L

fed etiam si eo præduis sibi pro salutem patris pronuſ eo pondere liberandum & absoluendum decerno. Quippe quod rem p. in bellibus ponimus uſus eo maxime uiro, hoc præferum tempore plurimam indigere illum, tot imminem uſus bellum molibus tot aduerſanibus boſtibus, longe apud orem rei p. uſibus patruæ, salubriorem ſoluti quæ dictum fore intelligo. Commorit boc orio non medocriter patrium animos, adeoq. apris tina uoluntate deflectur, ut qui antea in Carolum principatui preficiendum obſtinate comecerat ſtudia, tunc si id actum fore, iudicarent rei p. non uulgare deminendum afferri. Itaq. affectis iis demum in banc ſententiam menibus atque tandem in propoſito perfidentibus Carolum bellis & periculis referuendum salubrius patris decreuerunt. Ad alioq. quos minuſ necessarioſ utileſq. rei p. opinabantur, conuerſi animi in principi electione detracti a Carolo ſtudiant, mentibus progreſſi ſunt. Ineum modum. Carolum tunc ſummo, ueneta in urbe falugio, paſtræ salutis ſimulato colore, plane fraudum est. Callide liquidem plerumq. nouoſ potiundi uon modos in rebus p. excogitant cuaſt ut quo maſorem fidem oratio faciat non contumelis fed laudibus agant. Sic quæ cupiunt obliuſ tramiti bus unperrant, quæ aſſeque una directa nequeſt.

VI

Carolus ergo exarato foeliciter quod interiacet.
Tyrnbeno mari Genuensel muas furus opes quod
illi preescripfisse Senatum diximus/Lyburnum
uenit. eratq. illi animus, postera luce in boſtium
irrumpere lutora & regionem paſſim clade ac
terrore complere. Ea mente quum namgar&/
quamplurima Genuensium namgia circa ea
loca deferentia merces comperit, illorum, ma-
ximam partem coepit, prædam, unde ingente
abegit. Iguur uergente iam intenebras luce qu-
um in lyburnicam diuertiff& portum cum repe-
te adest, ad classem ſcapha, exultans clangore tu
bicum, luminum, fulgore coruſcan. Inerat
illi nuncius paci perferens luteraſ, unaq. genue-
fum accedebar orator a Sabaudi pryncipe VC-
netiffi legan, qui cum boſtibus pacem periac
tarant ſanxerant, ſubmiſſu. If ſiquidem ge-
neroſ animi princeps pro ingemita manu etu-
dine ſumpta, parrum cura quod bif affectus, bel
lum Venerof inter Genuensel, tam du preure-
atrociter, minuſ equo tollerare ammo under,
perpetua populi pace deuincire concupierat.
Cum ſuaſione pelleth Venet Genuensel, ad
Taurinum ſue dimonif urbem, oratoreſ tranſ
miſerant. Qui tandem per ea tempora controue-
liaſ omnes conventiomibus dati accepi, q. com
ponentes inter ſe ſe ſancierant pacem. Summa

iguor luterarum erat, nullum esse iam Venetos in
ter Genuenselq, bellum inter urum, populum
inviolabile, dictum foedus, pace perperua, dissensio
nem esse sublataf. Carolum a præda detrumentoque
Genuensibus inferendo abstinere imposterum i
oportere, quæ quid ex eo die quo sancita pax est,
prædæ abegiſſ& aut intuliſſ& cladis refarcidi
fore: Carolus oratore nuncioq, bemigne exceptus
quum exillorum alloquio habitiſq, per eos luteris
que gesta erant illi pernotiſſent unuerſa nup
ex Genuensium extorta nauguf intemori studio
reddi curavit. Nec quicquam quantum humana
ope poterit anni præterimſum abeo est, quin il
luf prouoto fieræ ſanſ. Omnibus iguor quæ adæ
rem annebant exacte persoluit ſubinde e lybur
nico portu mouens ſolito & ſepe aliaſ perrito cur
ſu rurſum in Peloponesium Achalæ enaugavit.
Merbone ut affuerat Senatus iuſſa operaturuſ. Se
natus ergo ubi ſancuæ Taurim pacem allatum est,
gaudio & bylarrate referens ſuppluna granarum
q, actiones primum immortali deo celebrari per
urbem sacroſq, rehgiſto rum conuenit agi uſ
ſit. Ad Carolum, debite cura conversa, poſtea
q pace iam paria, minus demept necessariuſ ta
tæ classiſ iudicetur uſuſ, ut acceptus quæ Merbone
aſſeruabantur, mercibus reuerterent impatria,
classem militesq, in urbe reduceret, decreet Erat

VI

autem &c. quas in id loci ad magnam unum Caroli
deposuerit in superioribus memorium est. Iguum
Carolus Senatus mente perspedita / irremissis ut ea
pere quæq. poterat onerari / per lyburniam & bys
triam Venetias ueris progresse est. Quamq. na
wuganone foehuerit / persoluta / adueneta salutis
litora peruenisse & classam integram / mcolumem
q. nautica turba & milite / patrie penanbula
reserunt. Rerumq. insuper copiam. afferens
uberem / prænoq. estuandam ingentem / maximo
urbem omnem / cume populum / gaudio & excul
tationem affectu. Ceterum quod inter pacis condit
tionem conventuum erat / oppidum quod ad eam.
chem in Tenedo infula fuerat / demolendu fore.
Senatus quo seruaretur / conventus fide / arcis pre
fecto mandaverat / ut confestim diru tum equa
ræ solo. Erat autem il zanachius quidam muda
cui / senatorio genere horridi animi extrema
q. perueatæ urt. Sed ille incertum quæ mente
ductus / baud quæquam paruerat monuïs. demo
liriq. probibuerat arcem. Egre uero id per tule
rant. Cienuenſe / & fideuſsore ſeruanda pacis
pro conſequencih fracti foederis poeuis / acriter
interpellabant. Florennum liquidem intercesſe
rant uadef. Multa non obseruam ducentorum
milium adiecta erat. Pergrauſ profecto uidebar
ref. Venetorum q. rem p. idque foedus moledi?

L

perturbabar. Itaq. Carolo rem venen commutunt,
ur ea perturbanone rem p. libere umbent. Ver
bis primum & suasione uratur. Siud non succedar
classem parce & inribus agar. Carolus iegitur
quanquam durissimam. uiri ceruicem noſſe.
Quippe quo quum a tenerrimus ungulſ studio
rum & actionum fuerat mutua illi consueto
neque potiunchi uon conciperet. animo ſpem ur
patriæ tamen gereret. morem / Venetus profec
tus Tenedon uenit. Prefectoq. ipſo ad colloqui
um euocato quibus maxime ualuit arribus con
tendit. ur Senatus ille capessere uſſa. Quumq.
ſi perinaciter obſiteret. Carolus nubilominus
ſuaendo perſeuerans, precibus minis. pollicita
tiombus / ac ommuerborum genere / in sententia
allicere pertinacem hominem. conabatur. Sed
neque demulceri uerbis. ullaq. mollemcere pre
cibus neque terreri minis. ſaxium ferreumq.
pedibus poterat. Ergo quum tractu ſermones adph
rimos ducerentur. dient fruſtraq. niti ſe carolus
ammaduerteret. digreſſus inde uim & arma
ſtatuerat experiri. Hæc gerentem parantemq.
illum rurſumq. classus in id opus imperatore
designatum / aduerſa ualido. inuaſt. Itaque
coeptum linquere coactus onus / ur perſolueren
tur aliorum opera. quæ ipſe morbo coreptus /
exequi non poterat / curam impendit. Eguq. in

VI

urbe quietem / Instaurandæ adueræ ualutudinæ / adhibens studium / quoad pacifæ condtionibus / exactissime satiis factum / rem quæ p. ab omni beli moetu & boftili exagitanone undiq. libera atq. immunem est / CONSPICAT VS. —

VITAE MORVM RERVVM QVE GESTARVM
CAROLI ZENI • AD PIVM SECUNDVM PON
TIFICEM MAXIMVM LIBER SEPTIMVS.

ACE IAM PARTA co
ndtionibus, servatæ impof
terum Veneta urbe & ab
boftum terrore soluta /
& quam ifa perturbano-
ne, immunitæ quietura diu
nuft wdebatur. Itaq. qui
animaduerteræ carolus, ſe patriæ uſibus, quoad ex
egiſſe, ref. pro ſua urbe incubuſſe, quod reliqu
um erat, ut amicis quoq. aliqua exparte, quod
debebat, ex ſolueret ſin fore muneris cenſut.
Ergo eius rei grana ſubit animo, peragrare ita
liam, uſendi portuſimum, ſalutandiq. ſtudio
quotquot ſparſim in ea tenentem Imperia pri
cipeſ. Quorum plurimis non uulgari beniuolen
tua deuinctus erat. Igitur urbe digreſſus ipſius

L

ommum / Ferariam uent, Etenlemq. Nicbolaum
qui perid temporis ferariæ præerat adiu prim.
Abeo iocunde admodum / ac bemigne exceptus/
apud illum aliqui commoratus dхи non minus
suo digressu grauem q antea adueni lætum effe-
cerat / abscedens liqui. Ad Anionum Scala Vero
næ Vicentuæq. domnantiem / debine accesseu. Qui
carol aduentu exhiberantur ubi offici nul gran-
lationis omniu. magnificumq. se ac splendidum.
exhibere annuxuſ enuſ amplexibus & ſuauiſimi
alloquiuſ ingenti animi uoluptate perfunduſ per
iocunde inbefit. Sed quum apud illum aliquan
diu protracta mora / lati se feciſſe officio Caro
lul proflexuſæ / longuſ prætergressuſ / Mechola
num peuit. Ea tempeſtare Gialpina / Gallic una ci
Bernabeo patruo tenebat imperium. Galeaziuſ ur-
tutum comel / ur quidem eximiſ anumi corporiſ
q. donibus / admodum præſans. per celebrareque
gloriæ & re profecto, ac cognomento pari omni
iurute insigniſ. If maxime omnium / splendidi Ca-
rolum apparatu excipiens / tam feruem illum cha-
ruate complexuſ est / ut inter amicorum priepel
ſibi imprimiſ afficeræ. aſcribereq. in paucilimiſ.
Nec abdicari a ſe ullo pacto pateretur. Praeरар per
id tempus / Mediolano Bernabeuſ Vicecomel / Cia
leazio in diximus patruis / urbemq. premebat Ty-
tannico uigo. Quare ut enuſimoch sol & accidere in

VII

factioſa p[rae]ſertim urbe erant plurimi / qui euſi i
flagrantes interu[n]i miſiul c[edem ac perniciem
exarderent. Quorum tandem opera effectum est,
ut [ſtrudil in]diuſ Tyrannus obtruncaretur. Eiſuſi[gn]
nece ciuital fluctuare coeperat & armi[m]i mili[n]bo
q[u]repleri. Nec a ſedimente procul aberat, reſ quod
quamplurimi qui defundi ſectabantur, partes ade-
rant, murbe de undicta & ſangume coguantem,
nec enim illi amici defuerant. Sic pauore ac trepi
danone omma permiſcebantur. Galezius utaq.
cognita patiui nece quum in Mediolanum con-
uerſa cura decimum urbi[que] ſalut[e] anxiuſ/agi-
tare animo exorto[que] tumultuſ ſedare cupere,
paci[que] conſulere, quo pacto quou[m]e magiſ autore
percupi[ro]ſ animorum conceptuſ exequi posse. Se
cum corde noluebat. Hec tractant[ur] uario confilio
ancipi[que] p[ectore] principi Caroh peruagata ur-
tul & Celebre nomen ſubi[nt] animo, effecit, ut
abolira antiqua[que] caritorum memoria mil-
lum dumtaxat unum oculoſ princeps, meni[que]
conuereret. Quippe inclua urbi[que] ubi[que] terrar[u]
ſi nota ſi, ſemper imprcio est & intenebris luc[e]
in abdiuſ atq[ue] obſecur[us] locum comperu[n] nec quo
cumq[ue] p[ergat] ſtrenuſ hono[rum] deest. I[a]q[ui] p[rae]ſeſ
ſe Mediolano Carolus regere[que] urbem, moderare
tur, ſumm[æ] rei[rum] Galezius princeps decreu[m].
Ergo Carolus, qui principi in priniſ beninolemuſi[no]

L

sibi de seque, optime merito percuperet & Impenſe gerere morem, indignum ſe ſuſque abhorrenſt moribus, equoque amicuræ foederi cupiſt oblectari uo tis, ratus obsequi affectus præcibus facereq, ſatius, dedicato orantus animo ſui cenſuari muneris fore. Inito igitur magiſtratu deſumptraq, urbiſ cura quanquam Guelforum Giebellinorum, fadho nes ſic enim uulguſ appellat,urbarent urben bonis tamen Carolus arubus fretus imminem, moribus, periculare, studio & urture conſu lit. Primum liquidem excitatos tumultus non ſedare solum ſed extinguere extirpareq, pemtus adjuens animum ſic ſenſim tumultuanteſ composuit, reſ, ut ea breui urbiſ tranquillo & paucassimo redderetur loco. Nec ulla deinceps neque & facioniſuel recordatione ſuborta, aboleret, quoque pristinarum chſſenſionum non omniſmo uis ſed ipſa ſere quoque memoria. Eum magiſtum tum anno integro menſibus tribus admiraſt Carolus pergratum ſe Medholanenſi populo ſe cu, amorem, omnium inſem & largo & per uulgato ſauore conciliauſt. Nec cunium modo quos uſtina paceq, ſouerat, ſed principi quoque pouſſinum, placauſſimum ſibi reddens anumi mirum unmodum adgratiam & accepuonem accendit. Per ea tempora Gieaziuſ principeſ per Gialpina Gallie proumciaſ iarit ductabat.

VII

Imperium. Pedemonium quoque regionem am
plam diuone tenebat / opulenta quidem loca ma
gnoq. referta hominum numero. Cæterum fe
rocitate factionum / adeo infesta & horrida / ut
egre anxieq. aux contineri iugo possent. Per
strenuolq. ac gubernandi arubus insignes præ
lidel. diffidentium sepe feritas fangarat. Copoli
tus ergo iam in urbe. Mediolano. Caroli chilige-
tua rebus. Galeazius quod deinceps / non tam ne-
cessario. Caroli conspectum / defideratura wdeba
tur tranquilitas temporis / salutarem magis / ubi
atrotus immineret & discrimen. Carolum fore
tatus / opumum factu cenfunt / saluberrimum,
regioni / hi aliquandiu gubernaculi eorum popu
lorum infestens / nutantem prouinciam. Soluo
suo reclusæ imperio. Quæ sententia quum inbe
lisse & animo dant / quantum temporum / ac loco
tum difficultarest wdebanur expetere. equestri
bus pedestribusq. copius præesse regioni. opportu
neq. ingruentibus consulere periculis / factos oru
q. coercere ferocitatem. Carolum uoluit. Paruit
Carolus / in prouiniam, delatus / factu olistimæ
regionis gerere curam adortus est. Erat Galeazio
principi nubili ætate filia. Hanc ille Aureliane
fi duc. Matrimono / soponderat. Pedemonia
namq. prouiniam. doul designauerat noie. Id ut
apud Incolas exploratum est qui Guelforum ut

t

amunt lectabanur parterf claus repente pectoribo
& cordibus inflammatu mumbidam & sanguin
nem hostium exardere coeperunt. Nam quanu
ad principif fauoref amnebar / Cubellina factio ad
eum diem widebaur aliquanto ſuperior ſuſſe
& Galeazio granor: Semper emu arreſuſ animu
admutationefq. rerum pendentibus atq. itenuſ
factioli ſunt: Omnemq. explendi ſuroril caſum,
opportuné oblatum ſibi/& ſuum putant itaq. co
ſpiranite interſe/ Guelfinæ fachonil pruinoreſ
inaduerſariol irrumpere: eos ad unum trucidare
illorum ædeſ euernere / facultatetq. diripere de
creuerunt. Quo uero apuſ cogitata succedere/
omneſ quorquor euſce factuonil circumui
na incolebant loca clam accerſierant diemq.
præfixerant ut una eundi delere Cubellinorù
nomen quirent. Sperabant ſiquidem id ſe impu
ne parraturoſ quod Gallicum ducem/in cuuſ di
tionem uenturi erant confiderent ſuaſ parter ſec
tari. Nec iam a rebellioniſ natura diſtare wideba
tur ſedino. Raro quippe inſtituſ quique mo
tuſ in urbe præſerum factiola ſuborimur quin
de ſumma rerum / atq. imperu/periculum fiat.
Appropinquabat ergo iam præſtuira obeundi
calamitoli facinoril diel/ ſeleq. Guelfi omneſ ad
ulionem cædemq. parabam ubi proxima ſubo
riri coepiſſ& lux incolarum ingente multuudies

VII.

exultantibus operientes animis. Ceterum talius
illo cecus premebat furor tantus illius inerat ani-
morum ardor ut nec sustinere passi sunt accutus
complices neque compositioni perficiens rei ut
puls prestolari, sed repente, quæsi nona quadam
rabie percuti arma amentes rapiunt e domibus
furentes crumpunt discurrunt armani urbem
gibillmorum aggreguntur edel foret perfri
gunt bona chripunt. Siquod obnod habuissent
unper facto munlant obtruncantur, su ingel
per urbem strepitus arma omnes clamant. Vn
diq ad arma concurrunt: Gallorum regi salut
proclamatur & uta, penettant uoces adfydera
trepidatione atque nunc complentur omnia.
Forte perid temporis Galeazius princeps aduer
sul ueronensibus moturis bellum exercitum expe
dere decreuerat. Cumque grana omnes quæ in
pedemontana regione ad eam diem Carolo mihi
tare consueuerant copias, ad se accuerat utrin
serat, inboles. Neq, enim ulla linostri motus
biloe in loci deinceps su spino indebatur fore quod
ad paucos postinde inter uectos diel/ea prouincia
douf nomine. Principis decreto ut ame docum
permutenda erat Gallico duci. Itaq, sive copius
militaribus, sive præsidens, rehictus Carolus, se
indes magus persolvendis imperiis, perficiunde
q. rei, profectione, debite & uineri continuo

L

comparabat. Ergo sic illi ad digitum intento, ea quidem factioserum coniurano, penitus innoigta & obscura fuerat, nec minus sufliciari per id tempus wdebatur posse. neq. plane ad enuscemo di animum applicabat. Igitur ut commoram urbem, sèuireq. in bunc modum factioneſ intel lexit primum debinc quoque proſpexit. subito moru. & rei novitati perculſus ſubſum. Mefuſ quippe & anxuſ anmo. quid actuus forſe quo ſe uerſutus quonam uue pacto, excatata ex tinctuus ſeditionem eſſe, impenſuſ coguabat. Nullæ ſiquidem ut memorauuſ, tunc illi ade rant copre. nulli militeſ quibus ſele urbemque tueri & obſitere inſolens centum multitudinum quire. In prima ria ſiquidem & populoſſima regiom. urbe, reſ gerebarur. Iraq. angebarur ario uehementer, neq. tam de ſeuemum temerita te dolebat. q. quod occurrere & mederi ingrué tu morbo non posse. Extremi enim angoris eſt: ubi maxime opus ſuſine ſpe potuendi deele quod cupiſ nec id dari quo indiges. Sed quum multa ſecum uer ſare & anmo grauusq. imminentum discriminum ſolicito, mentem turbar. ammaduerere &, imminens loci & re gionuſ excidum ueri ante oculos, nifi celeri remedio consuleretur. collapsisq. indeterius re bul. quantum principi ſu moeroris atq. dede

VII

conſi quantum ſihi calamitanſ & ignominiæm
cuſſura forſ & ea perniciſ Et ſi uix quidem ſatil
ſui compoſ confiſtere / Tamen tandem confirma
tuſ animo / nihi quantum inipſo erat intermiſ
tere / ſe teliſ & armiſ obicere / temptare / experi
riq omnia ſtatuit & priuſ certam obire necem
q[ui]ſe præſide / tantam / tamq. ſeuam / prouinna
calamuſtem perſerre. Inardua quiſpe / & an
cipiu rerum ſorte / ultima quæq. impaide ſubi
re pericula / ingens inſitamentum / neceſſaſſa
cut. Necq. quicquam tam graue / quod periturus
borreat. haq. domo profiliens / decem tanum ex
domelica familiæ comitutubuſ / in mediaſ certa
tium ſurentiumq. procellaſ erumpu / clamar/
commiſtur / abincepto deſiſtere / arma depo
nere / quibus maxime præcibus / minisq. potest
contendit. agu. tentatq. omnia / ni pretermit
tur quo inſententiam allicere / demulcere / deter
tereq. uerbis / irritatoſ ualeat animos. Emmuco
tam obſtinata erant inſanguinem & cedem.
feriuda eſt quantum pectora / ut nec auctoritas
præſidil nec uoces minæ / præcesq. ſedare feroces
& indomitaſ mentes quirent. Sed nulla Reue-
rentia aut formidine permotu / hi curam salutis
habereſ ſue / abire illum / neu ſe comiſcer & præ
ho / commonebant. Quare Carolus commoto pla
ne iam & accenſo animo / uribus tentare de-

L

cernens quod efficere arte non poterat. Nihiliqui
dem extremi concretus refugus spiritus omneq
suppremum & horridum audax stricto pugione
meos ferox inuebantur, factis q. primorem de
industria correcnum percutit ferro & semani
mem moribundis, lero prosternit. In religis
insultat, uerbis & ense minatur. Ita se actu
rum incenerit, nih abeant & arma deponant, u
renurando confirmat. Hoc audax Caroli facinus,
adeo exterruit, conturbantur, factus forum om-
num animos, ut miro quodam stupore attoni
feret, amentes redigerentur nec iam debocti
cede, sed de salutem propria consignam corde
peruoluerent. Nullus enim iam ferox est quę
immensus ante oculos ultimum malorum om
num moris, non repente perterreat. Inbuncmo
dum singulis buc illuc, dum temibus abocci
hione uaitatione, cesserunt, peridem temporis
aferm uisa est quief. Iam ingruerat, nox ex ar-
mis, ad epulat, facti uis se le conulerant ut ab
bunus cemodi affolc, uio largius indulgentes.
Itaq. quum iam multo in caluiffent meros & cra
pula pariter estuarent, rursum excandeltes
corripiunt arma. Gibellinorum adorunt ede
hobest ad necem uocant. Continebant se parien
bus illi nec aduerius furibundos prodire auſi ut
tabantur se, clausi foribus, quibus maxime uiribus

L

VII.

poterant. Praevalebant tamen nihilominus guel
fi non minus audana superioref. q̣ numero Sed
Carolus eorum furor nunc arte/munc armis obfis
tens quantum anni humana ualebat uis ingru
enubus calamitaubus confulebat. Stragetq. atq.
cedet. quæ uerfabamur ame oculos auertebat
q̣ plurimaſ Magna iam parte euſce noctif pro
lapſa quum uini feruor ſoporem perunatiuſ i
ſluxſſ& in forum delati guelfi per ſubſeha circi
quaq. proſterm coeperant ſomnoq. grauillimo
mergebanur. Tum Carolus baud ampluſ chifſe
rendum ratus expeduum repente nuncum Ad
aſtam Lygustinorum urbem quæ Galheſ ſube
dat properare uſb& eumq. qui ducu Aurehané
ſi nomine deſumer& proumuæ duionem accer
ſutum q̣ rapuſſime accelerare. Paruerat montuſ
uedox nunciuſ. Aſtamq. ueruſi catanſlimo curſy
ſestinauerat uer. Iamq. abſee denubuſ tenebris
apparere pruna widebaur lux quum adportaſ
urbis ingens tumultuſ exoritur. Innumerabiles
q̣ fere armatorum copiæ conspectanur. Etam
bi Guelfinæ factionis omnes quorquam proxima
oppida & loca colebant/a comphabuſ ut memo
rauimus ad eam diem accin. Carolus claudi ur
bis portaſ uſſerat ingrechq. neminem paciebat.
Illi uero ut mirumuterentur obſtinatuſ conuen
debant: terrore minuſ clamoribus, aduum.

L.

L

Flagrantet. Qui itaq. intra urbem erant guelfi, in
mam feruore migato, aduocet clamanti, ex
citi animi corporis, sopore discusso, subita q[ui,
ptu rabie rursum in Vefamam, temeritate,
solitam ferocius incenduntur. Ad Caroli tribu-
nal uelut amentet, properant. Referari urbis
portas dari aditum, loci proclamantet, com-
minabundi, contendunt. Tunc Carolus quod
uribus non prestatatur, prouidendum consi-
lio ingemoq, decernens, nouum sedand, sed-
tionis genus adoritur. Erat inter Guelfe facto
nif principes, lobannes quidam, potentia & auc
toritate inter cæteros eminen, imprimis, lo
cuples & fortune inter reliquos rares. Hunc
ad se Carolus accitum, ante omnia urreuran
do adigit, quæ se acceperit, arcana illi & abch
ta fore. Deinde colore benuolentie simulato, be-
migne commonefacit, aduer tendum illi esse in
tenore cura, quo impericulo statuìs ute fortu
narum, suarum ueretur. Viden quuppe hib
illam chen ineius exadum, facile converfum
uris, si operientes adurbis portas introduxeret.
Nam si iusto aduerfum Gibellino, arma
uderentur, moturi, demum tamen rabiem
omnem in eum potissimum eos acriter pro
fusuros. Non enim tam locus, soppetens alla
turos ueniffet, q[ui] opibus diripendiffque reru

VII.

corum pellectus/accurrisse illos. Neq. tantum
fauoribus & beniuolennæ gratia, ad præfixam diæ
accelerasse, q[ui]præde. Nec tam hostium, sanguine,
q[ui] facultates passim omnium inbiare. Id sibi cer
ta primum cognitum, liquido constinuerit, de
bunc etiam ratione probant, quod uulgi ea na
tura sit. In moret, hæc studia, ut semper an
belæ impredam, & in diuittum fortunaſ exeræ
tuerit. Nihil incondita multitudine periculosis
ut esse. Ingrani tumultu, ingens non deesse diſ
crimen. Tâm hostes q[ui] amicos in concitata sedis
one, de una atque salutem periculum facere. Se-
per uulgus rerum novitatem expetere, quod
sintundus in bis explere anum, & complere
sceleratas cupidines, facile posse credat. Omne
suum oppertere factus, audere etiam extre
ma quæque, mi tam impium, tam execrandy
quod non leuſimum putoent. Diuittum causam
in bisce perturbari, et rerum, semper esse de-
teriorem, plus, illius q[ui] ceteris imminere diſ
criminis. Propter ea accuratus h[uius] ommi consilio
proudendum underi. Neq. profecto dubitare
se, si ingrediendi potestat permissione illius fuit,
non abullo modo temperaturos eos latrocini
genere, sed nec eius quoque sanguini parcitu
ros. Quod enim omnium locupletorem ommi
eum non sit obscurum, discrimini plane/pro

piorem eo esse neminem. Nec ad alium tandem
casuram eius forius cladem / eam, pessit per
neciem q, uenturam. Itaq, si sapiat / si utam / sa-
lutem, suam / caram habear / utam, cupiat
fore / ne ingines hæc / introitur in urbem,
illi omni adhibendam operam esse, quam,
cernu / meridiana luce clari / illi excidium
commari / uergereq, tandem, inextremam
eius permitt. Seruabar oris & habuus uenut
tatem / hæc dicens Carolus, & grani oratione / ch
gnuatem, preferente / hominem alloquebat.
veraq, omnia uia dicere iudebatur / ut expro-
polito ferioq, ea essere quid credere &. Ergo ha-
ud arduum fueri / sententiam pellicere iuri
& uerbis incendere. Nam rei enam per se ea con-
duno erat, ut facie quernu / afficere animo q.
Itaq, usque adeo ei pro arbitrio persuafu / ut no
secul preſagir & mente / rebus exitum fore / q
carolus preſcriptus &. Nunquam enim intemnus
applicant aureo & animum hominem, q uti obu
ſatur / salutis & fortunarum ratio. Quare & uoce
& uultu / affenturi moniis uilis / ingentis tante
pierat / Primum Carolo gratia habe. Dem re-
pente conuerſus in ſuol ſublata proclamitat uo
ce produorum ſe hominem habuor um loco qui
externo / & peregrino / incapu / & fortunari
ſuarum exutum admutere intra urbe depoſcere.

VII.

Quor quor demeptf id pertemare contemnifent,
ferro periiuros. Inſurgunt uero adhufuoces
contra alii. Introducendos excelamant. parſ bue
parſ illos sequitur: sic una prius Guelforum co
ſenduntur examina. Fuit ſtreputi ſingens. Præli
um iam inteflinum. meadem ipfa fadone ſub
orunt. Nemo ad Cnbellinorum necem inten
du demeptf animum. Guelfi ſeſe dilacerantur
mincem diſlachantur. Tum Carolus aftute ſe
quali medium ſedatoremq. chſcordiarum offeſ
chſidentibus aduerſanur. componere controuer
ſiſ miſtur. nunc hſi nunc uthi ſimular ſe ſaue
niff eſſe. Diftinere illos uerbiſ abalienare a ſangu
ne ſuremef miſtur animof. atq. in bunc modu
tempul in caſſum teri quantum effici ingemio
queat. impenſiuf ſtud& Sperabat ſiquidem, in
terea. accerſitum ab Aſta Gallici ducis nuncum/
breni uenturum. Elapsiun iam erat eius dui alij
quantum ſpatii & inter hæc Aureliam ducis ip
ſe accerſitut orator. percurrent. acceſſauerat la
q. propinquauerat urbi. executarofq. tumuſt. no
uerat. wideratq. ad portas. Guelforum acclama
tum turbam. Iqitur ut adſſe illum Carolo
nunciarum eſt per Posticum. clam introactum.
duci ad ſe coramq. conſiſtere uib& Tum tubi
cuiſ canere ſilenum indiſ acerri adſe om
neſ tota urbe imperat. Vbi frequetef aduenere

L

orationem orditur. Quid ciallici humis aduentus t
uelit quis daleazni principis animus lit effert.
Demumq. urbis ac prountiæ ius omne illius dito
ni ac potestati tradit. Se magistratu abdicat li
beramq. omnium giallo rerum facultatem per
mittit. Dum bec Geruntur qui præstolabantur
ad foref. Guelfi ubi neminem apparere suorum
neque ullam ingressu/hibi fieri potestatem lit
conflicati. nullasq. acclamantium tumultuan
tumq. deinceps exaudiri uoces/ sed silentium
pallim agi arbitrati sedutionem sedatam esse ab
eundi assumpdere consilium. Itaq. desperato iam
aditu & ultionis facultate prepreta, relida ur
be ad propria rediere. Per eum modum quod &
moppido & foris est partia, sedutionem maxime
ac perniciosissime finis datus & ab immeni
quodem & pene iam certa clade/urbis proum
taq. seruata est. Rebus igitur uta composu/s
ubi nulla deinceps in re utinam esse amplius eo
in loco widebatur fore tempore admonebatur,
ut urbe digrederetur. Postera ergo iam spredo
rem attulerat lux quum Carolus se accingens
uneri quæ incumbere widebantur parabat/
ultumumq. populis uale dicturus erat/Tum fre
quens exurbe tora omnium ordinum adillu
concurrits fit. Clamor exoritur ingens refonat
uocibus cuantas omnis tendunt singuh ad celu

VII.

palmaſ/ gratiaſ agunt, optima quæque præcan
tur. Matreſſamiliaſ, quæ consternatæ antea ce
de arq, tumultu, euerſionem formidauerant.
urbis, nunc pro liberorum & coniugum parta
salutæ, profuſæ gaudio/proſluentæ connere laci
mas nequibant. Plura enam, qæ aſſe qui mortaleſ
queant/Carolo deuouſſumſ exoprantæ præcibus.
Vri ingentef & immortaleſ agendo gratiaſ de
fangari non poterant, ſuo beneficio ſe habere
quod iuuerent quod liberis & coniugibus frue
rentur quod patria & fortunis uterentur ſuſ.
dulciq, aura uelserentur. Conſeruatorem ſue
urbis parentem unicum appellabant, qui de
letam ea nocte, pefundatam, cumtarem, ſe
fortunaſ: liberofq, ſuof, restituſſ& ſuo cóſiho.
& tanq abinferiſ excitaſſ&: Semper numque
Carohomen/apud eos fore polliebantur. Nec
puerorum quoque deerant ſtudia, ſed in Caro
li laudef, omnium ora & pectora profundeba
tur. Inberebant abeunſ uelſio & uelſumen
tuſ incumbentem, enam ne abſcedere & diſtinere
geschiebant. Adeoq, confluxerant undique, ut
ſe ſe comprimentes/uifend & alloquendi ſtu
dio/nec explicare iuicem/nec abeunch cedere
locum Carolo widebantur poſſe. Inter haf be
nedicentum/& laudantium/supplicantium, q
cumulatiffimaſ uocel, dedicatiſſum præſe

L

ferentes animum, consipiens omni popuhfregn
na, qui ux duelli abbumeri quubat tandem,
exit urbem, latof parta salutefinitel illos, suo
digressu linquent. Itaq, inde profectus recta ad
principem Galeaznum uenit. Nouerat iam itaq,
que per eos acciderant duci, & Caroli celsum, &
insuperabilem animum, prudentiam, singula
rem, admirari, incelum; maximis offerre lauch
bus, cesser nequiterat. Itaq, ut primum, inco
spectu enus apparuit, incredibile dictu est: qto
applausu quantaq, propagant amoris significan
one, exceptus su Nam se se aut, gratau illi debere
innumer. quod pedemontanam prounam,
sua opera & diligencia consernatam, & abatuci
pernire, hiberatam cernat. Non minus id libi per
gratum esse nec minoris muneris loco aferbere
quasi recuperatam ab hostibus, uel ab inferis ex-
cuatam, infula demio ingessit & manu. Dilexist
se se illum antea & utinut opnione affectum
magnificesse. Nunc uero tantum, adpristnam
benuolentiam, ob hoc præclara facinora, adhuc
tum & accumulatum esse amoris, u nullus pene
sibi rehquus, rehictus indeatur, amandi locus,
cau in Caroli zeni nomen, maxime cæterorum
mortalium, suum omne pectus impleuerit.
Flagrare in credibili ardore animu quam de
beat illi referre granam posse. Cæterum & hi

VII.

intelligat haud id suæ opilis esse, cenfluisset ame
quod bonum urum decæ/non de esse officio.
Nullum se quidem maus iurum præmium
q[ui] honoris s[eru]c. quanto ea alIOR su[]t. tanto sub
limus illi præmium debent. Aequam se illi pro
tor meritus profecto rependere gratiam non-
ualere, sed quam queat relatum ute & quod
maximum importastare habear præstare prop
 tum fore. Eam s[]ibi c[]ordi affixam perſtare ſen
tentiam, ut aliqua exparte quam mente iurum
ſecul charitatem geru enam foris exhibear.
Hoc ergo se illi polliceri, hoc aſſerre, quo sub
limus quicquam non habear ut Carolus ſicur
anumi corporisq[ui]a & fortunarum parnecip
comuni ſecum rerum omnium ſorte fruatur
ſi[mi]q[ui] imperii ac dinomus una par illi iuſ ſalq[ui]s.
Siquidem ego te inquit amicorum opume ue
lut alterum mem & univerſa induone mea
ducales gerere uces decerno. G[]alliam[]q[ui] c[]sal
pinam meo parentem imperio pari quada
& equa lance tu[]s te gubernaculis regere
i[]ubeo. Mediolam confidere, ex imperio toto
ad te confluere omnes. unum. Carolum um
uerſi[]l præſse, leg[]el & iura dare. proum[]cials
moderari, ab ore tuo ductu auſpitiſq[ui] galli
arum meos populoſ pendere, tu[]s q[ui] gestis chc
tiſq[ui] h[]aud ſecul ac meiſ/obtemperare oportere,

t

omnes constituo, atque in eum modum nun
iorum, præconum, uocibus palam indici ac
promulgari passim unpero. Siquid solumus
mea esse infacultate annaduerterem. id quid
etiam existimare te velum/exhibiturum me
tibi - iocundi! esse, q[ui]aepurum quæqua
eorum quæ imprimi expetere mortales solet.
Ied qu[ia] exornatum amicum de me optume me
ritum reddam, equidem non ibo inficial, nec
dignus esse mubi, quæquam amplius s[ic]o nec
gloriosus nempe intelligo. H[uius] in frequentiis
s[ui]no omnium ordinum conventu a Princepe
prodit[s] ut uerbis facta corresponderent, in
s[ic]ma dignitati[rum] Carolo contulut, p[ore]stare
q[ui] meum ex [er]cendit, mag[ist]rat[i]tus fecit. Nu
ciorum dem copiam per Ciallham omnem,
op[tem]perantem dinom suæ transi[m]sit, qui
popul[i]s omnium, quæ gesta erant reddens cor-
ti[n]es ut Carolo subicerentur, op[tem]peraret
q[ui] unumsi commonefacerent. Amplissima
debinc & magnificenti[m]ina[rum] æd[ess] quæ quo
dam bernaber vicecomini patrui fuerant
ill[ui] constitut[i]n colenda[que]. Pedibus ducentos
ad corpori[rum] Praetori[rum] tute[rum] dech[t], Panno
tu[i]s sagitarii quinqueaginta, equi[que] quo
que ill[ui] centum quinqueaginta contribuit,
qui incedentem obequutantem, Carolum

VII.

perpetuo comitarenur/ nec ab illuif confpedy
ullo pacto diuerterent. Granef cauſaſ & appellano
num quarelaf exomni undiq, dimone ad eu
deferri uilfit. Vrbif Mediolam curam & eo
rum quæ inmaueſtatem ſalutem, principif
patrata forent animaduerſionem ſpectare il-
li. ſeq. demum ſuaq, paſſum omnia cum imo
dum euſ animo cureq, permisit ut tonuſ i
illuſ confilio, prudenna ſide, quafi uaciuſ &
ummumſ abomni rerum ſolicundine penuſ
uideretur acquueruſ. Caroluſ ergo peractuſ
modeſte principi conchgniſ graniſ paruſuruſ
uipero/propere ur preſcribebatur magiſtra
tum iniu. deſumpſuq, euſtugio exachiſima
urbis curam. Fluere primum omnia luxu, &
labare diſaplina morum, antea uidebatur,
plurimæq, ciuſe pessu obterebant urbem.
Eratq. ſere ur procelluſ aguata nauiſ & fluſtu
anſ undiſ. Itaq. prim um omnium adnoctu-
nol proſpectanſ motuſ quod illuſ perminuio-
ref parere ſolutoſ exuſ ſcure/agi excubiaſ
curat. ſpeculatoreſ que & explorandi arte
perutoſ plurimoſ perurbem diſponu. quod ac
turi eſſent docu. quo pacto ſele habeant ei
uum moreſ excomere iube. quibus arubuſ
& ſtuduſ utam ducant. quæ ſeniant quæ ſe
rant proloquantur, rimari adoritur. Vbi

七

prodicta illi omnia sunt quæ rei exigunt quæ facto
opportuna censere imperat. lubet Antiqua ssafer
nari leget. optima consuetudines cumbus lecta
dat esse. nonas quoq ipse leget conduit. propout
edicta & uoce præcoma quæ sanxerit lucida
esse populo studet. Indiurna quoque factuo so-
rum conventione: & arcana colloqua neqo
exibus exoriri sedimoniis quæ pro facinorum
grantate animaduerit. Inimicis diffensis
busq cimum opumo confiho pacandis operam
adbib & arma, passim deferri probib & ne ex
bis quoque caufis quod plurimum sol & sinistri
quippiam posse ingruere. Obferuari deinde
in arcibus moenibus urbis accuratissime nec
turnas custodias a magibus imperat. Interim
quoque adportas urbis perq loca publica / op-
portune disponit milites eo consilio ut facio
rosos hoc pacto perterrefacere & armis & ab
omm metu tutam redder & cuitatem. Incendi
il quoque nocturnis prowidere operam adbib
ut quæ locoffime exccutata restinguerentur de-
formationem urbis & tumultu qui plurimum
inbuufscemoch concatur & cum hoc consulef
pacto. Ad furei præterea direptore quæ alienat
rerum, undiq exacuttimo studio conquen
dos maiorem in modum intendu animum &
borum criminum reof atrocuß multimodis

VII.

suppliuſ afficat. Proprerea iuuentur icumbe-
re atq. affueſteri boni artibus impendu opera.
ne inerſ uagaq, & marceſcenſ ocio faciuſ laſ-
cuure & adſcelera quæq, promor reddere¹.
Arq. omnia quidem rede. Ad cuulem quippe
utam & paſſatum. cuutant ſtatum id ponſi
mum annce ut cuuſ abomni perturbatione
immunes tutq. aſceleratorum. Inſolenna ſint.
neque umquam ſalubruer'conſultum illi eſſe
urbi potru. in qua facinoroli prohobine craf
ſantur impune. Commearuſ euam largiuſ in
urbem deferri curat eſſeq. rerum omnium.
necesſararum. bumano uſi affluenſſimam
in urbe copiam. populumq. nullarei caritate p-
mi. ne in rapinaſ & ſedinoneſ accendi & ulla,
mali inde ſinborri poſſ & occaſio. Quippe fame-
lico uilgo nihil inurbe periculofuſ & perni-
oſuſ eſt. Qui adomneſ cauſ/quantum exige
bat reſ intra mema conſuluſſ& opuſamq. be-
ne beateq. uuendu indixiſſ& formam urbe
qucera & admoreſ opuſmoſ paſſaramq. utam-
in ſturua ad extera ma demum proculu aiuſ.
C. umanamq. ſe in prouinuam coniulu. Et qd
faconuſ quantum exige in loco aſſerre cladeſ
plurimaſ conſueram in componenduſ ſedaduſ
q. conuoneuſ deuencienduſ, muicem chile-
tentum & factioſorum animuſ intuore cura.

L

incubuit. Inimicnas paccavit cuuum, odia ex
unxit, exboſtibus benuolentiſmoſ eloquio,
& arte redegit. Facionum uero primores, &
matrimoniorum affinitarum, glutino cō-
nectere peculiari quodam munere/impinſ
illi curæ erat quod facionum furentibus ma-
lis obuiam tri eo potissimum pacto intellige
bat. Reddere denique prournicam Cumanaq,
urbem abomni ſedimoni/ tumultua[que] discrunt
ne, liberam, studio enixo contendit & q[ui]
affequi humanum ingenum uale & effect.
Bergomum inde profectus, quod uel pari uel
grawori laborare morbo eo longe maior in
duſt्रia & uigulantia uſuLANDUQUO
ratet poſcebant magis eam curandam compo-
nendam, urbem adortus est plurimoq. cultv
& opere, circa illam impenſis/breu redegit in
noxiam & quibus commaculata erat malis,
immunem reddidit. Brixiam debinc Parma-
qp ac Ticinum quam Papiam uocant. Placen
tiam quoque ac Laudum. Tertonam Aſtam,
Nouariam, ac cæteras Galliæ G[al]pineæ V[r]
bef lustrant & quæ uſui h[uius]ce erant exachs
ſime inteniore cura perſoluit. Sed in Aſta
coloma Francæcum Carariam Iu[mi]orem, Seno-
ris quondam Francæci filium comperit. Et q[ui]
Galeaziuſ princeps intercepto/exili ea murbe

VII.

contulerat locum. Sedemq. permiserat. Illum igitur
actur. Carolus partum quidem quod imperatu
sibi effe& a principe partum etiam ut offino fa
cere & sani. quod incumbere sibi pro incimitate
urbum. Nam Patauum uiginti quinque passu
um multus Venetus abest. Et pro Veneti Sena
tus in illum benmolentia censebat. Itaq. nim
principis sui cum suo nomine graram. Franci
co Carolus salutationem impendit. Meroreq
confectum & de patris intervy deq. Exilii per
turbanone solicitum refouere adortus est.
Erexitq. propemodum languentes spiritus quiv
Franciscum Patrem non veneno ut ille puta
uerat. Sed communi sorte persoluisse extremv
diem. ceruorem. effect. If enim paulo antea
uita exceserat. Quod uero patria & opibus del
ututus rei familiaris angustia præmebatur
permotus pietate Carolus. Nullis peperat cahi
bus. quia solari afflidum animum quæ & qua
dringentem exproprio &re aureos nummos
egeno mutuos dedit. Commeary uuit mune
ta insuper addidit nullumq. officium nullv
pietatis omnit munus. Tellinam hinc uallem
difficialora que ac periculofiora cialpinae
Gallie perlustrans oppida opportune immineub
causis muigulanq arq. inſudans ubi exigebat
ref. consulere uerbis/& facto inſideret sedio.

num exstirpare origines & cunibatus morbis ex
mua arte mederi/non destinare.Ineum modum
brevi Galeazii principis dignitatem/perpetua
Carolus stabilitate firmaunt. Peragratis hoc paco
to univerſæ Cisalpinæ Gallie regionibus/ ad bo
noſq. moreſ/tranquillamq. redactus utam/demi
medholanum reuedut est. Ad cujus quidem in
ſignis & primarie urbis qui inbumanis eſſe ma
ior poteſt. foelicitatem/omne ingenum cune
taſq. profundere maxime uireſ decreuerat.In
ea enim/non frequentem modo ſed pene con-
tinuam protrahebat moram. Illuſq. ſalut non
ſecul ac proprie inuigilabar. Vique adeo que ſi
bi cujus curam. meni defixerat ut nec duellh
animo nec fluere/ gerendarium rerum ingru-
nibus imbribus ex cujus pectore mambuſq. & ope
quiræ. Nec eam plane linquere ſolam/uel exi
gua intercapedine temporis ab illa diuetere
adduci poterat. nifi quid forſuan grauus & op
portunius emeruſſ&. Occurrebant liquidem ple-
rumq. probumanarum rerum uariata ucuſi
tudine/diuersorum generum cauſ. qui affueta
interrumpere munia & urbe plerumq. illum
digredi compellebant. Vbi enim nouoſ oborto
& concretatoſ nouerat moruſ eo ipſe raptum. ad
uolabar & expeditum ductabar exercutum &
periculis ac calamitanibus ingruentibus impigre

VII.

prowdebar. Manu sani ipse promptus erat. Sed
confilio diligencia, præstabat. Incredibilibus, ge-
rundus in rebus & ingulanna urbeatur & animo.
Eloquentia vero ac commutate, excelllebat. Impau
cussimis. Itaq. quum nunc ferro & armis nunc
ingemio & optimis artibus expeduonibus pro
spero euendum attulisset & finem rursum medio
lanum quali ad arcem imperii. Sedemq. propn
am remeare solitatis, regendi rationis resum-
re confluuerat. Accedentes liquidem extorta
wicecomutum diuone facilitate promptissima
excipiebat. Alloquebatur singulos comitare præ-
cipua. Facilem ille quæ preponerentur. Semper
audiendo se perhibens. Prem habat cium mani
bus. gratis luminibus inspectabat. Ore locundo
bylari mult. Lætaq. fronte. accedentes singulos
confonebat. Gravitatem, humanam pmixta
non deferebat. Nec facile sciret gravior an co-
timor underetur. Non tam tunc. quamari Ca-
rolo corri erat. Quippe non ignorabat. nemine
illius satis fidum esse. quem metuar. Nec datur
nutantur metum. probum cultodem fore. Cura-
bat armos conciliare. Libi non subditos uendica-
re. Auditoratem vero. non rigidiori seuerita
te. Sed gravitate morum. Insigne, acuerita
tis cultiv. apud omnes impenetrus comparaverat.
Insigne prefererebat clementia. documentum.

t

bemignitate largiori fretus, dulcqp. manuem
dine agent alloqua: Prompussimas quidem,
& pacientissimas querelis aures & suauem uo
cem consilis afferebat. Incoercendis sceleris
plectendi, facnorolus soler & oculatus erat.
Sed ad lenitatem uidebantur propensior: Nulla
flectere animum, cuius, generis munera po
terant, quæ etiam abnuebat oblata & collata.
Spernebat. Virtutis & iustitæ nomen impræno
erat. Integritatem ac sanctuarem uite plume
mundine opera præ se ferebant. Et quæquæ
suppremam illi potestatem princeps cœulerat
minus tamen, q. licere & uſurpare uolebat, sed
grauissima quæq. adprincipem deferens nubil
arduum pro arbutio inconfulto principe ag-
gredi satagebat. Veluti permissa sibi non uen-
dicata facultate uſus. Nec glorie suae aut
emolumenti ulla sibi deferuebat cura. Sed
principi suo accepta referebat omnia & illi
non sibi quæ poterat posse uolebat. Fidem fer-
uare obseruanteſ fore præto adesse Impuſ-
emolumentis invigilare omnes populos principi
pia charuare docebat. Nec ardentius illi ſtu-
dium inherebat animo, q. ut fide & amore
feruentem cujus & populos adſicere & Galea-
zio principi. Ad bæc numina intendebat em-
xe nueruſ: bæc illi perpetuo obuerſabantur.

VII.

oculis ad hæc tota semper mente flagrabat.
In hunc modum rerum habenas regens/Gallii
arum principis uices/ munierso eius cufalpi
no imperio/integro/ quinquennio tenuit. Ma-
gustratum, incredibili /ipfius principis Medio
lanensifq. populi. atq. omnium ordinnm. et
amore ac laude administraut. Vrbeſ onef
proumnaſ regioneſ eius dimom ſubjectaſ ſal
uas/ & obſeruantiffimaſ reddidut. Principique
magif/ magiſq. dedicataſ indueſ. Populorum.
uero in Carolum ingens reuerenm erat/ &
amor eximiuſ/ illuſq. nomen Gallia tota per
celebre. Quibus ex rebus Bergomenſi Giaſpa
rinuſ/ Rhetorum ea etate facile princeſ
præſidentem. Carolum contemplatus. quum
præclaraſ eius arteſ & opumaf regimmiſ ra-
tioneſ pertractare animo/in numeraq, eo
in magiſtratu egregia patrata facinora/ uro
pernoſcendi omnia cupidiffimo/pernotefceret
contineri non potuit/ quin luculentam oram
onem rerum a Carolo ea tempeſtare geſtarv
refertam edere&. quam plerisq. uſam/ plec
tamq. ad hanc quoque diem extare accepi
muſ. Dum hæc eſſe/ fortuna rerum Carolus
qu e apud Principem eo auſtoriariſ & am
plutudinuſ uerſarenur loco ingens patruæ ſoli
cutudo/ inceſſit animo. Cuinſ abſentia diuturna

L

in exsultum, defiderium, indes acruat, accende
bat. Vilescereq, illi iudebantur, et magistris
& honorem culminat, nec in his quæquam eoma
gis pensi habere, nibh se etiam si maximus esse,
sine patria reputant esse. Nec imperare libi po-
terat, ut crederet, quæquam cui uispiam nis
in patria gloriosum iunderi. Hac sepius mentis
exagitationem uexant, diu anceps animo behi-
tant fluctuabundant, per sent. Hinc enim pri-
cipis amor & inuncta fide, quibus se se illi de
iunderum intelligebat, de in suos cepta beneficia
adeo digna ita preclara ornamenta honoru
ac dignitatum, pectori succurrebant. Primi
libi toto Imperio penes principem collatum, lo-
cum omnium oculorum in se esse connectos. Gal-
lus se iura dare libi passim in omnes pro arbi-
trio potestatem esse. Cundus cialpinae, cialliae-
populis per carum & Venerabundum haberi,
principes in se se acquiescere amnum. Adeo se
illius in beſſe cordi ut uex iudeatur, posse di-
nelli. Vereri se ne impietant & ingratiis,
nis ſubest, opinione hominum, crimen ſi ua-
meritum de se principem, sic affectum ita
dedicatum, nommi ſuo & dignitati ac gloriae
pronum in ea præfertum temporum rerum qu-
tam affluent, foelicitate, relinquat. Formidare
ne propuum illius & clementium ſuum animu.

M.

VII

borrore afficiat paccatumq. perturb& ne qué
diligu quem colu & ueneratur ledat ne tan
dem precibus non affentatur suſ ſed uum in
ferat & renuentem ſiltere cogat. Irruoc, labo
re! in caſſum præſ iact& & operam ut ſatuis
fuerit integra re abinuo non temptasse. Huusſ
cemodi in banc partem plurima ſæpe numero
ſecum ipſe mente uoluebat quæ ſulpenſum
& anciu m non reddere non poterant amu[ny.
Inde uero ingenita patriæ pietaſ & debuſ illi
cura diuertebant a ceteris menum: & illi
uni maxime quantum præſertim ad buma
na pertin& ſe genitum eſſe memoria repere
bat. Amicis ſe decennu / quo obſequio euis
caruerat feciſe ſatís & abunde cenſebat. In
bac tanta animi conflictatione uerſanti ucut
tandem cetera officia & reliqua omnia eu
mulatiffima fortunæ bona iſpuf patriæ cha
ritat. quæ & ſepen numero apud eundem, meu
etam extremi periculi ſuperauerat. Itaq. quocu
que ſe uerterent reſ referare anum princi
pi & quæ mente præſeræ intrepide eſſere
decreuit. Eo propoſito Galeazium prin apem
alloquitur quid ferat anum? quid ſecum ip
ſe defixe mente ſanxiff& ediſſerit. Ille ut au
duuit uelut permicſum quendam & funeſtis
ſimum nuncium uia caroli ſententiam execrat?

M.

Oratio. Ducif. Me
diolani ad. C.

aliquandiu ammirabundus tacitui subfuntur. Ta-
dem in hæc uerba collabitur. Ego te / quum su-
perioribus annis Imperium meum tue fideri,
ac curæ commili amice omnium mibi quidem
carissime præfidi um uti mea perpetuum,
mibi patrocinium certe comparassè credidera.
& requem laboribus meis periculis, tutamè
& parentem meis populis ſempiternum, effe me
aſſequiitum prouoto atq. arburio exiſtimarà.
ſperaveram, ſtatui fortunis, meis egregie
confultum effe, nec mibi deinceps aut impio
formidandum meo. ſed in fide prudenza,
uiſtuteq, tua mibi perpetuo abomiſoliam
dine immuni, acqueſcendum. Agerbam imor-
tah deo gratias, quod hæc ſe ſe optuliff& occa-
ſio. Teq. contuliff& ufibus meis. quo uno ſoe-
licem mibi agendam utam, dubitare non po-
teram. Nunc uerſa omnia in contrarium undo.
cognitiones, meaſ urritat redditaſſe. Incaſſi-
lacla confilia, ſpeq. omni ſideq, mea me quod
dolens gemens, dico fruſtrat um inueor. Ad
mirror & torqueor: quia huc te nouus furor in-
uaſerit, quæ tam ſena cupido occupauerit
animum, ut me quem in te uno beſſe cerni,
deliberere patiare. Equidem uix nunc dicerem
te, audire ſubtimi tantus mentem horror &
cuſſerat. Quam enim ſemper ſpirituſ meus ex-

VII.

te pependerit noti. quantum fidei speci, in te
locarim nemo te melior restis est. Ego imperii
mei uref dedicavi tibi fortunaſ meaſ marburio
permisi tuo urbeſ oppida, rura agroſ populoſ
regioneſ tue potestati & authorian subegi. Ni
tam salutem, meam tuo inpedore fixi. Ami
cis & necessaribus quibus, præuh mihi non im-
parem te redegi. Mecum tota Cisalpina Ciallia
iussi tibi eque uolui fore. Neq, ullus te mihi ca-
tior nemo magis est cordi. Si bæc angustiora
uideantur ammo tuo animaduerte obſecto, si
maius est. Effer ingenue conceptus animi tuus/
Nihil erit hi periculum feceris, exibis quæ uel
autumare mens mea queat, quod accumula
te tibi delatum quod opis facultatis, non fit
tue. Nunquam tu ad me subuist & improui
suis accedest nec imparatum me uispiam renue-
tem, comperief. Vacuus nunquam abibis ame.
Neque unquam a me quicquam frustra petef.
Imperium boc omne quodcunque est, tuu est.
Neque ego minus tuus, q mea sunt. Populi de-
dicant ſimi tibi & deuotissimi nomIMS tuu Ap-
omneſ ſupprema ueneratione coleris. quod ra
rum inter mortales est nullo mundiæ ictu
præſus quam gloria & urtute meaſ Tuos
ne igitur linquere, concipere animus potest!
Si nos deferas, te ipſum diuideſ necessite e. Sic

L

enim not optimo obsequio deumxisti ubi ut da
rutant unculo iuncti uning, uideamur: Age uа
q, sollicitudinem banc & minus commodam ubi
& nobis gravissimam obrue. Euelle e spectore tuo
penitus omnem digredund curam. Per ego te ea
fidem quam iam pridem prætiniusti ubi. Peri
iuncti amoris pignus, quem semper erga te gesti
semperq, geram. Per amicunæ nostræ indelebiles
arip, inuolabiles nexus oro/obestor/ine basce de-
rebus deinceps nobiscum agas. Nec dedigressi
tuo/uel uerbum ullum audiente me imposters
ubi exore excidat. Nihil enim quodad banc re-
amneat proficere apud not plane poteris. nisi
not forte: contorqueri acrius, conficius, animo
plurumum quod connectare non possum, io
cundum duces. Ad hæc Carolus, Granas ingens
agere principi. ſcire se ponora. aque pro merito asse
quutum, neque digniora expen posse. Nulla se fo-
tuna rerum cupidinæ pro trabiæ fluxa & uana
bumana sunt non ignorare. Abunde illi apud
principem pro euis clementia cuncta ſupperere:
Moerore angi se non vulgari, quod ipsius spi-
tum perturbaerit. Non minus de illius moesti
na, de propria condolere. Sed iam per annos
decem absentem patria debito euis officio ne
cessariorum, lacrimis revocari. Inito actiſſe
ſe illum salutandi tantum cauſa, panceoq, co-

VII

morant, duci. Accumulate se muniri feciſſe ſaui,
qui apud cum decennium perſoluitque, Iam pa-
triam cuelq, ſuol afferre de ſua tarduare que-
relaſ. Nec diuturnuorem absentiam paſſurol
underi. Ne grauetur ferre æquo ammo ſi biſ
morem gerat: & offitum quod debæ impedat.
Non dwellh abeo ſe. quem ſemper cordi altridu-
teneat, gesturitque, perpetuo ſit. Præſentiam du-
taxat ſuam, ad breue intermihi, o portere. Fu-
tuvin debinc in porestate ſua/quum libuiff&
Arq, ubicumque, terrarum constitus & ſemper
ſe illius imperio præſto fore/obsequens ſi me-
q, obtemperatum tre. Hoc & huiusmodi plaq,
referens carolus, apud principem tamen, inſiſ
tere obſecare ſummalq, præces afferre/ut uo
to annueret/ Orare, reducuntq, inpariam ſup
plicans deprecari, non deſiſtebat. Sed ille cotiſuo
durior, de digneriu quicquam audire non abbor-
rebat modo, ſed inſeito anumo probiſebat. Per
ſeuerabat tamen perunax Carolus & principuſ
clementiam implorabat. Ut oramu obſquereret,
lembus uerbis inſiſtq, racionibus precabatur.
Verum nec il dictum demulcendo fleſtere/q
tum ille reſiſtendo pernicious detreſare pen-
nonem poterat. Quum aliquandiu ea in coflic-
tatione perſeuarſent, utriſq, non chſpari amu-
morum contenione certantibus tantum in.

t

Caroli valuere artes/perpetuaq, & exacta sedu
lital/facunde profluenm, lingue permixta/
um habere uisa est/. Ut ad extremum prin-
cipal animul flecteretur. Sic tandem Galeazi-
us princeps/affiduis deprecariombus Caroh/
aequis, suasionibus demidu est Iraq, quanq-
minutus ad modum & ego ammo/poſtquam
tamen uia obstinate placebat ut in patriam.
ſe ſe conferre& Carolus/anniut. Eo pacto dece-
tuo poſtquam illum aderat ſummo dolore om-
num Mediolano digressurus/magistratu ſe
abchauut. Interea chceſſurum inde Carolum
Gallia tota fama uulgauerat /regionem, paſ-
ſim & populoſ ingenſ oppleuerat, meror nec
ſecul ac ſi principe ipſo communiq. parente/def-
timendi forent/torquebantur angore animi.
Vixq lacrimiſ & eulatibus temperabant. Ego
ut præſcripta uineri diſ pernotuit exomm
fere imperio /populorum frequenſ muluundo/
usendi ſtudio/ Mediolanum. confluxit. Certa-
tum, ſinguh /ut cuiusq. facultas & natura erat
ultimo perfuncturi officio/concurrebant. Nul-
lus est tam ſaxeo corde & Impo pectore quem
miserabileſ clamoreſ/tot ſimul gentium &que-
rule uocel/non permuſſent. Ingemiscebant
popuh uices ſuaſ. quod tali patrono/tam pio pa-
rente optimoq. præſide deſtinu fere orban ac

VII

miſeri linquerentur: Magno ſe beneficio, et
incomparabili munere ab immortali deo præ
duol quod talem eſſent conſequenti patrem,
maiori quod illo bactenul perſtu licuſſ&.
Nunc ergo eo ĝuori calamitate, euſ et di-
gressu confuciendol. Nemnem iam Carolo pa-
rem eo loco futurum, baud plane poſſe ſpera-
re. Nihil omnium quæ in optuno preſide deſi
derari queant, illi uel minima exparte deeſſe-
Inuiam fidem in exhaußtam pietatem, de-
mentiam inuſtatam, continentiam ſupra bu-
manum modum. Dihgentiam Inagendis. Inp-
feuerando constantiam. In benefaciendo prop-
utudinem, dando bylaruatem, promiſſorum
fidem. Et beneficaorum memoriam, gratu-
dinemq. ammirabilem. Ad hæc militarium re-
rum perniam exactiſſumam, & in ſerendis
bellis, uelun perperuum atq. peculiare expe-
rumentum, ſuauiſſumam facundiam, dicendi
q. ingentem, um, ſupraq. imperatorium mi-
nuſ. Acritudinem dexteritatemq. Ingenui re-
rumq. omnium cognitionem, & ceterarum
virtutum condimentum prudentiam, Om-
ma tandem & nature & fortunæ & iſteni
& studi munera, in bunc unum ab immor-
tali deo accumulate ſuſſe conſesta. Quem
igitur unquam ſumilem adepturi ſint. Oue-

t

alium comperiri posse putent. Qui cum num mi
luarumque rerum arisel æque integre calleat
qui tot clare scat urtutibus eo ingore animi.
Eo acimine ingeni ea per una rerum fulgeat.
Eo morum habutus & oris ornatu respledat.
Infoelices se in posterum fore. Ingenu clade
sua. Cisalpinam Cialliam tanto prehido tamen
noto thesauro spoliatum in. Hæc atq. huius cemo
di plurima iactabant passim omnibus maiorem.
in modum gravitate rei animo consternati.
Carolus inter hæc frequenti cum populari
umque caterua stipatut, digredebatur urbe.
venietur uerius tendens uer. Illi uero pertinaci
acclamatione fortunata illi omnia precaban
tur. Et lacrimarum pro flumis quernuſq. uo
cibus ſummi moeror is indicibus proſequeban
tur diutus abeamem. Ita regione discedens
patriam repetebat. In unere uero ingentel illi
apparatus & ſublimel honorel per urbe omne
quis tranſeundum erat reddui ſunt. Sed Fran
ciscus Pataunus Princeps. omnium ſtudia ex
ceſſu & uota. Nam restitutus in patriam band
immemor ſuſceptu in Cisalpina Ciallia dum ex
ularc in urbe Aſta a Carolo beneficem tanta
bylaritate illum excepü tanta, q. significato
ne grauſtini & amantuſtini animi proſequu
tus est pene ut fidem ſuper ex. Fixum libinugt

VII.

esse corde Caroli Zem nomen. Nunquam ex
ammo illius memoriam deffluxum delapsu
q[ui]r[em]. Ita se deumque illi ut nulla relati-
one gratiæ nullo ætatis decursu interdicto,
temporis spatia exsauriri diffoluoq[ur] obli gan
omni s[ui]cum unculum possit. Proinde ut quos mu-
to ipse antea s[ump]serat quadringentos aure
of nummos caperet. Carolus Recusantem enà
illum pernuciterq[ur] obfistentem, compulit. Ei q-
ius pro arbitrio in omni suo passim Imperio
æque ac libi wuſtu fore. Ut primum uero de
Carolii aduentu est Venetis nunciatum. con
curſus omnium ordinum, permulta paſſuum
mula celebratus est, obviis prodeuntium gra-
tulantium. Vrbsq[ur] omni gaudio paſſim &
exultatione referta. Diferio liquidem uiri
flagrabant una pari affectu & ardore animi
Senatus Populusq[ur] Illiusq[ur] diuturniorem abſe-
nam. ego & inquiffimo ferens animo eius
in patriam reditum cupidissime flaguabant.
Itaq[ur] opportune aduens refout c[ui]num am
mol suam confuetudine c[ui]tatemq[ur] omnem
conspectu gratiffimo recreant. Venetumque
universum populum incredibili voluptate af-
fect[ur]. Quæ tamen minime illi prouore diutur-
nor poterit esse. Quippe quod diutius agere i
urbe Carolum, necessitudines patris haud æq[ur]

t

permittent. Quibus illum aburbe Veneta se
pen numero distrabentibus affectos sua præfusa
ciuf non sive perturbatione animi destituere
cogebatur. Ea liquendem tempeftate/urgenulo
caufus/ ad Gallicum Anglicum, reges/orato
res transmittere decreuerant patres. Quereba
tur q, quif nam. Idoneus obeundo muneri fore.
Senatus ergo in Carolum pouffimum comechs
omnium studiis legationem suscipere prope
tareq, ad reges computur. Vnico dumtaxat ad
lecto collega. Digressus utaq. iussi facturus la
tuf peragrata magna transalpina Gallie parte
Parfienfium fineß ingressus est. Confidebat for-
te per id tempus in Splendida Parfienfium urbe
Rex. Qui venetoſ oratoreſ auditurus/diem di
xerat. præſimitq. tempore parari uſſerat lo
cum omniumq. ordinnm ut affol&.conuen
tum fieri. Vt ergo in conspectum prodit Caro
lus quod luterarum disciplinaſ dicendq. ante
ut per ea tempora ſatifs incallebat/latino pmi
eloquio/orationem exorſus est. Gallico debi
ſermone quæ antea latne dixerat reperinfu
um regem/tum euam qui aftabant omneſ in
admirationem adduxu. Gallicum liquendem
idioma egregie ipse nouerat quod aduſſen
tulus dum agere. Auiionem iam pridem ddi
cerat. Quibus ex rebus non mediocrem ſibi

VII

Gallici regis beniuolennam conciliaunt. Fami
liariter diutius apud illum uerfatu, omnium
quæ ferebat animu, quæ ue Senatui Veneto
grata erant uberrune compos est factus. In Bri
tanam deinde infulam, quam Angliam uoci
tant profectus, latine tantum cauſam peregu,
quod Indigenæ lingue conſuendinem non
habere. Impetraurq, mihominu, quæ Sena
tu depoſcenda mandauerat, & Brutanico regi
pergratu euafit. Perſolunt demum rei p. ne-
gociu omnibus quorum gratia demiſſu erat
Venetus redit, nouem iam decurſi menſi, ex
quo urbe diſcesserat. Eſt Venetus inter cæ-
teros magiſtratus inſigni, qui non in urbe
minu, q. extra exerce, imperium. Hunc pato
uſu rei p. adnogatum dixere, quippe quod ubi
quicquam minu recte, uel domi uel fori, gef
tum appar, ad normam equitatem, redi,
ueſt, nomine, publico, exacuſſimam gerat cura.
Il autioritate ac dignitate inter reliquio ſer
me omne paucis admodum demptu, ſaule,
princeps, non mi, integerru, prætannuſimi,
q. commendari cuibus ſol, & Magiſtratus bu,
Carolo, tunc primum a Gallica Britamcaque
legatione redeunt, cunctu ſuffragi collatus,
eſt. Eiuq, administra, quæ buenio exu,
ſtitutione protrau, conſueunt illi pro patre.

L

confluentudine demandata. Quem quum inisset
compluret ex animi dubibus brevi enam Veneti
il patecat. Declaravit, non in patia partius q
Mediolani effecerat non minus ingenio se uale
re quribus. Nec tam in exercitu classep, bellus
aribus un domi uistumam seueratemque
posse seruare. Sæpenumero liquidem aduerlus
facnorolos ut affolent qui eiusmodi magistra
tum gerunt agen caufal non facundum mo
se sed & delictorum uindicatorem acerrimù
uebemenuffumum q, prætabat. Nihilo, fatage
bat magiq purgare urbem sceleribus & bonis
aribus moribus, utam Venetos ducere. Per
id temporis præclarus ad modum cuius qui pro
curatoria Beati Marcì ædium dignitate funge
batur extremum obierat diem. Eam uero qt
pene suppremo loco Veneta in re p. sita est. Exilla
q, adiummum in cuitate fastigium acceſſus
prætatur, nec tempore ullo, sed idem qibus
& una terminis clauditur. Qui præstante se
rant in urbe uri, enixissimo studio flaguabat.
Commora tota ferme cuius erat, precibani
artis & affinitatibus certabatur. Coacto Sena
tu qui in eiusmodi convenire affol & frequè
tuſſimus univerſil quibus conferendi ſuffragi
facultas est, paſſim confluentibus placuit tan
dem ut ampliſſimæ dignitan Carolus prieret.

VII

Inillumq, ponissimum ferme omnum uota &
suffragia conuenere. Sperantibus plurimis &
expectantibus, Inde illi brew, ad principatus &
culmen commgrandum fore. Qm uero pecuia-
rum in pias causas crogandarum reparandeq,
Dum Marci balilice cura magistrum buic ma-
gna exparte annexa est. Carolus occasionem,
nactus quantum pictare quoque præstaret/
edocuit. Seq, & in exequendis restatorum uo
luntantibus obsequentem & in egenis miserico
dem comprobaunt. Ad sacram quoque Balih
cam Marco dicatam, uisque adeo connertu
animum, ut in ea colenda ornandaq, priscay
ETIAM STVDIA ET INGENIA SVPERARET:

VITAE MORVM RERVMOVC GESTARVM CAROLI ZENI AD PIVM SECVNDVM PONTIFICEM MAXI MVM LIBER OCTAVVS.

IC PACATIS APVD
Venetof rebuf. Genua per
ea tempora plurime reux
perturbanones & difficul
tates inualerant. Fluctua
tet sliquidem anumis fac-
tionum, discidnif exagitan

L

Cuius tandem tranalpinarum galliarum regi
dediderant sefe urbesq. ac totius su Imperii
dutionem illius arbitio potestatq. permiserat.
Erat apud ipfum regem Bucicardus quidam
Vir ea tempeftate militarium rerum naua-
lium terreftrium q. perinflimul qui & aucto
rurate & gloria rei bellicæ habebatur tota gal-
lia clariflimul. Nam & pergratul propemody
& cariflimul regi intè rarof benuolentue fi
detq. primum libi uendicauerat locum Illum.
rexe genuæ præfeerat Tumq. regendæ urbi
præfidem tum etiam factionum quæ in urbe
forifq. plurimum apud illoſ uigent modera
torem uoluerat eſſe. Bucicardus ergo ut inma-
ritima constitut urbe opesq. atq. naualia co-
ficiendaq. classif opportunuatem anumadunt
eminens ſpirituſ vir Ingentia quædam con-
cipere animo coepu At Genuensel qui odio i
Venerof eſtuabant /nec ob actam pacem auum
ſed uerba mutauerant /vi uirum bellicaſ ap-
paratibus aptum in martemq. pro chuem ſe-
pro uoto nactof intellexerunt apud Bucicar-
dum ueteres inimiaſ cladesq. a Venens ante
ſusceptaſ memoria repeteſt in id in primis
ſtudia commertebant quo ferocem illius ami
mum in Venetorum execrationem incederet.
& inodum acriuſ irritarent Iraq. nulla occa

VIII

fione omiffa ubi loci/ tempusq/ tuliffa/ lacesse
re uerbus/ probrisq/ afficere Venetos/ atq/ illos
foedis insimulari criminibus non defistebant.
Quibus aribus/ quum aliquandu frequentes in
cumberent haud difficulter homini alioquin
fuapre/ ingemo ad bellum prono & ad ingen-
tium rerum spem erecto/depræcando pollice-
do monendo tandem perfuaſerunt ut classe-
parare Venetisq/ inferre bellum. Quod vero
pax inter utrumq/ populum antea ſancita/
debonestare cauſam udebatur & consilia per
turbare/ Ex composito conuenere ut simulata
aduerſum turoſoſ ſyriosq/ ac reliquos religios
hoſſel expedionem/ Venetos mihil veritos tale/
atq/ obid imparatot in cautoſq/ oppruerentur.
Eo consilio quum fabricari armariq/ clasſem pla
cuſſe/ Imperatorem ſe illi futurum Bucicar
dus edixerat. Idq/ pro palam paſſim uulgatum
curauerat fore. Venetis primum de paranda
genuæ classe/ Rumoreſ quidam ſubobſcuri fu-
erant allii. Certiores de hinc nuncii luteræq/
expediri re ipſa clasſem liquidiuſ significue-
rant. Senatus ergo repentina rei novitate per
moniis/ mino ut hæc acceperit non potuit non
commuèri. Quod enim Cienuesſe conſueuſ
ſe aduerſum inſestumq/ inſe habere ammu-
mente uoluebat in ſuspicionem ut par erat

L

facile inciderat, non of hot motus in Venerum tan-
dem excedunt prorupiuros. Deinde uero postre-
ma iecta fecerat proponens in medium, quonam
pacto ea molari paterentur gennensibus no solum
intelligebat. Ita inter spem & moestum auxilium
quid libi hæc classis quid hæc expechtero uellet
baud quaq perpenso exactoq induno decerne-
bat. Cæterum quum ca aliquandiu in Senatv
acta quid e re p. statuendum force delibera
re cuperent parere tumus iandem dubia in re
confilium capi decretum est ut salicæ expe-
dientibus classem gennensibus Venetis quoq,
baud dispari numero uribusq, classis idem
armaretur: ne impronuolæ imparatoq præu-
ture le Gennensibus possent. Itaq, quum indes
magis de Buciarchi Gennensiumq, moubusque
quennores increbserent nuncu parari ex
pediriq, exnaualibus Venetis triremes illco
q, illas armis compleri uillum. De Imperatore
deligendo consultato tantum reliqua erat ca-
rolus ut antea diximus procuratoris dignus,
tus munere fungebatur, nec ex illa tam facile/
nisi urgentibus & ingentibus cauſis delumi
expediones bellicheæ Imperator consuerat.
Cæterum tantus erat hoſtibus classis Buciar-
diq, nominis tunc apud ueneros/uel terror
uel quædam tubano uel formido ut nih

VIII.

classi. Venetæ Carolus imperator daretur, adiuv
pene de Venetis crederetur, rebus. Omnium er-
go non consensu modo, sed sententis uocibus,
Imperator Carolus designatur, parataeq. præ-
ficitur classi. Enemuero extrema quoque sup-
eſſe indebarur consultationis rano, quid impe-
andum a Senatu eſſe, quid ut agendum.
Carolo foræ. Ad banc quoque pariter prudef
ter cauteq. consultum est. Tum primum
ſinuſ Venetos Vrbeſq. marinaſ Carolus iu
betur. Adrianæ cum pelagii bystrici Lybur-
nam, dalmatæ Illyrici Peloponſtum,
& Græciam omnem peragrare curu pperuo.
Nequid detrimentu, naugia, populi urbeſ,
oppida Venetæ dionis excipiant. Studioſa
curam habere. Genuis ſibis ſpontaneum mi-
nime inferre bellum, illatum uero ſuſcipe-
ac propulſare boſtilem classem, quocunque
ucedat pone ſenſum inſequi. Nequid afferat
incommodi omm conatu, quantum in eo ſu-
aniti, recte ſalubriterq. omnia ſint Venetis
operam dare. Hicque mandant accepiſ/ armata
iam & expedita in bellum classe Carolus ve-
netus ſoluenſ bystrico lyburmcoq, atq. illi
co pelago celeriter perlustrari ingreciam.
peruenit. Bucicardus iam cum classe Genua
lygusticumq. mare chGREſſu erat; pq. Tyrreni

L

Pelagius in Ionicum per transierat, græciam, uerius cursum rendebat. Atq. in Syriam, quæ admodum antea constituerat, per Creticum mare facere navigationem velle simulabar. Carolus ergo quum per speculatoriaf quarum opera plurimum utebatur, de aduentu pro fectioneq, hoftum, cernor reddiis eff& qd ſicre per venetæ diuonis maria urbeſq, illi prætergrediendum foret Nam & Peloponesſi Eubœæ cretæq, ac totius greciæ fere omnia loca maritima. Venetorum ut nunc quoq, parebant imperio, maturiis accuratiis que agendum ne ue quos motus Bucicardi tranſutus excitare animaduertendum cenſuit Itaq, prætergredientem illum diligenter ob ſeruanſ, q[ui] proximis illi annaugare, neca genuenſium classe diſiungi longius enitebat. Ille tam in aliuſ tempus macbinanone dila ta per portus & oppida diuonis venete pro lapsus, nibil hoſtile palam ædere wdebatur, nec detrimenti quicquam populiſ in ferre. Sed Carolus, nihilominus Senatus mandat, ſacturus ſatius, pone ſenſim Inſequebatur, & quid ageræ, quo ne tenderæ, conspiciatufs ſorum ſalut conſulebat. In eum modum Bu cicardi uestigna continua navigatione per ſequutus Rhodum uſque peruenit. Qd ſiqde

VIII

ille per Crencum Pelagium exarato prospere qd
Cretam & Rhodum interiac& fretu/illuc usq
contenderat. Bucicardus uaq, quum Rhodi p
stuiff&/ Carolum, lectulo se prosequutum /
uaq. minera speculatum, tandem euam Rho
dum accessiſſe anum adueritur. Non medoci
ſuppitione affectus est & formidine ueruſ/
nequid consiliorum ſuorum. Carolo produc
innotuiff&. Quare quo euſcemoch opinione
abolere & Caroli pedore/ quam mique ſue
erga Venetoſ mentuſ in beſiſſe illi coniectabat
anumo. nouaſ inſuper Machinaſonel aggre
ditur: Promulgata quappe mino. magna bel
li aduerſum Turcoſ Syroſq. gerendi signifi
catione/aduerſa ſe captum ualitudine, num
proxime/de industria ſimulat, nec uſquam
poſſe prodire. Lectuloq. infidenſmunkioſ ad ca
tolum mutu qui ſuo nomine referant, dema
ximil grauſſimiſq. rebus ſibi ſermonē apud
illum fore o portere. Cæterum morbo quo
afficiur deterreri, ne eum ipſe adire queat.
quappe ſi per aduerſam ualitudinem licuſſ&
non ſuiffe prætermiſſurum, quin e uelſugio
ad illius triremem prouolarit. Orare uaq.
atque obtreſtari, ut colloquendi facere Caro
luſ potestatem uelit, nec ad ſe accedere pgra
uetur, neu ſpernat affectas præces & p cupita

L

colloquia. Qua plurima enim libi esse que coram
prolata non ingrata illi nec in unha fore confi
dat. At Carolus ut bæc illi relata sunt admira-
tione affectus quid libi bæc alloqua quid hæc
tam exquisita postulato flaguarent quo ne
tenderent rerum secum meduari animo ceput.
Peruolucem aliquantisper nubl magis subire-
mentem poterat q aut Bucicardo sultu qda
anumi uanam celiudinil gloriam percupit.
Quod delatum dignori underet Aut eo pacto
utre salung, sult struere illum infidelis medi
tatum Nec enim urum talem ab re hifari
bus usum opinari poterat. Quæ & li sola sult fo
rent ne petiis annueretur præter bæc tamen
perurgentem alie ratione erat quid Bucicardo
gere morem probibebatur Nam & uetusta
ueneta lex Imperatorem e classe dignissim,
maiestatis reum faciebat & hoc quoq Senatul
expressus uernerat Itaq dignitas ac glorie
& simul salutis rationem habendam arburans
ne in consulta & incantà fidei uel auctoritate
minuere uel derrimem quicquam afferre rei
p. quæ haud annuendum uero sed abstinen
dum colloquo cenfitur Nunciof uero ad Bucicar
dum remittent. Probiberi in quit se antiqua
veneta lege nonoq in super Senatul consulto
ne classe abscedat Itaq, ad eum sines periculo

N.

VIII.

Capitul fortunarumq, accesseſum ſibi eſſe non poſ
ſe. Licere illi ſiquid grauus emergat per orato
ref uel epiſtolas ſignificare. Se quæ ferre & animuſ
eo illi pacto relaturum. Bucicarduſ igitur urno
proſuiffe artel agnout quo Carolum omni ſuſ
patione proruſ ſreddere & immunem conſulto
ad eum oratoreſ mutere fabricatumq, menſu
conceptum explicare ulloſ uſſu. Hi ergo quum
apud Carolum conſtituſſent/longam orationem
exorſi, primum foedera quamplurima/Veneta
inter Genuenselq, rem pante hacte/a poſſi
mumq hoc poſtremum/omniumq, nouuſſimú,
tanta ſtabilitate ſancium commemorare,
quorum robore atq. præſidio, Genuensel de-
veneta re.p. intereſtatam gererent fidem &
ubi quæquam grauus accidiff & minime ſibi
ulloſ deſuturol ſperarent. Quare quum nup ad
uerſum Syroſ expedionem in re decreuſſet,
pergratum Bucicardo & Genuensibus fore. ut
Caroluſ uenetuq, una ſecum classe comu[n]da con-
tra commune hoſtet ſuſciperent bellum. Si emi
ſimul foederate uareq, classeſ incoſ irrupiſſent
poſſe non magno negoio ingentem illuſ clade
inſerre illorumq, opeſ & ures conſtringere.
Orare uaq, Bucicardum Genuenselq., ut ſocia—
li in id operiſ comungi foedere affenſiat. Neu
ſe poſſe deferat, patiaturq, frustrari fide ſpeq.

N.

N.

L

C. ad Bucicardy

sua percupiensq. uonis & sequiitâ victoria. Buci-  
cardum debi coram si licuiss& agere maluis  
se, deliberandi tempus Carolo se illius permit  
tere ut postridie redituri, quid illi tulerit am  
mus accipere & referre. Bucicardo possint.

Quam dicendi oratoref fecissent finem. Caro  
lus nullum esse hac in re consultandi locum  
ratus, quod belli pacisq. ratio a Senatus tantí  
auditorate ac voluntate pendere. Non ex  
pedire inquit, ut de iis que propoiliissent in  
tercapedinem ullam temporibus cogitationis  
deliberationisq. grata terere. Sibi quidem  
tam in promptu fore quæ responsurus sit.

Minime se quippe ammirari si Bucicardus  
veneni iuris vetustæq. Veneta in urbe consu  
etudinis ignoratibus hibice de rebus secum agere  
uoluiss&. Consueuissę venetum Senatum, qu  
um in expeditionem destinaturum Imperato  
rem classi exercitum, preficeret mandata  
dare legesq. pre scribere, quæ preterea redi  
non liceret. Venetos imperatores eorum que  
ad demandatum bellum attineant affatum  
instructos digrech ex urbe eosq. parere mo  
nutis oportere nec punctum a prefixis term  
ni diu ertere arbitrio suo. Aliens autem q  
de bellis gerendi rebus ni imperatoribus com  
muni solere. Quæ quum uta se haberemnulla

VIII.

Libi debiſce que peterentur ſtatuendi poreſta
tem fore. Belli paciſue iura incundiq foederis
rationeſ prisiſ coiutant more apud Venetof,
peneſ vicum Senatum eſſe. Se quidem commu
nu patræ lege a Senatu Imperatorem classi
datum quæ eſſe acturus preſcripta & p[ri]fixa
ſibi Instituta maiorum exacte ſibi ſeruanda
eſſe. Non uolaturum ſe iura patria quæ ſem
per tueri & augere ſtudueru. Temerarui
& periculofum ſibi eſſe prefixeſ a maioribus
excedere limiteſ. Nihil inſculte actum im
punitum apud Venetof fore. Aduerſum le-
gum & conſuetudinum tranſgresſoſ acresſ
illoſ undiceſ ſe ſe præſtare ultroreſp. Iraq in
conſulto Senatu nullam ſe aduerſum quep[na]
imre expeditionem posſe. Nec cum aliquo de
pace ac bello decernere Magiſtraui quippe
minor[em] haud quaquam decere uſurpare ma
ioriſ numa. Non ire ſe tamen inſiciali ſi hoc
indictum eſſ& ut iſto cum Bucicardo foe-
dere aduerſus barbaroſ gerere & bellum aut
ſi forte Senatuſ eius id — arburio permilis
ſet iocundo ſe animo geſturum morem. Pro
inde quum id haud quaquam memoratum
ſit minime fore equum ut inferior ipſe
ſuperioriſ gerere munus auſit. Iraq. Bucicar
dum Genuenſeſq non gravuer ſed equo aſſ

132

L

ferre oportere. Si quod non liceat facturus non
sit. Quod si hæc modo fixa illi sententia perfide
rutu animo, ad senatum Venenæs mutendum ab
illoq. quod cupiat implorandum atq. impenetrà
dum wideri. Bucicardus, uis quæ a Carolo respo-
sa dabantur, per oratoreæ audiunt ubi iam dolis
& arribat; nihil proficere anima duertur. Sed
in caffium operæs consilia, iactari irruat ut at
q. accenbat animo, perniciacu. in Venetis odio
ferens, minime deinceps diffimulandum sed
manu & armis palam agendum censuit. Eft
in Aegipno pelago Biruon per celebre oppidu
ad mare, prospectans. Per opporïunum qdem
importandis mercibus recepi. aculum fama &
negociatorum ex omni genere confluenii
copia per uulgatum. Id nunc nostri Barutii
uocant, cuius etiam a nobis in superioribus
babia memoria est. In eo quod triremes vene-
te singulis quor annis offerendarium inde
aromatum grana accedere ad locum solent
magna uis euæcmodi rerum Venetum nominis
mercature cauſa ſeruabatur. Inerant, exue
nens ſenatoribus atq. ex omni populo cœpli
res, negociatorum euæmodi dedican. Bucicar-
dus ergo cui hæc probe perspecta erant, ad
wundus ſibi quoque non nullis Rhodiorum
triremibus Biruon profectus, expofus inco-

133

VIII.

unentem copius oppidum oppugnare adorunt,
oppidanofq incautos rublq tale suſpicanerf i
uadu Nec magno negocio quod ad reſiſtendu
imparata erant omnia capu in oppidum in
greſſuſq permuroſ expugnatoſ profligatoſq,
incolaſ languidiuſ obſiſtemeſ ſubigu Ad præ
damq debine conuerſuſ quæ Veneroru erat
omnia etiam exquiſiſſime perquiſta diripu
abducu & ſuſ in prædam permittu. Techiſim
cu ignem & locum omnem ferro incendiop,
confuſum qui aderant Venen/ Bucicardum
boſtuliter agere conſpican de una & ſangu
ne formidanteſ ſuga ſalun ſuae conſuluere.
Caroluſ ut primum quæ a Bucicardo in vene-
tol gefta erant accepu non mediocri dolore
ac per turbanone affectuſ eſt Et quanqua ppea
uolata eſſe paciſ foedera ſaui cenſer& arque
obid iſte ſe Bucicardum bello posſe imperere/
modeſtuſ tamen agere tempiareq arq ex
periri priuſ omnia ſtatunt q[ui] ad uin & arma
prorumpere Itraq ſubmiſſu ad Bucicardum
nunenſangi ſe in qui animo quod intelligar,
Bucicardum occaſioneſ quereſe quibus venе-
ti Genuenſeſq ex amicu ac foederanſ acerri
im reſigantur boſteſ. Liqudum iam & aper-
tum eſſe aduerſuſ condinoneſ paciſ prædam
de Venenſ rebus ſuſſe abactam Inſigniq hæc

t

inuria, remerata. Sandi foederis iura. Se tamen
eius adbuc animi fore. ut quantum meo sit. Ille
sa & integra conferuatum est. Monere se iegit
arip, orare. ut quæ de Venetis ablutionibus. resti
tuere. Venetis, tanto detrimento affectus
facere sani. velit. Neue acriorem Veneto Se
natui sibi quærelarum in Ciennensibus occa
sionem præstet. Senatum liquidem se quo
que si Bucicardus ablata restituisset. in opti
mam accepturum partem. Quum a Carolo
transmissi quæ in uncta erant expostuisset,
tum ille efferariore animo & estuans iura in
Venetoſi inuebi in eos malechidus inceſſere.
conuria & probra iactare aduerſum. rem.
p. venetam in contumelias graviores proru
pere. Ablata uero restituere & palam pui
cacuter recusare. Nec omnino paccatum. quæ
quam excerpit abillo poterat. At Carolus no
eo magis deterritus alios inſuper arip inde
alios mutere ad Bucicardum nuncioſ/non de
ſutebat, & pro uniri interpellabat affidue
arip, ad reſtitutionem allicere conabatur. Sed
incaſtum operum uerborum, artem omnem
labore irrito iactabantur. Indeſt, incendi
pericatuus Bucicardi animus u德batur. in
venetoſq, hoſtiliter agere eosq. pene habere
ludbrio ac penitus aspernari. Si quæ deputant

VIII.

uif animi est ut quominus male cogitata fuc
cedunt eo acrius cupidimus eftu incensuſ ſeu
or ſit atque in extrema queque ſcederum ſa-
cile precepſ ruat. Grauiffima hæc ergo Caro
lo profecto erant indignabundum acruer
torquebant animum. Patriæ liquidem cuju-
q[ui] ſuorum pietas ardentium zelo pectuſ urebat/
tantummiuriarum incun Veneto nomm
tolerare nequibat. Nec quidem ſeruata Vene-
ti Senatuf dignitate fieri posse putabat q[ui]
armis & ſanguine decerneretur. In eam
pene ſententiam uenerat nec procul aboſe-
confilium aberat. Cæterum quum exactuſ
pertractans animo omnino ad salutem pate-
conuerteret ingemi rationis aciem omnem,
ammaduerteræ quantum momenti effet
in bello & quam intento animo & perpenſo
conſiio ad id ſuſcipiendum procedendum fo-
re quippe quum non eque incuuiſpiam po
testate conſiſtar ut ſuſapere h[ic] ſuſcepiam,
pro arbitrio linquere. H[ic] qui facie ad bel
ligerandum acceſſent præter alia inco-
moda grauiffima. nunquam ſeram poenite-
tiam deſuiffe. Rei p[ro] uero ſue cujuſ commo
diſuſdabat ut c[eteris] ſalubriore pacem
q[ui] bellum eſſe. Quanta[ſ] præterea cladeſ quæ
ſeuia discrimina præferre conſueuerit plio[que]

L

uiceſ quantum, incern atq, antipref ſoleant
belli exutus fore. Veniretq, inmentem, poſtre
ma bæc Venerof inter Genuenſeſq, ſancua pax
quæ plures iam annos ad eam ufque diem illeſa
perſtuerat. Verebatur non medocriter ne
minus dignitan ac ſalut patræ cederæ ſi ab
eo belli prodiſſe intum, ne forte paci mola
toreſ appellari. Venet & fidefragi criminari uf
piam poſſent. Dum in bæc controuersia ſecum
ipſe aliquandiu animo uerfaretur tandem ea
ſententia placuit / abſtinere armis & prælio té
perare. Nifi deinceps prodeuntem hoſtuiter Bu
cicardum ſeq, lacessentem intuere tur, ne ude
retur foederum corrupto a ſe protraxiſſe om
gunem. Ad gloriam ſiquidem Venet rei p ma
gu ſpectare arbitrabatur aduerſa incommoda
quæcunque perferre. q ſancta paci ſura pfrin
gere. Quod enim amneræ ad ablataſ a Buciar
do mercéſ exculſatione ur affolæ ab eo uelar
ſactum poſſe quod Syrif non Venenſ ſe intu
lille bellum forſuan dicitur ſore. Hulceq,
de rebus quin alio loco temporeq, cum ſideuſ
ſoribuſ paci etiam ea ſtante haberi to qne,
facultatem minime adempram uideri nec ob
id omni paci ſpem auſteri oportere. Quod
ſi nunc illum prunuſ præho adoratur actu
pocurut de foederi opinione & iactam alea

VIII.

esse. Id ipsum utaq, quum fixum in behest & aio
vit proverbi conferuatam pacem uell& dedita
opera ex egittiaco Crencum pertransiens pe-
lagus in græciam redit. S陆s libi fore arbura
tus si maria urbe portus que uenetorum in
fide erant diligens utaretur. At Bucicar-
dus ut nubil omnino eorum que conceperat
ammo s陆s succedere libi conspicutus est Caro
lumq nec præda nec consumens nec tot illaus
in iuris ut prior adorretur præium/impelli
posse baud amplius differendum ratus aduer-
sus Caroli classem contendere præhoq ipse pe-
nitus decertare decrepit. Eo propofuo Biruo
solens per Rhodum & Cretam præter lapso
in Ionium Pelagus uenit. Eſt autem influla eo
in mari fama per celebris quam nunc p[ro]to
nomine Sapientiam nuncupant. fereq. mille
paſſibus a Metona Peloponesi abest. illiq. qua-
li obecta uidetur. Habeam. Influla adſpen-
trionem portum amplum quodem s陆s ac tu
tum in quem duetero ſepenumero naugia
omnibus generis solens. Supereminent uero ma
ri in Inſula ſere medio rupes ſaxacp. quibus
cuernæ influnt plureſ habentem abdita recep
tacula. Incoluntq. illas ſpeculatores non nullh
de industria inid inſtitutu e quarum fastigio
in ſubjectum pelagus prospectum habent. In ea

I.

tunc quomam locus Venetorum dutioni subest
inerant viri plerip, ad eam operam mercede
conducti agebant, frequentis ex illa maris
cultodias & passim de more speculabantur.
Bucicardus quum ad primam lucem Carolum
umpetere decrevisset, quod illa haud procul ad
passum duomlia aberat, primum de unere
hoc loco constitut. Nullop, dato signo neq iis
qui præfidebant ammonibus, noctu clam por-
tum ingressus est. Nibil cupidus gestans auro
qut sìqua posse fallere custodet nec ullam
aduentus suus significationem ederem. Improui
fum enum & imparatum adoriri. Carolum co
guabar, propter ea suos quoque, nautas copia,
triremicas agere silentium, quetare esse do
cuerat nec ullam suus otentationem offerre.
Parare se tamen ad prælum omnibus & arma
expedire iusserat, nec ipse a communienda in
certamen classe, telis, sagittis instrumentis,
bellicis per omnem truncaef distribuendis tota
nocte cestabar. Cæterum non uisep adeo Buci
cardi ualuerant artes, neq adeo tacitui fur
tiis, in portum ingressus quiducat esse ut
eos qui loci obseruabant uigilhas omnino la
teræ. Illi enim exploratoriam s agacter in
callentes & accedentem in sapiam Bucicardu
& classem in prælum comparantem, alture

VIII.

Ispeculan erant nec eos hortum actiones consil
liaq. fefellerant Itaq. raptum ad Carolum num
cum exarantes Bucicarch aduentum rerum
omnum conditiones liquide ordine quæq. suo
significuerant. Carolus ea nocte non procul a
metona urbe loco quodam constituerat. qui eade-
min Sapie influa ab ea parte. que adoruntem uer-
gens portum efficit quem longum portum et
usitare nocabulo appellare naute solent. Nec
adbuc aduenisse Bucicardum aut præho sibi ad
lucem decertandum fore cognouerat. Itaq. ut re-
tam. eo deductam animaduerit quo semper an
tea mente conceperat deq. s pe pacis ommino ac
tum esse bellum q. necessario subeundum ude-
ri propere sublatis anchoris e portu longo sol
uens. Metona se se cum classe ea nocte repente
recepit. Ibi quod in bellcof usus rerum omnium
affatum adesse copia truemes communitur in
prælum. Quare quum armis telis saguntur reliqu
q. in situibus & bellibus omnibus generis instrume-
tis complexis & classis apparatibus omnes meam
rem opportunoſ studio per solutur. quod uero
Metone ex maioribus truemes duæ mercibus
importandis affueta consituerant quæ Tanaum.
udebantur navigatùs illas quoque in præliu
aptas & armis instruetas reddens relique clas
fi adiacit quo consultius aduerfum maior es

L

apparaturol, copias Bucicardi / Venerat tuem
gloriam quurr. Cæterum ne peruulgat, nomi
nif fama & uebement quædam, de illius milita
rum artium perma, iam fere pertrita, opimo
mentibus hominum pristina quoq Venetos in
ter Genuensel pacif recordato, tepidoreffor
tasse nautas milites, sive classis reddere ut
cumq, polle, non alienum fore cenfut si pulch
illucecer, quod opportuna tunc commodital
offerebatur & futura pugne fus racionem
præferre, & eorum animo confirmare, in
prælum. Igitur conuocat, ad se iis pouffimi
quorum uful maior incertamine for, i bunc
modum exorful est. Quantif granibus, per
neciof inurne detriment, a Bucicardo ac
Genuenibus Senatus, Venetus & nos nuper af-
fecti fumus commutation, nemo uestrum est, q
ut arbutamur ignor, & Nam totens illum do
luf & fraudibus ut nos circumuenire, adorti
eſſe & noſtrals apud Bnion præioſ al opes con-
tra humana diuina, ura & pacif foedera re-
merie deprædatum atq, in urbem rem, p
noſtram Vnuerum, Venetum nomen ob
ſcen, conuoc turpere inuectum Inurne que
granibus totens impudenter fuisse cratia
tum uof iph omnibus quod non procul a uobis
hæc gesta ſunt, facile cognoscere ualuit. Nuç

Oro. C. ad Suos

VIII

uero tandem ut omnes irarum & odii in vobis et
patriam ueltram furores & imperius penitus
euomata ecce iam aduolam celerimo curvy
boſtuli animo rabido pede re/in cautoſ uobis &
imparatoſ oppreſſurus & ſanguine ueltr o limo
do queat ſub bunch cordis rabiem expleturus. Sa
pientæ porrum furine ingreſſus est. Noctu ut
doli laterent aduenit Nullo ſigno dato locum
uenetæ duonuſ acceſſit. obſerua tores loci fallere
commodit Quietoſ eſſe uobis & nullam classiſ ſiſg
ſi cationem afferre commone fecur. Eulſe modi
artibus fretus, ad prælium ſe ſe vobis nocte para
ut Clasſem bellicof instrumentuſ communiur. diſ
tribuit arma triemef lustraui & quæ proxi
mo prælio neceflaria forent inteuiore cura ex
pedire conatus est. In uobis ad prumam lucem ir
rumpere illi fert animus, pouru iuctoria ſperat,
quod in meſe improuiſoſp & nuſi formidaſ
boſtule aggreſh uobis & opprimere temerariuſ ar
bitratur. Iam paciſ foedera poſtergauſ. ſanda
concordue uincula ſoluta illi penitus & cofrac
ta ſunt quodque multus artibus a nobis ut efficere
muſ impetrare non poruſ ipſe nunc ut corup
ta & uiolata perperam pace perperuo. Venetoſ
habeat boſt per ſoluere indignabundus aggre
dur. Cæterum ut nuſi est tam immortalibdo
gratium, q[ui] p[ro]actam ſeruare fidem uia quidem.

t

illi mbil execrabile magis. qam habere ludibrio & impie proterueq temerare. Scederisq. huius semper ego profecto / acrem illum ultorem co peri. Itaq. quum humanarum rerum actionuq. nostrarum imperium ill & cura sit ut Bucicar duis perfidi & sacrilegi uoti fieri & composi. uis tis ipse plane pati non poterit. Speculatoref nirof qui locum demore obseruant. euus quanquam nocturnus & diffimulatus accessus, minime la tuit Aduenientem illum armaq. in praelui expedientem / concauas inter rupeſ & abdi ta receptaculæ non uifi quidem ipfi nec audiu underunt audiveruntq. nobisq. repente signifi carunt. Quo nuncio adduci fumus ut huc in tempeſte nodis filentio perueniremus. classis per opportune communiremus ad pugnam. quæ ue inproximum certamen uisi foret exactissime perſolueremus. Quamobrem uito riam in manibus nostris iam ſitam esse / non eade commutationes dubito. Primum quippe q. ſupina numina hoſtibus aduerſa video. nobis ueroſ ſe propria, quum machinatas in noſ Bucicar di fraudes etiam pie iusteq. deregere uoluerunt. Deinde quod in uistuſimum aduerſum noſ bellum suscepere / nulla prouocan in uiria uenetas merces diripuere. rem. p. venetam toro orbe percelebrem probris & communiſi

VIII.

dignissimis affecerunt pacis ura molauerunt
primi ad præium non lacessit iniquo proru
unt animo. Nof contra nobil lesimus non calum
nian non quicquam impon machinati sumus. pa
cem seruauimus fidei renumus. A conditione
bus pacis nulquam diuerimus, neque impelli
unquam etiam incensi irruant, ualiumus ut
icta foedera uispiam molaremus. Coacti uero/
non sponte nostra prælio decernere magis co
pellimur quod sumus. pacem quidem longe gratus
acturi, quod cum Genuesibus bellum hoc tempore
suepturi. Fallitur enim si quis me illaturum bel
lum fore credat comittonet. quod tamen illati
pro gloria veneta, baud quaciam recusam
rus sum. Atq. ut non ille in nof primus crumpat
nec ad arma referenda compellat. Neque enim a
deo uncendi cupiditate ardeo, ut non pacem
seruate malum quod unceret. Semper enim certa
pacem sperate victoria anteponendam putam.
Ponderato squidem consilio ad inferendu bel
lum prodeundum cenleo committonet. Nam
facile quippe sulecpi bella possunt, & cuq id pro
arbitrio licet, sed ducere agere finem quod fe
licem dare pro voluntate neminem posse in
telligo. Quod si debine suscepit penitus bellu
non nostræ opus est, dum libere commutere &
ab coepio iam bello defestere exsulto, atq. uti

L

non semper idem æque ius est. Accidere profec
to plurima possunt quæ perturbare prosperos
enuntiæ queant plusq. inforum. semper q.ran
onius arburio bella uerfantur. Iraq. in consuEt &
& imprudentis reor. iis inuoluere atq. implica
re sefe. quibus uia obftrictus ſu. ut quum uelit
extricari atq. explicari non possu. & tamen q.
tendat rerum. quibus futurus excitus ſu. pror
ſul ignore&. Bellum ergo ego nunquam oſoci
nifi pacif. gratia ſulcipendum. cenſeo. Ad pacem
enim recte ſulſceptum bellum intendu. bellique
exutus pacif. initium est. R. p. uero ſemper pace-
coaluſſe. bello concidisse experimento diuurno
didici. Nec ullam perniciosiorem rei p. pecterem.
Quare ſi nunc enim temperare in iuriſt. abſtine
re bello perſiltere in antea habua pace/bucar
do ferat animuſ. nec prior in noſ prælio decer
taturuſ irruat. quantum autem ad noſ nubil
quidem boſtule paſſurut est. Neq. prælio prouo
cabimuſ. Genuenſeſ. quorum acreſ plures inmi
af tollerauuſ ut cum bil inuolata foedera uſ
todiremuſ. perſiltereq. adhuc forſuan poteru
diu conferuata pax & patria nostra bac nunc
belli mole leuabuur. Non enim prumi aggredie
miu noſ commilitonuſ. neq. nifi lacesſui & necel
ſuate compulſi arma pro imperio capteuſ. ſauſq.
vobuſ fueru. ſi urbeſ & oppida. Venetæ rei p.av

VIII.

tan fuerint. Hec enim ad dignitatem & salutem rei
p. nostræ & cauſe iſtitutiam. quam omnino penſe,
nof uolumuſ eſſe / ſpectare cenſeo. Sed iam widere
uideor noſ quietam navigationem agentes. buci
cardum a dueruſ clasſem nostram dirigentem
proraf impetum facientem / ſagitaſq. iaci clamo
reſ attolli prælum accendi / proterue ut affoſet
impantem. Quid tum iguur agendum nobis. qd
conſilii capiuntu cenſent/ committoneſ. capes cen
da ne fuga & terga vertenda / minime quidè.
Viroſ emm forſeſ ut inferre bellum ſine magna
& iuſta cauſa non dece & ita ubi illatum eſt ubi
necessitas & dignitas urget/magno animo ſuſi
pere & propuſare oporte. Quanq. enim grata
pax & in præno ſu tamen illa ut conſeructur
uel acquiratur nibl turpuer & indecore stre
nuſ præſertum & bene iſtitutis animis/ aut age
dum profecto/ aut patiendum exiſtimo. Quare no
ignauiter fugiendum / ſed præſent & foru aſo
inſultantil remeruarii reſiſtendum cenſeo. Sic
enim & dignitatem & auſtoruatem rei p. dece
& Senatuiſ consulta dum de bello gerendo de
liberatum eſt in banc ſententiam decreta ſunt.
Itaq. iuolate paci meruit celeriter temperariuſ
poenai dabit. Et uol p[ro]ſide ſeruata. pro honef
tate pro iuſtuna. freu ſuperno præſidio ſolua
q[ui]tute ueltra perſtrenue ut conſueuſtis di

t.

micantem, procul dubio fidefragos iltoſo profligabi
tiſ in ſuqam verteuſ glorioſam victoriam reſe-
rens. Atq. eo quidem magiſ quod deluſoſ ſe ſpe-
fua. & irruſaſ machinationeſ uana ſigmenta red
duta eſſe intuebuntur. Qui in cautoſ imparatoſq.
fore uoſ rati paraniſmoſ atq. prompniſmoſ ex
perientur in ſuamq. fidefragii temeritatiſque
impudentiam ferociſmoſ. Hæc uoſ nunc anno
nußſe uelim oſoci ut quo inſtatv reſ ſe habeat ſe
intelligerent, ne ue repentina mutano adma-
noniſ quicquam poſſit afferre. Ut uero exbor
tatione alia ampliuſ utar uoſq. contendam ac
cendere magiſ in prælium atq. ut q. fortiſme-
dinicent commoneſaciam expedire munime-
quidem arbitror. Vot enim ututemq. ac for-
utudinem ueſtram iam dudum ad liquidum
novi & quibus uribus quibus animiſ armiſq.
mpugna uti confueueruſ magno documento
ſepenumero expertuſ ſcio. Vnum hoc tantum
commemorasse licuerit uoſ solutæ probitanſ
& crebro aliaſ significate ututuſ memoreſ,
uſtum gerentem bellum immortali deo propi
to ac fautore freti aduerſum paciſ fideiq. cor-
ruptoreſ contra omnia humana diuinaq. una
inferentem arma un tute animiſ robore/ longe
impareſ uobie prima luce depugnatoſ. Ergo
ite iam & curare corpora, ad cerram capellenda

VIII.

in iectoriam uot bilareſ comparantel. Hec prefat
quum dimiſſe conuentum quod reliquium erat
noctil queti datum. Illucerefere ferme iam diſ
coeperat quum Bucicardus eſ lapientie portu
Carolusq. e Metona ſoluentel continente re-
lito/in mare medium ſe contulere. Simulabat
imitio de industria. Bucicardus longiorem na
wigationem facere progrediq. ulterius deſtinaſ
ſe. Carolus quod regio illa omnus Venectorum in
ſide eſt pone ſenſim inſequebatur. Vt ergo pro
pius accedentem. Carolum Bucicardus colſpicatus
eſt. adſſe iam per cupitum tempus animaduer-
tens. uerti repente prorat & in Venetam clasſe
irruere ſuol atq. impetum facere iuſſit. Dat ſo
litum pugne ſignum ipſe prior irrumpere pro
perat. Vix edixerat quum e tota Genuenſium
casse terribili mox orto clamore una omneſ
ſumma velocitate permutato iam curſv in Ve-
netoſ conueruntur. Fit strepitus ungenſ. Belli
co more concinunt tube. R. eſonant maria uo
cibus lutora q. per ethera ſagute uoliant. miſ
ſilium turbine atq. fragore cunta complent.
Carolus ut irruentem Bucicardum uidu ſuſ
foriter reſiltere prælium q. capellere upat.
Tum illi ſul latil ad ſidera uocibus pugnam ex
cipiunt. Alii ſagitats iacere in hoſtel. bombar
dat alii plumbeaſq. glandeſ expedire corédunt.

L

parf scandunt malof.pluref inanthemuf liftunt inde
saxa pila ferreaq, iacula infubectaf boſtium,
trieſeſ mutunt. Prælium ferox accenditur,
utrinque acuter decertatur. Nullum feri ge
nuſ nulluſ ledendi obmuitur moduſ. Sed Bua
carduſ nouaſ machinauſ uincendi arſeſ i ca-
rolum & qua ille uhebatur triremem studiu-
omne converterat, opinauſ ea prof ligata omi
ſe Veneta classe facile poturum. Itaq. delectuſ
ex ſua classe triremibus tribuſ quaſ maxime ua
hidioreſ apparanoreſq. arbiuabatur earum præ-
fectuſ mon& ut Carolum adoriantur euſque
trieſem mediam circumcludant expugnem-
q. Auxilio ſe opportune affuturum ſi reſ exer-
gerit pollicetur. Illi ergo quum ſe præſto fore
dixiſſent celeriter capelluſe iuſſa/treſ paruer
Carolum aggrediuntur. Ad lauera dextrum ſi
niftrumq. hinc atq. inde triremef boſtium duæ
ad proram ierua ſe ſe constituunt mediamque
Caroli triremem cev circumſeptam a ſe ascende-
re ac prof ligare moliuntur. Summi res diſcris
erat quod impar una triremiſ irium uiribus
minime ſe aduerſum illaſ tueri posſe uidebatur.
Nam & copiæ ut par eſt longe illiſ maioſeſ in
erant. & qui aderant Carolo militeſ chiliumdos
eſſe oportebat: quippe quod pluribus locis a lau-
ribus & a fronte illiſ pugnandum erat: boſtibus

0.

VIII.

pontifium, egregiam nautantibus operam & ac
censo ammo mihil extremi enam prætermuten
tibus. Neque enim multitibus & sagittis modo,
sed manu atque mucrone gerebatur, res contem
debant, hostes enixiis ex omni parte Caroli
triremem conscendere. quos, obibus oblitères
q, habuisset, trucidare. Inde pice sulphure re-
dil & facibus, ignem incere calcem in oculis co-
actare, triremis armamenta exurere ferro in
cendit quos passim uastare omnia conabantur.

Ex sagitarum uero multitudine quæ a genue
libus uasita eius generis expedientibus instrumen
ta iactabantur, ingens e德batur, strageſ. Conflu-
ere liquidem uidebantur prouolantia ueruta, et
conſerte affluemterque, ut ceu nimbum quæda
inde reddentes ſolus chieq, lucem paulominus ob
tenebrarent. Neque irruis quidem uertebatur
labor, sed plurimis paſſim cadentibus & leto prof
tratis per horridum prælium euadebar. Galloz,
autem quorum ingens numerus & pugnacili
morum quidem hoſtibi in erat classi / ferocii,
erat pugna, liquidem quod armis corpombus,
præſtarent. Intenuore uero cura, hi fere omnes
quod edocti fuerant, Carolum per quirebant,
euocantes illum proprio, vocabulo compellan
tes, ut seſe deder, Bucicardo elacionibus uocibus
interpellabant. Ad illum, li qua poſſent penitus

O

t

molicabantur. Stridibus, mucromibus, frendentes, co-
minabantur necem. Eadem ferme cupido cito-
rinam idem studium erat. Sagittis telis, glandibus
iaculis certatim Caroli capit unpetere, repleta
inde, prouidentibus, ab euibus excino prælii finem
pendere. Itaq. millum, intentis, animis, telorù
& sagitarum imbres dirigebantur. Quarum
usque adeo profluens uis, ceu grandimis e celo
prolapse fere per momenta lingula, ingruebat
ur. Se curum quo Carolus regebat corpus, spiculis
perforatum, scribro simillimum redderetur. In
tanta omni exparte difficultate rerum, tam
atrocì ac pernicioso certamine, neque delecto aio
consternatus est. Carolus, neq. consilio delectu
tus. Ut enim discrimen imminens agnoutur, in
geno magis quinibus opus fore ratus, nouo me
dele genere nouum pellere morbum aggregat
ur. Insigni enim naualium rerum perita ex
perimento, & acri ac perspicaci animo freuis
e uestigio, quæ salutis uia force mente conspici
tus, unico tantum opere minime, difficili a
trium imminentium boſtilium, triremium ex
cidio, suam seque, servaut. Si quidem signo dato
quotquot remigum nautarum, militem tru-
mi, merat suæ add ex irum triremis, laus uno
imperu omnes properantur, confluerent, pendere
tem, abea parte reddere iremem. Ubi cor-

VIII.

porum, armorum ue pondere preestam. Id ubi obse
quenter repente est persolurum quod miran
dum forte uixq. primo aspectu credendum eu
piam apparebat, diserimen omne quod propeslip
prenum ab hostibus erat, a quolibet latere de-
pugnantium triremium trium uno interpo-
re suh latum est. Addextrum enim ipsum latus
res ad iustum certamen inde primum est redac
ta, uenete triremis cundis iam copius contra
hostem qui ad eandem partem adueris eat
equo Marte certantibus. Sic enim suos Carolus
perfistere loco & oppofitil inid latus genueslibo/
oblitere commonuerat, nec dispariam decer
nendi ratio nec imparef uires adeam partem
erant potissimum in inconsiderit imperatoris
res gerebatur. Ad limiftrum autem latus eo ca
roli triremis abbofte defens a apparuit quod
lateris dextrm depressione suh limior abea
parte, atq. erechior euaferat, subюctione, hoſ
tli triremi sity ſuperior imminebat. Remo
rum quoq. condita ſerif, tutum quodred
dere propugnaculum uidebatur. Tela liquid
miffiliaq. abboſte loco demiſiore pugnante-
comecta, remorum ſuus excipiebat. Ita hoſteſ
mcaſſum abea parte expendebant uireſ, nec
ledere inde venefus poterant. Nonnulloſta
men enim ad id latus obſeruare uſſerat carolus

L

et liquof boſtium ab ea parte emicare inſiremè
enixof conspexuſenit depellere: magno quippe
militem numero loci commoduſa non indigebat,
Ille ergo quoniam exfortioribus deinduſtria de-
lecti erant ingmulti ſiccau ubrauſt manubrio
exiguam adid lateri ſedidere ſtragem. plurimoſ
q. boſtium triremem conſcendere ea ex parte an-
nixoftrucidauerunt: neminemq. inſuperna euæ
dere paſſi in uolatium locum ſeruauere. Nec mi-
nuſ adeam quæ unuſinebat a fronte boſtium in-
remem Caroli quoque conſilium profuut. quod
cum ſere initio/ferociffumi quique animoq. ac-
manu prieupuſimi quorum part major galloz,
erat in Caroli triremem profituerant: ubi ea qua
memorauuimus repenſuna triremis commutano
eſſecta ei ipſi maruimarum rerum rudel &
imexpertu magna debine gefanterel corpora pon-
dereq. armorum pergraua ſe ſe continere rec-
to uelſtigio non ualuere: ſed prieiputel prouen-
tes paſſim profitati conciderunt. Pars ad dextru
triremis latuſ. quo ea declinuerat prouolun/
uebememiori procidentes imperu inſubjectum.
etiam mare: collapse ſunt. part in remoſ & Impe-
denua impactu/eruribiles adegerunt ictuſ. Ne
que uero conſurgedi aut conſiſtench pedibus
etiam enixe: conſpondebat facultas dabaui:
quod mobuſual/ uolubiliaſq. triremis nuuanteſ

VIII.

redder& arq. annixof engi cogere rursum p
apresfuerere. Quod ut venen animaduertere il
lof enfibus mucrumbusq, adorniam eorum
cedem ediderunt ut nec fugae nec miseranomi p
muteretur loci. Ita extinet ovis triremis flore
qui superfuere languibus dinceps geflere certa
men. Dum hæc apud Carolum geruntur alii ita
men loci pugna non debar fed aduerfus boſtiv
triremes reliquias acuer venen dumicabant q
p. numero prætabant & viribus boſtum robo
re quod ante documus in Carolum magna ex
parte conuerſo ſuperiores euafuri. Venen indebat
tur. Cæterum expræſedis Venen plerip quo
indifferimine uerfaretur. Imperator conspiciam
Neq. enim cernere difficile erat præſare labo
rann opem / opere prænium cenſuerunt. Eo propo
ſuo moueret veloci curſu decerantef in Carok
inuaſerunt boſtes. & in eal triremes quæ lateribò
inheſerant acuer urrumpentes præſidium len
tuamq. loci pauorem boſtibus conſternatione-
q fecere. Sic enim ſuorum opportuno aduentu
recreatil Venetorum animil ſerocior inſaura
ta pugna eſt. Carolusq, & ſui mumchetam
ſanguinemq, boſtum feruentis uritan tan
to ardore contra genuesſes decernere annixi
ſunt ut poſt accumulatas urinant, cedes & in
genna uulnera ſparſump late cruore demetos

demum profligauerint hoſtel. Iphig. trirembo
tribus quæ Carolum uelut medium circumdu
ſerant, tam foeliciter poſurentur ut uel nunc
uſ quidem dadiläß bauſ quaquam cuadere Vene-
torum quinuerut manuſ. Huf ergo tribus impoſe
tatem redactus Carolaſ in Bucicardum arque
rehqualſ genuenſium triremef mente cœuerſa,
adunam omneſ intercipere constituerat. Iaq,
properanſ extulerat ſignum/& prior iſpe da
more ſublato in uedutuſ in hoſtel ſuſ q[ui]am
diuturno gravuq[] marie deſſoſ in prælum,
accendebat. prompior iſpe/ac uelut impugna
recenſ cæteriſ facienſ animoſ. Sagutaf ergo
bombardafq[], iacere Veneti coeperant ſeuuſ
q[]. certamen in buſicardum & qui rehqui erat
hoſtel/ incendebatur. Sed Bucicarduſ ur profli
gatas a Carolo/captafq[], ualidioſe extota ſua
claſſe tris triremef udit/in quarum robore p-
mariam uictoria[] ſpem locarat imperum q[
iruensuſ in ſe Caroli conſpicatuſ est pauore &
ſternatuſ non ſuſtinuit in ſultantium ſeroa
tatem neque de pugna iam ſed deſuga cogni
tare coepit. Iraq[.] terga dare ſuſ ueru triremé
uibæ/ remoſ capere incurſum celerem inten
dere omneſ. uictoriamq[], concedenſ Carolo ipe
de una ambigere nec ulla ull[ha] inten[tor] una
eſſe. q[] salutem ſuga parare quæ una q[ui]pe anxi

VIII.

præmebat animum. Ita infugam precepta, Caroli ad certamen intem manuſelabitur. Ut vero reliquii Genienſum triemum duces/Impera torem ſuum capellere fugam underunt illum immutati, pugna reldita conveneri proraf/pronuſ curauere. fœdamque ipſi quoque arripièns fugam ſalut conſuluere. Caroluſ ut infugam uerſos aſpexit hoſteſ commotuſ anmo/quad ut uroſ forſteſ deccæ/uncere pugnando maluſſer/ & marte magiſ ac uribuſ & airuſ celeri ſupera re/ inno quidem promptur inperſequendo erat. Atq. quod egre & gravi anmo/fraudari feboſ tibus pateretur prochuuſ in eam ſententam. ſerebatur coeperatq. adperſequendof ocuſ hoſtels adhortari ſuſ/ſignum tuba dare atq. accedere animos. Sed ſenſum ad ſe reueruſul quum Senatus conſulta mente peruolueræ/ne Buci cardo Genienſibusq. inferre bellum ſed illa tum exciperæ/ſeq. non ſponte ſua ſed laces/huy prouocatumq. non tam prælio decernasse &ab hoſtium imperu ſe ſe ſuſſe tutatum tutamuſſq. magiſ & bellu perſoluſſe uceſ. repidior quidem inſequendo languidiorq. reddituſ est. Sanſ perſolutum a ſe underi quod non prior in ſentens bellum ucuſſe/proſligassq. hoſteſ. Ko buſtuaſmaſ e tota classe tris triemef coepiſſe fugam eſt arripere compuſſe/demuq. gtoſam

t

nctoriam refulſſe, fundum ſe & viri bom &
cuiſ & imperatoriſ officio. Modestuſe ſe deinceps
geturum partes, relaturum, a Veneto Senatv
eximiam gratiam, ſi iam uerſol uſugam, uelv
tu victoriam concedentel: errorem, profelſol, ue
niam imploranteſ dimuterel. Ciloriam dignita
tem, rei, p. venetæ iam a ſe conferuatam, eſſe,
nibil dignitat, in poſterum, ſore uſuariel ſe
uere. Victoriam permutentum, inermum, nec
ſe tuentum, ſanguine, manu, ſoedare ſua, nihil
laudil aſſerre. Si fugientem, Bucicardum leſent
underi, magiſ inferri bellum. ᕮ propulſar. Nul
lum efficaciuſ, innocencie, modesteq, ſua, præſ
tari documentum, poſſe. ᕮ quod ſuga prolapsu,
dum opprimend, facultas daretur, cuadere, qæpi
maluerit. Tunc a Genuenſibus ſidem, ad habitu
iri, quod minime, boſtuli erga eos, animo, gellifſe,
pugnam, ſi de victis, ſanguine, abſtinuſſe. Non,
mutulem, rem, banc, fortaſſe, ad conciliandos
utrinque, animos, ſore. Plurimæ, buuſcemoch gra
uel, exacte, q, ſententie, Carola, mentem, aquabat
quibus, demum perfuasit, ſibi, modesteuſ a ſe con
ſultuſq, factum, iri, ſi a perſequendo Bucicardo
continuiffa, imperium. Pontifum, quaum magnæ
eorum partem, qui triremi ſua uehebanur, per
necioſus, iactos, uulneribus, procumbere, languentis
intueretur. Quorum plureſ, uix iam, trabere ſpim.

VIII.

poterant plerip, lagunl relisq, confoth prostra
u tacebant non sive discrimine ancaput trabe-
tet utam. Siqui uero bellica euferam arma
adeo prelum fangarot reddiderat ut quiete
magil q novos inluper laborel depoſcerent.
nec tolleratim deucept difſicultatet bellicaſ in
derentur. Triremium uero plerip duces/euam
palam immurmurabant impietant Carolum
arguentet quod munie miſerut coput dum
recreanda magil forent nono adhuc integroq,
muolueret prælio apparebat q eorum plurimof
baud quaquam prompto & alacri animo ſequi
uturos. Itaq. quin demum ea confirmata ſen
tenna ab inſequendo deſtinſſ/Bucicardus ac
Reliquiæ Genienſium triremes e Venetorum
mambul prolapsè ſunt atque ingenu beneficio
fuga ſalutem comparanere. Carolus ad ſuorum
curanda corpora conuerſu ex prælio Metona
uem quo magil ægris conſulere. quod euſ ge-
neril rerum que medelæ ſalunq recuperandæ
congruebant affluentiam medicos q arui p[ra]clare
locus habunde præſtaræ. Ibi quum Intenuore
ammo quæq. curandis langoribus apta adhibe
ri ſaucir fituduſſ paucof admodum ſuorum
deliderant. Reliquos in columnatu pristinæ ex
acta duigennu reddidu. Classem quoque qua par
te labefactata & aurua prælio fuerat relarcimt

supplementum, quod exocatis deerat, adheat. Ex Genuensibus innumeris fere vulneribus co- sternati, plure[s] cæde oppenent. Captu[n]orum quo que exbo[s]tibus ingentem um. Carolus abductu. Quo[rum] Metone recens iussis & Bucicarchi ger- manum fratre[m]em. Genuensium & Gallorum multos nobilitate insignis comperu. Is exuus eo præho[f]uit. Hæc ut gesta etiam Venetis nu- ciata non mediocri locumdite Senatum. Po- pulum Venetum affecere. Vrblq tota exu[m] tatione refera est. Supplicationes granæ q[m]m morali deo pro paria victoria acie habuæq[m]. Senatum uero & si placebat hostium profligano, Caroli tamen consilia etiam pergrata indebat. quod prudentissima & saluberrima u[m] cabat. Nec enim illi tantum consécuta u[m]to ria quin cendit modus probari. Q[ui]pque gererat imrebat a Carolo, omm exparte gravitatem. modestiam, servatam, tuendæq[m]. Venetæ re p.dignitatis adhribit am abeo racionem esse. Nec illum inno in bellum præciputem proru pisse, sed ante prælum ultima queq[m], ne pax corru[m]per etur expertum. lacessit uero abbatem non detrebat se certam, sed venem tam gloriam consanguisſſe. At ubi ad pugnam protractus est, perinſsum Imperatoris defuncti munere omnibus rebus p[ro]vide consanguisſſe.

VIII.

effeasseq perfletennue nauata opera ut Venetil
witoria cedere. Insigni uero ingemio consilho,
luo demum parta witoria moderanshime ufv
eſſe. Nec tam abeo fugientium ſangunem q[ui]
alianonem hoſtum nouamq[ur] pacem quichà.
Succellſle exuoto omnia nec e re p[ro] quicquam
magil geri quillſle. Nam & paritura in die ſea
meliorel excitul plurimam ſpem oblatam uide
ri. H[ec] inſenatv frequenubul uocibus effereba
tur, prionoreſq[ur] ad pacem ferri widebantur om
mum animi. Genuenſibus uero contra accepta
dades[ur] plurimum conſternationis inſlixerat.
Nec minuſ inuſu deedeoril q[ui] detrimentu rano
menterel torquebat. Et Bucicarduſ iam Venetor[
ureſ & Caroli ingenium anumung[ur] ſanſ expe-
tuſ reiecta elata ulla efferatione animi molhor
tam minorq[ur] redduſ erat. Coepuq[ur] illum in
conſuln facioril haud dubie non imuria poe-
turebat. Itraq[ur] haud quaquam arduum ſunt opuſ
rurſum ad ineundam pacem utroſq[ur] pellicere/
propensioribus in id pari ſtudio menibus quiete
q[ui] agere magil q[ui] bell[ui] deinceps moubul exagi
tari flagrantibus. Purgan[ur] ergo proxim[ui] praeli
duſ enſionumq[ur] rauonibus Veneroſ inter G[ie]
nuenſeſq[ur] danſ acceplisq[ur] conditio nubul T[axe]
conuerit. Nec Genuenſeſ quorum cauſa ſoe
dera corriupta erat, poenitenna temerare fidei

t

affic & inflietam mulctam pati facerep, sancf le-
si/indignum tulere. Iguur ubi mitigant rebus
nullo usu distineri in mari classen, minime de-
cept opus fore Senatuf animaduerit, renocam
Carolum & in patriam ducere illum classiliar*
copias uiffu. Ita victor ingeni gloria Venenaf
reuecfu est. Certum omnium laudibus, & præ-
comis celebrant. Nec quicquam iam uerlabat ea
tempeftare in ore hominum clariuf. Vt primy
portu faucet ingreffu terre triremem appulur,
exceffione facta, primum ad Basilicam euam
geliſtæ Marco dicatam, quæ inforo ſua cohe-
ret curie ſele contulu. Ibiq, granarum actioni
bul plurimis supplicationibus deuouſtune perſo-
lum in curiam ad principem pro conſuerudine
profectus est. Triremum præcedit & ſuon fre-
quentibus, constitutus. Tum orationem orſul/
quæ ſex menſium ſpatio exquo Venenſi ſolue-
rat abeo fuerant gelta, temporum locorum
rerump, ratione ſeruata ordine omma pro
tulu, ut nec unuerſorum quæ ſingulo quoque
equiſc che ubi constitue, quantum mari eſſe,
emenſu, ubi pernoctaſſe, quæ boſtum cofilia,
explorauiſſe, quæ ſibi præuiſſe animu quid
boſtet, quid ipse parrasſe, quicquam prætermi
ſeru tama memorie uif animo inerat. Ita Sen-
nati gectarum Semefrum rerum cofi horuq

VIII.

ratione reddita facile omnef ut fere autonotis i
mente instuporem ingentem impulut. Tum col
landatut a Principe dignisq. ornatus verbis phi
mo de preho gestisq. rebus ut primo congres
affolæ sermone conserto aduatur domu inde
digressus est. Sed tanta undiq. popuh multutudo
confluxerat ut frequenti constipatione copraef
fioneq. hominum / pene lepia redderentur in
nera euadendiq. inter conferrof uix permit
teretur locut. Prodibant e rectus marresffamiaf
accurrebant ad prospectu & limina ædum/ur
ginef. uisendiq. Carolum quafi novum hominé
 studio ac defiderio concertabant. Tanto ftupoë
uri iurut/rerump. gestarum gloria mentes
omnium occupuerat. Nec laudibus & gratiis p
tunac accdamanione temperabant. Iudicisq. pro
tendentes in cælum palmaf ut quodunuf cuiem
talem conferuar& patriæ/immortalem deum
supplicef præcabantur. Sic inter omnium uocet
& laudet adeat quaf incolebat ædes/delaro magis.
quæcedent similis/tandem peruenit. Cererum ta
tus deinceps perdiel lingulos ad cælum omnium or
dum concurfu est actus ut pene rollerare il
occurrentium multudinem torq. confluentis
alloquiu hand quidem sani underetur ipse posse
sufficere. Tantac profecto tunc fuit peruaga
ta ubiq. gentium celebris illius indorie fama

Et plurel exterrarum urbium, incolæ unum, opinione pellecti, usendi, alloquendicp illuferuere. Venetal peterent. Foelix, sibi esse inde batur, cui alloqui unum atq. eius perfru conforuo licuiff&. Plurimi quoque prætantes atq. doctissimi uiri quum accedere iph. aut non possent aut non ducerent accedendum, litteras ad illum eleganul exarauere. Neq. facietate laudationum, quu rerum humanarum quæq. lapiebant, affici poterant. Nam & inter omnes imprimil Petru Paulu Vergeriu, ſuma doctrina & auctoritate præcipua ur. atq. orato rum, ea etate facile princeps, luculentuiffam ad carolum de eo pouſſimum præho & glori oſa parra iudoria conscripſu epistolam. qua apud plurel leguimil & ad extremum operis bonuſ protanu iuri memoria, annectenda censvIMEVS.

VITAE MORVM RERVMOVEGES
TARVM CAROLI ZENI. AD PIVM
SECVNDVM PONTIFICEM MA
XIMVM LIBER NONVS.

IX.

WM IN HVNCMO

Dum reſe haberent & ubique Caroli nomen ceebrigi gloria eminenſpaſ ſim excellere / Senatus Venetus/ aduerſuſ Franſicium Carrariam Padue principem bellum decreunt. Erat autem ifCARA MIA UETUFTA nobiliq, in Paduana urbe familiar Patre quoque Franciſco Senori ortuſ. Quorum progenitoribus ante plurimos annoſ urbiſba duæ fuerat Imperium. Hunc olim Venetus Senatuf/umce chlexerat / Cariſſum q, filium non appelluerat modo. ſed ut talem omm amorem ac pietate confouerat. Ius commertum q, cunta uſ aduſ in Senatum, pubhco decreto illi collatut erat. Mutua cum cuibus communicatio & quo ndiana confuetudo pertractandarum q, venetarum facultat rerum pergradum venetuſ effecerat. Nec ſeuſ ac Veneta progenitum altum q, urbe omneſ cenſebant. Et accedebat loci propinquitaf quod Patauna urbiſ. xxv. paſ ſuum miſbuſ tantum Venetus abeſt. Hinc ille Venetus plurimum moræ erat intereratque Senatu& cuium amore conciato ſibi eorum opera & familiari colloquio paruer utbatur nec beneficiorum uciſſim aberat certamet I.

1

Carolum imprimis ille ob eximium virtutis nomen,
colebat ingenuo, unum amore complexus / paren
tis indebarur loco ducere / mutuam, simul meruo
rum cumulanone certabant. quod Carolus quę
rei p. pergratum prospicere et sibi quoque
diligendum cenfebat & natura liberalis acta ple-
didut haud patiebarur se abillo beneficio una.
Ita Carari principes ea impecestate sub umbra
fideq. Venetæ rei p. quere ducebant utam.
Quibus quidem exrebus adeo Venetis cordi in
debarur Franciscus et ut ubi quæquam emer-
fus & aduerfi illius curam perinde ac eis se-
natus desumeræ. Nam & in Subrium prinçipe
bello Franciscum impeterere fatagem, oratori
bus transmissus ne aduerfum illum inferre ar-
ma deterruerant, committam / m quorum eum
permisſis & se le proco ut cito chieſtullimocchio
propullaturof bellum. Quicquid enim uniriary
illum collatum eſſe & erga Veneram urbem
illatum exisſumare. Tanta Carari nominis vis
perea tempora. Venerorum perſtrinxerat àios.
Ceterum ut est humanarum rerum facilem
trans temperq. fluctuat, uaitindo / quum alij
dum tam deumeta inter utroq. benivolens
perſtituſſe. ingruenibus demum rixarum oc
cationibus diffolum aincum & incultus p[ro]ſtinus
ille amor effluxu atq. ex charuare odium ex

IX.

concordia diffenfio ex beneficuf mutuus imurie,
ex plurum tandem pristum bom pernucifil
luna mala breu emerlere. Arup urruans accen
lifq uirnque animal, ad extremum in apert
bellum res erupat. InfestQP mente utrip ab
hob tibibus muribus detrimentis, minime tempe-
rabant. Ergo Senatuf quum inbefiffa penitus
ammo Francum bello impeterere, magnaf mili
tares copia/mercede conduxerat uahidiffim-
q compararat exercitum. Quod uero intè mi
lutanf aruf eximiof duces ea tempeftate arimi
nenfis princeps eximabarur impauciffumf.
Siquidem vir erat omni prætanf urtute/
bellip admodum perut, Eum Senatuf tipèdio
afficium libi exercitum præfeerat. Indixerat
q. bello gerendo Imperatorem. Ceterum que
tutuf apud Venerof mos inoleuerat qui terra
belligerandum eſſ& quod mercenario no po
pulari mitre ur clasſe res geratur. Legatos
cives Senatoreſq, Venerof Senatv turo delec
tot ex precauf mutre ad exercitum ac uelu
u collega/ comiteſq, gerendarum rerum ex
tero Imperatori addicere eos Prouſoreſ ma-
toreſ dixere & bell pondu/ rerum, ſummà
m bi Venen ſemper filtere uoluere. Quod i
dubuat e illo fidei reddat patriæ pietas. Ergo
ut hof Patauni indichu belli grà deligere Venen

L

decreuerunt. Carolum pouſimum decerplere que
legatum, tante rerum moli præficerent. Iguur
ad exercitum propere uedut, uno tantu comi
tante collega paulopolit solus in castris pro eo
munere. Veneto nomine perſtitur. Nam ad
bibituf Senatoruſ comes/aluſ excauſi reuoca
tuſ inpatriam, magiſtratu ſe abdicauerat. Itaque
Carolus ut omnem pene cuſ belli molem ſuiſ bv
meriſ ſueq, curæ fideiq, permiffam iudt. Impe
ratoriſ militumq, & animoſ & moreſ noſſe, p
mum omnium mentem adieu. Quorum qui3
brew uoni compoſ eſt factuſ/ut ea deinde qoſi
ſume perſoluerentur/ quæ foelix depoſcere iude
batuſ exuſus rerum/ impenſiorem intendu di
ram. Et militareſ quidem copiaſ/ exercituſ, no
tam propuſando qunferendo aptaſ bello/babe
bat abunde patauſ. Nec tutabatur urbe mo,
ſed regionem circum omnem communierat, ad
tuſq, ſingulof/ quiſ unagrum Patauum acceſſus
pat& uahide ſepſerat. impoſitoq, præſudio miſ
tari diligentu eustodia, obſeruari undique i
greſſuſ curabat. Annitebaturq, ſummo ſtudio
arcere. Venetof ne penetrare intuma regioniſq-
rent. Locorum præterea natura ſuſuſq, ſatius ad
id ſubministrabat opuſ. Quippe flummibus & a
quiſ refera, paſſuſtribus, undiq, ſere, circu
ueda regio eſt. Venetuſ ergo, ad clauſtra ipfa

IX

exercitus erat / adeac, munimenta imperator & copiarum duces / Carolus, constituerant. Itaque quum de ratione gerendi belli / proconsuendine haberi, consilium placuit & / uarie, ut sunt in genia / studi, hominum sententie dicerent. Carolus ubi dicendi obtugit / sor/magnifices scite, debello administrando differunt / & quæ agēda forent / quæ vuanda, quīs uincendi modus / qſ bel li futurus finis eff & edocuit. Ad hec temptanda primum, rei gerende fortunam, experiri opor tere omnia / ut allicerentur, ad prælum hostes. Many quidem conferta / li sperata, poutus ut etRIA. Venetus eff & ingens momentum rebus cōsternationem, hoſt / inflectum ut. Si id nō ſuc celiſſ & tum aut uiribus / aur arte, inſepta clau ſtra penetrandum fore. Ad id ingenum uimq, naturæ / fortunæ, omnem / adhiberi oportet. re: Modus uimq, excoguandos eff. Se prou rili / & corpore & animo nauaturum opera. polliceri: Hec & eius cemodi plura / monendo ſuadendo, imperatorem / duces / milites, in admirationem induxit. Atq. unde Veneto uro marium / ut rebanur / ſemper inutruo rebus / tantum. bellicarum artium perinæ / atq. experimentu eff / haud ſanis decernere poterat. Et an tq. in illum / omnium oculi & ora conuſa / Probitatis quoq, uditium / uenerabilis benuo-

LX

lentia conſquebatur. Fama est Malareſtam Art
mi principem / acri ingemo & excellenn utu
te virum / quem Imperatorem a Senarv datum
exercitu / ante docuimus / tum uerſum inſuos &
aderant quidem exommi genere frequenſt
mi / Ingenii ſe dixiſſe ſtupore affici / Quur / ve
nem conſerent extero imperatore in expedito
nibus un / quum domi talem haberent cuem / qué
ipſe auque belliſt rebus periruo / non æquare
modo queat. ſed impauciſtum / anteponendum.
credat. Ergo probato Caroli confiho / prælia in
diet ſingulos / inde conferi cœpia. & hoſtes uer
bis exemploq. incerramen incendi. Carolo &
noctv ingiliaſ agi / & ſpeculari hoſtium confiha
cum erat. Ad caſumq. præclari ſacroris, inter
tum ipſe gerebar animum. Cæterum ubi alij
dies experu fortunam / pellicere hoſtet maqno
numero / extra munimena nequimere nubibus
autem propugnatorem depellh loco non posse ſed
lembus tanquam prænſ occasionem dari. Tum
Caroli more: unpatienſ / ommoq, penetrare
in clauſtra. exardens animo. Cupiens quippe
nullum tam breue tempus non eſſe ſerum non
poreſt. Quod armi nequibar / ante efficere ad
ruur. Nihil ſiquidem tam arduum, est qónon
ſpere / flagrans animus affequi. Nil tâſulme
quod ſperatum tenuare / aggrech que non auſt.

P.

IX

Igitur aſtut eximn ſpecularorſ eoſq. regioniſ per
roſ roto exercu[n] dehqu. Circumuebere paſſim.
aduſ omneſ & perluſtrare loca ub[ae] & ſiqa.
queant efficere adu[m] in regioniſ inſtiora.
common[e] præmiorum q. ſponſione incendu
anmof. Iſpe p[erc]u[n]tari locorum gnaroſ lare.
braſ quaſque perueſtigare flumnum paluduq.
naturam exquuſinuſ inſaq[u]i nunc bunc nunc
illum expeſtere apud omneſ exacuſſima diſqui
ſinone un[] Soleru & p[ro]uſdo conſiho ſemper
promptuſ eſſe ut h[ae]c abdua & ignota boſtubuſ
forent operam dare. Nib[ul] intermiu[n]ere quod
ad deſu[n]tatam anm[o] rem ſpectare: Neq. deſu[n]
quoad tandem aliquid forre abdui u[n]neriſ per
paluſtria præſtari poſſe edoctuſ eſt. Quanquam
illud diſſic[ule] admodum & pene inu[m]um, auſto-
rel[em] bau[d]quaq[ae] tamen inuſte fidei conſtare[n]
tur: I[n]aq. minu[m]e adh[uc] me[n]que queu[n]ſ, pergere
ipſem[que] & ocuſuſ luſtrare locu[m] struereq[que] acceſſ
ſi[u]m conſi[n]tu[n]. Quo u[er]o arcanam reddere r[é]
ne u[ul]gata forſtuan ſuſp[u]nonem inu[er]ere & boſt-
buſ noctu e caſtris egreſſuſ paucif h[is]q. fiſch
com[ui]b[us] una deſumpuſ pergere ad locu[m]
adoru[n]r: Emenſoq, magno & u[n]neriſ & noctu[s]
ſpatio tandem ad paludofaſ, coenoſaſq. u[alleſ]ue-
pruſaſ & baru[n]dima[n]uſ obſuaf peruenu. A[u]na
quu[d]em inu[m] u[ide]banu[r] loca nec moratu[b]o

P.

L

umquam prebuille iter. Tum ille perinacif/ ad
omma, quæ in situerat anim/paludefingres
fus/neque periculo/neque labori parcebat. Sed
palustribus enam umbilico tenuis/immerfus
perinde ac in solidum gradiebatur. At ubi tunc
noref comperiff& aquaf/nandi perina/ impa
udus emergebat. Vincebatip loci difficulta-
tel quum promptitudine animi/tum indefef-
so laboribus corpore. Sæpe barundinef/non
tegebant modo. Sed excedebam ceruicem. Cre
bro palustribus consitut herbis/ne ueftigum
proferre& distinem iudebatur: Ira noctem fe
re totam/aquarum uada perlustrans/ errabv
dus expendit/facilluma omnia ratus limodo
exercitui pandere/ utcunque iter poss&. Eo
pacto/nunc repta/nunc uero pernatans/
aditus asperitanbus fuperant tandem insoh
dum in euafut. Nec procul aburbe Pataua
se constitutum comperu. Iraq, intellexur/
Si pereof anfractus/peruo luneri utcunque
coaptato/duci quoquo modo exercitut quae
in agrum Patauum inde iter poss& venefus
pandi quod ea loca tuta fati muntaq, &
omnino Inua. Paduano principi uisa, baud
quaquam milutum præfido obseruari oporte
re is cenfuss&. Ergo inſdem meatibus reuec
tus in caſtra communicato cum Malatita.

IX

solum imperatore consilio quo rel obscuri
or foræ quæ gesta nuper abeo quæ sibi
comperta essent edocuit. Ita ut et que dere-
rum euentv opportuno fermone conserto/
collatisq. incicem caufis rationibusq. mea-
rem pertinentibus & quæ expetere cauſa,
udebarur diligenter exacti tandem duce-
dat ad locum copiaſ pariter decreuere. Igit-
præfixo tempore & fallendi boſtis cura,
impensa exercitus partem ante lucem ad
coaptem paratumq. tranſuus aditum dux-
runt. Ignarisq. quo ducerentur malibus,
euadere per palustres calles trito iam & per-
uo reddito tunere multareſ copiaſ docuere.
Per eum modum exercitus in Patauus agris,
boſte etiam ignaro perductus est. Carario
q. principi clauſtra strvendi prohibendis,
iter Venetis ſpeſ ablata. Ut ergo Veneto
rum exercitum, eſſe intra ſua munimeta.
Francisco nunciatum est, consiternatil amo,
ingentem, moeroril ſperem prætuli. Nam,
& præter opinionem acciderat & frustra-
tum ſe fide ſua muebatur, quod ea mre-
na mentem defixerat ut ſpem ſuam oem-
non in alio magis intercluſione prohibin-
oneq. adiutus wideretur locasse. Inde igitur
excidit initium ſui iam proudenſ anum o/

minut indet fidere suus rebus, languescere corde
limpum, spiritu coepit intelligebat enim quam
sibi calamitanf quam inde chscrummis immeræ
quæ ne confequitura permiclofa mala eo dei
ceps facto, portenderentur sibi Regionis tontis
libera iam posseffione redduta Venetis & qua
cunque ferre animus per Patauum agru/
discurrendi debachandiq. facultate oblata Nec
enim illi tamum urium erat / ut equo mar
te cum Veneto exercutu congredi, pareſq. ef
ferre copias posſe. Unicam ergo tamum ſi
bi tutandæ urbis rehictam ſpem udebar. Ea.
pauliſper anxium refouebat animum, quænatura
uahda & interfluenti amne triphiq. cirem
uecta muro Pataua cimuræ miluariq. many ut
ad reſiſtendum ſans munia ſiue oppugnari/
ſiue obſideri congiuſſe, underetur hoſtulem.
uiu/egregie perlatura. Venen iaq, ur in Pa
taumo agro libere conſtiterum paſſum perre
gionem peruagan / terroris plurimum moſхи
tulere. Nam chiscurrere / circuere / deprædari /
uaſtareq, omnia pro arbuno poterant & cre
braſ / ad urbiſ ulque portaſ / irrupionel / incurio
neſq. facere. Ingenti ergo pañore per terris ac
cole / fortunatq. atq. corporibus perumeſen
tel ſui/ conſulere ſuga, affidatib rebus / mutaque
bem ſele recipere & ſua quæq. per ſerre coach ſui.

IX.

Quo Venetorum manu & impetuus emerant, hæ
confluerunt undique, frequerunt copia rerum atq,
mortalium, confertum indes, wumentorum & sup
pellectulum multitudine, urbs Paravia compleba
tur, reddebatur, continuo foedior, urbi facis,
terro passim wumentorum odore ulgato. Re-
gionem uero, ingens indes soluto excapiebat,
nec ullæ in agro pecudæ nec in reclus homines in
sebantur. Tuguria quidem ipsa, uacua & nuda
mortalibus pecora nulla, nulli, in agris culto
referant. Rura ingressus miles, neminem habet
bat, obium, neminem offendebat. Ergo ubi mihis
am prodibat, bo staffel Venen oblitère urbem,
adorni propinæ copiæ admouere. Paravumq, un
diq, pertrinxere. Et ne importari quæque nec
tui necessitarum rerum quæ exacta diliге
na proindebat. Sed Parau erupnione facta pta
ſepe cum Veneto conferebat præha & urbe-
strenue turabantur. Hæ nullo memorando fa-
ciore magis patrato, æſtun menſe fluxere: Iam
byens ingruerat, brumaleſq, rigoreſ solito acr
uſ conuexerant, gelu ſaunq, umbribus algori
buſq, truciter ledebar, exercuſ. Nec deu
cepſ confiſtere in caſtris, widebar, miles poſſe
& pro uoro præmere urbem, na contractis ri
gore artibus ut neq, prodire in prælium &
erumpentibus obſiſtere, neque obſeruare pro