je po długim i zło-
ciętym oporze (24 — 15 przed Chr.). Za czasów
Strabona już prawie wszyscy krajowcy mówili
po łacinie; H. dostarczała Rzymowi filozofów,
poetów i retorów, jak Seneca, Martialis, Luca-
nus, Quintilianus, potem nawet cesarzów: Traja-
na i Adryana. Od roku 27 dzielono ją na trzy
provincye: 1) Hispania Tarraconensis lub
citerior, ze stolicą Tarraco, składała się
z 7-u okręgów (conventus); Hispania ulterior,
później Baetica, ze stolicą Corduba, miała 4
okręgi; wreszcie Lusitania (dzisiejsza Portu-
galia) o trzech okręgach, ze stolicą Emerita.
Za czasów Augusta, podług sprawozdania urzę-
dowego, przytoczonego przez Pliniusza, było na
półwyspie 26 kolonij, 16 municipiów, 61 miast
korzystających z ius Latii, 189 innych miast
obdarzonych samorządem, 291 miast t. zw. sti-
pendiariae i 114 gmin wiejskich. Od Wespa-
zyna wszyscy obywatele H-i mieli ius Latii.
O kwitnącym stanie kraju świadczą licze, do
dźis dnia zachowane ruiny i drogi z czasów rzym-
skich.

Wieki Średnie. Rzady Gotów. Podczas tak
zwanej „wielkiej wędrówki ludów” w roku 409
wkroczyli do H-i Swewowie pod Emmerykiem,
Alanowie pod Atacyuszem, Wandałe pod Gunde-
rykiem i zaczęli ją pustoszyć ogniem i mieczem.
Asturya, Gallicya, Luzytania i część Betyki ucier-
piały najwięcej; inne prowincye usiłowały się
bronić; we wschodniej części kraju kilka gmin
i kilkadziesiąt miast zostało nominalnie pod
władzą Rzymu. Tymczasem król Gotów Ataulf,
następca Alaryka, przez układ z cesarzem Ho-
noryuszem otrzymał oprócz Gallii Narboneńskiej
H-ę Tarrakoneńską (412); zdobył Barcelonę i zo-
stał pierwszym gockim królem H-i. Następcy
jego, Sigeryk i Wallia, byli zrazu nieprzychylni
Rzymianom; drugi z nich jednak pogodził się później
z nimi i zwrócił się przeciwko innym barbarzyń-
com, zajmującym H-ę. Zmuśł Wandalów do
schronienia się w górach, wytepił prawie zupełnie
Alanów i oszczędził tylko Swewów, którzy
сыby byli uznali za lenników Rzymu. Odstałł
Rzymianom zdobyte prowincye, za co otrzymał
Akwitanie; umarł w Tuluzie (420). Wielką ul-
gą dla pustoszonego półwyspu było odejście
Wandalów do Afryki (429); wspomnieniem po
tych łupieżcach jest nowa nazwa zniszczonej
przez nich prowincyi Betyki, Wandaluzya
czyli Andaluzya. Nadbiegli Swewowie, aby
zająć opuszczone przez nich ziemie, i król
ich, Rechilan, po trzech latach walki zdołał
połączyć pod swą władzą Gallicyę, Luzytanie
i Andaluzyę. Starał się on złągodzić obyczaje
Swewów i przez sprawiedliwe rządy godzić ich
z dawniejszymi mieszkańcami. Następcą jego (od
448 r.) był Recharyusz, żonaty z córką Teo-
doryka, króla Wizygotów. Teodoryk zginął w bi-

twie na polach Katalaunickich (451). Syn jego,
Teodoryk II, zawarł przymierze z Rzymiana-
mi i pociągnął do H-i, chcąc ją odebrać Swe-
wom (456). Zdobył szturmem miasto Bracaca
Augusta, pochwycił i zamordował Recharyusza,
i większą część Swewów zmuśł do uległości.
W roku 457 dowiedział się, że cesarz Avitus
nie żyje; niespokojny o swo posiadłości w Ga-
lii, powrócił tam z częścią wojska, lecz
nie zaniechał walki ze Swewami, którzy na-
reszcie po 5-u latach uznali jego zwierchnic-
two. Dalsze dzieje H-i do najazdu arabskiego
ob. w artykule Gotowie; tu podamy tylko
spis wizygockich królów H-i. Następcami zamor-
dowanego w Tuluzie Teodoryka II byli: Euryk
(466—484), Alaryk II (484—507), Amaryk
(507—531), Teudes (531—548), Teudagisil
(548); kilka lat następuych zajęły walki o koro-
ną pomiędzy Agilą i Atanagildem, który od-
niósł ostateczne zwycięstwo (554—567); Liuwa
(568—569), Leuwigild (569—586), Rekka-
red (586—601); Liuwa II (601—603), Wite-
ryk (604—610), Gondemar (610—612), Si-
zebut (612—621), Rekkared II (621), Swin-
tilla (621—631), Sisenand (631—636),
Chintilla (636—640), Tulga (640—642),
Chindaswint (642—649), Receswint (649—
672), Wamba (672—680), Erwich (680—
687), Egiza (687—701), Witiza (701—709),
Rodyck (709—711). Najazd Arabów położył
koniec panowaniu w H-i Wizygotów, którzy
byli najłagodniejszymi i najzdolniejszymi do
przyjęcia cywilizacyi ze wszystkich narodów ger-
mańskich, łączyli się z ludnością hiszpańsko-
rzymską, ożywili ją městwem i pozostawi-
li prawodawstwo swoje, którego najznakomit-
szym pomnikiem jest Codex legis Visigo-
thorum. Receswinta, przełożony później p. t.
Fuero Juzgo, łagodniejszy i sprawiedliwszy
od prawa Franków. Liczne usterże tego kodeksu
swiadczą, że rolnictwo było w Uzygotów w po-
szanowaniu, a handel i rzemiosła niezupełnie
zaniedbane.— H. Arabska. Przywołani, według
podania, przez hrabiego Juliana, gubernatora
Ceuty, Arabowie w ciągu roku zdobyli cały pra-
wie półwysep (ob. Arabia, dzieje). Nie natra-
fiali na opór poważniejszy; było im surowo za-
kazane rbować, co uspokoiło mieszkańców; zo-
stawiali ludności miejscowej majątek, urzędy,
samorząd, prawo wyznawania chrześciaństwa,
żądali tylko płacenia daniny, która była miiej
uciąžliwa od wymaganej przez Gotów. Z H-i
pociągnęli Arabowie za Pireneje; klęska pod
Tours (731) wstrzymała nazawsze ich posuwa-
nie się na północ. Walczyli też wtedy Arabo-
wie i z Berberami, których pokonali. Energicz-
ny wali Abu’l-Chat tar zajął się organizacją
H-i. Jemenitów i Syryjczyków osadził w miast,
po pozostałych Arabów w Andaluzyi, Berbe-
rów w zachodniej i północnej części kraju. Roz-
dano im ziemie odebrane Gotom. Wodzowie

Encykл. пowsз. Ilustr. Zoss. 226. Т. ХІХ

10

Hiszpania.

75

Arionie; pierwsze z nich zawojował Jakób I Aragoński (1236), drugie—król Kastylii, św. Ferdynand. Emir Ariony zdobył Jaen w 1232 i, uznaný przez muzułmanów z południowej części Andaluzyi, utworzył królestwo Granady, ostatnie z państw arabskich w H-i. Szczegóły walk tego państwa z chrześcianami i jego upadku (1492) ob. w art. Kastyliia i Granada.—Tak się skonczyły rządy Arabów w H-i. Mieszkańcy podpetego kraju, Żydzi czy Rzymanie, za ich panowania nie byli zwykle pozbawiani ziemi i majątku; mówili też swojemi językami. Arabowie udoskonalili rolnictwo przez kanalizację, zwłaszcza w Walencyi, Murcyi i Andaluzyi; przemysł rozwinał się świetnie za ich czasów: w Jaen było podobno 600 rękkodzielni do przebabiania jedwabiu, w Almeryi 6 000 warsztatów tkackich; wyrabiano dywany w Baezie, kryształy w Maladze, broń i klejnoty w Kordubie, Murcyi, Toledo i Saragossie, papier w Jativie, eksploatawano kopalnie Alhamy, Guadelcanalu i Murcyi. Jednem słowem — kraj był bogaty. Arabowie hiszpańscy zajmowali się też sztuką, literaturą i nauką; cywilizacja ich, choć mało oryginalna, miała swój okres blasku (ob. Arabska literatura i medycyna). Do najpiękniejszych dzieł ich sztuki należą: słynny meczet w Kordubie (786 — 796), Puerta del Sol w Toledo (1095), Alkazar i Giralda w Sewilli (1171 — 1196), Alhambra w Granadzie (1248 — 1306) i Generalife tamże (1350), ogrody Alkazaru (1466). — *H. Chrześciańska.* Dzieje zewnętrzne chrześciańskich państw H-i wypełnia prawie wyłącznie siedmiowiekowa walka z Arabami i powolne i ciągłe posuwanie się na Południe. Garść Gotów, uciekając przed zalewającą półwysep fałą muzułmańską, schroniła się w Pirenejach i w górach Kantabryjskich i obrała królem Pelagiusza (Pelayo), jednego z krewnych Roderyka (718—737). Następcy jego: Favila (737—739), Alfons Katolik (739—756), Fruela (756—768), Anielio (768—794), Lilo (774—783), Bermudo (791—793), Alfons II (793—842), Ramiro (842—850), Ordoño (850—866), Alfons III (866 — 910) podbili całą Asturyę, Gallicyę i Leon. Garcia, syn Alfonsa III, został królem Asturyi i Leonu, i protoplastą królow Kastylii (ob.). W VIII wieku w kraju Basów powstało też drugie państwo, zwane później Nawarrą (ob.), a dalej na zachód—hrabstwo, potem królestwo, Aragonii (ob.). Państwa te przez wieki toczyły wojny ze sobą i dopiero w wieku XIII zaczęły odpychać na południe Arabów. Królestwo Nawarry, otoczone przez Kastylię i Aragonię, najmniejszy miało udzić w tej walce i nie mogło się rozszerzyć w stronę Południa, gdy tymczasem królowie Aragonii podbili Baleary, Walencyę i Alicante, królowie Kastylii—Nową Kastylię, Estremadurę i wreszcie Andaluzy. Każde z tych królestw ma swe osobne dzieje, osobną cywilizację i obyczaje.

Dopiero w wieku XV szczęśliwy związek osobisty połączył Kastylię z Aragonią i przygotował grunt pod jedność polityczną półwyspu (z wyjątkiem Portugalii). Od tego wypadku (1474) zaczynają się dzieje H-i nowożytnej. Ferdynand, syn króla Aragonii, załubił w 1469 Izabelą, siostrę Henryka IV Kastylskiego, która odziedziczyła tron w 1474 i dała młodzi udzić w rządach; Ferdynand zaś w 1479 zaczął panowanie swoje w Aragonii. Uporządkowawszy sprawy rządu wewnętrznego, podjęli oni ostačną dziesięcioletnią wojną z Maurami, opanowali resztę Andaluzyi i zdobyli Granadę w 1492. W tym samym roku Krzysztof Kolumb za poparciem Izabelli otworzył niezmierzone przestwory Nowego-Świata. W następnym roku (1493) Ferdynand zawarł z królem francuskim traktat Barcelonski, który był pierwszym krokiem do wdania się w politykę międzynarodową europejską. Jak tylko wybuchła pierwsza wojna Włoska, Ferdynand „Katolik” wszedł do Ligii Weneckiej, wysłał „wielkiego wodza” Gonzalwa z Korduby, by przywrocił tron neapolitański jego krewnemu, Alfonsowi II (1495), i Francuzi zostali pobawieni zajętego już królestwa. W drugiej Włoskiej Gonsalvo zdobył (1503), a Ludwik XII odstałi (1504) królestwo Obojga Sycylij Ferdynandowi. Tymczasem związki małżeńskie infantek hiszpańskich spokrewniły nową dystryę z Tudorami angielskimi i z domem Habsburgów. Szczególnie owocnem w polityczne skutki stało się małżeństwo córki Ferdynanda i Izabelli, Joanny, z Filipem Pięknym, synem cesarza Maksymiliana i Maryi Burgundzkiej, po śmierci bowiem Izabelli (1504) młoda para otrzymała koronę kastylską, wraz z Ameryką, a po rychłym zgonie Filipa Pięknego (1506), gdy Joanna zapadła w nieuleczalną melancholię, prawa jej przeszły na syna, Karola (don Carlosa I-go), który z czasem (1516) odziedziczył po dziadku, Ferdynandzie, wszystkie jego posiadłości, t. j. Aragonię, królestwo Obojga Sycylij i nabytą w 1515 połowę królestwa Nawarry, mianowicie cześć położoną na grzbietu gór Pirenejskich. Tak więc w ciągu lat 40-u wytwórzyła się monarchia, obejmująca półwysep Pirenejski, z wyjątkiem Portugalii, i Ameryką, zwaną Indyami (Regnum Hispaniarum et Indiarum), z dodatkiem połowy Włoch (nabytku Ferdynanda Katolika) i Burgundzkiego księstwa (spadku po Maryi, matce Filipa Pięknego). Sercem wszakże tej monarchii była Kastylia ze swą ludnością wojowniczą, zaciętą, fanatyczną, a wdrożoną już do posłuszeństwa koronie przez Izabellę i Ferdynanda. Ich dziełem było poskromienie grandów, utworzenie władz administracyjnych „Consejo de Indias”, „Consejo supremo de la guerra”; opanowanie możnych zakonów rycerskich (S. Jago, Alcantara, Calatrava), ustanowienie świętego Bractwa, la Santa Hermandad (ob.), do służby policyjnej, i trybunałów św. In-

76

Hiszpania,

kwizycyi, które paliły heretyków na stosach, a zarazem stały się najgroźniejszem narzędziem władzy i polityki krolewskiej.—Dynastya Habsburgów (1516—1700). Don Carlos I urodził się i wychował w Niderlandach, скąd przybył do H-i, mając lat 16 wieku; zaraz wzbudził niezadowolenie wśród Hiszpanów przez powierzanie większych urzędów Flamandom. W 1519, po śmierci dziadka, Maksymiliana, wyjechał do Niemiec starać się o koronę cesarską. Jakoż został wybrany i odtad znaný był światu pod imiem Niemcami Karola V (ob.), a rzadko się już pokazywał w H-i. Podczas pierwszej jego nieobecności przez niezadowolenie ze złego rządu wybuchły dwa powstania: w Kastylii (1519—21), oraz w Walencyi i na Majorce (1520—22), krwawo stigmione. Toczył Karol walkę z Franciszkiem I, która, z przerwami, trwać miała przez lat 40. Wystąpił też jako obrońka katolicyzmu przeciwko reformacyi i zamierzył zawojować Afrykę; pomimo ogromu potęgi i wielu zwycięstwo žadne z tych przedsięwzięć się nie udało. Jedyną kompensatą było zdobycie Meksyku i Peruwii, przez kastylskich conquistadores: Corteza, Almagro i Pizarro, do czego się zresztą sam Karol niezem przyczynił. Wreszcie, zniechęcony, Karol abdykował (1556) i zamknął się w klasztorze San Yuste. — Filip II (ob.; 1556—1598 roku) otrzymał od ojca wszystkie dziedziczne kraje prócz Rakus i obieralnego cesarstwa: więc posiadał jeszcze państwo bardzo obszerne i różnorodne; był oprócz tego mężem Maryi Tudor i chwilowo zasiadał obok niej na tronie angelskim; po jej śmierci oświedział się o rękę Elżbiety, lecz marzenie o panowaniu nad Anglią rozwiało się, gdy tam wziął górę protestantyzm, a Filip coraz wyraźniej występował w charakterze bojownika katolicyzmu. Zaczęła przez ojca wojnę z Francycą prowadził w r. 1557-9, zakończyć pokojem w Cateau-Cambrésis i zaślubił francuską królewnę, żeby mícić przymierze z państwem katolickiem. Uciskał poddanych swoich Maurykosów, czyli ochrzeczonych Maurów, tak, że wywołał ich powstanie (1568—70), którego stumienie zamieniło bogate okręgi w pustynię. Zawarł z Wenecyą i z papieżem, Grzegorzem XII, „świętu Łiże” przeciwko Turkom i wysłał potężną flotę pod kommendą brata swego naturalnego, don Juana d’Austria; ten odniósł sławne, ale bezowocne zwycięstwo pod Lepanto (1571): W Niderlandach naruszanie przywilejów krajowych i prześladowanie protestantyzmu przez inkwizycę stało się powodem rozruchów, a następnie od roku 1568 i zbrojnej walki, której Filip, pomimo wielkih wysiłków, nie dołał stłu mić do końca swego życia (ob. Hollandy). Z Anglią pogorszyły się stosunki do tego stopnia, że wojsko angielskie przybyło z pemocą Niderlandczykom, a korsarze angielscy łupili kolonie hiszpańskie. Zrujnował następnie Portugalię, posiadłszy jej koronę w r. 1580, po wy-

gaśnięciu dynastyi Avis. W r. 1588 Filip wysłał na podbój Anglii niezwyciężoną Armadę (ob.), to jest połączone floty portugalską i hiszpańską; wyprawa ta zakończyła się okropną kłęską; wróciły zaledwo szeczątki tych flot, i Anglicy potem pustoszyli bezkarnie brzegi tak Portugali, jak i H-i. Filip zapragnął wystąpić z interwencją w wojnach religijnych we Francyji; popierał „Ligę”, nie szczędząc wysileń; a jednak nie zdobył korony francuskiej dla córki swej, Izabelli, i musiał zawrzeć traktat w Vervins z wrogiem swoim, Henrykiem IV, głową Hugonotów. Wewnątrz kraju rządy jego upamiętniły się zniesieniem ostatnich resztek wolności w Aragonii, ogromnym zubożeniem ludności i ruiną finansową państwa.—Syn jego, Filip III (1598—1621), zdał rządy na ministra, księcia de Lerna; wojna z Hollandą stała się tak uciążliwą, że ten minister musiał uznąć niepodległość 7-u prowincji, żeby zawrzeć 12-letni rozejm (1609). Sam król okazał się czynnym tylko w nieszczęsnej sprawie wypędzenia Morysków (1609—14), które pozbawiło H-i 500 000, a może i więcej, najpracowitszych mieszkańców. Można było sospiewać się pomyślnych skutków z dwóch małżeństw: króla francuskiego, Ludwika XIII z Anóna astryacką, córką Filipa III, oraz Izabelli francuskiej z księciem Asturyi, czyli następcą trochu hiszpańskiego. Ten ostatni, później Filip IV (1621—65), zajmował się więcej piasauiem komedycji niż rządami; władzą całą piastowali ministrowie: książę Olivares, a po nim de Haro. Udział w Wojnie Trzydziestoletniej narała Hę na edgezie straty. Armia zniezioną została przez Kondeusza; Katalonia (1640—1656), Sycylia (1646—47). Neapol (1648) buntują się, i z trudnością udaje się rządowi zmusić je do uległości; Portugalia zaś w roku 1640 oderwała się zupelnie od H-i. Traktat Pirenejski r. 1659 straca ją z pierwszorzędnego stanowiska na korzyść Francyi. Za panowania Karola II (1665—1700), zrazu małoletniego, a potem nieudolnego, H. dochodzi do najgłębszego upadku Ludwik XIV w dwóch wojnach pozbawił ją najpiękniejszych prowincji: części Flandryi i Franche - Comté; nieład w administracyi i nędza ludu doszły do przerazającego stopnia. Karol w dwukrotnem małżeństwie nie miał dzieci i na nim wygasła starsza linia domu Habsburgów: więc młodszas, astryacka, i Ludwik XIV w imieniu swego wnuka, Filipa d'Anjou, intrygowali o spadek po nim. W testamencie Karol przeznaczył koronę Filipowi d'Anjou, a więc młodszemu członkowi Domu Bourbon.—Filip V (1700—1746) miał współzawodnika w arcyksięciu Karolu i utrzy: miał się przy połowie monarchii, t. j. przy samej H-i z Ameryką, dopiero po strasznej europejskiej wojnie o sukcessy hiszpańską (1700—13); druga zaś połowa, mianowicie posiadłości włóskie i Niderlandy, przeszły pod berło Habsburgów austrachick. Filip był człowiekiem dobrym i do

Hiszpania.

77

bohaterstwa chwilowego zdolnym, ale nie do sta-
łej pracy: więc rządziły jego żony: Marya Lud-
wika sabaudzka z zaufaną camera - mayor księży-
na Orsini, a potem drugą, Elżbieta Farnese. Ta
łaśnie poświęciła całą politykę na zdobywanie
tronów dla swych dzieci, które nie mogły pano-
wać w H-i, ponieważ księciem Asturyi był syn
z pierwszego małżeństwa. Wpłatała z tego powodu
Filipa w wojnę z „poczwóruem przymierzem” mo-
carstw zachodnich (Quadruple Alliance). Wresz-
cie udało się jej zdobyć dla jednego syna suk-
cessy księstwa Parmy (1723); interwencya H-i
w wojnie o sukcessy polską (1733-39) dała jej
możność pozyskania dla drugiego syna królestwa
Obojga Sycylij. Traktat w Fontainebleau, zawar-
ty z Francyą w 1744 miał za przedmiot głów-
nie gwarantowanie koron różnych monarchów
z rodziny Bourbonów. — Rządy Ferdynanda
VI (1747-59) odznaczały się tendencją pokojو-
ą i usiłowaniem podniesienia dobrobytu kraju.
Pokój Akwisgrański (1748) gwarantował synom
Elżbiety ziemi włoskie. Konkordat z r. 1753
graniczył ogromne dochody, jakie Kurya ciąg-
nąła z H-i. — Karol III (1758-88) był monar-
chą oświeconym; więc potrafił przeprowadzić
kilka dobroczynnych reform. Ambicya i układ
rodzinny burboński wpłatały go w wojnę anglo
francuską; oblegał wtedy napróžno przez trzy
lata Gibraltar, odebrał za to do Menorkę (1782);
nie przeszkadzało to jednak pracy nad reforma-
mi wewnętrzniem, którą prowadzili tacy mężo-
wie, jak Aranda, Campomanes i Florida-Blanca.
Zajoło się podniesieniem rolnictwa, rzemiosi i
handlu. ograniczono inkwizycję, zniesiono cen-
zurę duchowną, wypędzono jezuitów (1767) i skon-
fiskowano ich majątki. — Niedołężny Karol IV
(1788-1808), ulegając żonie, Ludwice Parmeń-
skiej, usunął ministra Florida - Blanca i oddał
władzę jej faworytowi, Godoy'owi, którego szko-
dliwy wpływ wkrótece dał się poczuć.

Czasy Rewolucyj. Z powodu stracenia Lud-
wika XVI H. wydała wojnę Rzeczypospolitej
Francuskiej, lecz nie mogła odeprzeć najazdu
francuskiego i pokojem Bazylejskim (1795) mu-
siała odstąpić swej połowy wyspy Haiti. Godoy
zawarł potem z Francyą fatalne przymierze za-
zepno-odporne w San Ildefouso (1796) i wydał
wojną Anglii, która zakończyła się strażą Trini-
dadu (1802). W interesie Napoleona Bonaparte
go rozpoczęła H. w r. 1801 niezaszczyną woj-
nę z Portugalią; Anglicy zabrali wtedy okręty,
wiozące do H-i srebro z Ameryki (październik
1804). Stało się to powodem wojny z Anglią,
a kłęski pod Finisterre (dnia 22 lipca) i Trafal-
garem (d. 21 października 1805 roku) pochłonę-
ły flotę hiszpańską. W roku 1807 Godoy, za-
wierając traktat rozbioru Portugalii w Fontaine-
bleau, uzyskał dla siebie obietnicę niezależnego
księstwa Algarvii. Tymczasem podbechtał prze-
ciwko niemu przez Escoiquiza następcę tronu,
Ferdynand, książę Asturyi, zaczął ubiegać się

o protekcyę Napoleona i o rękę księźniczki z ro-
dziny Bonaparte; wobec ojca zaś stał się orga-
nem skarg na ulubieńca. Aresztowany z tego
powodu, okupił wolność głębokiem poniżeniem
i zdradą wspólników. Ale wkroczyły do Hisz-
panii wojska francuskie, ciągnące do Portugalii,
pod Moncey'em i Muratem. Powstanie, do któ-
rego przyłączyły się 18 marca 1808 r. gwar-
dye królewskie w Aranjuez, spowodowało upa-
dek Godoy'a i skłoniło króla do abdykacyi na
rzecz księcia Asturyi. Książę ten, okrzyknięty
królem jako Ferdynand VII, przybył 24 mar-
ca do zajętego już przez Francuzów Madrytu.
Tymczasem Karol napisał do Napoleona, że zmu-
szono go do abdykacyi. Ferdynand ubiegał się
też o względy cesarza Francuzów; d. 14 kwiet-
nia w Bayonnie odbyło się spotkanie obu kró-
lów H-i z Napoleonem. Obadwaj zostali zmu-
szeni do złożenia korony na rzecz Napoleona.
Wiadomość o tych wypadkach wywołała powsta-
nie w Madrycie (d. 2 maja), krwawo słumione
przez Murata. Karol IV, jego żona i Godoy udali
się do Campięgne, potem do Rzymu; Ferdynan-
da i jego braci zatrzymano w Valençay. Napo-
leon zwołał juntę z posłów hiszpańskich do Ba-
yonii i oddał koronę H-i bratu swemu, Józ e-
fowi (d. 6 czerwca 1808 roku), uznał przytem
niepodległość H-i w jej granicach ówczesnych.
Junta złożyła przysięę nowemu królowi i d. 15
czerwca rozpoczęła posiedzenia. Dnia 7 lipca
nowa konstytucya hiszpańska, ułożona na wzór
francuskiej, otrzymała sankcyę, a 20 lipca przy-
bił nowy król do Madrytu. Ale duma narodowa
i zacięta nienawiść ku cudzoziem, miłość
niepodległości i podsycany przez duchowieństwo
zapał, wywołały żarątą walkę Hiszpanów z na-
rzuconym królem i jego protektorami, Francuza-
mi (1808-1813). Daremnie przybył sam Napo-
leon w 1808 roku z nową armią, w której znaj-
dowały się i pułki polskie; daremne były So-
mosierra i Saragossa; daremne zwycięstwa mar-
szałków francuskich. We wszystkich prowin-
cyach H-i potworzyły się junty i rządziły w imie-
niu Ferdynanda VII; władzę naczelną pochwyci-
ła centralna junta w Sewillii, która złożyła ją
29 stycznia 1810 roku w ręce regencyi, z pię-
ciu członków złożonej. Zwołane przez regencyę
de Kadyksu nadzwyczajne zgromadzenie kortez-
zów (wrzesień 1810) opracowało nową konstytucyę,
która, uzuwała przez regencyę, przez Anglię i Ros-
syę, pozyskała sankcyę i została opublikowana.
Armia angielska niosła skuteczną pomoc Hiszpa-
nom. Jeszcze przed ukończeniem wojny, po bi-
twie pod Vittorią, król Józef zrzekł się korony
hiszpańskiej na rozkaz Napoleona, który zjawi zwró-
cił królowi Ferdynandowi VII traktatem w Va-
lençay (11 grudnia 1813 r.). Regencya nie uzną-
ła tego układu; Ferdynand odpowiedział (4 ma-
na 1813 r.) znieślierniem konstytucyi z roku 1812
i rozwiązaniem kortezów, a gdy (14 maja) wje-
chał do Madrytu, nie nadał już nowej konstytu-

78

Hiszpania.

cyi, jak to był przyrzekł, lecz rozpoczął okrutne prześladowanie zarówno stronników Józefa, jak regencyi. Przywrócono inkwizycyę, odżyły klasztory, wystąpili na jaw jezuici. Ciemny despotyzm był główną cechą nowego rządu, który i w stosunkach zagranicznych nie był szczęśliwy. Florydę sprzedano za 5 milionów dolarów Stanom Jzdянoczonym (1819); kolonie amerykańskie zamieniły się na niepodległe republiki, a nie można było ich pokonać z powodu braku okrętów i pieniędzy. Oppozycya łączyła się w tajne związki, dążące do przywrócenia konstytucyi z roku 1812. Przez rozruchy w Madrycie Ferdinand zmuszony został przywrócić konstytucyę (7 marca 1820 roku) i złożyć na nią przysięgłe; w przeciągu dni kilku nowy porządek rzeczy zapanował w całej H-i. Ogłoszono amnesty, znieśienie inkwizycyi, sądów patrymonialnych i bractw. Powołane w lipcu kortezy zniosły większość zakańów, między innemi jezuitów; w celu poprawienia finansów państwa zamknięto znaczną ilość klasztorów, skonfiskowano ich dobra i zmuszono duchowieństwo do płacenia podatków. Tymczasem t. zw. partya apostolska, dążąca do przywrócenia absolutyzmu i porządków feodalnych, wzrastała w prowincyach północnych; wreszcie utworzyła (15 sierpnia 1822) w Seo de Urgel regencyę, która w imieniu „uwięzionego” króla rozkazała przywrócić wszystko do stanu z przed r. 1820. Generał Mina zdobył twierdzię Urgel i rozpędził t. zw. Armię wary; regencya uciekać musiała do Francyi. Kogres w Weronie, zebranie w październiku 1822 głównie z powodu wypadków hiszpańskich, zająła zmiany konstytucyi i przywrócenia królowi dawnej władzy; rząd i kortezy odmowyły, poczem przedstawiciele Austriy, Prus, Rossyi i Francyi opuścili Madryt, a Francyna przystąpiła do interwencyi wojskowej. D. 7 kwiet. 1823 książę d'Angoulême wkroczył na czele 95 000 ludzi do H-i; nie napotkał po drodze poważnego oporu i 24 maja zajął Madryt. Ustanowiona przez niego regencya, z księciem Infantado na czele, rozpoczęła zaraz dzieło reakcyi. Ministeryum konstytucyjne i kortezy udały się do Sewilli, a potem do Kadyksu, zabierając z sobą króla, pomimo jego oporu. Francuzi zaczęli oblegać Kadyks od strony lądu i morza. Widząc, że wszystko stracone, kortezy rozwiązały się (28 września); wypuszczony na wolność król udał się do obozu francuskiego, a Kadyks kaptulował. Zaczęło się znów okrutne prześladowanie stronnictwa postępowego. Pomimo to fanatycznym księjom i absolutystom Ferdinand wydawał się zbyt miękkim; zaczęto myśleć o adaniu korony bratu jego, don Carlosowi, który był szeptem narzędziem partyi apostolskiej. Zmierzające do tego rozruchy zostały uśmierzone. W 1828 opuścili nareszcie wojska francuskie H-e. Tymczasem ostatnie twierdzię hiszpańskie na Lądzie Amerykańskim, San Juan de Ulloa (23

list. 1825) i Callao (22 stycz. 1826), wpadły w ręce powstańców. Z wielkich kolonij hiszpańskich zostały tylko Kuba, Portorico i wyspy Filipińskie.—Ferdynand, który nie miał morskiego potomka, ogłosił 29 marca 1830 sankcję pragmatyczną, na mocy której zniesione zostało prawo Salickie domu Burbońskiego z dnia 12 maja 1713. Postanowienie to było przyczyną wielu nieszczęść H-i. Infantka Izabella (* 10 października 1830) ogłoszona została za następczynię tronu, a matka jej, Marya Krystyna, mianowana regentką państwa. D. 29 września 1833 umarł Ferdynand VII. Śmierć jego była hasłem do powstania Karlistów. W prowincyach baskiskich okrzyknięto don Carlosa królem pod imieniem Karola V. Regentka musiała się wtedy zbliżyć do prześladowanych dotąd liberalnych, którzy mieli wielkie wpływy po miastach i wojsku. Zwołano więc kortezy i ogłoszono rozległą amnesty. Jednocześnie wszła H. w pozwórné przymierze z Anglią. Francyą i Portugalią; wymierzone było ono przeciwko don Carlosowi. Ten przybył w roku 1834 do Nawarry. W Katalonii wytworzyło się też życzliwe mu stronnictwo, wśród którego odznaczył się wkrótce Cabrera. Postanowieniem obuwia Izb z don Carlos i jego potomkowie pozbawieni zostali nażawsze praw do tronu hiszpańskiego (3 wrz. i 8 października 1834). Wybuchła wojna domowa, przez obie strony z rozgoryczeniem prowadzona. Wodzowie regentki, Rodil, Mina i Valdes, nie mieli jednak szczęścia. Nowy naczelnny wódź wojsk rządowych w 1835, Cordova, wzmocniono przez 10 000 najmynych Anglików, nie odniósł też większych korzyści. Gdy w Barcelonie i innych miastach Katalonii i Aragonii potworzyły się junty, żądające konstytucyi z r. 1812, upadło liberalne ministeryum Toreńo; minister finansów Mendizabal utworzył nowy gabinet (wrześ. 1835). Udało mu się na jakiś czas zapobiedz ruchom rewolucyjnym przez utęstswa, lecz d. 15 maja 1836 musiał ustąpić umiarkowanemu ministeryum Isturiza. W wielu miastach wybuchyły rozruchy. W nocy z 12 na 13 sierpnia 4-y pulk gwardyi pomaszerował do pałacu La Grania, i zmusił regentkę do uznania konstytucyi z r. 1812. D. 19 list. 1836 kortezy powierdziły Maryę Krystynę na stanowisku regentki; 18 czerwca 1837 przysięgła ona na nową konstytucyę. Tymczasem Karliści pod kommendą Cabrery oduieśli zwyciężło pod Hueską w Aragonii (24 maja 1837) i pomaszerowali na Madrid. Mianowany wodzem naczelnym wojsk rządowych, Espartero zwyciężył ich w kilku bitwach i przerzucił za Ebro. Na wiosnę 1839 większa część prowincy północnych była w jego ręku. D. 31 sierp. 1839 w Vergara zawarli z nim kapitulacyję przywódzcy Karlistów (w liczbie 50-u), poczem 18 batalionów i 5 szwadroułów karlistowskich złożyło natychmiast broń. Don Carlos uciegł do Francyi; internowano go w Bourges.

Hiszpania.

79

W Aragonii dolnej i Katalonii trzymał się jeszcze przez czas jakiś Cabrera, musiał jednak dnia 6 lipca 1840 przejść granicę francuską; odtad H. uznawała już Izabellę II. Podczas ostatnich lat wojny domowej konstytucyjna H. była widownią ciągłych walk partyjnych między konserwatystami (Moderados) i postępowemi (Exaltados). Espartera (ob.) utworzył ministerum z postępowców, a Marya Krystyna złożyła wtedy swój urząd (14 października 1840 w Walencyi) i odjechała do Francyi. Kortezy mianowały 8 maja 1841 Espartera regentem, a Argullesa opiekunem królowej. Niebawem wszakże wystąpiły z oporem Małaga, Granada, Katalonia pod generałem Primem; agenci i pieniędzy Maryi Krystyny podsycały rozruchy; Narvaez pomaszereował na Madryt i zajął stolicę. Odtad zaczynają się Rządy Izabelli II. D. 8 list. bowiem 1843 r. kortezy ogłosiły jej pełnoletność. Prezydyum w ministeryum objął Bravo - Murillo, potem Narvaez (1844); wezwano do powrotu królową Maryę Krystynę; konstytucję zmieniono w duchu reakcyjnym (w maju 1845). Ale między Narvaezem i kortezami zaszły nieporozumieniem już w 1846; u steru stanął Isturiz. Utworzenie silnego rządu utrudniono zostało przez małżeństwo Izabelli. Zamierzano wydać ją za syna Don Carlosa, hr. de Montemolin, co by Hę raz nazawsze od zamachów karlistowskich uwolniło. Przeszkodziły temu inrygi Maryi Krystyny i Ludwika Filipa, króla francuskiego, który chciał jednego ze swych synów na tronie hiszpańskim podadzić. Kośczyło się na tem, że Ludwik Filip, związany przryczeniem danem Anglii, ożenił syna swego, księcia de Montpensier, nie z Izabellą, ale z jej siostrą, infantką Ludwiką; aby jednak pośrednio dopiąć swego celu, przeprowadził, że Izabellę wydano za jej kuzyna, Franciszka z Assyżu (ob.), człowieka słabego na ciele i umyśle; małżeństwo to nie miało żadnych widoków na potomstwo, Izabella jednak, która pogardzała mężem i niewiele sobie robiła z moralności, miała długi szereg kochanków, z których kilkoro dzieci urodziła. Rachuby Orleanów rozwiązył się tym sposobem. Kochankowie ci eksploatowali najhaniebniej stanowisko królowej; rozlużnione obrazy djevu słuły powszechne zgorszenie i obniżyły znacznie powagę korony. Ministerya zmieniały się tak często, że w okresie od 1833 do 1858 miała H. 47 prezesów gabinetu, 61 ministrów spraw zagranicznych, 78 ministrów finansów i 96 wojny. Po krótkich rządach postępowców pod Serranem, stanął na czele ministeryum Narvaez (1847-51) i, choć konserwatysta, postopował也很nie, i nietylko trzymał spokój, ale i przyczynił się do podniesienia dobrobytu kraju. Następca jego, Bravo - Murillo (1851-52) wywołał jednak przez plan przekształcenia konstytucyji w duchu absolutystycznie - klerykальнym wzburzenie, które się zamanifestowało

w pronuncyamentach wielu generalów (1854). Doszło do powstania w Madrycie, które królowa uśmierzyła zdołała tylko przez powołanie Espartera do rządu (lipiec 1854). Espartero został Maryę Krystynę do Portugalii i nałożył sekwestr na jej dobra. W zwolanych w listopadzie kortezach postępowy mieli większość i przeprowadzili kilka zbawiennych dla kraju uchwał. Ustąpienie ministra spraw wewnętrznych, Escosury, pociągnęło za sobą ustąpienie Espartera (14 lipca 1856). O'Donnell utworzył nowy gabinet, musiał jednak ustąpić w październiku przed Narvaezem, który zniszczył wszystkie dobycze renowulcyi z r. 1854. Było tego jednak zamało jeszcze dla reakcyonistów i Narvaez upadł (1857). Przewinęły się w roku następnym ministerya Armero i Isturiz, wreszcie w czerwcu 1858, przy pomocy unii stronnictw liberalnych, doszeli do władzy powtórnie O'Donnell i prawie przez 5 lat przy niej się utrzymał. Opierając się na licznej armii i flocie, polityka hiszpańska wystąpiła śmiało w sprawach zagranicznych. W r. 1858 H. wzięła udział we francuskiej wyprawie do Kochinchiny. W 1859 po długich pertraktacyach rozpoczęła wojnę z Marokkiem. O'Donnell poprowadził wojsko hiszpańskie do Afryki i odniósł zwycięstwo pod Tetuanem. Pokój z d. 26 kwietnia 1860 zmusił Marokko do zapłacenia 20 milionów piastrów i odstąpienia kawałka zie mi pod Ceutą. Podczas tej wyprawy zaczęli znów wichrzyć Karliści. Arabia Montemolin (Don Carlos) i brat jego Ferdynand zjawili się w H-i, zostali jednak schwytani przez wojska rządowe i wypuszczeni na wolność dopiero wtedy, gdy się zrzekli uroczyście praw do korony hiszpańskiej (23 kwiet. 1860). W 1863 rozłam w Unii Liberalnej spowodował upadek O'Donnella. Przesunęło się kilka ministeryów reakcyjnych, wreszcie w 1864 Narvaez utworzył gabinet zachowawczy i pozwolił Maryi Krystynie wrócić z wygnania. Ale już w 1865 ogólne niezadowolenie zmusiło go do ustąpienia. O'Donnell został prezesem ministrów, a Serrano generalem-kapitanem Madrytu. Prasie udzielono większej swobody, nowe prawo wyborcze zniżyło census do połowy, zabrano się znów energetycznie do sprzeży dóbr kościelnych. Nowe wrybory w grudniu 1865 zapewniły znaczną większość rządowi. Powstanie generała Prima 3 stycz. 1866 nie udało się z powodu nieznacznego udziału ludności, bunt wojskowy w Madrycie (22 czerwca) słumiony został przez O'Donnella. Kortezy zgodziły się na wniosek ministeryum zawiesić gwarancye konstytucyjne. D. 11 lipca królowa dała dymissy O'Donnellowi i poleciła utworzenie gabinetu zachowawczego Narvaezowi. Nowy rząd starał się słumieć anarχię przy pomocy najostrzejszych środków. Gdy w grudniu zebrały się kortezy, utworzyła się gwałtowna oppozycya. Narvaez kazał wtedy w noce z 29 na 30 grudnia aresztować kilkunastu postów

80

Hiszpania.

i wywieźć z kraju; ten sam los spotkał preze-
sa senatu, marszałka Serrano. Wiele innych
wybitnych osobistości, między innemi O'Donnell,
uciekło za granicę. Gdy Narvaez umarł (23
kw. 1868), prezydyum w gabinecie objął Gon-
zales Bravo-Murillo, miał jednak prawie całą
armię przeciwko sobie. W lipcu zanosiło się
na wielkie powstanie wojskowe. By temu za-
pobiedż kazła Bravo-Murillo (7 lipca) wywieźć na
wyspy Kanaryjskie wybitniejszych generalów,
m. in. ponownie Serrana i Dulcego, i wydałit z H-i
nawet szwagra królowej, księcia Montpensier.
Tymczasem Izabella wyjechała do Biarritz i San
Sebastian, gdzie się miała spotkać z Napoleo-
nem III (18 i 19 września). Podeczas jej po-
bytu w tych miejscowościach wybuchła re-
wolucya. Przywódzcy partyj oppozycyjnych
zjednoczyli się przeciwko kamarylli i fawory-
tom królowej. Sprowadzono z wysp Kanaryj-
skich wygynanych generalów, kontr-admirał To-
pete przyłączył się do nich z całą flotą. Ser-
rano pomaszerował na czele zbuntowanych wojsk
na Madryt, pobił 29 września pod Alcolea wojska
królowej (dowódzca Novaliches), poczel wszyst-
kie większe miasta oświadczyły się za rewolu-
cyą. Izabella przekonała się, że jej sprawa jest
stracona i odjechała 30 września do Francyji.
Za radą Napoleona III abdykowała 25 czerwca
1870 na rzecz syna swego, Alfonsa.—Bezkró-
lewie i panowanie Amadeusza. D. 3 paź-
dziernika Serrano wkroczył na czele zwycięskich
wojsk do Madrytu. Junta rządowa stolicy po-
wierzyła mu utworzenie ministeryum. Pierwsze
dekrety rządu zniosły zakon jezuítów i większość
klasztorów; w sprawie szkół i urządzenia gmin
wydano rozporządzenia w duchu liberalnym.
Tymczasem republikanie wzniecili krwawe roz-
ruchy w Xeresie, Kadyksie i Maladze. Na Ku-
bie wybuchło powstanie. Finanse H-i były w sta-
nie opłakanym. Zabrano się do ułożenia nowej
formy rządu. Prim, Serrano, Topete byli za
monarchią konstytucyjną, Orense i Castelar agi-
towali za rzeczypospolitą federacyjną, ale bez
powodzenia. D. 3 marca 1869 kortezy wybra-
ły kommissyę do ułożenia projektu nowej kon-
stytucyji; 1 czerwca przyjęły tę ustawę, która
utrzymywała formę rządu monachiczną. D. 15
czerwca mianowały kortezy marszałka Serrano
regentem państwa do czasu obioru nowego kró-
la. Rozpoczęło się teraz poszukiwanie kandy-
data do tronu. Serrano, Topete i Unia Liberal-
na byli za księciem Montpensier, Prim i postę-
powi sprzeciwiali się temu wyborowi; Napoleon
III dokładał też wszelkich usiłowań, aby niedo-
puścić Orleana do tronu hiszpańskiego. Zaczę-
to układy z Włochami, mając na oku syna Wi-
korta-Emmanuela II, Amadeusza, księcia Aosty,
i bratanka (syna Ferdynanda), Tomasza, księcia Ge-
nui; dwór włoski nie zgodził się jednak na te kan-
dydatury. Wreszcie Prim wszedł w układy z księ-
ciem Leopoldem Hohenzollernem, który zgodził

się przyjąć koronę, lecz wobec oporu Francyj
eofnał swą kandydaturę (12 lipca 1870). Gdy
pomimo to wybuchła wojna pomiędzy Francyja.
i Prusami (ob. Francya — wojna z Prusami),
H. zapowiedziała ścisłą swą neutralność. Prim
zwrócił się ponownie do księcia Amadeusza,
któremu wreszcie ojciec pozwolił przyjąć koronę;
16 listopada 1870 kortezy znaczą większością
głosów obrały go królem. Jeszcze przed przy-
byciem Amadeusza do H-i Prim został zamordo-
wany przez jednego z fanatycznych republika-
nów. D. 2 stycznia 1871 Amadeusz odbył wjazd
do Madrytu, gdzie go ludność przyjęła obojętnie.
Przez pierwszą połowę 1871 utrzymało się mi-
nisteryum Serrana, w drugiej atoli połowie roku
zmieniało się trzy razy (Zorilla, Małcampo, Sa-
gasta), a w 1872 cztery (Sagasta, Topete, Serra-
no, Zorilla). Serrano, mianowany gubernatorem
wojskowym prowincyj baskijskich, gdzie znów
grasować zaczęli Karliści, zmusił Don Carlosa
do ucieczki. W niektórych prowincyach wybu-
chły powstania republikańskie. Król Amadeusz,
który, ani w Madrycie, ani podeczas objazdu
prowincyj nie znalazł wiele sympatyi, abdyko-
wał wreszcie 11 lutego 1873 i wrócił do Włoch.—
H. jako rzeczpospolita. Kongres oświadc-
zył się zaraz 11 lutego za rzeczypospolitą i wy-
brał do spełniania władzy wykonawczej mini-
steryum, w którem zasiedli republikanie: Figueras,
Castelar, Pi y Margall i Mikołaj Salmeron. Pro-
gram nowego ustroju państwowego, przyjęty
przez kortezy 8 czerwca, zapowadał: „rzeczpo-
spolitę federacyjną z autonomią poszczególnych
krajów, zniesienie centralizacyj, stałego wojska,
zupelny rozdział Kościoła i państwa, ogłoszenie
praw człowieka na podstawie konstytucyji demo-
kratycznej i pod opieką prawa”.
Tymczasem
na Północy Don Carlos i brat jego, Don Alfon-
so, robili znaczne postępy; na Południu potwo-
rzyły się w wielu miastach kommuny i wypo-
wiedziały rządowi posłuszeństwo; w wojsku kar-
ność znikła zupełnie. Kortezy zebrały się d. 2
stycznia 1874, ale już 3 stycznia rozpędził je
generał-kapitan Madrytu, Pavia. Utworzył się
nowy rząd, w którym prezydyum objął Serrano,
wydział marynarki—Topete, spraw zagranicznych
—Sagasta. Rząd Serrana uznały krótce wszyst-
kie państwa, z wyjątkiem Rossyi. Republikań-
skie powstanie szybko tłumiono i rozpoczęło
energiczne kroki przeciwko Karlistom. Losy
wałki wahły się, wreszcie w listopadzie wyru-
szył Serrano na czele większej armii. Tymcza
sem 29 grudnia 1874 generał Martinez Campos
ogłosił królem w Murviedro syna Izabelli, pod
imieniem Alfonsa XII. Wojsko zgodziło się
na ten wybór; Serrano złożył wtedy naczelną
kommendę i urząd prezydenta.—H. za Alfon-
sa XII. Król przybył z Paryża 14 stycznia
1875 do Madrytu. Ministeryum Canovasa del
Castillo zniosło sądy przysięgłych, śluby cywil-
ne i swobodę nauczania, ograniczyło wolność

Hiszpania (dzieje).

81

prasy, zwróciło duchowieństwu niesprzedane do-
tąd dobra kościelne. Przez te ustępstwa, czynio-
ne konserwatyzmowi i klerykalizmowi, chciano
zjednać te żywioły dla nowego rządu. Zgromad-
zenie z 39-u notablów miało się zająć ułoż-
niem nowej konstytucyi. Zawarto nowy kon-
kordat, mierzej dogodny dla Watykanu. Wojnę
z Karlistami toczono dalej bez wielkiego powo-
dzenia. W lutym 1875 objął kommendę naczel-
ną gen. Quesada. Po szeregu pomyślnych ope-
racyj, ściągnął on w grudniu pod Tafalla 100 000
ludzi, aby zadać Karlistom cios ostateczny.
Wódz ich, Cabrera, wszedł w układy i poddał
się ostatecznie 11 marca 1876, a z nim więk-
szość wojska. Reszta cofać się zaczęła ku gra-
nicy. Król objął sam kommendę i 28 lutego
wszedł do Pampeluny; w tym samym dniu Don
Carlos uszedł do Francyi; 15 lutego 1876 król
otworzył kortezy. D. 24 maja przyjęty został
projekt konstytucyi. Ciężkie położenie finanso-
we zmusiło H-ę do wstrzymania wypłaty pro-
centów od długów państwowych, a trzeba było
stłumić powstanie na Kubie; w kwietniu 1878
większa część wyspy była już uspokojona. Mar-
tinez Campos przedstawił projekty koniecznych
reform na Kubie, zwłaszcza zniesienia niewol-
nictwa, które od 1873 nie istniało już na Por-
torico, i uzyskał uchwałę kortezów d. 21 stycz-
nia r. 1880. W 1879 król Alfons ożenił się
z arcyksiężniczką Maryą Krystyną austryacką.
W 1881 podał się do dymissyi Canovas, i przy-
wódza umiarkowanych liberałów, Sagasta, sta-
nał na czele ministeryum. Pozwolono wrócić
wszystkim emigrantom hiszpańskim i zaprowa-
dzono liberalne zmiány w ministeryum oświaty.
We wrześniu 1883 król wybrał się w podróż
do Niemiec, za to spotkały go nieprzyjazne ma-
ifestacje w Paryżu. Pomyślnie zakończył się
spór z Niemcami o Wyspy Karolińskie, które
wyrokiem rozjemczym papieża Leona XIII przy-
znane zostały Hiszpanom (22 października 1885). —
D. 25 list. 1885 umarł Alfons XII; wdowa po
nim, Marya Krystyna, która była wtedy
w ciąży, objęła regencyę. Powstanie republi-
kańskie, wywołane 11 stycznia 1886 w Carta-
genie przez Zorrillę, zostało natychmiast słłumio-
ne. D. 17 maja 1886 królowa powiła syna,
którego natychmiast ogłoszono królem pod imie-
niem Alfonsa XIII. Izba poselska odrzuciła
21 lipca projekt samorządu dla Kuby i postano-
wiła nadać zupełnie wolność 26 000 Murzynów
kubańskich, którzy jeszcze zostawali w zależno-
ści od swych panów. Potwierdzono zawarty
z Anglią traktat handlowy. Powstanie wojsko-
we w Madrycie (19 października), dzieło republika-
nów i Zorrilli, słłumił generał-kapitan Pavia.
D. 7 maja 1887 zaprowadzono sądy przysięgłych.
W lipcu wybuchły groźne rozruchy w Walenci
i Barcelonie z powodu podwyższenia podatku
od rzezi. Na Kubie zaszły znów bójki pomię-
dzy mieszkańcami i wojskiem. Wreszcie we

wrześniu wybuchło powstanie na Karolinach.
W Fryce Zachodniej zajęła H. w czerwcu 1886
przez układy z miejscowymi władcami prze-
strzeń 14 000 kil. kw., od Sierra de Cristal
i rzek Campo i Noya do wybrzeża S-ta Clara.
Część Afryki pomiędzy przyłąkiem Blanco
a przyłąkiem Bojador zajęła w 1887. W Fryce
Wschodniej nabyła w 1887 port na morzu
Czerwonem, w pobliżu Massawy, dla urządzenia
stacyi węglowej. Tymczasem sprawa głosowa-
nia powszechnego zaczęła w H-i coraz więcej
burzyć umysły i wreszcie doprowadziła w 1888
do rozruchów, zwłaszcza w stolicy. Sagasta
w 1890 przeprowadził prawo o głosowaniu po-
wszechnem, jednak z ograniczeniami. W lipcu
1890 wróciło do władzy ministeryum zacho-
wawcze z Canovasem del Castillo na czele, któ-
ry w celu uługodzenia republikanów zgodził się
na amnestyę Zorrilli. W r. 1892 ruch anarchi-
styczny pojawił się w Xeresie i Barcelonie,
i rozsjedł się po całej Katalonii. W Madrycie
wybuchy znów nieporządki i doszło do strze-
laniny po ulicach. W sierpniu 1892 roku
obchodzono uroczyście w Hiszpanii święto Ko-
lumba, zwłaszcza w Palos w Andaluzyi. R. 1893
zaznaczył się dwoma zamachami anarchistów:
rzuceniem bomby pod nogi marszałkowi Marti-
nez Campos, przyczem on i jego otoczenie od-
nieśli rany, jakoteż rzuceniem bomb w teatrze
w Barcelonie, co spowodowało śmierć wielu
osób. W 1897 zamordowało został przez fana-
tycznego anarchistę Canovas del Castillo; od je-
go śmierci datuje się rozłam w stronnictwie
zagowawczem. Sagasta, który po nim władzę
objął, postanowił dla uśmierzenia powstania na-
dać Kubie autonomię, było już jednak zapóźno:
godzina utraty ostatnich kolonij hiszpańskich już
była wybiła. Powstanie na Kubie wybuchło
w lutym 1895, a nie zdołał pokonać go ani mar-
szałek Martinez Campos na czele 60 000 ludzi,
ani też następę jego, generał Weyler, pomimo
wielkiej srogości i powiększenia sił do 200 000
żołnierza. Sagasta zdecydował się wtedy na na-
danie Kubie samorządu, odwołał Weylera, i po-
stał marszałka Blanco, aby zaprowadził na wys-
pie urządzenia autonomiczne. D. 1 stycznia 1898
utworzono pierwsze ministeryum kubańskie, pod
prezydencją Galveza. Już oddziały powstańcze
jeden po drugim poddawały się rządowi, gdy wy-
stąpiły z interwencyą Stany Zjednoczone pół-
nocno-amerykańskie. Na początku 1898 przy-
był do Hawany pancernik „Maine”, lecz 15
lutego wyleciał nagle w powietrze w porcie.
To zdarzenie tłumaczono w Stanach Zjednoczo-
nych, nie jako wypadek, ale jako zamach pod-
stępny, nie chciano się zgodzić na międzynarod-
ową kommissyę śledzącą, i 9 marca kongres
uchwalił 50 milionów dolarów na „cele obrony”.
Ameryka nie była jednak jeszcze przygotowana
do wojny; poseł jej w Madrycie, Woodford,
otrzymał polecenie zwěkać jak najdłużej z ze-

Enykl. Powss. Ilustr. Zess. 226. T. XXIX

11

82

Hiszpania (dzieje).

rwaniem stosunków. Udało mu się to z powodu niezdecydowania rządu hiszpańskiego, który, li-
cząc na poparcie mocarstw europejskich, zanie-
chał kroków nieprzyjacielskich względem po-
wstańców. Odezwa mocarstw „do uszucź ludz-
kości i umiarkowania prezydenta Stanów Zje-
dnoczonych i Narodu Amerykańskiego” (6 kwiet.)
wstała bez skutku. W orędzu z 11 kwietnia
prezydent Mac Kinley oznajmił, że pokój na Ku-
bie może być przywrócony tylko siłą zbrojną
i, otrzymawszy od kongresu stosowne uchwały,
wysłał do H-i ultimatum, żądające poprostu, aby
rzekła się wyspy Kuby i wycołała z niej swe
wojska lądowe i morskie; przyczem dodano, że
Stany Zjednoczone bynajmniej nie mają zamia-
ru rozciągając zwierzchnictwa swego nad Kubą,
pragną tylko przywrócenia pokoju i oddadzą-
wtedy rządy i posiadanie wyspy jej mieszkań-
com. W odpowiedzi na to obraźliwe wojewanie
z rząd hiszpański posłał paszporty Woodfordowi
(21 kwiet.). Wojna wybuchła; Amerykanie roz-
poźņęli ją na punkcie, gdzie ich się najmniej
spodziewano, t. j. na Filipinach. Admirał De-
wey, który już od dość dawna czołował w Hong-
kong na czele eskadry z 5-u nowych okrętów
bojowych, zaatakował 1 maja pod Cavite w za-
toce Manili hiszpańską eskadrę admirała Monto-
jo, składającą się z 5-u krzyżowców i 5-u ło-
dzi kanonierskich, starej konstrukcyi: więc zni-
szczył ją do szczętu; Hiszpanie stracili 618 za-
bitych i rannych, Amerykanie mieli tylko 8-u
rannych. Fort Cavite po krótkiem ostrzeliwaniu
został zdobyty, a ponieważ i tu ludność miejsco-
wa była zbuntowaną, wódz powstańców, Agualando,
któremu Amerykanie przyzekli dać samorząd wy-
spie, dostarczyć pieniędzy, broni, amunicyi,— roz-
po począł skuteczniejszą walkę z Hiszpanami, wypie-
rając ich do Manili. W lipcu wylądowały wojska
amerykańskie pod gen. Merritem. Zaatakowano
Manile od lądu i morza, i zdobyto ją przez kapitu-
lacyję (13 sierpnia). Co do Kuby, Amerykanie,
dopóki nie utworzyli armii swojej, ograniczali
się na blokadzie portów, którą jednak Hiszpanie
nieraz przerywali. Wielka eskadra bojowa z 15-u
okrętów pod admirałem Sampsonem i lotna pod
kommodorem Schleyem, nie zdolały zatrzymać
admirała Cervery, który z najlepszą częścią flo-
ty hiszpańskiej, 4-ma nowemi opancerzonemi
krążownikami i 2-ma antitorpedowcami, przybył
z wysp Kanaryjskich i 19 maja zawinął do por-
tu S.-Yago, ponieważ zabrakło węgla na drogę
do Hawany, w której okolicach skoncentrowane
były siły lądowe pod marszałkiem Blanco. Ad-
mirał Sampson obległ S.-Yago, sprowadziwszy
25 000 ludzi wojsk lądowych pod gen. Shafte-
rem. Hiszpanie bronili się mężnie; nie mogli
się jednak spodziewać odsieczy z Hawany z po-
wodu złych dróg; brakło już zapasów żywności
i amunicyi: Cervera otrzymał przeto rozkaz, aby
za jakąbądź cenę wydostał się z portu. Zale-
dwo jednak wysunął się z zatoki (3 lipca, opad-

nięty natychmiast przez liczniejszą flotę amerykańską, w przeciągu kilku godzin postradał wszystkie okręty. D. 16 lipca kapitulował kommen-
dant S.-Yago, generał Torral. Dalsze prow-
dzenie wojny byłoby bezcełowe: więc przy po-
średnictwie posła francuskiego w Waszyngtonie,
Cambona, H. zagałał układy o pokój, zrzekając
się Kuby i Portorico. A on ułożenia ostateczny-
go traktatuo zwołana została 1 paźdz. konferencya
do Paryża. Układy trwały długo, gdyż Amery-
kanie stawiali wciąż nowe żądania, mianowicie
odstapienia Filipin, o których przedtem nie
było mowy, za 20 milionów dolarów. H. musia-
ła się zgodzić na wszystko. D. 10 grudnia pod-
pisano traktat pokojowy w Paryżu. H. utraciła
Kubę, Portorico, wyspy Filipińskie i wyspy Guam,
ogółem 420 000 kil. i około 10-iu milionów
mieszk. Koszty wyniosły około trzech miliardów,
flota była zniszczona. Przewiezienie wojsk do
Europy kosztowało jeszcze summy ogromne. Za-
brano przecież szczątki Kolumba z Hawany i zło-
żono w Sewilli. Tak po latach 400 skończyło
się panowanie H-i w Ameryce, i H. wyreślona
została z rządu państw kolonialnych. Cios ten
odczuto w H-i bardzo boleśnie. Zamiast jednak
przyznać, że kłęskę spowodowały błędy hiszpa-
skiej polityki kolonialnej, że zawiniły tu wszyst-
kie rządy i wszystkie stronnictwa, zaczęto zwa-
lać winę nieszczęścia na przeciwników politycz-
nych. W 1899 (12 lipca) ustąpiła H. wyspy
Karolińskie, Palaos i Maryańskie Cesarstwu Nie-
mieckiemu za 25 milionów peset (17 mil. ma-
rek). Kolonie te, po stracie wysp Filipińskich,
miasta dla H-i żadnej wartości. Na pokry-
cie kosztów wojny trzeba było podnieść zuw
podatki, co wywołało rozruchy w wielu miastach;
stan ciągłego wzburzenia trwa do dziś-dnia.

Literatura do dziejów H-i. A) Dzieła obejmujące catość lub znaczy okresy dziejów H-i: Mariana „Historia de España” (Walencya 1783—96); Masdeu „Historia crítica de Espana” (20 tomów, Madryt 1783—1805); Ortiz y Sanz „Compendio cronologico de la historia de España” (7 tomów, t-że 1795—1803); Lafuente „Historia general de España” (30 tomów, t-że 1850—67); Cavanilles „Historia de España” (5 tomów, tamże 1861—65); Rico y Amat „Historia politica e parlamentaria de España” (3 tomy, t-że 1860—62); Alfaro „Compendio de la historia de España” (1869); Rosseuw Saint-Hilaire „Histoire d’Espagne jusqu’à la mort de Ferdinand VII” (nowe wydanie, 14 tomów, Paryż 1844—79); Gebhardt „Historia general de España” (7 tomów, Madryt 1864); Lembke „Geschichte von Spanien (dopelnione przez Schäfera i Schirmachera, Hamburg i Gota 1831-go); Tapia „Historia de la civilisazion d’Espana” (4 tomy, Madryt 1840); Montesa i Manrique „Historia de la legislacion de España” (7 tomów, tamże 1861—64); „Historia general de España, escrita por indivi-

Hiszpania (język).

83

duos de numero de la Real Academia de la
historia" (1 cz., t-że 1890); Colmeiro, „Reyes
cristianos, desde Alfonso VI hasta Alfonso XI"
(t-że 1893); G. Diercks, „Geschichte Spaniens
von den frühesten Zeiten bis auf die Gegen-
wart" (tom I, Berlin 1894); Burke, „A history
of Spain, from the earliest times to the death
of Ferdinand the Catholic" (2 tomy, Londyn
1895). — B) Monografie: Aschbach „Gesch.
der Omejjaden in Spanien" (2 tomy, Wieden
1829); Aschbach „Geschichte Spaniens und
Portugals zur Zeit der Almoraviden und Almo-
haden" (2 tomy, Frankfurt 1833—37); Dozy
„Histoire des Muselmans de l'Espagne" (4 to-
my, Lejda 1861); Havemann „Darstellungen
aus der innern Geschichte Spaniens des XV und
XVII Jahrhunderts" (Getynga 1850); Prescott
„History of Ferdinand and Isabella" (3 tomy,
Boston 1838, przekład niemiecki Lipsk 1842);
Prescott „History of the reign of Philipp II"
(3 tomy, Boston 1855—58, po niemiecku Lipsk
1856—59); Häbler „Die wirtschaftliche
Blüte
Spaniens im XVI Jahrhundert" (Berlin 1888);
„Actos de las Cortes de Castilla 1563—1713"
(Madryt 1861—65); Morel-Fatio „L'Espagne
au XVI et XVII siècle" (Heilbronn 1878); Baum-
garten „Geschichte Spaniens zur Zeit der
Französischen Revolution" (Berlin 1861); Baum-
garten „Geschichte Spaniens vom Ausbruch der
Französischen Revolution bis auf unsere Tage"
(3 tomy, Lipsk 1865—71); Arteche y Moro
„Guerra de la independencia 1808—14" (Tomy
I—V, Madryt 1868—83); Hubbard „Histoire
contemporaine d'Espagne" (6 tomów, Paryż 1869
—83); Lauser „Geschichte Spaniens vom Stur-
ze Isabellas bis zur Thronbesteigung Alfonsos"
(2 tomy, Lipsk 1877); Borrego „Historia de
las Cortes de Espana durante el siglo XIX"
(Madryt 1885); Mazade „Les révolutions de
l'Espagne contemporaine" (Paryż 1869); Cher-
buliez „L'Espagne politique 1868—73" (t-że
1874); Bonilla „La guerre civile en Espagne"
(t-że 1875); Leopold „Spaniens Bürgerkrieg"
(Haunower 1876); Schlaginweit „Der Spa-
nisch-Marokkanische Krieg in den Jahren 1859
—60" (Lipsk 1863); Rofarull y Brocá „Hi-
storya critica di Cataluna" (9 tomów, Barcelona
1876—79); de Castro „Geschichte der spani-
schen Protestanten" (Frankfurt 1866); Wilkens
„Geschichte des spanischen Protestantismus im
XVI Jahrhundert" (Gütersloh 1887); Kayser-
ling „Geschichte der Juden in Spanien und
Portugal" (2 t., Berlin 1861—67).

Język hiszpański (el español) należy do
grupy jęz. romańskich, powstałych ze zmieszania
się rzymskiej mowy ludowej z mową mieszkańców
miejscowych. W tym zmieszaniu się żywiół ła-
ciński pozostał przeważającym i stanowi głów-
ną podstawę języka hiszpańskiego, pomimo że
wchłonął on w siebie wiele pierwiastków z ję-
zyków różnych ludów, które w ciągu stuleci za-

mieszkawały półwysep Iberijski. Pierwotni miesz-
kańcy tego półwyspu, na północy Kantabrowie,
na południu Iberowie zmieszali się jeszcze
w czasach przedhistoryycznych z plemionami cel-
tykciemi, przybyłemi z Galji przez Pireneje;
stań nazwa ludu mieszanego Celtoiberów. Ję-
zyk tego ludu, podobnie jak i inne jego właści-
wości, zaginął prawie doszczęśnie czasie na-
jazdów i panowania rzymsko-giermańskiego,
i tylko w Pirenejach niektóre plemiona kanta-
bryjskie ochroniły swoje zwyczaje i język od
wplywu przybyszów i zmieszania się z obcemi
żywiołami. Język tych plemion dotychczas u-
trzymuje się w swej odrębności w prowincjach
biskajskich (ob. Baskijski język i Baskowie,
Encykł. VII, 51—53). W pozostałych częściach
Hiszpanji z języka łacińskiego ludowego (lingua
latina rustica), który przeniknął wraz z panowa-
niem rzymskim do tego kraju po drugiej wojnie
punickiej, utworzył się język narodowy towa-
rzyski i ludowy z odpowiedniemi w różnych
miejscowościach prowincjonalizmami. Proces two-
rzenia się tego języka odbył się w taki sam
sposób, jak i w innych krajach zromanizowa-
nych. Już w pierwszym wieku po Chr. język
i kultura rzymska zapuściły tam tak głębokie
korzenie, że wybitne jednostki tego kraju biorą
znaczny udział w ruchu literackim rzymskim;
pisarze prozą i poeci łacińscy, z Hiszpanji ro-
med, są głównemi przedstawicielami srebrnego
albo poklasycznego okresu piśmiennictwa (L.
Anneus Seneka, Lukanus, M. Valerius Martialis,
Prudentius, Florus i t. d.). Język H. z upad-
kiem panowania rzymskiego w Hiszpanji i wtar-
gnieniem ludów giermańskich nie przestał się
rozwijać; stawał się on ogólnie zrozumiałym
i w powszechne wchodził użycie. Mowa gier-
mańska nowych najedźczeńów, Alanów, Swewów,
Wandalów (w 4-tym i na początku 5-go wieku),
jako też następne panowanie Westgotów w Hisz-
panji (od 5-go do 8-go wieku) wywarły nieznacz-
ny tylko wpływ na rozwój języka hiszpańsko-
romańskiego. Westgoci, po Rzymanach władcy
Hiszpanji, przejęli wraz ze zwyczajami rzymskie-
mi i ten język, tak, że ze swego języka rodzি-
mego utrzymali tylko niektóre wyrazy, służące
do oznaczania ich własnych instytucji państwo-
wych i wojskowych, nazwy broni i t. p. Na-
stępnie, w dalszej kolei wypadków dziejowych,
język ludowy hiszpański, powstały z żywiółach
łaścińskich i posiadający nieznaczną ilość wyra-
zów giermańskich, podległ wpływowi semickie-
mu. Wskutek panowania Arabów (od wieku 8-go
przez 6 stuleci) otrzymał on znaczną przymieszkę
wyrazów arabskich z dziedziny przemysłu, han-
dlu, nauk i t. d., nadto wpłynął arabski zmienił
do pewnego stopnia wymawianie hiszpańskie,
nie zmieniwszy jednak wcale budowy języka
etymologicznej. Wreszcie, w późniejszym jesz-
cze czasie język H. zbogacił się nowym zaso-
bem wyrazów pod wpływem sąsiednich literatur,

84

Hiszpania (język).

francuskiej i włoskiej. Mimo wszystkie te wpływy obce pozostał on pod względem fleksyjnym stosunkowo blizkim łącińskiemu, w pojedyńczych nawet wypadkach znacznie bliższym aniżeli język ogólnowłoski. Niejednakowo w różnych miejscowościach kraju rozwijające się pewne znamiona języka były, jak wszędzie, tak i w języku H-m źródłem powstania różnych narzeźu tego języka. Najważniejsze z nich jest narzecze kastylskie (el castellano), ono bowiem najwcześniejszej wyniesione zostało do znaczenia jęz. piśmiennego, i jak Kastylijczyc stali się jądrem narodu, a ich piśmiennictwo ogólnie się rozszerzyło, tak narzecze ich zapanowało prawie wyłącznie na polu literackim w Hiszpanji i stało się ogólnym językiem H-m. W języku tym nowu różrzędniają dwa narzecza: staro- i nowokastylskie. Językiem H-m mówi dziś w Hiszpanji i na wyspach Kanaryjskich, do niej należących, około 10 miljonów; prócz tego przynajmniej 20 miljonów w zamorskich, niegdyś hiszpaańskich krajach Ameryki południowej, w Amerycy środkowej, w Meksyku i w części kolonii hiszpańskich (wys. Kuba, Portoryko, wys. Filiopińskie i t. d.). Pomiędzy narzeczami europejskiemi odróżniają, według prowincji 5 grup: 1. nowoaragońskie, 2. asturyjskie (Bable), 3. leonijskie (bercjańskie stanowi przejście od leonijskiego do galijskiego), 4. andaluzyjskie, i 5. estremadurskie (extreméno). Oprócz tych są narzecza: żydowsko-hiszpańskie, mające swoich przedstawicieli w Turcji i Bulgarji, i odmiany języka H-go południowo-afrykańskie, jak: Rioplateńskie, Bogockie (Kolumbja), Chileńskie i inne, oraz narzecza mieszane, kreolskie, jak Curaçao (wyspa w Indjach zachodnich, obok Wenezueli). — Najdawniejsze ślady wyrażającego się języka H-go znajdują się w dzielce Izydora Sewilskiego (Hispaleńskiego), biskupa († 636 r.), p. n. „Originum seu etymologiarum libri XX" (rodzaj encyklopedji); najstarsze zaś zabytki w tym języku pisane pochodzą z drugiej połowy wieku XII. Zaznaczymy niektóre z właściwości charakterystycznych języka H-go. W zakresie fonetyki hiszmienną jest czystość i jasność samogłosek hiszpańskich i brak wszelkich samogłosek przytumionych (jak oe, eu, ü...) oraz nosowych; stan taki ułatwia wygłaszanie z nieslabnącą energją zakończeń spółgłoskowych w wyrazach, jako też akcentowanie w nich wyraźne bądź przedostatniej, bądź też ostatniej zgłoski. Z tych względów język H. ze wszystkich romańskich bliższym pozostał łaciny i najwięcej dobitność i siłę wymawiania łącińskiego zachował. Z samogłosek łącińskie u długie zachowało się w hiszpańskim, krótkie zaś łać. u, lub akcentowane przed dwiema spółgłoskami zmieniło się na o; np. lopo łać. lŭpus, plomo łać. plumbum, canto łać. cantus i t. p.; łącińskie zaś osnowy pierwotne na u utrzymały tę samogłoskę na końcu, np. espíritu, impetu. Pomiędzy spółgłoską

mi przedewszystkim godne jest uwagi brzmienia gardłowe ostre, chrapliwe ch, którego wymawianie zbliża się do hebrajskiego chêth albo do niemieckiego ch w auch, sprache... i które oznacza się w nowszej pisowni (od r. 1815) stałe litera j, jak: Quijote (Kichote), jesuita (chesuita), Mejico (Mechiko), reloj (relóch, zegar, łać, horologjum, ejemplo łać. exemplum) itp. (w dawnejjszej zaś, podług zasady etymologicznej, bądź litera j, bądź x, bądź też g). Brzmienie to powstało w wielu razach z połączenia l z następującym i nieakcentowanym czyli z l+j, np. hijo = filium, mujer = mulierem; z d+j w nagłosie, np. jornada łać. diurnus; z v+j: lijero łać. liviarium i t. p. Łacińskie c przed e i stało się syczącym; dzisiejsze jego brzmienie w H-im zbliża się do angielskiego th językowego syczącego i nowogreckiego H (np. ciencia ł. sciencia, cerveza ł. cerevisia, piwo) łaścińskie wychodecho f zaštąpione zostało od wieku XV przez bardziej jeżecze przydechowe h (hierro ł. ferrum, hacer łać. facere), które następnie przestało się wymawiać jak każdy inne h (odpowiadające łać. h) i w piśmie utrzymuje się jedynie ze względów etymologicznych, np. hombre ł. homo (wy-maw. ombre), habitud ł. habitudo (abitud); takie przezo zestawienia jak los hombres (ludzie), las horas (godziny) i t. p. wymawają się jak wyrazy pojedyńcze: lossombrés, lassoras i t. p. (por. francuskie les hommes...). Połączenia łaścińskich brzmień: el, gl, pl, bl, fl na początku wyrazów, a nieraz i w środku, wskutek upodobnienia zmieniły się na ll, które w wymowie jest pojedyńczym brzmieniem l, np. llamó=łać. clamo (wym. lamo), llama=ł. flamma, llaga=ł. plaga (rana), escollo=ł. scopulus... Brzmienie cz (č) wyrażane przez ch odpowiada łącińskiemu ct i lt, np. dicho=ł. dictum, hecho=ł. factum, mucho=łać. multum; często jednak c przed t wypadło, jak w fruto=ł. fructus, auto=ł. actum. Spółgłoska g ma łaścińskie brzmienie g przed a, o, u, l, r; przed samogłoskami zaś e i i brzmi jak hiszpańskie j, gardłowo chrapliwe, np. geografia (=geografia), girar (chirar, obrót). Język H. posiada miękłe czyli podniebienneń (wyrażane w drugu i piśmie przez n): señor, señorita, España... Spółgłoski gn sąsiednie wymawiają się oddzielnie, jak w łaacinie: digno, significar... Godne uwagi są brzmienia br po spółgłosce nosowej m, w przyrostku rzeczownikowym -bre, jak w wyrazach: hombre (łać. homo), lumbre (lumen), nombre (numerus) i inne. W wielu razach, tak w środku jak i na końcu wyrazów, łącińskie brzmienia chwilowe niedźwięczne p, t, k zmieniły się w H-im na odpowiednie dźwięczne czyli głośne b, d, g, np. superbia — soberbia (pycha), Petrus—Padre, latrones—los ladrones, secundus — segundo, creator — creadór, amicus securus et probatus—amigo seguro y probado, i t. p. Taka przewaga w wymawianiu brzmień spółgłoskowych głośnych z jednej strony zdaje się uwy-

Hiszpania (język).

85

datniać energję wewnętrzną i dzielność mówią-
cego; z drugiej znowu strony często zachodzące
w wyrazach brzmienie gardłowe, nieco chrapli-
we ch (wyrażane literą j, g...) czyni wymowę
H-ą bardziej szorstką i twardszą aniželi mowa
Rzymian. Przeciwnie temu stanowisko wśród
języków romańskich zajńuje język włoski, któ-
ry, nie mając w głosowni swojej brzmień szorst-
ki, twardość mowy rzymskiej w wysokim stop-
niu złagodził. W dziedzinie form czyli postaci
wyrazów język H. posiada, jak i inne romań-
skie, przedimek (el artículo), określny: el, la
(z łać. zaimka illum, illam), los (ł. illos), las (łać.
illas), nadto w rodzaju nijakim lo tylko przy
przyniotnikach użytych w liczbie pojedyńczej
zamiast rzeczowników (np. lo bueno, dobro, lo que
=co); i nieokreślny un, una. Deklinacji nie po-
siada, formy zaś przypadków dopełniacza i ce-
łownika wyraża opisowo za pomocą przyimków
de i á, które z przedimkiem rodzaju męskiego
el zlewają się w del, al; np. el padre (ojciec),
del padre, al padre...; la madre (matka), de la
madre, á la madre... i t. p. Osobiłwsza, że bier-
nik (accusat.), obok formy równej mianownikowi,
wyraża się także w imionach żywotnych formą
celownika, a więc w animacj. a w imionach żywotnych formą
celownika, a więc w animacj. a w animacj. a w animacj.
W ten sam sposób opisują się formy i przy przedimku
nieokreśluym: un animál (zwierzę), de un ani-
mál, á un animál..., una mujér (kobieta), de una
mujér... Liczba mnoga tworzy się przez doda-
nie s na końcu wyrazu: el libro (książka), los
libros, la vóz (głos), las vóces, i t. p. Przyniot-
niki mają dwa zakończenia: męskie -o, -óte lub
-łe i żeńskie -a, -ota lub -eta (hombre bello,
mężyczyna piękny, mujér bělla, kobieta piękna);
z zakończeniem sćiógłoskowym są przeważnie
nieodmiennie. Stopień wyższy wyraża się sposo-
bem analitycznym, poprzedzając przyniotnik
wyrazem más: dulce (słódki), mas dulce (słód-
szy); stopień najwyższy — poprzedzając formę
stopnia wyższego przedimkiem: el mas dulce, la
mas dulce (najsłodszy, -sza); obok takich form
stopnia najwyższego względnego (superlativo re-
lativo), jest drugi także sposob tworzenia go za
pomocą przyrostka -isimo, isima, zwany bezwzględ-
nym (absoluto), np. dulcísimo, bonísimo, obok opti-
mo. Niektóre formy stopnia najwyższego pozo-
stały jak w łacinie: célebre—celebérimo, bené-
fico—beneficentísimo, pobre—paupérrimo, i t. d.
W zdaniu przyniotnik kładzie się przeważnie
po rzeczowniku, jak we francuskim i włoskim;
gdy jednak przyniot wypowiedziany jest z na-
ciskiem szczególnym, to przyniotnik kładzie
się przed rzeczownikiem, np. el vecino es un
mal hombre (sąsio jest złym człowiekiem).
Zamki osobowe: 1. yo, 2. tů, 3. el, ella, obok form
liczby mnogiej dawniejszych: 1. nos, 2. vos, ma-
ją nowsze: nosotros (my), vosotros (wy), z od-
miennemi zakończeniami dla osób rodzaju żeń-
skiego: nosotros, vosotas; różnica ta pozostaje

i w innych przypadkach: de nosotros (nas męż-
czyzn), de nosotros (nas kobiet)... i stanowi wła-
ściwość wyłączną języka H-go. W wyraźnym
przeciwieństwie do tego rozróżnienia pozostaje
zjawisko ujednostajnienia form rodzajowych w za-
ikmu osoby 3-ej, el, ella (on, ona), gdzie obok
form celownika: á el (jemu) á ella (jej) używa
się jednej le (jemu, jej) na oba rodzaje; podob-
nie i w liczbie mnogiej, obok: á ellos, á ellas
(im), jest w użyciu jedna les (im). Od dawnej
formy zaimka osoby 2-ej liczby mnogiej vos (wy)
w bierniku znikło brzmienie w w nagłosie i for-
mą biernika jest os (was). Mówiąc do osób dru-
gich, zamiast zaimka tu (ty) i vosotros, -as (wy),
używa się zwykle zwrotu do obygra wyraz usted,
powstały z vuestra merced „wasza miłość”,
w liczbie mnogiej uestedes zamiast vuestras mer-
cedes. Wyrazy te w skróceniu piszą się vmd,
vmds., albo vd., vds.—Słowo w języku H-im
posiada liczne formy, odpowiadające formom kon-
jugacji łacińskiej; obok czasów trybu oznajmu-
ającego, łączącego i rozkazującego, ma także tryb
warunkowy, formy imiesłowu i gerundium. For-
my czasów ma proste i opisowe; opisowe tworzy
przez zestawienie formo płoszą posiłkowego Haber
(mieć) z imiesłowem czasu przeszłego. Z za-
kończeń osobowych: -m w 1-ej osobie wszędzie
znikło; zarówno więc jest: yo amo (kocham, łać.
amo), jak w czasie przeszłym niedokonanym yo
maba (ł. amabam), jak i w terażniejszym trybu
łączącego yo ame (łać. amem), i t. p., podobnie
jest: yo soy (ł. sum, jestem), w skutek analo-
logii czyli upodobnienia do tej formy, utworzyły
się też: yo doy=ł. do (daję), estoy=ł. sto (sto-
ję), voy=ł. vado (idę); zakończenie osoby 2-ej s
zachowało się wszędzie: tu cantas, cantabas, par-
tes...; w osobie 3-ej t końcowe znikło: el can-
ta, cantaba, el habrá (będzie miał); w 1-ej oso-
bie liczby mnogiej zostało -mos z łać. mus: ama-
mos (kochamy), habremos (będziemy mieli)...;
w osobie 2-ej z końcówki łać. tis zostało is:
amais (łać. amatis), cantabais (łać. cantabatis) ..;
w rozkaźniku z łacińskiego -te w osobie 2-ej po-
ostało dźwięczne d: amad (kochajcie), comied
(jedzcie)... w 3-ej z nt znikło końcowe t: aman
(kochają), amarán (będą kochali), cantaban (śpie-
wali) i t. p. Bezokolicznik słów łacińskich na
are, ere, ire utracił końcowe e, i formy jego
w słowach H-ich kończą się (włączając charak-
terystyczną samogłoskę) na -ar, -er, -ir: cantar,
mover, dormir i t. p., lecz imiesłowy i gerun-
dja zachowały końcowe samogłoski e i o, np.
cantante, cantado, cantando. W pewnych for-
mach konjugacyjnych akcent jest stały i śćiśle
określony; np. stale przypada na zgłosce ostat-
nie w osobie 2-ej liczby mnogiej czasu teraž-
niejszego słów na -ir: vosotros partis, recibís...,
w 1-ej osobie liczby pojedyńczej czasu przyszło-
go: yo cantaré, habré... w 1-ej osobie liczby po-
jedyńczej czasu przeszłego dokonanego: yo can-

86

Hiszpania (literatura).

tó, vendí...; zgłoska zaś trzecia od końca akcentuje się: w 1-ej i 2-ej osobie 1. mn. imperfektu: cantábamos, cantábais, habíamos, habiais... i w tych samych osobach w czasie przyszłym trybu łączącego: cantáremos, cantáreis, vendiéremos, habiéreis i t. d. W składni swojej język H. używa często wyrażeń i zwrotów bezokolicznikowych i imiesłowowych dla wyrażenia względów i stosunków składniowych, dla których w innych językach konieczne jest użycie osobnych zdań pobocznych. W budowie okresów skłonność do patetyczności i zabarwiania krasomówczego mowy należy do cech w piśmiennictwie hiszpańskim tradycyjnych. Jako osobliwość w użyciu znaków przestankowych zaznaczymy, że wykrzykniki i znaki zapytania kładą się (podobnie jak cudzysłów), nie tylko na końcu, lecz i na połączku zdań, do tego na początku w położeniu odwróconym; np. ¿Que hora es? — ¡Buenos días, señor! — *Biblografja*. Prace gramatyczne i leksyograficzne hiszpańskie rozpoczynają się w wieku XV-ym. Wybitne znaczenie dla ogółu miały słownik i gramatyka, wydane w wieku XVIII-ym przez akademię madrycką 1771 r., a następnie powtarzane; „Diccionario” wydany w 6-u tomach 1726—39, w wydaniu 12-ym przez V. Salvá ukazał się w r. 1885 w Paryżu. Gramatyki hiszpańskie w ostatnich dziesiątkach lat pisali m. in. Paweł Förster „Spanische Sprachlehre” (Berlin 1880), opracowana na podstawach naukowych; Franceson (wyd. 4-e Lipsk 1864), J. Wiggers (wyd. 2-e, Lipsk 1884, zawiera dobrze opracowaną składnię); J. Fesenmaier „Lehrbuch d. span. Spr.” (wyd. 2-e Monachjum 1880), Pajeken (wyd. 2-e Brema 1868), Funck (wyd. 8-e Frankfurt 1885), Schilling (wyd 10-e Lipsk 1894); w języku hiszp. gramatyka Salvá (Paryż 1831 i późn.), Bello (Caucas 1850, wyd. 13-e 1883). Krótki zarys naukowy języka H-go podał G. Baist w Groebera «Grundriss der romanischen Philologie», także Gustaw Körting w swojej «Encyklopaedie und Methodologie der romanischen Philologie» (w t. III, 501; Heilbron 1886); w tymże tomie znajduje bibljografia prac gramatycznych wraz z djałektologją i bibliogr. słowników (str. 539-42). Wiele materjału do gramatyki historycznej języka H-go zawiera dzieło *Dieza „Grammatik d. romanischen Sprachen”* (wyd. 4-e Bonn 1882) i takież dzieło Meyer-Lübkego „Gram. d. rom. Spr.” (Lipsk 1890—94, 2 tomy). Rozprawę „Tratado” o ortografii, zreformowanej w 1815 roku, wydała akademja madrycka w tymże roku (później nieraz przedrukowywano). Wiele rozpraw i przyczynków językowych zawiera „Zeitschrift für romanische Philologie”. Ze słowników do lepszych zalicżane są: Dominguez (wyd. 6-e Madryt 1856, 2 t.), wyborny R. Cuervo „Diccionario de construction y regimen” (Madryt 1886 i 1894, 2 tomy); Franceson (wyd. 12-e Lipsk 1885), Kotzenberg (Brema 1875), Booch-

Arkossy (wyd. 7-e Lipsk 1887, 2 t.), Tollhausen (wyd. 2-e 1892), Rupert „Konversations-Wörterbuch” (w Meyera „Sprachführer”, Lipsk). Słowniki etymologiczne: *Covarrubias*, „Tesoro de la lengua castellana” (Madryt 1874), *Barcia*, „Primero diccionario general etimologico de la lengua española” (Madryt 1883, 5 tomów), Ł. Eguilaz (Granada 1880), *Caberra* (Madryt 1887), Echegaray (1887). Doskonały słownik francusko-hiszpański ułożył F. Corona Bustamante „Diccionario Francesespañol” (Paryż 1882, str. 1369; w części francuskiej oparty na słowniku Littrégo). Ważne przyczynki do etymologii wyrazów zawiera słownik *Dieza „Etymologisches Wörterbuch der roman. Sprachen”* (wyd. 5-e Bonn 1878). A. A. K.

**Literatura hiszpańska.** Pod tem określениem, w obszerniejszem znaczeniu, rozumieć należy ogół twórczości literackiej we wszystkich językach półmwyspu Iberyjskiego, z wyjątkiem języka portugalskiego, w którym, równomiernie z wyodrębniением się politycznym Portugalii, powstała i rozwinęła się odrębna literatura narodowa. W ściślejszym znaczeniu pojęcie literatury hiszpańskiej obejmuje ogół utworów i zabytków pisanych w języku kastylskim (lengua castellana), który początkowo tylko używany w Kastylii i Leonie, następnie, wraz z rozwojem potężnej monarchii hiszpańskiej, w której te kraje największe osiągnęły znaczenie, stał się w niej panującym jako język kulturalny i literacki całego narodu. Niezależnie od tego niektóre narzecza półwyspu zachowały do dziś dnia swoje znaczenie w prowincyjach i posiadają swoje literatury, z których najważniejsza, katalońska (ob.). dość bujnie się rozwinęła, podtrzymywana przez separatyczne dążenia ludności, wrogo względem monarchii hiszpańskiej usposobionej. Pomimo jednak wszelkich autagonizmów i odrobności prowincyonalnych literatura narodu, który tę monarchię wytworzył, uprawiana w języku kastylskim, jako ogólno-hiszpańskim, przez ogromną większość inteligencyi krajowej, kwitła bardzo bujnie od czasów średniowiecznych aż do współczesnej nam epoki, stała się jedną z najbogatszych w Europie i w najświetniejszych swych okresach wyrożniała się wśród wszystkich literatur europejskich wybitną swą oryginalnością, stając się wiernem i nader charakterystycznem odbiciem niezmiernie samoistnego, pełnego dumy szlachetnej oraz poczucia swej siły i swej wielkiej roli dziejowej życia narodowego.—Początki jej tkwią głęboko w samorodnej poezyi ludowej, która od niepamiętnych czasów kwitła w Hiszpanii, naprzód przechowywała się tylko w ustnej tradycyi, następnie stopniowo przenikała do arystycznej poezyi kulturalnych warstw narodu, ulegając w niej wielorakim przeróbkom i przekształceniom. Częściowo wszakże piłody owej twórczości do dziś-dnia zachowały się wśród ludu, za naszych czasów dopiero zbierane i ogła-

Hiszpania (literatura).

87

szane drukiem przez nowożytnych folklorystów, jak Milá y Fontanals, Menendez y Pidal, Munthe i inni. Głównym typem tej starodawnej poeyzi ludowej były tak zwane romance (romances), zazwyczaj epickiej lub epicko-lirycznej treści, układane przeważnie w wierszach ośmiogłoskowych z czterech stóp trochaicznych złożonych, czyli tak zwanych redondillach. Wszelako nazwa romancy, która z L-y h-iej przeszła do ogólno-europejskiej, służyła pierwotnie dla określenia wszelkiej twórczości poetyckiej, choć niezależnie od tego używano i innych nazw w zastosowaniu do różnych jej odmian, jak: „cantares” „decires”, a dla poeyzi lirycznej: „caplas”, „segnidillas”. — Głównym przedmiotem staro-hiszpańskiej epiki ludowej były czyny sławne, kleski i zwycięstwa pół-podaniowych, pół-historycznych bohaterów, upamiętnionych w wiekowej walce narodowej i religijnej przeciwko Maurom. Obejmuje ona zatem rozległy bardzo przestwór czasu: od 7-u do 8-u stuleci, od czasów króla Rodryga aż do upadku Granady. Głównym jej bohaterem jest znakomity Cid Campeador, postać epicka, mająca swój pierwowzór w historycznym wojowniku hiszpańskim z końca XI w. nazwiskiem Rodryg Dias z Bivaru. Wszelako obok tej i innych postaci czysto narodowego wcześnie bardzo przedostał się też do epiki hiszpańskiej Karol Wielki ze swymi Paladynami i ze zwalczanymi przez nich słynnymi wojownikami maurytańskimi. I inne podania średniewieczne czasów rycerskich wplecione zostały w wielkiej liczbie do osnowy owy romanc hiszpańskich i ugrupować dokoła wiekowej walki przeciw wrogom chrześciaństwa, która stanowiła zasadniczy motyw całej tej epiki ludowej, kwitnącej w Hiszpanii aż do ostatecznego pokonania Maurów. Wznowienie na schyłku XV wieku za Ferdynanda i Izabelli zwycięskiej wojny z Maurami spowodowało ponowny krótki rozkwit twórczości epickiej, zakończonej niebawem po zwętnem pokonaniu wroga narodowego. Oczywiście przechowywane w tradycyi jej wytwyw o znacznie wcześniejszym czasie przedostały się do poeyzi artystycznej i literatury, której rozwój rozpoczyna się od utworów osnutych na najważniejszych motywach epiki starodawnej.

Okres pierwszy (1150—1407) obejmuje pierwotny samodzielnie narodowy rozkwit piśmienictwa hiszpańskiego aż do rozpowszechnienia się w niem obcych, głównie prowansalskich wpływów. Głównem arcydziełem poetyckiem tego okresu jest znamienity poemat o Cydzie („Poe-ma del Cid”), ułożony prawdopodobnie między 1135 i 1157 r. przez nieznanego autora, rodem z południowej Kastylii. Pod względem formy różni się on zasadniczo od starych romanc, których trochaiczne redondille zastąpione tu zostały dakytylicznemi od 12 do 18-zgłoskowych wierszami, służącemi następcie za pierwowzór miary rytmicznej, w przeciwieństwie do dawnego rytmu lu-

dowego zwanej „versos de arte mayor”. Treść poematu zawiera opowieść o przygodach i czynach Cyda, utrzymaną w typowym naiwnym stylu epickim, a ze starych podań i pieśni wiernych wysnutą. Najdawniejszy, mocno uszkodzony, rękopis tego utworu pochodzi z r. 1307. Podania o młodziczych czasach Cyda posłużyły za teimat wcześniejszego nieco od wymienionej wejściowej epopei, a niższego od niej znacznie pod względem poetyckim, utworu p. t. „Cronica rimada” albo „Rodrigo”. Proza rymowana pomieszana tu została z urywkami romanc, treść zawiera wiele szczegółów interesujących i charakterystycznych; spopularyzowaną została w Europie przez niemiecką przeróbku Herdera. O niektórych poematach epickich tego okresu wieści tylko się dochowały, gdyż rękopisy ich zaginęły. Dwa jeszcze utwory tego rodzaju, przez nieznych autorów ułożone, doszły do naszych czasów: poemat „Fernan Gonzales” (z X-go wieku), oschły w treści, w formę sztucznych bardzo aleksandrinów ujęty, i poemat o zwycięstwach króla Alfonsa XI-go (połowa XIV wieku) w narodowych redondillach, zbliżony tonem i nastrojem do poeyzi ludowej. — Pierwszym znanym nam z imienia poetą hiszpańskim jest duchowny Gonzalo z Barceo (1198—1268), autor licznych pieśni i poematów treści religijnej; nowsi badacze przypotisują mu także popularny bardzo i wielokrotnie potem w poeyzi hiszpańskiej naśladowany poemat o Aleksandrze Macedońskim; za jego autora uchodził dawniej Juan Lorenzo de Astorga. Oprócz utworów Gonzala dochowało się z tej epoki kilka bezimiennych poeyzyj religijnych: „Misterio de los Reyes Magos” w formie dramatycznej, „Poema de los Reyes Magos” w formie powieściowej, dalej: Życie Maryi Eipcyanki, Spór między duszą i ciałem, i inne. Czysto lirycznych utworów bardzo niewiele posiada literatura kastylska w pierwszym swym okresie. Król Alfons X Małdry (1252—84) przeważnie w języku portugalskim składał swoje pieśni religijne i miłosne w stylu trubadurów prowansalskich; jedyna jego pieśni po kastylsku ułożona przechowała się tylko w portugalskim „Cancioneiro”. Jako pierwszy wybitny i oryginalny wielce talent w poeyzi hiszpańskiej zjawia się nam znamienity satyryk z XIV-go wieku, duchowny Juan Ruiz, zwany „el arcipreste de Hitá” (1300—1350), który, jakkolwiek układał też pieśni religijne, w głębi duszy bardzo światowo i sceptycznie był usposobiony, jak o tem świadczą jego alegoryczno-satyryczny poemat „Libro de Cantares”, albo „Libro de buen amor”, penien autobiograficznych szczegółów, opowieści, bajek, wierszy żartobliwych, poważnych, nawet pobożnych, pieśni miłosnych i fars cynicznych. Zbliżony nieco charakterem, chociaż w poważniejszym trzymany tonie, jest poetycko -nauczający traktat o życiu dworskiem („Rimado del Palacio”) znakomitego męża stanu i historyka, Lopeza

88

Hiszpania (literatura).

de Ayala (1332—1407), który zaśłużył się też literaturze ojczystej przez swoją, wzorowaną na dziejopisach starożytnych, kronikę królów Kastylii. Wogółe historyografia w języku narodowym dość bujnie kwitła już od XIII-go wieku. Do jej rozwoju przyczynił się wielce, wspomniany już poprzednio jako poeta, król Alfons X Małdry; poczytywany on jest za ojca staro-hiszpańskiej i dziejopisarstwa. Z jego polecenia przetłómaczone zostało z języka łacińskiego starodawne prawodawstwo wizygockie (lex Visigothorum) i nazwane „Fuero juzgo” (z łacińskiego: forum judicum). Z polecenia i pod wpływem Alfonsa wydano następnie inny zbiór prawodawczy („Las Siete Partidas”), Biblia została przełtłómaczona na język ludowy, powstał w tymże języku cały szereg pism naukowych, a osobliwie dwa znamienite dzieła historyczne—jedno, dotyczące dziejów powszechnych: „Cronica general”, drugie narodowo-hiszpańskich: „Cronica general de España” (od początków aż do ojca Alfonsa, Ferdynanda III-go). Syn Alfonsa Małdrego, Sancho IV († 1295), również gorliwie popierał literaturę i naukę: polecił ułożyć wedle źródeł francuskich historyę krucyat: „La gran Conquista de Ultramar”; sam pisał rady i przestrogi dla swego następcy. Doniosłem zasługi dla literatury narodowej położył w wieku XIV-ym król Alfons XI (1324—1350), sam poeta, układający w rendondillach kronikę swego panowania. Najznakomitszym prozaikiem tego okresu jestINVETE królewskiego rodu, synowiec Alfonsa Małdrego, Don Juan Manuel (1282—1348), autor dzieła p. t. Hrabia Lucanor („el conde Lucanor”), zawierającego zbiór dydaktycznych opowieści, odznaczających się bogactwem trafnych uwag i myśli o życiu, oraz bardzo dobrym na swój czas stylem prozaicznym. TenżeINVETE zostawił traktaty o nocie rycerskiej, o wychowaniu i o polityce. Przy schyłku pierwszego okresu pojawiły się w literaturze hiszpańskiej liczne romanse rycerskie z cyklu karlowińskiego, bretońskiego i klasycznego; w Hiszpanii też prawdopodobnie powstał naprzód słynny romans o Amadysie z Gallii („Amadii de Gaula”), tłómaczony następcy i przerabiany niezliczoną ilość razy w różnych językach, rozpowszechniony naprząd w przebce portugalskiej.

Okres drugi (1407—1516) obejmuje czas od Juana II do Karola V. Główną cechą tego okresu naśladownictwo trubadurów prowansalskich w poezyi i wpływ studyów klasycznych na ogólny rozwój literatury. Dwory królewskie Aragonii i Kastylii skupiają dokoła siebie przeważnie twórczość literacką i poetycką, która staje się teraz wybitnie dworską, kunsztowną i uczoną, lecz nie traci całkiem swojskiego, narodowego charakteru, dzięki ciągłemu oddziaływaniu starodawnej poezyi ludowej, która ulega wprawdzie znacznym, często nader niefortunnym, przekształceniom pod piórem poetów-dworaków, ale nie

mniej przeto dodatnio i uszlachetniająco na twórczość ich oddziaływa. Wszystkie prawie stare romanse hiszpańskie w owym okresie otrzymały ostateczną formę, w jakiej doszły do naszych czasów. Król Aragonii, Juan I, i kró Kastylii, Juan II, najgorliwszymi byli protektorami poetów i liczne ich zastępy na dworach swych gromadzili. Pierwszy z nich, który na wzór doobnych instytucij w południowej Francji założył w Barcelona „Consistorio de la gaya ciencia”, popierał głównie wesołą i wytworną lirykę w stylu prowansalskim; na dworze drugiego panowała więcej literatura uczona, ze studyów nad Starożytnością klasyczną wykwitająca. Zresztą oba te kierunki oddziaływały wzajemnie na siebie i łączyły się często w twórczości poszczególnych poetów i pisarzy. Najwybitniejszym przedstawicielem ścisłej ich między sobą łączności był Enrique de Aragon, marques de Villena († 1434), autor wedle zasad prowansalskich ułożonej poetyki („Del arte de trobar”), a zarazem tłómacz na język kastylski Cicerona księgi o mówcy i Eneidy Virgiliusz. Jest on też pozytywany za jednego z twórców dramatu narodowego, jako autor sztuki allegorycznej, która w 1414 r. podczas koronacyi Juana II przedstawiona była na scenie w Saragosie. Pod wpływem Villeny wyrobił się na poetę znany wódz i polityk, Inigo Lopez de Mendosa, marques de Santillana (1398—1458), autor listu krytyczno-historycznego o początkach poezyi hiszpańskiej („Letra sopra la origen de la poesia española”), elegii na śmierć Villeny, dyalogów filozoficznych, poematów dydaktycznych, pieśni wojennych i miłosnych. Między jego poezyami lirycznemi znajdną się też sonety, które on pierwszy wedle wzorów włoskich do poezyi ojczystej wprowadził. Jest on także autorem sztuki dramatycznej p. t. „Comediet de Pona”, należącej do najpierwszych zabytków dramaturgii hiszpańskiej. Przyjaciel Mendoza, Juan de Mena (1411—1456), uważany jest za najznakomitszego poetę swego czasu, głównie ze względu na swój poemat allegoryczno-moralny p. t. „El Laberiento ò lastrecientas”, ułożony w 300 ośmio-wierszowych zwrotkach czyli „coplas”. Z pozostałych poetów tego okresu wymieniają jeszcze historycy następujących, jako wybitniejszych: Fernan Perez de Guzman, Juan de Ixar, Gomez Maurique, Rodriguez del Padran, Garcia-Sanches de Badajoz, Alonzo de la Torre, Alonzo de Cartagena, Alvar Garcia de Santa Maria, Diego de San Pedro, Pedro Diaz de Bledo, Diego Lopez Haro. Utwory wszystkich tu wymienionych i innych jeszcze, w ogólnej liczbie 138, poetów z 1511 r. Fernando de Castillo i ogłosił p. t. Śpiewnik ogólny („Cancionero general”). Zebrane tu płody liryki dzielą się na: pieśni taneczne czyli ballady (bayles), piosunki epigramatyczne (canciones), glossy (glo-

Hiszpania (literatura).

89

sas), wiersze żartobliwe (lettrillas), pieśni chłopkie (vilanellas), uliczne (pasa-callas). Oprócz utworów lirycznych znajdują się też w tym zbiórze krótkie utwory dyalogowane, które mogą być także zaliczone do początkowych prób wyrabiającego się stopniowo dramatu hiszpańskiego. Na schyłku tego okresu dramat coraz biejniej się rozwija i posiada już uzdolnionych przedstawicieli jak Juan de la Encina (1469—1534), autor wielu sztuk dramatycznych (zwanych w Hiszpanii ogólnie komedyami) treści religijnej lub idyllicznej; wyżej od niego stoi, nieznany dokładnie (prawdopodobnie Fernando de Rojas), autor z życia realnego wynsutej tragi-komedyi Celestina, która pojawiła się w 1499 r., zawiiera wiele dramatyczności, choć w formie nie scenicznej (z 21 aktów złożonej) i jako jedna z najpopularniejszych książek literatury staro-hiszpańskiej przetłómaczona została na wiele języków europejskich. Do wyrobienia form dramatu hiszpańskiego wielce się przyczynił, piszący po kastylsku (jak wielu jego współrodaków w tym i w następnym okresie), Portugalczyk Gil Vicente (1480—1557). W ślady jego wstępują, należący jeszcze przeważnie do tego okresu: Torres Naharro, Lope de Rueda, Juan de la Cueva i Christoval de Vires. Proza ówczesna dość bujnie się rozwinęła, głównie w historyografii, w której odznaczyli się: Gutierrez Diaz de Games, Fernan Perez de Guzman, Fernando del Pulgar, Manuel Rodriguez de Sevilla, Diego de Valera, Diego Rodriguez de Almela i Fernan Mescia. Z romansopisarzy ówczesnych godni uwagi: wspomniany wyżej poeta liryczny Juan Rodriguez del Padron („Siervo libre de amor”), Diego de San Pedro („Carcel de amor”), „Arnalte y Lucenda”, „Grisel y Mirabella”) wreszcie Garcia Ordoñez de Montalso, autor najpopularniejszej przeróbki Amdysa z Gallii.

Okres trzeci, obejmujący cały prawaw wiek XVI, głównie czasy panowania Karola V, kiedy Hiszpania zdobyła sobie wielką potęgę polityczną i wszechwiatowe stanowisko. Rozwój wewnętrzny kraju i sława nazewnątrz działały pobudzające na umysły, wywołując bujny rozkwit poezyi i literatury pięknej. Literatura naukowa i wogół praca na polu wiedzy nie mogły się rozwijać w tej samej mierze, tak ze względu na wrodzone usposobienie Hiszpanów, w którym rozumowemi, jako też z powodu despotyzmu monarchicznego i fanatycznej nietolerancyi religijnej, krępującej swobodę myśli. Trybunał Inkwizycyji srożnył się najwięcej przeciw wszkim donioślejszym jej objawom, wietrząc w nich zawsze dążności heretyckie; poezya cieszyła się z tej strony większą stosunkowolnością: to też swobodnie mogła się rozwijać i kupiła w sobie wyłącznie nieomal promienie duchowe-

go życia narodu. W wieku XVI poezya owa, choć niepozbawiona wielu znamion oryginalnych, naśladowczą była przeważnie, jak wszędzie zresztą w Europie, dokąd przeniknęły prady odrodzenia klasycznego: w Hiszpanii tem większy wpływ one wywrzeć musiały z powodu licznych jej wówczas stosunków z głównem ich ogniskiem—z Włochami: to też podczas kiedy Włosi ulegali władzy politycznej Hiszpanów—Hiszpanie ulegali artystycznej i intellektualnej ich przewadze, nie-tyle przez obznajamianie się za ich pośrednictwem z wzorami starożytnego klasycyzmu, ile przez przyswajanie sobie wzorów i form włoskiej poezyi renesansowej. Pierwszym, który wprowadził je do poezyi ojczyste w zakresie liryki, był Juan Boseau Almogaver z Barcelony (1493—1543). Przeciw tym nowościom wystąpił Cristoval de Castillejo (1490—1556), jako gorliwy obrońca poezyi czysto narodowej, tworzący w jej duchu liczne pieśni, satryy i komedye. Za nim poszło kilku poetów, ale ci nie mogli przezwyciężyć wpływu szkoły włoskiej, która czasowo przeważające osiągnęła znaczenie i niewątpliwe oddała usługi narodowej jej poezyi. Zwalczając dawne, na pół dziecięce, jej tragedyę, wzbogaciła ją nowemi, doskonselznymi formami, wyksztalciła jej styl i język, a wprowadzając do niej wytworność italską i szlachetną prostotę stylu klasycznego, podniośla ją na wyższy poziom artystyczny i nowe przed nią otworzyła drogi rozwoju. Największe pod tym względem położył zasługi García-lo de la Vega z Toledo (1503—1536), liryk pełen uczucia i znamienity mistrz formy poetyckiej, zwany Petrarką kastylskim. Przedstawicielem czystego klasycyzmu w ówczesnej poezyi hiszpańskiej był zakonnik augustyański, Luis Ponce de Leon (1528—91), który z artyzmem klasycznym łączył głębokie uczucia religijno-chrześciańskie. W pośród pozostałych poetów szkoły włoskiej i klasycznej wyrożniają się jeszcze: Jorge de Montemayor (1520—1562), autor sławnej sielanki „Diana”, thómaczonej i naśladowanej w wielu językach, oraz Fernando de Herrera z Sewilli (1534—97), ceniony głównie dla bardzo wyrafinowanej, niekiedy przesadnej, ozdobności swego stylu poetyckiego. Epicka poezya tego okresu niedorocznywa jego liryce. Niebrakło wprawdzie naowczas poematów epickich, opiewających wojny Karola V (tak zwane „Caroleas”) i odkrycie Ame-ryki, ale są to przeważnie rzeczy bez wyższego natchnienia, zakrawające na kroniki rymowane; niewiększą doniosłość mają też liczne naśladownictwa Ariosta i Torquata Tassa. Jedynym wybitnym epikiem ówczesnym był Alonzo de Er-cilla (1533—95), autor poematu „Araucana”, opiewającego z wielką bezstronnością i współczuciem rozpaczną walkę drobnego ludu amerykańskiego przeciw straszliwemu uciskowi zdobyców hiszpańskich. Z innych epików współ-

Enc. Pow. Iustr. Zes. 226, T. XXIX.

12

90

Hiszpania (literatura).

czesnych ceniono najwięcej następujących: Luis Zapata („Carlos famoso”), Geronymo de Urrea („Carlos victioso”), Luis de Giral-lon („Historia Parthenopea”), Diego Hime-nes de Aollon („El Cid”), Hipolito Saur („La Maltea”), Juan Rufo („La Austriada”), Gabriel LaSO de la Vega („La Mexicana”), Gaspar de Aquilar („Expulsion de los Mo-riscos”). Znajdujące się między utworami tych poetów epopee, ze starych pieśni o Cydzie wy-snute, niewielką mają wartość. Ale zgromadzony na samym wstępie XVII wieku zbiór daw-niejszych i nowszych romansów („Romancero ge-neral” 1604) stanowi cenny pomnik poezyi narodowej. Dramat hiszpański szybkie w w. XVI zniósł postępy, zbliżając się do najświetniejsze-go swego rozkwitu. Główni jego przedstawicie-le ówczesni wyżej już wymienieni, jako należą-cy poczęści do poprzedniego okresu: Gil Vicen-te, Torres Naharro, Lope de Rueda, Juan de la Cueva—wyrabiali stopniowo jego styl, formy i ro-dzaje różne (comedias de ruido, comedias de capa y spada, loas, pasos, entremetes, farsas, sainetes, comedias de figuron), a niezależnie od tego zwolennicy wzorów klasycznych usiłęją do nich przystosować rozwój dramatu narodowego. Ceu tego nie osiągnęli, dramat hiszpański roz-winął się samoistnie, w duchu swojskich trady-cyj, wszelako na schyłku wieku XVI i w stylu klasycznym zdobył się na kilka utworów wyższej wartości, jak: „Alexandra” i „Izabella” L. L. Argensoli, „Ines de Castro” Geronima Bermudeza, „Elisa Dido” Cristovala de Virues, a osobliwie znamienita „Numancia” Cervantesa, który zresztą pisał też sztuki dramatyczne w sty-lu czysto narodowym. Miguel de Cervantes Saavedra (1547 — 1616) na polu literatury prozaicznej donioślejsze zdobył sobie znaczenie jako jeden z największych a najgłębszy i naj-bardziej ogólno-ludzki z geniuszów twórczych swej ojczyzny. Jego słynny romans satyryczny Don Kichot („Don Quixote”), zawierający w na-der prostej formie przedziwnie genialne przeciw-stawienie zasaduiczych realnych i idealnych dą-żeń życia, należy do naczelnych arcydiel nie-tylko hiszpańskiej, lecz także całej wszechswia-towej literatury. Wogóle proza hiszpańska w w. XVI posiadała wielu znakomitych w różnych swych rodzajach przedstawicieli. W dziedzinie romansu pierwszorzędne znaczenie posiada, zna-ny także jako historyk, poeta liryczny i mąż stanu Diego Hurtado de Mendoza (1503— 1575), który w swem Życiu Lazarilla de Tor-mes stworzył pierwowzór tak zwanego roman-su łotrowskiego („novela picaresca”), bar-dzo następnie popularnego w Hiszpanii i naśla-dowanego w innych krajach, a szczególnie we Francyi i w Niemczech. Romans rycerski w dal-zym ciągu, choć nie tak gorliwie jak poprzed-nio, był uprawiany: pojawiały się coraz to no-we i coraz fantastyczniejsze opowieści o Ama-

dysie, a następnie o jego dzieciach i wnukach, przypomniano sobie i innych, bądź podaniowych, bądź historycznych bohaterów średniowiecznych. Romans pasterski posiadał też kilku wybitnych przedstawicieli, pomiędzy którymi jaśnieje Cer-vantes ze swą „Galateą”. Historyografia hisz-pańska XVI wieku bardzo bujnie się rozwinęła i wzorowała się na dziejopisach starorzyskich. Naczelne miejsce wpośród historyków ówczes-nych zajmuje wyżej wspomniany Hurtado da Mendoza ze swem dziełem „Historia de la guerra de Granada”; obok niego stoi jejzuita Juan de Mariana (1536 — 1623), autor wy-bornej historyi Hiszpanii do wstąpienia na tron Karola V. Godni jeszcze uwagi są następujący historycy: Louis de Avila y Zuniga, histo-ryograf wojen Karola V, Floryan de Ocam-po („Cronica general de España”), Geroni-mo Zurita („Anales de la corona de Aragon”), Bartolomeo Leonardo de Argensola („Historia de la conquista de las Molucas”), Francisco de Moncada („Expedicion de los Catalones y Aragoneses contra Turcos y Grie-gos”), Francisco de Xeres („Historia de la conquista del Peru”), Antonio de Solis („Hi-storia de la conquista de Mexico”), Francisco Manuel Melo („Historia de los movimientos separacion y guerra de Cataluña en tiempo Fe-lipe IV”). Liczne są też w tej epoce dzieła pop-ularno - filozoficzne i religijne. Z pierwszych godne uwagi: „Dialogo de la dignidad del hom-bre” Pereza de Oliva, „Relox de Principes”, romans dydaktyczny Antonia de Guevara. W pośród religijnych pisarzy tej epoki wydatne miejsce zajmuje św. Teresa z Avili (1515— 1582) przez swe znamienite doieta ascetyczne („Camino de Perfection”) i natchnione pieśni (np. sławna „Glossa”), znana u nas w parafrazie Zyg-munta Krasińskiego). Wybitnym talentem od-znaczyli się też Fray Luis de Leon („Per-fecta casada”) i Fray Luis de Granada („Guia de Pecadores”). W literaturze pamiětni-kowej tego okresu wyróżniają się świetnym sty-lem i bogatą treścią listy i pamiętniki Anto-niego Pereza (1542—1611).

Okres czwarty obejmuje wiek XVII. Jest to doba najświetniejszego rozkwitu narodowej poe-zyi hiszpańskiej, znajdującej świetuy swój objaw w dramacie, który rozwinał się naówczas zupełnie samodzielnie w niezmieruen bogactwie swej treści, w całej wspaniałości swych form artystycznych i stał się wiernem odbiciem głównych prą-dów życia narodowego (ob. Dramat). Pierw-szym w kolei czasu genialnym jego przedstawi-cielem był Lope Felix de Vega Carpio (1562—1635), poeta fenomenalnie płodny, który, obok mnóstwa utworów dramatycznych (w przy-bliżeniu około 2 200), napisał wiele poematów epickich, romansów i wierszy lirycznych. Kul-minacyjny punkt swego rozwoju osiągnął dramat hiszpański w twórczości Pedra Calderona

Hiszpania (literatura).

91

de la Barca (1600—81), jednego z największych mistrzów dramaturgii wszechświatowej, pełnego wzniosłych natchnień, myśli głębokich i uczuć potężnych. Obok tych dwóch mistrzów występuje cały szereg wybitnych talentów dramatycznych, których utwory stosunkowo mało znane, w Europie naśladowane, przerabiane i wyzyskiane były przez różnych poetów europejskich: Guillen de Castro (1569—1631), autor Młodości Cyda, przerobionej przez Corneille'a w słynnej jego tragiedyi; Gabryel Tellez, znany pod pseudonimem Tirso da Molina (1570—1645), autor znanego z niezliczonych w różnych jezykach przerobek: Gościa kamiennego czyli Don Juana, Luis Velez de Guevara, Augustin Moreto, Francisco de Rojas, Mattos Fragoso, Juan de la Hoz Mota, Antonio de Solis, Enriquez Gomez i wielu innych, których tu nawet wyliczyło dokładnie niepodobna wobec ogromnego bogactwa ówczesnej poezyi dramatycznej w Hiszpanii. — Mniej bogato i mniej świetnie przedstawia się poezya liryczna tego okresu. Uległa ona nader szkodliwym wpływom przerafinowanej i przesadnej ozdobności stylu, będącej objawem zwyrodniałego renesansu i prowadzącej do bezułnego zespucia smaku. Głównym i ogromnie wpływowym sprawcą tego ujemnego zwrotu w poezyi hiszpańskiej był Luis de Gongora y Argo (1561—1627), którego nazwisko posłużyło do określenia owego kierunku mianen gongoryzmu; zwano go też kultyzmem (od „estilo culto”, to jest: styl wykształcony) ze względu na jego wysoką kunsztowność. Gongora licznych znalazł naśladowców, wpływ jego rozciągnął się poza granicę Hiszpanii i przez pewien czas w pierwszej połowie XVII wieku dość silnie dawał się odzućwać we Francyji. Odmienny nieco objaw psującego się dobrego smaku, koncepcyzm (conceptismo), wprowadzony został do Hiszpanii z Włoch przez Alonza de Jedesma (1552—1623). Wszelako prawdziwe natchnienie liryczne nie zostało całkowicie zgłuszone i, jakkolwiek zrzadka i dość słabemi dźwiękami, odzyskało się jednak w pieściach kilku współczesnych poetów, jak dwaj bracia Argensola, Lupercio Leonardo i Bartolome (Lup. Leon. †1613, wspomniany wyżej między dramaturgami XVI wieku; młodszy †1631 roku), zwani Horacyuszami hiszpańskimi, Estevan, Manuel de Vilegas (†1669 r.), poeta anakreontyczny Francisco de Riaja (†1659), wswiawiony przez swoje ody, Juan de Jauregui, Vicente Espinel, Bernardo de Balbuena, F. de Medrano, F. de Ocaña. Odrębne stav nowisko wśród poetów ówczesnych zajmuje Francisco de Quevedo y Villegas (1580—1645), wybitny talent liryczny, bardziej jednak wławiony przez swoje znakomite satry wierszem i prozą oraz przez swój klasyczny „romans łotrowski”: „El gran Tacaño”, tłómaczony na różne ję-

zyki. — Proza hiszpańska XVII wieku, mniej świetna niż w okresie poprzednim, liczy jednak wielu wybitnych przedstawicieli, szczególnie w zakresie powieściopisarstwa. Wprawdzie starodawny romans rycerski i romans pasterski zamarły zupełnie, ale narodowy „romans łotrowski” i pokrewne mu różne humorystyczno-satyryczne ze współczesnej rzeczywistości wynysł opowieści w znacznej znajdują się liczbie i odznaczają się niepospolitemi zaletami swej treści i stylu. Najwybitniejsze talenty w tej dziedzinie: G. Salas Borbadillo, wspomniany wyżej dramaturg Tirso da Molina, Perez de Montalvan, Maria de Zayas, F. Lopez de Ubeda (pseudonim Andrzeja Perez), Mateo Aleman (autor powieści „Guzman de Alfarache”), Vicente Espinel (autor powieści „Marcos de Obregan”), Luis Veles de Guevara (autor powieści satyrycznej „El diablo cojuelo”), naśladowanej przez Lesage’a w jego „Diable boiteux”). Oryginalnym wielce charakterem swej twórczości odznacza się jezuita Baltasar Gracian (1601—1658), którego „Oraculo manual”, zawierające przepisy życia światowego, bardzo wielkie poza granicami Hiszpanii znalazło uznanie, szczególnie w Niemczech, gdzie było podziwiane i tłómaczone przez znakomitego filozofa Schopenhauera. — Proza naukowa, wskutek ogromnego ucisku i prześladowania przez Inkwizycję wszelkiej swobodnej myśli. nie mogła się rozwinąć w Hiszpanii w XVII wieku; nawet historyografia nie uczyniła wtedy znaczniejszych postępów, wybitniejsi jej przedstawiciele, piszący w tem stuleciu, jak Mariana i de Solis, w znacznej części należą jeszcze do stulecia poprzedniego i między jego przedstawicielami powyżej byli wymienieni.

Okres piąty, do którego zaliczane bywają dwa ostatnie stulecia: XVIII i XIX, przez niektórych historyków dzielony jest na dwa oddzielne okresy, między któremi rok 1820 ma służyć za granicę. W każdym razie pewną jest rzeczą, że wiek XVIII wyróżnia się tak od swego poprzednika, jak i następcy bardzo niewolniczem i bardzo powszechnem naśladowitwem klasycyzmu francuskiego. Wszędzie naówczas w Europie przemożny on wpływ wywierał, w Hiszpanii wpływ ów spotęgowany został przez polityczną zależność od Francyji oraz przez ogromne osłabienie i wyczerpanie żywotnej energii narodu. W zakresie politycznym żył on tylko resztkami dawnej potęgi, zanikającej ciągle w procesie powolnego rozkładu, w sferze umysłowej przeżuwał płody poetyckie poprzedniego okresu, nie będąc zdolnym do dalszego rozwinięcia tkwięcej w nich samorzutnej energii twórczej. Dzieła wielkich dramaturgów hiszpańskich, płeńe uczucia, fantazy i wzlotów mistycznych, nie mogły dostarczyć wystudzonym i wyjałowionym przez racyonalizm ludziom XVIII wieku pożywnej strawy duchowej i stać się dla nich wzorami świeżych na-

92

Hiszpania (literatura).

tchnień wieszczych. Miejsce ich zajął teatr. wyrabiający się, wraz z całą poezyą ówczesną, na klasycznych wzorach francuskich, osiągających coraz większe rozpowszechnienie na półwyspie Iberyskim po objęciu tronu hiszpańskiego przez dynastyę burbońską w osobie Filipa V (1701). Odtąd w pewnej mierze i dla polityki, i dla kultury francuskiej Pireneje stała się niezinie. Hiszpania stała otworem wszelkim wpływom z Francyi idącym, aż do obudzenia się w niej ducha narodowego w heroicznem powstaniu przeciw tyranii Napoleona. Pierwszym propagatorem gustu francuskiego w Hiszpanii był Ignazio de Luzan (1702—54), autor poetyki napisanej w duchu i na wzór Boileau. Znalazł on w teorii i w praktyce gorąćych zwolenników. Teoretycznie rozwijali jego pogłady L. I. Velasquez († 1772) i Gregorio de Mayans († 1782); do praktyki stosowali je szczególnie dramaturgowie ówczesni, którzy wypowiedzieli otwartą wojnę poezyi rodzimej, przeciwstawiając sztuczną prawidłowość swych sztuk klasycznych jej wybujałej fantazyi romantycznej. Naczelnne miejsce zajmuje między nimi Nicolas Fernando Moratin (starszy † 1780). Obok niego występują: Jose Cadahalso, Gaspar Melchior de Jovellanos, Thomas de Yriarte, J. L. de Ayala. W przeciwieństwie do zasad dramaturgii klasycznej jako zwoleunični tradycyi rodzimej wystąpili poeci dramatyczni: Jose Cañizares, Antonio de Zamora, Ramon de la Cruz. Ten ostatni w swoich „sayuetes” wyszydzał dowcipnie tragikę klasyczną. Odrębne stanowisko zajęła t. zw. „szkoła Salamanki”, usiłującą pogodzić oba kierunki. Najwybitniejszymi jej przedstawicielami byli: Juan Melendez Valdez († 1817) i Nicasio Alvares Cienfuegos († 1791). Epicy i lirycy hiszpańscy tego wieku, jak: Escoiquis, Montengon, Arroyal, nie odznaczyli się wyższym talentem. Wyróżniają się między nimi wspomniani wyżej: Yriarte przez swoje doskonałe bajki w stylu starohiszpańskim i Valdez przez swe piękne liryki w swojskim równiež trzymane charakterze. W drugiej połowie XVIII wieku obok naśladownictwa wzorów klasycznych, często od nich niezależnie, a czasem nawet w przeciwieństwie do nich, występują w Hiszpanii życsze prady dżeń postępowych, wysnute z idei wieku oświecenia. Najrozumniejszy z hiszpańskich Burbonów Karol III (1759—1788) swoją reformatorską działalności usiłował obudzić narod z apatycznego zastoju. Te dążenia znalazły skuteczne poparcie kilku dzielnych ministrów, między któremi odznaczył się szczególnie lecz hr. de Campomanes, nietylko czynem lecz i piórem, jako autor znakomitych rozpraw treści społecznej i ekonomicznej służący swej ojczyźnie. Inny znakomity mąż stanu i minister, wspomniany wyżej Jovellanos, obok tragedyi w guście francuskim pisywał też utwory przenik-

nięte duchem swojskim, usiłując pobudzić niemi umysłową energię narodu. Oryginalnym talentem odznaczył się Jezuita Jose Franc. de Isla († 1781), który w ostrej satyrze („Fray Gerundio de Campazas”) wystawiał nieuctwo duchowieństwa hiszpańskiego. Do tegoż okresu należy jeszcze wytworny w guście francuskim poeta, ale mający dużo samodzielności, Leandro Fernandez de Moratin (młodszy; 1760—1828). Wielkie wypadki polityczne początków XIX w. i heroiczne boje narodu hiszpańskiego przeciw najazdowi Napoleona działały z jednej strony paraliżująco na rozwój życia umysłowego, wwołując ogromny zamęt w pojęciach i dążeniach, występujący w całym szeregu przewrotów rewolucyjnych, które niepokojem napełniły dzieje Hiszpanii w pierwszej połowie stulecia: z drugiej strony wszakże rozbudziły one poczucie samoistnej energii narodowe, które w literaturze i w poezyi silny znajżło odgłos. Wystąpił cały zastęp gorliwych patryotów. Jak: Florez Estrada, Donoso Cortes, Conde de Tereno, José de Lara, którzy swemi pracami publicystycznymi, popularno-naukowemi i krytycznemi starali się pobudzić siłę żywotną ducha hiszpańskiego i pchnąć go na drogę wyższego rozwoju. Wszelako poezya hiszpańska, pomimo rozbudzonych w niej silnych uczucى narodowo-patryotycznych, nie wydała w XIX w. talentów współczych, mogących się mierzyć z wielkimi miestrzami przeszłości. Na początku stulecia, jak wszędzie w Europie, wystąpiły w Hiszpanii dwa przeciwne i zwalczające się nawzajem kierunki: klasyczny i romantyczny. Ale romantyzm hiszpański niezawsze występował w charakterze czysto narodowym, aż nadto przejmował się wypwami francuskiemi (głównie Wiktora Hugo), angelskiemi (Byrona), a poniękąd i niemieckiemi. Niezależnie od tego objawił się nauczcas w literaturze hiszpańskiej bardzo silny zwrót do świetnych tradycyj przeszłości, a osobliwie od arcydzieł dramatu narodowego; nietylko romantycy, ale i niektórzy zwolennicy klasycyzmu przejmowali się takiem dążeniem, chociaż nie brakło poetów i pisarzy, którzy, zajmując stanożisko pośrednie między obu kierunkami, lub też zupełnie od nich niezależne, w tradycyach swojskich jedyne widzieli zbawienie poezyi narodowej i dlatego stawali się bezwzględnymi, fanatycznymi często, ich zwolennikami. Do kierunku klasycznego zaliczani bywają: liryk, dramaturg i historyk José Quintana († 1858), który tragedya „Pelayo”, pełna entuzyazmu dla wolności i ducha narodowego, mimo swej formy klasycznej stała się niezmiernie popularną w Hiszpanii; dalej lirycy: Juan de Arriaza, Jose Somoza, Juan Maury; epik i liryk Felix José Reinoso, satyryk José Joaquin Mora, liryk w duchu bardziej narodowymi Serafin Estebanez Calderon. Wśród dramaturgów kierunku klasycznego na pierwszem miej-

Hiszpania (literatura).

93

scu stawiany bywa Manuel Breton de los Herreros (1800—73), którego sztuki, a osobli-
wie wyborne komedye satyryczne, z życia współ-
czesnego wysnute, bardzo samoistnym odznacza-
ją się charakterem, a swą wartością poetycką
zbliżają się do najlepszych wzorów złotej epoki.
W pośród licznych jego naśladowców, zdolnością-
mi wyróżnił się Tomas Rodriguez Rubi (*
1817). Do szkoły klasycznej należą jeszcze:
komedyopisarz Manuel Eduardo Gorostiza,
dramaturg pochodzenia niemieckiego Juan Eu-
genio Hartzenbusch i Antonio Garcia Gua-
tierrez, wsławiony przez swoją tragedyę „El
Trovador”. Jednym z najpierwszych zwiastunów
romantyzmu hiszpańskiego był Martinez de la
Rosa (1789—1862), wielostronny pisarz i działa-
cz, rozgłosny mąż stanu, w literaturze znany
jako liryk, dramaturg i powieściopisarz. Począ-
kowo był on zwolennikiem klasyczymu, stopniło-
wyo zwrócił się ku romantyzmowi. Inny wybit-
ny dramaturg z pierwszej połowy stulecia, Gil
y Zarate (1793—1861), w teoryi wyznawał zasa-
dy klasyczne, ale w praktyce swej twórczości prze-
niewierał się im nieraz; wreszcie trzeci klasky,
poeta liryczny i dramatyczny, a przytem znako-
mity polityk, Angel de Saavedra książę de
Rivas († 1865), stał się następnie bardzo zde-
cydowanym i gorącym romantykiem. Najwybit-
niejszym przedstawicielem kierunku romantyz-
nego w poeziy hiszpańskiej był José Zorrilla
(1817—90), poeta bardzo wielostronny, zajmują-
cy bitne stanowisko w różnych rodzajach
poezyi i uwielbiany powszechnie przez cały na-
ród. Obok niego wyróżnili się mniej lub więcej
gorliwi romantycy: José de Espronceda
(1810—42), przedstawiciel bajronowskiego kie-
runku w literaturze hiszpańskiej. Nicomedes
Pastor Diaz, José Bermudez de Castro,
Patricio de la Escosura, Francisco Pa-
checo. Panowanie romantyzmu przeciągnęło się
w Hiszpanii dłużej aniżeli dzikolwiek w Eu-
ropie. Główny przedstawiciel tego kierunku,
Zorrilla, w ciągu długiego swego żywota aż do
najnowszych czasów zajmował zawsze naczelne
miejsce w poeziy ojczystej. Nie brakło też ro-
mantycznych upodobań, skłonności i nastrojów
u poetów należących przeważnie lub całkowicie
do współczesnej nam realistycznej doby. Wy-
mieniamy tu najwybitniejszych w posród nich:
Ramon de Campoamor (* 1817), Antonio de
Trueba († 1889), Ventura Ruiz Aguilera (†
1881), Nuñez de Arce (* 1834), Adolfo
Becquer (1836—70). Ten ostatni, obdarzony
wielkim i oryginalnym talentem, zbliża się naj-
bardziej do najnowszych pessymistycznych i na-
turalistycznych prądów literatura europejskiej.
Z dramaturgów nowszej doby godni są szczególnie
uwagi: Ventura de la Vega, Gertrudis de
Avellaneda, Adelardo Lopez de Ayala,
Luis Martinez de Eguilaz, Francisco
Campradon, José Echegaray, Perez Gal-

dos. Romans nowożytny stosunkowo późno roz-
winął się w Hiszpanii i bez żadnego prawie
związku z dawniemi, tak świetnemi w niej, tra-
dycyami tego rodzaju literackiego. Kiedy za-
kwitnał już bujnie w drugiej połowie XIX wieku,
wzorował się naprzód na utworach francuskich
oryginalny w literaturze hiszpańskiej charakter
i osiągnął w niej takież same jak w innych li-
teraturach współczesnych przemożne znaczenie.
Wposród licznego zastępu powieściopisarzy hisz-
pańskich spotykamy wielu wymienionych powy-
żej poetów, którzy na innem polu głównie się
zasłużyli, jak: José de Espronceda, Serafin Cal-
deron, Martinez de la Rosa i inni. Jako wy-
bitny talent powieściopisarski odznaczyła się
autorka pisująca pod pseudonimem Fernan
Caballero (Cecylia de Arrom; 1797—1877),
gorliwa rzeczniczka dawnej tradycyi narodowej
z jej katolickim i monarchicznym charakterem.
Talentem i popularnością zabłysnęła obok niej
powieściopisarka, znana też i wspomniana wyżej
jako poetka dramatyczna, Gertrudis de Avel-
laneda. Wybitniejsi powieściopisarze nowszej
doby: Pedro Antonio de Alarcon, Juan
Valera, José Selgas, Perez Galdos,
Cespedes, M. Pereda, Coloma, Leopol-
do Mas, Maria de Pilar Sinues, Ange-
la Grassi, Faustina Saez de Melgar,
Emilia Pardo Bazan. Ta ostatnia, bardzo
uzdolniona i oryginalna, zagorzała zwolenniczka
tak zwanego „modernizmu literackiego”, rozgłos-
ną pozyskała sławę w całej Europie. Ostatniemi
czasy nowelle zakonnika, O. Colomy, wielką też
w przekładach na różne języki europejskie ci-
szą się poczytnością.
W. G.

Literatura naukowa. Bibliografia Historyi lite-
ratury hiszpańskiej. Nauka nie rozwijała się
w H-i tak świetnie, jak literatura nadobna.
Zwiększać w naukach filozoficznych wolny i nie-
zależny duch nie mógł się nigdy rozwinąć, gdyż
duchowy i świecki despotyzm tolerował najwy-
żej wiedzę scholastyczną na służbie teologii po-
zytywnej i jurysprudencyi. (Por. Picatoste
„Apuntes para una biblioteca científica espanola
del siglo XVI” 1891). Filozofia prawie do
ostatnich czasów pozostawała na najniższym,
scholastyczuo-empirycznym stopniu; tylko dyalek-
tyka, logika i arystotelizm średniowieczny był
nieco uprawiane, te bowiem gałęzie wiedzy słu-
żyć musiały teologom do obrony ich dogmatycz-
nych subtelności. Dopiero w w. XIX wydała
H. prawdziwego filozofa, Jakóba Balmèsa (†
1848), który łączył w sobie talent pięknego wy-
kładu z głębokim umysłem metafizycznym, stał
jednak przeważnie jeszcze na gruncie schola-
stycznym. Ożywioną działalność okazuje jednak
obecnie H. w przyswajaniu sobie arcydzieł filo-
zoficznych zagranicznych; M. de la Vevilla prze-
łożił Kartezyusza i Kanta, Patricio de Azcarate
Leibniza, Sanz del Rio zapoznał swych rodaków

94

Hiszpania (literatura).

z filozofią Krausego, która licznych w H-i zna-
lazła zwolenników. I Hegel był tu nieraz opra-
cowywany, odkąd Castelar wyrobił dlań uznanie
w H-i. Z pisarzów filozoficznych czasów naj-
nowszych zasługując na uwagę: Lopez Munoz,
który pisywał podręczniki psychologii, moralno-
ści i logiki, M. Perez Olmedo, Eduardo A. de
Bessón („La lógica en cuadros sinopticos”), Gi-
ner de los Rios i inne. Teologia naukowa
pozostała ciasnym dogmatyzmem w części teore-
tycznej, kazuistyką i askezą w praktycznej.
Przez całe Wieki Średnie Isidorus Hispałensis
uchodził za pierwszą powagę miejscową w dzie-
dzinie teologii. W wieku XV i XVI kardynało-
wie Torquemada, wielki inkwizytor i regent
Jimenez zachęcali do studyów nad Bibłą; ale
próby uprzystępnienia jej dla szerszych warstw
narodu przypłacił ksiądz Luis de Leon więzie-
niem z wyroku inkwizycyí. Tylko w mistycz-
nej askezie i homiletyce odznaczyli się Hiszpa-
nie, między innemi Antonio Guevara († 1545),
Luis de Granada († 1588), karmelita Juan de la
Cruz († 1591) i św. Teresa († 1582). Dopiero
w czasach nowszych mogły być rozpowszechnia-
ne nakomite przekłady Biblii (Torres Amat,
Felipe de San Miquel, Gonzalez Carvajal) i w bar-
dziej tolerancyjnym duchu pisane prace z dziedzi-
ny historyi Kościoła i prawa kościelnego, jak
pisma J. L. Villanuevy, Blanka White („Leuca-
do Doblado”), J. Romy i inne. Ujrzała nawet
światło dzienne takie prace, jak Adolfa de Ca-
stro „Historia de los protestantes etc.” (Kadyks
1851; przekład niemiecki, Hertza, Frankfurt
1866) i Menendeza Pelago nakomita, choć wy-
łącznie z hiszpańskiego punktu widzenia pisana
„Historia de los heterodoxos españoles” (Madryt
1880, 2 tomy). Na polu nauk prawnych i
s p o t e c z nych brakło też podstawy filozoficz-
nej i wolności dyskussyi. Zbiorów praw idział-
alności prawodawczej nie brakło nigdy w H-i.
Najstarsze księgi praw hiszpańskich („Fuero Ju-
go” Madryt 1815) sięgają aż do czasu panowania
Westgotów; prace prawodawcze króla Alfonsa X
Mądrego, „Siete Partidas” i „Fuero real” wy-
dane zostały przez Akademię historyczną (Madryt
1847; nowsze wydanie z kommentarzami Jime-
neza Torresa w Madrycie 1877). Zbior ustaw
hiszpańskich z kommentarzami najlepszych praw-
ników wyszedł p. t. „Codigos espanoles concor-
dados y anotados” (Madryt 1847, 12 t.); „Fueros”,
czyli prawa municipalne i prowincyalne, zbierać
zaczął Munoz (Madryt 1847). Cenne prace z dzie-
dziny historyi prawa hiszpańskiego zostawili:
Montesa i Manrique; Benvenido Oliver, który się
zajmował specyalnie prawem katalońskiem; Soler
i Rico y Amat zwrócili uwagę na dzieje życia
publicznego. Filozofią prawa zajmowali się Do-
noso Cortes, Alcala-Galiano, Clemente Fernandez
Elias i F. Giner. Filozofię prawa familijnego
i historyę rodziny napisał Manuel Alonso Marti-
nez. Od połowy wieku XVIII rozwija się też

wybitnie nauka ekonomii politycznej; na
początku wieku XIX mógł już Semper zacząć
wydawać „Biblioteca española economico-politi-
ca”. Oprócz sławnych przy końcu wieku XVIII
i na początku XIX ekonomistów, Campomanesa,
Jovellanosa, Cabarrusa, odznaczyli się później na
tem polu Canga-Arguelles († 1843), Florez Estra-
da († 1853; „Curso de economia política”) i ko-
bieta Concepcion Arenal de Garcia Carrasco
(Obras completas”, 13 t. do r. 1896). Bardzo pil-
nie uprawiali zawsze Hiszpanie historyę (ob.
Dzieje). Z kronik, w których już od czasu Alfon-
sa X używano mowy narodowej, i innych pism
historycznych epok wcześniejszych, najważniej-
sze wymienione już były wyżej. W w. XVIII
odznaczyli się markiz de San Felipe († 1726),
który opisał dzieje wojny o sukcesyßę hiszpań-
ską, Henrique Florez († 1773; „Espana sagra-
da”), Juan Battista Muñoz († 1799), autor
dziejów odkrycia i podboju Ameryki („Historia
del nuevo mundo”) i Juan Franc. Mas deu (†
1817; „Historia critica de España”). Na począ-
ku wieku XIX zająśniła imiona Juana Antonia
Conde († 1820), autora słyñnej „Historia de la
dominacion de los Arabes en España”, i Manue-
la Josego Quintana († 1857; „Vidas de Espa-
noles celebres”). Autor Historyi Ink wizycyi, Llo-
rente († 1823), wycierpał długie prześladowa-
nie i musiał dzieło swoje wydać za granicą i po
francousku. Działalności królewskiej Akademii
historyi zawdzięczamy, oprócz jej licznych „Me-
 morias”, jeszcze piękny zbiór źródeł p. t. „Co-
leccion de documentos ineditos para la historia
de Espana” (do 1896 tomów 111) i „Memorial
historico español” (23 tomy); pierwsze wyda-
nictwo rozpoczęli Navarrete, Salva i Barrantes,
prowadzili je dalej Fuensanta del Valle, J. San-
cho Rayon i Fr. de Zabalburn. I później zaj-
mowano się najgorliwiej historyą narodową,
zwłaszcza Modesto Lafuente († 1866), którego
„Historia general de Espana” przewyższa wszyst-
kie wcześniejsze tego rodzaju dzieła; Rico y Amat
i Antonio Cavanilles († 1864), który, nieste-
ty, nie dokończył swej wybornej „Historia de
Espana” i inn. O dziejach cywilizacyi w H-i
pisali: Tapia („Historia de la civilizacion de Es
pana”), Ramon de Mesonero, Romanos, Ad. de
Castro (o kulturze H-i w wieku XVII) i innu.
Dzieje poszczególnych prowincyj i miast opraco-
wali Balaguer („Historia de Cataluña”), Sangui-
neti („Historia de la villa de Madrid”), Roque
Chabas („Valencia y su reino”) i inne. Dawne
kolonie hiszpańskie znalazły też licznych dziejo-
pisów, jak Torrente („La revolucion moderna
hispano-americana”), Mora („Mexico y sus revo-
luciones”), Pedro de Angelis; wydano też zbiory
źródeł, dotyczące odkrycia ich i podboju, jako
to: „Coleccion de libros que tratan de America”
(11 tomów), „Coleccion de documentos relativos
à Ultramar” (8 tomów), „Coleccion de libros ra-
ros de America” (13 tomów), „Coleccion nueva de

Hiszpania (literatura).

95

documentos ineditos para la historia de España y de sus Indias" (6 tomów).—Studya arabskie zakwitty pod Gayangosem, de los Ríos middysz, Simonetem i inn. (w „Biblioteca arabo hispana” 10 tomów). Z innych dzieł specyalnych zasługują na wymienienie: Maldonada klasyczna „Historia de la guerra de independencia de España” (1833); hrabia de Torreno „Historia del levantamiento etc. de España” (1835), Carvajal „España de los Borbones” (1843), San Miquel „Historia de Felipe II” (1844). Gomez Arteche „Historia de la guerra civil” (1868 i nast.), Barrante „Guerras piraticas de Filipinas”, Amador de los Ríos „Historia de los Indios de España”, Castelar „Civilizacion en los cinco primeros siglos de cristianismo” i „Historia del movimiento republicano en Europa”, Novas del Castillo „Ensayo sobre la Casa de Austria en España” i „Estudio del reinado de Felipe II” i inne. „Boletin historico” wyszedł dotąd w 29 tomach. Na polu historyi literatury pierwsze miejsce zajmuje Amador de los Ríos († 1878), autor niedokończonego dzieła „Historia critica de la literatura española” (1869 i nast.), choć nie stoi ono na wysokości wymagań nauki dzisiejszej; do lepszych historyków literatury hiszpańskiej należą też: J. Martin („Origenes de teatro español”), Lista y Aragon („Ensayos literarios criticos”), Gil y Zárate („Manual de literatura”), Martinez de la Rosa („La poesia didactica, la tragédia y la comedia española”), Fernandez Guerra y Orbe („Juan Ruiz de Alarcon” i „Quevedo”), Abelino de Orihuela („Poetas españoles y americanos del siglo XIX”), Milá y Fontanals („De la poesia heroico-popular castellana”), Balaguer („Historia de los trovadores”), Valera („Historia de la literatura española”), Leopoldo Cueto („Poetas liricos del siglo XVIII”), Canalejos, Revilla („Principios de la literatura española”), Perojo, Espino („Ensayo critico-historico del teatro español”), Menendez Pelago („Historia de las ideas esteticas en España” i znakomita, nieskończona dotąd „Antologia de poetas liricos Castellanos” Madryt 1890—96, 6 tomów, której wstępy tworzą historyę liryki, również i „Antologia Americana”).—Co się tyczy historyi sztuki i archeologii, przedewszystkiem zasługują na uwagę prace Cean-Bermudeza i P. Madrazo; przysłużyli się też nauce Contreras, Manjarres, Villaamil i inni; publicocyte królewskiej Akademii sztuk pięknych, wydawane przez Rada y Delgado „Museo español de antiquedades”, gdzie reprodukowane są najciekawsze zabytki półwyspu, oraz „Monumentos arquitectonicos de España”.— Geografia zajmują się Hiszpanie oddawna z powodzeniem. Z dawniejszych prac zasługuje na uwagę pomnikowe dzieło Navarrete'go „Historia de los descubrimientos y viajes de los Españoles” (1825—37, 5 tomów); z nowszych—pisma Miñano, Fustera, Carasco, Pascala Madoz („Diccionario geogra-

grafico - historico - estadistico de Espana" Madryt 1846—50, 16 tomów), Marian y Sanz („Diccionario geografico etc.” Walencya 1886), del Castillo („Gran diccionario geografico, estadístico e historico de España” Barcelona 1890 i nast.), Mingote y Tarazona („Geografia de Espana”). „Boletin” towarzystwa geograficznego obejmuje 37 tomów. Studyami antropologicznicymi zajmował się Fr. Maria Tubino. Rozwój sztuki lekskiej opisują: A. H. Morejon („Historia bibliografica de la medicina española” Madryt 1842—52, 7 tomów) i Gonzales Samano de Mariana („Compendio historico de la medicina española” Barcelona 1850).—Obszernym zbiorem autorskich hiszpańskich od czasów najdawniejszych do dni naszych jest wydana przez Rivadeneyrę „Biblioteca de autores españoles” (Madryt 1846—70, 70 tomów), jak i prowadzona w Paryżu przez Ochoe „Coleccion de los mejores autores españoles” (1837—60, 60 tomów); zbiór po większej części nowszych utworów belletrystycznych zawierają „Coleccion de escritores castellanos” (do 1896 tomów 106) i „Coleccion de autores españoles” (Lipsk 1860—86, 48 tomów). Przedruki dzieł starych i rządkich zawierają „Coleccion de bibliofilos españoles” (25 tomów do 1896) i „Coleccion de libros españoles raros y curiosos” (24 tomy do 1896). —Na polu bibliografii wyróżniają się: Nicolas Antonios „Bibliotheca hispana vetus” i „Bibliotheca hispana nova” (Madryt 1783—88); z nowszych: Sismondi „De la littérature du midi de l'Europe” (Paryż 1813—1829, 4 t.); Ferrer de Ríos „Galeria de la literatura española” (Madryt 1845), Baret „Histoire de la littérature espagnole depuis les origines jusqu'à nos jours” (Paryż 1863); Salva „Catalogo” (Walencya 1872, 2 tomy), Hubbard „Histoire de la littérature espagnole contemporaine” (1876), Galardo „Essayo de una biblioteca española de libros raros” (Madryt 1863—89, 4 tomy), Arboli „Catalogo razonado de la biblioteca Colombina” (1888—91, 2 tomy), Munoz y Romero „Diccionario bibliografico historico” (1865), D. Hidalgo „Diccionario general de bibliografia española” (1864—80, 7 tomów) i „Boletin de la libreria” (od 1874). Studyom hiszpańskim poświęcone są „Revue Hispanique” (Paryż, od 1894) i „Revista critica de historia y literatura españolas, portuguesas é hispano-americanas” (od 1895). — Por. Bouterwek „Geschichte der spanischen Poesie und Beredsamkeit” (Getynga 1804; dalszym ciągiem tego dzieła jest praca Brinckmeiera „Die Nationallitteratur der Spanier, seit Anfang des XIX Jahrhunderts”, Getynga 1850); Brinckmeier „Abriss einer dokumentierten Geschichte der spanischen Nationallitteratur bis zu Anfang des XVII Jahrhunderts” (Lipsk 1844); Clarus „Darstellung der spanischen Litteratur im Mittelalter” (Moguncya 1846, 2 tomy); Ticknor „Geschichte der schönen Litteratur in Spanien” (Oryg. wyd. 4-e N.-York 1872, 3 tomy; przekł. niem. Lipsk

96

Hiszpania (literatura).

1852, 2 tomy); Lemcke „Handbuch der spanischen Litteratur” (Frankfurt 1855—56, 3 tomy); Wolf „Studien zur Geschichte der spanischen und portug. Nationallitteratur” (Berlin 1859); von Schack „Geschichte der dramatischen Litteratur und Kunst in Spanien” (Frankfurt 1854); Klein „Geschichte des spanischen Dramas” (Lipsk 1871—75, 4 tomy); Schäffer „Geschichte des spanischen Nationaldrasmas” (Lipsk 1890, 2 tomy). — W języku polskim najobszerniej opracowana została historya literatury hiszpańskiej przez J. A. Święcickiego w II i III tomach niedokończonej dotąd „Historyi literatury powszechnej”, wydawanej przez S. Lewentala.

**Literatura hiszpańsko-żydowska.** Język hiszpański zaczyna się rozpowszechniać i zastępować używany przedtem wyłącznie język arabski śród Żydów na półwyspie Pirenejskim, a zwłaszcza w Kastylii i Aragonii, w połowie wieku XIII-go. Za panowania Alfonsa X-go, który usiłowła oczyścić język hiszpański z żywiołów arabskich i romaniczki, występują pierwszy autorowie żydowsczy, piszący po hiszpańsku. Szczergólnie tlómaczą oni dla owego króla z arabskiego dzieła astronomiczne; są to: Juda de Moseh Cohen, Yshac Ibn Sid, Samuel ha-Levi i t. d. Za panowania następcy Alfonsa, Sancho, napotykamy już śród Żydów autorów oryginalnych, piszących o filozofii, naukach przyrodniczych i t. p.; np. Jacob de Las Leyes, Jehuda de Astruc z Barcelony, Abraham Ibn Hayim i t. d. W w. XIV Żydzi współzawodniczą z trubadurami i uprawiają muzę hiszpańską. Najznakomitszym z tych poetów jest Rabbi Don Santo (albo Santob) z Carrion, którego „Proverbios Morales”, pisane na cześć króla Don Pedra I, zawierają sentencye wierszowane, wyjęte przeważnie z Biblii i piśmiennictwa rabinicznego.—W r. 1391 pochwstaje pierwsze srogie prześladowanie Żydów w Hiszpanii i wielu przyjmuje chrzest. Śród tych neofitów znajdujemy mnóstwo wybitnych poetów i dramaturgów, jak np. Juan Alphonso de Baena, Antonio de Montoro, Rodrigo Coto i t. d. Ale i pozostali w wierze ojców piszą wiele po hiszpańsku. Tak polemizują w tym języku z chrystyanizmem dwaj sławni rabini i filozofowie: Hasdai Kreskas (ob.) i Józef Albo; Moseh Zarzal, nadworny lekarz Henryka III, pisuje wiersze z okazyi narodzin późniejszego króla, Jana II; Meir Alguadez, nadrabin i lekarz, pisuje dzieła medyczne i t. d.—W r. 1492 Żydzi zostają wypędzeni z Hiszpanii; udają się do Włoch, Francyi południowej i Turcyi, a później znajdują schronienie i w Hollandyi, Anglii, w Hamburgu i Wiedniu. Wygnańcy zachowują wszędzie język, zwyczaje, poezyje, melodye, przyślowia, a nawet gry, daWNej swej ojczyny i twozą osobne gminy, które do dziś-dnia istnieją jako „portugalskie”. Mówią językiem kastylskim i piszą w nim dzieła treści świeckiej i religijnej. Ogniskiem literatury żydowsko-hiszpańskiej są w w. XVI Włochy, w w. XVII zaś Hollandya, szczególnie Amsterdam. Najstarszemi dziełami są tlómaczenia modlitw i Biblii (Ferrara 1553). W tymsamym czasie Salomon Usque tlómaczy poezye Petrarki na język hiszpański, a Leon Abravanel pisze dzieło filozoficzne p. t. „Los Dialogos de Amor” (Wenecya 1568). Do Hollandyi przybywają w w. XVII Marrani i ich potomkowie, którzy tu jawnie wracają na łono judaizmu, jednakże nie znajdują już języka hebrajskiego. Dla nich więc tlómaczą i piszą rabini i uczeni dzieła religijne, liturgiczne, etyczne i polemiczne. Zjawiają się i dzieła filozoficzne. Gdy sławny Uriel da Costa przeczy nieśmiertelności duszy, wówczas lekarz Samuel da Silva pisze swój „Tratado da immortalidade del alma” (1623); Yshac Jerurun pisze o Opatrzności boiskiej („Liuro da Providencia Divina” 1663), a Moseh Gideon Abudiente—o idei messyanicznej (1688). Wychodzą także tlómaczenia Biblii i jej części, niekiedy ujęte w wiersze. Tłomaczami są między innymi: słynny jako płodny autor i działacz polityczny Menasseh ben Israel (1604—1657), Yshac Aboab da Fonseca, Yshac Acosta (rabin w Bayonnie), Jacob Yeuda, Leon Templo, David Abenatar Melo, Daniel Israel Lopez Laguna i t. d. Najwięcej zaś uprawiano niwę poetyczną. Największym z poetów żydowsko-hiszpańskich w Hollandyi był Miguel albo Daniel Levi de Barrios (zm. 1701). Z pośród licznych jego dzieł wymierniamy: „Flor de Apollo” (Bruksella 1663) i „Coro de las Musas” (tamże 1672). Dalej są znani: Jacob Israel Belmonte i jego syn Moseh, Paul de Pina czylı Rehuel Jesurun, Antonio Enriquio Gomez i t. d. Stopniowo Żydzi hiszpańscy w Hollandyi i Anglii przyjmują język krajowy, ale jeszcze w pierwszej połowie wieku XVIII apotykamy tu kilku poetów hiszpańskich, tak np. José Henriquez de Almeyda, Bernard Nuñez García, Felix i David Valle Saldaña i t. d.—Na Wschodzie wytwarza się z języka hiszpańskiego żargon, zwany zwykle Ladino (ob.), albo też lengua sephardis, lengua vulgar, a na półwyspie Bałkańskim Judesmo. Ladino zachowało wiele form i zwrotów języka hiszpańskiego z końca wieku XV-go, oprócz tego zaś zawiera bardzo wiele wyrażeń i zwrotów hebrajskich. Dzieła w tym języku są drukowane wyłącznie prawie c劃zonkami hebrajskiemi. Wychodzą tlómaczenia Biblii, dzieła religijne, etyczne, homiletyczne i t. d., przeważnie tlómaczone z hebrajskiego. Najbardziej znanem dziełem jest obszerny kommetarz do Biblii p. t. „Meam Loës” (wyd. 1-e Konstantynopol 1733). Pojawiają się nawet takie rzeczy, jak tlómaczenie tragiedyi Racine’a „Esther” (Konstantynopol 1882). Oprócz tego wychodzi w tym języku dużo pism peryodycznych w Konstantynopolu, Salonikach, Belgradzie, Smyrnie i t. d.—Por. nadto: Amador de los Rios „Estudios historicos, politicos y literarios

Hiszpania (sztuka).

67

sobre los Judios de España" (Madryt 1848); Kayserling „Sephardim. Romanische Poesien der Juden in Spanien" (Lipsk 1859); tenże „Biblioteca Espanola-Portugueza-Judaica" (Sztrasburg 1890); Grünbauum „Jüdisch-spanische Christomathie" (Frankfurt n/M. 1896). Dr S. P.

**Sztuka.** W sztuce H-i średniowiecznej stałą obok siebie płody dwu odmiennyuch co do pochodzenia i charakteru cywilizacyj: zdobyców muzułańskich (ob. Architektura Mahometańska) i państw chrześciańskich. Sztuka chrześciańska bardzo jest zależna od sztuki innych narodów zachodnich: Francuzów, Włochów, Hollendrów, Niemców. Wpływy te działały przez osiedlanie się i powoływanie artystów, przywożenie prac obcych, studya Hiszpanów za granicą i naśladowanie obcych wzorów; tylko wyjątkowo, zwłaszcza w wieku XVII, występują odrebne narodowe szkoły hiszpańskie.

### I. Architektura
Styl wyrobiony przez Ara-
bów rozwijali dalej Maurowie w zdobytych pro-
wincyach (styl Madejar); widzimy go w wielu
kościołach Andaluzy, w dzwonnicich toleda-
skich, w bramie słońca i dwu dawnych synago-
gach tamtejszych. Najważniejszym jego pomni-
kiem jest odnowiony przez Piotra de Grasana
Alkazar w Sewilli, wzniesiony w latach 1354—
1364. Styl ten, pomieszany z pierwiastkami go-
tyckiemi, widoczny jest w bogatej Sali Narad
w Alcala. Z kościołów wizygockich zachował
się jeszcze San Juan w Banos (fundowany przez
Resceswintha). Najstarsze budowle państw chrze-
ściańskich znajdują się w Asturyi (pod Oviedo
dwa kościoły Ramira I), Leonie i Katalonii. Naj-
piękniejszym pomnikiem stylu romańskiego
jest katedra w Sant Jago de Compostella (1078),
zbudowana na wzór kościoła św. Sernina w Tu-
luzie; później pojawiły się wspaniałe budowle
w Salamance, Tarragonie, Zamorze. Styl go-
tycki zanieśli do H-i cystersi. W północno-
francuskim stylu katedralnym zbudowane są ka-
tedry w Burgos (1221) i w Toledo (1227); pierw-
szą doprowadził jednak do stanu obecnego do-
piero w w. XV Hans z Kolonii. Do stylu po-
sredniego należy kościoł w Leonie (od roku
1250). Największym pod względem zajmowanej
przestrzeni kościołem w H-i jest sewilski (od
r. 1403); po nim idzie katedra w Segowii (136 i 113
m. dż. — fig. 2). Niektóre kościoły w Katalonii i na
Majorce odznaczają się nadzwyczaj śmiało skle-
pionemi nawami środkowemi, jak oto w Palmie,
Barcelonie (od r. 1298), Manresie i zwłaszcza
w Geronie; znajdują się też tam dwie piękne gieł-
dy, w Palmie i Walucyi. W budowlach z cza-
sów Izabelli I-ej, na ornamencie znać wpływy
wschodnie, jako to w fasadach kościołów San
Pablo i San Gregorio w Valladolid, w kościołach
w Villenie i San Juan de los Reyes w Toledo.
Jeśliże w wieku XVI zaczęto w stylu ostroło-
kowym budować katedry w Salamance i Segowii
(fig. 2). Włoski styl Odrodzenia zaczął wcho-

dźi w użycie w w. XV. Najdawniejszemi po-
mnikami stylu tego są: kollegium St. Cruz w Val-
ladolid (1492), szpital tegoż imienia w Toledo
(1507), przez Henryka de Egas. Dalej w tym
stylu zbudowano ratusz w Sewilli, Alkazar w To-
ledo, kollegium San Ildefonso i pałac kardynal-
ski w Alcala. Stare uniwersyteckie miasto Sa-
lamanca zajmuje pierwsze miejsce po względem
pałaców i kollegiów w tym stylu; nadzwyczaj
pięknom dziełem sztuki jest fasada uniwersyte-
tu (fig. 3). Najgenialniejszym budowniczym hisz-
pańskim, śmiątym w kompozycyi i konstrukcyi
i obdarzonym malowniczą fantazyą w ornamen-
tyce, był Diego de Silo e, twórca katedr w Gra-
nadzie i Maladze; do zdolniejszych należał też
Valdelvira, który zaczął katedrę w Jaen. Za
Filipa II zaczął się rozpowszechniać styl surowy,
goły, pozbawiony ornamentyki; do najcelniejszych
jego pomników należy Escorial (ob.; 1563—
1584), zbudowany przez Jana Bapytštę de
Toledo i Jana de Herrera. Katedra w Val-
ladolid pozostała niewykończoną. Styl baroko-
wy przypadł na okres upadku państwa; najpięk-
niejszemi jego pomnikami są: dawna katedra
w Saragosie (fig. 4), ratusz w Salamance, fasad-
ky katedr w S. Yago i w Murcyi. W połowie wie-
ku XVIII powstał wspaniały, w stylu Odrodzenia
wykonany, zamek królewski w Madrycie (fig. 5).
Zwyrodniała w puste przeładowanie ornamentyka
wiaże się z imieniem Churruiguery.

### II. Rzeźba
Rzeźba hiszpańska w Wiekach Średnich pod względem przemian stylowych rozwija się równolegle z rzeźbą krajów północnych; kraj bowiem brał stamtąd i budowniczych i rzeźbiarzy, tak, że udział obych i miejscowych artystów w bogatym skarbie pomników trudny jest do odróżnienia. Próby rzeźby z on wieku IX są jeszcze pół barbarzyńskie; rozkwit tej gałęzi sztuki datuje się dopiero od wieku XII; Złota Brama w S. Yago jest pierwszem większym dziełem. Katedra w Tarragonie posiada zabytki prawie wszystkich form stylowych, początkowy od stylu starochrześciańskiego, a skończywszy na baroku; katedry w Burgos (ob.), w Toledo i Leonie posiadają mnóstwo prac w stylu gotickim. Nader cennym zabytkiem wypukłożeby z w. XIII-go jest ornament przy wejściu do gmachu municipium w Barcelonie (fig. 6). W Katalonii i Walucyi oprócz wpływów francuskich znać jeszcze wpływy szkoły lombardskiej i pizańskiej. Od wieku XV widoczne są wpływy hollenderskie i dolnoniemieckie. Złoty wiek plastyki hiszpańskiej trwa od połowy XV do pierwszej ćwierci XVII wieku; wiek XV nałęży jeszcze do gotyku, XVII zaś do Odrodzenia. Do najpiękniejszych dzieł pierwszej połowy tego okresu należą ołtarze w katedrach w Saragosie i Tarragonie, do największych — wysokospiętrz one retablos (nastawy) w Sewilli (Dancart) i w Toledo (Egas); bogatą ornamentyką odznaczają się ołtarz i nagrobki w klasztorze kartuzów w Burgos (Gil de

Encykli, powaz. Iustr. Zeza. 226. T. XXIX

13

100

Hiszpania (sztuka).

Siloe). Z tych czasów pochodzi też mnóstwo znakomitych posągów na grobowcach, które znajdują się we wszystkich większych kościołach. Styl Odrodzenia zaczął się rozpowszechniać przykimu wieku XV za pośrednictwem artystów różnych narodowości; najznakomitszym ówczesnym rzeźbiarzem i ornamentykiem był Filip Vigarni z Burgundyi (pracował w Burgos, Toledo i Granadzie). Piękne motywy wczesnego Odrodzenia zastąpione wkrótce zostały przez styl fantastyczny, z którym wiąże się imię Alonsa Berruguete'go (fig. 7). Wtedy-to wystawiono podług planów Riaña pełną posągów zakrystyę, kaplicę królewską, oraz ratusz w Sewilli. Leon i Pompeo Leoni są twórcami posągów bronzowych Karola V i Filipa II. Przybyli też artyści florenccy: Domenico Fancelli wykuł pomniki księcia Jana w Avili, Ferdynanda i Izałbelli w Granadzie, Michele kardynała Mendozy w Sewilli. Bartol Ordoñez z Barcelony przy pomocy rzeźbiarzy tośkańskich i lombardzkich stworzył pomniki Filipa Pięknego i Joanny kastylskiej w Granadzie, kardynała Jimeneza w Alcali i innych. Pierwsze miejsce w hiszpańskiej rzeźbie renesansowej zajmuje Aragonia: płaskorzeźby na alabastrowych ołtarzach w dawnej katedrze w Saragosie i w katedrze w Huesce, fasada klasztoru San Engracia. Zjawiają się później rzeźby na drzewie, niekiedy złocone i malowane. Do najwybitniejszych przedstawicieli późnego Odrodzenia należą: Gaspar Becerra, Juan de Juni, Gregorio Hernandez (fig. 8), Montañes i Alonso Cano (wiek XVII; fig. 9 i 10). I za czasów baroka posiada H. bardzo utalentowanych rzeźbiarzy, jak np. Salcillo (wiek XVIII; fig. 11).

Fig. 11. Chrystus w Getsemanie, rzeźba Salcillo (w. XVIII), w kościele Pana Jezusa w Murcyi.

### III. Malarstwo.
Najstarszemi zabytkami malarstwa hiszpańskiego są miniatury wieku X. Z wieku XII zachowały się bizantyjskie malo-

widła ścienne w panteonie San Isidoro w Leonie. W wieku XIV wraz z architekturą gotyką przyjął się ówczesny styl francuski; na dworze pojawili się Toskańczycy, Dello i Starnina. Freski w Toledo, wielkie retablo w dawnej katedrze w Salamance należą do tej szkoły florenckiej. W drugiej połowie XIV i w XV wieku prawie wszędzie istniały szkoły prowincyonne, jak tego dowodzą zachowane w wielkiej ilości retablos, których styl przypomina współczesny włoski i dołno-reński. W połowie wieku XV zaczęto się przyjmować malarstwo olejne flandryjskie, zrazu dzięki Luisowi Dalmau w Barcelonie (1445), potem dzięki przybyszom Hollendrom (Juan de Flandes) i naśladowcom hiszpańskim (Gallegos, Sanchez de Castro, Alejo Fernandez). Wyjątkowo tylko pojawia się styl freskowy włoskich Quattrocentistów (Juan de Borgona w Avili); także na malarzu dworskim, Piotrze Berruguete (Avila), znać wpływowy włoskie. Obudzony w wieku XV przez powiew realizmu pierwiastek narodowy zniknął przy końcu wieku XVI pod wpływem rzymsko-florenckiego manieryzmu, przyniesionego z Włoch przez malarzy hiszpańskich; zaczął się okres naśladownictwa (Alonso Berruguete i D. Correa w Kastylii, Vargas i Campaña w Sewilli, Mórales w Badajoz (fig. 12), Pablo de San - Leocadia i Vicente Juan Macip w Walencyi. Skrzydła ołtarza katedry w Walencyi są arcydziełem ucznia Leonarda, Hernanda Yañes i Ferranda de Llanos (1507). Później pojawiła się WELLSKA kolonia malarska w Escorialu i ich następcy: Carduchowie i Caxesi. Tylko w malarstwie portretowem zachowały się tradycye hollenderskie (Antonis Mor, Alonso Sanchez Coello, Pantoja de la Cruz). Przy końcu wieku XVI podniósł się znów duch narodowy; pierwszymi jego przedstawicielami byli: Fernandez Navarrete, uczeń Tycyana El Greco, uczniowie jego, Luis Tristan i Maino, Pedro Orrente. Charakterystyczne cechy malarstwa narodowego hiszpańskiego uwidoczniają się po raz pierwszy w pracach wielostronnego Juana de las Roelas w Sewilli († 1625 r.) i Francisca Herrery (* r. 1576-† 1656 roku; fig. 13). W Walencyi przedstawicielem nowego kierunku był Ribalta († r. 1628). Malarstwo hiszpańskie złotego wieku (XVII) zawdzięcza swych wielkich mistrzów zasadom naturalistycznym; należą do nich: Zurbaran (fig. 14), Jusepe de Ribera z Walencyi (fig. 15), który kształcił się jednak we Włoszech i tam pozostał; wielki portrecista Diego Velasquez (fig. 16), Alonso Cano (fig. 17), wreszcie najślynniejszy malarz hiszpański, Murillo (fig. 18 i 19). Pod wpływem zebranych w pałacu królewskim dzieł Tycyana i Rubensa utworzyła się w Madrycie w wieku XVII szkoła zręcznych kolorystów (Cerezo, obaj Rizi, Diego Polo, Escalante, Antonio de Pereda i Claudio Coello). W wieku XVIII malarstwo hiszpań-

Hiszpania (sztuka) — Hiszpańska wojna Sukcessyjna.

101

skie było tylko bładym odblaskiem szkół francu-
skich i włoskich (Bayen, Vanloo, R. Mengs, Tie-
polo). Dopiero w osobie malarza Goga y Lu-
cientes odżyła szkoła hiszpańska. Po mało-
twórczym okresie neoklasyczny i romantyczny
zakwiło nagle w ostatuich dziesiątkach lat ma-
larstwo hiszpańskie i ośniło Europę oryginalno-
ścią i świetną techniką; wprawdzie lepsi
marzałe współcześni kształciili się za granicą, żyją
i pracują przeważnie w Paryżu i Rzymie, i znaj-
dują największych wielbicieli i najlepszych na-
bywców za granicą. Jak w wieku XVII natura-
limz włoski, tak obecnie realizm paryski obu-
dził ducha narodowego w malarstwie hisz-
pańskiem. W obecnym jego stanie odróż-
nić można dwa kierunki: historyczny, z whom
przebija pociąg do tragicznej grozy, do te-
matów ponurych i okrutnych, oddawanych z nie-
ubłaganym realizmem, i rodzajowy, odznaczają-
ko cy się przeważnie świetnym kolorytem, lekko-
ścią i żywością kompozycyi. Przedstawicieli malarstwa historycznego są: Francisco Pradil-
la, Eduardo Rosales, Martínez Cubello,
Jose Benlliure y Gil, Tejedor i inni; do
rodzajowego: Mariano Fortuny. Zamacois, Juan
Antonio Gonzalez, E. Sala, Fernandez y Balde-
nes, Jimenes y Aranda, Angel Lezcano i inni.
Dobrymi portrecistami są: Federico Madrazo (†r.
1894), Pescador, Equiquipa. Pejzażyści ulegli rów-
nież wpływom nowego kierunku francuskiego (naj-
wybitniejsi: Martin Rico, Raimundo de Madrazo,
I. Masriera, Ruis de Valdivia, Modesto Urgell,
Morero y Galicia, Carlos de Haes i inni). Czer-
pią oni motywy głównie z sąsiedniego Ma-
rokka.

Bibliografia: A. Laborde hr. „Voyage pittoresque et historique de l’Espagne” (Paryż 1807—1818, 4 tome, z 284 miedziorystami); Caveda „Geschichte der Baukunst in Spanien” (przekład P. Heysego, Sztutgard 1858); Palomino y Velasco „Museo pictorico” (Madryt 1715-24, 3 tome); Cean - Bermudez „Diccionario historico de los mas ilustres profesores de las bellas artes en España” (Madryt 1800, 6 tomów); Cean-Bermudez „Noticias de los arquitectos y arquitectura de España” (tamże 1829, 4 tomy); Stirling „Annals of the artists of Spain” (Londyn 1848); Street „Gothic architecture in Spain” (tamże 1865); Passavant „Die christliche Kunst in Spanien” (Lipsk 1853); A. Ponz „Viaje de España” (Madryt 1776—94, 18 tomów); „Monumentos arquitectónicos de España” (tamże 1859 i nst.); Carderera „Iconografia española” (tamże 1855, 1864, 2 tomy); „Museo español de antiquedades” (tamże 1872); Uhde „Baudenkmäler in Spanien und Portugal” (Berlin 1889—1892); Junghändel „Die Baukunst Spaniens in ihren hervorragendsten Werken dargestellt” (z tekstem Korneliusza Gurlitta, Drezno 1889—93); Prentice „The renaissance of architecture and ornament in Spain” (Londyn 1894).

Hiszpańska wojna Sukcessyjna, t. j. wojna
onstępswo tronu w Hiszpanii, 1701 — 1714.
Ze śmiercią bezdzieznego Karola II hiszpańskie-
go wygasał dom Habsburski w Hiszpanii; to też
na długo jeszcze przed jego śmiercią sprawa
spadku po nim zwracała na siebie uwagę dy-
plomacyi europejskiej. Pretendentów było trzech.
Ludwika XIV francuski żadał części spadku dla
nwuka swego, Filipa d'Anjou, gdyże babka
jego, a żona Ludwika XIV, była najstarszą córką
Filipa IV hiszpańskiego i zrzekała się tylko za
siebie korony w traktacie Pirenejskim. Cesarz Leo-
pold I, wnuk Filipa III i również zięć Filipa IV,
chciał na tron hiszpański wprowadzić drugiego
syna swego, Karola. Ale, żeby nie naruszać
„równowagi europejskiej”, najmniejjsze stróż tej
zasady politycznej, Wilhelm III, król Anglii i sta-
tuder Hollandyi, zaproponował nikomu niegroźne-
go a najprawowitszego kandydata—Józefa Fer-
dynanda, syna elektora bawarskiego i arcy-
księzniczki austryackiej, która była jedyną córka
infantki Małgorzaty Teresy, niegdyś zamężnej za
cesaizem Leopoldem. Nastąpiła już powszechna
zgoda monarchów, gdy ten kandydat nagle umarł
(6 lutego 1699). Wówczas Wilhelm III i Lu-
dwik XIV zawarli (drugi) układ podziałowy (2
marca 1700), na mocy którego arcyksiązę Ka-
rol otrzymać miał koronę hiszpańską, a Fran-
cyja — Neapol, Sycylię, Luksemburg, Guipuzcoa
i Medyolan. Leopold I nie chciał na to przystać,
bo miał poparcie królowej hiszpańskiej, siostrzy
swojej żony, ale nie chciał też posłać 12 000
wojska, ani puścić młodego jeszcze i najukochań-
szego syna. Zraził tem Hiszpanów, którzy o po-
działłe monarchii słyszeć nie chcieli; dzięki zręcz-
ności posła francuskiego, hr. Harcourt, nabyli
oni przekonania, że da się utrzymać jedność
państwa tylko pod potężną opieką Francyi. Ka-
rol II pod načiskiem swoich doradzców podpisał
testament 2 październ. 1700, mianujący Filipa d'An-
jou następcą całej monarchii Hiszpańskiej, i nie-
bawem umarł (1 listopada), a Junta, objawiszy
rządy tymczasowe pod prezydencją kard. Por-
tocarrero, wysłała zaproszenie. Filip V już w lu-
tym 1701 przybył do Madrytu. Z początku za-
protestował przeciwko temu tylko cesarz Leo-
pold; dopiero gdy Ludwik XIV po śmierci zde-
tronizowanego Jakóba II Stuarta uznał jego sy-
na królem Anglii, obrażony tem Wilhelm III
uformował „wielki aliens” państw morskich, t.
j. Anglii i Stanów Generalnych (hollenderskich)
z cesarzem (w Hadze 7 września 1701). Do tej
koalicyj, mającej wystawić 232 000 żołnierza,
przystąpiły później Rzesza Niemiecka i Portu-
galia. Sprzymierzeńcami Francyi byli tylko ele-
ktorowie: bawarski i koloński, i Wiktor Amadeusz
II sabaudzki.—Wojnę rozpoczął w 1701 we Wło-
szech północnych wódz cesarski, książę Euge-
niusz sabaudzki. Pobił on 9 lipca Catinata
pod Carpi i Villeroi pod Chiari (1 września);
drugiego z nich pojmał nawet w niewolę w jego

104

Hiszpańska wojna Sukcessyjna.

głównej kwaterze, Kremonie (1 lutego 1702). Nowy wódz francuski, Vendôme, zdołał jednak powstrzymać postępy cesarskie we Włoszech, chociaż w 1703 książę Sabaudyi przeszedł na stronę cesarza. Tymczasem nad Renem wódz angielski, Marlborough, pokonał Francuzów, zdobył twierdze nad Mozą i zajął całe elektorstwo Kolońskie. W Niemczech południowych elektor bawarski, Maksymilian Emmanuel, wyczył do Tyrolu; wypędzili go wprawdzie sami mieszkańcy, ale przybyła do Bawaryi armia francuska pod dowództwem Villarsa zadała klęskę astryackiemu generałowi Styrumowi pod Höchstädt (20 października) i zdobyła Augsburg (d. 13 grudnia). Na początku 1704 wpadła też w ręce elektora Passawa. Wówczas-to Eugeniusz powiążł plan zniszczenia wojsk bawarsko-francuskich przez skombinowany atak armij koalicyjnych. Marlborough zgodził się na ten plan, pomaszerował ku Dunajowi, połączył się z Eugeniuszem i obaj 13 sierpnia 1704 pod Höchstädt (Blenheim) pobili na głowę Francuzów i Bawarczyków, przyprawiając ich o straż 15 000 ludzi w zabitych i rannych i 13 000 jeńców. Elektor musiał uciekać ze swego kraju do Francyi. Po śmierci Leopolda I. (5 maja 1705) syn jego, Józef I, toczył dalej walkę z wielką energią. D. 23 maja 1706 Marlborough, wróciwszy do Niderlandów, odniósł znów wielkie zwycięstwo pod Ramillies, zajął Louvain, Malines, Bruł, Ganda~~ę~~ i Bruges i wszędzie ogłaszał królem Karola III. Gdy z powodu tej klęski wezwano Vendôme'a z Włoch do Niderlandów, Eugeniusz podążył na pomoc obłożonemu przez Francuzów Turyni, a pobił pod tem miastem generałów Marsin, La Feuil-lade i księcia orłańskiego (7 września); Francu na mocy t. zw. kapitulacyj generalnej (13 marca 1707) opuścić musieli całe Włochy. Generał cesarski, Daun, zajął bez walki Królestwo Neapolitańskie na rzecz aryckiesienia Karola (w lipcu 1707). W samej Hiszpanii odniósł kandydat habsburski znaczne korzyści. Zaraz na początku wojny Anglicy zniszczyli fiotę hiszpańską, stojącą w porcie Vigo. W 1704 zdobyli Gibraltar, a w r. 1705 przewieźli aryckiesienia Karola czyli „króla don Carlosa III” do Aragonii i zdobyli dla niego Barcelonę. W lipcu 1706 armia anglo-hollendersko-portugalska zajęła nawet Madryt; ale cała ludność Kastylii powstała przeciwko heretykom i zdrajcom, broniąc swego ukoronowanego króla z tąką zaciętością, że sprzymierzeńcy musieli ustąpić najkrótszą drogą do Walencyi, gdzie wkrótce dosięgnął ich i pobił (pod Almanza 25 kwiet. 1707) marsz. Berwick, wódz Filipa V. W Niderlandach silna armia francuska, pod księciem Burgundyi i Vendòmem, w r. 1708 opanowała Flandryę, ale na wezwanie lorda Marlborougha przybył spiesznie z armią cesarską Eugeniusz i dopomógł przyjacielowi do zwycięstwa pod

Audenaarden (11 lipca), poczem obaj wodźowie wkroczyli do Francyi i po 4-miesięcznym słynнем obłęzeniu potężnej fortecy Lille—zdobyli ją (9 grud.). Zasoby Francyi wyczerpały się i Ludwik XIV był już gotów zawrzeć pokój nowet na podstawie zupełniego wyrzeczenia się Hiszpanii. Ale zwycięzcy wodzowie, podyktowawszy nader twarde warunki, ofiarowali tylko 2-miesięczny rozejm z łądaniem, aby wojsko francuskie spólnie z nimi wypędziło Filipa V z Hiszpanii w ciągu tego czasu. Ludwik XIV wolał wytężzyć wszystkie siły dla wystawienia nowej armii. W strasznej bitwie pod Malplagueet (11 września 1709) sprzymierzeńcy zdobyli okopy Villarsa, ale kosztem 20 000 poległych; Francuzi stracili 14 000, a lubo cofnęli się w porządku, nie zdołały jednak uratować ważnej twierdzy Mons: więc ostateczny wypadek kampanii był niepomyśluy. Nadto otrzymali Ludwik XIV od wukna swojego niespodziewane oświadczenie, że korony hiszpańskiej nie złoży i że wiernych poddanych swoich bronić będzie do ostatniej kropli krwi. W istocie, Hiszpanie stawali przy Filipie V z niezachwianą wytrwawością: gdy bowiem astryacki general, Starhemberg, odniósł dwa zwycięstwa i wprowadził (spólnie z Anglikami) Karola do Madrytu (d. 28 października), mieszkańcy pozamykali sklepy, nie wychodzili na ulice, albo wynosili się za dworem do Valladolid. W marcu 1710 r. znękany Ludwik XIV oznajmił, że zgadza się na propozycyje, jakie mu w przeszłym roku czyniono. Ale wymagania i buta zwycięców wciąż wzrastały: zażądali teraz, aby on sam, wyłącznie własnemi wojskami, wypędził Filipa V z Hiszpanii. Na takie urąganie odpowiedział Ludwik: „Gdy mam wojować koniecznie, to już wolę z wrogami, niż z dziećmi własnemi”. Tymczasem zaszły niespodziewane wypadki, które zmieniły zupełnie postać rzeczy. Filip V zebrał 20 000 żołnierza i wziął do niewoli angielskiego generała Stanhope’a, a 10 grudnia 1710 przysłany mu do rady Vendôme odniósł wielkie zwycięstwo nad Starhembergiem pod Villa Viciosa; więc Karol powrócił do swej Barcelony, a na wiosnę 1711 po śmierci brata, cesarza Józefa I, wyjechał do Wiednia i wstawił na tron cesarski pod imieniem Karola VI; jego więc potęga odtąd zagrażała równowadze europejskiej przy połączeniu z Hiszpanią. W Anglii tedy objawiło się usposobienie pokojowe; królowa Anna mianowała ministeryum ze stronnictwa tory, które weszło w tajne układy z Ludwikiem i odebrało komendę księciu Marlboroughowi. D. 8 października 1711 podpisano preliminarya pokoju w Londynie; 29 stycznia 1712 otworzono kongres w Utrechcie, pomimo protestacyi cesarza. Nowy wódz angielski, hrabia Ormond, nie dawał należytej pomocy Eugeniuszowi; to też marszałek Villars zdobył szańce sprzymierzeńców pod Dencin d. 27 lipca 1712. Anglia i Stany Generalne (hollen-

Hiszpańska wojna z Napoleonem.

107

dło w ręce Francuzów; Ariezaga zdołał się jednak zamknąć w Kadyksie. W Katalonii Saint Cyr po długiem obłęzeniu zajął 10 grudnia roku 1809 Geronę. W maju 1810 roku Augereau po zaciętej obronie zdobył Hostalrich. Prawie cała Hiszpania była znów w ręku Francuzów, Angliey zdecydowali się więc powiększyć wojska portugalskie do 30 tysięcy i posłać znaczne posiłki Wellingtonowi. W styczniu 1810 r. miał już Wellington 51 000 wojska, przeciwko którym w kwietniu pociągnął Massena na czele 72 000 starych żołnierzy (korpus Ney'a i Junota). Massena poprowadził je z Salamanki do Ciudad-Rodrigo, które musiało kapitulować 10 lipca; dnia 24 tegoż miesiąca pobił straż przednią Wellingtona; zaczął 15 sierpnia oblegać Almeidę (ob.), która kapitulowała 27-go. Wellington zajął silne stanowisko pod Vonsanco i odparł 27 sierpnia ataki Masseny, poczem, 8 września, odprowadził swe wojska na linię Torres-Vedras, gdzie się z nim połączyło 8000 Hiszpanów Romany. Massena próbował go stamtąd wyparować, ale bez powodzenia, i w listopadzie cof się do Thamar, gdzie się też oszańcował. Przybyło mu 12 000 posiłków. Przy końcu roku skierowano wszystkie wojska francuskie, jakie były pod ręką, na prowincy Alemtejo, co zmusiło Wellingtona do wysłania w tę stronę wojsk i osłabienia tym sposobem swej głównej armii. Ale w marcu 1811 r. z powodu braku życzności cofiął się Massena, a Wellington pomaszerował za nim i obległ 9 kwietnia Almeidę; Massena zatakował go jeszcze bezskutecznie, 3 i 5 maja, i cofiął się do Salamanki; załoga Almeidy wysadziła w powietrze fortyfikacye i podążyła za nim. Tymczasem Soult wyruszył w grudniu roku 1810 z 40 000 ludzi na Badajoz, które 11 marta kapitulowało. Część Francuzów cofnęła się potem do Sewilli, a pod Badajozem ukazało się 15 000 Anglików (dow. Beresford). Soult zbliżał się znów do tego miasta. Beresford zapraszał obłężenia i, wzmocniony przez korpusy hiszpańskie Blake'a i Ballesterosa, odparł pod Alberura ataki Francuzów, poczem znów zaczął oblegać Badajoz, ale bez skutku. Francuzom przybyły posiłki; z Beresfordem połączył się Wellington i na czele 50 000 ludzi zajął silną pozycję pod Campomayor. Soult i Marmont zgrozmadzili w tem miejscu 70 000; oba wojska stały naprzeciw siebie, nie doszło jednak do starć poważniejszych. — Junta centralna udało się do Kadyksu i zwołała tam kortezy, które nadały w końcu roku 1810 konstytucyę Hiszpanii. Partyzantka wzrosła bardzo w r. 1811; przywódzcy gerylasów, Mina i Louga, stawiali opór w górach Aragonii i Nawarry całym korpusom. W Aragonii i Katalonii dowodził Suchet, który zdobył kolejno Leridę (maj 1810), Tortosę (1 stycznia 1811), Tarragonę (28 czerwca), Montserrat (24 lipca), Figueras (20 sierpnia); gdy już Hiszpanie stracili wszystkie twierdze w Katalonii i trzy-

mali się jeszcze tylko w górach, Suchet wkroczył z 25 000 ludzi do prowincy Walencyi, zmusił do kapitulacyi Murviedro; dnia 9-go stycznia 1812 r. kapitulowała Blake'a, Blake z 16 000 Hiszpanów dostał się do niewoli. Tymczasem Soult w lipcu 1811 wrócił z Badajoz do Andaluzyi, a Marmont, za którym podągał Wellington, odszedł do Salamanki. Dnia 28 września pod Arroyo de Molinas generał Hill rozbił francuski korpus Girarda. Dnia 8 stycznia 1812 r. Wellington obległ Ciudad Rodrigo i wziął je szturmem dnia 19 tegoż miesiąca; d. 17 marca zaczął oblegać Badajoz. Twierdza poddała się 7 kwietnia, gdy Soult, który szedł z odsieczą, był już tylko o dwa dni drogi od niej. Wellington zwrócił się wtedy przeciwko stojącemu pod Salamanką Marmontowi. Dnia 19 maja Hill zajął oszańcowany most na Tagu pod Almarez i przeciął tym sposobem kommunikację pomiędzy Soulem, który z 55 000 stał w Andaluzyi, i Marmontem, zajmującym Leon z 52 tysiącami. Wellington zdobył szturmem Salamankę (22 czerwca), poczem Marmont cofiął się za Duero i zajął Trabancos, otwierając sobie kommunikację z Soultem. Dnia 22 lipca 1812 roku stoczano krwawą bitwę pod Salamanką, z której Anglicy wyszli zwycięsko. Generał Clausel, który objął kommendę po rannym Marmoncie, poprowadził Francuzów przez Valladolid do Burgos. Wellington sięgał ich do Valladolid, poczem zwrócił się do Madrytu, gdzie przybył 12 sierpnia; tu kazał narodowi złożyć przysięgę na ułożoną przez kortezy konstytucyje; z Madrytu pociągnął do Burgos. Korpus Clausela wzmocniono tymczasem do 30 000 ludzi i oddano pod kommendę Souhama, który zmusił Wellingtona do odwrotu z pod Burgos. Soult na wieść o kłęsce Marmonta opuścił Kadyks i posunął się Granaidy. W Walencyi Suchet tłumił wszelkie próby powstania i zdobył twierdze Peniscola i Denia. Souham szedł za Wellingtonem tylko do Duero i połączył się dnia 10 listopada nad Tormesem z armią Soulta i króla Józefa. Te połączone wojska, wynoszące 93 000 ludzi, przeszły na lewy brzeg Tormesu i stanęły pomiędzy Christovalem, gdzie Wellington zebrał 53 tysiące ludzi, i Ciudad Rodrigo. Wódź angielski cofiął się ku Portugalii. W ciągu zimy otrzymał znaczne posiłki, gdy tymczasem Napoleon too powiedzieł nieoszczegliwego przebiegu kampanii rossyjskiej roku 1812 ściągnął z Hiszpanii najlepszych dowódźców i znaczną część wojska. Na wiosnę 1813 Wellington miał pod Ciudad - Rodrigo 71 000 ludzi, w Gallicyi, Estremadurze i Andaluzyi stało 50 000 Hiszpanów; ale król Józef miał 100 000 ludzi w prowincyach pótnocnych, Suchet 40 000 w Aragonii i Katalonii. W powłowie maja Wellington pomaszerował dwiema kolumnami na Zamorę i Salamankę. Józef, któremu dodano marszałka Jourdana w charakterze szefa sztabu, zajął z 60 tysiącami stanowisko pod Vittorią.

108

Hiszpańska czerwień — Hiszpańska mucha.

Tu 21 czerwca zasła bitwa decydująca: Francuzi ponieśli ciężką klęskę i cofułsi się w nieładzie do Pampeluny, następnie jeszcze ścigani przez Hilla poza granicę francuską. Zostały im w półn. Hiszpanii tylko twierdze San Sebastian i Pampeluna. W lipcu 1813 r. Soult objął naczelną kommendę i zreorganizował armię francuską, która już nie miała prawie artyleryi (pod Vittorii bowiem straciła 150 działań). Na czele 80 000 ludzi 25 lipca zaatakował wąwozy Maya i Roncesvalles i zdobył je. Niedaleko od Pampeluny natrałł na armię anglo-hiszpańską; zaatakował (d. 28 lipca), został jednak odparty. Odesłał wtedy artyleryę do Francyi i pociągnął do Ortix, gdzie połączył się z generałem Erlon, Wellington sciągnął posiłki, podążył za nim i zajął znów wąwozy. Pampeluna kapitulowała 30 września, San Sebastian zaś 9 października. Armia Soultzajęła Nivelle i okopała się tam; musiała jednak po dwudniowej zaciętej walce z Wellingtonem (10 i 11 listopada) opuścić to stanowisko i cofnąć się do Bayonny, a Wellington rozłożył się na leże zimowe pod Biarritz. Suchet opuścił Walencyę i, ścigany przez Bentincka i księcia del Parque, zniszczył fortyfikacye Tarragony, stoczył kilkanaście potyczek z Bentinckiem, ale pod koniec stycznia wyprowadzi zaledwo 10 000 ludzi do Carcassonne, zostawiając tylko załogi w Barcelonie, Figueras i twierdzach Walencyi; przybył jednak zapóźno, aby ocalić sytuację. W połowie (15) lutego 1814 r. Wellington pobił Francuzów pod St. Palais. Dnia 26 lutego Beresford zaatakował zprzodu, a Hill ztyłu Soultą, który stracił pozycję pod Orthś; wojsko jego uciekło do Sault de Navailles i utraciło kommunikację z Pau, skąd Suchet ciągnął na odsiecz. Soult cofał się powoli przed Wellingtonem do Vic-en-Beigore, a stamtąd do Tuluzy (23 marca); dnia 10 kwietnia zaatakował go tam Wellington i wyparł z szańców. Już tylko z 35 000 ludzi wyszedł Soult (12 kwietnia) na drogę do Carcassonne, aby się połączyć z Suchetem. Następnie dnia otrzymał wiadomość o abdykacyi Napoleona. Zawarli wtedy wodzowie francuscy (18 kwietnia) konwencję z Wellingtonem, która działaniom na tej widowni wojny kres położyła.

W wojnie tej walczyły po stronie francuskiej i wojska polskie. Naprzód na wiosnę r. 1808 wkroczył do Hiszpanii pułk lekkokonny (szwoleżerów) gwardyi; był obecny w Małdycie podczas powstania 2 maja. Okrył się następnie wiekopomną sławą dnia 30 listopada 1808 roku przy zdobywaniu wąwozu Somosierra (ob.). W r. 1809 pociągnął wraz Napoleonem na wojnę austryacką. Wrócił do Hiszpanii w początkach r. 1810 i przez rok całe prawie ucieraił się z gerylasami, zwłaszcza z słynnym partyzantem Miną. W kwietniu 1811 r. przyłączono go do cofającej się z Portugalii armii Masseny. D. 1 lutego 1812 r. otrzymał rozkaz powrotu do Francyi.—Jednocześnie z nim, w czerwcu 1808,

znalazła się w Hiszpanii i legia Nadwiślańska, składająca się z trzech pułków piechoty i jednego jazdy (lansyerów); odznaczyła się ona podczas pierwszego (czerwiec — sierpien 1808 roku) i drugiego (grudzień 1808 — luty 1809) obłężenia Saragosy, w obłężeniu Tortosy (lipiec—grudzień 1810) i w niezliczonych bitwach i potyczkach. Przyłączona do armii Sucheta, dzieliła jej losy do lutego 1812, w którym otrzymała rozkaz powrotu do kraju.—Wreszcie w październiku 1808 roku przybyła do Hiszpanii dwizya piechoty, składająca się z pułków pieszych Księstwa Warszawskiego: 4, 7 i 9-go; przyłączono do niej wkróce pułk lansyerów. Odznaczyła się ona pod Ciudad Rodrigo (d. 27 marca 1809); przyłączona do korpusu Victora, walczyła świetnie pod Talavera de la Reina (27—28 lipca 1809), Almonacid (10 sierpnia), Ocaña (d. 19 listopada 1809 r.). Dwa lata następne spędziła na południowej części półwyspu, ucierając się z gerylasami i z Anglikami. Na początku r. 1812, jak i inne wojska polskie, wróciła do kraju. — Por. Hamilton „Annals of the Peninsular campaign” (nowe wyd. Londyn 1849); Buturlin „Précis des événements militaires de la dernière guerre des Espagnols” (Petersburg 1819); Soutrey „History of the Peninsular war” (Londyn 1823—32, 3 tomy); Foy „Histoire de la guerre de la Péninsule” (Paryż 1827, 4 tomy); Carel „Précis historique de la guerre d’Espagne” (Paryż 1815); Napier „History of the war in the Peninsula” (Londyn 1828—40, 6 tomów); Broeker St. „Pamiętnik” (Warszawa 1879); Brandt H. „Aus d. Leben d. B.” II Theil (Berlin 1868, 506 str., 8-0); Mroziński „Obłożenie i obrona Saragosy etc.” („Pamiętnik”, Warsz. 1819; wyd. 2-e Kraków 1858); Puzyrewskij „Szurza jazdy polskiej pod SomosiERRA z Hiszpanii” (przekł. Warsz. 1899); Rembowski „Źródła do historyi pułku polskiego Lekkokonnego gwardyi Napoleona I” (Warszawa 1899).

Hiszpańska czerwień, ob. Carthamus tinctorius.

Hiszpańska febra, ob. Calentura.

Hiszpańska Marchia, dzisiejsza Katalonia.

Hiszpańska mucha czyli kantaryda—Lyta vesicatoria (Cantharis vesicatoria)—owad zaliaczony do rzeżu tegopokrywych (Coleoptera), do podrzędu miękkoskrzydych (Vesicantia), wyróżnia się piękny szmaragdowo-zielonem, o złotawym połysku ubarwieniem. Historya rozwoju tego owada związana jest z pasorzytnictwem: mianowicie samica składa jajeczka w pobliżu gniazd niektórych pojedyńczych (np. z rodzaju Colletes); wyleżające się z tych jajeczek drobne bronzowe, z jasnemi nogami larwy wypełzają na przybywające do swych gniazd pszcyły i w ten spośób dostają się do tych miejsc, gdzie są złóżone jajka pszczół; żyjąc się temi jajka-

Hiszpańska trzcina — Hita Guinez Perez.

109

mi, larwy kantarydy podlegają przeobrażeniom, przyczem zmieniają swą postać: stają się ocieżałemi, ślepemi, krótkoznemi istotami; takie „wtórne larwy” spożywają prędko nagromadzony dla młodych peszczół pokarm i przeistaczają się w nieruchomości t. zw. „niby-poczwarki” (pseudo-chrysalis); w tej fazi rozwoju pozostają one przez całą zimę; następnego roku wewnątrz takiej „niby poczwarki” powstaje „trzecia larwa”, podobna do „wtórnej”; nareszcie przeistacza się w poczwarkę właściwą, z której po upływie pewnego czasu wyłega się dorosły owad. H. mucha jest dość pospolitym u nas owadem; dochodzi do 20 mm. długości. Owady te latają w ciepłe dni: w maju, czerwcu i lipcu, wydzielając ostry, nieprzyjemny zapach; zapach ten nadaje owadowi ostra, wydzielająca się ze skóry, szczególnie na stawach kończyn, substancya, kantarydyna, wywołująca pęcherze na skórze ludzkiej — i stąd jej zastosowanie w medycynie. H-ie muchy należą do liczby owadów szkodliwych, ponieważ objadają liście z wielu drzew i krzewów, mianowicie z jesionu, bzu (lilak), klonu, topoli, modrzewia i innych.
K. K-ć.

Fig. 20. Hiszpańska mucha.

Hiszpańska trzcina, ob. Calamus Rotang.

Hiszpański barwnik brunatny, ob. Umbra.

Hiszpański końnierzyk. W połowie drugiej wieku XVI noszono powszechnie na Zachodzie końnierzyki szerokie, rurkowane, okalające całą szyję, jak obroża do uszu sięgająca, tak, że głowa osoby używającej ich wyglądała jakby leżała na półmisku; podobno moda ta wyszła z Hiszpanii, stąd więc ich nazwa. Z powodu podobieństwa niejakiego, niewielkiego zresztą, pewną przypadłość członka męskiego (paraphimosis) obdarzono w Niemczech nazwą niedorzeczną: Spnischer Kragen, która i u nas przyjęła się w przekładzie jako H. k., przynajmniej w mowie potocznej, gdyż w słownictwie lekarskiem uazwa polska tego stanu chorobliwego brzmi załupek (ob.) lub zadzierzgnienie żołodzi.
Dr J. P.

Hiszpański pieprz, ob. Pieprznik.

Hita Juan Ruiz, częściej zwany Arcipreste (arcykapłan) de Fita, poeta kastylski z w. XIV, zmarły prawdopodobnie około 1350 roku. Urodził się w Guadajarze lub Alcali, a mieszkał w Hicie. Wydał około r. 1330 zbiór poezyj pod tytułem „Libro de buen amor” i może za treść ich swawolną skazany był przez żarliwego arcybiskupa toledańskiego, Egediusza de Albornoz, na więzienie, w którem napisał jeszcze więcej wierszy w tymsamym rodzaju. Są to utwory satyryczne i żartobliwe, nieraz nieprzyzwoite, czeamu wszakże trudno się dziwić, wiedząc jak wolne były obyczaje duchowieństwa średniowiecznego. H. sam o sobie powiada: „Ponieważ jestem człowiekiem i grzesznikiem jak każdy inny, nieraz wielką miłość czułem do kobiet”. W poezych jego mieszają się wszystkie rodzaje i wszelkie miary wiersza sposobem tak kunsttownym, jakiego przed nim w Hiszpanii nie znano, a rzeczy świeckie ze świętemi. Są tam hymny do N. Panny, reminiscencye pogańskie, legendy o Wergiliuszu jako czarnoksiężniku, gwałtowne wymysły na skąpstwo Stolicy Apostolskiej, miłość Boga, bajki ezopowe, rozprawy moralne, słynnemi przykładami poparte, erudycya, mistycyzm, szorstkość. Treść tego po większej części, jak prawie u wszystkich poetów kastylskich owoczesnych, osnuta na pierwiastkach, które tam napłynęły z Francyi północnej. W prologu, pisanym proza, a przepelnionym cytacymi łacińskiemi z Pisma św., autor twierdzi, że jedynie w tym celu pisał, aby ludzi poprawić i doprowadzić do zbawienia. Dzieła jego wydał erudyt Sanchez w zbiorze swoim: „Poesias castellanos anteriores al siglo XV” (Madryt 1779—1790, 4 tomy), przedrukował Eugeniusz de Ochoa (Paryż 1842); wydanie dokładniejsze sporządzili P. J. Pidal i F. Janer w „Biblioteca” Rivadeneiry t. LVII.
*

Hita, albo Hyta (Guines Perez de), pisał hiszpański z drugiej połowy w. XVI. Pochodził z królestwa Murcyi i służył Filipowi II podczas powstania Alpuhary. Napisał on historyę romantyczną wojen domowych w Granadzie i podał ją za przekład z rękopisu arabskiego. Część jej pierwsza ma tytuł „Historia de los vandos de los Zegries y Abencerrages.... y batallas particulares que huvo en la Vego entro Moros y Christianos etc.” (Saragosa 1585). Jest to świetne, lubo niedokładne, opowiadanie o ostatnich walkach Maurów z chrześcianami, od bitwy pod los Alporchones, za Jana II, aż do śmierci Alonza de Aquilar en 1501, za czasów Izabelli i Ferdynanda. Autor swe opowiadanie przepła ta epizodami miłosnemi, zapożyczonemi z pseudo-momancerów maurytańskich. Ostatnie rozdziły poświęcił tragicznym losom Abenceragów i królowej, żony Boabdila, spotwarzonej przez Zegrów, a bronionej przez rycerzy chrześciańskich. H. napisał i drugą część tej historyi p. t. „Guerras civiles da Granada y crueles bandos entre

110

Hitatsi — Hittorf Jan Wilhelm.

los convertidos Moros y vezinos Christianos”
(Alcala 1604). Ten ciąg dalszy, mniej znany,
zawiera mnóstwo szczególów historycznych o okru-
cieństwach, jakich się dopuszczali Hiszpanie pod-
czas powstania Maurów za Filipa II; a ponieważ
autor sam brał udział w tej srogiej walce, prze-
to świadectwo jego ze wszech miar zasługuje
na wiarę. Jeden utep, prawodopodobnie całkiem
fantastyczny, w którym bohaterami są Maur Tu-
zani i piękna Maleka (roz. 22 i 24), dostarczył
Calderonowi treści do dramatu jego „Amar des-
pues de la muerte”; z pierwszej zaś części Chá-
teaubriand wziął temat do „Le dernier des Aben-
cérages”. „Guerras civiles de Granada” prze-
drukowano w Madrycie r. 1833, w Bibliotece
Rivandeneiry, w tomie III r. 1846, i w Paryżu
1847. Pierwszej części są dwa przekłady fran-
cuskie: jeden bezimienny (1608), drugi przez
Sané (1809).
*

Hitatsi, prowincya w Japouii, na wschodniom
wybrzeżu środkowego Niponu, między 35° 45'
і 37° 5' szer. półn.; stanowi ona część większą
ciaści administracyjnej, Ibaragi albo Ibaraki,
t której miasto główne, Mito, leży na terrytoryum
tej prowincyi. H. jest ograniczona z północy
prowincyą Ivaki, z południa i południo-zacho-
du prowincyą Szmosa albo Simosa, od zacho-
du prow. Szmotske albo Simotske; od wscho-
du oblewa ją ocean Wielki, tworzący łukowatą
linię wybrzeże. H. jest krainą górzystą; naj-
wyższy szczyt, Tsukuba-san, wznosi się do 1 080
m., lecz z powodu odosobnionego położenia wy-
daje się wyższym, niż jest w rzeczywistości.
Z licznych rzek przerzynających tę krainę waż-
niejsze są: na północy Kudżi-Kava, Naka-Gava,
znaczniejsza rzeka, przepływająca pod Mito, Ki-
nu-Gava, tworząca na niewielkiej przestrzeni po-
ludniowo-zachodnią granicę prowincyi H., ucho-
dząca już w prowincyi Simosa do rzeki Tone-
Gava. Ta ostatnia, jedna z najznaczniejszych
rzek Japonii, należy do H. lewym brzegiem szej
wschodniej odnogi, dzieli się ona bowiem na dwie
odnogi: jedna z nich skierowywa się na po-
ludnie do zatoki Tokio, druga zaś płynie na
wschód w wprost do oceanu Wielkiego; ta dru-
ga odnoga, przyjawszy rzeki Kinu-Gava i Ko-
kai-Gava, stanowi granicę między prowincyą H.
i Simosa; otrzymuje też z lewej strony od-
piły wielkiego jeziora Kasumiga-Ura, obejmują-
cego około 200 km. [] powierzchni z wybrze-
żami płaskiemi i lesistemi, z kilkunastu wyspa-
mi; następnie przepływa mniejsze jezioro, Nisi-
Ura. Jak nazwy tych jezior wskazują (ura zna-
czy zatoka), są one właściwie lagunami nad-
brzeżnemi. Nisi-Ura jest oddzielone od oceanu
tylko wązkim pasem ziemi, 7-9 km. szerokim,
który Tone-Gava w południowej części przerywa,
zamieniając go w półwysep na 55 km. długi.
H. dostarcza żelaza, kamieni budowlanych, ryżu,
tytoniu, herbaty itd. Głównem miastem prowin-

cyi jest Mito, niedaleko od wybrzeża, gdzie leży
port Nakaminato przy uściu Naka-Gavy. W. N.

Hitchin, miasto w Anglii, w hrabstwie Hert-
ford, na kolei żelaznej z Londyno do Hunting-
don; przeszło 9000 mieszk.; leży na wysokości
75 m. nad powierzchnią morza, w malowniczej
i żyznej dolinie; posiada piękny kościół gotycki
z pięknemi nagrobkami; handel zbożem i by-
diem, plecionki ze słomy. W. N.

Hitopadeça (po sanskrycku = pouczenie
dokładne), uazwa zbioru powieści indyjskich,
ułożonych podług Panczatantry (ob.) i innych
źródeł; czas powstania niewiadomy; na język an-
gielski przełożył go Wilkins 1787, oryginał ogłosił
Carey 1804, a potem inni; najlepsze wydanie
sporządził Peterson (Bombaj 1887); tłumaczenie
niemieckiego Fritzego (Lipsk 1888).
J. K.

Hitow Panajot, hajduk bulgarski (* 1830
w Śliwnie), był synem bogatego owczarza i już
w wieku młodzieńczym doznał był tyle krzywd
od Turków, iż, zdjety żądzą pomsty, porzucił
swój zawód rzeźniczy, zbiegł w Bałkany i tam
został wodzem hajduków. Miał przytem stosun-
ki z Jerzymem Stojkowem Rakowskym (ob.)
i w r. 1862 uknut powstanie, które się wszak-
że nie powiodło. Długo się tułał po Bałkanach
z garstką towarzyszy podczas ostrej, burzliwej
zimy, a ciężki ten swój żywot opisał w książce
bardzo zajmującą p. t. „Moje to pśtuvanije po
Staro Płanina” (Bukareszt 1872), zawierającej
wiele pieśni i wiadomości o hajdukach. Książ-
ka ta wysoko jest ceniona w Bulgaryi, a odzna-
cza się żywem i zwięźłem opowiadaniem, acz-
kolwiek H. dopiero już w wieku dojrzałym na-
uczył się był pisać. Na język rossyjski przeło-
żona p. t. „Zapiski Panajota H-a” (w czasopiś-
mie „Sławianskij Sbornik” t. 2). Po czesku dał
z niej wyciąg Jireček w artykule „Na Balkanć”
(Osvěta” 1875).
*

Hitteren, wyspa na zachodniom wybrzeżu
Norwegii, u wejścia do Tronthjemfiordu; ma ob-
szaru 526 km. [], choć niezbyt gorrzysta (naj-
wyższy punkt 320 m. wysokości), jest zamieszka-
nana tylko na wybrzeżach; miasto główne, Fil-
land, leży na wybrzeżu północnem, niedaleko
wejścia do fiordu.
W. N.

Hittorf Jan Wilhelm (* 27 marca 1824
roku w Bonn nad Renem). W r. 1852 został pro-
fesorem fizyki i chemii na wydziale filozoficznym
akademii w Monasterze (Münster), gdzie pierwej
wykładał w charakterze docenta. Jeden z twór-
ców najnowszych poglądów na teoryę elektroli-
zy i na skład chemiczny roztworów soli w ogól-
ności. Badania nad wędrówką ionów, wydaue
w zbiorze klasyków Ostwalda (Lipsk, Engelman,
r. 1891), doprowadziły H-a do wniosku, że, przy
rozkładzie roztworu soli przez prąd elek-
tryczny, oba składniki soli (iony), za pomocą
których odbywa się ruch elektryczności w roz-
tworze, niejednakowy biorą udział w prze-

Hittorff Ignacy — Hitzig Ferdynand.

111

wodzeniu prądu elektrycznego. Tak np. przy rozkładzie kwasu solnego ion dodatni (kation) wodoru wędrzej w kierunku bieguna dodatniego 6 razy przedżej niżli ion odjemny (anion) chloru wędruje ku biegunowi odjeunnemu. Ponieważ wydzielenie obu ionów przy biegunach odbywać się musi w równoważnych ilościach, postwaste się u bieguna dodatniego nagrodzenie ionów wodoru i chloru, czyli roztwór u bieguna dodatniego jest bardziej stężony niż u bieguna ujemnego, co też przez doświadczenie wATOPUŁności zostaje stwierdzonem. Badania nad wędrówką ionów wykazały dalej, że w pewnych wypadkach ion odjemny złožony jest z ionu dodatniego i odjemnego; np. przy rozkładzie soli kwasu żelazocyanowego żelazo wędruje, nie ku katodzie, lecz ku anodzie. Spotykamy tu po raz pierwszy spistrzeżenie związku, istniejącego pomiędzy przewodnictwem elektrycznym, a chemicznem oddziaływaniem ciał. Związek ten najdobitniej uwydatnił H. w znanem twierdzeniu: „elektrolity są to sole, sole są elektrolitami”, które do dziś-dnia stanowi zasadniczą definicję soli. Prócz tego poczesne miejsce w historyi nauki zajmują prace H-a nad allotropizmem selenu i fosforu ogłoszonej w rocznikach Poggendorfa (t. 84 i 126) oraz ciekawe badania nad przewodnictwem gazów (roczniki Poggendorfa 136, roczn. jubileuszowy, oraz roczn. Wiedemanna 7, 8, 20). W ostatnich czasach wykrył H. niewyjaśniony ddądzimyanę stanu chromu metalicznego, która sprawia, że tenże chrom to zachowuje się jako metal szlachetny (np. nie rozpuszcza się w kwasach), to zaś jako metal nieszlachetny („Zeitschrift für Elektrochemie” 1899). Prace H-a zaliczyć można do klasycznych, nietylko ze względu na ich doniosłość teoretyczną, lecz również dzięki ich stronie doświadczalnej: do dziś-dnia stanowią one źródło niewyczerpane danych ilościowych, dotyczących zjawisk elektroličnych; mimo całego szeregu póniejszych prac w tym kierunku, prace H-a pozostają niedoścignionemi, zarówno co do szerokości zagadnień jak i co do obfitości ścisłych pomiarów. H-owi zawdzięczamy nietylko jasne sformułowanie zagadnień, ale też odkrycie nieczawodnych metod w celu ich rozstrzygnięcia.
M. C.

Hittorff Ignacy, budowniczy francuski (* 20 sierpnia 1792 r. w Kolonii — † 25 marca 1867 w Paryżu). Kształcił się w Paryżu pod kierunkiem Belangera. W r. 1849 mianowany został budowniczym królewskim. W latach od 1830 do 1844 wspólnie z Le Pêrem wzniósł kościół Ś-go Wincentego w Paryżu, a jednocześnie wybودował olbrzymią Rotundę na Polach Elizejskich (1833), przeznaczoną na pomieszczenie panoram, później cyrk Cesarzowej tamże, oraz cały szereg domów wokoło Łuku Tryumfalnego na placu De l’Étoile; wreszcie wzniósł dwie okazałe fontany na placu Zgody. Prócz tego H. zaśłużył się wielce badaniami odnoszącimi się do budownic-

twa Greków, starożytnych, a zwłaszcza poszukiwaniami swemi co do polichromii, stosowanej w budownictwie w Starożtyności. W r. 1830 odzytał w Akademii pierwszy swój memoryał w tej kwestiy („L’architecture polychrome chez les Grecs”); praca ta obudziła żywe zainteresowanie się tą kwestią w całej niemal Europie i wywołała żarliwą polemikę. Dalsze poszukiwanie i odkrycia H-a potwierdziły jego wywody („Lettres d’un antiquaire à un artiste, Restauration du temple d’Empédocle à Sélinonte” Paryż 1851). Prace jego z zakresu badań polichromii starożytnej wywarły silny wpływ na rozwój owoczesnej architektury, i sam H. stosował zasady polichromii w praktyce swojej budowlanej, zwłaszcza przy większych budowlach, które prowadziły, jak np. przy wznoszeniu wspomnianej wyżej Rotundy. Prócz bardzo wielu cennych broszur treści archeologicznej H. wydał także: „Architecture antike de la Sicile” (Paryż 1826; nowe wyd. 1870 i nast., folio, wspólnie z L. Zanthem) i „Architecture moderne de la Sicile” (1826—30, w wielkiem folio).— Por. A. Normand „Notice sur H.” („Moniteur des architectes” 1867). S. S.

Hittyci, ob. Hetejczykowie.

Hitzacker, miasto w pruskiej regencyi Lüneburskiej, przy uści rzeki Jeetse od Elby; posiadła stary zamek, zwaliska zamku, kościoł ewangelicki, źródła mineralne, kąpiele błotne. W. N.

Hitze Franciszek, polityk niemiecki (* 1851 w Westfalii), studyował w Würzburgu teologię katolicką, w 1878 został wyświetcony; od 1880 był sekretarzem głównym związku „Arbeiterwohl” w „München-Gladbach” i redaktorem wychodzącego tam miesięcznika „Arbeiterwohl”. W r. 1893 otrzymał katedrę teologii pastoralnej w akademii w Monasterze. Do sejmu pruskiego należy od 1882, do parlamentu od 1885 rok-u; występował tam nieraz w sprawach socjalnych, przemawiał zwłaszcza za ubezpieczeniem robotników.—Z pism jego zasługują na uwagę: „Die Sociale Frage und die Bestrebungen zu ihrer Lösung” (Paderborn 1877); „Kapital und Arbeit und die Reorganisation der Gesellschaft” (Paderborn 1881); „Die Quintessenz der socialen Frage” (Paderborn (1881); „Schutz dem Handwerk!” (tamże 1883); „Přilichten und Aufgaben der Arbeitgeber in der Arbeiterfrage” (Kolonia 1889); „Schutz dem Arbeiter!” (tamże 1890), „Normalarbeitsordnung nebst Erläuterungen” (tamże 1892).

Hitzig Ferdynand, znakomity egzegeta i krytyk Starego Testamentu (* d. 23 stycznia 1807 w Hauingen, w w. ks. Badeńskiem — † d. 22 stycznia 1875 w Heidelbergu). Niepospolity znawca wschodnich języków, został w r. 1829 profesorem teologii w Heidelbergu, w r. 1833 w Zurychu, w r. 1861 ponownie w Heidelbergu, gdzie dokonał życia, jako tajny radzca teologii.— Z jego pism wymieniamy następujące: „Der

112

Hitzig Jerzy — Hitzig Henryk.

Prophet Jesaias übersetzt und ausgelegt" (Hei-
delberg 1833); „Die Psalmen" (2 części 1835—
36, nowe wydanie 1863—65); „Die zwölf klei-
nen Propheten" (Lipsk 1838, wyd. 4-e 1881);
„Der Prophet Jeremia" (Lipsk 1841, wyd. 2-
1866); „Der Prophet Ezechiel" (Lipsk 1847);
„Der Prophet Daniel" (Lipsk 1850); „Das hohe
Lied" (Lipsk 1855); „Die Sprüche Salomonis"
(Zürych 1858); „Das Buch Hiob" (Lipsk 1874);
„Ueber Johannes Markus und seine Schriften"
(Zürych 1843); „Urgeschichte und Mythologie
der Philistäer" (Lipsk 1845); „Geschichte des
Volkes Israel" (2 tomy, Lipsk 1869—70); „Sprac-
che und Sprachen Assyriens" (Lipsk 1871); „Vor-
lesungen über biblische Theologie und messiani-
sche Weissagungen des Alten Testaments" (Karls-
ruhe 1880, wyd. Kneuchera). Życiorys H-a na-
pisał Henryk Steiner (Zürych 1882). Ks. A. K. D.

Hitzig Jerzy Henryk Fryderyk (* 1811 w Berlinie – † tamże 1881 roku), kształcił się w Akademii budownictwa w mieście rodzinnem; potem w Tryeście i Berlinie zajmował się budownictwem prywatnem. Należał on do grona najznakomitszych architektów ówczesnych, którzy malowniczy układ części budowli oraz ich zastosowanie do otaczającego je krajobrazu, wzorem Schinkla, prowadzili dalej bardzo szczęśliwie i wytworzyli tę architekturę willową, która jest charakterystyczną cechą zachoduiego przedmięścia berlińskiego. Oprócz Palazzo Revoltella w Tryeście, oraz niektórych magnackich siedzib wiejskich w Meklemburgii, H. zbudował pewną liczbę domów prywatnych w Berlinie na Vittoriai i Bellevue-Strasse, Gersona w Thiergartenie, rzeźbiarza Drake'go, oraz hrabiego Pourtalёsa. Pierwszym gmachem monumentalnym, przezeń wzniesionym, była nowa giełda berlińska, za której projekt pierwszą nagrodę na konkursie otrzymał. Gmach ten w budownictwie berlińskiem był w pewnej mierze epokowym, gdyż, jako cały wystawiony z kamienia ciosowego, dał popęd ku lepszemu architekturze berlińskiego, która odziewała się aż do owego czasu stiukiem i gipsaturą. Za tem poszły: bank państwowy, politechnika w Charlottenburgu, przebudowa Cekhausa na zbrojownię i hallę sławy. Jego też dzieńem jest pałac Kronenberga w Warszawie. Oddalając się od ścisłego kierunku Schinklowskiego, H. zbliżał się coraz bardziej ku renesansowi włoskiemu, przy którego pomocy, tak w fasadach, jak i we nëвлetrzach umiał wywoływać wspaniałe architektoniczne efekta. Był kawalerem orderu Pour le mérite i prezesem Akademii sztuk pięknych. Większa część prac H-a wyszła p. t. „Hitzigs ausgeführte Bauwerke" (Berlin 1850-67, 2 tomy i dodatek). R.

Hitzig Edward Juliusz (* w Berlinie d. 6 lutego r. 1838), syn budowniczego, Jerzego Fryderyka (ob.), lekarz chorób umysłowych. W naukach zawodowych kształcił się w Würzburgu i w Berlinie, gdzie też w r. 1862, po obronieniu rozprawy „De ureae origine", dyplom

doktorski osiągnął. Poświęciwszy się pracy nad nauką, w r. 1872 został tamże docentem prywatnym; w r. 1875 powołano go do Zürychu na profesora zwyczajnego psychiatryi i na dyrektoratam tejszego zakładu dla obłąkanych. W r. 1879 na taką katedrę przeniósł się do Halli, obejmując jednocześnie zarząd naczelný szpitala dla chorych umysłowie w Nietleben, w pobliżu tego miasta. Od r. 1858 jest dyrektorem kliniki psychiatrycznej i nerwowej w Halli. Zasługuł H-a jest, że pierwszy w Prusach założył samodzielną klinikę chorób umysłowych. Pracował wiele nad fizyologią i patologią mózgu, rzdzenia kręgowego i nerwów, zajmował się także elektroterapią i psychiatryą praktyczną, pierwszy też złożył na doświadczeniach oparte dowody umięscowienia pewnych działań dusznych w mózgu. Pisywał niemało, ogłaszając przeważnie prace swe, po większej części cenne, w wydawnictwach peryodycznych; wylicząć ich tu wszystkich nie można, przytaczamy więc tylko niektóre, wydane oddzielnie, lub stanowiące większe całości, jak oto: „Untersuchungen über das Gehirn. Abhandlungen physiologischen und pathologischen Inhalts" (Berlin 1874); „Untersuchungen über das Gehirn. Neue Folge" (w Archiv'ie Reicherta i Du Bois-Reymonda r. 1874—1876); oprócz tych dwu prac, które mu zjednały rozgłos badacza znakomitego, zpośród innych wymienić jeszcze wypada: „Studien über Bleivergiftung" (Berlin 1868); „Ziele und Zwecke der Psychiatrie" (Zürych 1876); „Ueber den heutigen Stand der Frage von der Localisation im Grosshirn" (1877, w Volkmanna „Sammlung klin. Vorträge"); „Hypertrophie und Atrophie des Gehirns" (w tomie XI Ziemssena „Handbuch d. spec. Pathologie u. Theraphie"); nakoniec „Ueber den Quärrulantenwahnsinn, seine nosolische Stellung und seine forensische Bedeutung" (Lipsk 1895). — Por. „Biogr. Lexikon d. hervorrag. Aerzte" (t. III str. 223). Dr J. P.

Hitzig Henryk F., prawnik swarcjarski (* 25 stycznia 1868 w Burgdorf [kant. Berneńskij]. Od 1892 r. czynny w fakultecie prawnym w Zürichu: wykłada prawo rzymskie, francuskie i enycyklopedyje; jednocześnie jest członkiem sądu kasacyjnego. Napisał: „De magistratum et iudicum Romanorum assessoribus" (1891, to samo po niemiecku 1893); „Der westgothische Gaius" (1893); „Das griechische Pfandrecht" (1895); „Zum griechisch-attischen Recht" (1897, Zft. d. Savigny-Stiftung, XVIII); „Injuria im griechischen u. römischen Recht" (1899); „Die Grunddienstbarkeit im schweiz. Entwurf" (1900, Zft. f. schweiz. Recht); „Zum römischen Strafrecht" (1900, Zft. f. Strafrecht). Poza tem opracowuje artykuły dotyczące prawa i procesu karnego rzymskiego w nowem wydaniu Paulego-Wissowa „Realencyclopaedie d. klass. Alterthums", a z polecenia fundacyi imienia Savigny'ego pracuje nad zarysem procesu cywilnego greckiego. S. P.

114

Hżeńska porcelana — Hjärne Urban.

kańcy zużytkowali wszystkie zbocza gór za pomocą kultury tarasowej; uprawiają tu ryż, herbatę, tytoń, indygo, bawełnę; zajmują się prócz tego hodowlą bydła, ptactwa domowego, rybołówstwem, dobywaniem soli, siarki, cynobru, marmuru, węgla i glinki porcelanowej, służącej tujaj do wyrobu wybornej porcelany. Główne centrum przemysłowe prowincyi — Nagasaki. W. N.

Hżeńska porcelana, najdelikatniejsza porcelana japońska, wyrabiana od r. 1520 w prowincyi Hizen, głównie na wyspie Kiusiu, w Imari i Aryla, z wydobywanego w tamecznych górach kaolinu. Z tej-to prowincyi zaopatrywała się w nią Europa w w. XVII i XVIII. Zbiory drezdeńskie składają się po większej części z porcelany hżeńskiej, odznaczającej się spoışką, twardą masą i odzobami błękitnemi, czerwonemi i złotemi, których motywy składają się z kwiatów, drzew, ptaków, oraz gałazek fantastycznych. W Hizen wyrabiają też porcelanę do szkła podobną, zielonawo - białą, która tak jest przejrzystą, że przypomina nefryt. Odzoby na niej składają się jedynie z delikatnych czerwonych i złotych malowideł.

Hiż, herb polski z na-
dania. Na tarczy, w po-
lu czerwonem, jeż czar-
ny. Nad hełmem, w ko-
ronie szlacheckiej, ręka
zbrojna z mieczem. Na-
dany dnia 16-go grudnia
1764 roku Franciszkowi,
podpułkownikowi gwardyi
pieszej koronnej; Piotro-
wi, kapitanowi artyleryi;
Wilhelmowi, kapitanowi
gw. pieszej kor.; Janowi,
pułkownikowi gw. pieszej
kor., oraz Józefowi, kano-
nikowi przemyskiemu, —
braciom Hiżom. — Żró-
dła: Ks. Kancl. 42a, f.
264; Sygillaty ks. 30, f. 6;
Wielądko; Ostrowski, D.

Fig. 21. Hiż (herb).

Hjaerne Tomasz, poeta i historyk szwedzki (* 1638—† 1678), był pilnym zbieraczem dokumentów i napisał „Collectanea”, przyczynki do dziejów Inflant, jako też kronikę krytyczną „Esth-Lyf-Lottlaendische Geschichte”, wydaną w Napierskiego „Monumenta Livoniae” (Ryga 1835).

Hjaltalin (Dorstein Illin), malarz islandzki (* 1771—† 1817). W 18-m roku życia opuścił kraj rodzinny i po wielu przygodach na morzu i lądzie został protektora w fabrykancie werników H. Stobwasserze, który, widząc w nim wielkie zdolności do malarstwa, oddał go na naukę do malarza Weitscha w Salzzahlun. H. wykształcił się na wybitnego pejzażystę; najlepsze z pierwszych prac jego były dwa pejzaże trzy-

mane w charakterze Ruysdaels (1802). — Por. „Meusel’s Archiv für Künstler und Kunstliebhaber” (Drezno 1804, T. I); tamże podany portret tego oryginalnego artysty.

Hjaltelin Jon Jonsson (* na wyspie Islaudyi w r. 1807—† tamże w r. 1882), lekarz. Do nauk zawodowych przykładał się w Kopenhadze i Kielu, gdzie w r. 1839 po obronieniu rozprawy „De «Radesyge», Lepra et Elephantiasi septentrionali” dyplom doktorski osiągnął. Zajmował się wiele leczeniem wodą zimną i założył lecnicę wodną w Klampenborgu. Od r. 1855 był fizikiem krajowym na Islandyi, gdzie urządził w Reykjawiku szkołę lekarską i lat wiele był jej przewodnikiem. Napisał dość dużo rozpraw przeważnie popularno-lekarskich w języku duńskim oraz islandzkim i przyczynił się niemało do podniesienia lecznictwa na wyspie rodzinnej. Obszerniejszy życiorys jego pomieściili Smith i Bladt w „Den danske Laegestand etc.” (Kopenhaga 1885, str. 39). Dr J. P.

Hjärne Urban (* d. 20 grudnia r. 1641 w Nyenskans nad Newą, w miejscu, gdzie obecnie leży Petersburg—† w Stokholmie d. 10 marca r. 1724), lekarz, chemik, znawca górnictwa, mąż stanu i pisarz szwedzki. Do uniwersytetu uczęszczał początkowo w Dorpacie, następnie od r. 1660 w Upsali. Ucząc się lecznictwa i chemii, nie zaniedbywał wszakże literatury nabobnej i studentem jeszcze będąc napisał dramat p. n. „Rosimunda”, który wywarł wpływ niemąły na dramaturgię szwedzką; wydrukowano go ponownie w tomie III zbioru Hansellego (1856). Po ukończeniu nauk wstałł H. do służby wojskowej i został w r. 1668 lekarzem załogi szwedzkiej w Rydze; niedługo atoli pozostawał na stanowisku tem, gdyż już w roku następnym porzucił je i puścił się w podróz daleką, zostawszy lekarzem przybocknym hrabiego Totta, wybierającego się do obcych krajów. Zwiedził wtedy Polskę, Anglię i Francyę, gdzie zabawił najdłużej. Podczas pobytu w Angers obronił w r. 1670 rozprawę „De obstructione lacteorum vasorum et glandularum mesenterii” i otrzymał dyplom doktorski; równocześnie został też członkiem londyńskiej Royal Society. Następnie udało się do Paryża, gdzie dwa lata poświęcił na doskonalenie się w anatomii, chemii i chirurgii. Do ojczyzny powrócił w r. 1674 i szybko uzyskał w Sztokholmie rozgłos i wziętość niemalą jako lekarz doskonały. W r. 1676 powołano go na członka kommissyi wyznaczonej do sądzenia czarownic i czarowników. Zajaw szy stanowisko to, odrazu wystąpił śmiało i stanowczo w obronie tych nieszczegliwych, dowodząc, że uważać ich należy albo to obłakanych albo za niewiunie spotwarzonych przez gawiedź zaboboną a ciemną, a zatem bezwarunkowo karać ich nie wolno i dokazał tego, że odtąd zaniechano w Szwecyi wszelkich prześladowań tego rodzaju przynajmniej urzędowo. Oddawszy się bardzo

Hjärne Harald — Hjelt Otton.

115

gorliwie wyszukiwaniu i badaniu źródeł mineralnych, opuścił stolicę i osiadł w Medevi (Gotlandya wschodnia), gdzie do r. 1682 był czynny jako lekarz zdrojowy. W r. 1683 mianowano go assesorem w zarządzie górnicowa; wyjechał wtedy znów za granicę na dłużej. Pod Lüneburgiem badał źródła słone tamtejsze, poczem zwiedził kopalnie w górach Harzu i w Czechach, a w drodze powrotnej norweskie. PowrOCIWSY do Sztokholmu, zajął się szezerze podniesieniem górnicowa ojczystego, nie zarzucając pracitem wykonawstwa lekarskiego, ani też chemii, którą sobie bardzo umiłował. W r. 1685 założył pierwszą w Szwecyi pracownię chemiczną, publiczną, i w ciągu lat wielu stał na nj zczele. Prace tam dokonane ogłosił później p. n. „Acta et tentamina chimica in laboratorio Stockholmensi elaborata” (Sztokholm 1712; wyd. 2-e tamże 1753, uzupełnione przez Valleriusa tomem drugim). Między innemi odkrył kwas mrówczany, t. j. pierwszy z poznanych kwasów pochodzenia zwierzęcego, a wogół więcej niż ktokolwiek inny, przyczynił się do rozwoju i postępu chemii w ojczyźnie swej; cieszył się też uznaniem powszechnem wszystkich chemików europejskich, spółczesnych i w związkuখ listownych z nimi zostawił. W r. 1684 król Karol XI powołał go na lekarza przybocznego, w r. 1689 obdarzył go szlachectwem dziedziczem, nakoniec, zamianowawszy go w r. 1696 archiatrem, postawił go na czele spraw lekarskich w całem państwie. Na stanowisku tem H. oddał krajowi swemu usługi niepospolite, usuwając lub zmieniając i naprawiając urządzenia przestarzałe, albo szkodliwe, a stawiając na ich miejsce nowe a użyteczne; wpłynął też kozystnie na sposób nauczania lecznictwa w uniwersytetach; nadto wykładał sam anatomię i urządził ogród botaniczny w Sztokholmie. –Pomino tyłu zajęć pozostawał wciąż od r. 1683 w zarządzie górniczym, a w r. 1713 został jego wice-prezesem; z urzędu podróżował dużo po kraju i wielce przyczynił się do ulepszenia dawnych oraz założenia nowych kopalni w Szwecyi północnej. Pisał też wiele o górnicowie; z prac tych jego wymienimy tu tylko „En kort anledning till åtskilliga malm-och bergarters efterspörjande och angifvande” (Sztokholm 1702; wyd. 2-e 1706). Po śmierci Karola XII wspólnie z Gyllencreutzem wyznaczony był do rozpatrzenia projektu nowej konstytucyji. W r. 1720 walczył przeciwko obiorowi Fryderyka I na króla; w tymże roku złożył wszystkie dotąd piastowane urzędy i godności, by ostatek życia spędzić w spokoju na łonie bardzo�jszej rodziny, z trzechkrotnych bowiem wzajeków małżeńskich posiadał aż 24 potomstwa. – Do zasług H-ego należy też jeszcze dbałość jego o poprawność języka ojczystego i zachęcać do umiejętnego opracowywania go gramatycznie, nie aglindając się przytem, jak było,

wyłącznie na łacinę, lecz przedewszystkiem na zabytki starogotyckie i na język islandzki—Oprócz dzieł już wymienionych H. napisał jeszcze wiele innych, treści najrozmaitszej; niejedno z nich spoczywa dotąd w rękopisie.—W r. 1856 Akademia szwedzka kazała wybić na cześć H-go medal, w roku zaś 1878 wzniosła mu pomnik (popiersie) w Medevi.—Życiorys dokładny oraz ocena działalności jego znajdują się w „Szwenska Akademiens Handlingar” (r. 1857, T. XXIX). Z licznych synów H-go Krystyan Henryk (* r. 1709—† w 1794) był również bardzo cennionym wykonawcą sztuki lekarskiej w Sztokholmie oraz lekarzem nadwornym. — Por. życiorys nakreślony przez Hedeniusa w „Biograph. Lexikon d. hervorragen. Aerzte” (T. III str. 224). Dr J. P.

Hjärne Harald Gabryel, historyk norweski (* 1848); od r. 1865 odbywał swe studia w Upsali, w 1878 został docentem, a w 1889 profesorem zwyczajnym historyi w uniwersytecie upsalskim. W latach 1879—83 i później podróżował w celu naukowym po Danii, Rossyi, Niemczech, Austryi. Włoszech i Anglii, i wykształcił się na gruntownego znawcę dziejów i stosunków wschodnio-europejskich. Wydał: „Om den fornsvenska nämsen enligt Götalagarne” (1872); „Om fórhalländet melland landslagens båda editioner” (1883); „Till belysning of Polesn nordiska politik närmast före kongressen i Stettin 1570”; „Sigismunds svenska resor”; „De äldsta svensksryska legation sakterna” (wszystkie w Upsali 1884) i „Frå Moskva till Petersburg. Rysslands Omdaning, obraz kulturalno-historyczny (tamże 1888—89, 2 zeszyty). Po części wespół z Forssellem wydawał „Sveusk Tidskrift för literatur, politik och ekonomi” (1874—76).

Hjelm (Hjelmen), wyspa u wschodniego wybrzeża Jutlandyi, o 38 km. na wschód od miasta Aarhus; wznosi się na niej latarnia morska, na 107 m. wysoka. W. N.

Hjelmar, jezioro w południowej Szwecyi w krainie wielkich jezior, na północo-wschód od jeziora Wetter, na wysokości 23 m. nad powierzchnią morza; największa długość z zachodu na wschód 60 km., największa szerokość w środku 20 km., największa głębokość—18 m., obszar 511 km. □. Najznaczniejsze dopływy, Svartå i Telgeå, zdają ku jezioru od południo-zachodu; odpływ Hyndevad, zwany w dolnym biegu Eskilstunaå, uprowadza jego wody do jeziora Målar. Za pomocą kanału szluzowego jezioro H. łączy się z rzeką Arboga, która na północ oden płynie ku wschodowi do jeziora Målar. Dla osuszenia nizkich, zabagnionych okolic jeziora, przedsięwzięto pracę nad obniżeniem poziomu jego wód. W. N.

Hjelt Otton Edward August (* w Abo [Finlandya] d. 18 kwietnia r. 1823), lekarz bar-

Hladik Józef — Hlava Jarosław.

117

skórnych. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Chrystyanii, gdzie też później, w r. 1830, dyplom doktora medycyny uzyskał. Od r. 1821 służył w wojsku, naprzód jako chirurg komponiczny; w r. 1826 został lekarzem brygadnym i od roku tego do 1837 był lekarzem zapasowym w filii szpitała rządowego w Chrystyanii, od r. 1841 do 1871 pełnił obowiązki lekarza naczelnego i nauczyciela klinicznego w tymże szpitalu, nadto w latach 1847—1853 zastępował chirurga naczelnego wojsk norweskich. Napisał w języku ojczystym mnóstwo prac drobniejszych, starannie i z wielką znajomością rzeczy obrobiobnych, pomieszczanych w różnych wydawnictwach peryodycznych, a zajmujących się przeważnie trądem, chorobami skórnemi i przymiotem; wyliczać ich tu nie można; dość będzie wymienić tylko cenne dzieło o trądzie norweskim, p. n. „On Spedalskheden i Norge og Foranstaltninger imod Samme” (Chrystyania 1871). H. należał do rzedu najznakomitszych badaczów tej choroby. —Por. „Biogr. Lexikon d. hervor. Aerzte” (T. III str. 225), gdzie są też wyszczególnione wszystkie jego prace ważniejsze.
Dr J. P.

Hladik Józef, pisarz czeski (* 1845 w Mieńku, pod Nowym Bydzowem); studyał他还 w Kralowym Hradcu, uniwersytet ukończył w Pradze i w r. 1870 wstąpił do redakcyi „Narodnych Litostów”, w których prowadził popołudniowy „Telegraf”, a gdy ten po wojnie Prusko-Francuskiej wychodził przestał, został redaktorem odpowiedzialnym „N. List.” W tymże czasie pi sywał do „Svobody” Baraka i „Obrana. Później ciężka choroba zmusiła go do usunięcia się od publicystyki i oddania się zawodowi nauczycielskiemu; w roku więc 1874 został profesorem cesarskiego Instytutu nauczycielskiego w Brnie i obowiązek ten spełnia dotychczas z przerwą tylko od 1882—88, gdy był dozorą okręgowym na Hodomińsku. Gorliwie zajmuje się archeologią i wzbogacił licznemi przedmiotami zbiory Muzeum czeskiego, a jego popularne wykłady o starożytnościach są powszechnie znane na Morawach. Napisał na podstawie ma teryałów uzbieranych w licznych podróżach: „Nauka o ústavě mocnařstvi Rakousko-Uherského” (Brno 1879); „Rukověť dějin mocn. Rak-Uher. a jeho ústavy” (tamże 1883); „Slovo o zeměpisných projekcích a kresbě map” (tamże 1890); „Archeologické památki a jejich stári” (1896). Ogłaszał także swoje prace pod znakiem M. w czasopismach: „Sekretař”, „Učitelské Listy”, „Učitel”, „Łamątki archeologické” i „Světozor”, a jest także członkiem retakcyi „Vlastivědy morav.”, do której napisał obszerną orografię.
*

Hladik Wacław, pisarz czeski (* 1868 w Pradze), kształcił się w niższem gimnazyum realnym i w czesko-infowiańskiej akademii handlowej w Pradze; od r. 1887 do 1891 był urzędnikiem banku przemysłowego, a potem wstąpił

do redakcyi „Narod. Politiky”. W r. 1894 odbył podróż do Paryża. Z pism jego wyszły osobno: „Z lepši společnosti”, obrazki z życia praskiego (Praga 1892); „Z pražského ovzduši”, obrazki i nastroje (1894); „Třeti láska”, romans (1895); „Nový život”, dramat, wystawiony roku 1896 w teatrze narodowym. „Svetozor” i „Česka revue” drukowały drobne jego studia z literatury francuskiej, obrazki paryskie, referaty o sztukach pięknych i t. p.
*

Hladolet w głosach staro czeskich oznacza planetę Saturna; w mowie potocznej znaczy żarłok; domyślano się w H-cie jakiegoś bóstwa prasłowiańskiego.

Hlasiwetz Henryk Herman (* 7 kwietnia 1825 w Reichenbergu w Czeskach —† 8 października 1875 w Pradze). Po ukończeniu studyów aptekarskich w Jenie, przez pewien czas farmacyi (1848 r.), po złożeniu zaś odpowiednich egzaminów uzyskał stopień doktora chemii. Jednocześnie z otrzymaniem stopnia doktorskiego został asystentem w pracowni Rochledera. W roku 1851 powołano go na katedrę chemii w Insbrucku. H. głównie poświęcił się chemii organicznej, którą wzbogacił swemie badaniami nad glukozydami i żywicami. Liczne swe prace drukował w czasopismach spełnianych niemieckich.
W. Br.

Hlava Jarosław (* d. 7 maja r. 1855 w Dolnych Kralowicach), lekarz. Szkoły ukończył w Pradze, tamże uczęszczał na wydział lekarski i po złożeniu egzaminów w r. 1879 dyplom doktorski osiągnął. Na rok przed skończeniem uniwersytetu zajmował już miejsce demonstratora przy katedrze anatomii patologicznej profesora Klebsa (ob.), później został asystentem jego. W latach 1882 i 1883 kształcił się dalej w Berlinie i w Wiedniu. Powróciwszy w r. 1883 do Pragi, mianowany był zastępcą profesora anatomii patologicznej, w roku następnym został profesorem nadzwyczajnym tegoż przedmiotu, nakonic w r. 1887 profesorem zwyczajnym. Oprócz tego jest prosektorem szpitała powszechnego i od r. 1894 członkiem Akademii Czeskiej, Akademia lekarska paryska już w r. 1892 powołała go na członka-korrespondenta. W r. 1891/2 był działkanem wydziału lekarskiego czeskiego. Ogłosił wiele prac treści anatomo-patologicznej w „Časopisie česk. lékařů”; również do wydawanego przez Eiselta podręcznika patologii i terapii szczegółowej dostarczył przyczynek niejeden; razem z Thomayerem wydaje od r. 1885 „Sbornik lékařský”, w którym znaleźć można obszerniejsze rozprawy jego, takismo i w „Rozpravych Akademje”. W r. 1895 wspólnie z d-rem Obrzutem zaczął wydawać podręcznik anatomii patologicznej i bakteryologii. Pisuje też po niemiecku. — Por. „Ottův Slownik Naučny” (T. XI

118

Hlavaček Antoni — Hlavka Józef.

str. 346), gdzie znajdują się, tu wymienione, waż-
niejsze prace H-y, oraz życiorys jego obszer-
niejszy.
Dr J. P.

Hlavaček Antoni, malarz czeski (* 1842 w Wiedniu), od lat najmłodszych okazywał już wielką skłonność i zdolność do rysunków, lecz, będąc synem tkacza ubogiego, musiał przy robocie ojeu pomagać. Później został malarzem pojojowym, a zarazem robił obrazki rozmaite na sprzedaż. Dopiero w r. 1859 udało mu się dostać do prowadzonej wówczas przez Steinfelda i Zimmermanna klasy malarstwa krajobrazowego w Akademii wiedeńskiej i wkrótce pierwszy jego krajobraz z okolic Wiednia zakupiło stowarzyszenie artystyczne, dzięki czemu mógł odbyć wycieczkę w góry; poczem w pracowni Zimmermanna od r. 1860—62 malował rozmaite wodoki ze szkiców w tej wycieczce zebranych, między innemi zaś najudatniejsze: Motyw z Gasternu, Krajobraz górski, Poranek na Hintersee, Z Odenwaldu, Z Palatynatu Reńskiego i Pod kłonami (dwa ostatnie w Galeryi cesarskiej w Wiedniu). H. stale miesza w Wiedniu i z zamiłowaniem traktować zwykł motywy z austryackich jezior Alpejskich; głównem zaś dziełem jego jest wielka Panorama Wiednia, widzianego z Nussberga. W Muzeum przyrodniczem wiedeńskiem wykonał dwa obrazy ścienne: Kamieniołomy św. Małgorzaty na Węgrzech i Odkopywanie grobów przedhistoryycznych pod Santiago. Krajobraza H-a grzeszą brakiem efektów świetnych i powietrznych, co stąd wynika, że z natury studyował tylko szczegóły, a malował w pracowni. *

Hlavka Józef, architekt cesar.-król., naczel-
ny radzca budownictwa, słynny mecenas czeski
(* 1831 r. w Przeszticach). Ukończywszy r.
1851 nauki w szkole technicznej w Pradze,
wstawił na wydział budownictwa do Akademii
sztuk pięknych w Wiedniu, gdzie już w r. 1854
otrzymał pierwszą nagrodę rządową. Kształtując
się w akademii, od r. 1852 do 1854 typical był
podczas feryj oddawać się praktyce zawodowej
przy budowlach architekta wiedeńskiego Śębka,
najpierw jako mularz, potem jako kierownik
robót, i otrzymał za to świadectwo z ukończe-
nia terminatorstwa, a w r. 1860 patent majester-
ski, upoważniający do samodzielnego prowadze-
nia budownictwa. W tychże latach był spółprac-
cownikiem architekta Henryka Ferstła przy wy-
konaniu planów do budowy nowego banku au-
stryackiego i przy rozpoczęciu Kościoła wotyw-
nego. W r. 1856 za prace konkursowe w Ak-
demii sztuk pięknych przyznano mu stypendyum
podróżnicze na dwa lata, a potem: przedłużono
je na rok trzeci. Dzięki temu, mógł zwiedzić
Włochy, Grecy-, Francy-, Anglię i Niemcy,
i przestudyować wzory najcenniejsze architektu-
ry. Powróciwszy z podróży r. 1859, lubo za
pobierane przez trzy lata stypendyum obowiązany
był przyjąć posadę rządowego architekta austryac-
kiego, nie mógł dostać miejsca odpowiedniego. Mi-

nistrowie Bruck i Gołuchowski oswiadczyli mu, że
będzie uwolniony od wysługiwania się rządowi za
stypendyum i radzili, aby szukał dla siebie pola
za granicą. Nie usłuchał szukże tej rady, lecz
natomiast zażadał koncessyi urzędowej na pro-
wadzenie przedsiębierstw budowlanych, a otrzy-
mawszy ją i odniósłszy pierwszą nagrodę na kon-
sursie na wielki kościół Lazarystów, od niego
swą działalność budowniczą rozpoczął (r. 1860).
Zaraz potem ministeryum wezwało go do opra-
cowania projektu na pałac dla biskupa grecko-
wschodniego w Czerniowcach. Skromny w swym
zawiązku ten zamiar panów bukowińskich i bi-
skupa Hackmana przybrał tak szerokie rozmiary,
iż postanowiono, żeby rezydencya biskupa była
tak zbudowana, iżby w niej było miejsce na
zgromadzenia synodalne, seminaryum duchowne,
jako też pomieszczenia dla całego duchowień-
stwa katedralnego i seminaryjnego. Po zatwier-
dzeniu planu, H-ce powierzono roboty około tej
ogromnej a wspaniałej budowli, pod którą d. 19
marca r. 1864 założono kamień węgielny. Z po-
wodu nadzwyczajnie rychłego a doskonałego
wykonania kościoła Lazarystów, minister Wi-
ckenburg wezwał H-ę do udziału w konkursie na
Wielką operę Wiedeńską, w którym również
pierwszą nagrodę jego projektowi przyznano
i jemu roboty powierzono. Rozpoczął je w r.
1861, a w następnym wykonał plan instytutu
położniczego na Kateřinkach w Pradze, który
pod jego kierownictwem budowany, w r. 1869
skończony został. W r. 1862 zamianowany był
członkiem kommissyi budowniczej, w 1863 kor-
respondentem, w 1864 konserwatorem, a następnie
konserwatorem cesarsko-król. kommissyi cen-
tralnej, czuwającej nad zachowaniem zabytków
artystycznych i historycznych w Austrycie. W r.
1866 zamianowano go członkiem rzeczywistym
Akademii sztuk pięknych w Wiedniu; w 1869
po skończeniu Wielkiej opery otrzymał tytuł
radzcy budownictwa, w 1870 najwyższą nagro-
dę państwową—większy medal złoty za sztuki
piękne i naukę. Oprócz wyżej wspomnianych
głównych robót, H. wiele innych jeszcze wyko-
nał, a między niemi: gimnazyum akademickie,
pałac arcyksięcia Wilhelma, Kościół św. Ottma-
ra na przedmieściu Weissgärber w Wiedniu, ko-
ściół w Köpfingu, kościół ormiańsko-katolicki
w Czerniowcach i t. d. W r. 1869, wskutek
przepracowania się i osłabienia nerwowego, złożył
swoją koncessyę, a przyjęte roboty przekazał
jednemu ze starszych swoich pomocników; w ro-
ku zaś 1873, po skończeniu pałacu biskupiego
w Czerniowcach, usunął się zupełnie od dotych-
czasowych swoich czynności i mieszkanka bądź
w krajach południowych, bądź też w świeżo na-
bytym swym majątku, Łużanach, pod Przesztyca-
mi; dopiero w r. 1880 stan zdrowia jego o tyle
się poprawił, że już pozwalał mu brać udział
w niektórych pracach biurowych. W r. 1882
stracił ukochaną małżonkę, Maryę z Czermaków,

Hleb.

119

z którą szczęśliwie przeżył lat 21. Jeszcze za życia jej i z nią współdy, z powodu założenia uniwersytetu ceskiego, ustanowił przy nim fundację z 22 000 złr. imienia Józefa i Maryi H'-ów na trzy stypendya po 300 złr. rocznie dla trzech studentów - Czechów z fakultetów: prawnego, filozoficznego i lekarskiego. W tymże czasie powziął był projekt fundacji dla popierania nauk i literatury, którą doprowadził do skutku 3 listopada 1882 r., na trzy dni przed śmierci zony, najwywszy w niej udział biorącej. Fundacja ta stała się podstawą wszelkich dalszych zabiegów o założenie Akademii ceskiej. W r. 1883 zapisał 25 000 złr. na fundusz wieczysty imienia Józefa i Maryi H'-ów dla politechniki, z zastrzeżeniem, aby odsetki obracane były corocznie na podróże naukowe dla jednego albo dwu techników ceskich. W r. 1884 z powodu uroczystego posiedzenia ces.-król. Towarzystwa naukowego, ustanowił przytem Towarzystwie bezimienną fundację jubileuszową z 20 tysięcy złr., którą w ciągu lat trzech podniósł do 35 000, a od której odsetki obracane są co rok na nagrody za dzieła naukowe, przyjęte przez Towarzystwo, i na ich wydawanie. R. 1886 wszedł w powtórny związek małżeński, z panną Dzenką Havelką, córką radzicy dwochu, Macieja Havelki, która, równie jak pierwsza żona, podzielała wszelkie szlachetne jego zamierzy, szczególnie zaś stała się pełną poświęcenia protektorką założenia Akademii ceskiej. Nareszcie d. 8 czerwca 1888, po długoletnich o to staraniach, złożył H. swój zapis i kapitał 200 tysięcy złr. na ręce najwyższego marszałka królestwa Czeskiego z prośbą o założenie Czeskiej Akademii nauk, literatury i sztuk pięknych, z zastrzeżeniem bezimiенноsći daru. Sejm na tę bezimiennej ofiarę przystał i przy poparciu jego d. 23 stycznia r. 1890 zapadło zatwierdzenie najwyższe tego zakładu pod imieniem Czeskiej Akademii nauk, literatury i sztuk pięknych im. cesarza Franciszka Józefa, a na prezesa jej w czerwcu tegoż roku wybrano H-ę. W r. 1891 złożył H. 15 000 złr. na wzniesienie konnego posągu św. Wacława przed gmachem Muzeum ceskiego. Sejm, datek ten przyjęwszy, pozwolił na dalsze zbieranie składek. W r. 1891 ofiarał H. wydziałowi Akademii ceskiej 1 000 złr. na zbadanie tuberkuliny Kocha. Tegoż roku z okazyi 25-letniego jubileuszu związku architektów ceskich zapisał mu 3 000 złr. na popieranie podróży naukowych za granicę. W r. 1893 złożył H. ministeryum wyznau i oświecenia obszeruy memoryał, dotyczący upaństwowienia praskiej Akademii malarskiej, z oświadczeniem, że ofiaruje jej 100 tysięcy złr. na stypendya i na podróże artystyczne dla jej uczniów; skutkiem tego, za przyczynieniem się hrabiego Bouquoy'a, zaproszono do niej na profesorów: Brożika i Hyanais z Paryża. W r. 1893 H. dla uczczenia pamięci matki, która zmarła w Przeszty-

cach, zapisał gminie tamecznej 6 000 koron, od których procent ma być przyznawany dożywotnio na wsparcie ubiegającej się o nie najstarszej wdowie lub niezamężącej córce mieszczeniak in przesztickiego. Niepodobna przytem zamilczeć o dobroczynności H-i prywatnej, którą serdecznie a rozumnie ciągle uprawia. Takim różnym, takim wielkim obywatelom, który, uczciwą, pilną pracą a oszczędnością dorobiwszy się znacznego mienia i wysokich dostąpiwszy szczeytów, nie wzbił się w pychę, lecz wiernym pozostał tradycyom rodu mieszczańskiego, a dorobek dla dobra swojej ojczyzn poświęca, — słusznie naród ceski chlubić się może. Cieszy się też H. miłością i czcią powszechną ziomków, ma powagę i znaczenie w władz rządowych i osypany jest różniki godnościami: w r. 1883 wybrany był do rady państwa, w 1884 do sejmu ceskiego, w 1885 otrzymał order żelaznej korony klasy III, w 1890 krzyż komturowski orderu Franciszka Józefa, w 1891 został z popstanowienia najwyższego członkiem dożywotnym przy panów, w 1895 za długoletną pracę przy zorganizowaniu kommissyi ku zachowaniu zabytków artystycznych i historycznych zamianowano go radczą naczelnym budownictwa. Dodajmy go w koncu, że Akademia ceska, która z jego dotacyi i jego staraniem powstała, obecnie, dzięki ofiarności publicznej, należy do rzędu inystytucji najhojniej w Europie uposażonych. *

Hleb, imię książąt Rusi szczególnie południo-wej i zachodniej. 1) H. Włodzimierzwicz św., książę muromski (* ok. r. 984 — 1015), syn Włodzimierza św. (ob.) i „Bulgariki” (podług kroniki Jakimowskiej—cesarzyny greeckiej, Anny). W r. 1015 Świętopełk, ks. turowski, zięć Bolesława Chrobrego, zamierzywski pozbawić wszystkich swoich braci dziedzictwa, zabił najpierw Borysa, a następnie chciał sprowadzić H-a do Kijowa, wzywając go jakoby imieniem umierającego ojca. W drodze atoli pod Smoleńskiem dowiedział się H. od Jarosława nowogrodzkiego, że ojciec i brat, Borys, już nie żyją; zatrzymał się więc, ale wkrótce przybyli wysłańcy Świętopełka i na rozkaz ich dowódcy (Horasiera) H. został zamordowany przez własnego swego kucharza, Torka. W r. 1019 po. zajęciu Kijowa przez Jarosława Włodzimierzwicza odnaleziono jego zwłoki i pochowano w Wyszogrodzie wraz z ciałem Borysa w cerkwi św. Bazylego. W r. 1031 metropolita Grzegorz zaliczył Borysa i H-a w poczet świętych, — 2) H. Wszewołodowicz, książę horodeński, syn Wszewołoda Dawidowicza, był stronnikiem Mćisława Izjasławicza, wezwanego w r. 1117 na tron kijowski. Kroniki ruskie wspominają o nim po raz ostatni pod r. 1170, kiedy stawał po stronie Mćisława w zatargu jego z H-em Jurjewiczem o tron kijowski.—3) H. Wszesławicz, syn księcia połockiego Wszesława Brałysławicza, pierwszy książę miński. W r. 1106

120

Hlebicki-Józefowicz — Hlebowicz (herb).

wraz z bratem swym, Dawidem, chciał podbić
Semigalię, ale został pobity ze stratą około
9000 ludzi. W 1116 najechał należącą do księ-
cia ziemię Dregowiczów i spalił Słuck. W od-
wiecie syn Monomacha, Jaropełk, spusłoszył mu
Druck, a następnie sam Włodzimierz Monomach
wraz z księciem Dawidem czernihowskim i ksią-
żetami swej dzielnicy wyruszył H-a, zajął
Wielaczesław, Orszę i Kopyś, poczem obległ Mińsk.
Wtedy H. obietnicą zupełnie posłuszeństwa
względem Włodzimierza wymógł na nim pokój
i pozostawienie mu księstwa Mińskiego. W 1118
roku H. napadł ziemię Smoleńską, skąd jednak
został wyparty przez syna Monomacha, Mścisła-
wa; pozbawiony przez niego dzielnicy i uwięzio-
w w Kijowie, umarł w r. 1120.—4) H. Świę-
tośławicz, książę nowogrodzki, starszy syn
w. ks. kijowskiego, Światosława Jarosławicza.
Początkowo rządził z ramienia ojca w Tmuto-
raكانiu, skąd dwukrotnie (1064) był wypędzany
przez Rościsława Włodzimierzowicza. W 1067
otrzymał Nowogód, ale w następnym roku prze-
niósł się znów do Tmutorakania i po roku do-
piero powrócił do Nowogrodu. W 1063 musiał
bronić Nowogrodu od najazdu Wszesława połoc-
kiego, a w 1071 zwalzać wpływ jakiegos „cza-
rodzieja”, który „przemawiał przeciw wierze
chrześciańskiej, uragał biskupowi”, a na dowód
swej świetości gotów był przebyć piechotą rzę-
kę Wołchow. Czarodziej przeciagnął na swą
stronę większą część ludności nowogrodziej
i tumanił ją dopóty, dopóki H. własnoręcznie
wobec zgromadzonego ludu nie rozwalił mu gło-
wy toporem. W 1077 H. został przez Nowo-
grodzian wygnany, dał się na Zawołocze i tam
poległ, zabity przez Czudów (1078).—5) H. Jurj-
wicz, w. ks. kijowski (1163—† 1171), syn ks. Je-
rzego Długorękiego (ob.). Z polecenia oj-
ca brał udział w wyprawach przeciwko Izasła-
wowi Mścisławiczowi (1147—48). Następnie po
krótkotrwałym pokoju Izasław napadł na niego
pod Peresopnicą i zmusił go do uznania jego
władzy. Po upadku Jerzego Długorękiego w r.
1151 Mścisławicze osadzili H-a w Perejasławiu,
a następnie oddali mu Horodec-Osterski, po wy-
gnaniu księcia suzdalskiego. Wkrósce jednak
wyparł go stamtąd Izasław. Wtedy Jerzy Dłu-
goręki posłał H-a po Połowców. Z ich pomo-
cą H. obległ Perejasław (1154), ale został od-
party przez ks. Rościsława Mścisławicza. H. od-
zyskał Perejasław, dopiero po roku, dzięki Iza-
sławowi Dawidowiczowi czernihowskiemu. W r.
1169, po zdobyciu Kijowa przez wojsko An-
drzeją Bogolubskiego (ob.), H. z roz-
kazu Andrzeją osiadł na tronie kijowskim, a Pe-
rejasław oddał synowi swemu, Włodzimierzowi.
Wkrósce wystąpili przeciwko niemu księga-	ę
Mścisław Izasławicz wołyński i Jarosław ha-
licki. H. uciekł przed nimi do Perejasławia,
ale niebawem odzyskał Kijów, przyczem przez
zemę spusłoszył zupełnie miasteczko Michałtów,

w którem przebywał bratanek Mścisława, Wasyl-
ko Jaropolkowicz. Mścisław umarł w r. 1170,
śród przygotowań do nowej wyprawy na Kijów,
a wkrósce po nim zmarł H. — 6) H. Świę-
tośławicz, książę czernihowski, syn Święto-
sława Wszewołodowicza, w. ks. kijowskiego.
W 1180 r. był przez ojca posłany na pomoc
książętom razańskim w czasie wojny, którą pro-
wadzili z w. ks. Włodzimierskim, Wszewołodem
III Jurjewiczem. Wzięty do niewoli, odzyskał
wolność w roku następnym. W 1189 posłował
od ojca do króla węgierskiego, Beli. W 1194
bił się z Połowcami. W kilka lat potem (1205)
otrzymał Białogród, o który następnie musiał
walczyć z Mścisławem Romanowiczem, ks. smo-
leński. Wkrósce po odziedziczeniu księstw
Czernihowskiego i Włodzimierskiego umarł w r.
1214. — 7) H. Rościsławicz, książę smo-
leński (1240—1277), syn Rościsława Mścisławi-
cza. W r. 1270 wystąpował po stronie księcia
suzdalskiego, Jarosława, brata Aleksandra New-
skiego, przeciwko Nowogrodowi; a w r. 1275
pomagał Leonowi halickiemu w chybionej wypra-
wie na Litwę.—8) H. Świętosławicz, książę
smoleński, starszy syn Świętosława Iwanowicza
smoleńskiego. W r. 1386 brał udział w bitwie
z Litwinami nad rzeką Wechra, był wzięty do
niewoli i odprowadzony na Litwę. W r. 1391
dany zakonowi niemieckiemu w charakterze
zakładnika litewskiego, powrócił ztamtąd w r.
1392 do Witolda, a następnie dał się do swych
ziem smoleńskich. W r. 1395 Witold, ciągnąc
z wojskiem na Tamerlana, zatrzymał się pod
Smoleńskiem i, pod pozorem pogodzenia kłóca-
cych się pomiędzy sobą książąt smoleńskich, za-
jął miasto, uwięziwszy i odesławszy na Litwę
książąt Świętosławiczów, z wyjątkiem H-a, któ-
remu dał miasteczko Połonne. Odtąd H. służył
Litwie i w r. 1399, walcząc po stronie litew-
skiej z Edygą (ob.), zginął w bitwie nad
Worskłą. — 9) H. czyli Narymunt, syn Gedy-
mina—ob. Gedyminowice.

Hlebicki-Józefowicz, ob. Józefowicz-Hle-
bicki.

Fig. 22. Hlebowicz, herb.

Hlebowicz, Chlebo-
wicz, Glebowicz, herb
litewsko-polski. Na tar-
czy, w polu barwy nie-
wiadomej, znak w kształ-
cie przekrzyżowanej 'lite-
ry T z wywiniętemi nieco
końcami, utkwiony w pół-
kuli. Nad hełmem ko-
rona. Spotykany na pie-
cząciach Jerzego i Szymo-
na Hlebowiczów, bojarów
wileńskich, z lat 1545 —
1591. — (Autografy i pie-
częcie w zbiorach ś. p. Gieysztora i antykwa-
ryusza Soubise-Bisiera w Warszawie).

Hlebowicz Antoni — Hlezna Jonasz I.

121

działy pisma były: obrzędzy i zwyczaje kościel-
ne, patrologia, wymowa kaznodziejska, piśmien-
nictwo duchowne, historya kościelna, żywoty świę-
tych i zasłużonych kapłanów, wiadomości sta-
tystyczne o duchowieństwie katolickiem, o ak-
demiach duchownych i fakultetach teologicznych,
o zakładach dobroczynnych i o missyach do po-
gańskich krajów. Na dzieje Kościoła i ducho-
wieństwa polskiego kładziono silny nacisk, stąd
mieści się tu sporo materyłu historycznego.
W każdym zeszycie (wychodziły one co miesiąc)
znajdowało się kazanie oryginalne lub tłomaczo-
ne. H. chciał dać przewagę rozprawom oryg-
nalnym, ale okazało się to niepodobieństwem;
że jego redakcyi najpiękniejszemi były artykuły
przełożone zazwyczaj z francuskiego, mówiłże
że Francyi miał wówczas katolicyzm wymow-
nych przedstawicieli w piśmiennictwie. H. uni-
kał polemiki, stąd „Pamiętnika” nie zaczepiali
postępcwcy. Głównymi spółpracownikami byli
z pomiędzy księży: Szelewski, Rzewuski, Mętle-
wicz, Jeżowski, Topolski, Piasecki, Szymański,
a ze świeckich, prócz Żyszkiewicza, Domińk
Szulc (kolega uniwersytecki H-a) i Hipolit Ga-
warecki. O czystość i poprawność języka dba-
no w „Pamiętniku” pilnie. Czy miał on licz-
nych prenumeratorów, niewiadomo; w każdym
razie utrzymał się długo i po śmierci H-a: trwał
do końca r. 1862. — Zob. ks. Ig. Polkowski
„Skorowizd do Pamiętnika religijno-moralnego”
(Warszawa 1877). P. Chm.

Hlezna Jónasz I, metropolita kijowski w ko-
cu XV wieku, Rusin. Mąż świątobliwy i z tego
względu posiadał zaufanie u Kazimierza Jagiel-
lończyka (Dubowic, Stebelski). Te osobliwsze
względy królewskie wyniosły go pewnie na me-
tropolię w r. 1482 po śmierci Symeona. Był
wprzódy władką arcybiskupem połockim. Zja-
wił się wszelako mnich Spirydyon, który chciał
Hleżnie wydrzeć metropolię. Pojechał przynaj-
mniej do Carogrodu, myśliwszy listy do patryar-
chy. Zdaje się, że rodem był z wiel. księstwa
Moskiewskiego. Marzyło się mu, że i w Kijo-
wie i w Moskwie razem osiądzie i myślał o za-
prowadzeniu stosunków, które się stanowczo już
unią florencką rozprzęgły. Ale król czuwał
w Litwie: Spirydyona wracającego uwieził i za-
brał mu wiele świętych rzeczy i relikwij. Po-
seł litewski od metropolity Jonasza jeździł z te-
mi nowinami na Moskwę r. 1482. Lud samo-
zwańca potępił, przewał go szatanem—Sataną.
Trzymał długo Iwan pośla tego w siebie, a wres-
cie, puszczając go do ojczyzny, rzekł: „Nie po-
dejmować nam za to z królem wojny” (Karam-
zin, wyd. Ejnerlinga, VI, przyp. 475). Za cza-
sów Jonasza na tronie patryarszym carodzrod-
kim zasiadał Nifont, gorliwy unita. Zresztą
o Jónaszu bardzo mało co wiemy, prawie nic.
Piszą latopisy ruskie, że król Kazimierz przy
nim umierał w Grodnie. Stąd, parafrazując, je-
dni historycy wnieśli, że król wezwał go do sie-

Hlebowicz Antoni Bolesław (* 1801—
† 29 maja 1847), tłomacz, literat i publicysta;
urodził się w Grodnie, studya uniwersyteckie od-
był w Wilnie równocześnie z Mickiewiczem,
otrzymał tu stopień kandydata filozofii w oddzia-
le literatury i sztuk pięknych i wówczas ogłosił
pierwszą swą pracę, dokonaną pod kierunkiem
Onacewicza, p. t. „Krótki rys życia Witolda, W.
Księcia Litewskiego” (Wilno 1821). Zajmował
się następnie przekładami—to z rossyjskiego, wy-
dając Jana Łobojki „Rzut oka na starożytną li-
teraturę skandynawską” (Wilno 1822), Gabryela
Uspienskiego „Krótkie opisanie starożytności ro-
syjskich” (tamże 1822, 2 tomy), — to z francus-
kiego, tłomacząc i dopełniając Karola Reiffa
„Gramatykę rossyjską dla użytku cudzoziemców”
(tamże 1823). W r. 1823 objął w Petersburgu
urząd w ministeryum oświaty i opracował „Rys
statystyki Państwa Rossyjskiego” (Warszawa
1826), a przeniósłszy się w lat kilka do War-
szawy, został r. 1833 sekretarzem Rady wycho-
wania publicznego, 1834 wizytatorem general-
nym szkół, a w r. 1837, po otwarciu Akademii
duchownej rzymsko-katolickiej, otrzymał w niej
urząd świeckiego członka zarządu i na tem sta-
nowisku wytrwał do zgonu. W tym okresie czy-
su ogłosił przekład Mikołaja Grecza „Początko-
we prawidła rossyjskiej gramatyki” (Warsza-
wa 1834; potem jeszcze trzy wydania, jako księz-
ka używana w ówczesnych szkołach), ułożył z po-
lecenia Rady wychowania „Rozmowy polsko-ros-
syjskie” (tamże 1836). W r. 1841 zaczął w War-
szawie redagować i wydawać „czasopismo ku
zbudowaniu i pożytkowi tak duchownych jako
i świeckich osób”, p. t. „Pamiętnik religijno-
moraluy”, i prowadził je aż do śmierci. Wydaw-
nictwo to jest największym tytułu H-a do na-
štugi w literaturze naszej; bo chciał sam nic
prawie do niego nie napisał, chociaż w samej
cznności redakcyjnej wyręczał się zazwyczaja
pracą swego przyjaciela, zacnego i utalentowa-
nego Antoniego Żyszkiewicza, to przecież dbał
gorliwie o materyalną stronę pisma i umiał je
wśród trudnych okoliczności utrzymać. Pierwszą
w Warszawie myśl wydawania pisma religijno-
naukowego powziął był jeszcze w r. 1837 ks. Adam
Józef Kalasanty Szelewski, profesor akademii du-
chownej. Plan i program przezeń opracowany
pozyskał approbatę arcybpa Choromańskiego i za-
twierdzenie rządu; ale nie mógł wtedy dla róz-
nych przyczyn wejść w wykonanie. H. przyjął
w głównych zarysach ten program, zamierzając
odziaływając przeciwko zmateryalizowaniu społ-
ceństwa ciągłem przypominaniem potrzeb du-
szy. „Zamiast przytłumiać w nas—pisał w pro-
skecie — iskierkę boskiego jestestwa, starałmy
się owszem ją rozniecić i rozdmuchnąć w pio-
mień, któryby nas zapalił miłośćią Boga i bliź-
niego, a wiodąc drogą cnoty, oraz przepisów
Ewangelii i Kościoła św., zapewniał nam szczę-
ście doczesne i żywot wiekuisty”. Główniejsze

Snoyl. Pows. Ilustr. Zez. 226 T. XXIX

16

122

Hlibow Leonid — Hlubeck Franciszek.

bie przed śmiercią, a drudzy, że metropolita był w istocie przy śmierci i że królowi oddał ostatnią posługę. Te powiastki urosły stąd, że król szanował osobiście H-ę. Być może nawet, że powierzał mu czasami swoje sumienie, mianowicie kiedy bawił na Litwie, ale przy śmierci swojej nie mógł go wzywać, gdyż metropolita umarł o kilka lat wprzódy aniželi król (r. 1489 albo w początkach r. 1490). Ruś ma Jonasza za świętego. W „Katalogach” piszą go Jona, Jan. Następcą jego na metropolii był Makary. — J. Bartoszewicz w „Encyklu, Orgelbr.”.

Hlibow Leonid, bajkopis małoruski (* 1827 w gub. Połtawskiej — † 1894). Będąc jeszcze w gimnazyum połtawskiem, pisał wiersze w języku rossyjskim. W siódmej klasie, z powodu złego stanu zdrowia, musiał szkoły opuścić, i wtedy - to, pod wpływem poezyj Szewczenki, zaczął pisać po małorusku. Wyzdrowiawszy, wstałł do liceum w Nieżynie i tam skończył swe studya. Bajki jego, baśni i artykuły ludoznawcze od 1853 były drukowane w dzienniku „Czernigowskie wiedomosti”, a w latach 1861-63 także w petersburskiej „Osnowie”. W tymże czasie napisał dwie komedye: „Ostapowa prawda” i „Do myrowoho”. Zostawszy pozućzielem gimnazjalnym w Czernihowie, wydawał tam „Czernigowskij łystok”, po rossyjsku i małorusku. Czasopismo to zostało zakazane, a H., uwołniony od obowiązku, żył w biedzie, aż do czasu, gdy go zamianowano dyrektorem drukarzni ziemstwa. Po roku 1868 umikł i dopiero w 1890 nanowo się odezwał w czasopismach łwowskich „Zorja” i „Dzwinok”. Poezyje jego liryczne przejęte są tęsknotą do lepszej doli, a wspomnienie zaznanych cierpień nadaje im smętność elegijną. Najcelniejszemi utworami H-a są „Bajky” (Czernihow 1863, wyd. 2-e 1872 tamże, trzecie w Kijowie 1882), po większej części oryginalne, vietaktóre tylko naśładowane z Ezopa, Fedra, Lafontaine'a, a najprawdopodobniej z Kryłowa. Jaskrawość kolorytu często w nich szkodzi naturalności; allegorya wogóle łatwa do zrozumienia, morał krótki, lecz硬drury, niežywał satyryczny mistrzowski. Jednak, mimo tych zalet, bajki H-a nie dorównywają bajkom Hrebinki, ale wyższe są od bajek Borowikowskiego. Do rzędu najudatniejszych należą: „Derewce”, „Szczuka”, „Dwa kuma”, „Lew ta mysza”, „Chaziain ta szkapa”, „Synycia”, „Łysycia”, „Kwity”. Próbki bajek H-a w przekładzie czeskim wyszły w „Slov. poesii”. *

Hlibów, wieś w Galicyi, w obwodzie Tarnopolskim, nad rzeczką Gniłą, dopływem Zbrucza, o 4½ km. od Grzymałowa. W. N.

Hlinka Wołyniec, nowellista czeski, ob. Rawda Franciszek.

Hlińsk, wieś na Wołyniu, w powiecie Rowieńskim. Aleksander, w. ks. litewski, nadał tę wieś wraz ze Dzołbicą 1496 r. księciu Konstantemu Ostrogskiemu, w tychsamych granicach, w ja-

kich niegdyś Olizar Szyłowicz ją trzymał. Zdaje się, że do tych czasów należy odnieść i zamek, którego szczątki na wysokiej górze dotąd prze-trwały; wspominano o nim jeszcze na początku XVII w. Łomy kamienia wapiennego. W. N.

Hliško, miasto w Czechach wschodnich, nad rzeką Chrudinką, lewym dopływem ornej Elby, na wysokości 560 m. nad powierzchnią morza, na kolei żelaznej z Wiednia do Pardubic. Mieszkańcy Czesi (około 4 000), zajmują się przemysłem (wyroby tapicerskie, płócienne, skórzane, garnearskie). W. N.

Hłohowec, miasto na Węgrzech, ob. Galgocz.

Hlubeck Franciszek Ksawery (* d. 11 września 1802 r. na Szląsku—† 10 lutego 1880 roku), znakomity swego czasu autor w przedmiotach rolnictwa dotyczących, piszący i nauczający w języku niemieckim, chociaż, jak samo na-zwisko wskazuje, niewątpliwie był słowiańskiego pochodzenia. Z początku miał zamiar poświęcić się zawodowi prawnicemu i studyował prawo na uniwersytetach w Wiedniu i w Brnie Morawskiem (Brünn), poświęcając się przytem nauce chemii i rolnictwa. Został profesorem rolnictwa w Wiedniu w r. 1830, we Lwowie w r. 1832 w Lublanie (Laibach) w 1834, w Gradcu wzkładzie Johanneum w r. 1849 i pozostał na tem stanowisku aż do r. 1870, w którym-to czasie przeszedł w stan spoczynku. W czasie pobytu swego w Gradcu, w r. 1840 został mianowany sekretarzem tamecznego towarzystwa rolniczego, a jeszcze w r. 1833 założył styryjskie stowarzyszenie jedwabnicze. Dzieło jego p. t. Żywienie się roślin i statyka rolnicza (Praga 1841), uwieńczone nagrodą przez wędrowne zgromadzenie rolniczo-leśne, w rzeczywistości przecież już i w owe czasie nie zaślugiwało na to odznaczenie, poniże- waał hołdowało przestarzałym pojęciom i wcale nie uwzględniało znaczenia dla roślin materyj mineralnych w gruncie. Niefortunata polemika przeciwko zasadom ogłoszonym przez reformatora chemii rolniczej, profesora J. Liebiga, występuje jaskrawo w innem piśmie H-a: Wyjaśnienie chemii rolniczej d-ra J. Liebiga (Gradec 1842). Większą już wartość posiada: Nowa charakterystyka i klasyfikacja winorośli (Gradec 1841). Toż samo można powiedzieć o innej jego pracy: Zadrzewnienie Karstu (1858) i Uprawa wina w Austriyi (1864), jako też Najważniejsze nauki rolnicze (1867). Najobszerniejsza z prac H-a nosi tytuł: Nauka rolnictwa w całym swym obszarze na podstawie doświadczeń zebranych w ciągu całego stulecia (Wiedeń 1846, 3 tomy; wydanie 2-e 1851—53); możnaby ją zaliczyć do lepszych dzieł w rolniczej literaturze niemieckiej, gdyby nie zbyt rozwlekłe traktowanie nauk pomocniczych, jak oto: fizyki, botaniki, mineralogii i t. d. Rozdziały mające za przedmiot rolnictwo napisane są dobrze, z wyjątkiem jednak ustępów, traktujących o nawozach i statyce rolniczej, którą H.

Hłasko, herb — Hłusk.

123

stara się utwierdzić za pomocą algebraicznych
formuł. W literaturze rolniczej H. był bodaj
ostatnim szermierzem w sprawie upadłej teoryi
próchnicowej i statyki rolniczej A. Thaera. St. Rew.

Hłasko, herb polski.
Na tarczy, w polu bar-
wy niewiadomej, dwa
haki ukośnie skrzyżowa-
ne, z końcami u góry
nazewnatrz, u dołu do
siebie wygiętemi. Górne
ramiona obejmują lilię,
dolne zaś trzy wręby,
stopniowo ku dołowi coraz
większe. Nad tarczą ko-
rona. Odmiana Klamry
(ob.), używana na Li-
twie przez rodzinę Hła-

sków.— (Autografy z 1797 i 1799 r. w posiada-
niu Soubise-Bisiera, antykwarenysa w War-
szawie).

Fig. 23. Hłasko (herb).

Hłasko Józef Maryan Jacek, publicysta polski (* roku 1856 w rodzinnej wiosce Przesiecieńcach w gubernii Witebskiej). Nauki szkolenie pobierał w III-em gimnazyum w Warszawie od roku 1868 do 1876, a następnie wstąpił do Akademii medyczno-chirurgicznej w Petersburgu, gdzie przebywał do r. 1881. W r. 1882 zmuśzony był wyjechać do Jenisejska na lat pięć. Po powrocie do kraju został współredaktorem „Głosu” (1888 — 1894), gdzie zamieszzał artykuły społeczne i ekonomiczne. W roku 1896 wyjechał do Solwyczegodzka i po 3-letnim pobycie w r. 1899 powrócił do kraju. Przełożył na język polski: Goldenweisera „Prady i reformy społeczne w Anglii XIX wieku”, Webba „Socyalizm w Anglii”, w części Hobsona „Rozwój kapitalizmu współczesnego” i małż. Webbów D-y.

Organizacja zawodowa w Anglii”.

Hłasko Stanisław, współczesny literat
polski (* w r. 1868 w Hubinie). Nauki gimna-
zyalne pobierał w Witebsku, a uniwersyteckie
w Petersburgu na wydziale prawnym, gdzie w r.
1892 otrzymał stopień kandydata praw. Następ-
nie wyjechał na studya filozoficzne do Krakowa.
Mieszkał przez jakiś czas w Warszawie i tu był
współpracownikiem „Wędrowca”, „Słowa” i „Ate-
neum”, gdzie zamieszzał nowelle, poezye i ar-
tykuły publicystyczne. Pisywał również do „Kra-
ju” (petersburskiego) i „Przeglądu Polskiego”
(krakowskiego). W roku 1899 wydał „Poezye”.
Obecnie (1901) mieszkań w Petersburgu, gdzie
jest członkiem redakcyi „Kraju”. D-y.

Hłubczyce, ob. Głupczyce.

Hłuboczek, wiele wsi tej nazwy znajduje się na Podolu, tak rossyjskiem jak galicyjskiem. H. Wielki leży w powiecie Tarnopolskim, nad Seretem, 8 km. od Tarnopola, na kolei żelaznej Karola Ludwika, niedaleko gór zwanych Toutrami albo Miodoborami. W. N.

Hłuboka (Frauenberg), wielki zamek księ-
cia Schwarzenberga w Czechach południowych,
na linii kolei żelaznej z Wiednia do Chebu (Egeŕ,
zbudowany w stylu gotyckim, na wzór zamku
Windsorskiego, wznosi się na skale, spadającej
pionowo na wysokości 84 m. nad poziomem Moł-
dawy; posiada bogatą bibliotekę, liczne zabytki
sztuki, piękne obrazy (Hamilton, Van Dycka,
Makarta), wspaniały ogród z posągiem przed-
stawiającym Dunaj.
W. N.

Hłusk, miasteczko w gubernii Mińskiej, w po-
wiecie Bobrujskim, na Polesiu, na prawym brze-
gu rzeki Ptyczy, o 43 wiorst odr Bobrujska; le-
ży na zbiegu dróg, miało niegdyś znaczenie stra-
tegiczne, a stąd i zamek okrągli, którego oko-
py dotąd pozostały. Miasto, zbudowane z drze-
wa, często cierpiało od pożarów, szczególnie
w 1775 roku, w którym zupełnie opustoszało,—
i dopiero zwolnienie miasta przez sejm na lat
10 od wszelkich podatków skłoniło ludność do
powrotu. Około 6 000 mieszkańców, z których
prawie połowę stanowią Zydzi, głównie handlu-
jacy byłm.
W. N.

Pierwsze pewniejsze wiadomości o H-u spo-
tykamy w w. XV, kiedy był we władaniu litew-
skiej rodziny książęcej Holszańskich, zwącej się
także książetami Dubrowickimi (w społszczeniu
Dałbrowickimi), którzy tu wznieśli zamek obron-
ny. W r. 1558, po śmierci kniazia Siemiona
Holszańskiego, ogromne jego dobra posiży w po-
dział pomiędzy pięć jego córek, z których Zofia
posiadała H. z wielu folwarkami, a wyszedłszy za
kniazia Aleksandra Połubińskiego, przyniosła mu
go w wianie. Potem widzimy z dokumentów, że
Jan Chodkiewicz, wielkorządzca inflancki, r. 1568
otrzymał tytuł hrabiego na Szkowie, Myszy,
Bychowie i Hłusku. W książęde mińskiego ko-
mitetu statystycznego z r. 1878 znajduje się wia-
domość, że dostał on Hłusk w nadaniu od kró-
la Zygmunta Augusta, któremu był go darował
Paweł Holszański, biskup wileński. Wiadomość
ta wszakże jest błędną; niezawodnie musiał go
odziedziczyć po ojeu, Hieronimie, kasztelanie wi-
leńskim, który ożeniony był z córką wyżej
wspomnianej Zofii z Holszańskich Połubińskiej.
Bądź co bądź, Chodkiewiczowie krótko Hłuskiem
władali, bo już przy końcu w. XVI, jak świad-
czące dokumenta, znajduje się on we wspólnem
posiadaniu Połubińskich i Czartoryskich, którzy
również byli skolligaceni z Holszańskimi i Chod-
kiewiczami. Wspólność ta była źródłem czę-
stych zatargów o granice, najazdów i krwawych
rozpraw. R. 1628 kniaż Koustanty Połubiński
fundował w Hłusku cerkiew dyzunicką i zapisał
jej grunta we wsi Rudzinowiczach. Aleksander
saś Połubiński r. 1667 założył tu wspaniały
kościół i klasztor bernardyński (zniesiony r.
1833). Z wypadków historycznych, wiążących
się z tem miastem, zasługuje jeszcze na wzmikan-
kę, odbyty w niem, r. 1508, zjazd wysłańców
w. ks. Iwana Wasilewicza z Michałem Glińskim.

Hnidawskie starostwo — Hoang-ho.

125

dowcip ostry a zabawny, i na rozmaite alluzye
do stosunków spółczesnych towarzyskich i lite-
rackich, uczyli się tego poematu na pamięć,
a Nejedli tak go przeceniał, iż utrzymywał, że
jedynie Aryost, Voltaire i Wieland ze swoim
Oberonem obok niego stanąć-by mogli. H. prze-
robił go później na epopeję romantyczną w 18-u
pieśniach (r. 1829), ale przy zmienionych sto-
sunkach i upodobaniach oba te opracowania
upadły i dziś mają jedynie znaczenie historycz-
ne. — Por. Jaromir Vlček „Prvni novočeska
škola básnická” (Praga 1896). *

Hnidawskie starostwo niegrodowe mieściło
się w województwie Wołyńskiem, powiecie Łuc-
kim. Podług lustracyi z r. 1628 powstało z daw-
niejszego starostwa Łuckiego, przez oddzielenie
od niego dóbr Hnidawa z folwarkami i przyle-
głościami. Tak wydzielone starostwo posiadał
w roku 1771 Stanisław Stepkowski, opłacając
kwarty 239 zıp. 16 gr., a hyberny 108 zıp.
20 gr.

Hnilec, ob. Göllnitz.

Hnojek Antoni Wojciech, ksiądz i pisarz
czeski (* 1799 w Brandysie — † 1865 w Nim-
burku). Studya teologiczne odbył w Litomierzy-
cach i tam też r. 1822 otrzymał święcenia ka-
plańskie, a 1824 powołano go na katedrę teologii
pastoralnej. R. 1831 został dziekanem w Miel-
niku, w 1842 notaryuszem biskupim, w 1843
radząc konsystorza, w 1849 k. c. kapelanem
nadwornym i proboszem w Bohosadowie, w r.
1852 proboszczem i dziekanem honorowym w Li-
bochowicach. R. 1861, tknięty apleksyą, prze-
niósł się na odpoczynek do Nimburka i tam prze-
sięcił się pracy literackiej. Jako patryota żarliwy,
dbając o wykształcenie ludu w języku narodo-
wym, wcześnie zaczął pisywać drobne artykuły
do „Hyllosci”, „Čechoslava”, „Časop. pro kato-
lické duchovenstvo”, „Blahovesta”, „Poutnika
z Prahy” i in., i zasilał je naprzód przekłada-
mi z moralnych powiastek Krzysztofa Schmida,
a potem utworami oryginalnemi w tymże rodzu-
ju, jak np. „Přiběhy Vojtěchowy”, obraz z ży-
cia rzemiesłuiczego (1851). Wiele obok tego
napiasał rzeczy treści religijnej, z których wiel-
ką cieszyło się wziętością „Nebe a zemę klič
čili všerozumitelni začátkové učeni o nebe a ze-
mi” (1843 i 1855). Godne także wspomnienia:
„Krátký dějepis církve Páně z obzvl. ohledem
na českou vlast” (1857) i „Christ-katholische
Liturgik” (5 tomów, Praga 1835—41), z której
wyciąg w czeskim języku p. t. „Katechismus
o sv. obřadech cerkví katol.” (1846 i wielokrot-
nie) przyjęto do wykładu szkolnego. *

Hnyłopiat (dawniej Piał), rzeka na Woły-
niu, prawy dopływ Teterewa, bierzę początek
w powiecie Berdyczowskim, w gubernii Kijow-
skiej i po 85-o wiorstowym biegu uchodzi do
Teterewa pod Żytomierzem; płynie śród grani-
tów, które w wielu miejscach spadają stromo do
rzeki malowniczemi skałami.
W. N.

Hoć-a-czeu, miasto w Chinach zachodnich,
w prowincyi Szen-si, nad rzeką Hoei-ho, pra-
wym dopływem Hoang-ho. Tutaj rozpoczęło się
w 1860 roku krwawe powstanie Taipingów,
w czasie którego miasto zostało zniszczone.
W. N.

Hoang-hai, ob. Żółte morze.

Hoang-ho-„rzeka żółta”), wielka rzeka w Chi-
nach północnych, uchodząca do zatoki Peczy-li.
Starożytni pisarze chińscy nazywają ją też Ni h-
ho („rzeką niepoprawną”) z przyczyny jej nisz-
czących wylewów; temu też zapewne zawdzięcza
ona swą nazwę Karamuren („rzeka czarna”)
i przewiska: „Kłęska dzieci Hana” i „Utrapie-
nie Chin”. Starożytni Chińczycy uważali ją za
rzekę, przedstawiającą pierwiastek zeński, yen,
w przeciwstawieniu do Yang-tse-kiangu, który był
symbolem yang, czyli pierwiastku męskiego. H.
poświęcona ziemi, jest oznaczona barwą żółtą,
którą mieszkańcy „Ziemi Żółtej” (lössu), uwa-
żali za specyalny ziemną. — H. bierze początek
w północno-wschodnim Tybecie, pod ä5º szer.
póln. i 95°30' dł. wsch. Gr. na północno-wscho-
dnim stoku gór Baian Charaula lub Baian Kara,
południowo-wschodniego odgałęzienia Kuen Lu-
nu, przepływa blizko siebic leżącą jeziora Cza-
ryng Nor i Oryng Nor, płynie z początku na po-
ludnio-wschód przez wyżynę Tybetańską, nastę-
pnie w kształcie silnie wygiętego S zwraca się
na północ. Zasilona potokami okolicy Kuku-nor,
przeplywa w kierunku wschodnim prowincyje
Kan-su wzdłuż wewnętrznej strony wielkiego muru
chińskiego. Poniżej miasta Lan-czeu H. skręca ku
północno-wschodowii; przekroczywszy znów gra-
nicę Chin właściwych, płynie wzdłuż Ala-szanu,
stanowiącego krawędź Wyżyny Mongolskiej; na-
potkawszy na swej drodze góry Kara-Narin Ola
i In-szan, zwraca się pod 41° na wschód, a na-
stępnie na południe, tworząc prawidłowy wielki
zakręt, obejmujący stepową krainę Ordos. W bie-
gu wschodnim H. dzieli się na kilka odnóg, któ-
re podczas wylewów często zmieniają miejsce,
co prawdopodobnie było przyczyną mniemania
o zniknięciu rzeki na północ kraju Ordos; by wy-
wyplynąć niżej, zpośród skal. Przy końcu biegu po-
ludniowego H. przyjmuje dopływ Wei-ho, kończąc
swój wielki zakręt. W tej części swój bie-
gu zasila się z prawej strony doływami U-tin-
ho i Lo-ho, a z lewej Fuen-ho. Wei-ho, płynący z
zachodu w dolinę równoległej do grzbietów Chin
środkowych i dogodniejszy dla
żeglugi, niż rzeka, do której wpada, narzut-
ca jej swój kierunek, wyznaczony przez góry
Tsing-ling-szan. H. płynie stąd w kierunku
wschodnio-północno-wschodnim, zakreślając kąt
ostry. Niegdyś H. zachowywała ten kierunek aż
do swój uścia i wpadała do morza Chińskiego.
nieco na północ uścia Yang-tse-kiangu; lecz od
roku 1851 w kierunku jej zaszała zmiana: rzeka
skręca się, początkszy od Kai-fung, ku północo-

Hobbes Tomasz.

127

ceniono od 200 do 300 florenów. Dopiero w drugiej ćwierci minionego stulecia krytyka zwróciła baczniejszą uwagę na wartość obrazów H-y, i odtad uznanie dla talentu jego, a jednocześnie cena dzieł jego rośły ciągłe. Dziś obraz H-y doszły do cen kolosalnych, często niepomiernie przesadzonych. Data urodzenia i zgonu tego wielkiego artysty niedawno dopiero ustaloną została, a to dzięki poszukiwaniom Scheltemy, Breduisa i N. de Roevera, głównie zaś dzięki znalezieniu w Amsterdamie jego aktu słubnego z dnia 2 października 1668 r., który podaje ówczesny wiek artysty (30 lat), pochodzenie (Amsterdam), oraz wspomina, że był przyjacielem świadka—Jakóba van Ruisdaela. Domysł, że H. był uczniem tego ostatniego, oparty jest na pokrewnieństwie prac ich. Technika obu znakomita, ale każdy z tych artystów jest sam sobą. Zwykle H-ie przypisują większą skrupulatność w trzymaniu się wzorów natury, stąd, jakkolwiek pejzaże jego mniejszą tchną poezью, niż pejzaże Ruisdaela, są jednak wierniejszem odbiciem prawdy. Zresztą pojęcie albo raczej odczuwanie poetyczności w utworze sztuki jest bardzo względem, i dlatego skala poetyczności nie może służyć jako charakterystyka ich prac. Bardziej znamienem jest, że, o ile Ruisdael wybiera tematy dla światocieni, w których ma zamiłowanie, H. lubuje się znowu w pełnem oświetleniu słonecznem, rzucającym śmiało smugi światła, przenikającego wszędzie; stąd gdy pierwszy przedstawia najczęściej zmierzach, drugi wybiera chwilę, gdy zachodzące słonce ozłaca swemi chiepłemi promieniami roślinność krajobrazu. Właśnie to oświetlenie, w połączeniu ze swietynym kolorytem, wywołujące złudzenie rzeczywistości, daje taką wartość obrazom H-y, pomimo, że czas promiënii się barwę. Najwięcej, i to najlepszych, dzieł jego przechowało się w Anglii, przeważnie w zbiorach prywatnych: lorda Hathertoна w Londynie, Holforda tamże (obraz 1663 r., przedstawiający Las miotany burzą, i znany pod nazwą Cobbe-Hobbema, od nazwiska dawniejszego posiadacza), Th. Baringsa, Fieldsa, ks. westminsterskiego w Grosvenor House, lorda Overstona, Richarda Wallace'a (Brzeg lasu i inne), M. R. Kanna (Chata w cienu drzew rozłożystych), baronowej Nathaniel (Piękne wybrzeże rzeki Gueldry), oraz w National Gallery (słynna Grobla w Middelharnis [№ 830], Ruiny zamku Brederode [№ 831] i Wioska z młynem wodnym [832]). Na lądzie stałym Europy Muzeum państwowe amsterdamskie (Rijksmuseum) posiada najpiękniejszy obraz H-y: Młyn wodny, oraz dwa pejzaże: Młyn i Stodoła, nabyte ze zbiorów van der Hoopa. Zbiór obrazów Sixa w Amsterdamie ma ładną Wioskę pod lasem; zbiór Steenga w Hadze—pejzaż, a muzeum Boymansa w Rotterdamie—dwa pejzaże. Ks. d'Arenberg posada Pejzaż z węglarzami w pałacu swoim w Brukselli. Tamże u króla belgijskiego, w jego zbiór

rach prywatnych, znajduje się Chata w cienu dębów. Luwr paryski posiada dwa pejzaże H-y: Pejzaż z dębem uszkodzonym przez piorun, nabyty na sprzedaży Nieuwenhuys w 1850 r. (za 18000 franków) i Pejzaż z młynem wodnym, nabyty 1861 r. od bar. Mecklenburga. Z licznych waryantów tego słynnego obrazu wymienić należy jako najpiękniejszy Młyn wodny z figurami F. Wouwermansa, znajdujący się w posiadaniu Alfonsa Rotszyłda. W Niemechcz obraz H-y należą do bardzo rzadkich, a te, co się tam znajdują, zalicząją powszechnie do słabszych jege utworów. I tak: najwięcej, bo 3 obrazy geho pędzla, posiada Instytut Städla we Frankfurcie nad M.; dwa pejzaże Galerya drezdeńska; i po jednemu: Pinakoteka monachijska, Muzeum berlińskie i Galerya cesarska w Wiedniu. Pejzaż na drzewie, oznaczony Nr. 179 w Galeryi hr. Czernina w Wiedniu, który uchodził do niedawna za dzieło H-y, jest, jak to udawadnia między innymi odnaleziony podczas restaurowania tego obrazu podpis na nim, pędzla Korneliusza Dekkera, utalentowanego ucznia jego. Petersburg posiada dwa obraz H-y: jeden pejzaż w Ermitażu (Nr. 1152) i drugi w zbiorze prywatnym hr. P. S. Strogonowa. W Warszawie znajdują się także dwa obrazy H-y w prywatnej galeryi obrazów E. Posłita; z nich jeden zwłaszcza, z podpisem artysty, jest niezrównanej piękności. Z powodu rzadkości oryginalnych obrazów H-y, a stąd i ceny ich undzwyczajnej na rynku dzieł sztuki, fałszuje podpisów dostarczają w handlu częstokroć falsyfikatów, nieraz tak zręcznie robionych, że czasami udaje się im wprowadzić w błąd pożażne nawet instytucye. — Porów. Michel E. „Meindert H.” („L’Art” 1886, T. I str. 257), oraz „H. et les paysagistes de son temps en Hollande” (Paryż 1890, z 12-u reprodukcją).

Hobbes Tomasz, wielki filozof angielski, obok Franciszka Bacona (ob.), spółtwórca nowożytnej filozofii angielskiej (* w Malmesbury d. 5 kwietnia r. 1588—† w Hardwick d. 4 grudnia r. 1679). Kształcił się w Oksfordzie, gdzie przykładał się przeważnie do logiki i fizyki, wystudyował gruntownie Arystotelesa i w początkach swego zawodu skłaniał się ku doktrynie nominalistycznej (ob. Nominalizm), która zresztą, acz zmodyfikowana, i w następstwie dla jego teoriyi poznania za punkt wyjścia służyła. Około r. 1608 został nauczycielem domowym w domu lorda Cavendish i z wychowańcami swymi odbywał się po Francyi i Włoszech. Po powrocie wszedł w stosunki przyjaźni z Fr. Baconem. W r. 1629 udało się do Paryża, gdzie oddawał się studyom nad naukami matematycznemi i przyrodniczemi i zawiązał blizkie stosunki z Gassendi'm (ob.) i Mercenem'n (ob.). Prawdopodobnie zawarł też (jak się zdaje, w r. 1636) znajomość z Galileuszem (ob.). W Paryżu H. napisał dwa główne swoje dzieła: „Ele-

128

Hobbes Tomasz.

menta philosophica de cive" i „Leviathan". Do Anglii wrócił H. w r. 1652 i był przez czas jakiś nauczycielem późniejszego króla Karola II. Tam, już w późnym wieku, napisał resztę swoich dzieł, o których niżej. Życie polityczne jego kraju zawsze go mocno interesowało i, jakkolwiek nie brał w niem bezpośrednio udziału czynnego, wszakże usiłował na nie wpłynąć przez swoje pisma. Już jako starzec osiemdziesięcioletni napisał, pod tytułem „Hippopotam, czyli długi parlament", historyę tendencjyną rewolucyi angielskiej. Dzieło to, które król zabronił drukować, w skróceniach i wyciągach było jeszcze za życia autora kilkakrotnie drukowane i budziło powszechne zainteresowanie. Wierny swoje zasadzie (ob. niżej), że religia, przez państwo uznana, jest dla wszystkich obywateli obowiązującą, H. przed śmiercią przyjął pociechę religijną ze strony duchownego wyznania anglikańskiego. Gdy jednak spowiednik jego okazał się człowiekiem interesującym się sprawami naukowemi i korrespondującym z Gassendim, H., szybko zatławiwszy się z formalnościami kościelnemi, z zdumiewającą jasnością umysłu toczył z nim niemal do ostatniego tchnienia rozmowę o treści tej korrespondencyi. — Cele filozofowania H-a były natury praktycznej. Chodziło mu o ustalenie zasad prawa państwowego, karnego i cywilnego. Usiłując wywody swoje w tej mierze uzasadnić, natrafił na konieczność skonstruowania całkowitej teoryi woli, to zaś doprowadziło go do teoretyki poznania, gdyż akty woli uważał za zależne całkowicie od czuć i wyobrażeń. Matematyka i nauki przyrodnicze, które gorliwie studyował, był dla niego środkami do konsekwentnej konstrukcyi teoryi poznania. — Filozofię określał H. jako naukę o przyczynach, poznawanych podługich skutków, i o skutkach, poznawanych z ich przyczyn. Celem filozofii (nauki) jest, podługiego, przewidywanie zjawisk, kierowanie niemi na zasadzie tego przewidywania i urządzenie życia odpowiednio do niego. Wiedza sama przez się nie ma żadnej wartości. Wartość jej stاني potęga (panowanie nad zjawiskami), której przez nią nabywamy. Wszakże H. miał tu na oku cele natury przeważnie państwowo-politycznej, nie zaś, jak Fr. Bacon, technicznej. Jedynem źródłem wiedzy jest doświadczenie, przyjemniej ono jedno może być, jako wiarogodne źródło wiedzy, wykazanem. Wszystkie twierdzenia o pozadoświadczalnych źródłach wiedzy, jakkolwiek ostatecznie mogą być słuszne, nie dają jednak żadnej rękami swojej prawdziwości i przeto nie mogą być w nauce uwzględniane, gdyż ta jest systemem wiedzy rozumowej, wspartej na ścisłych, dla rozumu czywistych dowodach. Z tego względu H. oświadcza się za mechanizycznym (ob. Mechanizm) poglądem na świat Galileusza. Przedmiotem filozofii są wszelkie rzeczy istniejące — istnieją zaś w sposób niewątpliwy tylko ciała — stąd więc przedmiotem filozofii są ciała, a ona sama może być inaczej nowzaną nauką o ciałach. Coś, co nie jest ciałem, nie jest też dla umysłu naszego dostępnem i winno być przeto uważanem za urojenie. Tym, którzy twierdzą, że Bóg jest duchem, a jednak istnieje, odpowiada H., popierwsze, że Bóg nie jest przedmiotem filozofii, powtóre zaś, że, zdaniem wielu ludzi nader pobożnych, Bóg jest cialem. Ciała są naturalne i sztuczne. Pomiędzy temi ostatniemi najważniejszem dla nas i najbardziej interesującem jest ciało sztuczne, zwanepaństwem. Państwo winno być przez naukę traktowane jak machina, jak mechanizm, który rozkładamy na części, aby ich wzajemny związek i wzajemną zależność poznać. Częściами, które po rozłożeniu państwa otrzymujemy, są ludzie poszczególni, osobniki (indywidua), skutkiem czego wstępem koniecznym do nauki o państwie jest nauka o naturze człowieka, specyalnie zaś o tem, o ile ludzie z natury swojej są zdolni lub niezdolni do utworzenia organizmu państwowego, i w jaki sposób winni się pomiędzy sobą wiązać i łączyć, aby organizm taki wyturzyć. Stąd podział filozofii na filozofię natury (natural philosophy) i filozofię państwa (civil philosophy). Wstępem do obu jest „pierwsza filozofia", traktująca pojęcia zasadnicze, takie, jak przestrzeń, czas, rzecz, cecha, przyczyna, skutek. Filozofia natury nazywa się inaczej fizyką, filozofia zaś państwa polityką. Ciała składają się z bardzo małych cząstek, których jednak nie mamy prawa za niepodzielne uważać. Materyi nieokreślonej, będącej ogól-nem podzielismkiem wszelkich możliwych własności ciał, niema. Pojęcie ogólne materyi jest jedynie abstrakcyą od własności ciał danych, określonych. Wszystkie zjawiska rzeczywiste są różnemi formami i rodzajami ruchów. Przyczyną ruchu może być tylko to, co samo jest w ruchu. Ruch udzielać się może tylko przez zektaknienie dwu ciał, z których przynajmniej jedno jest w ruchu. Działania na odległość niema. Wrażenia zmysłowe oraz zależne od nich wyobrażenia ludzi i zwierząt są formami ruchu, który od obwodu (peryferyji) udziela się mózgowi, a od mózgu sercu. Odwołny ruch od serca ku obwodowi wywołuje ruchy organizmu, będące reakcyami na wrażenia zmysłowe. Stąd jakości czuciowe (barwy, dźwięki i t. p.) mają byt wyłącznie podmiotowy i poza czującym podmiotem nie istnieją. Ruchy zaś wywołujące rozliczne stany świadomości uważa H. zwykle za przedmiotowo realne, wszakże nie wszędzie jest w tej mierze konsekwentnym i niekiedy (jak np. w piśmie „De corpore”) nietylko nieprzenikliwości, lecz nawet ruchom ciał odmawia realności przedmiotowej. Rzeczywiste (transscendentne — ob. Transscendentność) własności ciał są nam zupełnie nieznane. Czułość (Sensibility) jest własnością pierwotną wszelkiego ciała. Drugą własnością ciał jest pamięć, czyli zdolność do

130

Hobhouse Jan — Hobrecht Artur.

ments of law, natural and politic”, napisane w Paryżu ok. r. 1640, bez wiedzy autora ogłoszone drukiem w r. 1650, jako dwa oddzielne pisma: „Human nature or the fundamental elements of policy” i „De corpore politico”; „Behemoth or the lang Parliament” (Londyn 1669). Wydania zbiorowe: pierwsze łacińskie („Thomasi H. opera philosophica”), sporządzone przez samego autora, Amsterdam 1668; „Th. H. moral and political Works” (Londyn 1750); „Th. H. opera philosophica quae latine scripsit, ed. Molesworth” (Londyn 1839—45, t. 5); „Th. H. english Works, ed. Molesworth” (Londyn 1839—45, t. X i XI zawierający indeks). Korrespondencję H-a z Sorbière’em, Mercennem, Gassetim i inn. ogłosił F. Tönnies („Arch. f. Gesch. d. Philos.” tom III). O H-ie pisali: R. Bathurst „Th. H. Angli Malmesburiensis vita” (Amsterdam 1680); F. Tönnies „Anmerk. üb. d. Philos. des H.” („Vierteljahrsch. f. wissenth. Philos.” 1879—81); tenże „H. Leben und Lehre” (Sztutgard 1896); V. Jeanvrot „De l’origine et des principes des lois d’après Th. H.” (Paryż 1881); V. Mayer „Th. H., Darststellung und Kritik seiner philosophischen, staatsrechtlichen und kirchenpolitischen Lehre” (Freiberg 1886); J. C. Robertson „Hobbes” (tom X wydawnictwa W. Knigtha „Philosophical classics” Edynburg 1886), oraz liczne monografie po czasopismach filozoficznych, których wykaz szczęsgółowy znajduje się w Ueberwega „Grundriss der Geschichte der Philosophie” (t. III, Berlin 1901, str. 75—76).Mns

Hobhouse Jan, baron Broughton of Gyford, polityk angielski (* 1786—† 1869). Studya odbywał w Cambridge, gdzie zaprzyjaźnił się z Byronem. Podróżował następnie po Wschodzie i Niemczech, w 1814 przybył do Paryża, gdzie przejął się wielkim entuzyazmem na Napoléona I. Ogłosił o nim listy apologetyczne, za co, po powrocie do Anglii, dostał się na kilka miesięcy do wieżowania. Uczynił go to popularnym i w 1820 wybrano go do parlamentu, gdzie wkrósće zwrócić na siebie uwagę jako jeden z najintelligentniejszych i najczynniejszych członków stronnictwa liberalnego. H. był jednym z założycieli „Westminster-Review”. W lutym 1832 zasiadł w gabinecie Greya jako sekretarz stanu do spraw wojennych; zniósł wiele synekur w swym wydziale i proponował zredukowanie armii angielskiej do 5 000 ludzi. Opozycya wojskowa zmusiła go wtedy do złożenia teki. Był potem jeszcze prezesem biura kontroli (1846—52) w gabinecie Russell. W 1851 wyniesiono go do godności para. H., który w połączeniach swej karyery politycznej, był bardzo radykalny, pod koniec stał się kraucowym konserwatystą. Choć nie był wielkim mówcą, ani statystą pierwszorzędnym, odegrał jednak rolę w dziejach politycznych swego kraju. Napisał: „Journey into Albania and other provinces of

the Turkish Empire” (Londyn 1813, 2 tomy) i „Recollections of a long life” (Londyn 1865).

Hoboken, 1) miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie New-Jersey (północny wschód Stanów Zjednoczonych), na prawym brzegu rzeki Hudson, szerokiej tu na 2000 m., naprzeciwko New Yorku, z którym jest połączony licznemi promami parowemi i którego przedmieście stanowi (około 50 000 mieszk.); two rzy on wraz z New Yorkiem, Brooklynem, Newarkiem i Jersey City jedną wielką grupę miast przemysłowych, amerykański Londyn; posiada szkołę politechniczną i liczne fabryki, szczególnej jedwabne, ale obok tego wspaniałe parki wzdłuż rzeki (Elysian Fields). Flamandzka na zwa tego miasta pochodzi od wychodźców antwerpskich, którzy brali udział w pierwszej kolonizacji tej części wybrzeża amerykańskiego. — 2) Miasteczko w belgijskiej prowincji Antwerpii, w pobliżu prawego brzegu Skaldy i na krzyżownic y kolei żelaznej; warsztaty okrętowe. Około 9 000 m-ców. W. N.

Hobrecht Jakób, zwany także Obrecht, Obertus lub Hubertus (* około 1450 r. prawdopodobnie w Bruges — † 1505 r. w Ferrarze), jeden z najśwайнęjszych kontrpunkteistów niderlandzkich. W roku 1490 był kapelmistrzem w Bruges przy kościele St. Donata; w r. 1492 objął po Barbireya stanowisko kapelmistrza przy katedrze w Antwerpii. W r. 1504 udał się do Ferrary, gdzie w rok później padł ofiarą zarazy. Hobrecht napisał bardzo wiele utworów treści religijnej, z których Petrucci wydał w r. 1503 tom mszy p. t. „Missae Obrecht”, oraz dwie księgi motetów (w „Odhecaton” 1503—1505); Peutinger w „Liber selectorum cautionum” (1520) wydał pięciogłosowe motety, a Rau w „Selectae harmoniae” (1538)—pałę hymnów na cztery głosy. Kilka rękopisów mszy, motetów, hymnów i t. p. Hobrecht posiada archiwum kapeli papieskiej i książnica królewska w Monachium. A. Pol.

Hobrecht Artur Henryk Ludolf Johnson, minister pruski i nowellista (* d. 14 sierpnia 1824 roku w Kobierczynie pod Gdańskiem). Po nauce uniwersyteckiej na wydziale prawnym, w roku 1844 wszedł do służby w Naumburgu. W zimie 1847—1848 rząd pruski powierzył mu zarząd powiatu Rybnickiego na Szląsku górnym, przeniósł do Grotkowa w regencyjnego w Poznaniu, następnie w Gliwicach i w Kwidzyniu. Od r. 1860 — 63 pracował H. w miniesteryum spraw wewnętrznych. W polityce wyznawał zasadów ówczesnego stronnictwa narodowo-liberalnego. W roku 1863 wybrany na burmistrza przez Wrocław, stanowisko to zajmował do r. 1872; wtedy już przymioty okazane przez H-a w zarządzaniu gospodarstwem miejskiem tak były wybitne, że go Berlin na uadburmistrza

Hobrecht Jakób — Hochberg.

131

swego powołał. Na obu urzędach municipalnych był H. wirylnym członkiem Izby panów w Prusiech. Dawszy się poznac sferom najwyższym, po wystąpieniu ministra Camphausa, wskutek nieporozumień z Bismarckiem, zajął jego miejsce (26 marca 1878), ale go nie zagrzał; nie zgadzając się na politykę cel ochronnych i widząc Bismarcku coraz bardziej oddalającego się od narodowców, już w czerwcu 1879 r. znżadał dymissyi, a w parę tygodni ją otrzymał (7 lipca) z rangą rzeczywistego radzcy tajnego. Odrazu w roku 1879 Niemcy w okręgu Starogrodzkim na Kaszubach (Preussisch Stargardt) wybrali go do Izby deputowanych sejmu pruskiego, a w roku 1881 wyborcy kwidzyńscy wysłałi go do Sejmu Cesarstwa, gdzie zasiadał do początku r. 1893; na wyborach tegoż roku nie utrzymał się i odtąd usuwał się coraz bardziej w zacisze starości. Żył jeszcze w r. 1900. Piśmiennictwu niemieckiemu prócz nowel drobniejszych dał powieść historyczną „Fritz Kannacher” (Berlin 1885, 2 tomy).

Hobrecht Jakób (* 31 grudnia 1825 w Tylży), inżynier niemiecki, ceniony specyalista w kanalizowaniu miasta, brat pruskiego ministra skarbubu. Studya odbył w berlińskiej akademii budowlanej. Po złożeniu w r. 1856 egzaminu na budowniczego wstąpił na służbę przy budowie kolei Frankfurt n/O.-Kostrzyń, W r. 1860, wysłany przez rząd, zwiedził Anglię i Francję dla zapoznania się z systemami kanalizacyjymiast. Po powrocie do kraju otrzymał posaż radzcy budowlanego w Szczecinie. Obowiązki te sprawował do r. 1869. Przeniesiony do Berlina na stanowisko radzcy budowlanego, jednoceśnie objął kierownictwo robót nad wypracowaniem planu kanalizacyj i zabudowania miasta, po których wykonaniu przystąpił w r. 1875 do właściwych robót kanalizacyjnych i pomimo piętrzących się trudności, ukończył to wielkie dzieło w niespełna lat 20. W r. 1892 powołano go na katedrę profesorską w berlińskiej akademii sztuki budowlanej.—Jako doświadczone specjalista zapraszany był wielokrotnie do obcych krajów w charakterze rzeczoznawcy w sprawie kanalizacyj miast—i tak: w r. 1887 do Tokio, w 1892 do Kairu i t. d. — Ze źródłowych prac H-a wymieniamy: „Kanalisation der Stadt Stettin” (Szczecin 1848); „Die Kanalisation von Berlin” (wyd. 2-e Berlin 1887). A. Kusz.

Hobro, miasto portowe wschodniej Gutlandyi, w prowincyi Aarhuus, o 25 klm. na północo- zachód od Randers, przy uściu rzeki Skals-Aa do Mariager-Fiordu, stacja kolei żelaznej z Aar- huus do Frederikshavn; około 3 000 mieszkań- ców. W. N.

Hobson John A., ekonomista i socyolog angielski, autor głosnego dzieła p. n. „The evolution of modern capitalism, a study of machine production” (Londyn 1894; tłómaczenie polskie, pod tytułem „Rzwój kapitalizmu współczesne

go”, wyszło nakładem „Głosu” w Warszawie roku 1898). Główne znaczenie dzieła tego polega na wskazaniu, że koncentracja przemysłu machinowego coraz separacyjnośnie i że wobec tego dojrzała prawie już jest do uzbiorowania, czyli do przejścia w ręce korporacyj publicznych; wszelka bowiem praca rutyniczna (a taką jest wytwórczość machinowa) nadaje się do zmonopolizowania przez państwo. H. sądzi, że, gdyby to nastąpiło, zyskałaby praca, wymagająca wysiłku ściśle indywidualnego, i podniosłoby się jakościo spożycie powszechne. Tą teoryą, naپoły so- cyalistyczną, lecz zawierającą zupełnie nowe i często bardzo trafne spostrzeżenia, H. odrazu zjednał sobie rozgłos i uznanie zwolenników stopniowych reform społecznych. St. A. K.

Hoburg, góra, ob. Gotland.

Hoch Karol (* 1808 w Pradze-† 1869), ekonomista i polityk austryacki. Studya prawne odbywał w uniwersytecie wiedeńskim, potem pot无可思议的, w wariasiach, w krajach handlowych interesów austryackich w układach handlowych związkiem celnym („Zollverein”). Ogłosił następujące dzieła: „Die Finanzverwaltung Frankreichs” (Sztutgard 1857); „Die oeffentlichen Abgaben u. Schulden” (tamże 1863); „Die Finanzen der Vereinigten Staaten” (tamże 1867); „Der oesterreichische Staatsrat” (Wiedeń 1868—78; pracę tę prowadzil dalej Biderman). St. A. K.

Hochangabad (Hoshangabad), niewielkie miasto w Indostanie, główne prowincyi Nerbada, na lewym brzegu rzeki Nerbada; handel zbożem i bawełną; okolice H-u są początki żyzne, zajeże przez pola uprawne, początki lesiste i małaryczne. W. N.

Hochberg. 1) Margrabiowie H., pierwotnie gażąć boczna książęcego domu Zähringen, wzięli imię od górskiego zamku H. (Hochburg, Hachberg, 7 kilom. na północ od Freiburga); zamek ten zniszczyli w 1689 Francuzi, do dziś-dnia jednak zachowały się z niego ogromne ruiny. Protoplastą tej gałęzi był Herman I († 1074), drugi syn księcia Bertolda I, który po śmierci ojca otrzymał ziemie Hachberg i Sausenberg; za żoną, Itą z Calw, otrzymał ziemię Baden, od której syn jego wziął nazwisko. Jego potomko- wie (margrabiowie Badeńscy) podzielił się w 1190 na dwie linie. Badeńską i Hachberską, w oso- bach Hermana V i Henryka I. Linia Hachberska rozpadła się znów w 1300 na dwie: Hachberską i Sausenberską. Pierwsza wygasła w 1418, w oso- bie Ottona II; druga wygasła w liniiήής προς τὴν Ἀμαραννήν ἀπὸ τῆς Ἀμαραννίας τῆς Ἀμαραννίας. J. W. K.

132

Hoche Ludwik Łazarz.

pozostałe ziemie przeszły w ręce margrabiów Badeńskich.—2) Nazwisko H. pojawiło się znów w wieku XVIII, gdy margrabia, później wielki książę Badeński, Karol Fryderyk, zawarł w 1787 małżeństwo morganatyczne z Ludwiką Karoliną Geyer von Geyersberg (* 1768 — † 1820), którą cesarz obdarzył tytułem hrabiny H. (1796); synowie jej uznali zostali w 1817 za margrabiów Badeńskich i książąt domu panującego. W osobie wielkiego księcia Leopolda linia ta dostała się w 1830 na tron Badeński.—3) Stara rodzina śląska, która oddawna posiadała ziemię Fürstenstein w dzisiejszym powiecie Walbrzychowskim (Waldenburg); od 1650 byli ci H-owie baronami czeskimi, od 1666 hrabiami czeskimi, od 1683 hrabiami cesarstwa. Z rodu tego pochodzą obecni książęta Pszczyny (von Pless). Główną hrabiowskiego domu H. jest obecnie Bolko von H. (* 1843), generalny intendent teatrów królewskich w Berlinie.

Hoche Ludwik Łazarz, generał francuski (* w Wersalu 24 czerwca 1768—† w Wetzlarze 1819 września 1797). Ojciec jego, Ludwik, był masztalerzem dworskim; matkę, Annę, z domu Merlière, utracił w młodym wieku, wychowaniem jego zajęła się ciotka, księdz Merlière, wuj jego,auczył go trochę łaciny. Mając łat 14, objął służbę w stajniach królewskich, w 1784 zaciągnął się jednak do gwardyi francuskiej. W wolnych chwilach pracował gorliwie nad swem wykształceniem. W 1788 wyżwał nad pojedynek kaprała ze swego pułku, który denuncyował kolegów; zranił go ciężko, sam jednak dostał w czoło cięcie, po whomer blizna została mu na całe życie. D. 31 sierpnia 1789 rozpuszczono pułk jego; następnego dnia H. wstał pił do gwardyi narodowej paryskiej jako sierżant grenaderów. W sycznii 1792 przeszedł do 104 pułku piechoty, a 18 maja mianowany został podporuchnikiem w 58 pułku pieszym. Podczas obłężenia Thionville H. zobaczyćł po raz pierwszy wojnę; był wtedy kapitanem. Odznaczył się następnie w kampanii Hollenderskiej, zwłaszcza podczas obłężenia Namuru (list. grud. 1792) i Maestrichtu (luty 1793). W marcu H. został adjutantem generała Le Veneur, który był jego pierwszym nauczycielem sztuki wojennej. Po klęsce Dumourieza wysłano go do Paryża, aby wystawił przed komitetem Ocalenia publicznego całą grozę sytuacyi. Wywiązał się z tego zadania z wielką zręcznością. Po wrocie do armii dowiedział się o aresztowaniu Le Veneura, którego szlacheckie pochodzenie i stosunki z Dumouriezem uczyniły podejrzanym. Wymknęło się wtedy H-owi kilka słów nieostrożnych, za które aresztowano go i stawiono trzybunałem rewolucyjnym w Douai; został jednak uniewinniony (20 sierpnia). Pod rozkazami Souhama odznaczył się H. następnie przy obronie Dunkierki; 13 września 1793 otrzymał nominację na generał brygady. D. 23 października

mianowano go generałem dywizyi i powierzono mu kommendę tymczasową nad armią Mozelli. Zadanie było trudne. Należało zająć nanowo linię Wissemburga i uwolnić Landau od obłężenia. D. 17 listopada H. rozpoczął operacye przeciwko Prusakom, ale 28, 29 i 30 listopada, pomimo bohaterskich wysiłków, cofnąć się muśał z pod Kaiserslautern. Wkrótce potem zdobył jednak Froeschwiller (22 grudnia), pomimo bezczynności Pichegru. Reprezentanci, Lacoste i Baudot, powierzyli mu wtedy kommendę naczelną nad armiami Mozelli i Renu. D. 26 grudnia H. uwolnił Landau od obłężenia; Lauterburg, Kaiserslautern, Germersheim i Spira wpadły w ręce Francuzów (27—29 grudnia 1793). Francuzi zajęli wtedy leża zimowe, a H., korzystając z przerwy w działaniach wojennych, ożenił się (11 marca 1794, z Anną Adelaidą Dechaux). Intrygi Pichegru, popieranego przez Saint-Justa i Le Basa, spowodowały aresztowanie H-a w dziesięć dni po前提, pod zarzutem zdrady. Przewieziony do Paryża, pozostawał w więzieniu aż do upadku Robespierre'a; wypuszczone go na wolność 4 sierpnia 1794 roku. Dnia 21 sierpnia mianowano go naczelnym wodzem armii operującej w Bretanii. Jego energetyczne środki zastosowane przeciwko przywódzcom powstania i łagodność względem żołnierzy powstańczych przyczyniły się do szybkiego uspołkojenia kraju. Traktat w La Jaunaye zdawał się kończyć wojnę (d. 15 lutego 1795); Charette i Cormatin poddali się. Wkrótce jednak przywódzcy rojalistów znów za broń pochwycili. Armia emigrantów wylądować miała na brzegach Bretanii; dopomagała jej w tem flota angielska. H. nadbiegł nad zatokę Quibéron, gdzie wysiadał był na łąd Sombreuil i inni emigranci, otoczył ich i zadał im ciężką klęskę (16 lipca 1795). Dnia 21 lipca zdobył fort Penthievre i zmusił Sombreuil do kapitulacyi. Dnia 31 sierpnia H. otrzymał kommendę naczelną nad armią Zachodnią: podzielił ją na kolumy ruchome, które przebiegały kraj, zadając dotkliwe ciosy powstańcom. D. 24 lutego 1796 r. schwytano Stoffleta, 23 marca Charette wpadł w ręce republikanów. Stracono ich, a po ich śmierci pacyfikacja kraju szybko postępowała. Dnia 2 kwietnia H. ofiarował dezerterom, którzy się poddadzą, możliwość służenia w wojskach Rzeczypospolitej; d. 7 maja zawiesił stan obłężenia w Nantes; d. 14 maja poddali mu się Scepaux i Szuanie, 22 czerwca przywódzcy morbihańscy. Powstanie było słumione. D. 22 lipca 1796 r. H. otrzymał kommendę naczelną nad armią przeznaczoną do wylądowania w Irlandyi. Udał się do Brestu i zajął się organizacją korpusu ekspedycyjnego; udało mu się skoncentrować flotę z 48-u żagli, pod kommend Morarda de Galle. Dnia 15 grudnia 1796 roku wyprawa opuściła Brest. Miano wylądować w zatocce Pantry. Na nieszczęście fregata „Fraternitė”, na której znajdował się H., oddzieliła się

Hochfeder Kacper — Höchst.

133

od reszty i musiała uciekać przed okrętem an-
gielskim. Flota przybyła do zatoki Bantry; woj-
sko zostało na okrętach, czekając na przybycie
wodza, wreszcie wyprawa odpłynęła. H., który
przybył nareszcie do Irlandy, już jej tam nie zastał.
Wrócił więc do Brestu i zajął się przygotowaniami
do nowej wyprawy, gdy w styczniu 1797 roku
mianowano go wodzem naczelnym armii Sambry
i Mozy: udało się więc na nową widownie wojny.
Miał działać przeciwko Austriy w porozumieniu
z Moreau i Bonapartym. W nocy z 17 na 18
kwietnia przeprawił się przez Ren i odniósł zwy-
cięstwo pod Neuwied, ale preliminarya pokoju,
podpisane przez Bonapartego w Leoben, wstrzy-
mały go w pochodzie. H. zajął się wtedy znów
projektami wylądowania w Irlandy;SPORT
incognito do Hagi, gdzie zapewnił sobie współ-
działanie rzeczypospolitej Batawskiej, potem w Pa-
ryżu konferował z admirałem Truguetem. Barras,
pod pozorem spisku juralistów, skłonił
go do objęcia ministeryum wojny po Schererze
(16 lipca 1797). Tymczasem jeden z oddziałów
przeznaczonych do wyprawy irlandzkiej zbliżył
się, wbrew konstytucyji, do Paryża, co wzbudziło
niepokój. Z powodu denuncyacyi Aubry'ego i Pi-
chegru, Carnot wezwał H-a przed dyrektoryat,
gdzie kazano mu się wytiomyć skąd otrzy-
muje rozkazy. H. spostrzegł, że Barras posta-
wił go w fałszywej pozycyji i podał się do dy-
missyi. Dnia 2 września 1797 roku otrzymerał H.
kommendę naczelną armii Renu i Mozelli. Cho-
roba piersiowa, na którą cierpał już w młodo-
ści, odezwała się teraz z nową siłą, i pomimo
starannej opieki H. umarł 19 września w Wetz-
larze, gdzie była główna kwatera armii, opłaki-
wany przez podkommendnych, którzy go uwiel-
biali, i żalowany przez całą naród który na nim
widział jednego z najgenialniejszych i najczyst-
szych wodzów rewolucyjnych. Wdowa po nim
żyła do roku 1859. Jedyna córka jego, Jenny
(* 1796 r. — † 1867 roku), załubiła w r. 1814
hrabię de Roys, para Francyji za Ludwika Fili-
pa. W roku 1832 miasto Wersal, w którem H.
ujrzał światło dzienne, wystawiło mu pomnik,
dióta Lemaire'a.—Por. H. Martin „Hoche et Bo-
naparte” (1875); Dutemple „Vie politique et mi-
litaire du général Hoche” (1879); A. Duruy „H.
et Marceau” (1885).—E. Charavay w „Grande En-
cycl.” Lamiraulta.

Hochfeder Kacper († około 1540 r.), drukarz najprzód w Norymberdze (1491—98), potem w Metzu, gdzie między innemi odbijał także książki przez Polaków pisane, a nakładem Jana Hallera z Krakowa wychodzące. Pierwszą taką książką znaną jest opracowanie średniowiecznej logologii Jana Versora („Quaestiones librorum de anima”), przez Jana z Głogowa (1501). Następnie przeniósł się H. do Krakowa i tu drukował, już-to nakładem Hallera, już-to własnym (pierwsza „Epistola Caii Plinii secundi maioris ad Titum Vespasianum imperatorem” 1503), róż

ne książki. Niedługo jednak bawił w Krakowie;
między rokiem 1505 a 1509 wrócił H. do Metzu,
gdzie jeszcze długo jako drukarz-wydawca pra-
cował. Jego druki krakowskie nie odznaczają
się pięknością. Mniejsze czcionki, których w Kra-
kowie używał, są teżsame, któremi drukował
w Metzu, wielkie są odmienne.—Por. Bandtkie
„Historya drukarń krakowskich” (str. 155, 216—
223); Lelewel „Bibliograficznych ksiąg dwoje”
(I, 72); por. także art. Haller w tej Encyklo-
pedyi. P. Chm.

Hochheim, miasto w Prusach, w regencyi
Wiesbadeńskiej, niedaleko Menu, na kolei żelaz-
nej do Frankfurtu nad Menem, na wysokości
przeszło 120 metrów nad powierzchnią morza;
wyborne wina z winnie, rosnących w stokach
okolicznej wyżyny; fabryki win musujących; oko-
ło 3000 m.-ców. W r. 1813 zaszała tu bitwa Au-
stryaków z Francuzami. W. N.

Hochkirch, wieś w królestwie Saskiem, w Łu-
życach Górnych, w okręgu Budyszyńskim. Tutaj
w roku 1758 marszałek Daun poił na głowę
Fryderyka Wielkiego, przyczem zgiął marszałek
purski Keith. W N.

Hochland (Hogland), wysepka w zatoce
Fińskiej, po fińsku Suursaari (wielka wyspa), na
południo-zachód od Viborga, o 150 km. na za-
chód od Kronsztadu, ma 11 km. długości, 3 km.
szerokości, 160 m. wysokości; składa się prze-
ważnie z granitu; niegdyś łączyła się z Finlan-
dyą, a i obecnie jest z nią w zimie spojona lo-
dami; na wiosnę płynące lody przynoszą tu
z wybrzeży Finlandyi masę głazów, które leżą
chaotycznie nagromadzone na wybrzeżu wyspy;
tutaj też okręty zaopatrują się w balast, a mia-
sta nadbrzeżne zatoki Fińskiej biorą stąd ma-
teryał na bruki. Wyspa posiada trzy latarnie
morskie, kościół i około 800 m.-ców, zajmują-
cych się rybołówstwem. W 1788 r. zaszała tu
bitwa morska, w której Szwedzi zwyciężyli
Rossyan. W. N.

Hochnarr (Goldberg), grupa górska w Al-
pach Wschodnich, w Wysokim Tauernie, między
grupą Grossglockner na zachodzie i grupą An-
kogel na wschodzie. Grupa ta dosięga 3 258
m. wysokości w szczycie H. i oprócz tego po-
siada szczyty: Scharock 3 130 m., Sonnblick
3 095 m., na którym znajduje się obserwatoryum
astronomiczne, i Goldberg 3 066 m., w którym
najdowały się niegdyś kopalnie złota. W. N.

Hochspeyer, wieś w Bawaryi, w Palatynacie
Reńskim, o 10 km. na wschód od Kaiserslautern,
u źródeł Speyerbachu, lewego dopływu Renu,
na przecięciu kolei żelaznej; fabryka chemicz-
na, wyrabiająca ocet drzewny; wyroby z drzewa
i handel drzewny. W. N.

Höchst, miasto w Prusach, w prowincyi Hes-
sen-Nassau, w regencyi Wiesbadeńskiej, przy
uściu Niddy do Menu i na krzyżownicy kolei
żelaznych; wielkie fabryki farb, dalej—tabaki,

134

Hochstadt — Höcker Paweł.

cygar, wodociągów i t. d. Około 11 000 mieszkańców. W r. 1622 Tilly pobił tu księcia Chrystyana Brunswickiego, a w 1795 r. Austrycy Francuzów. W. N.

Hochstadt, miasteczko w Czechach, na wyżynie, wznoszącej się z prawej strony nad Iserą (prawy dopływ Elby); przędzalnie liane. W. N.

Hochstadt, miasteczko w Bawaryi, w regencyi Górnej Frankonii, nad rzeką Aisch; plantacychmielu i browar; do 2 000 m.ćów. W r. 1633 H. był zdobyty przez Szwedów i spalony. W. N.

Hochstädt (Hochstädt), miasteczko w Bawaryi, w regencyi Szwabskiej, na lewym brzegu Dunaju; fabryka słodu; około 2 500 m.ćów. W r. 1703 Francuzi pod wodzą marszałka Vittlarsa pobili Niemców, w 1704—odwrotnie: sprzymierzeni, pod wodą księcia Eugeniusza i Marlborougha, zwyciężyli armię francusko-bawarską; Anglicy miejsce zwycięstwa nazywają Blenheim, od sąsiedniej wsi Blindheim. W. N.

Hochstetter Ferdinand von, geograf und geolog (* 30 kwietnia 1829 r. w Esslingen—† 18 1lipca 1884 r. w Oberdöbling pod Wiedniem). Syn zasłużonego przyrodnika, zwłaszcza botanika, pastora Chrystyana Fryderyka H-a, studował w Maulbronnie i Tübindze teologię, głównie atoli poświęcił się naukom przyrodniczym i dotkoryzował się, napisawszy rozprawę o szpade wapiennym. Wkrósce potem wziął udział w pracach zakładu geologicznego rządowego w Wiedniu, w 1853—54 r. robił zdjęcia geologiczne w Leslie Czeskim, a w 1855—56 prowadził takież studya w górach Karlsbadzich i w środkowych bazaltowych górach Królestwa Czeskiego. W r. 1856 został docentem na uniwersytecie wiedeńskim. W 1857 r. przybył się do ekspedycyi „Novary” jako geolog, porzućił ją jednak w Nowej Zelandyi i poświęcił się dokładnemu zbadaniu południowej i północnej części tej wyspy. W 1860 r. został mianowany profesorem mineralogii i geologii w instytucje politechnicznym w Wiedniu, a w r. 1867 prezesem Towarzystwa geograficznego tamże. W 1863 zwiedził Szwajcaryę i Włochy; w 1869 Turcyę, w 1872—Rossyę i góry Uralskie. W r. 1876 został intendentem muzeum przyrodniczego dworskiego, a jednocześnie przyjął obowiązkę dyrektora gabinetu mineralogicznego i zbiorów antropologiczno-etnograficznych. W roku 1881 porzucił profesurę przy wyższej szkole technicznnej i wkrósce potem umarł.—H. ogłosił: „Neuseeland” (Sztutgard 1863); „Geolog.-topographischer Atlas von Neuseeland” (do spółki z Petermannem 6 kart, Gota 1863); „Reise der österreichischen Fregatte «Novara» um die Erde” (część geologiczna; 3 tomy, Wiedeń 1864—66); „Reise durch Rumelien” (pomieszczaona w „Mitteilungen d. geographischen Gesell. zu Wien”, 1870—71); „Die geologischen Verhältnisse des östl.

Teils der europ. Türkei” (z mapami geologicz-nemi; w „Jahrbuch der geologischen Reichsanstalt”, 1871—72); „Ueber den Ural” (Berlin 1873); „Asien, seine Zukunft, Bahnen und Kohlenschätze” (Wiedeń 1876). Jednocześnie wydawał nader rozpowszechnione postręczniki mineralogii i geologii: „Geolog. Bilder der Vorwelt und der Jetztwelt” (Esslingen 1873); „Die Erde” (Praga 1875) i t. d. Do spółki z Hahnew i Pokornym wydał H. „Allgemeine Erdkunde” (wyd. 4-e Praga 1886). Ostatnie lata naukowej działalności poświęcił studyom nad etnografią i archeologią. Nauce tej oddał się od czasu, gdy został zwierzchnikiem kommissyi archeologicznej przy cesarskiej akademii nauk. Włażyny za właściwe tu dodać, że H. nietylko w geologii stratygraficznej i opisowej zaznaczył dodatnio swą działalność. Podróż, odbyta na „Novarze”, wiele niezwykłych zjawisk, obserwowanych w tym czasie, zwróciły twórczy jego umysł na drogę samodzielnego ich badania; geologia dynamiczna zawdzięcza mu też niemało. Uczony ten badał zwłaszcza tworzenie się raf koralowych, wybuchy wulkanów na wyspie Nowej Zelandyi, tudzież skrętnie notował zjawiska, towarzyszące gejzerom, t. j. źródłom gorącym. S.J.

Hochvogel, najwyższa góra w Alpach Wapiennych Algauerskich, między Illerem i Lechem; jest to piramida dolomitowa, na 2 594 m. wysoka. Ze szczytu jej roztacza się wspaniały widok na Alpy od Wysokiego Tauernu (Gross Vedigerer) do Alp Glarneńskich (szczytu Tödi). W. N.

Hochwald, 1) góry porfirowe na Szląsku Dolnym, na obszarze waldenburskich pokładów węglowych, wznoszące się do 840 m.—2) grzbiet górski wyżyny Hunsrück, należącej do wyżyny kujawsko-Śląskiej, w pruskiej prowincji Reńskiej.—3) góra stożkowa, fonolitowa, wznosząca się na 784 m. zpośród piaskowcowych gór Łużyckich, o 8 km. na południo-zachód od Zittau; piękny widok ku stronie czeskiej.—4) falisty i bezleśny pomimo swej nazwy grzbiet na przesło 900 m. wysoki, łączący Tatry z górami Liptowskimi (Niżnemi Tatrami) i stanowiący dział wodny między Wagiem i Popradem, czyli między morzem Czarnem i Baltyckiem, będący więc częścią wielkiego europejskiego działu wodnego. W. N.

Höcker Paweł, współczesny malarz niemiecki (* 11 sierpnia 1854 w Oberlangenau, w hrabstwie Kłodzkiem). Wychowanie akademii monachijskiej, H. kształcił się pod kierunkiem W. Dieza, zwiedził następnie Paryż i Hollandę (1882), poczem poświęcił się wyłącznie niemal malarstwu rodzajowemu. H. należy do szeregu tych artystów, dla których malarstwo szkoły hollenderskiej stało się pierwowzorem, i którzy oczami mistrzów hollenderskich najchętniej patrzą na naturę, a właściwie od nich uczą się obserwowania przyrody. Już podczas studyów akade-

Hockerland — Hodell Franciszek.

135

mickich H. najbardziej zachwycał się obrazami Hollendrów, które widział w Pinakotece monachijskiej, upodobanie to nabrało większej jeszcze siły po zwiedzeniu przez artystę Hollandyi. Jego obrazy nadesłane na wystawę międzynarodową w Monachium w r. 1883 mają za temat przeważnie sceny hollenderskie i odznaczają się dobrą charakterystyką typów oraz wyrobioną już techniką, zwłaszcza w zakresie kolorystyki, specyalnie zaś w przedstawianiu sumiennie wystudyowanych efektów światłocienia. Lata 1884 – 1888 H. spędził w Berlinie, gdzie malował na-przemian portrety dziecinne, sceny rodzajowe z Hollandyi (jak np. Wspomnienia Zelandyi, Dziewczynka z kotem, O zmroku, Przy komin-ku), oraz epizody z życia na pokładzie okrętu niemieckich (Czyszczenie broni na pokładzie okrętu cesarskiego Deutschland, Próba strzelania z pancernika niemieckiego). W r. 1888 H. osiadł napoprót w Monachium, gdzie uprawia odtąd przeważnie nowy kierunek w technice malarskiej, dążący do uchwycenia farbami prawdziwego efektu światła słonecznego oraz skłania się do nowoczesnej szkoły mistyków. Do tej kategorii obrazów jego należą: Zakonnica w alei cienistej, Zwiastowanie Matce Boskiej, liczne portrety i wnętrza mieszkań.

Hockerland (Oggerlandya), jedna z dwunastu prowincyj, na które Prusy pod panowaniem Krzyżaków podzielone były. Dusburg i in-ni dawni historycy zwykle okolicę tę Pogezanią nazywają. Podług Hartknocha nazwa H. później dopiero, za czasów krzyżackich wpro-wadzona przez Niemców, którzy tę część Prus Hochrichtes Land, tj. kraj nierówny, nazywali, a to dla górzystości tamecznej ziemi. Ho-ckerlandyę oddzielał od Natangii rzeka Pasarga, a od Pomeranii—rzeki Melsunk i Draugen. Mia-sta w niej były: Elbląg, Brandeburg, Frauenburg, Tolkemit, Mühlhausen i zamek Szarpów (Gwag-nin). Traktatem z r. 1466 prowincya ta do-Pol-ski przyłączoną została. Ob. Pogezania.

Ho-czeu, t. j. „góra ognista”, wygasły wulkan na południowym stoku Thian szanu, niedaleko oazy Turfan.

Hoczew (Hoczów), wieś w Galicyi, w powiecie Lisieckim, nad rzeką Choczewką, w po-bliżu jej uścia do Sanu; posiada dwa kościoly, rzymsko-katolicki i grecko-katolicki. Pierwszy został ufundowany w r. 1510 przez Mikołaja Bała, ale w 1562 Maciej i jego brat Stanisław Bal, podkomorzy sanocki, zajęli grunta plebańskie i zamienili kościół na zbór protestańki; dopiero w r. 1629 kościół został zwrócony katolikom.

Hoczewka, rzeka górska w Galicyi; wypływa z Karpat Lesistych, płynie śród wązkiej górskiej doliny, której zbocza pokrywają lasy jodłowe; przepływa pod Baligrodem, i dalej, płynąc już szerszą doliną, wpada z lewej strony do Sanu

pod górą Grodziskiem. Obfituje w raki. Wzdłuż tej rzeki prowadzi droga do Węgier. W. N.

Ho Cz'uo (* 1660—† 1722), rodem z Kiangsu, znany pisarz-krytyk. Wydał Historyę dy-nastyi Han, i Historyę trzech Królestw. S. Pi.

Hodakowa Arnoldyna, malarka morawska (* 1822); odznaczała się głównie w malowaniu kwiatów, w czem dosła do wysokiego stopnia doskonałości, odtwarzając je niepełko z łudząc-cem podobieństwem do natury, ale także nada-jąc im układ poetyczny, pełen wdzięku i głęb-szej myśli. Prócz tego wykonała wiele obra-zów, przedstawiających rozmaite owoce i ptac-two, malowniczo na stołach marmurowych roz-łożone.

Hodann Karol Juliusz (* we Wrocławiu d. 13 czerwca r. 1816.—† tamże d. 21 stycznia r. 1880), chirurg. Wykształcenie zawodowe o-trzymał w mieście rodzinnem i tam też w r. 1842 osiągnął dypлом chirurga klasy I (Wundarzt). W roku 1846 został chirurgiem wrocławskiego szpitala Wszystkich Świętych i stanowisko to zaj-mował do śmierci, ceniony jako człowiek zacny i jako biegły wykonawca swej sztuki. W roku 1856 wydział lekarski w Greifswaldzie miano-wał go doktorem honorowym; w r. 1864 H. został, nie opuszczając posady szpitalnej, nadto chirur-giem okręgu miejskiego wrocławskiego (Kreis-wundarzt). W latach 1866 i 1870/l odznaczył się w szpitalach wojskowych, urządzonych dla rannych we Wrocławiu. Prace swe, dość licz-ne, po największej części był ogłaszać w „Verhandlungen der Schlesischen Gesellschaft für vaterländische Cultur”, należąc do najruch-liwnych członków tego towarzystwa; z prac tymych wymienimy tylko najważniejszą, p. n., „Der Harn-säure-Infarct in den Nieren neugeborener Kinder in seiner physiologischen, pathologischen und forrensischen Bedeutung” (1855). W r. 1867 wy-nalazł sposób uwidoczniania plastycznego śladów zbrodniarzy i opisał go w „Archiv für preuss. Strafrecht”. W chwilach wolnych zajmował się też poezya, szczególnie humorystyczną, jak o tem świadczy krotochwila „Der Traum des Medici-ners”, odegrana w r. 1872 podczas zjazdu leka-ry i przyrodników we Wrocławiu. Dr J. P.

Hodegeta (grec. ὁδηγητής = przewodnik, w znaczeniu przenośnym ten, kto w studyach naukowych drogę odpowiednią wskazuje. Hodegetyka albo Hodegeze = nauka o sposobach medycznego odbywania tych studyów. W r. 1822 Józef Jeżowski wykładał tę naukę w uniwersytecie wileńskim. R.

Hodejda, miasto w Arabii, w prowincyi Yemen, nad morzem Czerwonem, port Sany (ob.), wywozi kawę i bawełnę; 25 000 m-ców. W. N.

Hodell Franciszek Oskar Leonard, popularny dramaturg szwedzki (* 1840 w Sztokholmie—† 1890 w Lemshadze pod Sztokholmem). Był napród farmaceutą, potem, od 1860–70, akto-

136

Hodge Hugh Lenox — Hodgson Józef.

rem; w 1870 objął redakcyę pisma humorystycz.
„Söndagsnisse”, a w r. 1881 sam stał się jego
właścicielem.—Najpopularniejsze z jego komedyj
są: „Anderson, Petterson och Lumdström” (1886);
„En Sondag in det gröna” (1861); „Bort met
ständen” (1864, polityczna); „Fabriksflickau”;
„Familien Trügelin”; „Herr Larson Pariserhänd”:
„Hamrer Petterssons näyrsvisiter”; i „Syfröknar-
na” (w wydaniu zbiorowem 1868 r.); „Teter-
lif” (1869) i „Tre pas skor” (1851). Prócz te-
go wydał zbiór wierszy okolicznościowych p. t.
„Visor och kupletter” (2 zeszyty, ilustrowane
przez Wahlboma, 1873).

Hodge Hugh Lenox (* d. 27 czerwca w 1796 w Filadelfii — † tamże 23 lutego r. 1873), znany i zasłużony ginekolog amerykański. Wykształcienie lekarskie otrzymał w filadelfijskiej Pensylvanianian University i w r. 1817 dyplom doktorski osiągnął. Osiadłszy w mieście rodzinnem zają się wykonawstwem lekarskiem, uprawiając szczełgólnie położnictwo i leczenie chorób płci niewieściej. W latach 1826 i 1827 był współwydawcą pisma „North American Med. and Surg. Journal” i ogłosił w nim szereg prac drobniejszych treści różnej. W r. 1835 został w Filadelfii profesorem położnictwa i chorób niewieścich; stanowisko to zajmował chubnie do roku 1863, w którym ustałił, jako emeryt. Z prac jego większych najważniejsze są: „On diseases peculiar to women, including displacements of the uterus” (Filadelfia 1860) i „The principles and practice of obstetrics” (tamże 1864), w obu pomieścił to wszystko, czego wieloletnie, a bardzo bogate, doświadczenie nauczyło go.—Syn jeogo, także imieniem Hugh Lenox (* w Filadelfii d. 30 lipca r. 1836—† tamże w roku 1881), był również lekarzem i zajmował się chirurgią oraz anatomią.—Por. Biograph. Lexikon d. hervorragenden Aerzte” (tom III str. 228 i tom VI str. 855).

Hodgkin Tomasz (* w Nottingham d. 16 stycznia r. 1798—† w Jaffie d. 5 kwietnia roku 1866), lekarz, filozof i filantrop. Wykształcił się w Edynburgu, gdzie w r. 1823, obroniwszy rozprawę „De absorbendi functione”, dyplom doktorski otrzymał. Osiadłszy w Londynie, gdzie zają się wykonawstwem lekarskiem, w r. 1825 został członkiem towarzystwa Royal College of Physicians, jako też docentem anatomii patologicznej i konserwatorem zbiorów anatomicznych w Guy's Hospital. Na stanowisku tem założył się, porządkując powierzone pieczy swej zbiory i opisując je w „Catalogue of the preparations in the anatomical museum of Guy's Hospital etc.” (Londyn 1829). W szpitalu, wymienionym założył też klinikę i nauczał w niej do roku 1837, w którym przeszedł do szpitala św. Tomasza, gdzie otrzymał posadę kuratora zbiorów muzealnych i profesora lecznictwa praktycznego. Jako lekarz cieszył się wzięłością i powodzeniem niemałem; pomimo to pracował wie-

le naukowo, jako członek licznych towarzystw uczonych; należał też lat wiele do senatu universytetu londyńskiego.—Zaniechawszy zupełnie wykonawstwa lekarskiego, w ostatnich latach życia zajmował się już wyłącznie prawie filozofią, filantropią i antropologia, przyczynił się też znacznie do założenia towarzystwa etnologicznego w Londynie. H. był przyjacielem M. Montefiorego (ob.) i jako lekarz towarzyszył mu niejednokrotnie w podróżach na Wschód; podczas podróży takiej w r. 1866 zachorował w Jafie na biegunke krwawą i zmarł; Montefiore uczcił go pomnikiem w tem mieście. H. należał w swym czasie do liczby najuczeńszych lekarzów angielskich; obok nauk lekarskich, które znał wybornie, z zamiłowaniem zajmował się nadto filozofią, filologia, geologia, zoologia, antropologia i dziejami lecznictwa. Pozostawił mnóstwo prac większych i muiejszych, papisanych przeważnie dobrze; tu wymieniamy tylko dzieło jego najważniejsze: „Lectures on the morbid anatomy of the serous and mucous membranes” (Londyn i Paryż 1836 i 1837, 2 tomy; przekład niemiecki, F. G. Behrenda i Levinia, Lipsk 1843 i 1844). Po śmierci H-a S. Wilks wydał część prac po nim pozostałych p. n. „An account of some unpublished papers of the late Dr Hodgkin” (w „Guy’s Hospital Reports” 1878, ser. 3, tom XXIII str. 53 i nast.). — Por. „The Lancet” (1866, T. I str. 445) i „British Med. Journal” (1866, T. I str. 447). Dr J. P.

Hodgson Józef (* w r. 1788 w Penrith [Cumberland] — † w Londynie d. 7 lutego roku 1869), chirurg znakomity. Do szkół uczęszczał w Birminghamie, następnie w Londynie uczył się sztuki lekarskiej, kształcąc się głównie na chirurgię w szpitalu św. Bartłomieja; w czasie tym na utrzymanie swe ciężko zarabiać musiał dawaniem lekcyj oraz pisywaniem dla dzienników. W r. 1811 praca jego „Essay on diseases of the arteries and veins” na konkursie otrzymała nagrodę; rozszerzoną znacznie i pogłębioną wydał później p. n. „Treatise on the diseases of the arteries and veins” (Londyn 1815, wyd. 2-e tamże 1822; przekłady: niem. Koberweina, Hannower 1817, franc. Bresecheta, Paryż 1819, włoski, Caimiego, Medyolan 1823). Był to w swoim czasie najlepszy podręcznik o chorobach naczyń krwionośnych. Jako dopełnienie do niego wydał H. atlas p. n. „Engravings intended to illustrate cases of the diseases of the arteries etc.” (Londyn 1815, in fol.). Wstawiwszy w r. 1811 do służby wojskowej, został H. chirurgiem młodszym (Assistant Surgeon) w York Hospital (Chelsea), potem czas pewien zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Cheapside. W r. 1818 przeniósł się do Birminghamu i został tam chirurgiem ordynującym w szpitalu głównym (General Hospital and Eye Infirmary). Stanowisko to zajmował lat 30, wykonywając lecznictwo także na mieście. Zapro-

Hodgson Brian-Houghton — Hodgson Schadwort Henryk.

137

szenia na objęcie miejsca chirurga w londyńskim Middlesex Hospital nie przyjął; tak samo odmówił w r. 1840 przyjęcia katedry chirurgicznej po W. Fergussonie (ob.) w Edynburgu. Zaniewidziawszy na jedno oko, opuścił Birmingham w r. 1848 i osiadł w Londynie, gdzie już wcale nie trudnił się wykonawstwem lekarskiem, lecz wyłącznie zajmował się naukowo, jako członek różnych towarzystw uczonych, stołecznych; od r. 1823 był też członkiem korrespondentem Towarzystwa lek. wileńskiego.—H. należał do rzędu najwybitniejszych chirurgów swego czasu, ale, zajęty przeważnie wykonawstwem, pisywał niewiele: tylko dzieło już wyżej wymienione zdjednało mu sławę europejską.— Por. „The Lancet” r. 1869 (T. I str. 243); „British Med. Journal” (1869, T. I str. 154) i J. Bielińskiego „Stan nauk lek. za czasów Akad. med. chir. wileńskiej” (Warszawa 1889, str. 795, gdzie jednak imię podano mylnie Wilhelm zamiast Jozefi.

Dr J. P.

Hodgson Brian-Houghton, orjentalista, dyplomata i publicysta angielski (* w�ućku ku XVIII). W r. 1818 wstało do służby cywilnej w Bengalu, w 1820 był posłany do Katmandu, stolicy Nepalu, jako towarzysz rezydenta angielskiego, i tu przebywał do roku 1843, w którym wyszedł ze służby. Po pięciu latach wrócił znowu do Indji i jako ozłowiek prywatny mieszkań w Dardżylingu przez lat 16, poczym wrócił do Europy, osiadł w południowej Francji, gdzie żył w odosobnieniu do późnej starości. Przez czas dwudziestu przeszło lat pobytu swojego w stolicy Nepalu, poznał dokładnie język, przyrodę, stosunki etnograficzne i gieograficzne tej krainy himalajskiej. W tym także schronisku buddyzmu indyjskiego odkrył nieznane zabytki sanskryckie literatury buddyskiej, które następnie za pomocą kopji, na miejscu wykonanych, rozpowszechnił w świecie uczonym europejskim i indyjskim, rozsyłającą się do towarzystwa azjatyckich w Kalkucie i innych miastach Bengalu, w Londynie, w Paryżu, do biblijoteki Bodlejańskiej w Oksfordzie, do Instytutu francuskiego i do Burnoufa. Tym sposobem H. stworzył sanskryckie studja buddystyczne. Jego też liczne rozprawy, drukowane w różnych czasopismach naukowych położyły podstawę i ustaliły na długo nasze wiadomości z zakresu etnografii, gieografii, lingwistyki, fauny i flory Nepalu. Rozdawnictwem zaś cennych swych zbiorów, kraju tego dotyczących, wzbogacił różne muzea. W przedmiocie badań buddyzmu wydał dwa znakomite dzieła: „l’Introduction à l’histoire du Bouddhisme indien” i „Lotus de la Bonne Loi”. Rajendra Lal Mitra podał bibliografję artykułów i rozpraw H-a w przedmowie do dzieła: „The Sanskrit Buddhist Literature of Nepal” (Kalkuta 1882). Wybór tych prae wydano pod nagłówkiem „Essays on the languages, literature and religion of Nepal and Tibet” (Londyn 1874).

W. Hunter ogłosił katalog darów, jakie H. poczynił z rzadkich i cennych swych rękopisów; tytuł jego: „Catalogue of sanscrit manuscripts collected in Nepal and presented to various libraries and learned societies by B. H. Hodgson” (Londyn 1881).

A. A. K.

Hodgson John-Evan, współczesny malarz angielski (* 1 marca 1831 w Londynie), wychowaniec akademii królewskiej. Uprawiał z początku malarstwo rodzajowe, następnie historyczne, a po odbytej podróży do Afryki (1868) umiłował przedewszystkiem tematy arabskie. Na wystawie paryskiej z 1878 r. znane były powszechnie dwa jego obrazy: Płatnerz i Nowoczesny Akteon.

Hodgson Schadworth Henryk, znakomity spółczesny filozof angielski (* 1834), jeden z najwybitniejszych krzewicieli t. zw. idealizmu krytycznego (ob.) w Anglii, t. j. szkoły filozoficznej, usiłującej konsekwentnie rozwijać i uzupełniać doktryną filozoficzną Kanta (ob.). Za właściwą metodę filozofii uważa H. metodę „swiadomości refleksyjnej”, która polega na analizie podmiotowej danych nam w rzeczywistości zjawisk świadomości. W rzeczywistości jednak szkoła angielska idealizmu krytycznego daleko odbiega od Kanta, gdyż za właściwą dyscyplinę filozoficzną uważa, nie teoryę poznania, lecz metafizykę, która poucza o zasadach bytu. Teorya poznania jest podług tej szkoły, wynikiem nieprawowitego rozdziału pomiędzy rzeczywistością a jej poznaniem. Świadomość pierwotna stawowi szereg nie odniesionych jeszcze przez podmiot ani do przedmiotu, ani do siebie samego czuć i wyobrażeń, uczuć i myśli. Dalszym stopniem rozwoju świadomości jest uznanie pewnej części tych swoich stanów za „rzeczy”. Od tej chwili stoprzoczyna się „refleksya”. Trzecim stopniem jest wyraźne odróżnienie „rzeczy” od stanów świadomości. Na tym stopniu odróżnia H.: metodę przyrodniczą, która traktuje „rzeczy” niezależnie od stanów świadomości, i filozoficzną, której zadaniem jest sprowadzenie znaczenia wszystkich pojęć do świadomości. W tem znaczeniu rozumie H. znaną zasadą: „Esse est percipi” (istnieć—znaczy być postrzeganym). Z tego stanowiska, podług H-a, jest przyjęcie rzeczy w sobie, niezależnych od świadomości, sprzecznością wewnętrzną (contradictio in adjecto). Dla nauk przyrodniczych ma pojęcie rzeczy w sobie wartość metodyczną, dla filozofii—żadnej. Kanta krytykuje H. dość stanowczo i na miejsce jego wywodu warunków transcendentalnych świadomości stawi badanie zjawisk pierwotnych świadomości, na której-to drodze, zamiast kantowskich form apriorycznych, znajduje tak zwane przez siebie elementy niepodzielne świadomości. Te elementy niepodzielne są zarazem od świadomości nieoddzielne. Punkty widzenia, z których dana egzystencja może być rozważaną, odróżniać należy od pierwiastków, ktore tę egzystencję

Encykł. powst. Ilustr. Zess. 227. T. XXIX

18

138

Hödhr — Hodża Michał.

stanowią. Podmiot i przedmiot nie są różnemi elementami, ani tem mniej różnemi egzystencями, tylko rezultatami różnych punktów widzenia, z których jedna i taż sama egzystencja jest uważana. Natomiast, czas, przestrzeń i czuła się elementami. Powyższe zasady tworzą, podług H-a, treść filozofii analitycznej. Oprócz niej istnieje jeszcze filozofia konstrukcyjna, której przedmiot jest nieoddzielny od świata widzialnego świat niewidzialny. Główniejsze dzieła H-a: „Time and space” (Londyn 1865); „Kants analytic and synthetic judgements” („Mind”, t. II, r. 1877); „The philosophy of reflection” (2 t., Londyn 1878); „On causation” („Mind”, t. V, r. 1880); „On free will” („Mind”, t. VI, r. 1881); „The metaphysical method in philosophy” („Mind”, t. X, r. 1885); „Philosophy and experience” (Londyn 1885); „Reorganisation of philosophy” (tamże 1886); „Unseen world” (tamże 1887); „Subject and object in psychology” („Mind”, t. XII, r. 1887); „Free will: an analysis” („Mind”, t. XIV, r. 1889); „What is logic” (Proc. of Royal Soc., 1889); „The laws of association” (t-że 1889); „Matter” (t-że 1891); „Mind” (t-że 1892); „The conception of infinity” (t-że 1893). Mns.

Hödhr (albo Hodur), ślepy brat Baldra, powodujący śmierć jego (ob. Baldur). U Saksona Gram. H. występuje jako Hotherus, syn króla szwedzkiego, i walczy z bratem Balderem o piękną Nannę norweską.—Por. Grimm „Deutsche Mythologie” (204, 783); Paul „Grundriss der german. Philologie” (I, 1063, 1064, 1100, 1117. J. K.

Hodi J. T. (pseud.), ob. Tokarzewicz Józef.

Hodietina Wacław (z), ob. Hajek Wacław.

Hodister Artur, podróżnik pochodzenia belgijskiego (* 1847—† 1892 w Afryce), odbywszy liczne podróże po Australii, Indyach i Filipinach, wstąpił do służby państwa Kongo, gdzie rozwinął energiczną działalność. W 1891 r. przedsięwziął podróż na górną część rzeki Kongo, gdzie miał założyć stacyję handlową, lecz w Ribariba został zabity wraz z sześciu białymi towarzyszami przez zbuntowanych Arabów. W. N.

Hódmezö - Vásárhely, miasto na Węgrzech, w komitacie Szongradzkim, niedaleko Cissy, na kolei żelaznej do Szegedynu; miasto przemysłowe i handlowe, jarmarki na bydło i konie; posieda dwie studnie artezyjskie; 56 000 m-ców, Węgrów. W. N.

Hodometr (z grec.), przyrząd do mierzenia drogi, przebytej wozem albo pieszo.

Hodonin (Göding), miasto w Morawii, na prawym brzegu Morawy (March), która tu tworzy granicę z Węgrami, na kolei z Krakowa do Wiednia; wielka fabryka tytoniu; w pobliżu kalpalnia węgla kamiennego; w 1890 r. 8482 mućów, w tem 4 266 Czechów, 3 268 Niemców. W. N.

Hodowice albo Hodowica, wieś we wschodniej Galicyi, w powiecie Lwowskim, w pagórkowatej okolicy, o 12 km. na południo-zachód od Lwowa, o 6 km. na północo-zachód od stacyi pocztowej w Nawaryi, a o 3 km. na północo-wschód od stacyi kolei Glinna, nad potokiem Szczerkiem, tworzącym tu mały stawek (potok ten płynie dalej ku południu przez krainę gipsową i uchodzi do Dniestru). Do obrazu Matki Boskiej w tutejszym kościele odbywają się pobożne pielgrzymki („Słownik geograficzny”). W. N.

Hodów, wieś we wschodniej Galicyi, w powiecie Złoczowskim, o 5 km. na wschód od Pomorzan. Wieś ta pamięta jest w dziejach męstwem garstki Polaków w liczbie 600, otożonej tutaj przez tłumy Tatarów w 1694 r.: wezwani do poddania się, Polacy odpowiedzieli: „my czekamy śmierci”—i po sześciogodzinnej walce odparli Tatarów; których 4 000 zostało na placu, wszyscy zaś z naszego oddziału byli okryci ranami, a wódz Zachorowski zmarł wskutek ran odniesionych. O boju tym świadczą liczne mogły w pobliżu wsi, w samej zaś wsi, na stromem wzgórzu, wśródwościańskiego ogrodu, wznosi się pomnik kamienny w kształcie piramidy z żelaznym krzyżem na szcześć postawiony przez Jana Sobieskiego. („Słownik geograficzny”). W. N.

Hoduciszki, wieś w powiecie Święciańskim, nad rzeką Komajką (dopływ Birwiły, która wpada do Miadziłki, dopływu Dzisny), leży o 28 wiorst na wschód od Święcian, a o 112 wiorst od Wilna; niegdyś własność Kiszków, z których Stanişław, biskup wileński, ufundował tu kościoł. („Słown. geogr.”). W. N.

Hodża Michał Miłosław, kaznodzieja ewangielicki i turicz słowacki (* 1811 w Rakazy, w zupie Turczauskiej —† 1870 w Cieszynie). Nauki początkowe pobierał u starego Buriana, który był nauczycielem Kollara; to też idee piewcy Córzy sławy wcześnie się w jego sercu przyjęły. Na studyach teologicznych w Preszburgu już należał do grona najzarliwskich literatów czesko-słowackich, a w mowie swej, wypowiedzianej d. 23 września r. 1833 na pierwszem posiedzeniu Towarzystwa Słowackiego, gorąco głosił naukę Kollarowską o wzajemności, głównie pomiędzy Czechami i Słowakami (drukowana w „Plodech sboru učenců ſěči českoslovanske prešporskeho” w Preszburgu r. 1836). Również w gloryfikacyj i lirycznej „Československe ſěči” (w temże czasopiśmie) i w obrazie epickim z dzieżiewej Słowaków północnych p. t. „Meč křivdy”, naśladował najwierniejCORE SŁAWY.—Ukończywszy w r. 1837 studya teologiczne w Wiedniu, H. zaraz potem został wybrany na pierwszego kaznodzieję zboru liptowskiego św. Mikołaja. Tam pracował i cierpiał aż do śmierci; cierpiał skutkiem zawiści podwładnych mu starszych kolegów, skutkiem

Hoë von Hoënegg Maciej — Hoecke (ród).

139

intryg i waśni stronnictw miejscowych, najbardziej zaś z powodu uporczywej madiaryzacyi, z którą walczył wszelkiemi sposobami. W r. 1848—49 rozpoczął agitacyję patryotyczną: przemawiał na zgromadzeniach ludowych, z Hurbanem i Szturem formował drużyny ochotnicze na pomoc wojsku cesarskiemu w walce z Węgrami, a podczas największego territoryzmu w porę uchylił się do Pragi. Po słumieniu powstania, pośrócił do św. Mikołaja, ale tam spotkało go nowe prześladowanie ze strony tak zwanych madiaronów, którzy agitowali za połączeniem luteranów słowackich z kalwinistami węgierskimi, coby się równało wynarodowieniu; H. więc, korzystając z patentu cesarskiego z r. 1859, porwacającego Kościółowi ewangelickiemu na Węgrzech dawny samorząd, bronił żarliwie języka narodowego, jako liturgicznego, i w tym celu zaprowadzał w liturgii pewne innowacyje, które właściwie były tylko powrotem do starych obrzędów jednoty braterskiej. Za to powstały przeciw niemu naprzód wszystkie żywioły rengackie w sądach kościelnych, a potem władze cywilne i wojskowe, i skończyło się na tem, że w r. 1867 został pozbawiony swego urzędu, opuścił kraj ojczyst i zamieszkał w Cieszynie. Zasługi jego w sprawie narodowej było ogromne; w piątem dziesięcioleciu w. XIX w jego domu się odbywały wszelkie narady patryotyczne; on założył i od r. 1844—47 prowadził towarzystwo literackie „Tatrin”; r. 1845 powołał do życia Towarzystwo wstrzemięźliwości; w tymże roku wespół z innymi patryotami doprowadził do skutku założenie pierwszego dziennika politycznego, który potem wydawał Ludewit Sztur. Później d. 28 marca 1848 r. na wolnem zgromadzeniu Żupy Liptowskiej on-to sformułuł pamiętne „najdosti národa slovenskeho”, podstawę słynnego Memorandum słowackiego z r. 1861. Zasadny naukowe dzisiejszego literackiego języka słowackiego wyłożył w pracach swoich: „Epigenes slovenicus. Liber primus. Tentamus orthographiae slovenicae” (w Lewoczy 1847) i „Větin o slovenčině” (1848). W książce swej „Dobruo slovo Slovakom, sucim na slovo” (Lewocza) postawił przed oczy spółziomkom smutny stan ich ojczyny, słusznie go przypisując niedostatecznemu wykształceniu i bezmyślnemu popědowi, do wynarodowienia się; cudzoziemcom zaś wyjaśnił opłakane położenie Słowaków w znakomitej broszurze „Der Slovak” (Praga 1848).—W późniejszych latach H. jako poeta już nie występował publicznie, ale wierszować nie przestawał, o czem świadczą znane tylko z wyjątków: obszerny utwór liryczny „Vieroslavian”, oraz poemat boaterski „Matora” w rodzaju kollarowskim.—Jar. Viček w Encyklopediyi Otty. *

Hoë von Hoënegg Maciej, zelotyczny teolog luterański (* w Wiedniu około r. 1580—† w Dreźnie 1645). Szlachetnie urodzony, umiał to wyzyskać na każdym kroku swego życia. Po

odbyciu studyów w Wittenberdze, zdołał tak powyżskać względy elektora Chrystyana II, że tenże w r. 1602 mianował go trzecim nadwornym kaznodzieją w Dreźnie, obdarzając go często hojnemi zapomogami pieniężnemi. Zniewolony poruczyć mu w 1604 superintendenturę w Plauen, obdarował go hojnym, jak na ówczesne czasy, darem: 3 tysiącami guldenów. W r. 1611 H. powołały został na dyrektora stanów ewangelickich w Czechach, a w dwa lata później elektor saski, Jan Jerzy I, powołał go na pierwsze go kaznodzieją nadwornego do Drezna, gdzie H. działał do śmierci. Był on nietylko nieprzejezdnanym luteraninem, ale zawziętym przeciwnikiem tak Kościoła reformowanego jak rzymsko-katolickiego. Przyjęcie ze strony elektora brandenburskiego, Jana Zygmunta, wyznania helwекiego (1613), ofiarowanie korony ceskiej reformowanemu elektorowi Palatynatu, Fryderykowi V (1619), wogółe przewaga wyznania helwекiego w Cesarstwie Rzymskiem—jeszcze bardziej roznamiętniała dumnego szlachcica na duchownem jego stanowisku. Nienawiść do Kościoła Rzymskiego objawiła się w czasie Trzydziestoletniej wojny w interesownej przyjaźni. Pomawiają H., że nie korzystał użył swego wpływu na elektora saskiego Jana Jerzego I, wchodząc w stosunki z cesarzem i jezuitami, i że skłonił elektora do podpisania niezaszczytnego dla Ewangielików pokoju. Z literackich prae H. wymieniamy: „Triumphus calvinisticus” (1614); „Prodromus” (1618); „Evangelisches Handbüchlein wider das Papstthum”. Przez 30 lat pracował nad Kommentarzem do Apokalipsy 1610—40, 2 tomy). Żywot i działalność H-a opisał F. A. G. Tholuck „Lebenszeugen der lutherischen Kirche vor und während der Zeit des dreissigjährigen Krieges” (1861). Ks. A. K. D.

Hoechener, ob. Hohenheim W. B. v. i Paracelsus.

Hoechle Jan Baptysta, malarz szwajcarski (* 1754 w Klingenau, w kantonie Aargau — † 1831 w Wiedniu). Kaszałcił się pod kierunkiem Hartmanna w Augsburgu i Doernera w Monachium. Jako malarz nadworny bawarski, a później austryacki, tworzył na zamówienie mnóstwo portretów, obrazów rodzajowych i kopiował mistrzów niderlandzkich; najważniejszy jednak je go repertuar artystyczny stanowią obrazy historyczne, a z nich wybituiejsze są: Spotkanie cesarza z elektorem, Zaślubiny Franciszka II z księżniczką d'Este, oraz Berthier ubiegający się o rękę ks. Maryi Ludwiki. S. S.

Hoecke van den, uzdolniona rodzina malarzy flamandzkich. Protoplastą ich był Gaspar van den H. (* w Antwerpii — † po r. 1635), który w 1603 został mistrzem wyzwolonym św. Łukasza. Pracował przy ozdabianiu opactwa Sant Wynock.— Jan van den H. (* 1598 w Antwerpii — † 1651 tamże). Syn i uczeń poprzedzającego,

["140", "Hoeckert Jan — Hoefer Jan.", "a także Rubensa, uprawiał malarstwo pejzażowe i portretowe. Bawił czas jakiś we Włoszech, studyując głównie w Rzymie, następnie dał się do Niemiec, gdzie pracował dla cesarza i elektorów. Do Antwerpii powrócił dopiero razem z dworem arcyksięcia-regenta Leopolda Wilhelm-a (1647), u którego stale wówczas pracował. Portret tego księcia, na koniu, w zbroi, pędzla H-a, znajduje się w Wiedniu. Prace H-a są bardzo rzadkie. Jego Chrystus na krzyżu w kościele Zbawiciela w Bruges odznacza się siłą wyrazu; muzeum antwerpskie posiada jego Św. Franciszka z Assyżu w adoracyi przed Dzieciakiem Jezus; inne, nieliczne, obrazy znajdują się oprócołach belgijskich i w Wiedniu, który, oprócz dwóch portretów arcyksięcia Leopolda Wilhelm-a, posiada kilka obrazów allegorycznych tego artysty.— Robert van den H. (* 1622 w Antwerpii—† po r. 1695), brat poprzedzającego, a syn i uczeń zarazem Gaspara. Uprawiał malarstwo rodzajowe, batalistyczne i historyczne; naśladował Piotra Snayersa, znać na nim także wpływ Teniersa. Arcyksiąże Albert miںaował go inspektorem fortyfikacyjr flandryjskich, nie zostało to bez wpływu na rodzaj jego obrazów; odtąd zaczął malować przeważnie sceny wojskowe, grupy figurek, jakie umieszczał na tych obrazkach, są wybornie uchwycone, prawdopodobnie z natury. Obrazy jego znajdują się w Brukselli, Dunkierce (Obozowisko, z r. 1665, w muzeum miejscowem) i w Wiedniu, gdzie ich jest najwięcej, bo dziewięć—wszystkie w Galeryi Cesarskiej; z nich najciekawszy obrazek: Obchód uroczystości na lodzie w obrębie fortyfikacyjr ostendzkich. H. był także zręcznym rytownikiem; Bartsch wylicza 21 jego prac w tym dziale sztuki. s. s.", "Hoeckert Jan Fryderyk, malarz szwedzki (* 26 sierpnia 1826 w Joenkoeping—† 16 wrzesnia 1866 w Goeteborg). Uczeń J. K. Boklunda (1844), przejął od niego dążność do malownictwości w obrazach, a raczej dążność tę spotęgował, gdyż sam posiadał wrodzone poczucie kolorystyki. R. Muther powiada, że H. był pierwszym w Szwecyi, który patrzył na świat okiem prawdziwego artysty, i że właściwie nie jest on ani malarzem rodzajowym, ani historycznym, za jakiego uchodzi, ale „malarzem par excellence”, to jest, że mu nie tyle szło o przedmiotowość i znaczenie traktowanego tematu, ile o efekta światła i cieni, oraz grę barw, jaka uderzała go w naturze. Umysł wrażliwy, badawczy, obdarzony zmysłem piękna, H. przestudydował wszystkie niemal szkoły, zwiedził wiele krajów i wełniał w siebie wszystko, co go uderzało, zarówno w historycznym rozwoju malarstwa, jak i w malowniczych stronach, jakie poznał w podróży swojej. Studyował głównie w Monachium (1846) i w Paryżu (1851—57), gdzie obraz jego: Kazanie ludowe w izbie w Laponczyków, nagrodzony został wielkim medalem", "podczas wystawy z 1856 r. i zakupiony do muzeum w Lille. Drugi obraz podobnej treści: Wnętrze chaty lapońskiej, wystawiony tamże w Salonie (1857), nabyty został do Muzeum narodowego w Sztokholmie. Z innych obrazów jego najwybitniejsze są: Córka Roettvika (1862), uchodzący za jego dzieło naczelné; Bellman w pracowni Sergela (1865) i wreszcie ostatnia praca jego: Pożar zamku sztokholmskiego w r. 1697 (1866), ze świetnemi refleksami światła pożarnego na staroświeckich kostiumach. H. niewiele malował, ale cokolwiek tworzył—tworzył z zamiłowaniem i dobrze.—Por. T. Chasrel „Études sur le Musée de Lille” (w „L’Art” 1877, IV, 261); R. Muther „Geschichte der Malerei im XIX Jahrhundert” (Tom III, Monachium 1894, str. 271—272). s. s.", "Hoefer Wolfgang (* w r. 1614 we Freisingu [Bawarya góna]—† w Wiedniu około r. 1681) lekarz. Do nauk zawodowych przykładał się w Ingolstadzie, gdzie ojciec jego był profesorem lecznictwa, i tam po zwiedzeniu znaczniejszych uniwersytetów hosłkich i francuskich w r. 1653 dyplom doktorski otrzymał. Następnie z powodzeniem zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Straubingu (Bawarya), Linzu i Raabe na Węgrzech; nakoniec powołano go do Wiednia, gdzie życia dokonał, jako ces. kr. radzica nadorny. H. pierwszy z lekarzy opisał karłactwo (Cretinismus) w jedynem, znanem dzięle swem „Herculis medici, sive locorum communium medicorum tomus primus” (Wiedeń 1657, wyd. 2-e tamże 1664, 3-e Norymberga 1666, 4-e tamże 1675).— Por. „Biographie médicale” (T. V str. 235); H. Haesera „Lehrb. d. Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, T. II str. 416) i Daremberga „Histoire des sciences méd.” (T. II str. 962 i 1302). Dr J. P.", "Hoefer Jan Krystyan Ferdynand (* d. 21 kwietnia r. 1811 w Dösnitz (ks. Schwarzburg-Rudolstadt] —† w Brunow [Seine - et - Oise] w maju r. 1878), lekarz i literatúr. Rodzice przeznaczyli go do stanu duchownego, do którego wszakże nie czuł w sobie powołania żadnego; opuścił więc dom rodzicielski z zasobami bardzo skromnemi i piechotą przeszedł Niemcy, Hollandy i Belgię. Wydawszy się z grosza ostatniego wstąpił w r. 1830 do pułku cudzoziemskiego ks. Hohenlohego i z nim popłynął do Morei. Gdy w roku następnym pułk ów rozpuszczono, przybył do Paryża i znalazł tam zajęcie w szkołach: Collège Nantua, Saint-Etienne i Roanne; był też do r. 1836 sekretarzem W. Cousina (ob.), oraz zarabiał na życie dawaniem lekcyjry prywatnych i pisaniem artykułów naukowych dla „Annales d'anatomie et de physiologie”, oraz innych wydawnictw peryodycznych是非歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸歸

Hoefnagel Jerzy — Hoelperl Antoni.

141

konawstwem lekarskiem w Paryżu, ale zawsze zajęciem jego głównem była praca literacka, bardzo pokaźna, o ile chodzi o liczbę dzieł wydanych, ale tylko kompilacyjna, nie oparta na poszukiwaniach własnych. W latach 1843 i 1846 z polecenia rządu francuskiego jeździł do Niemiec dla zbadania sposobu nauczania na wydziałach lekarskich i w szkole rolniczych; po powrocie z wycieczek tych złożył sprawozdania szczególowe o wyniku badań swych. W r. 1848 otrzymał obywatelstwo francuskie w nagrodę za oddane usługi. W r. 1851 wydawca paryski, Didot powierzył mu redaktorstwo naczelne swej „Nouvelle biographie générale” (Paryż 1851—1866, tomów 46). Oprócz tego wydał między innemi: dzieje chemii (Paryż 1842 i 43; wyd. 2-e tamże 1867 — 69), słowniki chemii i fizyki (1846), lecznieta praktycznego (1847), botaniki (1850), nadto dzieje fizyki i chemii (1872), botaniki, mineralogii i geologii (1872), zoologii (1873), astronomii (1873) i matematyki (1874); na język francuski H. przelożył chemię Berzeliusa (1845—50) i Humboldt a „Ansichten der Natur” (1850).—Por. G. Vapereau „Diction. universel des contemporains etc.” (wyd. 5-e, str. 943) i „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (t. III str. 231). Dr J. P.

Hoefnagel Joris (Jerzy), malarz flamandzki, przeważnie miniaturzysta (* 1545 w Antwerpii—† 1618 w Wiedniu). Syn zamożnych rodzin cow, podróżował wiele; poznął prawie całą Europę (Włochy, Francję, Hiszpanię i Niemcy), najwięcej jednak pracował w Monachium, w Pradze i w Wiedniu. H. był uczniem J. Bola i należał do rzełu najbardziej wszechstronnie wykształconych artystów swego czasu. Lubił przedewszystkiem obrazki małego rozmiaru, najchętniej two rzył rysunki przeznaczone do reprodukcyj, szkice, i malował miniatury, czem przyczynił się poniejęd do wznowienia upodobania w tym rozdzaju malarstwa. H. pracował przy dworze księżąt bawarskich Alberta i Wilhelma, a następnie dla cesarza Rudolfa II i arcyksięcia Ferdynanda, dla których wykonał nader pracowite i cenę rzeczy, a mianowicie: dla cesarza Rudolfa zbiór 1300 rysunków miniaturowych z zakresu trzech królestw przyrody, a dla arcyks. Ferdynanda, przechowywany dotąd w Wiedniu w bibliotece cesarskiej, mszał czyli „Missale romanum”, ozdobiony w piękne litery i winiety. Mszał ten, który kosztował go 8 lat pracy (1582 — 1590), jest najważniejszem dziełem jego w zakresie malarstwa miniaturowego; niewyżerpana pomyślność w ornamentyce i wyborne traktowanie pejzażu, zwierząt i drobnych przedmiotów, zdumiewają bogactwem motywów i świetnością barw. Szkice swoje archeologiczne i pejzażowe, jakie gromadził w licznych podróżach, H. spożytkował głównie w obszernem sześciotomowem (in folio) dziele geograficznic ilustrowanem, wydanem z tekstem kanonika Jerzego Brauna w la-

tach 1572—1618 w Kolonii, p. t. „Civitates orbis terrarum in aes incisae... colloborantibus Francisco Hohenbergio, calcographo, et Georgio Hoefnagel”. Piękną miniaturę z jego podpisem i datą (1573), przedstawiająca widok Sewilli, posiada biblioteka książąt burgundzkich w Brussekelli. S. S.

Hoeijer Benjamin Karol Henryk, sławny filozof swedzki (* w Stora- Shewdi w Dalekarlii 1767 r.—† w Upsali 1812 r.). Roku 1789 był docentem, w 1798 adjunktem filozofii w Upsali. Jego charakter niepodległy, duma, opinie liberalne, sarkastyczność—przeszkadzały mu w karyzerze naukowej: siedem razy był prześcigany przez współzawodników, niedorównywających mu zdolnościami i zasługami, i dopiero po rewolucyj, r. 1809, zdolał otrzymać katedrę profesorską. Uczeń Kanta, zaprzyjaźniony z Reinholdem, Fichtem i Schellingiem, z którymi się zapoznał podczas swoich podróży (1798, 1800—1802), stał się propagatorem filozofii niemieckiej w Szwecy i był w niektórych punktach zwiasunem idei Hegla. Uchodzi, obok Boestrema, za największego z myślicieli szwedzkich. Wykłady jego ustne odznaczały się siłą i głębokością myśli, jasnością i szlachetnością wysłowienia, które niezawsze w równym stopniu dają się napotykać w jego pismach. Zbiorowe ich wydanie wyszło w pięciu tomach p. t. „Samlad skrifter” (1825—27). Są tam, między innemi: O zasadach, istocie i postępowach filozofii krytycznej; O konstrukcyj filozoficznej; O systemacie; O intuicyj; O metodzie pragmatycznej w historyi; Rzut oka na pisma, odnoszące się do historyi filozofii franskiej; Porównanie literatura i wymowy u sta rożtynych i nowoczesnych; O sztukach pięknych współczesnych; Wykłady filozofii sztuk pięknych; Pomysły w historyi sztuk pięknych; Uwagi o prozodyji i wersyfikacyj.

Hoek Marcin, astronom (* 1834 w Hadze—† 1873 w Utrechcie), syn lekarza, studyował również pierwotnie medycynę w Lejdzie, następnie jednak zwrocił się do matematyki i astronomii i w r. 1856 został obserwatorem w dostrzegalni w Lejdzie, a w r. 1859 profesorem astronomii i dyrektorem obserwatoryum w Utrechcie. Zajmował się obserwacyami asteroid, komet i gwiazd zmiennych; badał też aberracyję światła i w tym celu oznaczył położenie 2500 gwiazd. Obliczył drogi kilku komet i zajmował się też kwestyami żeglarskiemi. Rezultaty swych dostrzeżeń ogłaszał w zbiorze „Recherches astronomiques de l'observatoire d'Utrecht”. S. K.

Hoelperl Antoni, malarz rodzajowy i portretowy czesko- niemiecki (* 1820 r. w Sławkowie—† 1888 r. w Pradze). Kształcił się w Wiedniu, gdzie, nie mogąc wstaćip do Akademii, studyował w galerych obrazów. Potem odbywał wycieczki artystyczne po księstwie Salzburskiem; przez pewien czas bawił w Karlsbadzie, malując

142

Hoene-Wroński — Hoesick Ferdynand.

obrazy rodzajowe i portrety, a nareszcie zamieszkał w Pradze, gdzie się znacznie przyczynił do rozwoju malarstwa ludowego, odtwarzając realistycznie sceny powszednie z życia ludu bez żadnych efektów ideowych i stylistycznych. W historyi współczesnego malarstwa rodzajowego należy on do szkoły zapoczątkowanej przez A. Dworzaka, a prowadzonej dalej przez Józefa i Gwidona Manesów, i ma takie znaczenie w malarstwie etnograficznem, odtwarzającem sceny i tyły z życia ludu niemieckiego w Czechach, jakie ma Dworzak wobec ludu czeskiego, ale nie dorównywa mu ani talentem, ani wprawą techniczną. Obrazy jego są bardzo liczne.

Hoene-Wróński, ob. Wroński.

Hoepken 1) Daniel Niklas baron, polityk szwedzki (* 1669 r. pod Brema—† w roku 1741 w Sztokholmie). Był zrazu kopistą w sekcyi niemieckiej kancelaryi szwedzkiej (1896), potem sekretarzem stanu w wydziale finansów (1714), później w wydziale spraw zagranicznych (1719). Gdy partya Horna utworzyła większość na sejmie z roku 1726 — 27, opuścił kancelaryę i został prezesem biura handlu; ale, poparty przez posła francuskiego Calleya, utworzył wraz z bracmi Gyllenborg partyę Kapeluszry (ob. Hattar), która, na sejmie roku 1738, obaliła Horna. Niezbyt skrupulatny i dobry mówca, H. uchodził za rządznego dyplomatę.—2) Anders Johan, hrajbia, polityk, mówca i pisarz szwedzki, syn po-przedzającego (* w Sztokholmie 1712 r. —† roku 1739). Zapisany do kancelaryi od r. 1728, wegetował tam za rządów Horna, ale po tryumfie Kapeluszry (Hattar) w r. 1738 użyty już został do korrespondencyi (1739), mianowany potem radzącą stanu (1746), wreszcie prezesem kancelaryi, to jest pierwszym ministrem (1752—61). Radzącą stanu został powtórnie za Gustawa III (1773—80). Mówił i pisał po szwedzku najlepiej ze wszystkich współczesnych; nazywano go Tacytem szwedzkim. Dzieła jego, składające się z mów pochwalnych, memoryałów, raportów i rozpraw politycznych, po szwedzku, po łacinie, po francusku i po angielsku, wydał Carl Silfverstolpe (1890—91). H. był jednym z założycieli akademii nauk w Sztokholmie (1739) i pierwszym jej sekretarzem; królowa Ludwika Ulryka powierzyła mu zredagowanie statutów Akademii sztuk pięknych (1753) i mianowała go jej prezesem. Od r. 1760 do 1764 był kancelerzem uniwersytetu w Upsali.

Hoerner, herb polski z indygienatow. Na tarycy, w polu błękitnym, dwa poprzeczne pasy złotoste; pod niemi wisi róg myśliwski czerwony, w złoto oprawny, na sznurze czerwonym. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, dwa skrzydła orle: prawe błękitne, lewe czerwone. Labry błękitne, podbite szkarłatem. Służy rodzinie niemieckiej Hoernerów, z której Tomasz otrzymał indygienat dnia 10 lipca 1568 roku.—Źródła: Siebmacher

(III, 11, 110); „Baltisches Wappenbuch”; Ostrowski.

D.

Fig. 25. Hoerner, herb.

Hoesick Ferdynand (* 16 października 1867 r.), literat, syn księgarza warszawskiego, obecnie już zmarłego; ukończył w Warszawie szkołę realną rządową, poczem zapisał się na wydział handlowy polityczni w Rydze, lecz po dwu latach, przekonawszy się, iż nie jest stworzony na kupca, wyjechał do Heidelberga na studya uniwersyteckie i tu w ciągu dwu semestrów służał wykładów sławnego Kuno Fischera, Winckelmana i innych. Na początku r. 1888 przybywszy do Krakowa, w uniwersytecie tamecznym uczęszczał na odczyty St. Tarnowskiego, St. Smolki, M. Sokołowskiego, ks. Pawlickiego. W r. 1890 uzyskawszy „absolutorium” z ukończonych studyów, dał się do Paryża, by w Sorbonnie i Kollegium Francuskiem przysłuchać się takim uczonym jak: Renan, Ribot, Gaston Paris. W r. 1891 stale zamieszkał w Warszawie. Pierwsze swe prace belletrystyczne i estetyczne pomieszał w czasopismach krakowskich („Świat”) i warszawskich („Kłosy”, „Kuryer Warsz.”), jeszcze jako słuchacz uuniwersytetu Jagiellońskiego. Od przyjazdu do Warszawy coraz częściej można było czytać jego rozprawki i rozprawy w „Ateneum”, „Bibliotece Warszawskiej”, „Przeglądzie Tygodniowym”, „Bluszczu”, „Tygodniku ilustrowanym”, „Tygodniku polskim”, „Gazecie Polskiej”, „Wieku”, a także w „Kraju” petersburgskim. W r. 1895 ogłosił z czasopism to, co uważał za najlepsze, dwa tony: jeden z nich p. t. „Samotność” zawarł rzeczy belletrystyczne, niezbyt udatne krajobrazy i opowiadania; drugi p. t. „O Słowackim, Krasińskim i Mickiewiczu” mieścił w sobie studia historyczno-literackie, silnie pierwiastkiem fantazyjnym przesycone, tak, że i w nich był raczej nowellistą, dowolnie kombinującym dane faktyczne, aniżeli sielsym krytykiem. Marzył o postaciach, o których chciał opowiadać, i marzenia te wprowadzał do materyłu, którym się posługiwał, mieszając

Hoevelke Michał — Hoeven Jan.

143

wypadki niewątpliwe z domysłami i rojeniami
własnemi, mieszając teksty, mające istotnie zna-
czenie dokumentów, z obrazami, znalezionemi
w pismach danego autora, bez dokładnego wglą-
dnienia w to, czy owe obrazy rzeczywiście od-
nosiły się do realnych danej osoby stosunków.
Kiedy krytyka wytknęła mu tę dowolność, sta-
rał się w pracach dalszych o większą ożos-
ność, a jakolwiek nie wykluczył i nie mógł
wykluczyć fantazyi przy obrabianiu tematów,
pragnął przecież utrzymać ją w szrankach ba-
dawczego rozumu. Już w r. 1895 krakowska
Akademia Umiejętności wydała studyum jego
bardziej analityczne, będące przyczynkiem do
dziejów twórczości Słowackiego p. t. „Anhelli
i Trzy poematy”, a chociaż w niem dużo się
mieści domysłów i przypuszczeń całkiem bez-
podstawnych, są tu jednakże zestawienia pomy-
słów naszego poety z domysłami Chateaubrian-
da, zestawienia mające znaczenie trwałych na-
bytków krytycznych. Wydane w r. 1897 wiel-
kie trzytomowe dzieło: „Życie Juliusza Sto-
wackiego na tle współczesnej epoki” (Kraków-
Warszawa) wywołało dużo nader nieprzychyl-
nych ocen, mianowicie ze strony młodszych na-
szych krytyków i poetów, z przykrością widzą-
cy, że H. uwielbianego ich mistrza w dro-
biazgowem swem przedstawieniu ściągnął na
poziom bardzo powszedni. Niepotrzebne i nie-
ważliwie nazwano autor swe dzieło „biografia
psychologiczną”, bo od takiej biografiї wymaga
się znacznie więcej, niż szerokiego kommento-
wania zdarzeń zewnętrznych, upodobań powierz-
chownych; trzebaby było sięgnąć aż do najwe-
jwołnętrzniejszych skrytek duszy i pokusić się
o syntezę ducha wieszczego. Pomimo jednak
licznych wad swoich, zarówno w układzie jak
w sposobie traktowania, dzieło to, jako najob-
fitsze nagromadzenie materyałów do życia poe-
ty, zajmuje poczne miejsce w naszej literatu-
rze, a jako pisane bardzo przystępnie i zajmu-
jaco, stanowić może pożądaną lekturę dla ogółu.
W r. 1898 ogłosił H. zarys biograficzny: „Fry-
deryk Chopin” (Petersburg, w zbiorze „Życiory-
sy sławnych polaków”); jest to jakby tymczaszo-
wy program obszernej monografii, nad którą au-
tor obecnie pracuje, drukując od czasu do czas-
su pewne z niej wyjątki w pismach peryodycz-
nych. W r. 1899 w „Bibliotece dzieł wyboro-
wych” pomieścił żywo pisane historyczno-literac-
kie opowiadanie p. t. „Młość w życiu Zygmun-
ta Krasińskiego” (2 tomy); jest to rzecz dawniej-
sza z pierwszej książki H-a九年九月一日, ale całko-
wicie przerobiona i na nowych dokumentach
oparta. Ostatnią, jak dotychczas, książką H-a
s „Szkice i opowiadania historyczno literackie”
(Warszawa 1900, str. 489). Jest to mieszanina
sprawozdań, artykułów i artykulików nader róż-
nej wartości, przedrukowanych z czasopism; nie-
które zgoła nie nadawały się do takiego prze-
druku i obniżyły ogólne znaczenie zbioru. P. Chm.

Hoevelke Michał, Gdańszczanin, był w po-
łowie drugiej wieku XVIII lekarzem poselstwa
pruskiego w Konstantynopolu, następnie zajmo-
wał się wykonawstwem lekarskiem w mieście
rodzinnem, używając wzięłości niezwykłej. — S.
Kośmiński „Słow. lek. pols.” (str. 173). Dr J. P.

Hoevelke, ob. Heweliusz.

Hoevell (van) Walbert Robert, pisarz i mąż stanu hollenderski (* 1812 w Deventer — † 1879 w Hadze). Mieszkając jako kaznodzieja w Batawii, poznal dokładnie stosunki osad hollenderskich, a powróciwszy do ojczyzny, nabrytych wiadomości używał w parlamencie (1849—1862), występując w sprawie zniesienia niewolnictwa i wprowadzenia reform w polityce kolonialnej. Oprócz przektądów z języka małajskiego wydał: „Reis over Java, Madura in Bali, in het midden van 1847” (Amsterdam 1849—52, 2 t.); „Slaven en vragen onder de Nederlandsche wet” (Zaltbommel 1854, 2 t.); „Uit het Indische leven” (Amsterdam 1860). Mowy jego parlamentarne wyszły p. t. „Parlamentair redevoeringen over koloniale belagen 1849—62” (Zaltbommel 1862—66, 2 t.).

Hoeven Korneliusz Pruys van der
(* w Rotterdamie d. 13 sierpnia r. 1792 —
† w Lejdzie d. 5 grudnia r. 1871), lekarz nie-
zmiernie uczony. W r. 1812 wstałi na wy-
dział lekarski w Lejdzie i ukończył nauki w r.
1816, otrzymywaną dyplom doktorski po obronie-
niu rozprawy „De constitutionis epidemicae doc-
trina”, poczem zajął się wykonawstwem lekar-
skiem w Rotterdamie, gdzie w r. 1824 wydał
dzieło cenne p. n. „Chrestomatia Hippocratica”.
W tymże roku powołano go na katedrę lecznic-
twa do Lejdy; wykładał do r. 1862, w którym
jako emeryt ustąpił. H. pomimo niezwykłej uczo-
ności swej był tylko miernym profesorem, ale za to
pisarzem znakomitym; z zamiłowaniem szczegól-
nem zajmował się antropologia i dziejami lecz-
nictwa, nad niemi też pracował najwięcej.—
Z wielu prac H-a drukiem medicinae pathologi-
cae” (1834); „De arte medica” (1838—1840);
„Historia medicinae” (1842); „Historia morbo-
rum” (1846); „Historia medicamentorum” (1847);
„Pathologische Anthropologie” (1851, wyd. 2-e
1854); „Historische Anthropologie” (1852, wyd.
2-e 1855); „Klinische Anthropologie” (1853, wyd.
2-e 1855); „Christelyke Anthropologie” (1853,
wyd. 2-e 1855, wyd. 3-e 1856); „Levensstudien”
(1857) i „Academieleven” (1866). W latach
1825 do 1830 był redaktorem głównym wydaw-
nictwa „Geneeskundige Bydragen”, w którem
pomieścił niejedną pracę drobniejszą; pisywał
też dla innych wydawnictw peryodycznych hol-
lenderskich.— Por. „Biograph. Lexikon d. her-
vorrag. Aerzte” (T. III str. 234). Dr J. P.

Hoeven Jan van der (* w Rotterdamie d. 9 lutego r. 1802—† w Lejdzie 10 marca 1868), brat

144

Hof — Hofacker Wilhelm.

młodszy Korneliusza v. d. H. (ob.), również lekarz, zajmujący się jednakże wyłącznie naukami przyrodniczemi, szczególnie zoologią. Początkowo kształcił się w roterdamskiem Theatrum anatomicum, następnie w r. 1819SAMPLEX się do Lejdy i tam pracował gorliwie nad naukami przyrodniczemi i lekarskiemi. W r. 1822, obro niwszy rozprawę „De scele pscium” osiągnął dyplom doktora filozofii, w r. zaś 1824 przy znano mu godność doktora medycyny na mocy rozprawy „De morbis aurium auditusque”. Obie te rozprawy, jak również trzecia p. n. „De cau sarum finalium doctrina ejusque in zoologia usu”, napisana w r. 1823, uwieńczone były nagroda mi. Po ukończeniu nauk uniwersyteckichSAMPLEX się H. do Paryża, gdzie zajmował się głównie anatomią porównawczą pod przewodnictwem Cu viera (ob.). Powróciwszy do Rotterdamu za czał wprawdę zajmować się wykonawstwem lekarskiem, ale niediogo, gdyż towarzystwo batawskie tamtejsze (Bataafsche Genootschap) po wierzyło mu wykład fizyki, a w r. 1826 uni wersytet lejdejski powołał go na profesora hi storyi naturalnej; z katedry tej nau do śmierci zoologii i antropologii, w końcu także mineralo gii i geologii. H. był profesorem znakomitym, a jako zoolog stynał w Europie całej; odznaczał się też niezwykłą zdolnością do rysunku.—Ná pisał wiele prac bardzo cennych, które wszyst kie prawie są wyliczone w Carusa i Engel manna „Bibliotheca zoologica”; najdonioślejsze z nich: podręcznik klasyczny „Handbock der Dierkunde” (Amsterdam 1828—1833, 2 tomy, wyd. 2-e tamże 1829—1856; przekł. niemiecki Schlegla i Leuckarta 1850—1856; ang. Clarka 1856—1859); „Philosophia zoologica” (Lejda 1864) i „Over de natuurlyke geschiedenis van het dierenryk” (Leeuwarden 1851—1857). Sławny jego zbiór czaszek znajduje się w posia daniu syna jego, d-ra med. Jana v. d. H., w Rot terdamie.— Por. „Biograph. Lexikon d. hervor. Aerzte” (T. III str. 235). Dr J. P.

Hof, miasto w Bawaryyi, w regencyyi Górnej Frankonii, na północy gór Fichtel, w małowni czej okolicy nad Saalą, na krzyżownicy kolei żelaznych, na wysokości przeszło 500 m. nad powierzchnią morza, posiada 3 kościoły ewange lickie i 1 katolicki, ratusz w stylu gotckim. Liczba mieszkańców w 1895 r. 27 377. Miasto przemysłowe: fabryki wełniane i bawełniane, far biernie, fabryki machin, chemikaliów, browary, garbarnie itd. Liczne zakłady dobroczynne. W. N.

Hof Karol Wit, pisarz czeski (* 1826 w Pradze—† 1887 w Kundraticzach pod Pragą). Ukończywszy studya filozoficzne sprawował róż ne obowiązki prywatne i publiczne, a w końcu został urzędnikiem magistratu praskiego. Jesz cze będąc studentem brał czynny udział w ru chu literackim, pisując w „Květach”; „Český Včele”; „Lumirze” i w innych wydawnictwach peryodycznych. W Almanachu czesko-moraw-

skim umieszczał artykuły etnograficzne o Chi nach, Japonii, Indych Wschodnich, o których także pisał osobno („Obrazy z Vých. Indie”). Między 1850 a 1870 był redaktorem „Pražske go Posła” i „Rodinné Kroniky”. Z większych prac jego zasługują na wzmiankę: powiastka „Dluh a wina” (1876) i obraz historyczny „Pluk Madlonský” (1875). Obok belletrystyki H. pracował także w zakresie historycznym, umieszczając artykuły swoje w „Zlaté Praze”. Wydał także „Dějiny velkého Národního divadła w Praze” (1868) a następnie rozpoczął wielką pracę nad Kalendarzem historycznym wszech narodów i wieków ze szczególnem uwzglę dnieniem rzeczy słowiańskich, a zwłaszcza cze skich; ale choroba oczu, a później iorpęlna śle pota, nie pozwoliła mu tego dzieła wykonać. *

Hofacker Jan Daniel (* 1788 r. w Wor macyi—† 1828 roku w Tübindze), doktor medycyny, potem lekarz zwierząt w Wiedniu. Z Engelijego szczególną uwagę zwróciła praca p. n. „Dissertatio de qualitatibus parentum in sobolem transeuntibus, praesertim ratione rei equariae” (1826). Tasama praca wyszła później po nie mieku (Tübinga 1828). Jest to rozprawa ma jącą za treść wskazanie właściwości, które u lu dzi i zwierząt z rodziców przechodzą na potom stwo. H. stawia tu domuiemanie, że różnice wie ku obojga rodziców mają wpływ na płeć dzieci, a mianowicie, że, gdy ojciec jest starszy, rodzi się więcej chłopców, i przeciwnie, — przy rów nym zaś wieku rodziców przeważają urodzenia w Norwegii w okresie 1871—75; pokazało się jednak, że się nie potwierdza. Natomiast w stad ninach węgierskich dostrzeżono potwierdzenie jej na obserwacyjch ginekologicznych, czynionych nad urodzeniami żyreiąt. O sprawie tej pisali E. Berner („Ueber Ursuchen der Geschlechtsb il dung”), oraz Lexis. St. A. K.

Hofacker Wilhelm Gustaw Ludwik, teo log protestancki (* dnia 15 kwietnia 1798 roku w Wildbad—† d. 18 listopada 1828 r. w Rielings- hausen pod Marburgiem). Studya teologiczne od był w Tübindze i w r. 1820 został wikaryuszem w Plieningen pod Sztutgardem, następnie pomoc nikiem swego ojca, proboszcza w Sztutgardzie, w roku zaś 1826 otrzymał probostwo w Kielings- hausen pod Marburgiem, gdzie po krótkiej dzia łalności zmarł w młodym wieku. Jego kazania p. t. „Predigten für alle Sonn-, Fest- und Feier tage” (1827) były chętnie czytane i doczekały się bardzo licznych wydań. Kierunek teologicz ny H-a był biblijny, pozytywny, uważający śmierć ofiarną Chrystusa Pana za podstawę zbawie nia. Życiorys Hofackera napisał L. H. Knapp (1880). Ks. A. K. D.

["146", "Hofer Ludwik — Hoff Karol Ernest.", "Szedł na śmierć udważnie, nie pozwolił sobie oczu zawiązać i sam zakommenderował „pali\". Dnia 9 stycznia 1823 roku odkopano ciało jego na cementarzu mantuańskim i przeniesiono do Innsbrucku, gdzie je złożono w kościele franciszkanów obok grobowca ces. Maksymiliana I. W roku 1893 wystawiono mu pomnik na górze Isel pod Innsbruckiem. Rodzinie jego nadał cesarz szlachetwo w r. 1818. — Porów. Hormayr „Das Land Tyrol und d. Tyrolerkrieg v. 1809\" (bezimiennie; wyd. 2-e Lipsk 1845); Rapp „Tirol im Jahre 1809\" (Innsbruck 1852); Egger „Geschichte Tyrons\" (Innsbruck 1870—80, 3 tomy); Heigel „Andreas Hofer\" (Monachium 1875); Stampfer „Landwirt Andreas Hofer\" (Freiburg 1891).— Losy H-a są treścią utworu dramatycznego Immermana pod tytułem „Trauerspiel in Tirol\" (1828).", "Hofer Ludwik, rzeźbiarz niemiecki (* 1801 w Ludwigsburgu w królestwie Wirtemberskiem† 1887 w Sztutgardzie). Kształcił się w Sztutgardzie, a od r. 1819 pracował przez cztery lat ta w Monachium jako sztukator i rzeźbiarz przy budowie tamtejszej Glyptoteki. Następne lat 15 spędził we Włoszech, pracując przez pierwsze pięć lat pod kierunkiem Thorwaldsena. Powróciwszy do Sztutgardu 1838 r., H. przywiózł z sobą Psychę w rzeźbie, którą król wirtemberski nabył do swoich zbiorów. Odtąd H. pracował przeważnie od swego króla, zdobić paćami swemi ogród pałacu sztutgardzkiego i letnią rezydencję królewską w Rosenstein. I tak, w pierwszym z nich znajdują się trzy olbrzymie grupy marmurowe, a mianowicie: dwie, przedstawiające spłoszone konie, i jedna—Porwanie Hylasa; w drugiej—Rozgniewany amor. Prócz tego w obu tych rezydencyach królewskich znajduje się wiele ko-pij z rzeźbą starożytnych, młóta H-a. Z większych oryginalnych prac jego pomnikowych wy-mienić jeszcze należy: posąg konny ks. Eber-harda z Bartu, w dziedzińcu starego zamku sztutgardzkiego; postać spiżową, przedstawiająca Zgodę (Concordia), na kolumnie jubileuszowej króla Wilhelma, i posąg bronzowy tegoż króla na koniu tamże, oraz posąg marmurowy Szylle-ra w Ludwigsburgu. W muzeum sztutgardzkiem widzieć nadto można jego grupę marmurową z r. 1880, przedstawiającą Porwanie Prozerpiny. S. S.", "Höfer Edmund, powieściopisarz niemiecki (* w Greifswald 1819—† w Sztutgardzie 1882). Był synem prawnika, studyował w uniwersytetach w Heidelbergu i w Berlinie, aby się poświęcić karyerze urzędniczej, którą wkrótce porzucił, poczem oddał się całkiem literaturze. Młodość i znaczną częśćIVALI SKOŚNYCH ZNACZNICZNYCH ZNACZNICZNYCH ZNACZNICZNY

Hoff Konrad — Hoff Karol.

147

missarzem rządu do spraw uniwersytetu w Jenie i uczestniczył w jego reformie. Nieco później wstał pił do ministeryum gotajsko-koburskiego, wreszcie został dyrektorem obserwatoryum astronomicznego w Seebergu. W r. 1828 mianowano go dyrektorem głównego konsystorza, a w roku 1832 oddano mu zwierzchni dozór nad zbiornami naukowemi i artystycznemi w Gotha. Napisał: „Gemälde der physischen Beschaffenheit, besonders der Gebirgsformationen von Thüringen” (Erfurt 1812); „Geognostische Bemerkungen über Karlsbad” (Gotha 1825); „Geschichte der natürlichen Veränderungen der Erdoberfläche” (Gotha 1822—1841, 5 tomów); „Höhenmessungen in und um Thüringen” (Gotha 1833). Wydał prócz tego „Magazin für die gesammte Mineralogie” (Lipsk 1800), a wespół z Jacobsem—dzieło „Der Thüringer Wald” (Gotha 1807—12). S. J.

H. już w uniwersytecie, studyując prawo, powiązał, pod wpływem Blumenbacha, zamiłowanie do geologii. Przebywał wtedy w Berlinie, kiedy, 1807, powstała na Haweli nowa wyspa; H. zajął się zbadaniem tego zjawiska i odtąd zwrócił się wogółe do badania zmian powierzchni ziemi, dających się stwierdzić historycznie. Około tego czasu (1819 r.) gietyngieńskie towarzystwo naukowe rozpisało konkurs na zadanie tej samej treści; H. odpowiedział nań dziełem: „Geschichte der durch Ueberlieferung nachgewiesenen natürlichen Veränderungen d. Erdoberfläche” (Gotha 1822—41). Zadanie konkursowe było sformułowane jak następuje: „Die gründlichste und umfassendste Untersuchung über die Veränderungen der Erdoberfläche, welche in der Geschichte sich nachweisen lassen und die Anwendung, welche man von ihrer Kunde bei Erforschungen der Erdrevolutionen die ausser dem Gebiete der Geschichte liegen, machen kann”. W cztery lata później wyszedł pierwszy tom wyżej zatytułowanego dzieła H-a, uwieńczony nagrodą; tom drugi ukazał się w r. 1824, trzeci w r. 1834, czwarty i piąty w 1840/1, już po śmierci autora. Sądząc ze współczesnych sprawozdań, dzieło to nie uczyniło wielkiego wrażenia; tylko Goełże poziom się na niem, pisząc: „Hier liegt ein Schatz, zu welchem man immer etwas hinzuhalten möchte, indem man sich daran bereichert”. Jeżeli dziś po latach kilkudziesięciu — mówi współczesny nam geolog, Johannes Wälder — weźmiemy dzieło H-a do ręki, to musimy podziwiać wielką znajomość celu, do którego zdążył autor. H. zrozumiał jak wielkie znaczenie ma jego metoda dla postępu geologii — metoda obserwowania zjawisk współczesnych dla zrozumienia zjawisk, które zachodziły w odległej geologicznej przeszłości. Zadanie swoje Hoff sformułowuje w następujący sposób: Musimy przedewszystkiem zbadać, czy obecnie przed oczami człowieka działające siły natury nie są wystarczające, przy bardzo długim czasie działania, do wytworzenia zewnętrznych form po-

wierzchni ziemi i znacznej części mas skalnych wchodzących w skład ziemskiej skorupy? — lub, czy rzeczywiście trzeba prócz tego przyjmować nagłe powszechne i nadzwyczajne katastrofy, o których historyczne dane wcale nie wspominają, i na nich, jak to czynią zwykle geologowie, opierać systemy tworzenia się ziemi? — systemy które z nadzwyczajną oszczędnością obchodzą się z czasem, a za to siły, działające według stałych i miarowych praw, starają się zuchwątemi rękami wyolbrzymić, trwoniąć je bez wszelkiej miary”. W przedmowie do drugiego tomu swej pracy H. powiada: „Ażeby mej pracy nadać charakter spójnej całości („zu einem Ganzen zu bilden”), musiałem obrać pewne punkty widzenia dla zebranych faktów, gdyż bez pierwszych zbiór tych drugich były ciałem zupełnie bezduszнем”. „I rzeczywiście — mówi J. Walther — wysokie punkty widzenia i pilne badania szczęgółów, są wybitnimi ochami dzieła H-a”. Idee jego nie znalazły z początku wielkiego rozpowszechnienia i dopiero w tej doskonalszej formie, jaką im nadał później Lyell („Principles of Geology” 1830), wywarły wielki wpływ na dalszy rozwój nauki. W. N.

Hoff Konrad, malarz niemiecki (* 1816 r. w Swerynie —† 1883 r. w Monachium). H. uprawiał długo specyalnie malarstwo dekoracyjne, pokojowe i teatralne, po większych miastach niemieckich, jako fachowiec w tym kierunku, nim zdobył prawdziwie artystyczne wyształceńie podczas pobytu swoje we Włoszech i studyów w akademii drezdeńskiej. Studia te przejął jednak dla braku funduszów i jął się powrót praktyki dekoracyjnej. Odtąd zawód swój H. uprawiał głównie we Wrocławiu, w Krakowie, w Warszawie i w Wiedniu, poczem osiadł nastałe w Monachium. Obdarzony wysokiemu pozcukiem artystycznem, H. tworzył rzeczy wartościowe: jego dekorowania odznaczają się wyborną perspektywą i harmonią kolorytu; w malarstwie architektonicznem najczęściej rozwijał motywa rokokowe lub renesansowe włoskie, które odtwarzał z widzianych zabytków owej epoki podeczas podróży swoich. Do najpiękniejszych jego zdobień architektonicznych należą: Wnętrze Frauenkirche w Monachium, oraz Schody i pokój s. s. Schypialny w pałacu w Schleissheimie.

Hoff Karol, malarz niemiecki (* 1838 roku w Mannheimie —† 1890 w Karlsruhe). Kształcił się w Karlsruhe, w Szkole sztuk pięknych (1855—1858), pod kierunkiem J. W. Schirmera i Descoudres’a, a następnie u Vautiers’a w Düsseldorfie, poczem, zwiedziwszy Paryż (1862), osiadł nastałe w Düsseldorfie, gdzie uprawiał przeważnie malarstwo rodzajowe; sąd powołany został w r. 1878 do Karlsruhe w objęcia katedry malarstwa w tamtejszej Szkole sztuk pięknych. Do najlepszych większych obrazów jego należą: Spoczynek podczas ucieczki (1867), Powrót (1869, obecnie w Galeryi w Filadelfii),

Hoffa Albert.

149

i statyki i dynamiki chemicznej, będących pod-
ówczas zaledwo w zawiązku. Nietylko jednak
sformułował program działania, lecz zabrął się
niezwłocznie do wykonania tego programu: w r.
1884 drukuje po francusku: „Études de la dy-
namique chimique”, w których streszcza wyniki
swej pracy. Jak pierwsza praça H-a stanowiła
podwalinę stereochemii, tak „Études” stanowią
podwalinę, na której opiera się współczesna nau-
ką o szybkości reakcyj chemicznych i o stanie
równowagi chemicznej: dynamika i statyka. Jak
tam tak i tu prace późniejsze zdołały tylko
w najszerszym zakresie potwierdzić prawa ogól-
ne, postawione przez genialnego ucznego hol-
lenderskiego. Tu poczyna też H. stosować nie-
złomne prawa termodynamiki do zagadnień na-
tury chemicznej, usuwając coraz bardziej na dru-
gi plan hypotezę atomistyczną.—Nietylko stereo-
chemię i dynamikę chemiczną stworzył H.; pra-
ca, przedstawiona przezeń w r. 1885 akademii
szwedzkiej: „L'Equilibre chimique dans les Sy-
stèmes gazeux ou dissous à l'état dilué” rozp-
czyna trzeci okres rozwoju naszego badacza,
a jednocześnie nowy okres rozwoju chemii fi-
zycznej — teoryę roztworów. Opierając się na
mało znanych podówczas badaniach fizyologicz-
nych Pfeffera nad ciśnieniem osmotycznym, po-
wstającem w naczyniu napełnionem roztworem
cukru, a stykającem się z czystą wodą za po-
mocą przegrody przepuszczalnej tylko dla wody
a nie dla cukru, dochodzi on do przekonania, że
ciśnienie osmotyczne, wywierane przez ciało roz-
puszczone w roztworze, równa się ciśnieniu wy-
weranemu przez tosumo ciało przy temsam
stężeniu w stanie gazu. Wszystkie prawa, doty-
czące ciał w stanie gazowym, dotyczą w równej
mierze roztworów — oto ogólne prawo, odkryte
przez H-a. Śmiało twierdzić można, iż teorya
roztworów doniosłością swą przewyższa teoryę
gazów, dziedzina bowiem roztworów jest daleko
obszerniejszą i w przejawach rozmaitszą. Dość
wspomnieć, że w gazać dyssocyacya elektroli-
tyczna, której teorya stanowi konsekwencję teo-
ryji H-a nie występuje wcale, lub w odrębnej po-
staci. W roku 1887 bierze H. wraz z Ost-
waldem udział w założeniu czasopisma, poświę-
conego opracowaniu nowoczesnych zagadnień
chemii: „Zeitschrift für physikalische Chemie”,
którego też współredaktorem pozostaje dotąd:
roczniki czasopisma tego stanowią gmach, po-
wstały na założonych przez niego fundamentach.
Nie poprzestaje jednakże H. na osiągniętych przez
się wynikach: otwiera nowe pole badań, stosu-
jąc zasady równowagi chemicznej do chemii nie-
organicznej. W roku 1896 powołany do Ber-
lina na stanowisko członka pruskiej Akade-
mii i profesora uniwersytetu; w prywatnym
laboratoryum, w willi położonej w Wilmersdor-
fie pod Berlinem, w otoczeniu zaledwo kilku
pracowników, prowadzi H., wraz z d-rem Meyer-
hofferem, badania „nad powstaniem pokładów

soli w Sztasfurcie”. Badania te nie są jeszcze
ukończone; trudno już dziś przeto ocenić ich do-
niosłość. Nie ulega jednakże wątpliwości, że
w chemii nieorganicznej stanowić będą one taki
sam przełom, jak teorya tetraedru w chemii or-
ganicznej, a stadya dynamiczne i teorya roztwo-
rów w chemii fizycznej. W tym czasie wydał
H. „Vorlesungen über theoretische Chemie” (Brun-
swik 1898—1900, w 3-ch tomikach).— Nie spo-
sób tu wyliczyć tytułów wszystkich prac H-a;
wymieniliśmy najbardziej zasadnicze. Dokładny
wykaz ich podany jest w XXXI tomie (poświę-
conym H-owi) „Zeitschrift für physikalische Che-
mie”; życiorys w dziełku E. Cohena „Jacobus
Henricus van't Hoff” (Lipsk 1889); zarys dia-
talności naukowej H-a przez W. Ostwalda we
„Wszechświecie” z r. 1900.
M. C.

Hoffa Albert (* w Richmondzie [kolonia
Przylądka Dobrej Nadziei] d. 31 marca r. 1859),
chirurg. W naukach lekarskich wyksztalcił się
we Freiburgu w Bryzgowii i w Würzburgu;
w pierwszym z wymienionych uniwersytetów w r.
1883, po obronieniu rozprawy „Ueber Nephritis
saturnina” dyplom doktorski otrzymał, i zaraz po-
tem został assystentem kliniki chirurgicznej pro-
fesora Maasa (ob.) w Würzburgu. Osiągną-
szy tamże w r. 1886 docenturę prywatną, wkrót-
ce potem, po śmierci Maasa, objął po nim wy-
kłady chirurgii i zarząd kliniki. Obecnie (rok
1901) jest profesorem zwyczajnym chirurgii i dy-
rektorem kliniki chirurgicznej w Würzburgu. H.
jest jednym z najruchliwszych chirurgów spółczes-
nych w Niemczech i ogłosił drukiem już wiele
prac, z których przytaczamy następujące, jako
najważniejsze: „Die Natur des Milzbrandgiftes”
(Wiesbaden 1886); „Ueber den sogenannten chi-
rurgischen Scharlach” (1887 w „Sammlung kli-
nischer Vorträge”); „Lehrbuch der Fracturen und
Luxationen” (Würzburg 1888, wyd. 3-e tamże
1896 z 408 rycinami i 29 tabl. kolor.); „Lehrb.
der orthopädischen Chirurgie” (Sztutgard 1891;
wyd. 3-e tamże 1898); „Atlas und Grundriss
der allgemeinen Chirurgie” (tamże 1896); „Tech-
nik der Massage” (Sztuttgard 1897, wyd. 3-e
tamże 1900); „Atlas und Grundriss der Verband-
lehre” (tamże 1897; przełożył na jęz. fr. P.
Hallopeau, Paryż 1900); „Kinesiotherapie”
(Wieden 1898); „Die moderne Behandlung der
angeborenen Hüftgelenksluxationen” (Monachium
1899); „Der menschliche Fuss und seine Be-
kleidung” (Würzburg 1899); „Die moderne Be-
handlung des Klumpfusses” (Monachium 1899);
„Die chronische ankylosirende Entzündung der
Wirbelsäule” (Lipsk 1899, w „Samml. klin. Vor-
träge”); „Die Osteotomie bei der Behandlung
der Hüftgelenksdeformitäten” (Würzburg 1900,
z 9 tabl.); „Die Orthopädie im Dienste der Ner-
venheilkunde” (Jena 1900, z 80 rycinami) i „Die
moderne Behandlung der angeborenen Hüftge-
lenksluxationen, des Klumpfusses und der Spon-
dylitis” (Monachium 1901).
Dr J. P.

150

Hoffbauer (Dworzak) — Höffding Harald.

Hoffbauer (Dworzak) Klemens Marya, błogosławiony (* 26 grudnia 1751—† 16 marca 1820). Urodził się w Taszowicach pod Znojem na Morawach, pod wiejską strzechą. Od dzieciństwa pragnął być księdzem, lecz uboga matka, zaledwie ukończył szkołę wiejską, oddała go na naukę do piekarza. Jako czeladnik piekarski kilka lat spędził w klasztorze norbertanów w Bruck, ucząc się jednocześnie w klasztornej школie. Po latach czterech pobytu w klasztorze poczuł w sobie ducha pustelniczego i próbował samotnego życia w Mühlfauren, a potem pod Tivoli we Włoszech; lecz powołanie do kapłaństwa, do czego nieodzowne było ukończenie odpowiednich studyów, wyprowadziło go z pustelui. Udał się do Wiednia, gdzie, ciężko pracując, ukończył kursa filozoficznej. Teologii postanowił uczyć się w Rzymie i z przyjaciela swoim, Czechem, Tadeuszem Hüblem, przybył do Wiecznego Miasta. Wstałienie do zakonu redemptorystów ułatwiło im nabywanie wiedzy teologicznej, a zaledwie zostali kapłanami, wysłano ich do Warszawy (ob. Bennona Śgo bractwo). W 1808 r. H., po chlubnej i pożytecznej pracy dla Kościoła i społeczeństwa, został wraz z towarzyszami swymi wypędzony z kraju; zamieszkał w Wiedniu. Praca około młodzieży i wpłynął, jaki na nią wywierał, ściągnęły na H-a liczne nieprzyjemności; dopiero osobiste zajęcie się nim cesarza, uznanie zakonu redemptorystów za prawnie istniejący w Austriy, oddanie im kościoła Maria-Stiegen, pozwoliło mu spokojnie pracować. Lecz niedługo już ta praca trwała, bo po trzech latach, w 1820 r., choroba powoliła go na łóżo i dokonał swego pracowitego, pełnego poświęcenia żywota. Wspomnienie świątobliwego męża, cuda przezeń czynione, skłoniły duchowieństwo i wiernych, a na ich czele cesarza Franciszka Józefa i jego stryja, Ferdynanda, do proszenia Stolicy Apostolskiej o kanonizowanie H-a. Po 25-letnim procesie Leon XIII załicył H-a w pocztę błogosławionych 9 marca 1886 r. Uroczystość bł. Klemensa oznaczono na dzień 15 marca. Żywot bł. H-a po polsku napisał o. Bernard Łubieński, redemptorysta, pod tytułem: „Apostoł Warszawy, czyli żywot bł. Klemensa Maryi Hoffbauera” (Mościska,nkładem oo. Redemptorystów, druk Pillera i Sp. we Lwowie r. 1889). S. PI.

Hoffbauer Jan Krzysztof (* r. 1766 —† 1827), filozof niemiecki. Nauki pobierał w Halli, pod kierunkiem Eberhardt a (ob.). W r. 1744 został tamże profesorem filozofii, na której to katedrze pozostał aż do czasu pełnego ogłuchnięcia (1813). Z początku przeciwny Kantowi, zaliczał się następnie wojewodztwo w jego najżarliwszych zwolenników i opracował w jego duchu logikę formalną.— Dzieła: „Analytik der Urtheile und Schlüsse” (Halla 1792); „Naturrecht aus dem Begriffe des Rechts entwickelt” (tamże 1793); „Anfangsgründe der Logik” (tamże

1791); „Uebersicht des Vorzüglichsten, was seit 1781 für die Logik geleistet ist” (tamże 1795); „Naturlehre der Seele in Briefen (tamże 1796); „Allgemeines Staatsrecht” (tamże 1797) „Anfangsgründe der Moralphilosophie” (tamże 1798); „Untersuchungen über Krankheiten der Seele” (tamże 1802); „Die Psychologie in ihren Hauptwendungen auf die Rechtspflege” (tamże 1808); „Ueber die Analysis in der Philosophie” (tamże 1810); „Versuch über die sicherste und leichteste Anwendung der Analysis in den philosophischen Wissenschaften” (tamże 1810); „Grundriss der Erfahrungsseelenlehre” (tamże 1810). Mns.

Hoffbauer Teodor Józef Hubert, współczesny budowniczy i malarz francuski (* 1840 roku w Neuss w pobliżu Akwisgranu). Zrodzony z rodziców Hollendrów, naturalizowany Francuz, wychowywał się i kształcił w Paryżu. Maluje przeważnie wiłoki starego Paryża i obrazy dla dioram. H. jest autorem albumu in 4-o „Paris à travers les âges” (1869—83), wydanego także in folio w 1885 r., w dwóch tekach (u Didota); dioramy tejże treści (1885); czterech dioram wykonanych z Ameryki; faksymilowanego wydania planu Paryża z czasów Henryka II, robinego przez Truscheta i Hoyau’a (8 tablic in folio, 1877, u Championa), oraz seryi widoków Stadego Paryża, zamówionych w niego przez zarząd tego miasta, na wystawę w r. 1889. s. s.

Höffding Harald, spółczesne filozof duński (* 1843, od r. 1883 zajmuje katedrę filozofii m Kopenhadze. Najbliższe węzły duchowe wiążą H-a z tym kierunkiem filozofii niemieckiej, który się nazywa nowokantyzmem. Nie są my wszakże obce wpływły filozofii francuskiej, zwłaszcza pozytywizmu, głównie zaś empiryzmu i ewolucyonizmu angielskiego. Szereg prac H-a z dziedziny psychologii, etyki i historyi filozofii, skwapliwie tłomaczonych na języki niemiecki, a w części i na inne, stawia go w poczecie najwybitniejszych i nader wpływowych uczonych spółczesnych. Do poczytności pism H-a w znacznym stopniu przyczynia się jego niepospolity talent pisarski, jasność i piękna forma literacka wykładu, oraz umiejętności utrzymywania wszechstronnej i harmonijnej równowagi pomiędzy standowiskami uprawnionemi w nauce, ale w wyłączności swojej jednostronnemi.—Do najwybitniejszych prac H-a należą: „Om grundlaget for den humane Etik” (Kopenhaga 1876) i tosamo po niemiecku: „Die Grundlage der humanen Ethik” (Lipsk 1880); „Psychologien i Omrids paa Grundlag of Erfaring” (Kopenhaga 1882, wyd. 3-e 1892) i tosamo po niemiecku: „Psychologie in Umrissen auf Grundlage der Erfahrung” (Lipsk 1887, wyd. 2-e 1893), a także przekład polski F. Daszyńskiego „Psychologia doświadczałna w zarysie” (Warszawa 1890—1891); „Etik, de etiske Principer og deres anvending paa de vigtigste livsforhold” (Kopenhaga 1887) i tosamo po niemiecku: „Ethik. Eine

Hoffman Gotfryd — Hoffman Jan Chrystyan.

151

Darstellung der ethischen Prinzipien” (Lipsk 1888); „Einleitung in die englische Philosophie unserer Zeit” (w prz. niem. Lipsk 1889); „Spinozas Leben u. Lehre” (1877); „Charles Darwin” (1889 i polski przekład Warszawa 1900); „S. Kirkegaard, som filosof” (Kopenhaga 1892), po niemiecku: „S. Kirkegaard als Philosoph” (Sztutgard 1896); „Jan Jakób Rousseau. Życie i dzieła”, polski przekład z niemieckiego (Warszawa 1900); „Geschichte der neueren Philosophie” (2 tomy, Lipsk 1875—76); „Ueber Wiedererkennen, Association und psychische Activität” (cztery artykuły w „Vierteljahrschrift für wissenschaftliche Philosophie”, 1889 str. 420—458, 1890 str. 27—54, 167—205 i 293—316); „Zasady etyki”, odczyt many w Zurychu, dwa polskie przekłady J. Wł. Dawida i Zofii Daszyńskiej (oba Warszawa 1901).— W psychologii H. zajmuje stanowisko pośrednie pomiędzy empiryczną psychologią angielską a psychologią fiziologiczną niemiecką; nie opiera się wyłącznie na prawie kojarzenia, lecz asocycyznizmowi przeciwstawia aktualizm po-swojemu rozumiany, jako czynne zachowanie się osobnika, będącego summą dziedzicznie przekazanych skłonności i usposobień. Tosamo stanowisko obszerniej rozwija H. w swojej, wyżej przytoczonej, monografii „Ueber Wiedererkennen”. W „Zarysie psychologii” uzasadnia także swój krytyczym teoryopoznawczy. Punktem wyjścia niewątpliwie jest słynne dzieło Karola Göringa (ob.): „System der kritischen Philosophie”; gdy jednak Göring główny nacisk kładzie na rolę w sprawie poznawania i objaśnienia woli, H. uzupełnia go, podkreślając znaczenie w sprawach poznawczych uczucia. W etyce H. za podstawę oceny etycznej uważa spółczucie czyli miłość bliźniego, za miarą zaś wartości etycznej—dobro powszechne. Zasady dobra poszechnego i swobody wewnętrznej są podporządkowane naczelnej zasadzie spółczucia poszechnego. H. odróżnia w etyce część historyczno-porównawczą, zwaną niekiedy etologicą, od części filozoficznej, która powinna system etyczny podporządkować jednej naczelnej zasadzie. Pierwszą rozwija w dziele „Grundlagen der humanen Ethik”, drugą—w „Ethik. Eine Darstellung der ethischen Prinzipien”; w tej drugiej pracy, po wyłożeniu zasad ogólnych, rozwija etykę indywidualną i socyalną, której najwięcej miejsca poświęca i przypisuje szczególne znaczenie. W zakresie historyi filozofii H. odznacza się przedewszystkiem jako świetny monografista (Spinoza, Kirkegaard, Darwin, Rousseau). W niezwykle pięknem dziele swojem „Geschichte der neueren Philosophie” obejmuje okres od Humazynu do roku 1880. Roztrzaskając systemy i kierunki filozoficzne, głównie uwzględnia cechy osobiste filozofów, stosunek zagadnień i pogłądów filozoficznych do dziejów nauk szczególowych, oraz stosunek systemów filozoficznych do warunków kulturalnych epoki; nie przeładowując

dzieła szczegółami bibliograficzniemi, nie spuszca z oka ciągłości dziejowej, której ogniwa umie nawiązywać wielostronnie i trafnie. Jest to jedno z najlepszych dzieł poświęconych historyi filozofii nowożytnej w literaturze spółczesnej. Ad. M.

Hoffman Gotfryd, budowniczy, przybył do Polski ze Szląska. W Poczajowie, w powiecie Krzemienieckim, gubernii Wołyńskiej, przebudował, a raczej nanowo wzniósł, w latach 1771—1792 dawny kościół i klasztor bazyliański, pierwotnie z ciosu wystawiony w r. 1650 (r. 1832 na cerkiew zamieniony), kosztem Mikołaja Potockiego, starosty kaniowskiego. J. H-ch.

Hoffman Jan Gottfried (* 1765 we Wrocławiu—† 1847 roku w Berlinie), profesor filozofii i nauk kameralnych w Królewcu i Berlinie oraz dyrektor pruskiego biura statystycznego. H. był w ekonomii i polityce handlowej zwolennikiem handlu wolnego, a jako członek komissysj rządowych i sprawozdawca projektów pruskiego prawa finansowego z r. 1818 wpływem swym znacznie się przyczynił do przyjścia do skutku wolnohandlowego prawa podatkowego i celnego. Należał on również do pierwszych w Niemczech obrońców teoryi monety złotej i był stanowczym przeciwnikiem podatku gruntowego, jako nierównomiernego. W zakresie pogłądów naukowych dał dość ważną wskazówkę co do „renty gruntowej”, uważając ją za jedno z rentą kapitałową. Najważniejsze jednak zasługi położył na polu statystyki w Niemczech; jako dyrektor przetworzonego biura statystycznego w Berlinie ugruntował właściwie urzędową statystykę. Ogłosił bardzo wiele książek i broszur; godniejsze uwagi są następujące: „Ueber die wahre Natur und Bestimmung der Renten aus Boden- und Kapitaleigentum” (Berlin 1837); „Die Lehre vom Gelde” (Berlin 1838); „Die Lehre von den Steuern” (tamże 1840); „Das Verhältniss der Staatsgewalt zu den Vorstellungen ihrer Untergebenen” (tamże 1842); „Zur Judenfrage. Statische Erörterung über Anzahl und Verteilung der Juden im preussischen Staate” (t-że 1843); „Sammlung kleiner Schriften” (tamże 1843); „Nachlass kleiner Schriften” (t-że 1847); „Erläuterung d. Frage: Was ist Geld?” (1847). St. A. K.

Hoffmann Jan Chrystyan (* 1767 w Lipsku—† 1819), profesor ekonomii i technologii od r. 1812 na wyższałe prawa i administracyi w Wiedniu, a następnie od r. 1815 w univer sytecie warszawskim. Studya uniwersyteckie ukończył w Lipsku, skąd w r. 1804 powołany został na profesora fizyki i nauk przyrodniczych na wydział filozoficzny w Zamościu. Prace swe ogłaszał po niemiecku. Pisał dzieła z zakresu ekonomii, chemii i technologii. Wydał książki następujące: „Oekonomische Heft für den Staat und den Landwirth” (kilka tomów); „Handbuch der Chemie zum Selbst-Unterricht” (3 części);

152

Hoffman Karol Fryd. Vollrath - Hoffman Karol Borom. Aleksander.

redagował pismo peryodyczne p. n. „Journal für Fabrik, Manufactur und Mode”. St. A. K.

Hoffman Karol Fryderyk Vollrath, geograf (* 1796 roku w Stargardzie—† 1842 roku w Sztutgardzie); uczęszczał na uniwersytet w Berlinie, był z początku nauczycielem, następnie dyrektorem instytutu geograficznego w Sztutgardzie. W roku 1829 został docentem na uniwersytecie w Monachium, ale z powodu swych wolnomyślnych przekonanń musiał wkrótce opuścić Monachium i powrócić do Sztutgardu, gdzie zmarł w ciężkiej nędzy, przeżywsy zaledwie kilku dniami zaproszenie od uniwersytetów w Dorpacie i Petersburgu. Napisał następujące dzieła: „Die Erde und ihre Bewohner” (1833; wyd. 6-e opracowane przez Berghausa i Völtera 1861—1865); „Deutschland und seine Bewohner” (1834—1836, 4 tomy); „Die Völker der Erde, ihr Leben, ihre Sitten und Gebräuche” (1840, 2 tomy); „Hertha”, wstęp do geografii (1840—41, 2 tomy) i inne. W. N.

Hoffman Karol Boromeusz Aleksander (* 1798 — † 1875), publicysta, prawnik i historyk), rodem z Mazowsza; ukończywszy wydział prawny w uniwersytecie warszawskim, wszedł do sądownictwa, zajmując kolejno różne posady, to asesora przy sądzie policyi, przy kommunistach hypotecznych, przy trybunale cywilnym, to pisarza sądu apellacyjnego. Ciężkie w tym okresie czasu przechodził koleje. Pokochał słynną już wtedy autorkę, Klementynę Tańską, ale nie śmiał oświadczyć swych uczuć, dopóki nie miał zabezpieczonego bytu. Dopiero w r. 1828, zostawszy wodzącą prawnym Banku Polskiego, niedawno wówczas otworzzonego, prosił Klementynę o rękę i otrzymał ją. Zawiażał spółkę do założenia drukarni pod nazwą Gałęzowskiego w celu rozpowszechniania dzieł dobrych; przełożył z angielskiego i wydał: „Życie i pisma Benjamina Franklina” (Warszawa 1827, dwa tomy); redagował i wydawał czasopismo prawnicze „Temis polska” (1828—30, osiem toów); tu pomieścił kilka własnych rozpraw z zakresu prawa cywilnego, handlowego i administracyjnego. W r. 1830 i 1831 ogłosił w Warszawie dwa dzieła publicystyczne, które nabrały wielkiego rozgłosu i były tłumaczone na języki obce: francuski, niemiecki, szwedzki. Są to: „Wielki tydzień Polaków”, oraz „Rzut oka na stan polityczny Królestwa Polskiego od r. 1815 do 1830”. W końcu r. 1831 przez czas jakiś zatrzymał się w Dreźnie, a następnie wraz z żoną podażył do Paryża, gdzie również wystąpił jako publicysta, drukując po francusku i po angielsku broszury, rozbierające ważne owoczesne kwestye. Oto ich napisy: „La nationalité polonaise...” (1832); „Dernier mot sur le statut organique” (1833); „Débats de la Chambre de Comunes dans la séance du 9 juillet 1833”; „Lettre d'un Polonais a Ms les pairs et Ms les députés de la France” (1833); „Commercial relations

botween England und Poland” (1838). Wśród stronnictw wychodźczych przyłączył się do t. zw. obozu monarchicznego, którego głową był książę Adam Czartoryski; w tym duchu napisał broszurę o „Czterech powstaniach”, w tym duchu prowadził czas jakiś r. 1838 „Kronikę emigracyi polskiej”. Od tego roku usunął się od publicystyki a zaczął pogłębiać studia historyczno-prawne, zwracając główną uwagę na dzieje wewnętrzne Rzplitej. Już r. 1839, w książce: „Vademecum polskie”, dał interesującą i cenną rozprawkę „O zarządzie skarbu publicznego w dawnej Polsce”. Najważniejszą jego atoli pracą był „Obraz rządu i prawodawstwa dawnej Polski” (drukowany w r. 1847 — 48 w „Przegładzie Poznańskim”). W swoim czasie był to najgruntowniejszy, a zarazem najpowabniej przedstawiony, całokształt w wewnętrznego ustroju Rzeczypospolitej: skreślony w duchu przeciwnym pogładowi „gminowładnemu” Lelewela, bo w duchu monarchicznym. Słusznie stwierdzając istnienie monarchii za Piastów, widział i w dalzym rozwoju dziejowym słuszność po stronie królów, wytykał błędy i winy możnowładzców i szlachty, nie szczędził i duchowieństwa, a miarnowicie jezuitów. Pomijając atoli tę stronę tencencyjną, znajdujemy w „Obrazie” gruntowną znajomość rzeczy i jasność wykładu, tak, że dziś jeszcze dzieło to z wielkim pożytkiem może być czytane. Jego dopełnieniem jest obszerna i zajmująca „Historya reform politycznych w dawnej Polsce” (Lipsk 1867, drugie wyd. w Poznaniu 1869). Pomiędzy jedną książką a drugą H. napisał i częściowo wydrukował dwie lżejsze, belletrystycznie obrobione, prace. Jedna z nich jest opowieścią historyczną, przedstawiającą ustęp z dziejów Stanisława Leszczyńskiego, p. t. „Król wygnaniec 1714—1725” (Lipsk 1854 w „Biblioteca powieści historycznych” Bobrowicza); druga zaś—to „Historya upadku domu Sobieskich”, częściowo drukowana w odcinku „Gazety Polskiej” r. 1862 (w Warszawie), całość zaś w 3-ch tomach pozostaje dotąd w rękopiśmie. Prócz tych prac głównych ogłosił H. jeszcze trzy poqmniejsze. Chronologicznie pierwsza z nich ma charakter publicystyczny, rozwodzi się nad dążeniami Bolesława Chrobrego jako wskazówką polityki dalszej, wskazówką niewprowadzoną w czyn przez następców; tytuł jej „O panslawiźmie zachodnim” (Poznań 1868). Druga jest roztrząsaniem archeologiczno-historycznym „O najdawniejszych grobowcach królów polskich” (tamże 1872). Trzecia wreszcie podejmuje zagadnienie wielokrotnie przez historyków naszych rozbierane, a podobno do dziś-dnia niezałatwione ostatecznie, p. t. „Przyrzyny podziału monarchii polskiej po Bolesławie Krzywoustym” (Kraków 1872). Pisał jasno, czasem barwnie, czystym językiem; był człowiekiem rozważnym, z charakterem silnym, wyrewalnym i szlachetnym; zgłębieniem urządzeń politycznych Rzplitej i ich

Hoffman Karol Fenno — Hoffman Karol.

153

przedstawieniem położył trwała zasługę w historyografii naszej. — Ob. życiorys i charakteryystykę, napisaną przez Adolfa Pawińskiego w „Tygodaiku ilustrowanym” r. 1875. P. Chm.

Hoffman Karol Fenno, poeta i nowellista amerykański (* 1806 w New-Yorku — † 1884 na Harrisburgu). Po ukończeniu nauk prawnych na uniwersytecie został adwokater, ale już w r. 1833 oddał się całkiem literaturze, w której działalność jego była krótkotrwała. W r. 1849 dostał pomieszania zmysłów i 35 lat w tym stańe przeżył. Na początku zawodu literackiego założył i prowadził wpływowy „Knickerbocker Magazine”, a po ustawii tego wydawnictwa redagował „Atlantic Monthly”, następnie „New York Mirror”, wreszcie „N. Y. Literary World”. Jego pióra są wielce zajmujące opisy podróżnicy: „A winter in west” (1835, 1882) i „Wild scenes in the forest and the prairie” (1837, 2 t.; przekł. niem. Gerstäckera, wyd. 2-e Lipsk 1860). Nowelle H-a „Greyslaer” (1839), „Van der Lyn” były w swoim czasie bardzo poczytne. Jako poeta zostawił po sobie zbiorek pozyi lirycznej „The vigil of faith and other poems” (1842), „Barrowed notes for home circulation” (1834), „Poems” (1845, wyd. 2-e dokonane przez synowca 1874). W zbiorze Sparka „American biography” mieści się praca H-a „The administration of Jacob Leslie”.

Hoffman Antoni († 1816), dramatyk, którego współcześni wprost „znakomitym” nazywali, twierdząc, że on „na niepospolite miejsce w literaturze naszej zasłużył” („Pamiętnik Warszawski”, t. XX str. 328), mało nam dziś jest znaný i co do szczegółów życia, i co do twórczości. Wiadomo o nim tylko, że za Stanisława Augusta był kapitanem artyleryji pskiej, że umarł w Puławach, że napisał i wystawił dwie kome dy: „Don Kiszot”, „Ubodzy bogaci” i dwie tragedyę pięcioaktowe wierszem: „Heligunda” i „Bolesław Smiały”. Kajetan Koźmian napisał obserwną recenzję „Heligundy” (około r. 1812) i oddał jej wielkie pochwały pod względem układu i rysunku charakterów, a wytkনął słabe strony w dyalogu i wierszowaniu. Treścią jej jest podanie o Heligundzie i Walgierzu Wdałym. „Z dwóch sprężyn—powiada Koźmian—ku poruszeniu serc ludzkich w dramatyce działających, trwogи i litości, autor obrał drugą. Prowadził on Heligundę przez stopnie bojaźni, zgryzoty i niebezpieczeństwa, dał jej żal z popełnionego występku, chęć nagrodzenia na łóżo Walgerściągnionej hańby, dał jej walkę między sercem i rozumem, między skłonnością najtrudniejszą do zwalczenia a cnotą i obowiązkami, między miłością występną a miłością czystą i prawa. Postawił ją w bolesnem dla niej położeniu wyboru uwolnienia męża lub zabicia kochanka (Wiślimierza) i temi sposobami szedł do poruszenia serca widzów, do ujęcia go na stronę Heligundy. Zu moment jej zguby obrał tę chwi-

lę, w której przez względ na wielkość jej he roicznego czynu, sam mąż przebłagany może jej byliby przebaczył. Nie dziwię się, iż ten grom teatru w pierwszem wystawieniu tej sztuki zrobił na publiczności wrażenie, bo autora w pro wadzeniu rzeczy nie odstąpiła na moment ani znajomość sztuki, ani znajomość serca ludzkiego... Nie lękamy się powiedzieć, iż osnowa jej sztuki, jeżeli nie jest doskonała, jest zdolna przyjąć tak świoki stopień doskonałości, iż gdyby jej pióro i myśli Osiłskiego na pomoc przyszły, staćby się mogła sztuką, chlubnie zaczynając dramatykę polską” (K. Koźmian „Pismą prozą” 1888, str. 338 — 364). Ani kome dy H-a, ani tragedy nie były drukowane. Z „Bolesława Śmiałego” dał „Pamiętnik Warszawski” r. 1821 (t. XX) dwa wyjątki, stwierdzające spostrzeżenie tamże w przypisku dołączone, że H. obrał sobie za wzór tragiedye Alfierego w silnym rysunku charakterów, w odrzuceniu roli powierników, w użyciu zwięzłej mo wy, pozbawionej kwiatów poetyckich. Wątek tragiedyi snuje się około spisku, uknutego przeci w Bolesławowi przez hetmana Wszebora, brata Hermana i królową Wisławę. Energiiczny i bystrością umysłu celujący charakter Bolesława, przewrotay lecz wyniosły i hardy charakter Wszebora, silnie odbijają od słabych, chwiejnych postaci Wisławy i Hermana. Osoby biskupa w tych urywkach niema wcale, a nawet wzmianki o nim. Czyżby tę znaną katastrofę H. wykluczył ze swojej tragedyi? Redakcya „Pamiętnika” wzywała do nadesłania rękopisów H-a, lecz wezwaniu temu nie stało się zadość i dziś musimy poprzestać na tych ułamkowych wiadomościach. P. Chm.

Hoffman Karol, były artysta dramatyczny i literat, urodził się 1855 w Łomży, skończył gimnazyum w Suwałkach i był dwa lata na prawnym wydziale w uniwersytecie warszawskim, został następnie aktorem, zarządzał czas jakiś z Głodowskim towarzystwem dramatycznem zorganizowanem w Łomży, które miało pewne powodzenie w Kole, Turku i Łęczycy. Wydał „Kalendarz Suwalski na r. 1879”, był współpracownikiem „Słownika geograficznego” w jego początkach i „Wędrowca” za redakcyi F. Sulimierskiego, dawał artykuły do „Gazety Sądowej” w r. 1879 i 1880, do „Kolców” za redakcyi Wężyka, Noskowskiego, Kamińskiego. Od r. 1880—86 był spółpracownikiem „Gazety Lubelskiej”, pisywał do „Tygodnia” piotrkowskiego i „Kaliszanina” (od r. 1887); pisywał korrespondencye do niektórych gazet warszawskich i do „Kraju” petersburskiego. Osiadłszy w Radomiu, redagował tamedyczn „Dziennik gubernialny”, a w r. 1889 założył czytelnie bezpłatną. Osobno ogłosił dwa zbiorki wierszy: „Nieznany gość” (Suwałki 1878), „Pierwsze kroki”, dalej nokturn sceniczny w 1 akcie p. t. „Na letnień mieszkaniu” (Suwałki 1878), fantazyę dramatyczną

Encykli. powss. Ilustr. Zess. 227. I. XXIX

20

156

Hoffmann Jan Benedykt — Hoffmann Krzysztof Ludwik.

litischer Medicus, oder Klugheitsregeln, nach welchen ein junger Medicus seine Studien und Lebensart einrichten soll" Lipsk 1753), zaszczyt zaś największy H-owi przynosi jego „Medicina consultatoria" (Halla 1721—1739, w 4-e, tomów 12); jest to zbiór opisów chorób różnych, a raczej przypadków choroby, prawdziwie po minstrzowsku sporządzony i dziś jeszcze godzien czynania. Innych prac jego nie wymieniamy tutaj; zebrał i wydał je razem J. H. Schulze, jako „Opera omnia" (Genewa 1748, in fol. 6 tomów i 2 tomy uzupełnień, tamże 1751 i 1753). Szczegółowy spis wszystkich prac H-a zestawił Haller w „Bibliotheca medicinae practicae" (Bern i Bazylea 1776—1788, T. III str. 536 i nast.). — Por. Lasègue „L'école de Halle" (w „Conférences historiques" Paryż 1866, str. 33—61); Daremberg „Hist. des sciences méd." (Paryż 1870, T. II str. 905—953); Haeser „Lehrb. d. Gesch. d. Med." (wyd. 3-e, T. II str. 509—519); Sponholz „Fr. H. der Begründer der Balneologie und Klimatotherapie" (w „Badearzt" Wiedeń 1882) i J. Pagel „Gesch. d. Med." (Berlin 1898, Cz. I, str. 275 i nast.). Dr J. P.

Hoffmann Jan Benedykt, malarz gdański z drugiej połowy XVII i pierwszej XVIII wieku. Urodzony w Sorau, osiadł w Gdańsku, gdzie też, mając lat 77, zmarł w roku 1745. H. małował obrazy historyczne i portrety, cenione dla ich podobieństwa, a także ozdobił wiele ścian i sufitów domów prywatnych w Gdańsku malowidłami, które dotąd się przechowały.—Syn jego, tychże imion, uprawiał malarstwo w tymże, co i ojciec, kierunku. Wedle J. R. Fuessliego miał on przez 8 lat pracować w Warszawie u nadwornego malarza Mocka; mogło to być przed 1740, gdyż w tym roku Mock umarł. W r. 1765 H. był już z powrotem w Gdańsku, gdzie umarł przed r. 1774. — Por. Rastowiecki „Słownik malarzów polskich" (Warszawa 1850—1857, tom III str. 235). S. S.

Hoffmann Józefat († 1756 roku w Poznaniu), zakonnik dominikański, kaznodzieja pa-negiryczny. Pracował głównie w Poznaniu i War-szawie. S Pł.

Hoffmann Jan Daniel (* 1701–† 1766 r.), erudyt, piszący głównie o rzeczach polskich, urodził się w Toruniu, tu skończył gimnazyum roku 1723, co upamiętnił rozprawką (zamiast praktykowanej w takich razach dyspytu), p. t. „Comparationem discordantium opiniorum de Christo... proponił”, którą odczytał na zgromadzeniu pod prezydencyą rektora Piotra Jaenichusa, i drugiem ogłosił (Toruń). W roku 1730 wydał rozprawę o początkach języka polskiego: „De originibus linguae polonicae commentatio” (Toruń); tu wyłożyszy mniemania niektórych uczonych względem wywodu mowy polskiej z języka polskiego, greckiego lub in., dowodził rozsądnie, że z kilku wyrazów o źródle całej mowy wnosić nie można. Zostawszy r. 1732 nauczycielem

gimnazyum toruńskiego, jeszcze raz, roku 1744, zajął się sprawą etymologii polskiej, wytykając błąd Leibnizowi, wyprowadzającemu wyraz Środa od Zoroastra, a Eccardowi, że nazwę Wanda od wywodził od słowa Wad; sam zaś wyjaśnić się stara pochodzenie następnych wyrazów: Jestse, Bohatyr, Hołota, Czołem, Środa, Mir i imiona własne od niego złożone. Tytuł tej rozprawki: „Viro magnifico... Brackenhausen... gratulatur... exhibito specimine collectaneorum etymologicorum...” (Toruń). W tymże roku 1744 ogłosił rozbiór dzieł, odnoszących się do słynnego „Colloquium charitativum thoruniense” z r. 1645 („Synopis historico-litteraria”). Najważniejszem atoli z tego czasu dziełem H-a jest pierwsza u nas próba historyi drukarń polskich: „De typographiis earumque initiis et incrementis in regno Poloniae et M. D. Lithuaniae cum variis observationibus rem literariam et typhographicam utriusque gentis aligua ex parte illustrantibus” (Gdańsk 1740, przedruk 1753 w „Collectio nostra Scriptorum rerum polon. et prussicarum”). Dzieło to pobudziło innych do badań. Od roku 1745 aż do zgonu był H. profesorem filozofii, historyi i wymowy w Elblągu. W programatach tamtejszego gimnazyum pomieścił dużo rozprawek o monetach, o handlu Anglii z Prusami, o Krzyżakach, o Kadłubku, o panowaniu Piastów, o przyłączeniu Prus do Polski, o wyrugowaniu z Prus pogaństwa, o potędze przyzwyczajenia i wiele innych. Wyliczenie ich znaleźć można u Estreichera: „Bibliografia polska”, t. XVIII str. 234—237. Kwestyami religijno-literackiemi zajmował się także; przedrukował Katechizm rakowski po polsku i po łacinie, podał wiadomość o polskiem tłomaczeniu zmienionej konfessyi augsburskiej, jak niemniej o psałterzu w języku łacińskim i słowiańskim. Badacz to sumienny. P. Chm.

Hoffmann Krzysztof Ludwik (* w Rehzie [Westfalia] w r. 1721—† w Eltville d. 28 lipca r. 1807), lekarz w swym czasie bardzo cełnicość. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Jenie, gdzie też w r. 1746, obroniwszy rozprawę „De auditu”, dyplom doktorski osiągnął, poczem osiadł w Monasterze (Münster) i zajmował się tam wykonawstwem lekarskiem, z czasem zaś został dyrektorem tamtejszego Collegium medi cum. W r. 1787 przeniósł się do Moguncyi, gdzie został konsyliarzem tajujm arcybiskupa-elektora, później przesiedli się do Aschaffenburga, nakoniec do Eltvillu i tam życia dokonał. H. był twórcą systemu lekarskiego, w którym usiłował wskrzesić zasady chemia tryi (ob.), starał się jednoceźnie pogodzić je z nauką Hallera (ob.) o układzie nerwowym. Z licznych prac jego, napisanych po łacinie lub po niemiecku, najważniejsze są: „Abhandlung von der Empfindlichkeit und Reizbarkeit der Theile” (Monaster 1779 i Moguncya 1792; przekł. łać. Düsseldorf 1794) i „Abhandlung von den Pocken” (Monaster t. I 1770, t. II 1788). W wy-

Hoffmann Andrzej Gotlib — Hoffmann August Henryk.

159

sów Ludwika XIV (Warszawa 1822). Powieści
tłomaczył M. E. Wereszczyński (Natansona wy-
bór przekładów z wzorowych pisarzy zagra-
nicznych—Tomy 28-y i 29-y (Warszawa 1859);
bezmiennie „Sczęście graczy” (Kraków 1848);
„Wilia Bożego Narodzenia” podług H-a, przeło-
żył E. S[ulicki]—(odcinek z „Gazety Polskiej”)—
Warszawa, M. Orgelbrand 1869.
W. G.

Jako muzyk, utalentowany wszechstron-
nie, H. wywalczył sobie stanowisko wybitne
w rzędzie kompozytorów niemieckich XIX stule-
cia. Wykształcony w dobrej szkole Podbielskie-
go, znakomitego organisty w Królewcu, upra-
wiał wszystkie rodzaje muzyki, a głównie grę
na fortepianie, śpiew i kompozycyę. W czasie
pobytu w Poznaniu, gdzie w 1801 r. piastował
urząd assesaora, napisał muzykę do „Scherz, List
und Rache” Goethego, zaś w Płocku opery:
„Renegat” (1803) i „Faustyna” (1804). Prze-
niesiony do Warszawy na stanowisko radzcy re-
gencyjnego, założył, przy pomocy urzędników
pruskich Mosqua i Kuhlmeyera, oraz 120-u mu-
zyków i amatorów, Niemców i Polaków (w ich
liczbie był i Józef Elsner), towarzystwo muzycz-
ne. Pierwsze zebrania członków tego towarzy-
stwa, a raczej „Resursy muzycznej”, odbywały
się w pałacu Oginińskich (dziś hotel Europejski).
Było to wszakże pomieszczenie tymczasowe,
w którym odbywały się próby, i wogóle prace
przygotowawcze do kampanii koncertwane. Do-
piero gdy zakupiono z funduszu, zebranego na
akcye, pałac Mniszchów—dzisiejsza Resursa ku-
piecka (król pruski dał także kilka tysięcy ta-
larów), H. gorączkową czynność rozwiał. Sam
skreślił plan lokalu, sam zajął się jego malo-
waniem i wogóle urządzeniem. Stosownie do
ustawy „Resursa” miała trzech dyrektorów; H.
był drugim; z urzędu miał dozór nad biblio-
teką oraz inwentarzem muzycznym. Nowy ten
przybytek sztuki, wspaniale urządzony, otwarto
w dziej imienin króla pruskiego, 3 sierpnia
1806 r. Niezależnie od czynności w „Resursie”
H. pilnie uprawiał kompozycyę; napisał bowiem
w Warszawie, w ciągu roku 1805 trzy opery:
„Weseli muzykanci”, „Kanonik medyolański” i
„Miłość z zazdrości” („Schärpe und Blume”),
prócz wielu utworów okolicznościowych, tańców,
marszów, kantat i t. p. Bitwa pod Jeną poło-
żyła kres gospodarce pruskiej na ziemiach pol-
skich. Po zajęciu Warszawy przez Francuzów,
w 1806 r., H. przeniósł się do Bamberga, gdzie
otrzymał posadę dyrektora orkiestry przy tea-
trze miejskim, dla którego napisał czteroakto-
wą operę „Der Trank der Unsterblichkeit”
(1809). Gdy teatru zbankrutował, H. wpadł
w tak wielką nędźę, że dla uratowania siebie
i żony (Polki, Michaliny z Trzcińskich, którą
w listach do przyjaciół nazywał geborene
Rhorer) od śmierci głodowej, musiał sprzedac
ostatni surdut, jaki posiadał. Wydźwignawczy
się z nędzy, pojechał do Bydgoszczy, gdzie wy-

stawił operę „Das Gespenst” (1809) i melodra-
mat „Diana” (1811). W Berlinie napisał swe
arcydzieło, trzyaktową operę „Undine” (1816),
wystawioną z wielkiem powodzeniem, której re-
kopis (unikat) spłonął w czasie pożaru bibliote-
ki teatralnej. Wogóle H. skomponował oper 11,
kilka melodramatów, jeden balet, wiele utworów
religijnych, pieśni, symfonię, kwartet smyczko-
wy, parę tańców, kantat i drobnych utworów
instrumentalnych, o których współcześni kryty-
cy wyrażali się nawet z zachwytem.
A. Pol.

Hoffmann Andrzej Gotlib, niemiecki kry-
tyk biblijny i orjentalista, ur. 13 kwiet. 1796
w Welbsleben w hrabstwie Mansfeld, um. d. 16
marca 1864 w Jenie; brał udział jako ochotnik
w wojnie 1813 r., następnie uczęszczał na uni-
wersytet w Halli, gdzie studjował teologję oraz
u Geseniusa języki syryjski i hebrajski, sam
wet miewał potomk wykłady o językach wschod-
nich. W r. 1823 został profesorem nadzwyczaj-
nym, w 1825 zwyczajnym w Jenie; w r. 1828
radcą kościelnym, a w roku 1843 radcą taj-
nym. Główne jego dzieło jest „Grammatica sy-
riaca” (Halla 1827). Prócz tego wydał: „Com-
mentarius philologico-criticus in Mosis benedictio-
nem” (Halla 1822, następnie Jena, w 8-u pro-
gramach uniwersyteckich); w przeróbce dzieło
Warnekrosa: „Entwurf der hebräischen Alterthu-
mer” (Wejmar 1832) i „Apokalyptiker der alten
Zeit unter Juden und Christen in vollständiger
Übersetzung” (t. I, 2 części, Jena 1833 — 38),
obejmujące księgę Enocha. Obok prac tych H.
redagował także w latach 1827—51 drugą sek-
ję Encyklopedji Erscha i Grubera, z początku
wspólnie z G. Hasselem, od tomu zaś 8-go sam
aż do t. 28-go.
A. A. K.

Hoffmann August Henryk von Fallersleb-
en, zasłużony historyk literatury niemieckiej,
językoznawca i poeta (* 2 kwiet. 1798 w Fal-
lersleben w Lüneburskim — † 19 stycznia 1874
w Korvei nad Wezerą). Nauki gimnazjalne po-
bierał w Helmsztecie i Brunšwiku; w 1816 r.
wstał do uniwersytetu w Getyndze, gdzie z po-
czątku słuchał teologji, wkróce jednak wskutek
zachęty Beneckeego oddał się studjom germani-
stycznym i historji literatury niemieckiej i przed-
mioty te studjował także w 1819 r. w Bonn.
W 1821 przez pół roku przebywał w Lejdzie
dla badań literatury staroniderlandzkiej, potym
był nauczycielem prywatnym w Berlinie; w r.
1823 został kustoszem bibljoteki uniwersytec-
kiej we Wrocławiu i miejsce to zajmował przez
lat 15, w r. 1830 otrzymał profesurę nadzwyczaj-
ną w tamtejszym uniwersytecie, a w 1835 tam-
że profesurę zwyczajną języka i literatury nie-
mieckiej. Kilkakrotnie odbywał podróż naukowa
do różnych krajów: do Austrji w 1827 i 1834,
Danji 1836, Holandji i Belgji 1837, do Szwaj-
carji w 1839. W kilka lat po objęciu profesu-
ry zwyczajnej opuścił dobrowolnie urząd kusto-
sza bibljoteki (1838), poczym i na katedrze pro-

160

Hoffmann August Henryk.

fesorskiej pozostawał niedługo, dekretem bowiem
króla pruskiego 20 grudnia 1842 r. został usu-
nięty z posady i pozostawiony bez pensji, z po-
wodu myśli i tendencji politycznych, które wy-
powiedział w dziele „Unpolitische Lieder” (Ham-
burg 1840—41, 2 tomy; wyd. 2-e tomu 1-6o
1840). Wskutek tego z wielu niemieckich miast
wzajętkowych był policyjnie wydalany i prawa-
dził przez trzy lata życie tułacze, przenosząc
się z Niemiec do Swzajcarji i Włoch (ob. „Zehn
Aktenstücke über die Amtsentsetzung des Pro-
fessors H.” Mannheim 1843). Dopiero w roku
1845 uzyskał w Meklemburgu prawo obywatel-
stwa; w 1848 rehabilitowany w Prusiech, otrzy-
mał pensję, wyznaczoną dla osób oczekujących
na posady (Wartegeld), i w 1853 r. zamieszkał
w Wejmarze, gdzie razem z Oskarem Schade
założył czasopismo naukowe «Weimarisches Jahr-
buch für deutsche Sprache, Litteratur u. Kunst»,
którego wyszło 6 tomów (Hanower 1854—57).
W r. 1860 H. został bibljotekarzem u księcia
na Raciborzu w zamku Korvei, gdzie pozostat
do śmierci (1874). Działalność pisarska H-a by-
ła dwojaka: jako uczonego badacza i jako po-
ety. Jako uczony należy do liczby najzastułę-
szych badaczy literatury i języka niemieckiego;
zastługi jego dla nauki polegają na ogłoszeniu
wielu zabytków literatury niemieckiej, jako też
poważnych badań z dziedziny literatury i języ-
koznawstwa. Jako poeta zdobył sobie ogólne
uznanie swojemi pracami około wskrzeszenia oj-
czystych pieśni ludowych. Wydał kilka zbiór
rów różnego rodzaju pieśni ludowych i sam pi-
sał wesołe i śpiewne poezje, oddając w krótkiej
formie epigramatów pojęcia i pogłady życiowe
spółczesne; przytym prostotą i szczerością uczuć
utrafił w ton prawdziwej pieśni ludowej, wsku-
tek czego niektóre jego pieśni stały się śpiewa-
mi narodowemi. Badania naukowe H-a zawie-
rają się w dziełach następujących: „Horae Bel-
gicae” (Berlin i Lipsk 1830—62, 12 części),
zawierające zbiór rozpraw i zabytków literatury
staroniderlandzkiej; „Fundgruben für Geschichte
deutscher Sprache u. Litteratur” (2 tomy, Ber-
lin 1830—37); „Geschichte des deutschen Kir-
chenliedes bis auf Luthers Zeit” (Wrocław 1832,
wyd. 3-e Hanower 1861); wspólnie z M. Haup-
tem, filologiem i giermanistą, wydał „Aldeuts-
sche Blätter” (Lipsk 1835—40, 2 tomy), obfity
zbiór pomniejszych zabytków i rozpraw; znale-
zione i wydane ze Stef. Endlicherem „Fragmen-
ta theotisca” (Wiedeń 1834, wyd. 2-e tamże
1841); zabytki językowe p. n. „Elnonensia. Mo-
numents des langues Romane et Tudesque dans
de le IX siècle, contenus dans un manuscrit de
l’Abbaye de S-t. Amand.” (Gandawa 1837, z tłu-
maczeniem i uwagami J. E. Willemsa; wyd. 2-e
1845); „Bonner Bruchstücke von Otfried” (Bonn
1822); „Althochdeutsche Glossen” (Wrocław 1826);
„Reineke Vos” (Wrocław 1834, wyd. 2-e 1852);
„Sumerlaten, mittelhochdeutsche Glossen aus den

Handschriften der Hofbibliothek zu Wien” (Wiedeń 1834); „Michael Vehes Gesangbüchlein vom Jahr 1537”, najdawniejsza księga pieśni katolickich; „Theophilus”, dramat dolnoniemiecki z powy w. XV (Hanower 1853—54, 2 t.). Ogłosił cenne monografje literacko-historyczne: życiorys Jana Chr. Günthera (Wrocław 1832) i Bart. Ringwaldta i Benj. Schmolka (tamże 1833); przegląd bibljograficzny prac z zakresu filologji niemieckiej podał w dziele „Die deutsche Philologie im Grundriss” (Wrocław 1836); wydał także „Verzeichnis der altdeutschen Hanuschriften in der Hofbibliothek zu Wien” (Lipsk 1841), oraz „Spenden zur deutschen Litteraturgeschichte” (t-że 1844, 2 części) i „Geschichte der deutsch-lateinischen Mischpoesie” (1854). W 1858 rozpoczął wydawnictwo p. t. „Findlinge”, obejmujące zbiór rzadkich lub nieznanych materjałów do historji języka niemieckiego i poezji (Lipsk 1859—60, 4 zeszyty). Przednio ogłosił jeszcze: „Hannoversches Namenbüchlein” (Hanower 1852); następnie: „Kasseler Namenbüchlein” (Kassel 1863); „Braunschweiger Namenbüchlein” (Brunswik 1866); „Lieder der Landsknechte unter Georg u. Kaspar v. Frundsberg” (Hanower 1868); „Henneke Knecht, ein altes niederdeutsches Volkslied” (Berlin 1872); „Unsere volkstümlichen Lieder” (Lipsk 1859, wyd. 3-e 1869). Wydawał także miesięcznik, poświęcony rzeczom śląskim: „Monatsschrift von und für Schlesien” (Wrocław 1829, 2 tomy). Wiele z ogłoszonych prac H-a zawdzięcza swój początek jego zamiłowaniu do poezji ludowej, jak: „Schlesische Volkslieder mit Melodien” (Lipsk 1842); „Niederländische Volkslieder” (wyd. 2-e Hanower 1856); „Willirams Übersetzung und Auslegung des Hohenliedes” (Wrocław 1827); „Politische Gedichte aus Deutschlands Vorzeit” (Lipsk 1843) i „Die deutschen Gesellschaftslieder des 16 und 17 Jahrhunderts” (tamże 1844, wyd. 2-e 1860), oraz „Ruda. Polnische Volkslieder der Oberschlesier” (Kassel 1865, w 8-ce str. 56), wybór pieśni ludowych górno-szląskich, przełożonych z polskiego ze zbioru J. Rogera (Wrocław 1863). W związku z dziełem H-a „Unpolitische Lieder” pozostają poezje „Deutsche Lieder aus der Schweiz” (Zürych 1843 i 1845, wyd. 4-e Altona 1862) i „Streiflichter” (Berlin 1872), ostatnie H-a pieśni polityczne; „Deutsche Gassenlieder” (wyd. 2-e Zürych 1845); „Diavolini” (wyd. 2-e Darmsztad 1847); „Hoffmansche Tropfen” (Zürych 1844). Do innego zakresu należą zbiory pieśni okolicznościowych, oraz pieśni ludzi różnego zawodu i wieku, jak oto: „Alemannische Lieder” (Wrocław 1827, wyd. 5-e Mannheim 1843); „Fünfzig Kinderlieder” (Lipsk 1843, wyd. 4-e Hamburg 1866); „Maitrank” (Paryż 1844); „Deutsche Salonlieder” (Zürych 1844); „Fünfzig neue Kinderlieder” (Mannheim 1845, wyd. 3-e Sztutgard 1874); „Vierzig Kinderlieder” (Lipsk 1847); „Hundert Schullieder”

Hoffmann Aleksander — Hoffmann Franciszek.

161

(t-że 1848); „Deutsches Volksgesangbuch” (t-że 1848); „Liebeslieder” (Moguncja 1851); „Heimatklänge” (tamże 1850); „Rheuleben” (tamże 1851); „Soldatenlieder” (t-że 1851); „Soldatenleben” (Berlin 1852); „Jägerlieder” (Wrocław 1828); „Kinderwelt in Liedern” (t-że 1853); „Lieder aus Weimar” (wyd. 3-e, Hanower 1857). Zbiory własnych poezji H-a wychodziły pod nagłowkiem „Gedichte” w r. 1827 (we Wrocławiu), w 1834 (w Lipsku, 2 tomy), w 1837, w 1843 inst. (wydanie pomnożone). Wybór poezji H-a ukazał się wkrótce po śmierci poety jako wydanie 8-e (Berlin 1875, wyd. 9-e 1887); w parę łat wyszedł też zbiór pieśni dziecinnych „Kinderlieder” staraniem L. v. Donopa (Berlin 1877). Biografat swoją, pełną ciekawych szczebów, ogłosił H. w sześciotomowym dziele „Mein Leben. Aufzeichnungen und Erinnerungen” (Hanower 1868—70; w skróceniu wydał Gerstenberg, Berlin 1894, w 2 tomach). Wydanie zbirowe dzieł H-a sporządził H. Gerstenberg w 8-u tomach (Berlin 1890—93). Wkrótce po śmierci H-a ukazały się także jego listy w książce p. n. „Briefe von H. von Fallersleben und M. Haupt an Ferdinand Wolf” (Wiedeń 1874). Dodać nałęży, że w mieście rodzinnym wystawiono H-owi w 1883 r. pomnik w postaci obelisku; inny znowu, staraniem Schapera, wzniesionie był w roku 1891 na wyspie Helgoland, który wszakże po trzech latach, 12 lutego 1894, zwalono.—Porów. J. M. Wagner „H. von Fallersleben 1818—1868” (Wiedeń 1869; dodatek, Drezno 1870); Gottschall „Porträts und Studien” (tom 5-y, Lipsk 1876); Kreyenberg „H. von Fallersleben” («Preussische Jahrbücher» 1891 r., A. A. K. tom 68-y).

Hoffmann Aleksander (* w r. 1805 w No-
wym Dworze nad Narwią), lekarz. Po uko-
czeniu liceum w Warszawie zapisał się tamże
w r. 1822 na wydział lekarski; po złożeniu
ergaminu w r. 1826 wyjechał do Berlina, gdzie
sędził półtora roku na kształceniu się dalszem,
poczem dał się do Wilna i tam w r. 1828
otrzymał dyplom lekarski. Osiadłszy w Warsza-
wie, do r. 1831 oddawał się wykonawstwu lekar-
skiemu; w roku wymienionym wstał do służby
wojskowo - lekarskiej, następnie wyjechał do
Francyi i do r. 1838 był czynny, jako lekarz
w Paryżu; w roku tym mianowano go lekarzem
obwodowym w Alzacyi. Na urzędzie pozosta-
wał dwa łata, poczem pouścił Francyę i przen-
niósł się na Szląsk. Dla uzyskania prawa zaj-
mowania się lecznictwem w państwie Pruskiem
dał się do Berlina i, złożywszy tamże egzamin
rządowy oraz obroniwszy rozprawę doktorską
„De retentione urinae observationes tres cum
epicrisi”, osiadł początkowo w Poznaniu, później
wszakże przeprowadził się do Szremu, gdzie zaj-
mował się wykonawstwem lekarskiem.—Por. L.
Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do historyi
sztuki lekar. w Polsce” (T. III str. 374) i S.

Kośmińskiego „Słownik lekarzów polskich”
(str. 173). Dr J. P.

Hoffmann Jan Józef, znawca znakomity
chińskiego i japońskiego języka i literatury (* r.
1805 w Würzburgu—† 1878 w Hadze); studyo-
wał w swojem mieście rodzinnem filologię, a po-
tem dał się do Hollandi, gdzie się zwrócił ku
studjom języków: chińskiego i japońskiego. Po-
siadłszy je, powołany do wykładu ich w uniwer-
sytecie lejdejskim. — Z prac jego wymienimy:
„Catalogus librorum et manuscriptorum japoni-
corum” (Lejda 1845) i „Japanische Sprachlehre”
(tamże 1877; dodatek „Japanische Studien”
1878). Z przyrodoznawcą P. Fr. Sieboldem
pracował nad wydaniem obszernego dzieła „Nip-
pon. Archiv zur Beschreibung von Japan” (Lej-
da 1852—51, 20 sekcyj).

Hoffmann Ludwik Fryderyk Wilhelm,
znakomity kaznodzieja i polityk kościelny (* d.
30 października 1806 r. w Leonbergu w Kró-
lestwie Würtemberskiem—† w Berlinie dnia 28
sierpnia 1873 roku). Po skończeniu uniwersytetu
w Tübindze został w r. 1833 wikaryuszem miej-
skim w Sztutgardzie, w następnym roku pro-
boszczem w Wienenden, w r. 1839 dyrektorem
zakładu missyjnego w Bazylei i profesorem teo-
logii miejscowym uniwersytetu, w r. 1850 pro-
fesorem w Tübindze; w końcu w r. 1852 król
pruski powołał go na kaznodzieje nadwornego
do Berlina; w tym charakterze H. został członkiem
najwyższej Rady Kościelnej, generalnym super-
intendentem Marchii elektoralnej, wiceprezesem
konsystorza brandenburskiego, członkiem Rady
Państwa i kierownikiem kształcenia kandydatów
teologicznych. Wpływ swój wywierał w kierun-
ku pozytywnej pruskiej unii ewangielickiej. Z mis-
syjnych prac H-a zasługują na wzmiankę: „Die
Morgenröthe des tropischen Afrika” (Berlin 1859);
„Missionsstunden u. Vorträge” (Sztutgard 1847);
„Franz Xavier” (Wiesbaden 1869). H. ogłosił
drukiem wiele zbiorów kazań, mianowicie: „Ruf
zum Herru” (Berlin 1854—58, 8 tomów); „Die
Haustafel” (tamże 1859—1863, 3 części); „Ein
Jahr der Gnade in Christo Jesu” (tamże 1864).
Od roku 1866 H. usiłował przez pisma dokona-
porozumienia się między południowcami i północ-
nemi Niemcami, i w tym celu napisał: „Deutsch-
land einst und jetzt im Lichte des Reiches
Gottes” (Berlin 1868); „Deutschland und Europa
im Lichte der Weltgeschichte” (tamże 1869).
Pomimo prac na swem stanowisku, H. był płod-
nym pisarzem. — Życiorys jego skreślił K. Hoff-
mann p. t. Żywot i działalność L. F. W. H-a
(Berlin 1878—80). Ks. A. K. D.

Hoffmann Franciszek (* 1808 — † 1881),
filozof niemiecki ze szkoly Baadera (ob.),
uażany przez tegoż za najwybitniejszego z je-
go uczniów, profesor filozofii w Würzburgu. —
Ogłosił drukiem: „Die speculative Entwicklung
der ewigen Selbsterzeugung Gottes, aus Baanders
Schriften zusammengetragen” (Amberg 1835);

Eno. Pow. Ilustr. Zess. 227. T. XXX

21

162

Hoffmann Henryk — Hoffmann Fryderyk Edward.

„Die Vorhalle der speculativen Theologie Baaders” (Aschaffenburg 1836); „Die Grundzüge der Societätsphilosophie von Franz Baader” (Würzburg 1837); „Franz von Baader als Begründer der Philosophie der Zukunft” (Lipsk 1839); „Grundriss der reinen Logik” (Würzburg 1811, wyd. 2-e tamże 1855); „Acht philosophische Abhandlungen über Franz von Baader und seine Werke” (Würzburg 1857); „Ansprache an die Verehrer und Freunde der Baaderschen Philosophie” (Erlangen 1868); „Die Weltalter, Lichtstrahlen aus Baaders Werken” (Erlangen 1868). „Kirche und Staat” (Gütersleben 1873). Wydanie zbiorowe p. t. „Philosophische Schriften” w 8-u tomach (Erlangen 1868—82). Był spółredaktorem 16-tomowego wydania dzieł Baadera (Lipsk 1851—60). Mns.

Hoffmann Henryk (* we Frankfurcie nad Menem d. 13 czerwca r. 1809 — † tamże w r. 1894), lekarz - psychiatra, znany też jako poeta i humorysta. Dyplcm doktorski osiągnął w roku 1833 w Halli, w roku następnym przyjęto go do Kollegium lekarskiego frankfurckiego i odtad jako lekarz służył gorliwie i uczciwie miastu rodzinnemu. W r. 1834 należał do grona założycieli kliniki dla ubogich, której zadaniem było niesienie pomocy lekarskiej, bezpłatnej, ludowi wiejskiemu z okolic Frankfurtu; w zakładzie tym pracował bezinteresownie do roku 1845; wtedy powierzono mu wykłady anatomii w Instytucie lekarskim iemienia d-ra Senckenberga. W r. 1851 objął posadę lekarza szpitała dla obłaknych i epileptyków, który znajdował się wtedy jeszcze w samem mieście Frankfurcie, a bardzo niestosownie i żle był urządzony. Widząc, że w starej siedzibie o naprawie i rozwoju mowy być nie może, postarał się o wzniesienie budowli nowych i odpowiednio urządzonych, poza miastem położonych, i od r. 1864 do śmierci był dyrektorem tego zakładu. — Oprócz wielu prac drobniejszych treści psychiatrycznej, pomieszczyonych w wydawnictwach peryodycznych, i sprawozdań rocznych z zakładu, któremu przewodniczył, ogłośił: „Ueber Hallucinationen” (Frankfurt 1851 i „Beobachtungen über Seelenstörungen u. Epi-lepsie etc.” (tamże 1859). Większy jednakże rozgłos, niż prace lekarskie, zjednały mu jego wiersze. Poezye te, przeważnie wesołe, wyszły po raz pierwszy w r. 1842; wydanie 2-e, znacznie pomnożone, ukazało się w roku 1873 p. n. „Auf heiteren Pfaden”. W roku 1847 wydał „Humoristische Studien”, zbiór wierszy i przemówień wesołych, okolicznościowo w różnych czasach wypowiedzianych, a teraz razem zebrańnych. Najszerzej rozsławiła go wszakże książeczka dla dzieci, napisana wierszem w sposób bardzo oryginalny, ilustrowana przez niego samego i wydana po raz pierwszy bezimiennie w roku 1845 p. n. „Struwwelpeter. Lustige Geschichten und drollige Bilder”. Do dziś oryginał wydano już przeszło 180 razy, a przełożono

lub przerobiono go prawie na wszystkie języki europejskie; w przekł. polskim nosi napis „Złota różdżka” (kilka wydań), ale stracił wiele na tem, że opatrzono go w ryciny nowe, dobre wprawdzie, niedorównywające jednakże pierwowzorowi, odznaczającemu się najnością przedziwną, najwyraźniej przemawiającą do umysłu dziecięcego. Podobnem, choć nie tak powszechnem i długiem, powodzeniem poszczycić się może drugi utwór H-a p. n. „Handbuch für Wühler, oder kurzgesfasste Anleitung, in zwei Stunden Volksmann zu werden, von Peter Struwwel, Demagog” (Lipsk 1848 i do r. 1849, 3 wydania). Jest to satyra polityczna, bardzo dowcipna na ruchy ówczesne w Niemczech; po ustaniu ich straciła też i wartość swą prawie zupełnie. W roku 1861, pod pseudonimem Polycarpus Gastfenger, wydał satyrę, również bardzo dowcipną. ośmieszającą zdrojowiska lecznicze, p. n. „Der Badeort Salzloch, seine jod-, brom-, eisen- u. salzhaltigen Schwefelquellen und die tanninsauen animalischen Luftbäder, nebst einer Apologie des Hanzardspiels”. Bardzo uroczyсьcze obchodzono dnia 10 sierpnia r. 1883 pięćdziesięciolecie działanłosi lekarskiej H-a. — Por. „Biograph. Lexikon der hervorragenden Aerzte” (tom III str. 245) i Virchowa-Hirschach „Jahresbericht” za rok 1894, gdzie przytoczono życiorysy Hoffmanna, drukiem ogłoszone.

Dr J. P.

Hoffmann Henryk, malarz niemiecki (* 1818, lekarz Frankfurcie nad M. — † 11 czerwca 1896 tamże). Z początku malarz pokojowy, przez młodych artystów zachęcony, wykształcił się w instytucie Städla (1843 — 50) pod kierunkiem Jakóba Bekera, na dobrego pejzażystę. W ciągłych wycieczkach w okolice gór Taunusu, Odenwaldu i Szwarcwaldu, nad Re-nem, Mozelą i Ahrem, H. robił studia, na natury i malował pejzaże w kierunku romantycznym, zmodyfikowanym nieco ścisłą obserwacyjną natury. Dalsze wycieczki jego artystyczne do Szwajcary i do Tyrolu rozszerzyły w nim skalę obserwacyj, ale nie zmieniły jego skłonności do idealizowania natury. Liczne jego pejzaże lub motywa z ulubionych okolic miasta rodzinnego—Frankfurtu, jako też widoki starej części tego miasta, a także ruiny zamków na wzgórzach Taunusu, widzieć można przeważnie we frankfurckich zbiorach prywatnych.

s. s.

Hoffmann Fryderyk Edward, przemysłowiec i inżynier niemiecki (* w r. 1818), jako 20-letni młodzieżiec poświęca się zawodowi budowlanemu. Między r. 1848 i 1857 pracuje w charakterze asystenta i zastępcy głównego inżyniera Neuhausa przy budowie kolei Berlin-Hamburg. W r. 1857 wy outcomeł i praktycznie przeprowadził swój-purpose pieca pierścieniowego do wypalania cegły i innych wyrobów glinianych, który to wynalazek posiada ogromną doniosłość w przemyśle ceramicznym i zapewnił swemu twórcy znaczne powodzenie materyalne.

Hoffmanowa Klementyna.

165

szych autorek pedagogicznych, była córką Ignacego Tańskiego (ob.) i Maryanny z Czempińskich; przyszła na świat w Warszawie, ale przez trzy pierwsze lata wychowywała się na wsi w Wyczułkach, potem oddano ją pod opiekę Doroty Szymanowskiej, najstarszej córki dziedziczki Izdebna. Dom to był zacny, patryoyczny, ale sfrancuziały; historyi polskiej uczono się z Naruszewicza, mozzolnie tłomaczonego na francuski, modlono się nawet w tym języku i nastrój panował tu sentymentalny. Od czternastego roku życia Kl., dostawszy się napowrót do rodziny, pod wpływem różnorodnych okoliczności, zaczęła odwykać i od francuszczyzny, i od sentymentalizmu. „Żal za polskim językiem”,

Fig. 28. Hoffmanowa Klementyna (z Tańskich).

tak wymownie do Polek przez Kazimierza Brodzińskiego zwrócony, w r. 1818 dokonał reszty w sprawie przejęcia się ważnością mowy ojczystej; Kl. zaczęła pilnie studyować literaturę polską i wprawiać się w pisanie po polsku. Pierwsze jej dziełko, obrobione według wzoru niemieckiego Jakóba Glatza, a wydane w Warszawie r. 1819 p. t. „Pamiątka po dobrej matce”, łączyło w sobie harmonijnie ówczesne wymagania postępowe z rozumną czcią dla wszystkiego, co było dobrem w tradycyjnym wychowaniu koebiet; zostało też przyjęte nader przychylnie i zyskało odrazu sławę autorce. Zachęciło to ją do pracy dalszej. Zrazu chciałaby ciągnąć dalej „Pamiątkę”, przedstawiając jak jej bohaterka wy-

wiązywała się z zadania kształcenia dzieci. Pozięła więc plan obszernej dydaktycznej pracy p. t. „Amelia matką”; ale gdy jej pisanie nie było łatwo, zwróciła się do twórczości belletrystycznej, i powoli dokonała zupełnie prawie nowej u nas rzeczy: zapoczątkowała polską czytelnię dziecienną. Pierwsza próba w tym kierunku: „Powieści moralne dla dzieci” (Warszawa 1820) nie była sześćliwą, ale następna p. t. „Wiązanie Helenki” (tamże 1823), przeznaczona dla dzieci uczących się czytać, zawierała już bardzo cenne opowiadania, które sprawiły, że książeczka ta stała się najpopularniejszą ze wszystkich napisanych przez naszą autorkę. „Druga książeczka Helenki” (Warszawa 1825) mniej miała powodzenia, lecz niektóre w niej powiastki są wcale udatne. Najwięcej atoli powiastek dla dzieci mieści się w słynnych „Rozrywkach dla dzieci”, które Kl. wydawała przez lat pięć (1824–1828). Znajdujemy tu dwa arcydzieła Kl-y: „Listy Elżbiety Rzeczyckiej” (r. 1824) i „Dziennik Franciszki Krasińskiej” (rok 1825), gdzie starała się wiernie odtworzyć obyczaje nasze z końca panowania Augusta III. W „Listach” do nakreślenia tego zarysu obrała sobie dziewczynę prostą, wychowaną w dworku wiejskim, uległą ówczesnym przesądom najzupełniej, lecz roztropną, umiejącą patrzeć i słuchać. Dziewczyna ta rozwija się w oczach naszych: poznanie ludzi, obcowanie z ukształcenonymi rozszerzyło jej widnokrąg myślowy tak, iż Elżbietka, która marzyła poprzednio o zostaniu w zakonie dlatego, że tam niema troski codziennej o chleb, a o zbawienie łatwiej, —szybuje w końcu wyżej, myśli o sprawach kraju. „Dziennik Krasińskiej” zaznajamia nas z innym typem panienki XVIII wieku. Franciszka jest bogata, wychowana w rygorze staropolskim, ale z polorem nowszym, francuskim. Pobożna, przesądna trochę, dosyć próżna, a wielce dumna i daleko planami swemi sięgająca, ulega łatwo wpływowi blasku zewnętrznego; ale przytem jest czuła, serdeczna, śmiała i odważna. Lubi zabawy, wesołość, szczodroblwość; lecz też i rzeczami publicznemi zajmuje się pilnie. Boi się być nieposłuszną rodzicom, poddaje się jednak czarowi miłości i ambicyi, naraża się na przycinki i upokorzenia, biorąc tajemnie клуб z królewiczem. — Obok powiastek do działu belletrystycznego „Rozrywek” należą komedyjki dla dzieci. Jest ich 12; nie roszczą one sobie pretensyi do znaczenia artystycznego; miały posłużyć do korzystnej i pouczającej zabawy, do wprawienia się w dobre wymawianie i nabranie zgrabnych ruchów, do wpojenia wreszcie pewnej przestrogi moralnej. Autorka czerpała wiele z francuskiego, całkiem swojskie jest „Wesele Jasia i Marysi” (r. 1826). Do utworów belletrystycznych w „Rozrywkach” liczę także kilka „opisów podróży”, w których Kl. kładła zawsze na pierwszym planie wspomnienia historyczne,

166

Hoffmanowa Klementyna.

popieraue nieraz długiem wyliczaniem sławnych osobistości, podawaniem napisów grobowych, aktów urzędowych; na drugim dopiero planie mięs-ciła zwyczaje, obyczaje i podania ludowe; na ostatnim — krajobrazy. Z opisów tych rzecz o Puławach ma dziś największą bodaj cenę; jest bowiem najdokładniejszem sprawozdaniem z tego, czem była siedziba Czartoryskich w r. 1825.—W życiorysach sławnych Polaków autorka, zgodnie ze swojem usposobieniem, wybierała ludzi znanych raczej z nauki i talentu, aniżeli z městwa, dzielności i zręczności dyplomatycznej. To też wśród 18-u szkiców biograficznych, przez nią nakreślonych, znajdujemy 3 tylko poswięcone znakomitościom wojskowym i politycznym, ale te właśnie należy do najmniej udatnych. Znaczenie nietyłko pedagogiczne, lecz i naukowe, z powodu cennych materyałów życiorysowych, mają biografie: Naruszewicza, Al. Felińskiśkiego, Karpińskiego, Piramowicza i Mikolaja Dzieduszyckiego. Oceniając twórczość bele-trystyczną Kl-y wogóle, przyznać jej należy wielkie zasługi: ona wszczepiła w serca młodych pokoleń uczucia zdrowe, serdeczne; ona wymownym głosem obwieszczała chwałę przodków i zachęcała do poznania kraju, języka i literatury własnej, ona zapoczątkowała ten ruch na polu piśmienictwa dla dzieci, jakim do dzisiaj się cieszymy. Jej powiastki, co do popularności u nas, mogą się porównać z temi, jakie u Niemców Krzysztof Schmid pisał, a przyczież jego utwory liczyły się do najlepszych w swoim czasie.—Prócz wymienionych tu działki belletrystycznych w każdym zeszczcie „Rozrywek" były jeszcze inne, służące do nauki i zabawy, jak oto: anegdoty prawdziwe o dzieciach, wyjątki służące do ukształcenia serca i stylu (pamiętna korrespondencja Dzisława z Wandą o francuszczyźnie), wiadomości mogące przydać się matkom, wreszcie sporadycznie gry ówiczące umysł i allegorye. „Rozrywki"реpełniała prawie sama wydawczyni; spółpracowników miała bardzo mało. „Rozrywki" mają wielkie znaczenie i same w sobie i jako zapoczątkowanie u nas czasopiśmienictwa dla dzieci i młodzieży, które stało się już odtąd konieczną potrzebą wychowawczo-literacką. W uznaniu zasług autorki „Pamiątki", „Wiązania Helenki" i „Rozrywek", Kommissya Oświecenia powołała ją r. 1824 na „eforkę" szkół żeńskich w Warszawie; w r. 1825—na nauczycielkę w Instytucie guwernantek świeżo wtedy założonym; w r. 1827 w nagrodę prac piśmienniczych, pełnienia obowiązków damy dozoru i bezpłatnego wykładu „nauki obyczajowej" w Instytucie guwernantek przeznaczyła Kl-e pensyę dożytotnia w ilości 600 złp. oraz dała tytuł wizytatorki wszystkich zakładów naukowych żeńskich w Warszawie. Wykładaną przez siebie naukę obyczajową obrobiła później Kl, w osobnym doziele „O powinnościach kobiet" (w całości wydanem dopiero po

śmierci autorki, r. 1849, w 3-ch tomach). Nie pisała systemu naukowego etyki: nie uwzględniała więc wszystkich wymagań umiejętności, wszystkich pytań zasadniczych; ale, wierna swemu praktycznemu kierunkowi, rozwinęła tu szereg rad i wskazówek, niebardo się troszcząc o ich związek z sobą. Eudemonizm, oparty na cno-zie łatwej i miłej, stanowi cechę główną jej poglądów. Co do ogólnych zasad wychowawczych, nigdzie ich Kl. systematycznie nie wyłożyła; przedstawiała je ułamkowo tylko i okolicznościowo w różnorodnych pismach swoich. Stosunkowo najwięcej tych poglądów znajdujemy w „Listach matki o wychowaniu córek swoich", naśladowanych z francuskiego. Najgólniej rzecz ujmując, można powiedzieć, że Kl. przejęła główne zasady utylitaryzmu czyli filantropinizmu pedagogicznego, jak je pod wpływem Jana Jakóba Rousseau formułowali: Basedow, Campe, pani Necker de Saussure i pani Guizot. Wynikiem tych zasad, przez Kl-ę rozwiniętych, miało być przygotowanie dziewzęcia do praktycznej użytezności w społeczeństwie w zakresie życia domowego. W r. 1828 skończył się właściwy pedagogiczny zawód Kl-y; to, co później napisała, nie miało już tak doniosłego znaczenia. Różne powody złożyły się na przerwanie działalnościściłe wychowawczej. W roku tym wyszła za Karola Hoffman a (ob.); uczucie wielkiego szczęścia przepiełniło dusz autorki, obiecującej sobie, że nowe obowiązki złoła połączyć ze swemi zajęciami literackiem. Stało się inaczej. Z rokiem 1828 musiała zakończyć wydawnictwo „Rozrywek", pisała przez pęt lat następtych mało, a drukowała jeszcze mniej. Sprawowała tylko wciąż obowiązki eforki, nauczycielki i wizytatorki. Dnia 27 grudnia 1830 r. założyła „Związek dobroczynści Warszawanek" i była naczelną jego opiekunką. W ciągu niecalego roku związek ten zebrał funduszu przeszło 28 000 złp., nie licząc zaspokojenia potrzeb szpitalnych w naturze. Dnia 14 października 1831 r. H. opuściła Warszawę nazawsze; we Wrocławiu zjechała się z mężem i razem udali się do Drezna. Wtedy zabrała się nanowo do pisation; skreśliła swe „Wspomnienie z podróży w obce kraje" czyli „Drezno i jego okolice", oraz „Opis przejazdu przez Niemcy" (druk. dopiero w r. 1844). Osiadłszy stałe w Paryżu, nie mając dzieci, a więc rozporządzając czasem swobodnie, postanowiła wskrzesić swoje czasopismo warszawskie i zaczęła r. 1834 ogłaszać „Nowe Rozrywek dla dzieci", nie w miesięcznych wszakże zesztytach, ale w kwartalnych; na dwu tomach atoli zakończyłoło swoje istnienie. W kilka lat potem (1838—1842) wydała H. 5-tomikową „Nową biblioteczkę", poświęconą dzieciom i młodym panienkom. Ażeby pisać dla dzieci, H. musiała być niemi otoczoną jak w Warszawie; próbowała też założyć w Paryżu pensyonat dla panien, ale płań jej nie mógł się rozwinąć;

Hoffmanowa Klementyna.

167

szczupłą zaledwie garstkę dziewcząt wychowała podczas pobytu za granicą. Dla ich-to użytku ułożyła „Pismo święte, wybrane z książą Starego i Nowego Zakonu” (druk. dopiero r. 1846 we Lwowie), „Encyklopedię doręczną czyli Zbiór ciekawych wiadomości dla panien” (druk. 1851 w Warszawie i trzytomową „Historyę Powszechną” (druk. 1865—67 tamże). Nie stanowił te prace ważnych nabytków w naszej literaturze pedagogicznej. Najważniejszemi pismami H-ej z owego czasu są jej powieści dla dorosłych: „Karolina” (1839), „Krystyna” (1841), „Jan Kochanowski” (1842). „Karolina” daje nam wcale dobry zarys zewnętrznej, tudzież obyczajowej strony wyższego towarzystwa warszawskiego za tak zw. „czasów pruskich” (1795—1807); miarnowiecie „notatki” tytułowej bohaterki wybornie spełniają to zadanie. W „Krystynie” odmalała siebie, swoje rojenia i zamiary, kiedy się jej zdawało, że zostanie starą panną. Wystawała Krystynę w całej pełni wzniosłego, stałego, poświęcającego się uczucia; uczyniła z niej pomoc matki, radę dla siostry, przyjazniłki, a nawet dla dobrych znajomych, wychowawczynię dzieci krewnych swoich, obywatelką z serdeczem pojęciem obowiązków względem客户的. Forma powieści zmienia się kilkakrotnie: już-to jest dyalogową (a najlepszą tu scenę stanowi „wyznanie”), już-to opowiadającą, już-toámieńskową (doskonały jest dziennik bohaterki), już-to listowną wreszcie. Listy są zbyt długie niekiedy, lubo nie pozbawione interesu, te np., w których Krystyna opisuje życie literackie w Warszawie są bardzo dobre, ożywione gorącą misjąścią kraju. Jest to, słowem, najpiękniejszy utwór, jaki H. napisała po „Dzienniku Krasińskiej”; widzimy w nim pewne wykończenie i zakrąglenie, widzimy rozmysł artystyczny w ugrupowaniu scen; widzimy też i uczucie, nie namiętniejsze wprawdzie niż w innych utworach, ale z większą serdecznością, z większą prawdą wewnętrzną odtworzone. W „Janie Kochanowskim” mamy nie tyle dzieło sztuki, ile raczej pracę dydaktyczną, przeznaczoną do obeznania czytelników z zewnętrzną przeważnie stroną domowego życia szlachty polskiej w drugiej połowie XVI wieku. Charakterystyka postaci tytułowej jest słaba. Mamy w niej wizerunek dobrego ojca, męża, gospodarza, ale poety w nim nie czuć. Prawda, że polot fantazyji Jana z Czarnolasu zbyt wysokim nie był; prawda i to, że w drugiej połowie życia męskiego ukochał on i zalecał łóżot mierność Horacyuszowską; lecz w każdym razie jego poezye wykazują umysł znacznie bujniejszy i głębszy od średniej miary obywatela polskiego z XVI wieku. Wbrew temu u H-ej nastrój poetyczny w jednym tylko przebija się ustępie, gdzie opisana jest śmierć Urszulki.—Znaczenie powieści H-ej w rozwoju naszej literatury określa się datą ich wydrukowania. Wówczas powieść nasza była dopiero w po

czętkach swoich; liczbą ani wybitnością nie imponowała, każda tedy siła nowa, wzbogacająca zasoby czytelni powieściowej, była witana z uznaniem, zwłaszcza gdy w twórczości swojej kierowała się szlachetnemi, podnoszącemi ducha, dążonościami. H. czyniła zadość tym warunkom w całej pełni i znalazła szczere uznanie.—Po napisaniu i wydrukowaniu „Jana Kochanowskiego” H. wegietowała już tylko. Do r. 1833 cieszyła się zdrowiem doskonałem; pomimo delikatnej budowy, miała tuszę pełną, jędrną i sił dostatek. W r. dopiero 1833 utworzył się jej po raz pierwszy gruczoł w prawej piersi. Szczesliwie odbyta operacya powróciła zdrowie, ale w r. 1841 uznano potrzeb operacyjy powtórnej; wynik jej nie był już tak pomyślny jak poprzednio. Coraz częstze bóle gardła, coraz widoczniejsze symptomaty astmy zaczęły dręczyć H-ą. Ponięważ cierpienia ta znikały w porze letniej, a wracały zwykle na zimę, lekarze radzili jej zmińę klimatu; to było jednym z głównych powodów przedsięwzięcia w czerwcu 1844 r. pódróży do Włoch, o której H. marzyła od lat młodocianych. Przejażdżkę przez België, okolice nadreńskie, Szwajcaryę i północne Włochy odbyła H. w pożądanym stanie zdrowia, kiedy niekiedy tylko doznając bólów, jakby reumatycznych, w krzyżach i ramionach. W Genui dopiero uczuła gwałtowny ból w boku; we Florencycyi trapiły ją złe przeczucia; prawie cały czas pobytu w Rzymie przeleżała, znosząc z budującą rezygnacyją swoje cierpienia i niemożność ogładańia pamiątek Wiecznego Miasta, tak jak pragnęła. Po kilkomiesięcznej nadarenej kuracyi w Rzymie wróciła w maju 1845 do Paryża, a w końcu lipca przeniosła się na wieś do Pasy, gdzie też umarła. Ciało jej spoczęło w Paryżu na cmentarzu Père Lachaise, na przeciwno grobów La Fontaine'a i Moliera; tam wdzięczność rodaków wzuiosła jej pomnik.—Jak ogół kobiet tak i H. rządziła się przeważnie uczuciem, niem oddziaływała na współczesnych, niem jednała sobie zwolenników. „Seroe we wszystkiem doskonalsze od umysłu”: oto hasło, któremu przez całe życie wierną pozostała. W tajniki umysłu nie próbowała się zagłębiać, lecz, oparłszy się silnie na podstawie dogmatów religijnych, wszystkie swoje spozrzeżenia, uwagi i rady skierowała ku praktycznej stronie życia. Kobietom szczególnie zalecała usilnie trzymać się tego tylko, co „użyteczne”, rozumiejąc, naturalnie, że i cnota także jest „użyteczną”. I faunatazy jej nie szybowała wysoko, nie uganiała się za oryginalnością; lubiła obrazy powszednie, zgodne z życiem codziennem, spokojne i nierażace ani treścią, ani formą. Usposobienie naturalne wzmocniło się i ustalilo pod wpływem atmosfery pseudo-klasycznej, wśród której młoda Klementyna otrzymała wychowanie i wykształcenie. Najulubieńszym jej poetą pozostał Brodziński, tak, że go, „dobrze wszystko zważywszy”,

168

Hoffmanowa Antonina.

gotowa była cenić wyżej nad Mickiewicza; utworów zaś Krasińskiego wcale nie rozumiała. Tak więc, uczucie, rozsądek, fantazya zostawały u H-ej w doskonałej z sobą harmonii umiarkowania; wytworzyły też charakter jednolity: prosty, naturalny, miły, pociągający, pewny siebie i stały. Zbrojna prostotą prawdy, którą wyznawała, nie doświadczała tych chwil wahań się i niepewności, które tak przykro a nieraz boleśnie oddziaływają na istoty obdarzone wielką wrażliwością, czyniąc je niemiłemi i sobie, i innym. Postępowanie jej cechowała zawsze pewność siebie, wynikająca, nie z zarozumiałości, lecz z przeświadczenia o prawdzie myśli i uczuć, ze słusznej oceny wartości osobistej. Żyjąc, jak na ówczesną pannę, dosyć swobodnie, bo od śmierci matki w r. 1825 bez żadnej opieki ze strony starszych osób, niigdy nie naraziła się na tak łatwe u nas posądzenia i plotki. Ufną w zamiłowaniu cnoty i w jej wykonywanie, postępowała szczerze a śmiało, zdobyła sobie zarówno towarzyską jak i ekonomiczną niezależność pracą własną. Zajęcia praktyczne umiła łączyć z literackiem. Jak w pierwszych chwilach autorstwa razem z rodzeństwem kłopoty domowe dzieliła, tak i później, wyszedłszy za maż, kiedy utrzymanie zbyt iatwem nie było, sama się robotami domowemi zajmowała, nie przestając jednak czytać i pisać. Brak wszelkiej niemal pretensyonalności, brak chęci do pozowania, a nadto dobroć serca, miłe obejście, wesoła rozmowa—jednały jej serca wszystkich, co ją bliżej poznali, i zyskają jej przydomek „wieszczki prostoty”, nadany przez Eleonorę Ziemięcką.— Najlepsze wydanie zbiorowe „Dzieł Hoffmanowej” wyszło pod 12-u tomach r. 1875-77 w Warszawie pod redakcyą Narczyzy Żmichowskiej, która dodała tu życiorys autorki, umięściła sporo objaśnień i sprostowań, a prócz tego obszerny i bardzo interesujący „Wstęp do pism dydaktycznych Hoffmanowej” (w 8-ym tomie). Dzieła te jednak nie są zupełnie; brak w nich wielu cennych artykułów, jak np. opisu Puław; skrócone; też zostały zapiski autorki z własnego życia; dlatego też koniecznym dopełnieniom „Dzieł” muszą się stać „Pamiętniki Hoffmanowej” wydane r. 1849 w Berlinie w 3-ch tomach (staniwia one początek 9-tomowego zbioru p. t. „Pisma pośmiertne”). Kilka nieznanych dawnej listów H-ej ogłosił „Przegląd literacki” (r. 1897 N-ry 13-16), wydawany w Krakowie pod redakcyą K. Bartoszewicza. Z rozpraw dawniejszych najtrafniej przedstawia i charakter H-ej, i znaczenie jej działalności pedagogicznej, artykułu Eleonory Ziemięckiej, pomieszczon r. 1842 w tomie III czasopisma „Pielgrzym”, p. t. „Rozbiór talentu i pism autorki Rozrywek”.— Obacz też „Klementyna z Tańskich Hoffmanowa, zarys biograficzno-pedagogiczny przez Piotra Chmielowskiego” (Petersburg, u K. Grendyszyńskiego, P. Chm. 1899).

Hoffmanowa Antonina, znakomita artystka dramatyczna polska (* roku 1843 w Wielkiem Księstwie Poznańskiem—† 1897 roku 16 czerwca w Krakowie). Wcześnie uczuwszy nieprzeparty pociąg do sceny, przybyła do Warszawy, gdzie podówczas istniała jeszcze szkoła dramatyczna, i przygotowawszy się do wstępnego egzaminu u Królikowskiego, w r. 1857 rozpoczęła swoją naukę pod kierownictwem takich profesorów, jak Rychter, Chomanowski, Chęciński i Krasiński. Po ukończeniu kursów przez rok jeden występowała w Warszawie, poczem roku 1860 Pfeiffer zaangażował ją do Krakowa, gdzie w ciągu lat 30 była prawdziwą chlubą i ozdobą scenę, zwłaszcza odkiedy Koźmian stanął na czele krakowskiego teatru i nadał mu powažny kierunek, zgromadziwszy w nim takie siły, jak Modrzejewska, Rapacki, Ładnowski, Ekerowie, Benda, Janowski, Szymański i inni. Modrzejewska była niebezpieczna spółzawodniczką dla H-ej, jednakże jej nie zaćmiewała, nawet gdy obie razem w jednej sztuce występowały; bo naprzkład w „Ślubach panieńskich” Fredry jeśli pierwsza była niezrównaną Anielą, druga zachwycała publiczność jako Klara, żywa, dowcipna, pełna temperamentu artystycznego, swobodna i naturalna w ruchach, przy newiznacyjnej wyrazistej grze fizyognomii, głosie giętki i dźwięcznym, oraz wymowie bez zarzutu, co wszystko podnosił jeszcze wdzięk urody. A skala jej talentu była bardzo rozległa; równie doskonałą była w lekkiej, wesołej lub konwersacyjnej komedyj. jak i w rolach ponurych bohaterek tragedyi, np. Balladyny, Beatrix Cenci, albo też szekspirowskich kreacyj. Z czasem wszakże wycofała się z wielkich ról tragiicznych, do których już się nie nadawał głos jej niedosyć siluy.—Repertuar miała bardzo bogaty, wychodziły wěń z literatury cudzoziemskiej, obok tragedyj Szekspira i dramatów Musseta, ledwie że nie wszystkie utwory najcelniejszych spółczesnych komedyopisarzy francuskich, jak Augier, Feuillet, Sardou i inni; lecz było jej najmijej występować w sztukach dramaturgów ojczystych, jacy tylko w jej czasach pisywali dla sceny, a więc „Narzymskiego, Bałuckiego, Koziebrodzkiego, Lubowskiego, Zalewskiego, Fredry (syna), Blizińskiego, Ancyca, Sarneckiego, Swiętochowskiego, Madejskiego, Mellerowej, Przybylskiego, Galasiewicza i Staszeka. Wszyscy też wdzięczni jej byli za to, chętnie przyznając, że jej-to talentowi powodzenie swe zawdzięczali. Narzymski, jedynie dzięki jej zachęcie, posłał swą „Epidemię” na konkurs; Koziebrodzki, Bałucki i Bliziński zwykle jej przed oddaniem do wystawienia komedye swoje czytywali. Dodać jeszcze trzeba, że salon jej był niejako ogniskiem ruchu artystycznego i literackiego. Podziwiana na scenie w Krakowie, H. i na innych scenach polskich—w Poznaniu, Lwowie i Warszawie, występując w rolach gościnnych, była przyjmowana ze szczerem i gorącem

170

Hofgeismar — Höfler Karol.

koniecznie w zarodku filozofię nową, popierana przez profesora upsalskiego. Skończyło się wszakże na tem, że kanclerz uniwersytetu, zapytany o zdanie, orzekł, iż sąd o wartości danego systemu filozoficznego należy do przyszłości nie zaś do sejmu, który te w końcu przychyli się do zdania tego. Prześladowania jawne ustać więc musiały, jednak zolwennicy stażryzny, gdzie tylko mogli, czynili H-owi wciąż wstręty wszelakie, ale, na szczęście nauki, nie zdanołи ubezwładnić działalności jego pożytecznej.—Pogłady swe o fizyologii i patologii zawarł H. w dziłe „Exercitationes artis medicinalis” (Upsala 1662—1664), nadto napisał „Synopsis physica” (tamże 1678, wyd. 2-e 1698); książka ta, jako podręcznik, jeszcze w wieku XVIII była w użyciu powszechnem w Szwecyi.—Por. życiorys H-a, napisany przez Hedeniusa, w „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (T. III str. 247). Dr J. P.

Hofgeismar, miasto powiatowe w pruskiej regencyi Kasselskiej, nad rzeką Esse, dopływem Diemelu (dorzecza Wezery), i na kolei żelaznej do Kasselu, nad 148 metrów na poziomem morza; seminaryum duchowne protestanckie, gospodarcza szkoła zimowa; źródło mineralne z kąpielami i pięknemi parkami; drukarnie i papiernie, wyrób słodu, jabłeczniku i octu, gorzelnie, tartaki, wielki cegielnie; znaczne lasy sukowe; około 5 000 m-ców. W pobliżu ruiny zamków Schönburg i Schöneberg. W N. W.

Hofheim, 1) miasto w pruskiej regencyi Wiesbadeńskiej, w pięknem położeniu, u południowych stóp Taunusu, u wejścia do malowniczej doliny Lorsbachu, nad Goldbachem i na kolei żelaznej Frankfurt n. M. - Limburg, leżące na 136 m. nad poziomem morza; posiada kościół katolicki z dzwonnicą na wieży, kaplicę wzniesioną na 228 m. z pięknym widokiem, cel pobożnych pielgrzymek; zakład hydropatyczny, wielka szkołka karłowatych drzew owocowych, przemysł rozwinięty (skóry, szczotki i t. d.); do 3 000 mieszk.—2) miasto w bawarskiej regencyi Niższej Frankonii, u stóp góry Hassberg, nad Aurachem, prawym dopływem Menu, i na kolei żelaznej do Hassfurtu, wzniesione na 251 m. nad powierzchnią morza; kościół katolicki; około 900 mieszk. W N.

Hofhuf, al-Hufhuf, miasto w Arabii wschodniej, niegdyś stolica kraju Hasa lub el-Hasa, który obrębia głęboką odnogę zatoki Perskiej, zamkniętą wyspami Bahrein; obecnie miasto główne okręgu tureckiej prowincyi Bassory, oddalone o 660 km. na południo-południo-wschód od Bassory, a na 45 km. od morza. — Miasto dzieli się na trzy części: w dzielnicach Köt wyrast pochodzenia indyjskiego) znajduje się forteca; drugą, Rifeyiah, zamieszkuje przeważnie arystokracya; największa, Naathar, jest dzielnicą bogatych kupców i biednych rzemieślników; płac publiczny łączy wszystkie trzy dzielnice.

H. doznaje często lekkich trzęsień ziemi; w roku 1836 część miasta została przez nie zniszczona. W N.

Höfler Karol Adolf Konstanty, Ritter von, badacz historyczny i historyk niemiecki kierunku katolickiego, przytem pisarz dramatyczny (* dnia 26 marca 1811 roku w Memmingen, w Szwabii bawarskiej—† 30 grud. 1897 w Pradze). Po skończeniu nauk uniwersyteckich w Monachium i Landshucie na wydziale prawa, historyi i filozofii, jako stypendysta państwowy studya archiwalne odbywał w Getyndze, Florencyi i Rzymie. W roku 1836 wróciwszy do kraju, objął redakcyę urzędowej „Münchener Ztg”. W r. 1838 habilitował się na docenta w Monachium, w r. 1837 został nadzwyczajnym, w roku 1841 zwyczajnym profesorem uniwersytetu, a w roku następnym członkiem akademii miejscowej. W ziemiszkach politycznych Bawaryi 1846—49 roku wystąpił jako żarliwy obrońca konkordatu, wrzkomo gwałconego przez konstytucję, i wziął wybitny udział w manifestacyi z lutego 1847 r. przeciwko nadaniu Loli Montez (ob.) tytułu „hrabiny Landsfeld”. Za poparcie memoryłu ministeryum Abela z d. 11 lutego rząd dał dy missy 10-u profesorom; w ich liczbie był i H. W parę miesięcy później przeniesiono go do Bambergi, ale już tylko na zawiadowcę miejscowego archiwum. W roku 1851 rząd austryacki powołał Höflera do Pragi na profesora historyi. Tu w sporach politycznych z Czechami H. zaznaczył swoją niemieckość i katolickie stanowisko w poglądach na dzieje, niejednokrotnie też polemizował z Palackym. W roku 1865 wybrany do sejmu ceskiego występował namiętnie przeciw Prawom Korony Czeskiej. W roku 1872 zamianowany dożywotnim członkiem Izby panów otrzymane szlachectwo dziedziecie i order Korony Żelaznej. Katedrę opuścił dopiero w r. 1882. Ostatnie lata życia w stolicy Czech mu upłynęły. — Badacz to pracowity, poważny, pisarz piłony. Działalność jego, przeważnie nad dziejami Kościoła, Niemiec i Niemców, ujęta w druk tak się przedstawia: 1) Badania archiwalne wielu ważnemi odkryciami [Jana zw. Porta de Avvoniaco opis podróży Karola IV do Rzymu; „Carmen historicum occulti autoris” (Wiedeń 1861); najdawniejszy ułamek kroniki Dalimila; łaciński przekład kroniki Bartoszowej „Des Bartholomaeus von St. Aegidius Chronik v. Prag”; w r. 1855 znalezione w bibliotece kapituły praskiej 2 karty liturgiczne pisane głagolicą (ob. Głagolica, T. XXXV str. 168)] uszcześnione; wyniki ich głównie w „Denkschriften d. k.-k. Ak. d. Wiss.”, w „Fontes rerum austriacarum” i w „Zeitschrift f. Vereins f. Geschichte d. Deutschen in Böhmen”. Osobno, prócz powyższych: „Quellensammlung für fränkische Geschichte” (Bayreuth 1849—52, 4 tomy); „Concilia pragensia 1353—1413” (Praga 1862); „Urkunden zur Beleuchtung d. Geschichte Boehmens u. d. deut-

Hofman Ernest — Hofman Józef.

171

schen Reichs" (Wiedeń 1865); „Monumenta hispanica” (Praga 1881—82, 2 tomy).—2) Opracowania źródłowe: a) dziejów Kościoła katolickiego: „Die deutschen Päpste” (Regensburg 1839, 2 tomy); „Albert von Beham und Regesten Papst Innocenz' IV” (Sztutgard 1847); „Aus Avignon” (Praga 1868); „Papst Adrian VI” (Wiedeń 1880); „Don Rodrigo de Borja, Alexander VI und seine Söhne” (Wiedeń 1888); b) dziejów niemieckich: „Kaiser Friedrich II” (Monachium 1844); „Bayern, sein Recht und seine Geschichte” (Regensburg 1850); „Ueber d. polit. Reformbewegung in Deutschland im XV Jahrh. u. d. Antheil Bayerns an derselben” (Monachium 1850); „Fränkische Studien” (Wiedeń 1852—53, 5 części); „Ruprecht von der Pfalz” (Freiburg i Berlin 1861); „D. Zeit d. luxemburgischen Kaiser” (Wiedeń 1867); „D. deutsche Kaiser u. d. letzte deutsche Papst” (Wiedeń 1876); „Zur Kritik u. Quellenkunde der ersten Regierungsjahre Karls V” (Wiedeń 1876, 3 części); „Der Hohenzoller Johann, Markgraf von Brandenburg, d. designirte König v. Bugia” (Monachium 1889) — i inne; c) dziejów austryackich i czeskich: „D. Geschichtschreiber d. hussitischen Bewegung” (Wiedeń 1856—65, 2 tomy); „Boehmische Studien” (tamże 1854); „Abhandl. z. Gesch. Oesterreichs” (Wiedeń 1871—72, T. I i II); „Magister Joh. Huss u. d. Abzug der deutschen Professoren u. Studenten aus Prag 1409” (Praga 1864); d) dziejów hiszpańskich: „D. Aufstand d. Kastilianischen Städte gegen Kaiser Karl V” (t-że 1876); „Don Antonio de Acuña, genannt d. Luther Spaniens” (Wiedeń 1882); „Kritische Untersuchungen ueber d. Quellen d. Gesch. König Philipps d. Schönen” (Wiedeń 1883); „Donna Juana, Königin von Leon, Castilien und Granada” (tamże 1885). Obacz wyżej a); e) dziejów ogólnych: „Barbara, Markgräfin von Brandenburg, verwittwete Herzogin in Schlesien” (Praga 1867); „Abhandl. aus d. Gebiet d. alten Geschichte” (Wiedeń 1870—80, 7 tomów); „D. Congress v. Soissons” (Wiedeń 1871—76, 2 tomy); „D. romansche Welt u. ihr Verhältniss z. d. Reformideen d. Mittelalters” (Wiedeń 1878); „Abhandlungen aus d. Gebiet d. slawischen Geschichte” (Wiedeń 1879—83, 5 części); „D. Aera d. Bastarden am Schlusse d. Mittelalters” (Praga 1891). Nadto napisał podręcznik „Lehrbuch allgem. Geschichtste” (Regensburg 1850—56, 3 tomy).—Jako publicysta H. rozsławił swe imię wpływową broszurą „D. Concordat u. d. Constitution seid der Katholiken in Bayern” (Augsburg 1847). H. jest autorem wyszłych w Pradze 1889—91: „Habsburgische Trilogie” („Karls V erste Liebe, Leonore v. Oesterreich, Karls V Ende”), oraz dratemów: „Der Anfang v. Ende”, „D. Ende” i „D. Königsmutter”.

Hofman Ernest, geolog rossyjski (* 1801 w Overlack w Inflantach — † 1871 r. w Dorpacie [Jurjewie]). Studyował nauki lekarskie i przyrodnicze w Dorpacie i w Heidelbergu; od roku 1823 do 1826 towarzyszył Kotzebuemu w pódroży naokoło świata i ogłosił wyniki jej p. t. „Geologische Beobachtungen auf einer Reise um die Welt in den J. 1823—1826” (Berlin 1829). Roku 1828, służyąc w ministeryum skarbu, udał się na zbadanie Uralu południowego, a powróciwszy z tej wyprawy, wydał wespół z Helmersem „Geognostische Untersuchung des Süd- Uralgebirges” (tamże 1831). W latach 1833—36 wykładał geologię w uniwersytecie dorpackim, potem zaś do r. 1841 — w kijowskim, a w tymże czasie przedsiębrał badania geologiczne w güterniach: Kijowskiej, Podolskiej, Chersonskiej i Tauryckiej, i napisał podręcznik mineralogiczny p. t. „Obszczaja Oriktoznija ili uczenze o priznakach minierałow” (Kijów 1840). W r. 1843, znowu służąc w ministeryum skarbu, udał się do Syberyi wschodniej dla zbadania tamtejszych pióczek złota, które potem opisał p. t. „Reise nach den Goldwäschereien Ostibiriens” (Petersburg 1847). W latach 1847, 1848 i 1850 przewodniczył wyprawom, urządzonym przez Petersburskie Towarzystwo geograficzne dla zbadania Uralu pónocnego; sam zaś od 1853 — 1859 odbywał podróże naukowe po Uralu środkowym, a bogate wyniki badań swoich, zawierające ważne wiadomości, zwłaszcza o okręgach górniczych, przedstawił w pracach: „Der nördliche Ural und das Küstengebirge Pae-Choi” (tamże 1853—56, 2 tomy) i „Materialien zur Anfertigung geologischer Karten der Kaiserlichen Bergwerks - Driskte des Uralgebirges” (tamże 1870). Od roku 1845—63 był profesorem mineralogii w Petersburgu, potem osiadł na emeryturze w Dorpacie.

Hofman Kazimierz (* 1842 r. w Krakowie), pianista i kompozytor muzyczny. Od r. 1851—5 r. kształcił się w konserwatoryum wieńiem, następnie u Debrois van Bruyck. Po powrocie do Krakowa ukończył gimnazium, i kurs filozofii na uniwersytecie Jagiellońskim. Powołany 1868 r. na kapelmistrza orkiestry teatralnej w Krakowie, bawił na tem stanowisku przez lat dziesięć, poczem objął klasę harmonii w Instytucie muzycznym warszawskim, którą prowadził przez parę lat. H. jest autorem popularnej w swoim czasie operetki p. t. „Żacy krakowscy”; prócz tego napisał operetkę „Sen filozofa” i „Dziatwa Syreny”, muzykę do „Nocy świętojańskiej”, „Emigracyi chłopskiej”, „Roberta i Bertranda”, do III części „Krakowików i Górali”, „Balladyny”, oraz wiele utworów z zakresu muzyki salonowej.
A. Pol.

Hofman Józef (* 20 czerwca 1877 w Warszawie), słynny pianista i kompozytor muzyczny. Zdolności do muzyki objawiły się w nim bardzo wcześnie, gdyż w szóstym roku życia dość już wprawnie grał na fortepianie, improwizował i komponował różne rodzaje muzyki salonowej, posiadające wprawdzie formę naiwną, ale treść

172

Hofman Antoni — Hofmann Krystyn.

wcale zajmującą. Jego ojciec, Kazimierz H. (ob.), sam biegły pianista i kompozytor utalen towany, zauważywszy w synu zdolności nadzwy czajne, zajął się osobiście ich rozwojem. Ge nialny chłopiec tak szybkie w nauce muzeycznej czynił postępy, że już w ósmym roku życia wy stąpił publicznie w Warszawie, w podwójnym charakterze: wirtuoa i kompozytora, poczem od byłągą wycieczką po Niemczech, Anglii i Amer yce, wzbudzając woiżedzie podziw nadzwyczajną sprawnością techniki fortepianowej, a zwłaszcza wyraźnemi przebłyskami potężnej indywidualno - ści artystycznej. Po ukończeniu występow w Amer yce H. usunął się z widowni publicznej i pil nie oddał się studyom, które na ciągu lat pię ciu prowadził pod kierunkiem d'Alberta (forte - pian) i Urbana w Berlinie (teorya muzyczna). Studya prowadzone systematycznie i gorliwie, dały wyniki świetne: talent H-a rozwiały się prawidłowo i rychło wystrzelił bujnym kwieciem. Najwybitniejszą z cech charakteryzujących ten wielki talent, doskonałe zrównoważony w swych czynnikach składowych, jest wszechstronność wir tuowszowa, ujawniająca się w odtwarzaniu wz o- rowem dzieł wszystkich szkół i rodzajów. Ten cenny przymiut talentu H-a uzupełniają zalety: technika nadzwyczajna, siła tonu olbrzymia, wzniosła powaga obok prostoty ujmującej, oraz głębia poczucia ducha i charakteru wykonywa - nej przez niego kompozycyi, które już same przez się stawiają H-a w rzędzie największych wirtuozów wszystkich czasów. Jako kompozytor H. posiada więcej wiedzy muzycznej, aniželi oryginalności i polotu poetycznego. Z dzieł u torzonych do 1901 r. najkorzystniej wyróżnia - ją się: Waryacye, Impromtu, Suita, koncert for - tepianowy, oraz parę utworów drobniejszych roz miarami, jak mazurki, oberki i t. p. A. Pol.

Hofmann Antoni, ob. Hoffman.

Hofmann Kacper, lekarz, rodem ze Lwowa, był w drugiej połowie wieku XVI profesorem lecznictwa we Frankfurcie nad Odrą; wstał się tem, że pierwszy śmiał wystąpić przeciwko ulubieńcowi elektora brandeburskiego, Thur neysserowi (ob.), odkrywając szalbierstwa jego w świetnej mowie „De barbarie immenente” (drukowana kilkakrotnie, po raz ostatni w J. Ne geleina „Ulysses literarius”, Norymberga 1726). Inne szczegóły życia H-a są nieznane zupełnie; nie należy go mieć za jedną osobę z późniejszym lekarzem tegoż samego imienia i nazwiska (ob.). — Por. H. Haesera „Lehrbuch der Geschichte der Medizin” (wyd. 3-e, tom II str. 111). Dr J. P.

Hofmann Kacper (* w Gotha d. 9 listopada roku 1572 — † w Altdorfie dnia 3 listopada 1648 roku), lekarz - humanista. Był synem ko wala gotajskiego, do nauk lekarskich przykładał się początkowo w Lipsku, potem od roku 1592 w Sztrasburgu, nakonie od r. 1594 w Altdorfie; otrzymawszy zapomogę pieniężną od uniwersyte-

tu tego, wyjechał do Padwy, gdzie głównym mistrzem jego był słynny Fabrizio ab Acqua pendente (ob.). W drodze powrotnej z Włoch zatrzymał się dłużej w Bazylei i, obroniwszy rozprawę „De lumbricis”, tamże w r. 1605 dy płom doktorski zdobył sobie. W roku następnym w Norymberdze, gdzie właśnie panowała zaraza, został lekarzem na czas moru (Pestdoctor) i od znaczał się gorliwość z nieustraszoną; w kilka lat potem otrzymał katedrę w Altdorfie i zajmo wał ją do śmierci. H. był lekarzem bardzo uczo nym, lecz zagorzałym zwolennikiem Galena (ob.), a jako taki zwalczał też zacięcie odkrycia Harvey'a (ob.) i wogóle wszystko, co nie zgadzało się z naukami jego bożyszcza. Zamierzał wydać nanowo wszystkie pisma Galenowskie wraz z objaśnieniami i uwagami swemi, lecz pra cy tej dokończyć nie zdołał: życia mu na nią nie starczyło. Z wielkiej liczby dzieł H-a, dru- kiem ogłoszonych, tylko tu wymieniamy następujące, dziś jeszcze mające pewną wartość filo- logiczno - historyczną, jak oto: „Variarum lectio- num libri VI, in quibus loca multa Dioscoridis, Athenaei, Plinii, Hippocratis, Aristotelis, Galeni, aliorumque, quae illustrantur, qua explicantur” (Lipsk 1619); „Commentarii in Galeni de usu partium corporis humani libri XVII etc.” (Frank- furt 1635 in folio) i „Pathologia parva, qua me- thodus Galeni practica explicatur” (Jena 1640). Odróżniać go należy od innego K. H-a,卫eś- njejszego od niego (ob.). — Por. H. Haesera „Lehrb. der Gesch. der Med.” (wydanie 3-e, tom II str. 264) i „Biographie médicale” (tom V str. 257). Dr J. P.

Hofmann von Hofmanswaldau Krystyn, poeta niemiecki (* we Wrocławiu d. 25 grudnia 1618 r. — † tamże 18 kwietna 1679 r.). Kształ- cił się w Gdańsku, gdzie poznail słynnego wów- czas w Niemczech poetę Opitza, którego w pierw- szych swych utworach naśladował. Później po- dróżował wiele, głównie po Francyi i we Wło- szech. Powróciwszy do kraju otrzymał wysoki urząd w rodzinnem swem mieście, gdzie do śmierci stale przemieszkiwał. — Poezye jego przez długi czas przeważnie w odpisach krąży- ły, nieliczne tylko卫eśnjej były drukowane; ogólny ich zbiór ogłoszony został drukiem do- piero w ostatnim roku życia poety p. t. „Deut- sche Übersetzungen und Gedichten” (Wrocław 1679). Zbiór ten zawiera przekłady włoskiego poematu Guariniego „Pastor fido”, dyalogu Plato na „Phädon”, oraz oryginalne poezye liryczne przeważnie miłosnej treści: listy poetyckie, ody, wiersze okolicznościowe i t. p. — H. pozyskał u współczesnych założyciela tak zw. Drugiej szkóły śląskiej (ob. Niemiecika litera- tura), która od pierwszej, przez Opitza założo- nej, tem się tylko różniła, iż, zamiast naśladow- ać wzory starożytne i francuskie, naśladowała współczesne wzory włoskie, głównie Mariniego

944

Indykatrix — Indywiduacya.

Fig. 194.

z ostatniego rysunku wielkość rzędnych, otrzy-
mamy średnią:

$$
a = \frac{1}{30} \left\{ 21.6 + 3.8 + 2(25.7 + 14.2 + 9 + 5.3) + 4(25 + 20 + 11 + 6.7 + 4.5) \right\} = 13.42 \text{ mm.}
$$

Ponieważ w danym wypadku użyta była sprzy-
na, przy której 5 mm. rzędnej odpowiada 1 kg.
prężności, to średnie ciśnienie na tłok machiny

$$
\text{parowej } p = \frac{13.42}{5} = 2.67 \text{ kg. na centymetr}
$$

kwadratowy. Jeżeli średnica tłoka badanej ma-
chiny była 45 cm., skok tłoka 0.8 m., a ilość
obrotów na minutę 50, to prędkość tłoka

$$
V = \frac{2 \times 0.8 \times 50}{60} = 1.33 \text{ met.}
$$

powierzchnia tłoka = 1590 cm². Więc praca
machiny parowej

$$
Ni = \frac{1590 \times 2.67 \times 1.33}{75} = 75.5 \text{ koni parowych.}
$$

Obliczona w taki sposób siła machiny parowej
nosi miano indykowanej, a wielkość otrzy-
manego konia — nazwę konia indykowane-
go. Siła indykowana będzie większą od rzec-
zywistej siły machiny na pracę jej oporu; po-
mimo to w stosunkach handlowych siła indyko-
wana bywa miarodajną. Przy zamówieniach
machin dla parowców śrubowych kontraktem za-
strzegają, nie rozmiary machiny, lecz siłę indyko-
waną, otrzymaną na próbie odbytej w określonych warunkach; przy zamówieniach machin
i kotłów często stawią za warunek rozchód okre-
ślonej ilości paliwa na konia indykowanego i go-
dzinę. 2) Ze zboczeń diagramu rzeczywistego
od teoretycznego można napewno wykryć, co
jest wadliwego w rozdziale pary w machinie.
Rys. 195 podaje niektóre przykłady diagramów
nieprawidłowych z objaśnieniami, co oznacza
każde zboczenie. Powierzchnie zakreskowane
oznaczają wielkość pracy straconej wskutek każ-
dej wadliwości.

Fig. 195.

a) Dopływ pary rozpoczyna się zbyt późno — i z tego powodu na początku skoku tłok jest ciągniony przez koło zamachowe. — b) Dopływ pary rozpoczyna się za wcześnie.—c) Para przypływa zbyt ciasnym otworem, wskutek czego nie otrzymuje się całkowitego ciśnienia. — d) Stopień napełnienia parą nie jest jednakowy z obu stron tłoka, co wpływa na niejednostajność ruchu. — e) Nieszczelny suwak przepuszczca parę do cylindra w okresie rozprężania. —f) Przy końcu skoku tłoka następuje powtórny dopływ pary. — g) Wypływ pary następuje zapóźno. — h) Przeciwcisnienie jest za duże wskutek ciasnych rur odpływowych lub wadliwego skraplania. — i) Ściskanie pary jest większe niż potrzeba.—k) Tłoczek zacina się; należy indykator dobrze oczyścić.—l) Tłoczek indykatora zacina się i rozprężenie pary za wielkie. — Ponieważ z diagramu zuwadać można wszelkie niedokładności rozdziału pary, przeto w pewnych odstępach czasu z machin
stale pracujących zdejmuje się diagramy w celu sprawdzenia czynności mechanizmu rozdzielcze-
go i zauważone zboczenia przy pierwszej spo-
sobności się usuwa.
A. Kusz.

Indykatriks (Indicatrix), ob. Krzywizna.

Indykcyja czyli poczet rzymski, okres podatkowy rzymski, ob. Chronologia.

Indykcyja. W procesie polskim zwano I-ą wstąpienie osoby trzeciej do sporu toczącego się między dwiema stronami. Dziś wstąpienie do sporu nazywa się interwencją. Dr AI. W.

Indywiduacya, nowołacińskie individuatio
od individuare, co oznacza: coś ogólnego różni-
cować, wyodrębniać lub wytwarzać rzeczy po-
szczególne, osobniki, indywidua. Stąd I. ozna-
cza wyróżnicowywanie się lub wyznaczanie się
(determinacyję) indywidualnych rzeczy z tego,
co jest ogólnem. Pytanie: jakim sposobem albo
dzięki jakiej zasadzie byt bezwględny, przypusz-
czałnie stały i niezmienny, objawia się w po-
szczególnych rzeczach doświadczalnych—już w sta-

Indywidualizacja.

945

rożytnej filozofii greckiej stanowiło jedno z na-
czelnych zagadnień metafizyki. Według Platona
i Arystotelesa źródłem wielowyznaczności, róż-
norodności rzeczy i zjawisk, pomimo jedności
i niezmienności idei, jest materya. W duchu
doktryny Arystotelesa I. zależy od zespolenia
się formy (εἰδος) z materya (ἀλη) w jedną całość
(σύνολον), w określoną rzecz konkretną (τόδε τι):
„wielość rzeczy zależy od materyi, bo idea jest
jedna i wspólna wielu rzeczom” („Metaphysica”
XII, 8, 1074 a, 33). Scholastycy zasadę I-i
naz ywają principium individuationis i podzielają
opinię Arystotelesa. Albert Wielki (1193—1280)
twierdzi: „Individuorum multitudo fit omnis per
divisionem materiae” („In metaphysicam” XI, 1).
Tomasz z Akwinu (1224 — 1274) tak samo:
„Materia est individuationis principium” („Summa
theologiae” I, quaestio 85, 1), chociaż gdzie-
ziej zastrzega się: „Zasadą I-i jest materya,
nie dowolnie wzięta, lecz materya oznaczona”
(„De ente” 2). Duns Scotus (1265 albo 1274—
1308) odwrotnie: uważa formę, czyli ideę, za
princ. individuationis; dzięki formie coś nie-
wyznaczonego (quidditas) staje się tą określoną
rzeczą (haecceitas). Pewna grupa scholastyków
podkreśla zbyteczność odrębnej od rzeczy za-
sady I-i, gdyż każda rzecz indywidualna przez
to samo, że istnieje, już jest indywiduum; do
tej grupy należą: Wilhelm Occam († 1347), Ga-
bryel Biel († 1495) i Franciszek Suarez († 1617).
Według Eckharta (1260 — 1327) zasadę I-i sta-
nowi wyznaczenie miejsca i czasu (hic et nunc).
U racyonalistów szczególnie zasługuje na uwagę
przeciwwstawność poglądów Spinozy i Leibniza:
Spinoza (1632 — 1677), jak to widać z formułki
jego „omnis determinatio est negatio”, I-ę uwa-
żą za ograniczenie bytu bezwzględne doskona-
łe; Leibniz (1646 — 1716), powołując się na
szereg scholastyków, pisze: „każda odrębna rzecz
staje się tą odrębną rzeczą dzięki całkowitej
treسي bytu swego” („De principio individuationis”
§ 4); jako indywidualista w kwestiyi substancyi,
formułuje on zasadę niemożności odróżnienia
(principium indiscernibilium), która polega na
tem, że nie mogą istnieć w przyrodzie dwie
cьśłe podobne istoty pod względem jakości i ilo-
ści, w takim bowiem razie byłyby tem samem.
Na to Kant zarzuca, że dwa cьśle podobne
przedmioty, ale dane w różnych miejscach lub
chwilach, nie mogą być uznane za też same, że
zatem wyznaczenie miejsca i czasu jest ko-
nieczną i dostateczną zasadą rozróżniania, czyli
I-i. To samo wcześniej twierdził już Locke
(1632 — 1704; „Essay” II, chapt. 27, § 3).
Hume (1711—1776) rozważa zagadnienie ze sta-
nowska psychologicznego: „Zasadą I-i oznacza
tylko, że pewien przedmiot jest niezmienny
i nieprzerwany w pewnym obranym przez nas
okresie czasu, tak, iż dzięki tej niezmienności
i brakowi przerw umysł może sędzić przedmiot
w różnych chwilach jego istnienia, nie przery-

wając badania i nie będąc zmuszonym do two-
rzenia wyobrażenia wielości, czyli liczby” („Trea-
tise on human nature” IV, sekcya 2). Zatem
Hume, zamiast określonego miejsca i chwili,
przyjmuje ciągłość i niezmienność w czasie da-
nego w dowolnych miejscach przedmiotu za za-
sadę I-i. Pod względem teoryopoznawczym
Kant był oczywiście cьślejszy, bo w rzeczy sa-
mej dokładnie wyznaczać indywidualną rzecz
lub zjawisko może tylko chwila i miejsce. Opi-
nię tę podziela także Schopenhauer („Die Welt
als Wille und Vorstellung” I, § 63), tylko
gdzieindziej dodaje: „I. jest tylko zjawiskiem, po-
wstającem dzięki przestrzeni i czasowi, które są
tylko formami wszelkich przedmiotów, uwarun-
kowanemi przez władzę poznaczone mózgu; stań
wielość i różnorodność indywiduów jest także
tylko zjawiskiem, czyli dana jest tylko w mojem
wyobraźeniu” („Ueber die Grundlage der
Moral” § 22). H. Spencer wszelką ewolucyę
opiera na przechodzeniu czegoś pierwotnie jedno-
rodnego i niewyznaczonego w różnorodne i wy-
znaczone wytowy; jest to właściwie I., którą
on nazywa różnicowaniem (= differentia-
tion [„Pierwsze zasady” Warszawa 1886]). —
Z powyższych danych historycznych widoczna,
że zasadę indywidualu cympowano w dwodojaki
sposób: Arystoteles, oraz niektórzy scholastycy
i racyonaliści, mówiąc o I-i, mieli na względ-
zie różnicowanie się jedynego bytu w mnogość
rzeczy odrębnych i stosunek indywiduów do me-
tafizycznie pojmowanego pojęcia gatunkowego;
scholastykom-nominalistom, później zaś empiry-
kom i przedstawicieliom idealizmu krytycznego
chodzi raczej o warunki, wobec których coś może
się przedstawiać umysłowymi jako odrębny, indy-
widualnym przedmiot. Co do pierwszego sposobu
pojmowania spółczesne na nauke jest tak samo bez-
silna, jak i dawniejsza, w sprawie wysnucia róż-
norodności świata doświadczalnego z jedności
dowolnie zakładanego bytu i raczej może obja-
śnić, jak pojęcie bytu zostało wytworzone na
podstawie doświadczenia; poza tem stosunek in-
dywiduów do gatunku jest dziś kwestyą klasy-
fikacyj (ob.). Co do drugiego sposobu pojmo-
wania I-i, okazuje się, że nietylko warunki
podmiotowe rozstrzygają o wyodrębnianiu przez
umysł indywiduów, lecz także przedmiotowe wa-
runki doświadczenia zewnętrznego, które w każ-
dej dziedzinie poznawania mogą być w znacznym
stopniu odmienne; tak np. I. w biologii zależy
nietylko od warunków przestrzeni i czasu, jak
w fizyce, lecz od tego także, czy dana istota,
która ma uchodzić za indywiduum, posiada dane
do życia i rozradzania się; szczególnie w biologii,
pod wpływem teoryi komórkowej z jednej stro-
ny i teoryi rozwoju z drugiej, I. jest przedmiotem
ożywionego i dotąd niezałatwionego sporu.
(ob. Indywiduum). Ad. M.

Indywidualizacja, nowołacińskie individuali-
satio, oznacza: nadawanie lub przypisywanie cze-

946

Indywidualizm.

muś, co należy do określonego gatunku, cech
swoistych (specyficznych), charakterystyki wy-
odrębniąjącej indywiduum; rozważanie czegoś ja-
ko odrębnego indywiduum o pewnych cechach
znamiennych. Tak np. w medycynie mówi się
o I-i chorób czyli wyodrębnianiu swoistych od-
mian pewnej choroby na podstawie pewnej sta-
tej grupy symptomów, jak np. wyodrębnień go-
rańczki tyfusowej, powrotnej, gastrycznej i t. p.
lub obłędu ostrego, wielkości, samobójczego, po-
pędowego i t. p. Prócz tej I-i teoretycznej, roz-
różnia się I-ę praktyczną, gdy chodzi o postaci
indywidualne, jakie przybiera dana choroba u pew-
nej osoby z powodu osobistych odrębności jej
ustroju, oraz gdy chodzi o stosowanie środków
i zabiegów do danego przypadku. Pedagogika
rozprawia o I-i wychowania i nauczania, przez
co rozumie się przystosowywanie środków wy-
chowawczych, metod nauczania i programów do
osobistych właściwości i uzdolnień wychowańca;
tak rozumianej I-i pedagogicznej przeciwstawia
się niwelacya czyli poddawanie wychowańców,
bez względu na ich odrębności osobiste, jedno-
stajnej dyscyplinie, metodzie dydaktycznej i te-
mu samemu programowi. W teoriy sztuki I-ą na-
zywa się nadawanie cech odrębności indywidu-
alnej postaciom typowym lub tematom ogólnym,
np. artystyczne przedstawienie typu t. j. gatun-
ku skąpca, o cechach jednak tak znamiennie
osobistych, że ten skąpiec jest osobą odrębną od
wszystkich innych skąców, albo oddanie tema-
tu krajobrazowego jako danej chwili, o pewnym
nastroju odczutym przez artystę i udzielającym
się tym, którzy przygładają się obrazowi. Tu I-ę
należy rozważać w dwojakim kierunku: 1) przed-
miotową czyli nadawanie rysów wyodrębniają-
cych w rzeczy samej dane konkretne indywidu-
um, np. w portrecie; 2) podmiotową czyli nad-
awanie utworowi piętna osobistego nastroju lub
temperamentu artysty, np. w utworze lirycznym.
(ob. Indywidualizm i Indywiduum). Ad. M.

Indywidualizm, nowołacińskie individualismus od individualis = jednostkowy, osobniczy, indywidualny. I-em wogół nazywa się pogląd, doktryna lub kierunek teoretyczny, który jakiekolwiek istoty jednostkowe czyli indywiduala uważa za podstawę i źródło wszystkiego, co w określonej dziedzinie jest dane faktycznie, albo za cel, do którego postępowanie zmierza i zmierzać powinno. W dziejach myśli ludzkiej szczególnie wyraźnie zaznaczyły się w odpowiednich doktrynach trzy rodzaje I-u: metafizyczny, polityczny i etyczny. 1) I. metafizyczny, usiłuje objaśnić całą różnorość rzeczy, zjawisk i spraw świata doświadczalnego z znogości takich czy innych bytów jednostkowych, substancyj indywidualnych, w tem znaczeniu przeciwstawia się on uniwersalizowaniu metafizycznemu, który u podstawy wszechrzeczy zakłada jakiś byt powszechny, niewyinydowidualizowany, np. ducha, materyę, byt jedyny o dwóch przymiotach rozciągłości i świadomości.

Ze względu na wielość przyjmowanych
substancyj indywidualnych, I. metafizyczny czę-
sto przybiera nazwę pluralizmu (ob.), którego
przeciwwastieniami są dualizm (dwie substan-
cy powszechne) i monizm (jedna substancya).
Jako przykłady I-u metafizycznego można przy-
toczyć atomizm Demokryta (V wiek przed Chr.),
który usiłował objaśnić wszystko przez kombi-
nowanie się odwiecznych atomów, jako jedno-
stek materyalnych; I. spirytualistyczny Leibniza
(1764—1716), według którego świat składa się
z monad duchowych czyli dusz, jako samoistnych
bytów indywidualnych; realizm Herbarta (1776—
1841), który u podstawy świata doświadczalne-
go zakłada reały czyli najprostsze byty indy-
widualne, nie będące w żadnym ze sobą sto-
sunku. Niekiedy mianem I-u oznacza się pogląd
nominalistów (ob.), że istnieją tylko indywi-
dua czyli pojedyńcze, konkretne rzeczy, ale nie-
istnieją byty gatunkowe (universalia). Ponieważ
metafizyka zawsze definiowała substancję ja-
ko byt bezwzględny, t. j. samoistny i żadnym
zzewnątrz wpływom nieulegający, a nadto nie-
zmienny, więc uniwersalizm metafizyczny uigdy
nie zdołał pokonać w sposób zadowalający za-
gadnienia indywiduacyi (ob.), i odwrotnie —
I. metafizyczny wiecznie bez skutku porał się
z kwestyą spójni, stosunku lub zależności po-
między rzeczami i zjawiskami świata doświad-
cznego. — 2) I. polityczny jest doktryną poli-
tyczną, która jednostkę ludzką uważa za pod-
stawowy czynnik kooperacyi społecznej pod każ-
dym względem, najwyższy zaś dobrobyt mate-
ryalny i duchowy jednostek za cel związku spo-
łecznego, który-to cel powinien wyznaczać charak-
ter tego związku, jego ustawy i instytucye. Prze-
ciwienstwem I-u politycznego jest komunizm
(ob.), albo kollektiwizm (ob.). Typową dok-
trynę I-u politycznego rozwinął Arystoteles
w swoich ośmiu księgach „Πολιτικά", tak samo,
jak wcześniej typową doktryną komunizmu roz-
winął był Platon w swojej „Πολιτελία". W całym
szeregu doktryn politycznych, opartych na idei
ugody społecznej (ob.), od czasów Odrodzania
aż do XVIII w. wyłącznie, są one nienie lub
więcej wyrażeniem objawami I-u politycznego,
o ile utrzymywały, że jednostka przystępuje do
związku społecznego, powodowana świadomie, czy
bezwiednie własnym interesem. Najpotężniejsz
wcieleniem zasad I-u politycznego była
wielka rewolucya i deklaracja praw człowieka;
zwłaszcza prawo 14-go czerwca 1791 r. znosi
wszelkie stowarzyszenia osób tego samego stanu
i zawodu; zabrania zgromadzać się i radzić o „rze-
komo współnych interesach”. Prawo to wypły-
nęło z obawy, żeby jakiekolwiek grupy stowa-
ryszzone nie zyskały przewagi w spółzawod-
nictwie z wolnemi jednostkami. Odmianą I-u po-
litycznego jest I. historyozoficzny czyli dok-
tryna, według której jednostki wybitne, bohate-
rowie, są właściwemi dźwigniami i twórcami dzie-

Indywidualizm.

947

jów, ogół zaś czy masy odgrywają rolę tylko bier-
nego materyłu (Tomasz Carlyle „Bohaterowie”
Warsz. 1892). Wręcz tamtej, przeciwną jest dok-
tryna kollektywizmu historyozoficznego,
według którego wszelkie przeobrażenia dziejowe
bywają żywiołowem dziełem zbiorowości, ogółu,
mas, zaś jednostka kształtuje się pod wpływem
atmosfery kulturalnej danej epoki (L. Bourdeau
„Historya i historycy” Warsz. 1893). Drugą spe-
cylną odmianą I-u politycznego jest I. ekono-
miczny, który wolną inicyatywę i spółzawod-
nictwo jednostek, kierujących się własnym inte-
resem, uważa za podstawę postępu i dobrobytu
ekonomicznego; w imię tego doktryna ta sprowa-
dza rolę państwa do minimum funkcyj, mają-
cych na celu obronę interesów jednostek i po-
średniczenie pomiędzy niemi. Doktryna ta, roz-
winięta pod wpływem A. Smitha i encyklopedy-
stów, przez Benthama, Ricardo i Jakóba Milla,
znalazła typowy swój wyraz w rozprawie J. St.
Milla „O wolności” i Herb. Spencera „Social
Statistics”; przeciwwstawieniem tego jest doktryna
kollektywizmu ekonomicznego czyli socializmu
(ob. Adam Smith, Manchesteryzm, Kapita-
lizm, Kollektywizm, Socyalizm). Stanow-
cze przeciwieństwo doktryn indywidualistycznych
i kollektywistycznych w dźiedzinie spraw spo-
łeczno-politycznych wynika, jak się zdaje, z jed-
nostronnego uwzględniania któregokolwiek z dwóch
koniecznych czynników życia społecznego—jed-
nostki i zbiorowości—oraz stąd, że niepodobna
staowczo rozgraniczyć sfer właściwych obu tych
czynników, gdyż w dziejach, w zależności od
zmiennych warunków kulturalnych i wyrzania
się nowych interesów, granica pomiędzy prawa-
mi jednostek i zbiorowości musi być przesuwal-
ną, już-to w kierunku bardziej indywidualistycz-
nym, już znów kollektywistycznym. Do epok,
w których I. szczególnie wybujat w życiu i teo-
ryi, należą np. epoka rozkwitu demokracii aten-
skiej w V i VI wieku przed Chr., epoka Od-
rodzenia, koniec XVIII i początek XIX wieku
w Europie zachodniej. Wbrew dawniejszym dok-
trynom I-u politycznego, zakładającym na po-
czątku lenzne nieuspołeczuione jednostki, nauka
spółcesna, opierając się na materyale historycz-
nym i porównawczo - etnologicznym, utrzymuje,
że człowiek nigdy nie bywa dany poza obrębem
takiej lub innej więzi społecznej, że słusznie
utrzymywał Arystoteles, iż „czowiek jest zwie-
rzeciem społecznem”. Raczej odwrotnie — czę-
wiek pierwotny zawsze objawia tak głębokie
poczucie zależności i solidarności z rodem lub
plemieniem, do którego należy, że wszelka jego
możliwa samoistność indywidualna tonie w śle-
pej uległości wobec wierzeń i pogłądów trady-
cyjnych, nakazów obyczajowych i powagi insty-
tucyj swojskich. Jednostka, świadoma swojej od-
rębności indywidualnej i domagająca się uzna-
nia praw dla swojej inicyatywy osobistej, jest
wynikiem stopniowego rozwoju; jednostka spo-

łeczna jako indywiduum poczuwające się do
pewnej samoistności w kooperacyi społecznej
wyłania się z pierwotnie jednorodnej i niwelu-
jącej więzi społecznej. Skoro się mówi o I-mie
politycznym, należy uwzględniać, że często błę-
dnie podciaga się pod tę kategoryę wszelkie ob-
jawy wyłamywania się jednostki z karbów spój-
ni społecznej, chociażby w interesie przywatnym
lub samolubnym. Bezwzględnie niczem nie krę-
powana samowola inicyatywy osobistej jest obja-
wem rozkładowym, destrukcyjnym wobec całości
spółecznej, którą na szwank naraża. Tak np.
nasze liberum veto nie może być słusznie uważa-
ne za dowód jakoby nam właściwego I-u poli-
tycznego, gdyż nie był to czynnik budują-
ca lub rozwijający strój polityczny narodu,
lecz czynnik burzący i rozprzegający, które-
mu raczej przysługiwałoby miano I-u antypo-
tycznego czyli anarchizmu. — 3) I. etyczną
oznacza doktryną etyczną, która normy i ideały
moralne wyprowadza z natury jednostki ludzkiej,
z jej uczuć i pożądań czyli z sumienia. Doktry-
ny I-u etycznego występoway w dwóch głów-
nych postaciach: udemonizmu (ob.), albo ewo-
lucyonizmu (ob.). I. udemonistyczny może
być inaczej nazwany doktryną egoizmu. Gdzie
zadowolenie osobiste przymowano za jedną po-
budkę i jedyny cel postępowania, jak np. u so-
fiistów greckich (V wiek przed Chr.), albo u Man-
deville’a (1670—1733; „The fable of the bees, or
private vices made public benefits” Londyn 1714),
tam właściwie negowano wszelkie zasady etycz-
ne; epikureizm (ob.) silnie podkreśla pierwi-
stek I-u egoistycznego, ale uznaje konieczność
porządku społecznego, a tem samem uwzględnia-
nia cudzych interesów. Przedstawicielami I-u
etycznego w duchu romantyzmu są: Fryderyk
Schlegel (1772—1829), entuzyasta niczem nie-
krępowanej działalności „jednostki genialnej”, po-
chwalający zuchwalstwo — (Lob der Frechheit)
i nieskrępowaną obyczajami płochość (die sitten-
lose Frivolität) przeciwko rygoryzmowi etyczne-
mu i formalizmowi, a geniusza, którego artyzm wy-
nosi ponad pospolitość, uprawniający do postawy
ironicznej wobec wszelkie obowiązkowych doświadc,
ta bo-
wiem jest zasuszoną rośliną w porównaniu z świe-
żym kwiatem samowoli, dogadającej oryginalnej
jednostce. Ob. także: Novalis (Friedrich v.
Hardenberg), Stirner i Nitzsche. Przeciwie-
ntwem I-u udemonistycznego jest uniwersalizm
eudemonistyczny czyli utylitaryzm (ob.).
Drugą odmianą I-u etycznego jest I. ewolucyo-
nistyczny czyli perferkcyonizm, obejm-
ujący wszystkie doktryny etyczne, które życie
moralne zasadzają przedewszystkiem na ducho-
wem udoskonaleniu jednostki dla jej własnego
zadowolenia; pierwiastki tego pogłodu łatwo odu-
leźć w doktrynach indyjskich i greckich, które pod-
noszą ideał mędrea, oddającego się pracy spekula-
cyjnej, w celu poznania prawdy i uniezależnienia
się duchowego, jak również w dogmatycznej etycy

9-48

Indywidualne teorye (ekonomia).

chrześciańskiej, z jej ascetyzmem i kontemplacją religijną, w celu wyzwolenia ducha z więzów grzesznej cielesności i osiągnięcia zbawienia osobistego; wybitnymi przedstawicielami perfekcyonizmu są: Leibniz (1646 — 1716) i Fichte (ojciec: 1762 — 1814). Tu rozwój moralny jest zawsze zamknięty w obrębie jednostkowego życia zamkonalającej się jednostki. Przeciwieństwem tej doktryny jest uniwersalizm ewolucyonistyczny czyli historyzm, według którego dziedzina moralności podmiotowej jednostki o tyle tylko może być brana w rachubę, o ile jednostka ulega woli powszechnej czyli występuje w roli jej wykonawcy; rozwój moralności jest ściśle związany z rozwojem dyaktycznym w dziejach idei bezwzględnej. Krańczoewym przedstawicielem tej doktryny jest Hegel (ob.). Większość społecznych doktryn etycznych godzi pierwiastki indywidualistyczny i uniwersalistyczny, jako spółzależne i nieuniknione.—I-em w teoryi sztuki nazywa się albo pogląd, że w dziele sztuki powinna przedewszystkiem wyrażać się indywidualność twórcy, t. j. artysty, albo pogląd zaprzeczający jakichkolwiek powszechnych proberzy piękna czy wartości artystycznej poza obrębem upodobań osobistych. — Literatura: Rudolf Eucken „Die Grundbegriffe der Gegenwart”, wyd. 2-gie, szkic „Individualität, Geschichte, Sozialismus” str. 187—313 (Lipsk 1893); Wundt „Ethik, Untersuchung der Thatsachen und Gesetze des Sittlichen Lebens” wyd. 2-e, część druga rozdział IV „Allgemeine Kritik der ethischen Systeme” (Sztutgard 1892); Harald Höffding „Ethik”, ob. Register pod wyrazem Individualismus (Lipsk 1888); Josiah Royce „The World and the Individual; first and second series” (Londyn 1902); Edward Kelly „Government or human evolution”, tom II „Individualism and Collectivism” (Londyn 1902). Ad. M.

Indywidualne teorye w naukach społecznych. Są to wszystkie teorye, które wychodzą ze stano-wiska, że jednostka jest sama przez się celem najwyższym i że cały ustrój społeczny powinien tylko służyć interesom materyalnym i moralnym jednostki. Podług takich więc teoryi cały pog-orrzadek współżycia ludzkiego będzie wtedy prawidłowy i celowy, jeśli dostosowany zostanie do korzyści największych człowieka - osobnika, do samorządnych praw jednostki. Ten zasadnik ładu społecznego tworzy zatem przeciwieństwo teoryi społecznej, uznającej jednostkę tylko za organ, służący celom wyższym, celom całości, podniosłemu posłannictwu społeczeństwa, wielkim zadaniom państwa, lub celom gatunku, ro-dzaju ludzkiego. Ale te różnice, lubo, wzięte oderwanie, takie wydatne, są często trudniej uchwytne, jeśli chodzi o systemy dane, konkretne. Pierwiastek indywidualizmu zlewa się z pierwiastkiem organicznym, z zasaduikiem zbiorowo-ści, kollektywizmu, socyalistki (czy też, jak inaczej nazwiemy, systemy, uwzględniające ca-

łósto społeczeństwa ludzkiego), gdy weźmiemy na uwagę, nie korzyść bezwzględną jednostki, lecz korzyści jednostek wszystkich, albo jednostki przeciętnej w całem współżyciu ludzi. Dlatego podstawą podziału teoryi indywidualnej z jednej strony, a teoryi kollektywnej z drugiej musi być, nie interes jednostki jako egoizm, jako jazů danego osobnika, ale interes jednostek, połączonych związkiem współżycia — i to będzie podstawa ogólna nauk indywidualnych, oraz cel istnienia ciała zbiorowego: społeczeństwa, państwa, gatunku — i to będzie podstawa nauk kollektywno - społecznych. Innemi słowy, podział zależy od punktu wyjścia etycznego, od normy moralnej, bądź takiej, która życie jednostki uznaje za wielki cel sam przez się, bądź takiej, która widzi w społeczności „posłannictwo boskie”, albo w państwie ważne zadanie dziejowe, lub w gatunku, w rodzaju ludzkim cel rozwoju. W każdym razie w takim dopiero podziale różnice występują wyraźnie, bo wtedy większe, czy mniejsze podporządkowanie działań jednostkowych regułom porządku społecznego, normom dyscypliny prawnej, państwowej i gospodarczej nie przenosi jeszcze teoryj w sferę anty-indywidualnych, o ile one tylko w zasadzie bronią korzyści jednostki. Stąd też pod teorye indywidualne podpada tak samo liberalizm polityczny i gospodarczy jak socyalizm i kommunizm oraz anarchizm; stąd teorye prawno-idealistyczne, jak-o też teorye żywołowo - materyalistyczne dają się pogodzić z zasadnikami indywidualizmu. Wyłączają się zaś takie nauki społeczne, które uznają absolutne prawo przymusu nad jednostką w imię zasad teokratycznych, despotizmu państwowego i t. p. Ale w takiem rozciągłem pojęciu systemów indywidualnych mięści się zaraź szereg cały doktryn poszczególnych, w których pogląd na prawo indywidualne zależy od odmiennych poglądów etycznych i filozoficznych. Tylko nazewantrz w odróżnieniu od systemu indywidualnego tworzy on jedność, nawewantrz jest to obraz pstry i w pierwiastkach swoich rozbiezny. Przedewszystkiem odzielić tu trzeba dwa kierunki główne: 1) prawno-idealistyczny i 2) żywołowo-materialistyczny. Pierwszy wychodzi z założenia, że każda jednostka ma z mocy praw przyrodzonych prawa równe, że powołana jest przez naturę do korzyства w pełni z życia, jego zadowoleń i rozkoszy, tudzież, że wszystkie jednostki powinny zwanjem szanować to wspólne sobie roszczenie. Doktryna ta więc neguje poniekąd prawo walki o byt, uznaje równość uroszczeń, równość korzyści, braterstwo ludzi i solidarność ich celów. Nazwać ją można prawną dlatego, że prawo zasadniczo przynajmniej dąży do takiego właśnie regulowania stosunków i że bądźcobadź gruntuje się ona na kodyfikowaniu w tym duchu norm prawnych. Idealistyczną jest dlatego, że ma przed sobą ideał, który praktycznie w życiu nigdy

949

dotychczas osiągnięty nie został, który tworzy
tylko postulat teoretyczny, cel odległy, zadanie
wiekuiste ludzkości. Atoli i w tej doktrynie są
dwa odcienie: jeden idzie w swoich uroszczeniach
jak najdalej, dążąc do oddania człowieko-
wi-jednostce korzyści, zadowoleń i rozkoszy naj-
szerszych, drugi zaleca zadowolenie moralne,
poświęcenie, rozkosze ducha, wzniesienie się po-
ń namiętności i zmysły. Łatwo zrozumieć, że
ten drugi odcień indywidualizm idealistycznego
graniczy już znowu z teoryami antyindywidual-
nemi, z zasadnikami podniosłego posłannictwa
człowieka na ziemi. Drugi główny kierunek in-
dywidualny, żywołowo-materyalistyczny, wychodźi z punktu widzenia nierówności jednostek, jako osobników gatunku, nierówność tęż uznaje za regułę i za usprawiedliwienie walki o byt, za fakt, upoważniający do takiego wytężania sięł, do takiego ścierania się z siłami innemi, aby prawo korzyści, zadowoleń i rozkoszy największych przypadło zwycięzcy. Przewaga naturalna indywidualności usprawiedliwia jakoby panowanie jednostki nad jednostką. Jest to tylko wolność współzawodnictwa, współubiegania się; wyniki muszą być nierówne. Słabszy ustepuje przed silniejszym, bo takie ma być prawo życia. Korzyści jednostkowe wykoniają się więc z walki żywołowo, rozwój indywidualności wynika z materyalnego starcia. Stąd właśnie kierunkowi temu można nadać nazwę żywołowo-materyalistycznego. Przyznać jednak trzeba, że kierunek ten radko wstępuje w teoryi w całej swej bezwzględności, że największączej ukazują się się tu zastrzeżeniem, które go w pewnej mierze znowu godzą z indywidualizmem prawno-idealistycznym, że więcej w życiu gospodarczem, niż w postulatach zasadniczych ukazują się jego przejawy, i że tylko w niektórych doktrynach t. zw. indywidualizmu, albo lepiej anarchizmu antymoralnego, teorya ta jest propagowana. Wogóle wydzieliliśmy te dwa kierunki różnic najbardziej krańcowych, jako logiczne fundamentum divisionis (podstawę podziału), z góry atoli zauważyć trzeba, że teorye konkretne zawierają w sobie czasem skojarzenia pierwiastków obu kierunków i że często odmienne ze względu na zasadniki filozoficzne teorye dążą tylko różnemi środkami do tych samych celów obrony korzyści indywidualnych. Poszczególne teorye indywidualne poznacą dopiero można przez uświadomienie sobie zarysu szkicowego rozwoju nauk takich w zakresie biegu historyi. —Indywidualizm społeczny ukazuje się w Grecyi w naukach sofistów, którzy żądają, aby prawo pisane pogodzone zostało z prawem natury, nadającem każdej jednostce wolności. Jest to więc czysta teorya indywidualizmu prawno-idealistycznego. Nauki cyników Antystenesa i Dyogenesa były wprawdzie naukami blużnierstw przeciw „boskiej piękności życia”, lecz były zarazem i naukami energii i samozaparcia się, a więc teo-

ryą zbliżoną do indywidualizmu etycznego, do-
magającego się panowania nad namiętnościami.
Stoicyzm Zenona był rozwinięciem dalszem tych
nauk w duchu indywidualizmu krańcowo - idea-
listycznego, lecz gardzącego prawnym normowa-
niem urządzeń ludzkich. Niektóre nauki gno-
styczne w pierwszych wiekach po Chrystusie
krzewiły komunizm bezwładzy, oparty na wie-
rze w najlepsze instynkty jednostek, pozostawio-
nych samym sobie, czyli na mieszaninie indyw-
dualizmu idealistycznego z żywołowym. Scho-
lastyka średniowieczna była przeważnie indywi-
dualistyczną; dążyła do ujarzmienia ciała, aby
wyzwolić ducha, — lecz i tutaj można się już
dopatrzeć śladów indywidualizmu moralnego,
obrony jednostki przed jarzmem ucisku w ustro-
ju trzody społecznej. W epoce Odrodzenia bio-
rą górę zasadniki społeczne antyjednostkowe —
teorye, krzewiące przekonanie, że państwo jest
celem w sobie, jedynym organem sławy i świet-
nościarodu. Racya stanu występuje tu na plan
pierwszy i dławi jednostkę, czyniąc z niej na-
rzędzie interesu państwowego. We wszystkich
dziedzinach życia: wiary, obyczajowości, oświaty,
gospodarstwa narodowego, panuje absolutyzm pań-
stwa. W tej-to epoce powstają tezy: „Omnia
sunt principis”, „Quod principi placuit, legis ha-
bet vigorem”. Najwydatniej przejawia się sy-
stem ten w naukach szkoły merkantalistycznej,
która wprowadza absolutyzm do życia gospodar-
zego jednostki, poddając także jego działanie
kontroli i reglementacyi państwowej. Merkanty-
lizm jest też doktryną ekonomiczną nawskroś
antyindywidualistyczną. Przeciw absolutyzmowi
państwa często protestuje energicznie w epoce
tej Kościoł, a w szczególności publicyści jezuic-
cy (Mariana, Suarez), którzy nawet uzasadniają
prawo rewolucyji i królbójstw, lecz jest to tylko
pozornie doktryna indywidualna, gdy w rzeczy-
wistości chodziło o obronę zwierzchniczych praw
Kościoła i jego przewagi nad jednostką przed
pochłaniającą wszystko władzą państwową. In-
dywidualizm rzeczywisty ukazuje się dopiero
w naukach Hugona Grotiusa, Locke'a, Hobbesa
i Spinozy. Zasadą, wspólną w teoryach tych
myślicieli, jest właśnie pierwiastek obrony praw
jednostkowych, ale co do środków do tego celu
zmierzających stoją dwaj pierwsi na stanowi-
skach biegunowo różnych w porównaniu z dog-
matami dwóch drugich. Wszyscy uznają państwo
za wynik umowy, koncessyi jednostek, za kon-
trakt społeczny, w obronie interesów indyw-
dualnych do życia powołany. Lecz Grotius
i Locke wymagają dla jednostek praw najszer-
szych, największego wyzwolenia osobników
i ich jaźni wewnętrznych z pod nacisku państwa,
które znieprawia dobre instynkty człowieka. Są to
więc pierwsze teorye prawno-indywidualistyczne
w znaczeniu dość ściślem. Przeciwnie, Hobbes
i Spinoza nie uznają praw wieczystych, norm

950

idealnych, wolności bezwzględnej, nie przynają
dobrych instynktów, lecz egoizm brutalny. „Ho-
mo homini lupus est” — wywodzi Hobbes i stąd
wnioskuje, że prawo silniejszego musi panować
na świecie. Formy organizacyji państwa nie nie
mają na celu ideałów, lecz życie realne; panować
powinny grupy, zdolne do panowania, zdolne do
przeciwdziałania w „walce wszystkich przeciw
wszystkim”. Jest to więc system indywidualizmu
żywołoowo-materyalistycznego. Do przekonania
ludzkiego przemawiali jednak wówczas wymow-
niej Grotius i Locke. Druga rewolucya angIEL-
ska walczyła w obronie doktryny prawno-ideali-
stycznej. Na tych zasadnikach wyrósł też potem
liberalizm ekonomiczny. We Francyi wcielił się
on w tak zw. *fizyokratyzm*. Montesquieu
wywalczył zwycięstwo teoryjom wolności w dzie-
dzinie prawnej, a fiziokraci w dziedzinie go-
spodarczej. Quesnay, Mirabeau i Turgot wy-
dali twoję merkantylistom, wychodząc z przeko-
nania, że nie można uświęcać systemu, który dławi
ducha przedsiębiorczego jednostki i krępuje jej
wolę i czyny. Są oni przeciwnikami prawa silnej-
szego, lecz zarazem krzewią doktrynę: *laissez-
faire, laissez-passer*, która zachęca niejako
do walki. Ta sama antynomia ukazuje się tak-
że w naukach Adama Smitha. I on zaleca po-
stanul wolności, który wszelako wciela we „współ-
zawodnictwo” rynkowe. Są to więc teorye in-
dywidualne, poczęcia przynajmniej żywioło-
materyalistyczne, ale jednak zbudowane na pier-
wiastkach odmiennych od tez filozoficznych Hob-
besa. Zarówno fizyokratom francuskim jak in-
dustryalizowi Smitha nie chodziło o walkę,
któraby miała podbić rynek dla silnych, zdolnych,
żywotnych; chodziło im o środki, o broń na rzecz
upośledzonych, słabszych, pozbawionych dotych-
czas równouprawnienia w walce. Postulaty obu
tych doktryn miały dlatego punkty wyjścia libe-
ralne i w zasadzie sprzyjające rozwojowi indy-
widualizmu, że obalały feudalizm zbutwiały i ni-
weczyły kastowe ograniczenia w handlu. W tem
świetle ukazują się one znowu jako dążenia
prawno-idealistyczne, choć nie wytrzymały w dal-
szym rozwoju życiowym próby swych postaw
etycznych. One - to właściwie przyczyniły się
do spotęgowania organizacyji kapitalistycz-
nej, która z zasadnikami indywidualizmu
idealnego w razącej zostaje sprzeczności. Jako
reakcya ukazują się później nauki komunizmu
i socyalizmu. W nich powraca znowu z siłą
wzmożoną dążność do obrony praw jednostki,
niedość zabezpieczonej w ustroju współzawod-
nictwa wolnego. Ale zarazem w części tych
nauk indywidualizm oderwany czyli egoizm osob-
nika doznaje skrępowania, wprawdzie na korzyść
własną, lecz z uszczerbkiem dla zasad bez-
względnej wolności jednostkowej. Cała socyali-
styka w ścisłem znaczeniu, a więc teorye rów-
nych praw jednostek, regulowanych w drodze
harmonii ustrojowej, w drodze uwspółrzędnienia

ruchów gospodarczych poszczególnych jednostek,
cele to dążenie do ustroju i dyscypliny zarządu
spółecznego, acz równoprawnego, jest indyw-
dualnym systemem prawno-idealistycznym, choć
w niektórych swoich pierwiastkach zależnym od
przeistoczeń żywiołowych. Z drugiej jednak stro-
ny nauki te ograniczają też swobodę jednostki,
nakładają na indywidualizm obowiązki, uzbioro-
wiają, centralizują działania w organizacji spo-
łecznej, słowem dają osobnikom prawa pełne,
lecz nie dają im zupełnie woli. Do indywida-
lizmu bezwzględnego, najbardziej krajowego, do
stanowczego wyzwolenia jednostek z pod wszelkiej
zależności dąży tylko anarchizm, jako doktryna
bezwładczego współżycia ludzi, zaniku wszelkie-
go panowania, zerwania wszystkich więzów z jaź-
ni człowiejszej. Jest to indywidualizm najideal-
niejszy, choć trudny do pogodzenia z prawami
rozwoju dotychczasowego, z prawami życia. Two-
ry on jednak ostatnie słowa postulatów indyw-
dualnych w naukach społecznych. — Pierwsze
teorye socyalistyczne oparte były wszelako, nie na
indywidualizmie, lecz na interesie zbiorowym.
Tak Rousseau („Discours sur l'origine de l'inéga-
lité”) i Mably dążą do panowania cnoty, lecz
nie do panowania różnych korzyści; chcą oni
wspólności dóbr, nie dlatego, aby każdy coś po-
siadał, lecz aby nikt nie posiadał, bo sądza,
że posiadanie znieprawia społeczność ludzką.
Jeszcze Robespierre i St-Just dążą do „królo-
wania cnoty”. Potem dopiero postulaty socya-
lizmu wyłaniają się z pojęcia liberalizmu demo-
kratycznego, z tych samych pierwiastków, które
sprawiedliwością uzasadniały współzawodnictwo
fizyokratów i Smitha. St.-simonistom, L. Blanc'o-
wi i Fourierowi chodziło o równość faktów,
jako o filiacyę równości praw. Do tego same-
go zmierzał Owen. Ich systemy stowarzyszeń
i komunizmu bronią interesów jednostko-
wych i są, jak już słusznie zauważył Schäffle,
spotęgowanym indywidualizmem, są więc teorya-
mi prawno-idealistycznemi. Równolegle ukazuje
się ultra - indywidualizm Godwina i Proudhona,
którzy chcą bezwzględnej wolności indywidual-
nej, wyzwolenia „jaźni” z pod wszelkiego uci-
sku; tutaj indywidualizm jest najbardziej oderwa-
ny, najwyższy i najidealsniejszy, choć raczej
żywołowy, niż prawny. Niema tu organizacyi, a za-
stąpić ją powinno zupełnie bezwładztwo. Socya-
lizm autorytarny, z początku opiera się na
gruncie prawa i sprawiedliwości; pragnie zatem
równości faktów prawnych i dąży do „pełnego
wyniku pracy” dla robotnika, to jest do oddania
robotnikowi wszystkiego, co on sam pracą swoją wy-
produkował. Potem jednak rozszerzono jeszcze
granice indywidualizmu. Na zjeździe gotajskim
socyalistów wyrzeczone zasadę ogólnego obo-
wiązku pracy, przy równych prawach do zadawa-
lania słusznych potrzeb. Lecz równocześnie mar-
xizm neguje już pierwiastki prawno-idealistyczne,

952

Inekwitacja — Ines, herb.

łości jest w swoim rodzaju jedyną, specyficznie od wszystkich innych odrębna; już stoicy z naciskiem podkreślali, że niema dwóch różnych sobie-&mdash;włosów, dwóch ziaren, dwóch liści (Ciceron „Academica”, II). Tak samo każda członek społeczeństwa jest odmiennem I.; szczególnie później w tak zwanej organicznej teoryi społeczeństwa uwydatnił się pogląd, że każda I. społeczne czyli jednostka jest jakgdyby odrębnym organem w ustroju społecznym, pełni swoją, sobre tylko właściwą, funkcję. Na późniejszym szczeblu rozwoju I. jest już nietyłymi ułamkiem całości, cząstką składową świata, jednostką w pewien sposób ustosunkowaną do ustroju społecznego, lecz jest monadą (ob.), jest światem w miniaturze, mikrokosmem (ob.). Scholastycy często rozwodzą się o I., gdyż pojęcie to wiąże się z teologicznem zagadnieniem hypostazy (ob.) czyli osób Trójcyj, jak również z zagadnieniem logicznem i metafizycznem o universaliach (ob.). W pierwszem znaczeniu I. jest osobą; w drugiem — „ens omnino determinatum” (istotą pod każdym względem wyznaczono) — w przeciwstawieniu do bytu gatunkowego. Albert Wielki odróżnia individuum determinatum oraz ind. vagum; przykładem tego ostatniego jest „aliquis homo”, „Aliquis bos”, gdyż wyrażenia to dopuszczają wątpliwość „czy się mówi o jednym jedynym, czy o wielu” (Prantl, III, 218). Spinoza używa wyrażenia „corpus sive individuum” („Ethica” II). U Leibniza I. jest monadą, t. j. samoistną substancyą duchową, dużą, która zawiera w sobie potencyalnie treść świata całego, a więc jest mikrokosmem. Chrysywan Wolf powtarza definicję najbardziej uposzechnioną u scholastyków: „Individuum est, quod omnino determinatum est” („Ontologia” § 227); nadto dodaje: „cokolwiek postrzegamy zmysłem zewnętrznym lub wewnętrznym albo wyobraźamy sobie, to bywa przedmiotem pojedyńczym i nazywa się zazwyczaj I.” („Philosophia ratio-nalis” § 43). E. Platner (1744—1814) określa: „I. w ciaśniejszem znaczeniu jest ciało, które przedstawia się zmysłem naszym jako odrębna całość, przedewszystkiem oznaczona pod względem kształtu, rozmiarów i barwy” („Philosophi-sche Aphorismen” § 215); „I. w szerszem znaczeniu jest część pewnej ogólnej całości mate-ryalnej” (tamże, § 216). Schopenhauer pisze: „każde I., każda istota ludzka i jej żywot jest tylko jednym więcej przelotnym snem nieskoń-czonego ducha przyrody, ustawicznej woli życia” („Welt als Wille und Vorstellung” I, § 58). J. E. Erdmann przez I. rozumie „istotę duchową, obdarzoną istnieniem naturalnym, które się nazywa życiem” („Grundriss der Psychologie”). wyd. 4-e, 1862, § 13). Herman Lotze w duchu Leibniza wszystkie dusze uważa za indywidualnie odrębne („Kleine Schriften” I, 242) i każda z nich przebywa inną drogę rozwojową odpowie-dnio do swojej pierwotnej właściwości („Meta-

physik” wyd. 2-e 1887, str. 373). Biolog Nágeli twierdzi: „Pod względem fizyologicznym to należy uważać za I., co może żyć samoistnie” („Die Individualität in der Natur” 1846). Wiedlug Schuppeggo „konkretna rzeczywistość jest indywidualną... I. jest coś, co jest jedynem nie faktycznie, lecz jako pojęcie, co raz tylko może być danem” („Logik” str. 79); „I. jest to przewieszystkiem cząstką przerzeni i czasu wyłpełniona jakąś określoną jakością” (tamże, 80). Pod względem teoryopoznawczym coraz bardziej uwydatnia się pogląd, że pojęcie I. jest względem, zależnym od stanowiska, z jakiego umysł w każdym danym przypadku ujmuje doświadczenie, od pojęcia ogólnego, pod które to doświadczenie podciąża. Ze stanowiska pojęcia narodu wogóle—naród polski stanowi I.; ze stanowiska pojęcia rasy antropologicznej ten sam naród musi być podzielony pomiędzy różne indywidua rasowe. Ze stanowiska zoologicznego każda oddzielna istota ludzka jest I. ludzkiem, ale ze stanowiska histologicznego ustrój ludzki rozważa się jako złożony z I.ów, które się nazywają komórkami. Ta sama istota ludzka może być rozważana jako I. morfologiczne, fizyologiczne, psychologiczne, społeczne i za każdym razem, odpowiednio do stanowiska, będzie się odmiennie wyznaczało I., inna grupa cech bę-dzie je wydrębniła. I. biologiczne ob. Osobnik; I. psychologiczne ob. Osobowość; I. społeczne ob. Jednostka.—Literatura: Sigwart „Logik” tom II str. 244—260; Schröder „Logik” III, Vorlesung 10; Ormond „Foundations of Knowledge” Part II, Chap. XII. Ad. M.

Inekwitacja, ob. Zajazd.

Ines, Trzy gwiazdy, Księżyc. Herb polski. Na tarczy, w polu błękitnem, nad srebrnym półksiężycem—trzy sześciopromienne gwiazdy złote: jedna i dwie. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pięć piór strusich, białych. Herb nazywany czasami przez heraldyków naszych zupełnie niewłaściwie Trzy gwiazdy, częściej zaś Ines. Druga ta nazwa powstała wskutek tego, iż używała go szkocka rodzina Innesów, w XVII stu-letiu w Polsce osiadła i pewnym rozgłosem się ciesząca. Tymczasem okazuje się, że herb powyższy bardzo jest znany pod nazwą Księżyc w Prusach Zachodnich i na Pomorzu, i że pieczętuje się tam nim kilkadziesiąt odwiecznie słowiańskich rodów. Obecnie używają go rodziny: Aubrachtów z odm., Bornów z odm., Bródzkich,

Fig. 196. Ines (herb).

Ines Albert — Infamia.

953

Brychtów, Buchonów, Cholewińskich, Ciemińskich, Cisów-Cisowskich, Czirsonów z odm., Dąbrowskich, Depków, Dorzyńskich, Drużyńskich, Dullaków z odm., Dymszów, Essenów, Głiszczyńskich, Gordzielskich, Grzebieskich, Gustkowskich, Inesów de Leon, Kistowskich, Kiwalskich (nob. 1768 r.), Lipińskich, Machów, Miwińskich, Miszewskich, Mroczków, Mćiszewskich, Napadiewiczów -Więckowskich (nob. 1835 r.), Plutów, Podjaskich, Prądzyńskich, Rejżewskich (rodz. tatarska), Rekowskich z odm., Rodkiewiczów-Kruków, Słuszewskich v. Słužewskich, Studzińskich Kwików, Stypów, Sulerzyckich, Szyców, Trzebiatowskich, Wańtuchów, Wnuków, Wrześniowskich i Żmudów.—Źródła: Niesiecki; Małachowski; Hefner; Ostrowski; Siebmacher IV, D. 14; Szeliga Żernicki.

Ines Albert ("1620-† 5 lipca 1658), zdolny poeta, głównie w języku łacińskim piszący, rodem z Małopolski, przez matkę spokrewniony z Kochanowskimi (ob. odę: „Ad maternos avos Kochanovios celeberrimos poëtas”), wstałił do zakonu jezuitów w r. 1637 i kilka lat uczył w szkołach wymowy i był kaznodzieją. Będąc jeszcze słuchaczem w kollegium kaliskiem, wydał szereg wierszy safickich na cześć Maryi Panny „Horologium Marianum” (1643); następnie, będąc w Poznaniu, ogłosił panegiryk ku chwale św. Tomasza z Akwinu: „Umbra solis theologici” (1648), oraz wiersze na cześć św. Franciszka Ksawerego: „Franciscus Xaverius Indiorum apostolus”. Największą atoli sławę pozyskały mu zbiory epigrammatów i poezij liryczno-dydaktycznych, w których starał się, jak sam powiada, naśladować Horacyusza i Sarbiewskiego, unikając wszelkich tematów, któreby mogły obrażać uczucia moralne. Jeden z tych zbiorów, na 7 części podzielony, ma tytuł: „Acroamatony epigrammaticorum (centuriae VII, castis verecundisque salibus, in gratiam studiosae juventutis intertextae” (pierwsze wyd. w Krakowie 1653, drugie tamże 1655; są tu i epigrammata polskie; później przerukowywano dzieło to często w Gdańsku, Wrocławiu, Amsterdamie). Drugi zbiór zawiera w sobie pochwały królów polskich aż do Jana Kazimierza, p. t. „Lechias; ducum, principum et regum Poloniae ab usque Lecho deductorum, elogia historico-politica et panegyres lyricæ” (Kraków 1655, później wyd. 1680, 1733). Składa się z 3 części: 1-sza poświęcona dziejom biejecznym; 2-a czasy od Mieczysława do Jagiełły; 3-a od Jagiełły do Jana Kazimierza. Po każdej części wiersze do Najśw. Panny; a prócz tego kilka innych. Trzeci wreszcie zbiór zawiera w sobie okolicznościowe, moralne i polityczne pieśni i ma napis: „Lyricorium centuria, politicis, ethicis et poëticis axiomatibus et problematibus instructa” (Gdańsk 1655, wyd. drugie 1686, trzecie 1723). Mamy tu między innemi pochwały poetów: Kochanowskiego, Twardowskiego, Morsztyna, Paluszkiewicza, Karwata. Dedykowane

jest „Dei Matri Virgini Poloniarum reginae”. — Por. „Estreicher „Bibliografia polska” t. XVIII str. 568-570. St. Rzepiński: „Kilka słów o życiu Inesa” (Poznań 1895). P. Chm.

Ines de Castro, ob. Castro.

In extenso, wyrażenie łacińskie, znaczące „w rozciągłości” (w całej rozciągłości), używane dla oznaczenia, że jakiś dokument, mowa, list i t. p. przytoczony jest lub zakomunikowany, nie w skróceniu, ale od początku do końca.

In extremis po łacinie oznacza wostateczności, w ostatniej chwili, w przypadku śmierci (in articulo mortis), jak np. rozgrzeszenie dane umierającemu. W prawie małżeństwo in extremis jest toślub zawarty na łożu śmierci; zapis, rozporządzenie in extremis czyni się przed samą śmiercią.

Inezyt, minerał, wodny metakrzemian wapiowo-manganowy, do grupy zeolitów należący, wzoru (Mn, Ca) SiO₃·H₂O. Kryształy układu trójskośnego, blaszkowate lub wydłużone prymatycznie, w kierunku osi pionowej kreskowane. Częściej niż w kryształach występuje inezyt w masach włóknistych lub promienistych. Połysk szklisty, najczęściej przemoczysty, barwy różowej lub mięsisto-czerwonej, pod wpływem światła blednie i traci barwę, kresę daje białą. Łupliwość zupełnie równoległe do płaszczyzny poprzecznej, w kilku innych kierunkach mniej lub więcej wyraźna. Odłam nierówny—kruchy. Twardość 6; ciężar właściwy 3,03. Kryształy, które pod wpływem światła barwy nie utraciły, wykazują wyraźny, chociaż słaby pleochroizm od barwy blado-różowej do różowej. Wypalany na blaszce platynowej, z początku blednie stołepio, a potem rozpada się na proszek brunatny. Prażony w kolbce wydziela wodę i również brunatnieje. W stanie przyrodzonym łatwo rozkłada się i rozpuszcza w kwasach, po wypaleniu dziłańaniu ich opiera się skutecznie. Towarzyszy w przyrodzie rudom manganowym, występuje wraz z kalcytem, rodonitem i granałem. Znanь w okolicach Dillenburga (ks. Nassau), Pajsberga i Jakobsberga (Szweyna). Z. w.

Infamia, niesława, bezecność, od infamis, z in privativum=bez (gr. ἀνη) i fama (gr. φημή)=rozgłos, sława, cześć. Według pojęć rzymskich była tylko jedna cześć—cześć obywatela. Warunkiem czci było obywatelstwo. Tę cześć obywatelską oznacza wyraz: existimatio. Kto tracił obywatelstwo, tracił tem samem i cześć obywatelską (consumtio existimationis), lecz obywatel doznać mógł także ujmy w czci (minutio existimationis), a to oddziaływało na jego zdolność prawną. Różne są przyczyny zmniejszenia czci. Przyczyną taką może być przepis prawa, to znaczy: przyczyną zmniejszenia czci mogą być pewne, głównie przez zwyczaj (lub edykt pretorski) ustalone prawidła. W tym razie utrata czci zowie się bezecnością—in-

954

Infamia.

famia. Osoby, które utraciły cześć obywatel-
stwa w skutku przewinienia za karę, nazywano
infames. Bezecność dzieli się na bezpoś-
dną (infamia *immediata*) i pośrednią (media-
ta). Pośrednią zowie się wtedy, gdy była
następstwem wyroku, skazującego pewną osobę
za przestępstwo lub nadużycie zaufania, w niej
położonego, np. za popełnione crimina publica
lub delicta privata, albo w razie skazania w spra-
wach wynikających z nadużyć opieki (tutela),
zleceń (mandatum), spółka (societas). Również
miała miejsce infamia mediata w chwili wyda-
lenia z wojska (missio inhonesta), za kradzież,
rabunek, obelgę, lichwę, oszustwo i w kilku in-
nych przypadkach. I. *immediata* spadała ipso
fure na obywatela skutkiem samego popełnienia
pewnego czynu, np. wystąpienia na scenie (hi-
strio), lub do walki ze zwierzętami dzikiemi; da-
lej skutkiem nierzadu (quae corpore quaestum
faciunt), złamania ugody, przysięga stwier-
dzonej, zawarcia powtórnego małżeństwa przez
wdowę wśród roku żaloby. I. ta dotykała tak-
że osoby, trudniące się kuplerstwem (lenocinium).
I. miała pierwotnie, może wyłącznie, znaczenie
polityczne. Stąd też pochodź, że w edykcie
pretorskim o kobietach niema mowy. Osoba,
dotknięta I-ą, traciła przedewszystkiem jus com-
mercii, t. j. prawo zawiązywania stosunków ma-
jętkowych, i jus connubii, t. j. prawo zawiera-
nia małżeństwa na podstawie prawa cywilnego.
Pozbawieni czci za karę tracili także: a) wszel-
kie prawa polityczne, to jest jus suffragii, pia-
wo sejmowania, i jus honorum, prawo piastowa-
nia urzędów publicznych; b) nie wolno im było
stawać do procesu w zastępstwie (jus postulandi);
nie mogli być świadkami przy aktach prawnych
uroczystych, które wymagały formalności przy-
wołania świadeków (testament, mancypacya).
Osoby takie nie mogły wnosić skarg popular-
nych (actiones populares), t. j. skarg, które każ-
dy obywatel, jakby w zastępstwie narodu rzym-
skiego, wnosić mógł; również osobom dotkniętym
I-ą nie wolno było cedować żadnej skargi.
Skargi, przy których z zasądzeniem łączyła się
bezecność, zwano „actiones famosae”.

Od I-i odróżnić trzeba pojęcie turpitudinis
i levis notae (ohyda, sromota, Veraechtlichkeit).
Turpitudo, levis nota jest to zmniejszenie czci z po-
wodu życia niemoralnego, niedobrego prowadze-
nia się, albo wskutek trudnienia się pewnem,
przez Rzymian pogardzanem, rzemiosłem. Otóż
ta turpitudo czyli levis nota (nowsi zowią ją I.
facti, w przeciwieństwie do I. iuris) nie była
łaściwem pojęciem prawnem, ale o tyle od-
działywała na stanowisko tego, kto nią był do-
tknięty, iż sędzia i tej okoliczności jako powodu
do wykluczenia go od zastępstwa w procesie,
od prowadzenia opieki i składania świadectw
(intestabiles) użyć mógł. Dodać trzeba, że we-
dług pojęcia rzymskiego pochodzenie nieślubne
nie jest przyczyną ujmy w czci. Znaczenie po-

lityczne i prawne poczęści odpadło za czasów
Cesarstwa. O ius suffragii niema już mowy;
ius honorum stało się niepraktycznym za rządów
despotycznych. Godności kommunalne zaś, ze
względu na które niezdolność bezecnych (infa-
mes) mogła znaleźć zastosowanie, były tak uciąż-
liwe, iż uważano za dobrodziejstwo, gdy się
nielnie piastowało. Tak z pomiędzy skutkow,
połączonych z bezecnością, pozostały w prawie
Justyniańskiem tylko: ograniczenia co do zdolno-
ści czynienia wniosków w procesie, w imieniu
innych (jus postulandi) i zastępowania ich w są-
dzie. Jednakże usuwanie bezecnego od zastęp-
stwa sądowego nie było za Justyniana prawem
strony przeciwnej, tylko prawem sędziego. Nau-
ka rzymska o bezecności nie ma po dziś-dzień
prawie żadnego zastosowania. Wprawdzie i now-
sze prawodawstwa dzielą ludzi na będących
w posiadaniu czci obywatelskiej i na niemaj-
cych jej, lecz bezecność w prawodawstwie dzi-
siejszem polega na całkiem innej podstawie niż
w prawie rzymskiem, tak co do powstania, jako
też co do skutków.—Por. „Dig.” 3.2. „Cod.” 2.12.
„Lex municipalis” (v. 108—141); Marezoll
„Die bürgerliche Ehre”; Pernice „Labeo” (I,
str. 240); Hepp „De la note d’infamie” (1862). T. D.

Infamia w prawie kanonicznem oznacza nie-
śławę, utratę całkowitą lub częściową dobrego
imienia, poszanowania, nieskazitelności obycza-
jów i t. p. Prawo kanoniczne rozróżnia I-ę
z samego prawa (I. *juris*) i I-ę z czynu (I. *facti*);
to drugie wymaga rozpowszechnienia danego
czynu w opinii publicznej, i to takiego, ażeby
objęło większość danego otoczenia, złożonego
z ludzi rzetelnych, i nie uznaje wieści, która by-
ła tylko chwilową pogłoską. W I-ę z prawa mo-
żna popaść albo już przez samo dokonanie prze-
śćepstwa (ipso facto), pociągającego za sobą we-
dług samego prawa karę—I. bezpośrednia
(immediata); albo dopiero przez wydanie urzędo-
wego wyroku I-i (ex sententia judicis) za jakieś
przestępstwo—I. pośrednia (mediata). I. bez-
pośrednia według prawa wymaga także wyroku
t. zw. orzekającego (sententia declaratoria),
że występek rzeczywście był spełniony. Bio-
rałe rzecz ściśle, i w prawie kanonicznem nie
jest karą, lecz tylko gatunkiem irregularita-
tis (ob.) czyli przeszkodą do przyjęcia święceń
kapłańskich lub sprawowania officium, jako też
ubiegania się o beneficya, godności kościelne itp.
I. czynu z natury rzeczy wymaga rozpowszech-
nienia, z tym jeszcze dodatkiem, że nawet przez
przedmiotowo niesłuszny wyrok pada I. czynu,
chyba, że nastąpi appellacya, ewentualnie spro-
stowanie. W dawnem prawie kanonicznem ucho-
dzili za infames (I. *juris*) ci wszyscy, którzy
rywilne prawa rzymskie za takich uważało.
Natomiast I., nakładana (dość rzadko) przez now-
sze kodeksy cywilne, obecnie obowiązujące,
podług zdania wielu znawców prawa kan., nie
ściąga kanonicznej I-i prawa, która obecnie za-

Infamia.

955

chodzi tylko w wypadkach określonych wyłącznie przez samo prawo kanoniczne. I tak podlegają I-i prawa: 1) pojedynkujący się i ich sekundanci (S. Congr. Conc. 19 Jan. 1805), a weądíł święzego orzeczenia (S. Congr. Conc. 9 Aug. 1890) Stolicy Św. I-i podlegają także t. zw. akademickie mensury („studentische Menschen” w Niemczech); 2) wykradający gwałtem niewiasty (raptores mulierum) i ich pomocnicy; 3) heretycy, apostaci i sprzyjający im; 4) winni rzeczywistego świętokupstwa (simonia realis); 5) ci, wraz ze swoimi pomocnikami, którzy prześladują, biją, więzą kardynałów, która to I. przechodzi aż na synów i wnuków w liniach prostej. I. czynu spada za jakibądž występek bezecny, byle powszechnie znany, których sobór Trydencki (ss. 26 cap. 19) wylicza wiele, jak oto: zabójstwo, krzywoprzysięstwo w sądzie, świętokupstwo, sodomia, obraza majestatu, czułośćstwo, zdrada, rabunek, zbrojenie się przeciwn rodzicom i t. p. Niektórzy i te przestępstwa zaliczają do I-i prawa, coby przyczyny I-i czynu ścieśniało do nieuczuwego zawodu, lub stanu, np. publiczna bitwa lub kłowny i błazny w cyrkach i teatrach z zawodu bardzo niemoralnych i t. p. Niesława juris częstokroć w danym warunkach może przejś i na potomstwo, a więc ściągnąć także irregularitatem, której mnogie rodzaje i gatunki nieraz są albo skutkiem I-i, albo mają z nią wiele punktów stycznych. I. z samego prawa nie da się zmyć żadną pokutą, lecz tylko mocą dyspensy, I-ę czynu zaś, według zdania wielu uczonych, można usunąć przez publicznie znaną i stałą poprawę życia.

Infamią w prawie kanonicznem zowie się
także jedna z przyczyn kanonicznych, mających
wyław na uzyskanie dyspensy ku zawarciu mał-
żeństwa, gdy np. pewne osoby krewne lub po-
winowate są pod dość powszechnym zarzutem
nieprawych stosunków, wtenczas taka I. może
być powodem dyspensy (S. Congr. de Prop. Fi-
de 9 maja 1877), ponieważ osobie tak upośle-
dzonej w opinii, zwłaszcza kobiecie, trudno zna-
leżć stosowną partę. — Ż ródła: Ferrari „Bibl.
Can. Jurid. etc.” «Infamia»; Wetzer u. Welte
„Kirchenlexicon” «Infamia»; Ertel „Die Quellen
d. römisch-gemein. kirchl. u. deutschen Kirchen-
rechtes”; Borgilliet „Jus can.”; Lehmkul „Theol.
moral.”; Wernz „Jus decretalium” (t. II; i wiele
innych). S. N.

Infamia, bezecziwość, bezecność w Prawie
Polskiem. Tak zwano w Polsce karę za zbro-
dnię, albo też następstwo i skutek popełnionej
zbrodni. Objawiał się on tem, że infamis prze-
stawał zażywać tej czię i tego poważania, któ-
rego zażywali ludzie równi mu rodem, przesta-
wając być im równym i nie mógł dostąpić żadnych
godności. O karze I-i znajdujemy wzmiankę
w układzie sąsiedzkim ks. Włodzisława Lasko-
nogiego z ks. Henrykiem Szląskim (przed r.

1218), gdzie Laskonogi zagraża karą I-i tej
szlachcie, która u siebie przechowywać będzie
rabusiów szląskich. W statutach Kazimierza W.
I. jest nie tyle karą za zbrodnię, ile raczej
następstwem popełnionej zbrodni, niezależnym
od tego, czy sprawca karę poniósł, czy nie. We-
dle art. LX zwodu głównego tych statutów, łu-
dziecy cudzych dóbr, nawet gdy uzyskają prze-
baczenie królewskie, mają być między równymi
sobie uważani za bezecnych. To samo posta-
nawia art. LXXX tego zwodu, który wyraźnie
zapowiada, że szlachcice łotrujący, nawet gdy
u króla uzyskają przebaczenie, będą bezecni
(infames) i nie będą mogli dorównać we czci
była. Czytamy tam dalej, że infamisami są ci,
którzy złodziei i zbiegów u siebie przechowują.
Infamisami i niegodnymi wywyższenia są dalej
ojcobójcy i bratobójcy (art. LXXXVIII) i trzy-
kroć sądownie o kradzież przekonani; ci nie do-
stąpią żadnych godności, ani nie dostaną od kró-
la darów, czy w szatach, czy też w innych
rzeczach (art. CXXVIII). Infamisami są wreszcie
ci, którzy, dokonawszy zbrodni, zbiegli z kraju,
nie starając się nawet oczyścić z zarzutów (art.
CXXXIII). Późniejsze ustawodawstwo, królew-
skie i sejmowe, szafało hojnie karą I-i, nie-
tyłko już za zbrodnie, ale wogół za przekrocze-
nie ustaw, na których przestrzeganiu szczegól-
nie zależało prawodawcy. Władysław Jagiełło
w edykcie wieluńskim przeciw heretykom (1424)
zagroził tym poddanym królestwa, którzy nie
wrócą z Czech do czasu oznaczonego, nietylko
konfiskatą dóbr, ale i I-ą, karę dotknąć ich
miała nawet wraz z potomstwem płci obojej.
W statutach nieszawskich Kazimierza Jagiello-
ńczyka (1454) czytamy, że szlachcic, po raz czwar-
ty przekonany o potwarz, tracił cześć, a nadto
piętnowano go na twarzy (w Małopolsce) lub
przecinało mu nos (w Wielkopolsce). Podobnie
Jan Olbracht (1496) przepisał karę infamii na
tych, którzy fałszywie oskarżali o najście
domu i spełnienie zabójstwa lub zadanie ran
ciężkich, i zaostrzył tę karę piętnowaniem na
twarzy. I-ą zagroził, dalej, tym, którzy uciekli
z kraju przed karą, bądź jako sprawcy gwał-
townego najścia domu, bądź jako zabójcy z przy-
padku. Orzeczenie I-i woźni obwoływali pu-
blicznie. Także porywca panny lub mężatki
stawał się bezecnym. Wedle statutu radomskie-
go Aleksandra (1505) infamisami są słudzy, któ-
rzy mimo rozkazu panów swoich wzbraniają się
ścigać łoczyńców lub odchodzą od panów
w czasie wyprawy wojennej lub innej potrzeby.
Statut piotrkowski Zygmunta I z r. 1510 zagro-
ził I-ą zabójcy - nieposessyonatowi, który, pomimo
wezwania, nie stanął przed sądem królew-
skim, a tą samą karą zagroził tym, którzyby ta-
kiemu zabójcy dawali schronienie. Konst. sej-
mu bydgoskiego (1520) zagroziła I-ą tym, któ-
ry, zraniwszy lub zabiwszy kogoś podczas trwa-

Inferiae — Infeudacya.

957

(umbrae), widma (simulacra, imagines), jako greckie σκιαί, ειδωλα, które zachowały świadomość swej osobistości i uczucia boskiego charakteru nabyły. Dusze umarłych wogólności, Manes, także Lemures, zwane stąd Di I. Manes; przyznawano im moc opiekuńczą nad swoim rodem i rodzeństwem (di I-rum parentum, albo di parentes, Lares familiares, di genitales); ale także duszom złych ludzi — moc zgubną (Larvae). Do podświecia wszakże wchodziły tylko dusze tych ludzi, których pogrzebano w sposób właściwy (trzeba było zwłoki najmniej trzykrotnie posypać ziemią); w przeciwnym razie dusze samobójców i zamordowanych błakały się po świecie i tylko przez szczególne obrzędya można było uzyskać dla nich więcczny odpoczynek. Pod I. w znaczeniu przenośnym rozumiano samo podświecie. Kilka wejść prowadziło do niego (janua albo spiracula Ditis): w Italii jezioro Awerneńskie pod Kumami, jezioro na granicy Apulii i Campanii (zwane Umbilicus Italiae); głęboka jaskinia w okolicy lesistej pod Henną na Sycyllii (zw. Umbilicus Siciliae); Plutonium u przedgórza Tainarskiego w Grecyi. Figurycznie zaś wejście do podświecia wyobrażał w każdem mieście, wykopany przy jego założeniu, okrągły dół (zwany mundus), do którego wrzucano na ofiarę pierwiastri plonów i ziemię z pierwotnej ojczyznny: potem go zasklepiano, zostawiając w sklepieniu otwór, zakrywany kamieniem (lapis manalis), napełniano ziemią, a na wierzchu stawiano ołtarz. Dnia 24 sierpnia, 5 października oraz 8 listopada mundus den otwierano, gdyż wierzono, że w dni te dusze zmarłych na świat wychodzą. Podświecie, jak je odmalował Vergilius w szóstej pieśni Eneidy, składające się z Elizeum i Tar taru, bardzo dużo ma w sobie z mitologii greckiej. Kult istot podziemnych odznaczał się przezwiażnie charakterem ponurym. Ofiarowano im zwierzęta, drzewa, owoce barwy ciemnej (ciemne szaty były znakiem żaloby, smutku); zwierzęta i rośliny, przeznaczone na te ofiary, musiały być bezpłodne; przy obiatach posługiwano się jedynie lewą ręką (stąd dii laevi). Pogrzeby i obrzędy żalobne obdwywano najczęściej w nocy. W rocznicę urodzin i zgonu zmarłych groby ich zaopatrywano w pokarmy i napoje i wyprawiano stypy. Głównemi uroczystościami na cześć zmarłych były dies parentales, od 13 do 21-go lutego. Ofiary składane umarłym zwały się też Inferiae. Dusze ich za pomocą różnych obrzędów i inkantacyj mogły być wywoływane z podświecia; żywi zaś, zarówno jak ich mienie, mogli być w pewnym celu poświęcani bóstwom podziemnym, albo sami dobrowolnie im się poswiecać. R.

Inferiae, ob. Inferi.

Infernet Ludwik Antoni Cypryan, marnarz francuski (* w Nizzy 1757 r. — † tamże 1815 r.). Był, jak mówią, krewnym Masseny. Dzieckiem jeszcze wstąpił do marynarki i słu

żył w niej przeszło 20 lat jako chłopiec okrętowy, później jako majtek i sternik. Odznaczył się męstwem podczas wojny w Ameryce, z podu w jedna braku wykształcenia nie mógł uzy skać stopnia oficerskiego, który otrzymał dopiero za Rewolucyi. W r. 1794 był już kapitanem okrętu. Szybki ten awans zawdzięczał więcej brakowi oficerów marynarki, niż własnym zdolnościom, był bowiem, jak utrzymują współcześni, jedynie mężnym żołnierzem. To też nie zajął już wyższego stanowiska. W bitwie pod Trafalgarem (21 października 1805) odznaczył się nieustraszonem męstwem i poddał się dopiero wtedy, gdy jego okręt „Intrépide” nie mógł się już dłużej bronić trzem statkom angielskim. W r. 1806 Anglicy wypuścili go na słowo; Napoleon mianował go i jego kolegę Lucasa komandorami Legii honorowej, admirała Villeneuve’a zaś i większość pozostałych kapitanów oddał pod sąd. W r. 1814, za Restauracyi, I. dował dymissyę.

Inferum mare (= niższe morze) zwało się w ustach Rzymane morze Tyr rheńskie wzdłuż całego zachodniego wybrzeża Italii, od Liguryi począwszy aż do Sycyllii, w przeciwstawieniu do Superum mare (= wyższe morze), jak zwało się morze Adryatyckie (Mela 2, 4, 1). Powsta nie nazwy takiej łómaczyć należy urządzeniem starożytnych map geograficznych, na których wschód przedstawionym był u góry, zachód zaś na dole. S. Drz.

Infeudacya. Tak nazywano w Polsce nada nie kraju, ziemi, zamku, do Państwa Polskiego należących, w lenno jakiemuś księciu, który skutkiem tego stawał się wassalem państwa Polskiego. Z mocy bowiem nadania, względnie przyjęcia lenna, zawiązywał się między lennikiem a panem lennym (królem polskim, względnie Królestwem Polskiem) stosunek prawny, mający te same cechy, które na zachodzie Euro pio stosunek lenny posiadał. W stosunku lennym do Polski pozostawało np. Mazowsze aż do końca pierwszej ćwierci wieku XVI. Książęta mazowieccy otrzymywali od królów polskich swe księstwa w lenno i dostawali na to od królów polskich przywileje infeudacyjne. Takie przywileje dał Kazimierz Wielki książętom mazowieckim: Ziemowitowi i Kazimierzowi, dając im w lenno ziemie: Płocką, Wiską i Zakroczymską (1351), księciu Ziemowitowi, dając mu ziemię Warszawską z miastami: Ciechanowem, Sochaczewem, Wyskitkami, Nowogrodem i Nowodworem (1355). Jan Olbracht nadał księciu Konradowi mazowieckiemu w lenno ziemię Czerską (1496), a król Aleksander książętom mazowieckim, Stanisławowi i Januszowi, ziemie: Warszawską, Wyszogrodzką, Zakroczymską, Ciechanowską, Łomżyńską i Nowogrodzką. Książęta mazowieccy otrzymywali od królów polskich w lenno także ziemie inne, nie-mazowieckie. Tak król Władysław Jagiełło dał księciu

958

Infibulacya — Infima.

Januszowi mazowieckiemu w lenno Drohiczyn, Mielnik, Suraż i Bielsk (1391), a Ziemowitowi, księciu mazowieckiemu, ziemię Bełską (1396). Obdarowani ziemiami lennicy mieli obowiązek składać każdemu królowi przysięgę lennej wierności (homagium), poczem otrzymywali od niego inwestyturę. Do głównych obowiązków lennika należało służyć królowi w razie wojny pomocą przez dostarczanie mu stosownego poczitu wojska, nie opuścić go w potrzebie, nie zawierać pokoju, układów, traktatów z nieprzyjaciolmi pana lennego, ani wypowiadać im wojuy bez jego zezwolenia. Lenna były dziedziczne, ale tylko w ten sposób, że po ojcu dziedziczył syn. Gdy lennik nie pozostawił syna, tylko córkę, lenno wracało nazad do pana lennego jako opróżnione. Brat po bracie dziedziczyć lenna nie mógł, chyba za szczególnem pozwoleniem króla. W infraudacyi ziem pruskich, uczynionej w roku 1525 przez Zygmunta Starego na rzecz Alberta, margrabiego brandenburskiego i wielkiego mistrza Zakonu krzyżackiego, sukcessya tego lenna była zapewniona, w razie braku męskiego potomka samego Alberta, braciom jego, względnie potomkom męskim tych braci. Obowiązek służenia królowi polskiemu pomocą w razie wojny zredukowany był w tej I-i do minimum. Księżę pruski miał królowi polskiemu w razie wojny dostarczyć 100 jezdnych, którzy tylko w obrębie granic księstwa Pruskiego służyć mieli na koszt księcia, a poza granicami Prus mieli już pebierać żołd od króla polskiego. W r. 1526 król Zygmunt I nadał zamek Bytow i miasto Luneburg w lenno książętom pomorskim: Jerzemu i Barnimowi i ich potomstwu płeci męskiej, pod warunkami jeszcze lżejszemi: uwolnił ich nietyłko od obowiązku pomagania w wojnie i od wszelkiego trybutu, ale nawet od przysięgi wierności lenniczej i postanowił, że tylko na koronacyję królów przybyć mają sami lub przez posłów celem odnowienia lenna. W roku 1611 król Zygmunt III nadał księstwo Pruskie w lenno elektorowi brandenburskiemu, Janowi Zygmutowi i jego braciom rodzonym. W dokumencie infraudacyjnym zastrzeżona jest sukcessya w lennie, w razie bezpotomnej śmierci elektora lub jego męskiego potomka, braciom lub ich potomkom płeci męskiej, pod warunkiem złożenia homagium królowi polskiemu przez każdego nowego lennika, powtórzony jest obowiązek dostarczania królowi polskiemu 100 jezdnych w razie potrzeby wojennej, a nadto dodany obowiązek płacenia Polsce rocznego trybutu 30 000 złp., który to trybut uiszczyony ma być w pódwójnej ilości, ilekroć w Polsce uchwalony będzie pobór podatkowy. Nadto książę pruski ma w razie potrzeby dostarczyć czterech okrętów do obrony wybrzeży pruskich. W drugiej półowie wieku XIV i w początkowych dziesiątках lat w. XV także Podole bywało przedmiotem I-yj. Królowie polscy od Kazimierza Wielkiego

osadzali na Podolu lenników, oddając im w lenno mniejsze lub większe części tego kraju. Temkim lennikiem Korony był Spytek Melsztyński, po nim Świdrygieło, sprawca buntu, po któreś stumieniu Jagiełło i jego następcy osadzali już tylko starostów swoich po ważniejszych zamkach.
Dr Al. W.

Infibulacya (od łać. *Fibula*—spinka, zwie się też Fibulatio i Ancteriasmus), po polsku zaszpilenie albo spięcie. Jest to drobna opera-cya chirurgiczna, mająca na celu stawienie zapyory mechanicznej spółkowaniu lub samogwał-towi. I. polega u mężczyzn na przekłóciu na-pletka w dwu miejscach naprzeciwległych i prze-ciążenia następnie przez ranki drutu, pierście-nia lub spinki metalowej; u dziewcząt przekłó-wa się i spaja w sposób taki sam wargi sro-mowe mniejsze.—I. u mężczyzn znana była już w Starożytności i musiała być dosyć rozpo-wszechniona, gdyż między innymi, wspominają o niej poeci Juvenalis (w satyrze VI) i Mar-tialis (Epigr. ks. VII, 82; ks. IX, 28; ks. XI, 76). Opis dokładny wykonywania operacyj tej pozostawił nam A. Cornelius Celsus („De medi-cina” ks. VII, rozd. 25), poddawano jej chłop-ców, oraz aktorów i śpiewaków (niewolników), aby ich powstrzymać od lubieżności, która mogłaby zaszkodzić ich zdrowiu lub pozbawić ich czystości głosu. O I-i dziewcząt u pisarzów greckich i rzymskich nigdzie nie spotykamy wzmianki. Wedle autorów niektórych z wieku XVI i XVII podobno stosowały ją różne narody wschodnie i afrykańskie jako ochronę przedślubną dziewictwa. Często niesłusznie mianem I-i darzony bywa barbarzyński zwyczaj afrykański zaszywania dziewzętom części płciowych (por. Ploss „Die operative Behandlung der weiblichen Geschlechtstheile bei verschiedenen Völkern”, w „Zeitschr. f. Ethnologie” t. III str. 381 i nast., oraz tegoż „Das Weib in der Natur- und Völkerkunde” wyd. 2-e Lipsk 1887, t. I str. 153 i nast.). Ani w Wiekach Średnich, ani późniejsi I. w Europie stosowaną nie bywała; spotykamy się z nią dopiero znów w połowie drugiej wieku XVIII i na początku XIX; wtedy lekarze niektórych, osobliwie niemiowejj, zalecać i wykonywać zaczęli ją jako środek mający skutecznie zapobiegać samogwał-towi, robiono ją szczególnie u chłopców; dziś zaniechana jest zupełnie, i słusznie. Niektórzy fakirowie (ob.) indyjscy i derwisze (ob.) muzułmańscy dotąd no-szą przez napletek przeciągnięte pierścienie spo-rych rozmiarów, mające świadczyć rzekomo o ich czystości i wstrzemiężliwości płciowej. Dawniej za pomocą pierścieni żelaznych wykonywano też I-ę na klaczach wierzchowych, chcąc je w ten sposób zabezpieczyć od źrebności.
Dr J. P.

Infiltracya (med.), ob. Nacieczenie.

Infima—tak po łacinie nazywa się najniższa klasa w dawnych szkołach polskich.

Infinitezymalny rachunek — Inflanty.

959

Infinitezymalny rachunek, ob. Nieskoń-
czonostkowy rachunek, Różniczkowy
rachunek, Całkowy rachunek.

Infirmerya, łać. infirmeria, franc. infirmerie —
pokój, lub oddzielne wogółe pomieszczenie dla
chorych w klasztorach, zakładach naukowych
i t. p. Pierwotna nazwa łaicińska pochodzi od
wyrazu infirmus = słaby, chory. T. Kor.

Inflacyoniści (z łać. inflatio = wydymanie),
nazwa, nadawana w Ameryce stronnikom waluty
papierowej. Dowodzili oni, że używanie takiego
systemu monetarnego podnosi ceny towarów,
ułatwia spłatę długów państwowych, a temsa-
mem potęguje przemysł. Był to jednak środek
nadzwyczaj ryzykowny, skuteczny tylko na krót-
ką metę. To też stronnictwo I-ów zostało zwal-
czone argumentami zwolenników uporządkowane-
go systemu monety i ostatecznie Stany Zjedno-
czone Ameryki Północnej przystąpiły do wy-
cofania z obiegu pieniędzy papierowych (kon-
trakcya). St. A. K.

In flagranti (wyraż. prawne) = na gorącym
uczynek; ob. Gorący uczynek.

Inflammacya, ob. Zapalenie.

Inflancka gubernia, ob. Liflandzka gub.

Inflanckie województwo. Zygmunt August po zatwierdzeniu na sejmie grodzieńskim d. 23 grudnia r. 1566 unii wiekuistej Inflant z Litwą, nadawszy im tytuł księstwa, podzielił je na cztery powiaty; potem Stefan Batory, konstytucyj r. 1582, ustanowił natomiast trzy prezydya, które w r. 1598, za Zygmunta III, przezwano województwami: Derpskiem czyli Dorpaciem, Wendeńskiem i Parnawskiem. Po wojnach nieszczęśliwych za czasów Jana Kazimierza, kiedy traktat Oliwski r. 1660 przyznał Polsce tylko część południową Księstwa Inflanciego, wynoszącą około ¼, całego ich obszaru (230 — 240 mil kw.), i kiedy sejm warszawski r. 1677 dokonał ostatecznej ordynacji tych Inflant polskich (ob.)—ustanowiono z nich jedno tylko województwo Inflanckie, pozostawiwszy przy niem tytuł księstwa. Województwo to (dawnej zwane Wendeńskiem) graniczyło od północo-wschodu z gubernią Pskowską, od południowschodu z województwem Połckiem, od południa i zachodu z Kurlandyą przez Dźwinę, ścianą zaś północno-zachodnią, w dolinie rzeki Ewieszty i jeziora Łubańskiego, tworzyły Inflanty szwedzkie; dzieliło się na cztery tak zwane trakty: Dynemburski, Rzeżycki, Lucyński i Marienhauski; miało trzy dostojenštwa senatorskie: biskupa, wojewody i kasztelana, stolicą zaś jego był Dyneburg. Ostatnim wojewodą inflanckim był Adam Edward Felkerzamb († 1794). R.

Inflanty, po łacinie Livonia, po niemiecku
niegdyś Niflandt (porówn. rozprawę „Niflandt”
przez W. Diederichsa, w „Mitteilungen aus der
Livländischen Geschichte” tom XII str. 381—
385, gdzie geneza polskiego słowa Inflanty

ostatecznie wyjaśniona), następnie zaś Alt-Liv-
land, w obszerniejszem tego słowa znaczeniu,
są to rozległe prowincye nad Baltykiem, two-
rzące obecnie gubernie: Inflancką czyli Ryską,
część Witebskiej na północ od rzeki Dźwiny,
całą gubernię Kurlandzką czyli Kurlandyę wraz
z dawną „Ziemią Pilyńską” i gubernią Estoń-
ską czyli Estonią; w sćiłeszem zaś znaczeniu
oznacza obecnie wyraz Inflanty już-to dawne
województwo czyli tak zwane „księstwo Inflanc-
kie”, przyłączone do cesarstwa Rossyjskiego
przy pierwszym rozbiorze Rzplitej pod nazwą
„Inflant polskich” (por. Zbiór praw rossyjskich
„Połnoje sobranije zakonow”, gdzie w t. XIX
str. 553, Nr 13 850, pomiędzy prowincyami na-
bytymi od Polski w r. 1772 wymienia to urzę-
dowe źródło na pierwszym miejscu t. zw. In-
flanty polskie w słowach „Polskaja Inflan-
dija”), już-to dzisiejszą gub. Inflancką czyli Ryską
nazywaną, w przeciwstawieniu do Inflant po-
skich, Inflantami szwedzkiemu, z powodu,
iż w r. 1660, przy zawarciu traktaty oliwskie-
go, mniejsza tylko część Inflant, pod nazwą Li-
vonia polonica, przy Polsce pozostała, wielk-
sza zaś, pod nazwą Livonia suecica, przeszła
pod panowanie szwedzkie. To też wszystkie
mapy geograficzne z drugiej połowy XVII stule-
cia i pierwszej ćwierci XVIII nie inaczej ozna-
czają wspomniane prowincye jak míanami: Li-
vonia polonica i Livonia suecica, odhą-
czając od nich całkowicie Estonię, która już
w r. 1561 była się poddała dobrowolnie Szwe-
dom.

I. Kraj i ludność. Dawne I., a więc ca-
łość dawnych krain inflanckich, odgra-
nicza od zachodu i północy morze Baltyckie.
Od strony lądu — zarówno w kierunku wschod-
nim jak południowym — z powodu braku wybit-
niejszych wyżn, o naturalnych graunicach zgoła
nie może być mowy. Z wyjątkiem tak zwane-
go półwyspu Kurońskiego, brzeg morski
nie przedstawiają tu żadnego nieomal rozczłon-
kowania; tylko w północnej części zachodniego
wybrzeża oddziela się grupa znaczniejszych wysp:
Oesel czyli Ozylią, Moon i Dagden. Ku półno-
cy brzegi morskie przybierają charakter skali-
sty i tworzą strome spady, uchylające się ku
Baltykowi. Główne arterye wodne Kurlandyi
płyną równoległe w kierunku północnym i do-
piero, zbliżając się ku swemu uściu do morza,
kierunek zmieniają: Wenta posyła swe wody do
Baltyku, Lentawa (czyli kurońska Aa) do odno-
gi ryskiej, do której wpada niemal razem z Dźwi-
ną; kierunek biegu tej ostatniej jest północno-
zachodni, sama zaś Dźwina stanowi główną ar-
teryę wodną całych Inflant. Rzeki Torejda (czyli
inflancka Aa) i Salis zraszają północną część
Inflant i tak samo jak Dźwina uchodzą do za-
toki Ryskiej. Estonię zraszają aż trzy znaczniej-
sze rzeki: Parnawa, Omowę (czyli Embach)
i Narowa; są one wypływami olbrzymich jezior,

Encykł. Powsz. Ilustr. Zesz. 240. T. XXX.

121

Inflanty.

961

w związkuowem państwie Inflanckiem, ma przedzyszystkiem na celu utrzymanie się przy dawnych przywilejach i uzyskanie nowych. Od początku XIV stulecia objawiają się stale i miasta inflanckie, a zwłaszcza Ryga, dążność do całkowitej samodzielności. Niektóre z tych miast wstąpiły do potężnego podówczas związku hanzeatyckiego, który w nich owa dążność coraz bardziej zasilał. Niezależnymi i samodzielnymi książętami w związkuowem państwie Inflanckiem byli nietyłko arcybiskup ryski, ale i biskupi: Derptu (dorpacki), ozylijski i kuroński. Okres od r. 1347 do 1494 stanowi w dziejach państwa Inflanckiego epokę nieustannych zatargów wewnętrznych. Do czasów hermistrza Plettenberga (1494—1535) wszyscy hermistrzowie zakoń inflanckiego ulegali zwierzchnictwu wielkiego-mistrza Krzyżaków niemieckich, co im nie przeszkadzało wcale waleczy bezustannie z arcybiskupami i biskupami o przewagę władzy w państwie związkuowem, które na tem coraz bardziej cierpiało. Walka mocarzy skandynawskich z miastami hanzeatyckimi, do których, jak się rzekło, należały i miasta inflanckie, wywierała również wpływ niekorzystny na warunki ekonomiczne ówczesnego państwa związkuowego w Inflantach, a na początku XV stulecia wiekopoma katastroła Krzyżaków niemieckich pod Grunwaldem odbiła się niekorzystnie i na zakonie krzyżacko-inflanckim, który w r. 1410 cyznie był wspierał wielkiego mistrza przeciw Polsce i dla tego następnie stale obawiać się musiał wtargnięcia wojsk polskich do Inflant od strony południa. Wewnętrzne niesnaski pomiędzy arcybiskupem i zakonem wzrastały z roku na rok. Zakon pragnął przyswoić sobie prawo naznacza na biskupów w wakujące krzesła pasterskie; skutkiem tego biskupi i kapituły inflanckie poczęły przywoływać na pomoc mocarzy zagraNICZnych, którzy radzi byli wmeszać się w te walli, gdyż kwestya o „dominium maris Turici” nie przestała być nigdy żywotną, a mocarsta sąsiadujące z I-ami dążyły stale do opanowania morza Baltyckiego. Ze wschodu częstokroć npadały zbrojne hufce Moskwy. Czasowe połączenie się arcybiskupa ryskiego z zakonem inflanckim (skierowane wyłączuje przeciw miastu Rydze) jeszcze bardziej wzmogło wewnętrzną niemoc Krzyżaków inflanckich, pokój zaś toruński z r. 1466 nowym był ciosem dla zakonu krzyżacko-niemieckiego, a pośrednio i dla inflanckiego. Wielki mistrz został wassalem Polski, a pod jej władzę dostały się i biskupstwa pruskie, które dotąd zależały od arcybiskupa ryskiego. Zależność zakonu inflanckiego od Krzyżaków prusko-niemieckich staje się odtąd już tylko nowinaleń, a dzielny hermistrz Walter Plettenberg (ob.) błogą działalności swoją zaledwie na czas krótki zdołał ożywić upadający z kolei zakon krzyżacko-inflancki. Projektuje z liże ze Szwecyą i Litwą przeciw Moskwie. Lecz

skoro się rozeszła wieść o owej lidze Inflant z Aleksandrem, wielkim księciem litewskim, Moskwa ze swej strony przystępuje do związku z Danią przeciw związkuowemu państwu Inflanckiemu, tak, iż utarczki ówczesne Plettenberga, a nawet słynne zwycięstwo, odniesione przez niego pod Pskowem w r. 1502 przeciw Moskwie, ostatecznie niewiele korzyści I-om przysi. W pierwszej ćwierci wieku XVI wkroczył do Inflant protestantyzm i wdzięczne tu znalazł pole. Tu bowiem jedyną podnietą do niego był interes tak mieszczan jako i szlachty, która tym sposobem przechodziła z wassalów biskupich na allodyalnych właścicieli i uwalniała się od wielu ciężarów. Kiedy wielkie księstwo Moskiewskie poczęło coraz silniej nacierać, Estonia poddała się w r. 1560 Szwedom, całe zaś I. w r. 1561 Zygmunowi Augustowi, a ten król polski ostatniem inflanckiemu mistrzowi krzyżackiemu, Gortadowi Kettlerowi, oddał na prawie lennem Kurlandyę (ob.), która odtąd osobną zaczyna mieć historyę. Szwecya, po długich i krwawych z Polską wojnach, opanowała wreszcie w roku 1621 orężem Gustawa Adolfa największą część Inflant wraz z Rygą, tak, że w końcu traktem oliwskim 1660 r. zwarta tylko się część, złożona z powiatów czyli traktów Ichyemborskiego (Düneberg), Rzeżyckiego (Rositen), Lucyńskiego (Ludsen) i Maryenhauskiego (Marienhausen), przy Rzpletej pozostała i, nosząc miano „Inflant polskich”, odtąd wiernie losy jej dzielita. Tak zw. „Inflanty szwedzkie”, pozostawszy nieomal przez całe stulecie pod rządem Szwecy, uległy zwycięskim wojskom Piotra Wielkiego i dostały się pod jego panowanie w r. 1710, uznane przez Szwecyę pokojem nysztadzkim w r. 1721. Inflanty polskie przez lat 211 zostawały pod berłem polskiem. Jedyna to anneska polityczna i cywilizacyjna, która nam się za tyle strat w stosuuku do świata niemieckiego powiodła. Jakkolwiek utraciliśmy w walce ze Szwedami większą część Inflant, to jednak ta cząstka, która nam pozostała po pokoju oliwskim, lepiej od Pomorza i Prus zachodnich przyglęła do organizmu Rzpletej i z nim się zespoliła. Proces zjednoczenia i stopniowej assymilacyi nie przedstawia tu nawet tego oporu, jaki szlachta litewsko i ruska aż do unii lubelskiej stawiała wpływom polskim, ani takich zaburzeń i rozterek, jakie wybuchały niejednokrotnie w Gdańsku i innych miastach pruskich. Sejm warszawski z r. 1677 nadał I-om tytuł księstwa Inflankiego, z osobnym biskupem, wojewodą i kasztelanem. Stolicą był Dyneburg czyli jak niegdyś pisywano „Dünembork” (ob. Dyneburg w t. XVIII str. 699—702). Na sejmiku w tem mieście wybierano sześciu posłów, dwóch z Litwy, dwóch z Korony i dwóch z księstwa Inflanckiego; żadnego zaś deputata na trybunał litewski nie posyłano, „ponieważ od sądów tutejszych nie do trybunału, ale do assesoryi koronnej szła

962

Inflanty.

apellacya”. Ponieważ zaś I. polskie wspólnie do Korony i Litwy należały, przywileje zatem do tego kraju z kancelaryi królewskiej pod dwie- ma pieczeciami, koronną i litewską, wychodziły. Herb województwa, a po r. 1677 Księstwa In- flanckiego, był ten sam, którego dotąd gubernia Inflancka czyli Ryska używa; nadał go był Zyg- munt August dawnym I-om przy ich unii z Li- twą w r. 1566. Jest to gryf biały w polu czer- wonem, z koroną na głowie, przedniemi sponza- mi petşıę i w prawni z nich trzymający głowy miecz do góry; na piersiach głoski S i A po- wiązane i koroną uwieńczone na pamiątkę dwóch imion królewskich „Sigismundus Augustus”. Są- dy ziemskie i grodzkie w I-ach polskich były od r. 1677 takie same, jak w innych wojewódz- twach Rzplitej Polskiej. Przy pierwszym roz- biorze Polski ten odpadł do Rossyi. Z po- czarze otrzymał nazwan „prowincy Dżwiński”, a od r. 1802 stanowi część utworzonej w owym czasie gubernii Witebskiej.

III. Inflanty polskie leżą między 43° i 45° geograficznej długości wschodniej, licząc od po- łudnika Ferro, a między 57° i 55° geograficznej szerokości północnej. Graniczą one w wscho- dże z powiatami Drysieńskim i Siebieskim gub. Witebskiej, a Ostrowskim Pskowskiej. Od po- wiatu Drysieńskiego oddziela je w nieznacznej tylko części rzeka Saryanka, w całym zaś swym przebiegu rzeczka Indra, stanowiąca dołływ Dżwiny; od Ostrowskiego rzeka Złyupie, zwana u Pskowian, a także u polsko-inflanckich Rusi- nów, Rinią lub Siniuchą, tudzież posępne świer- kowe lasy. Na północ od Ostrowskiego powia- tu gubernii Pskowskiej naturalną granicę stano- wią mało-dostępne bagna i ogromne lasy, znaczniewszakże w ostatnich czasach przetrzebione. Na zachód przylegają I. polskie do Wendeń- skiego powiatu gubernii Inflanckiej czyli t. zw. Inflant szwedzkich, ku południu stykają się przy uściu Indry do Dżwiny z Dzisieńskim powiatem gubernii Wileńskiej, dalej zaś grani- czą z Kurlandzkim, t. zw. krainą wyżyno- wą („das kurische Oberland”), i tu już sama Dżwina granicę stanowi. Wszelako posiadłości krzyżackiej polsko-inflanckiej szlachty od wie- ków sięgały poza Dżwinę, a i dotąd szeroko Kurlandyę zalegają, jak np. Szlossberk, Łułksha- ta, Rubin, Podunaj, stara i nowa Świętomużaja, Kazimierzyszki, Arona, Dweta, Bebra, Anuenhof, Kamieniec, Antoniszki, Kałtebruń (Kałtebrunnen), i wiele innych. Przed kilku dziesiątkami lat można było jeszcze tutaj zaliczyć Buszhof i Eken- grawy (Manteufflów), Rozaliszki (Platerów) i Men- kenhof (Manteufflów). Cały obszar I. polskich obejmuje 256.30 mil kw., z których 82.32 przy- pадa na powiat Dżwiński (Dyneburski), 77.37 na powiat Rzeżycki, a 96.61 na powiat Lucyński. I. polskie stanowią w części nizką płaszczyznę, w części wznoszą się falowato; zdzieniegędzie tylko przerzynają je cokolwiek wyższe łańcuchy

pagórków, złożonych z wapienia i dewońskiego piaskowca; przechodzą one do Inflant szwedz- kich, gdzie w okolicy Werroz znacznej dosięgają wysokości. Bryły erratyczne granitu rozsiane są w wielkiej ilości na całej powierzchni Inflant. Powiat Dżwiński przedstawia płaszczyznę licz- nemi ożywioną jeziorami, potoczkami i strugami, w niektórych zaś częściach pasmami wzgórzy przerzniętą. Wzgórza takie poczynają się od miasteczka Preel, przecinając kolej żelazną Pe- tersbursko - Warszawska w półblizu jeziora Ru- sońskiego, stamtąd ciągną się do mieciny Dag- dy (ob. art. Dagda) i kończą się w powiecie Drysieńskim u wsi i kościoła w Zamoszu. Istnie- je i drugie pasmo wzgórzy w północno - zachod- nim krańcu powiatu. Rozpoczyna się 1½ mili od zamku Kryżburskiego (Kreutzburg), następnie rozdiela się na dwa łańcuchy około wsi Runi, a stamtąd jedno pasmo przechodzi do Inflant szwedzkich, drugie zaś zwraca się ku zachodo- wi i, przekraczając Dżwinę pomiędzy miastecz- kami Kryżborkiem i Głazmanką, wytwarza w sa- mem korycie rzeki próg niebezpieczny, zwany „Perekorytem”. Północna część powiatu Rze- zyczkiego, do kotlina jeziora Łuban należąca, przedstawia nizinę błotnistą, przywaną tylko zrzadka porozrzuca nemi a w niej niewysokiemi pagórkami. To też ta część powiatu przeważnie jest lesistą. W miarę oddalania się od niej ku południo-wschodowi, okolica staje się coraz bardziej suchą, falowatą, a nawet wzgórkową. Tu już spotykamy wyżyny, u miejscowych mieszkańców nazwę gór przybierające, jak np. góry Bukmuiskie w okolicy uroczego jeziora Esza, tudzież znaczne wyniosłości około rozległego je- ziora Ražno, z których jedna i dziś jeszcze nosi nazwę niemiecką „góry obłoków” (Wolkenberg), a góra ta, uwieńczona zwaliskami rycerskiego zamku z pierwszej połowy XIII stulecia, posiada własną literaturę. Najnowszy jej opis pojaDE „Biblioteka Warszawska” (z roku 1897, tom IV str. 534-543). Przez płaszczyznę powiatu Lu- cyńskiego przechodzi pasmo wzgórków, które, łącząc się ze wzgórzami powiatu Siebieskiego i Drysieńskiego, dochodzącemi aż do jeziora Raž- na w powiecie Rzeżyckim, tworzą dział woduy pomiędzy potoczkami i strugami uchodzącemi do rzeki Wielkiej, należącej do kotlina Pejpusu, tudzież rzekami płynącemi w kierunku południo- wym i należącemi do dorzecza Dżwiny. Do najwyżej położonych miejsc powiatu Lucyńskie- go należą: t. zw. „góra Litewska” czyli Lauder- ska, „góra zamkowa” i „Panienka”, a także znaczne wyniosłości w okolicy Landskorony tuż przy wsi „Gorbuny polskie”. Górną część po- wiatu Dyneburskiego, a mianowicie okolice uro- czo położonego Krasławia (ob.), wznoszące się od 268 do 305 stóp nad poziom morza, tu- dzież strona rzeżycka około jeziora Ražna, naj- wyżej są położone. Długie, szeroko rozciągają- ce się płaszczyzny, które kraje pług pracowite-

Infleksya — Influenza.

965

dencyi tejże nazwy. W powiecie Lucyńskim: Lucyn (ob.), miasto powiatowe z ruinań wspaniałego zamku krzyżackiego; Lauder, mieścina prywatna, słynna z jarmarków końskich; Posiń, miasteczko po-dominikańskie nad rzeką Siną, i Maryenhauz (ob.), mieścina prywatna, kilkaset mieszkańców licząca, nieopodal ruin słynnego zamcyska Marienhauskiego, groźnie z wód jeziora wyzierającego. Największa część mieszkańców Inflant polskich wyznaje wiarę rzymsko-katolicką. Co do zarządu kościelnego, kraik ten, stanowiący od roku 1677 osobną dyecezy rzymsko-katolicką, należy obecnie do utworzonej w r. 1783 archidyecezyi Mohylewskiej i podziesłony jest na 6 dekanatów, z których dekanaty Dyneburga wyższego i Dyneburga niższego obejmują powiat Dźwiński (niegdyś Dyneburski), dekanaty Rzeżycko-Raźnieński i Rzeżycko-Łubański powiat Rzeżycki, a dekanaty Przedlucyński i Zalucyński powiat Lucyński. W braku dokładnej statystyki przytaczamy jeszcze, że w tych 6-u dekanatach, liczących 59 parafij, 9 filij i 43 kaplice, liczono w r. 1900 ogółem 254 243 katolików rzymskich, z których na 19 parafij powiatu Dźwińskiego przypada 102 000, na 24 parafij powiatu Rzeżyckiego 80 243, a na 16 parafij powiatu Lucyńskiego przeszło 72 000. O stańnie Kościoła na I-ach polskich arcybiskup Wacław Żyliński w r. 1860, a biskup Franciszek Symon w r. 1896 wyrazili się w sprawozdaniach z wizyt pasterskich nader zaszczytnie, nazywając tę prowincyę „perłą archidyecezyi Mohylewskiej”. — Pod względem historycznym na wzmiankę zasługują zwaliska zamków: wolkenburskiego, dyneburskiego, ruszendorfskiego, rzeżyckiego, lutyńskiego i maryenhauskiego. Powiat Drysieński gubernii Witebskiej w d. 19 lutego 1861 r., staraniem całego osiądłej tam szlachty, urzędnienie zaliczony został do Inflant polskich i usamowolnienie włóścian przeprowadzono w nim w taki sam sposób jak w powiatach Dyneburskim (obecnie Dźwińskim), Rzeżyckim i Lucyńskim, stanowiących właściwe I. polskie. To też jedynie z tego powodu Słownik geograficzny Semienowa powiat ten białoruski do inflanckich powiatów gub. Witebskiej zalicza.

IV. Inflanty szwedzkie, czyli gubernia Inflancka (po niemiecku Livländisches Gouvernement, po rossyjsku Lifłandskaja gubernia, po łotewsku Wyds-ziemie), leżą między 41° i 45° geograficznej długości wschodniej a 56° i 59 geograficznej szerokości północnej. Graniczą na północ z Estonią, na wschód z Ingermanlandyą czyli gubernią Petersburską (od której ją przedziela rzeka Narowa, a także niebrzymie jezioro Pejpus, przecięte wzdłuż, niemal w środku, linią graniczną) i gubernią Pskowską (od miejsca, w którym Pejpus zlewa się z jeziorem Pskowskiem), tudzież częścią gubernii Witebskiej, „Inflantami polskiemi” nazwaną, a mianowicie powiatem Lucyńskim; na południe

graniczą I. szwedzkie z powiatami Rzeżyckim i Dźwińskim Inflant polskich i z gubernią Kurlandzką, od której przeważnie oddziela ją Dźwina, naturalną stanowiąc granicę; na zachód zaś z częścią morza Baltyckiego, tworzącą odnogę Ryską. Geografia i statystyka, obacz Liflandzka gubernia.

Co do bibliografii: E. Winkelmann „Bibliotheca Livoniae historica” (Berlin 1878; dzieł i rękopisów 11 756). Bibliografia wyszczególniająca tylko dzieła o I-ach polskich w książce G. Manteuffla Inflanty polskie (Poznań 1879) na str. 163 — 168. Z dzieł ostatniemi laty o I-ach ogłaszanych wynotowane są wszystkie w wydawanych corocznie w Rydze przez d-RA. A. Poelchau’a zeszytach p. t. „Die livländische Geschichtslitteratur” nakładem księgarni N. Kymmla. Zeszyty te omawia szczegółowo „Kwartalnik historyczny” XI 134 i 135, „Przegląd poszchny” tom LIII str. 436 — 439, oraz „Ateneum” z r. 1897 (tom LXXXV str. 557 — 559). Sprawozdania te wykazują, że nawet polskie prace lub artykuły o Inflantach w bibliograficznych zeszytach A. Poelchau’a nie są pomijane.
G. M.

Infleksya, nazwa rzadko używana na oznaczenie dyfrakcyi czyli uginania światła (ob.).

Influencya, wpływ, oddziaływanie. W fizycie przez influencję elektryczną rozumie się rozkład czyli wzbudzanie elektryczności przez wpływ ciała naelektryzowanego; podobnie influencya magnetyczna jest to rozkład obojętnego magnetyzmu żelaza przez wpływ magnesu. W Anglii działania te obejmuje się nazwą indukcyi, jakkolwiek są to objawy różne od właściwej indukcyi (ob.); należy więc w takim razie rozropinąć indukcyę elektrostatyczną i elektromagnetyczną.
S. K.

Influencyjne machiny, machiny elektryczne, działające przez influencję czyli przez wpływ, machiny elektroforowe, ob. Elektryczne machiny.

Influenza, choroba u ludzi, ob. Grypa.

Influenza albo zaraza końska (franc. fièvre typhoïde, niem. Pferdestaupe v. Pferdeseuche). Jest to choroba zakaźno-zarazliwa, koniom, rzadziej mułom i osłom, właściwa. Istota I-zy w ścisłym pozostaje związku z pewnym, dotychczas niedokładnie zbadanym, drobnoustrojem. Zarazek lotny I-zy przez oddychanie, wydzieliny, rzadziej za pośrednictwem ludzi, przenosi się od konia do konia przeważnie kolejno, bez skoków, i w ten sposób choroba szybko rozszerza się na całą stajnię. Do przyczyn usposobiających do zapadnięcia na I-zę zaliczyć należy: zaziębienie, wilgoć, raptowną zmianę temperatury, zepsutą paszę i duszne pomieszczenie zwierząt. Raz przebyta I. uodparnia strój prawie na całe życie zwierzęcia.

Infraczerwone promienie — Infula.

967

przewinień kleru właśnie „ex informata conscientia” (Rozdz. I sessyi XIV „De reformatione”). Lubo w tekście dekretu nie znajdujemy powyższego wyrażenia, nazwa ta wszakże wkrótce po soborze przyjęła się u kanonistów, gdyż istotnie wyrok biskupa pozasądowy opiera się na osobistem, sumiennem zbadaniu sprawy i powziętem stąd przeświađczeniu, — wyptywa zatem „ex informata conscientia”. Na podstawie soboru Trydenckiego późniejsze rezolucye kongregacyj i praće kanonistów ustaliły następujące zasady: 1) Władza wydawania wyroków „ex i. c.” daje biskupowi prawo: a) niedopuszczania do przyjęcia święceń kleryka, o którego przewinieniu pozasądową ma wiadomość; b) suspendowania duchownych już wyswięconych od wykonywania czynności z ich stanem, godnością, urzędem połączonych. — 2) Ta władza służy nietylko biskupom, lecz: a) kapitule i wikaryuszom kapitularnym (por. Bargillat „Praelect. iur. can.” str. 822 i nast. 1516); b) wszystkim, którym biskup udzieli specyalnej do tego delegacyi; c) przełożonym zakounym (por. napis cytowanej instrukcyi, jako też dekret św. kongregacyi biskupów i zakonników z d. 5 marca 1886 r.).— Warunki konieczne do wykonywania tej władzy są następujące: a) przewinienie musi być tajemne, gdyż w przeiciwnym razie sądowego procesu wymaga (por. Instrukcya św. Kongregacyi bisk. i zak. dekret. z d. 11 czerwca r. 1880. „Acta s. Sedis” t. 14 str. 299 i nast.); b) przewinienie musi być ciężkie, tak, aby podpadało pod łąciński wyraz „crimen” (por. „Arndt. l. c.” str. 6 — 15); c) oczywiście, biskup i inny przełożony musi być faktu zupełnie pewnym, gdyż ta pewność właśnie rozumie się przez „informatio conscientiae”; d) poprzedniego napomnienia winnego nie potrzeba, lubo duch łagodności, w kościołowych rządach panujący, takiego upomnienia wymaga; e) wyrok ma być doręczony na piśmie, co wprawdzie nie prawim ustanowione, ale przez zwyczaj wprawdzone zostało (por. św. Alfons teol. mor. VII, 317); f) pismo ma zawierać dokładne określenia rodzaju, granic, czasu trwania suspensy (por. Bargillat l. c. str. 1519); g) przełożony wydajacy wyrok „ex informata conscientia” nie jest obowiązany podwładnemu wyjawiać powodu tego kroku (por. Bened. XIV l. c. str. 4). — 4) Skutki wydanego wyroku są następujące: a) duchowny suspendowany „ex in. c.”, a mimo to spełniający funkcye swego urzędu, popada w „irregularitatem” (ob.), Stolicy Św. zarezerwowaną, zupełnie tak samo, jakdyby został suspendowany wyrokiem sądowym (por. św. Kong. soboru z d. 8 kwietnia r. 1848); b) od wyroku suspensyi, „ex in. c.” wydanego, nie wolno winnemu apellować do wyższej instancji; może się on tylko odwołać do Stolicy Św. (por. Bened. XIX l. c.). — Por. Molitor „Ueber die Sentenz des Bischofs ex inf. consc.”; Kober „Die Suspension”; Santi „Jus can.” V; Stremler „Traité des peines

ecclésiastiques”; Pierantonelli „Praxis fori eccl.”; Ferraris „Bibliotheca” (pod wyrazem Suspensio tom VII).

Infraczerwone promienie, promienie pozaczerwone, promienie cieplikowe, promienie słabszej łamliwości aniżeli promienie czerwone, przypadające zatem w widmie poza czerwienią; ob. Widmo, Ciepło promieniste. S. K.

Infralapsaryanie. Surowość doktryny kalwińskiej o absolutnej, odwiecznej predestynacyji jednych ludzi do chwały, drugich na potępienie wywołała wśród samych kalwinistów oppozycyje przeciw doktrynie mistrza, a na jej czele stańł uczony mieszczanin z Amsterdamu, Teodor Koornheert. Wkrótce przyłączyła się do niego spora garstka współwierców, przedewszystkiem predykanci z Delft, i za ich współdziaływaniem zapadło nowe orzeczenie w kwestyi przeznaczania: Bóg przeznaczył wprawdzie wyrokiem nioemiennym jedną część całej Ludzkości do chwały, a drugą do piekła, wszakże wyrok ten jest zupełnie sprawiedliwy, gdyż nie wydany od wieków, lecz dopiero po upadku (infra lapsum; stąd I.) pierwszego człowieka, tak, iż grzech pierworość był właśnie powodem tego strasznego wyroku. I. zostawali w przeciwieństwie do „prawwiernych”, którzy, zgodnie z nauką genewskiego medra, zwali się Supralapsaryanami z powodu, iż utrzymywali odwieczność predestynacyji, poprzedzającą grzech pierworodny (supra lapsum).—Por. Bergier-Gounet „Diction de Theol.” (3 p. 173, Paryż 1852); Wetze i Welte „Kirchenlexicon” (t. 6); Schröckh „Kirchengesch. seit der Reform.” (t. V); Hergenröther „Kircheng.” (t. II p. 389).

Infula (u Rzymian także vitta zwana, po greku στέμμα), nakrycie głowy, wyrabiane z białej, rzadko tylko z czerwonej, wełny, jakiem, bądź w rodzaju dyademu, z szerokiej wstęgi złóżonego, przepasywano czoło, bądź też, jak turbinem, naokoło głowę obwijano; po obu stronach głowy zwieszają się nadto szerokie wstęgi (Serv. ad Verg. Aen. 10, 538). Infula była oznaکą świętości, nienaruszalności, przedewszystkiem zaś kapłańskiej godności (Cic. Verr. 4, 50); z tego powodu nosiły ją także westalki, a w późniejszych czasach zdobili się nią (inf. imperialis) i cesarze, jako teżDIVSIS dostojnicy państwa i namiestuicy cesarscy (sacrosancti). Pierwotne znaczenie tego religijnego zwyczaju, symbolizującego zrazu pokorne błaganie, a w dalzym dopiero rozwoju świętość nietykalną, przebija się wyraźnie w tem, że nosili ją także błagający opieki, litości (Caes. Bell. civ. 2, 12; Tac. Hist. 1, 66), nosili posowie ze zleceniem wyproszenia pokoju, i że przyozdabiano nią także zwierzęta ofiárne, a nawet przedmioty nieżywone, znajdujące się w miejscach poświęconych, jak np.: ołtarze, podwoje świątyni; Liwiusz (30, 36) wspomina, że kartagińcy posowie, gdy wy-

Enc. pow. ilustr Zesz. 40 T. XXX.

122

968

Infuła — Inga.

ruszyli do Rzymu z prośbą o pokój, okręt swój takiemi infulami przyozdobili. S. Drz.

Infuła, w języku liturgicznym Mitra, jest to kościelne nakrycie głowy biskupów, z prawa im przyszługujące, i wyższych prałatów—na mocy przywileju. Polska nazwa wzięła jest od zawoju (infuła) rzymskich ofiarników, którego końce (vittae) z tyłu spadały na ramiona. Początek mitry ginie w pomrokach wieków. Mojżesz, wiemy z Księgi Wyjścia, używał mitry, zarówno jak i inni ofiarnicy żydowscy; kiedy w Kościele poczęto jej używać—niewiadomo. Formy I-y są rozmaite: w Kościele wschodnim ma ona kształt czapki książęcej, w rzymskim stożkowata, pośrodku wpoprzek rozdzielona — z przodu i z tyłu przedstawia ostrołukową płaszczyznę, zakończoną u góry złotą szyszką lub krzyżykiem; z tyłu spadają od niej na ramiona dwie taśmy (vittae infulae) z tej samej, co i mitra, materyi. Zresztą i w Kościele zachodnim różni się I. co do formy; forma francuska ma kształt więcej trójkątny. Od X wieku weszła w powszechne użycie biskupów. Ceraemoniale Episcoporum zua tyłko jeden jej kolor, biały, a różnica stanowu bo-gactwo ozdób. Wskutek wyjątkowych chińskich zwyczajów I. używana w Chinach jest koloru czarnego. I-y używa z prawa papież podczas mniejszych uroczystości zamiast tyary, oraz bi-kupi; prałaci nieposiadający godności biskupiej noszą I-ę tylko na mocy przywileju, który przywiązany jest już-to do urzędu, jak np. opat-benedyktynów i cstersów, protonotaryusz apo-stolski, już do poszczególnych kościołów, np. Opatów, Ołyka, Łask; rzadko udzielany był osobisie. Duchowny używający I-y nazywa się infułatem. S. P.I.

Infułat, ob. Infuła.

In fundo, ob. Wieża.

Infusoria, ob. Wymoczki.

Infuzya (z łac. Infusio = wlewanie). Mia-nem tem oznaczamy wlewanie do ustroju ludz-kiego płynów leczniczych drogą niezwykłą w ce-lu wprowadzenia ich śpiesznego do krwi, bez pośrednictwa ust i żołądka. I-ę wykonywać można: 1) wprost do żyły, 2) do jamy otrzewnej, 3) do odbytnicy i 4) pod skórę, t. j. do tkanki łącznej podskórnej. Lecznicztwo spółczesne wy-łącznie prawie posługuje się tylko sposobami 1 i 4.—Wlewanie leków płynnych wprost do żył, znane już w połowie drugiej wieku XVII, połączone jest z wielu trudnościami i łatwo stać się może przez lada uchybienie niebezpiecznym dla chorego; dlatego też wykonywać je można tylko z powodzeniem w klinikach i w oddziałach szpitalnych wzorowo urządzonych, mając pod ręką pomocników biegłych i dobrze wyłowczonych; sposób zaś czwarty, równie sku-teczny, a od r. 1886 rozpowszechniony, może być wszędzie łatwo wykonywany, gdyż nie wy-maga ani przyrządów sztucznych, ani też bie-

głości takiej, jak pierwszy. Jako płyn do I-i służy dziś wyłącznie t. zw. roztwór fizyolo-giczny soli kuchennej (0,6‰), w wodzie przekroplonej i wyjałowionej; wlewa go się pod skórę za pomocą igły grubej, wzdłuż przewier-conej, połączonej cewką kauczukową z lejkiem, albo z irrygatorem (ob.). Ilość wlanego w ten sposób płynu, wedle wskazań leczniczych, wynosić może ¹/₄ do ¹/₂ litra naraz. Płyn wlang w tkankę podskórną wessany bywa bardzo szybko i dostaje się do obiegu krwi wprost, nie pod-legając przytem zmianom, którym-by uledz musiał zadany przez usta. — I. wskazana bywa po sil-nych bardzo krwotokach, gdy chodzi o szybkie przywrócenie ilości utraconej krwi, wtedy naj-lepiej, jeśli można, wstrzykiwać należy płyn wprost do żyły. Dawniej w razach takich sto-sowano przetaczanie krwi (ob. Transfuzya). Znakomite usługi oddaja też I. w otruciach nie-których, np. tlenkiem węgla (zaczadzenie), w tym razie jednak I-ę poprzedzić powinien obity upust krwi zatrutej. Z powodzeniem stosowano również I-ę wielokrotno przeciw którym cho-robom zakaźnym (np. gorączka połogowa), jako i w cholerze, aby usunąć śmiercią grożące zgęstnienie krwi, wywołane nader obłitemi wy-próžienieniami. I. służy też do t. zw. przepłó-kiwania ustroju, powtarza ją się w celu tym kilkakrotnie, wlewając w pewnych odstępach czasu pod skórę znaczniejsze ilości płynu wy-żej wymienionego, który następnie prędko wy-dziela się jako mocz i pot. — W weteryna-ryi I. również stosowana bywa, dawniej wyłącz-nie tylko do żył, obecnie także podskórnie. — (Por. Injekcya i Transfuzya), gdzie pomie-szczone razem będą wiadomości historyczne, za-równo dotyczące tej operacyi jak i pokrewnej jej I-i. Dr J. P.

Inga DC., Strzygoń, rodzaj z rodziny Strąk-o-wych (Leguminosae), podrodziny Czułkowatych (Mimosoidae), obejmuje gatunki drzewiaste lub krzewiaste z liścimi pojedyńczo-pierzastemi, z 2—6 parami listków i ogonkiem, często uskrzydlo-nym; kwiaty duże, kutnerowate, białe lub żółte, zebrane w kuliste baldachy, główki lub jajowa-te albo wydłużone kłosy. Strąki rozmiałykszałtów, przeważnie ze zgrubiałemi szwami i słodkim miąższem owocowym. I. vera rośnie w Ameryce Środkowej i w Indyach Wschodnich; pospolitem drzewem jest na Jamaica i na Try-nidadzie. Owoce służą na pokarm, drzewo na wyroby, a kora ma zastosowanie w garbarstwie i farbierstwie. I. spectabilis Willd., drzewo pa-namskie, hodownane też w Nowej Granadzie dla wielkich (60 cm.) i smacznych owoców. I. Marthae Spr. wydaje owoce obfitujące w kwas garbnikowy i dlatego używane w przemyśle. I. biglobosa Willd. rośnie w Afryce podzwrotni-kowej i dostarcza nasion mączystych, przyjemnie gorzkiego smaku, które jako t. zw. kawa su-dańska są spożywane w znacznych ilościach

Ingenus Wilhelm — Ingenus Decyusz Leliliusz.

971

nych, niektóre tylko mogą być poczytywane za
rzeczy oryginalne i, w zakresie talentu autora,
artystycznie skończone. W liryce jego najgod-
niejsze uwagi są pieśni religijne. Między epickiem
jego poematami wyróżniają się romanse: „Hol-
ger Danske” i „Dronning Margrete” (Królowa
Małgorzata, Kopenhaga 1836). Dramatyczne u-
tury I-a (np. Reinald cudowne dziecko i Pa-
sterz z Tolozy), znacznem ale szybko przemi-
jającem cieszyły się powodzeniem, jako bardzo
jednostronne płody maniery romantycznej. Twal-
sze powodzenie miały wzorowane na Walter
Skocie romanse I-a: „Valdemar Sejr” (Wald-
mar Zwyciężca, Kopenhaga 1826); „Erik Menveds
barudom” (Młodość Eryka Menvedsa, tamże 1828);
„Kong Erik” (Król Eryk, tamże 1833). W. G.

Ingen Wilhelm van, malarz hollenderski
(* 1651 w Amsterdamie — † około 1715 r.).
Kształcił się pod kierunkiem Antoniego Grebbe-
ra w kraju rodzinnym, następnie we Włoszech
(od 1670 r.) w pracowni rzymskiej Karola Ma-
ratty. Podług szkiećów tego drugiego mistrza
swego I. malował dużo obrazów kościołnych we
Włoszech. Po powrocie do kraju otworzył wła-
sną pracownię w Amsterdamie; w niej między
innymi wykształcił się Albert Spiers, najwybit-
niejszy u dzieciów jego.
S. S.

Ingenhousz Jan (* w Bredzie d. 8 grudnia r. 1730—† w Londynie d. 7 września r. 1799), lekarz, fizyk i botanik. Od r. 1746 przygładał się do nauk lekarskich w Louvain i tamże w r. 1752 dyplom doktorski uzyskał, poczem jeszcze kształcił się dalej w Lejdzie, Paryżu i Edynburgu, zajmując się nietyłko lecznictwom, ale i naukami przyrodniczemi, do których czuł zawsze pociąg osobliwszy. W r. 1756 powrócił do Bredy i zabrał się do wykonawstwa lekarskiego; w r. 1765 przeniósł się do Londynu, gdzie głównie pracował naukowo i wkrótce przyjęty był, jako członek, do Royal Society. Ponieważ zajmował się wtedy bardzo czynnie szczepieniem ochronnem ospy (Inoculatio variolae), w r. 1768 powołano go do Wiednia dla zaszczepienia choroby tej dzieciom cesarzowej Maryi Teresy, a gdy tego dokonał szczęśliwie, mi-nowano go radząc dworu i lekarzem przybocznym rodziny cesarskiej. Od czasu tego zamieszkał wprawdzie w Wiedniu, ale do r. 1772 mało tam przesiadywał, odbywając bez przerwy nie-omalą podróże do Włoch, Szwajcaryi, Francyji, Hollandy i Anglii, a podczas nich zajmował się wciąż przeważnie naukami przyrodniczemi. Podczas pobytu dłuższego we Florencyi, z polecenia Maryi Teresy, zaszczepił też ospę dzieciom panującego tam księcia. Wróciwszy ostatecznie do Wiednia, ożenił się tamże z córką profesora N. J. Jacquina i, zaniedbawszy lecznictwo, wyłącznie prawie zajął się fizyką i botaniką. Pod koniec życia osiadł naprzód na czas pewien w Paryżu, a potem zamieszkał znór w Londynie, gdzie po długiej chorobie żywota ruchliwego

dokonał. Na polu działalności lekarskiej naj-
większą zasługą I-a jest rozpowszechnienie
w Austriy szczepienia ospy, które przed wyna-
łazkiem Jennera (ob.) było jedynym środkiem,
jako-tako chroniącym od tej choroby straszliwej.
Większe atoli zasługi położył jako przyrodnik,
Ulepszył machinie elektryczną, zastosowując do
niego wielkie szyby szklane; z powodzeniem pra-
cował też nad ulepszeniem eudyometru (ob.),
oraz czynił doświadczenie liczne nad odżywa-
niem się roślin, a przy sposobności tej odkrył,
że rośliny podczas nocy wchłaniają w siebie
kwas węglowy, we duie zaś wydają tlen; rów-
nież odkrył prawo rozchodzenia się ciepła za
pośrednictwem metali różnych. Z licznych prac
I-a na wyszczególnienie zasługując: „Lettres à Mr.
Chais sur la nouvelle méthode d'inoculer la
petite vérole” (Amsterdam 1760), „Easy methods
of measuring the diminution of balk, taking
place on the mixture of common and nitrous
air” (w „Philosophical Transactions” 1776),
„Experiment upon vegetables, discovering their
great power of purifying the common air in
sunshine and of injuring it in the shade and at
night” (Londyn 1779; po franc. przez autora,
Paryż 1780; po niem. Lipsk i Wiedeń 1786; po
hollend. Delft 1788), „On the degree of salubrity
of the common air at sea, compared with that
of the seashore and that of places removed
from sea” (w „Philos. Transactions” 1782), „So-
me further considerations on the influence of the
vegetable kingdom on the animal creation”
(tamże r. 1782); część pism jego wyszła w prze-
kładzie niemieckim p. n. „Vermischte Schriften”
(Wiedeń 1784; młód. N. K. Molitor), a także
po łacinie w przekładzie J. A. Scherera p. n.
„Miscellanea physico-medica” (tamże 1795).—Por.
M. J. Godefroy „Hetleven van D-r Jan Ingen-
housz” (w „Nederl. Tijdschrift voor Geneeskunde”
(r. 1875, cz. II, str. 285 i nast.).
Dr J. P.

Ingenuitas, w łacinie średniowiecznej oznacza wogóle stan ludzi wolnych (czy - to z rodu, czy też skutkiem wyzwolenia z niewoli) w przeciwwastowaniu do ludzi niewolnych. Wiscielsjesz tego słowa znaczeniu I. znaczy to samo co nobilitas, a więc szlachectwo. Wtem znamieniu też używano tego wyrazu w Polsce. Dr Al. W.

Ingenus czyli Ingenuus Decyusz Leliliusz,
jeden z 30-u tyranów, o których wspomina Tre-
belliusz Pollion. Przez cesarza Waleryana, panu-
jącego współ z synem Gallienem, mianowany
namiestnikiem Panonii, wielce naonczas przez
Kwadów i Saueromatów pustoszonej, podniósł ro-
kosz, korzystając z nieobecności cesarza, zajęte-
go wojną z Persami. Przyłączyły się do niego
legiony mezyjskie i obwołały go imperatorem
(258). Słysząc o tem syn cesarski i spółregent,
Gallien, wyruszył przeciwko uzurpatorowi, legio-
ny mezyjskie rozproszył i samego tyrana w boju
zabił. Według innych źródeł uzurpator miał

Ingjald Illrádé — Ingman Eryk.

973

Ingjald Illrádé (Zły), król szwedzki, ostatni z dynastyi Ynglingów na tronie Upsali, żył w VII wieku. Był synem króla Braut-Oenunda i przyłączył do państwa swego ziemie okoliczne po zamordowaniu i spałeuiu najgłówniejszych swych wassalów. Córka jego Asa, wydana za mąż do Skanii, zamordowała swego męża i jego brata. Syn drugiego z nich, Ivar Vidfadme, zwyciężył I-a; pokonany I. podpalił pałac swój i zginął w nim wraz z córką i otoczeniem. Syn jego, Olaf Tretelgja uciekł do Vaermlandu; od niego pochodzą Ynglingowie norwescy.

Ingleby Klemens Mansfield, krytyk angielski (* 1823 w Edgbaston — † 1886 w Londynie), uczył się w Cambridge matematyki i filozofii i był pomiędzy 1855 a 1858 profesorem logiki i metafizyki w Midland-Institute w mieście rodzinnem. I. był jednym z najwybitniejszych angielskich badaczy Shakespeare’a, o którym też napisał szereg cennych artykułów i książek, jako to: „Shakespeare on the Perkins fabrications” (1859); „A complete view of the Shakespeare controversy” (1861); „The still lion, an essay towards the restoration of Shakespeare’s text” (1867, drugie wyd. 1874); „Was Thomas Lodge an actor?” (1867); „Shakespeare’s century of prayse” (1874); „Shakespeare’s allusionbooks” (1874); „Shakespeare hermeneutics” (1875); „Shakespeare the man and the book” (1877) i „Occasional papers on Shakespeare” (1881). I był też kuratorem domu, w którym się Shakespeare urodził i bardzo czynnym członkiem tow. „New Shakespeare Society”. Literaturę filozoficzną wzbogacił pracami: „Outlines of theoretical logic” (1856); „An introduction to metaphysics” (1869) i „The revival of philosophy at Cambridge” (1870). Po jego śmierci wydano jeszcze tom jego „Essays” (1880).

Inglefield Sir Edward August, admirał angielski i badaczy krajów podbiegunowych (* 1820 w Cheltenham—† 1894 w Queensgate), wstawił do marynarki, służył w 1840 w Syryi, później na wodach Ameryki Południowej i Indyj Zachodnich i brał udział w anglo-francuskiej akcyi na Paranie. Pomiędzy 1852 a 1854 odbył trzy podróże na ocean Lodowaty. W r. 1852 na statku „Isabel”, wysłanym przez lady Franklin, zbadał cieśniny Stith, Wale, Jones i Lancaster. W pierwszej dotarł do 79º szer. półn.; zdawało mu się, że widzi tam przed sobą otwarte morze; co do cieśniny Jones, dowiódł, że jest ona wielką zatoką morską. W 1853 popłynął na parowcu „Phönix” na wyspę Beechey, aby połączyć się z szukającą Franklina wyprawą Belchera; w tej wyprawie zginął francuski oficer marynarki Bellot, który mu towarzyszył na okręcie transportowym „Breadalbane”. I. odwiózł do Europy porucznika Creswella z okrętu Mac Clure’a „Investigator”. Podczas trzeciej podróży, w r. 1854, na tymsamym statku, wystawił Bellotowi pomnik na wyspie Beechey i odwiózł do Europy część załogi Belchera, który czterzy ze swych pięciu statków, zostawił był wśród lodów. W r. 1853 I. został kapitanem, w 1875 vice - admiratem, w 1879 admiratem. W 1885 podał się do dymissyi. Napisał m. in. „A summer’s search for Sir John Franklin” (Londyn 1853).

Ingles Jorge, malarz hiszzp. z XV w. Malowidła jego, z r. 1455, zdobiły niegdyś ołtarz i kaplicę kościoła szpitalnego w Buitrago. Malowidła te istniały jeszcze w końcu XVIII w., a Cean Bermudez, który je wyglądał, chwali je bardzo. Jedno ze skrzydeł ołtarzowych, oddzielone wówczas od całości, a przedstawiające margrabiego de Santillane z żoną, modlących się na kolannach, odrestaurowane starannie, było następnie reprodukowane w sztychu przez Selmę. S. S.

Ingles Józef, malarz hiszpański (* 1718 w Walecyesi — † 1876 tamże), uczeń Richartego; był dobrym kolorystą, malował z wielką łatwością i zręcznością. Cean Bermudez wymienia dzieła jego jako jeszcze istniejące wówczas w rozmaitych klasztorach Walencyi, a mianowicie w Mercede, w kościele Š-go Augustyna i w kościele Campanar. S. S.

Inglis Sir Robert Henryk, polityk angielski (* w Londynie 1786 — † tamże 1855). Był z początku sekretarzem lorda Sidmouth i w 1824 zasiadł w parlamencie jako przedstawiciel Dundalku; był członkiem parlamentu do r. 1854. Należał do krańcowych torych i był jednym z najgorliwszych przeciwników emancypacji katolików i reformy parlamentarnej. Był osobistością wpływową w Izbie gmin, gdzie też cieszył się popularnością. Ogłosił drukiem najważniejsze ze swych przemówień.

Inglis Henryk Dawid, pisarz angielski (* 1795 w Edynburgu — † 1835 w Londynie), z początku pracował w handlu, zajął się potem belletrystyką, podróżował i ogłosił pod pseudonimem Derwent Conway „Tales of the Ardennes” (1825); gdy ta książka życzliwie przyjętą została, wydał szereg dalszych opisów podróży, jak oto: „Journey through Norway, Sweden and Denmark” (1826); „Solitary walks through many lands” (1828); „Tour through Switzerland, the South of France and the Pyrenees” (1830, 2 tomy); „Spain in 1830”; najlepsza z prac jego (1831, 2 tomy); „The Tyrol, with a glance at Bavaria” (1833, 2 tomy); „Ireland in 1834” (1834, 2 tomy); „The Channel islands” (1835); wszystkie te prace odznaczają się bystróżścią spostrzegawczą i dobrym stylem. Mniejsze powodzenie miała jego powieść „The new Gil Blas”. Ostatniem dziełem jego było: „Rambles in the footsteps of D. Quixotte” (wyd. pośm. 1837).

Ingman Eryk Aleksander (* d. 14 lutego r. 1810 w parafii Lochtea [Finlandya północna] — † w Helsingforsie d. 15 maja r. 1858),

976

Ingres (biskupi) — Ingres Jan August.

wyznaczano stronom termina do stawienia się w sądzie na któryś dzień po przybyciu na miejsce sądu osoby, która miała na sądach zasiąść, a więc np.: króla, wojewody, starosty. Oznaczano np. *die tertia post domini regis in ... ingressum*) trzeciego dnia po przybyciu króla JM. do...). Jan Olbracht postanowił (1496), że w pozwie na sąd sejmowy ma się oznaczać termin na szósty dzień po ingresie króla na miejsce sejmu. Wynika z tego, że strony musiały dowiadamywać się, którego dnia ingres danej osoby sądowej nastąpił.

Dr Al. W.

Ingres (ingressus episcopi), uroczyste objęcie przez nowego biskupa rządów dyecezyi, polegające na wejściu ceremonialnego do kościoła katedralnego. Ceremonie przyjęcia bywają różne, stosownie do miejscowych zwyczajów; wspólne wszystkim jest to, że kapituła wita we drzwiach katedry biskupa i przed wielkim ołtarzem odbywają się modły o pomyślne rządy.

S. Pł.

Ingres Jan August Dominik, malarz francuski (*d 29 sierpnia 1780 r. w Montauban—† 14 stycznia 1867 r. w Paryżu). Syn rzeźbiaza prowincyonalnego, I. od lat najmłodszych objawiał już niezwykłe swoje powołanie artystyczne, nieodrazu jednak mógł poświęcić się ulubionym studyom rysunkowym. Jakkolwiek ojciec jego widział zdolności rysunkowe syna, kazał mu jednak pierwiastkowo prócz rysunku uprawiać i muzykę w teatrze w Tuluzie, do czego składałyły go względy finansowe. Po odbyciu przedwstępnych studyów rysunkowych I. w 1796 r. uzyskał zezwolenie ojca na udanie się dla dalszego kształcenia się w ulubionym zawodzie artystycznym do Paryża. Tu dostał się do pracowni Dawida i wkrótce otrzymał „nagrodę Rzymską” (1801), co zdecydowało dalszy rozwój i kierunek jego zawodu artystycznego. I. znacząc część życia, a przynajmniej pracy zawodowej, spędził we Włoszech, pracując naprzemian w Rzymie i we Florencyi; w Rzymie od r. 1806 do 1820, we Florencyi od 1820 do 1824, a po dziesięcioletnim pobycie w Paryżu (1824—1834) znowu powrócił do Rzymu, a to dla objęcia kierownictwa tamjejszej akademii francuskiej, po śmierci dotychczasowego jej dyrektora, Horacego Verneta. — Jak w muzyce czarowali Ingres’a Glück i Mozart, tak w malarstwie—Rafałel, którego I. wziął sobie za przewodnika w świecie formy i barwy. I. jest klasykiem, tworzącym ze spokojem, w poważnym stylu akademickim, ale w dziełach jego przebija i poczucie realizmu, zmysł dla prawdy życiowej, o ile zwłaszcza przenosi na płótno lub papier przedmioty bezposredniej obserwacyi. I dlatego jest on wybornym portrecistą, a zwłaszcza jako rysownik. W czystości rysunku, pewności ręki i w darze wyrażania w niewielu liniach prawdziwego rysu odtwarzanego przedmiotu I. nie mał sobie równych wśród współczesnych, i stawiany być może obok największych mistrzów dawniejszych.

Chętnie też krytycy zestawiają go pod tym względem z Holbeinem, z którym I. i to ma wspólnego, że, na podobieństwo aparatu fotograficznego, z równą dokładnością odtwarza rysy osób, modeluje głowy i ręce oraz wszelkie szczegóły. Obok tej zdumiewającej techniki formy, w rysunkach I-sa, podobnie jak wogóle w dziełach jego, uderza chłód pewien, powaga akademicka, brak przejęcia się przedmiotem odtwierzanym. I. tworzy na zimno, sumiennie, ale bez zapału. Do kompozycyi przystępuje z całym aparatem poważnych studyów, z matematycznem niemal ustosunkowaniem postaci i skombinowaniem linij, ale bez natchnienia twórczego. Z tem wszystkiem przez całe życie wysoko niósł on sztandar sztuki, który uprawiał jako kapłaństwo, a w hołdowaniu pięknu nie ustępował w zapale

Fig. 197. Jan August Ingres (podług własnego portretu olejnego).

współzawodnikowi swemu na przeciwległym biegu nie, romantyzmu—Delacroix. Z początku na I-sa mało zwracano uwagi. Poprawne, akademickie obrazy, jakie przysyłał z Włoch, jak oto: Edyp przed Sfunksem (1808, obecnie w Luwrze); Jowisz i Tetis (1811); Romulus jako zdobywca (1812); Wergiliusz czytający Augustowi i Oktawii VI-ą pieśń swojej Eneidy—nie dały mu rozgłosu, a i w Rzymie walczyć musiał z losem, zarabiając na utrzymanie swoje portretowaniem cudzoziemców. Portrety te, ołówkiem rysowane, których I. wykonał około 300, i za które nader nizką pobierał zapłatę, są prawdziwym skarbem sztuki rysunkowej; dziś coraz więcej cenione, odsłaniają one wysokie zalety talentu jego jako rysownika i portrecisty. Obraz jego, przedstawiający: Ślubowanie Ludwika XIII Matce Bojskiej (1821), nadesłany z Florencyi, zjednał dopiero

Ingres Jan August.

977

krytykę na korzyść surowego i pracowitego akademika. Odtąd uznanie dla prac I-sa rosło z każdym nowem dziełem jego —uznanie, naturalnie, tylko w obozie klasyków, coraz liczniej grupujących się wokoło nowego mistrza; w obozie bowiem romantyków owoczesnych obudziła się przeciwko niemu niechęć i zawrzała nawet walka. Walka ta nie miała jednak podstaw usprawiedliwionych psychologicznie, bo właściwie, jak nowsza krytyka uwydatnia coraz bardziej, podkład realistyczny silniejszym był w I-e, niż jego idealizm dawidowski, i dlatego właśnie stoi on wyżej jako portrecista, niż jako twórca poważ-

stwo św. Symforyana (1834). W pierwszem z tych dzieł I. dobitnie zamanifestował swoje antyromantyczne stanowisko, wykluczając z szeregu postaci, otaczających Homera — Szekspira, jako romantyka. Objąwszy w 1834 r. stanowisko dyrektora akademii francuskiej w Rzymie, I. w dalszym ciągu szerzył zasady szkoły, do którego należał, hołdując kierunkowi idealizmu i klasycyzmu, i tworzył w tym duchu dzieła, z których ważniejsze: Stratonika (1834); Mała odaliska (1839); Matka Boska z hostyłą (1840), oraz słynny portret Cherubiniego, uwieńczonego przez muzę (1842). Wpływ I-sa na rozwój sztuki pla-

Fig. 198. Apoteoza Homera. Obraz olejny Ingresa (w Luwrze, w Paryżu).

nych, klasycznych płócien historycznych i religijnych. Antagonizm ten szkół i częste przeciwwstawianie imienia I-sa przywódzcy szkoły romantycznej, Delacroix, w polemikach owoczesnych, przyczyniły się także niemało do utrwalenia coraz silniej rosnącej powagi jego w obozie przeciwnym. Zachęcony tem powodzeniem, I. powrócił do kraju i przebył w Paryżu szereg lat (1824—34), które należą do najpłodniejszej epoki jego działalności artystycznej. W epoce tej powstały dwa najwybitniejsze z obrazów jego z zakresu malarstwa historycznego, a właściwie symbolicznego i religijnego, mianowicie słynna Apoteoza Homera (1829—fig. 198) i Męczeń-

stycznej we Francyi był bardzo silny. Przedewszystkiem wykształcił on wielu artystów wybitnych; uczniom swoim wdrażał zamiłowanie piękna formy, starał się zaszczepić w nich ów kult dla piękna linij, który sam uprawiał. Bo też mało kto tak jak on odczuwał piękno form ciała ludzkiego, a zwłaszcza kobiecego. Wdzięk, delikatność ciała kobiecego I. uosobił znakomicie w postaciach Odalisk swoich, Angeliki i w słynnym obrazie Zdrój (La Source; fig. 199). Wprawdzie postaciom tym brak życia, siły, wyrazu, ale ciało ich, zwłaszcza popiersia, ramiona, ręce i nogi są znakomicie wystudyowane, piękne w liniach i modelowaniu. Współcześni nazywali go

978

Ingres Jan August.

Fig. 199. Zdrój. Obraz olejny Ingresa (w Luwrze).

też „Rafaelem francuskim”. I. uprawiał wszystkie niemal zakresy malarstwa olejnego i pozostawił mnóstwo obrazów i rysunków, zdumiewających wszechstronnością tematów i pracowitem wykończeniem. Do wybitniejszych dzieł jego, prócz wymienionych, należą: 1) z obrazów historycznych, religijnymi rodzajowych: Poselstwo Antyocha do Scypiona Afrykańskiego (1800); Wenus zraniona (1806); W kapieli (1808); Posłowie Agamemnona (1811); Sen Ossyana, przeznaczony w swoim czasie do pałacu Napoleona I w Rzymie, na Montecavallo (w r. 1812); Pius VII w kaplicy w otoczeniu kleru (1813); Zaślubiny Rafaela (1813); Rafael i Fortarina (1814); Odaliska (1814); Don Pedro toledański całujący szpadę Henryka IV (1814); Księżę Alba w kościele św. Guduli (1815); Aretino i poseł Karola V (1816); Henryk IV z dziećmi swemi (1817); Filip V obdarzający marszałka

Berwicka orderem Złotego runa (1818); Smierć Leonarda da Vinci (1818, obraz sztychowany przez Richomme'a); Francesca z Rimini i Paweł Malatesta (1819); Chrystus wręczający klucze Piotrowi (1820, w Luwrze); Wjazd Karola V do Paryża (1821); Chrystus (1834); Chrystus wśród doktorów (1842); Wiek złoty (1843); Aretino u Tin-toretta; Wenus wyłaniająca się z piany morskiej (1848); Apoteoza Napoleona I (1853); Joanna d'Arc przy koronacyi Karola VII (1854, w Luwrze [fig. 200]); Urodziny muz (1856); kilka madon (1858 i 1859); Błogosławiona Germaine Cousin (1859) i wreszcie Kąpiel turecka (1860).—2) Ze studyów i portretów olejnych: portret ojca malarza (1804); Napoleon I jako konsul (1805); Napoleon I jako cesarz (1806); Królowa Karolina Murat (1813); Lemoine, rzeźbiarz (1819); Karol X (1829); Bertin starszy, dziennikarz (1833); Księzna Broglie (1853); Pani Ingres (1859), dalej portrety: Bartoliniego, rzeźbiarza, Księcia Orleańskiego, Hr. Molé, Pani Gonse, Rot-szyldowej, Pani d'Haussonville, i wreszcie własny portret artysty (fig. 197).—3) Z rysunków: kartony kolorowane do malowideł okienuych w kaplicach: w Sablonville (św. Ferdynanda) i w Dreux, oraz szereg znakomitych portretów: Calamatty, Dawida d'Angers, Hipolita Flandrina, La Fontaine'a, Molière'a, Achillesa Murata, hr. Nieuwerkerke, rodziny Reisch, pana i pani Rivière, Bocheta (3 ostatnie w Luwrze), Sudra i Walckenera.—Piękne zbiory swoje I. przekazał

Fig. 200. Dziewica Orleańska podczas koronacyi Karola VII. Z obrazu olejnego Ingresa (w Luwrze).

Ingwar Koźma Igorewicz — Inhibicye.

981

wiwszy trzech synów: Włodzimierza, Jarosława i Izaśława. Księstwo Łuckie objął po nim brat jego Mścisław Niemy. — Karamzin „Istoria Gosudarstwa Rossijskago” (t. III); „Połnoje Sobr. rusk. lietopisiej” (t. I, II i III). J. B.

Ingwar (albo Ingor) Koźma Igorewicz, książę rjazański († ok. r. 1252), syn Igora Hlebowicza. Po śmierci ojca wraz z braćmi swymi otrzymał (1195 r.) księstwo Rjazańskie. W t. 1207, posądzony o zdradę, z rozkazu w. ks. Wszewołoda III został uwięziony; odzyskał wolność dopiero w r. 1212, za następcy Wszewołoda Jerzego II, księcia włodzimierskiego. Hleb Włodzimierzowicz w 1217 sprosił swych braci stryjecznych, książąt rjazańskich, na zjazd do Isad (ob.). gdzie ich podstępnie zamordował. I. uniknał zamachu, ponieważ nie zdążył przybyć w oznaczonym czasie. Obawiając się zemsty ze strony I-a za śmierć swych braci, Hleb, wezawszy pomocy Połowców, zamierzał udezyczyć na Rjazań, został jednak pobity przez I-a, który, wsparły przez brata swego Jurja i w. ks. włodzimierskiego Jerzego II, dwukrotnie rozbił Połowców i zmusił Hleba do ucieczki (1219 r.). W czasie najścia Batego na ziemie Suzdalskie I. znajdował się w Czernihowie. Po oddaleniu się Mongołów powrócił do Rjazania i zajął się doprowadzeniem zniszczonego księstwa do dawnego stanu, co zdołał po części wykonać brat i następca synów: I-a, Dawida, Hleba, Olega i Roman. — Karamzin „Istoria Gosud. Rossijskago” (t. III); Iłowajski „Istoria Rjazańskago kniażestwa” (Moskwa 1858). J. B.

Inhalacya (łaciń. Inhalatio), ob. Wziewanie.

Inhalator, przyrząd do robienia wziewań, ob. Wziewało.

Inhambane, miasto w portugalskiej Afryce wschodniej, pod 23º 50' szer. połud., nad zatoką tegoż imienia, w pięknej, ale niezdrowej, okolicy, ma dobry port i prowadzi handel kauczukiem, woskiem, orzechami kokosowemi; około 2 000 mieszkańców.

Inherencya, nowołacińskie inhaerentia, od inhaerere = tkwić w czemś. I. oznacza stosunek przymiotów albo własności pewnej substancii do samej substancii, rozważanej jako podkład, jako coś, w czem tkwią te przymioty. Scholasticy odróżniali: inhaerentia aptitudinalis, gdy pewien przymiot potencyalnie był właściwy pewnej substancii, np. złoto topi się w określonej temperaturze; inh. actualis, gdy pewien przymiot był nieodłącznie i stale właściwy substancii, np. rozciągłość jest aktualnym przymiotem materyi. Hume przeczy, iżby istniało wyobrażenie stosunku przymiotów do substancii, bo postrzeżenia nie potrzebują wcale podkładu („Treatise on human nature” IV, section 5). Kant określa: „Gdy pewnej rzeczywistej własności

substancyi przypisujemy byt odrębny (np. ruchowi jako własności materyi), natenczas byt ten nazywamy I-ą, w przeciwstawieniu do istnienia samej substancyi, które nazywamy substistentia” („Kritik der reinen Vernunft”, wyd. Kehrbacha, str. 178). Innemi słowy — I. ma oznaczać istnienie przymiotu, nie niezależne, lecz względne, zawisłe od substancyi. Ad M.

Inhibicye. I-ami zwano w Polsce listy królewskie, do sądów ziemskich lub grodzkich wystosowywane, które zakazywały tymże sądom prowadzenia postępowania sądowego przeciw pewnej szczególnej osobie i tamowały skutkiem tego bieg sprawiedliwości w pewnych poszczególnych wypadkach. Osoby wpływowe wyjednywały sobie takie listy w kancelaryi królewskiej i uchylały się tym sposobem od odpowiedzialności sądowej. Za króla Władysława Jachieły, któryvatława siębispobami jednać i hojnje szafował I-mi, doszło do tego, że strony, zawierając umowy wobec sądu, przyrzekały sobie wyraźnie, że w razie procesu nie będą się zasłaniały „królem albo królowa”. Ponieważ I. takie wychodziły zazwyczaj na niekorzyść szlachty uboższej w sprawach z możnowładzcami, więc nie dziwnego, że szlachta ta dżyżały do znieść I-yj i stawiłała to jako swój postulat w w. XV i XVI, t. j. w okresie swych walk o zdobycie szerszych praw politycznych. Kazimierz Jagiellończyk, przywilejem cerekwickim (1454), przyrzekł, że nie będzie wydawał I-yj chyba tylko dla osób przebywających na legacyi lub inną ważną sprawą publiczną zatrudnionych, i to tylko z tym skutkiem, że tylko jeden termin będzie im odroczony, a przywilejami nieszawskiemi (1454) zobowiązał się wogóle nie wydawać listów tamujących bieg sprawiedliwości, które odtąd będą nieważne i sędziów nieobowiązujące. Mimo te przyrzeczenia zwyczaj wydawania I yj do sądów trwał nadal, skoro w r. 1462 szlachta małopolska, na sejmiku w Nowem Mieście Korczynie zgromadzona, uchwaliła wezwać sąd ziemski krakowski, by nie uwzględnił listów inhibicyjnych. Jan Olbracht, w artykułach w Nowem Mieście Korczynie potwierdzonych (1465), przyrzekł również wydawać I. tylko tym, którzy będą na wojnie lub będą posłami w ważnych sprawach państwa. Konst. sejmu krakowskiego za Zygmunta I (1532) wyraźnie zakazała przełożonym kancelaryi królewskiej wydawać I-yj pod nieważnością; konst. sejmu piotrkowskiego z r. 1538 zagroziła nawet karą 14 grzywien temu, kto I-ę taką sądowi przedłżyły, a sędziemu, jeżeli jej usłucha. I. odraczające sprawę na rok jeden można było wydawać tylko na koryzyty tych, którzy w legacyi lub jako dowódczywojsk zajęły byli słußbą Rzpltej. Postanowienia powyższe potwierdził Zygmunt August w Piotrkowie (1550). Za przykładem szlachty polskiej także mazowiecka wyjednała sobie u ks. Boleślawa V w przywileju dla ziemi Zakroczymiej

984

In iure cessio — Iniuria.

cego do odjęcia skuteczności pewnemu zdarzeniu i do przywrócenia dawnego stanu w zakresie prawa materyalnego, tylko ograniczają zastosowanie jej do postępowania sądowego.—Por. Staedler „De la restitution en droit prétorien” (1861); Spaltenstein „Wiedereinsetzung in den vorigen Stand” (1873); Cohn „Beiträge zur Bearb. des röm. Rechts” II, str. 241 (1880). T. D.

In iure cessio zalicza prawo rzymskie do sposobów nabycia własności, polegających na ius civile, t. j. na formalnym prawie (acquisitio iuris civilis). In iure cessio była pozornym procesem windykacyjnym, przy którym wyższy dostojnik, magistratus, skutkiem twierdzenia nabywcy, że rzecz, o którą chodziło, jest własnością jego ex iure Quiritium, tudzież skutkiem zaniechania contravindicationis, dochodzenia swego prawa ze strony dotychczasowego właścicielą, rzecz tę tamtemu na własność przysądzął. Własność nabywło się pod powagą publiczną przez addictio ze strony magistratury. Akt ten nabycia własności znała już ustawa XII tablic i stosowano go tak odnośnie res mancipi jako też res nec mancipi (starożytny podział rzeczy). Ten sposób nabywania własności z czasem wychodził z użycia; za czasów prawnika Gaja głownie korzystano z uroczystej mancypacyi. W prawie Justyniańskiem niema już mowy ani o mancypacyi jako sposobie nabycia własności, ani o in iure cessio.
T. D.

Iniuria zowie się w prawie rzymskim z naczeniu ogólniejszem każdy czyn nieprawny (omne id quod non iure fit). I. zaś w znaczeniu ścisłejszem jest umyślnie (animo iniuriandi) komus wyrządzona obelga (contumelia), czyn sprzeciwiający się prawu, ale niedający się podciążać raz pojęcie naruszenia cudzego majątku. Tak Rzymaniecy liczą do obelgi, jeżeli kto żada od poręczyciela, aby go zaspokoił, nie zgłosiwysł się wprzód o zaptąłę do głównego dłużnika, albo jeżeli ktoś bez rzeczywistej potrzeby rozgłosił rozporządzenie ostatniej woli, albo jeżeli kto przez danie mu lekarstwa pozbawiony został zmysłów i t. p. Wogóle rzec można, że wedle prawa rzymskiego obelga jest każdy czyn, naruszający bądź cudze prawo, bądź cudze ciało, zdrowie, bądź to, co my nazywamy dzisiaj czym honorem. Kodeksy nowsze ograniczają zaś pojęcie obelgi do obrazy cudzego honoru. Obelgi można się dopuścić ustnie, przez pismo, czynem, przez uderzenie, wreszcie przez znaki (obelga symboliczna). Znieważenie wykonywa się przez miotanie obelżywych wyrazów, przez paszkwile, potwarze. Skrzywdzonym być można nietyłko we własnej osobie, ale także w osobie zstępnych, w osobie żony,— słowem, w osobach zostających w pewnych ścisłejszych z nami stojunkach (iniuria quae in his fit, qui vel potestati nostrae vel affectui subjecti sint). Nowsi prawnicy odróżniają tutaj iniuria mediata i I. imediata. — Ustawa XII tablic karała pu-

blicznie wyrządzone obelgi, czy to ustnie, czy pisanem słowem (si quis occentavisset), chłostaniem aż do śmierci (fustibus ferire). Propter os fractum aut collisum (zniszczenie członka, kości) miała miejsce kara pieniężna, wynosząca 300 lub 150 assów, wedle tego czy uszkodzono osobę wolną czy niewolnika. Za inne, mniejsze obelgi (propter ceteras vero iniurias) była wynacżona kara pieniężna, wynosząca 25 assów.— W ciągu kilku wieków wprowadzili pretorowie różne zmiany w powyższych karach. Według prawa pretorskiego służyła zełżonemu accidentio aestimatoria iniuriarum, która była in aequum et bonum concepta, i którą można było wnosić tylko w przeciągu roku. Za pomocą tej skargi osoba zełżona otrzymywała summę pieniężną, przyznaną jej przez sędziego (recuperatores). Ocenienie wielkości zniewagi i krzywy postawia prawo wyrozumieniu sędziego, który ma zwraćać uwagę na istotę czynu, na okoliczności towarzyszące obeldze, tudzież na miejsce, gdzie obelgę popełniono (locus publicus, privatus), na znakomitość osoby, którą znieważono. Skazany w takim procesie stawał się infamis, czyli tracił cześć obywatelska. Gdy w czasach wojen domowych obelgi się wzmagały, wprowadziła za dyktatury Sully lec Cornelia (673 a. u. c.) skargę kryminalną (accusatio) ze względu na ueiętóre przypadki czynnej obelgi, gdy np. obelga wyrządzoną została przez uderzenie (si quis verberaverit, pulsaverit), lub gwałtowne wkroczenie do mieszkania zełżonego (si domum introvertit). Znieważony miał jednakże wybór między skargą kryminalną a cywilną (criminaliter agere vel civiliter). Skarga powyższa miała na celu karę pieniężną i podlegała przedawnieniu po upływie 30-u lat. Pozwanemu wolno się zaśniać expecyca veritatis. W tym razie skarga iniuriarum wyniesioną być uie może, gdy zełżony pojednał się ze stroną przeciwną lub okazał, że obelga go wcale nie dotknęła.—Szczeżnym rodzajem obelgi było t. zw. occentare. Dawnym zwyczajem rzymskim odśpiewywano t. zw. fescennina, t. j. improwizacye treści wesołej, często zjadliwej, bądź na zebraniach towarzyskich, podczas uroczystości sielskich, przeważnie po ukończeniu zbiorów. Otóż przekroczenie miar dozwolonych w tych fesceskich wierszach (carmina fescennina), i obelgę przez to wyrządzoną, oznacza wyraz occentare. Śmiołość napaści osobistych, nawet na wysokich dostojników państwa, spowodowały obostrzenia prawne przeciwo fescenninom. Znaną jest skarga actio occentus o zapłatę kary pieniężnej (25 assów). Często stanowiono także karę chłosty (verberatio) na autorów tego rodzaju paszkwilow. Karę tę wyznaczał, nie iudex, a ius dicens, niezależnie od wniosku powoda, a zatem ex officio, którą też przez jego organ, nie zaś przez powoda wykonywano. — Por. co do pojęcia obelgi (iniuria): Tit. Inst. de iniuriis 4, 4.—Digest. 47,

Injalbert Jan — Inkarnacya.

985

10.—Cod. 9, 35. — Weber „Ueber Iniurien u. Schmähschriften” (1820); Ihering „Rechtschutz gegen iniuriöse Rechtsverletzungen” „Iherings Jahrbücher” XXIII, 6). Pracę Iheringa wydał w przekładzie francuskim z cennimi uwagami O. de Meulenaere (Paryż 1888); Landsberg „Iniuria und Beleidigung” (1886); Hitzig „Iniuria. Beiträge zur Geschichte der iniuria im griechischen u. römischen Recht” (1899); Broman „De versibus fescenninis” (Upsala 1852). T. D.

Injalbert Jan Antoni, współczesny rzeźbiarz francuski (* 23 lutego 1845 r. w Béziers). Uczeń Dumonta; otrzymał pierwszą wielką nagrodę rzymską (grand prix de Rome) w r. 1874. W r. 1877 wystawił płaskorzeźbę Pokusę, w r. 1878 Chrystusa, w r. 1882 Miłość w hymenie, w r. 1884 Tytana dźwigającego olbrzymi glob, w r. 1885 Szybkobiegacza, w r. 1886 posąg Hippomena, zdobiący obecnie taras muzeum luksemburskiego. W r. 1887 I. wyerrarzył posągi, uosabiające Hérault i Orb, przeznaczone dla prefektury miasta Hérault. W r. 1888 powszechną uwagę zwróciły na siebie dwie figury jego dłuta: Sława i Boleść, a w r. 1891 jego Republica i Ewa po grzechu pierworodnym. Z poiersi jego roboty zasługują na wzmiękłe poiersie Vienneta i Gavarniego. S. s.

Injekcya, od wyrazu łac. injicio = wrzucam, wpuszczam. U nas używa się wyrazu tego do oznaczenia stosowanych w medycynie zastrzykiwań różnych płynów za pomocą szprycy. Zastrzykiwanie odbywa się albo 1) do istniejących przyrodzonych otworów i kanałów w ustroju np. do nosa, ucha, odbytnicy, pochwy, cewki moczowej, pęcherza i t. d., albo 2) do przestrzeni podskórnnej. — Zastrzyknięcia podskórne uskutecznia się za pomocą małej szpryci t. z. Pravaz’a (Lekarz franc. Pravaz wynalazł ją w Lionie, 1853 roku, początkowo do innych celów). Szprycyka pełna zawiera zawsze 1 ctm. sześć. płynu; zamiast zwyczajnego dziobka ma na końcu ostrą igłę z kanalikiem wąziutkim wewnątrz. Igłę wklówa się przez skórę aż do tkanki podskórnnej i przez nią wstrzykuje się płyn. Pierwszy w medycynie zastosował podskórne wstrzykiwanie środków lekarskich Aleksander Wood w Edynburgu w r. 1855. — Obecnie ten sposób wprawdania środków lekarskich ma olbrzymie zastosowanie. I-i używa się w trojakim celu: 1) jeźeli trzeba podziałać na pewien ściśle określony punkt, np. na nerw przy newralgii; 2) jeżeli dla jakichkolwiek powodów danego środka lekarskiego nie można choremu wprowadzić do ustroju przez kanał pokarmowy lub odbytnicę; 3) gdy chodzi o osiągnięcie bardzo szybkiego działania lekarstwa. Środek lekarski zastrzyknięty pod skórę ulega nadzwyczaj szybko weszaniu od krwi i w kilkanaście sekund już zaczyna wywierać działanie. Cała ilość ściśle oznaczona lekarstwa przy podskórnem wstrzyknięty

ciu ulega wessaniu i rozchodzi się po ustroju; przeciwnie, przez podawanie choremu leków przez kanał pokarmowy lub odbytnicę nie zawsze osiąga się wessanie go i, co za tem idzie, działanie całej wprowadzonej ilości. Ten ostatni względ często skłania do stosowania zastrzykiwań t. z. 3) miąższowych (pareuchymatycznych). Igłę wtedy wklówa się przez skórę pionowo i przez tkankę podskórną do głębiej leżących organów, np. płuc. Też same zastrzykiwania stosuje się, jeżeli chodzi o silne miejscowe działanie środka lekarskiego np. zastrzykiwanie zawiesiny jodoformowej do stawu kolanowego; środków niszczących tkanki do guzów nowotwórowych i t. p. Najrzadziej stosowane są zastrzykiwania 4) wewnątrz-żyłne, przy których igłę szprycy wprowadza się wprost do żyły. O ile przy takiem zastrzyknięciu osiąga się zupełnie i szybkie działanie danego środka, o tyle jest ono niedodgodnie ze względu na pewne niebezpieczeństwo dla chorego. — Podskórnie zastrzykuje się wogóle środki mocno działające, które wprowadza się w bardzo małych ilościach i w bardzo dokładnie odmierzonych, np. morfinę, strychninę, ergotynę, kamforę, eter i t. d. Można wprowadzić pod skórę i duże ilości środków obojętniejszych, lub takich, które muszą być ze względu na swe własności zastrzyknięte w ilości większej, niż to można uskutecznić szprycką Pravaza. Tu należ t. z. lawatywy podskórn e (hypoderma clysmas). Igły tu używa się większej, połączonej z dużą szprycą lub irrygatorem. W ten sposób zastrzykuje się pod skórę po 500 i więcej ctm. sześcienn. fizyologicznego roztworu soli kuchennej po dużych utratach krwi (rany, porody). Zbliżają się do tej kategorii zastrzykiwań stosowane obecnie I-e surowie leczniczych (przeciwbłoniczne), przeciwpaciorkowcowej i t. p.), gdyż ilość wstrzykniętej jednorazowo surowicy wynosi nie-raz 10-20 ctm. sześciennych. T. Kor.

Injekcyjna czyli pencryjna, albo addycyjna teorya—jest to pogląd, wyrażany prze-
ważnie przez geologów francuskich, na powsta-
wanie gnejsów. Według teoryi tej gnejsy po-
wstały z łupków mikowych, przez weźmięcy się
granitowego materyału magmatycznego w ich
szczeliny, równoległe do uławicenia i łupkowa-
tości. Teorya ta, chociaż uznawana do dziś, nie
posiada jednak trwałej podstawy faktycznej.
Według niej bowiem każdy gnejs winien wystę-
pować w łupku mikowym jako utwór zupełnie
wyraźnie odcinający się od skały otaczającej.
Tego rodzaju stosunki występują rzeczywiście,
lecz są to przypadki drobne, natury zupełnie lo-
kalnej. Teorya zatem wymieniona może za
służną być uważana tylko względem niektórych
gnejsów, lecz bynajmniej nie tlómaczy pochodze-
nia gnejsów wogółe. Z. W.

Injektor, ob. Kocioł parowy.

Inkarnacja (w teologii chrześciańskiej), ob.
Weielenie.

986

Inkassent — Inkluzy.

Inkassent, inkassator, oficyalista biura, kasy, banku, przedsiębierstwa handlowego i t. p., którego zajęciem jest ściąganie należności od dłużników.

Inkasso, w znaczeniu handlowem: ściąganie, pobór należności, a w znaczeniu szczególnem jeszcze ściąganie należności za weksle płatne, przekazy, oraz weksle ciągnione na inne miejscowości. Tą ostatnią czynnością zajmują się banki i bankierzy, pobierając stosowne prowizy za tę usługę. I-em trudnią się jeszcze specyalne biura inkassowe.

Inkerman (po tatarsku znaczy Jaskiniowa twierdza), uroczysko w powiecie Sewastopolskim nad Czarną rzeczką (Czornaja rjeczka), w odległości 2 klm. od jej uścia do zatoki Sewastopolskiej, przy drodze żelaznej Łozowo-Sewastopol, ze zwaliskami twierdzy starożytnej, szczątkami miasta pieczarowego i monasterem. Właściwie I-em, albo też Skątą Inkermańską, nazywają się urwiska na prawym brzegu Czarnej rzeczki, gdzie się niegdyś znajdowała wielka warownia, z której w epoce założenia Sewastopola istniała tylko jedna baszta okrągłą, ale i ta podczas wojny krymskiej runęła. W r. 1793 Pallas ogładał tu, nie jedną, ale kilka baszt takich i w wielu miejscach ocałe jeszcze mury warowni, oraz fossę głęboką, szeroką drogę brukowaną przez dolinę, most na czterech arkadach, dwode schodów, wykutych w skale, prowadzących do twierdzy, músto wo mieszań, również wykutych w skale, a šród nich takaż cerkiew, ozdobioną freskami, i wiele kaplic z grobowemi kryptami. Obecnie są tu jeszcze dwie cerkwie jaskiniowe, z balkonikami, jakby wiszącemi w powietrzu. W jednej z nich urządzono nowy ikonostas, ołtarz i drzwi, co wszakże nie zatarło pierwotnego jej charakteru. W r. 1850 arcybiskup prawosławny Innocenty założył tu uiewielki monaster, czyli pustelnię (cenobium) pod wezwaniem papieży, św. Klemensa I i św. Marcina I, z których pierwszy wysłany tu był do ciężkich robót w kamieniołomach przez cesarza Trajana, a potem utopiony w morzu, drugi zaś, po dwumiesięcznym pobycie na wygnaniu, zmarł w nędzy r. 655 — Jak w samym Inkermanie, tak też i wfboliżu Sewastopola, na lewym brzegu Czarnej rzeczki, tuż przy jej uściu, mnóstwo się krypt znajduje, z których wiele pozapadało się skutkiem tego, że w tem miejscu założono łomy ciosowego kamienia wapiennego. Jest to wyborny materyał budowlany, — z niego wzniesiono najcelniejsze gmachy w Sewastopolu. Jakie miasto znajdowało się w Starożytności na tem miejscu, na którym później powstał Inkerman, jest to zagadnienie dotąd nierozstrzygnięte; niektórzy (Thunmann) przypuszczają, że było to starożytne miasto greckie Theodoroi czyli Dori, często wspominane w historyi Rzymu; inni (Bruhn) utrzymują, że I. jest to włoskich żeglarzy osada, Calamita, i że odnoga tego

osadnictwa to dzisiejszy port Sewastopolski. Marcin Broniowski, poseł króla Stefana Batorego na hanów krymskich r. 1578, w opisie swej podróży („Martini Bronovii Tartaria”) podaje, że na bramach I-a i na niektórych budynkach twierdzy widział greckie napisy i herby jakichś „książą greckich”, którzy wznieśli tę twierdzę i właścieli także Mangupem. W r. 1475 I. byli opanowali Turecy, łecz gdy miasto upadać zaczęło, oddali je Tatarom. I. pamiętny jest krwawą bitwą, stoczoną d. 5 listopada 1854 między armią rossyjską pod dowództwem księcia Menszykowa a wojskami angielsko-francuskiemi, oblegającej mi Sewastopol.

Inkermann, wioska w Algieryi, w departamentcie Orańskim, okręgu Mostaganem, przy uściu Oued-Riou do Cheliff. Założona w r. 1869, jest stolicą gminy tegoż nazwiska, która w r. 1895 liczyła 4 209 m-ców, a pomiędzy nimi 514 Francuzów i 187 innych Europejczyków. W I-je jest stacya drogi żelaznej z Oranu do Algieru. Była to dawniej okolica jałowa i prawie pusta, ale administracja francuska przez należyte pużytowanie wód, ku czemu urządzono pompy na Cheliff, szluzy na Oued-Riou i wykopano wiele studni, doprowadziła w niej kulturę do kwitnące stanu. Godne są tu uwagi piękne łany zbóz, winnice, drogi wysadzane drzewami i szkółka drzew. Co środa odbywają się w I-ie ważne targi, zwłaszcza na zboże, licznie nawiedzane przez krajowców z Dahra i Cheliff. Ostatniemi czasy założono tu młyn do kruszenia siarki, sprogadzonej z Mazoana, na użytek rolnictwa. R.

Inklinacya, nachylenie, pochylenie. W fisyce I. magnetyczna, nachylenie magnetyczne; igła inklinacyjna, igła nachyleń. Ob Magnetyzm ziemski.

Inklinatorium, bussola nachyleń, ob. Bussola.

Inkluz (po łacinie Inclusus—zamknięty). Był to wrzekomo duch, zamknięty w jakimś przedmiocie i wypełniający wszelkie żądania jego posiadacza. Uwionziony w pieniądzu, sprawiał to, że takiz po każdem jego wydaniu znów powracał do pierwotego właścicielu i inne pieniadze doń sprowadzał. — Inkluzami także nazywano pewne metale, które czarownicy, nosisąc przy sobie, co chcieli, przy pomocy złego ducha, przez nie zdobywali. To też o człowieku, doznającym osobliwszego powodzenia, mówiono: „ma inkluza”.

Inkluzy lub rekluzy byli to pustelnicy lub zakonnicy odosobnieni od świata. Odosobnienie polegało na tem, że drzwi celi były zamurowiane lub pieczetowane i tylko opat miał prawo zdjąć pieczeć. Przez ostrożność, by nie było nadużyć, Kościół wydał przepisy określające tę ascetyczną praktykę. Bez pozwolenia biskupa i bez czasu próby nie wolno było zostać I-em. Przez otwór w ścianie podawano rzeczy codzien-

Inkluzye.

987

nego użytku oraz księgi i rękopisy, jeśli I. odawał się nauce. W XI i XII wieku praktyka ta była dość rozpowszechniona. S. Pł.

Inkluzye, czyli wrostki, są to ciała obce, znajdujące się we wnętrzu kryszałów. Obecność tych wrostków, ciał substancji kryszału, w którym tkwią, obcych, jest prawie powszechna, zarówno w kryszałach ciał mineralnych jak substancyj przez człowieka w pracowniach hodowanych. W rzadkich tylko przypadkach zdarza się w przyrodzie znaleźć lub w szczególnych, a najzwyczaj starannie przestrzeganych, warunkach wyhodować kryszałt zupełnie od inkluzyi wolny. Chociaż, teoretycznie rzeczy bio reason, kryszałt jest to ciało fizycznie i chemicznie jednorodne, jednakże podczas swego powstania zatrzymuje on w sobie cząstki tego środowiska, w jakiem powstał. W kwestyi I-i najciekawszą i najważniejszą jest rzeczą przanie: jaki jest mechanizm zatrzymywania przez kryszałt w sobie ciał obcych, oraz jakie są tego przyczyny? Uważając powstawanie i wzrost kryszałów z roztworów w rozmaitym stopniu przesyconych, dostrzegamy systematycznie, że kryszały, które wyrosły z roztworów bardzo powyeszonych, rośły zatem powywozo i burzliwie, pełne są drobnych pęcherzyków tej cieczy, w której powstały. W mierę jednak jak roztwór uboższym w przesycenie się staje, kryszałt z niego wydzielający się jest coraz przezroczystszym, coraz mniejsi inkluyji zawierającym. W niektórych przypadkach, gdy prędkość krystalizacyi była tak umiarkowana, że kryszałt wyrasałt z inkluzyami bardzo drobnemi i ułożonemi wyraźnie bez zagmatwania, udało się zauważyć, iż I-e powstały w kryszałte z przeważnie pod krawędziami, utworzoniem przez przecięcie się dwu płaszczyzn krystalicznych, posiadających rozmaitą prędkość przyrostu. Rzecz ta wymaga bliższego wyjaśnienia. Kryszałt jest to ciało fizyczne jednorodne, posiadające w kierunkach równoległych i symetrycznych własności jednakowe, w kierunkach zaś niesymetrycznych i nierównoległych własności rózne. Stąd i prędkość przyrostu w rozmaitych kierunkach jest niejednakową. Kryszałt rośnie tylko w roztworze przesyconym; roztwór, oddając mu nadmiar swego przesycenia, lżejszym się staje i. unosi się do góry, stań nad kryszałem rosnącym tworzy się tak zwany prąd koncentracyjny. Z płaszczyzny kryszału, rosnącej wolno, powoli ten prąd się podnosi, z tej zaś, którą szybko zabiera przesycenie z roztworu, t. j. rośnie z prędkością znaczniejszą, prąd podnosi się silny i prędki. Gdy zatem w danej krawędzi spotykają się dwie płaszczyzny o rozmaitej prędkości przyrostu, na ich granicy stykają się dwa prądy o dwu rozmaitych prędkościach, co powoduje ciągłe w tych prądach zaburzenia. Te zaburzenia pociągają za sobą zaburzenia w jednorodności kryszału i, co zatem

idzie, powstawanie w nim inkluyji, które zatem towarzyszą prawie stale krawędziom przez ściań o rozmaitej prędkości przyrostu utworzonym. Stąd więc kryszały z mocno przesyconych roztworów powstałe pełne są wrostków, pęcherzyków ługu macierzystego, gdyż prady przez kryszałt w takim roztworze wzbudzone są silne i dużą prędkość posiadające, a zatem zaburzeń pełne. Kwestya zatem I-i roztworu macierzystego oraz ich prawidłowego uszykowania, mianowicie ich układu często bardzo równoległego do krawędzi, jest w części wyjaśniona. Trudniej daleko tłomaczyć obecność w kryszałach innych drobniejszych kryszałków. Widoczna, że kryszawał, rosnąc w roztworze, w którym już poprzednio był zawieszone inne kryszałki, nie może ich odepchnąć, lecz obleka je swojem ciałem i rośnie dalej, tak, że w końcu tkwią one w jego wnętrzu. I. w kryszałe często widzialne okiem nieuzbrojonem; jednak przeważnie są to utwory wielkości mikroskopowej. Największą rozmaitość przedstawiają one w kryszałach minerałów skałotwórczych; I. w tych minerałach stanowią albo kryszałki innych minerałów, albo też cząstki bezpostaciowego tła szklistego czylu ciasta skalnego, a wreszcie obwodowe bywały inkluzy cieczy i gazów. Badanie inkluzji w minerałach skałotwórczych jest sprawą wagi pierwszorządnej, ponieważ z ich natury sądzimy o warunkach powstawania minerałów skałotwórczych i samej ciały, a także o kolejności powstawania minerałów w skale.—Od czasów dawnych znane są makroskopowe, widzialne gołem okiem, inkluzy kryszałków kwarcu, błaszek miki, igieł turmalinu w skaleniach granitów. I. takie przeważnie są rozrzucone w minerale bez określonej porządku, lecz zdarza się dostrzegać pewną zależność pomiędzy uszykowaniem inkluyji i kształtem kryszału inkluzye zawierającego. Dopóki poszukujemy I-j gołem okiem, nie wydają się nam one zjawiskiem, dość częstem, gdy jednak mikroskopu użyjemy, wykaże on nam, że I. w minerałach skałotwórczych są zjawiskiem powszechuen. Liczne minerały li-tylko dlatego posiadają ciemne zaburzenie, że całe ich kryszały przejęte są niezliczonemi drobniutkiemi ziarenkami magnetytu. W skaleniach trójskośnych niektórych skal równiež widzimy niezmierną ilość tak drobnych i, że w najsilniejszych powiększeniach wydają się nam one pyłkami najdrobniejszemi. Często bardzo barwa minerałowi danemu właściwa, połyск mieniący, a nawet zawiły i zagadkowy wynik analizy chemicznej jest wynikiem wielkiej ilości inkluyji, tak jednak drobnych, że, wywołując bardzo znamienne efekty, nie mogą być jednak w osobności dostrzeżone. To zatem, co dotąd, charakteryzuje wielką rozmaitość w wymiarach I-j; co zaś dotycze ich rozmaitości substancyonalnej, za przykład służyć mogą kryszały i ziarna leucytu, które oprócz cząstek bezpostaci

988

Inkonsekwencya — Inkorporacja.

wych (stałych i ciekłych) zawierają nieraz jed-
nocześnie drobne kryszałki aż pięciu minera-
tów: zielonych augitów, bezbarwnych nefelinów,
blekitnych hauynów, brunatnych granatów, i czar-
nego magnetytu. Gdy w skale minerał wcale
inkluzyi nie zawiera, jest to dowodem, że powsta-
on wcześniej od pozostałych minerałów skalę
składających; minerały, inkluzyje stanowiące,
powstały pierw, niż te minerały, w których pierw-
sze tkwią. Oprócz tego dla petrografa ważnym
jest badanie I-i i w drugim względzie: liczne
minerały skalotwórcze bardzo łatwo ulegają roz-
kładowi i wietrzeniu; te procesy wtórne tak czya-
sami dałeko są posunięte, iż niszczą minerał
doszczętnie, gdy jednak minerał łatworozkładny
stanowi I-ę w minerale trudniej rozkładnym, to
ten ostatni jaknajdoskonalej ochrania go i przes-
chowuje w stanie świeżości zupełnie. W pew-
nym np. fonolicie, pełnym jórnoborodniejszych
produktów rozkładu, powstały w nim po nie-
widomo jakich minerałach, skalenie zawierają
I. drobnych dwunastościanów zupełnie świeżego
hauyny. Dowodzi to zatem, że ten łatworo-
kładny minerał stanowi pierwotną część σκła-
dową fonolitu. Oprócz świat stałych krystalicz-
nych jako I. w kryszałach występują cieczy.
Chalcedony południowo-amerykańskie, kryszały
kwarcu i ametystu z Schemnitz lub z góry św.
Gotharda, kryszały soli kamiennej z Wieliczki
i wielu miejsc innych, fluoryty, gipsy, bardzo
znależło to zawierają I. ciekłe, gołem okiem widzi-
ne. Kryszały zatem minerałów wyszczególno-
nych zawierają w sobie próżnie, w których znaj-
duje się ciecz, lecz nie wypełnia ona próżni zu-
pełnie, zwykle oprócz cieczy znajduje się tam
pęcherzyk gazu, który podczas poruszania i prze-
wracania kryszału porusza się, zajmując zawsze
punkt najwyższy, podobnie jak w libelli, do wy-
wnaczania linii pozomej służącej. Podobne próż-
nie, cieczą wypełnione, wielkości mikroskopo-
wej, są bardzo rozpowszechnione. Dostrzeżone
zostały te drobne utwory z początku w niewiel-
kiej ilości drogich kamieni, kiedy jednak rozwi-
nęło się zastosowanie mikroskopu w badaniu
skał i minerałów skalotwórczych, stwierdzono,
że niema prawie minerału skalotwórczego, któ-
ry-by ciekłych I-j nie zawierał. Najdrobniejsze
I. ciekłe są zwykle formy kulistej, zbliżonej
nieco do kuli jajowatej; większe bywają kształ-
tu jaknajrozmaitszego. Powszechnie, jak to już
było nadmienione, zawierają one pęcherzyk ga-
zu. Stosunek cieczy do gazu bywa w nich bar-
dzo rozmaity: czasami próżnię wypełnia ciecz
przeważnie, a gaz istnieje w ilości bardzo nie-
nacznej, kiedyindziej znów prawie całą pró-
nię gaz wypełnia, a na dnie tylko niewielka cie-
czy znajduje się kropla. Pęcherzyk gazu, zwa-
ny zwykle libellą, godzien jest uwagi, przes-
dewszystkiem dlatego, że znajduje się bardzo czę-
sto w ruchu. Ruch ten bywa bardzo rozmaity.
Czasami libella zwolna przesuwa się z miejsca

na miejsce, czasami znów wiruje lub drga
z wielką prędkością. Drążące te nieregularne
poruszenia tem prędszemi się wydają, im drob-
niejszą jest libella. Oprócz zmiany miejsca ob-
serwowano wielokrotnie zmienianie się średnicy
libelli, a za tem mamy tu zjawiska łączne z roz-
grzewaniem się i stygnieniem. Rzeczywiście,
gdy do obserwowanej libelli zbliżymy rozgrzamy
drucik lub skierujemy na nią prąd ciepłego po-
wietrza z cieniutkiej rurki, w tej chwili ruch
jej się wzmaga, a wymiary ulegają zmianie.
W tej zależności od temperatury tkwi właśnie
przyczyna ciągłego ruchu libelli, ciągłe bowiem
zmiany temperatury, choć drobne, lecz dla tak
małego ciała aż nadto wystarczające, powodują
ustawianezne przechodzenie cieczy do stanu gazo-
wego i odwrotnie. Gdy umieścimy minerał li-
bellę zawierający w temperaturze stałej, ruch
jej zanika. Ciecz stanowiąca I. w kryszałtach
bywa często wodą, częstoj jednak jest roz-
tworem różnych soli, najczęściej chlorku sodo-
wego. Najciekawszemi I-ami ciekłemi są jed-
nak I. ciekłego dwutlenku węglowego. Poznaj-
my je po tem, że około + 32° cała ciecz w gaz
się zamienia, + 32°C bowiem jest temperaturą
krytyczną dwutlenku węglowego. W I-ach roz-
tworów solnych i ciekłego dwutlenku węglowego
najbogatszym minerałem jest kwarc. Często
mleczny pozór kryszałów tego minerału jest
łaśnie wynikiem nadzwyczaj wielkiej ilości
tkiwanych w nim inkluzjami ciekłych. Wreszcie
w minerałach skalotwórczych, stanowiących część
składową law, systematycznie widzimy wrostki
szkliwa czyli skalnego tła szklistego. Krysza-
ły z tego szkliwa wydzielity, zupełnie
zatem I. takie są zrozumiałe.
Z. W.

Inkonsekwencya, brak konsekwencyi, niekon-
sekwencya, ob. Konsekwencya.

Inkorporacja (w prawie kanonicznem), odda-
nie dochodów z majątku kościelnego na wyłącznie
używalność religijnego zgromadzenia, np. ka-
pituły, klasztoru. Odbywało się to najczęściej
pod postacią obdarzenia zgromadzeń dochodami
proboszczowskimi. W takim razie wszystkie
dochody z probostwa szły na pożytek danej kor-
poracyi, a posługi religijne w parafii spełniła
tak zwany „Vicarius perpetuus”, posiadający wła-
dzę i prawa proboszcza, prócz możności korzy-
stania z dochodów probostwa, z których ciąstkę
tylko prawnie określona otrzymywał. Probostwo
takie nazywało się inkorporowanem.— Por.
„Encykl. Kość.”. S. Pł.

Inkorporacja w polskiem prawie politycznym.
Termin ten oznaczał wcielenie do państwa ziemi
(kraju), która dotąd pozostawała pod innym
pamującym, albo niezależnym od korony polskiej,
albo pozostającym do niej w stosunku lennym (ob.
Feuda w Polsce). Po dokonaniu wcielenia danej
ziemi, król wydawał t. zw. przywilej inkor-
poracyjny, który zazwyczaj przyrzekał zacho-

Inkowie — Inkrustacja.

989

wać mieszkańców z inkorporowanej ziemi przy ich dawnych prawach i zrównywał ich pod względem praw i przywilejów z mieszkańcami Korony. Przywileje inkorporacyjne z Wieków Średnich są następujące: ziemi Przemyskiej (1387), Lwowskiej (1388 i 1389), Horodelskiej (1432), Prus i Pomorza (1454), księstwa Oświecimskiego (1457), ziemi Rawskiej (1462), Gostyńskiej (1462), Sochaczewskiej (1476), ks. Zatorskiego (1494), późniejsze zaś: Mazowsza (1529), księstw Oświecimskiego i Zatorskiego (1564), ks. Kurlandyi i Semigalii (1569), ziemi Wołyńskiej (1569), Podlaskiej (1569), ks. Kurlandzkiego (1726). — I-i nie można mieszać z Unią (ob. Unia).

Inkowie. Plemię zpośród południowo-amerikańskiej rodziny lingwistycznej Quechua (ob. ludy Quechua), które zagarnęło pod swoją władzę pokrewne plemiona w Andach i na wšubrzeu oceanu Spokojnego od Quito, mniej-więcej do 30° szer. płd., i wydało tam z siebie tak sławne państwo Inków. Pod względem fizycznym I. byli nizkiego wzrostu, z silnie zriniętą muskulaturą nóg, jak wogółe wszyscy górale, z czaszką okrągłą, czołem silnie pochylonem w tył, z orlim nosem. Naturalna forma czaszki nie da się dokładnie wyznaczyć, wskutek zwyczaju nadawania jej w dzieciństwie sztucznych kształtów. To zniekształcanie czaszki prawdopodobnie oddziaływało na proces zrastania się jej szwów i dało początek tak zwanej „kostce Inków”, zdarzającej się niekiedy i gdzieindziej, ale bardzo obřitej u Inków i wogółe u ludów quechuańskich. Z powodu państwa Inków powstały w nauce całe legendy, które po raz pierwszy podważył L. Morgan, wykazując, iż I. nie wznięštli się powyżej szczebla wyższego barbarzyństwa, i oświadczając, że kronikarze hiszpańskie nie zrozumieli obcego dla nich ustroju rodowego ludów quechuańskich i oświetlili go z punktu urządzeń społecznych Europy feudalnej. Zarzuty te znalazły potwierdzenie w święzo wydanej przez rząd hiszpański „Coleccion de documentos ineditos relativos al descubrimiento, conquista y organizacion de las antiguas posesiones espanolas en America” — zbiór, który zawarł mnóstwo cennych materyałów i dokumentów, dotychczas zupełnie nieznanych dziejopisarzom, a po raz pierwszy zużytkowanych przez H. Cunowa w r. 1896. „Hiszpanie — pisze H. Cunow — poprąženi w feudalnych poglądach swojej ojczyzny, dostali się do nowego a osobliwego kraju, obityującego w zgoła odmienne urządzenia i pogłady; nie dziw, że o tem, co ujrzeli, sądzili weźdug instytucyi Hiszpanii średniowiecznej i bezwiednie podsuwali Indyanom własne pojmuowały rzeczy”. Z tych badań wynika, iż około r. 1100 po Nar. Chr. część plemienia Inków, zamieszkującego w Pacaritampu, opuściła ojczyznę i osiadła w okolicach Cuzco, rugując pierwotnych panów tej ziemi, a stamtąd rozszerzając

władzę swoją na dalsze okolice. Wpobliżu Cuzco siedziały ludne plemiona, liczące niekiedy po 50—60 tysięcy głów, a niejedne pod względem kulturalnym stały wyżej od Inków. Wszystkie one zajmowały się uprawą ziemi; w dzielnicy północnej sztuczna sieć kanałów irrygacyjnych istniała na całe stulecia wcześniej od najadu; budowano tam obrzegiem domy gminne, które jeszcze dzisiaj etnografowie odnaleźli w Argentina, a które Hiszpanie brali za warownie i pałace. Zwłaszcza plemię Yunków v. Czimów znajdowało się na wysokim poziomie. Jednocześnie istniały plemiona w stanie barbarzyńskim, chociaż trudniące się już uprawą kartofli, a tak wysławiane posłannictwo cywilizacyjne Inków plegało na wdrożeniu ich w karby więzi państwowej i podniesieniu kultury rolnej. Plemiona te przed najściem Inków były nawzajem niezależne; strój ich społeczny opierał się na ustawie rodowej z nieodłączną spólnotą rolną, rozstrzelenie zaś umożliwiło najezdnikom podbój. Stworzyli oni organizacyję, która zaczęła przekształcać ustrój społeczny plemion, kształtując plemiona i rody według hunów (dziesiątków tysięcy), tysięcy i secin, oraz śród każdej jednostki rodowej stwarzając z rodziny dynastów—urzędniporty; zabrali każdemu plemieniu część gruntów na swoje potrzeby i potrzeby kultu, oraz nałożyli daniny i robocizny. Zadania rządu skłoniły ich do wprowadzenia stałej służyby pocztowej, dróg i t. d. Ale pomimo wieków władzy nie zdołali oni pomiędzy temi różnorodnimi częściами stworzyć jedni narodowej; najazd Hiszpanów zniszczył Inków i wraz z nimi wszystkie zpośla organizacyi społecznej. Szczegóły co do kultury materyalnej ob. Ameryka; o historyi państwa Inków ob. Peruwia. Organizacyję społeczną Inków na podstawie święzo ogłoszonych materyałów hiszpańskich, nieznanych poprzednim historykom, opracował H. Cunow: „Die socialen Verfassung des Inkareichs. Eine Untersuchung des alperuanischen Agrarkommunismus” (Sztutgard 1896). O kulturze materyalnej ob. Seler „Peruanische Alterthümer” (Berlin L. K. 1893).

Inkrustacya—tworzenie się na powierzchniائه organicznych lub nieorganicznych kamieniowych powłoki wskutek osadzania się wapienia i krzemianów, zawartych w wodach źródlanych. Podobne osadzanie się widzimy przy źródłach gorących, gejzerach w Islandyi, lub też w źródłach Sprudlu karlsbadzkiego, w które przedmioty wrzucone dostają powłokę twardą krzemianu wapna. — W budownictwie I. polega na wykładaniu ścian budowli twardszą oraz zdoబికా పుల్కా బధ్త జామరు, బధ్తే జా గ్రామీ. W Neapolu kościół šw. Marcina, a w We necyi kościół Jezuitów (1715 — 30) zalecają się piękną marmurową I-ą.—W sztuce stosowanej I. polega na wstawianiu ornamentacyjnych kawałków w powierzchnię gładką. Ozdabianie me-

990

Inkubacya.

bli kosztownemi wstawkami ornamentacyjnemi dosięgło doskonałości w epoce rozwoju Renesansu. We Włoszech znana jest sztuka ta pod nazwą *intarsia*—wytworzenie ornamentu w drzewie z różnokolorowego drzewa. We Francyi szczególnie rozwinał się kierunek, uprawiany przez Karola Boulle 1642 r. i od niego także boulle nazwany, polegający na wykładaniu mebli z hebanu kością słoniową, szyldkretem, macicą perłową, cyzelowanym bronzem, srebrem i innemi metalami. Sztuka I-i rozwija się z wdziękiem przeważnie po klasztorach, wielu znakomie

biuro (fig. 201), ofiarowane przez pap. Innocentego XI królowi Janowi Sobieskiemu. Biuro to, z hebanowego drzewa, wykładane przepyszną ornamentacyją z kości słoniowej, macicą perłową i bronzem, należy do arcydzieł sztuki inkrustacyjnej. Tamże w Willanowie podziwiać można misternie wykonaną z hebanu tacę królowej Bony, inkrustowaną srebrem, kością słoniową i perłowcem. Wspaniałe biuro orzechowe, wykładane w piękny desień z wyobrażeniem kwiatów i owoców, wykonanych z kolorowego drzewa, budzi podziw doborem barw i starannem wykończeniem, po-

Fig. 201. Biurko inkrustowane Jana III, dar papieża Innocentego XI.

temi dziełami zdobią się kościoły, mnóstwo pięknych stalli, ambon, ławek, konfessyonałów hojnie praca rąk ludzkich rozrzuciła po świecie. — U nas do najpiękniejszych dzieł w tym rodzaju zaliczają się: 1) stalle klasztoru po-cysterskiego w Oliwie pod Gdańskiem; 2) stalle, konfessyonały i ołtarze w Lędzie i Opatowie; 3) szafy w zakrystyi oo. bernardynów w Warszawie z 1713 r.; 4) stalle królewskie w kościele oo. dominikanów w Warszawie. Z zagranicznych zabytków sztuki, w kraju naszym starannie przechowanych, w Willanowie znajduje się piękne

chodzi z epoki przejściowej Ludwika XIV i XV. Kilka stołów roboty francuskiej boulle, jako też szczególuie piękny stolik szyldkretem, cynkiem i bronzem inkrustowany, zalecają się pięknością. Sztuka I-i, jako kosztowna, mniej obecnie jest uprawiana.

*Ap. N.*

**Inkubacya** (od wyrazu łać. *incubatio* = położenie się, spanie, grec. enkoimesis) oznacza praktykowany w Starożytności zwyczaj spania w świątyniach i miejscach świętych na skórach świeżeo ofiarowanych bóstwu zwierząt, w celu wyśnienia wieszczego snu, w którym bóstwo miało wska-

Inkubus — Inkunabuły.

991

zywać środek potrzebny do uleczenia choroby, na jaką cierpiał ofiarujący zwierzę. Zwyczaj ten przeszedł do Grecyi i Rzymu z Egiptu. Chory, zgłaszający się do I-yi, byli poddawani przez kapłanów różnym obmywaniem i ceremoniom, poczem wprowadzano ich do świątyni, gdzie usypiali na skórach ofiarowanych zwierząt zwykle pod wpływem jakichś odurzających środków. Sny tłómaczyli kapłani, a częstokroć nawet sami usypiali się w zastępstwo chorego. Najśwajniejszą wyrocznią tego rodzaju była świątynia Eskulapa (Asklepiosa w Epidaurze. Przy wykopališkach tej świątyni znaleziono wiele napiśów i dokumentów, odnoszących się do I-i. Znanemi też były takie wyrocznie Amphiarosa w Oropos, w Beocyi; Phasiphaë (według innych Ino) w Thalame w Lakonii; Apollona, Serapisa (Ritter von Rittershain „Der med. Wunderglaube und die Inkubation im Altertum“ wyd. 1878). W zoologii oznacza I. wysiadywanie ją lub czas rozwijania się zarodka w jaju. W medycynie I. oznacza okres czasu od chwili wtargnięcia zarazka choroby zakaźnej do ustroju aż do wystąpienia pierwszych objawów choroby. Okres ten nazywa się okresem inkubacyjnym choroby—okresem wylęgania. Zarazki, wtargawiszaty do ustroju, potrzebują pewnego czasu, żeby się rozmnożyć w dostatecznej ilości i wyprodukować dostateczną ilość trujących substancyj (toksyn), a wtedy dopiero występują pierwsze oznaki choroby. Dla wielu chorób okres wylęgania jest znany. Tak np. w cholerze wynosi on od kilku godzin do 3-ch dni. Okres wylęgania ospy wynosi 12–14 dni, odry — 8–14 dni, szkarłatyny — 4–7 dni, influenzy—zwykle kilka lub kilkanaście godzin.
Dr T. K.

Inkubus lub Inkubo (Incubus, Incubo), we-dług wierzenia Rzymian starożytnych, był to de-mon, sprowadzający ciężkie sny, nasza zmora. Mitologia italska zaliczała go do rodziny Faunów, Sylwanów i Panów. Przypisywano mu osobliwszą skłonność do kobiet, który w nocy zakradał się do łóża i niepokoił je, snami lubieżnemi. W późniejszych czasach uważano go za stróża skarbów ukrytych.

Inkunabuły (ż łać. incunabula—pieluchy, ko-lebka, przenośnie: początek, pierwociny). Tak się nazywają okazy pierwszych druków. Nie-którzy za I. uważają te jedynie, które powstały przed r. 1500, i liczą ich 20 000; liczba ta wszakże jest tylko przypuszczalną i opiera się na ułożonem przez Haina „Repertorium bibliographicum” (Sztutgard 1826—38, 4 tomy); inni (Coperinger) ją znacznie powiększają, zamykając okres I-ów datą późniejszą, z uwzględnieniem tych krajów, w których drukarstwo później niż w czasach Gutenberga powstało (ob. I. w Polsce). Najbardziej poszukiwane i najwięcej cсенione są: I., pochodzące z najpierwszych lat po wynalezieniu drukarstwa; pierwsze druki danego kraju albo miasta, oraz takie, o których się wie na

pewno, że wyszły tylko w niewielkiej liczbie egzemplarzy; druki na pergaminie z ostatnich dziesięcioleci w. XV; dzieła odbijane osobliwie kunsztownym i niezwyczajnym drukiem; pierwsze wydania (editiones principes) klasyków greckich i rzymskich; druki znakomitszych oficyn; pierwsze druki z drzeworytami, miedziorytami i t. d. Co się tyczy materyału, to najpierw drukowano I. na pergaminie, potem prawie wyłącznie na papierze. Papier w I-ach jest zazwyczaj mocny i biały; druk czarny, wyraziście od niego odbijający, przyjemnie w oczy wpada. Znaki wodne w papierze (ob. Filigran) służy dziś w razie braku innych wskazówek do określenia czasu, z którego druk pochodzi. Format pierwszych druków był arkuszowy (folio); litery najdawniejszych są podobne do gockich z dawnych rękopisów klasztornych, później się rozpowszechniła tak zwana Szwabacha (Schwabacher Schrift), jednakże i okręgłe litery rzymskie (antiqua) były też używane, a przeważnie panowały we Włoszech. Pierwszą książką wydrukowaną czionkami odlewanemi greckiemi była Laskarisa „Grammatica graeca” (Medyolan 1476). Inicjałów (jak już powiedziano pod tym wyrazem) nie odbijano wespół z tekstem, lecz nie dopisywano lub dorysowywanو od ręki, kunsztownie korując i złocąc. Druki najdawniejsze paginacy wcale nie mają; poprzestawano na oznaczaniu zeszytów (ob. Format). Potem licbowano zrazu jedynie karty, a nierównie późniejszej stronice. Z początku używano do tego licz b rzymskich, arabskie wystąpiły w kształcie niedokładnym około r. 1470, a w dzisiejszym dopiero przy końcu w. XV. Kart tytułowych I. najdawniejsze wcale nie miały; pierwszą księgę w nią opatrzoną wydrukował w Wenecyi Jenson r. 1485. Długo wszakże po ich zaprowadzeniu ukladano je, nie w taki sposób jak obecnie, ale używano do tego kilku lub kilkunastu wierszy, wyrażających treściwie osnowę księgi, a z nich pierwszych jedynie drukowano wszczesni literami. Imię drukarza, jako też miejsce i czas druku, umieszczano na końcu księgi lub wcale ich nie podawano. I. z ozdobami artystycznemi powstały w Niemczech i we Włoszech; wykonywanie jednak onych ozdob pozostawiano pospolicie kalografom i tak zwanym rubrykatorom, którzy w epoce owej bardzo często przy ukończeniu druku danej księgi także i czas na njej oznaczali.—Cena I-ów jest bardzo rozmaita; zależy od rzadkości dzieła, od znaczenia jego drukarza, od stanu w jakim się utrzymało, od piękności wydańia, oraz od wielu innych okoliczności, i dochodzi, poczynając od niecałego funta st. czasem do 5 000 f. st.: taką sumę przed kilkunastu lat na pewnej licytacyi w Londynie zapłacił tamecky antykwaryusz, Quaritch, za egzemplarz drugiego wydania Psałterza Mogunckiego z r. 1459. Wartość I-ów pod względem naukowym jest wieloraka: stanowią one materyał źródłowy do historyi

Enc. powsz. ilustr. Zesz. 240. T. XXX.

125

Inkunabuły.

993

prawdopodobnie już nazawsze uchyliło się z pod
wiedzy bibliograficznej; dość, że w r. 1505 Hal-
ler wraz z Sebastyanem Hyberem miał druk-
karnię w r. 1506 i 7: z tej własnej już oficyny
wydał największą ze wszystkich dotychozasowych
księge drukowaną w Polsce, „Comm. Priv.” Ła-
skiego (ob.). Zakład swój prowadził aż do
śmierci, a po nim wdowa jeszcze do r. 1528.
Współcześnie z Hallerem mieli w Krakowie druk-
karnie: od r. 1511 Ungler Floryan do r. 1538,
po nim do r. 1552, wdowa, Unglerowa Helena;
do r. 1518 Vietor (Wietor) Hieronym, z Wiednia,
do r. 1547, po nim, do r. 1550, wdowa. Estrei-
cher zalicza tu w latach 1512—7 i Wolfgang-
ga Lerna, typografa z Lipska, który jednak
był przeważnie współnikiem i raczej za techni-
ka drukarskiego, niż za samodzielnego drukarza-
wydawcę, w znaczeniu drukarstwa XVII wieku,
uwagać-by go należało. Właściwą trzecią z rzę-
du drukarnię krakowską za życia Hallera otwo-
rzył w r. 1521 Scharffenberger lub Schar-
fenberg Maciej, którego brat, Marek, był przed-
nim bibliopolą krakowskim. Drukarnia ta istnia-
ła pod firmą pierwotną do r. 1541. Scharfen-
bergerowie wytwarzają całą dynastyę drukarzy,
a Kraków, Warszawę i Wrocław rozgałęzioną,
a daleko już w głab w. XVI sięgająca: w Kra-
kowie Marek 1543—49, Hieronim, syn Macieja,
1547—56, po nim zaś wdowa, dalej Mikołaj
i Stanisław, synowie Kryspiną, 1540—67, Marek
i Mikołaj 1567—1607, wreszcie Stanisław 1567—
1587; w Warszawie Mikołaj 1578—1580; we
Wrocławiu Krystal, ojciec Mikołaja i Stanisława,
1553—76 z odnogą w Nissie do r. 1615. W ro-
ku śmierci najdawniejszego z Scharffenbergerów,
powyższego Macieja (1541), założył nową dru-
karnię w stolictwo Jakób Siebeneycher. Fir-
ma jego trwała najdłużej ze wszystkich może
nawet w całych dziejach drukarstwa polskiego,
bo aż do r. 1595, stałe w Krakowie, a po nim
jeszcze prowadziła ten sam zakład wdowa aż
do r. 1608, wreszcie od r. 1614—21 „dżedzi-
ce”—zaatem wogóle półne lat 80. Na rok przed
Siebeneycherem (1540) powstała krótkotrwała
firma Heliczów, prowadzona przez braci, Jana
i Piotra. W ostatnim roku okresu pierwocin
drukarstwa polskiego założył w Krakowie dru-
karnię Łazarz Andrychowicz (Andrysowicz;
do r. 1560), który wraz z Wierzbiątą, Piotrkow-
zyckiem, wędrownym Danielem z Łęczycy do
nowego już należy okresu. Te są drukarnie kra-
kowskie. Poznań miał w r. 1539 drukarnię
Jana Sandecyusza (z Sącza), a od r. 1550—
60—Sextilisa Piotra; Wilno w r. 1525 Ba-
bicza Jakóba, w r. 1533—53 Łęczyckiego An-
drzeją; Pułtusk w r. 1533—39 owego Jana
Sandeciusa. We Wrocławiu najdawniejszą
była miejska (Baumgartena) 1503—6, Dyona
Adama 1518—31, Winklera Jędrzeja 1525—
1555; w Nissie (Niż?) szląskiej po owej Scharf-
fenbergera założył nową Cruciger Jan (1516—

1580). Najdawniejszą drukarnią stałą na ziemi polskiej jest w Gdańsku założona w r. 1499 założona w r. 1499 przez Baumgartena i prowdzona przezeń do r. 1504; nową założył Rhoide (Rhoden) Franciszek w r. 1538 (do 1559). W Królewcu miał w r. 1554 drukarnię Weinreich Jan, w r. 1549 Luft Jan. Te są drukarnie na terytorium narodowym i politycznym Polski od początku do r. 1550. Najwięcej miejsca zajmują krakowskie, i one też prawie wyłącznie są przedstawicielkami czynnemi drukarstwa ściśle polskiego. Przez pierwsze 17 lat swego istnienia drukarstwo to wydawało tylko płody łacińskie; dopiero w r. 1521 pojawiła się pierwsza książka polska: „Rozmowy które myl krol Salomon mędry z Marchołtem grubem a sprosnym a wssakosz jak o nyem powyedają bardzo wymownym, z figurami i zgadkami smyesnymi przez Jana bakałaarza z Kossyczek (ob.) wyłożon jest w polskie z łaciny” (nakład i druk Vietora); po niej nastąpił znacznie przerobiony, jakby nanowo opracowany z Bonawentury, przez Baltazara Opeca (ob.) „Żywot wszechmocnego syná bożego páná Jezu Krystá, stworzycielá y zbawicielá stworzenia wssytkiego i t. d.” (Kraków 1522, Vietor). W okresie I-ów drukował Krakówimi ściążki łacińskie, polskie, rusińskie, niemieckie, węgierskie i hebrajskie, używał notwet pisma greckiego. Najstaranniejsze są drukali Vietorowskie; jednak i wykonanie typograficzne takiego ogromnego foliantu jak „Commune Privilegium”, przez Hallera, zwłaszcza w wydaniu pergaminowem, za chlub niemowlęcemu jeszcze drukarstwu polskiemu poczytać należy. Produkcya ilościowa, czyli liczba I-ów nie da się jeszcze obecnie ściśle oznaczyć. Liczby, które daje Estreicher („Bibl. polska” X) sięgają daleko poza granice drukarstwa polskiego największym nawet zakreślonego promieniem; bibliograf krakowski spisem swym obejmuje wszystko, cokolwiek rodzycę Polaków lub Polski, więc nawet dzieła całkiem obce, na obczyźnie wydrukowane, ale np poświęcane Polakom. Tu znowu czekać trzeba na ów inwentarz, wciąż jeszcze w mściernińskiem łonie przyszłości spoczywającą. Przy niemetodyczności, z jaką ułożono wykaz chronologiczny w „Bibl. Estreichera”, a niewykończeniu jeszcze wykazu systematycznego, niepodoba bez umyślnych i długoletnich badań osiągnąć wyników zupełnie ścisłych; oczyszczając wszakże spis estreicherowski w T. VIII przez usuwanie druków jawnie polskiem niebędących, otrzymujemy na same druki krakowskie liczby daleko od liczb T. X „Bibl.” odbiegające. Na str. IV i V tego tomu (wstęp) bibliograf krakowski daje, poczynając od r. 1456 (?) na w. XV druków 244, na w. XVI do r. 1550 druków 2 485 — razem 2 729, a na str. VI tegoż samogo tomu summa pojedyńczych lat na ten sam przeciąg czasu daje tylko 2 684, o 45 mniej. Oczyszczony j. w. wykaz chronologiczny obejmuje

994

Inkwizycya.

z pierwszej połowy wieku XVI (1501 — 1550): r. 1501—1510 druków 130; 1511 — 20 druków 298; 1521—30 dr. 399; 1531—1540 dr. 424; 1541—50 dr. 394 — wogół druków 1 645. Po dodaniu 10 (maximum) I-ów z w. XV otrzymamy summę do prawdopodobnej zbliżoną 1 655, dotyczą się zaokrąglić w 1700. Jeśli zwiększymy tę liczbę 120-u (ok.) drukami niekrakowskiemi, ale w najzleglejszem pojęciu polskiemi, wykanemi przez Estreichera, otrzymamy ostatecznie domniemaną summę zaokrągloną 1850.—O charakterze pierwotnego drukarstwa polskiego, jego zależtach i wadach, korrekcie, ortografii, typach pisma, cięciu, skrótach, o ozdobach i ilustrowaniu, o znamkach firmowych, o klasyfikacyi ze względu na przedmiot książek do druku podawanych, obacz Polska, drukarstwo. Bibliografię przy wyrazach: Filigran, Fiol, Haller, Hochfeder; nadto: Wierzbowski Theod. „Bibliografia polonica XV ac XVI saec., an. 1488 — 1600. Opera et editiones quae in Bibl. Univ. Caes. Varsoviensis asservantur” (vol. I str. 1—800; vol. II str. 801—2000; vol. III str. 2001—3200. Varsoviæ 1889, 1891, 1894); Polkowski Ignacy X. „Dwieście najstarszych inkunabułów z bibl. kapitulnej krakowskiej” (Kraków 1885); Przyborowski Józef „Baltazara Opecia Żywat Pana Jezusa w pięciu wydaniach wieku XVI” („Przegląd bibliograficzno archeologiczny” T. II Warszawa 1881). ob. Benis A. s.

Inkwizycya (Inquisitio haereticae pravitatis)—instytucya Kościoła katolickiego, sąd w sprawach herezyi, apostazyi, nadużycia Sakramentów, praktyk zabobonnych i t. p. Herezya, potępiła jako grzech ciężki przez Kościół i duchownemi sposobami karana, gdy cesarze rzymscy przyjęli wiarę, została uznaną za zbrodnię przeciwko państwu i surowemi karami obłożoną, a Kościół otrzymał missę badania herezyi (Cod. Inst. I 5 de haeret.; Cod. Theodos. II 407 L 4). Poszczególne prawodawstwa rozmaitych państw oparte były na prawie rzymskiem, stąd przez wieki całe władze duchowna i świecka szły ręka w rękę w wynajdowaniu i karaniu błędnów przeciwko wierze. Na synodzie werońskim r. 1184 papież Lucyusz III, w porozumieniu z cesarzem Fryderykiem I, wydał swój sławny dekret przeciwko heretykom (cap. 9 Ad abolendam V 7 de haer.; Mansi: Conc. XXII p. 476, 488), a mianowicie przeciwko Katarrom, Patarynom, Humiliatom, Passagianom, Josefinom, którzy ze szczególną zawziętością i nienawiścią Kościół napastowali. Dekret ty jest właściwie wznawieniem dawniejszych praw i postanowień, tak cesarskich jak i synodalnych; oprócz ekskommuniki, jakiej ulegają heretycy i ich popieracze, obrońcy i t. p., dekret ten pozbawił duchowych wszelkich przywilejów stanu i beneficyów, oraz pozwałał na wydanie ich w ręce władzy świeckiej, z wyjątkiem, jeżeliby po odkryciu ich herezyi zaraz do jedności wiary wrócili; świecy

podobnie wydawani byli władzy świeckiej, która karała nietylko śmiercią, jak zazwyczaj mniejmają, lecz także więzieniem lub opłatą pieniężną. Takiemu losowi ulegali posądzani o herezyę, jeżeli z podejrzenia nie oczyścili się przed biskupem; ktoby zaś popadł w herezyę po raz w科学院, ten wprost miał być wydawanym sądowi świeckiemi. Każdy biskup obowiązany był tym dekretem osobiąście lub przez archidyakona co rocznie dwa lub trzy razy wizytować parafie, w których mieli znajdować się heretycy, i tam trzy wiarogodne osoby pod przysięgą składać były winny zeznanie o kacerzach; grafowie, baronowie i magistraty, na żądanie biskupa, przysięgą musiały się zobowiązywać do bronienia Kościoła przeciwko heretykom, gdyby zaś tej przysięgi wykonać kto nie chciał, natenczas dekret ów pozbawiał go urzędu i godności, poddawał go ekskommunice, a jego terytoryja interdytowi; miasto opierające się tym postanowieniom lub na wezwanie biskupa niekarcące heretyków wyłączano ze stosunków z innemi miastami i pozbawiano stolicy biskupiej. Wszystcy popierający herezyę ulegali infamii nazwasze i usuwani byli od wszelkich urzędów publicznych; osoby zostające pod bezpośredną jurzydykcyą Stolicy Apostolskiej, w kwestych objętych tym dekretem, ulegały biskupom jako delegatom apostolskim. Wszakże sekty co raz więcej się szerzyły, a w południowej Francyi doszły do wielkiej potęgi, grożąc Kościołowiocopułną zagładą (Hefele, Conc. V 732...). Już Aleksander III roku 1180 uważał za konieczną tam wyprawę krzyżową; bardziej jeszcze Innocenty III ujrzał się w potrzebie użycia tego środka nadzwyczajnego dla obrony Kościoła. Wprawdzie prawa przeciwko heretykom mogłyby ich powściągnąć: ale biskupi zanadto byli różnemi sprawami zajęci i nie występowali przeciwko nim z należytą energią; nadto, w południowej Francyi, gdzie duch antykościelny do wielkiej przyszedł przewagi, biskupom zbywało na należitej ku temu powadze, jaką w części utracili przez swe występki. Daremnie wzywał ich papież do większej żarliwości (Innoc. III, L. I ep. 93, 94, 165; L. II ep. 122, 123. Cf. Hefele, Concil. § 645).— Więcej można było sobie w tym względzie obiecywać od wykształconych i gorliwych zakonników, którzy, przyodziani powagą legatów papieskich, umieli sobie pozyskać pomoc magnatów katolickich. R. 1198 wysłani tam byli legaci Rainer i Gwido, z obowiązkiem nauczania heretyków i użycia surowości prawa w razie ich uporu. R. 1200 wysłał papież kardynała Jana Pawła i dwóch cystersów: Radulfa (Raula) i Piotra Castelnau (ob. dalej ten artykuł i Albigensowie). Biskupia tedy I., biskupi sąd o herezyi i heretykach za Innocentego III począł być powierzany specyjalnym delegatom; wszakże stały trybunał inkwizycyjny w nowej swej formie datuje dopiero od r. 1229, kiedy

996

Inkwizycya.

przez biskupa, dwóch dominikanów i franciszka-
nów, na przedstawienie władzy świeckiej; jeź-
li-by biskup i franciszkanie nie chcieli być na
wyborach, sami dominikanie mogli wybierać
(Innoc. IV Const. 9 ad extirpanda § 3; „Petra”
III, op. c. 107) zawsze tylko z pomiędzy ludzi
znanej uczciwości. Inkwizytor winien był mieć
lat czterdzieści najmniej, być nieposzlakowanej
prawości, a za przewinienie w urządzenie ciężko
był karanym (c. 1, 2 de haer. V 3 in Clem.)
Jako delegat apostolski, na urzędowem swojem
stanowisku, inkwizytor wolny był od posłuszeń-
stwa przełożonym zakonnym.— Wiek XIII przed-
stawia nam, tak w synodalnem jak w papieskiem
prawodawstwie, najliczniejsze i najsurowsze po-
stanowienia względem heretyków. Dziwić się te-
mu nie można, bo groziło wówczas nader wiel-
kie niebezpieczeństwo ze strony tych heretyków.
„Oze sekty gnostyckie Katarrów i Albigensów —
piszze Döllinger („Kirche and Kirchen” str. 41)—
które wywołały surowe w Wiekach Średnich
prawa przeciwko herezyi i krwawemi bojami
zwalczane być musiały, były socyalistami i kom-
munistami owych czasów. Napastowały one mał-
żeństwo, rodzinę, własność. Gdyby zwyciężyły,
następstwem ich zwycięstwa były zupełnie prze-
wrót społeczny i upadek”. — Gdy protestantyzm
wystąpił przeciwko Kościołowi, papież Paweł III
r. 1542 nanowo zreorganizował I-ę, stanowiąc
w Rzymie Kongregacyję Kardynalską św. rzym-
skiej i powszechnej Inkwizycyi. Sześciu kardy-
nałów było nominowanych wielkimi inkwizytora-
mi dla całego świata chrześciańskiego; Pius V
poznanoł liczbę kardynałów tej kongregacyi do
ośmiu, a Sykstus V, który całą Kuryę rzymską
konstytucyą swoją „Immensa aeterni Dei” prze-
ksztalcił, Sacrum Officium czyli Kongregacyję
Inkwizycyi postawił na pierwsem miejscu, przed
innemi 15 kongregacyjami kardynalskiem. Do
składu tej kongregacyi należą: 12 kardynałów,
jeden kommisarz - dominikanin, zajmujący urząd
sędziego, radzca czyli assessor, wybrany z po-
między prałatów rzymskich; konsultorowie, ja-
kich wybiera sam papież z pomiędzy najuczeń-
szych teologów i kazuistów, kwalifikatorzy, da-
jący swoje zdanie na postawione im kwestye;
adwokat do obrony obwinionych i inni podrędni
urzędnicy. Posiedzenia główne odbywają się
pod prezydencyą papieża. Do kompetencyi naj-
wyższego tego sądu należą sprawy herezy jawnej,
odszczepieństwa, apostazyi przeciw wierze, magii,
wieszczbiarstwa, nadużycia Sakramentów i inne,
które noszą na sobie cech herezy. Sprawę
roztrząsa się naprzód na posiedzeniu konsulto-
rów (consulta) i na posiedzeniu przygotowawczem
(congregatio praeparatoria) kardynałów, na któ-
rem naprzód znajduje się i assesor, a następnie
obradują kardynałowie z konsultorami. Powzię-
te tu postanowienie, odpowiednio do sprawy,
albo assessor przedstawia na piśmie papieżowi
do przyjęcia, albo też, po wysłuchaniu referatu,

spisanego przez wyznaczonego ku temu teologa,
sami kardynałowie głosowaniem rzecz decydują.
Dawniej każdy trybunał inkwizycyjny rozpoczął
s swoją czynność od ogłoszenia „czasu łaski” i kazał
głosić publicznie, iż kto, poczuwając się do
apostazyi od wiary, dobrowolnie stawi się i po-
kutę czynić będzie, ten otrzyma rozgrzeszenie
i uwołnienie od wszelkich ciężkich. Te cza-
sy łaski były cześć odnawiane i przedłużane.
Wydanie rozkazu aresztowania połączone było
z wielu zastrzeżeniami i ograniczeniami. Nikogo
nie było wolno aresztować inaczej, jak tylko po
okazaniu niewątpliwych dowodów winy; areszt
następował jedynie za jednomyślną zgodą wszyst-
kich członków trybunału inkwizycyjnego. Za-
skarzyciel składał przysięgę, że nie prywata
skłoniła go do skargi; statuty inkwizycyjne na-
kazywały niedowierzać oskarżającemu i ogładnie
przyjmować jego zeznania. Czy oskarżenie za-
wiera w sobie rzeczywistość herezyę, orze-
kali dopiero kwalifikatorzy t. j. teologowie
niemający udziału w sądzie inkwizycyjnym.
Inne ostrożności procedury wyżej były wzmian-
kowane. Oskarżony na obronę swoją mógł przy-
wodźić jak najdłuższą listę świadków, których
s prowadzano choćby z Ameryki. Każdy wyrok
I-i prowincyonalnej podlegał rewizyi i zatwier-
dzeniu wielkiego inkwizytora i jego rady; zanim
wszakże wielki inkwizytor dał swoje zdanie,
obowiązany był zasięguć rady pewnej liczby ad-
wokatów (konsultorów), którzy nie służyli w I-i.
Nadto obwiniony mógł wszystkich sędziów try-
bunału prowincyonalnego wyłączyć (perhorresce-
re) i wówczas rada najwyższa była obowiązana
innych sędziów wyznaczyć. Jeżeli nie było
własnego zeznania delikwenta, przekonanie o wi-
nie było niezmiernie utrudnione. Że zaś inkwi-
z ytorowie odznaczali się niezłomną uczciwości,
zauważył nawet nader nieprzyjazny Kościołowi
H. Th. Buckle („Hist. cywilizacyi w Anglii” I),
który trafie zrobił spostrzeżenie, iż nawet naj-
zawziętsze wróg tej instytucyi, Llorente, korzy-
stający z jej tajnego archiwum, nigdy nie po-
daje w podejrzenie moralnego charakteru inkwi-
z ytorów i czystości ich zamiarów. Townsend,
duchowny anglikański, w opisie podróży swojej
po Hiszpanii („Journey trough Spain in 1786
and 1787” Londyn 1792, I 22) oddaje I-i świa-
dectwo, że wszyscy jej członkowie, jakich po-
znal i o jakich słyszał, byli ludźmi ze wszech
miar szanownymi i ludzkimi. Straszliwe też
wyobrażenia wystawiają zazwyczaj jako nieod-
łącze od tak zwanego auto-da-fe (actus fidei =
akt wiary) palenie ciał heretyckich; tymczasem
owe auto-da-fe polegały częścią na uroczystem
ogłoszeniu niewinności fałszywych obwinionych,
częścią na przejednaniu pokuługących z Kościo-
łem, i stąd bardzo wiele było takich auto-da-fe,
na których nic się nie paliło prócz świec, które
penitenci trzymali w rękach, na znak rozbudzone-
go znowu w ich sercach światła wiary. Tak np.

998

Inkwizycya.

odwołaniu przez Ludwika XIV edyktu Nantej-
skiego i po wstąpieniu w jego ślady Karola
Emmanuela, bardzo dużo wycierpieli. Napoleon I
zniośł I-ę w Włoszech w 1808, Pius VII przy-
krócił ją jednak w 1814, i jeszcze w 1852 mał-
żonkowie Madiai za przejście na protestantyzm
skazani przez nią zostali na galery. Dopiero
w 1859 zjednoczone Włochy zniosły I-ę.—W Niem-
czech pierwszy starał się wprawodzić I-ę Konrad
z Marburga (ob. wyżej) w r. 1231-33. Sam on padł
ofiarą wściekłości tłumów. Powoli jednak I, dzia-
łać w różnych miejscach zaczęła, a zwłaszcza
Fryderyk II, oskarżany o kacerstwo, popierał ją,
aby się od zarzutu tego oczyścić. Rozpanoszyła
się jednak na dobre dopiero za Karola IV. Kwi-
tła zwłaszcza od czasów papieża Innocentego
VIII; jeden z inkwizytorów, Sprenger, napisał
wtedy słynny „Młot na czarownice” (Hexenhammer);
jeszcze za czasów Reformacyi osławiony
Hoogstraten z Kolonii miał tytuł Haereticae
pravitatis inquisitor. Potem jednak nikule
I. w Niemczech z powodu Reformacyi; w Anglii
też nie była szczęśliwszą. Wprawdzie już w ostat-
kie latach wieku XIV duchowieństwo angiel-
skie wystąpiło przeciwko lollardyzmowi i wikle-
fizmowi na sposób inkwizycyjny; za rządów Hen-
ryka VIII i Maryi, wystąpiła znów I. i działać
zaczęła w szerokim zakresie, później już jej
jednak nie spotykamy. Najstraszliwiej grasowa-
ła I. w Hiszpanii.— Zauważyć jednak trzeba,
że, będąc w wielu wypadkach na usługach pań-
stwa, I. zmieniała niekiedy swój właściwy cha-
rakter zasadniczy i stawała się poprostu zama-
skowanym organem territoryzmu władzy świeckiej,
której inkwizytorowie duchowni, pozostający
w blizkich stosunkach z tronem, przyrodzili
z pomocą. Taki właśnie charakter cechował prze-
dewszystkiem I-ę hiszpańską, przeciw-
której sama Stolica Apostolska występowała nie-
ieduokrotnie. Już samo źródło jej powstania
w Hiszpanii było znamienne. Została ona ugrun-
towana w tym kraju, pomimo gwałtownego opo-
ru ludności, zwłaszcza szlachty aragońskiej, przez
króla Ferdynanda katolickiego, jakoby „ku więk-
szej chwale Bożej” i Kościoła; majątek skaza-
nych stawał się własnością króla, który też
mianował sędziów inkwizycyjnych. W 1480 na
sejmie w Toledo postanowiono zaprowadzenie
I-i generalnej; w 1481 otworzono nowy sąd w Se-
willi. Pierwszym królewskim inkwizytorem gene-
ralnym był Tomasz de Torquemada, zwany „ka-
tem nieporównanym”. Zbrojne powstania prze-
ciw tej ohydnej instytucyi lumione były przez
władzę królewską. Prześladowano nader ener-
gicznie tych, którzy zmuszeni w końcu w. XV
do przejścia na chrystyanizm z judaizmu i isla-
mu, potajemnie wyznawali dawną wiarą. Z Hi-
szpanii przeszła I. do Prowincy amerykań-
skich. Zaprowadzenie jej w Niderlandach, gdzie
za Karola V najmniej 50 000 osób padło jej
ofiarą, stało się powodem oderwania się tego kraju

od Hiszpanii. Podług dokumentów, ogłoszonych
w Madrycie w 1834, pomiędzy r. 1481 a 1808
spalono 31 912 osób; 291 456 uległo innym cięż-
kim karom, jak więzienie dożywotuie, galery,
konfiskata majątku i pozbawienie czci całej ro-
dziny. Napoleon I zniósł I-ę w Hiszpanii de-
kretem z 4 grud. 1808. Ferdynad VII starał się
kilkakrotnie ją zaprowadzić; w rusze 1834 zni-
ła ona jednak z Hiszpanii na razusze. W Por-
tugalii ustanowiono trybunał inkwizycyjny
w 1536; Portugalczycy zanieśli I-ę nawet do
Indyj Zachodnich. Minister Pombal złamał jej
potęgę, a król Jan VI zniósł ją. Zupełnie wy-
gasła I. w Portugalii dopiero w 1821.—Bibliogr.
(oprócz powyższych): De la Mothe-Largon „Hi-
stoire de l'inquisition en France” (Paryż 1829,
3 tomy); Herculano „Da origem e estabelec-
mento da inquisição em Portugal” (Lizbona
1854—59, 3 tomy); F. Hoffman „Geschichte der
Inquisition” (Bonn 1877—78, 2 tomy); Wilmans
w Sybla „Historische Zeitschrift” (1879); Gams
„Kirchengeschichte von Spanien” t. III, cz. 2
(Ratysbona 1879); Molinier „L'inquisition dans le
midi de la France au XIII et XIV siècles” (Pa-
ryż 1880); Lea „History of the I. of the middle
ages” (N.-York 1888, 3 tomy); Fereal „Storia
della tremenda inquisizione di Spagna” (Floren-
cy 1888); „Corpus documentorum inquisitionis
haereticae pravitatis Neerlandicae” (wydanie Fre-
dericqa, Haga 1889); Henner „Beiträge zur Or-
ganisation und Kompetenz der päpstlichen Ketzerei-
gerichte” (Lipsk 1890); Amabile „Il santo officio
della inquisizione in Napoli” (Citta di Castello
1892); Tanon „Histoire des tribunaux de l'inqui-
ition en France” (Paryż 1893).

III. Inkwizycya w Polsce. Podobnie jak na Zachodzie, należała I. i w Polsce do czynników kulturalno-dziejowych o charakterze wyraźniej powszechnym: dodatnim i ujemnym, aniżeli czynników innych. Usiłując usunąć się jak najdalej od tej jednostronności, z jaką sprawa I-yi zazwyczaj traktowaną bywa, znajdujemy w połączdzie na nią jeden tylko, zdaniem naszem, wyłącznie słuszny i sprawiedliwy punkt widzenia, a mianowicie łączne jej traktowanie z ogólną kulturalno-dziejową rolą Kościoła. Doniośłość tej roli odbiła się przepotężnie na ogólnej duszy dziejowej Europy, której cząstką integralną, także i w zakresie historycznego stosunku do Kościoła, była Polska. Mimo swej jednolitości względnej, dusza ta reagowała u różnych narodów, a wśród różnicznikujących się na powszechnym tle dziejowem właściwości plemieniowych, w sposób dość rozmaity, w jednakie przeważnie, bo w zasadzie kosmopolityczne, wpływy Kościoła. Nie mogąc podejmować na tem miejscu bardziej szczegółowego zestawienia psychologicznego typu dziejowego Polski z typami narodów innych w ich historycznym stosunku do Kościoła, powiemy krótko, że Polska, już od wieku XIII począwszy, należała do najposłusz-

Inkwizycya.

1001

mała i Albert z Łęczycy w Krakowie, Grzegorz Heicze we Wrocławiu, Mikołaj Gruneb w Toruniu i t. d. Zaniedbana u nas historia maist mogłaby dopiero rzucić więcej świadła na tę sprawę. Egzekucye z wyroków I-yi po miastach nie należały wtedy do rzadkości. Przeprowadzali z是非orfully wospomniani inkwizytorowie, jak i późniejszy (ok. 1505 r.) inkwizytor krakowski, Albert z Płocka, który wykonał w Krakowie grozmadną egzekucycę grona t. z. Jamników (fossarii), sekciarzy będących odłamem Waldensów. Ich towarzyszów—szlachtę od wodził od grzechu Dominikanin. Piotr z Sochaczewa, spowiednik króla Aleksandra Jagiellończyka („E. K.”). Doba protestantyzmu, który podzielił Europę całą na dwa obozy, a w Polsce najpotężniejsze znalazły parcie u szlachty, a zwłaszcza u magnatów, użyczających opieki swojej wyznawcom nowej nauki, była dobą metamorfozy I-yi wogóle, a polskiej w szczególności. Gorąca walka umysłów, wypelniająca w Europie wiek XVI i XVII pod halszem religijnych dżeń mas i narodów, nie moża, przynajmniej w większości wypadków, dawać pola panującej niegdyś, a zagrożonej teraz w swojem istnieuiu, działalności inkwizytorów i I-yi. Dawna przemoc ustąpić musiała miejsca wpływowi słowa i pisma, perswazyi i dysputom akademickim. Średniowieczna doba trafiańia do umysłów mieczem i stosem mijała bezpowrotnie. Idą—nietyle może za duchem czasu, ile za koniecznością — inkwizytorowie polscy: Feliks Gozdawa, Dominik Małachowski, Russius, Piotr z Sochaczewa i inni, zamieniają się w kaznodziejów wybitnych, kiedy zaś luteranizm, kalwinizm, so-cynianizm i ich odmiany, wywalczyły już sobie prawo bytu, urząd i tytuł inkwizytora stał się w Polsce zbytecznym. Ostatni przedstawiciel świadomej I-yi w Rzeczypospolitej, Melchior z Mościsk, zmarł w r. 1591; już jednak wчеśnie, bo od wstapienia na tron liberalnego Zygmunta Augusta (1548—1572) I. (kościelna) de facto w Polsce istnieć przestała. Ze względu na datę, był to—na tle dziejów powszechnych—objaw nie-słuchanie oryginalny i uderzający. Tłomaczy go wydajnie wyjątkowa w Polsce pełnia praw, przywilejów i swobód stanu szlacheckiego, który między innemi lubił zabawiać się i nowostkami z zakresu wiary, a uprawiając tę zabawę, nie pozwalał ani sobie, ani towarzyszom onej, choćby i z podrzędnych stanów pochodzącem, «dmuchać w kaszę». Że szlachecki i pod auspicyami magnatów zostający protestantyzm polski był—biorąc naogół—raczej walką z plebanami o dziesięciny, lub chwilową zabawą „królewiąt”, aniżeli wynikiem zdrowego, ewolucyjnego liberalizmu narodu—miał tego dowieść wiek XVII i jego—jakgdyby ekspiacyjna — kontreformacya w Polsce. Sejmy 1562 i 1565 r., skasowawszy I-ye (kościelna), przeniosły jej dawny zakres i środki działania do sądów i trybunałów koronnych, zopatrzonych w kompetencję roztrząsania wszel-

kich spraw o zuiewagę religii. Ta właśnie I. świecka, wcielona do attrybucyj pośrednich stanu szlacheckiego, wychowanego w pokoleniach ubiegłych przez Kościół, a kształconego dalej, zwłaszcza w wieku XVII i XVIII, przez żarliwe duchowieństwo przeciwi reformacyjne, stanowi jedną z najciekawszych kart dziejowych naszego narodu. Ujemnego wpływu I-yi, o jakim wzmocnieliśmy wyżej, dopatrujemy się, nie bezpośrednio w średniowiecznych stosach, zapalanych, w myśl ducha czasu, po miastach i miasteczkach polskich, ale w ich echu: w owej właśnie zatechłej atmosferze duchowej Rzpltej XVII i XVIII wieku. Polska, zestawiona na tle tej epoki z Europą środkową, wykazuje dowodnie—pomimo ogólnego w świecie ówczesnym obniżenia się umysłów, że doza leków, stosowanych niegdyś względem niej przez I., jako najsilniejszy organ samoborony Kościoła, była zbyt silną. Pomijając bowiem smutną stronę ogólnego bytu umysłowego Polski z tego czasu, zauważyć trzeba, że akta sądowe Rzpltej roją się w tej epoce od takich dowodów zabobonu, fanatizmu i bezpieśności jurystów świeckich, że wobec nich dawni inkwizytorowie kościelni, poszukujący błędy do-gmatycznych i kanonicznych, za liberalnych mędrców uchodzić mogą. Na Zachodzie dzięki się podobne rzeczy pod wpływem zażartej walki religijnej i namiętności chwilowej; u nas wpływały z zakorzenionego głęboko zboczenia poglądów. Wymiar sprawiedliwości w sprawach o obrazę religii, czary i t. p. podejrzenia, przeszedł w praktyce wieku XVII i XVIII z sejmów i trybunałów koronnych, także i na niższe sądy krajowe: grodziek (starościńskie) i miejskie, zwłaszcza w wypadkach, gdy oskarżeni nie byli uznaną powszechnie szlachtą. I najwyższe jednak organa Temidy nie rządziły się w zakresie spraw religijnych względami głębszemi. Pomijając masę spraw drobniejszych ze schyłku XVI i pierwszej połowy XVII wieku, spraw, kończących się dość często egzekucyja winnych, zauważymy, że w mowie, wypowiedzianej na sejmie 1688 r., w sprawie oskarżonego o utajony ateizm, podślódka brzeskiego, Kazimierza Łyszczyńskiego, który odwołał już był publicznie błędy swoje, „człowiek oświecony”, wojewoda sieradzki, Pieniążek, wygłosił zdanie, iż mimo okazanej skruchy «Łyszczyński winien pisma trzyмаć nad płomieniem stosu, ustawionego na rozstajnych drogach, dopóki się nie zwęglą, poczem te płomienie żywego mają ogarnąć. Popiół z uśmierconego ateusza należy wsypać do armaty i dać z niej salwę, aby cały żywioł, cała przyroda, cały wszechświat odczuł wymierzoną karę i nicość nędznika, który Trójcę Św. nazwali chimerą» (Ernest Łuniński „Na Stos” Petersburg 1901, str. 67). Egzekucya podślódka, którego w drodze łaski król Jan III pozwolił ściąć przed spaleniem, odbyła się dnia 30 marca 1688 r. w Warszawie. W r. 1715 trybunał Piotrkowski

1002

Inkwizycya prawna — Innerwacyjne czucie.

skazał szlachcica-protestanta, słynnego Z. Unruga, za bluźnierstwo na wyrwanie języka, ucięcie ręki i głowy. W r. 1724 ścięto przedstawieli władz miejskich m. Torunia za obojętność względem szyderców bluźniących na katolizzm i prześladujących Jezuitów. Wreszcie w toku spraw najgłośniejszych tej kategoryi skazano w r. 1785 wyrokiem zaocznym na świętokradzito Ur. Henryka Niemirycza na ćwiertowanie. Była to ostatnia z głośnych spraw pseudo - I-yi w Polsce. Dodać jednak potrzeba, że i dziś jeszcze zbrodnia Niemirycza, który sprofanował Hostyę, należałaby dość ogólnie do najgroźniejszych zatargów z kodeksem karnym.—Dzieje I-yi w Polsce nie doczekały się dotąd dokładniejszego opracowania naukowego. Materyła surowy, zwłaszcza dotyczący dziejów I-yi świeckiej, kryje się dotąd w archiwach. Epoka dawniejsza, związaną przeważnie z dziejami Zakonu Dominikanów, dałaby się zbadać dokładniej tylko na tle dziejów miast polskich.

Jeżeli zaś chodzi o same wspomnienia Zakonu Dominikanów, który wydawał inkwizytorów ze swego łona, to zebrali je: ks. Barącz w „Rysie dziejów Zakonu Kazn. w Polsce” i Abr. Bzowski w dziele „Propago S. Hiac”; oba te dzieła wyszkał ks. S. Chodyński w artykule swoim o I-yi w Polsce, zamieszczonym w T. VIII „Enc. Kośc.”. J. K. K.

Inkwizycya prawna, ob. Śledztwo.

Inkwizytor, ob. Inkwizycya.

In montibus, albo Mons oris — nazwa średniow. łać. miejscowości Monti w Szwajcaryi.

Inn (łać. Oenus), Denkijszy dopływ górnego Dunaju, a zarazem największa z rzek alpejskich, która tworzy najdłuższą wewnątrz Alp dolinę, wypływa na wysokości 2 480 metrów nad poz. morza z małego jeziorka w blizkości Siz Longhino, na połud.-wschód od Septimeru, tworzy w górnej części doliny, pod imieniem Seli, jeziora: Sils, Silvaplaną, Campfer i św. Mauerycę, i przerzyna na wysokości 1 811 — 2019 metrów dolinę Engadinu (ob.). Pod Martinsbruck opuszcza Szwajcaryę, wchodź do Tyrolu i przerzyna poniżej Finstermünz krótką dolinę; przy wyjściu z niej pod Landeck (813 m. nad morzem) przyjmuje Rosannę (z Trisanną) i wkracza do swej dolnej doliny, skierowanej na półn.-wschód, która sięga do Kufsteinu i dzieli się na dwie części: dolinę górnego Innu do Zirl i dolinę dolnego Innu z szerokiemi dinami bocznemi i płaską, żynną glebą. Na tej przestrzeni (od Landeck) I. ma spadek największy, 3.5 metra na 1 kilom. Z prawej strony wpadają tam do niego wartkie potoki alpejskie, jak: Oetzthaler Ache, Sill, Ziller i in.; od miasta Hall I. zaczyna być spławnym. Pod Kufsteinem (487 metrów nad poz. morza) skręca na północ, przyjmuje z lewej strony Mangfall i wkracza poniżej Rosenheimu (440 metrów) na

płaskowzgórze szwabsko-bawarskie, które prze-
cina równolegle z Izarą, zawsze jeszcze z sil-
nym spadkiem. Rozlewa szeroko i pełno na
nim wysp; brzegi ma wysokie, gęsto skaliste:
na tej przestrzeni wpadają do niego Alz i Salz-
ach. Wpada do Dunaju pod Passawą (287 me-
trów); przy uściu szeroki jest na 292 metry.
Cała długość I-u wynosi 510 kilom., to jest
mniej-więcej tyle, co długość Dunaju do uścia
I-u. Z powodu silnego spadku I. nie nadaje
się bardzo do żeglugi (mianowicie statkami pa-
rowemi).— Tak zwany obwód Innu obejmuje
kraj pomiędzy Dunajem, I-em i Salzachem; na
zasadzie pokoju Cieszyńskiego (1779) Bawarya
odstąpiła go Austryi; w 1809 wrócił do Bawa-
ryi, w 1816 jednak ostatecznie do Austryi Gór-
nej i tworzył dawniej jeden z czterech powia-
tów tego kraju.

Innerkip, kąpiele morskie oceanu Atlantyc-
kiego, w Szkocyi. Dr J. M.

Innerwacya, ob. Unerwienie.

Innerwacyjne czucie, niem. Innervationsemp-
findung, franc. sensation d'innervation. Inner-
wacyją nazywa się wyładowywanie się rucho-
mych ośrodków nerwowych po drogach odśrod-
kowych ku mięśniom, których skurcz bywa na-
stępstwem tego. O ileby takiemu wyładowaniu
ośrodka ruchowego towarzyszył odpowiedni stan
świadomości, o tyle taki odpowiednik psychiczny
innerwacyi byłby czuciem innerwacyjndm. Trud-
ność jednak tkwi w rozstrzygnięciu kwestyi:
czy czucia, których doznajemy przy zamierzono-
nych wysiłkach mięśni są pochodzenia obwodo-
wego t. j. zależą od skurczów mięśni, podraż-
niających w kierunku dośrodkowym odpowiednie
ośrodki czuciowe, czy też czucia te są odpo-
wiednikami psychieznemi samych wyładowań
ośrodków ruchowych, a więc są pochodzenia
centralnego? Oczywiście, tylko w drugim przy-
padku byłyby innerwacyjnemi. Bezpośrednich do-
wodów istnienia czuć innerwacyjnych nie po-
siadamy wcale. Istnienie ich jest przypuszczal-
nem, hypoetycznym i pomyślanem przez względ-
no na trykrynę, broniącą samorzutności woli. Pierw-
szy, ile wiemy, uznawał istnienie czuć inner-
wacyjnych Maine de Biran (1766—1824), który
utrzymywał, że wyobrażenia o przedmiotach
świała zewnętrznego wytwarzamy na podstawie
wyczuwania wysiłków samorzutnych (efforts spon-
tanés), impulsów wyładowywanych ku mięśniom,
w celu pokonania oporu zewnętrznego („Mémo-
ire sur l'habitude”; Paryż 1803; „Nouvelles
conseilleries sur les rapports du physique et du
moral” tamże 1834). Później w obronie czuć
innerw. występują Aleks. Baiu, Wilhelm Car-
penter, Helmholtz, Bernstein, Ladd, Mach i Wundt
w 1-em wydaniu swoich „Grundzüge der Physiolo-
gischen Psychologie” (Lipsk 1873 — 74). Do
przeciwników należą: Wilhelm James, Hugo Mün-
sterberg, P. Ziehen i większość spółczesnych fizyo-

Innes Jerzy — Innocency II, papież.

1003

logów i psychologów, opierających się na gruncie doświadczalnym. Nietylko wykazano, że w skład poczucia wysiłku wchodzą niewątpliwie czucia mięśniowe, stawowe, ścięgniowe i skórne, lecz z naciskiem zaznaczono, że nie mamy żadnych dowodów, iżby sprawie innerwacyi odpowiadało jakieś czucie swoiste; wszystkie zaś poruszono dowody, czerpane z przypadków patologicznych, zostały krytycznie obalone. Wszystkie domniemane dowody i krytyczne przeciwnikom zarzuty zebrał H. Beauinis w dziele: „Les sensations internes” chapitre XI, 100—115 (Paryż 1889). Ziehen pisze: „Przedewszystkiem brak wszelkiej podstawy do przyjmowania odrębnych czuć innerwacyjnych, któreby nas powiadamiały wobec ruchów czynnych o ilości stosowanej innerwacyi” („Zasady psychologii fizyologicznej” str. 59, Warszawa 1900). — Literatura: Bain „Senses and intellect” wyd. 4-e, str. 79—80); Carpenter „Mental physiology”, wyd. 6, str. 388; Bertrand „La psychologie de l’effort” (Paryż 1889), str. 96—125; Mach „Die Bewegungsempfindungen” (Lipsk 1875); Delabarbe „Ueber Bewegungxempfindungen”, (Lipsk 1891); James „Principles of psychology” (Londyn 1891) tom II, 493—522.
Ad. M.

Innes Jerzy, współczesny malarz - pejzażsta amerykański (* d. I maja 1825 r. w Newbourgh, w okolicy New Yorku). Wyznawca swedenborgizmu, wątełnego zdrowia (epileptyk), Innes przemieszkuje naprzemian w kraju rodzinnym i we Włoszech (od 1870). Obrazy jego niewielkie są wartości, najlepsze z nich przypominają rodzaj Th. Rousseau; są to: Brzeg lasu, Dolina cieniów śmierci, Widzenie apokaliptyczne Nowej Jerozolimy, Burza, Południe w porze letiej, Zmrok i inne.
S. S.

Innichen, uzdrowisko górskie w Tyrolu; 1085 metr. n. p. m.
Dr J. M.

Innobyt, byt inny, odmienna postać pewnego bytu, byt w postaci przeobrażonej. Tak przetłomaczył Bronisław Trentowski termin Hegla „das Anderssein”, oznaczający przyrodę jako objawienie się w postaci zjawiskowej, uprzedmiotowienie się idei bezwzględnej („Encyklopaedia der philosophischen Wissenschaften” wyd. Rosenkranza 1870, § 91).
Ad. M.

Innocency I, papież, św. (402—417), zasiadłszy na Stol. Apost. po Anastazym I, wydał bardzo wiele postanowień i dekretaliów: duchowieństwu nakazywał poświęcać się wyłącznie sprawom powołania, pisał w obronie świętości małżeństwa, celibatu kapłańskiego, przestrzegał łączności biskupów ze Stol. Apost. Czuwał nad całym Kościołem; we wszystkich ważniejszych sprawach w Wschodzie głos zabierał i wydawał decyzye. Bronił św. Chryzostoma i, choć ten umarł na wygnaniu, zmusił biskupów wschodnich do umieszczenia jego imienia w dyptychach. Chwałił biskupów Afryki za gorliwość w przestrzega-

niu czystości Wiary i przysłane sobie przez nich do zatwierdzenia postanowienia synodów, oraz kłątwy na Pelagiusza i Celestysusa swoją powagą popierał (417 r.). Sś. Augustyn i Hiecinim cieszyli się jego przyjaźnią. Kościół polyczył go w poczet świętych i dzień 28 lipca na święto jego wyznaczył. Za I-go Alaryk na czele Gotów obległ Rzym. Po śmierci I-go rządy Kościoła objął Zozym.

Innocency II, papież (1130 — 1143), Grzegorz Papareschi, wybrany został przez część kardynałów po śmierci Honoryusza II. Jeszcze za życia Honoryusza starania o tron papieski podjął kardynał Piotr Leonis. Obawiając się, aby zasiadł na stolictwo Piotrowej kardynał osławiony z chciwości, pychy i życia wcale niekościelnego, kardynałowie, popierani przez dom Frangipanich, gdy Honoryusz oddał ostatnie tehnienie, wybrali Grzegorza, znanego o uczciwości i surowości obyczajów. Mimo, iż obiór był zupełnie legalny, zwolennicy Piotra, zebrani w kościele św. Marka, jego okrzyknęli papiežem i w ten sposób powstał Anaklet, antypapież, który przez 8 lat zakłócał pokój w Kościele. Anaklet, oparty na swej moźnej rodzinie, rzucając hojnie pieniędzmi, owładniał bazyliką św. Piotra, I-go obległ w domu Frangipanich, tak, że papież, czując chwiejący się grunt pod nogami, potajemnie opuścił Rzym, przez Pizę, Genuę chroniąc się do Francyi. We Francyi wtedy najwyższe poweri uzywał św. Bernard. Jemu-to polecił Ludwik VI zbadać i rozstrzygnąć kto jest prawym papiežem, i gdy Bernard opowiedział się za I-ym, Francya, następnie Hiszpania, Anglia, Niemcy uznają prawdziwego papieża. Anaklet tymczasem utwierdził się w Rzymie. Środków materyalnych mu nie brało, bo i po swym撇ieadzie, zbogaconym życzie, posiadał majątek i, władnać Rzymem, nie wahał się łupić kościołów. Zjednał sobie Rogera, hr. Sycylii, nadając mu tytuł królewski, — „Syn grzechu, bestya apokaliptyczna”, jak go nazywał św. Bernard, nie myślał uściąpić. Na soborze w Reims, w 1131 r., złożyły I-emu, jako papieżowi, hołd: Anglia, Francya, Niemcy, Kastylia, Aragonia; Lotaryusz przyobiecał pomoc zbrojną: papież w towarzystwie Bernarda wyruszył w drogę do Rzymu (1132). Po drodze, w Placencyi, spotkał się z Lotaryuszem i razem stanęli w Rzymie. Papież zamieszkał w Lateranie, cesarz na Awentynie, Anaklet zamknął się w zamku św. Anioła. Papież i cesarz nie chcieli krwi przelewu; postanowiono sprawę pokojowo załatwić. Wśród układów, od których Anaklet się uchylał, nastąpiła koronacja Lotaryusza na cesarza u św. Jana na Lateranie (4 czerwca 1133); I. obdarzył go inwestyturą na ziemie allodyalne po hr. Matyldzie, z zachowaniem praw i daniny dla Stol. Apost. Antypapież, mimo starań św. Bernarda i św. Norberta, uściąpić nie chciał, a że Lotaryusza sprawy państwowe wzywały do Nie-

Innocenty IV.

1005

w Niemczech. Otton IV został ogłoszony za pozbawionego korony, a na stolicę powołano Fryderyka. Ten chętno przyjął wezwanie i, opatrzony przez I-go pieniędzmi i rekomendacyami, wyruszył do Niemiec. W Moguncy i 6 grudnia 1212 r. Fryderyk został ukoronowany; w Eger na wielkim sejmie w lipcu 1213 r. wygłosił swą wdzięczność I-mu, „swojemu dobroczyńcy i opiekunowi, którego staraniem został wychowany, obroniony i wywyższony”, i w dokumencie ze złożą bullą przyrzekł Kościołowi cześć i posłuszeństwo, wolność wyborów, zrzekł się jus spoliі (zabierania majątku po zmarłych prałatach), obiecał czynną pomoc do wykorzenienia herezyi, do odzyskania Państwa Kościelnego. Otton ze 100000 armią wystąpił przeciw Fryderykowi. Zbrojne spotkanie nastąpiło pod Bouvines około Lille 27 listopada 1214 r. Pokonany Otton w dziedziczym Brunswiku życia dokonał, przed śmiercią (1218) jednając się z Kościołem. — I. poduiósł powagę Stol. Ap. nietylko w Niemczech. Filipa Augusta rzuceniem interdyktu do Francyę zmusił do stosowania się do prawa małżeńskiego kościelnego. Tegoż środka użył względem Alfonsa IX, króla Leonu. Królowi ceskiemu przyznał tytuł królewski i połecił ukoronować go, zarówno jak i króla bulgarskiego. W Polsce upomina Władysława Laskonogiego, by ten szanował wolność Kościoła (ob. K et lícz). W liście z 1207 r. upomina Polaków, by dobrą monetą płacili świętopietrze, w liście z 1212 upominaRESULTATI polskich i pomorskich, by nie krywdzili nawróconych Prusaków. Wnika w sprawy Szwecy, Norwegii, Danii. Prowadzi walkę z Janem Bez ziemi (ob.). Pośród tych różnorodnych spraw organizuje nową wyprawę kryżową (1200 r.). Wnika we wszystkie szczegóły przygotowań do niej, zmienia warunki układu rycerstwa z Wenecyą o przewiezienie, a gdy rzeczpospolita skłoniła Krzyżowców do wyprawy na Dalmacyę, rzuca kłątwę (1203). IV wyprawa się nie udała; I. organizuje V-ą, ale śmierć nie pozwoliła mu jej do skutku doprowadzić. Troszcząc się o rozwój życia w Kościele, walczy się przeprowadzić zbawienne reformy i w tym celu zwołuje XII sobór powszechny (IV Laterański), w 1215 r., na którym postanowiono 70 dekretów w dziedzinie dogmatów i moralności chrześciańskiej, zachowano różnorodność obrządków w Kościele, zastosowa no przeciwko herezyi Berengaryusza termin nowy „przeistoczenie” (transubstantiatio). Ale i poza pracami na soborze wydał praw wiele. Liczba wydanych przez niego dekretów przewyższa liczbę标的 wychów z njegopoprzedników. Listy jego są to arcydzieła w swoim rodzaju, niezrównane pod wzdłużem powagi stylu, jasności, ścisłości. Hurter w swej historyi I-go III powiada, że po Grzegorzu VII na stolicy Piotrowej nie zasiadał papież znamienitszy od I-go nauką, czystością życia i zasługami oddanemi Kościołowi. I. po-

pierał sztuki piękne, miałował architekturę i wzniósł wiele budowli. Zmarł na febrę. Po nim wybrany został Honoryusz III. Pism I. pozostawił wiele w materyi prawa i o mszy młór, liczbę listów jego podają na 5500. Najzupełniejsze wydanie prac I-go znajduje się w Migne'a „Patrologia lat.” (t. 214 — 217). Najznakomitsze dzieło o I-ym III: Hurter „Geschichte Innocenz der Dritten und seiner Zeitgenossen” (4 t.).

Innocenty IV, papież (1243—54), Sinibald Fiescho, syn Hugona, hrabiego Lawonii, wychowaniec akademii w Bononii, sławny prawnik, po śmierci Celestyna IV przez garść kardynałów w Anagni wybrany został na papieża. Odrazu znalazł się w trudnym położeniu, bo objął rzady podczas zatargu Kościoła z Fryderykiem II, wyklętym przez Grzegorza IX. Naprężno starał się o przeprowadzenie zgody. Zła wola Fryderyka stała na przeszkożde (Huillard - Bréholles V 1037 i nast., 1112 i nast., 1165 i nast.). Papież zagrożony prosił Rzeczpospolitą Genueńską o pomoc i na jej galerach potajemnie przez Civita-Vecchia, Genuę udął się do Lugdunie, dokąd w następnym r., 1245, zwołał sobór powszechny (Bréholles VI 2, 35, 90, 112, 123, 247 i nast.). Ucieczka I-ego wielkie wywarła wrażenie wśpiecie chrześciańskim; na sobór (XIII powszechny) przybywano licznie; Fryderyk został wezwanь, by przybył dla usprawiedliwienia się. Zamiast cesarza przybyli jego pełnomocnicy: biskup z Fryzyngi, wielki mistrz Zakonu niemieckiego i Piotr de Vineis; kierował nimi Tadeusz z Suessy, który wobec niepomyślnego dla cesarza wyniku badał zatargu apellował do Boga, innego papieża i innego soboru. Fryderyk został złożony z godności cesarskiej. Na niczem spełzyły usiłowania Ludwika IX, by pogodzić cesarza z papieżem (Bréholles VI 348 i nast.). Zawrzała wojna: Henryk Raspe obrany został na miejsce wykłetego i złożonego Fryderyka. Śmierć Raspego (1247) poprawiła położenie Fryderyka, lecz papież ponowił 1248 r. w Wielki Czwartek ekskommunikę. Fryderyk umarł w r. 1250. I. postanowił raz na zawsze usunąć Hohenszaufów od tronu. Na cesarza rzymskiego popierał Wilhelmę, hrabiego Hollandyi, a królestwo Neapolitańskie ofiarowywał Karolowi d'Anjou i Ryszardowi, hr. Kornwalii, i dopiero gdy ci propozycyę odrzucili, a opiekun małołniego Konradyna, Bertold z Hollandburga, usilnie polecał go łasce papieskiej, zgodił się I. oddać Konradynowi, gdy dorośnie, królestwo Obojga Sycylij, tymczasem uznając go królem jerozolimskim i księciem Szwabii. Umarł I. w Neapolu; po nim obrano Aleksandra IV. — Wojna z Fryderykiem, wielkie jej koszta, były powodem, że I. często odwoływał się do hojności wiernych i nakazował presyłanie ofiar dla Stolicy Apostolskiej: stąd niechęci i posądzanie o chciwość. Do Polski I. kilkakrotnie przysyłał legatów. W r. 1243 legat Wilhelm, karynał-biskup Sabiny, urządzał hierarchię w Pru-

1006

Innocenty V — Innocency VIII.

sach i na Inflantach. W r. 1247 kardynał-dyakon Piotr głosił krucyaty przeciwko Fryderykowi (Theiner Mon. Pol. et Lith. I 75, 89, 90, 751). Opizon, opat messański, w r. 1246 — 1254 miał obszerne pełnomocnictwo do reformowania Kościoła polskiego, głoszenia krucyaty przeciwko Tatarom, zbierania świętopietrza (Theiner 107, 119); w r. 1246 koronował w Drohiczynie DanIELA, księcia halickiego, na króla (Długosz „Hist. Pol.” II 309 wyd. Przeźdz.). Kardynał Hugo w r. 1251 do 1253 bawił z postannictwem zaprowadzenia reform. I. za opłatą daniny na rzecz Stolicy Apostolskiej zatwierdził Krzyżaków we władaniu ziemią Chełmińską (Theiner I, 78); kazał koronować Mindowego na króla i założył biskupstwo na Litwie (Theiner 104, 111, 120). Wreszcie I. dał Joachimowi, królowi norweskemu, koronę królewską, ziożył z tronu króla portugalskiego Sancheza II, ekskommunikował Jakóba, króla Aragonii, za bezprawie popełnione względem biskupa Gerony, szerzył działalność inkwizycyi, nawoływał do wojny z Tatarami, wysyłał poselstwo do Batu - chana, próbując na wróćić niewiernych na chrześciaństwo.— Z pism I-ego IV wyszły w Wenecyi (1570—1578): „Commentarium in 5 libros Decretalium” i Listy. Część listów znajduje się w Balure’a „Miscellanea” t. III, Huillard-Bréholles’a „Hist. dipl. Frid. II” i innych. Odnoszące się do Polski—w Theiner na „Mon. Pol.” t. I, Bielowskiego „Mon. Pol.” t. II, Piekosińskiego „Kod. dypl. katedry krak.” t. I. Żywot I-go napisał spowiednik jego, franciszkanin, późniejszy biskup Assyżu, Mikołaj de Curbio.

Innocenty V, papież (od stycznia do czerwca 1276 r.), Piotr z Tarantaise w Burgundyi, młodo wstąpił do dominikanów, był prowincyalem, arcybiskupem Lionon został w r. 1272, kardynałem Ostyi i Veletri w r. 1273, po śmierci Grzegorza X w Arezzo został wybrany na papieża według nowych postanowień XIV soboru powszechnego. W czasie krótkiego swoje pontykatu pracował nad zjednoczeniem Kościołów i uorganizowaniem krucyaty. Jego „Commentaria in 4 libros sententiarum” wyszły w Tuluzie 1751—52, a „Commentarii in epistolas s. Pauли” pod imieniem Mikołaja de Gorram w Kolonii 1478, Antwerpii 1693. Po I-m V obrany został Adryan V.

Innocenty VI, papież (1352—62). Po śmiertci Klemensa VI wybrany został w Avignonie kardynał Stefan Aubert, profesor obojga praw w Tuluzie, biskup Noyon, od r. 1341 Clermontu, następnie poseł francuski przy Benedykioe XIII, przez Klemensa VI mianowany kardynałem - biskupem Ostyi (1352). Miał sławę uczonego prawnika i pastерza pełnego gorliwości; o nim mawiał Petrarka: „Magnus vir et juris consultissimus”. Wybrany na papieża, unieważnił przedwyborcze postanowienia kardynałów, zreformował dwór papieski i kardynałów, przeprowadzając

skromność i prostotę w otoczeniu, zabronił kumulacyj (ob.) beneficyów kościelnych, domagał się rezydencyj prałatów w ich dycezyach, pragnął zakończyć pobyt papieski w Avignonie. Do boku swego powołał Idziego Alvarezza d'Albornoz i przez niego przeprowadził uspokojenie wrzenia w Italii. Połączenie Kościołów leżało mu bardzo na sercu, przytem myślał nad urządzeniem krucyaty przeciwko Turkom. W tym celu prowadził układy z Duszanem, królem serbskim, od r. 1354 (ob. Stefan Silny) i Janem Paleologiem, do którego wysłał w r. 1356 karmelitę, Piotra Thomasiusa. I. VI ogólnie był czczony, jeden tylko podnoszono przeciwko niemu zarzut, że kierował się nepotyzmem, wynosząc swoich krewnych na godności kościelne. W stosunkach swoich z Polską używał I. swego wpływu, aby Kazimierza Wielkiego pogodzić z żoną Adelaidą oraz z Krzyżakami; oddawał część świętopiętrza na walki z Tatarami i Litwinami (Theiner „Mon. Pol.” I 545, 560, 581, 588, 556, 558, 577—578); dla podniesienia życia religijnego wyznaczał z miejsco-wego duchowieństwa wizytatorów klasztorów (tamże 559, 579, 576, 562). Umarł I. w Avignonie; po nim panował Urban V. Listy I-ego znajduje się w Bibliotece Watykańskiej; część ich wydali Bzowski i Raynold w Baroniusza „Annual. ecccl. contin.”. Biografia u Baluziusza „Vitae Par. aven.” (I 321—362).

Innocenty VII, papież (1404—1406), kardynał Cosmato Migliorati, rodem z Sulmony, w Abruzzach, przez Urbana VI mianowany arcybiskupem Rawenny i Bolonii, przez Bonifacego IX kardynałem; w ciężkich czasach Kościoła objął rządy papieskie w spuściźnie po Bonifacym. Schizma podzieliła Kościoł: połowa wiernych uznawała Benedykia XIII, antypapiża, połowa ziożała hołd nowemu papieżowi. I. naprężno za pomocą układów chciał usunąć zgorszenie z Kościole; usiłowania natrafiły na złą wolę antypapieża. Uzoność, nieskazitelność obyczajów, prostota—były przymiotami I-go, — niestety! nepotyzm, wybitna jego wada, rzucał cień na tę postać.

Innocenty VIII, papież (1484—1492), kardynał Jan Chrzciciel Cibo, z rodziny greckiego pochodzenia, która, osiadłszy w Genui, doszła do zamożności i znaczenia. Jan Cibo, po burzliwej młodości, ojciec dwojga dzieci: Teodoryny i Franciszka, wszedł w związki małżeńskie (Hergenroether „Hist. de l'Egl.”, IV 659), a zostawszy wdwocem, poświęcił się stanowi kapłańskiemu. Zdolność w przeprowadzaniu rozmaitych spraw, charakter łagodny i spokojny pomagały mu w pozyskiwaniu coraz wyższych stopni w hierarchii. Paweł II mianował go biskupem Sarony, Sykstus IV—kardynałem. Po śmiertci Sykstusa IV wybrany został na papieża. W rzędzie papieży plemiących się nepotyzmem I. wybitne zajmuje miejsce; poza tem innych nie miał zarzu-

Innocenty IX — Innocenty XI.

1007

tów; przynajmniej gdy już został papieżem.—
Myślał o wojnie przeciwko Turkom, ale walka
z Ferdynandem, królem Neapolu, nie pozwoliła
mu zająć się tą sprawą. Królowi Aragonii,
Ferdynandowi, pozwolił użyć dochodów kościel-
nych na wojnę z Maurami, a po zdobyciu Gra-
nady nadał mu tytuł „katolicki". Surowo ka-
rać zalecał praktyki czarownictwa w Niemczech,
starał się opanować ruch husycki w Czechach,
potępił 900 zdań Mirandoli (ob.), kanonizo-
wał margr. Leopolda austryaackiego. Za niego
znajdował się w Rzymie Zyzym (v. Dźem), brat
sułtana Bajazeta II, za którego trzymanie w nie-
woli sułtan zobowiązał się płacić papieżowi
40000 dukatów rocznie. I. umarł w 1492 r.;
po nim panował Aleksander VI.— Życiorys I-go
„Joh, Burhardi Argentin. Diarium".

Innocenty IX, papież (1591), Jan Antoni
Facchinetti, rodem z Bolonii, odznaczał się
pobożnością i zamiłowaniem ascezy. Był bisku-
pem Nicastro, nuncyuszem Piusa V przy senacie
weneckim do popierania wojny przeciwko Tur-
kom; Grzegorz go mianował tytularnym patryar-
chą jerozolimskim i kardynałem. Po śmierci
Grzegorza XIV wybrany na papieża, rządził przez
dwa miesiące (list. i grudz.) Kościołem. Wy-
dał wiele rozporządzeń względem należytego
administrowania Państwem Kościelnem. Moral-
nie i materyalnie popierał Ligę we Francyi (ob.).
Umarł d. 31 grudnia 1591 r.; po nim wybrano
Klemensa VIII.

Innocenty X, papież (1644 — 1655), Jan
Chrzciciel Pamphili, Rzymianin; kardynałem

mianowany przez Urbana VIII, wybrany został
po nim na Stol. Apost. Po objęciu rządów na-
kazał uczynić dochodzenie w sprawie nadużyć,
popełnionych przez rodzinę zmarłego papieża,
Barberinich. Ci schroniły się do Francyi i wy-
łącznie dzięki prośbom dworu francuskiego mo-
gli powrócić do Rzymu i odzyskać swe godno-
sći i majątki. I. był nieskazitelny pod wzglę-
dem obyczajów, atoli gorsząca słabość jego dla
rodziny, a głównie bratowej, Olimpii Maildachini,
naraziła go na wiele oszczerstw, których bez-
zasadność dostatecznie wykazał Ranke w „Die
röm. Päpste" (III, 38 i nast.). Uległość dla ro-
dziny, powodowanie się wołą bratowej, która
samowładnie w domu jego rządziła, zatrzyły wie-
le chwil w życiu papieża. Sprawami Kościoła
kierował I. dobrze. Starał się podnieść życie
klasztorów i te, które odstąpiły od ducha zało-
życieli, znosił (kongr. orm. św. Bazylego, Dobre-
go Jezusa w Rawennie), zarówno jak i inne,
w których mała liczba zakonników nie pozwała-
ta na zachowanie reguły.—Potępił 5 zdań Jan-
seniusza, pomagał katolikom irlandzkim; królowi
polskiemu, Władysławowi IV, postał 30000 sku-
dów na wojnę z niewiernymi; Wenecyę wspierał
przeciwko Turcyi; przyczynił się bardzo do upięk-
szenia Rzymu. Za niego powrócili na łono Ko-
ścioła: Ulryk wirtemberski, Jan Fryderyk brun-
świcko-lüneburski, Ernest heski. Po nim na
Stolicę Apostolską wszedł Aleksander VII.

Innocenty XI, papież (1676 — 189), Bene-
dykt Odescalchi, ur. w Como. Błędnie
z daje się, mówi o nim Bayle, że służył woj-
skowo w Polsce, Niemczech i Flandryi (Lam-
bertini „De canon. sanct.", lib. 3 cap. 21 n.
13). Po ukończeniu nauk teologicznych, w któ-
rych stopień doktora w Neapolu otrzymał, posu-
wał się Odescalchi po stopniach hierarchii.
Urban VIII mianował go protonotaryuszem apo-
stolskim, Innocenty X—kardynałem; po śmierci
Klemensa X wybrany został na papieża. Gorliwy,
sumienny, wróg nepotyzmu, nowy papież czuwał
nad czystością obyczajów w duchowieństwie,
w wyborze na godności kościelne kierował się
jedynie zasługami, zaprowadzał sumienną gospo-
darkę w rządach, znosił przywileje, porządkowi
i sprawiedliwości szkodzące. To ostatnie nara-
ziło I-go na zatarg z Ludwkiem XIV. Posło-
wie państw posiadali przywilej eksterrytoryalno-
ści. W Rzymie rozciągnięto to przez praktykę
lat na całe dzielnice miasta, przyległe do pała-
ców posłów. Ponieważ wskutek tego działały się
nadużycia i zbrodniarze w ten sposób uwalniaли
się od kary, I. zniósł zwyczaj po porozumieniu
się z dworami. Ludwik XIV czuł się obrażo-
nym rozporządzeniem i rozpoczął wojnę z pa-
pieżem—moralną, próbując zorganizować Kościół
narodowy francuski (ob. Gallikanizm), aktual-
ną, wyprawiając Lavardina z wojskową eskortą
do Rzymu i zajmując Venaissin i Avignon (1688).
I. był niewzruszonym i wreszcie Ludwik ustąpił,

Fig. 202. Innocenty X, papież.
(Kopia z obrazu Velasqueza, w Galeryi Doria w Rzymie).

Encykli. Powsz. Ilustr. Zesq. 240. T. XXX.

127

Innominati — Inusbruck.

1009

leryach: berlińskaiej, monachijskiej, petersburskiej i frankfurckiej (nad Menem). S. S.

Innominati contractus. Według prawa zrymskiego umowy rzeczowe dzielą się na kontrakty rzeczowe imienne (contractus reales nominati) i kontrakty rzeczowe bezimienne (innominati). Powstanie tych drugich polega na prostem przypuszczению prawnem (fictio), że kto się ze stosunku obowiązkowego uiszcza, czyni to w dwojakim celu: raz solvendi animo, drugi raz credendi animo, to jest w celu uczynienia strony przeciwniej dłużnikiem. Wskutek rzeczonej fikcyi prawnej zamieniało się każdy zobowiązanie naturalne obustronne, z umowy powstałe, wchili uiszczenia się z długu przez stronę jedną na zobowiązanie jednostronne cywilne, a czyn uiszczenia się z długu, wskutek którego zamania rzeczona miała miejsce, poczytywano za czyn zawarcia umowy rzeczowej, którą nzwano bezimienną. Ze względu na stosunek między świadczeniem, które ma ten skutek, że jedna osoba staje się wierzycielką drugiej, a świadczeniem, do którego wykonania dłużnik tamtej osoby jest obowiązany, odróżnia prawnik Paulus cztery kategorye umów bezimiennych (do ut des, do ut facies, facio ut facias, facio ut des). Do dochodzenia pretensyj z kontraktów powyższych wynikających służyła: actio praescriptis verbis. Umowy rzeczowe bezimienne miały tę właściwość, że było wierzycielowi wołno, dopóki dłużnik nie uścił się z długu, rozwiązać kontrakt przez wezwanie dłużnika, aby mu rzecz odebraną oddał. Powyższe prawo zwano ius poenitenzi; nowsze prawodawstwa nie znają kontraktów rzeczowych bezimiennych, gdyż uświęciły ogólne prawidło, że z wszelkiej umowy między stronami, w jakikolwiek sposób zawartą była, rodzi się zobowiązanie cywilne; z czego samo z siebie wynika, że niema w dzisiejszem prawodawstwie żadnej potrzeby uświęcać fikcyi prawnej, iż uiszczający się ma animum credendi. — Porów. Pfordten „Ueber die Aufstellung eines praktischen Systems der Verträge” (por. jego „Abhandlungen”); Accarias „Théorie des contrats innomés” (1866); Gradenwitz „Interpolationen in den Pandekten” (1887, str. 174). Dig. XIX 5. Cod. IV 64. T. D.

Innotescencya. W przewodzie sądowym polskim nazywa się I-ą zawiadomienie stron interesowanych przez magistraturę. W szczególności w przewodzie granicznym (ob. Dukt, Graniczne prawo w Polsce) nazywano I-ą wedle t. zw. Formula processus indiciarii z r. 1523 zawiadomienie podkomorzego, iż wyznacza stronom termin, w którym zjedzie na miejsce sporu. Takie zawiadomienie, wydane przez kommissarzy, wyznaczonych do rozgraniczenia dóbr królewskich od prywatnych, nazywano I-ą. Innotescencya znaczy wreszcie często to samo, co cytacja, to jest pozew. Dr AL. W.

Innsbruck, stolica Tyrolu, w pięknej miejsćowości, 570 metrów nad poziomem morza, na obu brzegach Innu, niedaleko od uścia Sillu podbudowana, przy liniach dróg żelaznych, z Kufsteinu do Ali i z I-u do Bregenz, na szerokiej płaszezyźnie, ograniczonej od północy przez strome skały Alp Wapiennych (Solstein 2655 m., Brandjoch 2580 m., Frauritt 2377 m., Sattelspitz 2287), od południa przez odnogi Stubaer i Zillerthalier Alpen (Saile 2406 metr., Waldrastspitze 2719 m., Patscher Kofel 2148 m.). Miasto ma szerokie ulice i wiele godnych uwagi budowli; przez Inn prowadzą trzy mosty żelazne. Z kościołów na uwagę zaśliguje zwłaszcza Franciszkański czyli Dworski, zbudowany poPRIEDEZIUSZLIWOSZCZESNYM MUSEUM Z NAGROBKA MAKSYMILIANIA I, ORAZ POMNIKI: Andrzejowa Hofera, Speckbachera, Haspingera i Tyroleczyków, poległych w latach 1796-1809; z innych budowli: pałac cesarski (zbud. 1766-70), zamek książęcy (zbud. w 1425), ratusz, teatr miejski, muzeum, gmachy sejmu krajowego, poczty (dawny pałac książąt Thurn i Taxis) i pałac sprawiedliwości (1887). W I-u znajdują się pomniki: Waltera von der Vogelweide, Rudolfa IV, aryeksięcia Leopolda, pomnik na ceść opuszczenia kraju przez wojśka francuskie i bawarskie w 1703 r. i łuk tryumfalny, wzniesiony z okazyi małżeństwa cesarza Leopolda II. Na kórze Isel w 1893 wystawiono pomnik Andrzejowi Hoferowi (dzieło Nattera).—I. liczył w 1900 r. ok. 26000 mieszk., przeważnie Niemców katolików (w tem 2000 wojska). Pod względem przemysłu I. odznacza się wyrobami bawełnianemi, fabrykacyją sukna, tkanin jedwabnych, wstążek, bielizny, kapeluszy łomkowych, mebli, machin, ciast, surrogatów kawy, mydła, świec, piwa i t. d. Znaczy jest też handel. Podczas lata przybywa do I-u wielu cudzoziemców (w 1892 r. 46 528). I. jest siedzibą namiestnictwa, wyższego sądu krajowego, krajowej dyrekcyi skarbowej, dyrekcyj: poczt, telegrafów, lasów i dóbr państwa, izby handlowej i izby rzemiosł, krajowej rady rolniczej, sejmu tyrolskiego i kommendy 14-go korpusu armii. Z zakładów naukowych zastugują na uwagę: uniwersytet Leopolda Franciszka, założony przez cesarza Leopolda I w 1677, powiększony w 1858 o wydział teologiczny, w 1869 o lekarSKI. W 1893 uniwersytet liczył 88 profesorów i 960 studentów. Biblioteka o 100 000 tomów; instytuty: anatomiczny, patologiczny i fizyologiczny; laboratoryum chemiczne i ogród botaniczny, słynny z licznych okazów flory alpejskiej; giumazyum, szkoła realna, szkoła nauczycieli i nauzycielek, szkoła rzemiosł i akademia handlowa. Klasztorów jest w I-u osiem, w tej liczbie najstarszy niemiecki klasztor kapucynów (założony w 1594); oprócz tego miasto posiada filię banku Austro-wegierskiego, kasę oszczędności, lombard miejski i dom sierot, telefony, oświetlenie gazowe.

1010

Inns of Court — Inoceramus.

we i elektryczne. — Dzieje. Na znaczenie położenia I-u, na północnym końcu drogi przez Brenner, zwrócili byli już uwagę Rzymianie, którzy założyli tu osadę Veldidena, na miejscu dzisiejszego Wilten (przedmieście I-u). Podczas wielkiej wędrówki narodów osada ta została zburzona; w 1128 powstał w Wilten klasztor Norbertanów, a na górze Ambras pod I-em hra-biowie Innthalu wybudowali zamek. I., wymie-niony najwcześniej w dokumencie z 1028, należał do klasztoru Wilten. Później powstała na lewym brzegu Innu u przeprawy przez rzekę osada; w miejscu tem zbudowano most, od którego wzięło nazwę miasto (Insbücke-I.). W r. 1239 ostatni z książąt Andechs-Merańskich, Ot-to, nadał I-owi prawa miejskie. W 1363, po przyłączeniu Tyrolu do Austriy, I. stał się stolicą kraju. Znacznie uświetnił miasto długi pobyt Maksymiliana I i książąt tyrolsko-habsburskich. Nowy wzrost miasta datuje się od wieku XIX. — Por. Zoller „Geschichte und Denkwürdigkeiten der Stadt Innsbruck” (tamże 1816—25, 2 tomy); B. Weber „Innsbruck” (tamże 1838); Probst „Geschichte der Universität in Innsbruck” (tamże 1869); Gwercher „Innsbruck und dessen nächste Umgebung” (tamże 1880).

Inns of Court — tak nazwają się zgromadzenia prawników w Anglii, które posiadają wyłączne prawo wysyłania, delegowania członków XIII stulecia, a powstanie swe zawdzieczają one sekularyzacyi obrony prawnej w sądach. Cztery są takie zgromadzenia: Lincoln's Inn, the Inner Temple, the Middle Temple and Gray's Inn. Każde posiada salę jadalną (duining-hall), bibliotekę i k Filipę. Każde zgromadzenie pobiera znakomite dochody od obrońców (barrister), zamieszkujących w domach zgromadzeń, akażdem z osobna rządzi nieodpowiedzialny zarząd (the Benchers), wybierany przez członków zazwyczaj z magistratury sądowej. Inns of Court posiadają liczne przywileje: prowadzą wykłady prawa dla młodzieży prawniczej przezuazzone i poddają egzaminowi kandydatów na obrońców. Służy im władza dyskrecyonałna w zakresie przyjmowania lub odrzucania kandydatów (bez podawania mołtywów). W rękach zgromadzenia spoczywa władza dyscyplinarna: może ono pozbawiać członków wykonywania adwokatury (charakterystyczna terminologia — power to disbar); od orzeczenia w tym względzie Bencher'ów służy apellacja do sędziów. Kara dyscyplinarna stosowana jestak bywa tylko w wypadkach ważnych przestępstw kryminalnych oraz wyjątkowej obryka kodeksu moralności zawodowej. Wina musi być stwierdzona w formalnym procesie sądowym (tajnym). Poza wyliczonimi powyżej istniejącajszcze mniejsze zgromadzenia (np. policytorów). — Por. w Encyklopedyi Chambersa, oraz obszerny wykład u Franqueville'a „Le système judiciaire de la Grande Bretagne” (1893). S. P.

Ino (po grecku Ἰνώ, genit. Ἰκοδός), 1) córka Kadmosa i Harmonii, siostra Semeli, małżonka Athamasa, króla Orchomenu, później władcy tessalskiego. Athamas spłodził z nią Larchosa i Melikertesa; z pierwszej żony jednakże, zwa-nej Nefelą, boskiem pochodzeniem się szczycącej, miał on jeszcze dwoje dzieci, Frikosa i Helę, a tym dokuczała macocha tak okrutnie (Frikosa np. chciałaa koniecznie bogom na ofiarą zabić), że Nefele we śnie im się ukazała i namówiła je do śpiesznej ucieczki z domu ojcowskiego. Bogini Hera, nienawidząca Ino ze szczęsgólnego powodu, gdyż wychowała w swym domu Dyonizosa, syna Semeli, pomieszała wtedy Athamasiowi zmysły, tak, że ten w przystępie szaleństwa pierwszego syna Inony, Larchosa, o skąłę roztrzaskał; Ino zaś z młodszym synem, Melikertesem, na szczyt stromej skały uciekła i tutaj razem z nim w przepaści morskie się rzućia. Lecz Afrodyta, matka Harmonii, albo też Dyonizos, według innej mitycznej opowieści, sprawiли, że władza morza, Poseidon, policzył odtąd matkę i syna pomiędzy opiekuńcze bóstw morskie, chętnie śpieszące rozbitki morskim z ratunkiem; a od tego czasu cześć oddawano Inonie pod przydomkiem Leukothei (Λευκοθεία—biała, lśniąca bogini), synowi zaś nadano odtąd miano Palaimona (Παλαια (μων). U Rzymian żwata się według greckich wzorów matka Alburnea—Mater Matuta, syn zaś—Portunus. Jako Leukothea uratowała ona Odysseusza po rozbiciu się łodzi jego przy wyspie Feaków, podając mu zbawczą chustę lśniącą (Homer. Od. 5, 333 i nast.). Kult bóstw tych znany był na wszystkich wybrzeżach Morza Śródziemnego; szczególnej sławy zażywały uroczystości, zwane Inoa (’Ινοα), na cześć Inony obchodzone na wyspie Krecie, w Megarze, Elei, Epidauros Limera, w Lakonii, Koryncie, na wyspie Lemnos, w Milecie, na Lamptakos, nawet w dalekiej Olehیدzie i w gallijtskié Massalii; w Koryncie gdzie, według miłycznej legendy, morze miało zwłoki Melikertesa na ląd wyrzucić, a później grób jego pokazywano, ustanowił uroczystości owe król Sisyphos, a od tego czasu święcono we dorocznie we sspaniłych igrzyskach istmijskich; tutaj też, w świątyni Poseidona, stały w jedną grupę złączone piękne posągi Inony i Melikertesa—Palaimona, przedstawionego, jak zwykle, w postaci chłopca na grzbiecie delfina.—Por. Paus. 1, 42, 8; 3, 25, 5; Aristot. Rhet. 2, 23; Hesiod. Theog. 976; Apollod. 3, 4, 2.—Ritschl „Ino Leukothea” (Bonn 1865). — 2) Nazwa 173-ej planetoidy. S. Drz.

Inoceramus Sow. (paleont.) (Catillus Brgt, Haploscapha Conr., Neocatillus Fischer), rodzaj małży (Mollusca lamellibranchiata) kopalnych, do rodziny Pernidae, do rzędu Anisomyaria zaliczony. Okrągława, jajowata muszla tych miesiąców, z 2-ych niezupełnie jednakowych połów żłožona, ozdobiona jest zwewnątrz współśrodkowo lub promienisto rozbiegającemi się liniami, opa-

Inochodcew Piotr — Inostrancew Aleksander.

1011

trzona wystającemi wponłužu przedniego końca
szeczytami, a na stronie zawiasowej zębów pozbawiona.
Wstępują one w formacych jury i kredowa-
je, szczególnej w środowiskowych i górnych warstwach kredy.
Do rodzaju I. zaliczane jeszcze
bywają: *Actinoceramus* Meek., *Volviceramus* Stol,
*Anopaea* Eichw.
K. K.-ć.

Inochodcew Piotr, astronom (* 1741-† 1806),
uczył się w gimnazyum akademickiem w Pe-
tersburgu, następnie studyował astronomię w Ge-
tyndze, 1768 został adjunktem akademii nauk.
W r. 1769 obserwował w Gurjewie na Uralu
wraz z Łowicem przejście Wenyry przez tarczę
śloneczną, poczem prowadził dostrzeżenia w Ca-
rycynie i Saratowie i ledwo ocalił życie, wpadł
szy w ręce Pugaczewa, który towarzysza jego,
Łowica, rzeczywiście powiesił. W r. 1779-83
oznaczył położenie geograficzne wielu miast na
południu Rossyi, w r. 1783 został członkiem
akademii nauk i profesorem astronomii w Pe-
tersburgu; był też inspektorem gimnazyum ak-
demickiego, a w r. 1797-1800 cenzorem w Ry-
dze. Liczne swe spostrzeżenia astronomiczne i
meteorologiczne ogłaszał w Pamiętnikach ak-
demii petersburskiej i innych pismach; między
innemi podał opis Kaukazu. Tłomaczył nadto
na język rossyjski Arytmetykę uniwersalną
Eulera, oraz kilka innych dzieł matematycznych i
przyrodniczych.
S. K.

Inocyte Fr. Jedna z podrodzin grzybów kapeluszowatych, z rodzaju *Agaricus*, z rodziny *Agaricaceae*, rzędu bdeł (*Hymenomyceses*), klasy podstawczaków (*Basidiomycetes*). Należą tu średniej, a nawet dość znacznej, wielkości, gatunki bdeł, o owocnikach w postaci płaskiego, niekiedy z zawiniętym do góry brzegiem, mięsistego kapelusza, z którego środka wychodzą walcową, miękki, włóknisty trzon, zawsze pierwścienia (*annulus*) pozbawiony. Powłokę (*volva*) napotykamy za to tutaj stałe; u starszych owocników szczątki jej w postaci włókien okrywają górną powierzchnię kapelusza. Na blaszkach, prócz podstawek (*basidia*) z żółtło-brunatnemi zarodnikami, mieszczą się w wielkiej ilości cystydy. Podrodzaj ten obejmuje kilka gatunków trafiających się dość często latem i jesienią po lasach, zaroślach, a niekiedy i koło dróg. Wszystkie niejadalne, a gatunek *I. rimosa* Bull. uchodzi nowet za jadowity. Jest to średniej wielkości grzyb, o kapeluszu brunatnym, długiemi włóknomi pokrytym, a po brzegu porozdzieranym. Również brunatne zabarwienie posiadają znajdujące się na dolnej powierzchni kapelusza blaszki. Trzon miękki, włóknisty, żółtawy lub zupełnie biały, o nasadzie bulwiasto- zgrubiałej. Wyróżniający się nieprzyjemnym zapachem grzyb ten trafia się dość często po lasach, zaroślach i około dróg.
J. Trz.

Inoderma Kth., rodzaj wodorostów, należący
do rodziny *Palmellaceae*, rzędu pierwotkowych
(*Protococcales*), klasy zielenic (*Chlorophyceae*);

wstępuje w postaci zielonego nalotu na wilgot-
nem drzewie, murach i t. d. Nalot ten, jak
wskazuje nam mikroskop, składa się z jednej
warstwy bardzo małych owalnych, zielonych ko-
mórek, ułożonych szeregiem i otoczonych śl-
zem. Jedyny gatunek: *I. lamellosum* Kth. J. Trz.

Inokulizacya, ob. Szczepienie.

Inolit, minerał, jest to jedna z licznych od-
mian wapienia naciejkowego, zawierającego licz-
ne odciski kości, mchów, liści i t. p. szczątków
organicznych, przeważnie rośliunych. Wapien
ten, kruchy i dziurkowaty, pochodzenia słodko-
wodnego, jest utworem niedawnym. Wstępuje
w wielu miejscach Włoch.
Z. W.

Inoloma Fr., podrodzaj grzybów kapeluszowa-
tych z rodzaju *Cortinarius*, należącego do ri-
dzy *Agaricaceae*, rzędu bdeł (*Hymenomyceses*),
klasy podstawczaków (*Basidiomycetes*). Wyróż-
nia się mięsistym, pokrytym łuskami kapeluszem,
oraz trzonem mniej lub więcej zgrubiałym u na-
sady. Obejmuje on dość duże, o fioletowem za-
barwieniu, grzyby. Ani trujących, ani jadalnych
gatunków podrodzaj ten nie zawiera. Jako przy-
mnofioletowem i *I. violaceus*—o jasnofioleto-
wem, później białawem zabarwieniu. Pierwszy
gatunek napotyka się w iglastych, drugi w li-
ściowych lasach.
J. Trz.

Inoróżki, ob. Heterocera.

Inostrancew Aleksander, geolog rossyjski (* 1843 r.). Nauki gimnazyalne i uniwersyteckie przechodził w Petersburgu; w uniwersytecie początkowo zajmował się chemią, potem, pod Holanem i Puzyrewskim, oddawał się geologii. W r. 1868 został kustoszem świeżo założonego gabinetu zoologicznego, w r. 1869 rozpoczęł wykłady w uniwersytecie jako docent prywatny, w roku zaś 1871 wysłano go w podróż naukową za granicę. R. 1873, osiągnawszy doktorat, otrzymał nominacyję na nadzwyczajnego, a w r. 1880 na zwyczajnego profesora geologii w uniwersytecie petersburskim, obok tego zaś wykładał geologię i mineralogię na wyższych kursach żeńskich, w instytucie technologicznym, w akademii sztabu generalnego, w akademii inżynierskiej i w wojskowo-lekarskiej. Dzięki jemu geologiczne Muzeum petersburskie stało się jednym z najzasobniejszych, wzbogaciwszy się osobliwie zbiorami, przez niego zdobytemi w podróžach naukowych, jakie w latach 1872 — 92 prawie nieustannie odbywał po całej Rossyi europejskiej, po Uralu i po Kaukazie. Od r. 1877 jest prezesem wydziału geologii i mineralogii w petersburskiem Towarzystwie przyrodznawców, a od r. 1888 prezesem rossyjskiego Towarzystwa antropologicznego. Bierze udział we wszystkich międzynarodowych kongresach geologicznych i jest członkiem filadelfijskiej Akademii nauk, obok tego zaś pracuje w kommissyi kanalizacyj Petersburga, Moskwy i innych miast

1014

Inowrocławskie województwo — Inozurya.

grunwaldzkich król, po zwycięstwie, w Inowrocławiu odebiał wiadomość oszczegliwej bitwie pod Koronowem, skąd wielkie zastępy jeńców do tego miasta przybywały. Ale w roku 1430 Krzyżacy znowu underzyli na I. i spalili go, przyzem i archiwum miejskie zgorzało. Kazimierz Jagiellończyk w r. 1450 ponowił uległe zagładzie prawa i dla podźwignięcia mieszczan upozały ich trzecią częścią gruntów należących do wojtowstwa i nowemi przywilejami. Jeszcze lustracja z r. 1616 świadczy o stanie kwitnącym miasta: było wtedy dokoła murem, dwoma przekopami i dwoma wałami opasane: w murze było baszt szesnaście i trzy bramy; znaczne posiadało grunta i dziewięć wsi, nadanych od króla i Rzeczypospolitej. W r. 1656 Szwedź ze szczętem I. spalili; w w. XVIII znów znaczną przestrzeń zajmował, ale był licho z drzewa zbudowany i niezmiernie błotnisty. R. 1772 dołstał się pod panowanie pruskie. W r. 1792 liczył domów 291 i 1371 m-ców, w połowie Żydów; w r. 1811 domów 417 i 3106 m-ców; w r. 1837 m-ców 4 761, a w tem chrześcian 2 844, żydów 1917. — „Starożytna Polska” Balińskiego i Lipińskiego.

Inowrocławskie starostwo grodowe, w województwie i powiecie Inowrocławskim. Podług lustracyj z r. 1664 zaliczały się do niego: miasto Inowrocław i wsie: Jaczewo, Turzany, Samborz, Batkowo, Bombino, Wierzbie, Marulewo, Kotczyska, Nikorzyn, Jaksice, Orłów, Myszcza wice, Broniewo, Tuczno, Janikowo i Trzebiegoszcz. W r. 1771 posiadał je Józef Brzeziński, chorąży inowrocławski, opłacając z niego kwarty złp. 874 gr. 17, a hyperny złp. 1760 gr. 13. Na sejmie warszawskim z r. 1773 — 1775 stany Rzplitej nadały to starostwo w emitefytyczne posiadanie Brzezińskiemu.

Inowrocławskie województwo ustanowione zostało z części ziemi Kujawskiej około r. 1406 i pierwotnie zwane było Gniewkowskiem, już na sejmie horodelskim r. 1413 podpisał się Janusz z Kościelca, wojewoda gniewkowski. Używało tego samego herbu, co i województwo Brzesko-Kujawskie. Uchwała r. 1510 pozwoliła mu, wspólnie z województwem Brzeskiem, w Radziejowie sejmikować, gdzie obierało dwóch pośłów i deputata na trybunał. Popis czyli okazowanie rycerstwa, odbywał się pod Inowrocławiem. Niewielkie to województwo dzieliło się na dwa powiaty: Inowrocławski i Bydgoski, ale należała do niego także ziemia Dobrzyńska. W r. 1772 granicami województwa I-ego były: województwo Pomorskie i część Wisły, oddzielającej od województwa Chełmińskiego ze strony północnej; na wschód przedzielała Wisła od ziemi Dobrzyńskiej; na południu województwo Brzeskie, na zachodzie zaś przytykało województwo Gnieźnieńskie.

Inoziemcew Teodor (* † w Bielkinie [gub. Kałuska] d. 12 (24) lutego r. 1802 — † w Moskwie

w r. 1869), chirurg zasłużyony. I. był synem jeńca perskiego, przywiezionego do Rossyi przez hr. P. Buturlina. Po ukończeniu szkół w Charkowie wstał w r. 1819 do uniwersytetu tamtejszego, a pomimo, że czuł pociąg do nauk lekarskich, jako stypendysta rządowy zapisać się musiał na wydział literacki. W r. 1821 wydalono go z uniwersytetu z powodu zajść studenckich i wysłano na nauczyciela arytmetyki i języka niemieckiego do szkoły powiatowej lgowskiej (gub. Kurska). W r. 1825, uwolniono od tych obowiązków, uzyskał pozwolenie powrotu do Charkowa i, przybywszy tam, zapisał się na wydział lekarski; w r. 1828, złożywszy egzamin na lekarza, dał się na koszt karbu do Dorpatu, gdzie zaliczono go do t. zw. Instytutu profesorskiego; kształcił się tam osobliwie w chirurgii. Obro niwszy w r. 1833 rozprawę „De lithotomiae methodo bilateralis”, osiągnął dyplom doktorski, poczem z kilku innymi lekarzami młodymi wymyślany był za granicę dla wydoskonalenia się w chirurgii. Po powrocie z podróży w r. 1835 został w Moskwie docentem; w tymże roku posuńił go jeszcze na profesora nadzwyczajnego chirurgii praktycznej, w roku zaś 1837 otrzymał katedrę zwyczajną, oraz klinikę chirurgiczną; stanowisko to zajmował do r. 1859. I., odnzaczający się wielką zacnością, należał w swoim czasie do najlepszych i powszechnie najwięcej lubionych profesorów moskowskich, używał też wielkiej wziętości, jako biegły i sumienny chirurg. Nazwisko jego stało się bardzo popularnym w Rossyi wskutek wynalezionych przez niego kropli przeciwko cholerze i wogóle, przeciw różnym niemocom kiszek i żołądka do dziś używanych. I. był jeduym z założycieli towarzystwa lekarskiego w Moskwie i niejednokrotnie przewodniczącym jego; zapisał też towarzystwu mu, tegu bogatą bibliotekę swą, oraz podarował mu, za życia jeszcze założone i od r. 1858 — 1862 redagowane przez siebie, pismo „Moskowskaja miecinska Gazieta”, w którym ogłosił szereg prac swych; pisywał też dla innych wydawnictw rossyjskich, szczególnie dla „Wojenno-miedźuranała” i dla „Zapisek Dubowickogo”. Od r. 1842 był członkiem Towarzystwa lekarskiego wileńskiego. Z prac I-a osobno wydanych wspomnieć można: „O brjusznom pozdraženii” (Moskwa 1852, wyd. 4-te tamże 1860), „O ljeczenii choljery” (tamże 1853), „O narodnom wraczebno-isprawljennom ljeczenii paduczej boljezni nastojkoj łandysza” (tamże 1861) i „Osnawańja patości i tjerapii njerwnago toka” (tamże 1863). — Por. Smirnow w „Russk. Archiwie” (r. 1872 str. 718—737 i 1890 Nr 12), oraz „Biograf. Słowar’ prof. i uczit. Imp. Mosk. uniw.” (Moskwa 1885, Cz. I, str. 353 i nast.). Dr J. P.

Inozurya od wyrazów inosit i uria, co oznacza wydzielanie się inositu w moczu. Inosit (ob.) jest odmianą cukru, jest to t. zw. cukier mięśniowy. I. jest odmianą cukrzycy czyli

In solutum datio — Inspirowani.

1017

miast utrzymuje, że każdy sąd domyślnie zawiera w sobie twierdzenie o swej własnej prawdziwości. Skoro zaś tak jest, tedy przesłanka „sąd sam twierdzi to tylko, że nie jest prawdziwym”, jest niedopuszczalną i, o ile ją przyjmujemy, narażamy się na wynik fałszywy. Ten sam autor przytacza inne proponowane rozwiązania, ale chybione (Paulus Venetus „Sophismata aleura sophisma 50”.

A<sup>d</sup>. M.

In solutum datio jest w prawie rzymkiem sposobem umorzenia zobowiązania i ma wtedy miejsce, jeżeli za zezwoleniem wierzyciela dłużnik co innego świadczy, daje, aniżeli to, co było przedmiotem zobowiązania (dare in solutum). W tym razie zdaniem szkoł iure, a nie ope exceptionis, za pomocą ekscepcyi czyli zarzutu. T. D.

Insolwencya — niemożność spłacenia długów, niewypłacalność, ob. Bankructwo, Niewypłacalność i Upadłość.

Inspekcya (łać.) jest to władza rządowa, wykonywająca nadzór nad poszczególnymi udziałami administracji przez urzędników właściwych, zwanych inspektorami; są więc inspektorowie: szkół, wojsk lądowych i morskich najrozmaitszych kategoryj, inspektorowie korpusów leśniczych, wodnej i szosowej kommunikacyi, dróg żelaznych, drukarni i księgarni; inspektorowie lekarscy, poczt i telegrafów, fabryczni (ob. Fabryczna inspekcja), strada pogranicznej, więzień i t. d. Najliczniejszą jest klasa inspektorów wojskowych, — Za dawnych polskich czasów pisarz polny odpowiadał mniej więcej temu, co Francuzi inspektorem generalnym wojska nazywają. Jego rzeczą było w czasie pokoju i za wiedzą hetmana objeżdżać garziznizony, odbywać przeglądziońierzy i koni oraz podawać skarbowi co kwartał wykazy oddziałów, w celu obliczania i uskuteczniania wypłat na wojsko. Za Augusta III powstali w naszem wojsku autoramentu cudzoziemskiego, obok innych z cudzoziemska przezwaktowny dygnitarzy wojskowych, także generał-inspektorowie. W Koronie było ich dwóch: jeden kawaleryi, a drugi infanteryi. Litwa miała tylko jednego generał-inspektora wojsk litewskich. Obowiązkiem ich było: objeżdżać regimenty, lustrować i sprawę hetmanowi zdawać. W r. 1776 policzono generał-inspektorów do dygnitarzy; na sejmie jednak czteroletnim zniesiono ich całkiem, jako niepotrzebną a kosztowną synekurę, koronni bowiem generał - inspektorowie pobierali po 20 000 złp. rocznej pensyi, litewski zaś 12 000.

Inspekcya fabryczna, ob. Fabryczna inspekcya.

Inspekt (od łaciuns. inspicere = doğladać), po polsku można by nazwać przyśpiesznikiem. Jest to urządzenie, za pomocą którego otrzymuje się na wiosnę wczesne warzywa, zwane nowalijkami (rzodkiewka, sałata), przyśpiesza się wzrost warzywa, które u nas w gruncie by-

wają później (ogórki), lub którym ciepto naszego poduiebia nie wystarcza dozpętnego dojrzenia (melony), a wreszcie hoduje się wiele roślin na to, żeby po wyhodowaniu w I-cie w grunt przesadzone prędżej dojrzały lub zakwiły (selery, pomidory i różne kwiatki, jak: lewkonie, astry, stroiczki i t. p.). Przyśpieszenie otrzymuje się przez użycie świeżego, zagrzanego na gromadach gnoju kośkiego, którego temperatura w pierwszym peryodzie gniace dochodzi do 60°C. Z tego gnoju robi się grzędzy, układając go równo i jednostajnie, a gdy się one znów zagrzeją, ustawia się na nich skrzynie, nieco południu pochylone i nasypuje ziemi z piaskiem, poczem nakrywa się oszklonemi oknami, bardzo zdejmowanemi i podnoszonemi. Po kilku dniach, gdy się ziemia wygrzeje, sieje się w niej nasiona, uprzednio urownawszy ją starannie. Przez nakrywanie na noc i na duży mróz matami słomianemi i przez zmienianie obkładów, naokoło każdej skrzyni będących, a z gnoju zrobionych, świezym gorącym gnojem, potdrzymujemy ciepło. Chłodzimy zaś, gdy jest odwilż lub słonce świeci, unosząc okna i opierając je na podkładkach z drzewa. Podlewanie zazu nie jest potrzebne, gdyż z gnijającego gnoju dużo par w ziemi się wydziela; pod wiosnę jednak podlewa się wodą letnią lub na słócu wystają. Rośliny, które mają być w grunt z I-u wysadzone, przyzwyczejamy wpierw do powietrza, unosząc okna coż raz wyżej, potem zdejmując na dzień, aż wreszcie i całkiem. Świezy inspekt zwie się gorącym i służy w zimie i na wczesną wiosnę dla roślin dużo ciepła potrzebujących lub bardzo przyśpieszanych. Nieco wystygiły I. zwiemy umiarkowanym (można go też otrzymać mięszając gnój z liśćmi pół-na-pół). I. zupełnie wystygiły zwie się zimnym, a będzie nim wówczas, gdy skrzynie ustawimy na ziemi niezmarżniętej, obłożymi gorącym gnojem z boków i naspawszy wewnątrz ziemi, posiejemy nasiona i nakryjemy oknami. Wystarcza on dla rozsad, a robi go się w początku marca. Ponieważ w opisanym I-cie ciepła dowolnie regulować nie można, nadto gnój koński bardzo podrożał, więc zaczynają obecnie urządzać I-y, w których by skrzyniami rozprowadzone są rury z gorącą wodą (termosyfon).

E. Jan.

Inspektor, ob. Inspekcya.

Inspiracya (łać. Inspiratio), wydychanie, wdech, ob. Oddychanie.

Inspirowani (natchnieni). Od tego słowa, które w zuaczeniu kościelnem oznacza natchnio-nych Duchem świętym, biorą swą nazwę sekciarskie zapatrywania, utrzymujące, że natchnienie Duchem św. jest bezpośrednie, objawiające się w szczególności w pewnych wybranych osobnikach. Po pokonaniu w górach Seweńskich w ten sposób inspirowanych chłopów, zwanych Kami-zardami, wielu zpośród nich udało się w r. 1706 do Anglii, Szkocyi i Hollandyi, organizu-

1018

Installacya (techn.) — Instancya (prawo).

jąc się w stowarzyszenia. W nauce zgadzali się oni z protestantami, ale zarzucali stan duchowny i Sakramenty. Duch święty, według ich mnie mania, wybiera sobie zpośród wierzących od powiednie narzędzia, i udziela im szczególnych objawień. Te wybrane narzędzia występowały w czasie nabożeństw z przemówieniami, aby skłonić grzeszników do pokuty i nawrócenia, aby nieraz przy pomocy ciężkich westchnień i łkania. W pierwszych czasach zaprowadzono uczcy miłości, według wzoru apostolskiego, oraz umywanie nóg, lecz zwyczaje te następnie ustaly. Małżeństwa nie zalecano, ponieważ sąd Boży miał się wkróte rozpocząć nad zepsutym światem. Przyjmowanie stałego urzędowania świeckiego uważane było za regulamin dla duszy.—Takiego rodzaju inspiracya znalazła dla siebie podatny grunt i w Niemczech pomiędzy religijnymi separatystami i pietystami. Od r. 1691 uważali się w Halbersztacie za inspiracyjnych miejscowy kaznodzieja Andrzej Achilles i Anna Małgorzata Jahn, a w Kwedlinburgu dyakon nadworny Sprögel i Małgorzata Elrich. Od r. 1713 istniały zgromadzenia inspiracyjnych w Halli i w Berlinie. Z Halli inspirowani bracia Pott przenieśli swe działanie do Wetterau; do nich się przytaczyli separatyści: Edward Ludwik Gruber († 1728) i Jan Fryderyk Rock († 1749 r.). W całych zachodnich Niemczech i w Szwajcaryjca tworzyły się nieliczne zgromadzenia pod nazwą „Ecclesia ambulatoria” czylki Kościoł wędrujący. Z rokiem 1716 inspirowani zaczęli się organizować, a do właściwie inspirowanych zaliczano jedynie Rocka. I w Pensylwanii w Germanstown utworzyła się gmina inspirowanych. Starcie się Rocka z Zinzendorfem, organizatorem gminy bratniej, zwanego Herrnhutami (ob.), wpłynęło niemało na zastój działania wśród inspirowanych. W r. 1816 organizują się nowe stowarzyszenia, które jednak wskutek dostanego prześladowania wyemigrowały w r. 1841 do Ebenezer pod Buffalo w stanie Nowojorckim, w liczbie 2 000 dusz pod przewodnictwem Krystyana Metza. W Kanadzie potworzyły się równiež zebrania, a od r. 1855 inspirowani osiedlili się w stanie Iowa.—Por. Gebel „Geschichte der wahren Inspirationsgemeinden von 1658—1855”, artykuł w gazecie „Zeitschrift für die historische Theologie” (1854—57).

Ks. A. K. D.

Installacya w znaczeniu technicznem jest to zaprowadzenie, urządzenie i puszczenie w ruch people ilości przyrządów, przeznaczonych do wykonania jakiejś określonej czynności. Tak np.: przy urządzaniu oświetlania bywają I-e gazowe lub elektryczne; w każdej prawie fabryce spotykamy I-ę parową, w której skład wchodzą kotły przewody i machiny parowe; w domach mieszkalnych urządząją I-e ogrzewania centralnego i t. p. Przy zaprowadzeniu nowej I-i naprzód wyjaśnionem być powinno: w jakich warunkach ona działać będzie i czego się od niej wymaga;

stosownie do tego wykonywa się projekt I-cyi i jej kosztorys. Następnie powinny być sprowadzone wszelkie przyrządy i materyały potrzebe do wykonania projektu; przyrządy te powinny być ustawione na miejscu, zamocowane i połączone z sobą w jedną całość i ostatecznie potrzeba wykonać próbę czynności całej I-i, na dowód, że nowe urządzenia odpowiadają zgóry nakreślonym warunkom i wymaga niom.

A. Kusz.

Installacya kanoniczna — jest to uroczyste objęcie urzędu lub godności kościelnej, połączone z dopełnieniem pewnego ceremoniału (ob. Kanonik, Proboszcz).

S. Pł.

Instancya, w logice, po łacinie instantia albo instans (domyśl. *propositio*), od in+stare. Instancja jest dosłownym przekładem terminu Arystotelesa ἔνοτασις = zarzut, sąd sprzeczny; po raz pierwszy spotykamy w Boecyusza (Boëtius, 475—555 po Chr.). Arystoteles definiuje: „I, jest się sąd sprzeczny z innym sądem” („Analytica priora” II 28, 36, 69 a, 37). W filozofii scholastycznej przeważnie używano terminu instans (*propositio*). Goclenius pisze: „Instans est propositio contraria propositioni propositae” (=I, jest sądem przeciwnym jakiemuś zakładanemu sądo wi. „Lex. philos.” str. 245); należy mieniać, że Goclenius błędnie użył „contraria” = przeciwny, zamiast „contradictoria” = sprzeczny, jak to się często zdarza. Ob. Przeciwnieństwo i Sprzeczność (w logice). Na dowód, że przez I-ę rozumiano nie sąd przeciwny, to jest będący zupełnie negacyją tego, co inny sąd wyraża, lecz sąd sprzeczny, t. j. będący tylko częściowem zaprzeczeniem tego, co inny sąd ogólnie wyraża, można powołać się na fakt, że I. często oznacza któryk z pewnego twierdzenia lub prawidła ogólnego, a więc oznacza szczeł niezgodny z prawidłem i temsamem mający znaczenie probierza, do którego zwracamy się, w celu sprawdzenia o ile prawidło ma wartość powszechną. Znaczenie to wyjątku probierczego szczególnie ustaliło się od czasu, gdy Franciszek Bacon w swojej teoriyi indukcyi przypisał naczelne znaczenie faktom wyjątkiem i podał listę 27 I-j; ob. Indukcya (w logice). Skoro na mocy indukcyi przyszliśmy do twierdzenia, że wszystkie gwiazdy są nieruchome, spostrzeżenie, iż jakaś gwiazda porusza się, będzie I-ą, obalającą powszechność twierdzenia powyższego; wobec dawniej przyjętego twierdzenia, że wszystkie księżyce planet naszego układu zataczają drogi z zachodu na wschód, stwierdzony fakt, że księżyce Urana i Neptuna mają bieg odwrotny, jest instancyą sprzeczną i temsamem znoszącą powszechność dawniejszego twierdzenia.

Ad. M.

Instancya — termin prawny oznaczający stopień instytucyi sądowej. Potrzeba I-yj pozostaje w ścisłym związku z kwestyą pomyłek sądowych. Istnienie kilku I-yj daje większą gwa-

In statu quo — Instrukcye sejmikowe.

1019

rancyę, że zasada sprawiedliwości ściśle przeprowadzoną będzie i że, co za tem idzie, pomyłki sądowe do minimum zredukowane zostaną. — Wyższa I. sprawdza wyrok niższy wskutek odwołania się osób interesowanych; stał więc możliwem jest lepsze i dokładniejsze ocenienie spo ru. Organizacye wszystkich prawie państw obejmują dwie I-e sądzące i jedną rewizją. Pierwsze szobrierają istotę sprawy, jej treść wewnętrzną, trzecia ocenia tylko stronę formalną, sprawdza, czy nie dopuszczono się uchybień przeciwko przepisom prawa. Ogólna zasada trzech I-yj odmiennie przeprowadzona została w procesie cywilnym i w karnym. W pierwszym sprawy drobne niekiedy przechodzą tylko przez jedną I-e sądzącą i jedną rewizją. Z drugiej znouwu strony w procesie karnym, w sprawach podlegających sądom przysięgłych, tylko jedna I. sądzi przestępstwo. I. rewizyjna natomiast ocenia, czy nie pogwałcono form proceduralnych, a w razie skasowania wyroku odsyła sprawę przed inny sąd przysięgłych. Kwestyje in stancyj można szczęłowo rozebrać tylko w związku z organizacyją sądów wogóle (ob. Sądy). H. K.

In statu quo, ob. Status quo.

Inster, rzeka w Prusiech wschodnich, ob. Wystruć.

Insterburg, miasto w Prusiech wschodnich, ob. Wystruć.

Institor nazywa się w prawie rzymskiem zarządzący fabryką, handlem lub innym zakładem. Skarga przeciwko pryncypałowi, nikająca z kontraktu zawartego przez takiego pełnomocnika, zarządzcy przedsiębiorstwa hahłowego zowie się *actio institoria*. Skargę powyższą nadawał wierzycielowi pretor. Później sze prawodawstwo rzymskie rozszerzyło powyższe powództwo także do przypadku, gdy kontrakt zawarty został przez pełnomocnika na rzecz dającego zlecenie. W takim razie mówią źródła o quasi-institoria *actio*. T. D.

Institutio heredis, ustanowienie dziedzica, jest w prawie rzymskiem osnową testamentu. Z pomiędzy rozmaitych rozporządzeń istotnym jest jedynie ustanowienie dziedzica; ono jest tem, co rozporządzeniu ostatniej woli nadaje moc i znaczenie testamentu. Stąd pochodzi, że według dawniejszego prawa testament miał się rozpoczynać od ustanowienia *heredis*; wszelkie wyprzedzające je rozporządzenia były nieważne, z wyjątkiem, w czasach klasycznej jurysprudencyi, exheredationis, wydziedziczenia, uczynionego nominatim, a według zdania Prokulejanów także dationis tutoris, ustanowienia opiekuna. W prawie Justyniańskiem porządek rozporządzeń był obojętny. Z drugiej strony dziedzica można ustanowić tylko mocą takiej czynności prawnej, która ma wszelkie wymogi prawne testamentu. — Por. Gajus (wyd. T. Dydyńskiego) II 229 § 34 I, 2, 20. L. 1. § 3. D. 28, 6. T. D.

Instow, w Anglii, kąpiele na wodach przybrzeżnych oceanu Atlantyckiego.

Istruć, ob. Wystruć.

Instrukcya w znaczeniu prawnym ma trojkie znaczenie: 1) Ią nazywamy przedewszystkiem rozporządzenie, wydawane przez wyższe organy administracyjne niższym i mające na celu nakreślenie sposobu postępowania w pewnych czynnościach lub też wyjaśniające przepisy prawa. Tak, czy inaczej, I. nie zmienia przepisów prawodawczych, lecz tylko je wyjaśnia i wyświetla. Słowem, ze stanowiska teoryi prawa państwowego I. nigdy nie może zastąpić prawa, a to w myśl ogólnej zasady, że wydawanie praw należy do organów prawodawczych, nie zaś administracyjnych. I-yj udzielają nie tylko władze państwowe. Spotyka się je również w rozmaitych instytucyach publicznych, gdzie ogólne zebrania uczestników zatwierdzają I-e dla komitetów czy zarządów, stojących na czele instytucyj. I tutaj wszakże, w myśl wymagań teoryi, I-e takie muszą się ściśle stosować do ustawy rządzącej danem stowarzysz举niem; 2) w procesie cywilnym Ią zowie się przygotowanie piśmienne sprawy; 3) w postępowaniu karnem śledztwo przedwstępnę nosiLaw. H. K.

Instrukcya w wojsku polskiem, ob. Wojsko polskie.

Instrukcye sejmikowe zawierały wskazówki, uchwalane na sejmikach ziemskich, a względnie wojewódzkich, dla posłów, wyprawianych przez nie na Sejm Generalny. Instytucya I-yj sejmikowych zlewa się chronologicznie i rzeczowo z powstaniem i rozwojem parlamentaryzmu polskiego. Posiadał on wprawdzie odwieczne swoje fazy przygotowawcze, ale skrystalizował się i ustałł w potężnej formie historycznej dopiero w ciągu drugiej połowy XV i pierwszej XVI stulecia. Odtąd też, a właściwie od XVI wieku mówić można o państwowej organizacji sejmu i sejmików, oraz — związanych z niemi instytucyj. I-ye należą do najcharakterystyczniejszych w ich szeregu; w samem ich powstaniu i doniołości późniejszej odegrała bowiem rolę zasadniczą duża oryginalnego parlamentaryzmu polskiego, t. j. jego partykularyzm, posunięty do zenitu. Pochodził on z tradycyj plemiennych i dzielnicoowych kraju, a nadawał prawno-państwowemu bytowi Rzeczypospolitej wysoce swoisty charakter. Odbiciem tego charakteru, tego ustroju, nacechowanego decentralizacyją, były właśnie I. sejmikowe, odźwierciadlające zasadę publiczną w Polsce, opiewającą, że sejm tworzyć winien prawo dla kraju, a sejmiki—dla ziem i województw. Stanowisko I-yj w bycie państwowym Rzpltej posiadało wskutek tego związek zasadniczy z prawno-politycznym i historycznym stanowiskiem t. zw. *liberum veto*. Obie te instytucyje, ściśle z sobą związane, gdyż druga (lib. veto) była w zasadzie tylko zewnętrznymi wyra-

1020

Instrukcyje sejmikowe.

zem pierwszej (I-ya), miały swe wspólne uzasad-
nienie w prastarych czynnikach dziejowych.
Rzeczpospolita była bowiem konglomeratem roz-
maitych jednostek etnograficzno - historycznych,
pochodzących od rozmaitych plemion (Kujawią-
nie, Łęczycanie, Mazowszanie i t. d.), utrwo-
nych przez ustrój dzielnicowy XII—XIV stulecia,
a różniących się — w późniejszym, politycznie
n i b y jednolitym, bycie państwowym — nietylko
ogólnemi odrębnościami kulturalnemi i odmien-
nym niekiedy obyczajem prawnym, ale wprost
nawet poważnemi często różnicami, zaznaczają-
cemi się nietylko w sferze lokalnych interesów
wewnętrznych, ale i ogólnych—politycznych. Np.
odrębność Mazowsza zaznaczała się nader
wybitnie przez cały wiek XVI, i antagonizm oby-
czajowy i polityczny Wielko- i Mało-Polski, wy-
twarzający (w XIV st.) aż dwa przeciwne sobie
programy polityczne: wschodni i zachodni, zna-
lażł swój wyraz jaskrawy w tym nawet ogól-
nym strychulcu państwowym, jakim stać się
miały dla wszystkich ziem Korony Statuty Wi-
ślicko-Piotrkowskiej Kazimierza Wielkiego. Po-
dobny stan rzeczy istniał wprawdzie różnemi
czasy w toku długiego rozwoju dziejowego we
wszystkich państwach i u wszystkich narodów.
Hasło jednolnościki każdego poszczególnego pań-
stwa zmodyfikowało go jednak w ciągu doby
nowożytnej w myśl rodzącej się, a wreszcie pa-
nującej raison d'état: idei przewodniej nowo-
żytnego monarchizmu europejskiego. Nowożytны
poseł europejski, zyskujący w mandacie swoim
prawo zastępowania w parlamencie swoich współ-
obywateli, nie był zazwyczaj niczem ograniczo-
ny w czynuościach własnych, ani w swobodnem
debatowaniu nad sprawami szerokiego ogółu ze
stanowiska własnego poglądu. Jedna tylko Polska,
wywalczywszy sobie w obrebie szlachty, najwyże-
szej, uprzywilejowanej klasy narodu, wyjatkową
pełnię praw i swobod dziedziecznych, a — osłabie-
nie władzy naczelnej u schyłku Wieków Średnich,
nie chciała przystosować się do zasad politycz-
nych monarchii nowożytnej, utożsamianej z krwa-
wem, znienawidzonem w Rzpltej widmem absoluti
dominii. Istota polityczna ustroju parlamentar-
nego polskiego pozostała tedy w ciągu doby no-
weżytnej, od XVI stulecia poczawszy, ściśle śre-
dniowieczną. Był to podkład dziejowy obu in-
stytucyj wspomuianych: liberi veto i wyjątkowego,
ściśle z nim zespolonego, stanowiska I-yj sejmikowych w Polsce. I. te zawierały bowiem
dażdorazowo summaryusz żadań danego województwa, podyktowanych jego potrzeby i postulaty lokalne, a udzielanych posłowi, rzecznikowi województwa, wyprawianemu na sejm, z nakazem dopilnowania, aby żądania, w ten sposób wyrażone, bezwarunkowo przez Izbę poselską uwzględnione były. To też I. te stałały się niekiedy wręcz warunkiem—*conditio sine qua non* wzięcia udziału w sejmie i jego obradach przez danego posła. Ponieważ I-ye, nie-

kiedy zbyt rozległe, niezawsze mogły być przez
sejm uwzględnione, a poseł musiał przy nich
obstawać, pchały go one w naturalnej kolei
rzeczy do wygłoszenia veto, które nie było ni-
czem więcej, jak tylko zaznaczeniem, że dane
województwo pragnie skorzystać wobec pewnych,
dla siebie niedogodnych uchwał wielkości,
z przysługującego mu prawa odrębności i nie-
zawości od ogółu państwa. Próby naczelnej
racyi stanu musiały tedy znajdować się w cią-
giej, a zasadniczej sprzeczności z istotą histo-
ryczno - politycznego stanowiska sejmików i ich
wyrazu prawnego, t. j. I-yj. Było to jądro tra-
gedyji dziejowej Polski, wywołane przez ciągłość
czynników, zrodzonych w pomroce wieków, a po-
tężne i niezwalczone, bo zagwarantowane przez
strażnicę nietykalności przywilejów szlacheckich:
przez elekcyjność tronu i pacta conventa. Źadne
pomysły, ani wysiłki szerszych poglądów nie
były w stanie zmienić tego krótkowidzenia,
opartego na ewolucyi dziejowej, oraz na wy-
chodzącej z jej zasad, ściśnej logice partykula-
rystycznej. Wprawdzie prawa, ustanawiane na
sejmikach, dopełniały, a racze mogły były dopeł-
niać, niekiedy w sposób pożądany ogólne prawo
krajowe, ale kończyło się zazwyczaj na tem, że
prawa te przyjmowane bywały tylko przez wo-
jewództwa właściwe, t. j. przez te ziemie, któ-
re uchwały je same. Starania monarchów i kie-
rowników nawy państwowej, zostawiających
dla użłaskania opinii wszystkie nieomal sprawy
lokalne kraju uznaniu i decyzyi właściwych wo-
jewództw i ich sejmików, nie osiągały celu. Nie
osiągał go także praktykowany dość często šro-
dek ujednostajniania I-yj, wychodzących od rze-
szy ziem sfederowanych, czyli—Rzpltej, zapomocą
orędzi, wysyłanych uprzednio na sejmiki w obro-
nie i z zaleceniem pewnych spraw państwowych
ogólnych. Usiłowania te rozbijały się o dwa czyn-
niki: o ciasne widnokręgi wpływowych prze-
wódźców wojewódzkich, albo o ułomność natury
ludzkiej, podszegtującej w takich wypatkach
szlachcie plan skorzystania z okazyi na rzecz
interesów lokalnych, a często i osobistych. Inte-
resy lokalne były bowiem ramami, już by rządko
tylko zwykle był przekraczał najszalachetniejszy
nawet duch publiczny ówczesny. Nie wszystkie
też usterki dziejowe tych czasów przypisywać
można świadomemu siebie warcholstwu. Często,
w błędnem kole uprawnionej anarchii Rzpltej
szlachetne porywy i bohaterstwo mężów woj-
wódzkich bywały karygodnym warcholstwem po-
litycznym, nie będąc niem najynmniej w zna-
czeniu ściśle lokalnym, ani etycznem. Klasycz-
nym przykładem tego stanu rzeczy była bro-
szurka Fr. Czapskiego, wojewody chełmińskiego,
napisana w dobrej woli i wierze, wydana dwu-
krotnie w przededniu Sejmu Wielkiego, w r. 1783
i 1788, p. t. „Dom nadwerężony Rzeczypospo-
litej”, a zaklinająca szlachtę, aby ta, zaniechaw-
szy prywaty, trzymała się ściśle postulatów

Instruktarz celny — Instrumentacya.

1021

(lokalnego) ogółu, zawieranych w I-yach sejmikowych. W dobie, kiedy decentralizacja Rzpltej przełknęła już spokojnie pierwszy rozbiór kraju, broszurka ta była iście uderzającym przykładem zbrodni publicznej, będąc jednocześnie czystą ignara mali! Późniejszy autor „Inflant”, Jan August Hilzen, dowodził wprawdzie, jeszcze na schyłku XVII wieku, że I-ye do prawa ogólnego, a nie prawo do I-yj stosować się powinno (Jul. Bartoszewicz w „Encyklyl. Org.” XII 608), miemo to jednak nie zdołał on na sejmie 1690 r., przeprzeć porządku obrad wbrew I-yom, nakazującym niektórym posłom powstrzymać się od wyboru marszałka sejmu, t. j. nie dopuścić do rozpoczęcia jego obrad przed zrzymaniem gwarancyi (l), że posłuła partykularne, zawarte w tych I-ach, będą w całości uwzględnione. Tym razem stały się I-ye narzędziem terroryzmu. I., zwane po polsku naukami, a błędą środkiem wzajemnego porozumiewania się części państwa z jego całością, jednego województwa z Rzpltą, bywały jednocześnie, poza kategorią postulatów ściśle lokalnych, projektami do konstytucyj ogólnych. Były one w swoim czasie ważnym organem politycznym, a dzisiaj są materyałem pierwszorzędnym dla historyi dziejów i prawodawstwa. Orędzia królewskie, oraz I-ye oblatowano niekiedy w aktach grodzkich lub ziemskich właściwych województw; zazwyczaj zaś wcielano je do zbioru ogólnych uchwał sejmikowych, czyli do t. z. Laudów ziemskich, które zabezpieczano również w archiwach. Niektóre I-ye, zwłaszcza bardziej wpływowe i słynne, znane nam są z Dyaryuszów Sejmowych. Pierwszą poważniejszą publikacją z zakresu I-yj sejmikowych był wydany w r. 1861 w Kijowie tom „Archiwa Jugo-zapadnoj Rossii”, zawierają wiele właściwego materyłu obyczajowo-prawnego z dziejów województw: Wołyńskiego, Kijowskiego i Czernichowskiego. Później wiele materyałów analogicznych zawarło wydawnictwo Dyaryuszów Sejmowych, opublikowanych nakładem Krak. Akad. Um. Obok ich wydawców głównych: ks. Polkowskiego i prof. W. Zakrzewskiego, najwięcej przyczynił się do zbadania tej kategoriyi materyałów dziejowych pierwszorzędnego historyk parlamentaryzmu polskiego, prof. Adolf Pawiński. Jego dzieła: „Dzieje Ziemi Kujawskiej”, „Rządy sejmikowe w Polsce”, a wreszcie „Sejmiki Ziemskie, początek ich i rozwój”, rzuciły pierwsze bardzo dużo światła na dzieje rozwoju sejmików, oraz pogłębiliły ustaliły pogląd naukowy na istotę i rolę dziejową I-yi. J. K. K.

Instruktarz celny. W Polsce nazywano tak instrukcye, wydawane przez kancelaryę królewską przełożonym komor celnych, zawierającę pouczenie od kogo i pod jakiemi warunkami mają cło wybierać, a nadto taryfę celną dla poszczególnych gatunków towarów. Tylko kilka instruktarzy dostało się do „Voluminów legum (z lat 1601, 1613, 1629, 1643, 1650, 1703),

było ich jednak niewątpliwie znacznie więcej; jeden taki instruktarz z r. 1579 ogłosił Pawiński w tomie XI Źródeł dziejowych. I-e są bardzo ważnym źródłem do dziejów handlu w Polsce. Dr Al. W.

Instrument, po polsku list. Była to w Polsce nazwa ogólna dokumentów publicznych i prywatnych. Dr Al. W.

Instrumentacya jest tem wogóle dla muzyki, czem koloryt dla malarstwa; w szeczolności zaś jest sztuką rozdzielania czastek utworu muzycznego między instrumenty poszczególne. Zazwyczaj kompozytorowie naprzód szkicują swe dzieła orkiestrowe w formie układu fortepiano-wego, zaznaczając jedynie ważniejsze efekty instrumentacyjne, a dopiero po ostatecznym ukończeniu szczegółów kompozycyi, instrumentują, to jest rozdzielają melodyę, czy jej szczątki, oraz kombinacye harmoniczne i kontrapunktyczne między instrumenty. Sztuka I-cyi polega głównie na zręczności kompozytora w grupowaniu instrumentów pokrewnych, bądź różnego gatunku i rodzaju, posiadających dzwięki zabarwione odmiennie, na wytwarzaniu przez te posłaczenia różnych efektów kolorystycznych, na umiejętności prowadzenia kontrapunktycznego głosów instrumentalnych, nakoniec na szczególizwym wyborze instrumentu, którego charakter dźwięku, barwa i siła, najlepiej odpowiada characterystyce i nachrojowi danej melodiyi, czy tylko poszczególnej jej cząstki, i najlepiej nadaje się do odtwarzania, bądź uzmysławiania jakichś wrażeń przyjemnych, jakichś tragedyj uczuć i namiętności, kataklizmów lub odgłosów przyrody i t. p. W instrumentacyi dzieł orkestrowych najczynniejsze są narzędzia smyczkowe, czyli tak zwany kwartet smyczkowy: skrzypce pierwsze i drugie, altówka i wolionczela, wsparta kontrabasem, stanowiącym podstawę celnej orkiestry. Skrzypce prowadzą najczęściej melodyę, zwykle wzmacianą przez dęte drewiane, jak: flety, oboje i klarynety. Ow „kwartet” odgrywa w orkiestrze taką samą rolę, jaką w muzyce głosowej (wokalnej) cztery głosy ludzkie: sopran, alt, tenor i bas. Harmonię utworu odtwarzają zwykle instrumenty dęte błaszane: trąbki, waltornie i puzony; stąd też ta cząstka orkiestry zwie się technicznie „harmonią”. Rytmikę podnacza perkusya: kotły, wersble, tołombas, triangel (trójkat) i inne. To są wszakże główniesze tylko zasady, stosowane w praktyce zazwyczaj w kompozycach do tańca, w utworach mniejszych rozmiarów, i przez muzyków nieposiadających specyalnego uzdolnienia do instrumentacyi. W szczegółach bo Piem dobrej instrumentacyi mogła zachodzić przemore odstępstwa od tego najprostszego prawidła, i rozmaite kombinacye, zależne od treści i nastroju kompozycyi, od fantazyi kompozytora, jego poczucia kolorytu, smaku i natchnienia. Naprzykład: melodyę główną może prowadzić

1022

Instrumentalna muzyka — Instrumenty muzyczne.

którykolwiek z instrumentów dętych, a smyczko-
we mogą ją kontrapunktować; albo: jedną czast-
kę melodiyi i wogóle myśli muzycznej może wy-
głaszać ten instrument, drugą ów, trzecią znów
inny; mogą w ten sposób monologować z sobą
instrumenty bądź pojedyńcze, bądź całe ich gru-
py, pokrewne (albo same blaszane, albo same
drewniane). czy też niepokrewne (mieszane, np.
blaszane z drewnianemi i smyczkowemi); mogą
też daną myśl muzyczną odtwarzać instrumenty
w liczbie ograniczonej: jeden (solo), dwa, trzy
i więcej; nawet perkussyjne, jak: kotły, triangel,
werbel i t. d. Sztukę I-cyi do wysokiej dosko-
nałości doprowadzili: Mozart i Beethoven, a w cza-
sach nowszych: Berlioz, Liszt, Wagner, Goldmark
i Ryszard Strauss. Nauka I-cyi poucza o roz-
ległości skali instrumentów, charakterystyce
dźwięku każdego z nich, kombinacych ważniej-
szych, kluczach, transponowaniu dętych drew-
nianych i blaszanych, nutacyi i t. p. Najlepsze
wskazówki dotyczące nauki I-cyi podaje Berlioz
w dziele „Traité d'instrumentation" (Paryź 1844),
powszechnie uważanem za arcydzieło w swoim
rodzaju.
A. Pol.

Instrumentalna muzyka. Taką ma nazwę
także muzyka wykonywana na instrumentach,
w przeciwieństwie do muzyki wokalnej (głoso-
wej), odtwarzanej tylko przez głosy ludzkie.
Pierwotnie niewolnica tej ostatniej, potem towa-
rzyszka, I. muzyka dopiero w czasach nowszych
wywalczyła sobie niezależność, rozwitła bujie-
cie i rozwinęła się na sztukę samodzielną. Pierw-
szą formą, w jakiej ujawniła się absolutna I. m.,
bły tańce, które około 1600 r. wykonywano
przez orkiestry, złożone z niewielkiej liczby in-
strumentów smyczkowych i dętych. Z instru-
mentów poszczególnych, znajdowały się podów-
czas w użyciu (jako instrumenty solowe), głów-
nie lutnia, klawikord i organ. W XVII stuleciu
rozkwitła forma muzyki instrumentalnej, zwana
suitą, złożona z kilku utworów tanecznych
(preambulum, giga, sarabanda, kurant, alleman-
da i t. p.), oraz sonata i fuga, a w w. XVIII
muzyka symfoniczna i pokojowa (kamerałna:
duety na różne instrumenty, tercety, kwartety
i t. d.). Do wyrobienia tego ostatniego rodzaju
muzyki instrumentalnej, najwięcej przyczynili
się: Haydn, Mozart i Beethoven.
A. Pol.

Instrumenty muzyczne (franc. instruments,
niem. die Instrumente, włos. stromenti).
Tak nazywają się wszystkie narzędzia, zaopa-
trzone w mechanizm służący do wytwarzania
dźwięków rozmaitych. Do rzędu I-ów zalicza
się też i narząd głosowy w krtani ludzkiej. Sto-
sownie do jakości materyłu, z jakiego narzędzie
muzyczne zostało sporządzone, budowy ze-
wnetskowej, mechanizmu, materyłu dźwiękowego
i rodzaju dźwięku. I-y dzielą się na trzy wiel-
kie grupy: dęte (łać. Inflatilia, grec. pneumatica,
niem. Blasinstrumente, franc. instruments à vent,
włos. stromenti da fiato, da vento); 2) strunowe
(łać. instrumenta enchorda, vel fidicina, włos.
stromenti da corda, niem. Saiteninstrumente, franc.
instruments à cordes); 3) perkussyjne (łać. in-
strumenta percussa, vel pulsatilia, włos. stromenti
per la percussione, niem. Schlaginstrumente, franc.
instruments à percussion). Dęte dzielą się na
drewniane i blaszane. Do pierwszych należą:
pikulina, flet, obój, klarynet, basklarynet, fagot,
kontra-fagot i rożek angielski; do drugich: trąb-
ku, waltornia, puzony (altowy, tenorowy i baso-
wy) i tuba. Oba te gatunki I-ów dętych, łączą
się w organach, harmonium, katarynce i orki-
stronie. — Stosownie do sposobu wydobycia dźwię-
ku, I-y strunowe dzielą się: na smyczkowe,
na których smyczkiem pociąga się po strunach, jak
skrzypce, altówka, wiolonczela i kontrabas; szar-
pane, na których struny szarpie się palcami, jak
arfa, gitara, lub szczypie piórkiem — jak mando-
lina i cytra; na klawiaturowe, jak fortepian;
wreszcie na uderzane młoteczkiem, jak cymbał-
ki. Do rodzaju perkussyjnych należą: kotły, tołom-
bas, werbel, triangel (trójkąt), żele, tamburyno,
kastaniety, tam-tam i kilka innych. Opis dokład-
niejszy tych narzędzi muzycznych ob. pod na-
zwą każdego poszczególnego instrumentu, np.
arfa (T. IV 770), cytra (T. XIV 611), fagot
(XX 969) i t. d.; nazwy zaś i wyliczenie gatun-
ków I-ów starożytnych, ob. pod wyrazami: Arab-
ska muzyka (T. IV 544), Assyryjska mu-
zyka (V 241), Egipska muzyka (T. XVIII
906), Grecka muzyka (XXVI 783), Hebraj-
ska muzyka (XXVIII 531), oraz Indyjska
muzyka i t. d.
A. Pol.

KONIEC TOMU DWUDZIESTEGO DZIEWIĄTEGO I TRZYNZIESTEGO.

Dodutek do t. XXX W. E. I.

KOMITET REDAKCYJNY
WIELKIEJ ENCYKLOPEDYI POWSZECHNEJ
ILUSTROWANEJ

STANOWIA:

Chmielowski Piotr (Literatura polska)

Czerwiński Kazimierz (Zoologia)

Dickstein Samuel (Matematyka)

Gostomski Walery (Literatura zagraniczna)

Gralewski Jan, ksiądz (Dział kościelny)

Jezierski Wacław (Geografia)

Karłowicz Jan (Ludoznawstwo i Antropologia)

Kempner Stanisław (Ekonomia)

Kochanowski Jan Karol (Historya)

Konic Henryk (Prawo)

Kramsztyk Stanisław (Astronomia i Fizyka)

Kryński Adam Antoni (Językoznawstwo)

Krzemiński Stanisław (Sekretarz Redakcyi)

Kulwieć Kazimierz (Zoologia)

Kuszelewski Antoni (Technika i Technologia)

Libicki Stanisław (Prawo)

Łempicki Michał (Górniktwo)

Mahrburg Adam (Filozofia)

Peszke Józef (Medycyna)

Pietkiewicz Antoni (Redaktor Główny)

Poliński Aleksander (Muzyka)

Popławski Seweryn, ksiądz (Dział kościelny)

Rewieński Stanisław (Rolnictwo)

Skłodowski Józef (Medycyna)

Sławiński Kazimierz (Chemia)

Smolikowski Seweryn (Sztuki plastyczne i Filozofia)

Weyberg Zygmunt (Mineralogia)

Zieliński Zdzisław (Botanika).

LISTA

Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

a) Podług alfabetu.

Abraham Władysław. W. A.

Alexandrowicz Jerzy †. J. A.

Andrychiewicz Wład. †. Wt. Andr.

Appel Karol. K. A.

Askenazy Szymon. A.

Balzer Oswald. O. B.

Banzemer Jan †. Dr J. B.

Barwiński Eugeniusz. Dr Eug. B.

Baudouin de Courtenay Jan. B. de C.

Beckerman Józef. J. B.

Bełza Stanisław. St. B.

Bem Antoni Gustaw †. A. G. B.

Ks. Białkowski Józef. Ks. J. B.

Bieliński Józef. Dr J. B. i J. B. Dr.

Bielski Wincenty. W. B.

Bogusławski Władysław. W. Bg.

Bojasiński Józef. J. B.

Ks. Bokalski. M. K. Ks. M. K. Bkl.

Boniecki Adam. B.

Bostel Ferdynand. F. B.

Brunner Jerzy. Dr J-y Br.

Brückner Aleksander. A. B.

Brykner Wacław. W. Br.

Budyta Tadeusz. T. B.

Bugdanowa K. S. K. S. B.

Centnerszwer M. M. Cent.

Cercha Stanisław. S. C.

Ks. Chełmicki Zygmunt. Ks. Z. Ch.

Chmielowski Piotr. P. Chm.

Ks. Chodyński Stanisław. Ks. S. Ch.

Choroszewski Wincenty †. W. Chor.

Ks. Chotkowski Władysław. Ks. Wt. Ch.

Chrzanowski Leon. L. Ch.

Chrzanowski Wacław. W. Ch.

Chrząszczewska Jadwiga. J. Ch.

Cohn Adolf Jakób. Ad. J. C.

Cylkow Izaak. I. C.

Czarnowski Stan. Jan. St. J. C.

Czermak Wiktor. W. Cz.

Czerwiński Kazimierz. K. A. C.

Czołowski Aleksander. C. i Al. Cz.

Daszyńska Zofia. Dasz.

Demby Stefan. D-y.

Dawid Jan Władysław. J. Wt. D.

Dickstein Samuel. S. D.

Ks. Diehl August K. Ks. A. K. D

Diehl Edmund †. E. D.

Domański Stanisław. St. D.

Domaszewski Jan Wład. J. Wt. Dom.

Donimirski Antoni. A. D.

Dowgird Tadeusz. T. Dowgird.

Drzażdżyński Stanisław. St. Drz.

Dubiecki Maryan. M. D.

Dudrewicz Leon L. D.

Dunin Karol. K. D.

Dydyński Teodor. T. D.

Dziadulewicz Stanisław. D.

Dzierżawski Bolesław. Dz.

Eismond Józef. J. E.

Estreicher Karol (e - r).

Estreicher Tadeusz. T. E.

Ettinger J. K. J. K. E.

Fabian Aleksander. F.

Finkel Ludwik. L. F. - I. i Dr L. F. - I.

Flaum Maksymilian. M. F.

Fuk Stanisław. St. F.

Gajsler Feliks Justyn J. F. G.

Garliński Wład. W. Gar.

Gawroński Juliusz. Dr J. G.

Gembarzewski Bronisław. Br. G.

Gerson Wojciech †. W. G. i Woj. G.

Głogier Zygmunt. Z. Gl.

Głąbiński Stanisław. Dr St. G.

Ks. Gnatowski J. Ks. J. G.

Gnoiński K. K. G.

Gorzycki K. J. Dr K. J. G.

Gostomski Walery. W. G.

Gozdawa Marek. M. G.

Górski Konstanty †. K. G.

Grabowski Bronisław †. B. Gr.

Grabowski Edward. E. G. i E. Grabowski.

Ks. Gralewski Jan Δ

Granowski Juliusz. J. Gr.

Gryżewski Jan. J. Gr.

Heppen Julian †. J. H.

Heryng Zygmunt. Z. H.

Heurich Jan (syn). J. H-ch i J. H.

Hincz. H.

Hirszband Bronisław. Dr B. A. H.

Homolicki Jan. Hml.

Hube Romuald †. R.

Iwański Jan. Iw.

Jabłonowski Aleksander. Al. Jabł.

Ks. Janczak Łukasz. Ks. Ł. J.

Janiszewski Stanisław. S. J.

Jankowski Edmund. E. J.

Jasieński A. M. A. M. J.

Jasiński Roman †. Dr. J.

III.

Jawdyński Franciszek †. Dr F J.

Jelski Aleksander. Al. J.

Ks. Jelłowicki K. Ks. K. J.

Jezierski Feliks. † F. J.

Jezierski Waclaw. W. J.

Jeziorański Feliks †. F. Jez.

Jeziorański Józef. J. J.

Jurkiewicz Karol. K. J.

Kamiński Jan Maurycy. J. M. K.

Kantorek Feliks. F. Kan.

Karbowiak Antoni. A. Karb.

Karpiński Bolesław. B. K.

Karpiński Henryk. H. Karp.

Karłowicz Jan. J. K.

Karpowicz Stanisław. St. K.

Karwowski Stanisław. Dr S. K.

Kaszewski Kazimierz. K. K.

Kempner Stan. Aleksander. St. A. K.

Kenig Józef †. J. Kg.

Krętzyński Wojciech. Dr W. K.

Kirszrot-Prawnicki Józef. Józef K. P.

Kleczkowski Kazimierz †. K. Kl.

Kochanowski Jan Karol. J. K. K

Koczanowicz Mieczysław. M. A. K.

Konic Henryryk. H. K.

Konopczyński Emilian. Em. K.

Kopczyński Aleksander. Dr Al. K.

Kopera Feliks. F. K.

Korotyński Ludwik S. L. S. K.

Korotyński Władysław. K. Wł.

Korzon Tadeusz. T. K.

Korzon Tadeusz (junior). Dr T. K

Kostro Apolinary. A. K.

Koszutski Stanisław. Kosz.

Koziołkiewicz J. J. K-icz.

Kozłowski Władysław. Wł. M. K.

Kraków Kazimierz. Dr K. K.

Kramsztyk Feliks. F. K.

Kramsztyk Stanisław. S. K.

Krausław Aleksander. Al. Kr.

Krček Franciszek. Dr Fr. Kr.

Kreczmar Jan. J. Kr.

Król Kazimierz. K. Kr.

Ks. Krupiński Fr. †. F. K. ks.

Ks. Krynicki Wład. Ks. Wł. Kr.

Kryński Adam Antoni. A. A. K.

Krzemiński Stanisław. s.

Krzymuski Edmund. E. Krz.

Krzywicki Ludwik. L. K.

Ks. Kubicki Wł. Ks. Wł. Ku.

Kucharzewski Feliks. F—ks. K.

Kuczyński Antoni. Dr Ant. K.

Kudelski Adam. A. K.

Kujawski Kazimierz. Każ.

Kulwieć Kazimierz. K. K—ć.

Kuniewicz Józef. Dr Ku....cz.

Kuszelewski Antoni. A. Kusz.

Lange Antoni. A. L.

Lebiedziński P. P. L.

Leist Artur. A. L.

Lepszy Leonard. zy.

Leski Józef. J. L.

Lewicki Witold. Dr W. L.

Łewiński Jan. J. L.

Libicki Stanisław. S. L.

Likiert Nikodem. L.

Lipnicki Eugeniusz †. E. L.

Lisiecki Stanisław. St. L.

Lubowski Edward. E. Lu.

Lutosławski Win'enty. W. L.

Lutosławski Maryan. M. L.

Łabuński Józef. J. Ł.

Łaganowski Stefan. S. Ł.

Łaguna Stosław †. St. Ł.

Łącki Bronisław. B. Ł.

Łempicki Michał. M. Ł.

Łoziński Bronisław. B. Ł.

Łuczкiewicz Henryk †. Dr Ł.

Machlejd Ryszard. R. M.

Mahrburg Adam. Ad. M.

Majchrowicz Franciszek. Dr Fr. M.

Majewski Erazm. E. Maj.

Majkowski Julian. Dr J. M.

Makowiecki Bolesław †. M

Maleszewski Tytus †. T. M.

Maliniakówna Regina. Mal.

Malinowski Alfons. Dr M.

Ks. Malinowski Bronisław. Ks B M

Malinowski Piotr. P. M.

Manteuffel Gustaw. G. M.

Marrené Walerya. W. M.

Martynowski Franciszek K. †. F. K. M.

Massonius Maryan. Mns.

Maternicki Aleksander. Al. Mat.

Matuszewski Ignacy. Ig. Mat.

Ks. Matuszewski Teofil. X. T. M.

Mierzyński Antoni. A. M.

Mierzyński Józef. J. Mi.

Mieszkowski Antoni †. Aem.

Miklaszewski Sławomir. M.

Milobędzki Tadeusz. T. M.

Ks. Mirecki. fm.

Mizerski Józef. J. M.

Młeczko Stanisław. S. M.

Mogilnicki Aleksander. Al. Mog.

Mokrowicki Bolesław. B. M.

Moldenhawer Aleksander. A. Mol.

Muszyński Jan. J. Musz.

Muttermilch. Mch.

Nałkowski Waclaw. W. N.

Narkiewicz Jodko Antoni. A. N. J.

Ks. Nassalski M. Ks. M. N.

Nieniewski Apolinary. Ap. N.

Niezabitowski E. L. E. L. N.

Nitman Karol J. Dr K. J. N.

Nitowski Jan. N.

Nowicki Władysław. Wł. N—i.

Nowodworski Franciszek. Fr. N.

Nowodworski Witold. W. N.

Nusbaum Józef. J. Nm. i Dr J. Nm.

Ochimowski Feliks. F. O.

Ochorowicz Julian. J. O.

IV.

Okolski Antoni †. A. O.
Okrajni Antoni. A. O.
Olszewski Maryan. O.
Osterloff Waldemar. W. O.
Pajewski Alfons †. Dr A. P.
Pawiński Adolf †. A. P.
Peszke Józef. Dr J. P.
Peszke Ignacy. Ig. P.
Piaszczyński Józef †. Dr Psz.
Piątkowski Henryk. H. P.
Pietkiewicz Antoni (Adam Pług), *, + 1 —

Pilat Tadeusz. Tad. Pilat.
Piotrowski Władysław. W. P
Plenkiewicz Roman. R. Pł — cz.
Podernia K. K. P.
Poliński Aleksander. A. Pol.
Ks. Popławski Seweryn. S. Pł.
Popowski Stefan. St. P.
Posner Salomon. S. P.
Poznański Samuel. Dr S. P.
Prochaska Antoni. A. Pska
Prokesch Władysław. Wł. Pr.
Przewóski Edward. Dr E. P.
Przyborowski Józef †. J. P.
Ptaszycki Stanisław. S. P.
Puławski Antoni. Dr Ant. P.
Radliński Ignacy. I. R.
Radziwiłowicz Rafał. Dr R.
Rajchman Aleksander. Al. R.
Rapacki Wincenty. W. R.
Raszewski Włodzimierz. Wł. R.
Rewieński Stanisław. St. Rew.
Rogowicz Jakób †. J. R — cz.
Roszkowski Gustaw. Rosz.
Rouppert Zygmunt †. r.
Rowiński Michał. M. Ro.
Rozmysłowski Michał. M. R.
Rozpędowski L. L. R.
Ks. Roztorowowski J. J. R.
Rycerski Feliks. F. R.
Rychliński Karol. Dr K R.
Rydel Lucyan. L. R.
Ryszard Antoni. A. R.
Sarnecki Zygmunt. Z. S.
Sawczyński Henryk. H. S — i.
Semkowicz Aleksander. Dr Al. S.
Semkowicz Władysław. Wł. S-cz.
Sędziak Jan. Dr J. S.
Siemiradzki Tomasz. T. S.
Ks. Siewierski Wł. X. S.
Książdż biskup Simon Franciszek Albin. X. F. A. S.
Skłodowski Józef. Dr J. S.
Skrzycki Wojciech J. W. J. S.
Skrzypkowski Mieczysław. M. Sk.
Sławiński Kazimierz. K. Sł.
Smoleński Wład. W. S.
Smolikowski Seweryn. S. S.
Sobieski Waclaw. Sob. i Sb.
Sokal Emil. Em. S.
Sokołowski August. A. S.

Sosnowski Jan. J. S.
Spasowicz Włodzimierz. Wł. Spas.
Sporzyński Ksawery. Sp.
Stetkiewicz Stefan †. St. St
Stołychwo Kazimierz. K. S.
Strumpf Edward †. E. S
Struve Henryk. H. St.
Suchecki Stefan. S. P. S.
Sułowski Romuald. R. S.
Szalay St. Sz.

Szaniawski Klemens Junosza † KI. J.

Szoler-Rogoziński Stefan †. S. S. R.

Szperl Ludwik. L. Szp.

Szumowski Aleksander †. A. S.

Śłósarski Antoni †. A. Ś.

Świda E. E. Św.

Święcicki Julian Adolf. J. A. Ś.

Świętochowski Andrzej. And. Ś.

Taczanowski Waclaw. W. T.

Ks. Taczanowski Włodzimierz. Ks. W. T

Teichfeld Arnold. Ar. T.

Trepka Nekanda Edward. N. T.

Trzciński Wawrzyniec †. W. Trz.

Trzebiński Józef. J. Trz.

Tur Jan. J. T.

Ułaszyn Henryk. H. Uł.

Urbanowicz Feliks. F. U.

Uzdowski Józef. J. U.

Wagner Bolesław †. B. W.

Waliszewski Kazimierz. K. W.

Wawrykiewicz Edward. Ed. W.

Weidel Emil. E. W.

Wertheim Aleksander. Dr A. W.

Ks. Wesołowski S. K. Ks. S. K. W.

Weyberg Zygmunt. Z. W.

Widman Karol †. K. W.

Winiarz Aloizy. Dr. Al. W.

Wiorogórski Władysław. W. W.

Wisłocki Władysław. W. W.

Wojciechowski I. Ir. Wch.

Wojciechowski Konstanty. K. W.

Wojtan Władysław. Wł. W.

Wolff Józef †. J. W.

Wróblewski Witold. W. Wr.

Wróblewski Władysław. Dr W. W

Wysłouch Antoni A. Wysł.

Zakrzewski Stanisław. St. Zakrz.

Załęski Witold. W Zał.

Zawadzki Józef. Dr J. Z.

Zieliński Edward W E. W. Z

Zieliński Jan Kazimierz †. J. K. Z.

Zieliński Józef. J. Z. z Ł.

Zieliński Władysław. W. Z.

Zieliński Wł. Kornel †. W. K. Z.

Zieliński Zdzisław. Z. Z.

Zientarski Stanisław. S. Z.

Znatowicz Bronisław. Zn.

Żabiński Józef. J. Ż.

Zórawski Maryan. M. Żór.

LISTA

b) Według kryptonimów.

A. — Prof. Szymon Askenazy.

A. A. K. — Adam Antoni Kryński.

A. B. — Prof. Aleksander Brückner.

A. D. — Antoni Donimirski.

A. G. B. — † Antoni Gustaw Bem.

A. K. — Adam Kudelski (zoologia).

A. K. — Apolinary Kostro (prawo).

A. Karb — Antoni Karbowiak.

A. Kusz. — Antoni Kuszelewski.

A. L. — Antoni Lange (artykły literackie).

A. L. — Artur Leist (Armenia, dzieje).

A. M. — Antoni Mierzyński.

A. M. J. — A. M. Jasiński.

A. Mol. — Aleksander Moldenhawer.

A. N. J. — Antoni Narkiewicz Jodko.

A. O. — † Dr Antoni Okolski (prawo).

A. O. — Antoni Okrajni (chemia).

A. P. — † Profesor Adolf Pawiński.

A. Pol. — Aleksander Poliński.

A. Pska. — Antoni Prochaska.

A. R. — Antoni Ryszard.

A. S. — Prof. A. Sokołowski (historya od t. 27-go)

A. S. — † Aleksander Szumowski.

A. S. — † Antoni Ślósarski.

A. Wysł. — Antoni Wysłouch

Ad. J. C. — Adolf Jakób Cohn.

Ad. M. — Adam Mahrburg.

Aem. — † Antoni Mieszkowski.

Al. Cz. — Dr Aleksander Czołowski (od tomu 19-o)

Al. J. — Aleksander Jelski.

Al. Jabł. — Aleksander Jabłonowski.

Al. Kr. — Aleksander Kraushar.

Al. Mat. — Aleksander Maternicki.

Al. Mog. — Aleksander Mogilnicki.

Al. R. — Aleksander Rajchman.

And. S. — Andrzej Świętochowski.

Ap. N. — Apolinary Nieniewski.

Ar. T. — Arnold Teichfeld.

B. — Adam Boniecki.

B. de C. — Baudouin de Courtenay Jan.

B. Gr. — † Bronisław Grabowski.

B. K. — Bolesław Karpiński.

B. Ł. — Bronisław Łoziński.

B. M. — Bolesław Mokrowicki.

B. W. — † Dr. Bolesław Wagner.

Br. G. — Bronisław Gembarzewski.

C. — Dr Aleksander Czołowski (do tomu 19-go)

D. — Stanisław Dziadulewicz.

Dasz. — Dr Zofia Daszyńska.

Dr A. P. — † Dr Alfons Pajewski.

Dr A. W. — Dr Aleksander Wertheim

Dr Al. K. — Dr Aleksander Kopczyński

Dr Al. S. — Dr Aleksander Semkowicz.

Dr Al. W. — Dr Aloizy Winiarz.

Dr Ant. K. — Dr Antoni Kuczyński.

Dr Ant. P. — Dr Antoni Puławski.

Dr B. A. H. — Dr Bronisław Hirszband.

Dr E. P. — Dr Edward Przewóski.

Dr Eug. B. — Dr Eugeniusz Barwiński.

Dr F. J. — † Dr Franciszek Jawdyński.

Dr Fr. Kr — Dr Franciszek Krček.

Dr Fr. M. — Dr Franciszek Majchrowicz.

Dr J. — † Dr Roman Jasiński.

Dr J. B. — † Dr Jan Banzemer (ekonomia).

Dr J. B. — Dr Józef Bieliński (zyciorysy lekarzy).

Dr J. G. — Dr Juliusz Gawroński.

Dr J. M. — Dr Julian Majkowski.

Dr J. Nm. — Dr Józef Nusbaum.

Dr J. P. — Dr Józef Peszke.

Dr J. S. — Dr Jan Sędziak (med.).

Dr J. S. — Dr Józef Skłodowski (med. od t. 24-go)

Dr J. Z. — Dr Józef Zawadzki.

Dr J-y Br. — Dr Jerzy Brunner.

Dr K. I. N. — Dr Karol I. Nitman.

Dr K. J. G. — Dr K. J. Gorzycki.

Dr K. K. — Dr Kazimierz Kraków.

Dr K. R. — Dr Karol Rychliński.

Dr Ku...cz. — Dr Józef Kuniewicz.

Dr L. F-l. — Prof. dr Ludwik Finkel.

Dr Ł. — † Dr Henryk Łuczkie wicz

Dr M. — Dr Alfons Malinowski.

Dr Psz. — † Dr Józef Piaszczyński.

Dr R. — Dr Rafał Radziwiłłowicz.

Dr S. K. — Dr Stanisław Karwowski.

Dr S. P. — Dr Samuel Poznański.

Dr St. G. — Profesor dr Stanisław Głąbiński.

Dr T. K. — Dr Tadeusz Korzon (jun.).

Dr W. K. — Dr Wojciech Kętrzyński.

Dr W. L. — Dr Witold Lewicki.

Dr W. W. — Dr Władysław Wróblewski.

D-y. — Stefan Demby.

Dz. — Dr Bolesław Dzierżawski.

E. D. — † Edmund Diehl.

E. G. — Edward Grabowski.

E. J. — Edmund Jankowski.

E. Krz. — Prof. dr Edmund Krzymuski.

E. L. — Eugeniusz Lipnicki.

E. L. N. — E. L. Niezabitowski.

VI.

E. Maj. — Erazm Majewski.

E. S. — † Edward Strumpf.

E. Św. — E. Świda.

E. W. — Emil Weidel.

E. W. Z. — Dr Edward W. Zieliński.

E. Lu — Edward Lubowski.

Ed. W. — Edward Wawrykiewicz.

Em. K. — Emilian Konopczyński.

Em. S. — Emil Sokal.

(e-r). — Estreicher Karol.

F. — Dr Aleksander Fabian.

F. B. — Ferdynand Bostel.

F. J. — † Feliks Jezierski.

F. Jez. — † Feliks Jeziorański.

F. K. — Feliks Kramsztyk (medycyna).

F. K. — Dr Feliks Kopera (stareżytności).

F. K. Ks. — † Ks. Franciszek Krupiński.

F. K. M. — † Franciszek K. Martynowski.

F. Kan. — Feliks Kantorek.

F. O. — Feliks Ochimowski.

F. R. — Feliks Rycerski.

F. U. — Feliks Urbanowicz.

F-ks K. — Feliks Kucharzewski

fm. — Ks. Mirecki.

Fr. N. — Franciszek Nowodworski.

G. M. — Gustaw baron Manteuffel.

H. — Hincz.

H. K. — Henryk Konic.

H. Karp. — Henryk Karpiński.

H. P. — Henryk Piątkowski.

H. S-i. — Dr Henryk Sawczyński

H. St. — Profesor dr Henryk Struve.

H. Ut. — Henryk Utaszyn.

Hml. — Jan Homolicki.

I. C. — Dr Izaak Cylkow.

I. R. — Ignacy Radiński.

Ig. Mat. — Ignacy Matuszewski.

Ig. P. — Ignacy Peszke.

Ir. Wch. — I. Wojciechowski.

Iw. — Jan Iwański.

J. A. — † Dr Jerzy Alexandrowicz.

J. A. Ś. — Julian Adolf Święcicki.

J. B. — Józef Beckerman (prawo).

J. B. — Józef Bojasiński (historya).

J. B. Dr — Dr Józef Bieliński.

J. Ch. — Jadwiga Chrząszczewska.

J. E. — Józef Eismond.

J. F. G. — Justyn Feliks Gajsler.

J. Gr. — Juliusz Granowski.

J. Gr. — Jan Gryzewski (od tomu 28-go).

J. H. — † Julian Heppen.

J. H-ch. — Jan Heurich (syn) (J. H.).

J. J. — Józef Jeziorański.

J. K. — Dr Jan Karłowicz.

J. K. E. — Dr J. K. Ettinger.

J. K. K. — Jan Karol Kochanowski.

J. K. Z. — † Jan Kazimierz Zieliński.

J. Kg. — † Józef Kenig.

J. K-ćz. — J. Koziłkiewicz.

J. Kr. — Jan Kreczmar.

J. L. — Józef Leski (ceramika).

J. L. — Jan Lewiński (geol. i paleont.).

J. Ł. — Józef Łabuński.

J. M. — Józef Mizerski.

J. M. K. — Jan Maurycy Kamiński.

J. Mi. — Dr J. Mierzyński.

J. Musz. — Jan Muszyński.

J. Nm. — Dr Józef Nusbaum (od tomu 19-go).

J. O. — Dr Julian Ochorowicz.

J. P. — † Józef Przyborowski.

J. R. — Ks. J. Roztorowski.

J. R-cz. — † Dr Jakób Rogowicz.

J. S. — Jan Sosnowski.

J. T. — Jan Tur.

J. Trz — Józef Trzebiński.

J. U. — Józef Uzdowski.

J. W. — † Józef Wolff.

J. Wł. D — Jan Władysław Dawid.

J. Wł. Dom. — Jan Władysław Domaszewski.

J. Z. z Ł. — Józef Zieliński.

J. Ż. — Józef Żabiński.

Józef K. P. — Józef Kirszrot-Prawnicki.

K. A. — Karol Appel.

K. A. C. — Kazimierz Czerwiński.

K. D. — Karol Dunin.

K. G. — † Pułk. Konstanty Górski (wojsk.).

K. G. — K. Gnoiński (elektrotechnika).

K. J. — Prof. Dr Karol Jurkiewicz.

K. K. — Kazimierz Kaszewski.

K. K-ć. — Kazimierz Kulwieć.

K. Kl. — † Kazimierz Kleczkowski.

K. Kr. — Kazimierz Król.

K. P. — K. Podernia.

K. S. — Kazimierz Stołyhwo.

K. S. B — K. S. Bugdanowa.

K. St. — Kazimierz Sławiński.

K. W. — † Karol Widman (życior.).

K. W. — Kazimierz Waliszewski. (historya).

K. W. — Konstanty Wojciechowski (budownictwo).

Kaž. — Kazimierz Kujawski.

Kl. J. — † Klemens Junosza Szaniawski.

Kosz. — Stanisław Koszutski.

Ks. A. K. D. — Ks. August K. Diehl, Superintendent.

Ks. B. M. — Ks. Bronisław Małinowski.

Ks. J. B. — Ks. Józef Białkowski.

Ks. J. G. — Ks. prałat J. Gnatowski.

Ks. K. J. — Ks. Jetowicki.

Ks. Ł. J. — Ks. Łukasz Janczak.

Ks. M. K. Bkl. — Ks. Bokalski.

Ks. M. N. — Ks. M. Nassalski.

Ks. S. Ch. — Ks. Stanisław Chodyński.

Ks. S. K. W. — Ks. S. K. Wesołowski.

Ks. W. T. — Ks. Włodzimierz Taczanowski.

Ks. Wł. Ch. — Ks. Władysław Chotkowski.

Ks. Wł. Kr. — Ks. Władysław Krynicki.

Ks. Wł. Ku. — Ks. Władysław Kubicki.

Ks. Z. Ch. — Ks. Zygmont Chełmicki.

L. — Nikodem Likiert.

L. Ch. — Leon Chrzanowski.

L. D. — Dr Leon Dudrewicz.

L. F.-L. — Prof. Ludwik Finkel (w tomie 23—24).

L. K. — Ludwik Krzywicki.

VII.

L. R. — Lucyan Rydel (literatura).

L. R. — L. Rozpędowski (technologia).

L. S. K. — Ludwik S. Korotyński.

L. Szp. — Ludwik Szperl.

M. — Sławomir Miklaszewski (chemia).

M. — † Dr Bolesław Makowiecki.

M. A. K. — Mieczysław Koczanowicz.

M. Cent. — M. Centnerszwer.

M. D. — Maryan Dubiecki.

M. F. — Maksymilian Flaum.

M. G. — Marek Gozdawa.

M. L. — Maryan Lutosławski.

M. Ł. — Michał Łempicki.

M. R. — Michał Rozmysłowski.

M. Ro. — Michał Rowiński.

M. Sk. — Mieczysław Skrzypkowski.

M. Żór. — Maryan Żórawski.

Mal. — Regina Maliniakówna.

Mch. — Dr Muttermilch.

Mns. — Maryan Massonius.

N. — Jan Nitowski.

N. T. — Edward Nekanda Trepka.

O. — Maryan Olszewski.

O. B. — Profesor Oswald Balzer.

P. Chm. — Dr Piotr Chmielowski.

P. L. — P. Lebiedziński.

P. M. — Piotr Malinowski.

r. — † Zygmunt Rouppert.

R. — † Romuald Hube (prawo).

R. — Redakcya.

R. M. — Ryszard Machlejd.

R. Pl-cz. — Roman Plenkiewicz.

R. S. — Romuald Sułowski.

Rosz. — Dr Gustaw Roszkowski.

s. — Stanisław Krzemiński.

S. C. — Stanisław Cercha.

S. D. — Samuel Dickstein.

S. J. — Stanisław Janiszewski.

S. K. — Stanisław Kramsztyk.

S. L. — Stanisław Libicki.

S. Ł. — Stefan Łaganowski.

S. M. — Stanisław Młeczko.

S. P. — Stanisław Ptaszycki (liter.).

S. P. — Salomon Posner (prawo).

S. P. S. — Stefan Scheckcki.

S. Pł. — Ks. Seweryn Popławski.

S. S. — Seweryn Smolikowski.

S. S. R. — † Stefan Szolc-Rogoziński.

S. Z. — Stanisław Zientarski.

Sob. — Dr Wacław Sobieski.

Sp. — Ksawery Sporzyński.

St. A. K. — Stanisław Aleksander Kempner.

St. B. — Stanisław Bełza.

St. D. — Stanisław Domański.

St. Drz. — Stanisław Drzaźdżński.

St. F. — Stanisław Fuk.

St. J. C. — Stanisław Jan Czarnowski.

St. K. — Stanisław Karpowicz.

St. L. — Stanisław Lisiecki.

St. Ł. — † Stosław Łaguna.

St. P. — Stefan Popowski.

St. Rew. — Stanisław Rewieński.

St. St. — † Stefan Stetkiewicz.

St. Zakrz. — Stanisław Zakrzewski.

Sz. — St. Szalay.

Tad. Pilat. — Dr Tadeusz Pilat.

T. B. — Tadeusz Budyta.

T. D. — Dr Teodor Dydyński.

T. Dowgird. — Tadeusz Dowgird.

T. E. — Tadeusz Estreicher.

T. K. — Prof. Tadeusz Korzon.

T. M. — † Tytus Maleszewski (malarstwo).

T. M. — Tadeusz Miłobędzki (chemia).

T. S. — Tomasz Siemiradzki.

W. A. — Prof. Dr Władysław Abraham.

W. B. — Wincenty Bielski.

W. Bg. — Władysław Bogusławski.

W. Br. — Wacław Brykner.

W. Ch. — Wacław Chrzanowski.

W. Chor. — † Wincenty Choroszewski.

W. Cz. — Dr Wiktor Czermak.

W. G. — Walery Gostomski (liter.).

W. G. — † Wojciech Gerson (malarstwo).

W. Gar. — Dr Władysław Garliński.

W. J. — Wacław Jezierski.

W. J. S. — Wojciech J. Skrzycki.

W. K. Z. — † Władysław Kornel Zieliński.

W. L. — Wincenty Lutosławski.

W. M. — Walerya Marrené.

W. N. — Wacław Nalkowski.

W. Now. — Witold Nowodworski.

W. O. — Waldemar Osterloff.

W. P. — Władysław Piotrowski.

W. R. — Wincenty Rapacki.

W. S. — Władysław Smoleński.

W. T. — Wacław Taczanowski.

W. Trz. — † Wawrzyniec Trzciński.

W. W. — Władysław Wiorogórski (farmacya).

W. W. — Dr Władysław Wisłocki (medycyna).

W. Wr. — Witold Wróblewski.

W. Z. — Władysław Zieliński.

W. Zał. — Dr Witold Załęski.

Wł. Andr. — † Władysław Andrychiewicz.

Wł. K. — Władysław Korotyński.

Wł. M. K. — Władysław M. Kozłowski.

Wł. N.-i. — Władysław Nowicki.

Wł. Pr. — Władysław Prokesch.

Wł. R. — Włodzimierz Raszewski.

Wł. S-cz. — Władysław Semkowicz.

Wł. Spas. — Włodzimierz Spasowicz.

Wł. W. — Władysław Wojtan.

Woj. G. — † Wojciech Gerson.

X. F. A. S. — Ks. Biskup Fr. Albin Simon.

X. S. — Ks. Wł. Siewierski.

X. T. M. — Ks. Teofil Matuszewski.

Z. Gl. — Zygmunt Gloger.

Z. H. — Zygmunt Heryng.

Z. S. — Zygmunt Sarnecki.

Z. W. — Zygmunt Weyberg.

Z. Z. — Zdzisław Zieliński.

Zn. — Bronisław Znatowicz.

zy — Leonard Lepszy.

* — Antoni Pietkiewicz (Adam Pług).

Δ — Ks. Jan Gralewski.

Wielkiej Eneyklopedyi Powsz.

Ilustrowanej

TOM XXVII/XXVIII

w oprawie

wyszedł z druku

i jest do nabycia w Kantorze Administracyj, Nowy-Świat 47.

Cena Rs. 9.50.

ALBUM
biograficzne

ZASŁUŻONYCH
POLAKÓW i POLEK
wieku XIX.

Wydawnictwo M. Chełmońskiej.

Żawiera życiorysy Polaków, bedących chłuba i ozdoba narodu w wieku XIX, a temsamem obejmuje dzieje ostatniego stulecia, w opracowaniu wybitniejszych antorów.

Komitet Redakcyjny składają: S. Askenazy, W. Engeström, Br. Chlebowski, S. Dickstein, B. Erzepki, W. Gerßon, K. Gliński, Z. Gloger, J. Kallenbach, St. Kijeński, Wł. Korotyński, St. Kramsztyk, Ks. T. Matuszewski, M. Masspius, Dr J. Peszke, H. Piątkowski, R. Plenkiewicz, A. Poliński, Z. Wolski.

Dzieło z 500 stronic dużego formatu w wydaniu wytwornem zawiera w tomie sto kilkадdziesiąt życiorysów z portretami w tekście i na papierze kredowym.

Cena tomu zbroszurowanego rb. 10. W oprawie ozdobnej ze złoceniami rb. 12 kop. 50.

Do nabycia w wydawcy—Wspólna 51 m. 2, oraz we wszystkich księgaruiach w Kraju, Cessarstwie i zagranicą. Nabywający dzieło wprost od wydawcy kosztów przesyłki nie ponoszą.

Доволено Ценсурою. Варшава, 18 Октября 1901 г.

Wielkiej Encyklopediy Powsz.

Ilustrowanej

TOM XXVII/XXVIII

w oprawie

wyszedł z druku

i jest do nabycia w Kantorze Administracyi, Nowy-Świat 47.

Cena Rs. 9.50.

ALBUM

biograficzne

ZASLUŻONYCH
POLAKÓW i POLEK
wieku XIX.

Wydawnictwo M. Częmońskiej.

Zawiera życiorysy Polaków, będących chlubą i ozdobą narodu w wieku XIX, a temsam obejmuje dzieje ostatniego stulecia, w opracowaniu wybitniejszych autorów.

Komitet Redakcyjny składają: S. Askenazy, W. Engeström, Br. Chlebowski, S. Dickstein, B. Erzepki, W. Gerson, K. Gliński, Z. Gloger, J. Kallenbach, St. Kijeński, Wł. Korotyński, St. Kramsztyk, Ks. T. Matuszewski, M. Massonius, Dr J. Peszke, H. Piątkowski, R. Plenkiewicz, A. Poliński, Z. Wolski.

Dzięło z 500 stronic dużego formatu w wydaniu wytwornem zawiera w tomie sto kilkadziesiąt życiorysów z portretami w tekście i na papierze kredowym.

Cena tomu zbroszurowanego rb. 10. W oprawie ozdobnej ze złoceniami rb. 2 kop. 50.

Do nabycia u wydawcy—Wspólna 51 m. 2, oraz wszystkich księgarniach w Kraju, Cessarstwie i zagranicą. Nabywający dzieło wprost od wydawcy kosztów przesyłki nie ponoszą.

Добро пожаловать, Варшава, 25 Октября 1901 г.

Wielkiej Encyklopediy Powsz.

Ilustrowanej

TOM XXVII/XXVIII

w oprawie

wyszedł z druku

i jest do nabycia w Kantorze Administracji, Nowy-Świat 47.

Cena Rs. 9.50.

## „Kuryer Codzienny”

PISMO SPOŁECZNO-LITERACKO-POLITYCZNE, pod redakcją Stanisława Libickiego.

Zamieszcza znakomite kroniki tygodniowe

### BOLESŁAWA PRUSA.

Przeglądy literackie prof. Piotra Chmielowskiego, Krytyki teatralne Edwarda Lubowskiego, Artykuły z zakresu sztuki Eligiusza Niewiadomskiego, oraz artykuły w kwestyach społecznych i politycznych wytrawnych pisarzy. Jako organ zupełnie niezależny, wypowiada swe poglądy, nie krępując się żadnemi względami ubocznemi.

W felietonie drukuje tylko powieści wybitnych naszych pisarzy.

W roku przyszłym drukowane będą utwory

Gabryeli Zapolskiej, Stanisława Przybyszewskiego, Jerzego Orwicza i innych.

## PREMIUM BEZPŁATNE

dwanaszcie tomów (120 arkuszy w ciągu roku) wyborowych powieści oryginalnych i tłomaczonych.

Powieści te rozsyłane są dwa razy na miesiąc po pięć arkuszy, o ile zaś prenumeratorowie chcą otrzymywać całemi tomami w ładnej oprawie, to oprócz za oprawę każdego tomu również kop. 20.

W roku ubiegłym doręczyliśmy prenumeratorom znakomitą powieść historyczną J. I. Kraszewskiego „DYABŁ” w 4-ch tomach, powieść D'Anunzia „OGIEN” w 3-ch tomach, powieść D'Aigremonta „MATECZKA” w 2-ch tomach-i rozpoczęliśmy druk niepospolitej powieści J. I. Kraszewskiego „MORITURI”.

Prenumerata KURYERA wynosi: Na prowincyi, wraz z przesyłką, rocznie rb. 9, półrocznie rb. 4 kop. 50, kwartalnie rub. 2 kop. 25.—W Warszawie rocznie rb. 6, miesięcz. kop. 50. Za odnoszenie do domu k. 10 mies.

Kantor Administracyj: Warszawa, Krakowskie-Przedmieście № 17;
w Łodzi, Piotrkowska № 108.

Дошколено Цензурою, Варшава, 14 Ноября 1901 г.

REDAKCYA

# „Wielkiej Encyklopedyi Ilustrowanej”

w Warszawie, Nowy-Świat 47.

„Wielka Encyklopedya Powszechna Ilustrowana” od chwilí przejścia jej na własność Komitetu Redakcyjnego, t. j. od dnia 1 stycznia 1900 roku, wychodzi regularnie w tygodnio-wych zeszytach cztero-arkuszowych, a prowadzona z tąż samą jak w ciągu ubiegających dwóch lat punktualnością, winna być, zgodnie z zapowiedzią naszą z d. 31 października 1899 r., całkowicie ukończoną w przybliżeniu za lat dziesięć.

Termin ten, jeżeli się zważy ogrom materyału, sposób jego opracowywania i wyczerpujące informacye w rzeczach zwłaszcza swojskich, nie może wydać się zbyt odległym. Redakcya nie tai wszakże, iż gorącem jej życzeniem było i jest skrócenie terminu wydawniczego, oczywiście, bez uszczuplania rozmiarów i zubożania treści. Z tego też powodu nieraz już zastanawiała się nad możliwemi sposobami prędszego ukończenia „Encyklopedyi” i przyszła do przeświadczenia, że jednym ze środków do tego celu wiodących byłoby równoczesne ogłaszanie dwóch jej seryї. Serya pierwsza byłaby dalszym ciągiem 28 tomów dotychczas wydanych i szlaby nieprzerwanie, jak dotąd, w zeszytach czteroarkuszowych tygodniowych aż do ukończenia artykułów na literę M; serya druga rozpoczęłaby się od litery N i wychodziłaby równocześnie z pierwszą w takich sachzesztytach tygodniowych. Tym sposobem każdego tygodnia, aż do ewentualnego wcześniej-zego ukończenia seryi pierwszej, ukazywałyby się dwa zeszyty: jeden, należący do seryi pierwszej, drugi — do drugiej, a termin wydania całej „Encyklopedyi” skróciłby się może o połowę, t. j. do lat mniej więcej pięciu lub sześciu.

Organizacja naszej pracy i nabyte doświadczenie pozwoliłyby Komitetowi zdwoić siły współpracownicze i przygotować zapas artykułów, zapewniający regularne wychodzenie równoczesne obu seryj. Ale wykonanie projektu zawisło nietyłko od dobrej woli Redakcyi. Prowadzenie równoczesne dwóch równoległych seryi wymaga zdwojenia środków wydawniczych, które „Encyklopedya” czerpać może jedynie z prenumeraty: od prenumeratorów jej tedy przedewszystkiem zależy w ogólności podjęcie i wykonanie powyższego projektu. Jeżeli Prenumeratorowie nasi, dzięki którym „Encyklopedya” obecnie nieprzerwanie i regularnie postępuje naprzód, życzą sobie przyśpieszenia terminu jej ukończenia, niechaj raczą wyrazić swą zgodę na równoczesne wnoszenie opłaty prenumeracyjnej za proponowane dwie serye. Nie powiększy to dla nich, rzecz prosta, całkowitego wydatku za „Encyklopedyę”, której rozmiary pozostaną niezmienione; zmieni tylko rozkład tego wydatku, do czasu bowiem ukończenia seryi I Prenumeratorowie zamiast dotychczasowej opłaty 25-kopiejkowej co tydzień wnosić będą 50-kopiejkową, aby za nią otrzymywać dwa razy więcej arkuszy druku, czyli zamiast jednego dwa zeszyty 4-arkuszowe.

Żywimy nadzieję, że większość naszych Prenumeratorów przyjmie z zadowoleniem ten warunkowy zamiar Redakcyi i poprze nasze usiłowanie w zamierzonem przedsięwzięciu, które podejmujemy atoli dopiero wtedy, gdy, oparci na poważnej liczbie odpowiedzi przychylnych zamiarowi, nabędziemy pewności, że nie zbraknie nam środków na nieprzerwane wydawanie seryi drugiej. W przeciwnym razie, pozostając przy dotychczasowym zakresie naszej pracy wydawniczej, pro-wadzić ją będziemy na dotychczasowych też warunkach.

Ze względu na ważność pomienionej sprawy i konieczność szybkiego rozstrzygnięcia jej w zasadzie upraszamy W-go Pana o nadesłanie odpowiedzi na załączonym liście zwrotnym przed dniem 31 grudnia r. b.

Redakcya.

Warszawa d. 30 listopada 1901 r

DO KOMITETU REDAKCYJNEGO

# „Wielkiej Encyklopedyi Powszechnej Ilustrowanej”

w Warszawie, Nowy-Świat 47.

Wielkiej Encyklopedyi Powsz.
*Ilustrowanej*

TOM XXVII/XXVIII

w oprawie
wyszedł z druku

Cena Rs. 9.50.

## „Kuryer Codzienny”

PISMO SPOŁECZNO-LITERACKO-POLITYCZNE, pod redakcyą Stanisława Libickiego.

BOLEŚLAWA PRUSA.

Przegłady literackie prof. Piotra Chmielowskiego, Krtyki teatralne Edwarda Lubowskiego, Artykuły z zakresu sztuki Eligiusza Niewiadomskiego, oraz artykuły w kwestyach społecznych i politycznych wytrawnych pisarzy. Jako organ zupełnie niezależny, wypowiada swe pogłady, nie krępując się żadnemi względami ubocznemi.

## PREMIUM BEZPLATNE

dwanaście tomów (120 arkuszy w ciągu roku) wyborowych powieści oryginalnych i tłomaczonych.

Powieści te rozsyłane są dwa razy na miesiąc po pięć arkuszy, o ile zaś prenumeratorem, chcą otrzymywać całemi tomami w ładnej oprawie, to oprócz za oprawę każdego tomu kop. 20, dopłacają za przesyłkę tomu również kop. 20.

W roku ubiegłym doręczylismy prenumeratorem znakomitą powieść historyczną J. I. Kraszewskiego „DYABEL” w 4-ch tomach, powieść D’Anunzia „OGIEN” w 3-ch tomach, powieść D’Aigremonta „MATECZKA” w 2-ch tomach-i rozpoczęliśmy druk niepospolitej powieści J. I. Kraszewskiego „MORITURI”.

Prenumerata KURYERA wynosi: Na prowincji, wraz z przesyłką, rocznie rb. 9, półrocznie rb. 4 kop. 50, kwartalnie rub. 2 kop. 25. - W Warszawie rocznie rb. 6, miesięcz. kop. 50. Za odnoszenie do domu k. 10 mies.

Kantor Administracji: Warszawa, Krakowskie-Przedmieście № 17;
w Łodzi, Piotrkowska № 108.

Довроведо Цензурою. Варшава, 29 Ноября 1901 г.

Wielkiej Eneyklopedyi Powsz.

Ilustrowanej

TOM XXVII/XXVIII

w oprawie

wyszedł z druku

Cena Rs. 9.50.

„Kuryer Codzienny”

BOLESŁAWA PRUSA.

PREMIUM BEZPLATNE

Powieści te rozsyłane są dwa razy na miesiąc po pięć arkuszy, o ile zaś prenumeratørowie chcą otrzymywać całymi tomami w ładnej oprawie, to oprócz za oprawę każdego tomu kop. 20, dopłacają za przesyłkę tomu również kop. 20.

W roku ubiegłym doręczyliśmy prenumeratørorn znakomitą powieść historyczną J. I. Kraszewskiego „DYABEŁ” w 4-ch tomach, powieść D'Anunzia „OGIEN” w 3-ch tomach, powieść D'Aigremonta „MATECZKA” w 2-ch tomach-i rozpoczęliśmy druk niepospolitej powieści J. I. Kraszewskiego „MORITURI”.

Kantor Administracyj: Warszawa, Krakowskie-Przedmieście № 17;
w Łodzi, Piotrkowska № 103.

Довжоено Цензурок. Варшава, 17 Декабра 1901 г.

Wielkiej Encyklopediy Powsz.
*Ilustrowanej*

TOM XXVII/XXVIII

w oprawie
wyszedł z druku

Cena Rs. 9.50.

„Kuryer Codzienny”

BOLESLAWA PRUSA.

Przeglady literackie prof. Piotra Chmielowskiego, Krytyki teatralne Edwarda Lubowskiego, Artykuły z zakresu sztuki Eligiusza Niewiadomskiego, oraz artykuły w kwestyach społecznych i politycznych wytrawnych pisarzy. Jako organ zupełnie niezależny, wypowiada swe poglądy, nie krępując się żadnemi względami uboczniem.

PREMIUM BEZPŁATNE

Powieści te rozsyłane są dwa razy na miesiąc po pięć arkuszy, o ile zaś prenumeratorowie chcą otrzymywać całemi tomami w ładnej oprawie, to oprócz za oprawę każdego tomu kop. 20, dopłacają za przesyłkę tomu również kop. 20.

W roku ubiegłym doręczyliśmy prenumeratorom znakomitą powieść historyczną J. I. Kraszewskiego „DYABEL” w 4-ch tomach, powieść D’Anunzia „OGIEN” w 3-ch tomach, powieść D’Aigremonta „MATECZKA” w 2-ch tomach—i rozpoczęliśmy druk niepospolitej powieści J. I. Kraszewskiego „MORITURI”.

Kantor Administracyi: Warszawa, Krakowskie-Przedmieście № 17;
w Łodzi, Piotrkowska № 108.

Дозволено Ценуурок, Варшава, 1 Июлья 1962 г.

TOM XXVII/XXVIII

w oprawie
wyszedł z druku

i jest do nabycia w Kantorze Administracyn, Nowy-Świat 47.

Cena Rs. 9.50.

„Kuryer Codzienny”

BOLESLAWA PRUSA.

Przeglady literackie prof. Piotra Chmielowskiego, Krytyki teatralne Edwarda Lubowskiego, Artykuły z zakresu sztuki Eligiusza Niewiadomskiego, oraz artykuły w kwestyach społecznych i politycznych wytrawnych pisarzy. Jako organ zupełnie niezależny, wypowiada swe poglady, nie krępując się żadnemi względami ubocznemi.

W roku przyszłym drukowane będą uswory

Gabryeli Zapolskiej, Stanisława Frzybyszewskiego, Jerzeao Orwicza i innych.

PREMIUM BEZPKŁATNE

Prenumerata KURYERA wynosi: Na prowincyi, wraz z przesyłką, rocznie rb. 9, półrocchnie rb. 4 kop. 50, kwartalnie rub. 2 kop. 25.—W Warszawie rocznie rb. 6, mięsięcz. kop. 50. Za odnoszenie do domu k. 10 mies.

Жовтелено Цензурою. Варшава, 4 Июваря 1962 г.

TOM XXVII/XXVIII

w oprawie
wyszedł z druku

Cena Rs. 9.50.

„Kuryer Codzienny”

BOLESŁAWA PRUSA.

Przeglady literackie prof. Piotra Chmielowskiego, Krytyki teatralne Edwarda Lubowskiego, Artykuły z zakresu sztuki Eligiusza Niewiadomskiego, oraz artykuły w kwestyach społecznych i politycznych wytrawnych pisarzy. Jako organ zupełnie niezależny, wypowiada swe poglady, nie krepując się żadnemi względami ubocznemi.

W felietonie drukuje tylko powieści wybitnych aszych pisarzy.

W roku przyszłym drukowane będą u -ery

PREMIUM BEZPŁATNE

Powieści te rozsyłane są dwa razy na miesiąc po pięć arkuszy; o ile zaś prenumeratorowie chcą otrzymywać całemi tomami w ładnej oprawie, to oprócz za oprawę każdego tomu kop. 20, dopłacają za przesyłkę tomu również kop. 20.

Prenumerata KURYERA wy nosi: Na prowincji, wraz z przesyłką, rocznie rb. 9, półrocznie rb. 4 kop. 50, kwartalnie rub. 2 kop. 25.—W Warszawie rocznie rb. 6, miesiącz. kop. 50. Za odnoszenie do domu k. 10 mies.

Kantor Administracji: Warszawa, Krakowskie-Przedmieście № 17;
w Łodzi, Piotrkowska № 103.

Дозволено Цензуров, Варшава, 11 Июнваря 1902 г.

P. Tadeusza Korzon, dla ukończenia swojej Historyi Nowożytnej oraz w przewidywaniu wyjazdu na kongres międzynarodowy nauk historycznych, mający się odbyć w Rzymie, opuścił Redakcyę WIELKIEJ ENCYKLOPEDYI POWSZECHNEJ ILUSTROWANEJ, z nadzieją powrotu do niej w przyszłości. Pracę redakcyjną w dziale Historyi, poczynając od zbliżającej się litery. I, obejmuje p. Jan Karol Kochanowski, chlubnie już znany w naszej literaturze historycznej: do niego więc raczą zgłaszać się PP. Współpracownicy (Warszawa, Koszykowa 57).

Wielkiej Encyklopedyi Powsz.
Ilustrowanej

TOM XXVII/XXVIII

w oprawie
wyszedł z druku

Cena Rs. 9.50.

Zawiadomienie.

„Encyklopedya" jako dzieło wartościowe i do codziennego użytku przeznaczone potrzebuje niezbędnie trwałej i porządnej oprawy.

Pragnąc prenumeratorom naszym ułatwić nabycie takiej oprawy po możliwie nizkiej cenie, zajęliśmy się przygotowaniem odpowiednich okładek.

Okładek takich półskórkowych ze złoconemi wyciskami i napisami dostarczał będziemy po cenie 1 rs. za sztukę. Z przesyłką rs. 1 kop. 35.

Dla zaoszczędzenia kosztów nabycia, okładki nasze obejmować będą po 32 zeszyty, czyli po 2 tomy razem, które z tego powodu stanowić będą jednolitą całość.

Доволенzo Цензурок, Варшава, 16 Июнваря 1902 г.

OBJAŚNIENIE PODPISÓW AUTORÓW

samieszczonych pod artykułami w zesz. 233 b.

4. A. K. — Adam Ant. Kryński.

A. Kusz. — A. Kuszelewski.

Ad. M. — Adam Mahrburg.

Ap. N. — Ap. Nieniewski.

D. — Stanisław Dziadulewicz.

Dr J. P. — Dr Józef Peszke.

H. Ut. — H. Ułaszyn.

J. H-ch. — Jan Heurich (syn).

J. Trz. — Dr J. Trzebiński.

K. K-ć. — Kazimierz Kulwieć.

Ks. A. K. D. — Ks. August K. Diehl.

L. Szp. — Ludwik Szperl.

M. C. — M. Centnerszwer.

M. Ł. — Michał Łempicki.

P. Ohm. — Dr Piotr Chmielowski.

R. — Redakcya.

S. D. — Samuel Dickstein.

S. Drz. — Stanisław Drzażdżyński.

S. K. — Stanisław Kramsztyk.

S. P. — Stanisław Posner.

S. S. — Seweryn Smolikowski.

W. G. — Walery Gostomski.

W. N. — Wacław Nałkowski.

Z. Ż. — Z. Zieliński.

* — Antoni Pietkiewicz (A. Pług).

Wielka Encyklopedya Powszechna

ILUSTROWANA.

Wydawnictwo „Wielkiej Encyklopediy Ilustrowanej” przeszło z d. 1 stycznia 1900 r. na własność członków Redakcyi i od owego czasu wychodzi najregularnej co tydzień.

Cena za zeszyt pojedyńczy (połowiczny) wynosi:

w Warszawie 25 kop. — z przesyłką pocztową 30 kop.
Prenumeratorzy, opłacający odrazu całą należność za 48 zeszytów rs. 12,
kosztów przesyłki nie ponoszą.

Pragnąc ułatwić nowoprzybywającym prenumeratorom nabycie dawniejszych tomów do XX-go włącznie, właściciele obniżyli cenę tychże do połowy; należność zaś za nie może być wnoszoną w ratach miesięcznych po 8, a wnoszący rs. 2 otrzymują jeden tom.

Adres Administracyj: Warszawa, Nowy Świat Nr 47.

„ZIARNO“

NAJTAŃSZE PISMO TYGODNIOWE ILLUSTROWANE

DLA RODZIN POLSKICH.

Powieści oryginalne i tlómaczone.

w Warszawie
rocznie

rub. 4

Kwartalnie
rub. 1

Nowelle. — Poezye. — Podróże. — Artykuły z dziedziny nauk przyrodniczych, sztuk pięknych i ekonomii. — Życiorysy. — Opisy miejscowości. — Wiadomości z chwili bieżącej i polityki. — Feljetoны w sprawach bieżących i społecznych. — Kronika poszcechna (krajowa, z Cesarstwa i zagraniczna), zawierająca treściwy obraz życia współczesnego. — Bibliografia wydawnictw liteńskich, — Przeglądy piśmiennictwą. — Opisy najnowszych wynalazków. — Rady praktyczne. — Z dziedziny mody. — Humorystyka. — Łamiłówki (z nagrodami) i t. p.

Z przesyłką
pocztową
rocznie

rub. 5

Kwartalnie
rub. 1 k. 50

Adres: „Ziarno“, Warszawa, Nowy Świat 47.

P. Tadeusz Korzon, dla ukończenia swojej Historyi Nowożytnej oraz w przewidywaniu wyjazdu na kongres międzynarodowy nauk historycznych, mający się odbyć w Rzymie, opuścił Redakcyę WIELKIEJ ENCYKLOPEDYI POWSZECHNEJ ILUSTROWANEJ, z nadzieją powrotu do niej w przyszłości. Pracę redakcyjną w dziale Historyi, poczynając od zbliżającej się litery I, obejmuje p. Jan Karol Kochanowski, chlubnie już znany w naszej literaturze historycznej: do niego więc raczą zgłaszać się PP. Współpracownicy (Warszawa, Koszykowa 57).

TOM XXIX

broszurowany

wyszedł z druku

i jest do nabycia w Kantorze Administracyj. Nowy-Świat 47.

Cenu Rs. 4.

Zawiadomienie.

„Encyklopedya" jako dzieło wartościowe i do codziennego użytku przeznaczone potrzebuje niezbytnie trwałej i porządnej oprawy.

Pragnąc prenumeratorem naszym ułatwić nabycie takiej oprawy po możliwie nizkiej cenie, zajęliśmy się przygotowaniem odpowiednich okladek.

Okladek takich półskórkowych ze złoconemi wyciskami i napisami dostarczać będziemy po cenie 1 rs. za sztukę. Z przesyłką rs. 1 kop. 35.

Dla zaoszczędzenia kosztów nabycia, okładki nasze obejmować będą po 32 zeszyty, czyli po 2 tomy razem, które z tego powodu stano-wiłe będą jednolitą całość.

Позволено Ценсурою. Варшава, 23 Неврая 1902 г.

Wielkiej Encyklopediy Powsz.

Ilustrowanej

TOM XXIX

broszurowany

wyszedł z druku

Cena Rs. 4.

## „Kuryer Codzienny”

### BOLESLAWA PRUSA.

## PREMIUM BEZPŁATNE

W roku ubiegłym doręczyliśmy prenumeratorom znakomitą powieść historyczną J. I. Kraszewskiego „DYABŁ” w 4-ch tomach, powieść D'Anunzia „OGIEN” w 3-ch tomach, powieść D'Aigremonta „MATECZKA” w 2-ch tomach—i rozpoczęliśmy druk niepospolitej powieści J. I. Kraszewskiego „MORITURI”.

Prenumerata KURYERA wynosi: Na prowincyi, wraz z przesyłką, rocznie rb. 9, półrocznie rb. 4 kop. 50, kwartalnie rub. 2 kop. 25.—W Warszawie rocznie rb. 6, miesięcy. kop. 50. Za odnoszenie do domu k. 10 mies.

Дозволено Ценуурою, Варшава, 31 Января 1902 г.

Wielkiej Encyklopediy Powsz.

Ilustrowanej

TOM XXIX

broszurowany

wyszedł z druku

i jest do nabycia w Kantorze Administracji Nówy-Świat 47.

Cena Rs. 4.

## „Kuryer Codzienny”

PISMO SPOŁECZNO-LITERACKO-POŁITYCZNE, pod redakcją Stanisława Libickiego.

### BOLEŚLAWA PRUSA.

W roku przyszłym drukowane będą utkory

Gabryeli Zapolskiej, Stanisława Przybyszewskiego, Jerzego Oruczcza i innych.

## PREMIUM BEZPKŁATNE

dwanaście tomów (120 arkuszy w ciągu roku) wyborowych powieści oryginalnych i tłómaczonych.

W roku ubiegłym doręczyliśmy prenumeratorom znakomitą powieść historyczną J. I. Kraszewskiego „DYABŁ” w 4-ch tomach, powieść D’Anunzia „OGIEN” w 3-ch tomach, powieść D’Aigremonta „MATECZKA” w 2-ch tomach-i rozpoczęliśmy druk niepospolitej powieści J. I. Kraszewskiego „MORITURI”.

Prenumerata KURYERA w nosi: Na prowincyi, wraz z przesyłką, rocznie rb. 9, półroczenie rb. 4 kop. 50, kwartalnie rub. 2 kop. 25.—W Warszawie rocz nie rb. 6, miesięcz. kop. 50. Za odnoszenie do domu k. 10 mies.

Довволено Цеваурою, Варшава, 6 Февраль 1902 г.

TOM XXIX

broszurowany

wyszedł z druku

i jest do nabycia w Kantorze Administracyi Nowy-Świat 47.

Cena Rs. 4.

Zawiadomienie.

„Encyklopedya" jako dzieło wartościowe i do codziennego użytku przeznaczone potrzebuje niezbytne trwałej i porządnej oprawy.

C. Okladek takich półskórkowych ze złoconemi wyciskami i napisami dostarczać będziemy, po cenie 1 rs. za sztukę. Z przesyłką rs. 1 kop. 35.

Dla zaoszczędzenia kosztów nabycia, okładki nasze obejmować będą po 32 zeszyty, czyli po 2 tomy razem, które z tego powodu stano-
wie będą jednolita całość.

ALBUM

biograficzne

Wydawnictwo M. Chełmońskiej.

Zawiera życiorysy Polaków, będących chluba i ozdoba narodu w wieku XIX, a temsam obejmuje dzieje ostatniego stulecia, w opracowaniu wybitniejszych autorów.

Koitet Redakcyjny składają: S. Askenazy, W. Engeström, Br. Chlebowski, S. Dickstein, B. Erzepki, W. Gerson, K. Gliński, Z. Gloger, J. Kallenbach, St. Kijeński, Wł. Korotyński, St. Kramsztyk, Ks. T. Matuszewski, M. Massonius, Dr J. Peszke, H. Piątkowski, R. Plenkiewicz, A. Poliński, Z. Wolski.

Dzieło z 500 stronie dużej formatu w wydaniu wytwornem zawiera w tomie sto kilka-
dzieśiąt życiorysów z portretami, w tekście i na papierze kredowym.

Cena tomu zbroszurewanąge rb. 10. W oprawie endobnej ze złoconiami rb. 12 kop. 50.

Do nabycia u wydawcy Współna. 51-m. 2, oraz we wszystkich księgarniach w Kraju, Cezarstwie i zagranicą. Nabywający dzieło wprost od wydawcy kosztów przesyłki nie ponoszą.

Wielkiej Encyklopedii Powsz.
Ilustrowanej

TOM XXIX

broszurowany
wyszedł z druku

i jest do nabycia w Kantorze Administracyj Nowy-Świat 47.

Cena Rs. 4,

Zawiadomienie.

«Encyklopedya» jako dzieło wartościowe i do codziennego użytku przeznaczone potrzebuje niezbyt nie trwałej i porządnej oprawy.

Pragnąc prenumeratorom naszym ułatwić nabycie takiej oprawy po możliwie nizkiej cenie, zajęliśmy się przygotowaniem odpowiednich okladek.

Dla zaoszczędzenia kosztów nabycia, okładki nasze obejmować będą po 32 zeszyty, czyli po 2 tomy razem, które z tego powodu stano-
wie będą jednolitą całość.

ALBUM

biograficzne

Wydawnictwo M. Chełmońskiej.

Zawiera życiorysy Polaków, będących chlubą i ozdobą narodu w wieku XIX, a temsam obecmuje dzieje ostatniego stulecia, w opracowaniu wybitniejszych autorów.

Dzieło z 500 stronie dużego formatu w wydaniu wytwornem zawiera w tomie sto kilka-
dziesiąt życiorysów z portretami w tekście i na papierze kredowym.

Cena tomu zbroszurowanego rb. 10. W oprawie ozdobnej ze złoconiami rb. 12 kop. 50.

Do nabycia u wydawcy — Wspólna 51 m. 2, oraz we wszystkich księgarniach w Kraju, Ce-
sarstwie i zagranicą. Nabywający dzieło wprost od wydawcy kosztów przesyłki nie ponoszą.

Довголенко Ценсурохо, Варшава, 21 Февралі 1902 г.

OBJASNIENIE PODPISOW AUTOROW

zamieszczonych pod artykułami w zesz. 236 a.

A. A. K. — Adam Ant. Kryński.

A. Kusz. — A. Kuszelewski.

Ad. M. — Adam Mahrburg.

D. — Stanisław Dziadulewicz.

Dr J. G. — Dr J. Gawroński.

Dr J. P. — Dr Józef Peszke.

J. H-ch. — Jan Heurich (syn).

J. K. — Dr Jan Karłowicz.

K. K-ć. — Kazimierz Kulwiec.

L. K. — Ludwik Krzywiński.

P. M. — Piotr Malinowski.

R. — Redakcya.

S. K. — Stanisław Kramsztyk.

S. Pt. — Ks. Seweryn Popławski.

S. S. — Seweryn Smolikowski.

St. A. K. — Stanisław Kempner.

s. — Stanisław Krzemiński.

W. Br. — Wacław Brykner.

W. G. — Walery Gostomski.

W. N. — Wacław Nałkowski.

Z. W. — Zygmunt Weyberg.

Z. Z. — Z. Zielinski.

Zawiadomienie.

Dla zaoszczędzenia kosztów nabycia, okładki nasze obejmować będą po 32 zeszyty, czyli po 2 tomy razem, które z tego powodu stano-
wić będą jednolitą całość.

Warszawa, Nowy-Świat 47.

Prenumeratorowie otrzymują **bezpłatnie**, jako dodatek, w ciągu roku **12 tomów** podręczników **popularно-** naukowych (180—200 stron), małych rozmiarów, w dogodnym formacie.

W dodatkach w roku 1902 znajdują się: Hygiena, Zoologia, Historya Polski, Geografia, Botanika, Astronomia, Biologia, Mineralogia, Architektura, Pedagogika, Fizyka, Meteorologia.

Na treść „Ziarna" składają się: Powieści oryginalne i tłumaczone.—Opowiadania historyczne.—Nowelle.—Poezye.—Podróże. Artykuły z dziedziny nauk przyrodniczych, sztuk pięknych i ekonomii.—Życiorysy.—Opisy miejscowości.—Wiadomości z chwili bieżącej i polityki.—Feljetony w sprawach bieżących, społecznych i t. d., i t. d.

Illustracje z chwili bieżącej, dotyczące objawów życia w kraju i za granicą. Krajobrazy, portrety, pomniki i zabytki przeszłości, kopie dzieł sztuki.

Na żądanie Redakcya wysyła numera okazowe bezpłatnie.

TOM XXIX

broszurowany

wyszedł z druku

Cena Rs. 4.

Poradnik dla Samouków wydawany z zapomogi Kasy pomocy naukowej im. Mianowskiego) zawiera wskazówki do czytania systematycznego, początkowy od książek popularnych w zakresie wszystkich działów naukowych:

CZEŚĆ I (w wydaniu drugiem).

Treść: Przedmowa. O podziale i układzie nauk, opracowal A. Mahrburg. Matematyka, opr. S. Dickstein. Wstęp do nauk przyrodniczych, opr. S. Kramsztyk. Fizyka i mechanika, opr. W. Biernacki i Wt. Natanson. Chemja, opr. L. Marchlewski. Astronomja i meteorologia, opr. S. Kramsztyk. Mineralogja i Gieologia, opr. J. Morozewicz. Wskazówki do zbierania krajowych kolekcji mineralogicznych, petrograficznych i gieologicznych, opr. Jan Lewiński. Gieografia, opr. And. Świętochowski. Botanika, opr. E. Strumpf. Zoologia, opr. J. Eismond. Biologia ogólna, opr. J. Nusbaum. Anatomja, opr. W. Świętecki. Fizyologia, opr. A. Kuczyński. Anatomja i tizjologia układu nerwowego, opr. E. Flatau. Psychologia, opr. A. Mahrburg. Antropologia, opr. L. Krzywicki. Historja medycyny, opr. Wł. Biegański i J. Peszke. Higjena, opr. O. Bujwid i N. Kostanecki. Skorowidz. Pytania czytelników i odpowiedzi redakcji. — Warszawa, 1901, str. XLII+728. Cena rub. 1. Z przesyłką poczt. w opasce rekom. rub. 1 k. 50.

CZEŚĆ II. (Na wyczerpaniu).

Treść: Kwestjonarjusz do wypełnienia przez czytelników. Wstęp. Językoznawstwo ogólne, opr. J. Karłowicz. Język polski, opr. A. Kryński. Nauka literatury, opr. P. Chmielowski. Stylistyka, opr. S. Mieczyński. Poetyka, opr. B. Chlebowski i I. Chrzanowski. Krytyka, opr. P. Chmielowski. Język francuski, opr. K. Appel. Język niemiecki, opr. W. Osterloff. Język angielski, opr. H. Benni. Filologia klasyczna, opr. M. Rowiński. — Wstęp do nauk historycznych, opr. L. Krzywicki. Historja powszechna, opr. T. Korzon, S. Askenazy, J. Kochanowski, K. Król i J. Homolicki. Historja polska, opr. Wł. Smoleński. Historja literatury powszechnej, opr. E. Grabowski. Historja literatury polskiej, opr. P. Chmielowski i Br. Chlebowski. Historja sztuki, opr. I. Matuszewski. Historja nauki, opr. A. Mahrburg. Wydania pism. 60 najwybitniejszych autorów polskich, opr. S. Demby. Dopełnienia. Pytania czytelników i odpowiedzi redakcji. Skorowidz. — Warszawa, 1899, str. XIV i 695. Cena kop. 80. Z przesyłką pocztową w opasce rekomendowanej rub. 1 kop. 25.

CZEŚĆ III.

Treść: Kwestjonarjusz do wypełnienia przez czytelników. Wstęp. Statystyka, opr. S. Posner. Ekonomja polityczna, opr. L. Krzywicki i H. Forsztełer. Nauki prawne, opr. S. Posner. Socjologia, opr. L. Krzywicki. Etyka i etologia, opr. Al. Świętochowski. Estetyka, opr. I. Matuszewski. Pytania czytelników i odpowiedzi redakcji. — Warszawa, 1900, str. X I 446. Cena kop. 80. Z przesyłką pocztową w opasce rekomendowanej rub. 1 k. 15.

CZEŚĆ IV. (Świeło wydana).

Treść: Wstęp (Zestawienie biblijografji naukowej 4-ch tomów „Poradnika"). Wyłącz braków polskiego piśmiennictwa naukowego, w opr. zbiorowym. Systemy wykształcenia i wykształcenie ogólne; program wykształcenia ogólnego, opr. L. Krzywicki. Logika i teorja poznania, opr. A. Mahrburg. Filozofja i metafizyka, opr. A. Mahrburg. Pedagogika, opr. S. Karpowicz. Metodyka, opr. A. Szym. Historja pedagogiki, opr. P. Chmielowski. Popularyzacja wiedzy i samuctwo (biblioteki i uniwersytety ludowe). Dopełnienia. Skorowidz do części III i IV. Pytania i odpowiedzi. — Warszawa, 1902, str. CXIII i 492 z 21 ilustr. Cena rub. 1 kop. 20. Z przesyłką w opasce rekomendowanej rub. 1 kop. 60.

CZEŚĆ V. Książka do czytania dla samouków.

Wykład głównych zagadnień wiedzy w świetle teorii rozwoju: Dzieje wszechświata, opr. S. Kramsztyk. Dzieje ziemi, opr. W. Nalłowski. Rozwój życia organicznego, opr. J. Nusbaum. Historja człowieka, opr. L. Krzywicki. Historja kultury, opr. L. Krzywicki. Rozwój życia psychicznego, opr. A. Mahrburg—z licznemi drzeworytami w tekście (w druku).

CZEŚĆ VI. Książka do czytania dla samouków.

Wykład przystępny historji nauk (w opracowaniu).

Доводosoцо ценурок, юаршага 1 Майта 1902 г.

OBJAŚNIENIE PODPISÓW AUTORÓW

zamieszczonej pod artykułem w zez. 236 b.

A. A. K. — Adam Ant. Kryński.
A. Pol. — Aleksander Poliński.
A. M. — Adam Mahrburg.
D. — Stanisław Dziadulewicz.
Dr J. P. — Dr Józef Peszke.
F. O. — Feliks Ochimowski.
J. B. — Józef Bojasiński.
J. L. — Jan Lewiński.
J. F. G. — J. F. Gajsler.
L. K. — Ludwik Krzywicki.
P. Chm. — Dr Piotr Chmielowski

R. — Redakcya.
S. Drz. — Stanisław Drzażdżyński.
S. P. — Stanisław Posner.
S. Pt. — Ks. Seweryn Popławski.
S. S. — Seweryn Smolikowski.
W. Br. — Wacław Brykner.
W. N. — Wacław Nałkowski.
Z. W. — Zygmunt Weyberg.
Z. Z. — Z. Zieliński.
— Antoni Pietkiewicz (A. Pług).

Zawiadomienie.

„Encyklopedya” jako dzieło wartościowe i do codziennego użytku przeznaczone
potrzebuje niezbędnie trwałej i porządnej oprawy.

Pragnąc prenumeratorom naszym ułatwić nabycie takiej oprawy po możliwie
liczkiej cenie, zajęliśmy się przygotowaniem odpowiednich okładek.

Okładek takich półskórkowych ze złoconemi wyciskami i napisami dostarczać
bedziemy po cenie 1 rs. za sztukę. Z przesyłką rs. 1 kop. **35**.

Warszawa, Nowy-Świat 47.

Prenumeratørowie otrzymują bezpłatnie, jako dodatek,
w ciągu roku 12 tomów podręczników popularno-
naukowych (180—200 stron), małych rozmiarów, w dogod-
nym formacie.

W dodatkach w roku 1902 znajdują się: Hygiena, Zoologia,
Historya Polski, Geografia, Botanika, Astronomia, Biologia, Mine-
ralogia, Architektura, Pedagogika, Fizyka, Meteorologia.

Na treść „Żiarna” składają się: Powieści oryginalne i włóma-
czone.—Opowiadania historyczne.—Nowelle.—Poezye.—Podróże.
Artykuły z dziedziny nauk przyrodniczych, sztuk pięknych i eko-

nomii. — Życiorysy. — Opisy miejscowości. — Wiadomości z chwili bieżącej i polityki. — Feljetony w sprawach bieżących, społecznych i t. d., i t. d.

Z przesyłką
cocztową
rocznie
rub. 5
Kwartalnie
rub. 1 k. 50

Illustracye z chwili bieżącej, dotyczące objawów życia w kraju i za gra-
nicą. Krajobrazy, portrety, pomniki i zabytki przeszłości, kopie dzieł sztuki.

Na żadanie Redakcya wysyła numera okazowe bezpłatnie.

Wielkiej Eneyklopedyi Powsz.

Ilustrowanej

TOM XXIX

broszurowany

wyszedł z druku

Cena Rs. 4.

Poradnik dla Samouków (wydawany z zapołogi Kasy pomocy naukowej im. Mianowskiego) zawiera wskazówki do czytania systematycznego, początkowy od książek popularnych w zakresie wszystkich działów naukowych:

CZEŚĆ I (w wydaniu drugim).

Treść: Przedmowa. O podziale i układzie nauk, opracowal A. Mahrburg. Matematyka, opr. S. Dickstein. Wstęp do nauk przyrodniczych, opr. S. Kramsztyk. Fizyka i mechanika, opr. W. Biernacki i Wł. Natanson. Chemja, opr. L. Marchlewski. Astronomia i meteorologia, opr. S. Kramsztyk. Mineralogia i Gieologia, opr. J. Morozewicz. Wskazówki do zbierania krajowych kolekcji mineralogicznych, petrograficznych i gieologicznych, opr. Jan Lewiński. Gieografja, opr. And. Świętochowski. Botanika, opr. E. Strumpf. Zoologia, opr. J. Eismond. Biologia szczególna, opr. J. Nusbaum. Anatomia, opr. W. Świętański. Fizyologia, opr. A. Kuczyński. Anatomia i fizjologia układu nerwowego, opr. E. Flatáu. Psychologia, opr. A. Mahrburg. Antrópologia, opr. Ł. Krzywicki. Historja medycyny, opr. Wł. Biegański i J. Peszka, Higjena, opr. O. Bujwid i N. Kostanecki. Skorowidz. Pytania czytelników i odpowiedzi redakcji. Warszawa, 1901, str. XLII-728. Cena rub. 1. Z przesyłką poczt. w opaseć rekom. rub. 1 k. 50.

CZEŚĆ II. (Na wyczerpaniu).

Treść: Kwestjonarjusz do wypełnienia przez czytelników. Wstęp. Językoznawstwo ogólne, opr. J. Karłowicz. Język półski, opr. A. Kryński. Nauka literatury, opr. P. Chmielowski. Stylistyka, opr. S. Mieczyński. Poetyka, opr. B. Chlebowski i I. Chrzanowski. Krytyka, opr. P. Chmielowski. Język francuski, opr. K. Appel. Język niemiecki, opr. W. Osterloff. Język angielski, opr. H. Benni. Filologia klasyczna, opr. M. Rowiński. Wstęp do nauk historycznych, opr. L. Krzywicki. Historja powszechna, opr. T. Korzon, S. Askenazy, J. Kochanowski, K. Król i J. Homolicki. Historja polska, opr. Wł. Smoleński. Historja literatury powszechnej, opr. E. Grabowski. Historja literatury polskiej, opr. P. Chmielowski i Br. Chlebowski. Historja sztuka, opr. I. Metuszewski. Historja nauki, opr. A. Mahrburg. Wydania pism 60 najwybitniejszych autorów polskich, opr. S. Demby. Dopełnienia. Pytania czytelników i odpowiedzi redakcji. Skorowidz. Warszawa, 1899, str. XIV i 695. Cena kop. 80. Z przesyłką pocztową w opaseć rekomendowanej rub. 1 kop. 25.

CZEŚĆ III.

Treść: Kwestjonarjusz do wypełnienia przez czytelników. Wstęp. St cytystyka, opr. S. Posner. Ekonomja polityczna, opr. L. Krzywicki i H. Forszteter. Nauki prawne, opr. S. Posner. Socjologia, opr. L. Krzywicki. Etyka i etologja, opr. Al. Świętochowski. Estetyka, opr. I. Metuszewski. Pytania: czytelników i odpowiedzi redakcji. Warszawa, 1900, str. X i 446. Cena kop. 80. Z przesyłką pocztową w opase rekomendowanej rub. 1 k. 15.

CZEŚĆ IV. (Świeżo wydana).

Treść: Wstęp (Zestawienie biblografji naukowej 1-ch tomów „Poradnika"). Wykaz braków polskiego piśmiennictwa naukowego, w opr. zbiorowym. Systemy wykształcenia i wykształcenie ogólne; program wykształcenia ogólnego, opr. L. Krzywicki. Logika i teorja poznania, opr. A. Mahrburg. Filozofia i metafizyka, opr. A. Mahrburg. Pedagogika, opr. S. Karpowicz. Metodyka, opr. A. Szym. Historia pedagogiki, opr. P. Chmielowski. Popularyzacja wiedzy i samouctwo (biblioteki i uniwersytety ludowe). Dopełnienia. Skorowidz do części III i IV. Pytanie i odpowiedzi. Warszawa, 1902, str. CXIII i 492 z 21 ilustr. Cena rub. 1 kop. 20. Z przesyłką w opasce rekomendowanej rub. 1 kop. 60.

CZEŚĆ V. Księżka do czytania dla samouków.

Wykład głównych zagadnień, wiedzy w świetle teorji, rozwoju: Dzieje wszehświata, opr. S. Kramsztyk. Dzieje ziemi, opr. W. Nałkowski. Rozwój życia organicznego, opr. J. Nusbaum. Historja człowieka, opr. L. Krzywicki. Historja kultury, opr. L. Krzywicki. Rozwój życia psychicznego, opr. A. Mahrburg—z ličnemi drzeworytami w tekście (w druku).

CZEŚĆ VI. Księżka do czytania dla samouków.

Wykład przystępný historji nauka (w opracowaniu).

II C

ВОЛОМЕНО ПЕВСУРГА, ВАРШАВА, 8 МАРТЯ 1902 г.

OBJASNIENIE PODPISOW AUTOROW

zamieszczonej pod artykułami w zess. 237a.

A. A. K. — Adam Ant. Kryński.

A. Kusz. — A. Kuszelewski.

Ad. M. — Adam Mahrburg.

D. — Stanisław Dziadulewicz.

Dr J. P. — Dr Józef Peszke.

H. K. — Henryk Konic.

Ig. P. — Ignacy Peszke.

J. F. G. — J. F. Gajsler.

J. K. — Dr Jan Karłowicz.

J. K. K. — J. K. Kochanowski.

J. Trz. — Dr J. Trzebiński.

K. K. — Kazimierz Kulwiec.

L. K. — Ludwik Krzywicki.

R. — Redakcya.

S. D. — Samuel Dickstein.

S. S. — Seweryn Smolikowski.

Z. W. — Zygmunt Weyberg.

Z. Z. — Z. Zieliński.

Zawiadomienie.

Okladek takich półskórkowych ze zloconemi wyciskami i napisami dostarczać
będziemy po cenie 1 rs. za sztukę. Z przesyłką rs. 1 kop. 35.

„ZIARNO”
NAJTAŃSZE PISMO TYGODNIOWE ILLUSTROWANE

Warszawa, Nowy-Świat 47.

w Warszawie
rocznie
4 rub.
Kwartalnie
rub. 1

Prenumeratorowie otrzymują bezpłatnie, jako dodatek,
w ciągu roku 12 tomów podręczników popularno-
naukowych (180—200 stron), małych rozmiarów, w dogod-
nym formacie.

Na treść „Ziarna” składają się: Powieści oryginalne i młó-
czone.—Opowiadania historyczne.—Nowelle.—Poezye.—Podróże.
Artykuły z dziedziny nauk przyrodniczych, sztuk pięknych i eko-

nomii.—Życiorysy.—Opisy miejscowości.—Wiadomości z cłiwili bieżącej i polityki.—Feljetony
w sprawach bieżących, społecznych i t. d., i t. d.

Z przesyłką
pocztową
rocznie
5
Kwartalnie
rub. 1 k. 50

TOM XXIX

broszurowany

wyszedł z druku

i jest do nabycia w Kantorze Administracyj, Nowy-Swiat 47.

Cena Rs. 4.

Poradnik dla Samouków (wydawany z zapomogi Kasy pomocy naukowej im. Mianowskiego) zawiera wskazówki do czytania systematycznego, początkowy od książek popularnych, w zakresie wszystkich działów naukowych:

CZEŚĆ I (w wydaniu drugim).

Treść: Przedmowa O podziale i układzie nauk, opracowal A. Mahrburg. Matematyka, opr. S. Dickstein. Wstęp do nauk przyrodniczych, opr. S. Kramsztyk. Fizyka i mechanika, opr. W. Biernicki i W. Matanson. Chemja, opr. L. Marchlewski. Astronomja i meteorologia, opr. S. Kramsztyk. Minerałogia i Gieologia, opr. J. Morozewicz. Wskazówki do zbierania krajowych kolekcji mineralogicznych, petrograficznych i gieologicznych, opr. Jan Lewiński. Gieografja, opr. And. Świętochowski. Botanika, opr. E. Strumpf. Zoologia, opr. J. Eismond. Biologja ogólna, opr. J. Nusbaum. Anatomja, opr. W. Świętecki. Fizyologia, opr. A. Kuczyński. Anatomja i fizjologia układu nerwowego, opr. E. Flatau. Psychologia, opr. A. Mahrburg. Antropologia, opr. L. Krzywicki. Historja medycyny, opr. Wl. Biegański i J. Peszke. Higjena, opr. O. Bujwid i N. Kostanecki. Skorowidz. Pytania czytelników i odpowiedzi redakcji. Warszawa, 1901, str. XLII-728. Cena rub. 1. Z przesyłką poczt. w opase rekom. rub. 1 k. 50.

CZEŚĆ II. (Na wyczerpaniu).

Treść: Kwestjonarjusz do wypełnienia przez czytelników. Wstęp. Językoznawstwo ogólne, opr. J. Karłowicz. Język polski, opr. A. Kryński. Nauka literatury, opr. P. Chmielowski. Stylistyka, opr. S. Mieczynski. Poetyka, opr. B. Chlebowski i I. Chrzanowski. Krytyka, opr. P. Chmielowski. Język francuski, opr. K. Appel. Język niemiecki, opr. W. Osterloff. Język angielski, opr. H. Benni. Filologja, klasyczna, opr. M. Rowiński. Wstęp do nauk historycznych, opr. L. Krzywicki. Historja powszechna, opr. T. Korzon, S. Askenazy, J. Kochanowski, K. Król i J. Homolicki. Historja polska, opr. Wl. Smoleński. Historja literatury powszechnej, opr. E. Grabowski. Historja literatury polskiej, opr. P. Chmielowski i Br. Chlebowski. Historja sztuki, opr. I. Matuszewski. Historja nauki, opr. A. Mahrburg. Wydania pism 60 najwybitniejszych autorów polskich, opr. S. Demby. Dopełnienia. Pytania czytelników i odpowiedzi redakcji. Warszawa, 1899, str. XIV i 693. Cena kop. 80. Z przesyłką pocztową w opase rekomendowanej rub. 1 kop. 25.

CZEŚĆ III.

Treść: Kwestjonarjusz do wypełnienia przez czytelników. Wstęp. Statystyka, opr. S. Posner. Ekonomja polityczna, opr. L. Krzywicki i H. Forszteter. Nauki prawne, opr. S. Posner. Socjologia, opr. L. Krzywicki. Etyka i etologja, opr. Al. Świętochowski. Estetyka, opr. L. Matuszewski. Pytania, czytelników i odpowiedzi redakcji. Warszawa, 1900, str. X I 446. Cena kop. 80. Z przesyłką pocztową w opase rekomendowanej rub. 1 k. 15.

CZEŚĆ IV. (Świeżo, wydana).

Treść: Wstęp (Zestawienie biblografji naukowej 4-ch tomów „Porańnika"). Wykraz braków polskiego piśmiennictwa naukowego, w opr. zbiorowym. Systemy wykształcenia i wykształcenie ogólne; program wykształcenia ogólnego, opr. L. Krzywicki. Logika i teorja poznania, opr. A. Mahrburg. Filozofja i metafizyka, opr. A. Mahrburg. Pedagogika, opr. S. Karpowicz. Metodyka, opr. A. Szym. Historja pedagogiki, opr. P. Chmielowski. Popularyzacja wiedzy i samouctwo (biblioteki i uniwersytety ludowe). Dopełnienia. Skorowidz do części III i IV. Pytania I odpowiedzi. Warszawa, 1902, str. CXIII i 492 z 21. ilustr. Cena rub. 1 kop. 20. Z przesyłką w opase rekomendowanej rub. 1 kop. 60.

CZEŚĆ V. Księzka do czytania dla samouków.

Wykład głównych zagadnień wiedzy w świetle teorji rozwoju: Dzieje wszechświata, opr. S. Kramsztyk. Dzieje ziemi, opr. W. Nałkowski. Rozwój życia organfóznego, opr. J. Nusbaum. Historja człowieka, opr. L. Krzywicki. Historja kultury, opr. L. Krzywicki. Rozwój życia psychiectnego, opr. A. Mahrburg—z licznemi drzeworytami w tekście (w druku).

CZEŚĆ VI. Księzka do czytania dla samouków.

Wykład przystępy hiistorji nauk (w opracowaniu) H.G.

ДОСКОНЕЛЕ ЧЕВЕРУРОВА, Варшава, 14 Марта 1902

OBJAŚNIENIE PODPISÓW AUTORÓW

samieszczonych pod artykułami w zesz. 237 b.

A. A. K. — Adam Ant. Kryński.

Ad. M. — Adam Mahrburg.

Dr J. M. — Dr Józef Majkowski.

Dr J. P. — Dr Józef Peszke.

F. O. — Feliks Ochimowski.

H. K. — Henryk Konic.

J. K. — Dr Jan Karłowicz.

J. K. K. — J. K. Kochanowski.

J. Musz. — J. Muszyński.

J. Trz. — Dr J. Trzebiński.

J. K. — Ludwik Krzywicki.

L. Szp. — Ludwik Szperl.

R. — Redakcya.

S. D. — Samuel Dickstein.

S. K. — Stanisław Kramsztyk.

W. G. — Walery Gostomski.

Z. W. — Zygmunt Weyberg.

Z. Z. — Z. Zieliński.

Zawiadomienie.

„Encyklopedya” jako dzieło wartościowe i do codziennego użytku przeznaczona
petrzebuje niezbędnie trwałej i porządnej oprawy.

Pragnąc prenumeratorom naszym ułatwić nabycie takiej oprawy po możliwic
nizkiej cenie, zajęliśmy się przygotowaniem odpowiednich okladek.

Okladek takich półskórkowych ze złoconemi wyciskami i napisami dostarcza-
będziemy po cenie 1 rs. za sztukę. Z przesyłką rs. 1 kop. 35.

Dla zaoszczędzenia kosztów nabycia, okładki nasze obejmować be-
dą po 32 zeszyty, czyli po 2 tomy razem, które z tego powodu stano-
wiec będą jednolita całość.

„ZIARNO“

Warszawa, Nowy-Świat 47.

W dodatkach w roku 1902 znajdują się: Hygiena, Zoologia,
Historya Polski, Geografia, Botanika, Astronomia, Biologia, Míne-
ralogia, Architektura, Pedagogika, Fizyka, Meteorologia.

Na treść „Ziarna” składają się: Powieści oryginalne i włóma-
czone.— Opowiadania historyczne.— Nowelle.— Poezye.— Podróże.
Artykuły z dziedziny nauk przyrodniczych, sztuk pięknych i eko-

TOM XXIX

broszurowany
wyszedł z druku

Cena Rs. 4.

Poradnik dla Samouków (wydawany z zapomogi Kasy pomocy naukowej im. Mianowskiego) zawiera wskazówki do czytania systematycznego, począwszy od książek popularnych

CZEŚĆ I (w wydaniu drugim).

Treść: Przedmowa. O podziale i układzie nauk, opracowal A. Mahrburg. Matematyka, opr. S. Dickstein. Wstęp do nauk przyrodniczych, opr. S. Kramsztyk. Fizyka i mechanika, opr. W. Biernacki i Wł. Natanson. Chemja, opr. L. Marchlewski. Astronomia i meteorologia, opr. S. Kramsztyk. Mineralogia i Gieologia, opr. J. Morozewicz. Wskazówki do zbierania krajowych kolekcji mineralogicznych, petrograficznych i gieologicznych, opr. Jan Lewiński. Gieografja, opr. And. Świętochowski. Botanika, opr. E. Strumpf. Zoologia, opr. J. Eismond. Biologia ogólna, opr. J. Nusbaum. Anatomia, opr. W. Świątecki. Fizyologia, opr. A. Kuczyński. Anatomia i fizjologia układu nerwowego, opr. E. Flatau. Psychologia, opr. A. Mahrburg. Antropologia, opr. L. Krzywicki. Historja medycyny, opr. Wt. Biegański i J. Peszke. Higjena, opr. O. Bujwid i N. Kostanecki. Skorowidz. Pytania czytelników i odpowiedzi redakcji. — Warszawa, 1901, str. XLII+728. Cena rub. 1. Z przesyłką poczt. w opasce rekom. rub. 1 k. 50.¼

CZEŚĆ II. (Na wyczerpaniu).

Treść: Kwestjonarjusz do wypełnienia przez czytelników. Wstęp. Językoznawstwo ogólne, opr. J. Karłowicz. Język polski, opr. A. Kryński. Nauka literatury, opr. P. Chmielowski. Stylistyka, opr. S. Mieczynski. Poetyka, opr. B. Chlebowski i I. Chrzanowski. Krytyka, opr. P. Chmielowski. Język francuski, opr. K. Appel. Język niemiecki, opr. W. Ostertoff. Język angielski, opr. H. Benni. Filologia klasyczna, opr. M. Rowiński. — Wstęp do nauk historycznych, opr. L. Krzywicki. Historja powszechna, opr. T. Korzon, S. Askenazy, J. Kochanowski, K. Król i J. Homolicki. Historja polska, opr. Wł. Smoleński. Historja literatury powszechnej, opr. E. Grabowski. Historja literatury polskiej, opr. P. Chmielowski i Br. Chlebowski. Historja sztuki, opr. I. Matuszewski. Historja nauki, opr. A. Mahrburg. Wydania pism 60 najwybitniejszych autorów polskich, opr. S. Demby. Dypełnienia. Pytania czytelników i odpowiedzi redakcji. Skorowidz. — Warszawa, 1899, str. XIV i 695. Cena kop. 80. Z przesyłką pocztową w opasce rekomendowanej rub. 1 kop. 25.

CZEŚĆ III.

Treść: Kwestjonarjusz do wypełnienia przez czytelników. Wstęp. Statystyka, opr. S. Posner. Ekonomija polityczna, opr. L. Krzywicki i H. Forszteter. Nauki prawne, opr. S. Posner. Socjologia, opr. L. Krzywicki. Etyka i etologja, opr. Al. Świętochowski. Estetyka, opr. I. Matuszewski. Pytania czytelników i odpowiedzi redakcji. — Warszawa, 1900, str. X i 446. Cena kop. 80. Z przesyłką pocztową w opasce rekomendowanej rub. 1 k. 15. 5/2

CZEŚĆ IV. (Świeżo wydana).

Treść: Wstęp (Zestawienie biblijografji naukowej 4-ch tomów „Poradnika"). Wykaz braków polskiego piśmienictwa naukowego, w opr. zbiorowym. Systemy wykształcenia i wykształcenie ogólne; program wykształcenia ogólnego, opr. L. Krzywicki. Logika i teorja poznania, opr. A. Mahrburg. Filozofja i metafizyka, opr. A. Mahrburg. Pedagogika, opr. S. Karpowicz. Metodyka, opr. A. Szyc. Historja pedagogiki, opr. P. Chmielowski. Popularyzacja wiedzy i samouctwo (biblioteki i uniwersytety ludowe). Dypełnienia. Skorowidz do części III i IV. Pytania i odpowiedzi. — Warszawa, 1902, str. CXIII i 492 z 21 ilustr. Cena rub. 1 kop. 20. Z przesyłką w opasce rekomendowanej rub. 1 kop. 60.

Wykład głównych zagadnień wiedzy w świetle teorji rozwoju: Dzieje wszechświata, opr. S. Kramsztyk. Dzieje ziemi, opr. W. Nałkowski. Rozwój życia organicznego, opr. J. Nusbaum. Historja człowieka, opr. L. Krzywicki. Historja kultury, opr. L. Krzywicki. Rozwój życia psychicznego, opr. A. Mahrburg —z licznemi drzeworytami w tekście (w druku).

Wykład przystępnny historji nauk (w opracowaniu).

Доволено Ценсурою, Варшава, 23 Марта 1902 г.

["Wielkiej Encyklopediy Powsz.\nIustrowanej", "TOM XXIX", "broszurowany", "wyszedł z druku", "i jest do nabycia w Kantorze Administracyj. Nowy-Świat 47.", "A. Cena Rs. 4.", "Poradnik dla Samouków (wydawany z zapomogi; Kasy pomocy naukowej im. Mianowskiego), zawiera wskazówki do czytania systematycznego, początkowy od kształcen popularnych w zakresie wszystkich działów naukowych:", "CZEŚĆ I. (w wydaniu drugim).", "Treść: Przedmowa. Q podziale i układzie nauk, opracował A. Mahrburg. Matematyka, opr. S. Dickstein. Wstęp do nauk przyrodniczych, opr. S. Kramsztyk. Fizyka i mechanika, opr. W. Biernacki i Wl. Natanson, Chemja, opr. L. Marchlewski. Astronomia, i meteorologia, opr. S. Kramsztyk. Mineralogia i Gieologia, opr. J. Morozewicz. Wskazówki do zbierania krajowych kolekcji mineralogicznych, petrograficznych i gieologicznych, opr. Jan Lewiński. Gieografia, opr. And. Świętochowski. Botanika, opr. E. Strumpf. Zoologia, opr. J. Eismond. Biologia ogólna, opr. J. Nusbaum. Anatomia, opr. W. Świątecki. Fizyologia, opr. A. Kuczyńskie. Anatomia i fizjologia układu nerwowego, opr. E Fjatau. Psychologia, opr. A. Mahrburg. Autopologia, opr. L. Krzywicki. Historja medycyny, opr. Wl. Biegański i J. Peszke. Higiena, opr. O. Bujwid i N. Kostanecki. Skorowidz, Pytania czytelników i odpowiedzi redakcji. Warszawa, 1901, str. XLI—728: Cena rób. A. Z przesyłka poczt. w opase rekom. rub. 1 k. 50.", "CZEŚĆ II. (Na wyczerpaniu)", "Treść: Kwestjonarjusz do wypełnienia przez czytelników: Wstęp, wykaznawstwo ogólne, opr. J. Karłowicz. Język polski, opr. A. Kryński. Nauka literatury, opr. P. Chmielowski. Stylistyka, opr. S. Mieczynski. Poetyka, opr. B. Chlebowski i I. Chrzańowski. Krytyka, opr. P. Chmielowski. Język francuski, opr. K. Appel. Język niemiecki, opr. W. Osterloff. Język angielski, opr. H. Benni. Filologia klasyczna, opr. M. Rowiński. Wstęp do nauk historyznych, opr. L. Krzywicki. Historja powsteczna, opr. T. Korzon, S. Askenazy, J. Kochanowski, K. Król i J. Homolicki. Historja polska, opr. Wl. Smoleński. Historja literatury powstecznej, opr. E. Grabowski. Historja literatury polskiej, opr. P. Chmielowski i Br. Chlebowski. Historja sztuki, opr. I. Majuszewski. Historja nauki, opr. A. Mahrburg. Wydania pism 60 najwybitniejszych autorów polskich, opr. S. Demby. Dopelnienia. Pytania czytelników. odpowiedzi redakcji. Warszawa, 1899, str. XIV. i 695. Cena kop. 80. Z przesyłką pocztową w opase rekomendowanej rub. 1 kop. 25.", "CZEŚĆ III.", "Treść: Kwestjonarjusz do wypełnienia przez czytelników. Wstęp. Statystyka, opr. S. Posner. Ekonomia polityczna, opr. L. Krzywicki i H. Forszteter. Nauki prawne, opr. S. Posner. Socjologia, opr. L. Krzywicki. Etyla i etologia, opr. Al. Świętochowski. Estetyka, opr. I. Majuszewski. Pytania czytelników i odpowiedzi redakcji. Warszawa, 1900, str. X 1 446. Cena kop. 80. Z przesyłką pocztową w opase rekomendowanej rub. 1 k. 15.", "CZEŚĆ IV. (Święzo wydana). 1919 r. — 1929 r. (Hab.)", "Treść: Wstęp (Zestawienie bibliografii naukowej 4-ch tomów „Poradnika”). Wykaz braków polskie gospisjanictwa naukowego, w opr. zbiorowym. System wykształcenia i wykształcenie ogólne; program wykształcenia, ogólnego, opr. L. Krzywicki. Logika i teorja poznania, opr. A. Mahrburg. Filozofia i metafizyka, opr. A. Mahrburg. Pedagogika, opr. S. Karpowicz, Metodyka, opr. A. Szyb. Historja pedagogiki, opr. P. Chmielowski. Popularyzacja wiedzy i samouctwo (biblioteki i uniwersytety ludowymi). Dopuszelnia. Skołowidz do części III i IV. Pytania I odpowiedzi. Warszawa, 1902, str. 492 z 21 insert. Cena rób. 20. Z przesyłką w opase rekomendowanej rub. 1 kop. 60. — 9. — 9. — 9. — 9. — 9. —