Maisons-Laffitte, 8 marca 86

Mei Kochani Kasiu i Zbyszku,

Wasz przyjazd tutaj mógłyby sie był udać lepiej, gdyby nie te głupie grypy, ale i tak była to dla mnie ogromna radość.

Z Twoich trzech wierszy najsilniej utkwiała mi "Tarnina", do której co raz to wracam. I jeszcze jedno- to co mi opowiadałem o tych roślinach na wyspie Borneo. Ja je widziałem w dużym ogrodzie botanicznym. Te rośliny były ustawione za niedbałym parkanem i wygladały okropnie, jak brudne, zakurzone dwa razy wielkosci kukurydzy, tak je pamiętam i pamiętam nawet te woreżki.

Nawet po myśleniu żadnego nie powinienem czuć zgorszenia. Bo osta-
tecznie, jak dla Ciebie biorą ze stada baranka, a potem ty dosta-
jesz smaczny kotlećik to proces jest ten sam. Tyle że jesz baranka
już spreparowanego. Zdaje mi się, że te wszystkie Twoje myśli
o okrucieństwie świata trzeba jakoś połączyć z absolutnym okru-
cieństwem całego świata.. "Przyjdź Królestwo Twoje." Jak może
przyjść to Królestwo do świata, którego sama budow zmusza do
okrucieństwa i do wzajemnego pożerania się-od ludzi aż do tej roś-
liny na wyspie Borneo. Ten punkt trzeba przyjąć i czasami my-
ślę, że jeżeli Brzozowski nazwał jeden ze swoich rozdziałów
"Polska zdzieciniała" czasami mam wrażenie, że dzisiaj ten katac-
licyzm jest zdzieciniały. Z tym jakim narzucamien nam, że modlitwa
do Matki Boskiej, do Pana Boga może i musi być wysłuchana.

Kiedy, jeżeli ona jest wysłuchana to przeważnie na innym planie i wynym wymiarze. To wszystko bardzo pięknie, kiedy ja się buntuje ale przypominam sobie wtedy coś co już pisałem, że kiedy wychodzić z Rosji zatrzymlem sie w Awchazie, gdzie kilka tys.

Polaków dotarło dzięki Armii Andersa, przeważnie starców i dzieci. Był nie do zniesienia upał i jednocześnie ciężka mgła. Wyszedłem o zmierzchu na spacer poszosie, która prowadziła przez zupełnie nałę pustynie i miałem dziwne uczucie, że kiedy jesienia u nas na wsi wychodziłem w łaki, to miałem poczucie podobnej aury, tylko że tam była dla mnie szcześliwa, a tutaj do niemożliwości okrutna. Wrociłem do obozu i tam na dworze był oswietlony obraz Matki Boskiej Częstochowskiej a przed nim tłum ludzi, kobiet wiejskich w chustkach, które spięwały pieśni

błągające," żeby dom nasz nie był spalony, żeby dzieci i meżowie
nasi żyli ..." Słów nie pamiętam, ale to był taki krzyk wiary i
nadziei, chociaż te kobiety miały swoje domy już spalone i ile
meżów, ile dzieci zamordowanych, że stanąłem przed tym jak przed
jakims' cudem, że pomimo tamtej rzeczywiśtosci co trzymało te
kohiety - właśnie ta wiara, racjonalnie absurdalna. Teraz wypadko-
wo w radiu usłyszałem wywiad jakiegoś dzwennikarza z garstką
chrzescijan w Libanie. W imieniu tych tepionych i zarzynanych
ludzi parę słów mówił ich ksiądz. To się działo przy jakims'
biednym pomniczku Matki Boskiej. Kiedy dziennikarz spytał, jak
oni mogą zostawać, tak zagrożeni i nie emigrować, ksiadz z
prz-ekonaniem odpowiedział, że wierzą, że pomimó tego że zostają
nie bedą zabici "parsque nous croyons à notre Sainte Vierge" i
wskazał na ten lichy pomniczek. Ten cały 'ginący świat' i ta
WIARA, jak ją nie uszanowac, uczcic. To coś Ty mi powiedział
paru słowami, że pisząc te wiersze szukasz przez nie także
łaski zgody i zrozumienia grozy życia. Jeżeli w czemś jestes'
mi naprawdę bliski to w tej istotnej kontradykcji, która tkwi
w Tobie i która nas karmi. Nie we wnioskach, których zresztą
Ty nie dajesz, a w autentycznosci i głębi Twojego nieustannego
zapytania. Miałem pragnienie te kilka słów Ci napisać bo myślę
o Tobie. Od tylu lat dochodzi do mnie słowo nie nadziei, ale swia-
domości, która jedną może do wszystkiego prowadzic.

siłą o Jean Colin, który był przyjacielem mojej młodości i który u progu życia umarł w okrutnej chorobie, ale jeszcze drugie pare słów "podeszły butów, ledwo zapi zasypane piąskiem dały mi jakiś strumień wspomnień, o których nigdy nie pisałem i nie wiem, czy nawet mówiłem, a które przeżyłem z nagłą siłą. Tak zawdzięczam to Tobie, że chce Ci niezdarnie te strzępy opowiedzieć.

Kiedy wybuchła wojna w 39 roku, musiałem się stawić jako officer rezerwy do mobilizacji na 3 września w ósmym pułku pod Krakowem. Pamiętam noc, kiedy pociąg ruszył z Warszawy koło drugiej, przepełniony officerami i żołnierzami, którzy spieszyli na tego trzeciego, na tę samą datę wezwania. Do jakiego stopnia ta wojna żadała mi się jeszcze widmém, którego żadną imaginacją nie mogłem zapełnić. Pamiętam, że chcąc mieć książkę kieszonkową, którą we czasie wojny będę mógł czytać, kupiłem tomik NRF, dziennik Gide'a.

Cały wagon był napętniały ludźmi wzruszonemi do najwyższego stopnia przy pożegnaniu z najbliższemi i w mętnym oczekiwaniu dalszych wypadków. Ze mną razem jechało dwóch podchorążaków, wystrojeni jak na bal. Ich namiętność tej wojny, gdzie albo zgina, albo będą bohaterami, została mi w pamięci. Ałe pociąg nasz doszedł tylko do Częstochowy, tam już byli Nemycy. A my musieliśmy koniecznie na 3-ego być pod Krakowem. I wtedy z tymi podchorążakami zesko-czyliśmy z pociągu i zdecydowaliśmy się pchac się do Krakowa jakas inną linią, cyba z Kielc czy Lublina. Pamiętam jeszcze, jak starannie szczęotką czyśćli swoje buty, ledwo zasypane pisakiem.

Nie wiem już nic, co się z nimi później stało, ale pamiętam te jakie 30 kilometrów, któreśmy musieli przejść razem, żeby dojść do drugiego pociągu. Nigdy w życiu nie czułem takiego zapału i takiej jedności całego kraju. Wszyscyśmy się pchali na wschód, wszyscy wierzyliśmy, że tam na wsiście wszyscy dostana broń i że tam się przygotowuje odsiecz. Coraz to spotykaliśmy całe grupy młodych ludzi, którzy nawet bez żadengo wezwania szli na wschód z wiarą, że idą się bić, bo w każdym urzędzie po drodze, gdzie szli z nadzieją, że tam broń jest już dla nich przygotowana, dostawali wskazówkę, że tam broń dostaną. Nie zapomnę tego wprost oddziałku nie zmoblilizowanych młodych, zdrowych chłopów, musiało

Wszystko to Ci napisałem tylko z tego powodu, że Twój odczyt był dla mnie tak ważny, chociaż w samej chwili wiele wierszy nie potrafiłem przeżyć, bo z powodu akustyki złej, czy może najprościej z powodu tego, że tracę słuch, i że tylko te wiersze, które znałem dobrze mogłem na prawdę na odczycie przeżyć. Nie śmiej sie z tego, że Ci przez telefon wspomniałem Skowackiego, że joby to tylko jest z powodu, że obaj mieliście matki Ormianki, ale że surowość twojego ostatniego wiersza, ostatniego, który wygłosiłaś, jest surowością, do której Ty masz prawo i może obowiązek. Moim odruchem i nawet przekonaniem jest, że nie mam prawa sądzić definitywnie ludzi, którzy tę nawałę sowiecką przeżyli w Polsce na miejscu, gdzie ich zachowanie można choć częściowo zwalić na zwyczajne tchórzostwo, ale częściowo również na nadzieję i na cień wiary w przyszły szczęśliwy świat, który miał stworzyć Stalin. Zawsze mam uczucie, że przeszedłem przez życie zadziwiająco bezpiecznie, tak jak w bajce chudy człowiek przechodzi w deszcz suchy, bo wymija krople deszczu tak zrcznie. Całuję Cie z całego serca, Ciebie i Kasię.

Maisons Laffitte, II.03.87

Mój Drogi!

Wczoraj wieczorem mieliśmy krótkie minuty rozmowy. Tego samego dnia Adam Zagajewski czytał mi fragment książki, którą pisze i to wszystko splotło mi się w jeden weżeł. Mam wprost potrzebe do was obu napisać. Zaczynam od Ciebie bo nie chciałbym, żeby między nam był nawet listek obcości i niezrozumienia. Tak się stało, że cały ten okres "hańby rodzinnej" przeżyłem abstrakcyjnie bo sam byłem w Rosji a potem w Paryżu. Twoje stanowisko prokuratorskie zdaje mi się absolutnie konieczne nie tylko w oczach prokuratora, którym Ty jestes ale nawet w oczach historii. To nie przeszkadza, że sam nigdy prokuratorem nie byłem, że widzę dobrze ile tam było strachu, małości, ambicjii, najprościej zabezpieczenia siebie i swoich ale jednocześnie bywały na pewną nadzieję, że taką drogą da się coś uratować. Jestem przekonany, że każdy z tych poetów i pisarzy, którzy poszli na pasku propagandy sowieckiej, trzeba by rozpaczyć osobno a nie w bloku. Że po latach i latach nie można nie przyjąć, że nawet czyny haniebne mogą być uwzględnione i nawet zrozumiane. Nie można zapomnieć sytuacji gdzie młodzi ludzie, zupełnie młodzi stwierdzili dopiero, że cały ale rzeczywiscie cały zachód polityczny Polskę zdradził w sposób dosłownie hainiebny i musze powiedzieć; cała moja gorycz jest skirowana nie w kierunku polskim ale tych ludzi i tych narodów, które jak zawsze Polskę użyli za monetę wymienną, żeby samym mieć spokój. Posyłam Ci fotokopie tekstu, który się ukazał w "Mondzie" gdzie cała zdrada Francji jest przedstawiona przez wielkiego fachowca Francuza. Jeżeli czytać ten tekst uważnie, ma się przekonanie, że ten układ francusko-polski był przez Francuzów, tzn przede wszystkim przez dowódcę wojsk francuskich najdokładniej przemyślany, żeby tego układu nie dotrzymać i wtedy kiedy myśmy wierzyli absolutnie w tę pomocnie tylko, że nie było jej w świadomosci francuskiej ale było przekonanie, że to zobowiązanie się nie wykona. Przecie attaché

m. listopad
Paris, 11.11.1988.

Mój najdroższy Zbyszku,
Poczta nie funkcjonuje, a przecież musze Tobie napisac, to co czu-
je i co nie ma czasu. Nie moge sobie wyobrazic żebys naprawde wie-
dział jakie wrażenie nie tylko na mnie zrobiło Twoje wczoraj-
sze wystąpienie i zastanawiam się, co może wywołac Twój wiersz tak
skromny w słowach i tak natychmiast dotkliwy. Kiedy jeszcze mnie
wspomniałem przy jednym z najpiekniejszych Twoich wierszy, było
mi bardzo trudno wstrzymac łzy, to było również związane ze
wspomnieniami sprzed wielu laty gdziesmy pare dni, czy może nawet
wiecej spedzili razem w małym hoteliku przy Saint-Lazare, zdaje
mirsie że to było wczoraj, a przecież tyle czasu mineło. Ten Twój
starszy brat, który puka Ci do okna niesmiało i płacze, że go
Napoleon nie lubi wstrząsa tak samo jak wtedy i ta parka dzieci,
która idzie do szkoły gdzie goscinnie gotujesz grób wrogowi nasze-
go kraju. Ja naprawde nie chce używac zbyt mocnych słów, ale ciągle
szukam tajemnicy tej magii która mnie wstrząsa czem? paru słowa-
mi, które tak a nie inaczej zestawione są tajemnicą Twojej magii,
staram sie zanalizować, dlaczego one wstrząsają jak naprawde tylko
pare wierszy, które znam i nie można nie uwierzyc, że te oszcze-
dne słowa wywołują takie wrażenie magiczne, bo są genialne.
Chciałem Ci wczoraj jeszcze napisac co innego i inaczej, ale nie
potrafiłem tamtych słów do dzisiejszego poranka doniesc.

Kiedy Dhiagiliev stworzył swoje balety w Paryżu i przychodzili
do niego artysci z projektami baletów nowych, mówił tylko "etonnez-moi", otóż jak tylko wracam do Twoich wierszy wraca do mnie zawsze
to zadziwienie jedyne i niepowtarzalne w swojejExcellentnej swie-
żosci, to "etonnement", które jest zawsze nową chwilą szczescia,
wybacz mi za te słowa, które nie mogą wyrazic mojej wdziecznosci
i najgłębszej czułosci do Ciebie.