10

AKTO - AKUR.

Klager. Ten co ofkarża albo aktor. Herb. Stat. 208. Sine actore, alias bez powodu. Vol. L. 1, 12. Aktor albo powód ieſt osoba sprawę przed wnosząca. Oſtr. Pr. C. 2, 21. 2. Teatr. Aktor teatralny, komedyant, udawacz, gracz roli teatralnéły, der Acteur, Schauspicer, Komodiant, Roff. akmepr, лиедѣй, Eccl. апепоходникъ; Boh. bracz; Vind. gledalishni, ožhitni jigrauz; Croat. glumach, peldočaznik; Dalm. glumacz, hlumacz, prikazalacz). Aktorowie przedrarżniają udawaniem widok inftotnie niegdyś przytrafiony, albo przytrafić się mogący. Jez. Wyr. Naypierwszymi u nas aktorami, byli žacy w szkolach, prawiąc swoje dyalogi. Dmoch. Szr. R. 47. Fig. Każdy czlowick na tym świecie ieſt aktorem, grająnym swoje ręge; naywiększym zaſ ieſt oblułnik. Jez. Wyr. Swiat ieſt wielki teatrum, a ludzie aktory. Kras. Lifi. 1, 102. Wyśmienity z niego aktor, bo głową, oczyma, ięzykiem, nogami i ręką, każde wydumaczył słowo. Mon. 67, 525. (cf. giełtykulacya). - Fem. AKTORKA, i. We wszyſkich powyższych znaczeniach, osobliwie zaſ komedyantha, die Bächerin, Klagerin, Actrice, Schauspicerstian. Vind. ožhitna jigrauka, godertka, jigrauzhinja; Roff. akmpren. komedianka, pozóруша; Rag. prikazosćina). Należy tych aktorowi, czy aktorce, przemienić się w osobę, którą udać. Tea. 24, 80. Czrtr. AKTORSKI, a, je, od aktora, do aktora należący, den Hanßtinden, den Klager betreffend, Acteur, Schauspicer, komedyancki; Roff, aljezebnyi. AKTORSTWO, a, n. 1. prawo ſkarżenia, daſ Klageredtr. Aktorſtwo czyli powodztwo kilku osobom służy, gdy interes kilku. Oſtr. Pr. C. 2, 21. 2. Stan, życie komedyanckie, der Schauspicerland, daſ Schauspicerleben. Wszedzie ſtraciwszy, chwylicil się nakonie aktorłwa. B. AKTOWY, a, e, do aktów należący, die Acten betreffend, Acten. Pisarz aktowy. S. Grodz. 2 218. AKTU, adv. właśnie teraz, w sämety rzeczy, gegenwärtig, wirſlich, in der That. Przeczytany chorob wewnątrzne, nie czynią, ażeby ciało aktu chorowało, ale sposobią do chorowitości. Krup. 5, 2. *aktu: czynem, uczynkiem, mit der That. Choć nie zawsze akto, to ieſt ſkutkiem samym dzieſa odprawnią, iedną władzą zawsze mogą. Sał. Dufz. 7. AKTUALNY, a, e. obecny, rzeczywisty, od razu będący, teražny, wirſlich, gegenwärtig. (opos. ewentualny, przypadkowy, wypadkowy, przygody, przyszły). Czym się róžni urzędnik aktualny od tytularnego? B. AKTUALNIE, adv. Tak ieſt aktualnie a nieinaczéy. B. AKTUALNOSC, v. rzeczywistość, istota. AKTYKOWAC, al, vie, act. ipf. Zaaktykować perf. w Xięgi, w akta urzędowe weprawną, wipasć, den Acten keſügen, in die Acten aufheben. Wolno w prawie naszém wszelkie pismo aktykować, co oznać weiągnienie w akta podanego pisma. Oſtr. Pr. C. 1, 25. 1. Przywileg ten w grodziech nie ieſt aktykowany. Vol. L. 3, 172. Lifty przypowiedne w grodzie aktykowane. ib. 566. Wiewodowie maią cenę rzecom naznaczyć, i do akt aktykować. Goß. Gór. 76. (cf. Oblatować, intabulować).

AKURAT, AKURATNIE, adv. ściſle, prawie tak, punktualnie, szczelnie, accurat, genau, pünſtlich; Roff. mocno, mochěxonько; Eccl. isпытно, испытны; Carn. natanku; Vind. tinku, doſkerbnu, marlivu. AKURATNOSC, i. f. ściſność, szczelność, punktualność, die Accurateſſe, Genauigkeit; Roff. pochocźm; Vind. marmoſt, doſkerbnoſt, tinkuſt, pounoſt. - Nie wszędzie akuratność potrzebna. B. AKURATNY, a, e. ściſle taki, ściſly, szczelny, punktualny, genau, pünſtlich, accurat. Roff. pünchny, pochень, akurałyły.

*AKUT, u. m. znamię pisarskie, akcent ofry z prawyć na lewą, der Acut, das scharſe Tonzeichen; Roff. okcīw, osmera; Eccl. isco.

AKUZACYA, v. Ofkarżenie.

AKWAWITA, y. f. AKWAWITKA, i, f. dem. wódka przepędzona, korzenna gorzałka, Jtal, acqua vita; Aquavit, Lebenswasser, Liqueur. Jak gościa przywita, zaraz na ſtole piwo, akwawita. Bratk. T. 2. b.

AKWEDUKT, u. m. Min. Fars. 33. wodotok, die Wasserleitung.

AKWISGRAN, u. m. miaſto niemieckie wolne. Dyk. G. die freye Heichſtadt Aachen (Aix de la Chapelle); Boh. Sachy.

AKWISTA, y. m. żartem: piiiak wody, wodopóy, wódka, cin Wassertrinker. Pot. Jow. 72.

AKWITANIA, ii. f. prowincya państwa Francuzkiego, Dyk. G. die Provinz Guicenne.

AKSYOMA, v. Axyoma.

AKSYUTKA, i. imię dziewki służącéy. Tea. 52, 2. der Name einer Magd.

## A.L.

-- AL; zakończenie rzeczowników, wyrażających nadzwyczanna wielkość, dużość, n. p. nosal, nogal, brzuchal, wielkonosy, wielkonogi, i t. d. dieſe Endung der Hauptmörtcr drückt das Groß = aus, z. B. Großnase, Großbauch, Großſuß.

ALABANDA: herb, w miesiącu ná nowiu, szyia końска z głową. Nie. I. Kurop. 3, 4. z Wloch pochodzi. Ein Wappen.

ALABART v. Halabart.

ALABASTR, u. m. (z Greck. ἀλαβαστρον, ἀπὸ του ἀ καλαβασιν, trudny do utrzymania dla ślizkości) kamień gipsowy, maiący piaszczyzny łyśnące, daiący się polerować. Kl. Kop. 2, 79. der Alabaſter. Vind. alabaſhter; Boh. alabaſtr; Sor. I. Halabaſter; Roff. alabaſcrpb. 2. ellipt. przez wyrzutnią: alabaſtrowy słoik na chowanie drogich maſci. Mačcz. ein Alabaſterbuchſein. Mijała alabaſtr oleyku i wylała na głowę iego. W. Mat. 26, 7. (szklenicę wódki. Budny. ib.) Stłuklszy alabaſtr, wylała oleiek. W. Marc. 14, 5. przebiwszy alabaſtr. Budn. ib. (słoiek alabaſtrowy Bibl. Gd. ib.). 3. Fig. białość alabaſtrowa, śnieżność, blendende Weiße. Gdzież ów alabaſtr czoła? gdzie iağód róże. Mon. 70, 385. ALABASTROWY, a, e. z alabaſtru, lub alabaſtru się lyczący, Alabaſter, von Alabaſter; Boh. alabaſtrowy, Roff. alabaſstrovnny. Słoiek alabaſtrowy. 1. Leop. Mar. 14, 3. Alabaſtrowa banieczka. 1. Leop. Mar. 26, 7. 2. Fig. biały, śnieżny, blendend weiß. Gładka szyia alabaſtrowa. Przyb. Luz. 45. (Eccl. alabaſstrovniany, alabaſtroksztaltny, na ksztalt alabaſtru, Gr. ἀλαβαστροφεύγη, - alabaſstrovnagaliſche. Gr. ἀλαβαστροφηκη, schowanie na alabaſtry lub alabaſtrowe słoiki; - alabaſastroносецъ, Gr. ἀλαβαστροφοροσ, noszący alabaſtr).

ALAKANT, ALKANT, u. m. wino Hiszpańskie Alkońskie, czerwone, maiące smak dwoiaki, słodki i cierpki. Krup. 5, 105. (z wyspy Krety; którą Kandyą zowią. Cn. Th.

AKU - ALAK.

ALAMB - ALE.

6.?) Mlicantenwein; Wina zamorskie, Francuzkie, Hisszpańskie, alakanty. Vol. Leg. 2, 1253. Kufa alakantu, ib. 3, 57.

ALAMBIK, v. Alembik.

*ALAMODA, y. f. z Fran. modność, nowość w ubiorze, neue Mode, Modetracht. Nasi owi w niemieckich alamodach dragoni dworowi. Twrd. W. D. 8. Naftaly dzisay dziwne w frosiach manieri z cudzoziemkich alamod. i. 2, 151. ALAMODZKI, a, ie, modny, nowomodny, tyczący się łroiu nowego, modisch, neumodisch. Alamodzka, nowoświccka sukuia. Ern. 57.

ALATERN, u. m. drzewko, iak ie drugie ięzyki z łacińskiego zowią. Cn. 5. alaternus Plin. der Laternbaum.

ALBA, y. f. Koszula długa biała, którą Xięża Katolicy podwdziewaią pod ornat (cf. Komża), die Albe, ein konges Hemde unter dem Priesterornat. Katolicyce Xięża alby noszą na mięsce efodu. Pot. Pocz. 148. Kapłani w albanach. Pot. Arg. 280. Alby papiezkiy na siebie wiożyć nie dal. Sk. Dz. 1075.

ALBERT, OLBRACHT, a. m. imię mężkie, Woytich, Albertcht. ALBERTUN, nia m. dem. Albrechtchen. Słyszysz Albertun! Tea. 48, b. 52. - ALBERTUS używane wzyczaynie przez szyderstwo z urszaniem: Drągal, Grądal, niezgrabiasz, tchórz, żołnierz bojaźliwy. (cf. Woytasz, Woytyło) ein Tölpel, ungeschickter, hölzerner Peter, Gimpel, ein Poltron, ein surchtsamer Hafe. Dwie fraszki wierszem drukowane wprowadzily w takową wziętość imię to Albertus. Jedna pod tytufen: Wyprawa plebańska Albertusa na woyne; druga: Albertus z woyny (w Krak. 1596.) Są szyderftwem z plebana łkałego, wyprawiającego parobka na woyne; tudzież iunakierzy i tego po powrocie. Ztąd Opaliński w wściepie do satyr: Mysłafom, coby pisać pod te czasy w Polszcze, czy sielanki, czy fraszki, czyli sowirzałów, Albertusów, czy bayki, czy też oracye. Opal. Sat. 1. Kiedy o Tatarach słyszy, czy to nie bieży, jak Albertus z woyny? Birk. Ex. 28. (cf. Matyasz z Podola; żołnierz bożogrobski, papiezki; junak).

ALBO, ALBOWIEM, ALBOZ v. ABO. etc.

ALCBANT v. Alszbant.

ALCHIMIA, ii. f. (z Arabsk. artykułu al, i wyrazu chimia czylі chemia, którego źrózdłosłów trudno z pewnością wyprowadzić) sztuka mniemana robienia złota, złototwórwo, die Alchemie, Goldmachern, Rag. zlatotvorivo; Croat. zlatotvornoszt; Vind. slatodelauzhna. - Mniemana umiejętność odmieniania kruszców iednego w drugi, osobiwliwie zaś w złoto. Kl. Kop. 1, 58. Kras. Zb. (cf. Chimia, kamień filozoficzny). ALCHIMIK, a. m. ALCHIMISTA, y. m. złototwóra, czlwick trudniący się przeistaczaniem kruszców, der Alchemist, Goldmadet. Croat. zlatotvorčez; Rag. zlatotvoraz; Eccl. alamombopeugb (Gr. χρυσοποιος). - Franciszek, przedtym pieniacz, teraz alchimista, Dmucha coraz na węgle, przy piecyku siedzi, Zagęszcza i rozwilża, przerzadza i cedzi; Pelne proszków chemicznych szafy i łtoliki, Wszędzie torty, retorty, banie, alembiki. Kras. Sat. 26.

ALE. I. Conj. lecz, bo, ponieważ, aber, allein, denn. Boh. ale; Slovac. ale, ale; Sorab. I. ale, hale; Sor. 2. ale; Carn. al, pak, pa, ali, samuzh; Vind. al, ali, ampak, tamuzh, temuzh; Slavon. ali, pak; Bosn. al, alli, a, da, nego, nú, mają Hung. dé; Croat. ali, pak, alipak, nego,

vech; Roff. HO; Eccl. OBAče; (Grae. ὁλλα; Syr. כהלו עלה; Aethiop. כהלו עלה; Chald. Talm. כהלו עלה; Germ. allein, cf. Lat. alias). 1., in contrarium, przecząc, mówę odwracając lecz, wszakże, aber, allein. Piekny był wyiazd, ale... Kras. Lift. 192. Choroby regularne latwo rozpoznac można; ale nieregularne, ale ukryte, ale z kilku skladane rozpoznac ciężko. Perz. Lek. 69. Bodayby to twoie ale i ieżeli djabli porwali! Tea. 7. c. 58. Cum cncilit. ależ, fonderu (v. ali). 2. desiderando, z ufarżaniem się, żaląc się, aber! doch was iż das! Ale że Jeymości dotąd nie widać! Tea. 30. c. 24. - 5. confirmative, potwierdzając: inż ci tak ieſt, aber freylich, ja doch. Ale co robić! t. i. masz przyczynę ganić mię. L. - 4. intensio-nis, ależ ale tże, aber auch. Alemci mu dał! Aleś się dogadał! Cn. Ale ho siołtyszczko nie lubi, żeby mnie tak śpiegować. Tea. 4y, b. 49. Ale bo ich zwiedli. Tea. 45, d. 72. Wyb. - 5. cum irrisione szydząc, z uszczepliwością, wéy! przecięż! Ja doch, aber doch. Als skromny, gdy drukich biią! Aleś pilny, gdy ieść. Cn. II. ale Subflant. wada, niedoskonałość, przeszkoda, przywara, ein Aber, eine Bedenklichkeit, ein Hinderniß, Anstöß, Mangel, Ockbrechen, eine Unvollkommenheit. (Vind. madesh, vmashik, liſs, lisa, prigovor,fkasnoſt, kriunja). Nikt bez ale, nikt bez wady. Jah. Ez. 101. Rys. Ad. 44. Gorn. Dw. 9. Starw. Ref. II. Wad. Dan. 5. Tea. 7, c. 58. (Nulli sunt visi, qui caruere nisi. Vind. Vsaki ima swoje lise, munhe, somere; Slovac. koži ma švu wlastnu křbtoſt. Ateni tak dobreho, křeribi něchibil; nullus sine naero). Nie masz na świecie żadnego takiego, By nie było ale, w wielmożności iego. Rey. Zw. 219. b. Niemasz, któryby się w czym nie potknął, albo iak Pelacy mówią, nikogo bez ale: Budn. Ap. 57. - By nie ale, byloby wszytko weale. Zegl. Ad. 75. Cn. Ad. 52. Slovac. kěb'bi kěb' ně boho, wſecbi dobre boho; Ger. wenn das wenn nicht wäre. Ale! interj. Ale! ale ale! Franc. à propos, Slavon. eh zbilja; ad! a propos! weil mirs einfallt! Ale! ale, przypomnianem sobie! Tea. 30, 6. Ale ale, à propos, pani mi mówila. Zabl. Firc. 52.

ALEA, ALLEA, ei. f. z Franc. przechodnik, przechodnia, ulica drzewna, ulica, droga drzewami wysadzona, szpaler, eine Allee, ein Schattengang. Boh. alege; Vind. sprechodische. - Poszedł z nim w jedną cienistą aleę. Lub. Poz. 191.

ALEGACYA, ALLEGACYA, yi. f. przycoczenie, przywo-dzenie, cytowanie dowodów, die Citation, Anführung einer Beweiststelle. Chcąo alegacyją wyrozumieć, trzeba się tego pisma, z którego wziąta ieſt, dolećiżć. Sekl. 8. ALEGOWAC, ALLEGOWAC, al, ie. act. imp. prz taczać, przywodzić, dowodzić, cytować, anſubren, citiren, kweſen, beſcon. Czasem Apoſtolowie kilkicm słow tylko allegnią. Sekl. 8. Potrzeba wyrozumienia słow, któremi allegować chcieli. ib. On dawnością alleguiąc albo dowodząc, tak pisze. Wisn. 595.

ALEMANN, herb. tarcza na dwie części wzdłuż podzielona; na iedný ſtronie trzy kule armatne, na drugień dwie. Na helmie panna, laurową koroną uwieńczona. Nies. I. Kruop. 3, 4. z Heturyi pochodzi. Ein Wappen.

ALEMBIK, ALAMBIK, a. m. ALEMBICZEK czka. m. dim. (z Arabſk. artykuſu al-, a z Greek. αιμα. 3. 5 tyle znaczącego, co cały wyraz alembik), naczynie chemiczne.

ALEA - ALEMB.

11

2..

12

ALEMBI - *ALHER.

ALI - ALAI.

haniałe, na którym wapory i sublimat ciąg unoszący się osiada, służy do przepędzania wódek, rozłączania metalów; kukurbita, kolba, der Helm, der Mohrenkopf, der Kolben, Defillit-, Scheidehofen. Eccl. álémobikb, Bosn. lambik, kappilo; Röff. kubb, кубики, коба, касанb, казанецb. Naczynie kruszcowe walkowate, w górze wypukłe Krumt. Ch. 53. Gorzałkę na alembiki przepuszczań. Kl. Roßl. 3, 274. Alembik ślepy, kukurbita. Syr. 284. Alembik podwóny cf. Bania krętna. 2. Fig. puścić co na alembik - brac pod roztrzącanie, przez młynak przeciuszczać, przez sito przesiewać, przecząć. Off. Wyr. Die Gesundheit passiren lassen, durchdrücken.

ALEMBIKOWY, a. e. od alembika, den Helm, den Kolben betreffend, Kolben: Röff. kuboviny. Piece chimiczne alembikowe. Kruml. Ch. 21. Alembikowa wódka. Vol. L. 8. 194. przepędzana, przepalana wódka, przepalanka, abgezener Brantwein. Röff. вывидака.

*ALESZ Conj. až, alic, dopoki, biß. Rogami żelaznemi będziesz przemiały ziemię Syryińską, alesz ią skazisz. 1. Leop. 5. Reg. 22, 11. Dusza gorąca iako ogień pałajacy, nie będzie zagaszona, alesz co połnie; a człowiek błosłowy w uściech nie przeftanie, alesz rozżarzy osł. 1. Leop. Nr. 25, 22.

ALEXANDER, ALEKSANDER, dra. m. ALEXY, ego, imię mezkie. Boh. Rici. Król Polski Alexander IV. brat Olbrachta. Krcf. Zb. Röff. Olech, dem. Oleś qu. v. -- in Fem. ALEXANDRA Rus. Olechna, Dem. Olcha. Sim. Siel. ALEXANDROWICZ, a. m. 1. herb. dwie kosy odrzem do siebie obrócone; przez śrżodek dwie szpady niemieckie; z Litwy. Nies. 1. Kurop. 3, 4. ein Wappen. 2. Imię famili, ein Familienname.

ALEXANDRYA, yi. f. miało Egipskie od Alexandra W. założone. Gwag. 682. Kras. Zb. Alerandrien in Aegypten. ALEXANDRYISKI, a ie. przm. z miało Alexandryi, aus Alerandrien. (Röff. aleксандрійская бумага: regałowy papier; aleксандрійскій лисцьb - sennes).

ALFABET, u. m. abecadło, z dwóch pierwszych głosek abecadla Greckiego: alpha, beta, das Alphabeth, das A B C. Przenośnie. Jak nam ze wsi parafianin ma przyganiać! ön ieszcze alfabetu naszego nie zna. Tea. 19, c. 79. (tonu, sposobu naszego; er fennt das Comment, unsern Ton noch nicht. ALFABETOWY ob. Abecadłowy.

ALGILBRA. y. ž. (z Arab. algiaburat- rzecz na części rozłożona), nauka rachunków za pomocą zrownań, die Alzebra, die Buchsäbenrechnung, die Analysis. Naysubtelnneysza rachunków nauka, przez litery zamiast liczb. Kras-Zb. Literalny rachunk. Łęs.-2, 112. Celem algebry ięft, podadź sposoby wynalezienia reguł powszechnych, do rozwiązania wszelkich zugadnień o ilościach. Jak. Mat. 2, 1. ALGIEBRAIĆNÝ, a, e. przm. tyczący się algebry. algebraisch: n. p. Działanie algebraiczne. Jak. Mat. 3, 82.

ALGIER, u. m. Króleftwo barbaryjskie w Afryce. Dyk. G. Algier in Afrika. ALGIERCZYK, ALGIERTANCZYK, a. m. z Algieru rodem, ein Algierer. Boter. 2. przen. rozboynik morski, ein Seetrauber. ALGIERSKI, ALGIERTANSKI, a, ie. przm. Algierisch.

*ALHERUNT, u. m. wielko, łkanina robiona z szychu, nędza, ein Zerg von undachten Gold- oder Silberfaden, Schisch. Od sztuki alheruntu, alias nędzy bogaty szerokiły, zloty

ieden; od nędzy wązkiły, groszy 15; od sztuki nędzy ubogię groszy 6. Vol. L. 4, 553.

ALI, ALIC, ALIZ, ALIZCI, ALISCI, Wyk. z oto, ot, a oto, iužici, patrz! siehe! siehe da! schau! da! Sorab. 1. hley, hleycja! (Vind. ali, al ne? - czyż? wzdy!) u. p. Leda o małą krzywdę, ali się wnet biią, Patrzże zasię po chwili, ali z sobą piiią. Biel. S. Niew. 21. Alić oto idzie. 1. Leop. Gen. 29. (a oto 3. Leop.). Zaledwiem tam weszla; alić przybiegł do mnie. Niemc. Kr. 2, 16. Pyta się, czy iuž dźień nadchodzi, alić mu odpowiedzą, że iuž iutzenka wftaie. Radz. Z. P. 15. Gdy się iednego dotknął, wntże oczy- szezony był; także i drugiego, alić i drugi czyfty zoftał. Sh. Zyw. 1, 153. Zaledwie tam weszły, aliści nieprzyiaciele widzicći się dali. Ufl. Konft. 2, 111. 2) alić aż, aże, *alesz, ižališ nie, dopoki nie, a może; biß, nicht eher als. Nie będe iadł, aliž sprawię poselftwo moje. Leop. Gen. 21, 54. (až pierwøy odprawię rzecz swoję. Bibl. Gd.) Niechay nie zaraz syna dał w słužbę, aližby się godzil. Gliczn. Wych. J. 4. b. Day temu, day owemn, alić niemasz. Cn. Ad. 149. Zegl. Ad. 26. (dziś day, iutro day, až sam niemasz nic. Cn. Ad.)

ALIANS, u. m. *ALIANCYA, yi, *Aliansa, y. ž. sprzymierzenie, soiusz, związek, umowa między narodami, die Aliant, das Bundniß. n. p. zawiera się alians między dwoma przełóżenftwami osobnych kraiów. Jez. Wyr. Alians odporny, zaczepny, co obacz. -- ALIANSOWY, a, e. przm. sprzymierzeńczy, soiuszowy, związkowy, Bundeß. ALIANT, a, m. będyń w przymierzu, sprzymierzeniec, soiusznik, der Aliant, Bundeßgeneß, -- w rodz. żeł. ALIANTKA, i. die Aliantinn, Bundeßgenossinn.

ALIGEROWAC, al, nie. cz. niedk. T. kruszcu iakowego przymieszać, mit einem andern Metall versehen, legiren. n. p. Srebro domowy roboty aligeruią na 7 łótów faynzyłbru, ośmy łót miedzi. Rzecz. Zt. B.

ALKALI, n. nieodmienia się. z Arab, sól ługowa Torz. Szk. 73. sól, który skutki przeciwne są kwasom. Kras, Zb. Alfali, Alkalisches Salz. Alkali stałe lub łotne. ALKALICZNY, a, e. przm. alkalisch. n. p. plyn alk. sprzęźny niewidzialny. Os. Fiz. 1, 500. eine Gasark.

ALKANT ob. Alakant.

ALKIERMES, u. m. z Arabsk, 1. gatunek robaczków, do których należy także polski Czerwiec, iak ziarka u korzeni pewnych roślin znayduiacy się; z nich wytłaczają przedni czerwony czyl karmazynowy sok, der Kermes, die Coehnille. (por. Czerwiec). Karn. karmesh, (furmăzh, furmazhize, zheshúla). 2) Syrop lub proszek wzmacniający, z pomienionych robaczków, das Kermespulver, Karthäuserpulver, der Kermespürg. Syr. 1344. Dyk. Med. W zabłobę włożyć alkermesu Lubelskiego. Czach. 97. Jak alkermesy, tak i bezoary, Nie poratują, kiedy człowiek istary. Zegl. Ad. 528.KTóremiż alkiermesy těy zhydź możesz młodzi? Kchw. 15. ALKIERMESOWY, a, e. przm. z alkiermesu, Kermes- n. p. alkiermesowy syrop, alkiermesowa wódka. Kras. Zb.

ALKIERZ, a. m. ALKIERZYK, a. m. 1) przeſt: wypuſtek, narożnik (por. wykusz) ein Herker, eine Herkertübe. Zbudował na ćeniejockielný alkierzyki albo ganki w koło. 1. Leop. 5. Reg. 6, 5. Wydatny alkierz z ćiany, proiectum Cn. Th. 2) Jalebka, pokoik maly uſtronny, ein Seitenjümer, ein kleines Nebenzimmer, ein Stübchen. Gospodarskie budynki popolicie w sobie zamykają izbę, alkierz i komorę. Off. Wyr. Pokoie gościnne z garderobami, po dawnemu

ALKOW. - ALMAR.

*ALMO - ALZB.

13

alkierze. Kras. Podł. 2, 159. Jeśli uprzedzi rywala, to go zankniemy w Jéymosćinym alkierzyku. Tea. 24, 126. Cztr. -- W Łac. Srz. arcona; Boh. arkry, wiłky; Sto. arkyń, wysadka, pawłada; Sor. 1. wutwarf, Podtwarf; Karn. ajker, afker, alker, ahkerzhek, nahishje; Croa. nahisje; Bos. [strasgjak, cjardek; Roff. чердакъ, чардакъ, чердачей.

ALKOWA, ALKOBA, y. ž. ALKOWKA zdr. i. z Franc. alcove; Hiszp. alcoba; Arab. elkanf, elcobat = prze groda, odgroda, oddział w izbie na łóżko, die Alkeve. Wielkie łóżko w alkowie sypialnego pokojn. Tea. 20, b. 49.

ALKOHOL. u. m. spirytus czyli wyskok winny nayteższy, czecka biała przeżroczyła, bardzo łeka, nulatiwcą i zapalna. N. Pam. 6, 306. Alcohoł, der reinste und stärkste Weingesch.

ALLARM ob. Larmo, Trwoga.

ALLARMOWAC ob. twożyć, niepokoić.

ALLEGORYA, yi. ž. z Greek. od wyrazu αλλο и αγορεю mówię inaczey czyli co innego, to ieſt nie to co właściwie wyrazy oznaczają = przenośne wyſtawienie lub wysłowienie całego rzeczy ciągn. Przyby nazywa allegoryą: przyobrażenie albo przenośnia w myślach. Szt. Pis. 12. die Allegorie, Gleichnißrede. Stow. predmenowatelska, Nowka, Notogitelska; Koś. alkiatoria, inořbice, inoskazanie; Roff. ino-bišanje, примча. u. p. Sen na iawie Orzechowickiego, ieſt allegoryą opłakanego ſanu Rzptlćy. -- Mówić pod allegoryą = allegoryczaie, figurycznie, przez podobieńtwa, allegorisch, in Bithern sprechen. Pod allegoryą o tym mówił. Boh. Kom. 4, 105. Mówiący pod allegoryą = Roff. причocznył, cin Gleichnißreuter. ALLEGORYCZNOSC, i. z. wyſtawianie w podobieńtach, figurycność, die źi-gurliczeit, das allegorische Wesin; Roff. inoskazawelnostb. ALLEGORYCZNZY, a. c. przm. ALLEGORYCZNIE przst. przenośny, podobieńtjem oznaczony, figuryczny, allegorisch; Kośc. i Roff. inoskazawelnny, знаменатelný, przytochny. Allegoryczny wykład baiek Ezopowych. Zab. 6, 366. Niektórzy twierdzili, iż Homera dziela allegoryczne są.

ALLELUJA ob. Halleluia.

ALLODYALNY, a. e. przm. dziedziczny. Dobra allody: Ine, dla różnicy od lennuch. Czac. Regp. Allodial =, erlich. Allodyaue dobro, Karn. podánk.

ALLUZYA, yi. ž. oznaczenie czegoś nieznaczne. Kras. Zb. przyznienie Mać. zmierzanie, przymówka, zakrawanie na co, tyk, przytyk, przygrawka, die Allusion, Auspflung, das Hingiclen. n. p. wyszydzać kogo nie w brew, lecz alluzya. ALLUDOWAC, al. wie. cz. niedb. biernie nieużywane, na co lub na kogo = przymawiać, namykać, dotykać, zakrawać na co, zmierzać, Maćz. auf etwas anpflegen, aufwas verbrümt kehren. Boh. na nico narazat; Roff. намекаńb, намекнуłb.

*ALMANACH, u. m. Kalendarz, a osobliwie taki, w którym nie tylko zaćmienia, bieg ciał niebieckich, ale też aspekta planet czyli uwagi astrologiczne są umieszczone, es bedcute einen Kalender, worin besonders die Aspekten der Himmelsgeichen sich befinden. n. p. nie chcieli astrologii in-szczcy almanachowych aspektów. Oczk. prz. 24. W go-rączce zbytnieły, w kolice, niepatrzać w almanach, do krie w idziem. r. t. 25. t. i. nie zważiącę, czyli w alma-nachu dobry lub zły ieſt aspekt na puszczenie krie.

*ALMARYA, *Olmarya, yi. ž. ALMARKA, i. ž. zdrbn. mięsce na schowanie, szafa, skrzyk, der Schrank. Cz. almara, armara, almarka, armarka; Stow. almaria; Dalm.

ormar; Wég. almáriom, armarium; Kroac. i Bosn. ormár, ormaricz; Sław. ormar, omar; Karn. olmára, omára; Vind. ormar, omara, vomar, vomarizh; Łac. srzed. annarium, armaria, almaria; Franc. l'armoire; Hiszp. almarío, Hol. armaris, ammaris, almaris. u. p. Kleynoty w cudo-wnych almaryach rozłożone, Star. Dw. 27. Pism swiętych almarya. 1. Leop. lift S. Hier. 4. (schowanie 3. Leop.). Kramniki miaże w okoł olmarye w sobie. Star. Dw. 12. Siedzą sobie w kącie jako olmarye. Petr. Et. 77. (por. iak milosierdzie w mürku).

*ALMOMOR, u żydów, ftół przed ołtarzem, gdzie psalmy i himny spiewaią. Sk. Zyw. 1, 196. der Pfalmentich.

*ALMUZYA, yi. ž. koźuszk czyli futro popielicowe z kapucem. Krom. 651. Ein Billaichel mit einer Kapuge.

ALLOE niodm. n. ALOES, u. m. ALONA. y. ž. roślina od kilku gatunków, naypospolitszy aloes przeszty, aloe per-foliata. Kluk Dyke. Aloe. Hebr. חלך. Cz. aloe; Sor. 1. aloe; Roff. aloch, сабурb; Karn. lezijan; Krog. netvetsk morszki. n. p. Aloe, drzewo Jndyškie, agallochium, rayškie drzewo. Boter. 17.1. Urzęd. 517. Alchoł, Patatiesholz. Myrra, aloe i kassya wszytkie szaty twoje pachna. Bibl. Gd. Ps. 45, 9. Aloes teraz pospolicie czarną heloną, zowia. Budn. Prov. 7, 7. 2) Aloe, Alona, sok geły jaš. žywica, Allofsaft. Urzęd. 517. Kluk. Dyke. 1, 2b. Kto często pożywa aloe, to ieſt alony, soku iednego ziela zamorskiego, które zowią témże imieniem, zachowiew zdrowie. Sien. 191. Miłość między bracią podobna ieſt do aloesu, który roz tylko w ftó lat kwitnie. Zab. 5, 123. ALOESOWY, a. c. przm. z aloesu, lub iego się tyżary, Aloe = n. p. Krople aloesowe. Urzęd. Sieł. - Kośc. alokacyj; Roff. сабур-ныі, сабуровыі.

ALPHA, ALFA ob. Alfabet, oc. A.

ALPY, y. Gen. Alp lub Alpów, tylko w l. mn. właściwie gory oddzielają Wlochy od Niemiec i Francyi. Dyke. G. Wyr. G. die Alpen, das Alpengebietge. 2) przenośnie wszelkie gory wysokie, Kria. i Karn. planina. -- Alpes Sanocenses Poloniam ab Hungaria differminant. Długosz. Krey nasz od Krępaku i Wegierskich Alpów wszering = z wrożeń się rozciążął tryony. Psalmod. 25. (por. Tatry). Szli przez wiele Alp ognitych, przez łkały, wiszary. Przyb. Milt. 56. ALPEYCZYK, a. m. mieszkanie Alp, cin Alpenbewohnet; Karn. planinz. ALPEYSKI, a. ie. przm. Alpisch, Alpin; Karn. planinke.

ALSACYA. ALZACYA, yi. ž. prowincya Francuzka nadwěska, Stolica iéy Strasburg. Wyr. G. 504. Cisaß. ALSACKI, ALZACKI, ALSACYISKI, *OLSACKI, a. ie. przm. El-fašišk. Ziemia Alsacyiška. Gw. 444. Olsackie Xiazeta. Papr. Prz. A. 3. ALSACZYK, a. m. z Alsacyi rodowity, ein Cisaſer. -- w roźd. ž. ALSACZANKA, i. die Cisaſerinn.

*ALSIKIECZA, y. ž. gatunek sukna, eine Art Luch. Clo od wełensów Gdańskich. Alsikieczy - Vol. L. 4, 358.

ALSZBANT, ALCBANT, ALDZBANT, HALCBANT, HALZBANT, u. m. - zdrb. ALSZBANCIK, HALSBANCIK, a. HALSBANICZEK, czka. m. z Niem. das Halsband = część ubioru do przyozdobienia szyi służąca. Slow. hałje; Sor. 1. schivne reciżak, schivne wobwěsłek; Wind. halspand, ogerlin, ogerlenizh, ovratnjak, nagerliza; Kria. ogerlińa, golér, nagerline; Karn. nagerlina; Rag. argolgjaj; Dal, ovraticza; Roff. oжерěлe, ожерěлъце, ошěнник, складень, обнизд; Eccl. очěpě, убрусь, монисмо. n. p.

14

ALSZT ALTER.

Kosztowne owe alzbanty. Rey Zw. 58. Przez szyję wisał
iøy halzbant kamieńmi sadzony. Otw. Ow. 394. Halsbanty
na szychi wiełbłądów. Radz. Jud. 8, 21. (Kleynoły. Bibl.
Gd.) W alzbanty i lańcuchy ubierać się. Zbył. Zyw. A. 4, 5.
Na szyi lańcuszek z alszbancikiem. Rey Wiz. 55.

ALSZTUCH, ALSZTUK, HALSZTUK, a. m. HALSZTU-
CZEK zdrb. a. m. z Niem. das Halstuch: chułtka na szy-
ię, szyinica. Ern. 1102. krawat, opałka szyi, podwiążka
gardia. Vind. holsteh. Roff. rахмукъ, рахмучекъ,
косынка. косыночка; Croa. golerecz, rubecz; Rag.
avratak, mahramiza; Slac. marama na vrátu, pôsha. n. p.
Mocno szyje halsztukiem ściągali, aby się slusznieszemi
wydawał. Zab. 7, 155. Zdeym podwiążki, alszteczki.
Zab. 9, 75. Jěyck. ALSZTUKOWY, a, e. przm. Hals-
tuch: Roff. rахмушинъ, косыночны. *ALSZTYN,
u. m. z Niem. Halszkeine: kamieńie drogie, które kobiety
na szyi noszą: to co Alszbant. u. p. Ankry, szarpy, alszy-
ny. Hars. Sk. 519.

ALT, u. m. z Włosk. w muzyce: głos górny, wysoki, gó-
rogłóς, der Alt, die Altstimmte. Głowy dzielą się na basy,
tenory, alty i dyszkanty. Oſtror. Mysl. 44. (por. Altniſtka.)

ALTANA, y. ž. ALTANKA, i. ž. zdrb. 1., dach poziomy
na budynku, lub též izdebka wydana na dachu, der Al-
tan, der ſoller. 2., w ogrodach uſteł, mieysce ogrodzo-
ne do posiedzenia, chłodnik, das Luthhaus, Gartenhaus,
eine Luube. Altany w ogrodach murewane, ſtołarkie,
zpalerowe. Klut. Rostl. 1, 75. Skryla się do altany w ogro-
dzie. Tea. 52, b. 44. Altana z liścia přzed domem. Tea.
30, 5.- Boh. altan, altanck, yamlać, yawńica; Rag.
prozoriscie; Dal. sćinica, szumcienica; Cro. chardák;
Tur. cjardaak; Bosń. frasgják, migna, mignal; Roff.
меремb, меремокb.

ALTARYA, yi. ž. fundusz na oltarz, prebenda kościoła,
zapis na utrzymanie oltarza, die Altarbeknuna, Altar-
stiftung. Xiądź ten o altaryą swą klótniarz uſtawny. Wgg.
Org. 18. ALTARZYSTA, OŁTARZYSTA, y. m. kapłan
lub sługa kościołny pizy pewnym oltarzu, der Altarift.
Posyła pleban po altarzyſle. Wgg. Org. 5. Boh. oltarſk.

ALTECA, y. ž. z Włosk. ton wspaniły, przapył, wy-
niosłość, pańkość, die Heimat, Herrlichkeit. Przypatry-
wał się wszytkicy dwornéy altecy i armatom. Tword.
Wt. 55.

ALTEMBAS, u. m. materya iedwabna grubo tkana ze złotem.
Włod. (w Tureckim altyn znaczy złoto, a bas materyą)
edpowiada Francuzkiemu brocard. Cztr. Rgip. Paszk. Dz.
139. (por. Musubbas) ein seidner stark mit Gold
durchwebter Stoff. Złotogłowy, altembasy. Strijk 752.
Vol. L. 4, 81. W altembasie osnowa iedwabna, wątek
złoty; a w złotogłowie, wątek iedwabny, osnowa złota.
ALTEMBASOWY, a, e. przm. von Goldstoff. W nicdoſła-
tku i płocienne ryzy za altembasowe łoią. Pim. Kam. 110.

ALTERACYA, yi. ž. zmartwienie, zgryzota, smutek, der
Gram, das Härmen. u. p. Jedynie alteracya śmierć mu
przyśpieszyła.

ALTERKACYA, yi. ž. spór, sprzeczka, Streit, Streitig-
keit. Za Ludwika o poradłym długa alterkacya była.
Biel. 207.

ALTERNATA, y. ž. kolęy przemienienia się, przemiana,
odmiana, naprzemian, der Wechſel, die Abwechſelung,
Aenderung. W klasztorach ma bydź alternata, żeby raz

ALTER AMAN.

Polacy, a drugą razą Niemcy opaty byli obrani. Herb. St.
155. Czas zwykłe zdziałał alternaty, W świątyni nauk
dziś łoią warsztaty. Kras. Lis. 1, 51. Smieje się Popiel
w duchu z kota ſtraty; Wymyśla różne igrzyſk alternaty.
Kras. Mysz. 59.

ALTEROWAC SIE, zaim. niedk. ZALTEROWAC SIE, dok.
frasować się, martwić się, gryźć się, turbować się, trapić
się, ſich hārmen, grāmēn. n. p. O tych potwarzach wie-
dząc, naymaity się nie alterował. Sk. Zyw. 2, 453. Z ser-
cem trwożliwem i zalterowanem szła do kościoła. Paſt.
F. 176.

ALTINSTA, ALTYSTA, y. m. śpiewak do altu, altem
śpiewałyć, górnotony, děr Altrit.

ALUN, HALUN, u. m. gatunek soli ziemćy. Kluk. Kop.
1 95. der Alun. Łc. alumens; Gr. ἀλαμ; Boh. alaun,
ſimene, leſd. ALUNISTY, a, e. przm. obſity w alun,
peſen alunu, alaunbaitig, alaunreich. ALUNOWAC, al,
ieu. cz. niedk. alunem zaprawiać, mit Alaun verſchen,
anmachen. n. p. alunowanie wódki ięſt szkodliwe. AL-
NOWY, a, e. przm. t. i. z alunu, czyli alunu się tyczący,
u. p. alunowe góry, kamienie. Ład. H. N. 2. Boh. ſa-
mencowy.

ALWAR, a. m. Gramatyka łacińska Jezuity Emanuela Al-
wara, z któryby uczono w szkolach. Mon. 75, 127. die la-
teinische Grammatik des Alwar; so viel wie der Donat.
Z przycinkiem: Sama tylko z Alwara nabyła Łacina, Nie
uczyni dobrego dla oyczyzny syna. Zab. 10, 257. Zadnym
mi spoſcěbem alwar do głowy nie chciał wleźć. Kras. Pods.
2, 145. On się z Alwara uczyl; to znaczy co: tegi z niego
Łacinnik.

ALZBIETA, ob. Elżbieta.

A M.

AMADEY, herb. Orzeł biały bez ogona w złotę koronie,
w dziobie pierścień; pochodzi z Węggier. Kurop. 3, 4.
Wappen.

AMALGAMA nieodm. n. z Arabſk. mięszanina, zjednoczenie,
połączenie ciał w jedną masse, das Amalgama, die Vermi-
ſchung, eine innigst vermiſchte Maſſe. n. p. amalgama, któ-
rém się naciera poduszka przy machinie elektryczney.
AMALGAMACYA, yi. ž. czynność, działanie mięszania,
das Amalgamiren, das innigte Vereinigen. Amalgamacya t. i.
kruſzu iakiego z żywem srebrem takie pomięszanie, że
się w pły nnym ſtanie utrzymuie. Kluk Kop. 2, 508. 1, 541.
2. przen. wszelkie połączenie, zjednoczenie, pomięszanie,
jede Vermengung, Vereinigung. AMALGAMOWAC, al,
ieu. cz. niedk. mięszać, iednoczyć, amalgamiren, vermiſchen.

AMALIOWAC, al, ie, cz. niedk. z Franc. t. c. szmelce-
wać, emailliren. Tr.

AMANT, a. m. AMANCIK, a. m. zdrb. kochaiący, lubiacy
osobę iakową, kochanek, luby, der Liebhaber, der Ga-
lan. Vind. lublenik, lubesnik, lubi: Croa. drugi; Roff.
любовникъ. Sama amantów dziś odmiana bawi, Weſle
ſtateczna; wysza ilość z mody. Zcb. 15, 582. Poznań
to zaraz; czegoż amant nie obaczy? Hul. Ow. 115. Grze-
czny amancik. Tea. 28, 57. AMANTKA, i. ž. kochaią-
ca osobę jakową, kochanka, luba, die Geliebte. Vind.
lubiza, luba, lubleniza, lublenka; Roff. любовнича. n. p.
Officerom nigdy nie zbywa na amantkach. Tea. 15, 107.
(por. Amator, Amatorka).

AMAR - AMB.

AMARANT, u. m. (z Grec. ἀμαγαροτος nieświadcy) kwia-
tek, szarłat. Kluk Dyk. der Amarant, das Lainiendfjön.
Roff. Бархамникъ; Kroa. sznelyek. AMARANTOWY,
a, e. przm. n. p. kolor, który ieſt podobny do purpuro-
wego. Amarannten.

*AMARYKOWAC na co, ował, ie, niedk. (z łac. amarus) gozko narzekać, utykować, uſkarzać się, żalić się, białać, muſklagen, bittere Klagen fürgen. Olimpias amarykowała na Alexandra, że się szczycił synem Jowisza. Budn. Ap. 138. Na zepsucie kościełne sami dawno papieżnicy amarykuią. Teof. Zw. F. 4

AMATOR, a. m. lubiący rzecz lub przedmiot iakowy, cín
liebhaber von etwas. Roff. радитель, любитель, охо-
minskъ. n. p. amator polowania, muzyki. AMATOR-
KA, i. ž. lubiąca co, eine Liebhaberin von irgend etwas.
Roff. любительница, охопляша, радительница.

AMAZONKA, i. ž. eine Amazona. Amazonki za dawnych
czasów w Azyi niewłały waleczne, same swoim pań-
twem rządzące, mężczyne w swoim kraju nie cierpiałe.
Petr. Pol. 157. Z łukiem w rękach, z berdyszami i z tar-
czą Amazonki. Bardz. Tr. 250. Mialby bydź zwane
Mammazonki, a nie Amazoni, od piersi wytracony, bo
mamma piers po Grecku. Bich. H. 297. ły. ubiór kobie-
cy, źkładający się z kurtki młodzię i spodnicy zapinanę,
eine Amazona, ein Amazonenkeid. Lokay żał ićy całą
amazonkę. Tea. 43, c. 79. Wyb. Kul.

AMBAIE, iów. l. mn, z łac. ambages, - mary, urołenia,
przywidzenia, bałamuctwo. Grilten, Schwärmcreyen, Schi-
mären. Smieszne sobie w głowie uprządźie ambaie. Zabi.
Zbb. 100.

AMBARAS, u. m. z Franc. zawiklanie, trudność, pomie-
szanie, tarapaty, obertasy, zamota, Verlegenheit, Uage-
legenheit. Vind. Sapletenoſt, samotauka. n. p. Ambaras
komu sprawić; bydź w ambarasic. Uwolniła go z amba-
rasu. Niemc. Kr. 1, 141. AMBARASOWAC, ał, nie.
cz. niedk. zaambarasować, dok. ambarasu nabawić, zamo-
tać,pomieszać, zatrudnić, jemanden verlegen machen,
in Verlegenheit sehen. Ambarasowany, zaambarasowany,
zatrudniony, interesami zawięty, verlegen, beschäftigt.

AMBASSADOR, a. m. poseł wielki, ein Ambassadeur, Ge-
fandter vom ersten Tage. Karn. baxador, bashador.
AMBASSADOROWA, y. ž. żona ambassadora, des Ge-
fandten Gemablinn. AMBASSADA, AMBASSADOR-
STWO, urząd, godność ambassadora, die Würde des Ge-
fandten. (ob. Poselſtwo wielkie.) AMBASSADORSKI, a.
ie przm. należą do ambassadora, dem Gefandten geho-
rig oder ihn betreffend. (ob. Poselſki).

AMBICYA, yi. ž. - t. i. uczucie swoich zaszczytów, bądź
rzeczywistych, bądź przywidzianych, żądza czei, czeilu-
bość, sławolubość, sławolubłoſtwo, górnochciwość, Ami-
bition, Chrgefühl, Chrgediß, Chrgsucht, Chrbegierde, (por.
Buta, duma, pycha, hardość) Vind. zhaftishertnoſt, zha-
ſtishelnoſt; Roff. česłowołje, любочěstje, sławo-
люbje, sławołюбство; Kośc. любоначалje, wласпо-
любje, санолюбje. - Czei pragnienie. Sł. Dz. 901. Zą-
dza, pragnienie coraz większego wywyższenia. Kras. Zb.
1, 76. Skarbów doſatkiem w ambicyą, abo w pożądliwość
zbytnie chciwą na opanowanie Litwy się podniósł. Stryik.
619. Gdy się hardém skrzydlem aż pod niebo wzbiła, że
siecć nie chce, paſdź musi, głupia ambicya. Pot. Arg.

AMBO - AMEL.

15

31. W młodzieńu ambicyą więcej sprawisz, niż suro-
wością. - Szlachetna ambicya każdemu potrzebna. - AM-
BICYANT, a. m. człowiek ambitny, wywyższenia pra-
gnący, łapicześć. Petr. ein Chrbegieriger, Chrsſchügtiger.
Tronu się przez woyny ambicyanci dobiiął. Uſtrz. Troj.
55. Roff. санолюбец, честолюбецъ; Kośc. перв-
стволюбецъ, первенстволюбецъ. AMBIT, u. m.
1., to właśnie co ambicya, Chrbegierde, n. p. Móy am-
bit był, bydź godnym tronu. Min. R. 1, 17. Daleki ie-
fem od ambitu tego. Zab. 5. 384. §. przeſtarzał,
w znaczeniu właściwem z Łacińskiego ambire, obwód,
zabudowanie ze słupów, obchód, krużganek na około do-
mu, der Scaulengang um ein Gebäude herum. Ambit, kruż-
ganek do kola, peridromos. Chmiel. I, 78. Zbudował
cztery ambity, ku przechadźce między słupy. Leop. 3.
Reg. 7. 2. (Kośc. кругостолни, perſiſtum). §.
przeſta. obiecie, rozciągłoć, rozległość, obwód, obiąt,
der Umſang, die Strede, die Ausdehnung. Słep wysoki
dosyć był w ambicie przeſtronny. Pot. Arg. 282. Caly
miałał ambit okoli parkany. Tward. W. D. 2, 254. Am-
BITNOSC ob. Ambicya. AMBITNY, a. e. przm. po
wiekszey części na żłą stron; za sławą się ubiegający,
czyli wieć pragnący, sławolubny, chcejeńig, chryſutka,
chrbegierig. Vind. zhaſtishelen, zhaſtishelen; Sław. po-
nosit; Roff. любочествы, че-мо-лобивны, че-
ме-лобивны, славолюбны. Kośc. любочествы,
слахоемовны. n. p. (O narodzie ambity, ezegeż-
ty chcesz przecię? Tego? żeby wieść wszędy gadała po
šwiecie... Przyb. Luz. 140. Ambitym bydź, ambicya
się unosić; Eccl. любочествоватися, любочес-
było.

AMBONA, y. ž. AMBONKA, i. ž. zdib. *AMBON, u.
m. (z Greek. ἀμβών pagórek, mieſces wywyższone, pó-
žniły katedra) mieſces w kościele wywyższone, z któ-
rego mowy czyli kazania miewaią, kazalnica, die Kanzeł,
der Predigtslußl; Eccl. ambonb, Roff. проповѣдали-
że; Kroa. prodekalniza; Sor. 2. prótſtarna; Sław. pridi-
kaonica; Karn. prishněza, besednische, lisher; Vind. pre-
dikalniza, lisher, predishniza, kanzel, kanzel, kanzlia;
Sław. Kazatelnica, Kazatedelnica. n. p. Każe nasz Xiądz
z ambony ładnie, Ale cóż? kiedy nie żyje przykładnie!
Pot. Pocz. 572. Zegl. Ad. 282. Obracał się trzykroć koło
ambonu. Sł. Persp. 5. 2. žartem, gatunek poiazdu,
im Scherz, ein Wagen (por. korab). A to nie nasza am-
bonka; to iakiſ osobliwy rydwan. Tea. 19, 7.

AMBRA, y. ž. z Arab. lekka przyjemnie pachnaja ziemna
žywica. Kl. Kór. I, 216. Sien. 562. das Ambra, der Am-
ber. § ambra druga, sok zsiłdy, kleiowi, albo żywicy
podobny. Cn. liquidambar Linn. ein dicker harziger Saft.

AMBROZY, ego. m. im. właśc. sławny doktor kościelny,
Ambroſiuss. z chłopska: Jamroz. - Piesń Ambrożego: To
Deum, der Ambroſianische Lobacſang.

AMBROZYA, yi. ž. z Grec. ἀμβροσία nieśmiertelność, t.i.
pokarm nieśmiertelnych, pokarm bogów. Kras. Zb. Am-
broſia, Götterspeise: nieśmiertelnik, że nadawa nieśmi-
telności. Orw. Ow. 587. (por. Bezśmiertelnik). AM-
BROZYOWY, a.e. przm. z ambrozyi, czyli zapachu na-
der przyiernego, ambroſſch, n. p. Ambrozyową z siebie
noc wyziały chmury. Przyb. Mil. 164.

AMELKA, AMELIKA, i. ž. puszka, torba, kaleta, eine

16

AME - AMNE.

Buchse, ein Beutel, eine Tasche. Po lity sięga do amel-
ki. Pot. Arg. 722.

AMEN. nieprzyp. z Hebr. 128N. We wszytkich właśnie ię-
zykach używane. - Slowo żydowskie osobliwe, albowiem
zamyka w sobie i wime i nadzieję. Herb. N. F. 5. b.
W kościeli powszechnym zamyka modlitwy. Oycowie SS.
rozmaicze go wykładają, jedni: niech się źanie; drudzy:
prowadziwie;过大órz. wiernie. Karnk. Ktch. 449.
Groch. W. 20. 2.; przeno. chtacę wyrazic pewność, n. p.
mogę cię upewnić, że iak amen w paciznzu (lub w ko-
ściele, I tak to prawda. Teo. 51, 59. To tak pewna, iak
amen w paciznu. ib. 25, 75. 5., konie: zakończenie, rze-
czy iakowcy, das Ende, die Verbindung. Nie iuż amen.
Cn. Ad. 8. (ieszcze nie po wszytkiń, ieszcze kłamka
nie zapadła, ieszcześmy nie za zorg. Teraz iuż amen:
iuż koniec, iuż się falo. § powiedz amen - zezwól inż.
niech tak będzie, zrob koniec. Off. Wyr. gieb deine Ein-
mülligung.

AMERNA ob. Hamernia.

ABERYKA, i. ž. czwarta część światła, od Ameryka We-
spucyusza nazwana; nowy świat; Jndya zachodnia, Amer-
tifa. AMERYKANSKI, a, ie, *AMERYCKI, a, ie,
przm.Kmit. Spit. C. 5. b. z Ameryki, Ameryki się ty-za-
ka, aus Amerika, Amerikanisł n. p. woyna Amerykańka;
Czerwiec Amerykański. AMERYKANCZYK, AMERY-
KANIN, a. m. rodem z Ameryki, ein Amerikaner. Staw
Amerikan; Karn. Amerikanar; Roff. Amerikanецьb.
w rodz. ž. AMERYKANKA, i. eine Amerikanerin.

AMETYST, u. z Greck. kleynot wieloboczny, czasem ko-
itkowy, przęzroczyfty, różnego fioletowego koloru. Kl.
Kop. 2, 58. der Amethyst. AMETYSTOWY, a, e. przm.
t.i. z Ametyftu, u. p. ametyftowa tabakierka.

AMFIBIUM. Gwap. 698. Ziemnowód, wodnoziemne zwie-
rze, ein Amphibion, ein beidlebiges Thier, ein Landwas-
fertbier.

AMFITEATR, u. m. mieysce widowisk, u. p. amfiteatr
szczwalny, das Amphibienteer, ein Gebäude mit reihenwei-
sen Siren für das Publicum. Karn. fiscalische.

AMIANT, u m. (z Greck. ἀμαγγοτος: czyfty) kamień z ni-
tok niby złoony, które na półtło wyrobić można, nie-
skazitelne od ognia i owszem się przeczyszczaiące; ten
zóryny albo ziemny. Kl. Kop. 2, 66. der Amtiant, der
Bergsklach, Steinflachs. Dla swę własności amiant na-
zwano asheftem (Grec. ασβεστος: niepodległy spale-
nio), lecz nowi Fizcy rozrożniają słusznie asheft od
amiantu. ob. asheft. Roff. amiantb, кудelsi гор-
na.

AMIDON, u. m. z Franc. T. część kleiowata w roślinach,
der Kleberstoff. Każda roślina, a w szczególności mówią-
keż z iarno zboża, każdy owoc, ma w sobie cukier, gu-
mę, i amidon czyli część kleiowatą. Os. Fiz. 1, 265.
Amidon wciąża w siebie wodoczyn, z nim łącząc się po-
większa się, kielek wypuszcza. tamże.

AMINEK, nka. m. Łac. ammium, kminek. Włod. kmin
biały. Dudz. 55. weißer Kümmel. Polski kminek, poda-
minek. Syr. 445. Amaney.

AMIRAŁ ob. Admiral.

AMNESTYA, yi ž. (z Grec. αμνήστια: niepamiętanie) za-
pomnienie, puszczenie w niepamięć iakowcy urazy, prze-
baczenie. Kras. Zb. Vol. L. 2, 1659. die Amnestie, die

AMO ANAŁ.

Vergessenheit des erlittenen und angethanen Unrecht
Koſć. amnисніпія; Roff. непамятовість.

AMOMEK, mku. m. rodzay roślinny, należący do korzeni
kuchennych; gatunki iego są: imbier, kordamoma, ray-
skie ziarno. Kl. Dyke. 1, 29. die Aionie. Lac. anomum.
AMONEK, nku. m. Sion amonum Linn. das Amièmlein.

AMONIAK, u. m. Łac. ammoniacum, chrościna Alrykań-
ska, zapaliczce odobna, w gorąca płyńą a żywicą zda-
tną do lekarstw. Syr. 216. das Amoniał. AMONIAKO-
WY, AMONIACKI, a, ie przm. z amonialu, lub się go
tyzący, n. p. Amoniakowe drzewko. Syr. 216. amonia-
cka sól; Amoniał, Amoniałak: Salz.

AMOR, a. m. AMOREK, rka. zdrb. z Łac. bożeł milości,
Kupido, milostek; der Amor, der Litschert. Cz. Milek;
Karn. Ludzisk, Serzlech; n. p. O iaknym ci rad Amorku
dziewał. Gdybyś kochankę do mnie nakierował. Zab. 9,
97. Urb. Amory w li. mn. znaczy to co kochanie, milo-
łki, n. p. Łatwo każdy twoje amory pozuaie, die Lieb-
schaften, das Verliebtseyn. AMORACKI, a, ie. przm. ty-
czący się milości, milosny, den Amor, die Liebe betreffnd,
Lebés. Panny lifów amonarskich nuchay się kają. Bals.
Kaz. 1, 54.

AMPLIPIKATOR, a. m. powiększyciel, przesadziciel, der
Uebertreiber, w rodz. ž. AMPLIPIKATORKA, i. n. p.
Oratorki obſite, wyborne ampliſkatori, w obrocie ięzy-
ka nieprzegadane. Mon. 72, 422.

AMPLOIOWAC, ob. Uiząd.

AMPULKA, i. ž. Łac. simpulura 1., znaczenie dżbana,
czyli bani oleiowcy Mać. teraz nie uzywane, ein Krieg
Dehlftrug. 2. przy mszy nalewaczka, czyli naczynie nie
wielkie z wodą i z winem, nalewaczka do kielicha. Cn. -
S. Remigiuszowi gołębica do chrzcielnicy ampulkę z krzy-
żemem przyniosła. Sł. Zyw. 2, 226. das h. Dehſtaſchlein
in Rheimis. Order S. ampulki. Wyrw. G. 333. Boh. bam-
bule, bambulka; Hung. ompolna; Rag. goſtariza, Dal.
vichya.

AMRA, ob. żydowska smola.

AMULET, u. m. lekarłwo, czyli śrzodek sympatetyczny,
przeciwko chorobom, czarom, i noszenie onegoż na szyi,
lub piersiach. Kl. Roſł. 2, 276. (por. Talisman) ein
Amulet, Anbängsel. Eccl. Iadонка, хранилище, хра-
ниelań, науwy, визала.

AMUNICYA, yi. ž. wszelkie potrzeby woienne, należące do
usłużenia artyleryi. Jak. Art. 5, 290. Papr. Wég. 1, 250.

A. N.

*ANA, (z Greck. ἀνα) pismo aptekarſkie znaczące:
tyleż. Cn. zu, z. B. zu drei Unzen. Boh. an, ana, ano,
qui, quae, quod.

ANABAPTISTA ob. Nowochrzezenie.

ANACHORETA, ob. Pufelnik.

ANAFORA, y. ž. z Grec. figura krasomowSKa, powtarza-
nie słowa iakowego dla tém większøy dobitności; die
Anapher. Slov. predopacilka.

ANALIZOWAC, ał. wie. cz. niedk. (żrzódłosłów ieſt Grecki
ἀναλυσις rozwięzywanie, rozkladanie, rozbiór) rozbie-
rac, rozkładać na części, wyszczególnić, zetlegen, in
Bestandtheile auſłoten. n. p. wodę łatwiey analizować, ni-
żeli ią robić czyli źkładać. Os. Fiz. 1, 503. ANALITY-
CZNY,

ANAL. ANDR.

CZNY, a, e. *przm. t. i. rozbiorowy, n. p. sposób anali-
tyczny poſtępuie od szczęłowych do powszechnych rzeczy,
analytſch, zęglieſend. Do porządnego poznawania rze-
czy, dwa są sposoby, zbiórowy i rozbiorowy, (methodus
synthetica & analytica). *Kopcz. Gr. 2, 2.*

ANALOGIA, ii. ż. z Greek. ἀναλογια: równość, ἀστονεκ, podobność, ποδομή, ἀστοσύνη, die Analogie, Mechanikkeit. Eccl. вословіе, сходство. n. p. Analogia czyli owa przydatność, iaka między pokarmem matki i konſtytucyą ciała dziećinnego zachodzi. *Mon. 69, 1015.*

Przez podobność, czyli analogią przekonać się. *Kopcz. Gr. 3, 22.*

ANALOGICZNY, a, e. *przm. ANALOGI-
CZNIE, przst. podobny, odpowiadający, zgodny, aso-
wny, analogiſch, chynliſch. Eccl. возловівні, возловівнѣ.

ANANAS, u. m. bromelia Linn. owoc wyborny, u nas tylko w oranżeryach; sok iego obity, winny, przednieICHANNY. Kl. Dyk. 1, 82. die Ananas, der Königspapfel. Roff. ananacb. ANANASOWY, a, e. z ananasu, lub do niego podobny, von Ananas, Ananasz. n. p. Lody ananasowe. *Tea. 59, 8.* Zapach ananasowy t. i. podobny do rzeczywistego zapachu z ananasów.

ANARCHIA, ii. ż. Kras. Zb. z Greek. bezrząd, bezrządz-
two, nierząd, nielad, nieswór, die Anarchie, Regierung-
loſigkeit. ANARCHICZNY, a, e, bezrządny, bezładu,
niesworny, anarchoiſch, regierungsgott.

ANATEMA z Greek. ob. Κλίτω Koσκιλη. ANATEMA-
ΤΥΖΟΜΑ, af. uie. cz. niedk. kłtųw vncuć, wyklinac,
in den Kirchubann thun. Kacerze sądzil i anatemałyzowal
papież. Sk. Kaz. 64.

ANATOMIA, ii. ż. z Grec. ἀνατομή, rozsiekanie, rozbiór
kunsztowne rozbieranie ciał zwierzęcych, osobliwie
ludzkich. Kirch. Anat. 1. rozectorkowanie, die Anatomie,
Zergliederungskunft. Roff. mруопазъяптеbь. Anatomia,
rozsiek ciała ludzkiego. *Kopcz. Ukt. 152.*
ANATOMI-
CZNY, a, e, do anotomii, należący, rozsiecny. Roff.
мруопазъяптеbь. ANATOMIČNIE, przst. n. p.
uważańe głos anatomicznie. *Kopcz. Gr. 3, 11.*
ANA-
TOMIK, a. m. rozsickacz, rozbieracz sztuczyce ciał zwie-
rzegych, der Anatomifer, Zergliederer. Roff. mруопо-
разъяптеbь. n. p. Narzędzia głosu anatomicy przełada-
jar... *Kopcz. Gr. 5, 10.*
ANATOMIZOWAC, af. uie.
cz. niedk. ciało czyli trupa zwierzęcego na części rozbie-
rać, rozectorkować, anatomiren, zergliedertn.

ANATY, ANNATY, ów. I. mn. z łac. oplaty od beneficytów
duchowych do Rzymu. Sfrz. Pr. P. 2, 20. Vol. L. 1,
585. i 2, 1602. Teof. Zw. D. 2. die Annaten, die Zahlung
nach Rom von der erhaltenen Pfrunde.

ANCIA ob. Anna.

ANCUTA, y. ż. *herb.* Wyrychtowana do góry źtrała; po prawy źtronie gwiazda, po lewý niepełny; z Inflant. Nies. I. Kurop. 3, 4. ein Wappen. 2., imię familii, ein Familienname.

ANDEGAWSKI, a, ie: d'Anjou, von Anjou in Frankreich.
n. p. Ludwik Andegawski. Off. Wyr. Wina Andegawskie.
Wyrw. G. 519.

ANDRONY, ów. I. mn. baśnie, bayki, plotki, powieści bez
szyku, bez ładu, baianie, Geschwab, Maßbringen, dummes
Seug. n. p. Mał wszyſtko za faſſz, wszyſtko za androny.
Min. Ryt. 2, 154. Co mi prawisz za androny? Zabt. Amf.
65. Do czegoż to ty pieciesz te androny? Zab. 15,128.
Tom 1.

ANDR. - ANGIEL.

17

Wſtydzałabym się nie tylko wieść, ale sułuchał nawet
takich andronów. *Tea. 26, 42.*

ANDROT, u. m. gatunek ciaſta opłatkowego, które w formach
żelaznych, umyślnie do tego zrobionych, pieką. *Wiel. Kuch.*
595. ein Kuchen, dünn wie eine Oblate, ein Waffelkuchen.
Słow. Pogaćik; Weg. pogátsa; Bosn. kruſtulicch, ſkanatića;
Croa. núdlin. ANDROTNIK, a, m. piekarz androtów.
Cr. Th. 589. i forma do pieczenia ich. der Waffel-
kaſcer, und das Waffeleifen.

*ANDRYKUŁY, ów. I. mn. t. c. baśnie, androny, Geschwab,
Maßbringen. By apoſtoli znowu zmartwychwſtali, rzekliby,
iże andrykuly baią. *Wad. Dan. 265.*

ANDRZEY, eia. imię mżkie. zwyczayliey Jędrzey. *Dudz. 17.*
Andrzeją Zamoyskiego uklad prawa.

ANDZAR, ANDZIAR, HANDZIAR, CHANDZIAR, u. m.
nóž Turecki, bułat, puinal, ein Türtisches Meſſt, eine Art
Dolch. Tur. khansjar; Maurir. chensgher; Croa. hangyar,
kratki mech; Weg. handsár, hanxar; Dabn. hao har, han-
schar, hangyaricż; Rag. i Bośn. hangár, hangárich; Kern.
hánshár. n. p. Sultanna: nosi zawsze za pasem handziar
albo puginal. Kłok. Tur. 91. Dobywa Chandzaru. t. 90.
Husarz z andzarem za pasem. Kchw. 51. Junak. Turſki
andzar za pasem. Pot. Jow. 50. W brzuchu ſmiertelne
poczuwszy andzary, Oczy murzy. Pot. Arg. 297. (por.
Gandziar).

ANETKA. ob. Anna.

ANEYZ. ob. Anglez.

ANGARYA. yi. ż. angary, słowo Perſkie sercith (pań-
szeczyna) znaczące, potym wzięło za obowiązek przewo-
żenia broni, sukien i sprzętów panuiącego. Czac. Pr. 1, 63.
Posługi czyli służby, angariae, perangariae. Nar. hift.
2, 258. Powinności wożenia liftoł przez boiarów. Czac.
Pr. 1, 64. Tienſtubren, Divnſtreisen, Hoffuhrn. Ludwik
iał ciężkie pobory na poddanych ułanowić, i angaryje nie-
małe na nich wnosić. Biel. 554. Dobra duchowne od
wszelkich ciężarów, podatków i angaryi wolne. Star. Ref.
119. - §. Wszelkiego rodzaju uciſk od panuiącego. Czac.
Rpk. jede Bedrückung durch den Oberherrn. Kożdy uciſk
chlopa, nazywa się w ięzyku prawniczym angaryzacya.
Czac. Pr. 1, 64.

ANGIELA, i. ż. zdrb. ANIELKA, ANGIELECZKA, ANIE-
LUSIA, i. imię kobiece, ein Wbetname Angeliſa. Angiela,
ſłużača iego. *Tea. 22. b. 2.* Angieleczka wiele ma nauki.
*Tea. 28, 21.* Pamietasz go Anielusin. *r. 28. 19.*

ANGIELCZYK, ANGLIK, a. m. ANGLICZEK, ANGLI-
CZYCZEK, czka. zdrb. rodem z Anglii, ein Engelländer. Boh.
Englićan; Karn. Englendar; Kria. Anglianecz, Englez,
Engel, Inglęz, Inglis; Staw. Inglęz; Roff. glaichanb.
n. p. Anglik wielkomysłny. Zab. 5, 519. Widziałem An-
glicyeczka który – – Sien. 545. y. służacy zwłaszcza do
koni, z Angielſka ubrany. 2) Koń Angielſki, t. i. z Anglii,
albo z ogonem przyciętym czyli angliżowanym. ein Engli-
fches Pferd, ein Engelländer. Angieleczyki moie, to cudne
koniki. *Tea. 7, c. 28.* ANGIELKA, i. z, kobieta rodem
z Anglii, die Engelländerinn. Roff. agallachanka. Podobała
mu się grzeczność francuzek, białość angielek. *Mon. 73, 218.*
ANGIELSKI, a, ie. *ANGLIYSKI, z Anglii, do Anglii na-
leżacy, engelländiſch, engliſch. Boh. engliſch, angliſch*; Stav.
angjeoſki; Roff, agalički, agaliński. n. p. Cyna Ang-
gielſka, węgle kamienne Angielſkie, sól Angielſka, sukuo

3

18

ANGI - ANIEL.

ANIEL - ANIOŁ.

Angielskie. Wyrw. G. 416. Piwo Angielskie. *Syr.* 947. Fraczek Angielski. *Tea.* 2, 4. Węzeł Angielski. *Jak. Art.* 2, 44. Król Angliyfski. *Stryik. Tur.* F. 3. ANGIELSZCZYZNA, y. z. imię zbiorowe - wszyftko cokolwiek ieft Angielskiego, iako to ięzyk, mody, materye, roboty, das Englische, als Sprache, Moden, Arbeiten, Zeuge.

ANGINA ob. Zapalenie gardła. Krup. 5, 427.

ANGIOŁ ob. Anioł.

*ANGISTERKA, i. ż. Flaszeczka, małe naczynie, ein Flaschchen. Wzięła angifterkę wody i wybrała się w drogę. Tward. Pas. 48.

ANGLEZ, *ANEYZ, a. m. taniec Angielski, eine Angloise, ein Englischer Tanz. Tak wartki, iż na końcu spilki aneyza wywiać potrafi. *Tea.* 28, b. 9. Lepiøy Angleza tańczy niż menweta.

ANGLIA, ii. ż. ziemia Angielska, Engelland. Sław. Anglia, Inglefska, Roff. англія; Wég. Anglia; Kroa. Anglianszka zemlya, Engelszka zemlya; Wind. anglianska, angelska deshła; Bośn. Inghilterra. n. p. Anglia od Angłów; ze Szkoczą zowie się Wielką Brytannią. Wyrw. G. 395. Pochod. Anglik, Angielczyk, Angielka, Angielski, Angliżować, Anglomania, Angielszczyzna.

*ANGLICZKI, ów. l. mn. zdrb. Kotwiczki, kotewki żelazne. *Cn. Th.* 510. (z Niemiec. *Angeln.*, *Jufusangeln*.)

ANGLICZYK, ANGLIK ob. Angielczyk. ANGLIZOWAC. cz. niedh. na tryb Angielski przerabiać, angliſiren, englanbern. Naypowszechnié zaś używane, mowiąc o ucinaniu ogona koniom, Anglizowanie koni, konie angliżowane. Kl. Zw. 1, 176. *Tea*, 1, b. 69. żartem Wąsik angliżowany *Tea*. 15. C. (przycięty). ANGLOMANIA, ii. ż. zhybyteczne, przesadne, szalone naśladownictwo angielszczyzny, die Anglomanie, Engländerſucht.

ANGOLA, i. ż. Króleftost Afryki, Dykcy. G. das Reich Angora. ANGOLANIE mieszkańce tego kraju. ANGOLANSKI, ANGOLSKI, a, ie, z Angoli pochodzący, von Angora. n. p. Król Angolanski mieszka na górze ſkaliftøy. Dyk. G. Koziol Angolſki podobny do pospolitego, ma włos bardzo piękny. *Zool.* 364. *die Angoraziege.*

*ANGUL, u. m. z łac. w Matematyce kąt, węgiel. Sols. G. 1. der Minkel. Tryanguł ob. Troykat.

ANI, Spóyn. 1) nawet nie, wcale nie, auch nicht einmal, selbst nicht einmal, sogar nicht einmal. Cz. ani; Stow. ani; Sor. I. ani, ani; Wind. ni, ne; Kria. ni, niti; Bośn. ni, ne, ni, nitje; Roff. нижè; Łac. ne, nec, neque. n. p. Niemaiąc aní chleba, udali się na modliutwę. Sk. Zyw. 2, 352. b. On ani myśli o tym. Groch. W. 251. Litwy czternałe tysięcy poległo, z naszych żaden ani był ranion. *Papr. Ryc.* O tym ani wątpić. Kopcz. Ukl. 18. Prawdać, że złota przodkowie nie mieli; A małobym nie rzekł, że go ani chcieli. *Star. Vot.B.5.b.* - *Cum Gen. Precz ztąd! ani przyſtepu! precz gminie swiatowy. Zab.* 11, 413. 2) ani -ani: ni - ni: nie - nie, weder - noch. Sław. i Wind. ni - ni; Sor. 2. danij - danij. n. p. Ani poganin, ani chrześcianin. *Biel.* 154. Pokarmy mierne, ani bardzo podłe, ani bardzo drogłe; śrzedkiem szedł, ani na tę, ani na owę łronę ſklaniając się. Sk. Zyw. 2, 150. Ani tu, ani tam: nigdzie. - Ani ztąd, ani z owań: z nikąd: z żadney łrony. §. Ani -ani nie: ni - ni, weder noch auć. Zył ieszcze, ale ani się ruszyć, ani mówić nie mógl. Perz. Cyr. 1, 85.

ANIELKA ob. Angiela.

ANIELSKI. *ANGIELSKI, a, ie, *Anielny, a, e, Chodk. Koſt. 66. z od aniołów, aniołów się tyczący, lub od nich pochodzący. englisch, von Engeln. Roff. anheloob, anhrebskii; Kośc. arrlackii; Wind. angelski; Karn. angelske; Kria. angelszki; Wég. angyali; Rag. anghjelski, anghjeoſki; Dal. angyeoszki; Cz. angličny, engličny, angelskij, andelskij; Stow. andelski. n. p. Anielſkie pozdrowienie, zdrowaś Marya. *Bibl. Gd. Łu.* 1, 28. anielſkie nawiedzenie. §. przen. t. s. święty, niebieſki, aniołom podobny, doſkonały, szczęśliwy, przeſliczny; englisch, heilig, himmlisch, vollkommen, glückſelig, paradieſch, an Güte ganz besonders ausgezeichnet. Kośc. равноангельblich. n. p. niewinność anielſka. Mon. 65, 99. Zywot anielſki wieśdź lub odprawować. Sk. Dz. 214, i 542. Po anielſku w ludzkiem ciele żyła. Groch. W. 573. Doktór anielſki Tomasz z Akwinu, Sk. Zyw. 1, 148. Pim. Kam. 175. Boh. Diab. 2, 1. Poznał warkocz złoty Choć zdaleka i one Angielskie przymioty. P. Kchn, Orl. 1, 5. Angielskie piękności. t. 1, 19. Nie anielſkież to życie! *Tea.* 29, 10. §. Botan. Anielſki trank, roślina, arnica, Engeltranf, Lucianskraut, Waldblume. *Syr.* 825. Kl. Dyk. 1, 49.

ANIMALIZĄCYA, yi. ż. zamiana cząſtek roſlinnych w zwierzęce. N. Pam. 6, 318. przezwierzęcenie, die Animalisation, die Verwandlung der vegetabilischen Körper oder Theile in thierische, die Verthierung.

ANIMELA, i. ż. mleczko cielęce. Wiel. Kuch. 596. das Bröſchen, das Kalbsbröſchen. 2) Klapka w pompie. Tr. die Klappe in der Pumpe.

ANIMOWAC, ał, ie. cz. niedh. zachęcać, pobudzać, poduśczać, zagrzewać, aufmuntern, Muth einschßen, Muth einsprechen. Brata gniewy podpala, na bóy animuie Domowy, do którego iuż chęć w sobie czuie. Bard. Luk. 25. Gwag. 169. i ANIMOZYA, yi. z. sierdzitość, gniewliwa, zapalczywa gorliwość, das Aufgebrachtseßu, der aufgebrachte Unwille. Przeciwko duchownym dziś tak silna powitaie animozya. Kołt. lift. 1, 135. ANIMUSZ, u. m. 1) umysł, sposób myślenia, das Gemuth, die Gesinnung, der Geist. n. p. Lech był serca wielkiego, animusz wspaniałego. Gwag. 16. Wspaniałość albo animusz przyſtoyny. Fr. prz. 12. Animusze mieszkie i ſtatek roſkoszami ginie. Warg. Cez. 44. Córka Katonowa nie była animuszu niewieśkiego. Warg. Wal. 78. Biedy czynią animusz zniżony Bard. Tr. 217. Wielki i wspaniały animusz w uſiſkach nie uſtaie. Petr. Ek. 17. 2) odwaga, mąztwo, śmiałość, Muth, Kühnheit. Mały wzroſtem animuszu naſtawia. Pot. Jow. 188. Bolesław od wysokiego animuszu śmiały na nazwany. Gwag. 36. Bogday to panegiryk nadęty w arkuszach, Co o wieczono - pamiętnych pisze animuszach. Kras. Li. 2, 28. (t. i. czynach mąztwa). Wielki animusz, a intrata mała. Min. Ryt. i, 209. (t. c. buczno a w pięty zimno). 3) Gniiew, chrapka, chrap na kogo, zawziętość, der Groll, die Erbitterung. Mieć animusz na kogo. Tr. *ANIMUSZNY, a, e. śmiały, wyniosły, muthig, verwegen. Despota swe posłuszne a ubogie poddane, niżli animuszne widzić wolał. Tward. W. D. 2, 244. Złożyli z serca dumy animuszne. Auszp. 43. *ANIMUSZOWATY, a, e. nadęty, dumny, eingebildet, aufsgeblasen, ſtolz. Animuszowata ſtarożytność: Szczyć się ty ſtarożytną przodków twych przysługą. Kchw. Fr. 2.*

ANIOŁ, *ANGIOŁ, a. m. ANIOŁEK, łka. zdrb. ANIOŁECZEK, czka zdrb. z Grech. ἀγγελος

ANIOL - *ANIWER.

ANIWE - *ANO.

19

<table><thead><tr><th>RADIC:</th><th></th><th></th></tr></thead><tbody><tr><td>- γγ</td><td>λ</td><td>posłaniec. Nazwiško to duchów niebieškich</td></tr><tr><td>- ng</td><td>l</td><td>w pišmie, znaczy posłańca. Kras. Zb.</td></tr><tr><td>- ni</td><td>l</td><td>der Engel, das Engelchen. Łac. angelus;</td></tr><tr><td>- nj</td><td>u</td><td>kosc. arreab, arreab; Roff. ahreab: Kroa.</td></tr><tr><td>- ng</td><td>eo</td><td>angel; Karn. angel, angelzhek; Vind. angel, angelz, anjauz, anjavuz; Wegg. angyal;</td></tr><tr><td>- ng</td><td>–</td><td>Bošn. anghjel, anghjejo; Rag. anghjeo; Dal. angeo; Fran. ange; Cz. Angel, Andel, Angeteſſel, Andiſſek; Stow. Andel; Sor. 2. Janžel; Sor. 1. Jandjel.- n. p. Oto ia posłe angioła, to ieſt, posła swego. 1. Leop. Mal. 5, 1.</td></tr><tr><td>- nd</td><td>l</td><td></td></tr><tr><td>J- ndż</td><td>l</td><td>1. Leop. Num. 22. Aniołów pismo S. zowie mocarzami i zaſtepem Pańſkim. Karnk. Ktch. 20. Kroa. angelsztwo; Dalm. angyeosztwo. (por. Bóg zaſtepów). Dwanaſcie ciem angiotów. 1. Leop. Mat. 26, 53. (ob. ćma). Złotemi piórmi odziani duchowie, Gdzieſcie odeszli preſcy aniołowie. Groch. W. 356. Aniołów klassy, władzy, pańſtwa, mocarſtwa, i. t. d. Eccl. vacsmi, rocnodacimiſc. ob. Archaniot, Cherubin, Serafin. §. Zły anioł, czarny anioł- czart, wróg, szatan, djaboł, bies, der bóſe Engel, der Teuſel. Kościot Laterańcki zły anioł na ziemię obalit. Sk. Dz. 854. §. Anioł ſtróż, duch ſtrzegący, towarzyszący; lub tež człowiek który przy wszelkiy okotyńczności obrońcą i zasłoną się właſnie ſtia; der Schubtenangel, der Befchüſer, der Führer, Begleiter. Roff. anreab: Kockровнинеаб, хранининеаб; Wind. angel varih, ajnauz varia, obvarni angelz, n. p. Bezwłtydnie się obnażając, za pomijnasz na usznowanie dla anioła ſtróż, który ieſt wszędzie przy tobie. - Anioł ſtróż odprowadza po śmierci duszę na mieysce iedy przeznaczone. - Melinda aniolem ſtróżem dla nich była. Chod. Koſt, 184. Już go inszym niechce nazywać imieniem, Tylko aniolem ſtróżem i swojem zwabieniem. Morszt. 162 Będziesz moim przewodnikiem, wybawicielem, aniolem ſtróżem. Tea. 20, 24. (Roff. день moeroγ anrega: imieniny. por. patron). Zartem, anioł ſtróż t. c. wartownik, przyboznik nieodſteńny, w złem rozumieniu, chodzący iak cień za osobą, jemandes Wachder, Beobachter, Aufpaffer. Po miąſtach gdzie niegdie w piaſkkiy mowie žabotliwie, ſtróżów mieyſkich, pachulków urzędowych (Polizeybediente), aniołkami zwano. Off. Wyr. §. Przymawiając na doſkonałość, piękność i. t. d. anielską, Anſpielungen auf die Vollkommenheiten der Engel. Anioł, nie człowiek. Birk. Sk. B. 4. b. Pawła Galaty przylieli iako anioła bożego. Sk. Dz. 39. Paſterka nadobna iak anioł. Tea. 54, c. D. z. Jak aniołeczek śpiewa. Kołak. Wiek. B. 1. §. Anioł, Aniołek: układny, miły, słodki; i ztąd pieszącze: aniołku! aniołeczku! - moje serce! rybko! moja duszo! liebreich, hold, ſüß wie ein Engel, mein Engel! mein Stah! mein Herz. Powiedz mi, mój aniołeczku. Tea. 28. b. 104. Nie chodźże ieszcze, moje dziećię kochane, mój aniołeczku. t. 26, 73. §. Przenośnie uszczypliwie: aniołek: Jezusek, trusia, licomierca, obłudnik, faryzeusz, ein Scheinengel, ein Scheinbeiliger, ein Heuchler. Jak aniołki polykal. Rys. Ad. 19, (-poczuwiec, dziś z Panem Jezusem gadał). Uwaga. Wyprawę wioewodztwa Sando помierskiego w czasie Konſederacyi Barſkiy aniołkami zwano od białych czapek i mundurów. Cff. Wyr. Die Sendoſirce Mannschaft zur Zeit der Barer Conſoboration wurde wegen ihrer weißen Mücken und Monturen Engelchen genannt. Pocho. Anielski, anielny, archaniot, archanielski.</td></tr><tr><td>J- nż</td><td>l</td><td></td></tr></tbody></table>

*ANIWERSANT, a. m. przeciwnik, der Gegner, Widerfacher. Tr. ANIWERSARZ, a. m. rocznica, uroczystość lub obchodzenie roczne dnia pewnego, das Jahresbegangniß, Jahresfest. n. p. Dzień aniersarza Koronacyi J. K. Mči. Gaz. Nar. 1, 583. Osobliwie zaś obchód pogrzebowy roczny za umarłych, nabożeństwo zaduszne, exekwie roczne. Kras. Zb. 1, 93. die jährliche Todtenfeyer.

ANIZ, ANIZELI ob. Niż, Niżeli.

ANKRA, y. ž. (Gr. ἀγκηρη, ἀγκιστογ, ἀγκυσα, por. Niem. Anker- koten, eine Art Schlingen. Ankry robią się z długich i grubych wici, cieńszym końcem zasilając się w koło wiązku, a w grubszym daie się kluczka. Jak. Art. 1, 584. c) ankry, klamry, haczki, spinki, spięcia u pasów, a czasem używane i za pasy same, Gürtelspangen, Gürtelshaken, bisweilen metonymisch für den Gürtel, Leibgurt selbst. Przykre teraz te ciasne kabaty, dobreć z wysokim ankry opasaniem były, Brzuchowi, by naywiększy, nic się nie przykryły. Kchw. Fr. 64. Kobiece opasania, Weibergürtel, Schärpen. Do ſtroiu białogłowskiego dziś należą ankry, szarpy. Haur. Sk. 519. Naſtaly teraz dziwne w ſtroiach maniery z cudzoziemſkich alamod, Krymki, Szwedki, Nocenty, Ankry, Jingeriny. Tward. W. D. 2, 151. ANKROWAC, wał, nie. cz. niedk. zaankrować dok. klamrować, spinać, zeymować, sprzęgać, klammern, zusammenbinden, verklammern. Ankrować gmachy żelaznemi sztaby. Hor. 2, 154. Kniaź. Gdy przedpicrsien okłada się plotem, ankruą się koly co trzy ſtopy. Jak. Art. 1, 375. Ankrowanie, suffrenatio Chmiel. 1, 78, ANKROWY, a, e. od ankry, klamrowy, hakowy, die Klammer betreffend. Cętnar żelaza ankrewo. Os. Zel. 49. Kluczka ankrowa. Jak. Art. 1, 585.

ANNA, y. ž. ANETKA, ANUSIA, ANCIA, ANECZKA, HANUSIĄ, HANUSKA, HANKA, ANUSIENKA, i. ž. zdrb. imię białogłowskie, Anna. Cz. Anna, Anka; Sor. Anna, Hanna, Anfa, Hanka, Anziżfa; Croa. Anna, Anoka, Jana; Dal. Anne, Annicza; Bošn. anniça; Vind. Anzhka; Roff. anciſa. n. p. N. Pam. 11, 250. Biesiad. D. 1. Tea. 27, 31.

ANNALISTA, y. m. pisarz rocznych dzieiów, rocznodzieiopis, kronikarz, der Annalift, Annalenschreiber. *ANNALY, ów. mn. roczne dzieie roczniki, Jahrbücher. Roczné dzieie czylí wypisy z annałów Baroniusza, przez Piotra Sharge.

ANNASZ, a. m. imię Kapłana Zydowskiego, der Priester Hana- naś. Odesłal Jezusa Annasz związanego do Kaifaszä. 1. Leop. Jan. 18. Przyst. Od Annasza do Kaifaszä. (chodźić, odsyłać, wodzić). Rys. Ad. 52. ab Herode ad Pilatum, von Pilatuß zu Herodes; niepotrzebne, i nudzące wodzenie lub odsyłanie kogo od iednego do drugiego, iak n. p. w sprawach sądowniczych. (por. Ceregiele, Koro- wody, Zawody.

ANNATY ob. Anaty.

ANNOTACYA, yi. ž. z Łac. przypisek, dodatkowe obiaśnie- nie, znaczek, notatka, eine Anmerkung, Bemerkung. VInd. sasnamin, sarifs, navanzhanje, opomenenje, nasnaminu- vanie. n. p. Annotacye do pisarzów zwłaszcza źенноtynych.- Annotacye albo poznaczenie rzeczy co głównieieszych, przy boku pisma położone. Smot. Lam. w przedm. ANNO- TOWAC, wał, nie. cz. niedk. nanotować, znaczyć, na- znaczyć, anmerken. Vind. navanzhati, nasnaminuvati.

5..

20

ANON - ANTON.

* ANO Spoyn. zamiała: a ono, a oto, oto patrz! und siehe da, siehe. (Boh. i Słow. and łac. imo. por. Cz. an, ana, and qui, quae, quod) n. p. Uyzrzał tam zaraz, ano wąż na ziemię spadł. Wurg. Wal. 15. Dobrotliwy gdy widzi, ano ty się starasz, ano biegasz dla niego, wnet rzecze: nie frasuy się. Gorn. Sen. 551. Mniema by dobrze, ano że będzie. Biel. Sw. 62. Usłyszał, ano graią i śpiewaią. Leop. Łuk. 15, 26. W Pfl. m. 325.

ANONIM, a. m. z Greck. ἀννυμος bezimienny, bezimiennik, nienazwany, niemianowany. Kres. Zb. 1, 95. Sk. Zyw. 1, 184.

*ANOWAC, wał, uie. cz. niedk. czfl. potakiwać. Tr. bejahren. (pór. anu).

ANOZ, ANUZ ob. Nuz.

ANSA, y. ž. z Łac. 1) trzonek, rękoymia, der Griff. (Karn. kluka, dershaj; Roff. дужка; por. Karn. anza conditio).

2) Okoliczność, powód, sposobność, Gefangenheit, Veranlaſung. Nie dawali temu poganinowi anſy. Leszcz. Cla. 73.

3) gniew, chęć zemſty, chrapka, der Groll, die Erbitterung. n. p. Mieć anſę na kogo.

*ANSZKOT, u. m. pewien gatunek materyi, ein gewisser Zeug. Anſzkotu sztuka. Inſtr. C. L. Muchairy, anſzkoty clo placą. Vol. Leg. 4, 81.

ANTABA, y. ž. z Niem. die Handhabe, rękoyść, rękoymia. Vind. haba, der hai, vuhu, rozhnik, kampa, rozhuńiza; Croa. preruch; Roff. захваіть, ухваїть, ухваїміть, ухваїміть; Kośc. разворы, крючки, петля, рукоятки, полюдки. n. p. Przy pierwszey opasce armatowy, przyprawuia się antaby, za które się na łóże podnosi i z niego kłada. Archel. 5, 60. (te zaś zowią delfnami). Miało antaby może bydź... Sol. Arch. 100. §. ucho, kolce, iak u źatku, u garnka. Cn. Th. das Sehr, der Henkel. §. ustrzelby, flinty, píſtoletu, obłąk, der Bügel an einer Flinte, Píſtoſe.

ANTAŁ, u. m. ANTAŁEK, łka: m. zdrb. z Weg. általog: Cwierčbeček, 18 garćów. Łesk. 2, 26. mała beczulka n. p. wina, śledzi, ein kleines Fäß, ein Fäßchen. Roff. anmaßb. ANTAŁOWICZ ein Saufaus. Tea. 24, 86. ob. wyrazy toż znaczące: Kufel, Piiak, Moczymorda, Dusikufel.

ANTEK ob. Antoni.

ANTEKOMICALNY ob. Przedseymowy.

ANTENAT, a. m. z Łac. przodek, poprzednik plemienny a zwłaszcza źtanu wysokiego, der Vorfahre, der Abne. Chęć go wysławiać, namienili zacnych iego antenatów. Zab. 11, 251.

ANTEPENDIUM n. nieodm. *ANTEPENDYA, yi. ž. Łac. pokrycie dolne u ołtarza, zasłona która część dołną ołtarza okrywa, das vorgeſtreckte Zeug unten um den Altar herum. Razem z antependyą piękny ornat posłała do kościola. Chodh. Koſt. 90.

ANTKOWY, ob. Antoni, Antek.

ANTOLOGIA, ii. z Greck. Florilegium, kwiato - zbiór, kwiatosłów, wybór naypiękniejszych mieyſe z pisarzów, eine Blumenleje. Koſc. i Roff. ивѣтосовѣт, ивѣтосовѣтъ, ивѣтособраніе. ANTOLOGISTA, y. ANTOLOG, a. m. czyniący zbiór kwiatów albo mieyſe naypiękniejszych z dzieci różnych, ein Blumenfammler. Koſc. ивѣтосовѣтъ, ивѣтособраніе, kwiatobieracz.

ANTONI, niego, imię mżkie. ANTEK, tka, ANTOS, ia, ANTOSIEK, śka. zdrb. Anton, Antoch. n. Cz. Antonju, Antaus, Antausſch; Bośn. Antún; Croa. Anton, Antol; Dal. Antún. n. p. Słyszysz, Antku! Tea. 54, b. 4. Święty An-

ANTR - ANTY.

toni Padewſki, co się z tym człekiem dzieie! Tea. 45, c. 9. Wyb. Kul. §. Przysłowie. Uciekay Marku Antoni, nim cię wiekiera dogoni. Rys. Ad. 69. (z w nogi! ot! iuž cię dogań. Zapewne z powodu haniebné ucieczki Marka Antoniego z pod Akcyum, lauf! ehe man dich erwischt). § Lekar. Świętego Antoniego niemoc, piekieluy ogień. Mącz. das Antoniusſeuer, das heilige Feuer, der Rothlauf. Roff. анмоновъ огорѣбъ. ſtal. sant tonio; Carn. perézhogn. §. Roſl. Ziele S. Antoniego, ołownica, mołybdaena, Flößkraut, Pſefferkraut. Syr. 1245. ANTKOWY, a, e. od Antka, do Antka należący, n. p. Będziesz Antkową, byłe tylko matka na to przyſłała. Tea. 56, b. 49. Antons: Rzeczownik: ANTKOWA: żona Antka, używane tylko między wieśniakami. Mieysce dopiero co przytoczone może tu także należeć.

ANTREPRENER, a. m. z Franc. podeymuiący się czego, biorący, trzymaiący co na siebie, der Unternehmer. n. p. Kontrakt z antreprenерами. N. Pam. 3, 316. w rodz. ž. ANTREPRENERKA, die Unternehmerinn. ANTREPRYZA, y. ž. impreza, podeymowanie się czego, branie, trzymanie na siebie, die Unternehmung.

*ANTULARZ, *ANTUALAZ, u. m. pewien gatunek korónck szerokich, cinc Art breiter Spihen oder Kanten. B.

ANTWAS, HANDFAS, u. m. z Niem. nalewka, miednica, umydwalnik, lawaterz, Mącz. Dudz. 53. das Handſaß, der Wachſcheben. Na służbie źał antwas z wodą i ręcznik. Biel. Hift. 455.

ANTYCHRIST, a. m. z Greck. przeciwnik Chryſtusowy, falszywy Chryſtus, der Antichriſt. Carn. ankersht; Roff. ächexpriemb. y. W mowie pospolityć nazywając kobietę złośliwą Antychriſtem. - Nazywać kogo antychriſtem. z ANTCHRYSTOWAC, owal, uie. cz. niedk. czeſt. jezmanden einen Antichriſt schelten. Kacerze papieża znieważań, lają, sromocą, antychrytiuia. Smotr. Ap. 115.

ANTYDOT, u. m. z Greck. (δυτορον t. i. Σαρμαχον-wszelkie lekarſtwo, n. p. przeciwno truciźnie), lek źwo przeciw branéy truciźnie. Pot. Zac. 165. Ein Gegenmittel, Gegengift. Roff. промивудіе; Vind. prutni ſtrup; Carn superſtrup.

ANTYFONA, y. ž. z Greck. śpiewanie kościelne na przemiany; modlitwa którą z przeciwnéй ſtrony śpiewają czyli odpowiadają, der Wechſilgesang, die Antiphone in der Röm. Kirche. Pim. Kam. 506. Kar. kołeda. ANTYIGNARZ, a. m. Księga antyſonarz, das Wechſilgesangbuch. S. Grzegorz napisał antyſonarz do śpiewania. Sk. Dz. 616.

ANTYK, u. m. wszelki zabytek źarżytożności; źarżytożności iaka; źarzoświeczyzna; a zwłaszcza zabytki źarżytożności sztuk wyzwolonych, iak n. p. kamienie rzniełe, eine Antike, ein Ueberkeibſel des Alterthums. § przn. Człowiek źarzoświecki, źaropolſki, dawney daty; rzecz iakowa źaromodna, n. p. powóz, ein altmodischer Mensch, etwas Altmodisches. (por. Antykwarz).

*ANTYKAMERA, y. ž. przedpokoy, das Vorzimmer. Zło-to teraz nie tylko w pokoiach świeci, iuž nawet i do antykermer przechodzi. Mon. 67, 597.

ANTYWARYUSZ, ANTYKWARZ, a. m. Biegły w źarżytożnościach, ein Alterthumsforscher. Antykwarusz, źarżytożnik, odkrywa tajemnice wieków, thumacy ie i światłem erudycyi oświeca ciemne ich pamiątki. St. Pot. Szt. 13. §. U Niemców handlarz źarzyzny, źarzy-

ANT - ANY.

ANZ APEL.

21

żnik, ein Antiquarius, der alte Sachen, Bücher, u. s. w. verkaufst. ob. tandeciarz,

ANTYMIS, a. m. naczynie w kościele Ruskim, misa ołtarzowa poświęcana, in der griechischen Kirche, eine Altar-schüssel. Antymis tak wielki bydź nia, żeby na nim patyua i kielich zmieścić się mogły. Pim. Kam. 128.

ANTYMONIUM ob. Spisglas, Roff. cwrma.

ANTYOCHIA, ii. ž. Miało w Syryi, Antiochien. Dyk. G. Eccl. bожіи градь, φεοπολ.

*ANTYPAST, u. m. przysmaczek przed objadem, przedsmaczek, przedkąsk, przedgryzek, das Voressen vor der eigentlichen Mahlzeit, der Vortrunk, das Vorkosten. Antypaft suchy do iedzenia, antypaft do picia w trunku. Cn. Th. 7. (por. Paft, paszt, pasztet). Vind. predduh. § Anty-pafty małżeńskie, trzema uciesznemi hiftoryami, iako wdzięcznego smaku cukrem prawdziwøy mifości małżeńskicy zaprawiane. Dziełko polskie w Krak. 1756. przedru-kowane; zawiera w sobie hiftoryą Banialuki, w przysło-wie wesżą, wierszem, i dwie inne prozą. Titel dreyter Polnischer Liebebeschichten, unter denen sich die Banialuka (co ob.) besonders auszuschneht.

ANTYPATYA, yi. ž. z Greck. αντιπατεία, niechęć, czylı odraza wrodzona ku rzeczy, lub osobie iakiey, die Antipathie, die Abneigung; Eccl. промивосцмаспмє. Bywa i to, że przez samę antypatą, albo niechęć ku iakiey osobie, choćby nayzabawnieysza rzecz była powiedziana, žadněy drugiemu nie przynosi uciechy. Zab. 12, 275. Dudz. cf. sympatya.

ANTYPECIK, a. m. pasztecik, który w formach pieką, w śrzodek zaś ciała nakładają różne siekanie z mięsa, lub marmeladę z owoców. Wiel. Kuch. 5+6. eine Art kleiner Pafteten.

ANTYPOD, a. m. z Łac. Przeciwwstopny, przeciwnogi, przeciwnožnik, mieszkaniec przeciwny frony kuli ziemlikiy, der Gegenfüßler. Boh. protinojſa; Vind. prutinognik, prutinogazh; Carn. prutihojnek, prutinōshnek; Roff. промивоножнij; Croa. podnosezi. u. p. Ludzi nogami do nas obróconych antypodami zowią. Sh. Kaz. Nied. 305. ANTYPODYYSKI, a, ie. przeciwnožny, z przeciwny frony ziemi, antipodisch. Gotowe posłać i po fórøy antypodyyſki. Jeż. Ek. F. 4.

ANTYTEZA (przeciwpołożenie) Slov. protiſtogka.

ANU! Spoyn. *1., tak ieſt. Wlod. ja, nun ja! 2., anuž- anuže, nuže, daleý, z naleganiem mówiąc; vorwirſt, weiter. Anuže zaraz gaday, bo cię rozsiekamy. Tea. 56. b. 105. 3. Anuž, Anož - nuž, daymyž, przypuſciwszy, aber, gesetzt den Fall. Anož się łódka przewróci, to pani utonie. Tea. 53, c. 56.

ANUSIA, ANUSKA, ANUSIENKA, ob. Anna.

ANYZ, HANYZ, u. m. ziele, der Anieß. Boh. Anuž; Roff. anieß; Bosn. anishg, aneshg; Sor. 2. Anuž; Sor. 1. Anuž; Ung. anis; Croa. anis, koper, szlatki james, moracz; Vind. janesh, onesh; Carn. jānesh, padijan. u. p. To ziółko pierwøy w Polszcze nie było wiadome, przeto pospolicie kmin polny mieniono hanyžem, ale temi czasy sieią go z wielkim pożytkiem. Urzęd. 2 i. Anyż ogrodywy, Pimpinella Anisum Lin. do wodki zażywany bywa. Kluk Koſl. 2. 207. Anyż polny, karuy, kmin polny, Carus. Wiesſenkummel t. t. Anyż Indyyski głwiażdizły, Sternanieß. ANYZEK, žku. m. właściwie imię zdrobnia-

le od anyż, zamiaſt: anyżkowa wódka, Anießbrantmein. Syr. 409-411. Na anyżek, na pieſki, na podle zaletki strąć a wszyſtko. Tea. 43, b. 14. Wyb. Kul. Anyżkiem trąći: anyżek słychać od niego, t. i. piiiak gorzałczany, er stinkt nach Anieß, er ist ein Brantweinfanſer. ANY-ZOWY, ANYZKOWY, HANYZKOWY, a, e. z anyżu, von Anieß, Anieß =. Roff. anieſсы, anieſсы. Anyżo-wy cukier, anyżkowy miód, anyżkowa wódka. Sy.

ANZEATYCKI, a, ie. ANZEATYCZNY, a, e. W trzynaflym wieku uczynily nayznacznieysze miaſta w Niemczech dla ubezpieczenia handlu swego, między sobą związek, w Niemcyżnie owego czasu Hansa, po latinie Ausa na-zwany. Wyrw. G. 406. Dyke. G. Miaſta anzeatyckie, t. i. do tego związku należące, Hanſeſtädte. Rząd anzeaty-czny. Dyk. G.

A.P.

*APARAMENT, u. m. sprzęły, szaty, flroie kościelne, das Kirchengeräthe, die Kirchenornate. Aparamenta do mszy i wszyltkie ornaty. Tr.

APARAT, u. m. 1., przygotowanie, przyrządzenie, die Zubereitung. Przy wszelkim aparacie wojsko ruszyło. Tr. (por. parat, w paracie ſtac) ž. Sprzęły, narzędzia, na-czynia wszelkiego gatunku, n. p. woienne, lub matema-tyczne, die Geräthſchaften, die Instrumente 3. V. des mathematifchen Apparats. Działa, kule, prochy, wozy i inne aparaty woienne. Biel. 330. Aparat fizyczny, t. i. narzędzia do różnych doświadczań fizycznych. - Aparaty kościelne, ob. Aparament. Aparat pogrzebny. Cn. Th. Aparat komedyalny. ib. Aparatem nie nazywam muzyki, obicia i insze odzoby, ale różne odmiany i pozór scen tea-tralnych. Jag. Wyb. A. 3. b. (kulissy, dekoracye), 5., Stróy, ubiór wytworny, der Puß, Schmud, Staat, Staats-kleidung. Bisſupi w bogatych influlach i w drogim apa-racie. Auszp. 17. Wielki przybyl posel, nadzwyczay z wielkim aparatem. t. 56.

*APARENCYA, yi. ž. pozór, blaſk, okazałość, die Pracht, der Glanz, Schein. Oczy na błyszczące aparency i znaki panowania patrząć przyuczone. Zab. 12, 49.

APARTAMENT, ob. Pokój.

APELLACYA, yi. ž. 1., Sąd wyższy, sąd apellacyiny, w Gallicy trybunał drugiej infancy, das Appellationsgesicht. Off. Wyr. Boh. appellac; Roff. omszibb. Eccl. нарніанте. 2., Wywolanie sprawy od niższego do wyższego sądu. Off. Pr. Kr. 2, 86. Odzywanie odezwanie, odzew, ruszenie, Maćz, laianie prawa. Szezerb. Sax. 12. odwolanie się do wyższego sądu, nieprzełałęca na wyroku niższego trybunału, dąß Appelliren, die Appellation, Abberung, Apellacye aże do Magdeburga chadzły, dopiero Kazimierz W. mieysce appellacyom wszytkim na zamku Krakowskim naznaczył 1356. Biel. 195. w żarcie z przycinkiem. Każeszli im się nadgrody z nieba spodzie-wać, mówią: daleka apellacya. Falib. F. 5. (por. Bóg wsyoko). APELLACYNY, a, e. tyczący się apellacyi, Appellations = n. p. Apellacyine winy t. i, kary za nie-slusznie założoną apellaryą. Stat. Lit. Czack. Rek. Kon-syliarz apellacyiny, der Appellationsrath.

*APELLATYWUSI, wyraz gramatyczyu, który podług Korp-czyż. ozuaczamy przez imie pospolite. off. Наріцамель-ное имя; Slov. obecne, wolagiec méno.

22

APEL - APLIK.

APO - APOS.

APELLOWAC, ował, uie. cz. niedk. iedn, do wyższego sądu się udawać, nie przeftając na wyroku niższego, ruszać do wyższego sądu, odezwać się, odwołać się, wytoczyć sprawę wyżęy; appelliren, sich abberuſen. Roff. напиgammau. Strona przeciwko wyrokowi mówiła, albo ruszała i apellowała. Herb. Stat. 74. Przenośn. na on świat apellował. Stryik. 303. z (umarł, et ist abgefahren). Zartem apellował- poszedł w nołі, uſiekł, drapnał, dał drapaka, ſkoczył do nóg po rozum, umarł w bótach, er hat Neiß aus genommen. § womitować, wymioty mieć, rzygać, rewokować, nach Speyer appelliren, sich übergeben.

APERTURA, y. ż. z Łac. otwór, otwartość, odchód, odciek, mieysce otwarte w ciele, rana otwarta; eine Doffnung. Vind. operta rana, tvurſtvu. u. p. Apertura czyli otwór samorodny, lub sztuczny; ten właściwiey kauteryum, fīſtuła, fontanela. Haur. Sk. 105. eine Jistel, ein Fontenell. Narzędzie do apertur, nawet i aperturę samę zowią żegadłem (co obacz). § Zartem: apertura zdiura w sukni, ein Loch im Mocze.

APETYCZNY, a, e. użytkańse: apetytny, apetytowi dogodny, apetyt wzbudzający, smaczny; miotitlich, den Appetit erregend. Na surowe iabłka, miód apetyczny. Chmiel. 1, 105. APETYT, u. m. APETYCIK, u. m. zdrb. z Łac. chęć do iedzenia, pożądliwość iadła, smaka, der Appetit, die Esfluft. (por. ſkoma, ofkominy). Sor. 1. żacznoſć, loſtwano na ycdj habo na pitjo; Vind. dishanje, pohiepnoſt, poshelnoſt; Carn. shelushjé; Roff. pozybſ. Dobry przysmak apetyt. Pot. Jow. 208. Apetytu do iedzenia nie miewała. Haur. Sk. 508. Apeigt mieć na co, do czego. Dudz. 12. Apetyt na co oſtrzyć. Jak. Bay. 108. Przymaki apetyt czyniące. Cn. Th. Erzemiennych zle apetyty, iako to na kretę, węgle i t. d. Urzęd. 593. (żądze, pożądania, pożądliwości, das Lüſtern, Geſluſen der Schwangeren. § Przen. Ządanie, żądza, pragnienie, chęć, pożądliwość, das Begehren, Verlangen, der Wunſch. Każdy do apetytu swego ciągnie rzeczy; co miło to i dobre. Zegl. Ad. 109. Pohamuy apetyty twoie (chuci, żądze Begierden), udręczim członki twoie. Sk. Zyw. 1, 16. Na Mrysii z wielkim apetytem zagładał. Tea. 23, b. 27. § gniew, chrapka na kogo zwłaszcza chcąc bić; der Groß, der Wunſch einen zu prügeln. Ma apetyt na niego. T'r. t. i. chce go obić, oſtrzy zęby na niego, radby go zgryźć i z kościami.

APLAUZ, u. m. ob. oklaſk, okryk.

APLIKACYA, yi. ż. pilność, pilne, ſtarowne przykładanie się na co, der Fleiß. Gdyby aplikacya do talentów była dodana, ledwoby się mógł ktory naród z naszym mierzyć w naukach. Leszcz. Gt. 55. Aplikacya do nauki. Zab. 16, 169. APLIKANT, a. m. sposobiący, przysposabiający się do czego, wprawiający, wkładający się, zwłaszcza u mecenasów człowiek młody praktycznie się w prawach čwiczący, to właśnie co w kraiach Pruſkich aufkultatorowie lub referendaryusze przy różnych dykaferyach; ein Applikant, ein Practicant, bei den Poln. Gerichtshöfen bedeutete es ohngefähr einen Auskultator, oder Referendarius. Reieſtr aplikantów alias agientów ma bydź sądowi podany. Vol. Leg. 7, 510. APLIKOWAC, ował, uie. cz. niedk. iedn. flosować do czego, formować, uładać, wornach oder wozu appliciren, nach etwas richten, bilden. Ociec ten córke

do świata aplikował. Sk. Zyw. 1, 385. (dla świata wychowywał, w światowych rzeczach čwiczył; er erzog sie für die Welt). APLIKOWAC SIE zaimk. przykładać się na co, udawać się do czego z pilnością, pilnie około czego chodzić, pilnować czego, sich auf etwas legen, fleißig etwas betreiben, fleißig seyn. Aplikował się w szkolach, na dobre mu wyszło. Kras. Podſl. 2. 143.

APOCYMUM nieod. n. roślina Amerykańſka, przedzę pośrednią między iedwabiem i bawełną daića. Kl. Roſl. 3, 351. Asclepias Syriaca, Linn. die Seidenpflanze.

APOKOPE Carn. odſeknoſt; Slac. krátelka, ukrogilka, ukratilka, odhodkonec, utnikonec, zadborka).

APOLLON, ina, (nieużyw. incesa,) APOLLO, a. m. Božek opiekun Muz i wierszopisów; władłuki, rymotworzy, złotowłosy, lutniobrzełki, cytrowłady, syn pięknéy Dyany, Febus, Apollo, der Muesen; gott. Boh. Chſason; Carn. Jackson, Belin, Belinesh. n. p. Lutnisków miſtrzu Apollo (Apollinie) Petr. Hor. 2. L. b. Marsyas się Apollinesowi w muzyce przeciwia. Maćz. §. Nazwisko iednego z naywiekszych i naypieknieyszych motyłów dziennych. Zool. 139. Kl. Zw. 4, 389. ein Schmetterling.

APOLOGIA, ii. ż. z Greck. (άπολογια usprawiedliwienie) odpis, odpowiedź na niesłuszne zadanie przeciwnika. Farr. 440. Obrona, usprawiedliwienie na piśmie. Iras. Zb. Dambr. 760. die Schußrede, Schußchrift, Vertheidigung. Vind. obvarni govor, perſtopnu beseduvanje, besedjenje, sagovornu pismu, saobranitu pismu. APOLOGIETYK, a. m. lift obronny, mowa usprawiedliwiająca, n. p. S. Hieronyma za małżeńtwem, Tertuliana za Chrześcianami. Sk. Dz. 326. Kras. Zb. ein Schußbrief, ein Vertheidigungsbrief.

APOLLONIA, ii. ż. APOLONKA, POŁONKA, POLUSIA, Połusia, i. zdrb. imię białogowskie, Apollonia. Boh. Apollena, Apollenka. S. Apollonia, od bolenia zębów broni. Hrbſl. Na. Q. 4.

APOPLEXYA, yi. ż. gwałtowne uſtanie władzy czyli obumarcie nerwów, paraliż, szlak, der Schlag, Schlagſluß, die Appoplerie. Roff. i Eccl. anopalekria, ydaph, necmpbAb; Vind. i Carn. boshji shlak, boshji udarez; Sor. I. kojeje ruki zanetje; Dal. bosij udaracz, kaplya; Kroa. guta; Hung. gutta (Dal. guta: podagra); Bosn. kajglja, guccjula; Jtal. goccja. n. p. Apoplexya, sen tak mocny, iż świącego żadnym sposobem obudzić nie można. Krup. 5, 628. nagła śmierć. Sien. 155. we wszyſkim ciele powietrzem naruszenie, szlak. Syn. 1075. i 45. nagać śmierć z głowy, gdy człowiek nagle upadnie bez mo wy. Urzęd. 193. i 166. Syxtr. Szkl. 251. Spyczy. 193. APOPLEKTYCZNY, a. e, paraliżowy, apoplectiſch, paraliſtich. Smierć apoplektyczna. N. Pam. 10, 75. APOPLEKTYK ob. Paralityk. Croa. gutàn, gutavacz.

APOSTATA, y. m. z Grec. ἀποστατής, ten który opuszcza, porzuca religią swoję, odſtepnik, odſtepca, zbieg, odszczepienie (por. Łazęka), ein Abtrünniger, ein Apoſtat. Julian apoſtata. Sk. Zyw. 291. (Julian odſtepca, Włod. 28). Chrześcianin, który się poturczy, albo Xiądk katołicki, który zlutrzeie, albo zakonnik, który uciekł z klasztoru, klasztorny zbieg. Farr. 440. Apoſtata, zbieglec. 1. Leop. Prov. 6, 12. (odszczepienie 3 Leop.) APOSTAZA, yi. ż. odſtanie, odſtapienie od religii, odszczepieńtwo, die Abtrünnigkeit, Apoſtasia. Wyrzerzenie

APOST - APREE.

się religii Chrześciańskieści. Ofr. Pr. Kr. 1, 67. Zlutrzenie się, zturczenie, zbisurmanienie.

APOSTOŁ, a. m. APOSTOŁEK, łka. m. zdřb. z Greck. ἀπστολος, posłaniec, naułsiec, w pismie s. uczeńc Chryſtusa i nauczyciel iego nauki, der Apoſtel. Słow. Apoſtol; Kroa. i Węg. apoſtol; Boh. Apoſtol; Roff. anpocmołb, posłanникb; Bosn. apoſtol, apoſto; Dal. apoſto, apuſtul; Sor. 1. apojſtow; Sor. 2. poſoſ; Vind. apoſtol, dwanaiftnik, dwanaifter, dwanaiftla. n. p. Apoſtol, nazwiſko to od Chryſtusa dwunaſtym (dwunaſtu) onym dane, których posłał uczyć wszyſkie narody. Rey Poſt. C. z. Rey Apoh. 2. Xiąże Apoſtołów, S. Piotr; Eccl. pervopropověbникb. Równy apoſtołom, Roff. равноапостоłb. Dzień SS. Apoſtołów, dzień Rozesłańców. Biel. 260. Stryk. 493. der Apoſteltag, kupilem to na Rozesłańców. Off. Wyr. t. i. na iarmarku w dzień SS. Apoſtołów. Mnie i wszyscy apoſtołowie nie nawrocą, abym za mąż poysdź nie miała. Tea. 24, b. 19. §. Niewłaściwie: iaki bądź posłaniec, ein Gesandter, Abgeſandter. Zydzi mieli zwyczay do swego patryarchy apoſtoly, t. i. tak nazwane bożnic swoich ſtarsze, co rok z pieniędzmi posyłać. Sk. Dz. 346. W nawróceniu Polſki, pierwszym niewiasta Dąbrowka, apoſtolem. Psalmd. 14 (przepowiadaczem, nauczycielem) §. Ztąd w dobrem i w złém znaczeniu: Apoſtoi to iego, t. i posłaniec, podſuchywacz, śpieg. Móży ty piękny Apoſtolku! Tea. 19, 54. Nie potrzeba mi apoſtoła, obeydź się bez apoſtoła: mam sam rozum, mam głowę z sobą, wiem co czyni, rady nie proszę. Off. Wyr. ich brauſe keinen Rathgeber. APOSTOŁKA, i. ż. die Apoſtelinn. Nauczona od Chryſtusa Samarytanka, ſtała się opowiedzicielką i apoſtolką Messyasa. Bals. Niedz. 2, 9. APOSTOLSKI, a, ie. od Apoſtołów, apoſtoliſh; Vind. i Bosń. apoſtoliſk; Boh. apoſtoliſky; Roff. anpocmołbścia; Croa. apoſtolszki. n. p. Symbolum apoſtoliſkie, ſkład apoſtoliſki, społek apoſtoliſki. Rey Poſt. H. 8. Dzieje apoſtoliſkie. Bibl. Gd. Swięta Rzymiſka apoſtolska ſtolica. Sk. Dz. 855. Król Apoſtoliſki t. i. Węgierſki. Przyst. po apoſtoliſku u. p. uczyć. APOSTOLSTWO, a. u. urząd, godność apoſtolska, das Apoſtelamt. Roff. anpocmołbścwo; Croa. apoſtolszto; Boh. apoſtolſtwj; Sor. 1. apojſtowstwo; Sor. 2. poſoſtwo. n. p. Przez Jezusa wzięliśmy apoſtolſtwo. Budn. Rom. 1, 5. (urząd Jezusa wzięliśmy apoſtolſtwo. Bibl. Gd.). Bóg uczyni znamiona apoſtolſtwa Pawłowego w dziwnych znakach. Biat. Poſt. 58. APOSTOŁOWAC, ał, uie. cz. niedk. iedn. apoſtolſtwo sprawować, bydź apoſtolem, ein Apoſtel seyn, das Amt eines Apoſtels verrichten. Jak Dąbrowka Polszče, tak Jadwiga Litwie apoſtołowała. Psalmd. 16. (nawracała, nauki Chrześciańskieści naucała). Apoſtołować nad kim: pracować nad kim, usiłować żeby go nawracać; nakłaniać na swoie zdanie, an Jemandes Bekehrung, Gewinnung arbeiten. Aaron dopuszczal dni dziesięć Moyżeszowi nad sobą apoſtołować. Lach. Kaz. 1, 569.

APOSTROF, u. m. znak pisarſki, odcinek, odrzutnik, wyrzutnik, der Apostroph. Karn. poshirk. APOSTROFA, y. ž. figura krasomowska, die Apostrophe. Słow. obrutitelka.

*APREENDOWAC, APREHENDOWAC, ował, uie. z łac. cz. niedk. iedn. zważać o co, uwagę zwracać na co, auf etwas achten, es zu Herzen nehmen, sich zu Gemüthe jichen. Nieapreendował on tego, t i. nieważyl sobie tego, puſcil lekko albo mimo siebie. Cn. Th, 1195. APREHENSY

SYA, yi. ż. baczność, uwaga, rozważanie, dbanie o co, das Aufmerken auf etwas, das Erwagen, zu Herzen Neben, zu Gemüthe Jiehen. §. pospolit. aprensyła: rozpacz, niby pochodziąca z zbytecznego dbania, zważania na co, das Verzagen, Verzweifeln. n. p. z aprensyi samcy umarł. *APREHENSYWA, y. ż. władza umysłu uważająca, rozważająca, rozważalnia, das Jaffungsvermögen. Z długiego zwyczaui rozmysłania, tak sobie posłuszna uczynił imaginatywę i aprehensywę swoję, iż nigdy żadna myśl insza mu nie wtrąciła się. Wys. Al. 229.

APROBACYA, yi. ż. APROBATA, y. ż. potwierdzenie, umocowanie, uznanie za dobre, pozwolenie, pochwalenie, die Genehmigung, Bestätigung, Approbation. Roff. благоволеніе; Vind. poterdenje. APROBOWAC, ował, uie. cz. niedk. iedn. za dobre uznać, potwierdzić, umocować, genehmigen, bestätigen, approbiren. APROBOWAN, апробовать, одобрить, похвалить, оказать благоволеніе, благоволиць, благоизволями, благоразсудить; Vind. poterduvati. n. p. Panowie testament Boleslawa na seymie aprobowali. Biel. 89.

Prima APRILIS ob. Kwiecień.

APROSZA, y. ż. z Fran. Wyraz wojskowy; przykop, der Laufsgaben. u. p. Zaczym aby śmiałości swojej przyplaćili. Na pogany, którzy się w przykopy spuścili... P. Kohn. Orl. 1, 431. Jah. Art. 3, 312. Papr. W, 1. 466. podchód, podstęp, podbliż, podmyk.

APRYKOZA, y. ż. większy gatunek morel. Kl. Roſł. 1, 155. die Aprikose. Wło. arboicocco. percocula; Łac. šrz. præcocium; Vind. aprikosa; Roff. aprinkoſb, kурега, желатославникb; Bos. natipirka, anciprasqua; Staw. sheptelia, sheptelie děrvo. APRYKOZOWY, a, e. z aprykoz, Aprikosen. Roff. aprinkocosви.

APTECZNY, a, e. z apteki, do apteki należący, lekarſki; Apothekcn: n. p. Szalbierzowie z aptecznemi lekarſtwy po iarmarkach iedźzą. Sak. Probl. 80. Apteczne kompozycye. Krup. 5. 86. Roſliny apteczne t. i. do lekarſtw używane, officinelle Pflanzen. - APTEKA, i. ż. APTECZKA, i. zdřb. ('w Greck. ἀποφηκὴ znaczy wszelkie mieysce na schowanie iakich bądź rzeczy, ſkład) 1. mieysce, w którym lekarſtw przediają, lub też tylko na przechowanie lekarſtw, lekarnia, die Apotheke. Vind. apoteka; Sor. 1. opteka; Sor. 2. Hapteka, Haptika; Boh. apatyka, likarna, łjkoſtrogna; Croat. apateka, pateka, likarnicza, vracharnicza; Węg. patika, kamara; Dal. likarnicza; Rag. łjekarnicza, łstragn, shranna; Cerk. i Roff. anpobuka, anpłeka, обпека, Łěkarня. u. p. apteka, mieysce w którym się robią lekarſtwa. Mon. 73, 529. Doktorowie apteki każdego roku przegładać maią. Herb. Stat. 339. Z apteki niewyżdzie, aptece nie da pokoi: zawsze się leczy. Off. Wyr. Przystouie: Oſtatnia to zapteki się zalecać. Haur. Sk. 170. Apteka gnoykowi śmierdzi, t. i. nie zna co dobrego. Cn. Ad. 7, §. žartem: prewet, sracz. Off. Wyr. der Abtritt. 2. Apteczka, w domach szlacheckich, osobna izdebka na schowanie korzeni kuchennych, wodek, likworów, i lekarſtw domowych, in den Adelshöfen ein besonderes Zimmer für Hausarzogenen und vorzüglich für Gewürze und Liqueur. Apteczka dla kucharza zawsze otworem ſtać musi. Swirk. Bud. 100. Przed obiadem poszliśmy do aptekki; tam w niezliczonych rodzajach wodek, konfitur, przysmačkow, wybrał niektóre, i napił się wódki. Kras. Pod. 1, 18. Kras. Dos. 49. Domowa apteczka żony woięcy

APROB - APTEC.

25

24

APUL - ARAK.

nie tylko od wodek i przysmańczów, ale i od lekarstw. Kras. Pod. 2, 182. APTEKARCZYK, a. m. czeladnik aptekarski, ein Apothekerlehrling, Geselle. W téty aptece zawsze robi 500 aptekarczyków, a 18 samych miłszów. Star. Dw. 29. Birk. Domin. O. b. APTEKARKA, i, ż. żona aptekarza; trudniąca się aptekarstwem, lekarka, die Apothekerinn. Roff. annmekaprina; Boh. apatykarka. n. p. Corki wasze brac będzie w aptekarki i w kucharki. Buda. 1. Sam. 8, 13. (aby gotowały rzeczy wonne. Bibl. Gd.). APTEKARSKI, a, ie, od aptekarza, do aptekarstwa należący, Apotheker -. Boh. apatykarki; Roff. annmekarckiz. u. p. Funt aptekarski. Krup. 5, 255. Wspomina statut aptekarSKą phrasin, albo termin, że zwykli aptekarze quid pro quo przedawać. Sarn. 299. Reiestr aptekarski - przesadny, gdzie wszytko za drogo, eine übertriebene Rechnung. APTEKARSTWO, a, n. sztuka aptekarka, die Apoth. kerkunst. Boh. apatykars twj. Związek aptekarstwa z chymią. N. Pam. 1, 5. Mon. 75. 525. Hrft. Odp. Pp. APTEKARZ, a.m. ten co lekarstwa przygotowywa i one przedać (lekofkładacz, lekowar, lekodzięy), der Apotheker. Sor. 1. Optefaz, šambnik; Sor. 2. Saptaſkar, Sapteſkar; Stow. apatekar; Weg. patikás, patikaros; Roff. annmekapb; Eccl. anamnepapb; Boh. apatukat, ljoſtrugce; Vind. apathekar; Karn. sdravinar, sdravnishar; Croa. apatekar, patekar, likodelavecz; Dal. likoprodalacz; Rag. ljekoprodálaz. n. p. Aptekarz czyni i sklada lekarstwa. W. Syr. 58, 7. Magdy aptekarz ma w cenie żiola. Paſt. F. 195. APTEKARZETA l. mn. szydząc: dzieci aptekarſcie, Apothekertc Kinder. APTEKARZOWNA, y. ž. cěrka aptekarza, die Apothekers Todster. APTEKARZOWA, y. ž. żona aptekarza, die Frau des Apothekers, die Apothekerinn.

APULIA, ii. ž. prowincya Włoska, Apulien. APULCZYK, a. m. rodowity z Apulii, aus Apulien gebürtig. Birk. Dom. O. b.

## AR.

ARAB, ARABCZYK, *ARABIANIN, ARABIN, a. m. z Arabii rodem, ein Araber. Croa. arap, harap, harapin; Slav. arepini; Karn. arap, harap; Roff. аравинянъ, аравянинъ (por. арань murzyn); n. p. Arabin. Stryik. Tis. G. 3. Arabianin. Buda. Yes. 13, 20. ſ. nagannie: Barbarzyniec, okrutnik, ein Barbar, ein Granfamer. Zaniesł ten lift do tego żyda, do tego Araba. Tea. 12. b. 41. ſ. Koń Arabſki, ein Arabiſches Pferd. Pod' nim smukly arabczyk, dla bodźca ofstrogi, Zwinąwszy się, obalil kilku w rynsztok z drogi. Zab. 12, 168. Zabt. - ARABESK, u. m. pewny gatunek malowania dziwacznych figur, zwikłanych ipomieszanych latorośli, liści, Arabesken. ARABESKOWY, a, e. t. i. do tego kształtu malowania należący, u p. pokóy arabefkową robotą czylı arabefkami ozdobiony, Arabesken Mahlerey. ARABIA, ii. ž. Kray w Azyi, Arabien. Slav. Arapſka; Roff. арабія. n. p. Arabia troiaka, opoczyſta, puſta i szczęśliwa. Gwagn. 693. ARABKA, i. ž. Kobieta z Arabii rodem, die Araberinn, (Roff. арапка з murzynka). ARABSKI, a, ie. t. i. z Arabii pochodziacy, Arabisch, aus Arabien. Roff. аравискі, арабскі: Kroa. harapinszki. u. p. Konie Arabſkie, między wszyftkiemi naypiąknieysze. Kl. Zw. 1. 160. Staw. arabſki bob- kawa. ſ. Gada po Arabſku: ięzykiem niezrozućianym. Off. Wyr. er spricht eine unverstöndliche fremde Sprache.

ARA - ARC.

ARAK, u. m. wódka z ryżu. Kl. Roſł. 3, 144. der Arak. (Slav. rakja. Turec. araki- gorzałka. Paszk. Dz. 135.) ARAKOWY, a, e. t. i. z Araku, von Arak, Arak -.

ARALD ob. Herold.

ARAP ob. Harap.

*ARAS ob. Rasa.

ARAUZYA, yi. Xieſtwo, das Herzogthum Oranien. ARAUZYANSKI, ARAUZYKANSKI, a, ie. t. i. Arauzyi się tyczący, Oranif), von Oranien. n. p. Xiąże Arauzyański. Tr. Xieſtwo Arauzykańskie. Dyk. G.

ARBEYTER, tra. m. żywcem z Niemieckiego der Arbeiter, robotnik; osobliwie górniczy robotnik, górnik, der Vergknappe. Tr.

ARBITER, tra. m. z Łac. 1. Rozjemca, rozeznawca, rozprawca. Farr. 445. sędzia pelubowy, iednacz ſtron, poszczednik, det Schlebſtichter. Spuſcily się ſtrony na rozsądek obranych od siebie arbitrow, który sprawę tę zakończyć mieli. Nar. Hift. 5. 460. *2. Świadk przy rozprawach publicznych, ztąd remoris arbitris, bez świadków. Farr. 445. pod ćras uſtepu; die Augen, Zuhörer ben öffentlichen Verhandlungen. Arbitrowie w sądzie, są albo osoby ciekawością uięte, albo pacyenci czyli czekający spraw swych przywolania. Oſlr. Pr. C. 2, 24 Tak się zwali i przytomni ses-yom seymowym, nie należący do ſkladu seymowego, Reichstagzuhörer. Ze wiele posłów, dla nacifku arbitrów, nie mogli na swe dołać się mieysca; marszałek upraszał tychże arbitrów o uſtapienie z jzby. Dyar. Gr. 22. ARBITRIUM liberum, dobrowolna wola, wolna wola. Sak. Dusz. 79.

ARBUZ, HAREUZ, KAKBUZ, GARBUZ, a. m. cucurbita citrullus Linn. die Nebmelone, Wassermelone. Fund. 467. Croa.gerchka; Slav. lubenica. (por. Łac. arbutus.) n. p. Harbuzy są białe i zielone, okrągle i podlugowate, podobniež melonom wychowują się; obfite na Podolu i Ukrainie. Kl. Roſł. 1, 224. i 170. ARBUZOWY, a, c. t. i. z arbuza, von Wassermelonen. Roff. абузены.

ARCABY ob. Warcaby.

ARCEMBERSKI herb. ieleń na szachownicy. Kurop. 3, 5. z Pomeranii; ein Wappen.

*ARCERZ, ob. Harcerz.

ARCH-, ARCHI-, ARCY-, z Greck. (αρχη początek, zwierzchność) wszyſtkimi prawie późnieyszym ięzykom współne, pomimo tego, że w tym i w owym, rozmaicie są głoſki poprzemieniane, iakoto Ger. Erß-, Jtal. arci-; Hifp. arco-; Gal. archi-; Angiel. arch-; Sved. erta-; Dun. aerts-; oznacza naywylszy ſtopień, a niekiedy na- wet cos ięszece nad naywylszy, ob. Arcybifkop, Arcyxiąże, arcyszalbierz, arcyżłodzięy. - Do dołoſieńtw hierarchii Greckiey, przyklada się nie arcy-, ale archi-, n. p. Archiepſkop, Archimandryta. ob. Arcy.

*ARCHAIZM, u. t. i. przeſtarzały sposob mówienia, ein Archaismus. Slov. starojitnochwal.

ARCHANDRYA, yi. ž. *ARCHANDZA, y. ž. (może wyraz ten ieſt złożony z dwóch greckich t. i. αρχη i αγώξια zwierzchnosći i měżatwo znaczących), niby mnótko nycelnieyszych mężów, orszak, rzesza, tłum, gawiedź, ein großer Haufen Leute, ein Gefolge, ein Schwarm. (Vind. drushba, drushtvu, sprewod). Omdłatego Króla wziąwszy archandza dworſa, niosą na palac. Pot. Syl. 545. Przyydą ciotki, wujowie, ſtryiowie i cala archandrya.

ARCH - ARCY.

drya pokrewieństwa. *Tea.* 33, d. 6. Psy, pafterze i z waszą archandryą całą, Szczekacie na mnie, gdzie tylko możecie. *Zab.* 13, 274. *Trgb.*

ARCHANIELSKI, a. ie. t. i. archaniółów się tyczący, die Erzengel betreffend. Zwiaftowanie archanielskie. *Rial. Poſt.* 96. ARCHANIELSTWO, a. n. godność archanielska, das Erzengelthum, die Erzengelschaft. ARCHANIOL, a. m. wyższego łopnia anioł, der Erzengel. *Eccl. arxhængetb, chinohachálникb; Croa. arkangel; Dal. arkangeo; Vind. arhangel, vishiangel; Carn. hirangel; Boh. archangel; Slov. archandcl, Hung. arkangyel. v. p. Michał archaniól. *Budn. Jud.* 9. Bóg posyła do Panły nie lada anioła, Lecz mocarza swego, cnego archaniola. *Piesł. Kat.* 3. (Gabryela) przen. Archaniól między swemi, iakoby nad wszytkich wziętszy, naywięcęy znamczący, pan nad pany.

ARCHIDYAKON, \*ARCYDYAKON, \*ARCYDZIAKON, \*ARDZIAKON, a. m. (w Greck. διαχονος, wszelki posługaez, posianiec) w kościele pewna dołoyność, der Arcdiakonuſ. *Boh. arcΥγαβην; Roff. arχιαλακοη; Croa. jesprift; Eccl. первослужитель. n. p. Archidyakonowie maią bydź dozorcmi nauki i wszytkich obrzędów kościoelnych. *Modrz. Baz.* 525. Arcydiakon. *W. Poſt. w.* 5, 481. Ardziakon. *Herb. Stat.* 149. *Sarn. Stat.* 212.

ARCHIDYECEZYA ob. arcybiskupſtwo.

ARCHIEREY ob. Arcybiskup w Greckim kościele. ARCHIĘREYSKI ob. Arcybiskupi, erzbischoſlich, n. p. Paliusz albo piaszcz archiereyſki. *Fund.* 9.

ARCHIKONFRaternia, ii. ż. bractwo duchowne wyższego rzedu, eine geistliche Erzbrüderschaft. Jeſt w Rzymie u S. Marcella archikonfraternia S. Krzyża. *Warg. Wal.* 308.

ARCHIMANDRYTA, y. m. przełożony klasztoru Greckiego. *Stebel.* 2, 435. Der Archimandrit in der Eriedischen Kirche, der Abt. *Roff. arximandriptb, arximandrińskii* ARCHIMANDRYCKI; arximandrōja ARCHIMANDRYCTWO, Opactwo.

ARCHIPELAG, u. m. przedtém samo tylko morze Egleyſkie; teraz każ morze wiele małące. *Wyrw.* G. 14. wielowysp, der Archipelaguſ, ein Archipelaguſ, ein Meer wo viele Inſeln ſind.

ARCHITEKT, a. m. z Greck. ἀρχιτεκτων, t. i. ἀρχων τεκτωνων, przewodnik, naczelnik budowy; budowniczy, budownik, der Architekt, der Baumeißter. *Roff. arximekторb. строитель. n. p. Górn. Dw.* 110. *Jabt. Tel.* 312. ARCHITEKTONSKI, a. ie. t. i. budowniczy, architektoniſch. n. p. kolumny architektońkie. *Zab.* 9, 113. *Zabl.* - Architektońſka nauka: *ARCHITEKTURA, y. ž. budownictwo, kunszt budowniczy. Kras. Zb.* 1, 106. *die Bauſunſt. Eccl. zodčeſtwo, домоздашецſtwo; Vind. sidarſka viednoſt, zimprakſka umetnoſt.*

\*ARCHITRYKLIN, a. m. z Łac. 1. główny pokój, sala; das vornehmste Zimmer, der Saal. W królewſkie przybytki wszedłszy, obaczysz przodki twoje wszyſkie. W archityklinie, z dawności bez ſkazy, królów obrazy. *Kochw. 366.* 2. Przełożony domowego gospodarſtwa, der Haushofmeißter. Skosztował archityklin wody, i zowie obuwieńca archityklin, pytaique... *Budn. Jan.* 2. 9. (przełożony wesela. *Bibl. Gd.*).

ARCHIWUM nieodm. n. ob. Metryka.

ARCY, w pospolitøy mowie używa się iako przysłówek; Tom I.

ARCYB ARCYK

25

nayczęścić iednak w połączeniu z innemi wyrazami (*por. Archi-*), i znaczy: bardzo, wiele, nadzwyczaynie, w wysokim łopniu, nay-; *fehr, ganz besonders, ausgezeichnet, erž-; Slovic. arcīt; Boh. arcy, pra-*, n. p. praffelma; *Bosn. pri-*, prem-; *Eccl. bec-*, *mnoło-*, *Roff. mpe-*; (*por. Franc. très-*), очень, bec-; *Sorab.* 1. nate. Teraz się widzę, nieprzyiaciele arcy zpotężnili. *Jabt. Buk. H.* 2. Z niego arcy dobry człowiek-.

ARCYBISKUP, a. m. naypierwszy biskup, der Erzbischof. *Boh. arcybiskup; Slavon. arcybiskup; Vind. vishliskof; Carn. hiroshkof; Coat. veliki biskup, ersheg; Hung. ersek; Dalm. ersik; Eccl. i Roff. arxiepiaskońk, arxherей, святитељ, священноначаљникъ, перевопрестьольникъ; (metropolita, archiepikop, archierey, Arcybiskupi, których też metropolitami zowią, maią pod sobą wielu biskupów. *Kuczb. Kat.* 2, 629. Arcybiskup Gnieźnieńſki, prymas króleſtwa. *Vol. Leg.* 1, 171. ARCYBISKUPI, ia, ie, do arcybiskupa należący, erzbischoſlich. *Boh. arcybiskupſtń; Roff. arxiepiaskońkii, arxherейскii, святитељскii, святитељскii. n. p. ubiór arcybiskupi. ARCYBISKUP STWO, a, n. urząd czyli godność arcybiskupia i włości pod rządem arcybiskupa zofiaiące, das Erzbisthum, die Erzbischoſwürde. *Slova. arcibiskupſtwo; Boh. arcybiskupſtwi; Dal. ersekia; Hung. erseksék; Eccl. i Roff. arxiepiaskońcsto, arxherейство, arxiepiaskońja, священноначаљне, святитељство. Mieczysław, dwa arcybiskupftwa, Gnieźnieńſkie i Krakowskie zalożył. *Krom. 59.* W arcybiskupftwie Gnieźn. nie wolno było żydom mieszkać.

\*ARCYBOZNIK, a. m. przełożony bożnicy żydowskich, arcyſkolnik, ein Synagogenaltcſter. Jeden z arcybóżników. *W. Mar.* 5, 22. 1. *Leop. Łuk.* 13, 14. t. *Act. Apoſt.* 18, 8. (ieden z przełożonych bożnicy. *Bibl. Gd.* Arcyſkolnik. *Budn.*.) ARCYBOZNICZY, a, e. tyczący się owego przełożonego, den Synagogenaltcſten betreffend.

ARCYCELNIK, a. m. przełożony nad celnikami, nayſtarszy z celników, der Oberſte der Hollner. Zacheusz arcycelnik. *Sk. Kaz.* 452.

ARCYCZESNIK, a. m. naypierwszy podczaszy, n. p. Pańftwa Rzymińskiego czyli rzeszy Niemieckiøy, Król Czefki. *Wyrw.* G. 218. der Erzmundſchenk.

\*ARCYDYAKON, \*ARCYDZIAKON, ob. Archidyakon.

ARCYDZIĘGIEL, gla. m. archangelica, ziele korzenia większego, mięczeczezsego nad inne dziełgle. *Syr.* 98. *Pomjerische Angelica.*

\*ARCYDZIEŁO, a. n. dzieło wyborne, celuiące inne, (*por.* naczelne dzieło) chef d'oeuvre, ein Meisterstück. Telemak, xiążka Fenelona, ieſt to arcydzieło Minerwy. *Stas. Num.* 1, 48.

ARCYGRZESZNIK, a. m. w grzechach celuiący innych, ein Erzfünder. *Boh. arcyhriſnſt.*

ARCYHERETYK, ARCYKACERŻ, a. m. w kacerſtwie celuiący innych; ein Erzheſer. *Sorab.* 1. arſcheczał. Niektórzy arcykacerze przekładaią się nad oyce święte. *W. Poſt. w.* 2, 336. ARCYKACERMISTRZ, a. m. naczelnik kacerzy, *haeresiarcha, princeps haereticorum. Farr.* 582. ein Sectenhaus, Heſerhaupt. *Eccl. eресенатяльникb.*

ARCYKANCLERZ, a. m. der Erzkansler. Gdy podkanlerze brali niekiedy tytuł *Cancellarius alter*, dawano kaus

4

26

ARC - ARĆY.

clerzom wielkim tytuł arcykanclerzów. *Pias.* 95. Czack. *Rěkp.* ARCYKANCLERSKI, a, ie, *erzkanzlerich*. ARCYKANCLERSTWO, a. n. godność czyli dostoieńtwo arcykanclerstkie, *des Erzkanzlerthum*.

ARCYKAPŁAN, a. m. Kapłan wyższéy dostoyności, *ein Erzpriester*. *Boh. arcypristf.* *Croa.* jasprish; *Vind.* vishi far, visoki meshnik; *Eccl.* i *Roff.* *sвященнопроповѣдникъ, первосвященникъ*. n. p. *Był on arcykapłanem pogańkim, t. i. naywyższym dozorcą kościołów i nabożeńtwa pogańskiego*. *Otw. Ow.* 653. Wielebnéy braciéy, *arcybiśkupom, opatom, przeorom, arcykapłanom i innym kościoła prałatom*. *Birk. Dom.* 119. bydź arcykapłanem, *Eccl.* *sвящимешствовани*. ARCYKAPŁANSKI, a, ie, *erzpriesterlich*. *Eccl.* i *Roff.* *священноначаљническій, первосвященническій, первосвященниковъ*. *arcykapłanskie dostońtwo*. *ARCYKAPŁANSTWO, a. n. das Erzpriesterthum*. *Roff.* *пervосвященство*.

ARCYKROL, a. m. król królów, *der König der Könige*. *Arcykrólu wszechmocny, racz weyżrzeć na nas.* 1. *Leop.* 3. *Mach.* 2.

ARCYKSIAŻĘ, ob. *Arcyxiążę*.

ARCYŁGARZ, a. m. *klameca w naywyższym łopniu*, *ein Erzlügner*. *Boh. stolhár*. ARCYŁGARKA, i. ž. *eine Erzlügnerinn*.

ARCYLICHWIARZ, a. m. *ein Erzwucherer*. *W. Poft. w. z.*, 368. ARCYLICHWIARKA, i. ž. *eine Erzwucherinn*.

ARCYŁOTR, a. m. *łotr naywiększy*. *ein Erzlotterbube*. *Był ich łotroftwa wodzem, a jednym słowem mówiąc, arcyłotrem*. *Groch. W.* 202.

ARCYMALARZ, a. m. celny, przedni malarz, *miftrz malarzów, ein vorzüglicher Mahler*. *Malarz mie głową trafił; lecz rozumu w głowie arymalarz nie trafi*. *Groch. W.* 578.

ARCYMARSZAŁEK, łka. m. naywyższy marszałek; *Marszałek Wielki*. *Czack. Rěkp.* *der Erzmarschall*. *Arcymarszałkiem państwa Rzymskiego, elektor Sałki*. *Wyrw. G.* 218. ARCYMARSZAŁKOWSKI, a, ie, *Erzmarschall*. *ARCYMARSZAŁKOWSTWO, a. n. dostońtwo arymarszałkowskie, die Erzmarschallshaft, das Erzmarschallthum*.*

ARCYNAUKA, i. ž. nauka główna, *eine Hauptwissenschaft*. *Polityka, która rządzi Rzecznictą, iełt nayprzednieyszą i arcynauką między wszystkimi*. *Petr. Et.* 5. Te nauki które są arcynaukami, godniejsze též są od tych, które im tylko służą, n. p. sztuka żołnierska godniejsza nad izedezijną. *t. p.* 2.

*ARCYOCIEC, Boh. arcyotec*. ob. *Patryarcha*.

ARCYODSZCZEPIENIEC, pieńca. m. *arcykacerz*, głowa odstępców kościoła, *ein Haupt der Abtrünnigen*. *Sprosnym się arcyodszczepieńcem i faiszerzem brzydzim*. Sk. Dz. 851.

ARCYOFIAROWNIK, a. m. *Budn. Mat.* 25, 47. *arcykapłan, der Erzopferpriester, Oberopferpriester*. *ARCYOFIAROWNIKOWY, ARCYOFIAROWNICZY, a, e. t. i. arcykapłanskı, erzpriesterlich*. *Budn. Łuk.* 22, 50. *t. Mat.* 26, 51.

ARCYPASTERZ, a. m. *pierwszy z pafterzów, der erste unter den Hirten, der Erzseelenhirte, der Oberpastor*. *Roff.* *nastыреначаљникъ, Papieżu, arcpafterzu kościoła, wspomóź!* Sk. Dz. 759.

ARCYPODKOMORZY, ego. m. *archicamerarius, podkomorzy wielki*; *Sulikow. Comment. dedic.* Czack. *Rěkp.*

ARCY - AREND.

der Erzkanmerer. *Arcypodkomorzym państwa Rzymskiego*, Elektor Brandeburski. *Wyrw. G.* 218. *ARCYPODKOMORSTWO, a. n. dostońtwo arcypodkomorzego, die Erzkanmererwürde, die Erzkanmershaft.*

ARCYPODSKARBI, iego. m. podśkarbi wielki, *der Erzschaffmeister, Großschaffmeister*. *Arcypodśkarbim państwa Rzymskiego Elektor Palatyński*. *Wyrw. G.* 218. *ARCYPODSKARBSTWO, a. n. das Erzschaffmeißertbum*.

ARCYROZBOYNIK, a. m. *łotr naywiększy, ein Hauptráuber, Räuberhauptmann*. *Arcyroboynik morśki*. *Cn. Th. Archipirata*.

ARCYSTOLNIK, a. m. *Podstoli wielki, der Erztruchseß, Erztafeldecker, Obertafeldecker*. *Arcystolnikiem państwa Rzymskiego Elektor Bawarski*. *Wyrw. G.* 218.

ARCYSZELMA, y. m. oszuſt, *zdrayca główny, ein Erzschelm, Erzverräther*. *Slav. arciselma, wisswana, prefukana Selma*; *Boh. prasſelma*.

ARCYSZKOLNIK, ob. *Arcybóżnik*.

ARCYWROG, a. m. *herszt czartów, der Oberste der Teufel*. *Czart arcywrog, który był nazwanym w niebie od przywodzenia rokoszan szatanem*. *Przyb. Milt.* 9. ib. 15.

ARCYXIAŻĘ, ęcia, m. *der Erzherzog*. *Boh. arcyknije; Slov. arcikniža*; *Vind. vishivaivodar*. *ARCYXIAŻĘCY, a, e. ARCYXIEŚKI, a, ie. erzherzójlich*. *Arcyxięko-Auftryacki kanclerz*. *N. Pam.* 21, 368. *ARCYXIEŻNA, y. ž. žona arcyxiążęcia, die Erzherzoginn*. *Boh. i Slov. arcyknežna*. *ARCYXIEŻNICZKA, i. ž. córka arcyxiążęcia, die erzherzogliche Prinſsinn*. *ARCYXIEZWSTWO, a. n. 1. iako imię zbiorowe, familia arcyxięska, der Erzherzog mit seiner Gemahlinn*. *Arcyxiętwo przyechali do Pragi*. 2. *Prowincya należąca do Arcyxiążęcia, das Erzherzogthum*. n. p. *Rakuſkie albo Auftryackie, iedno na calym świecie*. *Wyrw. G.* 121. *Boh. arcyknjjetstwi*; *Vind. vishivaivoditvu*.

ARCYZDRAYCA, y. m. toż samo co *arcyszelma, głowa łotrów, ein Hauptverrätther, Erzbetüger*. *W. Poft. w.* 2, 368.

ARCYZŁODZIEY, eia. m. *główny, doſkonały złodzięy, ein Erzdieb*. *Boh. prazłodeg; Sor.* 1. *arcypaduch*. *Lat. trifur.*

ARENDA, ARĘDA, \*HARENDA, y. ž. 1. Ugoda względem przejęcia dochodów cudzych na swoje użycie za pewną opłatą, dzierżawa; *der Pacht*. *Łac. śrzednicy arenda*; *Ger. Renten*; (*por. Franc. les rentes*; dochody*); *Croa. Carn. Hung.* arenda; *Vind. arenda, saarendanje, najemshina, najemnoſt, najemlenje, navsetje*; *Roff. arenda, kormpoma, каршома, опкупъ*. *Cło arendą trzymać*. *Warg. Cez.* 12. *Włosći od Cesarza arendą trzymać*. *Kłok. Tur.* 205. *Arendą dzierżec'. Baz. Hift.* 45. *O dzierżawie czyli arędzie dobr*. *Pám.* 83, 593. *Arendą się bawić, dzierżawa chodzić*. *Dwor. E.* z. Nie kupuie wcale gruntu; ale idzie na arędę*. *N. Pam.* 22, 91. W arendę puszczać. *Kras. Podſl.* 2, 199. *Arendą co dadź*. *Min. Ryt.* 4, 156. *S. umówiony czynsz, opłata, iśćzna, kwota ugodzona, das Pachtgeld, der Pachtzins*. *Arendę płacić*; *opóźniać się z arendą t. i. z zapłatą za arendę*. - *Uwaga*. *Wyraz ten arenda spodlony iełt teraz nieiako, i spadł ieidynie na arenduiających karczmy, a zwłaszcza na trzymażących propinacją dóbr*; *przeto*: *Szynkownia, karczma, die Schenke, der Krug*. *Pan przykazał chiopom, by nie*

AREND - ARES.

ARF - ARK.

27

pili tylko na harendzie. Comp. Med. 395. Nie wychodzi
na krok z arendy, t. i. uławicznie w karczmie siedzi,
pieie. Off. Wyr. ARENDARKA, i. ž. Kobieta in siebie
arendę trzymańca, lub też żona arendarza, die Pachſte-
ninn. Roff. opkupuńca. Damy, ekonomią wieśniaczkom
tylko, arendarkom, przyzwoitą bydź mienią. Zab. 16,
16. ARENDARSKI, a, ie. do arendarza należący, Pach-
ter; Roff. opkupuńkob. ARENDAR, a. m. 1.
dzierżawca, naiemnik dóbr; der Güterpachter, der Pach-
ter. Carn. arendavz; Croa. arendar; Hung. arendas;
Vind. arendar, arendavez, samitnik, samituvauz, naje-
mauz, najemlovez, najemlar, navsetnik; Roff. arenда-
торб, опкупцкъ, каршомцкъ, повъренный.
Dóbr w arendę nie puszcza; bo wątpię, ižby arendarz
tę miał ludzkość względem poddaństwa, którą pan ich
mieć powinien. Kras. Pod. 2, 199. Kędźy arendarz ko-
sztu dla dziedzica waży? Pot. Pocz. 3. §. arenduiący
karczmę, lub też samę tylko propinacyą, der Schenkен-
pachter avf dem Lande, der den Verkauf der Getränke
in Pacht hat. Zydzi zwycayni arendarze propinacyi.
ARENDATOR, a. m. arenduiący publiczne dochody, der
Pachſter öffentlicher Einkünfte. Arendatorowie, którzy nay-
muńcła, myta i t. d. iak u Rzymian publicani. W. Poſt.
w. 3, 395. ARENDATORKA, i. żona arendatora.
ARENDATORSKI, a, ie. tyczący się arendatora, den
Pachter der öffentlichen Einkünfte betreffend. ARENDO-
WAC, ał, nie. cz. niedk. iedn. zaarendować dok., pu-
ścić w arendę, w dzierżawę, zadzierżawić, naią komu;
einem in die Pacht geben, verpachten. Croa. arenduvati;
Carn. arendavati; Vind. arendati, saarendati, arenduvati,
samitati, najemati; Roff. kormomimъ, kormомимъ.
Zydom browary arenduią. Haur. Sh. 29. Znaiomemu, nie
hółocie, trzeba arendować. Goſt. Ek. 142. §. arendować
od kogo, br; od kogo w arendę, mieć w dzierżawie,
von jemanden pachten. Vind. navseti; Roff. opkupnibъ,
opkunāmb. Przez rok arenduiąc sięcy zyśał, niż inni
co po kilka lat arendowali. ARENDOWNY, a, e. do
arendy należący, die Pacht betreffend. Roff. опкүплен-
ный, опкунный.

AREOPAG, u. m. z Gr. Ἀρείος παγος, Marsowy pagó-
rek) sąd ἀηγώσις Rzeczyplety Ateńkiły, i mieysce,
na którym się ciż sędziowie zgromadzali. Skrzt. Hift. 87.
der Areopag.

ARESZT, u. m. zatrzymanie urzędowe rzeczy lub osoby,
der Arreſt, die Arretirung, der Beschlag, Verhaft. Roff.
apecmъ; Boh. areſt, zatkyne, štawunk; Sor. I. Nest;
Craa. areſt, rěſt, zasztavek, zasztavenye; Slavon. resſt,
reshtana, zátvor; Carn. areſt, narka; Vind. jezeh, jet-
nina, vjetje, vjemanje). Areszt albo sperunek, zapo-
wiedź osoby albo ięły dóbr przez sługę urzędowego z sędziego
rozkazu. Sax. Porz. 117. Areszt kłaśdź na rzeczy dru-
giego. Chełm. 149. Areszt kondemnaty, wſtrzymywanie
wzdania, i sądowne o niej rozprawianie. Czack. Rěkp.
§. przytrzymywanie, wieżienie, die Arretirung, der Ar-
test, die gefängliſche Anhaltung. Areszt mi dano, warty
przy mnie osadzono. Tea. 44, 87. W areszcie siedzień;
do aresztu wziąć. §. mieysce aresztu, wieżienie, koza,
klatka. Off. Wyr. das Gefängniß, der Ort des Arreſts.
ARESZTANT, a. m. ARESZTANCIK, a. m. zdrobн.
więzień, człowiek przytrzymany, der Arreſtant, der Ge-

ſangene. Brawura ten, po różnych kozach aresztant. Mon.
65, 360. Carn. areſtant; Croa. szuszeny; Roff ape-
ſtамь. ARESZTANTKA, i. ž. białogłowa z wię-
zienia wsadzona, die Arreſtantium. ARESZTOWAC, ał,
nie. cz. niedk. iedn. zaaresztować, dok. rzeczy zapowie-
dzią przytrzymywać, zapowiadać, mit Arreſt belegen,
Arreſt worauf legen. Roff. apecſtовамъ; Carn. areſtujem;
Croa. areſtuvati, zaſtaviti, zaſtavlyam; Dalm. usztaviti,
usztavlyam; Vind. sajezhuvati, saperpreti). Pieniądze
gdyby od inszych kredytorów były aresztowane. Chełm.
Pr. 133. §. przytrzymywać kogo, więzić; atretiren, ge-
fänglich einſichen. Aresztować kmiecia w mieście za dłu-
gi, nie godzi się. Vol. L. 1, 361. Zaden nie ma bydź
aresztowanym, który ma czym płacić. Chełm. 147. ARE-
SZTOWNY, ARESZTOWY, a, c, aresztu się tyczący,
Arreſt-, pozew aresztowny, citatio realis, którym wi-
nowayca do sądu ſtawiony bywa, lub rzeczy jego aresztu-
ją się. Oſtr. Pr. C. 2, 39. (por. Licowy pozew).

ARFA, ob. Harfa.

*ARGJENTERYA Tr. ob. srebra, dag Silbergerathe.

ARGUMENT, u. m. z Łac. ARGUMENTEIK, u. m. zdrbn.
dowód. Farr. 450. der Beweis, Beweisgrund. §. zada-
nie wywiedzione albo do wywodu podane. Kras. Zb. das
Beweisen. ARGUMENTACYA, yi. ž. dowodzenie, wy-
wodzenie, przytaczanie dowodów, wywód, die Beweis-
führung. Z jego argumentacyi poznalem, że ieſt mate-
matykiem. ARGUMENTOWAC ob. Dowodzić. *ARGU-
MENTULAK, a. m. subtelnie dowodzący, w dowodach
szperacz, subtelniſ, ein spitzfindiger Grübler, Raison-
neur. O mili dyalektykowie, naprzeciw iasnemu pismu S.
argumentulacy. Herb. Art. C. 2.

* ARKA, i. ž. z Łac. skrzynia, lada, der Kasten, die Kade.
W ſtarym zakonie arka, skrzynia, w któryby było przyka-
zanie boże. Rey. Apo. 98. §. Arka Noego. ob. Korab.

*ARKABUZ, *HARKABUZ, a. m. ARKABUZIK, a. zdrón.
z Włosk. rusznica, muskiet, brón ręczna ognifta,
Włod. Dudz. 32. eine Büchse, Feuerbüchse, Karrenbüchse.
Strzelba ognifta naydawnieysza długości flinty lub mu-
szkietu, osadzona na lawecie. Papr. W. 1, 466. Zakazu-
iemy przy dworze hospodarſkim z broniami chodzić,
zwłaszcza z rusznicą, z harkabuzem. Stat. Lit. 11. Z ar-
kubuza wyſtrzelił. Sax. Poſt. 45. arkabuzy donoše.
Zimor. Sieł. 245. Dla synaczka kazał narobić, arkabuzi-
ków, działek. Wys. At. 34. (por. Pólhak). §. toż samo
co arkabuzer. ARKABUZER, ARKAPUZYR, *ARKA-
BUZ, a. m. żołnierz arkabuzem uzbroiony, der Büchenschüße.
Stoiąt w kirysach cni kawalerow, Usarze dzielni i arka-
buzowie. Auszp. 19. Do iazdy ciężkiły należą arkabuzy-
rowowie, którzy arkabuzów czyli muszkietów do boiu uży-
waią. Papr. W. z, 271. Wszyscy z ruſnicami albo arka-
buzyrowie. Star. Dw. 54. Jazdę pod tytułem arkabuze-
rów, iako milicyą mniej potrzebną, zwiiamy. Vol. L,
5, 74.

ARKADA, y. ž. z Franc. frambuga. Dudz. 44. podſklepie-
nie a osobliwie moſtowe, lub na którym gmach iaki spo-
czywa; eine Arcade, Bogenwölbung. Moſt murowany po-
winien bydź wysoki i w arkadzie szeroki. Switk. Bud. 517.

1. *ARKAN z Łac. ob. Taitiernica, Sekret.

2. ARKAN, u. m. Wędzidło czyl i kraczy poſtronek, któ-
rym łapią konie nieuieżdżone, eine Schlinge Pferde zu

28

ARK - ARM.

ARM ARMO.

fangen. Roff. arkanb. Na iarmarku Łowickim, konie dzikie z Ukrainy, arkanami łapią w ogrodzeniu, i do kupca bliżey przyprowadzają. §. Wędzidło, uzduszka, pęto, der Baum, die Fessel. Rumaki chciwe biegu, arkany mocne targają. Bardz. Luk. 8. Trzech nieprzyjaciół arkanem strzynożywszy, Królowi przyprowadził. Pot. Pocz. 504. y. Wszelkie wędzidło, wiezy, hamulec, niewola, Baum, Fesseln, Banden. Kmieć i szlachcie w arkan idzie spolem, Matki z córkami doftają się w lyka. Fabt. Buk. Q. Oyciec młodość moię w ścisłym uieżdżał arkanie. Hor. Sat. 98. Twe serce cudza żonka trzyma na arkanie. t. 249.

ARKAS, a. m. galareta młeczna, (która się robi) gdy młoko słodkie zagotowawszy, cytryną napuścisz. Wiel. Kuch. 396. Milchgalerte.

*ARKTYCZNY, a, v. z Łac.-Greck. arcticus, (δργκτοσ- niedźwiedź, znak niebieśki) = ku północy leżący, północny; nördlich, nach Norden liegend. Kraie arktyczne. Dyk. G. ku biegunowi północnemu leżące.

*ARKUS, a. m. w ogrodach łuk, łęk, obłąk, in den Gärten, ein Bogen, Bogengewölbe, eine Pforte. Arkusy po ogrodach, tryumfalne bramy, mogą bydź na końcu ulic dawane. Kluk Rostl. 1, 77. ARKUSZ, a. m. ARKUSZEK, szka. m. zdrbn. Wszelka massa na długość i szerekość rozpoftarta, osobliwie zaś papieru karta tég wielkości, iaką iéy w papierni nadano, ein Bogen Papier. Boh. i Slov. arch; Croa. arkush; Hung. arkos; Vind. lift, odjemik, plahitiza, Slavon. folj; Roff. лисмъ бумаги. Libra papieru ma arkuszy 25.-Sols. G. 155. Arkusz papieru ftęplowane go. Vol.L. 8. 145. Arkuszami, po arku- szu, Bogenweise; Pół arkusza, ein halber Bogen. Na arkuszuby tego nie spisał, t. i. mało na to i arkusz, t. i. rzecz długa, obszerna. - Arkusz dzieli się na pół arkusze, łwiartki, pół-łwiartki. §. arkusz waty, t. i. płat wielkości znacznego arkusza, z bawełny spoiony gumą czyli wodą kleiową, eiu Stück Watte. Wata kupuje się arkuszami, (na arkusze); za arkusz płaci się od 2 do 3 złotych §. arkusz blachy, kawał czworograniały, Eine Blechtafel.. ARKUSZOWY, a, e, w, wielkości arkusza, lub arkusza się tyczący, den Papierbogen betreffend, Bogen-, Folioz. Reieftra w arkuszowéy formie oprawne. S. Grodz. 2, 157. ARKUSZYSKO, a. n. zgrb. wielki a nieforemny arkusz, ein großer häflicher Bogen Papier.

ARLEKIN, a. m. ARLEKINEK, nka. m. zdrbn. z Włos. mieszek, błazen teatralny w sukni szachowanéy, der Hanswurst. Roff. arlakkinb, ráeph. Kto též miewa powagę w ftroiu arkiona? Zab. 14, 30,- Przen. wietrznik, wierci, ein Windbeutel, Spinginsfeld. Płochy obrót go wydał z arlekinów bractwa. Zab. 14, 52. Boh. Kom. 2, 17. ARLEKINADA, y. ž. iako imię zbiorowe: figle arlekińskie, i wszelkie žarty zwłaszcza ieštami nadrobione, Poffen, Hanswurststückchen. ARLEKINSKI, a, ie, arlekina się tyczący n. p. suknia arl.. Harlekinb-, Hanswurst-; po arlekińsku, Harlekinsmäßig. Po arlekińsku obrany. Mon. 69, 35. Odjeli iéy poftać poważną, a po arlekińsku wyłtrychnęli, nalepiwszy muszek młosznych. Mon. 70, 124.

ARMATA, HARMATA, y. ž. ARMATKA, i. zdrbn. z Łac. *1. Broń, orzeż, zbroia również do napaści iak i do obrony, daß Gewehr, die Rüstung und allerhand

Waffen. Król do Litwy według potrzeby, żywności i armaty postał. Krom. 419. Kupidzie łuk wydziera, pochodnią i strzały, całą jego armatę. Gawin. Siel. 584. Armatę łruszyć. Tward. Pas. 1. Armatę na się wzięli. Warg. Kur. 26. Lacedemónczyki albo żywo z tąż armatą z woyny się wracali, albo zabitych na tég armacie ich przyniesiono. Warg. Wal. 57. (tarcza). §. 2*. Amuni-cya, artyllerya, daß Geschuß, Przełożony nad strzelbą lub armatą. Archel. 2, 3. Starszy nad armatą koronną. Vol. L. 3, 934. (cf. arsenal). §. 3*. Woyско morskie, armia, flota, die Kriegsflotte, die Seesoldaten. Ftal. armada; Vind. morшка voiska, morшка armada; Boh. Slov. armada lodj; (Carn. Vind, Slavon. armada. = armia, woy-fko). W Amboinie załał armatę Hiszpańską, na który lud był chory. Sk. Zyw. 2, 251. Armatę w morze spędził wiatr pod żaglami. Bardz. Luk. 35. Woyско z portu w armacie przeprawił. P. Kchn. Orl. 1, 204. Armata ftrudzona weszła na brzegi. Zebr. Ow. 133. Henryk przyrzekł Polakom na morzu armatę chować. Papr. W. 1, 246, Uwały. Ze wyraz ten armata, wszelkie woyско czyli armią oznaczał, dowodem łą naftepuiące przykłady, w których iešt dodane: wodna; n. p. Dwa tysiące okrętów armaty wodnye im odiał. Stryik. 47. i 49. Wyprawił armatę wodną galer półtorafta. Biel. 3, 74. Gwagn. 605. Hetmana z armatą wodną wyprawił. Sk. Zyw. 2, 251. Nag. Fil. 174. Wodne armaty Europeyfskich pańtsw, zapędzono do Jndyi. Zab. 7. 129. Nagł. - §. 4. Dzisiay oznacza doło figury okrągléy, które prochem i kulą lub kartaczami nabiiaj, Papr. W. 1, 246. die Kanone. Vind. kanona, ftrelni koſs; Carn. i Slav. top; Croa. patantia; Roff. púška, púšечka, orудіє, пищаль. Armatę dzielą na denną sztukę, na czopową i na wylotową. Fah. Art. 1, 138. Łęs. Mier. 2, 240. Armaty ciężkie albo murolomy, i polowe. Fak. Art. 3, 285. ARMACINA, y. ž. nie wiele co warta armata, mówiąc z pogardą; mit Getingschützung, eine elende miserabte Kanone. ARMACI-SKO, a. u. wielka niezgrabna armata, eine ungeschlachte Kanone. ARMATNY, a, e, 1*. Zbroyny, uzbroiony, gewaffnet, gerüstet. Mieszczanie wysypania armatną gromadą, z miasta w pole wychodzą. Tward. W. D. 2, 179. ARMATNO przyst. Mieszczanie na ten huk armatno wypadli. Zimor. Siel. 245. §. 2*. do floty zbroynéy należący, flotowy, woienne; Flotten-, Kriegs-, Troiańska w brzegach iuž cię czeka flota, tóreły armatna pilnuie piechota. Chro. Ow. 247. Szwedom cztery okręty armatne wziął. Tward. W. D. 2, 280. §. 3. Do działa, do armaty należący, działowy; die Kanone betreffend, Kanonen. = Slav. topovški; Roff. púščný, пиšalný. Narzędzia armatne, szuſſe, szczotki, ſtěple i t. d. Fak. Art. 3, 304. §. 4. Armatny, rzeczw. teraz nie używany = przełożony nad strzelbą czyli zbiorownią, Jenerał artylleryi, der Oberzeugmeister. Kozacy pod władzą samego starszego armatnego zoſtawać maią. Vol. L. 4, 9. ARMATURA, y. ž. zbroia około herbu, die Rüstung um ein Wappen. ARMIA, ii. ž. zbiór woysłka, eine Armee. *ARMATOR, a. m. junak, samochwalca, ein Aufscheider, Prahler, Eisenfreiser, Bramarbas. Pewny armator, chlubił się swemi działami. Zab. 2, 196. ARMISTYCZYUM nieodm. n. ob. Rozeym, zawieszenie broni, Waffenstillstand. *ARMOWAC, HARMOWAC, ował, wie. cz. niedk. i zaimk.

## AROBA. - ARTYK.

usbraiać, przygotować do woyny, rústen, wassnen. Jęli się armować przeciw Bolesławowii. *Biel.* 98. Wyday go nam, bośmy się na to zharmowali. *Wad. Dan.* 265. Arromowanie się, znaczy zaciąganie ludzi i przygotowanie sprzętów woiennych. *Papr. W.* 1, 466. *N. Pam.* 83, 572.

AROBA, y. ż. funt Hiszpański, ein Spanisches Pfund. n. p. Cztery aroby czokolady. *Gaz. Nar.* 1, 12.

AROMA, atu. m. Zab. 6, 219. ob. Korzenie.

ARONOWA broda, ziele, ob. Aaronowa.

ARSENAŁ, u. m. ARSENALIK, u. z. Franc. gmach przeznaczony na skład broni, zbroiownia, cekauz; das Arsenał, Zeughaus. *Karn. orroshnishe, sbrojnishe; Cz. skłtnicze; Croa. pußkarnicza; Vind. voroshjarna; Roff. orужехранилище, снарядохранилище; Eccl. orужница, оружейнепелница, збруеполюжница, Jak. Art. 5, 324. *Papr. W.* 1, 466. *Leżcz. Gl.* 116. §. Mieysce budowni okrętów, die Schiffswerste. Arsenał ziemny, lądowy, wodny *Offol. Wyr. ARSENAŁOWY, a, e, do arsenału należący, cekauzowy, das Zeughaus betreffend.* (cf. Cegwart.).

ARSZENIK, u. m. z Grecko Łac. (por. Pers. zernich) Kruszec od dawnych półkruszceem nazwany; od niektórych poczytany za sól metaliczną. Kl. *Kop.* 2, 243. złotolušk. *Syr.* 399. Arsenik. Dla swoich własności arszenik znaczy truciznę das Arsenikgift, Mattenpulver. *Vind. mishenza, arsenika; Karn. sernek; Rag. sicjan; Bosn. sicjan, sicjanat, miscja stuppa; Roff. мушьнъкъ; Boh. utreych. Arsenik nie cukier, choć biały. *Fred. Ad.* 69. (pozór oszukuje). Już arseniku w cukier przynieszai. *Wad. Dan.* 106. §. w mowie potocznéy oznacza wszelką truciznę, n. p. pod miodem tym arszenik. *Morf.* 43. (zdradliwa to uciecha), jedes Gif't überhaupt. Duszyika smaczne pirożki gotuie, A arsenikiem po wierzchu cukruie. *Bratk. K.* 36. ARSZENIKALNY, ARSZENIKOWY, a, e, arszeniku się tyczący, lub zawierający go w sobie, Arsenikhaltig, Arsenik: Kiżel arszenikowy dataj no; stal ognia z arszenikalnym smrodem. Kl. *Kop.* 2, 243.

ARSZYN, a, m. miara długości używana w Moskwie i Lwowie, większa od łokcia naszego, die Arschine, ein Russisches Maß, eine Lemberger Elle. Roff. i Eccl. arshinъ; *Karn. arsin; Tur. arsin, arsün; Perf. eris.* Arszyn, miara Tatarśka, który Rusini używaią, dał exyštencyą Lwowskiemu łokciowi. *Czac. Pr.* 1, 290. Arszyn Lwowski ma w sobie łokcia Krakowskiego ćwierci pięć, *Sols. G.* 3, 136. Szesnafta częć arszyna po Roff. wershokъ. ARSZYNOWY, a, e, od arszyna, wielkości arszyna, Arschinen: Roff. arshinnъny. Arszynowe gonty. *Kčk. Pas.* 18.

ARTERYA, yi. ż. żyła prowadząca krew z serca po całém ciele, żyła pulsowa, tętna, die Puls - oder Schlagader. Krup. 3, 2. Kl. *Zw.* 1, 32.

ARTFUL, u, m. naczynie pewne na statkach. *Haur. Sh.* 171. ein Geräthe auf den Flußs Schiffen.

ARTYKUŁ, u, m. z Łac. Część główna rzeczy, mowy, pisma, podział, ein Theil einer Rede, Schrift, ein Punkt, Artikel. Artykuły hetmańskie. *Vol. L.* 2, 1326. (prawa, ušławy, punkta). Artykuły marszalkowskie. t. W traktatach znaydują się niekiedy i artykuły potaiemne, stronom tylko do rzeczy należącym, wiadome. Artykuły wiary. *Ktch. Gd.* 16. Glaubensartikel. *Przen. Artykuł wiary: rzecz niewątpliwa, niezawodna, pewna, etwas Zuyverläßiges, Gewisserk.*

## ARTYL. - ARYA.

29

On to ma za artykuł wiary. *Boh. Kom.* 1, 241. §. w Handlu: gatunki towarów, Handelartikel. Dobry kupie we wszystkie artykuły opatrzony. - *Vind. artikel, odłowik, połtava; Sor. 2. artikel; Roff. cśmawъ.* - Artykulami Roff. поспамейно; adj. cśmatейный. §. Część mowy w Gramatyce, kładąca się przed rzeczownikam, przedimek, der Artikel in der Grammatik. W Greckiu n. p. artykuły są: ó, ṭ, το, w Franc. le, la, w Niem. der, die, das.

ARTYLERYA, yi, ż. z Franc. (bez l. mn.) strzelba wielka i wszystko co do tego należy, iako to: armaty, możdzierze, bomby, kule, granaty i. t. d. das große Geschüff und alles was dazu gehört; die Artillerie. *Fral. artigleria* (por. Łac. ars); *Vind. artileria*, veliku strielashtvu; *Slavon. artileria*, topovi, lumbarde, ) Jak. Art. 3, 281. Łęs. 2, 239. Artylerya ciężka, ob. Ciężki; polowa ob. Polowy. (por. Park artyleryi). Szańce potężną artyleryą osadzone. *Pam. 83, 2, 210.* Generał artyleryi ma w dozorze zbroiownie, ludwisarnie, prochłownie i wszystkie woienne sprzęty. *Skrz. Pr. P.* 1, 201. (por. Armatny). §. Nauka, umiejętność o tych wszystkich rzeczach, die Artillerie, Geschüffkunst. Jak. Art. Łęs. 2, 239. §. W znaczeniu zbiorowém: artylerzyści, ludzie przeznaczeni do służby artylerycznéy. *Papr. W.* 1, 467. Jak. Art. 3, 285, Łęs. 2, 239. ARTYLERYCZNY, a, e, do artyleryi należący lub ięy się tyczący, die Artillerie betreffend. Umiejętność artyleryczna. Łęs. 2, 239. (por. Puszkarſki). ARTYLE-RZYSTA, y, m. żołnierz przy artyleryi będący, det Artillerist. Cz. Děloſtrelec. (ob. Kanonier, Puszkarz).

ARTYSTA, y, m. z Łac. Franc. człowiek, kunszt iakowy czyli sztukę posiadający, umieiący, u. p. malarz, snycerz, aktor teatralny: kunsztownik, kunsztmiftrz [por. Sztum-miftrz.], ein Künstler, Cz. umělec, uměnec; *Bosn. meshtar, majitor, soshtar; Rag. zanatnik, rukotworaz; Vind. mojfter, umetalnik* (por. Miftrz, mifterny, mifternik); *Eccl. i Roff. wymoђьникъ, художникъ* (por. chědogi, ochědoštwo), худогъ, хитрокъ, хитрежъ, (por. chytry). Artyfla biegły. *Dudz.* 35. Artyfla (toż samo co malarz). Łęs. 195. Uwaga. Chociaż wyraz ten do tych czas nie dosyć utarty, niemamy jednak innego, któryby dobitnie całą szlachetność iego zawierał. Wcale zaś żadnego niemamy na wyrażenie kobiety (nie żony, ale) w rzeczy saméy trudniąćy się kunsztem iakowym, iak n. p. malarki, aktorki, po Niem. eine Künstlerinn, chyba Artyflka.

*ARUMSZMALC, u, m. z Niem. Czer im Schmalsz. iaia sadzone, które w kilimkach żelaznych robią masłem tre-towarém. Wiel. Kuch. 596. *Vind. zvertje, zverzhą.*

ARUS, HARUS, u, m. materya pewna, ein gewisser Zeug. Arus wązki, arus szeroki. *Infr Cel. Lit. Wązki* harus, nazwany cynkatura. *Vol. L.* 6, 154.

ARWAN, ARWANZE ob. Porwan.

ARYA, yi, ARYYKA, ARYETKA. i, ż. zdrbn. pieśń krótka, piosneczka, gatunek pieśni, ein Liedchen, eine Arie. (Karn. arija, visha). Piosnki a według wzętego nazwifka, arye. *Tea.* 54, d. 8. Zaśpiewram nam iaką aryykę. *Tea.* 52, d. 103. Nocą sobie aryetkę. *Zab.* 2. 46. §. Tony czyli muzyka, czyli też sposób ułożenia głosów do pieśni iakowę, die Melodie. Może kto umieć wiele piosnek na pamięć, a żadné śpiewać nie potrafi, aryi do nich niewiedząc. - Jak to śliczny afekt i odmiana tonów

* ASPER. - ASSAM.

ASSEKU. - ASSYST.

31

einer Unternehmung, eine Vorbedeutung, Astrologia która
näm na niebie dobre albo zle aspekty okazuie, to ieſt, do
spraw zaczynania czasów wybór. Oczko prz. 25. §. Wszelka
oznaka na przyszłość, wróżki, Vorzeichen, Anzeigen,
Aspekten. Kleopatra Cezarowi: Tyś aspekt łałskawy
kraiom naszym. Bardz. Łuki. 179. Podłomyśne dusze,
gorszym aspektem narodow Gróža, Niż dżdżyſte baby,
parne Syryusze. Zab. 11, 30. Nar. Zle tu dla mnie
aspekta t. i. nie przewidują ia tu nic dobrego dla mnie.

*ASPER, *ASPERGIL, *ASPREOL, a, m. w Łacinie bar-
barzyńskiej asperiolus = sciurus, wiewiórka, ein Eichhörn-
chen. Nar. Hift. 5, 288. §. ſkórka wiewiórcza albo popie-
licza, które to ſkórki szły na ſkarb xiązęcy. Nar. Hift.
2, 259. Eichhörnchen oder Biſchſelle, die an den Fürſten-
hof geliefert werden muſſten. Podatek ſtarodawny, ſkórkami
popieliczemi płacony do ſkarbu Xiążat. t. t. dieſe Fellab-
gabe ſelbſt. (por. Biela, bielka, bielczany podatek.)
§. Pieniądze ſkórzane, Ledertgeld. Aż do czasów Waclawa
Monarchy Czefskiego, po wszyſkich Sarmacyi pańtwa
Koronnego, z zwierzęcego rzemiënien pieniądze robiono,
I one iak dziś srebrne tak drogo ważono. Które aspergil-
lami w one czasy zwano. Gwag. 59. Przedtym niż monetę
wynaleziono, asprów i innych ſkórzanych pieniędzy
w Moſkwie używano. t. 60. (Roff. KUNI = denbli,
MORDKI KUNBI). - Lecz za baieczne te pieniądze ſkórzane
w Polscze poczytuie Naruszewicz, taki wykład bayki
diang: Drobne pieniądze chodzily pod nazwiſkiem asprów
czyli aspreolów, dla koloru biało pod cyzyſtym śrebrze.
Te zapewne aspyr utworzyły ſkórki wiewiórcze aspreolami
w łańcimkim nazwane. Nar. Hift. 5, 289.

ASPIRANT, a. m. z Łac. źraaiący się o co, n. p. o urząd, Kan-
dydat, der Aspirant, der Bewerber. Aspirant do źlanu
małżeńkiego. Off. IVyr. (por. konkurent). g. w klasztorach,
ten który po zakończonym nowicyacie, żada bydź przyjętym
do zakonu, der nach überstandenem Noviciat, in den Ordnen
aufgenommen zu werden verlangt. w ž. rodz. ASPIRANTKA,
i. die Bewerberinn. ASPIROWAC ob. ubiegać się, żadać,
pragnąc.

ASSAWUŁ, JESSAWUŁ, a, m. u kozaków to, co w cho-
rągiach huzarskich lub pańcernych, namiełnik; Dońscy
wymawiają jeſſawuł, i podobno bliższemi są prawdziwéy
pronuncycyai. Cztr. Ręłp. ein Kosſakenlieutenant. Wódź
kozacki otoczony był gronem setników i assawułów. Nar.
Chod. 2, 243. W woſykę zaporoskiem, assawuł hetmańſki,
po Zł. 30; assawułowie pułkowni, po Zł. 20; assawułowie
w setniach, po Zł. 10. Vol. L. 3, 175. Komisarzowi na-
szemu posłuszni będą assawułowie, półkownicy, setnicy,
iako i całe woſykę kozackie. Vol. L. 3, 928. (tu bez po-
rrządku położone, właściwie bydź powinno: pułków. setn.
assaw. por. Attaman). 2. Assawuła znaczy na Podolu
i Wołyniu: polowego ſtraźnika, dozorcę, der Feld-
wächter.

ASSAMBLA, i, ž. (nayczęsćy iednak w li. mn.) ASSAM-
BLE, - bli lub - błów, z Franc. biesiada uroczysta, bal bie-
siadowy, eine Assemblee, eine Festlichkeit. Assemble na-
wet, albo zgromadzenie dam i kawalerów, bywiają szkoł
dla młodego. Mon. 65, 435. Pokóy do assamblów. Tea.
9, 21. Bydź na assamblach. t. 9, 3. ASSAMBLOWAC, ował,
ie. cyzn. i nii. niedk. biesady i bale dawać, i na nich
uczęszczać, bankietować, biesiadować; Assembleen geben

und sie besuchen. Szumia, traca, assambluią. Tea. 25, c. 19.

ASSEKURACYA, yi, ž. z Łac. ubezpieczenie, zabezpiecze-
nie, zaręczenie, rekoymia; die Sicherstellung, Verſche-
tung, die Burgſchaft. ASSEKURACYNY, a, e. Roff.
увѣримельный, страховый; Verſicherung - ASSE-
KURATOR, a, m. zabezpieczyciel, zaręczyciel, der
Sichersteller. Roff. страховщик. w rodz. ž. ASSEKU-
RATORKA, i. die Sicherstellerinn. ASSEKUROWAC, -
ował, - uie. cz. niedk. zaassekurować, dok. ubezpieczać,
upewniać, zaręczać, warować, sicher stellen, versichern,
Roff. zастраховать, n. p. dług w sądach.

Assessor, a, m. współstedzący przytomny sądom, współ-
sędzia, współławnik, der Bepſiſer, Gerichtsbepſiſer. Vind.
persednik, persiedavez, sravensednik; Karń. persźdnek;
Croa. priszèdnik; Eccl. присѣдимель; Roff. cocßá-
meleb, saßßdameléb. Bydź affefforem. Roff. присуп-
ствовать. - w. ž. ASSESSORKA, i. die Bepſiſerinn.
Eccl. присѣдимельница. ASSESSORSKI, a, ie,
Assessoriai; Bepſiſer; Roff. zасßdamelébв, zacßda-
melebki; Croa. priszèdni, - Sądy affefforſkie: ASSES-
SORYA, yi, ž. sądy kanclerſkie, zadworne, królewskie,
sąd naywyższy dla mieszczan królewskich, i. t. d. das
Assessoriai, Kanzler, oder Oberhoſgericht. (Vind. per-
sedba, persedenje). Skrzet. P. P. 2, 344. Vol. L. 7, 425.

ASSUMPT, u, m. pochop do czego, pobudka, die Veran-
laſſung, der Anlaß. W słowach dobranych zwieżych
i uczonych, Od gór Libańskich wszczą assumie-
nia. Kras. Antim. 57. Assumpt nie zdaie się kwadrować
z konkuzyą. t. Lis. 2, 60. (zamiaſt: wniosek nie ieſt
ſtosowny do założenia, do powodu, nie odpowiada mu).

ASSYGNACYA, yi, ž. kwit na co, zaświadczenie, prze-
kazanie kogo do trzeciego, zalecenie wydania czego, die
Anweisung auf jemanden, eine Assignation. ASSYGNAKY,
ów. l. mn. papiery ſkarbowe kurs gotowych
małace, pieniądze papierowe, Assignanzen, Papiergeld,
Staatspapiere. ASSYGNA TARYUSZ, a, m, przekazuiący
komu co do odebrania, zleciaacy, der Anweiser, Assignant.
ASSYGNO WAC ob. Przekazać, zlecić do odebrania, kazać
wydać.

*ASSYMÍLOWAC, uczynić podobnym. N. Pam. 6, 318.
(por. przeſarz. przypodobywać).

ASSYSTENCYA, yi, ž. poczet, orszak towarzyszący, dwór,
baſ Gefolge, die Begleitung. (por. Drużyna, towarzystwo.)
(Vind. perſtanvanje, vkupprebivanje, sravenprebivanje)
Z affyſtencyą lub w affyſtencyi chodzić. Zartem: Ma
affyſtencyą w przedpokoi. Tea. 22, 11. (wierzyiele go
nie odſlepuia, wszedzie mu towarzyszą). ASSYSTENT,
a, m. pomocnik przytomny, sługa, dworzanin, der Be-
gleiter, Beywohner. (Rag. naſtojnik). - Affyſtent pro-
wincyła zakonnego. Affyſtent kobiet t. i. z kobietami
uſtawicznie obcuiący; z tąd žartem, zamiaſt: wiercipią-
kręciwąς. - w. ž. ASSYSTENTKA, i, towarzyszka, die
Begleiterinn, Gefahrtinn. Pacholę tego patrzy co matka
czyni, co podobne iéy affyſtentki. Zab. 12, 50. ASSY-
STOWAC, - ał, - uie. cz. niedk. bydź przy boku, służyć
lub dopomagać komu przy iakim urzędzie, towarzyszyć,
begleiten, Hüſe leisten, beywohnen, affiſitiren. Vind. per-
ſanuvati, sravenprebivati, vkupprebivati; Rag. naſtojatti,
andſtati, namjeriti se). Minerwa pod figurą Mentora Tele-
makowi affyſtowała. Fabl. Tel. 3. Grzesznikowi caartów

52

ASTREA. - ATAM.

zgraia aſſyſtne. Bals. Nied. 2, 45. Gdzie chce, idż za nim, nie wymów się w niczém, Aſſyſtuy i pochlebſtwem słuž mu niewolniczem Hor. Sat. 224.

ASTREA, bogini sprawiedliwości. Boh. Nebeſſtena

ASTROLAB, u. m. ASTROLABIUM, u. nieodm. narzędzie matematyczne, die Winkelscheibe, das Astrolobium. \*ASTROŁGARZ, a, m. kłamliwy gwałziarz. Zebr. Zw. 151. ein lügenser Sterndeuter, Sternlügner. ASTROLOG, a, m. sądźący z gwiazd o rzeczach ziemskich, osobliwie o przyszłych, (różni się więc od Astronoma) gwiazdomiſtrz, gwiazdowieszczek, tłumac gwiazd, der Astrolog, Sterndeuter. Eccl. εββαδοχέμβ, εββαδοσοβ. Astrologowie biegi miesiąców rachuią, przyszłe przygody wiedzieć chęc. Sk. Kaz. 518. Aufzp. 32. Jak teraz są doktorowie nadwórni, tak przedtém astrologów nadwornych utrzymywano. ASTROLOGIA, ii, ż. wróżba z gwiazd, gwiazdowieszczba, gwiazdarſtwo, die Sterndeuterep. Biat. Poſt. 106. Zes. Zwr. 145. Eccl. εββαδοσοβьe, ASTROLOGICZNY, a, e. \*ASTROLOGSKI, a, ie. gwiazdowieszchy się tyczący, astrologisch. Wyrok astrologski przez Bernata z Krakowa R. 1605. ASTROLOGOWAC, - af, - ie. cz. nied. astrologią się bawić, prognosytkować, wróżyc, roić, Sterne deuten, prophezenhen, Calender machen. Całą noc astrolegovalen. Tea. 35, c. 10. Nieuſtannie wzdychając, tylko astrolognie. t. 29, c. 3. ASTRONOM, a, m. trudniący się astronomią, gwałziarz, ein Sternkundiger, Sternſcher. Karn. słuſedgedz; Croa. zvezdoznanez; Rag. vzjezdoznaner; Roſſ. εββαδοσаконникъ; Eccl. εββαδοбюстмель. Astronomów Ruś zowie zwiazdoczetców. Sak. Kal. B. 5. ASTRONOMIA, ii, ż. nauka nietyльko gwiazd ale i wszelkich ciał niebieſkich, gwiazdopisarſtwo, nauka gwiazdarſka, gwiazdarſtwo, die Sternkunde, Sternwissenschaft, Hinnmeſſkunde. Karn. słuſdoglednoſt; Croa. zvezdoznanztwo, zvezdoznanye; Rag. vzjezdoznanie; Eccl. εββαδοзакоſſie; Roſſ. εββαδοσοβьe. Os. Fiz. 510. Zebr. Zw. 143. Sk. Dz. 558. ASTRONOMICZNY, a, e. gwiazdopisarski, aſtronomiſch.

ASTRYCH, \*JASTRYCH, u, m. w Łac. ſrzedn. aſtracum.); brûk, nalepa z wapna, gipsu i potłuczonych kamieni, równie podłoga iak i suſt, der Aſtrich; Vind. eſtarah, jeſtrah, öſtrah, eshterleh, tle, tla; Bosn. jastrik, taraça (por. Jtal. laſtricare, laſtrigato): Karn. tlăk; Stow. pozwała. Aſtrych albo urównane i ulepieone dno, niektórzy tło zowią. Mącz. W piekarni podłoga może bydź z gliny; w pralni zaſ z jafrychu dobrze wypalonego. Swiſh. Bud. 294. - ASTRYCHOWY, a, e. von Aſtrich. Materya aſtrychowa, to ieſt rozbite, i rozłuczone kamienie z cegłą, z wapnem i t. d. Mącz.

AT.

ATAK, ATTAK, u, m. z Franc. natarcie, naparcie, uderzenie, szturm, napad, der Angriff, die Attaque. Roſſ. насуппна́нě. Papr. W. 1,467. ATAKOWAC, - af, - ie. cz. niedh. nacierać, uderzać, napierać na nieprzyjaściół. angreifen, attaquirem. Trzema sposobami atakuią: mocą, xdradą i głodem. Papr. W. 1, 467. (por. Dobywał, szturmować).

ATAMAN, ATTAMAN, a, m. hetman, naczelnik, do-

ATEIS. - ATMOS.

wodźca kozacki (por. Hetman i Niem. Hauptmann. Cztr. Rękp.), der Kosakenſelbhert. Roſſ. i Eccl. amamah.начальникъ козацкій. W kończeniu słowa ataman, vatoman, niekötłyry učeni znamdują słowo Teutoſkіje Manu człowiek; lecz to słowo, tak w Persyi iak w Szwecyi jedno miało znaczenie. Czac. Pr. 1, 249. Kozacy przed żadnym prawem, tylko przed atamany, przez się uſtano-wionemi, źłać nie chcieli. Vol. L. 3, 150. (por. Asawul). - §. Na Ukrainie wóyt, po wsiach i miaſteczkach, in der Ukraine der Dorſtrichter, Schulze, der Richter eines Stadtchens. (3. Roſſ. amamah, старосма разбойнической, herszt rozboyników, der Hanüberhauptmann. ATAMANSKI, a, ie. den Kosakenhauptmann betreffend. Eccl. i Roſſ. amamanskij, amamanołb. Atamańska władza: ATAMANSTWO, a, n. die Würde des Kosakenfeldherrn. Roſſ. amamanstwo.

ATEISTA ob. Ateusz.

ATENY, Aten l. mn. sławne miało i Rzeczpospolita Grecka, Atenen. Ateny dowcipne i naukami wſlawione. Zab. 7, 12. ATENCZYK, \*ATENIAN, a, m. z Aten rodem, ein Athenienſer. Otw. Owr. 36. - wr. ż. ATENKA, i. die Atenienſerinn. ATENSKI, a, ie. od Aten, Atenienſch.

ATEUSZ, a, ATEISTA y, m. z Greck. (δεσos bezhoły), zaprzeczający bytność Boga, bezbożnik, der Atheist, Gotteslängner. Cz. zaprzabob; Stow. niegnaboh; Karn. bogatajivz; Slavon. bogatájalac; Croa. bogoneverezc; Roſſ. богобóреb, безбожникъ. Ateuszowie, to ieſt co mówią: Boga niemasz. Sk. Kaz. 74, b. W. rodz. ż. ATEISTKA, i. bezhoźnica, die Gotteslängnerinn. Roſſ. безбожница. Uśmiechy i ładne zabawy pięknych ateiſtek. Przyb. Milt. 368. - ATEIZM, u, m. ATEUSZOSTWO, a, n. zaprzeczanie ieſteſtwa Boga, bezhoźność, die Gottesverläugnung, Atheistcrev. Roſſ. богобópje, безбожество. Безбожьe, безбожничеſство, безбожность. Był w podeyrzeniu o ateuszoſtwo. Wyrw. G. 149. Obwiniony o ateuszoſtwo. Cza. Pr. 1, 311. Ateizm zapiera ieſteſtwo naywyższéy ieſtoty. Mon. 69, 107. ATEUSZOWSKI, a, ie, tyczący się ateuszoſtwa, bezbożniczy, bezbożny; n. p. nauka ateuszowska. Wyrw. G. 149. gotteslängnerisch, ateiſtisch. Roſſ. богоборный. безбожный, безбожнический.

ATLAS, u, m. góra w Afryce. Wyrw. G. 20. der Berg Atlas. Atlas niebonośny. Bardz. Luk. z, 29. - §. 2. W Mitol. Olbrzyckiego podpieraiący świat.

ATŁAS, \*HATŁAS; u, m. matérya iedwabna (rzecz i imię z Persyi pochodzi), der Atłaſ, ein Seidenzeug. - Arab. Tur. aetlaes; Łac. Attalicus pannus; Croa. atlacz; Vind. atlach, shidanu ogladkuvanu tekanſtuv, svilna tekana). Atlas Chiniſki Roſſ. канфа. Łokicć atlasu po Zb. pól trzecia. Vol. L. 3, 370. Pokóy hatłasami obity. Ban. B. 2, b. - §. w l. mn. oznacza suknie atlasowe, im Plur. Atlaſkleider. Axamity, atlasy, sławy nie czynią. Falib. Dis. R. Chodzą w hatłasiech, w axamiciech. Rev. Wiz. 42. Przodkowie mawiali, rozbierając się z swoich atlasów: Panie atlas, szanuią was, a przy was i nas. Mon. 71, 750. (cf. Jak cię widzą, tak cię piszą). ATŁASOWY, \*ATŁASNY, a, e. z atlasu, von Atłaſ, Atłaſz, Atlaſsen. Arab. Tur. atlaslii, atlaſten; Croa. atlaczni (por. Roſſ. канфовый).

ATMOSFERA, y, ż. z Greck. (ατμοσ dym, para; οξυρα kula) powietrzokrąg, der Luftkreis, Dünſkreis, die Atmosphäre.

Cała

ARCH - ARCY.

drya pokrewieństwa. *Tea.* 53, d. 6. Psy, pafterze i z waszą archandryą całą, Szcżakcie na mnie, gdzie tylko mołecie. *Zab.* 13, 274. *Trğb.*

ARCHANIELSKI, a. ie. t. i. archaniolów się tyczący, die Erzengel betreffend. Zwiastowanie archanielskie. *Biał. Połt.* 96. ARCHANIELSTWO, a. n. godność archanIELSKA, das Erzengelthum, die Erzengelschaft. ARCHANIEL, a. m. wyższego stopnia aniół, der Erzengel. *Eccl.* arxhánğeAb, чинначаљникb; *Croa.* arkangel; *Dal.* arkangeo; *Vind.* arhangel, vishiangel; *Carn.* hirangel; *Boh.* archangel; *Slov.* archandel, *Hung.* arkangyel. n. p. Michał archaniół. *Budn.* *Jud.* 9. Bóg posyła do Panny nie lada aniola, Leez mocarza swego, enego archaniola. *Piesń Kat.* 3. (Gabryela) *przen.* Archaniół między swemi, iakoby nad wszytkich wziętszy, naywięcęz naczęcy, pan nad pany.

ARCHIDYAKON, \*ARCYDYAKON, \*ARCYDZIAKON, \*ARDZIAKON, a. m. (w Greck. διανονος, wszelki posługacz, posłanice) w kościele pewna dołoyność, der Archidiakonus. *Boh.* archygaßen; *Roff.* arхидіӑконь; *Croa.* jesprift; *Eccl.* первослужитель. n. p. Archidyakonowie mają bydź dozorcami nauki i wszytkich obrzędów kościołnych. *Modrz.* *Baz.* 525. *Arcydziakon.* IV. *Połt.* w. 3, 481. *Arcdiakon.* *Herb.* *Stat.* 149. *Sarn.* *Stat.* 212.

ARCHIDYECEZYA ob. arcybiskupstwo.

ARCHHEREY ob. Arcybiskup w Greckim kościele. ARCHHEREYSKI ob. Arcybiskupi, erzbischoflich, n. p. Paliusz albo płaszczy archiereycki. *Fund.* 9.

ARCHIKONFRaternIA, ii. ž. bractwo duchowne wyższego rzędu, eine geistliche Erzbrüderchaft. Jeſt w Rzymie u S. Marcella archikonfraternia S. Krzyża. *Warg.* *Wal.* 508.

ARCHIMANDRYTA, y. m. przełożony klasztora Greckiego. *Stebel.* 2, 433. der Archimandrit in der Erichschen Kirche, der Abt. *Roff.* arxhimandritb, arxhimandritskii ARCHIMANDRYCKI; arxhimandrija ARCHIMANDRYCTWO, Opactwo.

ARCHIPELAG, u. m. przedtém samo tylko morze Egcyßkie; teraz każe morze wiele wysep maiące. *Wyrw.* G. 14. wielowysp, der Archipelagus, ein Archipelagus, ein Meer wo viele Inseln sind.

ARCHITEKT, a. m. z Greck. ἀρχιτεκτων, t. i. ἀρχων τεχνων, przewodnik, naczelnik budowy; budowniczy, budownik, der Architekt, der Baumeißer. *Roff.* arxhipmekторb, строитель. n. p. *Górn.* *Dw.* 110. *Jabt.* *Tel.* 512. ARCHITEKTONSKI, a. ie. t. i. budowniczy, architektonisch. n. p. kolumny architektonielle. *Zab.* 9, 115. *Zabl.* - Architektonijska nauka: ARCHITEKTURA, y. ž. budownictwo, kunszt budowniczy. *Kras.* *Zb.* 1, 106. die Bankfunkt. *Eccl.* zodceedstwo, домоздашельство; *Vind.* *sidarska* viednoſt, zimprakſka umetnolſt.

ARCHITRYKLIN, a. m. z Łac. 1. główny pokój, sala; das vornehmste Zimmer, der Saal. W królewkie przybytki wszedlszy, obaczysz przodki twoje wszyſkie. W archityklinie, z dawności bez ſkazy, król obrazy. *Kochw.* 366. 2. Przełożony domowego gospodarstwa, der Haushoſmeißer. Skosztował archityklin wody, i zowie obłubieńca archityklin pytając... *Budn.* *Jan.* 2. 9. (przełożony wesela. *Bibl.* Gd.)

ARCY, w pospolityj mowie używa się iako *przyślewek*; *Tom I.*

ARCYB ARCYK.

25

naycześcićy iednak w połączeniu z innemi wyrazami (*por.* Archi-), i znaczy: bardzo, wiele, nadzwyczaynie, w wysokim stopniu, nay-; schr, ganz besonders, ausgezeichnet, etz-; *Slovac.* arcí; *Boh.* arcy, pra-, n. p. prasſelma; *Bosn.* pri-, prem-; *Eccl.* vce-, много-, *Roff.* mpe-; (*por.* Franc. très-), очень, vce-; *Sorab.* 1. vare. Teraz się widzę, nieprzyjaciele arcy zpotęžnili. *Jabt.* Buk. H. 2. Z niego arcy dobry arcylicz.

ARCYBISKUP, a. m. naypierwszy biſkup, der Erzbischof. *Boh.* arcybiskup; *Slavon.* arcibiskup; *Vind.* vishishkof; *Carn.* hiroshkof; *Croat.* veliki biſkup, ersheg; *Hung.* ersk; *Dalm.* ersik; *Eccl.* i *Roff.* arxheископонb, arxherей, свяпшієль, священноначаљникb, перворестъюникb; (metropolita, archiepiſkop, archierey). Arcybiskupi, których też metropolitami zować, mają pod sobą wielu biſkupów. *Kuczb.* *Kat.* 2, 629. Arcybiskup Gnieźnieńſki, prymas króleftwa. *Vol.* *Leg.* 1, 171. ARCYBISKUPI, ia, ie, do arcybiskupą należący, erzbischoſlich. *Boh.* arcybiskupſtń; *Roff.* arxheископо́скій, архіерейскій, свяпшієльскій, свяпшієльскій. n. p. ubiór arcybiskupi. ARCYBISKUPSTWO, a, n. urząd czyli godność arcybiskupia i włości pod rzadem arcybiskupa zoftaiące, das Erzengelthum, die Erzbischoſswurde. *Slova.* arcibiskupstwo; *Boh.* arcybiskupſtwj; *Dal.* ersekia; *Hung.* ersekék; *Eccl.* i *Roff.* arxheископо́сство, архіерейство, архіепископия, свяۀноначаље, свяпшієльство. Mieczysław dwa arcybiskupftwa, Gnieźnieńskie i Krakowskie założył. *Krom.* 59. W arcybiskupftwie Gnieźn. nie wolno było żydom mieszkać.

\*ARCYBOZNIK, a. m. przelożony boźnicy żydowłkiły, arcyſzolnik, ein Synagogenalterſter. Jeden z arcybożników. *W. Mar.* 5, 22. 1. *Leop.* Łuk. 13, 14. t. *Aft.* *Apoł.* 18, 8. (ieden z przełożonych bożnicy. *Bibl.* *Gd.* Arcyſzolnik. *Budn.*.) ARCYBOZNICZY, a, c. tyczący się owego przelożonego, den Synagogenalterſten betreffend.

ARCYCELNIK, a. m. przełożony nad celnikami, nayſtarszy z celników, der Oberſter der Zöllner. Zacheusz arcycelnik. *Sh.* *Kaz.* 452.

ARCYCZESNIK, a. m. naypierwszy podczaszy, n. p. Pańftwa Rzymskiego czyli rzeszy Niemieckiły, Król Czefki. *Wyrw.* G. 218. der Erzumundschenf.

ARCYDZIĘGIEL, gla. m. archangelica, ziele korzeni większego, mięczczezsego nad inne dzieſle. *Syr.* 98. Pomerische Angelica.

\*ARCYDZIEŁO, a. n. dzielo wyborne, celuiące inne, (*por.* naczelné dzielo) chef d'oeuvre, ein Meisterſtuck. Telemak, xiążka Fenelona, ieſt to arcydzieło Minerwy. *Stas.* *Num.* 1, 48.

ARCYGRZESZNIK, a. m. w grzechach celuiący innych, ein Erzſunder. *Boh.* arcubrissnit.

ARCYHERETYK, ARCYKACERZ, a. m. w kacerſtwie celuiący innych; ein Erſkeßet. *Sorab.* 1. arcſtheſzat. Niektórzy arcykacerze przekładają się nad oyce święte. *W.* *Połt.* w. 2, 356. ARCYKACERMISTRZ, a. m. naczelnik kacerzy, *haeresiarcha*, *princeps haereticorum.* *Farr.* 582. ein Sectenhaupt, Keſcherhaupt. *Eccl.* eресеначаљникb.

ARCYKANCLERZ, a. m. der Erzkangler. Gdy podkancelerze brali niekiedy tytuł *Cancellarius alter*, dawano kan-

26

ARC - ARCY.

clerzom wielkim tytuł arcykanclerzów. *Pias.* 95. Czach. *Ręp.* ARCYKANCLERSKI, a, ie, *erzkanzlerich*. ARCYKANCLERSTWO, a. n. godność czyli dostojeńtwo arcykanclerstkie, dźěs *Erzkanzlerthum*.

ARCYKAPŁAN, a. m. Kaplan wyższéy dostołności, ein Erzpriester. *Boh.* arcyprist; *Croa.* jaśprish; *Vind.* vishi far, visoki meshnik; *Eccl.* i *Roff.* священнопроповѣдникъ, первосвященникъ. n. p. Był on arcykapłanem pogańskim, t. i. naywyższym dozorcą kościołów i nabożeńtwa pogańskiego. *Otw. Ow.* 653. Wielebnéy braciéy, arcybisłupom, opatom, przeorom, arcykapłanom i innym kościoła prałatom. *Birk. Dom.* 119. bydź arcykapłanem, *Eccl.* святимелѣствовами. ARCYKAPŁANSKI, a, ie, *erzpriesterlich*. *Eccl.* i *Roff.* священноначальническій, первосвященническій, первосвященниковъ; arcykaplańskie dostojeńtwo - ARCYKAPŁANSTWO, a. n. das Erzpriesterthum. *Roff.* первосвященство.

ARCYKROL, a. m. król królów, der König der Könige. Arcykróla wszechmocny, racz weyźrzeć na nas. 1. *Leop.* 3. Mach. 2.

ARCYKSIAŻĘ ob. Arcyxiążeę.

ARCYŁGARZ, a. m. klamca w naywyższym stopniu, ein Erzlügner. *Boh.* stolhat. ARCYŁGARKA, i. ž. eine Erzlügnerinn.

ARCYLICHWIARZ, a. m. ein Erzwucherer. *W.* *Poft.* w. 2, 568. ARCYLICHWIARKA, i. ž. eine Erzwucherinn.

ARCYŁOTR, a. m. łotr naywiększy, ein Erzlotterbube. Był ich łotrośwa wodzem, a jednym słowem mówiąc, arcyłotrem. *Groch.* W. 202.

ARCYMALARZ, a. m. celny, przedni malarz, miftrz malarzów, ein vorzüglicher Mahler. Malarz mię głową trafił; lecz rozumu w głowie arymalarz nie trafi. *Groch.* W. 578.

ARCYMARSZAŁEK, łka. m. naywyższy marszałek; Marszałek Wielki. Czack. *Ręp.* der Erzmarschall. Arcymarszakiem pańtwa Rzymskiego, elektor Safki. *Wyrw.* G. 218. ARCYMARSZAŁKOWSKI, a, ie. *Erzmarschall*. ARCYMARSZAŁKOWSTWO, a. n. dostojeńtwo arymarszakowskie, die Erzmarschallschaft, das Erzmarschallthum.

ARCYNAUKA, i. ž. naukaINVa, eine Hauptwissenschaft. Polityka, która rządzi Rzeczpłąt, ieſt nayprzednieyszą i arcynauką między wszytkiemi *Petr.* *Et.* 5. Te nauki które są arcynaukami, godniejsze též są od tych, które im tylko służą, u. p. sztuka żołnierśka godniejsza nad ieżdeczną. t. t. 2.

*ARCYOCIEC, Boh. arcyotec ob. Patryarcha.

ARCYODSZCZEPIONIEC, pieńca. m. arcykacerz, głowa odstępców kościoła, ein Haupt der Abtrünnigen. Sprosnym się arcyodszczepieńcem i falszerzem brzydzim. *Sk.* Dz. 851.

ARCYOFIAROWNIK, a. m. *Budn.* *Mat.* 25, 47. arcykaplan, der *Erzopferpriester, Oberopferpriester*. ARCYOFIAROWNIKOWY, ARCYOFIAROWNICZY, a, c. t. i. arcykapłański, *erzpriesterlich*. *Budn.* Łuk. 22, 50. t. *Mat.* 26, 51.

ARCYPASTERZ, a. m. pierwszy z paſterzów, dcr erſte unter den Hirten, der Erſzeelenhirte, der Oberpastor. *Roff.* nasпыреначальникъ, Papiežu, arcypaſterzu kościoła, wspomóž! *Sk.* Dz. 759.

ARCYPODKOMORZY, ego. m. archicamerarius, podkomorzy wielki; *Sułikow. Comment. dedic.* Czach. *Ręp.*

ARCY - AREND.

der ErzKämmerer. Arcypodkomorzym pańtwa Rzymskiego, Elektor Brandeburski. *Wyrw.* G. 218. ARCYPODKOMORSTWO, a. n. dostojeńtwo arcypodkomorzego, die ErzKämmererwürde, die ErzKämmerchaft.

ARCYPODSKARBI, iego. m. podſka bi wielki, der Erzſchazmeiſter, Großſchazmeiſter. Arcypodkarbim pańtwa Rzymskiego Elektor Palatyński. *Wyrw.* G. 218. ARCYPODSKARBSTWO, a. n. das Erzſchazmeiſertbum.

ARCYROZBOYNIK, a. m. łotr naywiększy, ein Hauptrauber, Rüberhauptmann. Arcyrozboynik morſki. *Cn.* Th. *Archipirata*.

ARCYSTOLNIK, a. m. Podſoli wielki, der Erztruchſeß, Erztaſeldecker, Obertafeldecker. Arcystolnikiem pańtwa Rzymskiego Elektor Bawarski. *Wyrw.* G. 218.

ARCYSZELMA, y. m. oszuſt, zdrayca główny, ein Erzſchelm, Erzverräther. *Slav.* arciselma, wſiwana, prefukana Selma; *Boh.* praffelma.

ARCYSZKOLNIK ob. Arcybożnik.

ARCYWROG, a. m. herszt, czartów, der Oberste der Teufel. Czart arcywrog, który był nazwonym w niebie od przywodzenia rokoszan szatanem. *Przyb.* Milt. 9. ib. 15.

ARCYXIAŻĘ, çcia, m. der Erzherzog. *Boh.* arcyfniże; *Stov.* arcifniża; *Vind.* vishivaivodar. ARCYXIAŻECY, a, e. ARCYXIELSKI, a, ie. *erzherzöglisch*. Arcyxięko-Auſtryacki kanclerz. *N.* *Pam.* 21, 568. ARCYXIEŻNA, y. ž. żona arcyxiążęcia, die Erzherzoginn. *Boh.* i *Slov.* arcykneżna. ARCYXIEŻNICZKA, i. ž. córka arcyxiążęcia, die erzherzogliche Prinzeſſinn. ARCYXIESTWO, a. n. 1. iako imię zbiorowe, familia arcyxięka, der Erzherzog mit seiner Gemahlinn. Arcyxięſtwo przyechali do Pragi. 2. Prowincya należąca do Arcyxiążęcia, das Erzherzogthum. n. p. Rakuſkie albo Auſtryackie, iedno na calym świecie. *Wyrw.* G. 121. *Boh.* arcyknijetſwi; *Vind.* vishivaivodſtvu.

ARCYZDRAYCA, y. m. toż samo co arcyszelma, głowa łotrów, ein Hauptverräther, Erzbetrüger. *W.* *Poft.* w. 2, 568.

ARCYZŁODZIEY, eia. m. główny, doſkonały złodziły, ein Erzdieb. *Boh.* prazłodeg; *Sor.* 1. arcypaduch. Lat. trifur.

ARENDA, ARĘDA, *HARENDA, y. ž. 1. Ugoda względem przeięcia dochodów cudzych na swoie użycie za pewną opłatą, dzierżawa; der Pacht. Łac. śrzedniey arenda; Ger. *Renten*; (por. *Franc.* les rentes - dochody); *Croa.* *Carn. Hung.* arenda; *Vind.* arenda, saarendanje, najemshina, najemnoſt, najemlenje, navsetje; *Roff.* arenda, kormomia, karmomia, omkynb. Clo arenda trzymać. *Warg.* Cez. 12. Włości od Cesarza arendą trzymać. *Ktok.* *Tur.* 205. Arendą dzierżewć. *Baz.* Hift. 45. O dzierżawie czyli arędzie dóbr. *Pam.* 83, 593. Arendą się bawić, dzierżawą chodzić. *Dwor.* E. 2. Nie kupuie wcale gruntu; ale idzie na arędę. *N.* *Pam.* 22, 91. W arendę puszczać. *Kras.* *Podſl.* 2, 199. Arendą co dadź. *Min.* *Ryt.* 4, 156. *F.* umówiony czynsz, opłata, iſcizna, kwota ugodza, das Pachtgeld, der Pachtjins. Arendę płacić; opóźniać się z arendą t. i. z zapłatą za arendę. - *Uwaga.* Wyraz ten arenda spodłony ieſt teraz nieiako, i spadł ie-dynie na arendujących karczmy, a zwłaszcza na trzymaianych propinacją dóbr; przeto - Szykownia, karczma, die Schenke, der Krug. Pan przykazał chłopom, by nie

## AREND - ARES.

pili tylko na harendzie. Comp. Med. 395. Nie wychodzi na krok z arendy, t. i. uławicznie w karczmie siedzi, piie. Off. Wyr. ARENDARKA, i. ż. Kobieta na siebie arendę trzymająca, Inb też żona arendarza, die Pachterinn. Roff. omkupniłga. Damy, ekonomią wiesnianczkom tylko, arendarkom, przyzwoitą bydź mienią. Zab. 16; 16. ARENDARSKI, a, ie. do arendarza należący, Pachter. Roff. omkupniłkorb. ARENDARZ, a. m. 1. dzierżawca, naiemnik dóbr; der Güterpachter, der Pachter. Carn. arendavz; Croa. arendar; Hung. arendas; Vind. arendar, arendavez, samitnik, samituvaz, najemauz, najemlovez, najemlar, navsetnik; Roff. arendamorpb, omkupniłkъ, карпомицкъ, повъренный. Dóbr w arendę nie puszczam; bo wątpię, iżby arendarz tę miał ludzkość względem poddaństwa, którą pan ich mieć powinien. Kras. Pod. 2, 199. Kiedy arendarz koższtu dla dziedzica waży? Pot. Pocz. 3. §. arenduiacyją karczmę, lub też samę tylko propinacyją, der Schenkepachter auf dem Lande, der den Verkauf der Getränke in Pacht hat. Zydzi zwyczayni arendarze propinacyją. ARENDATOR, a. m. arenduiacyj publiczne dochody, der Pachter öffentlicher Cinkunfte. Arendatorowie, którzy naymują cła, myta i t. d. iak u Rzyman publicani. W. Poft. w. 3, 393. ARENDATORKA, i. żona arendatora. ARENDATORSKI, a, ie. tyczący się arendatora, den Pachter der öffentlichen Cinkunfte betreffend. ARENDOWAC, al, nie. cz. niedk. iedn. zaarendować dok. pусić w arendę, w dzierżawę, zadzierżawić, niająć komu; einem in die Pacht geben, verpachten. Croa. arenduvati; Carn. aréndavati; Vind. arendati, saarendati, arenduvati, samitati, najemati; Roff. kormomityb, kormomajtib. Zydom browary arenduią. Haur. Sk. 29. Znaiomemu, nie hołocie, trzeba arendować. Goft. Ek. 142. §. arendować od kogo, brać od kogo w arendę, mieć w dzierżawie, von jemanden pachten. Vind. navseti; Roff. omkupniłb, omkupniłbъ. Przez rok arenduiąc więcej zyfrał, niż inni co po kilka lat arendowali. ARENDOWNY, a, v. do arendy należący, die Pacht betreffend. Roff. omkupniłenый, omkupniły.

AREOPAG, u. m. z Gr. ('Αρείος παγος, Marsowy pagórek) sąd naywyższy Rzeczypltetý Ateńskiý, i mieysce, na którym się ciż sędziowie zgromadzali. Skrzt. Hift. 87. der Areopag.

ARESZT, u. m. zatrzymanie urzędowe rzeczy Inb osoby, der Arreſt, die Arretirung, der Beschlag, Verhaft. Roff. apecmb; Boh. areſt, zatłyne, stawunk; Sor. I. Rest; Craa. areſt, rěſt, zasztavek, zasztavlenye; Slavon. rěsht, reshtana, záťvor; Carn. areſt, narka; Vind. jezha, jetnina, vjetje, vjemanje). Arent albo szperunek, zapowiedź osoby albo iéy dóbr przez ' 'ę urzędowego z sędziego rozkazu. Sax. Porz. 117. Areszt klasdź na rzeczy drugiego. Chelm. 149. Areszt kondemnaty, wſtrzymywanie wzdania, i sądowne o nie rozprawianie. Czack. Rěkp. §. przytrzymywanie, więzienie, die Arretirung, der Arreſt, die gefängliche Anhaltung. Areszt mi dan, warty przy mieu osadzono. Teß. 44, 87. W areszcie siedzieć; do aresztu wziąć. §. mieysce aresztu, więzienie, koza, klatka. Off. Wyr. das Gefängniß, der Ort des Arrests. ARESZTANT, a. m. ARESZTANCIK, a. m. zdrobн. wieńćen, człowiek przytrzymany, der Arreſtant, der Se-

fangene. Brawura ten, po różnych kozach aresztant. Mon. 65, 360. Carn. areſtant; Croa. szuszny; Roff apeſtamph. ARESZTANTKA, i. ż. hiałogłowa do więzienia wsadzona, die Arreſtantinn. ARESZTOWAC, al, ie. cz. niedk. iedn. zaaresztować, dok. rzeczy zapowiedzią przytrzymywać, zapowiadać, mit Arreſt belegen, Arreſt worauf legen. Roff. apecmowamb; Carn. areſtujemъ Croa. areſtuvati, zaſtaviti, zaſtavlyam; Dalm. usztaviti, usztavlyam; Vind. saſezhuvati, saperpreti). Pieniądze gdyby od inszych kredytorów były aresztowane. Chelm. Pr. 133. §. przytrzymywać kogo, więzić; arretiren,gefänglich einziehen. Aresztować kmiecia w mieście za diu-gi, nie godzi się. Vol. L. 1, 361. Zaden nie ma bydź aresztowanym, który ma czym płacić. Chelm. 147. ARESZTOWNY, ARESZTOWY, a, v. aresztu się tyczacyj, Arreſt. pozew aresztowny, citatio realis, którym wnowayca do sądu ſtawiony bywa, lub rzeczy iego aresztuwia się. Offr. Pr. C. 2, 39. (por. Licowy pozew).

ARFA, ob. Narfa.

*ARGJENTERYA Tr. ob. srebra, dag Silbergeratthe.

ARGUMENT, u. m. z Łac. ARGUMENCIK, u. m. zdrobн. dowód. Farr. 450. der Beweis, Beweisgrund. §. zadańie wywiedzione albo do wywodu podane. Kras. Zb. das Beweisen. ARGUMENTACYA, yi. ż. dowodzenie, wywodzenie, przytaczanie dowodów, wywód, die Beweisführung. Z jego argumentacyi poznalem, że ieſt matematykiem. ARGUMENT WAC ob. Dowodzić. *ARGUMENTULAK, a. m. subtelnie dowodzący, w dowodach szperacz, subtelniſ, ein spfingdiger Grübler, Maſonneut. O mili dyalektykowie, naprzeciw iasnemu pismu S. argumentulacy. Herb. Art. C. 2.

*ARKA, i. ż. z Łac. ſkrzynia, lada, der Kasten, die Lade. W ſtarym zakonie arka, ſkrzynia, w któryby było przykazanie boże. Rey. Apo. 98. §. Arka Noego. ob. Korab.

*ARKABUZ, *HARKABUZ, a. m. ARKABUZIK, a. zdrobн. z Włosk. rusznica, muszkiet, broń ręczna ognifta, Wtod. Dudz. 32. eine Büchse, Feuertüse. Karrenbüchse. Strzelba ognifta naydawnieysza longości flinty lub muszkietu, osadzona na lawecie. Papr. W. 1, 466. Zakazuiemy przy dworze hospodarskim z broniami chodzić, zwłaszcza z rusznicą, z harkabuzem. Stat. Lit. 11. Z arkabuza wyfrzelił. Sax. Poft. 45. arkabuzy donośne. Zimor. Siel. 245. Dla synaczka kazał narobić, arkabuzików, działek. Wys. Al. 34. (por. Pólhak). §. toż samo co arkabuzer. ARKABUZER, ARKABUZYR, *ARKABUZ, a. m. żołnierz arkabuzem uzbroiony, der Büſsenfoßüge. Stoią w kirysach eni kawalerowie, Usarze dzielni i arkabuzowie. Auszp. 19. Do iazdy ciężkié należą arkabuzyrowie, którzy arkabuzów czyli muszkietów do boiu używaią. Papr. W. 2, 271. Wszyscy z rušnicami albo arkabuzyrowie. Star. Dw. 34. Jazdę pod tytułem arkabuzerów, iako milicyą munié potrzebną, zwiiamy. Vol. L, 5, 74.

ARKADA, y. ż. z Franc. frambuga. Dudz. 44. podſklepieńnie a osobliwie moſtowe, lub na którym gmach iaki spożywa; eine Arcade, Bogenmölſung. Moſt marowany powinien bydź wysoki i w arkadzie szeroki. Switk. Bud. 517. 1. *ARKAN z Łac. ob. Tatiemnica, Sekret.

2. ARKAN, u. m. Wedzidło czyli raczey poſtronek, ktorym lapią konie nieużedźone, eine Eſtlinge, die zu-

28

ARM - ARM.

ARM ARMO.

fangen. Roff. arkanb. Na iarmarku Łowickim, konie dzikie z Ukrainy, arkanami łapią w ogrodzeniu, i do kupca bliżey przyprowadzają. §. Wędzidło, uzdeczka, pęto, der Baum, die Fessel. Rumaki chciwe biegu, arkany mocne targają. Bardz. Luk. 8. Trzech nieprzyjaciół arkanem strzynożywszy, Królowi przyprowadził. Pot. Pocz. 504. §. Wszelkie wędzidło, wiezy, hamulec, niewola, Baum, Fesseln, Banden. Kmiec i szlachcie w arkan idzie połem, Matki z córkami doftają się w lyka. Jabt. Buk. Q. Oyciec młodość moię w ścisłym uieżdżał arkanie. Hor. Sat. 98. Twe serce cudza żonka trzyma na arkanie. t. 249.

*AKTYCZNY, a. e. z Łac.-Greck. arcticus, (agktos; niedźwiedź, znak niebieśki) - ku północy leżący, północny; nördlich, nach Norden liegend. Kraie arktyczne. Dyk. G. ku biegunowi północiemu leżące.

ARKUS, a. m. w ogrodach łuk, łęk, obłąk, in den Gärten, ein Bogen, Bogengewölbe, eine Pforte. Arkusy po ogrodach, tryumfalne bramy, mogą bydź na końcu ulic dawane. Kluk. Rost. 1, 77. ARKUSZ, a. m. ARKUSZEK, szka. m. zdrbn. Wszelka massa na długość i szerokość rozpółtarta. osobliwie zaś papieru karta tég wielkości, iaką ięcy w papierni nadano, ein Bogen Papiert. Boh. i Slov. ard; Croa. arkush; Hung. arkos; Vind. lift, odjemik, plahtiza, Slavon. solj; Roff. lycisb бумаги. Libra papieru ma arkuszy 25. Sols. G. 155. Arkusz papieru flęplowanego. Vol. L. 8. 145. Arkuszami, po arkusznu, Bogenweise; Pół arkusza, ein halber Bogen. Na arkuszuby tego nie spisał, t. i. malo na to i arkusz, t. i. rzecz długa, obszerna. - Arkusz dzieli się na pół arkusze, ćwiartki, pół-ćwiartki. §. arkusz waty, t. i. płat wielkości znacznego arkusza, z bawelny spionéy gumą czyli wodą kleiową, eiu Stück Watte. Wata kupuie się arkuszzami, (na arkusze); za arkusz płaci się od 2 do 3 złotych. §. arkusz blachy, kawał czworograniały, Eine Blechtafel.. ARKUSZOWY, a. e, wielkości arkusza, lub arkusza się tyczący, den Papierbogen betreffend, Bogen-, Folioz. Reiestra w arkuszowéy formie oprawne. S. Grodz. 2, 157. ARKUSZYSKO, a. n. zgrb. wielki a nieforemny arkusz, ein großer häflischer Bogen Papiert.

ARLEKIN, a. m. ARLEKINEK, nka. m. zdrbn. z Włos. śmieszek, błazen teatralny w sukni szachowanéy, der Hanswurst. Roff. arlekinb, ráepb. Kto též miewa powąg w ftroiu arlekina? Zab. 14, 30. - Przen. wietrznik, wiercipięta, ein Windbeutel, Spinginsfeld. Płochy obrót go wydał z arlekinów bractwa. Zab. 14, 52. Boh. Kom. 2, 17. ARLEKINADA, y. ž. iako imię zbiorowe: figle arlekińskie, i wszelkie žarty zwłaszcza ieftami nadzebione, Posen, Hanswurststückchen. ARLEKINSKI, a, ie, arlekina się tyczący n. p. suknia arl.. Harlekins-, Hanswurst-; po arlekińsku, Harlekinsmäßig. Po arlekińsku ubrany. Mon. 69, 55. Odjeli ięy poftać poważną, a po arlekińsku wytrychněli, nalepiwszy muszek śmjezsnych. Mon. 70, 124.

ARMATA, HARMATA, y. ž. ARMATKA, i. zdrbn. z Łac. *1. Broń, oreż, zbroia równie do napaści iak i do obrony, das Gewehr, die Nützung und allerhand

Waffen. Król do Litwy według potrzeby, żywności i armaty posłał. Krom. 419. Kupidzie łuk wydziera, pochodnią i strzały, całą iego armatę. Gawin. Siel. 384. Armatę fkruszyc. Tward. Pas. 1. Armatę na się wzięli. Warg. Kur. 26. Lacedemończyki albo żywo z tąż armatą z woyny się wracali, albo zabitych na tég armacie ich przyniesiono. Warg. Wal. 57. (tarcza). §. 2*. Amuni-cya, artyllerya, das Geflücht. Przełożony nad strzelbą lub armatą. Archel. 2, 3. Starszy nad armatą koronną. Vol. L. 3, 934. (cf. arsenal). §. 3*. Woysko morskie, armia, flota, die Kriegsflotte, die Seesoldaten. Jtal. armada; Vind. morſka voſiſka, morſka armada; Boh. Slov. armada lodj; (Carn. Vind, Slavon. armada: - armia, woysko). W Amboinie załał armatę Hispańską, na który lud był chory. Sk. Zyw. 2, 251. Armatę w morze spędził wiatr pod żaglami. Bardz. Luk. 35. Woysko z portu w armacie przeprawił. P. Kchn. Orl. 1, 204. Armata ftrudzona weszła na brzegi. Zebr. Ow. 135. Henryk przyrzekł Polakom na morzu armatę chować. Papr. W. 1, 246. Uwaga. Ze wyraz ten armata, wszelkie woysko czyli armią oznaczał, dowodem są naſtępuiące przykłady, w których ieſt dodane: wodna; n. p. Dwa tysiące okrętów armaty wodnée im odiął. Stryik. 47. i 49. Wyprawił armatę wodną galer półtoraſta. Biel. 3, 74. Gwagn. 605. Hetmana z armatą wodną wyprawił. Sk. Zyw. 2, 251. Nag. Fil. 174. Wodne armaty Europeyſkich pańtſw, zapędzone do Jndyi. Zab. 7. 129. Nagł. - §. 4. Dzisiaj oznacza dziato figury okrągły, które prochem i kulą lub kartaczami nabiajął. Papr. W. 1, 246. die Kanone. Vind. kanona, ſtrelni koſ; Carn. i Slav. top; Croa. patantia; Roff. púhka, púhečka, opuſie, пищах. Armatę dzielą na denną sztukę, na czopową i na wylotową. Jak. Art. 1, 138. Łęs. Mier. 2, 240. Armaty ciężkie albo murolomy, i polowe. Jak. Art. 3, 285. ARMACINA, y. ž. nie wiele co warta armata, mówiąc z pogardą; mit Geringschätzung, eine elende miserable Kanone. ARMACISKO, a. n. wielka niezgrabna armata, eine ungeeschlagte Kanone. ARMATNY, a. e, 1*. Zbroyny, uzbroiony, gc-waffnet, geruſet. Mieszczanie wysypani armatną gromadą, z miaſta w pole wychodzą. Tward. W. D. 2, 179. ARMATNO przysł. Mieszczanie na ten huk armatno wypadli. Zimor. Siel. 243. §. 2*. do floty zbroynéy należący, flotowy, woienny; Flotten-, Kriegs-, Troiańſka w brzegach iuž cię czeka flota, który armatna pilnuie piechota. Chro. Ow. 247. Szwedom cztery okręty armatne wziął. Tward. W. D. 2, 280. §. 3. Do działa z armaty należący, działony; die Kanone betreffend, Kanonen-. Slav. topovſki; Roff. púhečnyj, пищальный. Narzędzia armatne, szuſle, szczotki, ſtěple i t. d. Jak. Art. 3, 304. §. 4. Armatny rzecz w. raz nie używany z przłożony nad strzelbą czyli zbroiownią, Jeneral artylleryi, der Oberzeugmeister. Kozacy pod władzą samego ſtarszego armatnego zoſtawać maią. Vol. L. 4, 9. ARMATURA, y. ž. zbroia okolo herbu, die Nützung um ein Wappen. ARMIA, -i. ž. zbiór woyska, eine Armee. *ARMATOR, a. m. junak, samochwalca, ein Auffschneider, Prahler, Eisenfresser, Bramarbas. Pewny armator chlubił się swemiami działami. Zab. 2, 196. ARMISTYCYUM nieodm. n. ob. Rozeym, zawieszenie broni, Waffenstillstand. *ARMOWAC, HARMOWAC, ował, wie. cz. niedk. i zaimk.

## AROBA. - ARTYK.

uzbraić, przygotować do woyny, rústen, waſſnen. Jęli się armować przeciw Bolesławowi. Biel. 98, Wyday go nam, bośmy się na to zharmowali. Wad. Dan. 265. Ar-mowanie się, znaczy zaciąganie ludzi i przygotowanie sprzętów woiennych. Papr. W. 1, 466. N. Pam. 83, 572.

AROBA, y. ż. ſunt Hiszpańſki, ein Spanisches Pſund. u. p. Cztery aroby czokolady. Gaz. Nar. 1. 12.

ARSENAŁ, u. m. ARSENALIK, u. z. Franc. gmach prz-
znaczony na źkład broni, zbroiownia, cekauz; das Arse-
nal, Zeughaus. Karn. orroshnishe, sbrojnishe; Cz. źłtni-
ce; Croa. puſkarnicza; Vind. voroshjarna; Roff.
orужехранилище, снарядопранилище; Eccl. ory-
жница, оружехранимельница, абруеположница,
Jah. Art. 3, 324. Papr. W. 1, 466. Leſzcz. Gl. 116.
§. Mieysce budowni okrętów, die Schiſſwerſte. Arsenał
ziemny, lądowy, wodny Offol. Wyr. ARSENAŁOWY,
a, e, do arsenału należący, cekauzowy, das Zeughaus
betreffend. (cf. Cegwart.).

ARSZENIK, u. m. z Grecko Łac. (por. Pers. zernich) Kruszec od dawnych półkruszcem nazwany; od niektórych poczytany za sól metaliczną. Kl. Kop. 2, 243. złotołuſk. Syr. 399. Arſenik. Dla swoich własności arszenik znaczy truciznę das Arſenikſgift, Rattenpulver. Vind. mishenza, arsenika; Karn. sernek; Rag. siejan; Bosn. siejan, siejanat, miscja stuppa; Roff. maſhwnkъ; Boh. utreych. Arsenik nie cukier, choć bigły. Fred. Ad. 69. (pożór oszukowie). Już arszeniku w cukier przymieszali. Wad. Dan. 106. §. w mowie potocznéy oznacza wszelką truciznę, n. p. pod miodem tym arsenik. Morſ. 43. (zdradliwa to uciecha), jedes Gifſt überhaupt. Duszyika smaczne pirożki gotuie, A arszenikiem po wierzchu cukruie. Brath. K. 36. ARSZENIKALNY, ARSZENIKOWY, a, c, arszeniku się tyczący, lub zawieraiacy go w sobie, Arſenik-haltig, Arſenik =. Kiżel arszenikowy daie o źał ognia z arszenikalnym smrodem. Kl. Kop. 2, 243.

ARSZYN, a, m. miara długości używana w Moſkwie i Lwowie, większa od łokcia naszego, die Arſchine, ein Russisches Maß, eine Lemberger Etle. Roff. i Eccl. arſchńb; Karn. arsin; Tur. arsin, arsin; Perf. eris). Arſzyn, miara Tatarſka, których Rusini używają, dał exyſtencją Lwowskiumu łokciowi. Czac. Pr. 1, 290. Arſzyn Lwowskiki ma w sobie łokcia Krakowskigo ćwierci pięć, Sols. G. 3, 156. Szesnaſta część arſzyna po Roff. вершокъ. ARSZYNOWY, a, e, od arſzyna, wielkości arſzyna, Arſchinen =. Roff. arſchńbny. Arſzynowe gonty. Kack. Pas. 18.

ARTERYA, yi. ż. żyla prowadząca krew z serca po całym ciele, żyła pulsowa, tętna, die Puls oder Schlagader. Krup. 3, z. Kl. Zw. 1, 32.

ARTFUL, u, m. naczynie pewne na źatkach. Haur. Sk. 171. ein Geräthe auf den Flußchiffen.

ARTYKUŁ, u, m. z Łac. Część główna rzeczy, mowy, pisma, podział, ein Theil einer Nede, Schrift, ein Punkt, Artikel. Artykuły hetmańskie. Vol. L. 2, 1326. (prawa, uſtawy, punkta). Artykuły marszalkowskie. t. W traktatach znaydują się niekiedy i artykuły potaiemne, stronom tylko do rzeczy należącem, wiadome. Artykuły wiary. Ktch. Gd. 16. Glaubensartikel. Przen. Artykuł wiary = rzecz uiewątpliwa, niezawodna, pewna, etwas Zuverläßiges,

## ARTYL. - ARYA.

29

Gewißes. On to ma za artykuł wiary. Boh. Kom. 1, 241. §. w Handlu = gatunki towarów, Handelsartikel. Dobry kupie we wszyſtkie artykuły opatrzony. - Vind. artikel, odſtavik, poſtava; Sor. 2. artikul; Roff. cnambrъ. - Artykułami Roff. поспамейно; adj. статейный. §. Część mowy w Gramatyce, kładąca się przed rzeczownikami, przedimek, der Artikel in der Grammatik. W Greckim n. p. artykuły są: ó, ṭ, το, w Franc. le, la. w Niem. der, die, das.

ARTYLERYA, yi, ż. z Franc. (bez l. mn.) ſtrzelba wielka i wszyſtko co do tego należy, iako to: armaty, moździerze, bomby, kule, granaty i. t. d. das grobe Geschäft und alles was dazu gehört; die Artillerie. Źal. artigleria (por. Łac. ars); Vind. artileria, veliku ſtrielashtvu; Slavon. artileria, topovi, lumbarde,) Jak. Art. 3, 281. Łęs. 2, 239. Arturya ciężka, ob. Ciężki; polowa ob. Polowy. (por. Park artyleryi). Szańce potężną artyleryą osadzone. Pam. 85, 2, 210. Generał artyleryi ma w dozorze zbroiownie, ludwisarnie, prochownie i wszyſtkie woiene sprzęty. Skrz. Pr. P. 1, 201. (por. Armatny). §. Nauka, umiejętność o tych wszyſtkich rzeczach, die Artillerie, Geschäftkunst. Jak. Art. Łęs. 2, 239. §. W znaczeniu zbroirowem = artylerzyści, ludzie przeznaczeni do służby artyleryczny. Papr. W. 1, 467. Jak. Art. 3, 285, Łęs. 2, 239. ARTYLERYCZNY, a, c, do artyleryi należący lub ięy się tyczący, die Artillerie betreffend. Umiejętność artyleryczna. Łęs. 2, 239. (por. Puszkarſki). ARTYLE-RZYSTA, y, m. żołnierz przy artyleryi będący, der Artillerist. Cz. Dłóżtelec. (ob. Kanonier, Puszkarz).

ARTYSTA, y, m. z Łac. Franc. czlowick, kunszt iakowy czyli sztukę posiadający, umiejący, n. p. malarz, snycerz, aktor teatralny = kunsztownik, kunsztmiłtrz [por. Sztummiſtrz.], ein Künstler, Cz. umělec, uměnec; Bosn. mesatar, majſtor, sosctar; Rag. zanatnik, rukotworaz; Vind. mojſter, umetnianik (por. Miłtrz, miſterny, miſternik) & Eccl. i Roff. умодальникъ, художникъ (por. chędogi, ochędółtwo), худогъ, химрокъ, химреьб, (por-chytry). Artyſta biegły. Dudz. 33. Artyſta (toż samo co malarz). Łęs. 195. Uwaga. Chociaż wyraz ten do tych czas nie dosyć utarty, niemamy iednak innego, któryby dobitnie całą szlachetność iego zawierał. Wcale zaś żadnego niemamy na wyrażenie kobiety (nie żony, ale) w rzeczy saméy trudniąć się kunsztem iakowym, iak n. p. malarki, aktorki, po Niem. eine Künstlerinn, chyba Artyſtka.

*ARUMSZMALC, u, m. z Niem. Czyr im Schmalz. iaia sazade, które w kilimkach żelaznych robią z maslem tre-towanem. Wiel. Kuch. 596. Vind. zvertje, zverzha.

ARUS, HARUS, u, m. materya pewna, ein gewisser Zeug. Arus wązki, arus szeroki. Inſtr Cel. Lit. Wązki harus, nazwany cynkatura. Vol. L. 6, 154.

ARWAN, ARWANZE ob. Porwan.

ARYA, yi, ARYYKA, ARYETKA. i, ż. zdrón. pieśń krótka, piosneczka, gatunek pieśni, ein Liedchen, eine Arie. (Karn. arija, visha). Piosnki a według wziętego nazwiska, arye. Teac 54, d. 8. Zaśpieway nam iaką arykę. Tea. 52, d. 103. Nocą sobie aryetkę. Zab. 2. 46. §. Tony czyli muzyka, czyli też sposób ułożenia głosów do pieśni iakowę, die Melodie. Może kto umieć wiele piosnek na pamięć, a żadnøy śpiewać nie potrafi, aryi do nich niewiedząc. - Jak to śliczny afekt i odmiana tonów

36

ARYA. ARYSTO.

w téy aryce. Boh. Kom. 1, 276. Lekkomyśne trele aryetek. Zab. 16, 156.

ARYANIN, a, m. prócz właściwego znaczenia: kacerz sekty Aryańskiej, używano w mowie potocznéły zamiast Nowochrzczeniec, Rakowianin, Socynianin. ein Arrianer, im gemeinen Leben aber belegte man mit diesem Namen auch die Socinianer und Wiedertäufer. Sk. Dz. 256. ARYANIEC, niał, nieie. nii. niedok. używańse ieſt st. dok. zaryanieć, t. i. aryańki sposób myślenia przyjać, aryaninem zostać, arianiſch, oder ein Arrianer werden. Eccl. ap'ianствовали, pośredовать ар'ейевой ереси. Niemal wszyſtek świat zaryaniał i rządka cerkiew prawdziwa. Smotrz. Ap. 102. ARYANSKI, a, ie, socyniańki, nowochrzczeńki, arianiſch. Sekta aryańska, albo iak ią niektórzy zowią nowochrzczeńśka. Vol. L. 4, 315. ARYANIZM, u, m. ARYANSTWO, a, n. Kacerſtwo Aryańſkie, der Arianiſmus. Słów Arianſtwo; Karn. arianſtvo; Eccl. ap'ianство. Namawiali go do aryańſtwa. Sk. Dz. 256.

ARYERGARDA, ARYERGWARDYA: ſtraż tylna, Odwod, Papr. W. 1, 467. czal, der Nachzug, Nachtrab. Przeciwnie zaś awangarda czylı awangwardya: ſtraż przednia, czoło wołyka.

ARYETKA, ARYYKA, ob. Arya.

ARYNGA, i, ż. z Łac. śrubnićy, lub z Włosk. aringa: przepisane albo zwyczajem wprowadzone wyrazy na używanie przy pewnych okolicznościach, formuła pisania, mówienia; die Formel, das Formular. Aryngi na wszelkie transakcye, iednoſtayne były przepisane. Xiqdz. 180. Wszyſtkie expedycye Rady Nienſtaićęy wychodzić będą z tą aryngą: My Król za zdaniem R. N.... Vol. L. 3, 97. - Przen. Wszyſcy mieli iedręsentencyonowania aryngę: idę in sensum pryncypała mego. Mon. 65, 65. (ieden sposób tłumaczenia się). To dla własnego włożył upewnienia w aryndze swołyć z Osmanem umowy. Zab. 14, 249. Szym.

ARYSTOKRACYA, yi. ż. z Greck. ἀριστοκρατεία, Rząd obywatelow nayznacznieyszych, władzę naywyższą sprawwiających. Modrz. Baz. 11. die Aristofratie, arifokratische Regierungspersassung. Rząd w którym sami tylko magnaci do naywyższych urzędów doyśdź mogą; możnowładztwo, możnorządy, możnorządztwo, panowładztwo. §. 2. Przemoc możnieyszych obywateli w iakimkolwiek rządzie, das Uebergewißt der großen Herren, die Aristokratie. Po Bolesławie Krzywouſtym poczęła się u nas wzmagać aryſlokracya. Nar. Hift. 5, 370. Panowie zaczęli dzielnić niżeli przedtym w rządy wypławać. t. 7, 65. §. 3. Pzen. Poſtopowanie wywyszaiące nad równość, co nie pod ſtrych, co z pańſka, pańſkość, przepych, arifokratizches, herrisches Wesen, Aristokratie. n. p. Caléy famili N. aryſtokracya ieſt właśnie wrodzona, t. i. że we wszyſtiem wyższość swoją, pańſtwo, innym czuć daie. - ARYSTOKRACKI, a, ie; ARYSTOKRATYCZNY, a, e, tyczący się aryſtokracyi; możnorządny, panowładny, panorządny, pańſki, przepyszny. Aryſlokracki używa się nayczęśćy w znaczeniu wyrażoném pod Nro. 3. n. p. słowie, poſtopowanie, sposób myślenia aryſtokracki. Aryſtokratyczny zaś w znaczeniu Nro. 1 i 2. n. p. rządy, pańſtwa aryſtokratyczne; arifokratichs. Roff. вельмокże,державный. ARYSTOKRAT, a. m. poplerzniq možnorządztwo, Pan, dunny, pyszny, wynoszący się nad innych, ein Arifokrat.

ARYTM. - ASPEKT.

w rodz. ż. ARYSTOKRATKA, i. Kobieta dumna, pyszna, ein soljeß Weib, eine Arifokratinn.

ARYTMETYCZNY, a, e, do arytmetyki należący, rachunkowy, liczbowy, arithmetich; Cz. poćetni; Koff. числаitembny; Vind. razhunſki.) Stosunek arytmetyczny. Łes. 2, 69. Poſtop arytmetyczny. Sniad. Alg. 1, 125. ARYTMETYK, a. m. posiadający naukę rachunków, der Arithmetiker, Rechner. Vind. razhunſki moſter, razhunasnanez, razhunar; Kroa. brojaznanecz, rachunár; Roff. числословъ; Eccl. числаitemb. ARYTMETYKA, i. ż. z Greck. ἀριθμιτική, umiejętność z danych liczby wynaydywania innych, i zbiór przepisów czylı nauka prowadząca do téy umiejętności; rachunki, rachowanie, (rachmierſka nauka. Rog. Dos. 1, 285.)) die Arithmetik, Rechnkunft, Rechnungswissenschaft. Sor. 2. rachunwarſa wědomoſeŕ; Vind. razhunasnoſto, razhunſtvo, zhislasnanſtvo; Boh. počitaŕſtvo; Kroa. brojaznansztvo, rachunsztvo, brojoznanye; Roff. числослов'ie. - Nauka dobrego rachowania. Sol. G. 3, 81. nauka liczebna. Jak Mat. 1, 2. Łesk. 2, 3.

A. S.

AS, a, m. U Rzymian moneta siedm pieniązków wartiaća, Cn. Th. ein Aß der Nömer. S. naymnieysza waga złotnicza, 64 razy w iednym czerwonym złotym zawarta, ein Goldgewicht. S. Funt aptekarski, ein Apothekertfund. S. w kartach Francuzkich, tuz; na koſtkach oko; in der franzöſchen Karte das Aß, der Taus; im Würſelspiel, ein Auge. As przegraie, dama wygraie. Tea. 22. 5. Przen. Intrata twoia zasadza się na asie. Tea. 15, 24. (na kartach, na szulerſtwie).

ASBEST, u. m. z Greck. (ασβεστος = w ogniu niekazi telny) kamień podobny co do swoich własności amiantowi, der Asbest. Łatwo go rozeznać od amiantu; asbest bowiem w wodzie na dno upada. Kl. Kop. 2, 67. ASBESTOWY, a, e, z asbestu sporządzony, n. p. płótno asbestowe; von Asbest, Asbest.

ASMODEUSZ, a. m. z Hebr. wróg stanu małżeńſt-iego, Asmodi, der Cheteufel. O wy przedni ciemności Xiążęta, Asmodeuszu! Boruto! Tea. 11. b. 107.

ASPEKT, u. m. Łac. Konſtełlacya, na niebie gwiazd rozłożenie czasu narodzenia czyiego. Dudz. 33. położenie na niebie, poſtać, pozór gwiazd, die Constellation, die Aspecten unter denen jemand gebohren worden, der Planetenstand (por. pod dobrą, pod złą gwiazdą się rodzić). Nie zaraz wszyscy Królowie, co się z królem rodzą w iednym aspekcie. Pot. Arg. 246. Niebo częſtokroć głód, częſtokroć mor swemi aspekty przynosi. Petr. Pol. 64. S. Aspekty Kiężycowe = odmiany miesiąca czyli raczeły kiężycy, die Mondſwandelungen, Mondsveränderungen. Aspekty kiężycy są: nów, pierwsza kwadra i. t. d. Wyrw. G. 60. Gdy się kiężyc przez szoſtą čeść nieba oddała, zowiemy to aspekt szefłny, względ szefłny, gły przea zczwartą čeść, aspekt czwarty, czwartny, kadwre; przea trzecią čeść, aspekt trzeciak. Spicz. 191. Sien. 425. S. Dobry lub zły znak, który astrologowie z ciał niebieſkich, zwłaszcza co do przedsięwzięcia spraw akowych, tłumaczyli, przepовiedzenie, die aſſtraſaſſe Meſtimmung wegen des guten oder schlechten Erfolgs irgend

* ASPER. - ASSAM.

ASSEKU. - ASSYST.

32

einer Unternehmung, eine Vorbedeutung, Astrologia która nam na niebie dobre albo zle aspekty okazuje, co iełt, do spraw zaczynania czasów wybór. Oczko prz. 25. §. Wszelka oznaką na przyszłość, włózki, Vorzeichen, Anzeigen, Aspekten. Kleopatra Cezarowi: Tyś aspekt łaskawy kraiom naszym. Bardz. Łuk. 179. Podłomyślne dusze, gorszym aspektem narodowi grożą, Niż dźżyłte baby, parne Syryusze. Zab. 11, 30. Nar. Zle tu dla mnie aspekta t. i. nie przewiduią ja tu nic dobrego dla mnie.

* ASPER, *ASPERGIL, *ASPREOL, a, m. w Łacinie barzyńskiej asperiolus; sciorus, wiewiórka, ein Eichhörnchen. Nar. Hift. 5, 288. §. skórka wiewiórcza albo popielica, które to skórki szły na skarb xiążęcy. Nar. Hift. 2, 259. Eichhörnchen oder Bilichfelle, die an den Fürstenhof geliefert werden muſten. Podatek ſtarodawny, ſkórkami popieliciem płacony do ſkarbu Xiążą. t. t. dieſe Fellabgabe ſelbſt. (por. Biela, bielka, bielczany podatek.) §. Pieniądze ſkórzane, Ledetgeld. Aż do czasów Wacława Monarchy Czeſſkiego, Po wszyſtkiety Sarmacyi pańtwa Koronnego, Z zwierzęcego rzemienia pieniędze robiono, I one iak dziś srebrne tak drogo ważono. Które aspergilami w one czyzny zwano. Gwag. 59. Fżedtym niż monetę wynaleziono, asprów i innych ſkórzanych pieniędzy w Moſkwie xżywano. t. 60. (Roff. kynł = denbli, mordki kynł). - Lecz za baieczne te pieniędze ſkórzane w Polszcze poczytuje Naruszewicz, taki wykład bayki dając: Drobne pieniędze chodziły pod czynſkimi asprów czylі aspreolow, dla koloru białego w czynſtym śrebrze. Te zapewne aspy utworzyły ſkórki wiewiórcze aspreolami w łańcimkem nazwane. Nar. Hift. 5, 289.

ASPIRANT, a. m. z Łac. ſtaraiący się o co, n. p. o urząd, Kandydat, der Aspirant, der Bewerber. Aspirant do ſianu małżeńkiego. Oſſ. Wyr. (por. konkurent). §. w klasztorach, ten który po zakończonym nowicyacie, żada bydź przyjętym do zakonu, der nach überlandem Noviciat, in den Orden aufgenommen zu werden verlangt. w. rodz. ASPIRANTKA, i. die Bewerberinn. ASPIROWAC ob. ubiegać się, żadać, pragnąc.

ASSAWUŁ, JESSAWUŁ, a, m. u kozaków to, co w chorągiach huzarſkich lub pancernych, namieſtnik; Dońcy wymawiają jeławuł, i podobno bliższemi są prawdziwے pronuncyacyi. Cztr. Rěkp. ein Kofakenlieutenant. Wódz kozacki otoczony był gronem setników i assawułów. Nar. Chod. 2, 243. W wojsku zaporoskiem, assawul hetmański, po Zl. 30; assawułowie pułkowni, po Zl. 20; assawułowie w setniach, po Zl. 10. Vol. L. 3, 175. Komisarzowi naſczemu posłuszni będą assawułowie, półkownicy, setnicy, iako i całe wojsko kozackie. Vol. L. 3, 928. (tu bez porządku położone, właściwie bydź powinno: pułków. setn.. assaw.. por. Attaman). 2. Assawula znaczy na Podolu i Wolyniu: polowego ſtrażnika, dozorcę, der Feldwachter.

ASSAMBLA, i, ž. (nayczęsćy iednak w li. mn.) ASSAMBLE, - bli lub - błów, z Franc. biesiada uroczysta, bal biesiadowy, eine Assemblee, eine Festlichkeit. Assamble nawet, albo zgromadzenie dam i kawalerów, bywaią szkołą dla młodego. Mon. 65, 433. Pokój do assamblów. Tea. 9, 21. Bydź na assamblach. t. 9, 5. ASSAMBLOWAC, ował, uie. czyn. i nii. niedk. biesiad y i bale dawać, i na nich uczęszczać, bankietować, biesiadować; Assembleen geben

und sie brücken. Szumią, tracą, assambluia. Tea. 25, c. 19.

ASSEKURACYA, yi, ž. z Łac. ubezpieczenie, zabezpieczenie, zaręczenie, rękoymia; die Sicherstellung, Versicherung, die Bürgschaft. ASSEKURACYNY, a, e. Roff. übBrîmeßehn, schраховый; Versicherungse. ASSEKURATOR, a, m. zabezpieczyciel, zaręczyciel, der Sichersteller. Roff. schраховщик. w rodz. ž. ASSEKURATORKA, i. die Sicherstellerin. ASSEKUROWAC, ował, - uie. cz. niedk. zaassekurować, dok. ubezpieczać, upewniać, zaręczać, warować, sicher stellen, versichern. Roff. zaschraxovamь, n. p. dług w sądach.

Affeffor, a, m. współiedzący przytomny sądom, współsedzia, współławnik, der Beyſiſer, Gerichtsbeſiſer. Vind. persednik, persiedavez, sravensednik; Karn. persednek, Croa. priszědnik; Eccl. присѣдимеь; Roff. соß巴дAMEЕВ, засѣдамеєв. Bydź affefforem. Roff. прис committee. - w. r. ž. ASSESSORKA, i. die Beyſiſerinn. Eccl. присѣдимеєнница. ASSESSORSKI, a, ie, Affefforial-, Beyſiſer-; Roff. zасѣдамеєлєв, заß巴дAMEЕКІЙ; Croa. priszědni. - Sądy affefforskie: ASSES-SORYA, yi, ž. sądy kanclerskie, zadworne, królewskie, sąd naywyższy. dla mieszanek królewskich, i. t. d. das Affeffiorial-, Kanſler-, oder Oberhoſgericht. (Vind. persedba, persedenje). Škrzet. P. P. 2, 314. Vol. L. 7, 423.

ASSUMPT, u, m. pochop do czego, pobudka, die Betanlassung, der Anlaß. W słowach dobranych zwyczych i uczonych, Od gór Libańskich wszczął assumpt mówienia. Kras. Antim. 57. Assumpt nie zdaie się kwadrować z konkuzyą. t. Lis. 2, 60. (zamiaſt: wniosek nie iełt łosowny do założenia, do powodu, nie odpowiada mu).

ASSYGNACYA, yi, ž. kwit na co zaświadczenie, przekazanie kogo. do trzeciego, zalecenie wydania czego, die Anweisung auf jemanden, eine Aſſignation. ASSYGNATY, ów. l. mn. papiery ſkarbowe kurs gotowych pieniędzy maiące, pieniędze papierowe, Aſſignaten, Papiertgeld, Staatspapiere. ASSYGNATARYUSZ, a, m, przekazuiący komu co do odebrania, zleciały, der Anweiser, Aſſignant. ASSYGNOWAC ob. Przekazać, zlecić do odebrania, kazać wydadź.

*ASSYMILOWAC, uczynić podobnym. N. Pam. 6, 318. (por. przeſtarz. przypodobywać).

ASSYSTENCYA, yi, ž. poczet, orszak towarzyszący, dwór, das Gofolje, die Begleitung. (por. Drużyna, towarzystwo). (Vind. perſtanvanje, vkuprebivanje, sravenprebivanje) Z affyſtencyą lub w affyſtencyi chodzić. Zartem: Ma affyſtencyą w przedpokoiu. Tea. 22, 11. (wierzyciele go nie odłępują, wszedzie mu towarzysz). ASSYSTENT, a, m. pomocnik przytomny, słuha, dworzanin, der Begleiter, Beywohner. (Rag. naſtojnik). - Affyſtent prowincyala zakonnego. Affyſtent kobiet t. i. z kobietami uſtawicznie obcuiący; z tąd zartem, zamiaſt: wiercipięta, kręciwąς. - w. r. ž. ASSYSTENTKA, i, towarzyszka, die Begleiterinn, Gefahrtinn. Pacholę tego patrzy co matka czyni, co podobne ięy affyſentki. Zab. 12, 50. ASSYSTOWAC, ał, - uie. cz. niedk. bydź przy boku, służyć lub dopomagać komu przy iakim urzędzie, towarzyszyć, begleiten, Hülſe leisten, beywohnen, affiſiren. Vind. perſtanvati, sravenprebivati, vkuprebivati; Rag. naſtojatti, nadſtati, namjeriti se). Minerwa pod figurań Mentora Telemakowi affyſtowała. Fabl. Tel. 5. Grzeszukowi czartów

52

ASTREA. - ATAM.

zgraia affystuie. Bals. Nied. 2, 45. Gdzie chce, idź za nim,
nie wymow się w niczém, Affystuy i pochlebštwem služ
mu niewolniczem Hor. Sat. 224.

ASTREA, bogini sprawiedliwości. Boh. Nebesliena

ASTROLAB, u. m. ASTROLABIUM, n. nieodm. narzędzie
matematyczne, die Winkelscheibe, das Astrolabium.
\*ASTROŁGARZ, a, m. kłamiłwy gwałziarz. Zebr. Zw.
151. ein lüdenhafter Sterndeuter, Sternlängner. ASTRO-
LOG, a, m. sądzący z gwiazd o rzeczach ziemskich,
osobliwie o przyszłych, (rożni się więc od Astronoma)
gwiazdomiſtrz, gwiazdowieszczek, tłumac gwiazd, der
Aſtrolog, Sterndeuter. Eccl. ἀβαζούμεμβ, αβαζο-
λούβ. Aſtrologowie biegi miesiąców rachują, przyszłe
przygody wiedzieć chcą. Sk. Kaz. 518. Aufzp. 32. Jak
teraz są doktorowie nadworni, tak przedtém aſtrologów
nadwornych utrzymywano. ASTROLOGIA, ii, ž.
wróżba z gwiazd, gwiazdowieszczba, gwiazdarſtwo, die
Sterndeuteren. Biał. Poſt. 106. Zebr. Zwr. 145. Eccl.
εβαζοσλοβίε. ASTROLOGICZNY, a, e. \*ASTRO-
LOGSKI, a, ie. gwiazdowieszby się tyczący, aſtrolo-
gisch. Wyrok aſtrologi przez Bernata z Krakowa R. 1605.
ASTROLOGOWAC, - al, - ie. cz. nied. aſtrologią się
bawić, prognosykkować, wróżyc, roić, Sterne deuten, prophe-
zenhen, Calender machen. Calą noc aſtrolegowałem. Tea.
33, c. 10. Nieuſtannie wdzychaiąc, tylko aſtrologie.
t. 29, c. 3. ASTRONOM, a, m. trudniący się aſtronomią,
gwiazdziarz, ein Sternkundiger, Sternſeher. Karn. svedso-
gledz; Croa. zvezdoznanez; Rag. zvjezdoznannaz; Roff.
εβαζοδοσаконникβ; Eccl. εβαζοδαλύσιμμέλ. Aſto-
nemow Ruſ zowie zwiazdoczetców. Sak. Kal. B. 3.
ASTRONOMIA, ii, ž. nauka nietylko gwiazd, ale
i wszelkich ciał niebieſkich, gwiazdopisarſtwo, nauka
gwiazdarſka, gwiazdarſtwo, die Sternkunde, Sternwiffen-
schaft, Himmelskunde. Karn. svedsglednoſt; Croa.
zvezdoznanztvo, zvezdoznanye; Rag. zvjezdoznanie; Eccl.
εβαζοδοσаконie; Roff. εβαζοδοσχίε. Os. Fiz. 510.
Zebr. Zw. 145. Sk. Dz. 558. ASTRONOMICZNY, a, e.
gwiazdopisarſki, aſtronomiſch.

ASTRYCH, \*JASTRYCH, u, m. w Łac. źrzedn. aſtracum, z
bruk, nalepa z wapna, gipsu i potłuczonych kamieni,
równie podłoga iak i suſt, der Aſtrich; Vind. eſtarah,
jeſtrah, oftrah, eshterleh, tle, tla; Bosn. jastrik, taraka
(por. ſtal. laſtricare, laſtrigato): Karn. tlak; Stow. po-
wała. - Aſtrych albo urównane i ulepione dno, niekörzy
tło zowią. Mącz. W piekarni podłoga może bydź z gliny,
w pralni zaſ z jaftrychu dobrze wypalonego. Swirk. Bud.
294. - ASTRYCHOWY, a, e. von Aſtrich. Materya aſtry-
chowa, to ieſt rozbite, i roztluczone kamienie z cełą,
z wapnem i t. d. Mącz.

A.T.

ATAK, ATTAŁK, u, m. z Franc. natarcie, naparcie, uderze-
nie, szturm, napad, der Angriff, die Attaque. Roff.
nasupłyněńie. Papr. W. 1,467. ATAKOWAC, - al, - nie.
cz. niedh. nacierać, uderzać, napierać na nieprzyjaciół.
angreifen, attaquieren. Trzema sposobami atakuią: mocą,
edradą i głodem. Papr. W. 1, 467. (por. Dobywać,
szturmować).

wodźca kozacki (por. Hetman i Niem. Hauptmann. Cztr.
Rěkp.), der Kosakenfeldherr. Roff. i Eccl. amamahb,
начальникъ козактій. W kończeniu słowa ataman, va-
taman, niekórz ućzeni znaydują słowo Teutoniskie Mann
człowiek; lecz to słowo, tak w Persyi iak w Szwecyi
iedno miało znaczenie. Czac. Pr. 1, 249. Kozacy przed
żadnym prawem, tylko przed atamany, przez się uſtano-
wićoměni, źawać nie chcieli. Vol. L. 3, 150. [por. Asa-
wul). - §. Na Ukrainie wóty, po wsiach i miaſteczkach,
in der Ukraine der Dorſtichter, Schulze, der Richrer eines
Stadtchens. (3. Roff. amamahb, староста разбой-
нической, herszt rozboyników, der Mauberhauptmann.
ATAMANSKI, a, ie. deu Kosakenhauptmann betreffend.
Eccl. i Roff. amamanskij, amamahovb. Atamanská
władza: ATAMANSTWO, a, n. die Würde des Kosaken-
feldherrn. Roff. amamanstwo.

ATEISTA ob. Ateusz.

ATENY, Aten l. mn. slawne miaſto i Rzeczpospolita Grecka,
Athen. Ateny dowcipne i naukami wſławione. Zab. 7.
11. ATENЦЫК, \*ATENIAN, a, m. z Aten rodem,
ein Athenienſer. Otw. Ov. 36. - w r. ž. ATENKA, i. die
Athenienſerinn. ATENSKI, a, ie. od Aten, Athenienſch.

ATEUSZ, a, ATEISTA, y, m. z Greek. (αθεσον bezbožły),
zaprzeczący bytność Boga, bezbożnik, der Atheift, Got-
tesläugner. Cz. zaprzabob; Stow. nežnakob; Karn. bo-
getajivz; Slavon. bogatájałac; Croa. bogoneverecz; Roff.
богобópeуб, безбожникъ. Ateuszowie, to ieſt ci co
mówią: Boga niemasz. Sk. Kaz. 74, b. W rodos. ž.
ATEISTKA, i. bezbožnica, die Gottesläugnerinn. Roff.
bezbojница. Ušmiechy i ładne zabawy pieknych ateiftk.
Przyb. Milt. 368. - ATEIZM, u, m. ATEUSZOSTWO,
a, n. zaprzeczanie ieſteſtwa Boga, bezbożność, die Gottes-
verläugnung, Atheiſtercy. Roff. богобópe, безбожество,
безбожіе, безбожничесшво, безбожносць. Był
w podeyrzeniu o ateuszoftwo. Wyrw. G. 149. Obwiniony
o ateuszoftwo. Cza. Pr. 1, 511. Ateizm zapiera ieſteſtwo
naywyższey iſtoty. Mon. 69, 107. ATEUSZOWSKI, a, ie,
tyczący się ateuszoſtwa, bezbożniczy, bezbożny; n. p.
nauka ateuszowska. Wyrw. G. 149. gottesläugnerisch, athei-
ſtisch. Roff. богоборный, безбожный, безбожнический.

ATLAS, u, m. góra w Afryce. Wyrw. G. 20. der Berg
Atlas. Atlas niebonośny. Bardz. Luk. 2, 29. - §. 2. W Mitol.
Olbrychkow barczyſty podpieraiący świat.

ATŁAS, \*HATŁAS; u, m. matérya iedwabna (rzecz i mię
z Persyi pochodzi), der Atlaſs, ein Seidenzeug. - Arab.
Tur. aetlaes; Łac. Attalicus pannus; Croa. atlacz; Vind.
atlaç, shidanu oGLYPH<f.alt>ladkuvanu tekanſtuv, svilna tekau.
Atlas Chiuſki Roff. kanſa. Łokieć atasu po Ztt. pół
trzecia. Vol. L. 3, 570. Pokóy hatłasami obity. Ban. B.
2, b. - §. w l. mn. oznacza suknie atłasowe, im Plur. Atlaſ-
kleid. r. Axamity, atlasy, sławy nie czvynią. Falib. Di.
R. Chodzą w hatłasiech, w axamiciech. Rey Wiz. 42.
Przodkowie mawiali, rozbieraiąc się z swoich atłasów:
Panie atlas, szanuią was, a przy was i nas. Mon. 71,
750. (cf. Jak cię widzą, tak cię piszą). ATŁASOWY,
\*ATŁASNY, a, e. ſa atasu, von Atlaſs, Atlaſſz, Atlaſsen.
Arab. Tur. atlaslii, atlaſten; Croa. atlaczni (por. Roff.
канфовый).

ATMOSFERA, y, ž. z Greek. (ατμοσφ. dym, para; ίσφαρα κύλα)
powietrzokrag, der Luftkreis, Dunſkreis, die Atmosfahre.
Cala

ATEIS. - ATMOS.

ATO. - AUDYEN.

Cula ta małsa powietrzna, która ziemię otaczà, pomie-
szana z wyziewami z ziemi wyniesionemi. Wyrw. G. 32.

ATO Spóyn. zamiaſt: a oto; oto, ot; siehe da! schau! Dzień od dnia zwłoczyli przyſtawić zboże: ato iuž wiozą! ato iuž nie daleko są. Warg. Cez. 11. - §. iako tako. Cn. Th. 9. so so! sohin; Rag. akkoli, tóli. - ATOLI spóyn. iednak, przecież; doch, dennoch, jedoch, gleichwohl. (Croa. niſtan- młyne, podpunoma.) Chory lubo nie wychodzi, lepiły się atoli mieć zaczyna. Gaz. Nar. 2, 170.

ATOM, u, m. z Greck. nierozdzielna iuž więcryć cząſteczka, proszek iak może bydź naydrobnićzy, ein Atom, ein untheilbareß Ding. Eccl. ſroka, neſtkómoe chto, часмиßa cámая máláj, пускнів; Roff пылайнка. n. p. Mon. 76, 525. Sah. Dusz. 28.

ATRAMENT, u, m. z Łac., inkaußt z Grecka, farba płynna czarna do pisania, czernidło, die Tinte, Cz. ingauſt; Slow. černidło; Weg. tenta; Sor. 2. tinta, tinta; Slavon. tińta, divit; Croa. tinta, chernilo, zhernilu; Vind. tinta, zhernilu, zhernina; Karn. galup, kałup, kaluſina; (ef. galas). Roff. чернило. - Naypierwszy atrament, którego do pisania używano, był wyciągniony z ryby nazwanę sepia. Mon. 70, 265. Czarny iak atrament Os. Zel. 39. (iak wągl). ATRAMENCINA, y, ž. mizerny atrament, clende Tinte. ATRAMENCISKO, a, n. zgrb. bezezny, paſkudny atr., hásſliche, abſcheuliche Tinte. ATRAMEN- TOWY, a, e, z atramentu, Tinten. - Wywabianie plam atramentowych. Fundź. 25 i. Roff. чернильный.

ATTENCYA, yi, ž. z Łacfranc. Uwaga, uważanie, baczność, baczenie, die Aufmerksamkeit, Acht. To nie- warto ieſt attencyi człowieka rozumnego. Zab. 5, 47. Z attencyą łąuć, t. i. pilnie uważć. §. Znak, oswiad- czenie szacunku dla kogo; wążl, uszanowanie, baczenie na kogo, Achtung, Aufmerksamkeit, Dienstgesetzenheit, (Vind. poſtrieshba). Dowod attencyi męża dla żony. Kraſ. Pod. 2, 239. Oświadczyć komu powiną ambecyja. Mon. 67. 95.

*ATTENDENT, a, m. z Łac. strażnik celny, der Zollauf- paſſer. Na komorach celnych pisarze i attendenci. Vol. L. 5, 423.

ATTESTAT ob. Zaświadczenie, Swiadectwo; Vind. prizha.

ATTRAKCYA, yi. w Fiz. zbliżanie się do siebie ciał bez widocznéj przyczyny; moc czyli siła przyciągaića, spa- siająca; spoynia, łącznia, die Attraction, Anziehungskraft. Chimicy spoyni różne gatunki naznaczaią. Os. Fiz. 1, 28.

ATYNA albo SETYNA, y, ž. nazwisko teraźnicysze miaſta i Paſſtwa Grecyi Ateny zwanego. Dyk. G. der jeźiże Name des alten Athen.

AU.

AU! wykrz. 1, niesmaku, nieukontentowania, niechęci,  
eine Interjection: des Unwillens, Au! Sor. 2. aw, jaw,  
ah! Au! iakžem głupszy ieſt od osla. Zab. 15, 277.  
Ryb. 2. Stangrecki pokrzyk do konie, pobudzaiacy do  
ruszenia, ein Jurus den Pferden: ja, jo! On na złoconym  
wozie z biczem się posadzi, Au! zakrzyknie naypierwéy,  
wnet hyi! zawoławszy, zatnie biczem. Ryb. Ggſl. C. b.

AUBERZA ob. Oberza.

AUCUK, AUCUZEK, ob. Ausztuk.

AUDYENCYA, yi. z Łac. łąuchanie, przyjęcie, przypuszczę-
Tom I.

AUDIT. - AUSTER.

53

nie do osoby wyższego ſtanu, die Audienz. Słow. audyency,
ſłyſſenij; Vind. oshlishanje, priedpritje). Przypuſćić na
adyencyą. Auszp. 37. Audyencyą dać. Warg. Cez. 83.
O tαιεμνα audyencyα prosili. τ. 19. AUDYENCYONALNY,
a, e. do aud: należący, n. p. pokóy, dzień. Audienz. -
AUDYTOR, a, m. łąuchaiacy czyli przytomny mowie iakięy,
liuchacz, der Hörer, Zuhörer. Cn. Th. §. Bisſkupi audy-
tor - namieſtnik, zaſłępeca, sędzia, der Auditeur eines Vi-
ſchoſs. §. audytor woylekowy, ſtoi pod swoim komendan-
tem, utrzymuie iego korrespondencyą urzędową, protokuł
zbiera. Kaw. Nar. 77. der Regimentsauditeur. §. audytor
szkolny, t. i. uczeń pilny wyznaczony od proſſora, ły
innych przed zaczęciem szkoły przesłuchał lekcyi zadanych,
i z tego rachunek zdał (ob. Errata), der von dem Lehret
bestimmten Schüler, andere die aufgegebenen Penaſt zu
überhören, und davon dem Lehret Rechenschaf abzule-
gen. AUDYTORYUM, n. nieodm. mieysce, gdzie się
zgromadzają na łąuchanie, łąuchalnia, szkoła, der Hor-
ſaal, das Auditorium. §. 2. łąuchacze, die Zuhörer. §. 3. iza
sądowa, gród, ziemſtwo. Farr. 460. die Gerichtsſtube.

AUGUSTA, ob. Auspurg. AUGUSTYAN, AUGUSTYA-
NIN, a, m. zakonnik reguły S. Auguſtyna, ein Auguſti-
nermönch, = AUGUSTNIK Baz. Hifl. 22. w l. mn. Augu-
ſtyni lub Auguſtyanie. AUGUSTYANSKI, a, ie. Augu-
ſtyanina się tyczący, n. p. Koſcioł, Auguſtiner = 3. B.
Kirche. AUGUSTYN, a, m. imię właściwe; Augustin.
Roff, akvuscynind. AUGUSTYNOWY, a, e. Auguſtyna
się tyczący, n. p. reguła. Teof. Zw. C. 5. Auguſtins =.

AUKCYA, yi, ž. z Łac. pomnożenie, powiększenie, przy-
czynienie, die Vermehrung, Vergrößerung. Sama po-
trzeba aukcyi woyska, prowadzi nas do aukcyi podatków.
Kołt. Lis. 60. (por. Autorament). §. Licytacya, publiczna
przedaż więcryć dąinemu, die Auction, Licitation, Ver-
ſteigerung, der Ankrus. Kraſ. Zb. 1, 130.

AURA, ob. AERYA,

AURELIAN, u, m. miaſto Francuzkie, Orleans. AURE-
LIANSKI, *URLIENSKI, a, ie. von Orleans. Xieſtwa
AURELIANSKIEGO ſtolicą Aurelian. Wyrw. G. 303.
Xieſtwo Urlieńſkie. Górn. Dw. 181.

AURYPIGMENT, ob. Złotokoſt.

AUSTERNIK, a, m. oberzyſła, gospodarz goſcinny, der
Gastwirth. - Wto. hoſtiere; Vind. oshter; Karn. oshtir;
Kroa. oftariash; Dal. osztir; Bosn. ostir, goſtinik;
Rag. goſtionik; Kroa. barbarz. konakcia; Stov. hoſtinſſi;
Eccl. госпинникъ, харчевникъ, всепріятельникъ,
дворникъ. Prawa karaly auſterników, którzyby odma-
wiali usłuzenia podróžnemu. Oſlr. Pr. Kr. 1, 216. AU-
STERNICA, y. AUSTERNICZKA, i, ž. zdrb. gospo-
dyni goſcinna, die Gastwirthinn. Croa. ofariaſſicza; Rag.
goſteniza, goſitegliza; Stow. hoſtinſka. AUSTERNICZY,
a, e. Gastwirths. - Croa. ofariałki, ofariassev; Rag.
goſtionicki. AUSTERNICTWO, a, n. gospodarſtwo
goſcinne, die Gastwirthschaft. Rag. goſtionictwo; Croa.
ofariaſtvo; Vind. goſarishtvu. AUSTERYA, yi. AU-
STERYYYKA, i, ž. zárb. oberza, dom zaiezdny, goſcinny,
zaiazd, goſciniec, das Gasthaus, der Gasthof, das Wirths-
haus, das Einkehraus. Wto. hoſteria; Vind. oshtarja,
goſhtarja, oftarja, kerzhmaria, kerzhma, taberna, pod-
ſtrehovsetje, goſtniza, herperje; Croa. oftarja, oftariica,
gosztiluicza; Rag. hoſteria, goſtioniza; Bosn. osctaria,

§

54

AUST - AUTEN.

gołtincą, karvasaria; *Roff*.страннопріємница, по-
спояльний дворб; *Eccl*.всеприємница, госпинница,
випальница, всепріямелище, вималяще, випалыня.
- Serce ićý ak auſtrya, kto chce, to zaieżdża, popasie,
і předźey ieszcze wyieżdża. *Teatr*. 55, b. 57. Auſtryą
trzymać: *Auſterniczyć* (*por*. karczmarzyć), w auſtryi
gospodarować, einen Gasthof halten, Gastwirth seyn.
*Croa*. oſtariassiti; *Rag*. goſtioniti; *Vind*. podſtrehovseti,
herpergati.

AUSTRYA, yi. ž. Rakuzy, Cyrkuł w Niemczech z tytułem
arcyxiętwa. Wyrw. G. 202. Deſterreich. Slavon. Auſtrya;
*Roff*. авсприя; Carn. Eſtria. Croa. Auftrianszka zem-
łya; Vind. oſtrouſku, dunałuſtu, oſtrouſka, thunouſka,
dunanska deshela, Dunava; Hung. Běts ország, (*por.
Wiedeń*). AUSTRYACKI, a, ie. do Auſtryi należący,
tyczący się ięć, Rakuzki, Deſterreichſ. Vind. oſtrouſko-
deshelen; Croa. auftrianszki; Carn. eſtrijanski, eſtrijan;
*Roff*. авсприйскій; Hung. Bětsorszagi, Auftriai). Wi-
na Rakuſkie lub Auſtryackie. Krup. 5, 107. AUSTRYA-
CZKA, i. ž. z Auſtryi rodowita, Rakuzanka, eine Deſter-
reicherinn; Slov. Rakuſanka; Carn. eſtrijanka. AU-
STRYAK, a. m. z Auſtryi rodem, Rakuzanin, ein Deſter-
reichet. Carn. Eſtraihar; Croa. Auftrianecz; *Roff*. авспр-
іęgb; Slavon. auftrianin; Vind. oſtrouſkodeshelnik;
Hung. Auftriablei ember; Slov. Rakuſan.

AUSTRYGA Papr. Ryc. 53. ob. Oſtrzyga.

*AUSUSZ, u. m. z Niem. der Auſchuß, Auswurf, brak,
wyrzut. Od papieru podłego do uwiiania, alias aususu.
Vol. L. 4, 560. Plótna aususzu sztuka. Jnſtr. Cel. Lit.

AUSZPURG, a. m. miaſto wolne w cyrkule Szwabſkim,
*Auguſta; die Stadt Augsburgt. Wyrw. G. 204*. AU-
SZPURCZYK, a. m. z Auszpurga rodem, ein Augsbur-
ger. w. r. ž. AUSZPURCZANKA, i. eine Augsburgerinn.
AUSZPURSKI, a, ie. z Auszp. Augsburgisch.

AUSZTUK, AUCUK, AUSCUG, u. m. AUCUZEK, žka.
m. zdrb. z Niem. der Auszug, die Rechnung, das Ver-
zeichniß, spis, wypis, reieſtr). Komisarze przeyrzą poda-
ny sobie od fabrykantów ausztut. S. Grodz. 2, 118. Au-
sztuk towarów. Kl. Rosl. 3, 255. Auscugi kupieckie to-
warów z reieſtrów ich wyjęte, Goſl. Gor. 107.

AUTENTYCZNIE, przyst. dowodnie, rzeczywiście, nie-
wątpliwie, na powadze, na dowodach, authentisch, beur-
fundet. AUTENTYCZNOSC, i. z Greck. αὐβεντια, moc,
powaga, dowód pisma iakowego, dowodność, niewątpli-
wość, die Authenticität, die Kraft, das Anſchen der Ur-
kunden. *Roff*. подлинносći. AUTENTYCZNY, a, e.
dowodami na piśmie publiczném ftwierdzony, dowodny,
niezawodny, prawny, ztag: naywiększyé wiary godzien,
authentisch, beurkundet, rechtsbeständig, glaubwürdig. *Roff*.
подлинный; Vind. zaprizhoun; Sor. 1. wpbſtahtne,
wofrutjene. AUTENTYK, a. m. zaświadczenie na piśmie,
dowodami potwierdzone; pismo urzędowe z dowodami,
iako to: pieczęcią, podpisami; ämtliche Beweischriften,
Urkunden, Dokumente. *Roff*. подлинник, Vind. sa-
prizha, zaprizhnu pismu). Autentyki Rzymskie na reli-
kwie. *Off*. Wyr. §. niewłaściwie: pismo własnے ręki,
autograf, ein Autograph. §. Pełnomocnictwo na piśmie,
patent, die schriftliche Vollmacht. Oſtrożnie ze mną, mówi
wożny, bo autentyk mam z sobą. *Tea*. 43, c. 42. Wyb.
Móy się autentyk tak daleko nie rozciąga. Orzech. Qu. 91.

AUTO - AWA.

AUTENTYKOWAC, al, nie. cz. niedk. dowodzić auten-
tykami, mit authentischen Beweisen belegen, beurkunden.
*Vind*. zaprizhati. §. pismo iakowe urzędowném ftwier-
dzeniem wzmacniać, w xiegi publiczne wciążać, oblato-
wać, aktykować, in die öffentlichen Bücher eintragen, den
Akten belegen, einprotofolliren.

AUTOR, a. AUTOREK, rka. m. zdrbn. z Łac. Sprawca
akiękolwiek rzeczy, czyniecy, wynalazca, tworzyciel,
pobudka do czego, der Autor, der Urheber, der Stifter.
*Sor*. 1. zpotjicjeł; Carn. sokup; Rag. sloxitegl; Vind.
sazhetnik, glavar, prezhetnik, pozhetnik, pervi sazhe-
njavez, narednik, arezhnik, srozhnik, vrazhunar; *Roff*.
авторб, сочинитель, слагатель, зачинщикъ, на-
чальникъ, творитель, творецъ, соавтелец, вино-
вникъ. Wykręt, chytrość, czarna zdrada, Na autora za-
wsze spada. Jak. Bay. 135. Błt szczyścią mego autorem.
*Zab*. 6. 204. S. Dominik zakonu kaznodzieyskiego autor.
Birk. Dom. 1. (fundator) §. Pisarz, twórca xiegi, xięgopis,
der Autor, der Schriftsteller, der Verfaffer, Vind. pisa-
vez, popisane, pismosłosnik, bukvopisavez; *Roff*. пи-
самецъ, сочинитель, авторб; Eccl. книготвое-
рецъ, книтописцамецъ, книгописецъ. Autorowie do-
brzy. *Zab*. 4, 171. Próżno się pytać autora, lecz dzieło
przeczytać. t. 11, 183. Godni naśladowania dawni auto-
rowie, Oni są nasze wzory, oni sztuk tworcowie. Dmoch.
Szt. R. 83. §. ofkarzyciel, powod, der Kläger, Anflä-
ger. §. W prawie: ten od którego coś pierwiaſtkowo po-
chodzi, iściec, właściciel pierwszy, der Haupturheber,
der erste Besitzer. Chwalił autora swoje, to ieł tego
człowieka, od którego kupił konia. Chełm. Pr. 128.
Smierć autora w tenczas rozumiemy, kiedy umrze czyzy
ociec, matka, brat i t. d. po którym się spadek bierze
w sukcessyi; tedy prawa i sprawy od autora przechodzą
na sukcessora. t. 131. *Uwaga*. Nie mamy swojskiego
wyrazu na wyrażenie znaczenia autora, t. i. pisarza xiegi
lub dzieła iakowego, zazwyczay się przeto mówi: autor
dobry lub nic wart, autorek napuszony i t. d. AUTOR-
KA, i. ž. we wszyſkich znaczeniach dopiero co wyliczono-
nych; sprawczyni, pisarka, die Urheberin, Schriftſelle-
tinn. One są autorkami téy mody. *Tea*. 48, b. 8. Vind.
prezhetniza, pozhetniza, perva sazhetniza, naredniza,
arezhniza; *Roff*. начинница, творимельница, со-
дѣптельница, начальница, сочинительница, ви-
новница, писательница. AUTOROW, a, e, AU-
TORSKI, a, ie, do autora należący lub tyczący się go,
dem Autor gehörig oder ihn betreffend. AUTORSTWO,
a. n. zatrudnienie pisaniem dżeł, księgopitwo, pisar-
ſtwo, die Autorſchaft, Schriftſtellerey. Próżna chwała
z autorſtwa. *Mon*. 72, 24.

AUTORAMENT, AUKTORAMENT, u. m. zaciąg woyſka,
die Werbung. Regimenta cudzoziemſkiego autoramentu.
*Vol*. L. 7, 675. Do Polskiego autoramentu należą ussa-
rze, pancerni, petyhorsey, i lekkie chorągwie; do cudzo-
ziemſkiego piechota z artyllerzyſtami, dragonia, Węgier.
ſkie i Janczarſkie chorągwie. *Papr*. W. 2, 225.

A W.

*AWA spóyn. aza, azali. Dudz. 33. albo's może, kto wie;
vielkeicht, wenn etwa, gesetzt, ob. Awa nie przyidzie, t, is.

AWAN - AWIZ.

azali nie przyidzie. Włod. Przeklinay proroku nieprzyja-
ciela, bo mocnicysz jeſt nad mię, awabym go mógł zbić.
Bud. Num. 22, 6. §. czyż? eine indirekte Frage, Lat.
num, an, im Deutſsen durch die Inverſion auszudrücken.
Jakoß polegl mężny woiowniku, awa i królom śmierć nie
przepuſci! Sk. Kaz. 444. Schont denn der Tod auch der
Adenige nicht!

AWANGARDA, y. ż. z Franc. przednia straż, die Awant-
garde, der Vortrab. Papr. W. 1, 467. przeciw. Aryer-
garda.

AWANS, u. m. z Franc. wywyższenie do znaczniezszech
doſtoyności, nadewszyłko w woyſku, promocya do wyż-
széy rangi, das Avancement, die Beförderung. Przeszko-
dą officerowi do awansu. *Tea.* 47, 16. §. awans pienię-
žny, dawanie pieniędzy do góry, pożyczenie na co, der
Vorſchuß, Geldvortschuß. *Vind.* napreidanje, poprieddanje.
AWANSOWAC, al, uie. cz. niedk. do znaczniezszech
rangi wywyższač, einen avanciren, höher befördern.
§. niak. niedk. bydź wywyższonym, promowawanym, höher
befördert werden, avanciren. §. cz. z góry placić, poży-
ćzać na należytość, vorschieren, vorauszahlen. *Vind.* de-
narje napreidati, poprieddati. AWANTAZ, u. m. z Franc.
pożytek, korzyść, zyſk, zaleta; der Nußen, Gewinn,
Vortheil, Vorzug. Piękność ma pewnych zwyciężt w
awantaže. *Mon.* 75, 670. Bydź w awantażu, mieć awan-
taż nad kim = mieć zalety za sobą, w lepszém bydź poło-
żeniu, den Vorzug haben, den Vortheil haben. AWAN-
TAZOWNY, a, e. korzykny, zyſkowny, pożyteczny,
vortheilhaft, nußbar, nüßlich. *Roff.* аваншажный, при-
бълънъй.

AWANTURA, y. ž, AWANTURKA, i. ž. zdrbn. z Franc.
osobliwy przypadek, nadzwyczayny trafunek, zdarzenie,
przygoda, ein Abenteuer. Boh. podiwa, potwornost; Vind.
spaka; Roff. poхождеňe. Młody ludziom traſia się
częfto awantura. *Tea.* 4, 6. 114. Jaki koniec téy awan-
tury. *t.* 25, d. 46. AWANTURNIK, a. AWANTURZY-
STA, y. AWANTURNICZEK, czka. m. zdrb. naraża-
jący się, lub szukający osobliwych przypadków, der Avan-
turier, Abenteurer. *Eccl.* pramaleib, prinheimeib,
prinhealbникb. Zyje, iak dziś zwykli żyć awanturzyści.
*Tea.* 43, c. 101. Wyb. Smiałek z natury, stróy awan-
turzyfty na nim. *Zab.* 14, 52. AWANTURNICA, y.
AWANTURNICZKA, i. ž (*por.* samopafka), eine Aben-
teurerinn. Cóż moja Pani znaczyć bêdziesz w Warsza-
wie, awanturniczkę? *Tea.* 16, c. 98. AWANTURNI-
CZY, a, e. z my przygody naraźny, abenteuerlich. *Vind.*
nekas-n; Boh. potworny.

AWENION, u. m. miało Francuzkie, die Stadt Avignon.
Drugi papież w Awenionie. Sk. Zyw. 1, 219. AWE-
NIONSKI, a, ie. z Awenionu, vou Avignon.

*AWIZA, y. ž. z Franc. doniesienie, wiadomość, nowina,
Nachticht, Bericht, Neuigkeſt. Awizy królowi podano,
że poseł z Gallii przybywa. Auszp. 55. Przypłynąwszy
awizy smutne powiedział, że wſzytko poginło. *t.* 31.
Gdy go doszły o szotach Tarnowſkich awizy. *Pot. Jow.*
109. §. Tu wonne kwiatów pachnących awizy, siatkowe
w oknach dla chłodu markizy. *Zab.* 10, 18. *AWIZARZ,
a. m. gazeciarz. Tr. der Zeitungsfreiber. AWIZACYA,
yi. ž z Włok. kupiecki i prawny wyraz: uwiadomienie,
doniesienie, oznaymienie, opowiedź, die Benachrichtigung,

AWO - AXY.

35

der Bericht, die Anzeige. Awizacya w kontraktach zaſta-
wnych, oſtrzeżenie dziedzica urzędowne, iż na dnia
w kontrakcie opisanym, pieniędze odda. Gdy ta awiza-
cy swego czasu na naſtápila, zaſtawnik swoje possessy-
kontynuie. Czach. Rěkp. AWIZOWAC, al, uie. cz.
niedk. osobliwie w sądownictwie: uwiadomiać, oznaymo-
wać, opowiadać, uprzedzać, przefstrzegać, dawać znać,
eine avifiren, gerichtlich benachrichtigen.

AWO, AWOZ, spóyn. albož, przeciež, może, zobaczemy;
eine indirekte Frage: ob, vielleicht, doch einmaß, wir
wollen sehen. Roff. авось, авосьланьо. - Awo doſtanie-
my takich przyiacił, za których rada... Orz. Qu. 155.
Awo da Pan Bóg nam pokóy. Warg. Cez. przedn. C. 2.
Wyprawił go przed sobą, awoby co prędkością mógł
sprawić. Narg. Cez. 143. §. wykrz. = owo, ot, oto,
patrz! ſieh da, schau! Stawiam się przed tobą, odpowia-
daiąc: awom ia ieſt. Psalmod. 100. Zbytnie się obiadł-
szy, odszedł od pamięci, Awoż tobie braciszku nie wſtrzy-
mywać chęci. Pot. Arg. 720. Awo ten ieſt. *t.* 754.
§. Owo zgola, krótko mówiąc, słowem, kurz, mit einem
Worte, überhaupt. Awo krótko, woiował Demoſten z na-
turą i otrzytał zwyciężtwo. Warg. Wal. 272. Kurzyły
swoje miaſta i wsie, chłopy, szlachtę w niewolą zabrano;
Awo zgola opłakany wizerunek oyczyzny wynikał. Krom.
744. Awo zgola wszyſtkie poſtepkı Kazimierza są chwaly
godne. *t.* 368. überhaupt.

AX.

AXAMIT, AKSAMIT, u. m. z Grec. ἐξαμιτος = σεσχιο-
drotowy, σεσχιoniciany) materya iedwabna w różnych
gatunkach, der Sammet. Łac. śrzed. exametum, exami-
tum, Samnitum, samis; Boh. akſamjt; Sor. I. fómot;
Sor. 2. ſommot; Carn. shàmét; Vind. shamat, shammet,
barsan, barshun; Croa. samit, barshun, barsson, kadif;
Hung. barsony; Eccl. i Roff. аксамийб, бархамб,
двоеморхь. Axamit GLYPH<16>ladki, rysowany, drukowany, ſtrzy-
żony. Vol. L. 4, 555. W axamitach chodzić. W. Pofl. w.
2, 60. *Tea.* 1, 6. AXAMICIC, il, ci. cz. niedk. uaxa-
micić, cz. dok. w axamity ubierać. axamitem powlekać,
mit Sammet bekeiden, bedecken, uaxacony, w axamit
ubrany, Holosericatus. Macz. Roff. бархапоноceib.
AXAMITKA, i. ž. 1. włąžka, włążeczka z axamitu,
opafka axamitna, ein Sammetband, Sammetstreifen, Roff.
бархамеib. Axamitka dzieciinna = gatunek czapeczki
dzieciunéy Tr. ein Fallmúſchen, Fallhútchen. Roff. obrý-
čikb. Rzezane axamitki. Rey Zw. 187. b. §. Rosł. A. a-
mitki, szarańcza, flos Africanus, Sammetrosen, türki-
sche Nägellein, gelbe Tuniſblumen. Roff. wanki, исап-
ки, бархамеib Kwiaty czerwonemi axamitnemi pla-
nami upſtrzone. Kl. Rosł. 1, 285. AXAMITNY, a, e.
AXAMITOWY, z axamitu lub do niego podobny, na-
ksztalt ax..., iako wyżey: plamy axamitne, sukny ava-
mitne; von Sammet, Sammethńlich. Roff. бархамны.
двоеморхьи; Boh. akſamijtown; Sor. 2. ſommotowe; *Vind.*
shamaten, barsanſki.

AXYOMA, atu. n. założenie przez się, bez dowodów,
iasne, ein Axiom, Grundsaß. Roff. i Eccl. самол-
смин.

5..

56

AY - AZ.

AY.

AY, wykrz. 1. ach! wyraz bólu; ach! weh. Straszny mam
ból głowy, ay! ay! *Tea*. 29, 71. §. podziwienia; ep!
poß! Ay! coś widzę sekretnie radzą. *Tea*. 52, d. 14.

AYCHINGER, u. m. *herb*. wiewiórka czerwona w polu
zlotém. *Kur*. 3, 4. z Niem. das Eichhörnchen). ein Wappen,
*AYW ob. Hayw.

AZ.

AZ, przysł. i spóyn. wyraża miarę lub granicę mieysca,
czasu, stopnia wielkości i wszelkich okoliczności, (als
ziel einés Orts, einer Zeit, einer Größe), bis. §. Miare
mieysca u. n. Až do Mazowsz bieżał. *Biel*. 69. Podbro-
dek aż do uſtkancerowany. *Sk. Zyw.* 2, 418. §. czasu,
dotąd, do tego czasu, aż dotąd, bis, bis zu der Zeit.
Aż: pōki nie mówi, aż głupi przeſtanie. *Cn. Ad.* 466.
Stata tu ſtać przez się, aż żelazem przybita, nie może. *Sk.
Zyw.* 2, 418. Odstąpić nie mieli, pōkiby aż grobu nie
wyzwolili. *Uſtrz. Kr.* 1, 181. Póty po zmarléy żonie trwa
w měżu tęſknota, aż pōki nie wyniosą iéy z domu za
wrota. *Min. Ryt.* 3, 310. Złemu aż ieſt, nie wierzymy.
Jak. *Buv.* 20. (wir glaubens nicht, bis es schon da ist).
§. W ogólności do mieysca, czasu i stopnia: aż dopiero,
bis erſt, erſt bis. Tego roku do wyprawy przyyść nie
mogło, a tak aż drugiego roku wyprawił się. *Biel.* 80.
Jego woſska ledwo nam aż na morzu trochę dokuczyły.
Jabt. *Tel.* 29. Aż za wtórą wyprawą nieprzyjaciół zhol-
dował. *Stryik.* 527. Pokazał aż dokąd rozpuſta zapieślić
się może. *Off. Sen.* 14. Kto aż tak dalece zeſlepiony. *t. t.*
§. tak daleko, że; tak bardzo, że; tak dalece że; so ſehr,
daß. Czechoch poraženi, aż uciekli do Pragi *Biel*. 74.
Zginionego Swidrygałę Jagiełło aż plakał, że go tak żało-
wał. *t.* 295. Wymierzył mu taki raz. że się aż tarcze
rozpadła. *Uſtrz. Kr.* 1, 190. Piękny, patrzć na niego
aż miło. *Kras. Ant.* 45. O szczęśliwy był to wiek, aż
miło wspomnieć. *Kniaż. Poez.* 5, 186. §. nawet, fogar,
ja fogar. Naywiększe bohatyry były od téy pani, Až i sa-
mi bogowie kiedyś zholłowani. *Tward. Pasq.* 3. Mor
był wielki, przed którym aż Król uſtąpił. *Biel.* 410.
§. Warunkowo: ažby, chyba, chybaby; eſ sę denn,
daß-, dann erſt, wann. Ažby proszon to uczyni: chyba
proszony. *Wlod.* §. Oto iuž, natychmiaſt; ſchę! ſchau!
fogleich, ſſehe da. Niema pana, aż u ſlug gody. *Min. Ryt.*
3, 358. Jak tylko rzekł, aż czeladź swych panów mor-
duie. *Bardz. Luk.* 21. Zaczyna, aż w śmiech, co go słu-
chali; więc milczy! *Kras. Wier.* 15. Ledwiem się ucie-
szył z wdzięczny swoiéy córy, aż iéy placzę. *Tward.
Mis.* 164. Nie wyydzie ſtrumyk dzięsiątego kroku Od
swego źróźdła, aż go drugi wspiera, Aż daléy trzeci
przybywa mu z boku, Aż ſtrumyk szumi i brzegi rozbie-
ra. *Pot. Syl.* 51. §. Až, ſkoro ieno, sobald, als. Až im to
odmówił, żadali powtóre... *Warg. Cez.* 78. - Až, po
*Boh. Slov.* i *Sor.* 2. aż; *Sor.* 1. aci, hací, donij; *Hebr.*
ty: adh; *Lac.* ad, usque; *Roff.* dážke; *Eccl. Dондěже,
дондěже, ; Bošn. dokle, docem, deri dò, tja; *Croa.*
tia, do; *Dalm. dani*; *Slav. dònle, dòvle, chak; Vind.*
dozhass; *Carn. notr.-*

AZA - BB.

AZA, AZAZ, AZALI, Spóyn. pytaiąc: izali, czyż, czyli,
alboż; eine Frage wie das Lat. num, nonne, durch die
Inverſion und die Partikeln: denn, oder, im Deutchen
ausdrückbar. *Boh. zda, zdżaż; Slov. zdał, cili, zdajby,
zdaliſ; Hung. az-é; Roff. авось, авосланьо; (por.
Awa, Owa). Aza bóg wywraca sąd? a wszechmocny
aza nicuie sprawiedliwość? *Budn. Job.* 8, 3. (izaż. *Bibl.
Gd.*). Czemu to w święto robisz? W. azaż i w święto
ieſć nie potrzeba. *Gwag.* 429. Coż mi była za krzywda?
azaż mi źle było, nie maiąc pracy. *Sk. Zyw.* 1, 120. Azać
niewola? (por. Niewola). - Azaby się niemogła znaleźć
insza krotochwila, niż te uſtawiczne karty? *Gór. Dw.* 4.
Zapytał się, azali ma bydź departament zakwitowany lub
nie? *Dyar. Gr.* 428. *Germ. ob.* Uyrzawszy figowe drze-
wo, przyszedł, azaby nalazł co na nim. *Budn. Mar.* 11,
13. §. Spodziewaiąc się: może, zapewne, podobno,
vießeicht. Będę poſćił, aza iaką pociechę odniosę. *Sk. Zyw.*
1, 120. Oczywiście Izami zamoczę, aza naplakawszy się po-
ciechę odniosę. *Groch. W.* 541. Połączone iuž rzeki,
a w czasie azali nieodległym, połączone będą i morza.
*Dyar. Gr.* 293. *Stan. Aug.* §. azaližby, ieſliby, w przy-
padku gdyby, woſern etwa. Spodziewać się trzeba odpisu,
który azaližby był pomyślny, dogodziloby się woli ſtanów.
*Az. Nar.* 2, 44. *Stan. Aug.*

AZARD, AZARDOWNY, ob. Hažard. AZBEST ob. As-
beſt, Amiant.

AZKLOS, u. m. wyraz huciany das Aſchgląſ; kawał szkła,
który wypadłszy z tygla z popiołem się zmiesza. *Torz.
Sztł.* 32.

AZUKA, AZUSTA, AZUCKA, ob. Hažuka.

AZYA, yi. ž. część świata, Aſſen. *Roff. ažiā. Wyrw. G.*
*AZYACKI, *AZYICKI, *AZYISKI, *AZYANSKI, AZYA-
TYCKI, a, ie. z Azyi pochodzący, lub iéy tyczący się,
aus Aſſen, Aſſatīſch, Aſſich, *Croa. asianszki*; *Rag. azian-
ſki, aziaſki; Dalm. azianszki*; *Hung. ásiai*; *Roff. ažia-
mićeskīn, ažiāmckīn.* - Azyiſ-a Troia. *Bardz. Tr.* 277.
Azyackie ieziora. *Otw. Wirg.* 390. Azyańſki. *Otw. Ow.*
495. Morze Azyańſkie, *mare Caspicum. Wtod. (ob.
Chwaleńſkiej). Azyatyckie pańſtwa. Haur. Sk.* 50. Towa-
ry Azyatyckie. *AZYATCZYK, AZYYCZYK, AZYA-
TYK, AZYANIN a. m. z Azyi rodem, ein Aſſiate, Aſſier.
Slav. asian; Roff. ažiameyßb. Słabe w měztwie Azyiczy-
ki. *Stryik. Fur. G.* 3. Przykro było Azyanom. *Warg.
Wal.* 219. Nowy dla Azyanów. *N. Pam.* 20, 143. Scy-
pio Azyatyk. *Warg. Wal.* 110.

AZYL z Greck. schronienie w ucieczce, przytułek, po-
chronka.

AZYŌ, ob. Agio.

B, b.

B, Druga głoska, a pierwsza spółgłoska obiecała; w He-
brayſkim Beth, w Greckim Beta abo Bita. *Kras.* Zb. 1,
140.; w Rossyisk. 6 buki. - der zwepte Buchſtabe und erste
Mittlauter. Przedtym a, b, ledwo mówił ęcząc, Teraz
r łacno mówi, wcale się nie męcząc. *Jabł. Ez.* A. 4.
B u Polaków dwoiakie: jedno, iak łacińſkie, n. p. ślub:
przyrzeczenie; drugie szczególne, i to ma mieć konie-

BA. - BABA.

eznie kréskę nad sobą; młub = przyrzecz. J. Kchan. Nowy
Char. ofstatnie zawiera w sobie ukryte i, co się w spad-
kowaniu pokazuje: n. p. gotąb, głębia, das weiche ac-
centuirte Polnische b enthält ein verborgens i in sich. Kopcz.
Gr. 1, p. 25.

BA.

BA, adv. et conj. - Boh. et Slovac. ba; Roff. 6a; Sorab. sup. oba, obahei; (cf. Lat. papae!) 1) Ba = zaiście; traun, wahrlich, fürwahr. Ba bez mała nie prawda, że to złote czasy, Okrom złota nie pragną inakszéy okrasy. Pot. Jow. 137. 2) Ba = iużci, freylich. Ba łatwo to mówić, ale trudno czynić. 3. Nawet, też, owszem; fogar, ja fogar. Co to ieſt wydatek, nie wie; ba i wie-dzieć niechce. Opal. Sat. 39. W caléy Europie, ba i w ca-łym świecie. Leszcz. Gl. 55. Bóg ze złych, ba nawet i z naygorszych rzeczy dobre wyprowadza. Zachar. Kaz. 1, 1. Skała w morzu, nie blizka ziemi, ba i nie doyżrzy z nićy ziemi. Sk. Zyw. 1, 124. 4. contradic: przecząc, przeciwnie, owszem; im Gegentheil, vielmehr, ja viel-mehr. Co on tam mówić: że nam nie do tego; ba i bardzo do tego. J. Kchan. Dz. 73. Zkład ten nowy smutek! ba, nie nowy. Boh. Kom. 1, 374. Nie ieden, ba mógłbym ich całą liczyć kopą, Co zrobi w dzień, rozrobi w nocy z Penelopą. Pot. Pocz. 196. Ba ba intereſſa, chyba cię gdzie iaka dziewczyna zatrzymała. Teat. 32, 58. 5) Eia, nuż! ba nuże! Eia haud sic decet, ba toć się nie godzi! Eia ut elegans eſt, ba! obacz, iak ieſt piękny. Mącz. (cf. Wey)! ey poſtauſend! Roff. 6a 6a! 6) Ba i bardzo, = bay bardzo = ba i prawie = bay prawie, (cf. Gr. βα) szydząc: tak! tak! Da się widzieć! Wey! ey ja doch frenlich! (ſpottend). (Carn. zhes ramo! obłubém). Ziadł, obliżał się, i rzekł: bay prawie, Jeszczem nie wiedział o téy ia potrawie. Jabl. Ez. 122. Hóla hola, bay prawie, bay dużo. Mon. 75, 64.

BABA, y. f. z. Roff. 6aba, we wszyſtkich dyalektach
Słowiańkich we wszyſtkich prawie i tychże znaczeniach,
co u nas; nawet i Hungar. baba; Slavon. baka; (Angl.
baby = lalka; Wyspiarze Antylliacy oyca baba zowią;
Turc. baba = eta = ociec; w Afryce nad Nigrem baba=
ſtarzez poważny, senator.) 1. baba = ſtara baba, baba
kobieta czyli białogłowa, Vind. preſtara baba, sivora;
Dalm. ; Rag. ; Groat. baba; Sorab. sup. ſtara baba;
Slawon. babica, ſtarica; Bosn. babba, ſtarica; Slovac.
babička; Boh. ſtěna; Morav. ſtarenſa, ſtárinka; Ger.
eine alte Frau. Rozśmiała się Sara, mówiąc: a więc ie na
baba rodzić będę? Leop. Genes. 18. 13. (gdym się iuž
zſtarzała. Bibl. Gd.) Pierwey będziecie babami, niżli
póydziecie za mąż 1 Leop. Rut. 1, 13. (cf. ſtarka, ſta-
rucha, ſtaruszka, matka, matusia, matuchna, matrona).-
In peiorem partem baba = babſko, ein altes Weib. Owa
baba ſtara, Co iey ſtaroſć i czoło i twarz poorała, Mać
o siedmiu krzyżykach. Gawin. Siel. 368. Swini krząkać,
a babie przytłoi trząść głową. Simon. Siel. 110. Kaszle,
iak baba, usiadłszy w kącie. Comp. Med. 400. (baba cf.
prochno, śmierć). §. baba śpitalna, ein Spitalweib. Do
spitalu babie, do pacierzy. Zegl. Ad. 68. Wiedzą to
i baby w spitalu. Cn. Ad. 1234. Baba kościelna, ein
Hallenweib, altes Weib vor dem Kircheneingange. J baby

BABA.

39

przed kościołem też o tém dobrze wiedzą. Gliczn. Wych.
N. 3. b. (cf. Babiniec, Kruchta). - Baba, żebraczkas,
uboga, ein Bettelweib. Baba przyszła po ialmużnę. Off.
Wyr. (cf. Babko, dałem ci szeląg). §. Baba na trecie
baiesz. Pimin. Kam. 95. §. baba, rayfurka, ſtręcząca
lubieżnikom paſtwę, kuplerka, die Kupplerinn, Zubringe-
tinn. Petr. Etyk. 188. §. rubasznie: baba = mężatka, ein
Werheyrathete, eine Frau, ein Weib. Tę poranek widział
kwitnącą, rumianą, wieczor babą obaczy, za krótką
odmianną. Min. Ryt. 3, 74 Skoro dziewetzce czepie
włózą na głowę, z dziewki ſtaie się babą. Off. Wyr.
§, baba, u pospóſtwa = żona; moia baba = moia żona,
mein Weib, meine Alte. W wyższéy mowie, chyba
żartem. §. W ogólności, kobieta, niewiała (cf. babi na-
ród); lecz zawsze z nieiakim przytykiem, Weib überhaupt,
(doch immer etwas bitter). Snadnię sto mężów, niż dwie
zgodzić baby. Pot. Arg. 463. Łacnię, sto zegarków,
niż dziesięć bab zgodzić, ib. 370. (Raguſ. Sctose babi
htillo, tose babi snillo. Długo ten pokuka, co babę
oszuka. Zegl. Ad. 10. (baby trudno oszukać). (Slovac.
ne profil ſa čert babe, ani ga takeg jabe; non es quem ro-
gare velim). Gdzie diabeł nie może, tam babę poſle.
Zegl. Ad. 10. Pot. Ayg. 550. Gdzie zle nie może, tam
babę napędzi. Pot. Arg. 381. Gdzie bies nie mże, tam
babę wrazi, Comp. Med. 255. Slovac. kde ſam čert ně
ſtihne, tam ſtaru babu poſſe. Mnich a baba, narzędzie
diabła. Rey Apoc. 82. Trzeba babie na bóty. Rys. Ad. 66.
(cf. Bót = swędzi babę zadek, lub ſtara pani). - Baba
sekutna, zrzedna, qu. vid. - Baba z wozu, kołom łzey.
Cn. Ad. 1158. curru levato, vertitur citius rota,
pozbywszy się baby, pozbyłes się kłopotu). Potakłem się
z babą. Bur. A. 2. (zły wróg, ein bóſes Omen, eine bóſe
Worbedeutung). Taż baba, też koła. Zab. 15, 269; Rys.
Ad. 66. Taż baba na tychże kołach. Cn. Ad. 1158. Podw.
Syon. N. 4. b. (iednako zawsze, po ſtaremu; das egiwe
Einerley; die alte Lever). §. przenośnie, o mężczynie:
baba = tchórz, letkowierny, (cf. bobo, zabobon:) babiarz,
plotkarz, von einer Mannsperſon: ein altes Weib = ein
Haſe, feiger Menſch, eine Memme; ein Leidstläubiger,
ein Schwäßer, eine Plaudertasche. Pocoſcie się bez hetmana
wrócili? O baby! o nikczemnicy! Birk. Chod. 35 -
§. 2. Baba, w rodzinie, matka matki lub oyca, ſtarka, ſtara
matka; ładuiecy atoli używa się zdrobniale babka, (cf. Bar-
baba); Bosn. babba, nana, góspa; Vind. babiza, babeza,
ſtara mati; Carn. babá, babza; Slawon. baba, ſtara mama
(cf. Łac. auia, abauia). Sorab. sup. wowa, wonka;
Slovac. baba, ſtará matka, ſtara mał. Ger. die Großmutter,
Oberd. die Altmutter; Oſterř. die Aßn. Sac. Parz.
124. Baba Niffena Makryna. Sh. Dz. 124. § 3) Baba po-
łožnic pilnuąca, dzieci odbierająca, akuszerka, die Heb-
amme, die Kindermutter, (die weise Frau, die Aite,
Niedersächſ. die Bademöme); Roff. повивальная
baba, повимуła; Sorab. inf. Großka; Vind. teshkulla,
baba; Carn. baba, ushęgarza, teshkula; Dalm. sztiszkulya,
primalya; Rag. ſtiskuglja; Bosn. babba, primitegliga,
primaglja, mamana; Hung. baba aszszony; Turc. ebé
(cf. Lat. avia); Croat. puporezka, puporézna baba)

58

BAECZ. - BĄBEK.

BĄBEL. - BABI.

Baby położne w gwałtownych przypadkach chrzcić zwykly.
Karnk. Kat. 127. Rozkazafaraon babom; gdy będzie
babić niewiaftom Hebrayškim, to tedy synaczki zabiycie;
ale baby one boga się baly. *Bibl. Gd. Ex.* 1, 16. § 4. Baba
w szachech, - Pani, Królowa, die Königinn im Schachspiel.
W szachach babie prężno się nawiać, i w oczy i w zad
uderzy, wfronę tąž skoczy i t. d. J. Kchan. Dz. 10.-§ 4. b.
ślepa baba, gra dziecinna, vide Babka. § 5. Baba = kloc na
nszałt głowy ludzkiej wyciosany, który na komorach
nadrzecznych frycom daią do całowania. *Cn. Th.* ein höf-
zerner Menschenkopf, den die jungen Bootsknechte auf den
Wasserzöllen, als Revlinge küssen müssen. Jak to tam
będzie na komorze, iak ci się baba nadstawi! Off. Wyr.-
§ 6. Baba w ciesli, kloc głobowy do wbiiania palów w wo-
dzie. *Soljk. Arch.* 17. Roff. сваебоинны, сбáйнын: копь,
копёрь; die Rammme, der Rammfloss, der Bär, der
Stampfkloß, die Hoje, die Jungfer. Baba przy kafarze.
Kluk. Rosl. 2, 157. Slupy babami w rzękę wbiłał. Warg.
Cez. 81. Boter. 93. (cf. Baran.) § 7. Na okrętach baba-
hak, bosak, ein Schiffshaken, Vosshaken. Ci ośkami,
ci hakami w skoki, ci żelaznemi chwytaią się baby.
Chrość. Fars. 419. § 8. Baba, chlèb żółty, obartuch. *Cn.
Th.* Carn. sharkel, shtravbe; *Croat*. sgajnezi; Roff.
*kaраваń, коровáń: короваичкин, ein Scherbenkuchen,
Topfkuchen, (Oberdeutsch: Kugelhupf, von Kogel,
einem alten Weiberkopfpuße). Gatunek ciała na kształt
zawoiu Tureckiego; babi kolaczi. Off. Wyr. Mam sztukę
baby i butelkę wina. *Teat.* 28, 96. § 9. gatunek gruszek
baniaftych, die Plüberbirne, pyra mammosa. Baby,
gruszki, wielce mięsiste i przyjemne. *Dyh. Med.* 2, 445.
§ 10. Baba do zatykania czeluści, der Odenlochstöpfel. *Tr.
§ 11.* Baba, ptak. *pelicanus onocratylus, Linn.* die Kropfs-
gans. *Zool.* 259. Chmiel. 1, 607. ptaka tego raczey bakiem
zwać potrzeba. Kluk Zw. 2, 517. Roff. баба, широконось;
пластиноб, соксунь, колпикь, колпица; *Eccl.*
меслонось, неясывь; *Rag.* bûcjaz, najazit, nenasit;
Carn. welakin, welakóshnek, dishyvnek; *Boh. Bukać;
Sorab. sup. Pelikan; Carn. pělkân. § 12. Botan. baba,
ziele, vide Babka. § 13. *Afron.* baby, Pleiades. J. Kchan.
Dz. 10. Herb. Art. 42. *Otw. Ow.* 129. et 17. das Sieben-
geſtirn (obs. die Gluckerinn, Duming). Roff. баба,
седмиаб, ба́дзіе; Sorab. inf. babi; Sorab. sup. cjerjeranz;
Carn. goſtoſejzhezhi; *Rag.* vlascichi. Pospółtwo zowie
naziadkę ze swemi kurcżetami. Maćz. kwoczkę z kurcze-
tami. Chmiel. 1, 175. *Budn. Job.* 9, 9. § 14. Geogr. Baba,
fóra. *Tward. Wt.* 5. vide Babia góra.

BAECZANy, plur. ziele, Doronicum Plantagineum. Linn.
gatunek koziego korzenia, eine Art Gemsenwurz. Kluk
Dyk. 1, 195.

BAECZY CZOSNEK, ziele, Allium ursinum, Bárknoblauch.
Syr. 1231.

BAECZYNY, 2, v, od babki, Großmutter-, Großmütter-
lich. Babczyny wychowanie, t. i. pieszczone.

Contin. Derie. babka, babunia, babusia, babi, babiarz,
babić, babićć, pobabić, babikrowka, Babin, Ba-
biński, Babiniec, babina, babinka, babsko, babizna,
babowalecz, babóżeń, babłki, babstel, babuchna, (cf.
Boho, zabobon).

BĄBEK, herb, tarcza na dwie części podzielona, na iedney
fronie lew, na drugiej pięć 10.7. Kurop. 3, 7. ein Wappen.

BABEL, BĘBEL, *PEPEL*, Gen. bąbla, m. 1. BABEL-
LEK, Ika, m. 1. dem. BABELIK, a, m. 1. dem. Graec.
βορυβολις, πομφολυ; (Lat. bubo). Boh. Bublinka;
Hung. buborek; Dalm. mihur; Carn. mehür, puhör;
Croat. klobuchez; Bosn. bosnjurči; Roff. пупырь,
пупырнинец; Eccl. γορβολη, пузырь: 1. bańka 'na
wodzie, ein Bläschen auf dem Wasser, eine Wasserblase.
Babele czyniące się na wodzie przy padającym deszczu.
Kluk Rosl. 3, 90. Człowiek na świecie, ieſt tak trwaly
iak ów bebel na wodzie po dźdžu, który w ocemgnieniu
niewiedzieć gdzie się podziewa. *Lorych.* Koz. 32. Kotak.
Wiek. A. 5. Zab. 15, 195. 6. Bańka z mydła, przedmuc-
nionego przez slomkę; iedna z naypowszednieyszych zabaw
dziecinnych, eine Seifenblase. Off. Wyr. §. Babel na
skórze się robiący, eine Hautblase, Blase auf der Haut.
(cf. pryszezel). Kantarydy do naciągania bełbów. *Fundz.*
299. Jak go komor ugryzł, tak iakoby się oparzył, babel
wylkoczył. Off. Wyr. Babele mrozne. *Perz. Cyr.* 2, 70.
Froßbeulen. - BABELISTOSC. sei, f. 2. bełbenie, mnóżtwo
babełów, bullatio das Blasenwerfen. *Cn. Th.* 10.-
BABELISTY, a, e, Hung. baborékal, = bełący, bą-
belów pelen, bullans, Blasia werſend, klasig. *Cn. Th.*
bańczyſt.

Deriv. běblić, běblić, beblek, cf. Běben, cf. pěp, pěpek,
pěpie, pěpowiny, pěpelowaty.

BABI, ia, ie, Roff. бабі, бабен, бабушкинь; Boh.
babi; Slovac. babin; Carn. babje; Sorab. sup. babacźe.
- baby się tyczący, we wszystkich znaczeniach rzeczownika;
babom właściwy, do nich należący, Altweiber-, altweib-
lich, Weiber-, weiblich, weibisch. Babią połać wziąwszy,
swemi włosami łkroń przykryła i skórg zbrożdżila zmar-
szczkami. *Otw. Ow.* 114. Babi taniec i deszcz ranny, nie
trwałe. *Pot. Arg.* 134. Nikczemnych a babich baiek krzeź
się pilnie. 1 *Leop.* 1 *Tim.* 4, 7. Babie zabobony. *Sh. Dz.*
245. Lepićy radzić się lekarza, niż słuchac nieuka babiego.
*Sien.* 417. (babiarza, plotkarza, ciarlatana). Babie lato,
*vide* Lato. Babi kolacz, *vide* Baba kolacz. - Babi-
Kobićey, Białogłowski, Weiber-, Babi naród chytry. *Tr.
§. 2.* Geogr. Babia góra. *Haur. Sien.* 104. Babie góry, Boh.
babi hory, Tatry, część Karpatu; nawet Baba, *Tward.*
*Wt.* 5. iedna góra na Spiżu, niedaleko Luczyna, Lantsch-
burg; Konstanty Porſrogienit nazwisko Babich gór,
ßabzełogezia, przekręcił na Bagabarala, vid. *Stritter de
popul. ad Danub.* Ungarisches Magazin 2. M. 1. St.
27. v. *Engels Gesch.* v. Halitsch. 1, 16. der Altwei-
berberg, das Altweibergebirge, ein Theil des Carpathi-
schen, że tam podług gminny wieści czarownicę na rytpe
z biesami lataią na ożogach. (cf. Łysa góra). § 5. Botan.
Babi mur, ziele, S. Jana pas, *Licopodium Linn. Roff.*
пауён, Варлиbbe, Johannisgúrtel. Kluk Rosl. 2, 207.
Kluk Dyk. 2, 103. - Babie zęby, ziele, dentaria pen-
taphyllos, kleine Zahnwurzel. Kluk. Dyk. 1, 186. - Babi gnøy,
ziele, crithmum quartum, eine Art Meerschnel. *Syr.*
1138. Babia dupa, dla smrodkowości to ziele tak
szpetne nazwisko ma, Sichelfraut. *Sien. wchl.* Babia
sól *vide* Sól babia. - BABIARZ, a, m. 1. baba, człowiek
maiący wady babom tylko właściwe, łchórz, niewiesciuch,
plotkarz, swiegotliwy, baiarz, letkowierny, cín Mensch
wie cin altes Wreb, feige, wółish, schwaßhaft, łach-
gläubig. Ciszy babiarzu! *Teat.* 48, 10. 2. Człowiek

["BABIK. - BABIN.", "utopiony w babach, kobiecarz, gamrat, gnušnik, nikczemnik, gnoiek, ein Weibernarr, Weiberkerl; Roff. бабиць. Wielki z niego babiarz. Teat. 48, 17. - BABIASTY, a, e, Tr. na babę zakraważyć, babški, altweibisch, weibisch. - BABIC, Act. Niedok. - Vind. babiti; Bosn. babbiti; Carn. babuvati, babem, ushegariti; Hung. babalkodom; Eccl. бабити, баблю, бабствую; Roff. бабнчамь; połogów pilnować, dzieci odbić; eine Hebamme abgeben, Hebammen: Dienste verrichten. Matka się iego babieniem i braniem dziatek bawiła, Warg. Wal. 94. Sztuka babienia. S. Grodz. 2, 80, połogowa; die Hebammenfunst; Roff. повивальное искусство, повой; Eccl. бабсівто; Boh. habeni; Carn. babitvu; Ung. babalkodás; Croat. pupkorezanye). Nauka babienia. Gaz. Nar. 1, 342. Unterricht in der Hebammenkunst, Hebammenunterricht. - BABIEC, i. f. 1. - ieie, Neutr. Nied. Zbabiec, Dok. Boh. sbabeti; babą się stać, zum alten Weibe werden, alt weibisch werden. Grzbiet zgarbaciał, twarz zbabiała. Bald. sen. 82. Czyście zapomniały, iż nam wiek służy, żeście nie zhabiały. Pafl. F. 70. (cf. Dziadzieć, zstarzeć, zgrzybieć, podsiwieć, osiwiec, niewieścieć, gnuśnieć, dzieci niecnieć, nikczemnieć). BABIKROWKA, i. f. 2. ziele, Sigillum Salomonis, Polygonatum, Weißwurz, Salomonssiegel. Syr. 1260.", "BABILON, a, m. 1. iedno z naydawnieyszych mocarstw, Vabel, Babilonien, w Azyi. Wyrw G. BABILONCZYK, a, m. 1. - Babilonu rodowity, Roff. вавиловець, ein Babilonier; - in femin. BABILONKA, i. die Babilonierinn. BABILONSKI, a, ie, Roff. вавилонский, Babilonisch. - Ze kray ten i łolica sławne przez budowanie wieży, Roff. сполнопиторэніе, przy którym zaszło pomieszanie ięzyków, (Bibl. Gd. Genes. 11, 9.) ztag przenośnie: BABILON, BABILONIA, BABILONSKA wieża - nielad, zamieszanie, zamęt, odmęt, Wettwirrung, Unordnung. Bydź w Babilonie, w kieracie, albo na galerach. Gilow. Katech. Hieronym Rzym Babilonem zowie, dla zlych obyczaiów Rzymian. Sk. Dz. 512, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 89, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 97, 98, 99, 100, 101, 102, 103, 104, 105, 106, 107, 108, 109, 110, 111, 112, 113, 114, 115, 116, 117, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 127, 128, 129, 130, 131, 132, 133, 134, 135, 136, 137, 138, 139, 140, 141, 142, 143, 144, 145, 146, 147, 148, 149, 150, 151, 152, 153, 154, 155, 156, 157, 158, 159, 160, 161, 162, 163, 164, 165, 166, 167, 168, 169, 170, 171, 172, 173, 174, 175, 176, 177, 178, 179, 180, 181, 182, 183, 184, 185, 186, 187, 188, 189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196, 197, 198, 199, 200, 201, 202, 203, 204, 205, 206, 207, 208, 209, 210, 211, 212, 213, 214, 215, 216, 217, 218, 219, 220, 221, 222, 223, 224, 225, 226, 227, 228, 229, 230, 231, 232, 233, 234, 235, 236, 237, 238, 239, 240, 241, 242, 243, 244, 245, 246, 247, 248, 249, 250, 251, 252, 253, 254, 255, 256, 257, 258, 259, 260, 261, 262, 263, 264, 265, 266, 267, 268, 269, 270, 271, 272, 273, 274, 275, 276, 277, 278, 279, 280, 281, 282, 283, 284, 285, 286, 287, 288, 289, 290, 291, 292, 293, 294, 295, 296, 297, 298, 299, 300, 301, 302, 303, 304, 305, 306, 307, 308, 309, 310, 311, 312, 313, 314, 315, 316, 317, 318, 319, 320, 321, 322, 323, 324, 325, 326, 327, 328, 329, 330, 331, 332, 333, 334, 335, 336, 337, 338, 339, 340, 341, 342, 343, 344, 345, 346, 347, 348, 349, 350, 351, 352, 353, 354, 355, 356, 357, 358, 359, 360, 361, 362, 363, 364, 365, 366, 367, 368, 369, 370, 371, 372, 373, 374, 375, 376, 377, 378, 379, 380, 381, 382, 383, 384, 385, 386, 387, 388, 389, 390, 391, 392, 393, 394, 395, 396, 397, 398, 399, 400, 401, 402, 403, 404, 405, 406, 407, 408, 409, 410, 411, 412, 413, 414, 415, 416, 417, 418, 419, 420, 421, 422, 423, 424, 425, 426, 427, 428, 429, 430, 431, 432, 433, 434, 435, 436, 437, 438, 439, 440, 441, 442, 443, 444, 445, 446, 447, 448, 449, 450, 451, 452, 453, 454, 455, 456, 457, 458, 459, 460, 461, 462, 463, 464, 465, 466, 467, 468, 469, 470, 471, 472, 473, 474, 475, 476, 477, 478, 479, 480, 481, 482, 483, 484, 485, 486, 487, 488, 489, 490, 491, 492, 493, 494, 495, 496, 497, 498, 499, 500, 501, 502, 503, 504, 505, 506, 507, 508, 509, 510, 511, 512, 513, 514, 515, 516, 517, 518, 519, 520, 521, 522, 523, 524, 525, 526, 527, 528, 529, 530, 531, 532, 533, 534, 535, 536, 537, 538, 539, 540, 541, 542, 543, 544, 545, 546, 547, 548, 549, 550, 551, 552, 553, 554, 555, 556, 557, 558, 559, 560, 561, 562, 563, 564, 565, 566, 567, 568, 569, 570, 571, 572, 573, 574, 575, 576, 577, 578, 579, 580, 581, 582, 583, 584, 585, 586, 587, 588, 589, 590, 591, 592, 593, 594, 595, 596, 597, 598, 599, 600, 601, 602, 603, 604, 605, 606, 607, 608, 609, 610, 611, 612, 613, 614, 615, 616, 617, 618, 619, 620, 621, 622, 623, 624, 625, 626, 627, 628, 629, 630, 631, 632, 633, 634, 635, 636, 637, 638, 639, 640, 641, 642, 643, 644, 645, 646, 647, 648, 649, 650, 651, 652, 653, 654, 655, 656, 657, 658, 659, 660, 661, 662, 663, 664, 665, 666, 667, 668, 669, 670, 671, 672, 673, 674, 675, 676, 677, 678, 679, 680, 681, 682, 683, 684, 685, 686, 687, 688, 689, 690, 691, 692, 693, 694, 695, 696, 697, 698, 699, 700, 701, 702, 703, 704, 705, 706, 707, 708, 709, 710, 711, 712, 713, 714, 715, 716, 717, 718, 719, 720, 721, 722, 723, 724, 725, 726, 727, 728, 729, 730, 731, 732, 733, 734, 735, 736, 737, 738, 739, 740, 741, 742, 743, 744, 745, 746, 747, 748, 749, 750, 751, 752, 753, 754, 755, 756, 757, 758, 759, 760, 761, 762, 763, 764, 765, 766, 767, 768, 769, 770, 771, 772, 773, 774, 775, 776, 777, 778, 779, 780, 781, 782, 783, 784, 785, 786, 787, 788, 789, 790, 791, 792, 793, 794, 795, 796, 797, 798, 799, 800, 801, 802, 803, 804, 805, 806, 807, 808, 809, 810, 811, 812, 813, 814, 815, 816, 817, 818, 819, 820, 821, 822, 823, 824, 825, 826, 827, 828, 829, 830, 831, 832, 833, 834, 835, 836, 837, 838, 839, 840, 841, 842, 843, 844, 845, 846, 847, 848, 849, 850, 851, 852, 853, 854, 855, 856, 857, 858, 859, 860, 861, 862, 863, 864, 865, 866, 867, 868, 869, 870, 871, 872, 873, 874, 875, 876, 877, 878, 879, 880, 881, 882, 883, 884, 885, 886, 887, 888, 889, 890, 891, 892, 893, 894, 895, 896, 897, 898, 899, 900, 901, 902, 903, 904, 905, 906, 907, 908, 909, 910, 911, 912, 913, 914, 915, 916, 917, 918, 919, 920, 921, 922, 923, 924, 925, 926, 927, 928, 929, 930, 931, 932, 933, 934, 935, 936, 937, 938, 939, 940, 941, 942, 943, 944, 945, 946, 947, 948, 949, 950, 951, 952, 953, 954, 955, 956, 957, 958, 959, 960, 961, 962, 963, 964,

40

BABŁ - BAC.

plantago aquatica, gatunek żabieńca, Wasserwegerich, Groschwegerich. Kluk. Dyk. 1, 20. Kluk. Rosl. 2, 208. Syr. 1153. Urzęd. 48. 7, Gatunek ítrzelby, ein Schießgewehr. Od ulania babki, biorącégy probu pół funta, płacą po złotemu. Of. Zel. 50. Babki i armatki do ítrzelania. ib.

BABŁAC ob. Babrać.

BĄBOL ob. Babel.

BABOWALCZ, a. m. 1. Co się z starym babfskiem opartolił, ein Altweibmärtyrer, der mit einem alten Weibe zu kám-pfen hat. Niebożej babowalczu, z którą walczył babą, Już zdycha. Gawin. Siel. 393. Mon. 73, 588. BABO-ZEN, ia. m. 1. co się z starą babą ożenił, der Mann cincs alten Weibes. Mon. 75, 588. Często babożeniowie, co śmierci czekali żon swoich, pierwøy sami na marach bywali. Sim. Siel. 35. Miły babożeniu! poyrzyi na twą golębicę goją, co w niéy widzisz, coby cię ucieszyło? Petr. Ek. 75.

BABRAC Ač. Nied. gmerać, wůhlen, (Carn. berbram: blaterare; berbam: perquirere). Już byłeź żołnierzem, kiedy ia ieszcze babrałem w moim Giellercie. Teat. 47, 19.

BABSKI, a. ie. Eccl. Baščiu; Slovac. et Boh. babšvo; Carn. babast; Vind. babbašt; należacy do baby, babie przystoyny, podobny, Altweiberz, altweibisch, altvettelisch. Płacze Tyndarówna, skoro obaczyla Babfskich zmarlszczków na twarzy we zwierciedle siła. Otw. Ow. 615. Nie samemi mieszkań i babfsiemi modlami, pomocy bogów doftaiemy. Pilch. Sall. 101. Babfske bačnie odrzucay. Budn. 1 Tim. 4, 7. Babfska rzecz ieſt szaleć zgniewu. Pilch. Sen. 21. Babfske-adverb. = po babfsku. Włod. Baiesz po babfsku. Pimin. Kam. 199. = BABSKO, a. n. 3. Babſko, brzydka baba, ein garſtiges altes Weib, eine alte Wettel. Eccl. Baščaša; Roff. Baščaše, Baščenyo; Slovac. babſko, baſiſko; Carn, baběna); Babſko swarliwe, głupie, mrukliwe, od źarłości drżące, wymuczy przez żęby spróchniałe słów kilka. Boh. Diab. 2, 289. Babſko, nie wiedzieć zkąd, iak to mówią, z całego świata. Off. Str. Już się babſko rozespała (femin.) Chrośc. Ow. 298.

BABSTEL, BABSZTYL, BABSZTYCH, BABSZTRYCH, BABUS, f. 1. ze złością przekli. babſko, ein verdammtes altes Weib. Bodayżeś oniemiała, babsztelu! Tea. 14, 171. 2. maſc. Niewieſcinch, tchórz, babiarz, baba, ein altes Weib von einem Menschen. Wytrzymać nie może gdyrań tego babsztyla. Tea. 55, b. 4. BABUCHNA, y. f. 2. niby z politowaniem, ein gutes altes Mütterchen. Stara babuchna. Pot. Arg. 669.

BABUS, BABUSIA, BABUNIA, BABULA, BABULENKA, i. f. 2. Roff. Baščuka, Boh. babižna; Vind. babina; (Carn. babashka: ſtonóg); = podſtarzała, podzieimmey źarłości kobieta, źaruszka, ein liebſis altes Mütterchen. §. in peius, przekąsaiąc, bałſko, ein altes Weib. Na co się nie oſmieli bies i nie pokusi, Na to się chytroś sztucznéy odważy babusi. Min. Ryt. 4, 189. Jak owa śmieszna, gdy się babuſ wymuszecze. Opal. Sat. 15. Stroi się babusia, poſtawę też formuie. ib. Bezzębna babusia kiykiem się podpiera. Tot. Saur. 99. §. Pieszczenie: babunia, o matce oyca lub matki. (cf. Tatuſ, Tunia, Matunia) liebſes Groſmütterchen. Zawołało dziećię: Pani babusiu! Falib. Dif. B. Babuleńka mówiła, że... Teat. 7, b. 31. Wnuczęta ią babulą zwały. ib. 30, b. 128.

BAC SIE, bał się, obſol. *boiał się, Praeſ. boi się, Rec.

BACH - BACHM.

Niedok. *zbać się, *ubać się, Dok.- Sorab. inf. he bojaſch; Sorabſup. bojaſch, ſbojaſch, bogu ho; Boh. bātife, bogim fe, bawám fe; Vind. bati fe, bau, bojm fe, bogati, shati fe; Bofn. bojatife, ſtraſcitfe, prennuti fe; Rag. bojatife; Croat. bojatife, boimſze, zbojatife, zbojávamſze; Roff. bojama, убоямъся, боюсь; Eccl. боямъися, боюся, Graec. Φροβώμα. 1. abſolute: bać się, mieć boiażń, lekać się ſtrachać się, obawiać się; fürchten, befürchten. Niech niejawidzą, byleby się bali. Pilch. Sen. 44. Boię się, ižby kto nie rozumiał, że swą rzecz prowadzę. Corn. Dz. 105. Boię się, że ku złości, żadna białychgłów inna rzecz tak nie wiedzie, iedno cudność. Gor. Dw. 407. Prov. Jdąc do wóyta, oba się bóyta. Rys. Ad. 19. Gn. Ad. 305. (Dual. = boycie się). Prov. Slovac. lepſi ge Marungsſa, neż Nibogſa. 2. bać się cezgo lekać się czeogo, sich vor etwas fürchten. Nietyko okrutnych zwierząt, ale i malunczkich robaczków boią się ludzie dla iadu, który ieſt przy nich. Gor. Sen. 41. Bóy się boga. Jabl. Ez. 140. Tyran boi się swych poddanych; ſtrach nad nim panuie. Bardz. Tr. 12. Wieln się ma bać, kogo wielu się boią. Min. Ryt. 4. 148. Naydziesz czasem i takiego, co się boi cienia swego. Rys. Ad. 51. (Prov. Slovac. čehoš' ſa bal ne ubaš's ſa, fata ſua quemcunque trahunt. Wzburzenia ludu się boiał. Sk. Dz. 233. Herkules dzieć nie boiał się weżów. Bardz. Tr. 12. Przeszkody iakicy się boiała. P. Kchan. Jer. 159. Hektorowie gardło dali, wieć się Paryż nie zboi? Bal. Sen. 76. = *Omiffo pronomine personali: Haliczanie książęcia Romana, tyrańftwa boieli i nienawidzieli. Stryik. 205. ( = bali się go). = 3. bać się o co: troszczyć się o co, um etwas besorgt seyn, dešhalb in Sorgen stehen. Cnotliwi Królowie nic się o się samych nie boią, ale o tych, którzy są pod ich mocą; a tyranowie tychże się samych boią, którym rozkazują. Gor. Dw. 361. Ja o pana mego nie pierwøy bać się przeſtanę, až go bóg do Krakowa zdrowego przyniesie. Orzech. Qu. 32. = ſ. bać się kogo o co: bać się go względem cezgo, jemanden in Anfehung einer Sache fürchten. Ciebie Kupidyne się boią matki o swe syno, Tyſ ſkłypych źarćów frasunek iedyny. Hor. 1, 222. Korvt. (=ciebie się boią dla swych synów matki. ib. 224. Kobl. W tobie się matki synów boią źraty. ib. 224. Nar.) Deriv. boiažliwość, obawa, obawiać się, pobać się cf. Bóg, bobo.

BACH vide Bachus.

BACHANT, a. m. 1. BACHANTKA, i, fem. 2. Hulacz, Hulaczka, Bachant, Bachantinn. Spóyrzyi na niekarnych bachantów. Smotrz. Lam. 25. W ręku trzymającę pochodnie, zgrzytaią, ryczą wściekle, iak Bachanty. Jabl. Tel. 98.

BACHMAT, a. m. 1. BACHMACIK, a. m. 1. dem. BACHMACISKO, a. n. 3. niezgračn. - Eccl. et Roff. baxmamb. Koń Tatarſki grubopłski na nizkich nogach, poziomy. Czrt. Mscr. ein Groſches Tatarisches Pferd. Walaszone wielkie i zrosłe konie Tatarſki, które głoły ku gorze w biegu podnoszą. Gwagn. 593. (cf. Łoszak). Tatarowie bachmatów swoich aż w piątym roku dosiadywiają. Hipp. 30. Tatar się bachmatem szczyci. Pot. Pocz. 408. Jabl. Buk. G. 4. Na małym ſkoczył bachmaciku, ubiegł rnmaki roſłe i ozdobne. Aufzp. 65. Bielk. S. M. 32. §. transl. o człowieku: bachmat, otylec, opasny, brzuchacz, ein

Dick-

BACHM BACZ.

Dickwamst. Off. Wyr. BACHMATOWATY, człowiek nizki, krępy, okrągły. Cert. Mscr.

BACHMISTRZ, a. m. 1. Urzędnik zupny, der Pachmeister, ein Salzbergbeamter. Zupnicy, bachmiłuzowis, podżupkowie. Vol. Leg. 5, 175. Herb. Staat. 108. adjekt. BACHMISTRZOWSKI, a. je. Pachmeister: n. p. Bachmiłczowski urząd. Vol. Leg. 5, 844. BACHMISTZOWSTWO, a. n. 3. das Salzpackmeisteramt.

BACHINA, y. f. 2. imię białogłowskie, Barbara, Wärchen. Jабт. Her.

BACHOWY vide Bachusowy.

BACHUR, a. m. 1. BACHUREK, rka. m. 1. demin. z Hbr. znam: młodzik, pachłe, ein junger Herl. Bachurowie ich wywodzą, by niedźwiedzi za nos z iąskin owych. Pafz: Dz. 128. (Boh. et Slov. bafyr: brzuch, brzuchacz, kiszka gruba pękata); §. mły żydłk, żydowią, żydzię, ein Judenjunge. Off. Wyr. §. młody kiernoz, stadnik, ogierek, ein junger Eber, Beschäfer, Hengst, Buſſe. Kiernoz, gdy iuž podfarzeie, trzeba się o młodego gospodarzowi poſtarąć bachura. Haur. Sk. 61. BACHUPOWATY, a, c. brzuchaty, pękaty, baniaſty, bauchig. Ogórków żydzi naywieńcy wypotrzebuią, a srogie bachurowate kupią. Haur. Ef. 47.

BACHUS, BACH, a. m. 1. BACHUSEK, ſka. m. 1. dem. Carn. Puſt; z bożek wina, Bachus, der Gott dß Weins. Cudowna Bacha ma to w solic czasza, Ze wszyſtkie ze iba kłopoty wyſtrasza. Zab. 9, 56. Zabt. Woly oycie, Bachus. 1. Leop. 2 Mach. 14, 34. Od Bachusa pierwszy zaraż flopień do Wenery. Wang. Wal. 36. §. 2. Metonym. wino, winko, Wein. Jemu Bachusek smakuie. Dar. Lot. 19. BACHUSOWAC, owal, nie, Jntrans. niedok. hulać, lusztykować, schwärmen, luſtig leben. Wspomniy na Dubno, iakos tam bachusował. Pimin. Kam. 35. BACHUSOWY, BACHOWY, a, c. od Bachusa, Bauduń, kochaią się w Bachowych trunkach. Petr. Pol. 2, 170. Dni Bachowe szalone. Tward. Wt. 19.

BACIK, a. m. 1. dem. z, mały bat; Roff. ботник, Eccl. ботникъ, λόμποκα, чолнъ; ein kleins Boof. BACISKO, a. n. 3. Roff. ботниче, bat niezgrabny, niek�ztalny, ein ungeschicktes Boof.

BACZAC vide Baczyc.

BAŁCZEK, czka. m. 1. demin. Subſlant. Bał qu. v. 2. rurczka u osady ſtrzelbiey, w którą ſtepel się wsława, das Röbchen am Flintenschafte, wo der Ladestock eingesteckt wird. Na słowo komenderuńcego broń w płaſk! broń na plaz dłoni ofstatnim bączkiem się rzuca. Kawal. Nar. 276.

BACZENIE, ia. n. 3. Subſl. Verb. Baczyc, - obracanie baczności czyli attenui na co, Eccl. вняміе, внимаіе; das Aufmerken, die Aufmerksamkeit worauf. Proszę was, słuchacze, o łaſkawe baczenie. Bals. Swięt. 2, 159. (ołaskawe ucho). Dadź na kogo baczenie: mieć kogo na oku, pilnować go, auf einen Acht geben, ibn keobachtcn. Day baczenie in niego, żeby nie uciek! Off. Wyr. §. zaſtanawianie, uważanie, uwaga, roſtropność, die Erwägung, Überlegung, Bedachtsamkeit. W młodym lecie, baczeniu u człowieka ieszcze mało. P. Kochan. Jer. 168. Z baczениem co rozmyſleć. W. Pfl. W. 2, 359. (bacznie, rozważnie). Baczenie do wszyſtkiego ci ma bydź wodźm. Gorn. Dw. 57. §. rozſzadek, rozeznanie, Verstand, Beurtheilung, Urtheilskraft. Od siedmiu lat dzieci iuž zaTom I.

BACZM BACZN.

47

czyniąć mieć baczenie, rozeznanie dobrego i złego. Petr. Ef. 94. Rozumem a baczeniem różnimy się od zwierząt. W. Pfl. W. 3, 254. Perykles człowiek wiciki i baczenia przedniego. Warg. Wal. 73. - Jeszcze ieſt przy baczению: przy rozumie, przy sobie. Cn. Th. er ist noch ben Verstande, bey Beweſſtsein, bey Einnen. v. baczenie na kogo: wzgląd na kogo, Ruchlicht auf jemanden, Schluß, Ablauf. Ludwik cudzoziemców mial na większym baczeniu, niż obywatele własne. Biel. 205. Y sam Pan Bog nań dobrego baczenia był. Glicz. Wych. F. 7.

BACZMAG, a. m. 1. Roff. башмакъ, башмако́къ; Croa. pachmaga; Boh. bafcor; Turc. baczmag, Pafzk. Dz. 155. gatunek obuwia, bót, trzewik, eine Art Geschübe, Etieſcl, Schab. W Turzech obuwie pospolite łyony z meſami maią, które tam ich ięzyki baczmag nażywiają. Pafzk. Dz. 122. Nawet tež kiedy nie ma iechać w drogę, Baczmagi wdziewa ſudanne na nogę. Kchow. 51. figur. Wziął z pychy szyte diabelskie baczmagi. Tot. Pocz. 193. - Prov. Nie wielki fortel, i mały przewagi, na krótkie negi wysokie baczmagi. Ryſ. Ad. 42. Mły posag, ledwo to na baczmagi. Falib. M. 3. *BACZMAGO-PRZEDAWCA, Eccl. башмакопродáвецъ, szewc. Turc. baczmagietar. Pafzk. Dz. 158.

BACZNOSC, ſci, f. z. Slavon. pazba; Croat. pòmnya, Vind. mar, vanzhanje, marnoft, vanzhik, pashenje, vglavojemanje, vanzhlioft; Boh. ſſetnofſ; Sorabſup. Kedßwano, kedßbé metjo; Roff. примѣлашовство, замѣчаńie, Eccl. вняміе; Carn. posir, ahtenga, ahtanje; Rag. pomgna; Pol. uwaga, attenua, baczenie na c, die Aufmerksamkeit, Acht, Achtamkeit, Erwägung. Cdy się zaſtanowieny nad wyobraźeniami, które się w nas snuią, i układamy ie w pamięci, ieſt to baczność, Cyank. Log. 37. oppof. niebaczność, niedbalftwo, Unachtamkeit. Jm większa władza, tym szkodliwszą w nicy ſtanie się niebaczność. Dyar. Gr. 151, Eccl. hebrojachos, heboßěnovanje; - Milir. baczność! prezentuycie broń. Kawal. Nar. 265. Achtung! haſt Acht! Roff. całyma! - Kazal mieć na niego baczność. Off. Wyr. (pilne oko, ein aufmerkames Ange). Z bacznością tu poſtěnować trzeba. Dudz. 22. (z bacznie, roztropnie, rozważnie, bedachſam, bchutſam). - BACZNY, *BACZLIWY, a, e. BACZNIE adv. - (Sorabſup. kedßbne, méŕſonné, powažuyné; Carn. umliſ; Vind. merkishen, vglavofseten, spomliu, marn, marliu, vanzhliu; Roff. баюспитеа́льны, примѣла́мель, пе́имѣла́мельны, замѣла́мельны, за́мѣла́мельны; Eccl. внимáме́ль; Boh. ſſetnń; Slavon. Bdechi; Rag. pomgniv, poman; §. 1. zuważańcy, uważny, aufmerſam, bedachſam, achſam. Nie ieſtem niebacznym przyiacielem nowości, nie idę ſlepo za cudzym zdaniem. Gaz. Nar. 1, 155. Baczny a boga bojący się człowiek iawnie to widzi. Smotř. Napo. 59. Małdry niechay głupicę nauczy, baczny błędliwego. Sk. Kaz. 279. Baczliwa ſtarożynność. Bardz. Tr. praef. - Roztropny, małdry, rozſądny, klug, verſtandig, weſe. Baczny przednie ieſt, co umie drugiemu radzić dobrze; baczny wóry ieſt, który, gdy sam nieume radzić sobie, radzi się drugiego. Petr. Et. 11. Ganie zdrożności i zdania muć baczne. Kras. Sat. 5. O iak człowiek niebaczny, że się tak trapi dla nabycia różnych wiadomości. Zab. 5, 55. Niebaczne affekty, irrationabiles motus. Zgr.

6

42

BACZN - BĄC.

Gon. 351. Człowiek niebaczny: Niebacznik qu. v. – S. bacz i, względny (dyfikretny), *względacy, względ mający, Rücksicht nehmend. Nie był tak baczny, żeby sam siędząc, drugiemu też siedzieć kazał. Gorn. Dw. 196. Niebaczny na oyczyznę i woienne znaki Zołnierzu! bronisz łąski senatowi takie! Bardz. Luk. 58. *S. niebacznie: z nieobacka, z nienacka, niespodziananie, nieprzewidzianie, unversehens, unvordergehen. Zawsze cięższa to bywa, gdy kogo niebacznie nieprzyiaciel napadnie, i ífraści nieznacznie. Kmit. Spit. A. 3. BACZYC, Act. Niedok. Bacząć Contin. – Croat. paziti; – Carn. pàfti, pasł, pàsem; (cf. patrzyć, Germ. paffen, aufpassen; Hebr. אַשּׁ אַכ cf. Lat. spectare, – spicere). 1*. fizycznie: widzieć, schen. Który źworzył ucho, zaś nie usłyszy? który sprawił oko, nie będzie baczyl? Leop. Ps. 93, 9. (izali nie widzi? Bibl. Gd.). Weszła do kościoła, a bacząc wielki lud, pytala się, coby to było. Wyf. Katarz. 454. Jeden dzień, iedna chwila, słońce i poległe baczyla. Bard. Tr. 456. §. 2. postrzegać, schen, ersehen, wahrnehmen, gewahr werden. Przez palce patrzyć, widzieć, iakoby nie bacząc. Mącz. Wielkiemu panu nie wszyłtkiego trzeba baczyć. Ryf. Ad. 45. Jeden nie wszyłtkiego baczy. Cn. Ad. 308. O tym nie trzeba słów wiele, co każdy baczy. Gorn. Sen. 410. Acz mię niosła mowa twoja gdzie chciała; a wszakoż baczylem, że iey czegoś ieszcze nie doftało. Orzech. Qu. 144. S. baczyć co do siebie: poczuwać się do czego, czuć do siebie, widzieć do siebie, at sich bemerken, wahrnehmen, gewaßt werden, bey sich empfinden, sich bewusst seyn. Zaden swéy wady do siebie nie baczy. Ryf. Ad. 77. Grzesznym się bydź sądzę, baczę to do siebie. Opal. Sat. Piiany nie baczy tego do siebie, żeby w czym wykraczać miał; owszem widzi mu się, że przystoynie czyni. Gorn. Wt. M. b. §. 3. uważać, rozbiebrać, rozważać, rozstrząsać; (Vind. merkati, skerbeti, vanzhati; Carn. vajnzam, vanzam, posiram se, mirkam, zhitam; Sorabſup. kedßupu; Roff. примѣпníp, примѣчать; Eccl. соблюсми, соблюдать, замѣпníp, замѣчать, подмěpniп; Boh. porórowati, sſettiti; Croat. napazivati); Zawzdy takie rozumy naywięcey słynęły, Co baczły czas przyszły, i te, co minęły. Rey. Wiz. 62. b. Słuchay mnie i pilnie bacz na słowa moie. 1. Leop. 4. Ezdr. 9, 30. §. 4. względ mieć, względać, Rücksicht nehmen, berücksichtigen. Bacząc na iego zasługi. Tr. Poyźrał na pokorę moię i baczył na írasunek mój. 1. Leop. 4. Ezdr. 9, 43.

Deriv. obaczyć, zobaczyć, obaczny, nieobaczny, niebacznik, pobaczyć, przebaczyć, wybaczyć, zabaczyć.

BĄCZYC, Neutr. nied. Zabączyć dok. *Bączać, Bąkać Cont. qu. cf. – Bosn. bucciti, ciniti bukku; kag. bûcjati; łamare (cf. Lat. buccina) wydawać głos podobny bąkomemu z pod wody, wie eine Mohrdommel brüllen, trommełn. Bąk bączał. Ban. f. 3. b. Gdy bąk bączy, będzie deszcz. Haur. Sk. 119. §. ęczeć, brzęczyć, iak bąk owad, fummen, fumſen. Trady, komary, pszczoły bączą. Dudz. 21. Póty komar koło głowy bączy, póki niedźwiedź łapy nie podniesie. Fr. Ad. 120. (póty słaby skwierczy, póki mu duższy nie pogrozi; ſkomli kundel, póki brytan na niego nie zaszczeka). 2. tr. murczeć, murmełn. Bącząc sobie pod nosem: pięć a pięć to dziesięć. Teat. 11, 23.

BAD - BĄC.

BADAC, Act. Contin. rozbierać, rozstrząsać, przeważać, dochodzić, nachſorschen, erſorschen; ſtal. badare, cf. pytać; cf. Boſdź). Bóg wzrokiem swoim myśli niepożełte bada. P. Kchan. f. 3. (przenika, duchdringt). BADANIE, ia. n. 3. inkwizycya. Szczerb. Sax. 75. Untersuchung, Nachſorschung. Na sądzie burgrabſkim bywa badanie, co zowią rugiem, o zachowaniu obyczaiów każdego mieszczanina. Sax. Porz. 39. §. Recipr. Badać się: dopytywać się, dowiadywać się, dochodzić, nach etwas forschen, nachſorschen. Rozum ludzki badając się, coraz daléy przychodzi. Archel. 4. Począł się wywiadować o sprawach waszych, i ieszcze myśli waszych badać się będzie. Dambr. 246. Nie wadzi się badać, czego człowiek nie świadom. Falib. Dif. D. 3. Wszczyna gadki trudne, badając się o ſkrytych rzeczach świata tego. Radz. 1. Cor. 1, 20. Szukła mędrców, a od nich się badał i z niemi się ćwiczył. Jabl. Ez. 3. BADACZ, a. m. 1. szperacz, dowiadywacz, dochodziciel, der Forscher, Nachſoſcher, Erſoſcher. Bóg badacz myśli ludzkich, któremu nie nic zakryte. ſk. Zw. 268. Gdzież mądry, gdzież badacz świata tego! Radź. 1. Cor. 1, 20. Badacz, albo dozorca wiary. Baz. Hift. 283. (inkwizytor). Towarzyſtwa badaczów przyrodzenia. Kluk Zw. 1, 3. – in femin. BADACZKA, i, 2. die Forscherinn. BADATLIWY, BADLIWY, vide Bedliwy.

Deriv. dobadywać się, dobadać, wybadywać, wybadać, zbywać, zbadać, niezbadany, cf. Boſdź, Dalm. badati: incitare; Rag obaditi: accufare. cf. Dbać, Dbaly.

*BADAWIHA, ii, f. 2 Koń biegun, ein flüchtiges Noß, ein Renner. Na parepki, kursory ab badawie wędzida małą bydź wedle wielkości gęby ich. Hipp. 60.

BADEL, BADYL, a. m. 1. łodyga, pieniek roślinny, der Pflanzenſtengeſel, der Stengel, Stamm. Kiedy konopie nie dosyć zoſtaią w. wodzie, to ſkóra z trudnością odlącza się od badyla; a ſkórka ta powinna się odiąć wzdłuż całego badyla. Jak. Art. 3, 218. Makowe badyle spalone piękny daian popioł. Torz. Szkł. 214. Jelenie nogi cienkie iak badyle. Zab. 13. 271. Trěb. §. badel: chwaścikoł Unfraut. Na takicy roli więcej bywa chwaſtoſw i badela, a niżli dobrego zboża. Haur. Sk. 46. Z głodu gryźli chwały i badele. Chrość. Fars. 454. Niepożyteczne badele, próżne krzewienia. Haur. Sk. 8. (Rag badegl: oſet).

BADURZYC, BANDURZYC, BZDURZYC, Act. Nied. Prawić ni to ni owo, gadać nie do rzeczy, pleść trzy po trzy; dumm schwaßen, ſalbadern, fadés ſeug reden. Czego tam nie badurzyła! Petr. Hor. 2, o. (cf. Dureń, durzyć, odurzyć).

BADYL ob. Badel.

BADZ vide Bydź.

BĄG vide Bocian czarny.

BAGATELA, i. f. 2. BAGATELKA, i. f. 2. dem. z Franc. fraszka (*póŕrzeczy), drobna rzecz, małońtwo, eine Kleinigkeit. To co się wielkiem zda człowieku, są bagatelke liczbą powiększone. Zab, 9, 311. Zabt. Ludzi bagatela różni, błaga bagatela. Zabt. Zbb. 11. Więcey wydają na bagatelki, niżli na rzeczy potrzebne. Zab. 16, 49. Suomnienie ieſt u ludzi bagatelą, honor iſtną bagatelą, religia naywiększą ze wszytkich bagatelą. Teat. 8, d. 49. Dwa tysiące talerów, bagatela! Teat. 49, b. 12. Tylkoż to to! To wielka bagatela! iob. 17, c. 45. BAGATEL-

BAG BAGN.

*BAH - 2. BAJA.

43

NY, a, e. nie wiele znaczący, unbedeutend. O bagatelne fraszki naprzykrzącia się dworowi. Bohom. Kom. 2, 312. Bagatelna ceremonia. Teat. 19, c, 72.

BAGAZ, u. m. 1. hurt sprzętów woyłka i artyleryi. Papr. W. 1, 467. bagaże, obłogi. Jak. Art. 3, 305. das Kriegsgepäcke, das Speräcke; Ross. koшb, обошь, обоезьb, угоноба́ніе. BAGAZOWY, a, e. obłowy, (Ross. кошевын), Speräcke.

BAGAZYA, yi, f. 2. Croat. bagazia; Ross. cameuch, materya bawehniana, der Kattun. Bagazyi sztuka cała różney farby. Vol. Leg. 4, 357. BAGAZYOWY, a, e, Ross. címpovыи, Kattunen, kaftanik bagazyowy. Birk. Laz. Ok. F. 2. b. Miał na sobie bagazyową marynatkę. Warg. Radz. 339.

BAGIENKA, i, f. 2. trawa przy bagnach, Sumpfgras. Przy nim na nowey twarie i bagience Pasą się pułe kożlęta z baranki. Morfzt. 65 BAGIENKO, a. u. 3. rozłina, Andromeda polyfolia, gatunek rosmaryynku, rośnie na błotach. Kluk Dyk. 1, 55. eine Art wilden Mosmarts, (cf. Bagno ziele). 2. dem. Nom. Bagno. BAGIENNY, a, e, od bagna, Morast, Blotne i bagienne trzęsawice. Syr. 497. (cf. Bagnify).

BAGNET, u. m. 1. BAGNECİK, a, m. 1. nomin. Croat. bodomech; Ross. штыкиb, штычейк; niby puinał żelazny, osadzający się na ręczną broń. Jak. Art. 3, 285. imię od miała Bayonne we Francji; das Bayonett. Już przyszło do bagnetów; płyną krwi potoki, Ukrył się pod trupami, pol przeftwor szeroki. Zab. 13, 339.- BAGNECINA, y. f. 2. mizerny bagnet, ein clündes Bawoznett. BAGNECISKO, a, u. 5. niezgrabny, paškudny bagnet, ein ungeſchlachtes Bayonett. BAGNETOWY, a, e, od bagnetu, Bayonett.

BAGNIATKO, a. n. 3. pączek kosmaty niektórych roślin, baranek, Kąbschen, Lämmerchen einiger Sträufe und Báume, besonders der Palmen. W-Kwietnią Niedzielę, kto bagniątka nie połknął, to iuž zbawienia nie otrzymał, Rey. Pofl. P. p. 5. (pączka morlowego). BAGNIK, a. m. 1. Boh. bahnisk, ryba morłka vide Tunczyk, der Thunſch. BAGNISKO, a. n. 3. Boh. bahnistě, bąžina, paškudne, brzydkie bagno, ein hafflicher abschneulicher Sumpf. Wielka równina dla wód zimą spadających, bagnikiem się źłała. Pitch. Salt. 183. Bagniſka śmierzącym zieliskiem zarosłe. Staf. Buff. 45. BAGNISTY, a, e, Slovac. bahníti, bahními, Boh. bahnity, bahníwn; Vind. zeklaſt, musgaſt, mlakaſt, młacznu, mlakaſtu; Bofn. vodopny; Ross. monkii, monokb, министын, blotnifty, kalużyſty, moraſtig, ſumpſig. Nie uſay geſtym błotom i lasom bagniſtym. Pafzh. Dz. 38. Bagniſte łožiſko plugawey gadziny. Przyb. Abl. 210. Ruda łączna czyli bagniſta, Wiesenerz, bywa w mieyscach mokrych błotnitych. Of. Zel. 43. BAGNO, a. n. 3. BAGIENKO, a. n. 3. nomin. Boh. bahno, bąžina, bahnistě, jumpa; Sorabinf. ſump; Slavon. xdrilo; Vind. mlaka, blatje, zekla, musga, bereg; Carn. berezhina; Ross. ржавецьb, ручевина, (cf. Ger. Bach, Graec. πηγη, παγα, Hebr. בַּב, בַּב) zlew wody ſtoiącey na gruncie przepadzitym, gąszcz z wody i ziemi; (cf. Baioro, Bloto), der Sumpf, Morast. Lgnące bagno. Warg. Cez. 165. Wpadli w bagna wielkie, konie poczęły się zwiać. Teat. 19. b. 72. ſ. 2. Botan. bagno, drzewo: łoża, łożyna, die Räinweide.

Włod. §. bagno, ziele, ledum, Ross. клоповникb, багулъникb, rozmaryn dziki, szmer. Syr. 171. Kluk Roſł. 2, 208. wilder Nosmarin. §. vide Modrzewnica, (cf. Bagienko) BAGNIOWKA, i. f. 2. empetrum nigrum, schwarzer ſteinbrech, gatunek malpiey lagody; rośnie na błotach. Kluk Dyk. 1, 199. Ross. водяница, шикша. *BAGNOCH, a. m. 1. žaba λιμνοχάσις, Przyb. Batrachom. 211. ein Frosch aus der Batrachom: der Sümpſler.

*BAHABER, bra. m. 1. Taki był między Bahabrami Herkules, od ktorego chorobę kaduk ſtarsi nazwali. Petr. Et. 406.

1. BAJA, i. f. 2. Ross. ба́ка; Holland. baey; Dan. baj; Gall. bay, bays; Jtal. baletta; Niederd. Baie, Oberdeutsch, die Boy, materya wełniana, ein Wollenzeug. W grubey sari, często się radość i pociecha tai. Pot. Syl. 471. (cf. Szara).

2. BAJA, i. f. 2. Jtal. baje (z-nugae; Carn. baja: fors; Ross. буи: flutus) bań, potężna bayka, eine Fabel, eine Mähre, ein tüchtiges Mährchen, Ross. вране, враки, враканье; Nie bayka to tylko, ale całą gębą baia. Off. Wyr. Ciszey! dosyć tych baiów. Teat. 29, 10. Nie rozumiem słówka baiów iego. ib. 7, c. 76. §. 2. personif. BAJA, i. m. 2. BAY, aia, m. 1. baiacz, baykarz, plotkarz, ein Fabelhans, Schwäger. Lekarz, który się chelpi z sekretnych leków, albo ieſt samochwał i baia, albo oszuſt. Perz. Leh. 350. Biegay, a nie myšlaiu o pororze. Teat. 43, c. 26. Wyb. Ten bay, co tyłko mógi wymyšleć, prawił. Hor. Sat. 120. BAJAC, baiał, baie, Act. Nied. Boh. bageti, bagim, bati, bągi; Sorabſup. bayu, Sorabinf. ſe bajafsh: tlec; Carn. bajasfortes iacere; Croat, bajati; Hung. bajolom: incantare czarować; Ross. ба́шьм, бао: gadać; Eccl. ба́ннеz balatus), bayki, baśnie powiadać, Ross. баснословым, zmyślać po poetycku, fabuliren, fabeln, dichten. Baymy iuž teraz o zawodzie slawnym, który się traſł o czasie niedawnym. Jabl. Ez. 50. Daremne były te namowy, właśnie jakobygluchym baiano. Krom. 601. (tauben Ohren predigen). Ja nie wiem, czy to prawda, czy to tylko baią, Co o tym Proteusie ludzie powiadają. P. Kch. Orl. 1, 214. Takowym cudom nie bardzo ja wierzę, Bo wiem, że baią od wieków poeci. Zab. 15, 340. ogólnie: łąć, łamać, z prawdą się miłać; Vind. smisli, smishluvati; Carn. marnati; Croat. baib. scjurkati; Ross. вракаю, вру, fabeln, dichten, lügen. Ja w to nie wechodzę, co mi ona bałało; ty mi prawde powiedz. Teat. 25, 26. ſ. pleś, prawić, gadać nie wiedzieć co, fabeln, schwałcn, schnattern. Baiesz, by baba na trecie. Pimin. Kam. 95. Sam nie wiesz, co baiesz. Teat. 46, c. 15. & 8, 99. Nie bay plotek. Pot. Jow. 2, 59. Jako się nauczyli, niechay co chcą baią. B. Papr. Try. A. 4. Proſtak o rzeczach baie, mądry mówi. Fr. Ad. 6. Kto się upiie, sam nie wie, co baie. Jabl. Ez. 59. A kiedy im hiftoryi nakoniec nie źłoło, Jako bywa podpiwszy, to się tež baiało. Pot. Arg. 286. Baykę baiać vide Bayka BAIANIE, ia. n. 3. Subſl. Verbi, daš Fabeln. 2. baśnie, baie, Fabelwerk. Jego baianie, Chcesz napisz kretą na ćsianie. Lib. Sen. 12. BAIAČ, BAIAŁR, a. m. 1. Boh. bagkaŕ (= poeta) pobonkaŕ; Sorabſup. bay; Sorabinf. białaŕ; Vind. smislovez, smishluvauz; Ross. басноно́вецьb, басношёро́ецьb, сказочникb, бáхарb, врӑкb, б..

BAIÓK

BAK.

baia, bayki prawiały, ein Fabuliß, plotka, świegot. zmy-
ślacz, ein Schwäger, Erdichter. Starzee ucieszny baiarz,
bardzo iest przyjemny. Zab. 7, 251. Kofsak. Włtydźże
się baiarzu, że chwalić boga zdróžnością nazywasz. Pimin.
Kam. 238. & 70 Aż słuchać niemiło tego baiarza. Teat.
10, 110. Każdy kray miał bairzarów; czasy heroiczne,
Cóž innego w iftocie nad bayki rozliczne? Kras. W. 34.
§. žartem: baiarz baykopis, Fabeldichter. (Croat. Baja-
vez; Hung. bübájoló: incantator.) BAIACZKA,
BAIARKA, i. f. 2: Kobieta plotka, eine Fabulißtinn;
Sorabinf. bajawka; Roff. сказочница. *BAIASŁOW-
CA, y. m. 2. plotkarz, ein Fabelhans. Nie naśladuy
nowo znikłych baiasłowców niewstydliwych. Smotrz.
Lam. 48. BAIECZKA, i. f. 2. dem. Subſl. Bayka, Ba-
ia, ein Fabelchen, Mährlein, Mährchen. Vind. smislik,
smislinka; Roff. басенка, basnka. BAIECZNICZKA,
i. f. 2. Kobieta trzpiot, plotka, świegotka, lgarka, eine
Fabulißtinn, Liczny gatunek, žartowniczek, nowiniarek,
baiezniczek i innych tegoż rodzajiu oratorek. Mon. 68,
284. BAIECZNOSC, ści, f. 2. baiezczna, czyli baiowa,
lub bašniowa nauka, baiopismo, bašniopismo, mytologia,
Croat. pripovesztnoszt, Fabellehre. Od Iosu i bogów,
nawet nie uwolniła baiezność. Off. Sen. 57. BAIE-
CZNY, a, e, Slovac. bašníwý, fabulný, Sorabſup. baya-
ciné, Vind. smisloun, smislen, Croat. pripovesztni, Roff.
басенныі, сказочныі: bayczany, bašliwy, zmyślony,
niewprawdziwy, fabelhaft, erdichtet. Baiezne dziwy. Fabl.
Buk. Awantury baiczne. Boh. Kom. 4, 110. *BAIE-
DA, y. f. 2. baiezczna legenda, fabelhafte Legende. Niech
nam Katolice dowody okażą, nie z hiftoryków niepe-
pewnych, nie z baiłd pletliwych, ale z pisma S. Zrn. Pſt.
3, 55. b. *BAIOBASN, i. m. 2. baiarz, ein Fabulißt,
Fabelhans. Ambrożego S. wronią i baiobašnią nazywali.
Stryih. praef.

Contin. Deriuator. baiopis, baykopis, baiowy, bayko-
wy, bay, bayda, nabaiać, wybaiać, bayczany.

BAIÓK, u. m. 1. moneta Włoska, siedm pieniążków na-
szych. Cn. Th. eine Italienische Münze, ein 7 Pfennig-
stück.

BAIÓPIS, a. m. 1. baykopis, bašniopis. Mon. 75, 588,
der Fabeldichter, Roff. басносвёбь, басносвёбъ,
басношворёбь. §. baiacz, plotkarz, ein Fabulißt, Fabel-
hanš. Jedna gazeta baiopisa zagranicznego. Mon. 65, 559.

BAIOR, u. m. 1. BAIORO, a. n. 3. bagno mniej prze-
paſcife, woda błotniſta z lgniączką, ein nicht tiefer
Sumpf. (Vind. vejar, bierl, bajar, cf. Germ. Weiher-
ſtaw, rybnik, ſed Eccl. Roff. baropb, hak rybacki;
purpura). Baba niosła szečnięta do baioru. Pot. Pocz.
451. Lud zebrał się u koziego baioru. Falifs. Fl. 5.
(cf. Jezioro).

BAIOREK, rka. m 1. nitki złote kręcone, Fadengold. Gdy ma kleynoty, to przecię musi znać, co dyament, co baiorek. Teat. 3+, b. 55. Kapelusz upſtrzony w baiorki, w paletki. ib. 24, b. 35.

1. BAIOWY, a, e, od bai materyi, von Boy, Roff. баю-
ковый, баниечный.

2. BAIOWY, a, e, od baiów, baykowy, baśniowy, Fabelz,
Mährchen.

BAK, a. m. 1. ptak naszyniec, ardea ſellaris. Linn.
Slovak. bák, Bugák, Hung. vizi bika; Bofn. bukać; Crogt.

BAK - BĄKA.

bák, Roff. бяrau, выйб, квákva; Sorabinf. Heß,
jeß; (Jlylr. bakka: strepitus); Sorabſup. hupak; Ger.
die Moßrdommel, przebywa w trzeinach, sitowiach; dzieł
wsadziszy w wodę, głos wydaie podobny do rjku by-
dlęcego. Zool. 251. Nieprzyzwoicie zowią go niektórzy
babą. Kluk Zw. 2, 317. Bąk błotny. Banial. J. 2 b. Bąk
w ieziorze wznosi brzmienia. Kras. Lifi. 11. Bąki baka-
ą, bączą. Dudz. 20. Prov. Bąki irzelać. Cn. Ad. 8.
Min. Ryt. 3, 353. (nie wiedzieć na czym czas trwonić -
gwiazdy na niebie, szyby w oknie rachować, sięch mit
unnngen Kleinigkeiten beschäftigen. Glíčzn. Wych. K. 2, 6.
Za bąkami chodzić. ib. N. 1. Roff. кубаримь. Opił się iak
bąk. Pim. Kam. 558. (iak bela). §. 2. ptak eudzoziemski,
onocratalus Linn: baba. Chmiel. 1, 607. Boh. Bukać;
Rag. buejaz; Eccl. буцевь, Roff. баклáńb, Sorabſup.
wumpat, Boſn. sakatascja, nesit, der Pelican, die Loffel-
gans. Błędnie też iego niektórzy zowią babą. Kluk Zw.
1, 517. Bąk z lyszkowatym pykkiem. Chmiel. 1, 126.
§. 5. bąk, owad, tabanus Linn. Roff. обовь, кмъіьв,
Свпень, медвеникъ; Vind. obad, Croat. obad, Carr.
owad; Sorabinf. barzawa, Sorabſup. tjeſzſ; Boh. ſtreſſek.
Ger. die Brimſe, Vi, bhrámse, większy od much, prócz oftre-
go ryika, którym kole, ma po bokach dwa zeby, któremi
szczypie; latem dokucza koniom i bydłu. Zool. 115. (cf.
Ślep, gżik). Nazbyt przesadza przysłowie: dziewięć bą-
ków konia udusi. Kluk Zw. 4, 365. Proc. Mucha uwia-
źnie, i bąk się przebiie. Jak. Bay. 72. Zegl. Ad. 147.
(fleine Diebe hangt man, große läſſt man laufen, złodziecie
złodzieyka wieszaią. Salib. L. 5.). Prawa są równie iako
paieczyna. Bąk się przebiie, a na muszkę wina. Zegl. Ad.
10. Rey. Wiz. 102, b. J. Kchan. Kniaz. Poesz. 3, 70. -
transl. moral. trąd, trutćń, Hummeln, Geschmeiß. Nay-
szkodliwsi bąkowie zakonu ſtarego, Bo pszczolom wybie-
raią miód z ula nowego. Jeż. Ek. E. 2. (żydzi zdzierzy,
komary, piawki) §. 4. Bąk, cyga, krąglica, warkotka,
kula wydrożona, gra dziecinna, Roff, воуёйкь, Sorab.
ſup. werciawka, krangel; Boh. brcádlo, Esamrha; Carn.
fertavka: Boſn. zvark, zvrrik, der Kreusel, Brummkre-
sel. Dudz. 55. Urfin Gr. 140. §. 5. dudy, koziel, der Du-
delſaſt. Hucznym dźwiękiem ozwał się i bąk z rogiem
krzywym. Otw. Ow. 157. Nie cytarą się oni, ni głosem
śpiewanym Cieszył w on czas, ani bąkiem rozdymanym
Wielodzirnych bukſzpanów. ib. 476. Przydzie potem
z bąkiem duda Opilego między luda. Kochow. 191. W bą-
ki przygrywal. Zebr. Ov. 23. ( iunctis arundinibus ).
§. 6. Bąk ſide Tynf.- BAKAC Act. Contin. Bąknąć, Jn-
ſtant. (cf. Bączyć) głos taki wydawać, iak bąk, i ptak
i owad, brüllen wie eine Moßrdommel; ſumſen wie eine
Brimſe. (Jlylr. baükati: baubari, Boh. bukati: cucu-
bare). Bąki ptaki bąkaią. Dudz. 20. Komary, pszczo-
ły, bąki bąkaią. Dudz. ib. Roff. łyżámь, §. 2. tr. brzę-
kać na iakim instrumencie, dudeln, ſchledt spilen. Ledą
kto na dudziech może bakać. Petr. Pol. 2, 575. §. 5. bą-
ka- nie domawiać czego, nie dopowiadać, cedzić słowa,
gadać przez zeby, połęgkiem, murmeł, hałb laut reden.
Na rybitwa sąsiedzi bąkali, iż im wodę mącił. Ezop. 86.
Podrzeźnia po rozumie, zdania przez nos bąka. Zab. 14,
50. Nagt. Kain wyskoczył za prug, i bąkał pod nosem.
Przyb. Ab. 151. Teat. 43, c. 25. Wyb. Prov. ani bą-
knął, ani iąknął. Rys. Ad. 1. (ani trunął, ani pisnał,
1

BAKA. - BAKIER.

BAKN BALAÇ

45

łowa nie powiedział, er hat auch nicht einmal gemuſt, leinen Laut von sich gegeben). Y słowa nie bąknęła. Teat. 2, b. 121. Przeciw niemu i bąknąć wolno nie było. Smalc. 166.

BAKA, i, f. 2. in Plurali. BAKI, e. gr. baki komu świecic - przyświecać komu, nadſkakiwać, nadſługiwać, pochlebiać, uymować sobie kogo, pozyſkiwać, einem schmeicheln, ihn durch Schmeicheleyen zu gewinnen ſuchen (cf. einem das Licht halten). Ktorýs to znowu zuchwalec świec iey baki, Kto to ieſt taki, co pomaga babie szaleć! Zabt. Bat. 88. Swiec mu bakę otwarcie, szkodź mu po kryiomu. Tryb. S. M. 76. Kiedy ia mu będę bakę świecil i iego ſtronę utrzymywał, ofſatniego dobdzie grosza. Teat. 15, c. 18.

BAKAC, al, a, Act. Niedok. 1. wykrzykiwać, iak pospołtwo z wesolści. Włod. jauchzen, juchzen, ein Freudengeſchrey erheben. §. 2. wołać, ruſen. Bakalem; a nie było, któby słyzał. Leop. Jef. 50, 2. (wołam, a nikt się nie odzywa. Bibl. Gd.) cf. Zabakać. §. 5. Stroflować, laiać, ſchelten, schmähen, mit Worten strafen. Slowy kogo bakam, karze, caſligo. Mqez. Zbakał Pan moze czerwone, to ieſt, bakaiąc przykazał mu uſłapić, increpuit mare rubrum. Wrobl. Pł. 279. Zbakałsć pogańſtwo. Wrob. 17. increpaſli. Skarał Bóg człowieka w bakaniu dla złości. ib. 92. Oddal odemnie wżgardzenie i takie bakanie, opprobrium et contemptum. ib. 279. O grzechy przymawiać, upominać, bakać. Eraz. Jef. Ll. 4.

BAKAC ob. pod Bąk.

BAKALARSKI, a, ie, bakalarza się tyczący, den Baccalaureus betreffend, Baccalaureus -; Czemu się wſłydamy kaptura miſtrzowskiego, abo bakalarſkicy rewerendy? Falib. Dif. O. 5. Po bakalarſku. Teat. 20, praef. po pedantſku. BAKALARSTWO, n.5. BAKALAURYA, yi, f. 2. ſtopień akademicki, das Baccalaureat, eine academische Mürde. Tęczyńki będąc pan z panow, gradum bakalauryi dosługiwał się pilnie. Papr. Gn. 1201. Kollegia, a przy nich bakalarſtwa, miſtrzoſtwa. Hrßfl. Odp. X. x. §. 2. Bakalarſtwo = nauczycielſtwo dzieci, profefſorya po miaſteczkach, parafiach, eine niedrige Lehrerſtelle, Schulmeisterſtelle, Informatortſtelle. §. 3. Pedanteriya, szkolnictwo, Pedantercy, Schuſſuchſen. BAKAŁARZ, a, m. 1. Jlyr. vencheni diak; (a bocca lauri, qua ornabatur) bakalauryą zaszeczycony, ein Baccalaureus. Mikolay Tęczyńki był bakalarzem R. 1465; potem był woiewodą Ruſkim Papr. Gn. 1200. §. z. Nauczyciel dzieci, ein Kinderlehrer, Schuld iſter, Informator. Bakalarz uryc i ćwiczy dzieci i młode ludzie. Petr. Pol. 589. Dziectiom chować doma pedagoga albo bakalarza, Gliczn. Wych. 45, b. Dobrzy bakąfarze nie tylko czytać dzieci małych uzą, ale i innych obyczayków uceciwych w iedzeniu, w ſtaniu, w chodzeniu, w mowie. Gorn. Dw. 345. §. 3. Pedant, szkolarz, żak, ein Pedent, Schuſſuchs. To to mi bakalarz! nawet kicha nauką. Cfs. Wyr.

BAKALIA, ii, f. 2. Z Oryentu Ormianie ſżydzi i Grecy wiozą bakalą, frukta. Mik. Obſ. 550.

BAKAR, u, m. 1. miara, nosi cztery beczki. Biel. Hift. 454. ein Maß von 4 Tonnen.

BAKI vide Baka.

na BAKIER czapka, kapelusz z na ukos, sposób noszenia czapki etc. na polowie głowy, iedną stroną wyżey, od wierzholka czupryny po ucho; die Mühle, den Hut auf ein Ohr, (auf einen Backen). Roff. na бекрень. A od

czego mina, i czapka na bakier; droższy zaraz towar tani. Zabl. Amf. 3. Włož czapkę na bakier, ot tak z kozacka. Teat. 56. b. 58. Guzik na kapelusz z szhłą drożakladzie, Tak go weisłuie na bakier. Zab. 12, 61, Junak nad iunaki; czapka na bakier, zakasane poly. Kniaz. Poez. 3. 116. Bądź Dawem komedyinym, ſtøy na bakier z głową. Zab. 12. 101. Na bakier do lądu poiazdami natrę, dextris remis. Zebr. Ov. 73. cf. Bakort. §. transl. Wszyſtko idzie na bakier z na opak, krzywo, że, es geht den Kreßgang, verkehrt, schlecht.

BAKNĄC vide Bąkać.

BAKORT, u, m. 1. lewy bok okrętów, der Backbord, die linke Seite einsch Dichts. Gall. bas - bord) burta po lewy reče, ſtoiąc przy radlu. Mag. Mscr. Styruy ku bakortu, dextroisun. Chmiel. 1, 80. (oppos. szymbort.) 2. niebezpieczne mieysee. ib. ein gefährlicher Ort.

BAKOWY, a, e, od bąka ptaka, owadu, Mohrdommel, Rosbremſen, Od bąkowey góry nazwani Bąkowie, a potem Bąkowscy. Nief. 1, 27. BĄKOWSKI abo Rys. herb, ryś w prawą bieżący, a nazad się ogładający. Kurop. 3, 4. ein Wappen.

BAKUEA vide Bałaka.

1. BAL, u, m. 1. graniaſto ociosane drzewo, Niedersachſ. Bale; Hochd. die Bole, Bohle; (cf. balka, belka, cf. pal; cf. Gall. obſ. bail, baille). Moſt z balów ziożony. Uſtrz. Kruc. 1, 184. Ocembrowanie zdziou z dębowych balów. Kluk. Kop. 1, 162. Do rozmaitych robot wycierają się bukowe, lipowe, dębowe bale, cztery lub pięć calów grube. Kluk Rosl. 2, 157. Bale, Artykuł handlu Polſkiego i Litewskiego z miaſtami nadmorfkiemi. Grubość ich powinna mieć calów 4, długość na sąžni 6, szerołość, iak dąb pozwala. Kluk Rosl. 2, 178. Tak dwu balów budownik łączy w görze czola, Ze domu nymocnieyszy ruszyć szturm nie zdoła. Dmoch. Fl. 2, 310. (balki, tramy, Balken).

2. *BAL, u, m. 1. bela towarów, paka towarów pewnego ogromu; ein Ballen Maare; (Angl. bail, bale, Jtal. balla; Lat. med. bala, balla). Nie rozsiadła osła z pod ciężaru, Bo ciężko było w tym balu ciężaru. Jabt. Ez. 68.

3. BAL, u, m. 1. Boh. Bil, tańce, uciecha, biesiada z tańcami, z muzyką (Jtal. ballo; Gall. bal; cf. Lat. ned. balare; Graec. βαλλισευ - tańcować), ein Tanzball, ein Ball. Ci, którzy lubią tańcować, przyimą bal odemnie, który dadź rozkazalem. Zab. 3, 111. Damy oswiadeczyły ochotę do tańca; przyszli muzykanci, i trwał bal pożno w nor. Kraſ. Pod. 2, 69. Nasze dźiewczenia w nocy się po balach włoczą. Tea. 50, b. 49. Bal zagaić, otworzyć bal, pierwszy taniec zacząć, den Ball eröffnen. Niemc. Kr. 1, 86. Balik, Baliczek demin. qu. v.

BAŁABAN, a, m. 1. sławny dom Balabanów we Lwowskim. - Jwan Balaban, mąż serca wielkiego, chociaż nie słyzy, nie mówi. Papr. Gn. 1057. Geschlechtsname einer berühmten adelichen Familie im Lembergischen. tr. iunak, ein Eisenfresser, Bramarbas. Starszy był niż Balaban Achilles on mżyny, Lada dziad brołę nosi, przeciąż niedołęźny. Kchow. 52. BAŁABANSKI, a, ie, iunacki, eisenfresserisch, Bramarbas -; Junak wąsem muchy śina, Wąs ową nową fozą Balabańską. Kchw. 50. (cf. Balwań; cf. Katan, Katański). (Roff. балабан добуз).

*BALAC, Frequ. Verbi Boleć.

46

*BAŁAKA - BAŁM.

BALAN. - BAŁCH.

*BAŁAKA, i, m. 2. *BAKUŁA, y, m. 2. gaduła, świegot, bałamut, ein Schwäßer, Faseler. Coż tedy mily bałako, za nieprzyłtoyność dziele się, kiedy taki hymn śpiewamy? Pimin. *Kam.* 199. Co mi to za bląd, mily bakudo. Pimin. *Kam.* 43. et 73. BAŁAKAC, *Act. Niedok.* - *Roff*. балацамъ, паплаć, pleść, świegotać, gadać nie wiedzieć co, schwahen, salbadern. Ty bezrozsądnie bałakasz. Pimin. *Kam.* 328.

BAŁAMUCIC, - il, i, *Act. Niedok.* *Roff*. балаумутимъ, glupim gadaniem, połłępowaniem, zawod czynić, zamiąć, zawikłać, słowy i połłępkiem bałamutem się okazać (*Etym. mąt*, męt, mącić; sed cf. *Jtal.*) durch Faseley und Schwindelley Unordnung verursachen, faseln, schwindeln, Schwindel machen. Bałamucić koło, zbałamucić koło = zwodźić, uwodzić go, w takie położenie odprowadzać, żeby nie wiedział, czego się trzymŕc, einen berücken, bezthören, schwindlich machen. Niegodziwa! bałamucić mego sieſtrzeńca. *Teat.* 54, 21. Częſtokroć zwykła miłosć ludzi bałamucić. *Pot. Syl.* 172. Pisma te dążyły do omamienia i bałamucenia ludu. *Gaz. Nar.* 1, 261. Bałamucić się *Rec.* uwodzić się, sich berücken, bethören lassen. Pragnieniem rzeczy wielu zarazem, umysł się psnie, serce bałamuci. *Zab.* 12, 79. Bałamucić intereſſa, bałamucić intereſſami, = zawodami zamotać, zawikłać, ſchwజſte durch Faseley und Schwindelley verwirren. Bałamucić czas= trwonić czas, die Zeit verſaſſer, vertändeln, verſchwindeln, verſchwaßen. *Roff*. баооваімъ; Carn. bleſti, bledem, blebetam; Slovac. tlacham, reptati. Nie iedna się to noc w karczmie zbałamucila. *Teat.* 13, 43. absolute, bałamucić, pleść trzy po trzy, ni to ni owo, co ślina na ięzyk przyniesie, faseln, ſchwarden, schwindeln, schwaßen, (*Roff*. вракаю, вру, буесловимъ; *Bośn*. ſaſtati; *Croat*. tlapiti, bledeszti, ferſuriti). BAŁAMUCKI, a, ie, BAŁAMUTNY, a, e, *Roff*. баłamутный. буесловый, баłamусcy, pělen bałamuctw, faselnd, schwindelnd, verworren. Nie tak się rzecz ma, iak ty *bałamucko piawisz*. Pimin. *Kam.* 92. BAŁAMUCTWO, a, n. 3. = BAŁAMUTNIA, i, f. 2. - *BAŁAMUCYA*, yi, f. 2. *Roff*. балы, врӑки, вракӑнче, вранче; *Boł*. ſlibrinky; ni to ni owo, nie wiedziec co, baytałaszki, fraszki, bzdury, próżna czasu strata, mowa bez sensu bez kadensu, Faseley, Schwindelley, Tändley, Iceres Geschwaß. Bałamucye astrologiczne. *Zebr.* Zw. 175. W szynkowni na bałamuctwie czas tracą. *Gaz. Nar.* 1. 10. b. Wasza bałamutnia tego tumultu narobila. *Obr.* 49. Kacerſkie bałamunie. *Birk. Kaw. Malt.* C. 2. Bałnutnia Mahometowa. *Weresz. Pob. D.* 1. Własna to bałamutnia, nie robota. Kąck. *Paſ.* 26. Już mi też daycież pokój, dość tey bałamutni. *Pot. Zac.* 206. *Pot. Arg.* 735. Więcęy u nas teraz bałamuctwa ważą, niżeli naypożyteczniejsze dzieła. *Mon.* 65, 635. - BAŁAMUT, a, m. 1. (*Kleczewski* rozumie, że się powinno mówić kałamut, t. i. kał mącyć. *Klecz.* Zd. 73.). *Roff*. баłamутымъ, буесловею, врӑлъ; *Croat*. tepnja; *Bośn*. fałsauć; *Serab*. *sup. trikfawcъ; Slovac.* žwac, klewetać; *Croat*. ſerſura; *Carn*. kláma, qvasov, qvasovněk; = człowiek zawodny, nie-rzetełny, którego słowa wiatr, gaduła, plecący nie wiedzieć co, swiegot, ein Faseler, Schwindeler, Jafelhann, Maulmacher, Schwäßer. Bałamut, przynaynnie dziesięciu kobietom słowo dal, a z żadną się nie ożenil. *Teat.* 3, b.

23. Teraz w świecie same bałamuty, wiercipięty, oszuły. gołysze, matakze. *Teat.* 43, c. 30. *Wyb.* Bałamutom nie wierz. ib. 26, c. 100. - in *femin.* BAŁAMUTKA, i, 2. die Faselerinn, Schwindlerinn, Maulmacherinn, Schwäſſeinn. Co się wyraziło o dworakach, toż i o dworkach, bałamutkach rozumieć się ma. *Mon.* 75, 651. Odmiennym nie wierz słowom bałamutki. ib. 75, 706.

Deriv. dobalamucić się, nabalamucić, obalamucić, odbałamucić, pobałamucić, przebałamucić, podbałamucić, rozbałamucić, wbałamucić, wybałamucić, zabałamucić. (cf. Bałuch, bałuszyć).

BAŁANDA, y, m. 2. basałek, maruda, ein langsamer unbehofsner Mensch. (*Roff*. bałándашься = marudzić, wałęsać się)

1. BALAS, BALLAS, u, m. 1. *Roff*. балаць, gatunek rubinów bladych abo cielifych. *Kluk Kop.* 2, 30. *det Ballaß, Rubinballaß; Gall. balais.* *Lat. med.* balasus, balascus; od miała w wschodnich Jndyach Balasam. *Du Jresne Gloss.*

2. BALAS, u, m. 1. in *plur.* BALASY, ów; *Roff*. бага́�сі, słupki, poręçe iakieś około balkonu, okna, lub wschodów, Scländerdöcken, Scländerſaulen. Budowę zdobią gzemys i balasy. *Kniaz. Poez.* 2, 155. Balasy kościelne, balkon na którym trąbią, der Trompetergang. Z Łacińsko-Włok. balastrata. *Callit.* 9. cf. BALUSTRATA. *Chmiel.* 1, 18. - *transl.* Sadzi komplement iak balas. *Teat.* 24, b. 14. Deriv. obalosować.

BALAST, u, m. 1. *Roff*. балацьцмъ. der Ballaſſt, Schiffsaßlaſſt, Schiffſand, die Unterſtalt; *Suec. et Angl.* ballaſſt; *Dan. Baglaſſt; Gall.* left. Ciężary, naypospolicie piasek, który się kładzie na spodzie okrętów, dla przydawania im potrzebnego ciężaru.

BALBIERZ vide Barwierz.

*BALBOD, a, m. 1. *Lat.* balbus, który nie może dobrze mówić, który się zająka, albo balbod, iako niektórzy mówią. *Mącz.* bełkot, blekot, glegot, klekot, iąkacz, iąkayło, ein Stammlehr.

BALCEREK, rka, m. 1. imię slawnego śpiewaka; ztąd śpiewaka doſkaonalego oznacza: der Name eines berühmten Sängers; daher: ein guter, vollkommener Sänger. Jedney nie potraſisz noty, iako Balcerek, gdy śpiewać nie umiesz. *Opal. Sat.* 7. (= nie potrafi nikt, czego nie umie). cf. Bekwarek.

BAŁCHAN, u, m. 1. BAŁCHANY, ów, *plur.* góry Włoskie i Tureckie, die Italienischen und Türkiſchen (Thraſchchen) Gebirge. *Zab.* 11, 300. *Nar.* - Nie chodzi bitny Mars po Helikonie, Smetnemi iodły ponare Bałchany, J wiecznym śniegiem zgięty grzbiet Rodopy, Toć ieft przybytek iego ukochany. ib. *Prz. oftre Balchany* pozierał na Tracyą. *Leszcz. Class.* 36. Niebu grożące bałchany się zatrzasą. ib. 1. *Orlica*, choć na wysoką ſkule, chociaż ulecí na dzikie bałchany, nie może pozbydź raz zadancy rany. *Zimor.* 158. §. 2. może błędnie, za balwan morſki, waf, Meereswogen. Odmęt, dżiwotworne co mieręce bałchany, Odsadza płynnym ciągiem od ziemi Brytanny. *Hor.* 2, 290 *Kniaz.* Tytony pienią morſkie bałchany srebrnemi ogony. *Przyb. Luz.* 40. *transl.* - Piekła wszyſtkie gardła Wymiotły na nas ogniwów siarezaſte bałchany. *Przyb. Milt.* 41. (ſtrumienie ognifte, Feuerſtröhme). Czarny się słup dymu, gdy iuž pożar gaſnie, ieszcze bałchanem wznosi.

BALCZ. - BALK.

Przyb. Abl. 146. (er thürmet sich in die Höhe, wie ein Berg, wie eine Meereswoge). BACHANISTY, a, e, balwaniły, bergähnlich, wogenähnlich, wogend. Bächinałe siarki gorącey roztopy. Przyb. Milt. g. (o piekle).

BALCZANY, a, e, od balki, Balken-, Balczany bant, t. i. drzewo, które wesołek spiały dwie balki. Mącz.

BALDACH, BALDAKIN, BALDACHIN, BALDEKIN, u, m. 1. Roff. балдахнь: ſtal. baldachino; Croat. et Bosn. podnebje; Rag. nadsjenna: Pol. napięta na słupach zasłona nad krzesłami, lub do noszenia: znak doſtojeńtwa, tron; ein Baldachin, ein Thronimmel. Pod baldekiem swietnym poſtawiony ſtal ſtoł, kosztownie wkoło odzobiony. Chetch. Poprz. A. 4, b. W śrubku na ſtopniach baldach złotogłowy Na smaragdowych słupach się opiera. Zab. 14, 167. Nad ołtarzem baldakin złotogłowy wieiał. Warg. Wal. 306. Baldachin prymasom własny. Vol. Leg. 7, 5. Przy Oycu S. cztery księży stały, Niosąc baldachin drogo haftowany. Auszp. 115. Nad sakrament noszą baldakin, pod czas procesſyi, lub do chorego. Oſs. Wyr. §. Baldakin, ciennik, zasłona od słońca. Cn. Th.: parasol, ein Sonnenschirm. BALDASZEK, szka, m. 1. demin. ein kleiner Baldachin. - §. Botan. Kwiat ułożony ięſt w baldaszek, umbrella, kiedy wielu kwiatów pod jedną wysością kwitnących szczypułki z iednegoż okręgu łodygi wyraſtaią. Botan. 120. die Doseb. BALDASZKOWATY, a, e, na kształt baldaszku, baldaszek maiący, Baldachinartig, mit einem kleinen Baldachin verſehen. Botan. Baldaszkowate rośliny, umbelliferae. Botan. 175. Doldenpflanzen. BALDASZKOWY, a, e, od baldaszku, Baldachin-, Dolden- Łączeń baldaszkowy vide Łączeń.

BALDRYAN, u. m. 1. z Łac. Valeriana, ziele, po Polsku Kozlek. Syr. 48. Roff. балдырьня, земнои ладонь; Carn. mertviza; Baldrian, Kaſenkraut.

BALECZKA, i, f. 2. dem. Subſt. Balka, Belka, Sorab. sup. bolka; Roff. Бревенцю, бревешко; ein Balkchen, kleiner Balken. Cn. Syn. 885.

*BALENA, y, f. 2. Gwagn. 435. Chrośc. Luk. 179. Wieloryb, der Wallſich.

BALET, u, m. 1. tanieczna gra, Ragus. poſkocniza, das Ballet. BALETNIK, a, m. 1. taniecznik teatralny, det Ballettänzer. N. Pam. 19, 48. in femin. BALETNICZKA, i, 2.

BALIA, ii, f. 2. lub, kamień spodni młynarski obeymuiacy, der Lauf, die Zarge, Einfassung des untern Mühlsteins. Schneid. Młyn. 365.

BALIK, a, m. 1. BALICZEK, czka, m. 1. dem. Subſt. Bal tańcuiacy, ein kleiner Tanzball, ein Bällchen. Na pięknyśmy baliczek trafili. Teat. 24, b. 79.

BALK, u. m. 1. BALKA, i, f. 2. BELKA, i, f. 2. Sorab. sup. bola, bolka; Angl. balk; Dan. Bälke; Germ. det Balken; (cf. pal, Lat. palus, obsol. Gall. bail, baille); Sorab. sup. tjada; Sorab. inf. greła; Slavon. greda; Bosn. greda, gredića, cjabrun; Vind. steber, brune, hlod, krokuiza, tram; Carn. brun, tram; Croat. rosenicza, szleme; Roff. бревно, бревно, брусь, бревенчák; Boh. břewno, kláda, kladka, kladba, kletba; bierzmo, bierzwono, tram, szlemię, tragarz. Balki, drzewa, które się kładą na wzrębie budynku, na których opiera się powała. - Z lasu wielkie balki mieć można. Mon. 74, 723. Balek do budowli potrzebuią. ib. 74, 723. Belki na

BALK. - BALSAM.

47

różnych budowaniach bywiają sosnowe. Kluk. Rosl. 2, 158. Mur obwarowali, balki zaoſtrzone położywszy. Warg. Cez. 52. Z góry po drodze oftrey balk ogromny ciągną. Dmoch. ſt. 2, 160. W młynie: belka na szpintpalach, die Wagewelle. Schneid. Młyn. 365. Archit. balka, nad- słupie, część balkowania, epifylium, trabs magistra. Callit. 7. der Unterbalken, der Architrab. §. Allegor. moral. Zdziebło w oku bliżniego, w swym nie widzi belki. Zabl. Z. S. 26. Mon. 69, 290. (balku, bierzma, tramu. Sekl. Math. 7. z bliżniego wzorki wybiera, swouch wylępkow nie widzi). Woda nie ma pod sobą belek. Teat. 50, 87. (bez gruntu, utonąć można). BALKOWANIE, ia, n. 3. wierzchnia część kolumnady. Callit. 6. trabeaatio, das Grbälke, ſklada się z koronowania czyli gzemsu, tablicy i balki. Chmiel. 1, 77. Rogal. Bud. 24. BALKOWY, a, e, od balki, balczany, Balken-, Roff. бревенчамы, брусовый, накашны; Sorab. sup. tjadowi. BALKOWAC, ował, - uie, Act. Niedok. balkami podbiąć, mit Balken unterziehen. Łatwiey takowe balkować podsiębitką. Chmiel. 1, 251.

BALKON vide Altanka, Alkierz, Carn. nahishje.

BALLASY vide Balasy. BALON vide Bania powietrzna, lotna; Vind. balon, oblu.

BALOWAC, ował, - uie, Act. Nied. balami, tańcami się bawić, Tanzbälke besuchen. W dzień grać w karty, w nocy balować będziemy. Teat. 15, 4.

BALSAM, u, m. 1. Sorab. inf. Balsam; Boh. balzam; Carn. pólsom, shinje, sazhimba; Vind. palsham; Roff. баљсамь; Arab. balsan; (Hebr.HALBZALBAALSCHEMANNEN; princeps oleum, Eccl. macb) Sok wonny, lekarſki z bal- samowego drzewa wyciekający. Kluk. Dyk. 1, 33. det Balsam, Saſt des Balsambaums. Rozmaite pachnące bal- samiczne żywice, oleyki, wódki, wonie, Balsame, bal- samische Farze, Dehle, Wäſſer. Balsam życia Hofmana. Krup. 5, 73. Prov. Szkoda balsamu na kapuſtę i drogiego oleyku na bóty. Sk. Kaz. 219. (cf dobra psu mucha, szkoda mu białego chleba. §. fig. ulga, pociecha, plaſtr na serce, Balsam, Troſt, Labſal, Eruickung, Linderung, Herſtarkung. Maż ięſt balsam ſkuteczny, który mdle panienki umacnia siły. Teat. 3, d. 8. §. 2. - Balsam vide Balsamowe drzewko. §. 3. Balsam Polſki, ziele, vide Bazylia. §. 4. Balsam ziemny, Bitumen, żywica. Kluk. Kop. 1, 209. Erdbalsam. BALSAMICZNY, a, c, pefen balsamu, wonny, balsamisch. BALSAMINA, y, f. 2. ziele, Boh. balzamina, balzaminka; impatiens balsamina Linn. gatunek niecierpka. Kluk. Rosl. 1, 285. Kluk. Dyk. 2, 56. die Balsamine, das Balsamkraut. BALSAMKA, i, f. 2. puszka, naczynko, iabluszko na balsamy i różmaite wonie. Off. Wyr. das Balsambuchschen. §. 2. Botan. żydowskie iagody, momordica Linn. der Balsamapfel. Syr. 1521. §. 3. Balsamki, gatunek iablek, vide Jablko, eine Art Aepfel. BALSAMOPRZEDAWCA, y, m. 2. Eccl. баљсамопро- дасеїд, der Balsamhändler. BALSAMORODNY, a, e, Balsamerzeugend. Balsamorodna Arabia. Kchow. 139. BALSAMOWAC, - ował, - uie, Act. Nied. pobalsamować, Doh. Vind. palshamuvati, palsamirati, vpałsha- muvati; Rag. dragomáſiti; Roff. баљсамировањ; balsamem napuszezać, balsamiren, einbalsamiren, wedle ſtarego obycziau umarłych ludzi ciała oleyki pomazać. Mącz. Humor wyciągnąwszy, trupy balsamuią. Bardz.

48

BALTA. - BŁW.

Luk. 105.- Fig. tr. Jutrzenka rosami świeżemi balsamiowała ziemię. Przyb. Milt. 350. BALSAMOWY, a, z Boh. hałkowmi; od balsanu, Talfim, z Balsamowe dzewo. Kluk. Dyk. 1, 153. St. Dz. 57. Balsamowe iabliko, rodzay rochinny, do którego należy roslina Serea ſkrycie. Kluk. Dk. 2, 126. Topola Balsamowa vide Topola.

BALTA, BELTA, y, f. 2. Turc. balta, z siekiera. Paszh. Dz. 154. Ktok. Tur. 22. (Holl. Byl, Lith. bila, Swec. bil, Germ. Beil). Siekiera na obuchu osadzona, eueie Streitart, Art auf einem langen Sticke. Co za naszych oyców zwano siekierą, dziś belta. Dwor. G. 4. Ciekanoów, balt, budyganów, kycow co nismiera. Starow. Ref. 78. Zginęła mu balta oprawna, szabla, suknia. Starow. Ryc. 27.

BALTYDA, y, f. 2. BALTYKA, i, f. 2. BALTYCKIE morze, das Balsische Meer; Slavon. ledeno mörě.

BALUCH, u, m. 1. wrzawa. zgielk, hałas, Getosje, Getümnel. Od przemiającego to tam to sam ludu, baluch iakiš dochodzil ich. Pot. Art. 17. Pot. Svl. 562. Przy pasiekach aby nie było baluchu, hałasu, tluczenia, kołtania. Haur. Sk. 120. vide Baluszyć.

na BAŁUKU, na BAŁYKU, Boh. počtwno. - raczkiem. Dudz. 55. auf Händen und Füßen, auf allen Wieren. Pili szkaradnie; drugi ledwo że przylazł z zamku na baluku. Pot. Arg. 641. Czołga się na baluku. Bardz. Tr. 11. Na balyku chodząc, rękami około tego mieysca macal. P. Achan. Orl. 1, 500. Nad kamieniem na baluk przypadszy. Wad. Dan. 142.

BALUSTRATA, y, f. 2. z Łacińsko-Włosk. - szereg słapków (cf. Balasy.) eine Balustrade, ein Dachengeländer, Säulengeländert. Kamienna byla balustrata około ogrodu. Lub. Roz. 1.

BALUSZYC, czyn. nied. baluch, wrzałe robić, Lärmen, Getosje machen. Gdzie są synogarlice, żeby huku z baluszeniem nie bywalo. Haur. Sk. 129. §. transitiv. Przed sadem cicho maią się sprawować, aby ieden drugiego nie baluszył. ib. 265. (baluchem nie ogłyszył, betükben).

BALWAN, a, m. 1. BALWANEK, nka, m. 1. dem. BALWANK, a, m. 1. dem. Boh. balwan. - 1. Bryla znaczné wielkości, ogrom, duży kawał, eine große Maſſ, ein groſſes Stück, ein großer Ballen. (Croat. balvan, greda: tram; Bosn. balvan, greda, koja se stavljla pod duvar, podsik: podcieś, podwalina; Roff. болвань kloc. źatua, posag; болванить z gruba wypracować). Balwan soli, słup soli, bryla soli kamieniow podlugowato okragło oćiosana, pewnych uſtawonioncy wagi i miary, ein Salzblock, ein Salzlumpen, ein Stück Strinsalz von beſtinimtem Gemischte. Z soli kopalný znaczne sztuki obraćają na balwany. Kluk. Kop. 1, 168. Sól kamienną w ziemi balwanami i kruchami kopią. Haur. Hh. 178. Pod Echnują kołmi haniebne balwany solne z pod ziemi na wierzach windują. Krom. 261. Soli balwan czworograniſty. Boter. 228. Zupnik piaci bančum salis, ieſt, balwana wyciętego po trzy groszy. Herb. Stat. 102. (vide banka soli) - Podobniež: balwan kruszeu, balwan miedzi, ołowiu, cyny, marmoru etc., ein Blod. - Balwan Iodu, ein Eisklumpen. Lód tam balwanami ſtoi. Chroſc. Luk. 101. (in großen Maſſen, Edſsen, aufaethürmt). (O koſciach olbrzymich) zdziwisz się, gdy tak wielkie uzyrzysz balwany. Pot. Arg. 283. §. Balwan morſki-

BAŁWAN.

wał morſki ogromniéyszy, die Meereswoge, (cf. Baichan). Galera się urwala, która między siebie balwany porw. Zbil. Dr. D. 4. Srogie balwany wywracają okręty i o łkły twarde rozbiiają. ib. E. 2. Patrz, iak balwany niezmiernie. Bielą się pieniſtym szumem. Kras. Off. B. 4. Allegor. Jednymże zanurzani balwanem, razem toniemy obadwa. Teat. 2, 95. Barſs. (iednym ciosem, nieszczęściem giniemy). §. Balwan dymu: słup dymsowy ogromny, eine dicke Naučmölfe. Wzbliಯі się w niebo wonieiących dymów z kadzidel balwany. Zab. 6, 219. §. 2. Balwan, posag nad miarę ludzką, eine coloſſaliſſe Statue. (Roff. болвань, болванякъ: исушкань, każdy posag), w Polſkim balwan szczególniey, obraz rznioły pogańſki, posag bożka iakiego, za tym i bożek pogańſki, ein Göſsenbild, ein Göſse, Abgott, heidnischer Gott. Croat. bolvan, molvan, kip, idol, Hung. bálvány; l'allach. bolovany; Dal. et Rag. Kip; Carn. et Vind. malik (cf. Małować); Boh. et Slovac. modla (cf. Modla, Modlić się); Slavon. idol, krivi bóg; Sorab. sup. püſchb; Sorab. inf. pſchibog; Eccl. et Roff. болвань, инохв, руковореніе, кумирь, божьоб (cf. Eccl. баціх, Roff. баальникъ - czarownik, wrožek, oszuſt; cf. Hebr. baalim: balwany. Chmiel. I, 55. Bud. Num. 21, 28. Odlępiają słowa bożego, a do *baalchwa- lona się uciekaią. Biel. Hift. 89.) Balwan ryty, lały, malowany, strugany. Visniow, 329. Balwan, obraz marny, ztag obrazy bogów falszywych nazywano balwanami, albowiem są podobieńſtwem bożyszcz, ktorych nie- masz. Birk. Gl. Kun. 66. Maly balwanik Apollinowy. Warg. Wal. 11. Bóg tych obrazów zakazał, które się właśnie balwanami zowią, to ieſt, na których człowiek przełaſta, tak żeby bogami iego były, Sk. Zw. 215. Mieczysław balwany bogów pogańſkich rozrzućił. Krom. 60. Król ten niezmiernią szukał, by kto kędy iakiego balwanka alo obrazka tajemnie nie zachował. Biel. Hift. 90. Bałwanek czartowſki. Biel. Sw. 7, b. Małym Ładwankom, które wszędzie stawiano, kadzidla ofiarowano. Sk. Dz. 150. Balwana nie pytay w plemieniu Jakobowym, niemasz wychrażenia balwanów uz Jzraelczyków. Birk. Ex. B. b. (posagów, obrazów bożów czyli bożyszcz). Fig. Lud gardzi bóztwem, które się w balwan mu nie ſtroi. Teat. 45, d. 19. Wyb. (pozorem nie imponuje). - transl. balwan, boże, bóztwo, cokolwiek adoruią, za bóztwo maią, Góże, Abgott, Gertheit, ang. betetés Mitn. Zrzcuiwszy iarzmo uprzedzenia, oſmielił się na te balwany sarmatyzmu, które naród nasz czynily połniewiskiem uceńczyszych. Mon. 65, 255. Zadny w lubym balwanku przywary nie znaią, wszyſtko im się wydaie piękne, bo kochaią. Zab. 9, 52. Zabt. § de homine balwan człeczyſko, chlopifko: duże, niezgrabne, nie- ruchawe, dragal, wielbłąd, kloc, pień, gradal, Roff. болвань, ein unbuſtſtzer, ungeſchächter Menſch, ein Herl, Bauerkerl, Klog. Częk, gdy piłany, powinien się z daleka mieć od swoiey zony. gdyż ztag rodzą się dzieci niezgrabne, balwany. Zabt. Amf. 65. Kto ieſt balwan nieczuły, tego i naywiększy bliźniego uciſk nie oběydzie. Perz. Lek. 261. Od kilku dni bardzo się źle mial; iuž leżał iak balwan, nie ruszając się. Perz. Cyr. 3, 11. Stać iak balwan, nie ruszyć się, nie pokazać bynaymiéy po sobie, że żywy, wie ein Klog da stehen. Kłania się; wszyſtkie ſtoią iak wryte; iak nie ma myšleć,

20

BAŁW. BAŁWOCŁW.

że wszedł między balwany? Dwor. F. 4. BAŁWANIA-
STY, a, e, na kształt balwana, bryły, brylafty, Ballen-
Blocz, Klumpen, Sol balwaniaſta. Vol. Leg. 5, 455.
Kloßsalz, Bloßsalz, Steinsalz in Blöden. BAŁWANICA,
y, f. 2. bożyszeze, świątynia balwańſka, balwochwalnia,
Croat. bolvanszka hisa; Hung. balvanyoknak haza; ein
Gößentempel. n. p. W balwanicach wieszano uponinki.
Budn. Aßich. 1, 7. BAŁWANIK, a, m. 2. Balwanek
dem. Subſt. Balwan qu. v. §. 2. balwochwalca, Croat.
bolvan, bolvanir, bolvanik, bolvanoszluga; der Gößent-
dienert. Biada czarownikom i balwanikom i Igarzom.
Budn. Apoc. 21, 8. (balwochwalcom Bibl. Gd.). BAŁ-
WANISKO, a, n. 3. z przyoſtrzeniem: brzydki, nieſoremuy
balwan, bożysko, ein ungeſchlafter Göße, ein Dachlößge,
ein háßlich. Gößenbild. Stoig tam smutne bogów balwa-
niſka. Chrosć. Luh. 82. Balwańſko szkaradue. Birk. Fr.
D. 2. b. *BAŁWANODZIEY, ieia, m. 1. Eccl. kumиродБ-
ламеель, ваятейль, виръзыватейль кумироѣь,
śnicerz lub malarz balwanów, der Gößenbildermacher.
*BAŁWANOSZALENSTWO, a, n. 3. szalone czczeń
balwanów, die Gößenmanie. Eccl. идолонейкшовство;
Graec. ἐδωκομανία. *BAŁWANOTWORSTWO, a,
n. 3. tworzenie balwanów, die Gößenschaffung. Eccl.
iдолотворение; Graec. ἐδωκοπολία. BAŁWANO-
WATOSC, ści, f. 2. cżeczkość ruchu ciała, Blęverheit,
Unbehofenheit, Plutheit. Choroba ta sprawne w czło-
więka niedogodność, zachciewanie się i balwanowatość.
Perz. Lek. 12. BAŁWANOWATY, a, e, leybowaty,
rozlažły, rozkisły, basałykowaty, schwer, plump, wuße-
holfen. BAŁWANSKI, a, ie, od balwana, bożka;
Roff. боявленны (posagomy), идолюкти, непутванны;
Vind. malikni; Croat. bolvanszki; Abgottſz.,
Gößen; Potłukli obrazy balwańſkie. Bicl. 34. Balwan-
ſkie kościoły. Borer. 179. Sludzy balwańſcy. Budn. Pſ.
97, 7. BAŁWANSTWO vide Balwochwalito.
(BAŁWIERZ vide Barwierz).

BAŁWOCHWALCA, *BALWOFALCA, γ, m. 2. BAŁ-
WOCHWALNIK, a, m. 1. Croat. bolvan, bolvanin,
bolvanik, kipoklonalacz, bolvanoszluga; Hung. bálványt
imado; Rag. kipoklagnaz, kipocjaſtitegl; Roff. et Eccl.
kumирослужимеель, идолопоклонникъ, идолослужи-
меель, идолослужебникъ, боговтореубъ; - бого-
мворипеель, идоложрецъ; Slavon. krivovirnik; Vind.
et Carn. malikuvauz, malikovez; Sorab. sup. píjibowc;
Boh. modlołuźebnij, modłaŕ; kóry się klania przed iakiemi
obrazy, albo ie chwali. Mącz. Der Gößendiener, Ab-
götter. Balwochwalca ftworzeniu się klania, opuſciwszy
ftworzyciela. Sk. Zyw. 2, 54. b. Rey Ap. 9. Balwochwalcy
balwanom się klaniaią. Star. Ryc. 5. Który człowiek to,
co bogu samemu należy, oddawa ftworzeniu, ten cudze
bogi ma, ieſt balwochwalęą. Cil. Kat. 82. Balwochwalca
czci i dziwuie się, a całuie balwana. Rey Pof. T. 4.
Balwofalca. Sehl. 51. Kraina balwochwalnikow. Leszcz.
H. S. 529. BAŁWOCHWALCZYNA, y, f. 2. Roff.
Идолопоклонница; Boh. modłaŕka; która balwany
chwali, czci, im się klania, die Gößendienerinn, Abgötte-
rinn. Salomona zwiodły adne balwochwalczyny, iż
czcił balwan podły. Przyb. Milt. 21. *BAŁWOCHWA-
LIC Act. Nied. balwanom służyć, Abgötterey treiben, den
Gößen dienen; Roff. идолопоклонникъ; Rag. kipo-
Tom I.

BALSAM. BANCZ.

49

klignati; Car. malikuvati. BAŁWOCHWALNIA, i, f. 2.
BAŁWOCHWALNICA, y, f. 2. balwanica, Świątynia
balwańſka; Sorab. sup. píjibokſi tempel; Roff. et Eccl.
iдолюкти, божница, кzerwiniły, претише, ку-
мирица, кумирише; der Gößentempel. Klaniać się
balwanom za zwyciężtwo, do balwochwalni szedł. Sk. Zyw.
2, 198. Balwochwalnice abo pogańſke kościoły. Sk. Dz.
124. BAŁWOCHWALNY, a, e, BAŁWOCHWALSKI,
a, ie, Croat. bolvanszki; Boh. et Slovac. modiaſko;
Carn. malishke; Vind. malikoun, maliken; Roff. et Eccl.
iдолопоклонникъ, идолопокозьны; balwanom słu-
żacy, abgăttisł. Zabobony balwochwalſkie. Sk. Dz. 169.
Balwochwalscy księża. Auszp. 51. BAŁWOCHWAL-
STWO, a, n. 5. BALWANSTWO, Croat. bolvanztwo.
Hung. bálvány imádás; Rag. balvansztwo; Slavon.
krivovirſto; Bośn. kipocjaſleje; Sorab. sup. píjibotwo;
Sorab. inf. pśibohbojoſtwo; Boh. et Slovav. modłaŕſwi,
modlołuźba, modlołuźebnoſt; Vind. malikavanje, bogovanje,
malikova shišba; Eccl. et Roff. идолоб. те, идо-
лосейкшовство, идолопоконěhře, кумирослуже-
ніе, кумиропоконěhře, здоючшіе, злойфою, шаме.
ěłłыство, многобожіе. язычество. = służenie
balwanom, božkom, der Gößendienst, die Abgötteren.
Balwochwalſto, kiedy kto oprócz samego boga prawdzi-
wego, w czym innym, co sobie zmyślił, nadzieje płałda.
Katch. Gd. 40. Coby balwanom czyniono było, balwo-
chwalito się nazywa. Smotr. Lam. 172. Balwochwal-
ftwo, chwalenie bogów obcych. Baz. Hift. praef. N. - Wisn.
238. Balwańſtwo. Rey Pſl. O. 1. Biel. Hift. 209.

BALZAM, vide Balsam.

1. *BAN, a, m. 1. Jilyr. ban = princeps; titulus gberna-
torum Sclavoniae, Croatiae, Dalmatiae etc. (cf. Pan; vide
Banski, Banat.

2. BAN, a, m. 1. pieniądze, halerz, ein Pfennig, ein Heller.
Winienem zll. 10,000, groszy 3, banów 2 i halerz ieden.
Teat. 1, 72. Pieniędzy nań trzeba było; a nie mieli ani
bana. Jak. B. 156.

BANAGDYK, ziele, vide Malownik.

BANALUKA, BANIALUKA, BANIELUKA, i, f. 2. ro-
mans wierszem pod tytulem hiftorya uieſzna o zacney
królewnie Banialuce; po różnych wydaniach, w zbiorzy,
wzawym: Antypaſty malżeńſke w Krak. 1756. - Hiftorya
ta, pozbawiona sensu, ledwie iuž podſedków ieſt zabawa-
Weg. Crg. 26. ein abgeschmackter Roman: „Erbauliche
Geschilderte der Prinzeſſinn Banialuſa.“ Podobne mu ksiązь:
Woyſko affekts nowo zarekutowanych, Seym Diabłów,
Czyściec Patrycyusza. Zabl. Zlb. ded. §. banaluka: lada
brednie, glupiła drukowane, balamuctwa, ksiązka czyli
pismo bez sensu, ein dammes abgeschmacktes Buch. Day
go katu swøy moral! Z którego rozdziału wziąles go,
z banieluki, czy z kancyonalu? Zabl. Zbb. 86. Jużei
czasem i w kącie pociecha się zdarza, Lepsza od banaluki
i od kalendarza. Kras. Hift. 2, 66. §. 2. Ogólnie: brednie
wszelkie, bayki, balamuctwa, fraszki, Alberheitzen,
Pěſsen, Alſangeraven, dummes ſeug. To nie ieſt bana-
luką, w czym ma korzyść serce. Kras. Hift. 2, 66. Prze-
ſtrzegl gospodarz, że u niego ſtraszy; banaluki to, rzekł
żołmierz. Off. Str.

BANCZASTY vide Baniaſty.

BANCZEK, czku, m. 1. denin. Subſt. Bank, eine kleine

7

50

BANDA. BANDOL.

(Geld-) Bank, woein gesetzt wird (beym Faraospiele 1c.).
Patrzą gracze, iakby kogo do swego przywabić banczku.
Teat. 28, 92. Banczki ciągnąć. Teat. 14. 14.

BANCZYSTY, a, e, na kształt bańki na wodzie, pełen
baniek, bąbelów, bąbelisty, wie Wasserbläschen, voll
Wasserbläschen, Bläschen werkend, blasig. Piana na ury-
nie przedługowata, a nie bańczycka, ani na podobieństwo
ziarnek. Spyzc. 207. Sienn. 405.

BANDA, y, f. 2. bando, Angl. band; Jtal. banda; Gall.
bande; Holl. bende; Dan. bande; Germ. eine Bande, eine
Schaar, (cf. Arab. bend, Syr. bando); Vind. banda, shop, zheta,
verfta, zveternik; Roff. шаика: zgraia, kupa ludzi,
spółka.- Bandę gachów przy sobie włóczyła. Teat. 30, b.
51. Zdanie to ieſt Epikura, czyli Metrodora, albo tež
innego teyże bandy. Pilch. Sen. lift. i, 110. (cf. Bandos,
Bandoſka).

BANDELA, i, f. 2. z franc. przepaskabiałogłowika, włęga,
związka, binda, bandela, eine Weiberbinde. Tr.

BANDERA, y, f. 2. BANDERKA, i, f. 2. dem. - Vind.
bandera, banderu, bandiru, ladjouſka veteriniza; Carn.
wendcru, wendiru; Sorab. inf. Bannar; (obf. Germ.
Banier, Banier; Gall. banniere; Lat. med. banderia;
Jtal. bandiera; Angl. banner; Swec. Baner; cf. Germ.
Band, Bande); Rag. vjettarniza; Croat. zasztava;
Sorab. sup. tjeniacozoho wěrcha debenſtwo; Roff. фаарб,
die Flagge, Schiffsflagge; chorągiew z herbem, szegól-
niety nad masztem okrętowym, z której kroin, barwy,
malowania w herby, poznac, iakiego narodu ókręt. Papr.
W. 1, 343. Dudz. 33. Pod neutralną banderą Duńką
przypływały do portów Francuzkich statki. N. Pam. 5, 365.
Zefir plotna nadyma, i każda banderka na maszcie ſtaie
się igrzyſkiem wiatru. Karp. 5, 92. On król, wódz wodzów,
Agamemnon śmiły, Pod którego banderą
tysiąc naw pływały. Bardz. Tr. 242. (pod iego dowództwem
morskim, unter feinem Seecommando). §. Metonym.
bandery: okręty, Flaggen, Schiffe, Maſten. Nie w Eu-
ropeyſkich tylko, ale i w Afrykańkich i Azyatyckich
portach, znaczne są bandery Szwedzkie. Wyrw. G. 509.
§. 2. Bandera na dachu domowym, wietrznik, der Wetter-
hahn, die Wetterſahne; Roff. copočka. Bandery na
wierzcholkach dachów do pokazywania, iaki wiatr wiecie.
Kluh Rosl. 3, 80. §. 3. Uſee pospolitego ruszenia zowią
się banderami, że każde hrabſtwo ruszyło pod własną chorą-
gwia czyli banderą. Off. Wyr. eine Compagnie vom allge-
meinen Aufgebote.

*BANDO, a, n. 5. obwołanie, obwieszczenie. öffentliche
Bekanntmachung, Ausführung, Anfändigung. W iarmark,
gdy naywięcey zewsząd ludzi bywa, królewſkie banda
wożny w rynku obwoływa. Pot. Arg. 124. Wszyſtkie
dwory powinny uczynić takowe banda i surowe zakazanie,
aby chłopi z palkami nie chodzili. Haur. Sk. 228. Bóg
wydał bando przekłectwa swego na pierwszego człowieka
i potomſtwo iego. Kulig. Her. 26. (cf. Bandyt, Banit).
§. 2. Bando: banda, poczet, orszak, zgraia ludzi, eine
Bande, eine Schaar Menſchen. Bando zapułniłków, go-
downików, biesiadników. Off. Wyr. Bezbożną matroneg
z krałów naszych z całym ięy bandem wywołać. Mon.
69, 575.

BANDOLET, u, m. 1. pas rzemienny, przewieszony z ra-
mienia, utrzymuiacy palasz, das Bandolet, der Rienen

BANDOS. - BANDYT.

über der Achsel, woran der Pallasch getragen wird. §. Bandołty, gatunek broni ogniftey. Klok. Turk. 219. eine Art Schießgewehr.

BANDOS, a, m. 1. źniwiarz naiemny, pospolicie obcy,
ein fremder gemietheter Schnitter. Bali się bandosy, żeby
im sierpów nie zatrzymano. Ofš. Str. 5. In fem. BAN-
DOSKA, i, 2. eine fremde gemiethete Schnitterinn (cf.
Banda).

BANDURA, y, f. 2. BANDURKA, i, f. 2. dem. Roff.
bandúра, кобзá, балахаика; Boh. bandaffa, kodźa;
Graec. πανδωγα, πανδωρα; Jtal. pandora; Angl. bandure;
Hisp. bandurria; Franc. mandore; Germ. Pandore, Man-
dore; Bošn. guslića, eghedde; z gatunek lutni z krótką
szyią, lutnia Kozacka, eine Art Laute, die Kosakenloute.
Na bandurze brząkać. Ofš. Wyr. BANDURZYSTA, y,
m. 2. Roff, бацурисм, gracz na bandurze, lutniła,
der Pandoriſt, Mandorenspieler. Bandurzyfta gra, śpie-
wacy pod oknem śpiewaią, po całych tańcuią nocach.
Zab. 15, 204. Ze naywięcey bandury używaią Kozacy na
Ukrainie, ztąd bandurzyſta: Kozak, ein Kofak.

BANDYCYA, BANICYA, BANNICYA, yi, f. 2. Vind.
pana, pańtvu; (Carn. wand; Boh. propašeni; Roff.
onáxa); (vid. bando, Jtal. bando; Cerm. Bann) wy-
wolanie obywatela z kraiu. Oſtr. P. C. 1, 385. ſkazanie
frony nieposłusznéy sądowi na wygnanie. Kraſ. Zb. 1, 144.
die Verweifung, Landesverweifung, Amtschriftlärung, Acht.
Banicya głowna, wygnanie ze wszytkich pańtlu koronnych,
die Oberacht; banicya mięjsza, wygnanie z pewných części
króleftwa, die Unteracht; banicya z miaſta, wyświecenie,
die Stadtverweifung.

BANDYT, BANIT, BANNIT, a, m. 1. Croat. bandisan,
bandisanec; Dal. prognan, izagnan, prognanik; Boh.
wypowědenec, propađeny; Sorab. sup. wupokanané; Roff.
ozéměstwovанный; wywołaniec, wygnaniec, wyświecony,
ein Verbannter, Vermieſener, Geächter, in die Acht Er-
klärter. Banit w cudzych kraiach znaczy oſtatniego
złoczyńę i z kraiu wywołanego; w Polszee i do żadnego
sądu nie należy, i nigdze go zapozwać nie można.
Mon. 74, 50. Banita nie godi się przechowywać, ani
im rady i pomocy dodawać, ani z niemi obcować. Vol.
Leg. 2, 1218. Bandyty i wywołańce. Warg. Cez. 124. Warg.
Wali 71. Nieszczęśliwy ia człowiek, banit wytrabiony.
Kul. Her. 58. §. 2. Łotr, rozboynik, naiezdnik, lu-
pieżea, ein Straßenrauber, Bandit. Banity bywają
ciężkie Włochom; ale przecięž rzadko który banit swą
smiercią zginie. Gorn. Wt. H. 2. Nie wszyscy žołnierze
z zdobyczy žyią, jedno Tatarowie, Kozacy, bandytowie.
Petr. Pol. 2, 589. II.* bannici, przysiężnicy, ławvicy.
Farr. 467. Bannherren, Schepen. BANDYZOWAC,
BANIZOWAC, BANNIZOWAC, BANITOWAC, BA-
NIOWAC, - ował, nie, Act. Niedok. Bošn. obantiti;
Vind. sapanati; sadreniti, pretirati, pregnati; Carn.
optujiți: Croat. bandisati, odtirpavati, pregnati; Dal.
prognati; Roff. ožemětvovalami; na wygnie ne kazywać,
wymolywać z kraiu, wyganiać, wyświecać, dchen, in die
Acht erſlären, des Landes verweisen, verweisen. Ludzie
zuchwali słusznie maią bydź oddaleni i bandyzowani od
Rzpltey. Petr. Pol. 515. Przez oftracyzm u Greków ludzi
niebezpiecznych wygańiali i bandyzowali na dziesięć lat,
ib. Josliby nie źnanł pozwany, banitować go zaraz. Vol.

*BANER. BANIA.

Leg. 3, 62. Tych, co uciekli, bandyzował. Warg. Cez. 152. Uniwersalni ich bannizował, t. i. od czci odsądził. Stebel. 1, 200. IVarg. Wal. 12. et 201.

*BANER, u, m. 1. ganek, altanka, eine Altane, ein Baf- kon. Stawił diabół Jezusa na wierzchu kościoła, na ganku, abo banerze. Sekl. Math. 4.

BANIA, i, f. 2. w ogólności, rzecz wypukła, pękata, nadeża, ein bauchiger, hohler, aufgeblassener RADIC: Korper; (cf. Auftriac. Plüher, Ploher, unde b n - Pluizerbier, Pluizerbirne, Plüher = Kürbisch; b. ln - baniašky, Auftr. plušig); Boh. báne, báń; w - nn (Croat. banya - kubel, kufel; Vind. bana- { nn umywadnik; Roff. баня - laźnia; cf. Lat. bal- neum; Eccl. Bánz - dzban, laźnia, inde

báhitnisa kapać się; cf. wanná, Ger. Wanne; Swec. wanná; Lat. vannus; Anglosax. fanné; cf. Ger. Benne; Gall. banneau, beuneau, behue; cf. Lat. med. banna; Slovac. bana, banc, ét Hung. banya - pudlo, dól, kopal- nia, góry kopalne). - Pol. 1. naczynie wypukłe, brzu- chate, iakiekolwiek, do rozmaitego użycia, ein bauchiges Gefäß. Bania gliniana, SKlana, dzban wielki, eine bau- chige Kanne, eine Blase, Lase, ein Krug, z. B. Wasser- krug. Roff. банька, кувшиńд, кубынка; Sorab. inf. bana; Sorab. sup. bana, bonk, kharan; Croat. stècza, krugla). Bania od przepalania, alembik, ein Destillirkoł- ben. Od palenia gorzałki, banié, kotła placą po sr. 24. Vol. Leg. 5, 597. Krętna bania, abo alembik do palenia wodk, anguinea cucurbita. Sleszh. Ped. 414. Banie zakrzywione - retorty. Krumt. Chi. 51. Banie odlączalne, cucurbitae separatoriae. ib. 52. Bania SKlana do elektry- zacyi. Scheidt. 11. Bania elektryczna. Osz. Fiz. 558. die Electrisirmaschine. Bania u wiatrociału. Rog. Dos. 5, 102. die Glocke an der Luftstrasse, die Campane. Bania powietrzna. Kniaż. Poez. z, 57. Bania lotna. Kras. Lifl. 2, 49, ballon, Vind. balon, oblu, der Luftbalon. - Bania oliwy, naczynie, w którym się oliwa sprowadza, pewný uftanowioné miary. Ofs. Wyr. ein Krug Dobl, von be- stimmter Größe; Roff. endová. - Banie rożnego koloru, których używają w kościołach dla odzoby. Comp. Med. 677. Bania do kwiatów. Tr. garnek, skorupa, donica, ein Blu- mentopsf. Bania długoszyina, Długoszyika, Roff. dołgo- menka. - Improprie poёр: Dannidy w piekle bezdenna banię nalewaią. Simon. Siel. 26. (faskę czylı podług mytologii sito, rzeszoto, bodenloses Faß, Sieb). Nie wadzą pszołom osy, byle w swojej bani. Pot. Arg. 165. (w ule, w pudle, Bicnenkorb). J dziki młędrek (Dygo- gien) w ciemný siedząc bani, Przecież ku słócu rad otwiera wrota. Zab. 14, 97. Nar. (w beczce, Diogenes in seiner Tonne. §. Bania, Roff. баня - laźnia, das Bad, die Badestube. Baniezes imię ma przywłaszczone od cieplic albo od bań, z Włóka, to ieſt ciepłych wód, które tam są. Boter 1, 50. §. z. Architect. bania, kopula wy- pukła, galka na kopule, die Kuppel, ein Dach in Form einer Halbfugel. Nad samym grobem Pańkim bania ieſt kościoła. Warg. Radz. 147. Bania na kształt laterni, śródz kościoła Kliowskiego. Weresz. Kij. 4. Budynek źawi wielki, podniesie altany i banie, szeczyty, ganki. Tward. IV. D. 2, 116. §. 3. Botan. bania, rodzay roślinny, cucurbita Linn. brzuchaty, okrąglawy. Kluk. Dyk. 1, 168. Dynie, kołbasy, tykwy, arbuzy, melony,

ogórki do tego rodzaju należą, das Geschlecht der Kürbisch- pflanzen; Sorab. inf. bana; Boh. Plucar; (Auftr. Plüher); Vind. et Corn. buzha, titkva, plotniza, tiqva; Crout. bucha, tipva, tiktvanya, valyanka; Hung. toek; Rág. cmulla); - Banie, szczególniey same dynie, Kürbisse. W kwietniu banie sodzą. Zaw. Cos. Bania zamorska, zamorskie abiło, kolokwintyda. Krup. 5, 185. Coloquinten. §. 1. bania, ryba moriło, orbis, orchis, der Baußisch, Fla- schenisch. Cn. Th. §. 5: allusiones ad amplitud. Lob iak bania Teat. 43, c. 15. Wyb. (iak pudlo, iak antal, ein Krey, so dick, wie eine Tonne, wie ein Fass, wie eine Schachtel, wie ein Kürbisch). Głowa iak bania, a mózgu nic. Off. Wyr. Babško, iak bania, opasle. ib. - Personif. bania brzuchal, pěkaty, podsedek, Dicbauch, Dickwamst. Bania nanala, nabrzmiady, nieprawdziwi tluſty. Off. Wyr. ein aufgedünner Kiebcauch; Metonym opóy, ein Trun- kenbold. §. 6. Złota bania, miaſteczko w Wegrzech. z sławną lekarnią, ein Städtenchen in Ungarn, mit einer be- rühmten Apothekc, zkanł Wegnzy: oleykarze, włóczący sie po Polszcze, wynoczą leki). Przezdzili przez wieś nasze Węgry od złotéy bani. Teat. 18, b. 65. Olek. 128 śmieci Węgierskie od złotéy bani u nas za pieniądze prze- daia. Perz. Leh. 358. Szydząc, o lekach niedorzecznych, podeyzrzałych, Quadalsalbereyen. - Derie. bańczasty, bań- czyſty, baniaſty, banieczka, baniuszka, bańka, dzban, dzbanek, dzbaneczek, dzbanuszek, baniecznik, bankarz.

BANIALUKA vide Banaluka.

BANIASTY, BANCZASTY, a, e, na kształt bani lub banki brzuchaty, pěkaty, wypukły, bauchig. (Auftr. Plukia); Boh. baułatj; Corn. tiqvaſt; Roff. kubobawimyń, kubo- vasmymyń. BANIECZKA, vide Bańka. BANIECZNIK vide Bańkarz. BANIECZNY, a, e, do baniek należący. Cn. Th. Klaschen, Kolben.

BANICYA vide Bandyca.

BANILIA vide Wanilia.

BANIT vide Bandyt. BANITOWAC vide sub Bandyzować.

BANIUCZKA, BANIUSZKA, vide Bańka.

BANK, u, m. 1. BANCZEK, czku, m. 1. dem. (ob. Ban- czek), Jtal. banco; Gall. banque; Ger. die (Wechsel- Bank. Stol wexlarſki, ſkiad pieniędzy, kantor wexlarſki, der Wechselſtisch, die Wechselbank, die Bank. Ztąd bank = weklarſtwo, kupczenie pieniędzmi, Dudz. 55, uſtanowie- nie prywatne lab publiczne, gdzie biorą i pożyczaią pieniędzy, za procent, czynsz, prowizywa, oplatę roczną, der Geldwechsel, Geldhandel, das Wechselhaus, die Bank. Czemużeś nie dal pieniędzy meich na bank, a ia przy- szedłszy, wziąłbym ie był z lichwą? Radz. Luk. 19, 25. (czemużeś ich nie dal do lichwiarzów? Bibl. Gd.) W Anglii wolą sumny składać na bankach, niż za nie grunta kupować. Wyrw. G. 440. Bank trzymać: kupować pieniędzmi; bank puścić: bankrutować. Cn. Th. U niego iak w banku - ma zawsze gotowe pieniądze. Off. Wyr. §. 2. We grze faraona: bank, doſtawionie pieniędzy go- towych do grania, wygrywania, die Bank im Pharaospiele. Jeżli gra w karty, patrzy na banki, pieniędzy nie rachuie. Mon. 65, 124. Na cóż mam źawiać? Na to, co w banku. Teat. 9, 48. Ciągnąc bank mówi: siódemka przegraie, osmka wygraie. iò. 22, 4. Mam znacząną subſtancją, affamble i banki u siebie otworzę. ib. 25, d. 26. (gry azardowne) fig. tr. banka, komu trzymać: mieć za zawisłym

BANIAL. - BANK.

51

7.

52

BANKA.

BANKIER. BANKIET.

od swoييّy woli, einen von sich abhängig halten. Off. Vr. II. Milit. bank wałowy, ławy, eine kleine Erchbung untin an der Brustwehre, die Bank. Tr. - (Croat. banki, klupi od galie, Tranſtra). - Deriv. bankier, bankierz, bankierowa, bankierka, bankierczyk, bankierſki, bankierſtwo, bankrut, bankrutować, pobankrutować, debankować, zdebankować.

BANKA, i, f. 2. BANIECZKA, BANIUSZKA, BANIUCZKA, i, f. 2. dem. Subſt. Bania, Boh. ban'ka, ban'ciła; Slov. banſka; Sorab. sup. ban'ka, kharancjſ, boncjſ; Roff. баночка, кубйшечка, (банька = łazieńka); Croat. buklia, buklicza; Bosn. orkulicch, ugljeniła; (Vind. banka = skrzyńia) naczynko brzuchate, pękate, wypukłe, ein kleines baußiges Gefäß, słoik, puszka, eine Büchse, ein Flaschchen. Wziął bańkę oliwy i wylął na głowę iego. Budn. Sam. 10, 1, banieczkę z oleiem. Leop. 1. Reg. 10, 1. Krew S. Januariyuza w banieczce kryształowyey. Wez. Zap. C. 4. (cf. ampulka). Bańki pełne wonności. Rey Apoc. 54. Banieczka abo iabluszko, w którym wonne rzeczy na szyi naszała. Mącz. Bańka malarska, w której farba, słoik, ein Farbenbüchchen, Farbentöpfchen, Farbenfläschchen. Ziedney bańki dwie ścienie malować, duas parietes de eadem dealbare fidelia. Kosz. Lor. 41. (cf. jednym obiadam dwa wesela opędzać, jednym pociekiem dwa wroble ubić, iędną oganką dwie muchy zabić). - Chem. Bańka, alembiczek, eiu kleiner Destillirbolben. Bańka poiemna, w którą wódka ciecze, gdy w drugiøy pałą. Sleszk. Ped. 408. vas recipiens, der Scheidetolben. §. Bańka barwierska, sklaneczka etc. barwierska, naczynko do naciągania krwi, Schröpfkopf, Schröpfglas. Boh. ban'ka; Roff. баньки, рожки; Sorab. sup. konki; Vind. kuffa, kufe, kufize, kupize; Carn. kupiza, kupěze; Rag. kuppiza, ventuza). Banieczki do krwi ściągania. Perz. Cyr. 2, 128. Bańki, które do ciała przyſtawiają, krew z niego ciągną. Hub. Wſl. 205. Bańkami iad z rany wyciągnął. Haur. Sk. 401. Lepszy ieſt sposób źtawiania piiiawek, niż siekaiące bańeczki. Perz. Lek. 246. Bańki źtawić rzezane. Cziach. Przyr. G. 4. Którym obyczaiem maią bydź bańki źtawiane. Sien. 421. Bańki też puszczaniem krwi zowią. ib. 420. Bańki źtawić, Boh. ban'ky fąſet, ban'kowati; Sorab. sup. konki źtahwati; Vind. kufati, kufe poſtulati, schröpfen. Allegor. Próžno się trzesz mydlem z solą. Jeśli cię niecnoty bolą, Nie wyciągniesz bańką tego, Co masz w sercu szkodliwego. Rey Zw. 237. b. - Alluz. trzebaby mu na głowie poſtawić bańki: cokolwiek mu głowy oſtudzić, krwi z głowy ściągnąć, kura czarnego przyłożyc, szaloną głowę uleczyć, man muſs ihm das Gehirn lautern, er iſt verrückt, toll. Fig. bańki ieden drugiemu sadzić, złorzeczyć, certare maledictis. Mącz. wechſelſelig einander was anhängen, schmähen, schimpfen. §. Botan. bańka, mała dynia, korbas maly, ein kleiner Kürbſi. Tr. §. Banka soli, bałwanek soli, ein Salzblöckchen, ein Stück Steinfalz. Jedna sól doſtawana bywa w sztukach czyli w bankach, druga w okruszynach. Nar. Hfl. 4, 288. (bancum soli. Herb. Stat. 102. vid. Balwan). - §. Bańka na wodzie, babel, eine Wasserblaſe, ein Wasserbläschchen. Wnet się wznosić ima, na kształt bańki, co wiatrem na wodzie się wzdyma. Otw. Ow. 425. Bańka deszcz na wodzie znaczy. Pot. Pocz. 401. Bańka na wodzie, coś młó, kruche, nie trwałe, eine Wasserblaſe, Seifenblaſe, etwas sehr Vergängliches. Przy urodzeniu człowiek ieſt iako

piana; po urodzeniu, iako bańka na wodzie, która się lała wiatrem zachwiana, wnet ſlucze. Rey Zw. 476. (człowick nie długowieczny, zawsze w niebezpieczeniutwie zginieniem). Bańki mydlane, które dzieci z mydła rozbeichtanego puszczają przez słomkę, Seifenblasen. Bogactwa, szczère to dymy i bańki dzieciinne, które z wierzuchnabrzmiałe, a wewnątrz ćzecke, i nie! trzymaią w sobie nie innego, iedno wiatru trochę. Birch. Gl. Kun. 23. Mydlane bańki. Torz. Szk. 130. - BANKARZ, BANIECZNIK, a, m. 1. co bańki robi. Cn. Th. 14. det Flaschenmacher, Blſsenmacher, Kolbenmacher. (cf. Łagiewnik). §. 2. Baniecznik do przecinania ſkóry, cubus scarificationis. Czerw. Nar. 8. Vind. kufau shelesu, das Schröpſeifen. Piiawki, przez wynalezienie banieczników do krwawych bankie źtawiania, w zaniedbanie iśdź poczynaly. Perz. Leh. 245.

BANKIER, BANKIERZ, a, m. 1. Sorab. sup. pěneziuſt; Rag. pjeneznik; Slovac. pen'ezionen'ec; Hung. pénzváltó; Eccl. et Roff. пѣнажникъ, мѣновщикъ, морожникъ, co pieniędzmi zyſku szuka, handlarsz pieniędzy, kupęcący piuriedzmi, przelożony nad bankiem, pan banku, ein Banquier, Wechſelherr, Geldwechſler (cf. Kambierz). Naznaczamy studentom w Krakowie bankierza, który będzie miał doſtatek pieniędzy, ku pożyczaniu im na zaſtawy. Herb. Stat. 389. §. We grze faraona, bankier, bank trzymaiący, doſtawiający źtawiącym, der Banquier im Pharaospiele. Wszędzie źłoią źłody obspane złotem, siedzą bankierowie, iedni wybledżehi ſtrachem, drudzy zapaleni chciwością. Zab. 13, 212. §. 2. tr. Bankier = zapasny w grosz gotowy, pieniędzni, Job, ein geldreicher Mensch, ein Eröſud. W ośmiu dniach wydadź za mąż dwie córki, na to chyba bankier który wyſtarczy. Teat. 7, b. 41. BANKIERCZYK, a, m. 1. dem. mały bankier; czeladnik bankierſki, ein kleiner Banquier; ein Wechſlergehülſe, Wechſlerbuchhalter. BANKIERKA, i, f. 2. Kobieta bank trzymaiąca, die Banquierinn, die eine Bank bält. BANKIEROWA, y, f. 2. żona bankiera, die Frau eines Banquiers, die Banquierinn. BANKIEROWNA, y, f. 2. córka bankierſka, die Banquierstochter. BANKIEROWSTWO, a, n. 3. Stan i obchod bankierſki, das Wechſlerwesen, Wechſlergewerbe. §. Bankier z żoną, der Banquier mit seiner Frau. - BANKIERSKI, *BANKIERZKI, a, ie, Rag. pjeneznicki, Wechſler-, Banquier-, Wechſel-, wekzlarſki). Czemużeś nie dał pieniędzy moich na źłór bankierzki ? 1. Leop. Luk. 19, 23. (na bank). Po bankierzki, auf Wechſeler Art, wechſlirſch.

BANKIET, u. m. 1. BANKIECIK, a. m. 1. dem. z franc. uczta, uroczyła biesiada, Boh. pankět, radowanſky, kwas; Sorabſup, hoſtijina, Vind. goſtaria, goſtitje, goſtuvanje, jedkuvaria, goſtnu jedje; Carn. goſtarya; Slavon. goſtba, csàſt; Roff. nирь, пирушка, пиршесмов, das Bankett, der Schmaus. Kilka razy w rok bankiet sprawował, na który zapraszał przyaciół. Zab. 11, 254. Każdy z syнов Joba co tydzień bankiet ſtroil, J w domu swoim traktował i poil. Chrośc. Job. 7. Sprawiać i zjadać bankiety, Wszystko nie zyſk ieſt kalety. Dwor. H. Wszyscy głód cierpią, a on bankiety ſtroi. Cn. Ad. 1228. Jednym bankietem dwoie wesel odprawić. Cn. Ad. 513. (dwie wrony za iednę nogę ulapić, na ieden raz dwie wieczerze

BANK - BANKR.

odprawić). §. transl. sprawił mu nie lada bankiet, i. e. gorącą laźnią, nakarmil go złego, żele się z nim obszedli, uczestował go, er hat ihn schön tractirt, hat ihm recht den Kopf gewaschen. Lwa pogłaszce, albo mu kiiem pogróž, obaczysz na iakim bankiecie będziesz. I'alib. Dif. G. 3. (w obertasach, w niebezpieczeniłwie, Verlegenheir, Gefahr). 2. Artill. bankiet = lawka qu. v. Jak. Art. 3, 286. BANKIETNIK, a. m. 1. BANKIETNICZEK, czka. m. 1. dem. bankietuiący, rad bankietować, bankiet sprawuiały, na bankiecie będący biesiadnik, godownik, Boh. kwaszytel, kwasowniak, Sorabfup. hostżuwać, Roff. пирвештавователь, der Banketier, Schmausgeber, Tractirer, Schmauser. Abraham tak niegdy onemu, W piekle bankietnikowi mówił będącemu... Kulig. Her. 211. Mily ten bankietniczek, dla którego osobne wino i chléb gotowala. Birk. Ex. 15. BANKIETNY, BANKIETOWY, a. e. Sorabfup. hostżinči, Roff. пиръныя, biesiadny, gołdowny, ucztowy, Schmaus-, Banquet. Już zemdlona uciecha bankietnć godziny minęła. Bardz. Luk. 180. A gdy w bankietuym hałasie, Poczną rzucać kufle na się... Anahr. 61. Siedm młów bankietnych w Rzymian, epulones. Bardz. Luk. 15. BANKIETOWAC, ował, wie, Act. Nied.- Carn. gołtim, Sorabfup. hostżinu, Boh. kwaszyti, Roff. паровать, пиршесшвовать, biesiadować, godować, schmauszen, banquretten. Caly lud głod cierpial, a on kosztownie bankietował. Sk. Zyw. 325. Traci popularysta, bankietnie, daie, rozpraszca fortunę. Mon. 65. 48. y. transitive bankietować kogo = czeštować, tractiren, fetiren. Wiele szlachty naprosiwszy, bankietował mię na pałacu swoim. Warg. Radz. 500. Sąsiadów swoich bankietuią. Pafzk. Dz. 86. Ubankietował one panie swoie. Star. Dw. 52. Bankietować się wzaiemnie = czeštować się wzaiemnie, sich wechselseitig tractiren. Job za synów swoich bankietujących się wzaiemnie, ofiary czynił. Chrośc. Job. 4. aliter. Recipr. bankietować się = bonować, lusztykować, używać, sich ergóben, sich bene thun, gútllich thun, wohl seyn lassen. Siędą do źłolu w inszey sali i bankietuią się z radością. Star. Dw. 54. W wannachy cally dzień trawili, tam iedli, tam się bankietowali. Petr. Wod. 11.

Deriv. dobankietować, nabankietować, odbankietować, pobankietować, przebankietować, rozbankietować, wybankietować.

BANKOWY. a, e, od banku, Bank-, Meßhlerbank-, Asygnacya bankowa. 1. BANKRUT, u. m. 1. (Carn. kant, Roff. проморжка) z Wloſk. bancorotto. z BANKRUCTWO, a. n. 3. upadek kupca, niezdolność do zapłacenia długów urzędowi doniesiona, z przekazaniem maiątku iego na wierzycielów, der Bancrot, Bankerott. Kras. Zb. 1, 144. 2. BANKRUT, a. m. 1. Rag. popuznut, popuznivaz.) ten, który bankrut zrobil, zbankrutowany, na maiątku upadły, der Banqucrottier, ein bankrotter Mann. Dłužnicy, bankrutowie, nie mający społobu do zaspokoienia wierzycielów. Nar. Hift. 4, 241. BANKRUTKA, i. f. 2. zbankrutowana, die Bankerottiererinn. BANKRUTOWAC Intranſ. Nied. zbankrutować Dok. Boh. profupčiti, dokupčiti, Roff. промороповатська, промороповытська, Rag. popùznuti, pokleknuti: bankrut robić, tracić się, maiątek utracać, maiątek z dyinem puścić, póysdź z torbą, na dziady, upadać, ubożeć,

BANNI - BARA.

55

bankerottieren, Bankerott machen. §. figur. Kohieta, która zbankrutowała na honorze, wielbi włytyd, cnotę. Zab. 5, 60. (która uszczerbek poniosła na honorze).

BANNICYA vide Banicya.

*BANSKI, a. e, od Bana czyli Banów (cf. Ban) Węgier-ſki, Ungerifich. Chociaż Bańkich miaſt nie mamy, nie o to, Samo do ręku przychodzi nam złoto. Za chlebem idą, Lechom nie nowina, Półkufki wina. Klon. Fl. B. 1. b. (Polacy za zboże frymarzą złoto i wino Węgierſkie).

BANT, u. m. 1. Roff. банмь, баммикь, z Niem. włęga, obręcz, das Baud, der Meifen (cf. Cybant). Słupy mołtowe dwoma bantami fibulis uymował. W'arg. Cez. 81. Steple dobrze bantami zwiążane. Torz. Sz. 14. Krokiew dwa razy zwiążana bantami. ib.

BAR, a. m. 1. miaſto Polſkie na Podolu, od Królowy Boły zbudowane, które od Baru miała Włoskiego, oyczyzny swoicy zwala. Gwag. 327. eine Stadt in Polen, und in Stalien. cf. Barſki.

BARAKA, i. f. 2. Jtal. Gall. Hisp. Arab. podła chata, buda żołnierska, die Barake. W porcie admiral poſtawił baraki czyli budy dla maytków. Pam. 83, 4, 115.

BARAKAN, a. m. 1. Roff. баркаńд, Jtal. barracanoc, gatunek welianćy tkaniny, der Verkan, ein Zeug. BARAKANOWY, a, e. Roff. баркановый, z barakanu, von Verkan (difling. Barchan).

BARAN, a. m. 1. Slovac. baran, beran; Morav. baran; Boh. beran; Sorabinf. baran, Sorabfup. bóran,

RADICAL. Roff. барань, Eccl. борань, барань. b r n. obońb, (Hung. bárány agnus; Hung. baroni pecus; Perf. barah, cf. Ger. Bár Lar. fera, Hebr. 79 par: iuuencus); Boſn. brav, b r h. ovan, Croat. oven, jaracz, bráu; Slavon. b r v. oven; Vind. ouzhji kosel, oven; Carn. ovn. b r --. (cf. Owca, cf. iarczak; Boh braw: grex. Carn. brav, cadaver animalis occifi, v. g. arietis; bravár: owcarz) = Pcl. baran samieć cally do spuszczania sposobny; samica rodząca,

owca. Kluk Zw. 1, 255. avis ories, der Schafbock, der Widder. Baran trzodny. Sien. 270. Oſiarował dwa barany. 1. Leop. Levit. 25. (Dualis = dwóch baranów). - Phraseol. et Prov. Baran boiažliwy, choć ma wielkie rogi, Zool. 361. Drży na baranie wełna, kiedy owcę źrzygą. Mon. 74, 338. (gdy pieſka biią, lewek się boi). Baran wrzeszczy, a wełna na nim trzeszczy. Rey. Zw. 72. Baran beczy, a wilk drze: (i placz przeciw możnieyszemu nie pomoże). Jak barany ich powiązał. IVad. Dan. 262. (iak owce, wie Schafe, Schäſchen). Baranie, nie mąć wody. Cn. Ad. 9. (podług owéy Ezopa bayki, o baranie i wilku u zdroiu). Winien mu, iak baran wilkowi. Cn. Ad. 70. - (Prov. Slovac. z wſka nć budć baran, ani ze pſa ſlanina. Milugé ſa, gako wſk a baran, iak kot ze pſem. - Boh. déla ſe beranem, a trka co koſel. Beran ſe na ſwé rohý ſpauffi). Mówiſszy po baranie, trzeba też co i po wilku rzec. Rys. Ad. 40. Pot. Arg. 513. (w sądzie i slabszy i duższy powinien bydź sluchanym; i winny nie ma bydź bez obrony) O wełnę im tylko idzie, o barana mało. Rey. Wiz. 106. b. (nie o twoję osobę, lecz o twóй maiątek; nie dba o chłopa, tylko o pańszczynę). Kto barana pragnie, niech prosi o iagnię. Mią.

54

BARAN - BARAN

Ryt. 3, 355. (by ogonek położyć liszka prosi). §. Baran (ocyszczony, pokładany) = skop, der Schöpß, cf. Barani-
na. - §. 2. baran murowomny, taran; Dalm. baran, Croat.
oven, Eccl. Barähb, strobonomное оруэнь, обенb, Vind. sidni podiravez, refrupilu; Carn. refrropilu, Boh.
had; Ger. der Sturmboc, Mauerbrecher, długie i grube
drzewo, na czele maiace giew baranią żelazną, które
żołnierze na ręku ku murowi z wielkim pędem niechli
i mur rozbiiali. Chmiel. 1, 463. aries. Uderzą w mur
baranem. Krom. 128. - §. 2. b, baran, baba do wbiiania
palów, der Rammbock, der Rammler, Boh. et Slovac.
keran (Boh. beraniti flustcare); Sorabinf. baran. Bara-
ny czyli kafary do wbiiania palów na moły. Rog. Dos.
2, 70. §. 3. Baran, herb., ein Wappen, vid. Junosza.
§. 4. Afton. baran na niebie, Eccl. обенb, Slovac. fo-
pec, znak niebiecki, pierwszy z dwunastu, der Widder im
Thiefkreise. Zebr.- §. 5. baran, futro baranie, kożuch,
der Schaspelet. Lepiły bydź o baranie, albo lisim grzbi-
cie, Niż po śmierci gronoſtyle tylko na portrecie. Zub.
12, 170. Zabt. Na codzień chodziłismy w baranach.
Mawiał o swéj młodości Zygmunt I, w święta ſtoiliśmy
się w lisy. Ofsol. hift. Zyg. Ubogi baran musi za piecem
czekać, aż się i tchórze pierwøy odprawią. Rey. Zw. 70. b,
(iak cię widzą, tak cię piszą, Kleider maden Leute).
Po baranie go skropił, po kożuchu, do żywego, doćił,
er hat ihm das Fell durchgegeben, er hat ihn die Hunde
vollgesoladen. Oſs. Wyr. Na barana kogo wziąć, prze-
wiesić so od szyi na grzbiet, jemanden hocken, ihn auf den
Mücken nehmen. §. 5. b. baran, opuszka, obłożka, obłog,
bramka, okład oko czapki. Oſs. Wyr. das Gebräme von
Schaffellen z. B. an der Mühle.- BARANEK, na k. m. 1.
dem. BARANECZEK, czka, m. 1. dem. Roff. Bará-
neub, Baráwekb, Slovac. et Boh. beránek, Hung. bar-
ányka, Rag. óvnich; Carn. wizhék; Bofn. jarcich;
dorośléysze iagnię samiec, das Bodklamni, das Lamm.
Chodzi za nim, iak baranek za owcą. Gorn. Dw. 5+9.
(iak cielę za krową; cień iego). Kto kiedy widział kom-
panią baranków z wilkami? Birk. Ex. A. 5. b. - Quood
manfuetudinem, Lamm, Lämmerchen, Baranek cichy. Pieś-
Kat. 40. Łagodna, pozwala mi sobą powodować, iako
baraneczek. Teat. 11, 127. Milość Iwa w baranka przemieniła. Groch. W. 278. (złagodniało, żałkawiał). Wszedł
iako baranek, a zaraz iak lew ryczęc zaczął. Sk. Iz. 581.
Liszka chytra, barankiem pokryta. Kulig. Her. 116. Na
poſtawie baranek, ale lis na myśli. Rey. Wiz. 77. Diabeł
waz barankiem, drugi wilkiem. Biat. Pof. 245. Jaki mi
baranek! trusia, niewiniątko, obłudnik, licomiernik, fa-
ryzeusz, ein Heuchler. On ieſt tak niewinny, iak Egipi-
ki baranek, który i mnie samego nie raz ugyryzie. Teat.
22. b. 128. Colifz.- §. Theol. Moral. Kozły za złych,
baranki za dobrych ludzi biorą się. Brud. Ofstat. B. 10.
Böcke und Lämmer (oder Schafe): die Bösen und die Gu-
ten. Baranek, bydź to, według starego zakonu chedogie
i czyste; dla rozmaitych iego własności dobrych, Bóg we-
dług człowieczeńftwa między innemi zwierzęty raczył się
barankowi przyrównać. Sien. 270. das Gottschamm,
Lamm Gottes, Christus Jefuš. Wszeły pismo S. zowie
pana a odkupiciela naszego barankiem. Rey. Apoc. 52.
Baranek z nieba iedyny, Idzie darmo gladzić winy. Groch.
W. 53. Baranku boży, który gładzisz grzechy świata,

BARAN - BARAN

zmiluy się nad nami: formuła liturgii. - tr. Baranek boży,
chleb boży, hołtya, oplatek poświęcony, die geweihe
Hoffie. aliter baranek boży, świętość woſkowa z wyra-
żeniem baranka wielkonocnego, agnuszek, ein Agnus
Dei, ein Stäck Wachs mit dem Bilde des Gottlammes.
§. Baranek wielkonocny, u żydów, Pascha, das Oſter-
lamm. Spytął się żydów: co się rozumieją te ceremonie
oharne, co znaczy baranek wielkocony? Biał. Pofl.
183. - U katolików baranek wielkonocny, baranek pie-
czony, nadziewany na zimno, iſtotna zaſtawa w święco-
nym na Wielkanoc. Także baranek z chorągiewką, znak
niewinnego baranka tryumfiającego; taki w święconym
ławia się na stoł, wyrobiony z masła. Oſs. Wyr. das
Oſterlamn, ei in gebratenes gefülltes Lamm, das Hauptſtuck
unter den geweihten Fleischarten, die am Oſtvertage kalt
grossen werden; ferner: das von Butter gesformte Baid
tes triumviriren den Oſterlamms mit der Fahne, das unter
dem geweihten Fleische mit auf die Tafel geſtellt wird.
§. 2. baranki, ſkóri baranie, Roff. Barähki. (cf. Mep-
ryxa, mepryyinka) Lämmerſelle. Do podszycia zimo-
wo go odzienia zażywiają się baranki Tataſkie, pięknie
kędzierzawione. Kluk Zw. 1. 275. (cf. Barany, pod sto-
wem baran 5). Baranek u czapki, opuszka, obłożka bar-
ankowa, das Gebräm von Lämmerſellen an der Mühle.
Czapka z siwym barankiem. Oſs. Wyr. - transl. Maż
z rogami chodzi, a żona w baranku. Pot. Jow. 225.
(o francy, i sposobach léczenia ićy, cf. delie dębowe,
metle). - §. 3. baranki na niektórych roſlinach, pączki
kosmate, bagniątka, kotki, Schäſchen, Lämmerchen, Kéß-
chen, Palmen auf einigen Pfanden, (Roff. Barähchikb
pierwiosnka ziele). §. 4. baranek ptak, bekas, kozielek,
od głosu, który na powietrzu buiając wydaie. Zool. 248.
die Himmelsziege, die Feldſchnepte. (Roff. Baráwekb,
cf. Baraszki, baraszkować). §. 5. Botan. Czyły baran-
nek, agnus caſlus, drzewko małe, niekörzy Włoską
wierząb zowią; używane chciwość cielesną uſkramia
i, człowieka czyni pokornego, iakoby baranek. Creſc. 474.
Keuſchlam, Keuſchbaum. - BARANI, ia, ie, Boh. berani,
Slovac. barani, beranči, Sorabſup. baranacze, Roff.
Barähn, Barähneй. Eccl. Ovnй, Croat. bravinszki; Rag.
ovni, prazij; Bofn. ovgni, prazji; od barana, Schaf-
boch, Widder, Schafs, Hammel, Schöpſen; Dopro-
sić się nie moge o ospę i baranka nożki dla psów. Teat.
19. b. 28. Proła głowa pięknieysza ieſt w wierzhowe-
go konia; a barania u cugowego. Kluk Zw. 1, 164. §. fig.
barania głowa, głupia, palka bez mózgu, Schafſopf,
Gánſekopf, Dummkopf. - BARANINA, y. f. 2. BARA-
NINKA, i. f. 2. dem. Slovac. baranina, Roff. Baranin-
ha, Croat. et Carn. bravina; Vind. ouzhina, ouzhlina,
ouzhja mesu, ouzhja prata; mięso baranią, ſkopowina,
Schafsſleisch, Lämmerſleisch, Lämmerbraten, Hammel-
ſleisch, Schöpſenſleisch. Sucharki w święto z baraninką
sorba. Stryk. Turk. B. 3. Podpłomyček a kawalec ba-
raniki, to były półmiſki i ch. Rey. Zw. 60. b. BA-
RANKOWY, a, e, od baranka, Lammſ-, Lammleinſ-, Obróci
na nich Kryſtus twarz, iuž nie cichą one baran-
kową, Ale lwią srogą. Cdyn. Sw. 2, T. 3. *BARA-
NOIEDZCA, y. m. 2. Eccl. baranoadéib, podług
Greck. προβαροζγγος, co barany iada, der Schafeſter,
Lämmerſter. *BARANOKSZTALTY, a, e, Eccl. Ba-

BARAN BARB.

рановийный, Boh. beranowity, na barana pochodzący,
do barana podobny, Lammgestaltet, Schafgestaltet.

BARANOW, a. m. 1. miałeczko w woiewodztwie Sando-
mirskim, dziś w Gallicy i wschodnicy nad Wisłą. Dyk. G.
ein Städtchen im Sandomirischen, in Ost- Gallien, an
der Weichsel. Prov. U Baranowa wielka woda, każdy
się tam wozić musi. Rys. Ad. 69. (i ty nieboże tey tru-
dności byle iak nie przefkoczysz). - BARANOWSKI,
imię szlacheckie, choć dawne, atoli jednako nie z rzedu
znacznieyszych familiy, der Name einer zwar alten, aber
nicht sehr angesehenen adelichen Familie. inde Prov. In-
szy Król, a inszy Pan Baranowski. Opal. Sat. 31. In-
szy Król, a insza Pani Baranowska. Rys. Ad. 17. Star-
szy Pan Kozłowski, niżeli Pan Baranowski. (cf. Starszy
Pan Bóg, niż Swięty Marcin. Jusza Pan, insza chłop).
Wielka różnica, Pan Baranowski, a wožnica. Rys. Ad.
71. (o bałamutach puszących się, zkobużałych).

BARASNIK, a. m. 1. śtręczyciel, der Zuweiser, Zuschanzer,
Unterhändler, Maßler, Facyendarze, barašnicy, faktoro-
wie, i inni wszyscy żydzi. Gaz. Nar. 2, 67, b. (cf. Po-
berežnik). BARASNICTWO, BARASZENSTWO, a,
u. 5. rzemiosło barašników, śtręzenie, das Zuschanzen,
Zuweisen, das Maßlergewerbe. BARASNY, a, e, BA-
RASNICZY, śtręczący, unterhändlerisch, maßlerisch. Subst.
Barašne, datek za naśtręzenie, Unterhändlergeb, Ma-
klernb.

BARASZ, BARAZ, a. m. 1. rodzay węzów, cerasles, ma
różki na głowie. Svr. 1015, et 447. Stefzh. Ped. 408.
ząd tak rzeczony, iż różki ma podobne baranim. Sienn.
wylkt. die Hornschlange, gehörnte Schlange.

BARASZKI, ów, (Roff. et Eccl. Barašnek = baranek,
baranek bekas, kozielek, Roff. Barašniki baranki na ro-
slinach, bagniątka, kotki; Boh. barachba nugae, fabula,
figmentum; - disling. Bofn. barascka = burza). Pot. Fraszki,
baytalaszki, bzdurzenie, zabawy, żarty, ni to ni owo;
scherzhaftes Gewäch, Geschwäch, Schnaken, Unterhaltung,
Zeitvertreib mit Plaudern, Boh. kraffty, kudrlinky. BA-
RASZKOWAC, ował, wie. Act. Nied.-Croat. berbrati;
Bofn. maškaritise, sejalitise (cf. Vind. barati - pytać się),
baraszki ftroić, baytalaszkami się bawić, czas ni na tym,
ni na owym trawić, sfażwagen, plaudern, sich mit Schna-
ken unterhalten. Zaczynam z nią mówić, i tak baraszkui-
que, rzucam okiem po wszyftkich kątach. Teat. 20, b. 54.
Baraszkuiących przydybal. Teat. 42 d, d. Ty z nią so-
bie baraszkuiesz, ma pracować muszę. Min., Ryt. 1, 278.
Głośno rozprawił, śmiało baraszkował. Mon. 69, 677.

BARBARA, y. f. 2. imię kobiece; in dem. BARBARKA,
i. f. 2. Basia, Baška, Barbara, Bárben; Sorabinf. Ba-
buscha, Boh. Barbora; Roff. wapwara, wapwarynka.
Patronka żeglarsów, S. Barbara. Farnov. praef. Puści się
marynarz z S. Barbarką na srogości morskie. Rey. Zw.
65. b. 2. Botan. S. Barbary ziele, abo Barbora, Bar-
belkrent. Syr. 1210.

BARBAR, BARBARYCZYK, a. m. 1. z Barbaryi rodo-
wity, einer aus der Barbarey. Barbaryiczykowie spo-
gładają na Stambul, iak na punkt iedności islamizmu.
N. Pam. 12. 289. Boter. 248. §. Barbarami nazwali
Grecy wszystkie inne narody. W. Act. 28, 1. (gruby lud.
Bibli. Gd.) barbar, = BARBARZYNEC, ńca. m. 1. czę-
łowiek dziki, nieokrzesany, ein wilder, ungesitteter Mensch,

BARB - BARCH.

55

Roff. wapwarp. Barbarzy, ale ludzcy, sprawiedliwi, wier-
ni. Jabl. Tel. 158. Wszyscy cudzoziemcy zdrowi se
w oczach Greckich barbarzyńcami. Zab. 16, 454. §. Bar-
barzyniec, okrutnik, tyran, ein Barbär, ein Wütherich,
in feminino BARBARKA, BARBARZYNA, i. f. 2.
Roff. wapwarka, die Barbarinn. BARBARYA, yi. f. 2.
wielki kray w Afryce, dzielący się na czterzy mocarstwa.
N. Pam. 12, 288. Sowit. 41. §. 2. barbarya, = BAR-
BARZYNSTWO, a. n. 5. Roff. wapwarsmbo, dzikoś,
grubość, srogość, okrucieństwo, Barbarey, Grausheit.
Umiejętności dzikość i barbarzyństwo rugowały. Zab. 7, 5.
Stan narodu, który wpadł w barbarzyństwo, gorszym jest
od źanu dzikiego narodu. N. Pam. 14, 164. Nahayśka
barbarya. Pot. Jow. 52. §. 3. collect. barbarzyństwo,
lud barbarzyński, Barbarenwok, Unmenschen. Nieokró-
cone barbarzyństwo, wpadłszy do Mazowsza, niezmierne
tam szkody poczyniło. Nar. Hift. 1. 174. BARBARY-
SKI, BARBARZYNSKI, a. ie. od Barbacyi, z Barbaryi,
aus der Barbarey, die Barbarey betreffend. Stan Algieru,
Maroku, i innych barbaryjskich narodów. N. Pam. 12,
290. §. dziki, nieokrzesany, srogi, okrutny, Roff. wap-
варскій, Carn. resgojsdan, Slovac. traupšty, Sorabsup.
podšiwi; Ger. barbarisch, roh, unmenślich. Mowa barba-
rzyńśka. Zab. 6, 169. Min. - Adverb. barbarzyńskie = po
barbarzyńku, auf eine barbarische Art, barbarisch, po barba-
rzyńsku postępować, Roff. wapwarsmbovamъ, BAR-
BARZYM, u. m. 1. sposób mówienia regularnom składni
przeciwny. Kras. Zab. 1, 146. ein Barbarisnus. Rag.
zarjeecje, cjakanie, Slovac. cudzomisňašt, cidomichawšt,
(cf. mieszana mowa, makaronizm). Roff. wapwarpok-
śniany barbariloquus. wapwarenченie barbarica dictio.

BARBINEK vide Barwinek.

*BARBITON, u. m. 1. *BARBITONA, y. f. 2. Greckie
muzyczne narzędzie, na kształt cymbalu, bey den Griechen,
eine Art Cymbal. Ocieram z prochu i naciągam strony,
Do porzuconey dawno barbitony. Kchw. 258. (cf. Bar-
don).

BARBORA vide S. Barbary ziele,

BARC, i. f. 2. Boh. brt, (cf. Boh. brtit = wrtiti wiercić cf.
Ger. bohren, cf. barta, bartnik) Roff. 60pm; przytulek dla
pszczol nieruchomości w żywych drzewach w lesie. Kluk Zw.
4, 274. (cf. ul). die Beute, die Höhlung in einem Baume,
die den Bienen im Walde zur Wohnung dienet. Barcie
wycinają się w sosniach. Kluk Kost. 2, 158. Barc w cu-
dzym borze mające kmiecie, daninę płu lasa tego da-
wać powinni. Vol. Leg. 1, 80. Na rów pasiecznik po-
plada wesoly, Póki nie wyidzie z barci do ofatka. Jabl.
Buk. J. 2. b. §. 2. barć, otwor w ulu, das Flagloch,
die Deshnung im Bienenstocke, Boh. brt, Ule mają miec
w sobie barć długą, albo dzienią od wierzchu do spodku.
Kack. Pas. 6.

BARCHAN, u. m. 1. Boh. et Sorabinf. barchan, Eccl.
Barchanь; Vind. parhant; Roff. бумазея, Slavon. ante-
ria; = tkanka Inianobawelwania, der Barchent. Barchanu
sztuka. Gofl. Gor. 111. BARCHANNIK, a. m. 1. tkacz
barchanowy, der Barchentweber. Krawcy, barchannicy
etc. Vol. Leg. 6, 529. BARCHANOWY, a, e, z barcha-
nu, von Barchent, Boh. barchanow, Vind. parhantni. -
Worek barchanowy do ziarnowania prochu. Jak. Art. 1,
73. Roff. бумазейный.

56

BARC - BARK.

BARK - BARŁ.

BARCIOWY, a, e, od barci, Beuten-, die Bienenbeute betreffend. Roff. bormtewый, bormtanyj.

BARCZANY, a, e, od barki, Statkowy, Barken-, Botz-, Powrozy barczane. Budn. Aet. 27, 52.

BARCZYC, Aet. Nied. obarczyć Doh. barki ociążać, obciążać, die Achseln belaften, (beachseln), belaften, beschweren. Ci eo chowaią łabędzie na ławach, barczą ie, żeby nie ulatywały. Zool. 256. Z Himeckich ciosów barczą sławne Murłaty słupy podstawne (premunt). Hor. 1, 500. Nar. BARCZYSTY, a, e, mocnych barków, pleczyły, starkschulterig. Herkules barczyfty. Hor. 2, 322. Barczyfty kośnik. Wad. Dan. 47. Barczyftym zamachem i naymocniezszego obalił. Nief. 1, 56.

BARD, a. m. 1. poeta, wierszopis, śpiewak, der Barde. Wy, którzy wielkich mężów na woynie pobitych, W późne lata czynicie wierszem znakomitych, Bardy.... Bardz. Luk. 12.

BARDELA, i. f. 2. u kalwakatorów, siodło z saméy uplecione słomy, płotńem grubém obszyte, na obieżdżanie złrzebow. Htyp. 33. ein Strohjattel, die Füllen zu vereuten.

BARDO, a. n. 3. Sorabinf. hardo, Boh. brdo, rur; Roff. бёрдо; płocha, trzciną polupana drobno, ławiana w przybiiaczkę, którą zbiiają płotno. Otw. Ov. 217. Pilch. Sen. licht. 3, 62. Szczerb. Sar. 141. Boh. Proc. na to brdo- na iedno kopyto, iednýy faryny, iednýy menicy). Roff. бердошникъ, rzemiešnik od bard.

BARDON, u. m. 1. lutnia, lira, die Laute, die Lever. Rzucili głośne o ziemię bardony. Zimor. 195. Na bardonie šrebrnym gładka Pierys zgodne mąci sznury. Zab. 6, 572. Nar. Bardon zlotoruchy. Hor. 2, 200. Kniaż. cf. Barbiton.

BARDYSZ, *BERDYSZ, a. m. 1. Roff. бёрдышъ, Eccl. бёрдышъ, бардышъ, (cf. barta), kiy z sickierką na-ksztalt halabardy, lunata fecuris, die Streitart. Berdysz žle piszą, zamiaft bardysz. Dudz. 29. Pospolita brón Moskwy, siekiera, abo bardysz, szabla etc. Gwagn. 518. Nasi krótką bronią od mośkiewskich berdyszow zasłanić się nie mogli. J. Zamoy. Zyc. 119. Siekierą, którą bardyszem zowią, głowe iego rozciął. Birk. Gl. K. 20. Używaią szablic i pewnych bardyszów z dwiema brodami. Boter. 137. Bardysz na razy gotowy. Otw. Ov. 356. Piechota się berdyszem siekła. Jabt. Buk. R. 3, b. BARDYZANA, y. f. 2. die Pattisane, Hallebarthe, spis z barta, na długim drzewcu osadzony. - Patrz, Szwaycary bardyzany razem dźwigną do góry. Pot. Arg. 133. §. transl. Neptun wziął bardyzan swøy trózyeby. Pot. Arg. 465. (vid. troyząb, Widly).

BARDZO, BARDZIEY vid. Barzo.

BARECZKA vid. Barka.

BAREŁA vid. Baryła.

BARGAMUTA vid. Bergamota.

BARGIEL, a. m. 1. ptak, gatunek sikory, die Vergmeise, Aschmeise, parus monticola. Cn. Syn. 648. Roff. воробей камушенной.

BARK, u. m. 1. Latino-Graec. brachium, (Boh. brk, lotka, lotne pióro, pieniek pióra, skrzydło; Croat. Radic. bark: vérh: wierzch, Lat. vertex): ręka od rab - rk. miennego ławu do łokciowego przeguba, der br - ch. Oberarm, die Achsel, (Croat. missicza, guscher, ruka od plec do lakta; Sorabsup. ramio, pod-

wšęsz; Slavon. ramenak, Roff. nàporokb, kórmушки). Musi mieć dobre barki, kto z tónącym wypłynąć chce. Sh. Zyw. 1, 24 b, Dźwigneli silnemi barkami budowę rządu. Uſt. Konſt. 1, 152. Ramiony swemi zaszyci cielie. 1. Leop. Pf. 90, 4. (barkami swemi. 5. Leop.). Barkami rodzica za szyły ściskał. Zebr Ov. 16. lacertis.- Fig. Ten tak trudny urząd na me barki włožyli. Pilch. Sal. 257. Na barki brac, Vind. na ramo, djati, naramati. Prov. Słoyac. wac si wżal na chrbet, neż unełt moreś; podiał się rzeczy zbyt ciężkiej. §. 2, bark u zwierząt, wyższa i grubsza część przednić nogi, bę den Thieren, die Schulter, der Kegel, der oberste Thil des Vorderfußes. Kon na bark biie. Cn. Th. 441. wierza Dudz. 46. Das Pferd schlägt mit den Vordersüßen aus. fig. moral. Na bark biie. Rys. Ad. 5. zły, narowiywy, knrabnry, er ist widerspänstig. Obaczywszy pan, iż mu kto na bark biie, z laſki go wyrzuca. Falib. Dife. N. 2. §. 3. barki cyrklowe, nogi, die Scenkel des Eirkels. Narzędzie, którego barki nimel spoil, Tak iednak drugie końće równo w nim rozwoił, Ze lubo iedný częś i w mieyscu stać przychodzi, Druha ią pięknym krańcem na koło obwodzi. Otw. Ov. 311. §. 4. bark wozowy orczyk, das Wägeholz, Ortsheit. Barki u szteliwagów przy poiazdach, iesionowe, brzozowe. Kluk. Roſl. 2, 158. Prov. Konia dadź za bark, nie równy frymark, Diomedis & Glauci permutario. Maćz. (siekierkę za kiiek, ein ungleicher Tansch). §. barikiem do góry: oblakiem, mit dem Bogen in die Höhe, die Vogenseite, die Ründung aufwärts. W herbie tym polpierscienia, do góry barikiem kożacego. Kurop. 3, 13. (cf. na store).

Deriv. Barczyſty, barkowaty, barkowy, barczyć, obarczyć, obarczać.

BARKA, i. f. 2. BARECZKA, i. f. 2. dem. Roff. барка, барочка, баржа; Boh. barka; Ger. die Barke; Graec. βαγις; łodź, mńicyszy okręcik, na ktorý w przypadku potrzeby część ładunku z większego przeklada się. (Carn. et Vind. barka: okręt, szczególnie wioenný; dem. barkiza, ladjiza). Nie mogąc okręty przybydź z brzegu, w barce iechalem. Warg. Radz. 13. Barkami do wielkiego okrętu doieżdżaią. Baz. Hſl. 570. W bareczkach ieżdzą po morzu. Boter. 59. Rozmaite gatunki bark u Roffyan: водовикъ, сойма, mára, будára, подчалох, паузохъ, смутъ. BARKARZ, a, m. 1. przewěźnik barką. Cn. Th. 862. Roff. барочникъ, der Barkenführer.

BARKI ob. Bark.

BARKOWATY, a, e, barków dużych. Cn. Th. 15. barczyty, starfarrieg, starfschulterig.- 1. BARKOWY, a, e, do barków należący, Arm-, Achsel-, Schulter-, Piora w skrzydlach krótsze, okrywaiące barki ptaka, zowią się barkowemi. Kluk Zw. 2, 10. Nerwy barkowe, ramieniowe, które się po ramieniu i przedramieniu rozchodzą. Krup. 3, 208.

2. BARKOWY, a, e, od barki, barczany, Roff. б.рочный, Barken.-

BARKLOG, u, m. 1. (Boh. krloł, Croat. et Vind. berlog; Carn. běrlog, Dahn. běrlog, Hung. barlang; Roff. Běraóra: legowiſko, osobliwie niedźwiedzie cf. Bui, Bar; - Dal. běrlog, Boſ. běrlog, břrilog, Rag. Barlog: ſuſle, porcile, colluviarium, feces; Eccl. Běrżórb: luſtrum, antrum, ſframentum, ſubſtramen) Pol. z posłanie z mierzwy.

BATN - BARS.

wy. Switk. ud. 62. ein Lager von Wirrstroh, ein schlechtes Unterlager für das Wieh. Rag. baloga, Bofn. balega, balesgina; Vind. houje, mrina. — Doma się w barłogu między swiniami chował. Glicz. Wych. M. 5. Ani trochę barłogu dano. Brud. Ostat. C. 7. Pracą strudzony na zgniłym spoczywa barłogu. Przestr. 211. — Fig. barłog, śmieci, wyrzutki, Unrath, Kehricht. Zołtawie na ziemi te kości, których barłog wrota mi zawalał wieczności. Karp. 1, 150. Grzechów barłogu się dzierżycie. Brud. Osl. C. (cf. błoto). §. transl. barłog, leżyfko gnuśnych, próżnowanie, Faulbette, faule Bärenhaut, Faullenzerey. Hey słóńce w progu, Leniwče powłań z barłogu. Dar. Lot. 26. Leżą w barłogach swoich, a ku żadućy dobréy sprawie się nie przygodzą. Rey. Apoc. 80. Nie w domowę śmieci i barłogu, ale na twoié zaidły Gradywie, Waleczny hetman dokazywał niwie. Jabł. Buk. A. §. aliter. barłog, stan nikczemny, ubóztwo, Armuth, Clend, Dürstigkeit. Do kata wolności! w barłogu się tarać. Dwor. A. 2. Niewdzięczny dobrodzieiom, którzy z barłogu, Podniósłszy, na honorów połtawili progu. Nar. BARŁOZYC Acf. Nied. zbarlożyć Dok. barłogiem wyścierać, mit Wirrstroh ausbetten, Unterlager machen. Swinie w suchych i dobrze zbarłożonych chlewach leżały. Wolfzt. 141, (v. nabarlożyć, obarłożyć).

BARMA vid. Barwena.

BARNARDYN vid. Bernardyn.

BAROMETR, u. m. 1. z Greck. narzędzie fizyczne, rurka ślklana włkazuiaca letkość albo ciężkość powietrza, wilgociomiar. Jak. Art. 3, 322. Carn. vrêmènks, — powietrzomiar, wiatromiar, das Barometer, ciężkomiar.

BARON, a. m. 1. z łac. liber baro, Vind. baron, svojobodnik, frai gospud, fraijer, slabodni gospud; Carn. svojbodnek, proſtnik, ulaſtnik; Slavon. baron, slobodni gospodin; Sorabſup. pan; )- posiadacz tytułu baronoftwa, wyższy szlachcie, der Baron, der Freyherr. W Polszcze baron znaczył celnieyszego urzędnika. Czack. P. 2, 242. senatora, in Polen, ein Senator; ztid wszytkie flatuta od tych się słów zaczynaią: Nos rex cum baronibus. §. Zartem: liber baro: samopas, sobie pan, od nikogo nie zaległy, czyniący co mu się podoba, nie ogładający się na nikogo, ein ganz unabhängig Lebender. Oſz. Wyr. BARONOWA, y. f. 2. żona barona, Slavon. baronesa; Vind. baroninja, svojobodniza, die Freyfrau, die Baroninn. BARONOWSKI, a, ie. Vind. baronski, Baronsch, Freyherrlich, Baronen—. BARONOWNA, y. f. 2. corka barona, die Baronesſe, des Freyherrn Tochter. BARONOWSTWO, a, u. 3. Vind. baronashtvu, prostogospadashtvu, Sorabſup. panſtwo, godność baronowska, die Freyherrnwürde. §. 2. dobra baronowskie, die Freyherrschaft, die Baronie. §. 3. Baron z Baronową, der Freyherr mit der Freyherrinn collect. Pańſtwo baronowſtwo przyechali.

*BAROROG, a. m. 1. baran rogaty, das Hornschaf. Kmit. Spyt. A. 4.

BARSKI, a, ie. z miaſteczka Bar, aus der Stadt Bar. Mydło Barſkie. Crefc. 544. Comp. Med. 68. W łažni gorzałeczką a Barſkiem mydełkiem grzbiet nacierać. Rey. Zw. 161. b. Konſederacya Barſka. Dyk. G.

BARSZCZ, u. m. 1. Eccl. et Roff. bормь, боршевак мрата, (Sorabinſ. Barschę miaſto Luzackie, u Niem-Tom 1.

BART. - BARTEK.

57.

ców Forſte). Carn. dshdu; Vind. kaishra, medvedja taza, Croat. tacza medvedova; ziele, barszcz Polſki. Heracleum ſphondytium, Bärwurz, Bärenklau, Pruſſ. Bartsch, (cf. Oberdeutſch bartsch gorzki, Holland. et Suec. barsch). Kluk Roffl. 2, 208. Syr. 675. §. barszcz, Roff. bормь, supa czyli połewka kwaſkowata, prawdziwie Polska z ukisionych bóraków, eine säuerliche Polnische Brühe von rothen Rüben, etc. Syr. 673. Z ziela barszcz zwanego, gotują u nas supę także barszcz zwana. Ład. Nat. 7. Nagotował żurowego barszczu. Haur. Sk. 383. Zaprosił go do siebie na barszcz. Jabl. Ez. 153. Barszcz e kwasy zdrowe. Pir. Pow. 72. cf. Barszczyk. Zwyczaynie bywa w barszczu rura czyli kość wołowa ze śpikiem, ztid figur. rura do barszczu, za człowieka bez rozumu, ktorego mózg nie więccey wart, iak śpik, ein Nöhrknochen zum Bartsch, ein Tólpel. §. 2. Barszcz Włoski, roślina, acanthus, Wälſch Bärenkraut, Syr. 672. rozdzieniec. §. Barszcz płonny i wodny, roślina, vid. Niedźwiedzia łapa, Bärentaſe. Syr. 172. BARSZCZOWY, a, e, od barszczu, do barszczu należący, Bärenklau—, Bartsch—. Barszczowym kształtem, albo liściu barszczowemu podobném szyciem, ryciem, crater asſper acantho. Cn. Th. 15. BARSZCZYK, a. m. 1. dem. Ickki barszcz, połewka, leichte dünne Bartschbrühe. §. 2. carduus acanthoides Linn. Bärwill, Bärbiſtel, gatunek oſtu, rośnie na rozwalinach. Kluk Dyk. 1, 103. §. 3. translat. o człowieku, barszcz, barszczyk, ni śmierdzi, ni pachnie, nic wart. Cn. Ad. 10 et 739. Dudz. 22. einer, der weder kalt, noch warm ist, der nicht seiner eignen Ueberzeugung folgt, mit dem die Leute machen, wasb sie wollen. Cichym a spoкоynym ludziom uwiażaić, mówią: ieſt iako barszcz, ani pomoże, ani zaszkodzi. Oſtateczną rzecz dobrze barszczowi przypisuią, bo pewnie nie skodzi; ale wo pierwszey rzecz czynią barszczowi wielką krzywdę, aby nie był pomocen zdrowiu ludzkiemu, albowiem bardo pomaga. Urzęd. 7. Ludzie bez gniewu są ſabli do exekucyi, i owi flegmatycy, iako barszczykowie, rzecz dobrych popierać i gorąco i ich odprawować nie mogą. Sk. Kaz. 313. BARSZCZYNA, y. ż. mizerny, chudy barszcz, eine elende Bartschſuppe. BARSZCZYSKO, a. n. 3. szkaradny, podły barszcz, eine abſchäuliche Bartschſuppe. Dwie misy wielkie nalali barszczymiem. Teat. 19, 29.

*BART, u, m. 1. zasłona albo nieiaki rąbek, który Rzymski kraeumer nosił, flaminium. Mqcz. cf. bort.

BARTA, y, f. 2. Croat. et Bofn. bradva; Hung. baard, balta; Vind. parta; Suec. bard, obſol Germ. Barthe; Germ. die Barthe; Lat. med. barducium, cf. bardasbić apud Wachter. cf. bardysz, haſabarta, bardyzana; cf. Vind. odbartiti: odbić). Topor, oksza, gatunek siekiery szerokię, eine Barthe, ein Breitbeil. Boh. ſekera bradata, ſwančara, hlawatka, bradatice, oſſtepačka, Eſirocina, pantof; Carn. pantoka, shantlaha; Vind. shirozhka, dehpola. Ledwie się łosoś z wody pokaże, w pól go oſtrą bartaą przetnie. Pot. Pocz. 317. et 456.

BARTEK, tka, m. 1. dem. Nom. Bartłomiey, Roff. bароҳоломёйшка; Bartbelchen, kleiner Bartholomäus. Dobry dzień Bartku. Teat. 52, 9. §. Bartek za piecem wychowany. Zab. 13, 65. Nieokrzesany, grunald; ein ungeschliffener Tólpel. Jak żyię, większego nie widziałam

8

58

BARTL. BARWA.

grubianina; czy podobna wytrzymać z takim bartkiem!  
*Teat.* 25, 53. cf. *Bartosz*. BARTKOWA, żona Bartka, ob. *Bartoszowa*.

BARTLINSKI, *herb*, sowa pyłkiem w prawą obrócona, na pniu dwu sąkach. *Kurop.* 3, 5. ein Wappen.

BARTLOMEY, -ieia, m. 1. *Roff*. *Wарохомёжъ*; Sorab. *inf*. Batramusch, imię mżkie *Bartholomáus*. Gospodarz rok poczyna od S. *Bartlomieia*. *Gofl*. *Ek.* 44. *Zaw*. *Gosp*.

BARTNICKI, a, ie, BARTNICZY, a, e, od bartnika, Beutner-, Waldbienenwärter-, Bartnickie potrzeby. *Stat. Lit.* 309. Płałtry we dniach wyrzynać bartniczym nożem. *Kluk.* *Zw.* 4, 252. BARTNIK, a, m. 1. BARTNICZEK, czka, m. 1. dem. *Roff*. бортникъ; Boh. dubrownik, wčelnik; Vind. buzhelar; Croat. medár; Sorab. sup. mijedownik, klukawč; pasiekarz, pasiecznik, pszczelarz, właściwie koło barci leśnych chodzący, der Beutner, der Auffeher der Waldbienenstöcke oder Beuten, der Zeidler. Sprowadź do pszczół dofkonałych bartników z Podola i Ukrainy. *Pam.* 83, 540. Piaſt, odk bartnik im Kruszwiwy. *Kras.* *Sat.* 5. - §. Chłop nieokresany, gruńal, ein grober, ungeschliffener Kerl. *Tr.* §. 2. Bartnik, bartniczek, rudy mały niedźwiedź, który na drzewo łazi do barci dla miodu. *Zool.* 327. *Kluk.* *Zw.* 1, 355. der Zeidelbär, Honizbär. §. 3. Motyl, zanocnica pszczółom bardzo szkodliwa. *Kluk.* *Zw.* 4, 368. ein Schmetterling, der Bienenfalter, ein Nachtvogel. *BARTNY*, a, e, od barci, Beuten-, Drzewo bartne, t. i. z wyciętą barcią. *Stat. Lit.* 309. §. 2. Subſtant. *Bartny* - dozorca barci, bartnik, der Beutenauffeher.

BARTOSZ, a, m. 1. Dem. *Subſt*. Bartlomiey, Bartek; Carn. et *Vind*. paternush, Nushei, Jernej, Jernejzhē; Barthel, Barthelchen, kleiner Bartholomäus. *Hrbsf.* Nauk. M. 5. b. *Prov.* Po staremu Bartosz, t. i. po ſtaremu łotr, nikczemnik, piianica. *Rys. Ad.* 59. *Cn. Ad.* 905. cr ist und bleibt der alte Taugenichts. BARTOSZEK, - szka, m. 1. dem. *Bartlomieia*, Barthelchen. 2. Osoba ze zgromadzenia kapłanów świeckich, założonego przvz Bartlomieia Holchausen; komunifta, społecznik, ein Barthlehemit, Communift. BARTOSZOWA, éy, f. 2. żona Bartosza, Bartka, Bartlomieia, die Frau des Barthels oder Bartholomäus. Kto go oczarował, czy Bartoszowa, czyli też Grzesiowa ſtara? *Teat.* 28, b. 151.

BARTSCH, *herb*, wiewiórka na nogach zadnich z ogonkiem zadartym wſpęta. *Kurop.* 3, 5. ein Wappen.

BARUCH, a, m. 1. imię proroka ſtarozakonnego. Chmiel. 1, 582. der Prophet *Baruch* (*difl.* Boruch),

BARWA, y, f. 2. Boh. et *Slovac*. barwa; Dal. farba; Sorab. *inf*. barwa; Sorab. *sup*. barba; *Vind*. barba, karbina; Carn. barba, boja; Germ. die Farbe; Lat. farba; vetus Germ. Barwe, Variwa; Dan. Farve; Suec. ſaerg (cf. Lat. varius). 1. Kolor, Croat. et Slavon. boja; Bosn. boja, kolur, maſt; Eccl. et *Roff*. šapb, șubțmb, краска, die Farbe, die Couleur. Jakie kwiatki, takie też są i barwy. Budn. 4. *Ezdr.* 9, 17. Radz. ib. Teraz odnawiają lasy swą barwę. Paſt. F. 8. Straconćy nigdy nie odzyſka spełna Barwy, gdy farby się napię wełna. *Zab.* 7, 303. Po śmierci Bolesława, wszyscy tak żalosni byli, że nikt w iasnøy barwie nie chodził. *Papr. Herb.* (wszyscy żalobę nosili). §. Barwa na twarzy,

BARWE. BARWI.

cera, die Gesichtsfarbe. Ona twarz i barwa zmieniona okazowała wnętrzną boleść serca iego. 1 *Leop.* 2 *Mach.* 22, 16. On współ z głosem i barwę źracił z téy przefrogi. *Otw.* 0w. 105. Barwa kościelna, *vid*. Cera kościelna. Fig. Znać było po ich twarzach barwę cnoty, gdy zapłonionych uważalem. *Mon.* 65, 63. (rumieniec, wſtyd). - §. Pod barwą - iednøy barwy, nie pſtry, einfärbig, ničt bunt. Szata pod barwą, t. i. iednego koloru, iednøy maſci. *Cn. Th.* 730. *Star.* *Dw.* 29. §. 2. Barwa, liberya, *Roff*. лаврёя; *Vind*. slushaunu oblazhilu, snamſki obliek, die Livrce, (obs. die Farbe cf. *Hoffarbe*, Staatsfarbe). Panicz nasz iedzie; i barwę i człeka rozecznałismy, choć ieszcze z daleka. *Niemc.* P. P. 35. Piechota w barwie rzędem sobie ſtoi. *Auszp.* 19. Rozdaią Janczarom barwę w miesiącu Ramazan. *Kloh. Turk.* 227. (mundury). Fig. *transl*. Moie obyczaje z waszemi się nie zgadziają; więc według swéy barwy przełożonego sobie szukaycie. *Sk. Zyw.* 1, 179. (podobnego do was, teyże faryny, na wasze kopyto, nach euerm Schläge). §. 5. *Meton*. pozór, płaſzczyk, powierzchowność; Farbe, Anſtrich, Vorwand, Bemántelung, Mantel. Wszyſtkoć to grzech, byście też temu nie wiem iaką barwę i ſtroie wynaydowali *Sekl.* 21. Zadnøy częſci króleftwa zapisać nie dozwołimy, pod którą kolwiek wymyſłoną przyczyną i barwą; wszyſtkie barwy, sztuki, chytriſći, nikomu służyć nie maią. *Herb*. *Stat.* 37 et 99. Częſto pod owczą barwą, tąia się wilcy drapiežni. *Ezop.* 121. §. 4. Barwa, kosmacizna na suknie etc. *Roff*. bórca, wełna, villositas, die Wolle auf dem Tuche 1c. der Strich. Na wytarty kapelusz lity guzik wsadza, Wraz ofrą szczotką barwę daie i wygładza. *Zab.* 12, 67.

*Deriv. sub Nom.* farba.

BARWENA, BARWANA, BARMA, BERZANA, BERSANA, y, f. 2. BARWENKA, i, f. 2. dem. *Roff*. барвена, парма, миро́нь, чеба́къ, поду́сть, Rusn. барбанка; Boh. *Pěrma*, plihawec; Slovac. *Parma*, belia, hrauž, mrena; Hung. márna; Croat. mrena, trilla; Carn. mrěna; Bosn. et Rag. barbun, trighglja; (Jtal. tregłja); Cyprinus barbus Linn. inaczey Brzanka, Blin; ryba z kształtu podobna do karpia. *Kluk.* *Zw.* 3, 172. toporek ryba. *Cn. Th.* 1146. die Barbe, (Oberdeutsch Barme, Lat. barbandus, Gall. barbeau; Jtal. barbo; Angl. barb, barbel; Dan. barbe).

BARWIANY, a, e, od barwy : 1. Kolorowy, farbowany, Eccl. šaroványj, gefärbt, bunt, farbig. Letnik barwiany. Boh. *Offol.* 1, 12. §. Barwiany, w barwę czylcy liberyą ubrany, mit Livrée bekleidet, Livrée-, Barwiana czeladź w przedpokoiu ſtoi: *Zab.* 7, 158. (lokaie). Szykuie się barwiana ciżba. *Zab.* 1, 133. adverb. barwiano - czeladno, w lokaie bogato, mit vielen Bedienten. Braną wieżdźańą barwiano. *Dwor.* A. 4. §. *Transl.* Barwiany, pozorny, scheinbar, zum Schein. Rozmyślał poseł, iak miał ſtanąć przed królem, żadnøy nie maiąc noty, ani nawet liftu barwaniego. *Boh. Oſs.* 1, 302. BARWIC Act. Nied. ubarwić, zbarwić *Dok*. Boh. et *Slovac*. barwiti, barwiwati, ličiti; Sorab. *inf*. barwiſch; Dal. farbati; Sorab. *sup*. barbu; Rag. farbati; *Vind*. farbati, pofarbati; Carn. barbam, lepuvati, lepotizhiti; Eccl. šaropomý, разувчаю, šaprjo; *Roff*. kрасить, выкрасить, выкрашивать, нарумянишь, нарумили-

BARWIERKA.

BARW. - BARYLA.

59

вамъ, усѣмьмьмь, - farbować, fārben. pr. et tr. Wiosna łąki ubarwła. Dudz. 65. Rzymianki łosy swoie popiołem iasno barwily. Warg. Wal. 56. Opona z karmazynu po dwa kroc barwionego. 1 Leop. Exod. 26, 66. (farbowanego, 3 Leop.). Znamy się na barwionę sierci. Zabl. Zbb. 35. (na farbowanych lisach) - transl. moral. piękryć, pśrzyć, krasić, zdobić, beschrónigen, beschónen. Swóy własny wyłęd ludzą krzywdą barwić chce me. J. Kchan. Dz. 72. Cóż ty to chcesz barwić rzecz prawie złą z swego przyrodzenia? Gorn. Wt. H. Zadna rzecz ubarwiona nie może bydź trwała. Baz. Modrz. 538. Nie wierz tym ubarwionym obietnicom. Jan. Pos. C. 2. 6. §. 2. W barwę czyli liberyą ubierać, in Livrée kleiden, mit Livrée besleiden, mondiren. Dworsey, których iego kolory barwily. Trěb. S. N. 32. §. 3. Barwić sukno, kutnérować, kosmacić, Łuch frisiren, aufskagen. Zbarwic, barwę podnieść, kutnerować, pectere vesles. Suknia dobrze zbarwiona, zkuťnerowana. Mącz.

BARWICA, y, f. 2. BARWICZKA, i, f. 2. dem. Boh. barwicza; 1. postrzyżyny z sukna, Scheerwolle. Potrzysay to postrzygacką barwicą. Sien. 600. Weźmiy barwicy szarfatny od postrzygacza. Slełk. Ped. 315 Haur. 567. §. W ogólności, to wszyłko czym wypychają krzesła, taborety, n. p. siano, sierść, wełna. Dudz. 55. alles, womit gepoſtert wird, Polſterhaare, Polſterwolle. §. Barwica ziele vid. Kocankī. §. 2. Barwica, rumienidło, czerwienidło, ruź, farba, którą kobiety lice piękrzą i rumieńca sobie przydaią; Boh. łicidło; Croat. ſayta; Vind. lepotina, bielilu, rumenilu, lizamas; Carn. lepotiza; Bosn. gersa, bilillo; Croat. lepoticza, rumenilo; Sorab. sup. herwěna schminka; Roff. zakładcza: Eccl. cimibie; rothe Schminke, Rouge. Barwiczkę robią z barwicy szarfatné, która rozmącona daic farbę rożyczkową ku malowaniu. Sleszk. Ped. 515. robią ią też z brezylii. ib. Omalowałas barwiczką oczy swe. IV. Ezech. 23, 40. (farbowałaś twarz twoję. Bibl. Gd.) Pociey. Hom. 279. BARIWICZKOWAC, ował, uie, Act. Nied. zbarwiczkować, ubarwiczkować, pobarwiczkować. Dok. - barwicą czyli rumienidlem czerwienić, rużować, roth schminken.

BARWIERKA, BALWIERKA, i, f. 2. Bosn. barberniča, berberniča; Croat. barbericza; Dalm. brialicza; sztrisnicza; Rag. brializa; Vind. briuka, briazhiza, bryv'ka; Boh. bradźicka; Sorab. sup. tżiharka; Roff. rудомěmpка; z kobieta barwierz, golarka, die Barbierinn. BARWIERNIA, i, f. 2. Slovac. barwirn'a; Croat. barbérnicza; Dalm. briaonica, brichionicza; Rag. briaoniza, bricoiniza; Sorab. sup. tżihancza, tżiharn'a; Vind. brialniza, britna jispa; Roff. bricallyn, posttrigálny, цирюльны: sfrzygalnia. Cn. Th. 15. izba barwierska, die Barbierſtube. Ern. 91. BARWIERSKI, a, ie, Boh. bradwirſn; Dalm. barberszki; Roff. bricallyni: golarſki, od barwiera, Barbier:; Nauka barwierska. Sien. 385. (cyrulicka). W takich przypadkach nieumiejętność barwierska ma bydź winiona, nie lekarstwo. Urzęd. 399. Barwierski pokrowiec, sztuciec, barwierska szkatula do brzytew. Cn. Th. 15. Roff. brimowник, ein Barbierbesteck. Włosy swoie barwierskiemi przyprawami na czele STOŁ i fryzowal. Sk. Z. w. 1, 71. (fryzerſkiemi). BARWIERSTWO, a, n. 3. Croat. barberia; Boh. bradyřstw; kunszt barwiera, die Barbierkunft. (cf. Cyrulictwo).

1. BARWIERZ, BARBIERZ, BALWIERZ, a, m. 1. Lat. med. barbarius, barberius; Jtal. barbiere; Gall. barbier; Suec. barberare; Pers. berber; Germ. der Barbier; Balbier; Dan. Balbeer; Slovac. Barwitr, bradár; Boh. bradht, bragit; Croat. barber, podbrijach, briacz; Hung. barbely; Rag. brialaz; Dal. brialacz, briac. berberin, sztrisalaz; Bosn. barbir, berberin; Carn. britbar, bryvz, bradobryvz; Vind. bryvz, bríez, bradobriuž, britvar, padar, polbirar; Sorab. sup. tżihar; Roff. brimowник, bricallyник, цыриольникъ, рудомьмь; co brodę goli, golibroda, golarz, der Barbier. Ja tobie na złość, dam się ogolić, i wnet barwiera zawolano, który mu plesz i brodę golił. Baz. Hſt. 272. - §. 2, U dawnych ogółkie cyrulik czyli chirurg, der Wundarzt, (der Bader). Gdy leżał który ranny abo chory, Slano barwierze i mądre doktory. P. K'chan. J. 299. Cyrulicy, barwierze przykładają płaſtr, iak doktor każe. Petr. Pol. 414.

2. *BARWIERZ, a, m. 1. od barwy, farbiarz lub też co sukno barwi, der Fārber; der Tuchfrisirer, Tuchſcheerer. Boh. barwje, barewnſk.

BARWIERZGWA, y, f. 2. żona barwiera, des Barbiers ſtau. BARWIERZOWY, a, e, od barwiera, Barbiers:; Cyrulikowa, barwierzowa ićł powinność, golić, sfrzydz, wrzody lęczyć. Petr. Pol. 414.

BARWINEK, nka, m. 1. Roff. ſarbenókb; Boh. barwinek, barwinſa, želenec, žymofraż; Bosn. vazdazelen, gljubejać; Croat. szlák; Carn. shingérz; Łat. vinca pervinca Linn. ziele. Kluk. Rosl. 2, 208. Oberdeutsch Barbierkel; Ho chd. Sinngrún. BARWINKOWY, a, e, od barwinka, Stingrún:; My tobie barwinkowy wieniec ukręcimy, J na wielkim iaworze w polu zawiesimy. Sim. Siel. 119.

BARWISTY, a, e, farbowany, zamalowany, kolorowy, farbig, gſcarbt; Boh. barewny; Roff. цвѣтный. Dwóybarwisty, trójbarwisty. Svr. 1452. 2. Barwiste sukno, weſnife, nicotarte, wolliges Tuch; Roff. вос蠶овий, BARWKA, i, f. 2. dem. Subſl. Barwa, Farbchen, das Verkleinerungswort von Farbe. Barwka, przyprawiona farba, pigmentum. Mącz. Kramarzyk łątki, obrazki, barwki, dziecinne a niewieść rzeczy przedaya. ib.

BARYCZ, y, f. 2. By miał z dżećmi pozdychać, tedy go wylupią, A iako na Baryczy nigdy nic nie kupią. Rey Wiz. 69. 6.

BARYCZKA, herb, dwa krzyże na śrózodku tarczy, ieden do góry, drugi na dół. Kurop. 5, 5. ein Wappen, z Węgier.

BARYŁA, BÁREŁA, y, f. 2. BARYŁKA, BAREŁKA, i, f. 2. dem. Bosn. baril, bario, burre, barilać; Croat. baril, barilicza, barilěcz, barilchecz; Rag. bario, in Genit. barjella; Slavon. burre, akóvcse; Vind. barigla; Carn. barigla, warigla, bariglěza; Jtal. barile, barella; -ein ſuß, eine Dritteltonne. Garnców w baryle dwadzieścia i cztery. Herb. Stat. 179. Oſlr. P. C. 2, 294. Barelki do spírytusów naylepsze z klepek morwowych. Kluk. Rosl. 2, 66. Baryłka oliwy. Birk. Sk. B. (cf. Beczka, beczulka). - Artyll. Baryły piorunujące, beczki napelnione prochem, które obłężeń spuszczają z włów na attakujących. Jak. Art. 3, 286. Pulvertonnen. §. Allud Jak z barelą z brzuchem chodzi. Brud. Oſlat. C. 2, ingenti

8.

60

BARZO. - BAS.

BASAŁ. - BASAR.

ventre. - inde transl. Baryła = człowiek opasły, okrą-
głopěkaty, brzuchacz, ein dicker Bammst, ein Dichtauch.
BARZO, BARDZO, adv. Barziey, Bardziey: compar. (we
wszyftkich innych dyalektach znaczy: prědko, skoro,
szybko; cf. naftěpuiące barzy. Rag. barzo; Slavon. běrzo;
Bulg. борзо; Vind. bersnu; Sorab. sup. bursy; Bosn.
barzo, brrizo; Boh. et Slovac. brzo, brzko, brzce, brzby;
Eccl. боръѣ; Roff. боръо) „ Polaków znaczy: arcy,
mocno, wielce, do wysokiego stopnia; ſehr. (Boh. welmi,
tuże, hrubě, přiſliſſ; Slovac. welmi, welice, přiſliſſne,
hhrube, bardzo, naramně; Sorab. inf. welgi; Sorab. sup.
wulcze, yate; Vind. slu, przesłu, samů, sýlnu, zhes vse,
zhes mero, mózhnu, pre -; Carn. zěl, verlu, prě; Croat.
jako, kruto, varlo; Slavon. věrlo; Roff. доозѣна, wěсь-
ma, гоіѣмо, благо -, краине; Eccl. зѣальнѣ, зѣально,
зѣло, доозѣла, wěсьма, очěнь, очень, вěльми). Barzo wykrętny i żwawy. Sk. Dz. 239. Warg. Cěz. 151.
Barzo doby człowiek. Gn. Th. 16. Barzo okrutnie biczmi
sieczeni, Paszk. Dz. 63. - Bardzięy, barzięy, więcej,
mocniey, mehŕ, stárker, heſtiger. Kazimierze W. wsła-
wiły bardzięy dzieła w pokoiu znakomite; niżeli wojenne
sprawy. Nar. Hſl. 6. 345. Jm częściey się z sobą widzą,
barzięy się miłuią Karnk. Katch. 380. (tym mocniły,
um so mehŕ, um so stárker, Carn. stěmběl).

*BARZY, a, v, (we wszyftkich dyalektach Słowiańskich: prědki, nagły, ſkory; Rag. barz, barzecchi; Dal. bárz; Coat. běrź; Carn. běrsh, bershězh; Slavon. běrzi; Vind. bersen, bershen, bersh, bersden; Bosn. brriz, brrisgi; Boh. brzko; Slovac. brzeŕ; Roff. борзы, борзостанный; Hung. barz. - Pol. Barzy, popědliwy, gwałtowny, vehemens. Mącz. heſtig, ſchneł. - Barzy, ellipt. - barzy koń, byſtry. Figur. na barzego kogo wsadzić. Rys. Ad. 73. (z na hardego, na hardą wsadzić; poduszecą go, poddymać, nadymać, einen stolz und aufgebäfenen machen. Nowina o śmierci królewſkiey, nieprzyaciela tak na barzego wsadziła, że na pierwsze kondycye pozwalać nie chciał. Biel. 718. Birk. Dom. 11. Cierpliwością swoją darmopycha na barzego wsadziły. Rozumiał, że z boiaźni nikt się z nim nie wadził. Pot. Pocz. 550. Nie chce, żeby mię żona miała pědszczuwać, wsadzać na barzego. Opal. Sat. 40. - Oppos. Złożył mocarzów z barzego, a podniósł pokornych. Birk. Kant. A. 2. (poniżył, upokorzył, et bat ſie erniedrigt, gedemutbiigt). Hardy i wyniosły baszo, z barzego zsdzony będziesz. Birk. Kont. B. 3, b. Przyydzieć tam z barzego zsiadać. Paszk. Dz. 115. NB. Prědkość, szybkość, Rag. barzos, barzenje, barzocchia; Cambr. brys. - Vind. bersnoſt; Croat. berzocha. - Kwapić się, śpieszyć, Rag. barzitti; Croat. berzěti.

BAS BAS, BASIU BASIU! wolanie wieśniaków i pafterżów na owce, Lockwort für die Schaaſe. Baſ baſ owieczek wolają Kchow. Fr. 28. Baſ baſ iagnieta. Pot. Jow. 225. (dift. basia).

BAS, BASS, u, m. 1. Boh. baſ; Carn. bàs; Vind. poſs;
Jtal. baſſo. 1. Naygrubszy z owych tonów, na które się
głosy dzielą; insze trzy są tenor, alt, dyszkant. Oſtor.
Mysl. 44. der Baſ, die Baſſtimme. Wožny grubym
bafsem krzyknął. Wad. Dan. 70. Dobywszy kędys
z koźlem od żołądka bafsu, mówi: Pot. Zac. 123. §. 2.
Baſ, basetla, narzędzie muzyczne, ſkrzypice baſſowe,
wiolon, na którym baſ graią; Boh. baſa; Vind. poſs,
poſs; die Baſſgeige, der Baſ. §. 3. Transl. zuchwała,

fukliwa, dumna, uporna mowa, ein grober, scheltender,
stolzer Ton. Kto rad basem gada, wiele u pana swego
wysłużyć nie myśli. Fred. Ad. 65. Na to, Piłat, iuž
syty owego hałasu, Gdy mu się žydzi przykręzą, odpo-
wiada z basu. . . Pot. Zac. 206. Swoie z wycieńczeniem,
z ogródką, a cudze z basem i szeroko roztrząsać. Fred.
Ad. 105. (-sobie pobałać, drugich. surowo sądzić cf.
żdzieblo i tram w oku). Spuści on znowu kwintą z basu.
Pot. Arg. 156. (stanieie, sfolguie, er wird gelindere Sait-
ten aufziehen). Spuściłem z basu na kwintę. Zab. 7, 203.
Zaczyna od basu, a kończy się może na kwincie. Teat.
29, b. 45. Trzebaby zsdadzić tego zucha z basu. Pot. Pocz.
550, (cf. z barzego zsdadzić). §. 4. Bas, plaga, cięga
tęga, cięga nie lada, gdyż naygrubsza z ſtrun muzycznych
baſſowa, ein derber Streich, derber Hieb. Za te huczki,
zdał mu wyliczyć dwiescie basow. Zabt. Amf. 84. Szuka
syna, żeby go sfukał, a czasem i ſkropił basem. Kniaz.
Poez. 2, 208. (cf. bat, batog).

BASAŁYK, a, m. 1. z Tureck. bicz na kształt maczugi z drzewa neoſtruganego. Czrtr. Mscr. bicz z uwiażanym na końcach ołowiem; kula nawiązana, plumbata. Gn. Th. 16. Wtod. Dudz. 33. eine an der Spise mit Bley oder Eisen versehene Peitsche, eine Geisel. Zołądziami ołówianemi wielkiemi, na rzemieniu długim uwiażanemi, iakoby basałykami, nieprzyaciół gromili. Warg. Cez 205. Kazano go nielutościwie ołowianemi basałykami bić. Sk. Zyw. 1, 374. okowanemi basałykami. ib. 408. Ociec mój chłołał was biczmi, a ia was będę chłołał basałykami. W. 1. Reg. 12, 11. et 2. Paralip. 10, 14. (not: „biczmi żełazem oſtrém na końcach oprawionemi“). korbaczami. Bibl. Gd. glogiem. Budn. mit Scorpionen. Luthert). Mołkale miewiają kieścień, który Polacy basałykiem nazywiają. Gwagn. 518. Herberſt. legat. §. 2. Transl. człek neoſtrugany, przerosły, długi, przytym nad pomiar do těy swoiey wysokości cieńki iak kiszka, do tego niezgrabny, rozkisły, rozlazły, leybowaty, bałwanowaty, próżniak, nieczynny, nie maiacy na zbycie ani dowcipu, ani rozumu; Vind. trepan, terban, bebez, tumpez, zmok, trelei, terei, tarotel, trantou; ein schwerfälliger mupper Menſch, ein Tölpel. BASAŁYKOWATOSC, ſći, f. 2, niezgrabność, Vind. trepanoſt, terbania, trantaria. Tölpeley, Plumpheit, Ungeschliffenheit. BASAŁYKOWATY, a, e, nieokrzesany, niezgrabny, Vind. trepaſt, torbaſt, bebaſt, oudałaſt, tumpaſt, tölpełhaſt, plump, ungeschliffen.

BASARUNEK, BASSARUNEK, BASSARYNEK, nku, m. 1. (może z Niem. Besserung). nagroda za bicie, nawiązka, das Schmerzengeld, Straſgeld für ausgetheilte Schläge. Gdyby chłop szlachcica w karczmie ubił, od basarunku ma bydź wolny. Lek. D. 2. b. Prawo, bankiety, fryze, leki z budyuki, Baſſarynki puſtoszą z gruntu nasze ſkrzynki. Kchow. Fr. 76. Kchow. 178. Gdy tego ſkrzywdzony żada, płaci mu przyzwoity basarunek. Gall. Cyw. 3, 205. Nocne huczki każ mu płacić baſſarunkiem. Mon. 76, 726. §. 2. ogólnie, nagroda za złe iakie poniesione, Entschädigung, Erſaß. Nic to, choć ran, choć kilka poſtrazałów odniesie, Bo godny baſſarunek bierze w intereſie. Pot. Pocz. 167. Onoż woboz macie baſſarunki, Gdzie pełno bogactw gwoli żołnierzowi. Chrośc. Luk. 235. Dzieie się to ſtarcowi w foldze, oraz w baſſarunku. Chrośc. Fars. 176. Zalowi serca mego w basarunku. Pot.

BASET. - BASS.

Syl. 55. Pot. Arg. 834. Przyidź sam żalowi memu w basfarunku, Chrośc. Ow. 102. (w uldze).

BASETLA, i, f. 2. Boh. basła; Vind. poſſ, poſſ; z bas, narzędzie mużyczne, na którym bas grają, der Bäßſetel, die Bäßgeige. Biegay po ſkrzypce, basetle, wiole, będiem zaraz rzněli tę aryikę. Boh. Kom. i, 296. Tobie ieszcze basetlę nosić. Teat. 20, b. 184. (rzěpola z ciebie, grać nie umiesz). BASETLINA, y, ž. mizerna basetla, eine elende Bäßgeige. BASETLISKO, a, n. niezgrabna basetla, eine unſoſtliche Bäßgeige. BASETLISTA, y, m. graići na basetli, der Bäßgeiger.

BASIA, i, f. 2. dem. Nom. Barbara; Boh. Batuſſa; Vind. barka; Bärchen; Desterr. Babelr. Jak się masz, moia Basiu? Teat. 22, c. 31. Basia siadłszy w cieniu, wrze- cionkiem włókno kręciła. Zab. 10, 200. Zabt.

BASISTA, y, m. 2. basem śpiewaćiwy, Vind. touſtipeuz, debelipeuz; der Bäßſt. Zamowiłem oprócz tego dwóch basiſtów. Teat. 7, b. 11.

*BASKAK, a, m. 1. słowo Tatarſkie, przefożony, ſtarszy, ſtaroſta, wielkorządźaca, der Aelſteſte, Vorgcſeßte, Sta- roſt, Gouverneur, bey den Tatarin. Podole opanowawszy Tatarzy, ſtawili tam swoie basſkaki czyli ſtaroſły. Nar. Hfl. 6, 91.

BASN, i, f. 2. BASNKA, i, f. 2. dem. Carn. basn, bajsn, qvanta; Vind. basem, smislik; Boh. et Slovac. basſen'; Sorab. basſna, basňicza, basňizka; Roff. bäsčn, bäsčna, скázka, bäsčnka; (Hung. beszed cf. biesiada). = bayka, die Fabel. Bašni dlatego są zmyślone, ižby proſtakom takim sposobem podawały się rzeczy potrzebne; iako owo dzieciom gorzki a zdrowy trunek miodem rodźice słodzą. Gorn. Wt. T. 4. b. §. Bašń, wieść, gadanie, pogłoſka, o czém gadaią, plotą, Fabel, Geručt, Gerede. Nie słyszysz, żeś szczęłowną bašnią w całym Rzymie, Ogłoszając bezwstydnie wszytkim twe niecnoty. Hul. Ow. 185. §. Ogólnie; fałsz, plotki, Luge, Fabel, Mähtchen. Precz bašni i owe nadludzkie chwały Achillowe. Tward. Wt. 1. Nie pilnuy žydowłkich basień i zapowiedzi od- wracaićych się od prawdy. Budn. Tit. 1, 14. W bašniach Owidyusza przechodzić. Sk. Dz. 82. (Igać na umor). BASLIWY, a, e, baieczny, bašni peſen, Boh. et Slovac. basniwý, fabułný; Roff. bäsčenны, скázочный, fabel- haſſt. Juž bašliwa niech więcej sławy nie nabywa Troja. Bard. Luk. 92. On coś miaſto prawdy baſliwego piecie. Bardz. Luk. 165. BASNIARZ, a, m. 1. baykarz, bairarz, ein Fabulist. Baaiarzem mię nawał, i do senników ode- slał. Mon. 72, 626. BASNIOPIS, a, m. 1. BASNIO- MOWCA, y, m. 2. Boh. basniſt; Roff. bасношвóрецb, баснословесb, баснословес, сказочникb, baykopis, der Fabeldichter. Który same bayki pisze, nazwać przyſtoi bašniosſowem, bašniomówcą, bašniopisem. Klecz. Zdan. 13. et 75. - Eccl. et Roff. bаснослób mytolog. баснословёb, баснословство mytologia; басно- словbный mytologiczny. Boh. basniſtswj poezya; basniſt poeta. *BASNIC Act. Nied. - Roff. et Eccl. басно- словицb, baiać, fabeln.

BASOWY, «, e, od basu, basetli, Baſſ-, Bäßgeigen =, Strona basowa. Comp. Med. 365.

BASSYN, u, m. 1. z franc. Kotlina, wanną, misą wielką kamienna, daß Baffin. Z ciosowego kamienia robią po ogrodach baffyny i sadzawki. Swirk. Bud. 362.

BASTA. - BASZTA.

62.

BASTA! Źtal. Gall. dosći euž tego! basſta! genug! Baſſaſt reszty ci nie powiem. Teat. 53, 46.

BASTARD, BASZTART, *BASTER, a, m, *BASZTRZE, cia, n. zdbr. z Franc. §. 5. Dziecię nieprawego toża, dziećię błędnę, bekart, przypłodek, pokrzywnik, ein unehelisches Kind, ein Bäßtard. (Dyalekta ob. pod Běkart). Bäßtard u słowa b assumptionizność, że on niższym od prawnie urodzonego. Czac. Pr. 1, 266. Juno się żali na metressy i basztardy Jowiszowe. Bardz. Tr. 2. Petr. Pol. 271. Xięża ze swemi baſſertami. Glicz. Wych. B. 5. Kazimierz wiele basztrzętom swoim odkazał. Krom. 366. Baſſrowie zazwyczay szczęśliwi. Klon. Wor. 61. Nie każdy bäßtard iednakie szczęście miewa. Rys. Ad. 46. §. 2. Rzecz iakakolwiek oddalaiąca się od swego rodzaju, wyrodek, alles was sich von seiner Art entfernt, aus der Art geschilderten ist, nicht ächt ist. n. p. Bäßtard wino, der Bäßtardwein. (ob. Běkart). Pigwy obwarzaią w ipsymie albo w bäßtardzie. Cresć. 413. Kufa malmazyi, muszka- teli, baſſertu. Vol. L. 3, 57. basztertu. t. 226. basztardu. t. 564. Baſſertowe wino, Syr. 1290. - Bäßtardy, armaty różniące się od ordynaryjnych gatunków. Archel. 13. BASTARDA, BASZTARDA, y, ž. BASTARDKA, i, ž. gatunek poiazdów, eine Art Wagen, eine Bäßtard- BASTARDZIEC ob. Běkarciec.

BASTOWAC, Jntrans. Niedok. zabaſſować Dok. basſta po- wiedzieć, przełać, kończyć, zwinąć chorągiewkę, złożyć szabłě pod ławę, basſta fagen, aufhören, seyn lassen, die Segel einziehen.

BASTRAM, u, m. 1. W niewoli Tatarſkiej tylko ziemię i ciorbę i baſtramy i suchary miał sobie pozwolone. Tward. W. D. 97.

BASY ob. Bas.

BASZA, PASZA, y, m. 2. Bosn. pascja; Hung. basſa, z Perſk., wielkorządźca, ein Paſcha. Basza dwutny, trzytulny qu. v. Klok. Turk. 61. Kapitan Pasza, sily morſkieły gieneralny komendant. Mik. Obs. 145. fig. Piekielny basza. Brud. Oſt. E. 7. (diaból, szatan). BASZOSTWO, PASZENSTWO, a, n. 3. Bosn. pascjalůk, = wielkorządźtwo, das Baſchat, Gebiet oder Würde eines Paſcha. Pasza, który otrzymuje wyższe paszeńtwo. Mik. Obs. 81. Kray na 4 baszoſtwa rozdzielony. Boter 207.

BASZKIER, BASKIER, a, m. 1. barbarzynſki lud Mołkwy Azyatyckiey; ein barbarisches Volk im Asiatischen Russlande. Kluk. Zw. 4, 284.

BASZTA, y, f. 2. Carn. boshtya; Źtal. et med. Lat. baſſia (cf. baſtire, Gall. batir); Hung. báſtya, baschya; Vind. poſtaina, osidni krai, branſki ograd, savetje, obsidje, sidna obranva; Sorab. sup. wotewënje pſitwark; Croat. branische; Roff. paſkamъ; eine Bastev, Bation, Boll- werk; wielka kupa ziemi obmurowana figury pięćgraniaſtey, złączona z wałem fortecy. Papr. W. 1, 467. Boszty opa- suiące miaſto lub fortecę. Jak. Art. 3, 93. Boter 157. §. 2. Wieża woienna ruchoma, machina do murow, szopa woienna, ein beweglicher hölzerner Thurm, bey Belage- rungen. Oto baszty stanęły przeciw miaſtu temu, ku wzięciu iego. Radz. Jer. 32, 24. (tarany. Budn. Strzelbę zatoczono. Bibl. Gd.) Baszta widokowa ruchoma, ein beweglicher Wachthurm. Cr. Th. 17. §. 3. Fig. przed- murze, Normauer. Polska dawniey basztą była chrze- ściaństwu wszytkiemu. Papr. W. 2, 6.

62

BAST. - **BAWA.

BASZTARDT ob.'Baftard. BASZTRZE, vide Bafter.

BASZTYON vide baszta.

*BASZTYK, a. m. 1. Jedni maią kosztury, a drudzy basztyki.
P. Kchan. Orl. 1, 160.

1. BAT, u, m. 1. *BATA, y, f. 2. BACIK, a, m. 1. dem. BATKA, i, f. 2. dem. Bosn. batio, sckif, brodaç; Jtal. batello; med. Lat. batellus, batus; Gall. bateau; Pers. betif; Angl. Boat; Suec. baot; Dan. baad; Holl. boot; Germ. daß Both; lódź, lódka; Vind. ladjiza; Roff. Bomb, пловб, щербом, верёкъ; (Eccl. namb kadź). Łodzi abo batów wielkich i małych dwa tysiące. Star. Dw. 22. Bata iedna utonęła. Biel. 688. Bata w których płynęła. Auszp. 87. Wsiadł w małą batkę. ib. 85.

2. *BAT, u, m. 1. z Hebrayšk. miara płynnych rzeczy, ein hebraisches Maas flügiger Dinge. Dwadzieścią tysięcy batów wina, a tyleż batów oliwy. Radz. z Chron. 2, 10. Effi i bath równey miary będą. 3 Leop. Ezech. 45. 11. (korzec i mos. 1 Leop. ib.)

3. BAT, u, m. 1. Bosn. bát, batich; Vind. bat; Croat. baticza; Hung. bot; kiy gruby, palica, batog, rzemień pleciony, ein Prügel, Knüttel. Za moie usługi, do-ftalem batem po plecach. Teat. 2i, c. 40. Udawanie opętanego dziś różgami lub batem nagradzane bywa. Perz. Lek. 206. §. 2. Plaga, bicie batem, cięga, ein Hieb, Schmiß, Streich, Stockstreich. Za takie figle, flo batów mało. Teat. 43, c. 62. Wybick. (Bosn. battonča, ja, clauarius paliconosz, maczugonosz).

BATALIA, ii, f. 2. bitwa, akcya, potyczka, die Bataille. Ja swą śmiercią niech skończą łtraszną *bataglią*. Bardz. Luk. 25.

BATALION, u, m. 1. Korpus piechoty od 600 ludzi. Papr. W. 1, 468. ein Bataillon. Batallion czworogra- niały, czworogran woienny, szyk wojska, w którym szeregi wszytkie wszerz i wzdłuż równe. Papr. W. 1, 468. Bataillon quarré.

BATALNIA vide patelnia.

BATERYA, yi, f. 2. z franc. - Vind. shtukouni nakop, shtukni nasip; Slavon. tabla; die Batterie; mieysce podwyższone, obwiedzione rowem, gdzie stawią armaty. Papr. W. 1, 468. Łęk. 2, 242. et 1, 95. działobitnia. Jak. Art. 3, 286. Baterye pływaiące, Pam. 85, 580. schwimmende Batterieen.

*BATKO, BAŻTKO, a, n. 3. Roff. башка, u pospółtwa pop, (ociec duchowny), Pop, Pfaffe. (cf. Bayda, Baydko). U Rusi co pop, to batko; dlategoż czasem i sanejo popa wukładlią chłopi. Sak. Persp. 7 et 8. Czytał pismosł ten baytko Ruski, który tam ieł we Lwowie, i zezwalał nam na wszytko. Hrbſt. Odp. Aaa b.

BATOG, u, m. 1. BATOZEK, żka, m. 1. dem. - Dal. báth: Fung. both, bototſka; Croat. baticza; Roff. баморб, боморб, баможке, bat, kiy, palica, patog, ein Prügel, ein Knüttel, ein Stock. Ekonom kazal przynieść batogi; alić on wnet się przynął. Teat 54, c. B. 2. §. Batogi, batożki, baty, basy, plagi, cięgi, Prügel, Schläge, Stockschläge; Eccl. палическво, бенёе пал- кани. BATOGOWAC, BATOZKOWAC, Act. Nied. batogami okładać, mit dem Stocke schlagen, Stockschläge geben; Hung. botozom; Carn. butam, wutam.

*BAWA, y, f. 2. bawicnie się, zabawa, zatrudnienie,

BAWAR. BAWEL.

die Befehättigung. 'Ta iego bawa była, by bogarodzicy chwałe wzniesł podwyż niehios: Chodk. Koſt. 12.

BAWARYA, yi, f. 2. Boh. Bawop; Slovac. Baworſtwo, -Laborſto; Slavon. Bavaria; Vind. parſka deshela; Roff. барабікъ; cyrkul rzeszy Niemieckiej, część dawnego No-ryku i Vindelicyi. Wyrw. G. 205. Bavern. II. Bawarye, turnieie, iunakierye, Raufhändel, Rauſereyen. Własney matki krew przelał, i do tych czasżyie, po świecie chodzi, dzikie ſtroi bawarye. Bardz. Tr. 545. (ob. Bre-werye). - BAWARCZYK, a, m. 1. Boh. Bawar, Baworan; Slavon. et Croat. Bavar; Vind. par, parez; Roff. барабеђb; z Bawaryi rodowity, ein Bayrer. Ba-vari,i.e. Bojari cet Vojari, duces belli. Bohoritz. BAWARKA, i, f. 2. z Bawaryi rodowita, die Bayerinn; Boh. Baworka. BAWARSKI, a, ie, od Bawaryi, Boh. Baworſch; Roff. баварскій; Vind. parſki; Bayerisch. Cyrkul Bawarski. Wyrw. G. 203.

BAWEŁNA, y, f. 2. Boh. et Slovac. bawlna; Sorab. sup. bawniana wovna; Vind. pavouna, pavóla, dreuna vouna; Carn. pavola, bombásha; (Lat. bombax; Croat; Rag. Bosn. bumbák, pamuk, mavez, gyopút; Jrat. bambace, bambagia; Hung. pamut, gyapolt; (Eccl. бумáра ххо-нуамаъ: 1. bawěna, 2. papier.), die Baumwollenpflanze, der Baumwollenbaum, die Baumwolle. Krzewinka, goſſypium herbaceum Linn., drzewo, goſſypium arbo-rum Linn. owoc nosi iak laſkowy orzech, który dozrąły owozrywszy się wydaie znaiomą bawěną. Kluk. Rosl. 3, 332. Prov. W kaftan bawěną, a w chomąto słomę. Rys. Ad. 70. Fredr. Ad. 21. Cr. Ad. 162. Petr. Ek. 107. Zegl. Ad. 60. (każda rzecz ma swoje mieysce; jedes Ding hat seine Befistung). §. Fig. obwiiać prawdy w ba-wełnę: nie mówić iey wzręcz, koło płotu chodzić (cf. iedwab, iedwabne słówka, cf. ogródka), die Wahrheit verhüllen, verschlevern. Rzetelny obwiiać prawdy w ba-wełnę nie lubi. Mon. 75, 671. Gorszy niżli padalec, wąż, iaszczur i źmiia, Człowiek, co ſkarge, chwały ba-wełną wiuaia. Pot. Arg. 74. Powiedz wszytko, a nie obwiiał swoich bawěną. ib. 401. Miaſto hańby grzechów, szukaniy bawělny, chcąc ie kształtnie uwinąć. ib. 401. Prawda często bardziej kole, ukryta w bawelnie. ib. 224. Odkryy mi zupełnie Tę tαιemnicę, prawdy nie kryiąć w bawery. Trgeb. S. M. 53. §. aliter: pieśćć co, järtlich behandeln, Jaki mi pieszczoszek, żeby go w bawelnę uwinąć! Cſs. Wyr. II. Bawełna poziemna, vide Ukwap. BAWEŁNIANY, a, c, *BAWEŁNY, BAWEŁNICZY; Boh. bawin'eny, bawinany; Carn. pa-volnaſt, pavolnat; Roff. бумáжныі; Croat. bumbachni, pamuchni, pamukni; Hung. pamutos, gyapoltas); od bawełny, z bawełny, Baumwollen-, baumwollen, von Baumwolle. Drzewko bawełne. Syr. 732. Bawełniany chróſt, krzak, Eccl. бумáжное дерево; Croat. gyoput) - Materya bawełniana. Creſć. 542. bawełnicza. Kłok. Tur. 181. - BAWEŁNICA, y, f. 2. BAWELNIK, à, m. 1. BAWELNIANKA, BAWELNICZKA, i, f. 2. dem. (Boh. bawlnka, barwa na suknie), tkanka z bawełny, ein Baumwollengewebe: Baumwollenzeug, Cattun, Baum-wołlentuch, Baumwollenkleid. Bawełniczek Niemieckich kopa iedna, 8 Zł. Goł. Gor. 111. Tam płotna, iedwabnice alboli też bawełnice przedaią. Star. Dw. 12. Trupy w bawełnianki obwinione. Boter 218. Towary Tureckie,

BAWET - BAWIC.

chułki, zawoie, bawełnice. Vol. Leg. 4, 82. Miękkiemi ocierają pot bawełnicami. Ban. F. 2. Bawełnica haftowana. Klok. Turk. 90. Część piersi ięy pokrywa subtelna bawełnica. Tward. Pas. 6. Bawełnicę łzami omoczyła. P. Kchan. J. 60. Bawełnicą rany oycu zawiązał. Tward. Wt. 99. Bawełnik żony iego. Chrośc. Luk. 1, 92.

BAWET, u, m. 1, w ftroiu kobiecy, zasłona przedpierśnia, dasß Brüftuch des Frauenjimmers. Umizgay bużia, gmerz koło bawetu, Lub zmarszczonego poprawiay mankietu. Zab. 10, 392. Zabl. Zaczęła hił historyą o bawetach, żuzmanktach, kabatach. Kras. Pod. 1, 148. Wkrótce tak bardzo spuchniesz panno, żeć się nie przyda ten bawet. Pot. Jow. 67.

BAWEY! Jnterj. Graec. βαβαγ, παπαγ, Lat. papae, (vide Ba!) Volck. 395. Sorab. sup. ém, βηγ φσατ! ήατ! = wey! patrz! patrzcie! day go Bogu; ey seht doch! ey! Hem! ey, bawey go, baweyże go! Mącz. - Brud. Ofl. F. 5. Cn. Syn. 319. Zydowie, widząc Pana płaczącego nad Łazarzem, Mówili: Bawey! iakć go milował! Odym. Sw. 2, J. 2. Niektóry biskup rzekł: bawey! a więc ty więcej chcesz rozumieć, niżeli wszyštek zbór! Baz. Hſt. 9.

BAWIC. §. 1. Neutr. Nied. bawić gdzie, zoftawać czas nieiaki na iedném mieyscu, Eccl. примипамися; sich wo aufhalten, verweilen, weilen. W Saksonii bawil kilka lat. - transit. bawić czas, przepędzać czas, Roff. Часовімь; die Zeit hinbringen, zubringen. Nie mam szczesliwżech wili nad tę, którą z nayukochańską sioſtrą bawie. Teat. 7, e. 16. §. 2. Activ. bawić kogo = a. zatrzymywać go, mieszać komu, einen aufhalten, ihm Aufenthalt machen. Tak długo mię bawisz, a wiesz, że czasu nie mam. b. Bawić przy sobie, zatrzymywać, trzymać przy sobie, bey sich unterhalten, bey sich halten. Uczonych się ucząć, niewiadomości swéy pomagal. Sk. Dz. 304. - similit. Siarka, kléy, i inne matterye, ogień sobą bawiące. Otw. Ow. 621. utrznymiące, karmiące, Feuer unterhaltend, während. Nie bawiąć, niebawiąc czasu adverb. niebawnie, niebawem, niezabawem, nieodwłócznie, ohne Verweilen, bald, gleich; Roff. немедаљьно, наскоро. Nie wiem, gdzie ieſt; ale przyidzie nie bawiąć. Teat. 22, b. 6. Niewielka rana nie bawiąc mu się zagoi. ib. Nie bawiąć, komedy za czniemy wyprawiać. Teat. 1, 45. Niebawem przyniesiono ieść dla mnie. N. Pam. 12, 268. Nie bawiąc czasu. Pimin. Kam. 406. - c.) Przeciwnie nudzeniu, bawić kogo, zabawiać mile, zaprzatać kogo mile, rozrywać, einen amusiren, unterhalten, angenehm verweilen. Nie dość nanczyć; trzeba żebyś bawil. Kras. Mysz. 102. Kędy płaczą, tam cieszyć; kędy smutno, tam bawić. Dzwonk. Stat. A. 4. (cf. Baiać, Croat. zabavlyam blatero). II. Recipr. bawić się, zatrzymywać się przydłużey, nie śpieszyć, mieszkać się, Roff. бавить, бавиться, zaudern, weilen, sich verweilen, sich lange aufhalten. Nie baw się, źle odwióczyć, zwłaszcza kto gotowy. Bardz. Luk. 8. Kto ma intereſſa, nie może się bawić. Teat. 9, 50. Boh. diſi, párat ſe; Sorab. sup. so diſieć. §. bawić się czym, zaprzatać się czym, chodzić koło czego, pilnować czego; Eccl. бавлюся в чёмъ, упраеждаяюся, пробавиться; sich womit beschäftigen, abgeken, etwas treiben. Kupiectwem się ociec iego bawil.

BAWI. - BAWOŁ.

63

Pieśn. Kat. 144. Rzemiosłem się bawi. Teat. 7, c. 46. Areopag miał prawo zapytania każdego obywatela, czém się bawi, iak czas swóy rozrządza. Oſlr. Pr. K. 1, 217. Ach iak bawi się pracą, ieſt to ſtan przyiemy! Zab. 15, 352. Nagł. Kto się rzeczą podleyszą albo fraszką bawi, Pod roboty pozorem czas daremnie trawi. Gaw. Siel. 364. Co kto umie, tém się rad bawi. Cn. Ad. 93. Nie bawią ia tém = dziecińſkie to, podſle rzeczy. Cn. Ad. 553. Półgodziny się bawi modlitwami swoimi. Star. Dw. 44. W powszechne dni niedługo się kościołem bawią. Paszk. Dz. 74. Bawić się płaczem i frasunkiem. Otw. Ow. 35. Coż ci potém bawić się témi łzami i takim kłopotem! Groch. W. 129. Plotkami się bawić. Sk. Dz. 811. Bawić się żartami. Węg. Marm. 1, 80. Graniem, piiańftwem. Boh. Kom. 1, 385. Wang. Cez. 140. Rozboiem i łotrottwem. Star. Ryc. 47. Bawić się błazenſowy. Sk. Dz. 812. (cf. czas trwonić, truć). - Aliae conſtruct: Zawsze około posług kościołnych się bawil, Sk. Zyw. 1, 211. Myśł iego uſtawicznie się na rozmyślaniu śmierci bawila. ib. My ieszcze w większey próżności bawimy się, niżeli młodzie. Kuczk. Katch. 5, 354. (*obieramy się). §. Bawić się z kim, sich mit jemanden unterhalten, mit ihm abgeben, umgeben. Stary ze ſtarym, młody rad się bawi z młodym. Pot. Jow. 95. Bawi się częſtokroć z ludźmi wyſtěpniemi; ale w rzeczy saméy gardzi się niemi. Zabl. Roz. 114. (man giebt sich mit ihnen ab). §. absolute bawić się, zabawiać, czas ſkracać, mile przepędzać, sich einen Zeitvertreib machen, sich unterhalten, amusiren. Bawmy się.

BAWIDŁO, a, n. 3. BAWIDEŁKO, a, n. 3. dem. Fraszka do zabawki, zabaweczka, eine Lindeley, ein Zeitvertreibchen. Z osobliwszą pieczolowitością karmią ptaki, piełki, i inne nikczemne bawidła. Oſſ. Sen. 57. Bawidła dziecinne Karp. 1, 174. Bawidelka. Zab. 15, 205. N. Pam. 24, 375.

BAWNY, a, e. BAWNIE adverb. 1. Active zabawny, bawiący, zabawiający, unterhaltend, amusiren. (oppos. Nudny). Nazo sztukę kochania tak bawną zoftawil. Dmoch. Szt. R. 27. Panna, nie tak ładna, ale żywa i bawna. Pam. 85, 135. Niechay się autor poci, nic nie zyſka przecię, Dobrze pisze, lecz nudzi; a ów bawnie pliccie. Dmoch. Szt. R. 21. §. Passive zabawiony, zatrudniony, beschäftigt. Będąc długo bawny wydał książkę o... Cho/ł. Koſł. ep. Bawny w krotofilach miłosnych. Zab. 15, 78. Niebawnie, nieodwłócznie, vid. nie bawiąc; sub verbo Bawić.

Contin. derivat. Nabawić, pobawić, przebawić, wybawić, wybawiciel, zabawić, zabawa, zabawny, zbawić, zbawienie, zbawiciel; pozbawić (cf. Croat. dobavitisze = przyiſdz do czego; Bosn. nebaviti, truditi = trudzić; Bosn. probaviti = ſtrawić, przetrawić).

BAWOŁ, BUYWOŁ, u, m. 1. Boh. bůwol, bauwol; Slovac. hiwol; Hung. biyal, bial; Croat. bivol; Dal. et Rag. bivoo, in Genit. bivola; Bosn. Bivol, bivo; Slavon. bivol; Carn. bivol, bis; Vind. bivol, pivol, piffi; Roff. et Eccl. бунвобъ, (cf. Buiać); Jtal. buffalo; Lat. bubalus; Graec. βυβαλος (cf. Gr. βῆς); Angl. buffle; Gall. buſſel; Dan. Byſſel; Hisp. bufano; Ger. der Bühſel; (Sorab. sup. diſiwi wohw, džiwowohłacze). bos bubalus Linn. większy od byka; ma rogi czarne, ſkóre czarną;

84

BAWOŁ. - BAYKA.

- bardzo ieſt porywczy. Zool. 359. Buywoł ogromny. Hor. 1, 210. (Carn. bivolina nieokrzesany, niezgrabny). BAWOLEC, lea, m. 1. antilope bubalis, wielkości łosia; z tołuba podobny do wołu i ielenia; znayduie się w Barbaryi. Zool. 367. der Büſſelhirſch. BAWOLI, a, e, BAWOŁOWY, a, e, od bawolu, Büſſel-; Croat et Bosn. bivolszki, bivolſki; Hung. biali; Boh. bůwołowy; Roff. буйволовий; Carn. bisov. - Artill. bawoli ożór, blacha żelazna, wyrobiona w poſłać ozora, osadzona na rękoieści; służy do wydobycia uwięźnioney kuli w kanale armatnym. Jak. Art. 3, 286. die Büſſelzunge, der Kanonenkräger. BAWOLICA, y, f. 2. Croat. bivolicza; z samica bawola, die Büſſelhuſ. Stryik. 149.

BAWOLET, u, m. 1. ubiór kobiecy na głowę, ein Kopſpuſt der Fraucnzimmer. Kweſy i bawoletami niewiaſty głowy zdobily. Comp. Med. 703.

*BAWORCZYK vide Bawarczyk. BAWOROWSKI, BA-WORSKI, herb, ſtrzała złota, od koſica rozdarta; przez ſrzkodek iéy krzyż; a w rozdarciu ſtrzały ośmka. Kurop. 3, 5. z Czech. ein Wappen.

1. BAY, Bay bardzo, Bay prawie vide Ba.

2. BAY vide Baia 2.

*BAYBORAK, a, m. 1. tkanka iedwabna, eine Art Seidenzeug. Woiewoda Wołoski Jagiełowi hold poſtanowił na każdy rok oddawać czteryſta sztuk bayboraku albo koſtyru. Gwagn. 79. et 642. (cf. Kamcha).

BAYBUZA, herb, ſtrzała przez ſrzkodek tarczy, o ziemię żeleczem, przeszyswszy wężowi głowę, oparta. Wąz okręcony o ſtrzałę, ogonem się aż piór tyka. Z Litwy albo Morawii. Kurop. 3, 5. ein Wappen.

BAYCZANY, a, e, pletliwy. Cn. Th. 18. baieczny, fabelhaſt. BAYDA, y, m. 2. BAYDKO, dka, m. 3. dem. baiarz, baia, klamca, ğarz, ein Fabelhauß, Lügner; (Vind. baidou - z próżniak, cf. Batko, Baytko). Ten ſtary bzydk, bayda, narobił nam tych kłótni. Teat. 43, c. 149. Wyb. Weyżrzyi na niewſtydliwych baydów. Smot. Lam. 25. O sprosny baydku! Twor. Wie. 28. O sprosni baydkowie, że wy się nie wſtydzicie kronik faſszować. Twor. Oh. E. 4. Maią go za naymizernieyszego baydę, że o wielu rzeczach faſzywe dał wiadomości. Pam. 85, 1, 124. Miły baydku, co się doktorem czynisz, a małych rzeczy poiąć nie możez. Twor. Wie. 11.

*BAYDAK, a, m. 1. (Kamtschad. баудáра, gatunek łodzi, bat, eine Art Böthe). Hetman, wsadziwszy w baydaki rejeſtrowe, wyprawił Dnieprem wpródz Kozaki. Tward. W. D. 7.

BAYDURZYC, ob. badurzyć.

BAYKA, i, f. 2. Boh. bągła, pobon'ek; Carn. bajsn, faběla, smishla; Slovac. basen, fabule; Sorab. sup. bacis, bayeno; Vind. marnji, spaka, fabula; Bosn. pricića, preciça, pripovjeſt, izmiscgljena; Rag. pripovjeſt смисgljena; Dal. prichicza, Jll. barb. scjurka; Roff. «кázka»; z myślona w celu moralnym powiaſtka (cf. baia, baieczka), die Fabel. (cf. Baśń.) W różnych rzeczy poſtaci i różnego zwierza, Bayka proſto do celu moralnego zmierza; Co zwierzęta gadaią, w czem się mylnie rządzą. Niech się stąd uczą ludzie, niech równie nie płażdą. Dmoch. Szt. R, 57. (Dodatek do bayki. Roff. прискázka). §. Baśń, plotka, brednia, faſz, klamstwo, ğarstwo, Fabel, Mährchen, Gedicht, Lüge. Plótki

BAYPR. - BAZANT.

to, i bayki kądzieli godne, Birk. Dom. 21. Bayki babie. Sk. Dz. 616. A coż babom po baykach, same baybayką, Próžno zmarszczki trefioną zasłaniać kitayką. Zegl. Ad. 241. Statek i wiara, bayki to zmyślone. Paſt. F. 35. Za bayki pismo, za fraszki kazanie Maią, a za śmiech bozie przykazanie. Wad. Dan. 129. Bayka, że głuche lasy, twarde ſkały, Za waszych miſtrzów sonetem ſkakały. Susz. Pieš. 2, C. 3. b. Bayką się poeta bawi. Dar. Lot. 18. Bayka życie nasze. Teat. 46, c. 65. Bayki siać, faſze roznosić, plotki pleść, Fabeln auſſtreuen. Oſſ. Wyr. Baykę baiać, z czynić co marnego a błyſkotnego, blauen Dunſt vormachen, Wird machen. Guſtaw przez dwie lecie baykę baiał, Potém go z botów rozzuto; A ziemią w grobie przysuto. Lib. Sen. 14. To nie bayka; nie do wzgardzenia rzecz, godna żeby się nad nią zaſtanowić! daß iſt keire Fabel! kein Scherz! Ale to nie bayka, co teraz powiem. Mon. 65, 239. II. *BAYKA, i, m. 2. baiarz, baia, bayda, baykarz, Fabelhauß, Fabuſt. Szukaią mądrości, która z ziemi ieſt, kupcy Thoman i baykowie. W. Bar. 3, 23. (wykładacze gadek. Bibl. Gd. Budn.) BAYKARZ, a, m. 1. baiek opowiadacz, baia, der Fabeler, Fabuſt. Jeden z naywiększych baykarzów powiadał nam o tém rzeczy cudowne. Bch. Diab. 3, 229. Teat. 31, c. 39. BAYKOPIS, a, m. 1. pisarz baiek, der Fabeldichter. Nikt ieszcze nie zrównał, i podobno nie zrówna, baykopisowi Francuzkiemu. N. Pam. 4, 77. Krasicki baykopis. N. Pam. 20, 216. et 13, 99.

BAYPRAWIE vide Ba.

BAYRAM, BAYRAN, u, m. 1. wielkie święto Tureckie, daß Bayramſeſt bey den Türken. Woyſka Tureckie po odprawionym bayramie, ruszyć się miały. Nar. Chodk. 2, 375. Byłyžby bale, uciechy, bayrany, Feſtyny; śmiechy, wesołe biesiady, Gdyby ą nie kurtyzany? Teat. 52, 22. BAYRAMOWAC, Act. Nied. święto bayramu obchodzić, świątkować, daß Bayramſeſt feyern. Cesarz Turecki bayramował nie daleko Cecory. Nar. Chod. 2, 375.

BAYTAŁASZKI, ów, plur. bzdury, fraszki, ni to ni owo, Landeleven, Kleinigkeiten, Geschwätz, weder gehauen, noch geſtochen. Pisał ody na-pochwałę moje; lecz ia nie znaiąc się na tych baytałaszkach zamknałem się przed nim. Teat. 11, 37.

BAYTKO vide Batko.

BAZA, y, f. 2. z Greckołac. Eccl. stавило, подстава подъ smoking, podława, podſlupie, noga n. p. u kolumny, zasada, die Grundlinie, Basis, Grundſeste, Callit. 6. Chmiel. 1, 77.

BAZALT, u, m 1. (Ethyop. basal = żelazo) kamień twardy szeſcioboczny. Kluk. Kop. 2, 85. der Basalt.

BAZANKA, ziele, vide Szczyr leśny. BAZANOWIEC, wca, m. 1. ziele, toieść wielka, Roff. połuyżechna, шрава, Lysimachia vulgaris Linn. gelber Weiderich. Syr. 1258.

BAZANT, a, m. 1. BAZANCIK, a, m. 1. dem. *FAZYAN
RADIC:
Cn. Syn. 678. Sorab. sup. baijan; Boh. et
Slovac. baiant; Carn. basant, fasant; Hung.
b - z - n fätzán; Vind. fasan, fason, devja kura;
f - s - n Croat. fasian, faczan, fazian, fazan, paczian,
f - cz - n bazian; Dal. et Rag. pazian, fasan; Slavon,
p - z - n pacian, pasvan; Bosn. bazian, fagjan; Roff.
ph - s - n бажаншь, фађань; Lat. phasianus, od

["BAZAR. - BAZYLI.", "BAZYL. BE.", "65", "żěki Kolchickiej Phasis. Otw. Ow. 267. der Phasan, Fasan; ptak wielkości koguta. Kluk. Zw. 2, 189. Bažant piał. Ban. J. 5, b. Bažańci smaczni. ib. J. 2, b. - fig. bažantami kogo karmić - przysmakami. Off. Wyr. einen mit delicaten Bissen füttern. BAZANCICA, y, f. 2. Croat. fazianka; samica bažanta, die Fasanhenne. BAZANTARNIA, ii, f. 2. Boh. bazantnice; mieysce chowania i hodowania bažantów, die Fasanerie. W bažantarniach potrzeba wielkiego starania, osobnych zgrod w mieyscach cieniftych etc. Zool. 254. Mamy bažantarnią; a ło-doly się walą. Kras. Pod. 2, 30. (cf. huczno buczno, a w pięty zimno). BAZANTOWY, a, e, Boh. bazantj; Croat. fazianzki; Hung. fätzánhozvaló; Roff. Fazanühn, od bažanta, Fasan-, Fasanen-, Bažautowy ogród. Kluk. Zw. 2, 191.", "BAZAR, u, m. 1. Jndic. Pers. Turc. targ, targowica, tar-gowisko, rynek, osobliwie obozowy. Cztr. Mscr. der Markt, Marktplag, besonders im Lager. (Miaſteczko Turc. Bazar, Paszk. Dz. 134). (Jll. barb. pazār, pazāriſcie, terge- 1. targ, rynek, 2. iarmark; inde pażariti, nundinari, negotiari); Slavon. pazar, vashar; Hung. vaasar; Roff. Gasápb); Pol. Bazar, Tureckie nazwisko mieysca, na którym się tągi odprawnią. Otw. Ow. 161. (cf. Maydan). W Turczech na bazarach, pospolitych rynkach, zacnych ludzi dzieie śpiewają. Stryk. praef. Chrość. Luk. 59. Na bazarze różnemi rzeczami przekupowała. Star. Ref. 101. Więźniów kiymi na tbazar, iak bydło pędzono. Stryk. Turk. D. 3. BAZARNIK, a, m. 1. markietan, przekupnik, der Marketender. Clód w obozie, chociaż na samych bazarnikach jakomych nie zbywa. Bardz. Luk. 55. (c. Obazarnik). BAZARNICA, y, f. 2. markietanka, die Marketenderinn. Ktoh. Turk. 210. BAZAROWY, a, e, od bazaru, Roff. Gasapрын, Markt-, zum Marktę gehörig.", "BAZENSKI, herb, murzyn trzymałyacy na ręku wiewiorkę szarą, orzech gryzącą. Kurop. 5. 5. ein Wappen.", "BAZGRAC Act. Nied. gryzmolić, źle. Iada iako pisać, pisać lada co, byle pisać, banaluki; albertusy pisać; Rag. barckati, Roff. mapaŕny, черкӑny. chtmieren, pinfeln, križeln, schlecht schreiben, kleckcu; dummes Zeug schmieren. Czyńcie iak ia, bazgraycie, drukuycie, co checcie, Ale wszytkich bez braku nie chwalcie tak przecię. Wég. lſt. 22. BAZCRACZ, a, m. 1. Roff. mapc. 7. 4, 4, 4, 4, 4, 4, 4,

["66", "BĚBEL BĚBEN.", "*BEBIS - BĚBLIC.", "BEAN, BEIAN, a, m. 1. nieuk, nieokrzesany, ein un-\nwiſſerbt, ungeschliſſener Mensch, ein Gimpel. Sprosnych\ni nieńdzieżnych beanów laſki wie proszę. *Stryik*. 782.\nLedź wyrwa, bean, przywłaſzca sobie szlachctwo.\n*Stryik*. *Gon*. D. 3. Beanowie co im rogi porosły. *Eraz.\nDwor*. B. Meż iakiego beiana, Wyciągnie na co chce hru-\nbego koiana. *Jeż*. *Ek*. F. 3.", "Deriv. beczv', beknąć, bekać, bekowiſko, bek, bekać\nsię; odbeczeć, pobeczeć, zabečzeć.", "BĚBEL vide BA'BEL.", "BĚBEN, - bna, m. 1. Boh. tuben; Sorab. sup. tubon;\nSorab. inf. tubon, fugon; Dalm. buban,\nRADIC: tamberlin; Croat. buběny, boběn; Rag. bů-\nb - bn bagn; Bosn. bubagn, tambrilin; Carn. bůbn;\nbn - bu Vind. boben, buban, drumla, bobenj, bobniza;\nbnm b. - b. - b. - b. - b. - b. - b. - b.

BĘBNIC BECZEC.

pleszczęć, Gr. παφάλασιν, Blasen auf dem Wasser machen, pantschen. Ryba beble, płuśka ogonem. Dúdz. 21. Toczyć co z běblaniem. Chodk. Kofłk. 34. §. Běblić iaki plyn, mieszańcίą kłóćić, umrúhren, aufrühren, mischen, so daß Blasen entstehen. Bialków kilka wley w doniczke, a mieszay i bebliy, aż pięknie biało będzie. Sien. 620. (vide Babel). §. 2. Trensl. niezrozumiale gadał, belkotać, unverständlich reden, in den Bart reden, stammeln. Tr. (Boh. bublati, bublawati, murmurare). BEBŁEK, - belka, m. 1. beblący w wodzie, ein Pantscher, Umruhver. §. 2. Botan. rodzay roślinny, peplis. Kluk Dyk. 2, 173. cine gewisse Pflanzengattung, Peplis. Deriv. sub nom. babel.

BĘBNIC Art. Niedok. *Běbnać, Contin. Boh. bubnowati, bubnowáwán; Vind. bobnati, paukati, drumlati; Carn. bónnam, bobnim; Croat. bobnati, bubnyati, (Croat. bubati: sztukać, kolatać); Dalm. bubati; Rag. bùbati; (Rag. bubnauti d tlè, allidere); Bosn. bubati, bubnuti; Sorab. sup. bubnuu; Roff. буньимь, забуньимь, барабанимь); z w běben bić, die Trommel fd.lagen, trommeln. Uflawische tam běbnanie i trąbienie. W. Pofl. W. 151. Dzień święty obchodzą běbnaniem a marnem prąžnowaniem. Key Apoc. 11. mit Trommeln, Getremmel. Całą noc skakać, běbnać, piškać. Key Zw. 111. (w kotły bić, pauden, die Pauken schlagen). - §. Brząkać, Getóse machen. Piszczekowie i gędzcowie zawsze im běbnali. Key Wiz. 162. b. (Rag. bubgnál: zrząkanie, baluch, Getóse. §. Transl. gółb běbni. Dudz. 21. die Trommeltaube trommelt. Szezury běbnią, biegają. Mon. 70, 175. (piszązą, die Raßen pfeiffen). BĘBNIASTY, a, e, na ksztalt běbna odęty, nadęty, baniasty, tronmelaŕtig, wie eine Trommel, aufgeblassen, aufgeschwollen. Puchlina wietrzna i běbniasta. Syr. 465.

* BECHEREK, - rka, m. 1 Niem. maly kubek, das Becherchen. Pocillum kubeczek, krużyczek, becherek. Mqcz.

* BECHTAC, *BEKTAC, bekece, Act. Nied. (vide nabechtać) draźnić, iątrzyć, poduszczac, zergen, necken, reißen, aufschen. Serceć iakie zwaśnienie przeciwko mnie bekece. Morszt. 525.

BECHTER, BECHTYR, a, m. 1. kiryś, der Kúraś. Piers bechterem aegide, szyszakiem głowę opatruie. Zebr. Cw. 159. Bechter nieprzywykły przybierze miękkim piersiom. Tward. Wt. 48. Stroi się ku bitwie, iuž na sobie ma łuški miedzianemi spięty bechter, rhorax. A. Kch. Wirg. 320. Ku onemu dawnemu bechtyrowi przyobliczesz na się tę neomylną zbroję Pańka. Rey Zw. 268, b. Odzobny bechter. A. Kchan. Wirg. 505. Rycerz wszysk w bechter potężny do nóg obleczony. Kmit. Spit. B. 4. Zdobycz panceŕzów i bechterów. Stryk. 760. et 714.

BECOWAC ob. Besować.

BECZEC, - ał, y, Act. Nied. Beknąć iedntl. Bekać Contin. Boh. bećeti, bečim, bečiwam, mečeti, mečim; Sorab. sup. bečiju, mečiju; Sorab. inf. bąjash; Vind. bekat, vekat, bleketam, bellim, reshim; Carn. blekétám, měkétám; Graec. βληχάσμα; Hung. bégrék, boegoek; Slovac. blečím; Croat. beketati, bekechem, bekecktati, bechati, bechim, bleszti, buchim; Bosn. blejati, blešti, blekati; Dclm. blejati, blekati; Rag. blejati, blekati, bùejati; Roff. блаемь, заблаемь; Jtal. belare; Lat. balare; Germ. blöken. Glos owczy be, bee, bek wydawać.

BĘCZ. - BECZKA.

67.

Balo bekam, iako owa wrzeszcę. Mqcz. Owca, koziel, ciłę beka, leczy. Dudz. 21. (das Sław und das Kalb Hlott; der Siegenbock meert). Bekaiące kożłatko. Hrblst. Nauh. M. 2, b. Bezzenie, bek, Croat. bechanye, bekanye, beketánye; Hung. bégetes; Slovac. běčenj; Vind. bekanje; Dalm. blek, das Blöken, Geblöfe. Beczenie kozie, das Meckern, Gemeckere, kozłográcovańc. Zubr beczal. Ban. J. z. (ryczek, er brüllte, blöfte; ryceźnie wolowe, Eccl. воловый рык, мичене, ренене). Jeleń beczy. ib. der Hirsch schreyet. (cf. Bekń się, bekwisko). Wrzeszczą, i miało śpiewania, bekaią. Sekl. 109. §. 2. Beczeć, płakać z rykiem, rycząć płacezą; Corn. věkam clamo: Syr. كده pheka, clamando fleuit). Vind. dreti se, derem; plärren, schreven und weinen. Jak wszyscy beczeli, i ia musiałem płakać. Przjb. Ab. 108. Ledwie przygoda zakołace młotem W serce, aż zaraz upada, aż beczy. Pot. Syl. 2. *§. Beczenie w głowie, szum w głowie, w uszach, das Sausen im Kopfe. Gorczyca piszeżenie i beczenie głowne, uśmierza. Cresc. 245. §. Beczeć, narzekał łobelsnie, ubolewać, schmerzlich klagen, klagend leiden, bußen. Kto za kogo ręczy, ten i beczy. Off. Str. 7. (zapłaci z żalem, er wird bleden müssen). §. Beczeć na co, wrzeszcząć, narzekać, über etwas schreven, klangen. Nie dosyć ci bylo na ceremonie święte całą gębą beczec? Pimin. Kam. 225.

BĘCZEC, ał, y, Act. Niedok. beknąć Infiant. (cf. Bąkać) Boh. bęzęci, bęczim, bętti, bęzim, wucěti, wucim; Slovac. zwučim; Vind. buzhati, buzhim; Eccl. бунчамь; Roff. бучамь, бурчамь, жужжапань; Rag. bucciti, bučjati; Sorab. inf. barjasch (cf. Hung. bongás, Lat. bombus, Gr. βορύβειν; Boshn. guditi). wydawać głos bąka owadu, pszczoly, osy, komara, i t. d. summen, sumsen. Mucha i pszczola bęczy. Spicz. 155. Bąk bęczy. Tol. Saut. 89. Gdy iuž roie maią z ulów wylatać, tedy bęczą bardzo, iako gdy się woyfko rusza, trąbienie i szmer bywa. Cresc. 602. Osy bęczą mięszcy, niżli pszczoly. Sien. 302. Muszka po powietrzu bęczy. Tol. Saut. 110. Chrapliwe bęczenie. ib. 109. (běk, Summen, Sumsen, Gesumse). §. Jmpropr. Piszczalka różno bęczy. Key Zw. 16. Fletniczki piszązą, a puzany bęczą. Key Wiz. 25, b. Różno bęczą organy. ib. 119, b Siedzi rumiany Bachus, i co słowo běknie, Ledwo mu skoczny kładun od śmiechu nie pęknie, Nar. Dz. 5, 32. Deriv. sub Nom. Běk.

BECZKA, i, f. 2. Boh. bečka, prostice; Croat. bazhva, bazva, bachva, preszěka, túnk, ardva; RADIC: Bosn. bačva, ardov, hardov; Dalm. bacsva; Roff. et Eccl. бочка, дěва; (cf. Gr. βιώσκω, πισθοσ; Jtal. botle; Germ. Bottich, Bakt, Bake); Vind. kad, shirok shkaf, sod; Sorab. sup. tuna; Sorab. inf. tunwej; Germ. die Tonne. Beczka trzyma w sobie garcy Warszawskich 72. Jaf. Mat. 1, 5. Łęk. 2, 26. Beczka piwa, garney 72. Herb. Stat. 179. Vol. Leg. 7, 531. Beczka zboża, 4 korce Krakowskie w strych. Czack. Pr. 289. Beczka Wileńka do wymierzania zboża strychowana, 72 garncow. Vol. Leg. 5, 552. Pólbeczek, 36 garców. Lefk. 2, 26. Cwierćbeczek, antał, garców 18. ib. Beczka złota Hollenderskiego, 100,000 talarów. Wyrw. G. 542. eine Tonne Goldes, Pam. 85, 37. §. Phras. Proverb.

9..

BĘK BĘKARCI.

szezy, płacze. Jabł. Ez. 17. Oy tych to beków, skwir-
ków i wzdychań w żałobie. A wszyltko na mnie, przenieś
nie mogę na sobie. Przyb. Ab. 132.

BĘK, u, m. 1. głos bąka, ptaka i owadu, toż iemu po-
dobnych przewięzów, bęczenie; das Summen, Sumsen,
Gefümfe.

BEKAC vide Beczeć. BEKAC się, Recipr. o ieleniach, po-
biegać się, parzyć się, in der Brunstf. seyn (von den Hir-
schen). Boh. rjgi; Vind. turjati se, puljati se; Carn.
büsgetati, līſtiti.

BĘKARCI, ia, ie. do běkarta należący, den Boſtard be-
treffend. Běkarcie dobra, běkartom należące. Ch. Th. 19.
BĘKARCIĘ, cia, n. 5. *BĘS, ia, m. zdrobn. z pogardą:
běkart, syn lub córka nieprawego łóża, urwachlił: ein
unehełiches Kind. (ob. Běkart). Domy Kapłańskie tě-
karciajt pełne. Sh. Dz. 325. Urodzila mu běkarcięta,
Klon. Wor 59. Zygr. Pap. 352. Tu się każdy dowie,
kto iako urodzony, Trzęście się bęsiowie. Pot. Pocz. 79.
- Przen. Chociaż i cudzýy pracy na pomoc zasiągnie, Przecież
nic, krom podmiotnych bęsiów nie wylągnie. Zimor. Siel.
212. (plody niedorzeczne, podrzutki). BĘKARCIEC, -
ciał, - cicie, nūk. niedhn. zběkarcieć dohn. BASTAR-
DZIEC, zbaſtardzieć, od rodu swego odſtepować, wy-
rodzić się, odmienić się, auſarten, von der Art abwei-
chea, aus der Art schlagen. Owee Hiszpańskie u nas zba-
sztardzonemi i przekształconemi weale zoſtaią. Wolszt.
102. Zhěkarciale dyalekta zarazily źróۀlowy ięzyk.
Czac. Pr. 51. BĘKARCTWO, BĘKARSTWO, a, n.
ſlan běkarta, dziecka nieprawego łóża, die Bастardſchafft.
Cztery gatunki běkarctwa. Czre. Pr. 1, 266. Zadał mu
běkarſtwo. Hor. Sat. 110. BĘKART, a, m. 1.
BĘKARCIK, a, m. 1. zdrb. dziecię nieprawego łóża,
dziecho milości, pokrzywnik, ein unehełiches Kind, ein
Bastard. Zrzódłoſłów tego wyrazu trudno iest z pewno-
ścią náznaczyć. cf. Adelung pod wyrazem, Bauſtart.
Sorab. bauſtart; Stow. i Cz. pankbart, pankart; Vind.
pankart: Croat. pankěrt, fachuk, fotiv; Bosn. kopile,
spurian, mazga; Rag. kopile, kopilni sin; Roff. ußлю-
дóйк, імамичицьв. Eccl. выбадо́йк, блюдо́родный,
любодѣчицьв. Starodawna przypowieść, zwłaszcza
graiąc w karty, Ze szczęść pospolicie chodzi za běkarty.
Pot. Pocze. 568. Běkarcie maią więcej szcześćce. Mon.
70, 290. - Przen. J dziś oycyzna ma więcej synów niż
běkartów. Pot. Arg. 279. (wicewy gorliwych niż obo-
jętnych obywateli). ob. Běkarcie. y. 2. Zwierzeta bě-
karty, t. i. z rodziców różnego gatunku, Bastard- Thiere.
Kuśnierze nazywaią powien gatunek futra sobolego podley-
szego běkartami, běkarcikami, t. i. z soboliw mięszańców,
der Zobelpelz von Bastardzobeln. § 3. Rzecz oddalaiąca
się od swego rodzaju, odrodek, wyrodek, alles was aus
der Art schlägt, auskarkt. Běkart u drzewa, wilk, nie-
potrzebny wyroſtek, ein Naußer an den Bäumen, ein un-
nüher Zweig, Cresc. 577. - Běkart iedwab, Floretſeide,
Flöſſeide. Pierwszy iedwab', który robaczki około dom-
ków swoich wiały, zowie się běkart, drugi przedni czerwiec.
Urzęd. 385. Běkart w iedwabnych materyach, półiedwa-
bie. Ch. Th. 19. Halſbeidcnzeug. BĘKARTKA, i, ž.
córka nieprawego łóża, córka naturalna, eine natürliche,
uneheliche Tochter, eine Bastardinn. Glicz. Wych.
B. 5, c.

BEKAS BELCIC.

69

BEKAS, a, m. 1. BEKASIK, a, m. 1. dem. z Franc.
Sorab. inf. bakut; Slovac. šnep, šluka, gittice, čwrcala;
Vind. podlieſka, podliſk, podliſſk, kornbrat, dougoklu-
nazh, podliſkezh, podliſkiza; Carn. klunazh; Croa'.
kosiza, szluka; Slavon. shluka; Rag. volich, garmuscja;
Ger. die Schnepfe, scolopax gallinago Klein. ptak;
większe nazywaią ſomkta, funtowemi; mnieysze krzykami.
Zoof. 248. Tu należą ſlomka, baranek, albo koziſlekh, łyzyk).
Bekas Kamczadalski Roff. kuhra. Bekas morſki, cire
Seeschnepfe, Roff. mypyxmanb, §. 2. Bekas, miano
psów legawych, wyżłów, ein Name der Hühnerhunde.
§. 3. O człowieku, tłušioch, pulchny, ein dices, settes
Mannchen. BEKASIE, ięcia, n. 3. piſkle bekasowe,
das Junge der Schnepfen. BEKASIA TKO, a, n. 5. dem. -
BEKASOWY, a, e, od bekasów, Schnepſen; Rodzay
bekasowy należy do rzędu bocianego. Zoof. 248.

BEKAWISKO, a, n. 5. Bosn. tige; Vind. tunjanje,
pojanje, jelenſki serbesh, jelenova poja; Carn. besgětanje,
liſenje; Roff. méya, méuka; z Pol. bekanie się ielenie,
rykowisko, die Hirſchbrunſt.

BEKIESZ, u, m. 1. herb, orle udo do kolana czarne; od kolana do pazurów złote. Z iedney ſtrony księżyc, na dele gwiazda, Z Węgier. Kurop. 3, 5. ein Wappen. BEKIESZA, DEKIESA, y, f. 2. BEKIESZKA, i, f. 2. dem. Futro diugie Węgierſkim kroiem, tak nazwane od półkownika Bekieszy, służącego w woyſkach Stefana Bato- rego. A. Cztr. Mscr. Czack. Pr. 218. ein Ungarischer Pelzeberroch. Siedzi on tam w bardzo przetartøy niegdyb karmazynowy bekieszce. Zab. 15, 198. ib. 14, 252. § Bekiesz przyiaciel króla Stefana Bato- rego. R. 1580, na görze, nazwanę źładą gorą Bekieszową. Boh. J. Zam. 122. Der Berg des Bekiesch.

BEKNAČ vide Beczeć. BEKNAČ vide Bęчеć. BEKSZA,
y, m. 2. płaciuch, co często beczy i płacze, ein Weiner,
Plarrer, der oft schreyt und weint. Off. Wyr.

BEKWAREK, - rka, m. 1. przezwilko sławnego muzyka-
Polijego, der Name eines berühmten Polnischen Tonkünſ-
ters. Prov. Nie każdy weźmie po Bekwarku lutnią Rys.
Ad. 43. (cf. Balcerek).

BELA, i, f. 2. *BELICA, y, f. 2. BELKA, i, f. 2. dem. - Boh. balſt, palſt; Carn. bála, balla; Jſtal. et Lat. med. bala; Angl. bale, bail; Dan. Ball; Germ. der Ballen, paka kupiecka towarów. Dudz. 35, bal, ein Ballen, ein Pack Waaren. Roff. kипа, кипка, мюкб, вююк (cf. Juki). Bela nankinu 10 sztuk zawieraiąca, Roff. мюнб. Bela sukna, ma w sobie poſtawę 20. Chmiel. 1, 161. ein Ballen Tuch. Balica płotna Kolińskiego ma w sobie sztuk 60. Gaſt. Gor. 111. Bela papieru, ma w sobie dziesięć ryz. Solſk. G. 3, 135. ryza liber 20. Chmiel. 1, 161. ein Ballen Papier. - §. Altud. (cf. balwan), Na łóżko wwałał się iak bela. Mon. 70, 177. (iak kloc, pięń). Szewe piany iak bela. Teat. 22, c. 54. et 29, 4. Jak bela umoczony, wad. Dan. 116, Pokazał się belą we dnie śpіcym, który dwa słońca w iedno oko zwie, Wad. Dan. 14.

BŁECHLIWY vide Belkotliwy.

BŁECIK, a, m. 1. dem. Nom. Belt, ein kleiner Bolzen
zur Armbruft. Kupid wiey serce belcik zażgniony kładąc,
rozniecił słodkie plomienie. Zab. 10, 202. Zabl.

BELGICKIE prowincye, Belgium, vide Niderlandy.

70

BELG. - 1. BELT.

BELGOTAC vide Belkotać. BELGRAD vide Bialogrod.

BELICA vide Bela.

BELINA, y, f. 2. herb, trzy podkowy w trójkat ułożone;
we śródku ich szpada rękoiczą do góry. Z Czech.
Kurop. 5, 5. ein Wappen. Zowie się Belina, iż przy
wielkim belu (?), po którym się Ruś kryła, zbito ich.
Papr. Gn. 604.

BELKA vide Bela et Balka.

BELKAC, al, łcze, Act. Nied. Roff. болтамъ,
nagłem ruszeniem plyn iaki mącić, auſprühen, umruhren.
Wiatry bełczące morze. Hul. Ow. 65.

*BELKOCYON, a, m. 1. žaba πολυφωνος. Batrachom. Przvb. Bullerſch.

BELKOTAC, BELGOTAC, BULKOTAC, al, - oce,
intransit. Niedok. blekotać, gluкаć, Boh. bl. ketati, kieſćen;
Vind. bleketati (cf. Gr. βληκζομαι Germ. blöſen), föſlut-
tern, ſchlickern, butten, bullern, boſtern, kollern. Flaszka
niedolana belgoce, belkoce, gluка. Dudz. 20. Dąpce
zbroczoną ziemię, gdzie pod nogami krew udzka belkoce.
Stas. Num. 1, 210. Gdy iuž wrzód zebrał, i žo doty-
kać się go, bulkoce, tedy go przeciń. Perz. Lek. 279.
Plomień w piecu palaiacy belkoce. Cresc. 599. §. 2.
Jąkać, momotać, glegotać, klekotać, stammeln, stotern,
ſallen; Boh. breptati; Croat. bekati, berbotati; Dal.
barboteti; Roff. алакакамъ, лепешамъ; Bosn. blabositi;
Vind. keklati, jezati; Eccl. бекопашъ; Carn. bavkati).
Zaiąkliwy momoce, belkoce. Dudz. 21. Zdrętwialy ięcy
język belkoce, nie wymówić nie mogąć. Stas. Num. 2, 27.
Dziady po bezzębnych dziąslach ięzykiem belkocą. Hor.
Sat. 206. Co mu kolwiek fala uſolguie, Halcyonę
i w wodzie belkocą mianuie, ipsis immurmurat undis.
Zebr. Ow. 285. - §. Transit. belkotać co, eſtaŭ hervor-
stammeln. Zarzuca swóy oycyſty ięzyk, a belkoce coś
językiem obcym. Mon. 65, 454. Bez przestanku iedno
belkoce. Gil. Poſt. 99, b. §. 3. Zrzuździć z gniewem, nie
wymawiać dobrze od gniewu. Off. Wyr. keſen, beſtern,
ſchelten. BELKOTANIE, ia, n. 5. 1. BELKOT, u,
m. 1. das Boſtern, Boſtern. Z Etny słyszeć wrzące bel-
koty i ſtraszliwe gromy po oblokach. Tward. IV. 126.
2. BELKOT, BELKOTACZ, a, m. 1. czlowick bel-
kocący, blekot, Roff. болтунъ, лепемунъ; Vind.
keklazh, keklauz; Croat. tlápa, klasfúra, bekavecz; Dal.
szpěrdalo, govorko; Boen. tipanaą, tepallo, ein Buſſe-
ter, Stettver, Belfer (cf. klot) fem. BELKOTKA,
i, 2. Roff. лепенунът. Ogar beikot knieć napelnia
łoskotem. Pot. Fow. 105. BELKOTLIWY, a, v,
BELCHLIWY Roff. болтунъви, Boh. et Slov.
breptawó, belkocący, glukący, boſternd, bullernd, kol-
ernd. Bnie prz z Flegeton warem belkotliwy. Mon. 71,
228. - Fig. Dzieidę, iż młode iest i bełchliwe, porzadaie
a statecznie się ućzyć nie może. Gli. z. Wych. 7. 6.
(zsumne, ſi hio w głowie). BELKOTLIWOSC, ści, ž.
Roff. болтуньосъ, bullerndes Wſen.

BELKOWANIE vide Balkowanie.

BELLONA, y, ž. begini woyny; Carn. Tóka (cf. Mars
Carn. Tor, cf. Wtorek). BELLOWARDA vide
Beluwarda.

1. BELT, u, m. 1. Belčik dem. qu. v. Sax. Jnſ. Bolte,
Holl, bout, (Carn. bavta, wavta = pałica) Vind, polzhez,
ſtreliza, shpizoftrela; Lat. med. bella, bolta: Gr. βελος;

2. BELT - BENGIEL.

Angl. Bolt; Jtal. bolzone; Ger. der Bolzen, der Pfeil.
Belt abo ſtrzała. Biel. Kr. 187. ſtrzała, trzy łokcie długa.
Dudz. 35. (cf. Włocznia) Mars ciska belt śmiercionosny.
Zab. 15, 165. Pias. Belt leri prědko, z cienkimi
wychniony cięciwy. P. Kch. Orl. 1, 252. Herod.
Bury, herb, ſtrzały trzy z piórami bez żelezców,
w gwiazdę ułożone. Kurop. 111, 6. ein Wappen.

2. BELT, u, m. 1. przesmyk morſki, ciesńnina morſka, der
Balt, die Meerenge. Mały belt między Fionią i Jutlan-
dyą; wielki między Fionią i Zelandyą. Wysw. 544.

BELTA vide Bałta.

BELUWARDA, *BELLUWARDA, *BELLOWARDA,
y, ž. narožnik obronny, baszta, eine Bastey. Juž byi
iedrý doſtal belluárdy, Juž z wielkého česći waly wy-
parowal Sardy. Pot. Arg. 294. Murów tych belluárdy
eztery pilnuią. Tward. IV. D. 52. Na dźwięk trąby,
pysznego Jerycha bellowardy upadły. Psalmod. 105.

BELWEDEP, u, m. 1. z Włosk. piękny widok; t. i.
mieſsee, skąd piękny widok. Wiele micyse szczegełnie
z takiego powodu nosi nazwisko Belwederu; ein Belwe-
dere, Ort mit einer schonen Außicht. Belweder, wzięczne
piękne spozyrzenie znaczy. Pot. Fow. 28. Botan. Belwe-
der ziele, v. Len matki bożej, Unſrer Frauen Glads.
Syr. 595. Belweder, ziele drugie, Petilium Plin. H. N.
21, 8. eine Art wilder Nofen.

BELZEBUB, BEELZEBUB vide Bies, Czart, Diaból,
Wróg, Szatan.

BEN, u, m. 1. ziele, Lat. been rubrum, Valeriana rubra,
p. baldryan czerwony, kozłek czerwony, rother Baldrian.
Urzęd. 50.

BENEDYKCYA, yi, ž. z łac. uroczyste blogosławianie komu,
poświęrenie, die Egnung, Einfegnung. Benedykcyja
nayświetszego sakramentu, konsekracja, w ofierze mszy
świętej słowa sakramentalne. Kras. Zb. 1, 214.

BENEDYKT, a, m. 1. (ob. Bieniasz). BENEDYS, ia,
m. 1. zdrobn. imię mężkie, znaczące blogosławionego.
Skr. Zyw. 1, 179. Ociec Benedysia kocha. Boh. Kom. 1,
578. §. Botan. Benedykt, ziele, Carn. shęgnan koren,
Lat. Gom. Linn. Syr. 266, Benedictenkraut, Benedicten-
mur, ob. Kuklik. BENEDYKTYN, a, m. 1. zakonnik
zakonu S. Benedykta. Kras. Zb. 1, 154. Sk. Dz. 609.
Teos. Zw. B. 4. BENEDYKTYNKA, i, ž. zakonnica
tego zakonu, die Benedictinann, Benedictinernann.
BENEDYKTYNSKI, a, ie, tyczący się Benedyktynow,
Benedictiner, n. p. klasztor, zakon benedyktyński.

BENEFICYANT, a, m. 1. dobrodzicyſtwa odbieraiący, der
von einem Wohlthaten empfangt. Beneficyant czyty. Crn.
Th. Client. BENEFICYARZ, a, m. 1. Kapelan, der
Capellan. Tr. BENEFICYARYUSZ, a, m. 1. bene-
ficyum posiadaiacy, ein Pfründner, der eine Pfründe, od-
ein geißliches Beneficium hat. Tr. BENEFICYUM
nieodm. godność kościelna z dochodem, abo dochód
z dobr kościelnych. Crn. Th. die Pfründe. (Vind oshpen-
daſtvu). Beneficya abo ziemskie dobra kościelne, które
dożywotnie księżom się daia. Sk. Dz. 463. Beneficya
kościelne, kanonie, proboſtwa. Birk. Sk. B. 4. (cf. Chleb
duchowny, prebenda, proboſtwo, plebania, kanonia).

*BENGIEL, gła, m. 1. kiy, palica Ger. der Bängel, der
Küttl. I. (cf. Suec. banka = bić) Sparus chłopska bron,
krzywa bron, maczuga, bengel niektórzy zowią. Mącz.

BENZ. BERŁO.¹

BERMA - BERS

71

BENZOIN, u, m. 1. (Roff. PОСНОЙ ЛАДАНЬ), Galt. benjouin; Jtal. belzoino; Angl. benjamin; - drzewo gatunku wawrzyńcowego Amerykańskie, tudzień żywica z niego; *laurus Benzoin. Linn. Benzoe.

BER, bru, m. 1. Boh. ber; Carn. Bosn. Rag. bar; Croat. bär, pěrchin; Roff. борб; (cf. Hebr. 73, Lat. far); Sorab. I. heydush; panicum Linn. der Fench, Fuchsschwanz, die Fenchelsirse, poniekkad gatunek prosa podlego. Zv. bru robi się kasza, iak z prosa. Kluk. Rosl. 5, 142. Cresc. 184. (Boh. Prov. Iepſſi proſo, niż ber). §. Myszy ber, ziele, Phalaris, Canariengras. Sjr. 813. (ob. Browy).

BERA, y, ž. z franc. beurre (masło), die Butterbirne, gruszka stąd nazwana, że się w uſtach iak masło rozplywa. Kluk. Rosl. 1, 158.

*BERAREK, rka, m. 1. może z Niem. der Bohrer, u górników Bohrer, Świder. Przewiercieć drzewo berarkiem aż do rdzenia. Cresc. 150. (cf. Berować).

BERBERYS, u, m. 1. krzewina, ob. Włoska kalina. Kluk. Rosl. 1, 151. Berberis, Saurach; Roff. Барбарис, кислица; Boh. drać, držał; Carn. zheshmin; Slav. ofkorusha. BERBERYSOWY, a, e, tyczący się berberysu, Roff. Барбарисовы, Барбрисны; Boh. dracomý, držałowiń; Carn. zheshminov; Berberis-, von Berberis. Berberysowe drzewo. Kluk. Rosl. 2, 54. Roff. Барбариснык. Berberysowe krzewiny, Carn. zheshminje, berberetum.

*BERDEBUSKA, i, ž. arkabuz, pukawka, sclopus. Urs. Gr. 320. eine Knallbüchse, ein Schießgewehr.

BERDYSZ vide Bardysz.

BEREK, a, m. 1. imię žydowskie Baruch, 'ein Judenname. Bogaty ieſteś iak Berek. Boh. Teat. 28, b. 127. (cf. Job, cf. bankier).

BEREZYNA, y, rzeka w Litwie. Wyrw. 20. ein Fluß in Littbauen. (cf. Brzezina, Brzoza).

BERGAMOTA, BARGAMUTA, PERGAMOTA, y, ž. BERGAMOTKA, i, ž. zdrobн. gatunek gruszek, z Włosk. lub Franc. die Bergamotte, eine Birn. Gruszka smakuj przewybornego, zapachu wdźięznego, gatunek ich ieden bugi zowią. Lad. H. N. 8. Wonne bargamuty. Zab. 16, 326.

BERGRYN, u, m. 1. farba, z Niem. das Berggrün; Carn. pěgrin; Roff. зелень горная, zieleń górna, ochra Veneris: sam pizez się dosyć cudny, a przydawszy gumi, bědzie iasno zielony. Haur. Sk. 366.

BERLACZ, a, m. 1. trzewik zimowy futrem podszty, z Niem. die Bürtsche. Berlacze zgubilem. Teat. 19, 9.

BERLIN, u, m. 1. Holica Brandeburgii, Berlin, Sorab. 2. Berlin. BERLICZYK, a, m. 1. z Berlina rodowity, der Berliner. BERLINKA, i, ž. z Berlina rodowita, die Berlinerinn. §. Pojazd w Berlinie zrobiony, ein Berliner Wagen, eine Berline. Berlinkę moje potłuczono, poszarpano. Teat. 43, c. 108. Wyb. BERLINSKI, a, ie, z Berlina, tyczący się Włosa, Boh. Berlinsſh, Ger. Berliniſh, Berliner. Gazeta Berlińska.

BERŁO, a, u. 3. Boh. berła, berlička; Vind. berla,bergla, z łaska, drag, ein Stock, eine Stange. a. Narzędzie myśliweze, drag myśliwezy, die Wodelstange. Berlo pod ptaka, łaska długa z krzyżem albo poprzeczką. Chmiel. 1, 80. Na berło przez gwiżdanie iaſtrąb¹ owoiony się

wabi. Kluk Zw. 1, 208. Zdziczałego iaſkrzębia który na berło zwabi? Zabl. 14, 25. Nagl. - §. b. Znak władzy naywyszczé, das Scepter; Sorab. 1, Scepter; Roff. скипемрб, жеаъb; Vind. szeptor, kralova paliza, shibika; Bosn. scibika kragljeva; Croat. kralyevzki bat, kralyevzka sibika; Hung. kiralyi pálta; Rag scibika; Boh..jeżło, jeżło. Sceptrum albo berło. Groch. W. 193. Baz. Hf. 163. Kras. Zb. 2, 478. Neptun berlem trójzębnem w ziemię uderzył. Otw. Or. 218. Str. berło panowanie, władza, pańtwo, Scepter, Herrschaft, Hobeit. Wyspa ta ieſt pod berlem króla Hiszpańskiego. Birk. Gt. K. 54. Sami siebie niegodnami berła sądzili. Psalmod. 27. §. 2. Botan. berło, ziele, gatunek gnidoszu, Pediocularis sceptrum, Kluk. Djk. 2, 172. Landewurz, Nödelkraut. *BERŁOWŁADNY, a, e, berła. władaiacyj, panućacy, samowładny, Scepterführend. Mon. 75, 595. *BERŁOWŁADZCA, y, m. 2. który berlem władnie, samowładza, Roff. скипемродержеъb, скипемродоенецъb, der Scepterführe. Jeżeli w berwładzcy niedolężna dusza, Lud cały pospolicie ieſt bez gieniusza. Zab. 15, 76. ib. 5, 125. BERŁOWŁADZTWO, a, n. 3. władanie berlem, panowanie, samowładztwo, Roff. скипемродержанje, die Scepterführung, Herrschaft.

BERMA, ý, ž. ścieżka pod' walem po wad fofła, z franc. berme, (cf. Niem. Bräme), die Berme, ein Schmaler Gang am Fuße des Walles unten am Graben. ob. ganck. Jak. Art. 3, 286. W szańcach polowych berma, mięsce między brzegiem rowu i iego przedpierśnien. Łyk. 2, 220.

BERN, u, m. 1. Boh. Berna, Berny, miało i kanton Swaycarſki, Bern in der Schweiz. *BERNA, y, ž. złe zamiaſt Brün, Bryn, miało stołeczne Morawskie, Brünn in Mähren.

BERNARD, a, m. 1. imię mężkie, Biernat, Bernhard. Kucz. Kat. 2, 570. Dudz. 17. BERNARDYN, *BARNARDYN, a, m. 1. zakonnik reguly S. Franciszka, der Bernhardiner, eine Art Franziskaner, der Minorit. Franciszkanie reformowani od S. Bernarda z Senny, od niego Bernardynami nazwani. Sk. Zyw. 2, 284. et 1, 519. Teof. Zw. B. 4. (cf. Obserwant). Więcęy potrzeba Ludzi rycerſkich, anižli barnadynów. Rey Zw. 35, b. Nie trzeza barnadyna na spowiedź, snadnie piliany szyſtiko wypowie. ib. 62. (cf. plecie iak na měkach). ſy. 2. Botan. Bernardyn, Bernardynek, ziele mordownik, toid, czar nobyl, Turecki czubek, oſet Włoski. Chmiel. 1, 646. Fundz. 286. canuncus benedictus. Kluk. Rosl. 2, 209. gefegnete Dichtel, Roff. мордовникик, перпáдъ, противъвна мрава. BERNARDYNKA, i, ž. zakounica regudy reformowanéy S. Franciszka, die Bernhardinerenne. Bernardynaką zoſtać z rozpały. Niemc. P. P. BERNARDYNSKI, a, ie, tyczący się Bernardynów, Bernhardiner. Bernardyńskie on natory, pieniędzy cierpieć nie może. Teat. 22, 94. *Barnardynska poſtawa; ale wiele zeſe. Rey Wiz. 77. (z wierzu biły, wewnątrz czarny; poſtać iak u proroka, hayduckie sumnienie).

*BEROWAC, - al, uie, czyn. niedok. swidrzyć, z Niem, bohren, (v. berarek). Gdy beczka wina ma bydź otworzona, albo berowana; trzeba wiedzieć, iż wino w pośrzodku naylepsze ieſt. Cresc. 545.

BERSAŃA ob. Barwena.

72

BERST. BESTL.

BERSZTEN, *herb*, kołka płużne; z Niemiec. *Kurop.* 5, 6. ein Wappen.

BERTRAM, u, m. 1. ziele, z Grecko - Niem. der Bertram, ein Ktaut, *Anthemis Pyrethrum. Linn. gatunek rumianu.* *Kluk Dyk.* 1, 41.

BERYL, u, m. 1. z Greck. kleynot, akwamaryn, do kornu morſkić wody pobodny. *Kluk k'op.* 2, 43. der Bezrpl, ein Edelstein. *Odym. Sw. B. b. 2., b. BERYLOWY, a, e, tyczący się berylu, Bezrpl, von Bezrpl.*

BERZANA, BERZANKA ob. Barwena.

EERZERKA, i, ż. z francuzkiego bergere, gatunek krzeseł, *tine Art Lehinſtuhle. Gabinet wofkowaną posadzkę małicy, berzerki, szeslongi, i. t. d.* *Xiądz.* 21. Hrabina siada na berzerkę. *Tear.* 20, b. 49.

*BES, BES - ob. Bez, Bez -.*

BĘS ob. Běkart.

BESCIAD, BIESCIAD, BESKID, BESZKID, BIESZCZAD, u, m. 1. część gór Karpackich, dawniety rozbożyłowem sławna, przytulek łotrów, ein Theil des Carpathischen Gebirges, durch Nauubery beruhmt. *Krom.* 1. Ład. H. N. 43. *Dudz.* 35. Abo to tu Mospanie pod Bieszczadem, Tak - li się to rozbiać godzi bez sromoty! *Po*. Jow. 110. Tedy iuž w mieście gorzéy będziem źyli, Niż na Krępaku albo na Bieszczedzie! *Zab.* 15, 245. Leła gnoiek śródz miała paſtwi się nad żydem, J tak im mieyſki rynek ſtanie się beſkidem. *Pot. Zac.* 96. Nie wie, czy w raiu, czy iſt na beskidzie. *Pot. Syl.* 478. (hultay między swemi). *Prov.* Bywały; był trzykroc na beſkicie, a czwarty raz na Krępaku zbierał. *Rys.* Ad. 4. (zawsze w zlem towarzyſtwie, zawsze zbrodzień). *BESCIADZKI, BIESZCZADZKI, a, ie, tyczący się Beſciadu, Bessciadisſ. Góry Bieszczadzkie są te: Modra, Turza i Wapienna; ſtykaią się z Karpackiem i ciągną ku Rusi Czerwonéy. *Ład. H. N.* 44. *Syr.* 637.

BESOWAC, - ał, . ie, *Act. Nied. ecować, z Niem. beißen; Sorab.* 2. beiſowasch; *Vind. pesati, (smehkuvati, obmehkuvati). Osobliwie o ſtolarſkich robotach, besoubers'ders vom Beißen der Tischler. Besowanie albo napuszczanie drzewa, którego ſtolarze zwykl używać. *Sleczk. Ped.* 306. Napuszczanie koſci, drzewa i kamieni rozmaitemi farbami, rzemischy besowaniem zowią. *ib.* 306. *et* 586. Stolarze olszynę farbrią albo besuią czarno, i udają za heban. *Kluk. Rosl.* 2, 50.

*BESPIECZNY ob. Bezpieczny. *BESPRAWIE ob. Bezprawie. BESSERMIANSKI ob. Bisurmański. BESSERUNK ob. bąſarunk.*

BESTLIWY, a, e, beſtyałſki, na kształtz dzikich beſtyi, zwierzęcy, dziki, niepowściągliwy, beſtiałſch, wiebiſch, wild. Ludzie beſtliwych namiętności i niewolnicy. *Modrz. Baz.* 590. Oczy od weyżrzenia beſtliwego mieć powściągliwe. *Gorn. Inr.* 269. *BESTLIWOSC, ści, ż. beſtyalność, beſtyaſtwo, dzikość, niepowściągliwość, tże Wiehheit, Mochheit, Wildheit, Roff. свиřпось, свиřпись, звѣронравіе. Zwierzęta zeźrza zwyczaić, aby płoche nie były, ale się dały imować bez beſtliwocći. *Cresc.* 517. *Modrz. Baz.* 452. - BESTWIC czyn. niedok. zbeſtwić, rozbeſtwić dok. do srogości i dzikości beſtyałſkiy pobudzać, roziszać, rozhuкаć, *Eccl. Ozběpimi, zěbřio; Roff. бěćiь, zbežćiь; Boh. et Slov. zdiwočiti; Ger. vichisch, wild, roh, frech machen, äuſerſt

BESTL. BESTYA.

aufbringen, zeigen, phys. et moral. Lat. *efferare*. Konia płochego nie drażnić, by zbeſtwiony gniewem, ku urazowi nie przyszedł. *Cresc.* 518. Jeszcze przyszczuwanienie psy beſti łakome. *Otw. Cw.* 112. Zbytceznem napoieniem zbeſtwieni. 1. *Leop.* 5. Mach. 5. Król tak dalece Litwę rozbeſtwił, że iuž na iego władze upornie bie. *Krom.* 624. (audaces etc.). Cierpliwością iego zbeſtwinowy nieprzyjaści, większý nabrал smiałości. *Krom.* 128. *Recipr. Paff.* Beſtwić się: BESTWIEC, dzicząć, służeć, wólekać się, Roff. zbeŕcмовоамъ, свирпншмовоамъ, свирпнштъ, возсирпнштъ; Sorab. 1. zwobocju so; Boh. žbiwčeti; *Vind. poshivinzhati se, vdiujati se, sdjutati se; Rag. uzbjeſtit se, nzvjériti se; Croat. ferezati, lyntitisze, wiebiſch, wild, roh, aufsgebracht werden. Szkoda się beſtwić i ognia poddymać. *Pot. Syl.* 402. J rozumna dusza, gdy się zbeſtwi, nie pytay o cnoty. *Bach. Epiht. A.* 1. - Co masz, od Bogaś wziął, czemuż się beſtwisz? *cur insolescis? Zigr. Gon.* 76. *§*. Kaim, iż nierządnym człowiekiem był, z cnoty się zbeſtwiwszy, nie mu dobreho z oczu nie patrzało. *Clicz. Wych. E.* 2. (z drogi cnoty ku beſtliwości wyboczywszy). *§.* 2. Osobliwie beſtwić co do cielesności, inrość podźegać, podniecać, wiebiſch geil machen, wollüſtig machen, zu wiebiſcher Wollust ruſchen. Nie jedz wiecie, abyś ciła swego nie zbeſtwił. *Sk. Żyw.* 1, 511. Nagą iego zbeſtwiona gladkością, Srogą się zapaliła ku niemu milością. *Otw. Cw.* 155. Przyrodzona pożądliwość do sztuczeczeństwa, ciało beſtwi ku rozkoszy sprosney, corpus titillat. *Zygr. Gon.* 95. - *Recipr.* beſtwić się, mieć się do spraw beſtyałſkich, sprosnych, lascivire. *Cn. Th.* 20. geil werden, geil seyn, in der Brunſt seyn, kruttig seyn. O krowach i psach, biegać się, pobiegać się, Boh. běbat se; *Ger. stieren, lauſig seyn; Croat. tirati se, goniti se*); o swiniach; kiernozić, krzekać; Boh. haukati se; Carn. pojati sě; Cer. tanjen; o kotach, Carn. shtramlati*); o kozłach, Carn. merkati*); o koniach *Croat. hinczatisze equire*). O ieleniach olaczek bekowiſko, rżyſko.

BESTYA, yi, ž. z Łac. nieme zwierzę. *Dal. Leftia; Hung. beſlia; Boh. žwiła lita, howado; Sorab. 2. žiwina; Slavon. xivina; Croat. sivinche; Bosn. sgivina; Carn. svěrina, shivál; *Vind. beshtia, sverjazhina, divja svir, shivina, shivalu, shival, shivenina; Roff. житомина, живопинка*; (cf. žywocina), animal, ein unverfünttiges Thier. Beſtyie ziemne. 1. *Leop. Gen.* 1. (zwierzęta ziemne. 5. *Leop.*). Klaniali się obrazowi beſtymi. 5. *Leop. Apoc.* 13, 15. Małe beſlye, owe komory, woyſko rozpědiły. *Sk. Dz.* 215. Obchodzi się z ludźmi, iak z nierożumnemi beſtyami. *Zab.* 16, 10. *§*. Osobliwie beſtya, zwierz dziki, srogi, eine Beſtie, ein wilbes grauſantes Thier. Cielec morſki, beſtya ogromna i ſtraszna. *Otw. Cw.* 632. Zyią iak nieunoszone beſtye, *Petr. Et.* 75. - *§*. Przyſtosowanie do ludzi. Kaligula, iako beſtya żył i zginął. *Sk. Dz.* 67. Mówiąc, że z beſtyami miał woyńę, rozumie ludzi przez beſtye. *Sk. Dz.* 39. *§*. Ztąd woyńe szkalowania, aſſe ſcheltwort: Beſtie? Nie pódzyzieš mi stąd, beſtyo niegodziwa. *Tear.* 55, b. 17. Coż to za głupia beſtya z niego! *ib.* 56, 86. - *W rodzaju mżkim:* Pokażę ia temu beſtyi. *Tear.* 30, 56. - *BESTYALNIK, a, m.* 1. z beſtyami się potykający na widokach, beſtiaarius. *Cn. Th. zapaśnik, wysickacz, der Thierkämpfer.*

**BESTY-**

BEST. - BET.

*BETKA - 2. BEŻ.

73

BESTYALNY, a, e, BESTYALSKI, a, ie, beſtyi się
tyczącý, do beſtyi należący, sposobem beſtyi, dziki, sro-
gi, sprosny; Croat. beſtinszki; Vind. shivinskí, shival-
ski, sverinskí, sverſki, diuji, sverjashki; Carn. shivin-
ske; Sorab. 1. dižwohzwěracye: Bosn. sgivinskí; Roff.
vźŕčki, свирѣны, свирѣн, свирѣнованны, свѣронраванны, свѣро-
вранны. (ob. zwierzęcy)
Thiet-, thierisch, viebisch, beſtialisch. Widoki smeriſkie
i beſyalſkie. Sk. Dz. 45. (Thiergefechte). Beſtyaſka
rzecz, i to podleyszych tylko beſtyi, gryźć i szarpać, co
ma pod nogami. Pilch. Sen. 21. Minotaur był beſyal-
ſkiego przyrodzenia, przetoż mięsem człowieczem zły. Otw.
Ow. 507. Czarci beſyalſkiami ryki dom napełnili. Sk. Dz.
535. Ludzie ci beſtalni w nierządzie żiyą. Petr. Ek. 55.
Beſyalſkie sprosne wszeteczności. Paszk. Dz. 60. Pla-
gawe i beſyalſkie obcyzałe, pełne nieludzkości i okrucień-
ftwa. Sk. Dz. 861. Okrucieńſtwo beſyalſkie. ib. 705. -
Przystowek Beſyalſko, po beſyalſku, beſtyalnie, po be-
ſtyalnemu, Roff. vźŕски, auf eine beſtialische, viebische
Art. Z poddanemi nie po ludzku, ale prawie po beſtyal-
ſku obchodzą się. Haur. Sk. 314. BESTYALSTWO, a,
n. 3. beſtliwość, poſtepowanie beſyalſkie, dzikość, zwie-
rzecość. Bosn. zvierſtvo, sgivinſtvo; Boh. howaſſwi, ho-
wadnoſt; Carn. sverijazhenoſt; Eccl. et Roff. vźŕmoſno,
svirhocis, svirhocis, svirhocis, vźŕro-
hrábe, vźŕroobráše, Viehheit, Wildheit, Nohheit,
beſtialiſches Wefen. Mieszkańcy téy wyspy pełni nik-
czemności i beſyalſtwa. Botr. 214. Kłok. Turk. 172.
BESTYIKA, BESTYYKA, i, ž. zdrobn. 1. BE-
STYIECZKA, i, ž. zdrobn. 2. mała beſtya, zwierzątko,
Vind. shivinzhe, shivalze, eine kleine Bestie, ein Thier-
chen. Zawsze wprzód biegła suczka, trzeba bylo bydź
wszędzie beſtyice. Zab. 9, 275. - Zartem: Głowę suszę,
iak się dorwać holendrow (dukatów), tych beſtyików.
(bestyiek). Teat. 43, 19. c. Wyb. Dziewcząta się hurmem
do niego zbiegały; bo te beſtyiki diabelnie złoto lubią. ib.
55, b. 14. Bardzo mi się chciało ucałować tę beſtyieczkę.
Teat. 28, 87. BESTYINY, a, e, do beſtyi należący,
Chier =, Dała ducha obrazowi beſtyi, żeby też i on obraz
beſtyiny mówił, aby każdy dał chwałę obrazowi beſtyi-
nemu. 1. Leop. Apoc. 13, 15. BESTYISTWO, a, n.
3. beſtye, kupa beſtyi, ein Haufen Wefien. Naſtrzałał
tego i nasiekl beſtyiſtwa. Jabt. Buk. S. 3, b. (o Ta-
tarach).

(BESZERUNK ob. Baszarunek).

BESZTAC czyn. nied. zbesztać, wybesztać dok. beſtyą na-
zywać, laiać obelżywie, eine Bestie schelten, schimpfen,
laſtern. Łżył, laiał, beształ. Chrośc. Fars. 97. Lud okru-
nie go beształ w swęy mowie. ib. 56. Służących nie
mamy uſtawicznie prześladować, besztać, ſtrowować. Zab.
16, 55. BESZTANIE, ia, n. z BESZTA, y, ž. laianie obel-
żywe, Schmährede. Nie mów królowi *beszte (beszty), bo
cię zetnie ieszcze. Rys. Ad. 47. (ob. Nabesztać, pobesztać).

BET, u, m. pierzyna, pierznik mękko pierzem wysłany,
z Niem. daš Bett, Federbett. (Croat. blasina). Bet z mię-
kiego usypanu puchu. Pot. Arg. 35. Król sam idzie na
woyenne; szlachcie gniotąc bety, Coraz šle do Krakowa
z domu po gazety. Pot. Pocz. 590. Leniuch ospaly, nie
latało się da od betów odwieść. Min. Ryt. 4, 216. Legać
mu tylko w betach. Nar. Dz. 3, 117. (leżuch, leniuch,
Tom. I,

gnušny, na nic się nie zdą). §. Fig. Ruszało słońce z swo-
ich morſkich betów. Jabt. Buk. H. 3, 6. (ze swego łażyśka).

*BETKA ob. Bedłka.

BETMAN herb, cała ręka, paciorki trzymająca; z Niem.
Kurop. 3, 6. ein Wappen.

1. BEZ, bzu, m. 1. (Carn. bèsg, a bezkam excavo, quida
matrix cuneo protruditur), Vind. besouz, besouje, besou-
Croat. bèsg; Hung. bodza; Dal. baaz, bázg, bazag, haz;
Rag. báz, bázagh, zovina; Bosn. báz, abzov; Slavon.
bazovina; Sorab. 2. bůš; Sorab. 1. bož, kóš; Boh. bez,
bzyna; Slov. bez, chabzda; Roff. bозб, пищálвникъ;
drzewko, sambucus. Syr. 1504. Kluk Rosl. 2, 49. der
Hohlunder. (ob. Bzowy kwiat, Bzowe powidła). Bez
leśny gronisty czerwony, rother Verghohlunder; ib. Bez
Turecki, Siringa Linn. der Spanische Hohlunder, Bilac.
Kluk Rosl. 1, 270.

2. BEZ, przyimek rządz. drug. przypad. oznacza brak, nie-
bytność, wyłączanie; Ger. ohne; (przeciwnie z) czasem
cum enclitico e, n. p. bezemnie; Boh. et Slovac. bez,
beże; Sorab. 1. bez, bež; Roff. bežb: Hebr. דא בֶּס ephes.
(Zamiaſt bez pospóſłwo czěło mówi przez z drugim
przypadkiem, co się i w dawnych pisaŕzach znayduie,
n. p. Gdy król przez płodu i potomſłwa zeydzie, króla
obierać nie maią, przez wiadomości naszéy. Herb. Stat. 8.
Pomorzanie przez mała swego nie dokazali. Biel. Kr. 78.
(bez mała). - Zachowywano też zmianę nawet i w słowach
ſkładanych, n. p. przepieczny. Stryik. 124. Biel. Kr.
435. (bezpieczny). Uprzezpieczony. Biel. Kr. 77. (za-
miaſt: ubezpieczony). Tém się wykładają i niektóre do-
tąd ieszcze niezarzucone sposoby mówienia, n. p. przez
dzięki co czyni, t. i. z musu, bez dzięki, nie za Bóg
zapłać czyli podziękowanie. Przeciwne na bez rok, ma
bez za przez, za czém poprawniły przezrok, ząd też
przeczroczy. Przemianę bez na przez rozważać też na-
leży w naſłepujących dyalektach: Dal. bèz, brez, prez;
Rag. bèz, vulg. brèz; Croat. prèz (zaś Polſkie przez,
Croat. chez; Roff. upezb, чепеъз); Slavon. prez;
Bosn. bez, brez; Vind. et Carn. bres; porown. prócz.
precz.) - §. Okręt bez ſtěrnika, bogactwo bez mądrości.
Warg. Wal. 234. Co dzień bez, słońca, woyſko bez
hetmana, To ieſt bez króla paſtwo, dom bez pana.
Pot. Šyt. 372. Pan bez sługi,Viażę bez ziemi, ociec bez
dzieci, ziemianin bez łmieci. Rys. Ad. 57. (za nic).
Szynk bez muzyki, wóz bez smarowidla, taniec bez
dziewki, za nic nie ſtoi. Haur. Sh. 156. Dobre rządzo
bez zlego. CN. Ad. 165. (nic bez ale). Bez czego freeż
bydź, zaniechay. CN. Ad. 16. (czego nie potrzeba, to
drogie i za szeląg). Czas, byś się uczyl sam bezemnie
chodźć. Jabt. Tel. 370. (bez moiey pomocy cf. umie
pacierz bez pani matki). §. Bez arithm. minus, mnięy,
wyraża się przez liniykę między ilościami wzdłuż położoną.
Sniad. Alg. 1, 8. ohne, meniger. §. Bez: procz, oprócz,
nie rachuiąc, ohne, ohne zu rechnen. Było na dziesięć
osób, bez dzieci. CN. Th. Jeſt tam dosyć ludzi bez was.
Teat. 54, c. 62. (nie potrzeba tam waszéy przytomności).
§. Bez: mimo, pomimo, miaiąc, ohne Aufhun, außer,
übergehend. Królowi nie wolno na nas bez nas co sta-
nowić. Podw. Syon. B. 6. Namiętałości w nas bez nas
powſteia. Pilch. Sen. 176. (mimowolnie). Bez tegoć,
to nie daleko. Teat. 24, c. 99. (außerdem, chndem,

10

74

BEZBAR. - BEZBOZ.

überdies, nadto). §. Nie bez tego zapewne, wiehre
podobienſto, vermuthlich, gewiß. Nie bez tego, abyś
kiedy liſcików iego nie czytała. Teat. 52, 88.

BEZBARWNY, a, e, bez farb i kolorów. Eccl. Be-
šarpenb; Roff. беҙвѣтный, farbenlos, (ohne Farbe). Sen bezbarwnemi maluie farbami. Zab. 14, 155. Kras.

BEZBAWNY, a, e, BEZBAWNIE adv. nieodwocznie
Roff. беҙволокіпно, ungeſaumt.

*BEZBEDNY, BEZBĘDNY, a, e, niezbedny, którego
nie zbędziesz, naprzykrzony, przykry, Roff. беҙом-
бойный, zjudringlich, nicht los zu werden. Narzekał na
oszukanie braterſkie bezbedne. Leszcz. H. S. 64.

BEZBIEDNY, a, e, biedzie niepodległy, Icidenlos, lei-
denſrey. Bóg mię, przyydie czas, przyimie kśewy bez-
biedny chwale. Ryb. Gesl. C. 3.

BEZBŁĘDNY, a, e, bezmityn, błędom niepodległy,
Roff. беапогрѣшный, fehlerlos, fehlerſrey. Niektóre
w tém pismie pomyłki pozachodziły, przeto damy tu prz-
pis iego bezbędny. N. Pam. 14, 267. BEZBŁĘDNOSC,
ści, ž. die Fehlerſeligkeit. Roff. беапогрѣшность.

BEZBOIAZLIWY, BEZBOIAZNY, a, e, boiažni lub boiažli-
wości nie podległy, furdtłos, Roff. беҙбоялівыи, без-
боязненных; Eccl. беҙбоязнивыи. BEZBOIAZLIWOSC,
ści, ž. niepodległość boiažni, die Furchtſeligkeit. Roff. бе-
боялівосТЬ, беҙбоязненностъ; Eccl. беҙбоязнімство.
*BEZBOKI, a, ie, boków nie maiący, Roff. безбокій,
ohne Seiten, hohſseitig. (niewypuk). BEZBOLESNY,
BEZBOLNY, a, e, bołowi lub bołści niepodległy, nie
boleiący, Roff. безболѣзненный, schmerzenlos, schmer-
zenſrey. Koniec życiu naszemu bezbolesny day nam Panie.
Pimin. Kam. 107. BEZBOLNOSC, BEZBOLESNOSC,
ści, ž. niebolenie. Cn. Th. niecierpełności, Włod.
Roff. безболѣзненностъ, (безболіе = zdrowie), Eccl.
безболѣзносْть, die Schmerzenſeligkeit.

BEZBOZENSTWO, a, n. 3. niewierzenie w boga, życie
bez boga, ateuszoftwo, Eccl. безбожествіе; Rag.
nebogosctvje; Vind. bresbognia, boganeverftvu; Attheist-
rey, Unglaube, Gottſeligkeit. Księgi Lukrecyusza bez-
bożeńtwem Spinozy tchną. Zab. 2, 262. Alb. Na nowe
bezbożeńtwo przewierzgnieni. Jan. Oksz. C. 2, b. BEZ-
BOZNICA, y, ž. w boga niewierząca, niezbożna, eine
Atheistinn, Getiesläugnerinn, Unglaubige, Gottſose.
Bezbožnico! impia. Bardz. Luh. 153. Potwarzy na
brata bezbożnica zwala. Jabt. Tel. 109. BEZBOZNIK,
a, m. 1. w boga nie wierzący, bez boga żyiący, ateusz,
Slovak. bezbožnik, neznabob; Boh. zaprabob; Slavon.
bogotájalac; Carn. bogatajizv, nasdushnek; Vind.
bresbognik, boganeverez; Rag. bogonevjeraz, nebo-
gosctovnik; Roff. безбожникъ; Eccl. богоодетупникъ,
der Gottesläugner, Attheist, (der Ungötter, Dhngötter).
Bezbożnik wmawia w ludzi, że kary po śmierci
niemaz. Karp. 2, 70. Bezbożnik nie myśli bydź w nie-
bie. Stor. Rvc, 47. BEZBOZNOSC, ści, ž. niewierze-
w w boga, žytie bez boga, niezbożność, złoczyniłto,
Ech. bezboh, (ohraptobah); Vind. bresboshnoft, boga-
neodreit, pregnoft, ludoba, hudobitnoft, Roff.
алюсеміе, гнутло, die Gottſeligkeit. BEZBOZNY,
a, e, BEZROZNE adv. wiaſcwie me zaczy niena-
božno, nieztołego, ale tego, który ieſt bez boga
czyli nie wierzy w boga. Kresz. Or. 5, 99. göſtflängc

BEZBR. - BEZCH.

rish, athiſtish; Boh. bezbožny, bopaprázań; Slovac.
bohaprážni, bezbožni; Sorab. 1. bezbožni; Rag. ne-
bogosctovni; Eccl. богомеракій; Vind. bresboshen,
boganeroden, boganobejezh, bresdushen; Carn. bresboshne,
bresdushne, nasdushne, boganarodne) - Podobiają mu
się zarzuty przeciwko religii; dla tego chętnie czyta
książki bezbożne. Zab. 3, 306. Bienk. Bezboźnym bydź
Roff. безбоžniančamъ, безбожствую, богоборствов-
авь. §. Bezbożny, niezbożny, złoczyński, zbrodniarski,
gottlos, verrudt. Roff. элюсемный, нечестмъвый;
Vind. hudobiten; Bosn. ne bogo milli). Bezbożne sprawy
ieł ybiſkupi ganili. Sk. Dz. 842. Zycie twoie w niebez-
pieczenſtwie, to ieſt czek bezbożny. Boh. Kom. 1, 37.
Bezbożny świadek krzywoprzysięztwem dodaię wagi fał-
szowi. Teat. 49, 27. Bogust. Bezbożnie żyć, Eccl.
нечествовати, элюсемовати, (ob. zbežbożnić).

BEZBRAMNY, a, e, bramy nie maiący. Włod. thorłos, ohne Thor.
BEZBRODY, BEZBRODNY, a, e, Boh. et Slovac.
bezbradn; Sorab. 1. bezbrodić; Roff. безбородыи,
безбрадыи, скудобородыи; (Carn. múlaſt, mulz),
brody nie maiący, bartłos, unbartig, gołołos. Maćz.
Febus bezbrody. Ryb. Gesl. B. 5. Medrce bezbrodni, Albo cu-
dem natury, albo wiury niegodni. Kras. IV. 51. (ob. Młokos).
BEZBRONNY, a, e, BEZBRONNIE adv. niezbroyny,
bež oreža, Carn. bresroshjen; Roff. безбранныи, безо-
ружныи, Sorab. 1. bejbronite; Gcr. wechlos, unbewaff-
net, waffenlos, Mała sława, bezbronny ze połegnę w boiu.
Hul. Ow. 11. Z nienacka rozproszonych napada; i wielu
ich bezbronnych legło. Pilch. Sall. 212.

BEZBRZEZNY, a, e, brzegu niemaiący, niezawarty
w brzegach, nieograniczony, uſerłos, granzcnłos. Tu swe
bezbrzeżna wieczność zacznie panowanie, W tym wszelki
czyn znikomy znikuie oceanie. Nar. Dz. 2, 14.

BEZBRZUCHY, a, e, brzucha nie maiący, Roff.
безбрюхіи, скудобрюхы; Eccl. безуртобныи;
bauchlos, ohne Bauch, unbuchig.

*BEZBURZE, a, n. Eccl. беҙбуріе, -cisza, spokoyność,
die Windſtille, Ruhe, Sturmlöſigkeit. BEZBURZNY, a,
e, Eccl. беҙбурыны, cichy, spokoyny, od burzy wolny,
windſtill, Sturmlos.

BEZCARSKI, a, ie, cara nie maiący, bezkrólewski;
Eccl. беаурѣственных, ohne Saar, Zaarlos. BEZ-
CARSTWO, a, n. ſlan, rząd bez cara, bezkrólewie, die
Zaarloſigkeit, das Zwischenreich.

BEZCELNY, a, e, bezmytny, cła nie maiący, zolłtos, zollfrey.
Roff. безпошлинный. §. Bez celu, zaniiaru, zwecklos.
BEZCEN nieforem. - za bezcen, za bezcenek, (ob. Cena)
na pódarmo, aż nadto tanio; (Roff. беҙвѣнок nie-
oszacowana kosztowność), unter allem Preise, spott wohſ-
feil, (Vind. sa predoher kup). Bachmaty Turckie za
bezcenek przedawano. Nar. Chod. 2, 549. Dobra za
bezcen przedane. Teat. 45, b. 69. Za bezcenek topazy
oddawali. Torz. Szk. 94. Kupił go żyd za bezcenek.
Teat. 26, b. 57. BEZCENNY, a, e, ceny nie maiący,
nie płaćący, tani, spott wohſfeil. Dziś cnotę, wiąrą,
miłość, chcą mieć za bezcenne. Jag. Wyb. D. b. §. Roff.
беҙвѣнны, nieoceniony, nieoszacowany, nieopłacony,
nicht zu bezablen, außerst kostbar. Bezcenne dyamenty,
konowne kamaki. Smotrz. Lam. 14.

BEZCHCIWY, a, e, chciwości niepodległy, bezinno-

BEZCH. - BEZCZ.

BECZEŁ. - *BEZU.

75

reſtowny, uneigennüſig, unhabſüchtig. Ta wspaniła i
bezchciwa gorliwoſć. Teat. 47, c. 111.

BEZCHLEBNY, a, e, chleba nie maiący, brotłos, Vind.
brefkrushen; Roff. bezchłobný. Bezchlebna kraina.
Zebr. Zw. 14. (Roff. бесхлобца, bezchlebnosć, brak
chleba, głod).

BEZCHMURNY, a, e, Sorab. I. bezmrotżelné, nemrotżne,
nie zachmurzony, wołkenos, unbelwěłt. Miesiąc święte
na bezchmuraém niebie. Bardz. Tr. 447. Bardz. Luk. 84.
BEZCHRZESNY, a, e, niechrzeczony, ungetaſt. Nie-
wiernym i bezchrzesnym potępienie wieczne. Stryth. 128.

BEZCHWALNY, a, e, Eccl. bezхвálny, Sorab I.
bezhordeſćny, niepochwalny, unłoblił.

*BEZCHYTRY, a, e, szczéry, Roff. bezхитростын,
bezukавны; Eccl. bezхитрын, unarglistig, argłos,
aufridig. *BEZCHYTROSC, ści, ž. szczérość, Eccl.
bezхитросмо; Roff. безхукавство, die Unarglistigkeit,
Argłosigkeit, Aufrichtigkeit. *BEZCHYTROSŁOWNOSC,
ści, ž. Eccl. bezхитрослові, Gr. αρεχνολογία, szczé-
romówność, die Argłosigkeit im Reden. *BEZCHYTRO-
SŁOWNY, a, e, Eccl. bezхитрословны, szczéro-
 słowy, argłos redend.

BEZCIELESNY, BEZCIELNY, a, e, BEZCIELESNIE,
BEZCIELNIE, adv. ciała nie maiący, Körperłos, uncor-
perlich, unſeleſchlich; Boh. bežtělny; Sorab. I. nečzewně;
Roff. bezhłobný, bezplotny, bezвещественный,
невещественный; Bezcielny, incorporalis. Cn. Syn. 467.
Anieli nie cielesnemi oczyma; ale bezcielesnym widzeniem
wszyſkie rzeczy widzą. Smotrz. Lam. 204. Bóg ieft
duch bezcielesny. Galat. Alph. 43. Bezcielesny i nieo-
garniony. Sk. Kaz. Nied. 242, b. Duchy bezcielne. Petr.
Et. 75. Bóg narodził się w Ludzkim ciele, ale bezcie-
lesnie. Zachar. Kaz. 1, 40. - BEZCIELESNOSC,
BEZCIELNOSC, ści, ž. Sorab. 1. nečzewnoscj; Roff.
bezhłobestность, bezpłomi'e, bezploftnost, bez-
вещественность, невещественность, die Unkörper-
liſkeit, Körperloſigkeit.

BEZCIENNY, a, e, cienia nie maiący, schattenłos.
Cn. Th. BEZCIENNOSC, ści, ž. brak cienia, die Schatten-
loſigkeit.

*BEZCIEPŁY, a, e, Eccl. bezměpłny, bezměpłos-
meab, ciepła nie maiacy, wąrmelos.

*BEZCIEZARNY, a, e, Eccl. bezmągostem, nie-
ciężki, nieobciążony, nicht fower, unbeschwert.

BEZCZELNIK, a, m. 1 człowiek bez czoła bez wſtydu,
ktory psn ocey przedaf; Boh. nſtyna; Sorab. I. nehan-
bimcz; Vind. nesramnik; Roff. poхабникъ, озорникъ,
ozopb, xaßb; ein Unverschämter, Schamloſer, (Stirn-
loſer); w rodz. ženſk. BEZCZELNICA, y, Roff. po-
хабница, озорница, kobieta bez czoła, wſtydu, sromu,
cine Unverschämte, Schamloſe. BEZCZELNOSC, ści, ž.
niewſtydliwoſć, niewſtyd, niesrom, przedanie psu oczu,
Boh. nſtud; Sorab. I. nehanbitoſej, nehanbitoſjitoſje;
Croat. nesramnozt, bezochoszt, bezochanstvo; Bosn.
bezocjanſtvo; Rag. bezocjanstvo, bezocnos, bezsramnos,
bezobráznos; Roff. bebochsto, напросивость,
озорничество, назойливость, похабство; Eccl.
препеское, паче кофа безмыде, (cf. Pies). die
Unverschämtheit, Schamloſigkeit, (Stirnloſigkeit). Drogo
mi przypałacisz bezczelność swoje. Teat. 54, 51. BEZ-

CZELNY, a, e, BEZCZELNIE, adv. bezwſtydny, nie-
sromny, niesromiežliwy, bez czoła, psu oczy przedaiły,
Sorab. I. nehanbitě, nehanbitoſjitoſwě; Rag. bezocni,
bez-raman, bezobrazan; Bosn. bezocjan; Croat. bezochan;
Vind. bresobrasen; odsramoten; Roff. poхабны,
НАЙНАЙНЫЙ, НАЗОБИЛИЕЙ, НАЗОБИЛИЕЙ, ОЗОРОЙ;
Eccl. безствыны, жестоколичны; unverschämt,
ſchamłos, ſtrinłos. Bądź šmiयм и bezczelnym, iak ia;
nie powinięes się iaž nieczego wſtydźć. Niemc. P. P. 15.
Bezczelnym zdrayco! Teat. 55, t. 36. Bezczelnym bydź,
Rag. bezdciti; Roff. najmitywся, похабствовать,
похабничаны, безочствовать; Eccl. обезсрамитис.
BEZCZESC, ści, ž. brak czci, niecześć, Chrloſigkeit,
Unchre, Roff. bezčemtje. Bezчеść z niecnoty wynika.
Bardz. Tr. 127. BEZCZESCIC, czyn. nied. zbeчеśćć
dok. Roff. bezćesmity, czi pozbawion, nieczci na-
bawiać, bezczeći, bezecnić, profanować, veruchren, drt
Ehre heraumen, entchren. Baby gdy tak z swoim głosem
się pieszczą, Wiek swój swowolnie łtary bezczeszą. Zab.
9, 348. Zabl. Przewieść na sobie nie mół, aby tak
sprosném kadzidło swoje zbeчеśćił używaniem. Zab. 6,
295. Nayszlachetnieysze ſtworzenie upodlili i zbeчеśćili.
Pitch. Sen. lift. 3, 104. Nieludzkiemi poſtěpkami ludzkość
bezчеśćić będą. Mon. 76, 535. Krzywoprzysięztwem
imię swiełę boga zbeчеśćił. Teat. 2, c. 16. - 1. *BEZ-
CZESNY, Roff. bezčesłyny, ob. bezecny, chrołos.
* BEZCZESNY, a, e, BEZCZESNIE adv. bez czasu,
nie zaległy od czasu, Roff. bezwřemенных, ne подле-
жаńiu времени, zeitlos, dem Zeitwuchſel nicht unter-
worfen. §. Nie maiący wolnego czasu, na głowę za-
trudniony, muſelos, ohne Zeit. §. Bezczesny, niewczesny,
nie w czas, nicht zur redten Zeit geschehend, unzeitig.
Eccl. bezhódný, BEZCZESNOSC, ści, ž. niepodle-
głość czasowi, Roff. bezwřemенность, die Zeitloſigkeit.
§, brak czasu wolnego, der Zeitmangel. §. Niewczesność,
die unrechte Zeit.

*BEZCZŁONECZNY, a, e, Eccl. bezeichnenbny,
członków nie małej, gliederlos.

BEZCZUŁOSC, ści, ž. brak czucia, Roff. bezchungstven-
nostъ, bezchungstwo, bezchungstje, die Fühloſigkeit,
Unempfindlichkeit. BEZCZYLU, a, e, BEZCZULE adv.
czucia, bezpawiony, Roff. bezchungstvenны, fühßlos,
unempfindlich. Insza z wielkości umysłu rzeczy przeciwne
pogardzić; insza bydź nikczemnie bezczułym; insza nie-
poruszony umysł, insza beczuły. Tr.

BEZCZYNNOSC, ści, ž. prożnowanie, nieczynność,
Roff. beſedźvmisſje, die Unthägkeit. Umieć czas trawić,
ięſt życia iſtotą, Bezczyność przykrą nabawia tęſknotą.
Zab. 11, 149. Szoſt. Człowiek z przyrodzenia nader
ſklonny ięſt do bezczynności. Zab. 7, 274. Alb. (Roff.
bezchunje nieład, nieporządek). BEZCZYNNY, a, e,
BEZCZYNNIE adv. nieczynny, prożniuacy, Roff.
bezłałbny (cf. Dżiał, działać), unthätig. Wsławione
męzkim Amazony boiem BEZCZYNNEM zawsze gar-
dzily pokoiem. Zab. 9, 124. Zywość iego dowcipu,
nie mogła bydź na moment bezczyną. N. Pam.
13, 109.

*BEZDANNICZTY, 2. e, Roff. безанный, dani nie
podległ, frey von Abgibken.

*BEZDARNY, a, e, Eccl. Bezdарны, bez daru, nie

10 . .

76

*BEZDA. - BEZDR.

BEZDR. - BEZDZ.

obdarzony, darem niezaszczynycony, unbeschenkt, geschenkt. (Eccl. Bездарство, Gr. αὐσία, doni carentia)

*BEZDASZY, a, e, dachu nie maiący, nie zakryty, Roff. Бездровный, unbedacht, dachlos, unbedeckt.

*BEZDECHY, a, e, bez oddechu, tchu nie maiący, Roff. бездыханный, athemlos. (cf. Bezduchy).

BEZDENKO, a, n. 3. naczynie bez dna; kieliszek na
dole kulifyt, a zład przewrotny, ein Tummechen, ein
Trinkgeschirr, unten rund gewölbt. Tr. BEZDENNOSC,
ści, ž. brak duna, głębokość niedocieczona, nieograniczo-
ność, die Bodenlosigkeit. Nie zatrzymany bezdenuością
czasu. N. Pam. 19, 84. §. Bezdenność, bez dna prze-
paść, abyssus. Mącz. - Urs. Gr. 127. - Bezdnie, bezdno,
bezgruncie, der Abgrund. phys. et moral. Bezdenności
morskie. N. Pam. 11, 222. Zapadł się w niezgruntowaną
ngdzy i wzgardy bezdenność. Teat. 2, 50. BEZDENNY,
BEZEDNY, skrócenie BEZDNY, a, e, BEZDENNIE
adv. niezgruntowanie głęboki; Boh. bezedný; Roff. Bez-
dónnyj; Rag. odádgnen; Vind. nepodnašt, bres dna,
bres tleh; bodenlos, grundlos, unergründlich. phys et mo-
ral. Garniec *przezdenny (bezdenny ob. 2) bez). Cresc.
507. Konew bezedna nic w sobie zatrzymać nie może.
Kosz. Lor. 71. Bezedna przepaść abo bezdenność. Mącz.
Na bezdenną prawie głębokość morza spuszczali się. Pilch.
Sen. 206. Otchlań ciemna Plutona i bezdane przepaści.
Zab. 15, 31. Bezdenni łakomcy. Nar. Tac. 3, 65. (nie-
nasyceni). Przyszedł złodzię do łkepca bezednego.
Klon. Wor. 42. Złopaiąc brzuch twój bezdenny tyie. Zab.
15, 412. Nasze bezdenne zbytki. Tward. W. D. 2. (bez
granic, niepohamowane). Bezdenne Ezopa koncepta. Fabl.
Ez. 3. (niewyczerpane).

*BEZDESZCZE, a, n. Roff. Bezdomładże, brak deszczu, susza, Mangel an Regen, Dürre. *BEZDESZCZY,
*BEZDZDZOWNY, a, e, Roff. Bezdomadnych, deszczu
nie maiący, regenlos, dürre. Egipt *bezdzowny. Chod.
Koſt. 2. (bezdźdżowny).

BEZDŁUZNY, a, e, długów nie maiący, Vind. douga-
proſł, schuldenfrey, schuldenlos.

BEZDNIE, ia, n. BEZDNO, a, n. co dna nie ma, bez-
gruncie, bezdenność, otchlań, przepaść; Sorab. 1. bezdno;
Roff. bezdna, pучина; Rag. bezduo; Vind. presen,
presdna, globokułtu; das Bodenlose, der Abgrund. Na
bezdno piekielne łfracony. Mon. 70, 698. et 75, 588.
Wszyscy co tam w okręcie płyneli, na morakiem bezdniu
zoſtali. Sk. Kaz. N. 1, 65. O bezdnie głębokości, która
nie masz miary. ib. 1, 279. Namiętności, ſkoro duszę
przeważą, na bezdne ią pociągną ciężarem swoim. Pilch.
Sen. 128. BEZDNY ob. Bezdenny.

BEZDOMY, a, e, domu nie maiący, Roff. bezdó-
miны, бездомокь, безпомѣстные; Eccl. бездомов-
ныи, бездомникь, бездомокь, котороиhe имѣть
жилища, безхрámныи, gołota, ohne Haus, unan-
geſſen.

BEZDRAPIEZNY, a, e, drapieży nie używaiący, nie
szarpaiący, unrauberisch, nicht taubend. Przodków w dziele
bohatyrſkiem, a bezdrapieżném życiuu i zaciagu naſladować.
Birk. Kaw. M. A. 3.

BEZDROZE, a, n. mieysce bez drogi, gdzie drogi nie-
masz, Eccl. bezpůmí, bezpůmíňa, ein unwegsamer,
wegloſer Ort, wo kein Weg geht. Położe na puszczy

droge, a na bezdrożu rzeki. 3. Leop. ſes. 43, 19. (ua
niedrožniku. 1. Leop.) Chcesz iść drogą, ia z tobą;
ehcesz iść na bezdroże nie bawię. Bardz. Tr. 403.
§. Moral. Człowiek nedźnym ſłać się może, Gdy z pro-
ſtey szczęścia drogi sam zboczy w bezdroże. Przyb. Ab. 26.
Kobiety zabrąwszy na iakie bezdroża, na wszyſtko się
odważaianą. Teat. 5, 86. (zdrożności, Abwege). BEZ-
DROZNOSC, ści, ž. nieprzechodność, die Unwegsamkeit.
Roff. непроходимость, brak drogi. Włod. BEZ-
DROZNY, a, e, BEZDROZNIE adv. drogi nie maiący,
nie przechodny; Boh. neceſtjn, bezeſtjn, neschodný;
Bosn. et Rag. bezputni; Roff. bezpumhnyi; unwegſam.
Puszcza bezdrożna. 1. Leop. 4. Ezdr. 9, 29. Ziemia pu-
ſta i bezdrożna. 1. Leop. ſer. 2, 6. Bezdrożnemi szla-
kami przerżeli się. Pilch. Sall. 212. Przez ſkały wysokie
bezdrożność ciągnie woyłko i przerwy głębokie. Bardz. Luk.
70. §*. zdrowy, przewrotny, vom reßten Wege abge-
hend, verkebrt. Niemasz nic w iego nauce i obyczaiach.
bezdrożnego. Mon. 71, 424.

BEZDRZEWNY, a, e, drzewa nie maiący, Eccl. без-
древсны, hoſłos, ohne Holz. BEZDRZEWNOSC,
ści, ž. brak drzewa, Eccl. Бездревесность, der Holz-
mangel.

BEZDUCHY, a, e, ducha w sobie nie maiący, nie żywy,
lełłos. Członków rozszarpanego bezduchych szukała.
Otw. Ow 71. Wyzutych z siły, Mdłych, bezduchych,
zgněbionych, podłych zołtawili. Przyb. Milt. 205. (ob
*Bezdechy). BEZDUSZNOSC, ści, ž. brak duszy,
Roff. Bezdушłe, die Seelenloſigkeit. §. *Przezduszność
(bezduszność ob. z. bez) ludzka niepobożność. Mącz.
die Gewiſenloſigkeit, Gottloſigkeit. BEZDUSZNY, a, e,
BEZDUSZNIE adv. Slovac. Boh. bezedný; Sorab. 1.
bezduſchńc; Bosn. bezdusejan; Vind. bresdushen; Carn.
bresdushne, presdushnik: Roff. Bezdúšný, duszy nie ma-
iący, bezduchy, nieżywy, ſeſlenłos, lełłos. Padła i leży
bezduszna. Morszt. 94. Rośliny są ciałą organiczne bez-
duszne. Bot. Nar. 2. Maietność bezdusznych rzeczy, iako
pieniędzy, zboża; także i maietność duszę mających, iako
była, koni. Petr. Pol. 44. Petr. Et. 51. §. Bezduszy,
*przezduszny, niezbożny, zły. Mącz. Roff. Bezdúšný,
bezsumienny, bezbożny, gewiſenłos, gottłos. Zły a bez-
duszny Judasz wydał swego miſtra. W. Poſt. W. 1, 260.
Bezbożni i bezduszni ludzie. ib. 206. Roff. Bezdуш-
ničam bezbożnym bydź. Bezdушник bezbożnik.

BEZDZIĘCZNY, a, e, BEZDZIĘCZNIE adv. nie dobro-
wony, wymuszony, bez dzięki, nicht gutwillig, erzwun-
gen. Boh. bezděčny. Grauake bedzięcznie, nie z dobrą
wolą. Mącz. Bezdzięcznie a za niechucią pełnił rozkaza-
nie królewskie. 1. Leop. 1. Paral. 21, 6. Cóž ma król
czynić w takowém przyniewoleniu, i bezdzięcznym po-
woleniu; Wereszcz. Reg. 26. §. *Przezdzięczny (bez-
dzięczny (bezdzięczny ob. 2. bez) faſlidiosus, dziwak,
któremu nikt nie dogodzi. Mącz. grillenhaft, wunderlich,
grillensingerich.

*BEZDZIEDZICZNY, a, e, BEZDZIEDZICZNIE adv. be-
dziety, bez potomka, dziedzica, ohne Erben, erbenłos,
erłos. Roff. Безнаслађанны. §. Nie dziedziczący,
wydziedziczony, erbłos, enterbt; Vind. bres diela,
oddieushan.

BEZ DZĘKI, *PRZEZ DZĘKI adverbialiter, bez-

BEZDZIEL. - *BEZECN.

dziecznie, z musu, nierad, po niewoli, przeciw woli,\ bez bóg zapłać albo podziękowania, wider Wßen, ge-
zwungen, ungern. Boh. beż, beżdecńc, beżdźk; Sorab.
1. beżdźſa, nerad; Roff. nebożko, zanевою, поневою.
Fatigare votis, modlitwami boga spracować, wyprosić
bez dzięki. Macz. (koniecznie). Proszę, abyście przez
wszelaką okazyą, bądź wdzięk, bądź bez dzięki, do-
stoienſtwo iego na pamięć przywodzili. Wereszcz. Reg.
praef.

BEZDZIELNOSC, ści, ż. 1. nieſkuteczność, Roff.
недѣисвѣйпѣльносѣмъ, die Unwirksamkeit. 2. Nie-
podzielność, die Untheilbarkeit. BEZDZIELNY, a, e,
BEZDZIELNIE adv. 1. od działania, nie działający, nie
ſkutkuiacy, dzieła nie wyprowadzający, Roff. без-
Дисственны, бездальны, недисципленны,
нинійſkam, niichts hervorbringend, niichts erzeugend.
Granie samo mużyczne ieſt bezdizielne, że żadnego dzieła
po sobie trwaiącego nie płodzi; kompozycya zaſ ieſt
dzielna, bo z niey noty mużyczne. Off. Wyr. artes, quae
ipso actu perficiuntur, nihilque poſt actum operis re-
linguunt. Quintil. Dziwnie utyſkuią; dla tego my ich
w tém bezdizielném dziele nie naſladuymy. Weryf. praef.
(nieczynnym, na nic się nie zdaiącym). Bóg dal dziel-
ność słońcu, ziemi, drzewom, aby nam pokazał moc
swoię, która więcej w dzielnych, to ieſt działających,
niż bezdizielnych wydaie się dzielach ino. Boh. Diab. 20.
2. Bezdizielny, od dzielić, niepodzielny, niepodzielony,
untheilbar, ungetheilt. Bracia bezdizielni; Eccl. bez-
частны.

BEZDZIENNY, a, e, dnia nie maiący, ohne Tag, tage-
łos. Z mieyſc rokoszy spuſcili się w te cieſni bez-
dżienne. N. Pam. 11, 241.

BEZDZIETNOSC, ści, ż. osierociałość bez dzieci, Boh.
beżdetſwi; Roff. beżadańc, beżad admwo, beżdżmство;
die Kindertlosigkeit. BEZDZIETNY, a, e, BEZDZIE-\TNIE adv. Boh. beżditeſ, beżdetkyn'e; Sorab. 1. beżdićmъ;
Roff. beżdżmны, beżadчины; Vind. bresotroken; )
bez dziatek, bez dzieci, dzieci nie maiący, kinderlos.
Który Bezdzietny, tego bądź patronem. Zab 12, 97.
Zygmunt Auguſt umarł bezdizietnie. Pam. 85, 1, 335. (bez
potomſtwa). Bezdzietnym bydź, Roff. beżad admwovamъ;
osierocić kogo Roff. obezachadimi.

* BEZDZWIECZY, a, e, Roff. Bezzwychny, bez
dźwięku, nie wydaiący dźwięku, schallos, klanglos.

*BEZDZWIERNY, a, e, beze drzwi, drzwi nie maiący,
bezbramny, thürlos, ohne Thüre, Roff. beżdéwérны,
Bezedrzwí. Cn. Th.

*BEZDZWONNY, a, e, Roff. bezzwonnny, dzwonu
nie maiący, nie dzwoniący, tonu nie wydaiący, głoſen-
łos, tonłos, klangłos.

*BEZEBRWI, ia, ie, Roff. BeZRbovny, brwi nie ma-
ńacy, ohne Augenbraunen.

BEZECNIC, BEZECZCIC czyn. nied. zbezecnić, zbeze-
ćnić, dok. beżceścić, czię pozbawiać, hańbić, ent-
chren, schänden; Eccl. beżectśwую, bezčestwować,
beččesnij, obezčěnij; Sorab. 1. zan'etjeſtje; Vind.
nezhastiti, odzhaſtuvati; Bofn. opadovati). Mi-
łosć ta zgubila cię i zbezeczcila. Wtg. Mar. 3, 135.
Oni łań i bezecnią się tą potwarzą. Verif. praef. 41.
§ Tego świętego męża śpiegiem Tureckim bezecnią.

BEZEKR. - BEZC.

77

Verif. praef. (szkaluią, ſie schinpfen ihn einen Epion).
§ Szpecić, szkaradzić entſten, verunſtalten. Ospa ią
zbezecnila. Tr. BEZECNIK, a, m. człowiek bez czi,
niečny, szkaradny, Sorab. netjeſtliwcz; Roff. нече-
стивеъb, Rag. zlocescgnał; ein ehrloſer, schändicher
Menjch. Bezečnik scehſ, sceleſtus. Macz. Temu be-
zecnikowi pierwsze mieysce dano. Monit. 65, 586. (ob.
Infamis). BEZECNOSC, ści, ż. BEZECNESTWO,
a, n. Roff. nečéctmje Sorab. 1. netjeſtliwoſći, netjeſ-
nosći, netjeſt, Vind. nepoſhtenoſt (Bosn. prikor, ob.
przekora), becześć, niecześć, brak czi, uczciwo-
ści, haniebność, szkarada, szkaradność, die Chrloſig-
keit, Schändlichkeit, Abschneulichkeit (ob. Infamia). BE-
ZECNY, a, e, BEZECNIE adv. Boh. bezectny, Roff.
неčeschnы, нечествыны; Eccl. obezacheuſend, obea-
чес�шены, Vind. preszhaſti, breszhaſten; Slavon.
nepoſhten) = bez czi, sromotny, haniebny, ehrlos, un-
ehrlich, schändlich, politycznie; Infamis, podług wy-
razu dawnieyszych praw naszych bezecny. Oſtr. Pr. C.
1, 387. od czi, odsądzony, ehrlos gemacht, infam er-
klärt. Bezečni, abo ci, którzy prawo swe utracili.
Szczerb. Sax. 18. §. Moralnie niegodziwy abschneulich, oc-
ruſt. Kacerz ten bezecny chłopy podwiódł, aby sie-
dli na karki panom swoim. Birk. Ex. 10. Bezečne nie-
szczęście, musi się do każdego szczęścia przymięzać.
Gor. Dw. 255. (fatalne). Bezeenie żyć, poſtepować,
Roff. нечествовали. §. Fiz. arcyszpetny, szkara-
dny, sehr haßlich, abschneulich. Bezečna poſtać. BEZE-
CZCI ob. Cześć. BEZEDNY ob. Bezdenny.

BEZEDRZWI, ia, ie, drzwi nie maiący. Cn. Th. bez-
dźwierny, ob. bezbramny.

BEZEKRWI, ia, ie, BEZEKRWIE adv. bezkrwawy,
klutłos, exsanguis, martwy, bezekrwi. Uſr. Gr. 164.
BEZETCHU, bez tchu ob. Dech.

BEZFARBNY, a, e, Sorab. 1. bezbarbenité, nie ko-
lorowy, farby czyli barwy nie maiący, farkenłos. Wo-
da nie ma mieć żadny farby, przeto ią łagooov bezfar-
baną decolorem nazywaią. Syxt. Szk. 109.

BEZFOREMNY, a, e, BEZFOREMNIE adv. Roff.
bežzračiń, bežsračný, bez reguł, bezksztalny, un-
ſormlich, ungeſtaltet, regellos. BEZFOREMNOSC, ści,
z. brak foremności, regularności, Roff. bežzračnoscь,
die Regelloſigkeit, Unſormlichkeit.

BEZFORTELNY, a, e, niesztuczny, proſty, ohne
Kunſtgriffe, kunſtlos, ungekünſtelt. Eccl. Bežkóžneń-
ni, µηχανος.

BEZGAŁEZI, ia, ie, nie maiący gałęzi, aſtłos, zwei-
gełos. Ziele szelęznik pręt ma bezgałęzi. Fundz. 319.

BEZGĘBY, a, e, nie maiący gęby, mundłos, mału-
łos, ohne Maul; Roff. bearybny.

BEZGŁOS, u, m. BEZGŁOSNOSC, ści, ż. brak gło-
su, dźwięku, Roff, bezglacie, Eccl. skydogałacie,
die Stimmlöſigkeit, der Mangel der Stimme. BEZ-
GŁOSY, a, e, głosu nie maiący, Roff. bezglacnych,
skudogłacны, Vind. bresglasen, neglasiten; stim-
łos, ohne Stimme.

BEZGŁOWNY, BEŻGŁOWY, a, e, Boh. bezhławy; Roff.
bezglавный (bezglóbовый kryminalny) głowy nie
maiacy, kopſłos, ohne Kopf. De acephalis albo o bez-
głownych ludziach. Chmiel. 1, 102. §. Bez przełożonego,

78

BEZGN - BEZGR.

BEZHEŁ - BEZKAR.

ohne Oberhaupt. Po tym metropolicie iuž drugiego
w swéy bezgłownéy cerkwi nie mieli. Steb. 2, 225.
§. Głupi, makówka nie głowa, głowa dla kształtu
tylko, bezmózgi, bez olejci, słomiana głowa, flaki
w głowie maiący, dummkopfig, ohne Kopf. (Eccl.
bezglávлю; Gr. ἀποχεφαλισ, enthaupten, głowę ci-
nać, bezgłownym czynić).

BEZGNIEWLIWOSC, ści, ž. Eccl. bezglávšće, wolność od gniewu, brak gniewu, die Anergerlosigkeit, das Unvermögen sich zu ärgern. Bezgniewliwość nie cnotą ieſt, ale wadą, ho wyſtawia człowieka na wszyſtko, iakoby bez czucia. Petr. Et. 271. - BEZGNIEWLIWY, BEZGNIEWNY, a, e, Eccl. bezglávwny. gniewać się nie mogący, nie gniewający się, ärgerlos, unärgerlich, unvermögend sich zu ärgern.

*BEZGNIŁY, a, e, Eccl. bezglávloſtны, wolny od zgniloſći, unverſault, nicht faulend.

*BEZGRANICZNY, a, e, bez granic, nieograniczony,
Roff. белыредыны. Roff. Белыредбя *bezgrani-
czność, nieograniczość*).

BEZGROSZNY, a, e, grosza, pieniędzy nie maiący,
goly, ubogi, ohne einen Groschen Gold, geldarm. Bez-
groszni ganią miaſta, gdy nie masz za co chleba ku-
pić. Jag. Gr. B. 3. Do cnoty méy się garnę, w niéy
się cały zwingen. Przy niéy, chociem bezgroszny golo-
ta nie zginę. Hor. 2. 195. Kniaż.

BEZGROTNY, a, e, grotu nie maiący, gebrenlos,
ohne Schre, ohne eiserne Spike. Bezgrotna strzała ob-
grot, żelezce).

BEZGRUNCIE, ia, n. bezdno, Carn. brěſn, - prze-
paść niezglebiona, ein bodenloſer Algrund. Vorago prze-
paść, *przezgruncie* (bezgruncie, ob. 2., bez), bez-
denność, bezmierna głębokość. Mačz. BEZGRUN-
TNY, a, e, Vind. bresgrunten; bodenlos, unergründ-
liſch, tief. Voraginosus przepaſcisty, bezgruntny, bez-
denny. Mačzyń. BEZGRUNTOWNOSC, ści, ž. brak
gruntowności, die Grundloſigkeit, Ungründlichkeit. BEZ-
GRUNTOWNY, a, e, BEZGRUNTOWNIE adv. nie
na pewnym gruncie zasadzony, miłki, płytki, bez fun-
damentu, ungründlich, grundlos, ohne Grund. Blaſk bez-
gruntowney cnoty, iak cień bez słońca inſtość traci Zab.
13, 417. Anarchia nasza bezgruntownie rządem polity-
cznym nazwana. Zab. 16, 167. BEZGRZESZNOSC, ści,
z. Ragu. bezgresnos, Roff. bezgrěhność, niepodle-
gósć grzechom, die Sündenloſkeit, Unſündhaftigkeit.
Chryſtusa, przez względ iego bezgrzesności, чlebem
prasnym, nie maiącym kwasu grzechowego, nazywaią.
Smotr. Apol. 99. - Bals. Niedz. 1, 247. BEZGRZESZNY,
e, e, BEZGRZESZNIE adv. grzechom niepodległy;
Ragu. bezgrěsćni; Dal. bezgrisni; Roff. bezgrěhwny,
Noraó. 1. nezreſchité, Ger. sündenlos, unſündhaft. Sam
tylko bóg ieſt bezgrzeszny. Sk. Dz. 154. Sak. Dusz.
104. W Jezusie bezgrzesznym żadna się przygana ni-
gdy naleść nie mogła. Sk. Dz. N. 163. Niewinne i bez-
grzeszne życie prowadzić. Tot. Saut. 27.

BEZGRZYWY, a, e, grzywy nie maiący, n. p. koń,
Roff. bezgrzywny, małnenlos, ohne Mahne.

BEZGWIAZDY, a, e, wiazd nie maiący, Roff. et
Eccl. bezwězHAVNЫЙ, не имбюйин заßadv, ſternen-
ler, ungeſtrat.

*BEZHEŁMNY, a, e, hełmu nie maiący; Eccl. beَا-
še-мъны, unbehełmt; ohne Helm.

*BEZHUMNY ob. *BEZUMNY*.

BEZIARZEMNY, a, e, iarzma nie noszący, jochſrey,
ohne Joch, unbejocht, Eccl. безяремны.

LEZIEZYCZNY, a, e, ięzyka nie maiący, zungenlos,
ohne Zunge, Roff. et Eccl. bezьязичны; Vind.
bresjesizhen. - BEZIEZYCZNOSC, ści, ž: brak ięzy-
ka, die Zungenloſigkeit.

BEZIMIENNIK, a, m. pisarz bez imienia, niepodpisa-
ny, ein Anonymus, ein Ungenannter. Niewiadomo nam,
zkład ten bezimiennik wyczerpał tę hiftoryą. Nar.
Hijlor. 8, 157. BEZIMIENNOSC, ści, ž. Eccl. beَا-
шиманство, zataienie imienia, niewiadomość imienia,
die Anonymität. Pomimo bezimiенноși, wnet poznali-
smy autora tego pisma. Gaz. Nar. 1, 260. BEZ-
IMIENNY, a, e, BEZIMIENNIE adv. 1. Sorab. bezm'ena,
perom'ene'me, Croat. neimenuvan, Rag. bezimena; Vind.
bresjimena, bresjimenſki, nejimenuvan; Roff. beَا-
зименны, Eccl. безиманны; zataionego, niewiadomego
imienia, anonimniſch, ungenannt, namenlos. Medic: Ko-
ści bezimienne. Krup. 1, 116. **§ Niewypowiedziany,
unauspreſchlich, namenlos. Co za ból bezimienny, co
za nowa katusza. Przyb. Ab. 223.

BEZINTERESSOWNOSC, ści, ž. Vind. nelaſten prid,
Roff. некорысполюбие, безкорыпсіе (ob. bezko-
ryzſiny) wolność od prywaty, nie pragnienie własne-
go pożytku, die Unceignungsgkeit. Doznałem twéy
poczeiwości i bezintereffowności, gdyś mi bez żadný
zapłaty służył. Teatr. 22, c, 46. Bezintereffowność za-
miarów. Gaz. Nar. 2,224. Bezintereffowność, nieprzy-
iaciokla podłości. N. Pam. 24, 327. BEZINTERES-
SOWNY, a, e, ie adv. nieintereffowny, uneigenné-
tig. Roff. Бескрéбревикъ, некорысполюбивны,
несляжымельны, безкорыпсітны (ob. bezkorzy-
łny); Vind. nelaſtnodizhen.

BEZISTNY, BEZISTOTNY, a, e, Eccl. bezbyno-
ścąsны, nie maiący inſtoły, bez ieſteftwa wesenlos,
ohne Wirklichkeit. Bezistna czeczość. Przyb. Milt. 50.
Brąłem przez bezistotną szerz okropney gmatwy. ib.
320. Algebr. bezistotny, imaginarius. Algie. Narod.
Pierwiaſtki kwadratowe ilości uiemnych podają nowy
gatunek ilości, które nazywają bezistotnemi. Algiebra
Nar. 208.

BEZKALNY, a, e, wolny od kału, niemętny, un-
schlamnig, schlammlos, rein. Perla w bezkalnym zna-
leżona morzu. Zab. 12, 525.

BEZKARMNY, a, e, karmi nie maiący, Roff. beَا-
коомны, futterlos, ohne Futter. (Roff. безкор-
мица, brak karmi, głód).

BEZKARNOSC. ści, ž. Sorab. 1. bezitraſwanitosći, brak
karności, die Straſloſkeit, Œgelloſigkeit. Mon. 75, 588.
BEZKARNY, a, e, BEZKARNIE adv. Sorab. 1. bez-
ſtraſwanité, niekarany, niekarcony, ſtraſłoſ, ungestraft.
Bezkarne wyſtepkii piodzą sroższe. Off. Wyr. Bezkar-
nie z was szydzi. Hul. Ow. 201. § bezkarny, kary się
nie boiący, niesprawuiały się dobroe, unsittsam, žu-
gellaß.

BEZKIELNY, a, e, kłów nie maiący, ohne Ha-
uer, ohne Haupžhne, ohne Spitzžhne. Zwierząt ssących

BEZKOL. BEZKR.

BEZKRW. BEZLU.

79

czwarty rząd zawiera bezkielne, glires, tylko po dwa
zeby przednie maiące. Zool. 282.

BEZKOLANKOWY, a, e, Roff. Безколъныи, ko-
lanek nie maiący, knielos, ohne Knie, gliederlos, kno-
tenlos. n. p. ziele abo trzcina nie maiąca czlon-
ków, albo kolanek. Wtod.

*BEZKONCZY, a, e, Roff. Безконечныи, Rag.
bezkonciv, Sorab. 1. bezkončné, bezkončiwé, Vid.
breskonzhen) Końca nie maiący, nieśkończony, unend-
lich, endlos. (Roff. Безконечность, Sorab. I. bez-
končnosći, Vid. breskonzhnoſ; Rag. bezkoncivos die
Endlosigkeit nieśkończony).


BEZKORZYSTNY, a, e, BEZKORZYSTNIE, adv.
korzyści nieprzynoszący, niepożyteczny, unyortcheilhaft,
(Roff. Безкорыстный, безкоренный bezinteressow-
wy; Безкорыстие bezinteressowność).

BEZKOST, a, m, ciaſtoch, flak, lelek, zniewieſcia-
ły, Boh. rozmazaneł; exos. Mącz. ein Weichling.

BEZKOSCI, ia, ie, BEZKOSTNY, BEZKOSTY,
a, e, kości nie maiący, abo o bardzo kruchych ko-
ściach, miękki, knochenlos, knochenschwach. Rag. bez-
kötni, razkoscjan, Sorab. 1. bezkostje; Roff. Безко-
ćstный; Eccl. мяткосный. Exos bezkoſty. Urs.
Gr. 169. Bezkości. Mącz. Boh. rozmazany, rozmamany,
pieszczoch.

BEZKOTWICZNY, a, e, Eccl. Безкрончныи, ko-
twicy nie maiący, ankerlos, ohne Anfer. n. p. okręt.
BEZKRASNOSC, ści, ž. Roff. Безксароменно, без-
ʌbپометно, brak piękności, krasności, die Schön-
heitsloſigkeit.

BEZKRAYNY, a, e, bez krain, landerlos, ohne Land.
Dzieiopis niech będzie bezkraynym, i rzeczy po wła-
snem nazwisku niech mieni. Kras. Lifl. 2, 119. (bez
przywiązania do iakiego kraju). (Roff. безкраинный,
Rag. bezkraju, - bez granic, nieograniczony).

BEZKRESNY, a, e, nie kresłony, bez kréſki, liuii,
ungezeichnet, ohne Linie, liniensrey. 'Tak dusza z pod
niesmiertelnego wychodzi warsztat, tak ieſt bezkré-
sną cechą twego maieſtatu. Zab. 9, 40. Zabl.

BEZKREWNY, a, e, BEZKREWNIE adv. Rag. bez-
karwi; Roff. безкровный; krwi nie maiący, bezkrwa-
wa, blutlos, unblutig. Ojara duchowna i bezkrwawa.
Sh. Dz. 210. Nayšvięlszy sakrament ieſt ofiarą bez-
krewną. Bals. N. 1. 141. Eccl. жермва безкро-
вная. Bezkrewnie bez rozlania krwi. Sh. Dz. 65.
BEZKREWNOSC, ści, ž. bezkrwawość, brak krwi
albo rozlania krwi, Roff. безкровіе, die Blutloſig-
keit, Unblutigkeit.

BEZKROL, a, m, podezas bezkróleftwa króla mię-
sce zaſtepuńcy, interrer, der Zwischenkenig, Stellvertre-
ter des Königs während der Thronvacanz. Obawiano
się, żeby się prymas za czasem nie robił bezkrólem.
Biel. Kr. 607. BEZKROLEWIE, BEZKROLESTWO,
a, n. (Roff. междурасмілье, міждзярафільо) czas
bez króla, po śmierci, arzuceniu lub arzeczeniu się te-
go, który panował, das Interregnum, Swischeureich.
Poki dom Γιατών panował, bezkrólewia i krótkie i
spokoyne były, Shrzer. P. P. 1,310. Po królu Steſa-
nie tyło bezkróleftwo bardzo niebozpieczne i krwawe.
Birh. S. K. C. 2, b.

BEZKRWAWY, a, e, BEZKRWAWIE adv. bezkrow-
ny, Vind. nekervau; - bez krwi rozlania, blutlos, unblutig. To to zwyciężtwo godne osobliwsey sławy.
W którén łup iakikolwiek ieſt przecięż bezkrwawy.
Hul. Ow. 36.

BEZKSIEZYCZNY, a, e, Roff. безлунныи, bezmie-
sięczny, bez światła księżyćowego, mondlos, ohne
Mondenlicht. Bezsiężyczną noc. CN. Th. - CN. Syn. 492.
Sorab. 1. bezměbachnost, interlunium, *bezsiężycze,
*bezmiesięcze.

BEZKSZTAŁTNY, a, e, BEZKSZTAŁTNIE adv.
Vind. neshtauten, ogerdjen, sverushen; Eccl. Be-
z-łbопшныи, nieſoremny, nieuksztalcony, kształtu nie
maiący, niezgrabny, nieociosany, nieokrzesany, ge-
ſtaltlos, ungeſtaltet, ungeſchlachtet, ungebildet, firyzc. i
przeнос. Bezſzaltny a ciężki tołów. Bardz. Łuk. 169.
To coś bezſzaltnego, sprosnego, rannego, zewsząd odartego.
Bardz. Tr. 180. Bezſzaltną kamienie. Zab.
15, 91. Bezſzaltnie mowę nadziewając niepotrzebnemi
ſłowami. Mon. 75, 546. BEZKSZTAŁTNOSC, ści,
ż. - BEZKSZTAŁT, u, m. brak kształtu, kształtno-
ści, die Geßaltloſigkeit, Ungeſtaltheit, Vind. neshtaut,
gerduft, ogerdoſt; Eccl. bezařačie; Roff. bezo-
barzje.

BEZKUNSZTNY, a, e, BEZKUNSZTNIE adv. niewy-
kwintny, szczéry. Duaz. 33. niesztuczny, kunſtos, un-
geſińſtift. Ŭ, Stateczny, nieżartowny, serius. Mącz.
unſchekerhaft, erſchäft, unſchergraft. *BEZKUNSZTNOSC,
ści, ž. brak kunsztowności, die Kunſtloſigkeit.

BEZKWASNY, a, e, BEKWASNIE adv. Boh. bez-
kwaſtý, Roff. безквасный, kwasu w sobie nie maią-
cy, przaſny, ungeſaüert. Ty ieſteſ azymus panis,
bezkuwaſny chleb, nie maiący kwasu grzechowego. Šmo-
trzy. Ap. 153. (ob. Przaſuik) BEZKWASNOSC,
ści, ž. - BEZKWAS, u, m. brak kwasu, die Unge-
fäuertheit, Roff. bezkwasomъ, bezkавась.

BEZKWIAT, u, m, zioko, epimedium, ani kwia-
tan, ani nasienia nie ma. Syr. 1236. die Bischoſmür-
ke, eine Pfianze.

*BEZLEPICA, y, ž. nitpiękność, nielepskość, niedo-
rzeczność, die Schonheitsloſigkeit, Ungereintheit, Abge-
schmacktheit. Naytrudniesza w iedno absurdum wpaść,
za którym tysiąc bezlepic idzie. Pimin. Kam. 344.

BEZLESNY, a, e, Roff. безлаённыи, bez lasu, bez
drzewa, waldlos, holzos, ohne Wald. J w naszym
kraju wiele ieſt mieſec bezkresnych, gdzie wielki nie-
doſtatek drew. Kluk Kop. 1,222. BEZLESNOSC,
śi, ž. - BEZLESIE, ia, m. brak lasu, drzewa, miey-
sce bez lasu, Roff. bezhbeje, der Waldmangel.

BEZLIST, u, m. ziele, equiserum hiemate, Hippuris
Linn. das Schafthau, eine Art Schachthalm. Syr. 1558.
(ob. Przešłka, Strepeczka).

*BEZLISZ ob. Przezliż.

BEZŁOSY, a, e, Sorab. 1. beżłośne, ne małacze
ſobě lóſa, exsors, bez losu, ohne Loos.

*BEZŁOŻENIEC, ńca. m. bezżeńiec, ein Cheloſer,
unbeleibter. Tr. *BEZŁOŻENSTWO, a, n. Zt.
iarz. 3. bezżeńtwo, die Chloſigkeit, Unwirſtheit.

BEZLUDNY, a, e, BEZLUDNIE adv. Roff. bezko-
ńny, meludny, meludnion, puſny, u, wodźik, mał-

80

BEZLU. - BEZME.

ſchulſcer. Puſtynia bezludna. Groch. W. 90. W ogro-
nley bezludney dziedzinie, gdzie były ſtarodawne o-
kropne puſtynie, iż. 15. §. Samotny, einaſam. Kąt
tayny był dla niego puszczą, tam na niebieſki pochwał
czasu uzył bezludnie. Chodk. Koſł. 7. BEZLUDNOSC,
ſći, ž. nieludnoscł, nie zaludnienie, brak ludzi, sa-
motność, Volksleere, Menschenleere, Volksmangel,
Unbevölkerung; Einaſkeiſt, Roff. bezuſodje; Vind.
bresludnoſt.

BEZLUDZKI, a, e, Roff. beziechelovčbčný, nieludz-
ki, unmenſchlich. Nie prągłe panowania, i ludziom
tamtym rozkazować bezludzkim. Tward. Wt. 47. Bez-
ludzki iſtem Eccl. beziechelovčchествую. BEZLUDZ-
KOSC, ſći, ž. brak ludzkoſći, Roff. beziechelovčbčie,
beziechelovčbčnoscь, die Unmenſchlichkeit.

BEZŁUSKYN, a, e, bezluſki, Eccl. beziechewuiny,
ſchuppenſos. Węgorz bezluſkny. Włod.

BEZMAIĘTNY, a, e, Eccl. bezybimčben, maią-
tku nie maiący, ubogi, unnbemittelt.

BEZMAŁA NIE adv. nie wiele brakło, niemal, o wlos,
edwie nie, prawie, Sorab. 1. nimable, foroſ; Ger. es
fecht nicht viel, fast, beynabe, um ein ſaart. Bezma-
ła nie całą armatę do szcętu zniešli. Fur. Uw. F. 6.
Bezmała mi tego nie zaprą? Teat. 56, b 25.

BEZMAŁZENSKI, a, ie, bezżeńki, bezłożeńki, w małżeńtwie nie żyiący, ehelos. Stan bezmałżeńki. W. Pſ. Mn. 70. - BEZMAŁZENSTWO, ob. Bez-żeńtwo.

*BEZMARTWY, a, e, nie umierający, nie podległy śmierci, nieśmiertelny, frew vom Sterben, unſterbthöf. Smierć Achillesa zacnego pożarła, Staroſć Tytona bezmartwego zdarła. Petr. Hor. 2, C. 3. not. „Tyton ‚frosil bogów o nieśmiertelność; zatém przyszedł do ‚sakicy ſtarości, że mu żywot breniierzl.,”

BEZMATCZY, a, e, Vind. bresmaternam, bres mate-
re, z matki nie maiący, mutterlos.

BEZMĘTNY, a, e, niemętny, bez kału, bezkalny, untrů-
bc, reiń, klar. Eccl. bezamiaſchung.

LEZMEŚKI, a, e, BEZMEŻNY, a, e, Eccl. beздобха-
ственны, niezameżny, unbemannt, manntos, ohne
Mann. Zywt bezmęzki albo bezżeńki. Gil. Poſł. 521.
Maz. cóki bezmęzne. Bardz. Tr. 249. Dzievi bezmęż-
ne. ib. 29. Matko bezmęzna módł się za nami. Pimin.
Kam. 252. ( nayświętsza panno ) Subſ. bezmężna,
nie načkatka, eſſe Mannloſe, unverheuathete. Roff.
bezmułkna, beznebemtina; Sorab. 1. newudata;
Vind. neomoshena, ledizhna.

BEZMEŻNOSC, ſći, ž. brak mężności Eccl. be-
zdobmto, die Unmännlichkeit, ayaydią.

BEZMIAN, PRZEMIAN, PRZEZMIAN, u, m. Roff.
bezmeńa, Croat. oteżalo, Carn. shtidera; gatunek
wagi, bez szal; pręt albo drag rozziłony na roz-
miary, z gwichtem posuwaícym się z dragiego koń-
ca, eine Schnellwage (Westpr. ein Besmer Dan. et
Svec. Bismer, Besman. Jhere Gliſſar. - Waga na-
zwana przemian, służy do ważenia ciad przy pomocy
ſtateczne wagi. Jak. Mat. 4,269. Przemian. Of. F.
121. Przezmian. Dwor. K. Bezmian. Sol. Arch. 29.
Kto na bezmianie zaważył góry, a pagórki na wadze?
Radz. Jef. 49, 12. ( na wadze i na szalach, Bibl.

BEZMIEN. - BEZMRO.

Gd. Budn. ) Rozumiał o sobie, iakby góry miał bez-
mianem odważyć. Radz. 2. Macch. 9, 8. Budn. ib.

BEZMIENNY, bez miana, ob: Bezimienny. BEZ-
MIAR, u, m. BEZMIERZE, a, n. niezmiernzonoſć, nie-
ograniczenie, Roff. et Eccl. bezemčpie, bezemčrnoſć,
bezemčrscno, izалимеſcno, beazchiclennoſć, So-
rab. 1. p[ie]zm'ernosſej; Rag. prikomjerſtvo; die Maßloſig-
keit, Unermeſchkeit, Gränzenloſigkeit. Dusza rozwele-
kle świata bezmierze. W punktu myśli poietney szczu-
pie szranki bierze. Zab. 9, 41. Zabt. Winiusza przy-
iażń Galby rzuciła w bezmiar, in abruptum. Nar-
Tac. 5, 58. BEZMIERNY, a, e, BEZMIERNIE adv.
Sorab. 1. p[ie]zm'erné, psches m'eri; Rag. prikomjeian;
Vind. brezernem, zhesmernu, premernu, zhes meru;
Roff. bezemčrны, beazchiclenны, урезмčrны,
niezmierny, maiary nie maiący, nie wymierzony, nieo-
graniczony, maßlos, unermesslich. Spoyrzyimy na ten
ſtop bezmierny niebios, który nas otacza. Zab. 6, 100.
Min. Otw. Ow. 257. §. Nie umiarkowany, zbytny,
maßlos, ungemäßigt. Zarty nie maią bydź bezmierne.
Bud. Cyc. 49. Bezmierne wydawanie dna nie ma. Kofz.
Lor. 115. Bezmierny, zbytny, rozpuſtny, luxuriosus.
Mącz. W bezmiernych złościach, by w wodach pły-
wamy. Groch. W. 65. *BEZMIERNOMAIĘTNY, zby-
tnie maiętny, niezmiernie bogaty; unermesslich reich.
Ludzie bezmiernomaiętni wolnym rządom niebezpieczni.
Petr. Pol. 374.

BEZMIESIĘCZNY, a, e, Boh. bezemčſchń, bezksięży-
czny, mondenſos, ohne Mond.

BEZMIŁOSIERNY, a, e, BEZMIŁOSIERNIE adv. miło-
sierdzia o maiący, Roff. bezi miloſtivny, Eccl.
bezi miloſtivny, unbarmherzig.

BEZMOCNY, a, e, mocy pozbawiony, sily nie ma-
įcy, Vind. bresmozhi, bresmozhen; Sorab. 1. bez-
moczně; Roff. bezmocnych, maſtłos, kraftłos, dchwach.
Cóż czynia ci żydzi bezmocni ? 1. Leop. 2. Ezdr.
4, 2. BEZMOC, y, ž. BEZMOCNOSC, ſći, ž. brak
mocy, sily, słaboć, die Kraftloſigkeit, Dohnmacht,
Schwäche, Vind. bresmozhnoſt.

BEZMOWNY, a, e, Roff. et Eccl. bezmołwны,
bezrakatobny; Vind. bresgovoren, - nie mówiący,
sprachłoć, nict redend. (Roff. beazmobilnik puſtel-
nik; beazmołbje cisza, samotność, bezmoławstwovanie
milczeć, samotnie żyć.

BEZMOZGI, a, ie: Sorab. 1. bezmożné, Vind.
bresmoshganou; Roff. bezmogłwiny (bezmogłiu - bez
špiku), nie maiący oleiu w głowie, głupi, gehirn-
łos, dumni. Głupiego dzieło i bezmózgić głowy, Szu-
kać zemſty językiem i łzącemi słowy. Mon. 73, 669.
Gorszys zas swojemi bezmózgiemi pismy. Pimin. Kam.
55. Mówisz, iakobyś był bezmózgi, ib. 354. Zab. 9,
61. Hor. 2, 46. Kniaż. BEZMOZGNICA, y, ž, głupia,
bezmózga kobieta, ein hirnloſes Weib. Zapewne ta bezmo-
gnica nie obieła myśli twoiey. Wegier. Marmon. 3, 24.
BEZMROCZNY, a, e, nie zamroczony, iasny, Roff.
bezimarchny, unverſinſtert.

BEZMYLNY, a, e, BEZMYLNIE adv. bez omyłki
bezblědný, Roff. beaznorpčbny, feſſerłos, ohne Stř-
thum. BEZMYLNOSC, ſći, ž. Roff. beaznorpčrnoſć,
die ſehlerloſigkeit.

BEZMY-

[BEZMY. - BEZO.

BEZMYSLNY, a, e, BEZMYSLNIE adv. Boh. bez-
mysłnó; bez myśli, nie myślący, gedankenłos, BEZ-
MYSLNOSC, śri, ž. brak myśli, die Gedankenlosgkeit.

*BEZMYTNY, a, e, myta nie płacący, nie biorący, bezrelny, Roff. bezpoślinny, mauthłos, mauthfrey, zollfrey.

*BEZNACZALNY, a, e, Eccl. безначадnych, Gr.
αγαγχος, bez początku, początku niemaiacy, ohne An-
fang. Pimin. Kam. 180.

*BEZNADZIEYNY, a, e, *BEZNADZIEYNIE adv.
Roff. Безнадежны, nie maiacy nadziei, hoffnungsłos.

*BEZNADZIEYNOSC, ści, ž. Roff. безнадежнось, die Hoffnunglosigkeit.

*BEZNAGANNY, a, e, *BEZNAGANNIE adv. Roff.
безпорочны, niepodpadaiacy naganie, tadelsfrey, ta-
dellos. *BEZNAGANNOSC, ści, ž. Roff. безпоро-
чность, niepodległość naganie, die Tadellosigkeit.

*BEZNAGRODNY, a, e, *BEZNAGRODNIE adv. Roff.
безмедны, Eccl. безомedны, nie mogą być
nagrodzonym, zapłaconym, powetowanym, unbelohn-
bar, unbezahlbar, unerseßlich.

*BEZNAMIĘTNY, a, e, *BEZNAMIĘTNIE adv. Eccl.
безстрасны, безпристрасны, niepodległy na-
miętności, leidenschaftslos, unleidenschafttich.
*BEZNAMIĘTNOSC, ści, ž. Wolność od namiętności, Eccl.
безстрасміе, безпристрасміе, die Leidenschaftslosg-
keit, drzeña.

*BEZNAMOWNY, a, e, Eccl. бузбѣтливый, nie mo-
gący bydź namówionym, unüberredbar, Gr. αρεταγνως.

BEZNASIENNY, a, e, BEZNASIENNIE adv. Eccl.
безбѣменны; nie maiacy nasienia, famenłos, Graec.
απορος, bezsiemienny. *BEZNASZLADOWNY, *BEZ-
NASZLEDNY, a, e, Roff. безподражательны, nie
do naszladowania, nie mogą bydź naszladowanym, nicht
nachzuahmen, unnachabtmlich.

*BEZNĘDZNY, a, e, *BEZNĘDZNIE Roff. безнуж-
ны, wolny od nędzy, elendsfrey, elendślos, nothlos.

*BEZNIEWOLNICZY, *BEZNIEWOLNY, a, e, Roff.
безкабальны, niepodległy niewoli, frey von Sclave-
rey, unsclavißch.

BEZNOGI, a, e, BEZNOZNY, a, e, nóg nie mai-
cy, Roff. безногіи, безножны, Boh. beznohý,
Croat. przeznog; ohne Fuß, ohne Fuße, Fußlos. (Vind.
bresnogna tiza, potozhna laštviza, bergula, ob. brze-
gówka iąskolka). Graec. αρες. Ryby beznożne, pletew
brzuchowych nie maiące. Zool. 175.

BEZNOSY, a, e, Boh. beznošń, Roff. безноśцы,
nosa nie maiacy, ohne Nase, unnasfig Subſt. Beznos,
a. m. ein Dünnase.

(BEZOAR, u, m. Jtal. bezoar, obſ. Gall. bazar, beza;
Hisp. bazar, (Arab. bedzahar, Pers. pahzeher - anty-
dot wszelki przeciw truciznie); Carn. beslaj; der
Bezoar. Kamyk iaykowaty we wnetrznościach zwierząt
rodzaiu koziego znayduacy się; dawniey za lekarstwo
przeciw truciznie miany. Zool. 367. Sien. 327. § Sąd
wszelkie lekarstwo przeciw truciznie. Sien. 527. Spicz.
166. - antydot, Gegengift. §* Lekarstwo, Arzeney.
W czas zabiegać chorobie, próźne bezoary po czasie.
Pot. Arg. 517. lekarstwo po śmierci, łyżka po obiedzie).
*BEZOBACZNY, a, e, *BEZOBACZNIE adv. nie oba-
Tom 1.

BEZOBA. - BEZOD.

8

czny, nieważny, Roff. безсовѣtny; Eccl. bez-
spěhno, unvorsichtig, unüberlegt. *BEZOBACZNOSC,
ści, ž. Roff. безсовѣтne, nieuwaga, nieostróżność, die
Unvorsichtigkeit, unüberlegtheit.

*BEZOBCHODNY, a, e, Eccl. Безобходны, nie do obchodzenia, unumgangbar, unumganglich.

BEZOBIEDNY, a, e, BEZOBIEDNIE, adv. Eccl.
безобѣдны, bez obiadu, nie iadlszy, ohne Mittags-
eſsen; ungepeift, ungegeſsen.

*BEZOBŁAZNY, *PRZEZOBŁAZNY, a, e, *BEZO-
BLAZNIE adv. (nie płażający) niewzględny, ruch-
sichtslos, ohne Rücksicht. Szalona, bezoblazna śmiałość,
prorupta audacia. Mącz. Rozpuſtne, przezobłazne ku-
rewiwo, flagitiosa, perdita libido. ib. Na inszych
oślep i bezoblaźnie padać, coeco impetu incurrere. ib.
BEZOBŁOCZNY, a, e, BEZOBŁOCZNIE ad. Roff.
безоблачны, bez obłoków (ob. bezchmurny) wolkenleer,
unbewölkt.

BEZOBŁUDNY, a, e, BEZOBŁUDNIE adv. Roff.
безлескны, бесцемѣрны, безковарны, od
obłudy wolny, szczéry, nieudawany, ungeheuchelt. Mało
polegasz na tak bezobłudnu sprzyjających ci sercach.
Mon. 71, 509. BEZOBŁUDNOSC, ści, ž. szczérość,
nieudawanie, die Ungeheucheltheit, Auffichtigkeit, Roff.
безлескнось, безцемѣре, безковарнось, без-
коварсшłe.

*BEZOBRAZLIWY, a, e, *BEZOBRAZLIWIE adv.
Roff. Беззазорны, bez obrazy, nie uražliwy, un-
keleidigend, unanstoßig. *BEZOBRAZLIWOSC, ści,
ż. die Unanstoßigkeit, Roff. беззазорнось; (Roff. без-
образны, Rag. bezobrazni: bezksztalny ot. obraz).
BEZOBREĆZY, a, e, obręczy nie maiacy, Roff. без-
obrųčны, reifenłos, ohne Reifen.

BEZOBRONNY, a, e, Roff. беззаспійны, nie ma-
jęcy obrony, ohne Wehr, schußlos, unbeſchüſt. Niewiel-
ka rzecz gromić zbroyną ręką bezobronne kupy. Hul.
Ow. 64.

BEZOBROTNY, a, e, nieobrotny, obrotu nie maiacy,
Eccl. безобрątny, ohne Umtwenden, unumwendbar.

BEZOCHOCZY, a, e, Eccl. безхотимельны, nie-
maiacy ochoty, unlustig, ohne Lust und Reigung.

BEZOCHYBNY, a, e, BEZOCHYBNIE, adv. nie chy-
biający, pewny, ohnfehlbar. Smutnym dla was bez-
ochybnie teraz bydź musi oycyzna widokiem. Zab.
16. 165.

BEZOCZY, a, e, BEZOKI, a, ie, oczu nie maiacy,
Boh. bezoký, Eccl. Безочесных. Roff. безгладыны,
безокіи, ohne Augen, augenlos. Slepy, bezoki, nara-
ża się na glazy. Zebr. Ow. 353.

BEZODZIELNY, a, e, Roff. безопадѣльны, nie-
rozdzielny, unzertrennlich. BEZODZIELNOSC, ści, ž.
nierozdzielność, die Unzertrennlichkeit.

BEZODŁĄCZNY, a, e, Roff. Безопłychны, nieroz-
łączny, untrennbar. BEZODŁĄCZNOSC, ści, ž. Roff.
безопłychнось, nierozłączność, die Untrennbarkeit.
BEZODŁOZNY, a, e, Roff. безоплаfarativehны, bez-
odkladny, bezodwoczny, nie mogący bydź odłożo-
nym, unaufschiebbar. BEZODŁOZNOSC, ści, ž. bez-
odwoczność, niemożność odkładania, die Unaufschieb-
keit.

11

82

*BEZODWIĘ. - *BEZOSO.

BEZODMIENNY, a, e, niepodległy odmianie, Eccl. Bezahlungseffekts, unverändertlich. BEZODMIENNOSC, ści, ž. nieodmieność, die Unveränderlichkeit.

BEZODPOR, u, m. BEZODPORNOSC, ści, ž. nie dądie odporu, nie bronienie, nie odpieranie, Mangel des Widerstandes, Widerstandeslosigkeit, Unwiderstandbarkeit. BEZODPORNY, a, e, BEZODPORNIE adv. któremu trudno odpór dadź albo sprzeciwić się; Gn. Th. unwiderstandbar.

*BEZODPOWIEDNY, a, e, *BEZODPOWIEDNIE adv. Eccl. Besondere, Beschlagniveaus, nie erworbenen, die odpowiedzi, nie wyciągaiły lub nie wart iey, unbeantwortet, antwortelos. (Roff. Besondere, cierpliwy, nieodmrukliwy; Besichtsgewöhnlich, niesprzechnie). *BEZODPOWIEDNOSC, ści, ž. brak odpowiedzi, Eccl. Besondere, die Antwortelosigkeit. (Roff. Besondere, Besondere, die cierpliwość, nieodmrukliwość).

*BEZODSTĘPNY, a, e, Roff. Besondere, unabweichlich. BEZODSTĘPNOSC, ści, ž. Roff. Besondere, nennend, niemöglichkeit, odstępowania, die Unabweichlichkeit.

BEZODWIĘZYLY, a, e, Roff. Besondere, Betroffene, niepodobny do diskutanzia, unabhängbar. BEZODWŁOCZNY, a, e, BEZODWŁOCZNIE, adv. Roff. Besondere, unverzüglich, ohne Wirkung, ohne Wirkungskraft, ohne Wirkungskraftbar, unverzüglich, ohne Zaudern. Gn. Th. - BEZODWŁOCZNOSC, ści, ž. nie možność odwłoki, die Unauschiebbarkeit, Unverzüglichkeit.

BEZODWROTNY, a, e, BEZODWROTNIE adv. Eccl. Besondere, bez. powrotu, odwetu, niezwrotny, nieodwetowany, nicht zurückgeschend, ohne Wirkung, unerfahrlich. Czas bezodwrotnie zniknął. Zab. 13, 254.

BEZOGONKOWATY, a, e, nie maiący ogonka, bez szpulki, ohne Schwanzchen, Stängelchen. Ziele szelężnik liście ma bezogonkowate. Jundz. 319. BEZOGONNY, a, e, Roff. Beschwöschты, ogona nie maiący, schwanzlos, ohne Schwanz. Koń bezogonny. Alb. z W. 4, ob. Knusy.

BEZOGRODNY, a, e, ogrodu nie maiący, gartenlos, ohne Garten. (Eccl. Besorgbarны, bez ogrodzenia, bez grodzy, niewarowny).

BEZOKI ob. Bezoczy.

BEZOKOLICZNY, a, e, Slovac. n'edopowetliwi, n'edokonatliwi; bez wytknięcia okoliczności, nicht umständlich, ohne Umständlichkeit, unbe振mit. Grammat. Tryb bezokoliczny, modus infinitius. Kopcz. Gr. 2, p. 202. Slovac. n'edopowetliwe, nedokonatliwe; Vind. nenamirjšena visha; Roff. neopreßlavenes nаклонenje.

*BEZOPALNY, a, e, Eccl. Besопалны, niepodobny do opalenia, unbebrennbar, unumkrennbar.

*BEZOSADNY, a, e, nieosądzony, niepodobny do osądzenia, Eccl. Безосудны, unverurtheilt, unverurtheilbar.

*BEZOSCIENNY, a, e, Eccl. Besospěnных, bez osna (ob. oścen), stachellos.

BEZOSOB. - BEZPIE.

BEZOSOBISTY, a, v, BEZOSOBISCIE adv. Rag. bez sobni, bez sobstva; Roff. Besuchlichen, nie tyczący się osoby, bezwzględny na osobę, unpersonalisch.

BEZOSZCZĘDNY, a, e, BEZOSZCZĘDNIE adv. nieoszczędzający, Roff. Beszadnny, bezpozaadno, unsparsam. BEZOSZCZĘDNOSC, ści, ž. brak oszczędności, die Unsparsamkeit.

BEZOWOCNY, a, e, BEZOWOCNIE adv. (Vind. bres fada, bres prida, nepriden, salftoin). Płonny, nirodzayny, unfruchtbart. Ci są iako drzewa iesienne bezowocne. 1. Leop. Juda. 1, 15. - przenośnie niepożyteczny, nieprzydatny, niefkuteczny, fruchtlos, unnüß. W samocie przepędzał lata bezowocne. Zab. 15, 7. Kniaž, Nie, bracie, poblądziels w swoim zdaniu mocno, Los możnym, cnotę nadto czynisz bezowocną. Zabt. Fire. 44. Napisz do niego, iak się spodziewam, nie bezowocnie. Pot. Arg. 223. nie daremnie, nie bez skutku, skutecznie.

(BEZOWY ob. Bzowy, Bez 1.,

*BEZOYCZY, a, e, oyca nie maiącv, Vind. bresozheten, vaterlos.

BEZPALCY, a, e, Roff. Bespalchen, palców nie maiacy, fingerlos; Boh. bezpristyl.

BEZPAMIĘTNY, a, e, BEZPAMIĘTNIE adv. - Dalm. prespameten; Rag. bezpämetni, z bezuważny, nie rozważny, nieprzytomny, sich nicht gegenwärtig, unbesonnen. Już bezpamiętna chęć się w lasy bierze. Chrość. Ows. 42. Sało zakochała się w Faonie bezpamiętnie. ib. 198. BEZPAMIĘTNOSC, ści, ž. nieprzytomność sobie, nieuwaga, die Unbesonnenheit. (Roff. Besпамятность, Besпамятсцьо мдłość; Безпамятныи zemdlały).

BEZPARCYALNY, a, e, BEZPARCYALNIE adv. bezsonny, unpartheyisch. BEZPARCYALNOSC, ści, ž. bezsonnlichkeit, die Unpartheylichkeit.

BEZPASZY, a, e, nie maiący paszy, Roff. Безпажинцы, ohne Weide.

BEZPIECZNIEC, Neutr. Niedok. bezpiecznieć Dok. mieć się za bezpiecznego, spuszczac z obawy, z ofstrożności, z usilności, sicher werden. Zbroi nieskladaymy, ani bezpiecznieymy, wiedząc, iż nieprzyciacie kraży. Sk. K. N. 202. b. W zarażoném powietrzu nie bezpiecznieiem; ale wszelaką ofstrożność czynim. ib. 112. Z tym łotrem niedgdy nie bezpiecznieymy, nigdy zbroi nie складaymy. ib. 115. Na on srogi sąd bezpiecznieiemy bez wszelakiey trwogi. Kanc. Gd. 300. BEZPIECZNIK, a, m. któremu nawet nie przeydzie przez głowę, żeby się miał na swoich układach zawieść, który na to dobrze śpi, już tego albo owewo iak pewny, iak gdyby w ręku miał, ein Unbeforgter, der seiner Sache ganz sicher ist, ein Sicherer. Teraz więcej ieſt tych bezpieczników, niż owych o zbawieniu rozpaczających. W. M. W. 282. Do mądrości nayciężę przyjaźń od roskoszy, a ile bezpiecznikom owym. Tward. Pafq. 124. Bezpieczniku, który powiadasz, że nie wszyłtko Bóg widzi. Rey Apoc. 32. Rey Pof. Ji. 5. BEZPIECZNIS, ia, m. w obcowaniu sobie pozwalający, poufale poſtepuiały, der sich Vertraulichkeiten erlaubt, im Umgange mit jemanden viel herausnimmt. Strzeż się bezpiecznisiów i ofertownisiów. Tr. 35 BEZPIECZENSTWO, a, w. BEZPIECZNOSC, ści, ž

BEZPIECZNY.

BEZPIECZNY, y, ž. Boh. et Slov. bezpecnost, bezpeczen-
stwij; Roff. Безпечность, безопасность, Безопасность, Безнашвілье, Eccl. благочастность; Sorab. 1.
bezstrashtnostj, zisbernostj; Vind. segurnoł, sanesli-
vołt, saterdnoł, smirnoł, shihernoł, shihrołt; Carn.
shihrenga; Croat. szegurnožt; Rag. bezpoghibilos); z
wolność od pieczy, od troški, obawy, spokoyność,
pewność, nieobawa, opuszanie się, zaufanie, polega-
nie, die Sorgenlosigkeit, Sicherheit, Unbesorgtheit, Ruhe,
Gemüthshruhe. Jakom się oszukać mógł, i ieszcze z tąž
bezpiecznością drugich dni czekam. Sk. Kaz. N. 23.
Z iaką bezpiecznością summienia wierni na sąd boży
póydą! Wys. Jgn. 2. Zawsze chodzi bezpieczność z nie-
rządem. Pot. Syl. 195. *§. Smiała poufałość, pozwole-
nie sobie, niewstręt, nieobawa, połepowanie z kim za
panie bracie, familiarność, dreuste Vertraulichkeit, Dreu-
stigkeit im Umgange, Familiarität, Familiarheit. Kiedy
pan młody do sultany wchodzi, ta dobywa handzara i
pyta się, zkład mu się do bezpieczeństwa wzięło! Kłok.
Turk. O nas nie wiedzą, iakie iest bezpiecznośćwo
Francuzkie z pany swojemi. Gorn. Dw. praef. Zalece
cię królowi, bo ia naywiększą mam u niego bezpie-
cznosć. Sk. Zyw. 1, 64. Nie miejmy z panem nieba i
ziemi wielkiego bezpieczeństwa i śmiałości; ale boiaźń,
wſyd i pokorę do niego nieśmy. Sk. K. N. 442. Tym
sposobem brali śmiałość i bezpieczność mówienia. Glicz.
Wych. K. 7. (wolność, nielękliwość, Unerschrodew-
heit). Francuzi dziwowali się naszych w językach bie-
głości J w Łacińskich wymowie wszystkich bezpieczno-
ści. Stryk. Henr. A. 3. ( śmiały gotowości, obró-
tności, zwersichtliche Fertigkeit im Etrechen). II. Stan
rzeczy, uwalniający od wszelkiy obawy, die Ges-
fahrtlosigkeit, die Sicherheit. Dał iawny wyrok na po-
koy i bezpieczność chrześcian. Sk. Dz. 165. Herman
do pokoiu i bezpieczeństwa, niż do spraw woiennych
był pochopnięsy. Krom. 110. Na wierzchołku nie-
bios siedzący w bezpieczy. Przyb. Milt. 41. - BEZPIE-
CZNY, BESPIECZNY, *PRZESPIECZNY (Biel. Kr.
435. Stryk. 124. ob. 2, bez). BEZPIECZNE adv. Roff.
bezпечальны; Безпечный; Безопасный, Безна-
шшный, безбѣдны, благоотишанный Eccl. благ-
очастванный; Slovac. et Boh. bezpecňen; Sorab. 1.
bezstraschné, ziderné; Carn. bresfikerbne, ſhihr, Vind.
smirne, bresskerbi, seguren, saterden; Croat. ſzegüren,
batriu, mirovan; Slavon. figůrno) bez pieczy, bez tro-
skliwości, bez boiažni, obawy, unbesorgt, unbekümmett,
sorglos, siker. Корц. Gr. 3, 15. Był on zawsze spo-
koynego i bezpiecznego summienia. Sk. Zyw. I, 224.
Rzadki człowiek bezpieczny, który ma pieniądze. Zabt.
Z. S. 53. §. Bezpieczny czego, pewny czego, einet Ca-
che gewiß. Jeft tego bezpieczny, że otrzyma żywot wie-
czny. Kanc. Gd. 263. Publicznego szacunku ten tylko
bezpieczny. Kto cnotliwie pracuiąc, ludziom pozyte-
czny. Niemc. P.-P. 50. §. Względem drugich, poufa-
ły, zaufany w nich, w wzięłości swoيё y u nich, fami-
liarny, mit andern vertraut, familiar. Gdy Piotr nie
śmiał pana o to prosić, namówił Jana, aby on, iako
z panem bezpiecznieyszy, i który legal na piersiach ie-
go, o to spytał. Sk. Zyw. 2, 427. Zona Władysława
z Dobieszem zwykła była bezpiecznie poczynać, fami-

BEZPIE. - BEZPŁ>

85

liarius. Krom 166. §. Nielękliwy, nie lękający się
śmiły, offen, unbesangen, dreust. Bezpiecznie w oczy
poyrzeć mu nie śmieli, J wſtyd przeniła k niewidome
mysli. P. Keh. J. 268. Święty ten króla bezpiecznie do-
syć w rozpuście iego napominal. Uſtrz. Kruc. 3, 55,
Niema bezpiecznieyszego pisarza nad Orzechowskiego;
na rzecz tylko samę okiem mierząc, nic się na żadne
ſtanu człowieka nie ołąła. Orzech. Qu. 55. Bronil
go od pisarza bezpiecznego, sławy iego dotkliwego.
Groch. W. 477. - z przesadą: zuchwały, ſred. To-
warzyſtwo piiane do obozu powracaiąc, wywrócili na-
miot przedni; komendant tedy kazał imać, ktokolje
był tak bezpieczny. G. Off. Dz. (ktokolwiek śmiał tak
zuchwale poſtepować. Boh. Off. 1, 64.) 2., bezpieczny,
bez niebezpieczenstwa, pewny, gefahrlös, sicher, ohne
Gefahrt. Juž kupeł drogi i handle bědą mięć bezpie-
czne. Tward. Wt. 262. O iak bezpiecznieyszego nad
monarchę stanu doznałe każdy ubogi. Bardz. Luk. 156.
Proc. Lepiény bezpiecznie, niż serdecznie; lepiény bydź
bezpiecznym, niż śmiyalym. Cn. Ad. 436. Wyrwał nas
bóg z ręki nieprzyjaciół, i mieszkaliśmy bezpiecznie.
Leop. 1. Reg. 12, 11. Mój grzbiet tu nie bardzo bezpie-
czny. Teat 54, 98. (grożą mu plagi, mein Bückel ist
hier nicht sicht, vor Schlägen). By iuž za drzwiami zle
do nas mierzyło, my na bezpieczną sobie podpiliamy.
Wad. Dan. 127. (iak gdyby nie było czego się oba-
wiąć, aufs sichtere, ganz sichter). Bezpiecznie wi wie-
rezy możesz, powtarzam ci słowo moie. Teat. 23 b. 35.
*BEZPIECZNOBUCZNY, a, e, zuchwalec, butny, har-
dy z tego, że swego dopnie, że mu nikt nic nie zro-
bi, kedſtolz, kedſtolz. *Przepiecznobuczni (bezpiecno-
buczni ob. 2., bez) śmialkowie. Petr. Et. 176. BEZ-
PIECZYC czyn. niedok. zbezpieczyć, ubezpieczyć, dok.
zbezpieczać, zabezpieczać, od niebezpieczenstwa zasła-
niać, bronić, Boh. bezpecitij; Slav. ofigurati; Bofn. fe-
lelovati; Croat. feledujevati; Vind. shihrat, poshihrat,
oshihrat; sichern, sicher stellen. Obroną się woysk swo-
icь kray każdy bezpieczy. Kraſ. W. 21. Cnotą się uma-
ćnia wolność, nią bezpieczą trony. Teat. 45 d, 10.
Wyb. Widziałem, iak się w damie swéj bezpieczyl Py-
szny; i szczęścium iego wnet zlorzeczył. Chrości. Job.
25. (mił się za bezpiecznego, er hieſt sidi für sicht).
Stała odważna młodź, nadto zbezpieczona o końcu woy-
ny z rąk swych. Bardz. Luk. 65. (przeświadczona,
przekonana).

BEZPIENIĘZNY, a, e, BEZPIENIĘZNIE adv. Eccl.
безпнязны, безсрěбреникъ; Roff. безденежны,
pieniędzy nie maiący, gěłdłoś, gefarim. Bezpienięžnym
bydź, Eccl. bezсрěбрствовати, Roff. обезденежать.
BEZPIENIĘZNOSC, ści, ž. brak pieniędzy, der Geld-
mangel.

BEZPIERZYSTY, a, e, pierza nie maiący, Sorab. 1.
bezverné, Ger. ungefiedert. BEZPIORY, a, e, Roff. bez-
nébrii, pior nie maiący, federłos, ohne Federn.

BEZPISMIENNY, a, e, pisma nie znaiący, Roff, bez-
грамошны, Eccl. безкнижны, bez księgi, schriftlos,
ohne Schrift, ohne Schreibkunst.

BEZPLAMY, a, e, plamy nie maiący, niepokalany Boh.
bezposſtrwny, Eccl. bezsckwerb, unbesſeßt, fleckenlos.

BEZPŁATNY, a, e, BEZPŁATNIE adv. Boh. kež au-

11 * *

84

BEZPŁCJQ. - BEZPO.

platku, Eccl. bezсрěbренны, nie zapłatny, unentgeł-
lich. Funkeye tego urzędu są bezplatne. N. Pam. 22, 49.
BEZPŁATNOSC, ści, ż. die Unentgełdlichkeit.

BEZPLEMIIENNY, a, e, BEZPLEMIIENIE adv. Roff.
Bezplemянны, plemienia nie maiący, bez krewnych,
bez potomstwa, bezdzietny, familienlos, ohne Anwet-
wandte, kinderlos. Zabicie człowieka bezplemiennego, któ-
régo głowszczyzny sukać, nie będzie komu. Stat. Lit.
537. Kiedy znamdzie się trup człowieka bezplemienne-
go, czyli nieznane, Czach. Pr. 2, 136.

BEZPŁCIOWY, BEZPŁETNY, a, e, rodzauj własne-
gł nie maiący, niiaki, bez różnicy płeł, geschlechtlos,
W każdym mrowisku są dwoickie mrówki, samice i bez-
płente; samce zaś nie mieszkaią w kopcach. Lad. H.
N. 111.

BEZPŁODNY, a, e, BEZPŁODNIE adv. Roff. bez-
plódны, Boh. bezplodny; Eccl. бустоплодны, pło-
du nie wydający, nieurodzayny, unstruktbar, fruchtlos.
(ob. płonny) BEZPŁODNOSC, ści, ż. Roff. bezpło-
dje, bezpołodnostь, bezpoładство, die Unstruktbat-
keit, Fruchtlosigkeit, brak płodu, płonność, nieurodzay-
ność.

*BEZPOCHYBNY, a, e, BEZPOCHYBNIE adv. niechy-
bny, nie chybiający, unsehłbar. Bezpochybnie bywa dłu-
go nieodmieniona pomka iego. Rey Pfl. L. 1, 1. Bzowsk.
Roż. praef. BEZPOCHYBNOSC, ści, ż. niepodobień-
ftwo chybienia, die Unsehłbarkeit.

*BEZPOCIESZALNY, a, e, *BEZPOCIESZALNIE adv.
nie podobny do pocieszenia, Roff. bezuchłynny,
Vind. bresodshalen, neodmifliu, untrōstlich, untrōstbar.

*BEZPOCIESZALNOSC, ści, ż. Roff. beznacháльность,
brak początku, odwieczność, die Anfangslosigkeit.

*BEZPOCZĄTKOWY, a, e, Roff. beznachalný, po-
czątku nie maiący, wieczny, od wieków, anfangslos.

*BEZPOCZĄTKOWOSC, ści, ż. Roff. beznacháльность,
brak początku, odwieczność, die Anfangslosigkeit.

BEZPOKOIC czynn. niedok, ubezpokić, dok. uniespo-
kaiać, pokoiu pozbawiać, Roff. bezpокоить, beun-
rühigen.

*BEZPOKUTNY, a, e, BEZPOKUTNIE adv. pokuty
nie czyniący, unbuſſertig. Grzelzni cy bezpokutni. Baſ.
Niedz. 1, 130.

*BEZPOMOCNY, a, e, pomocy nie doznawiały, lub
nie daiąc, ohne Hülſe, hüſſlos, nicht heſſend. Roff. bez-
pomощны, Sorab. 1. bezpotoczné. (bezpotocznosć,
brak pomocy, Hüſſlosigkeit).

*BEZPOPI, ia, ie, popów nie maiący, pſaffenlos, prie-
ſterlos. *BEZPOPSTWO, a, n. Roff. bezopobущa,
kacerſtwo popów znoszące, kacerze bezksięży, eine prie-
ſterloſe Secte.

*BEZPOROWNANNY, a, e, *BEZPOROWNANNIE adv.
Roff. bezпримѣрны, Eccl. bezсравнишелны, без-
судны, безсосудны, nie mogący bydź porówna-
nym, unvergleichlich, unvergleichbar. *BEZPOROWNAN-
NOSC, ści, ż. niepodobieńftwo do porównania, Roff.
bezпримěrность, die Unvergleichbarkeit.

BEZPORTOWY, a, e, Eccl. bezпризтаниjny, por-
tu nie maiący, haſenłos, ohne Haſen.

BEZPORZĄDNY, a, e, BEZPORZĄDNIE adv. Roff.
Bezапорядочны, nie maiący porządku, nie będący

BEZPOSA. - BEZPRA.

w porządku, ordnungsłos, unordentlich. BEZPORZĄD-
NOSC, ści, ż. Roff. bezпорядок, die Ordnungsloſig-
keit, Unordnung, nieporządek, brak porządku.

BEZPOSAŻNY, a, e, posagu nie maiący, ohne Braut-
schab. Sioſtrę mam bezposażną, matkę mam ubogą. Mon.
75, 306. Bezposażne maiěńtwo. Krom. 489.

BEZPOSREDNI, a, ie, BEZSRZEDNY, BEZPOSZRZE-
DNICZY, a, e, BEZPOSZRZEDNIE, BEZPOSZRZEDNI-
CZO adv. między którym i czym innym niemasz nie
śrzkodkuiącego, Boh. bezproſtreńdy; Roff. непосрěдс-
венных, непосредственны; Eccl. безсрěдственны,
несредственны, безходáпа主义енно; Sorab. 1.
neſtreſkowe, Carn. bres umějſka; Vind. brezvmieſka,
neſredliu, unmittelbar. U ziół z sęka wyrała rószczka
bezpośrednie, u drzew przez poſrzednictwo oczka. Bot.
N. 41. Kości iedne w człowieku łączą się sposobem po-
śrzedniczym, za pomocą chrząſtki; drugie sposobem bez-
pośrzedniczym, gdy niby szwem iakowym z sobą są złą-
czone. Perz. Cyr. 1, 24. Bezpośrzednico immediate.
Perz. Cyr. 1, 156. BEZPOSZRZEDNOSC, ści, ż. brak
pośrzednictwa, Vind. neſredlivoſt, neſredninoſt, die Un-
mittelbarkeit.

BEZPOTOMNY, a, e, potomſtwa nie maiący, ohne Nach-
kommen. Bóg znosi z bezpotomnego sromotę niepłodno-
ści. Pfalmod. 57. Lepićy mi umrzeć bezpotomney, niż
dzieci niezbożne widzieć. Smotr. Lam. 3. Zygmunt Au-
guft, monarcha bezpotomny. Zab. 15, 295.

BEZPOTRZEBNY, a, e, BEZPOTRZEBNIE adv. Boh.
bezpotřebný, nie maiący potrzeby, niemuszony; unmo-
thig. Pan, który poddane bezpotrzebnie łupi. Koſz.
Kor. 9.

BEZPOWIETRZNY, a, e, bez powietrza, próżny powie-
trza, luſſteer. Bieg ciał w mieyscu bezpowietrznym, abo
od powietrza wolnym. Hub. Mech. 53.

BEZPOZYTECZNY, a, e, BEZPOZYTECZNIE adv. po-
żytku nie przynoszący, Roff. bebanolézny, nußlos.
BEZPOZYTECZNOSC, ści, ż. brak pożyteczności, die
Nußlosigkeit. Roff. bebanoléanzung.

BEZPRACOWITY, a, e, BEZPRACOWICIE adv. od
pracy wolny, bezroboczy, arbeitſlos, arbeitſreyp. Mał
w myśli szczęście roskoszne i bezpracowite życie. Mon.
7i, 110.

BEZPRAWIE, ia, n. Boh. bezprami, brak prawa, gdy
prawa niemasz, albo prawo nie ma mocy, Geschehſsig-
keit, Geschehemangel, gescheſloſer Zuſtand. Dwie przeciwne
władzy, jedna drugą koleyno poprawuć, Rzeczpospoli-
tą w bezprawiu trzymały. Uſt. Konſl. 1, 11. Bezpra-
wie, bezrządtwo, oligarchia. Fr. Ad. praef. §. Uczy-
nek, poſtěpek przeciwko prawom, krzywda komu wy-
rządzona, Gescheßwidrigkeit, gescheßwidriges Verfahren, Un-
bilde, Unrecht. Jesteście bracia, czemu ieden drugiemu
bezprawie czyni? A ten, który krzywdę czynił bratu,
odpędził napominaiącego. 1. Leop. Apoſt. 7, 26. Tym
się sposobem prawu ich żadne *przezprawie (bezpra-
wie, ob. 2., bez) i krzywda nie dzieie. Chełm. 94. Stu-
dentom Krakowskim stało się bezprawie. Warg. Cez.
praef. BEZPRAWNIK, a, m. praw gwałciciel poſtě-
puiacy w brew prawom, der Gescheßtöhr. Człowiek to
z urodzenia znaczny; ale bezprawnik, wydzierca, Krom.
282. BEZPRAWNY, a, e, BEZPRAWNIE, BEZPRA-

BEZPROS. - BEZPRZY.

WIE (Cn. Th.) adv. - Boh. bezprawi; Vind. brespoftaun) prawa niemaiący, nieznaiący, gęszłos, ohne Gesetz. Nawet bezprawne prawami morza obofrzacie, Zab. 8, 367. Kniaz. (które dotąd praw nie знаły). §. Nie podług prawa, w brew prawom, przeciw prawom, nicht nach dem Gesetz, gęszwidrig. Z iuryftą wielkim tym sroga śmierć obeszła się bezprawnie. Bez procesu, bez pozwu, nawet i bez sądu. Pot. Jow. 89. Bóy zaczyna Cezar bezprawny, on nad Syllę mifrza wyniesiony. Bardz. Luk. 9. - §. bez opieki prawa, ohne Gesetze Schuz, gęszłos. Myżesmy iedni tylko w tém pańtwie bezprawni, aby nas każdy krzywdzić i do posłuszeństwa swego, na kark naftapiwszy, przymuszat? Smotrz. Elen. 15.

*BEZPROSTOWNY, a, e, nie profty, nie pionowy, nie prołopadły, nie perpendykularny, nicht senkrecht, nicht grade. Tr.

BEZPRZEMIENNY, a, e, BEZPRZEMIENNIE, adv. Roff. БезперемITTCHNICH, niepodległy przemianie, unver-üderlich, unverwandelbar. BEZPRZEMIENNOSC, ści, ž. wolność od przemian, die Unverwandelbarkeit.

BEZPRZERWANY, a, e, BEZPRZERWANIE adv. Roff. Безперевынными, безперечь, nie podległy przerwom, un-unterbrechbar. BEZPRZERWANOSC, ści, ž. Roff. Bez-перынвоспь, wolność od przerywania, die Ununter-brechbarkeit.

BEZPRZESTANNY, a, e, BEZPRZESTANNIE adv. nie przeftaiqry, ciągły, utławiczny, ununterbrochen, fortbau-ernd. Roff. bezprepmachnny. Fatalne ieſt w miłości bez- przeſtanne z żoną przesiadywanie. Teat. 52, d. 79. Skóra tak na mnie zczerniała iak sadze, Kości spróchniały w bez- przeſtannéy pladze. Chrość. Job. 112.

*BEZPRZESZKODNY, a, e, *BEZPRZESZKODNIE adv. Roff. bezпрепятственные, безпрепятственные, od przeszkod wolny, ungeſtört.

*BEZPRZYCZYNNY, a, e, *BEZPRZYCZYNNIE adv. przyczyny nie maiący, ohne eine Ursache zu haben, ohne Ursache. Bezprzyczynny karałem cię, Teat. 30, d. 24. (niewinnie).

*BEZPRZYGODNY, a, e, *BEZPRZYGODNIE adv. bez przypadków, frey von Zuſäßen, Creignissen. Okrą-żywszy ów cypel groźny bezprzygodnie, Zaczeliśmy szczę-ſliwie tłoczyć morza wschodnie. Przyb. Luz. 160.

*BEZPRZAIMNY, a, e, *BEZPRZIEMNIE adv. przy-iemności, wzięźeczności nie maiący, niemily, Eccl. Bez-ſacstnны, ohne Annnehmlichkeit, anmuthslos. BEZ-PRZIEMNOSC, ści, ž. brak wzięźczności, przyjemno-ści, Mangel der Anmuth, Anmuthsloſſigkeit, Eccl. Bez-ſacstme.

BEZPRZYKŁADNY, a, e, BEZPRZYKŁADNIE adv. Boh. bezpríkladny, sobie podobnego niemaiący, bezspieſłos, ohne gleichen. Uwielbiamyż miłość Chryſtusowa bezprzykładną. Przyb. Milt. 87. BEZPRZYKŁADNOSC, ści, ž. brak podobnego przykładu, die Bevspielſeligkeit.

*BEZPRZAMIOTNY, a, e, niemaiący żadnych przymio-ów albo iakości, eigenschaftslos, ohne Eigenschaften. Eccl. bezkáčественные, которыи не имѣтьть качества, п. р. вода безвкусна bez smaku woda.

BEZPRZYTOMNY, a, e, BEZPRZYTOMNIE adv. nie maiący przytomności, ſich nicht gegenwärtig; Chodzi po izbie bezprzytomny. Teat. 18, 29.

BEZRAD. BEZROZ.

85

BEZRADNY, a, e, BEZRADNIE adv. pozbytoryny rady, nie maiący rady, rathlos, vonATH verlassen, ohneATH. Sorab. 1. bezradné, nerozpminate, inconsultus. Wizdieliśmy po kilkudziesiąt latach bezradnych, dwa seymy wolne. Skrzet. P. P. 1, 86. (przez które obrad kraowych nie było).

*BEZRADOSNY, a, e, *BEZRADOSNIE adv. próżny radości, freudenleer. Roff. bezładostnicy.

BEZRANNY, a, e, wolny od rany, unverwundet. Czer-ſtwi, cali, bevranni, z placu powracali. Przyb. Milt. 189. BEZRĘCZNY, a, e, BEZRĘKI, a, ie, Boh. bezruh, Roff. bezrykii, handlos, ohne Hand, ohne Arm. Obroń bezręcznego. 1. Leop. 4. Ezdr. 2, 21. Bezżeńtwo ſtan ieſt iako bezręczny. Gil. Poſt. 525. *BEZRĘKAWY, a, e, rękawa nie maiący, Roff. bezрукáwny, ohne Aermel, ohne Muff.

BEZRBOCZY, a, e, od roboty wolny, bezpracowity, arbeitslos, ohne Arbeit, arbeitsfrey. Zacząłem prowadzić życie oplakane, samotne, bezrobocze. Mon. 69, 289.

BEZROCZNY, a, e, bez roków, bez terminu, nieodro-czony, Roff. безсрочны, ohne Termin, unbestimmt. §. Przezroczny, na przez rok, przyszloroczny, künftiges Jahr gefällig.

BEZRODNY, a, e, BEZRODNIE adv. Roff. bezrodны, rodu niemaiący, bezplemienny, bez krewnych, ohne Ver-wandten, ohne Familie; Boh. Bezrodny = nierodzayny, nierodzący, nieplodny, unfruchtbar. BEZRODNOSC, ści, ž. Roff. bezródство, bezródье, bezplemienność, bezpłodność, die Verwandtenloſſigkeit, die Unfruchtbarkeit. BEZROG1, a, ie, Boh. bezroh; Roff. bezóriu, rogów nie mały. Włod. hórnerlos, ungehört.

BEZROK, na BEZROK, raczeyby: na PRZEZROK (ob. 2. bez). = na przyszły rok, za rokiem, po roku, rok przepućiwisz, das Jahr darauf, das folgende Jahr, übers Jahr. Na przez rok. Sim. 101. Kiedy wybrańców serio ſkarzą, tedy się pewnie poprawi na bezrok każdy. Star. Ref. 166. Ammonitowie znowu się zmpocnili, Na bez-rok woyło licznieysze ſkapuli. Leszcz. 285.

BEZROSĄDNY ob. Bezrozsądny.

BEZROZDZIELNY, a, e, BEZROZDZIELNIE adv. nie mogący bydź rozdzielonym, Roff. bezraźdłymi, un-żertheilbar, untrennbar. BEZROZDZIELNOSC, ści, ž. niepodobność rozdzielenia, die Untheilbarkeit, Untrennbarkeit.

BEZROZMYSLNY, a, e, BEZROZMYSLNIE adv. bez awagi, unüberlegt, unerwogen. Gniiew bezrozmysłny, nie dobry. Wereszcz. Reg. 132. Jako tam ten bez-rozmyślnie daie, tak ten bezuważnie bierze. Gorn. Sen. 45.

BEZROZNY, a, e, BEZROZNIE adv. nie czyniący różnicy, nie przebierający, obojętny, gleichgültig. Cn. Th. BEZROZNOSC, ści, ž. obojętność, die Gleichgültigkeit. Przestrzegaiac doſkonaley bezróżności, przypatrzył się téy walce. Tr. Tel. 121. (bezparcyalność, bezstronność). Już dłużej téy bezróżności, którą po sobie pokazuje, znieść nie mogę. ib. 123.

BEZROZSAŁDNY, a, e, BEZROZSAŁNIE adv. Roff. bezraźsudný, bezraźsudnělý, pozbawiony rozsądku, unſling, unüberlegt, ohne Urtheilskraft. Bez-rozsądny Aiax. Kul. Her. 61. Od ciebie to, coś bez-

86

BEZRO. - *BEZS.

rozsądnie wymyślił, kacerze przyjęli. Pimin. Kam. 89.
BEZROZSĄDNOSC, ści, ż. Roff. *Безразсудность, Безразсудство, die Unklugheit, Urtheilslosigkeit, Unberfegtheit.*

BEZROZUM, u, m. BEZROZUMNOSC, ści, ż. Roff. *Безразумие, безмолковость, Экл. элоразуміе, Boh. nesmýslnošť, Dal. mahnitoszt*; z brak rozumu, die Unvernunft, Unvernünftigkeit, der Unverstand. Dobrych nienawidzieć, szaleńtwo; złych zaś nienawidzieć ieſt bezrozumność. Bardz. Boet. 131. Niechay cię Pan ſkarze bezrozumnością. 1. Leop. Deut. 28. Milcz, abym ci większego ieszcze z krajiów waszych bezrozumu nie zadal. Zab. 7, 116. (glupstw, Thorheiten). BEZROZUMNY, a, e, BEZROZUMNIE adv. *bezumny, z rozumu obrany, Roff. Безмолковыи; Boh. nesmýslň; Dal. przepameten, unvernünſtig, unvernünftlos, unverständig. Bezrozumne rzeczy, iako to konie, bydło, pszczoly, i t. d. Budn. Cyc. 90. (ob. Nieme ſtworzenia). Kreatury bezrozumne, bezduszne. Birk. Kant. A. 2. b. Maż głupi nie zna, a bezrozumny nie rozumie też. Budn. 92, 6. Co za złość, bezrozumni! Bardz. Luk. 112. Me własne wylępki bezrozumny fukam. Hul. Ow. 120. BEZROZUMNICA, y, ž. obrana z rozumu, Roff. *безмолковница, eine Unverständige, Unkluge. Bezrozumnico! Zebr. Ow. 128.*

BEZRYMNY, BEZRYMOWY, a, e, (Vind. bresrimni), bez rymu czyli kadencyi, reimlos, ohne Reim, ungereimt. Opalińki wierszem bezrymowym pisał. Dmoch. Szt. R. 4. N. Pam. 15, 101. W tych hymnach trzeci wiersz bezrymny. Groch. W. 155.

BEZRZAŻD, u, m. BEZRZAŻDZTWO, a, n. BEZRZAŻDNOSC, ści, ż. Rag. bezrédje, bezrednos, Vind. bresrednoſt, nieład, niesforność, Unordnung, Ordnungsloſigkeit. Polit. bezrząd, bezrządtwo, anarchia. Mon. 75, 588, die Anarchie, Regierungloſigkeit, gdy w pańtwie urząd nie ma tyle mocy, aby mógł poddanym ſkutecznie rozkazywać. Wyrw. G. 116. Roff. *безвластие, безначаљe.* Kraiowi nayokropniejsze bezrządtwo. Mon. 73, 679, Nayzbawieńſze rady ulubiony nie połbałały bezrządności. 1b. 75, 279. W bezrządzie żyć, Roff. *безначаљство-камъ. Fredro adag. praef. nazywa oligarchią bezrządtwem, bezprawiem.* BEZRZAŻDNY, BEZRZĘDNY, a, e, BEZRZAŻDNE, BEZRZĘDNE adv. - Rag. Bosn. Croat. bezredan: Carn. prekorědn; Vind. bresreden, z bez ładu, niesforny, nie w porządku, unordentlich, ordunyjełos. Eccl. *безчиновный. Bezrzeduy, extraordinarius. Volck. 649.* Często uciekaiące woysko povała bezrzednie goniących. Papr. W. 1, 176. §. Polit. anarchiczny, regierungłos, Roff. *безвластныи. Eccl. *безвладычи.**

BEZRZEMIESLNY, a, e, Roff. *безсудны, mimo sądu, niesądowny, ungerichtlich. Nie mamy bezsądnie drugim odbierać życia.* Mon. 71, 555.

*BEZSAMOWŁADNY, a, e, *BEZSAMOWŁADNIE adv. Eccl. *безамовлѣшённы. nie będący samowładnym, nicht unumfrachtet herrschend, nicht selbstherrschend. Graec. αναυτεγάσιος.*

*BEZSCIENNY, a, e, Eccl. *безстѣнны, ścian nie maiący, ohne Wände, wandłos.*

*BEZS. - BEZSK.

*BEZSEKI, a, ie, Boh. Bezſułk; Sorab. I. bezſukovité, sęków nie maiący, knorrenloſ, knotenloſ.*

BEZSENNY, a, e, BEZSENNIE adv. Roff. *безсонны, Sorab. I. nespać, Vind. nespan, nespiezhen, z nie śpiący, bez snu, nie śpiąc przepędzony, schlaſłos. Bezsenny, iak długą noc ſtrawilem całą. Hul. Cw. 9. Cyryll, ſtarszy nad mnichami bezsennemi w Carogrodzie. Sk. Dz. 464. (co nie sypiali). Bezsennie się przez całą noc biedzi. Wad. Dan. 141. Bezsenne nocy obraca na modly. Chrość. Job. 188. BEZSENNOSC, ści, ż. BEZSEN, - snu, m. brak snu, die Schlaſſoſigkeit, Vind. nespanoſt, nespiezhnoſt, nespajehnoſt, Roff. *безсонница, безсоніе.*

BEZSENS, u, m. Roff. *неклажница, brak sensu, myśli, die Sinnloſigkeit, der Unſinn. BEZSENSNY, a, e, BEZSENSNIE adv. nie maiący sensu, myśli, znaczения, ſinnloſ, unſinnig, ſinnlekt. Chcial mówić, nie domawiał, często iąkał słowa, Przerwana, niepojętna i bezsensua mowa. Jabl. Tel. 86.*

*BEZSERCY, *BEZSERDECZNY, a, e, *BEZSERDECZNY adv. Bezserdeczny, excors. Urs. Gr. 180. herglos, ohne Herg. Vind. bresferzen; (Eccl. et Roff. *безсердечны = głupi, Roff. *безсёрдь, nieczuły*); Sorab. I. *bezbutrobné, vecors.*

*BEZSIEMIENNY, a, e, beznasienny, nasienia czyli siemienia niemaiący. Eccl. *безсѣменны, ſamenłos, ohne Samen.*

BEZSILNY, a, e, BEZSILNIE, adv. Roff. *безсильны, дряхали, sily niemaiacy, słaby, kraftlos. Okropny śmierci tchem bezsilny dyszę. Hul. Cw. 254. Patrzałem iak wychodził drzwiami gach wyſłany, Ledwie tocząc bezsilny bok i drżące nogi. Hul. Cw. 240. Niech ta w bezsilnym nie ufa rozumie, Pozna co nad płcią miłość często unie. Zab. 16, 330. Prov. Gniew bezsilny nie ieſt silny. Gn. Ad. 259. (ob. *serdit a nie duż; Vanae sine viribus irae*). BEZSILNOSC, ści, ż. brak siż, słabość, Roff. *безсилае, дряхlostь, Eccl. *иснеможене, безсале, die Kraftloſigkeit. Hardy sąd ślepym będzie na słuszność, a baczny na bezsilność twoje.* Teat. 49, 6. 85.*

*BEZSKAZITELNY, a, e, BEZSKAZITELNIE adv. - Roff. *безмаłhны, niepodległy ſkazitelności, unwetmełich. Eccl. *обезмаłhими, niekazitelnym uczy.* 6.*

*BEZSKAZITELNOSC, ści, ż. Roff. *безмаłhność, niepodległość ſkazitelności, die Unwetmełichkeit.*

BEZSKŁADNY, a, e, BEZSKŁADNIE adv. *niefkładany, nie do ſkładania, unzusammengesetzt, nicht zusammenſekbar. Wiersz nierymny czyli bezſkadny. Mon. 75. 241. (bezrymowy, bez kadencyi, rcimłos, ungereimt.)*

*BEZSKORUPI, ia, ie, Eccl. *безкоролѣны, безчепны, niemaiacy ſkorupy, ſfalenłos, ohne Schale. BEZSKRZYDŁY, a, e, Roff. *безкрыльны, niemaiacy ſkrzydła, ſlügellc, ungeſlügelt. Owad bezſkrzydy, aptera. Zool. 105.*

BEZSKUTEczNY, a, e, BEZSKUTEczNIE adv. *ſkutku nie czyniacy, nie dzielny, Roff. *недвиствительны, ohne Wirkung, unwirksam. Szturm to był ciężki, lecz bezſkuteczny, Bo umysł tobie chowam ſtateczny. Zab. 12, 208. Zabl. BEZSKUTEczNOSC, ści, ż. chybienie ſkutku, niedzielność, Roff. *недвиствительность, die Unwirſamkeit. Częstokroć rodzice przyczyną są bezſkuteczności*

BEZSL. - *BEZSP.

*BEZSP. - BEZSW.

87

dobléy edukacyi i zagubienia iey w dzieciach. Mon. 73, 343.
Nie bezfikutecznie. Kruml. Chym. 120.

BEZSLADNY, a, e, BEZSLADNIE adv. ładu nie ma-
jęcy. spurtłos, ohne Spur. Wartowałem wszystkie pismas,
nie znaydowałem przykładu; tak więc w bezładney rzeczy
chwałem się. Off. Sen. 2, in re noua.

BEZSŁAWNY, a, e, BEZSŁAWNIE adv. Roff. be-
źnamhny (Roff. bezsławhny potwary, bezsłowimy,
potwarzać, bezsłowie, niecześć, hańba) niesławiony,\ bez sławy, niesławny, unberuhmt, ruhmtłos. Bezslawnie
z téy woyny przyszło nam się wrócić. Leszcz. Class. 71,
BEZSŁONECZNY, a, e, słońca nie maiący, od słońca
nie oświecony, unbeşpont; ohne Sonne, sonnenlos. Sty-
gowa woda obkraża beztłoneczne chaty. Chod. Koſt.
17. Okropna bogini królestw bezstłonecznych. Susz. piesn.
5, F. 2.

BEZSŁOWNY, a, e, BEZSŁOWNIE adv. nie w słowach
zawarty, nie wyraźny, ohne Worte, wortłos, nicht auß-
drücklich. Bezšłowna deklaracya; bezstłowne zezwolenie.
Tr. (Eccl. bezsłobenb, Roff. Нбмьи niemy; Roff.
bezskловесный niemy, głupi, nierozumny; bezsłobno
niesprzecznie, niezaprzecznie; bezskłóbcie, bezskłóbe-
носный niemota, newymowa, glupość).

BEZSLUBNY, a, e, BEZSLUBNIE adv. bez poprzedz-
niaorum, ohne vorhergegangene Trauung, Vermählung.
Bezslubne dzieci od fortuny oycowkiey wylączone. Teat.
1, b. 118. (nieprawego łóża, unchelide Kinder).
BEZSŁUZBY, a, e, służyby nie maiący, nie służący, łóżny,
dienstlos, Vind. bresflushen.

*BEZSMAK, *BEZSMACZNOSC, ści, ž. brak smaku,
Roff. bezvkućność; -die Geschmackslogeit, Unschma-
haftigkeit. *BEZSMACZNY, a, e, smaku nie maiący,
nie smaczny, Roff. bezvkućny, unschmachaft, geschmacklos.
BEZSMIERTELNY, BEZSMIERTNY, a, c, BEZSMIER-
TELNIE, BEZSMIERTNE adv. Roff. beacmérnchyn,
nie podległy śmierci, sterbensłos, unsterblich. Wszech-
mocność mię i w pożarach bezśmiertelnie utrzymywać be-
dzie. Bals. Niedz. 1, 163. BEZSMIERTELNOSC, BEZ-
SMIERTNOSC, ści, ž. niepodległość śmierci, die Un-
sterblichkeit, Roff. Beacmérnje, BEZSMIERTELNIK, a,
m. Wenus bezśmiertelniemik z słodyczą pomieszanym do-
tknęła Eneasza i bogiem go uczyniła. Otw. Ow. 586. (am-
brozya, Göttertranf, Unsterblichkeitsfrank).

BEZSMIESZNY, a, e, BEZSMIESZNIE adv. nieśmiejacy
się, serio, Włod. ohne Lachen, ernaßhaft; niegodny śmie-
chu, nieśmieszny, nicht lächerlich. BEZSMIESZNOSC,
ści, ž. brak śniechu, śmieszności, die Unlacherlichkeit,
der Ernst, die Spasłosigkeit.

*BEZSNIEDNY, a, e, nie iadalny, nie śniedny, nie do ie-
dzenia, unébbar. *BEZSNIEDNOSC, ści, ž. Eccl. be-
snědźnosc, nieiadalność, die Uneßbarkeit.

BEZSOCZNY, a, e, Vind. bressoken, Roff. beźcóchnы,
Sorab. 1. bezmaßotní, soku nie maiący w sobie, nie soczy-
ty, sastłos, unafertig.

*BEZSPIESZNY, a, e, *BEZSPIESZNIE adv. Roff.
bezusłębny, nie spieszny, bez pośpiechu, nicht eilig,
ohne zu eilen, uneilfertig. *BEZSPIESZNOSC, ści, ž.
brak pośpiechu, die Uneilfertigkeit.

*BEZSPOKOYNY, a, e, *BEZSPOKOYNIE adv. nie ma-
jęcy pokoiu, spokoyności, Roff. bezpokojiны, bezмир-

nych, bezutomony, uurubig, ruhełos. *BEZSPO-
KOYNOSC, ści, ž. brak pokoiu, spokoyności, Roff.
bezpokojiostъ, bezpokojiště, bezpokojosnbo,
die Unruhe, Unhełosigkeit.

*BEZSPRZECZNY, a, e, *BEZSPRZECZNIE adv. Roff.
безпрекословный, безпórный, bez sporu, sprzeczki,
ohne Widerspruch, widerpruchlos, streitlos, unstreitig.

*BEZSPRZECZNOSC, ści, ž. wolność od sprzeczki, die
Widerspruchslösgkeit.

BEZSROMY, a, e, bezwstyduv, bez sromu, Eccl. be-
ścramhny, unverschämt, schamlos. BEZSROM, u, m.
BEZSROMOSC, ści, ž. bezwtyd, bezwtydliwość, Eccl.
beacpámje, die Schamlosgkeit, die Unverschámtheit. BEZ-
SROMNIK, a, m. 1. Eccl. beacsrqmникb, bezwtydnik,
beczcelnik, der Unverschámte.

BEZSRZEDNY ob. Bezpośredny.

BEZSTARANNOSC, ści, ž. brak starania, staranności,
die Sorglosgkeit, Unsorgfamkeit. Przyczyna niedołatku
drzewa ieſt bezſtarannoſć wielu dziedziców. Mon. 74, 682.
BEZSTARANNY, a, e, BEZSTARANNIE adv. ſtarania
nie maiacy, ſorglos, unbesorgt.

*BEZSTRACHLIWY, a, e, BEZSTRACHLIWIE adv.
Roff. Beacstrawhny, nielękliwy, niestrachaiacy się,
unerschroſen. *BEZSTRACHLIWOSC, ści, ž. Eccl.
Beacstrawje, die Unerschroſchenheit.

BEZSTRONNOSC, ści, ž. Boh. neſtrannoſt; Roff. be-
ścramcje, beäprispracmje, beäprispracnostъ;
Croat. nijednoſtrànoszt, Carn. nobenoplatnoſt, odniro-
ſtranoſt, neenoſtranoſt) = bezparcyalność, nieprzywiązanie
do żadnej ſtrony lub partyi, die Unparthenlichkeit, Par-
theyloſigkeit. BEZSTRONNY, a, e, BEZSTRONNIE
adv.- Boh.neſtranný, Roff. bezäprispracňhny, bezestrám-
hny, Rag. nijednoſtranni; Croat. nijednosztran; Carn.
nchenoplatne; Vind. nobennoplatni, neenoſtranen, neeno-
ſtranoſten, odniroſtranſki) = bezparcyalny, bez wiążania
się z żadną partyą lub ſtroną, neutralny, obojętny, uil-
partheipisch, partheylos. Troſkliwa zwierzchność w sro-
gim zamieszaniu, szukała rady w twym bezstronnym za-
niu. Zab. 13, 151. *BEZSTRONNIK, a, m. 1. do
żadny nienależący ſtrony, Rag. niednoſtranaz, niedno-
ſtranik, Croat, nijednosztranez.

*BEZSTRUNNY, a, e, Boh. bezſtrunný, Roff. bezstruprý-
ňny, ſtrun nie maiacy, ohne Saiten, sakenlos.

**BEZSTWORZENNY, a, e, próżny łworzeń, leer
von Geschöpfen. Biegl szatan przez ciemne kroleftwo bez-
worzשёнy nocy. Przyb. Ab. 95.

BEZSUMIENNY, a, e, BEZSUMIENNIE adv. - Boh. bež-
swiedaný; Roff. bežсовѣтны, криводушны, ду-
шевредны; Vind. bresvieſten, krivizhen) - nie podlug
sumnienia, nie maiacy sumnienia, gewiſſenłos. (Roff.
несомнѣно, несомнишельно = niewątpliwie).
BEZSUMIENNOSC, ści, ž. brak sumnienia, die Gewiſzen-
loſigkeit, Roff. bežсовѣште, криводушіе, дишевред-
ство. BEZSUMIENNIK, a, m. 1. człowiek bez sumie-
nia, Roff. криводушникъ, ein Gewiſſenloſer.

BEZSWIATLY, a, e, światła nie maiący, lichtlos, lichtleer.
W starego wiezu bezświatłym cieniu. Zab. 9, 553. Zabl.

BEZSWIATOWY, a, e, Eccl. bezmiŕnych, in mundo
non habitans, akommos, weltlos, nicht in der Welt lebend.

*BEZSWOBODNY, a, e, BEZSWOBODNIE adv. nie

88

BEZSW. - *BEZTW.

swobodny, nie mający swobody, wolności, unfrey, ohne Frenheit. *BEZSWOBODNOSC, ści, ž. Eccl. безсвободство, Roff. невольничество, brak swobody, wolności, die Unfrenheit, der Mangel der Frenheit.

BEZSWORNY, BEZSWORNOSC ob. Niesforny, sworny. *BEZSYTNY, a, e, *BEZSYTNIE adv. Eccl. Beschwosthны, безсвятны, nie miaszony, nie do nasycenia, uniefüttlich.

BEZSZATNY -, a, e, BEZSZATNIE adv. Eccl. Beschwiesen, bez sukni, nieodziany, kleidetos, ohne Kleider. BEZSZCZESNY, a, e, BEZSZCZESNE adv. Roff. Beschwasmны, Eccl. Beschwasmны, nie miascy szczęsza, ohne Glück, nicht glücklich. BEZSZCZESCIE, ia, n. Roff. Beschwámie. Eccl. Beschwámie, atvixas, brak szczęsza, die Glückseligkeit, der Mangel des Glücks.

*BEZSZCZEZUINY, a, e, bez łuski Eccl. bezchewuiny, schuppenlos. (cf. szczeżuia).

BEZSZCZODRY, a, e, BEZSZCZODRZE adv. (Eccl. Bezwědło - bez milosierdzia) nieszczodry, niehoyny, unfrengbig.

BEZSZKODNY, a, e, BEZSZKODNIE adv. Sorab. 1. bezskodne; Roff. безвредны, безобидны, bezубимочны, szkody nie ponoszą, unbeфадigt, schadlos. Bezszkodnym kogo uczynić. Gal. Cyw. 2, 103. (Stratę mu nagrodzić). BEZSZKODNOSC, ści, ž. Sorab. 1. bezskodnosći, Roff. безвредje, bezvřednostь, nieponiesienie szkody. Wtod. die Schadlosigkeit. Ježeli towary z produktu przestąpienia celnych utaw zahrane zołtaną; to wlasiciel traci towary, i o bezsszkodność u winnego dopomina się. Gal. Cyw. 3, 219. (o nagrodę straty, Enfschädigung, Schadenersaß, Schädloshaltung).

BEZSZKOLNY, a, e, szkół nie mający, ohne Schulen. ć. Odlączonemi od szkół uczynią was. Budn. Joa. 16, 20. nst. „bezsskolnemi was uczynią“ von der Schule außgefangen.

BEZSZTUCZNY, a, e, BEZSZTUCZNIE adv. niesztuczny Icel. Bezwłoczny, ungefüllt, künftlos.

Ei ZSZYPUŁKOWY, a, e, szypułek nie mający, ohne Stängelchen, stängellos. Ziele to ma kwiaty obopłciowe bezzypułkowe. Fundz. 502.

*BEZTANIECZNY, á, e, *BEZTANIECZNIE adv. Eccl. Bezwikobenb, Gr. αχορος, bez reiu, bez tańca, tanzlos, ohne Tanz.

*EIZTARGOWNOSC, ści, ž. Roff. безморогниша, nieodlyt, niepokupność, brak targu, odbytu, Mangel des Krieges, Verkaufs.

BEZTREFNY, a, e, BEZTREFNIE adv. nietrefiony, niekędzierzony, niefryzowany, ungekrauft, unfrisirt. Pan-ny rozkwilone na oczy spuszczają zaponę beztrefnych war-koцы. Zab. 11, 304.

*BEZTROSKI, a, ie, niedoznawaiacy troški, zgryzoty, Vind. breskerben, Roff. bezkreschinны, kummerlos.

*BEZTROSKLIWY, a, e, *BESTROSKLIWIE adv. Roff. bezzabomawiny, bezzabomны, nie troszczący się, unbefümmert. *BEZTROSKLIWOSC, ści, ž. Vind. breskerbnoft; Roff. bezzabomawosmь, die Kummerloſigkeit.

*BEZTRUDNY, a, e, niemudny, nieciężki, unšwer, nicht schwer, leicht, Roff. bezmpudny.

*BEZTWORNY ob. Przezworny.

BEZUCH. - BEZUT.

BEZUCHRONNY, a, e, BEZUCHRONNIE adv. Roff. Bezwizжѣжны, Eccl. bezomѣжны, czego się nie uchroni, unvermeidlich. BEZUCHRONNOSC, ści, ž. die Unvermeidlichkeit.

BEZUCHY, BEZUSZY, BEZUSZNY, a, e, Roff. Bezwixi; Eccl. bezušćnych; Sorab. 1. bezbushowně, ucha lub uszu niemaiacy, ohrenlos, undhig. Jnauritus, ktory nie ma uszów. Maćz. Zebyš ty sam osobą swą bezuszną tam iechal. Pimin. Kam. 105. (Mily *bezuchologanie! Pimin. Kam. 132. bezuchy rozprawco, unchriiger Disputator).

BEZUCHYBNY, a, e, BEZUCHYBNIE adv. Roff. Bezoinbóčno, nie chybiący, pewny, unfeßbar. BEZUCHYNOSC, ści, ž. niepodobienstwo chybienia, die Unfeßbarkeit.

BEZUCIESZNY, a, e, BEZUCIESZNIE adv. nie do ucieszenia, nie do pocieszenia, bezpocieszalny, Roff. Bezułbшны, untröstlich. BEZUCIESZNOSC, ści, ž. niepodobienstwo ucieszenia, die Untröstbarkeit.

BEZUKI, a, ie, bez nauk, nieuczony, ohne Wissen-schaft, ungelehrt, Roff. bezpáramotны.

*BEZUMNOSC, ści, ž. *BEZUMSTWO, a, n. nierozum, szaleństwo, der Unverstand, die Unvernunft, Naferep. (ob. um, rozum) Roff. Bezwīmie, Bezwīmшво, skudou-mie; Eccl. Bezwīmie, bezułmstwo, zloůmie, изумлénie, шпаль; Rag. bezumnos, bezpametnos, neumstvo, neum, Vin'. bresumnoft, neumnoft. Każdy się śmiecie bezum-ſtuw waszemu. Sowit. 36. Faryzeuszowie napelnili się bezumności, i mówiły między sobą, coby uczynili Jezu-sowi. Budn. Łuk. 6, 11. (szaleństwa. Bibl. Gd.). Nie-podobnym iakimsi bezumftwa szaleńtwem bucznieyszym się stal. Fal. Fl. 226. *BEZUMNY, a, e, *BEZUMNIE adv. Roff. Bezwymны, Eccl. zloůmны, bezułménb; Rag. bezuuman, bezúman, bezpaméten; Bosn. bezpamet-gnak; Vind. bresumen, neumen, nepameten; Carn. naumn) z rozumu obrany, nierozumny, szalony, vernułftos, un-vernüftig, unverständig, rafend. Zoilusów zawisnych się nie łekam, ani sprosnych a *bezhumnych (bezumnych) łapaców. Stryk praef. Roff. Bezwyměb waryat, szale-niec; Bezwúmina waryatka, szalona; Bezwúmimy, obez-umimy szalić kogo, oszalić kogo; Bezułmstwovamь, waryować, szaleć; Bezułmьb zwaryować, oszaleć).

*BEZUPADLY, a, e, Eccl. bezpaděжны, nie upadałacy, nicht fallend, sinkend, nicht gesunken, aufrecht.

BEZUPORNY, a, e, BEZUPORNIE, adv. nie znaiący uporu, unhaſſtarrig, ohne Widerrede. Kobiecie wszytko bezupornie póydzie. Teat. 32, c. 51.

BEZUSTANNY, a, e, BEZUSTANNIE adv. Roff. Bezosmanowochno, nieprzeſtaiacy, nieuſtaiacy, ciągły, unanßhördlich. Proſby moie bezuſtanne. Przyb. Milt. 556. Siła czyniąca bezuſtannie. Jak. Mat. 4, 152. BEZUSTAN-NOSC, ści, ž. uſtawiczność, nieprzeſtanie, nieuſtay-ność, die Unanßhördlichkeit.

BEZUSTY, a, e, Roff. bezułschen, Rag. bezuſt) uſt nie maiacy, mundlos, ohne Mund.

BEZUSZCZERBNY, a, e, BEZUSZCZERBNIE, adv. Eccl. Bezušérbны, Gr. αὐκελίπτος, niewyczerpany, nieubywaiacy, unabnehmbar, unverminderbar.

BEZUSZNY ob. Bezuchy.

BEZUTRATNY, a, e, BEZUTRATNIE adv. Roff. bez-уронны,

*BEZUTR. - BEZWID.

уронны, niemogący bydź utraconym, unverlierbar. BEZ-
UTRATNOSC, ści, ž. niepodobieńtwo utraty, die Un-
verlierbarkeit.

*BEZUTRUDNY, a, e, *BEZUTRUDNIE adv. Eccl. beзу-
трудный, niezmordowany, unermúdet, nicht zu er-
müden.

BEZUWAZNY, a, e, BEZUWAZNIE adv. nieukważający,
bez uwagi, niebaczny, unbedaſtam, unaufmerſtam. Po-
ſtěpowanie bezuważne. Teat. 27, b. 80. Wszyſtko oſlep
bezuważnie ćzynią. Mon. 75, 182. Wszyſtkich oſtrym
ięzykiem bezuważnie razi. ib. 75, 664. BEZUWAZNOSC,
ści, ž. brak uwagi, nieroztropność, die Unbedaſtamkeit,
Unadtsamkeit. Bezuważność tych półgłówków. Teat.
49, d. 25.

BEZUZDNY, BEZUZDY, a, e, wyuzdany, żugellos.
Póydziesz,dokąd cię bezudne i ślepe chući gwałtem po-
rywały. Nag. Cyc. 25. Bezudza swawola. Zab. 9, 46.
Zabl.-Eccl.bezudzinałyca wyuzdać się, Roff. sfbobodimyca.

BEZUZYTECZNY, a, e, BEZUZYTECZNIE adv. nie-
przynoszący pożytku, rułłołs, ohne Nußcn, unnúß.
Dziela te nie są bezużyteczne. Mon. 73, 536. (są użyteczne).
BEZUZYTECZNOSC, ści, ž. brak pożytku, die Rußlo-
ſigkeit, Unnúhlichkeit.

BEZWĄSY, a, e, Roff. bezусы, nie wąsaty, ohne
Schnurrbart.

BEZWĄTPLIWY, a, e,1 BEZWĄTPLIWIE adv. wątpli-
wośi niepodległy Roff. et Eccl. bezsurfimitebny, un-
zweifelhaft, unbezweifelt, zweifellos. BEZWĄTPLIWOSC,
ści, ž. Eccl. bezsurfimtje, niepodległość wątpliwości,
die Zweifelloſigkeit, Unzweifelhaftigkeit.

BEZWAZNY, a, e, BEZWAZNIE adv. Roff. bežwa-
жны, неважны, bez wagi, niedoważny, unwiſ-
tig, ohne Gewicht. BEZWAZNOSC, ści, ž. brak wagi,
die Unwichtigkeit.

BEZWYCZESNY, a, e, BEZWYCZESNIE adv. - Roff. be-
прокїй, безвременный; nie wczas zdarzony, unzeitig.
Trzeba ulgi w ciężarach prac, żeby dni życia bezwćeśnie
przez pracę nie skrócić, Mon. 71, 597. (zaprędko, zu frühzei-
tig). BEZWYCZESNOSC, ści, ž. Eccl. bezfrémenstwo,
Gr. αχαιρία, niepora, brak trafienia w czas, die Unzeitig-
keit. Eccl. - bezfrémenstvую, brak mi pory; bezvре-
меннослов'їе, niewczesna mowa; безвременнослов-
ствую, niewćeśnie gadam.

1. BEZWDZIECZNY, a, e, BEZWDZIECZNIE adv. niemaiący nic przyjemności, wdzięczności, Eccl. beza- clacznymi, annutheſeer, unlieblich. BEZWDZIECZNOSC, ści, ž. Eccl. bezaclacmje, brak wdzięczności, przyjem- ności, die Unlieblichkeit.

2. BEZWDZIECZNY, BEZWDZIECZNOSC = niewdzię-
czny, niewdzięczność, nie czułać się do obowiązku uzna-
nia świadczonych dobrodzieyftw, undankbar, Undankbar-
keit, ob. Wdzięczny dankbar, ob. dzieka, dziekować.

BEZWĘŻŁY, a, e, węźłów nie maiący, knotenlos, Boh.
bezufeln', Slovac. bezujlý.

*BEZWIADOM, a, e, *BEZWIADOMIE adv. - Boh. bež-
wiedomý, Roff. bežbdomý, bežbostný, bežb-
izwostný, wiadomości niemaiący, unbewuſſt, ohne
Kunde. *BEZWIADOMOSC, ści, ž. brak wiadomości,
die Unwissenheit, Roff. bežbostje ob. Wieść.

BEZWIDOMY, BEZWIDZIALNY, a, e, BEZWIDOMIE,
Tom. I.

*BEZWŁ. - BEZWŁ.

BEZWIDZIALNIE adv. niepodobny do widzenia, nie-
widzialny, unsichtbar, Eccl. bezazrimebny. BEZW-
DOMOSC, BEZWIDZIALNOSC, ści, ž. niemożność aby
bydź widzianym, die Unsichtbarkeit.

*BEZWIECZORYNY, a, e, wieczorów nie maiący. ohne
Abende, Roff. bezvecherный, o północnych łronach,
gdzie słońce z horyzontu nie schodzi.

BEZWIOENA, bez wiana, wiana niemaiąca, Cn. Th. die
keinen Maßschab hat. ob. Wiano.

BEZWIERNY, a, e, BEZWIERNIE adv. niewierny, wiary
nie dotrzymuiacy, wiary niegodny, untreu, ohne Glau-
ben und Treue, unglaubwürdig., Vind. bresviſten, nesviſt).
Krzywoprzysiężcy i bezecni abo bezwierni są ci, którzy
niewiernie i falszywie opiekę sprawuią. Szczerb. Sax. 292.
§. 2. Do wiary nienawrócony, wiary niemaiący, pogańſki.
unglaubig, heidnifch, Vind. neveren, bresveren). Mar-
twili się katolicy, iż tak wielkie woſko ich pobite bylo od
bezwierney Litwy. Stryik. 235. BEZWIERNIK, a, m.
wiary niemaiacy, poganin, ein Ungläubiger, ein Heybe,
Eccl. bezbŕnikd, byсурамнд, язычникd; Roff. be-
bbp; Vind. bresvernik. BEZWIERNOSC, ści, ž. Roff.
bezbbrie, bezbŕство, Vind. bresvernoft), brak wiary,
nawrócenia do wiary, die Ungläubigkeit, das Heydentbum.
§, 2. Niewierność, przeniewierzenie się, die Untreue,
Vind. bresviſtnoft, nesviſtnoft.

*BEZWIESTNY Roff. bezbostný, Bezwiadom, ob.
Wieść.

*BEZWIERTRZE, a, n. i Roff. bezbmpie, brak wiatru,
cisza od wiatru, die Windstille.

*BEZWIEZNY, a, e, wież, nie maiący, Eccl. bežwa-
жный, Gr. απυγωτος, thurimloß, ohne Thürme.

*BEZWIEŻNY, a, e, *BEZWIEŻNIE adv. więzów nie-
maiący, Eccl. bežużyный, ſeffelos. BEZWIEŻNOSC,
ści, ž. wolność od więzów, die ſeffelloſigkeit.

BEZWILGI, a, ie, wolny od wilgoci, Roff. bežwa-
жны, unfeucht, nicht feucht. BEZWILGOC, i, ž. Roff.
bezvažkось, brak wilgoci, die Unfeuchtigkeit.

*BEZWINIEC, ńca, m, wina nie pijały, (ob. Wódka),
det keinen Wein trinkt. Klitorſkich wód łokolwiek zakusi,
Bezwiniec, wodę woląc, wina nie pić musi, vina fugit.
Zebr. Ow. 385. - 1. BEZWINNY, a, e, wina niemaiacy,
weinlos, weinleer, ohne Wein, Eccl. bezbívnyi, Gr.
αιονος.

2. BEZWINNY, a, e, BEZWINNIE adv. Vind. bres-
shtrafen, Roff. Bзвинны, niewinny, od winy wolny,
ſchuldlos, unschuldig. Każdy siebie bezwinnym osąditi.
Pilch. Sen. 148. Bezwinne cierpiały ma tę pociechę, że
go bóg kocha. Bals. Niedz. 1, 104. Kniaż wiele szkód
poddanym bezwinnie uczynił. Stryik. 166. (na które nie
zasłużyli). BEZWINNOSC, ści, ž. niewinność, wolność
od winy, Vind. bresshtraſnoſt; Roff. Bзвинность, die
Schuldlöſigkeit, die Unschuld. (cf. Roff. Bзвиновны
originaire, pierwiaſkowy).

BEZWŁADNY, a, e, BEZWŁADNIE adv. niewłaiajacy
czy sobą, czyli drugiemi, nicht bewegend, kraftlos. a.) nie-
władiający sobą, nieruchawy, ohne Bewegung, unrührsam,
unbeweglich. Każde ciało ieſt oboiętne względem biegu
abo spoczynku, a zatem bezwładne. Rog. Doſ. 1. 289.
b.) Niedzielny, nieskuteczny, bezsilny, unwirſtam, kraft-
los, (Eccl. bežwadałyченb, Gr. ἀδεσπωτος, bez pana,

12

90

BEZWŁ. - BEZWŚ.

bez rządu). Przez długi czas wszystkie sądowe zwierchno-\ści myly bezwładne. Zab. 10, 264. Z iak bezwładnym ro-
zumem człowiek na świat przychodzi. Zab. 8, 267. Po-
ruszenie bezwładne, nad którym rozum wziął górę. Pilch.
Sen. 185. BEZWŁADNOSC, ści, ż. brak władania,
a.) rowuchawość, die Bewegungslosigkeit. Odpór, który
czynią ciała sile ruszaćyć, nazywamy bezwładnością, vis
inertiae. Hub. Mech. 17. Jak. Mat. 4, 9. Mon. 76, 216.
(die physische Trägheit der Körper, ob. opieszałość), b.) bez-
dzielność, bezskuteczność, bezsilność, die Unwirklichkeit,
Kraftlosigkeit.

BEZWŁOSY, a, e, Boh. beżwłań; Roff. безволоśny,
Eccl. beżwłaćny; Vind. breslasen, pleshiu, gologlau; z
goły, lysy, Mącz. włosów niemaiący, haarlos, haarleer,
ohne Haare. Policzek bezwlosny, impubes genae. Zebr. Ow.
67. - Roff. beżwłaćie, bezwolosiua golizna, *bezwłosie.
BEZWODNY, a, e, BEZWODNIE adv. Roff. bezвод-
ными, wody niemaiący, wasserteer. Bezwodna Apulia. Lib.
Hor. 112, Na ziemi spuſtoszałey, niedrożney, bezwodney.
1. Leop. Ps. 62, 3. Puſtynie bezwodne. Wercesz. Reg.
52. Mieysca bezwodne. W. Pofl. W. 172. BEZWODZIE,
ia, n. Roff. beżwódiła, bezводzie, mięćysce bezwodne,
ein wasserleerer Ort. Zjraelitowie pobudzili boga ku gniewu
w *przezwodziu* (w bezwodziu ob. 2. bez) Leop. Ps. 77,
40. (na puszczy, Bibl. Gd.). BEZWODNOSC, ści, ż.
brak wody, Roff, bezводноśń, der Wassermangel.

BEZWIOIENNY, a, e, BEZWIOIENNIE adv. Eccl. be-
rätmény, od woyny ſtroniacy, unkrigierisch.

BEZWOLNY, a, e, BEZWOLNIE adv. niewolny, nie-
wolniczy, wolności nieużywaiący, unfrey, nicht frey, ſcla-
visch. Ludzie bezwolni w tymże samym z zwierzęty zo-
tańą ſtanie. Mon. 76, 536. BEZWOLNOSC ob. Niewola.
BEZWONNY, a, e, BEZWONNIE adv. woni niemaiący,
ohne Wohlgeruch, geruchłos. BEZWONNOSC, ści, ż.
niepachnienie, Wlod. Mangel des Wohlgeruchs, die Ge-
ruchſłosigkeit.

BEZWSPÓŁECZNY, a, e, BEZWSPÓŁECZNIE adv.
do żadnego poſlećenstwa nie należący, keiner geſelligen
Verbindung zugethan. Dzieieipis niech będzie bezkraynym,
bezwspółecznym, gdy pisze. Kras. Liff. 2, 119.

*BEZWSTRZEMIĘZLIWY, a, e, *BEZWSTRZEMIĘ-
ZLIWIE adv.- Eccl.beazudeżnien, *BEZWSTRZEMAŁY,
nie wſtrzymuiały się, unenthaltſam. *BEZWSTRZEMIĘ-
ZLIWOSC, *BEZWSTRZEMAŁOSC, ści, ż. brak wſtrze-
mieżliwości, die Unenthaltſamkeit.

BEZWSTYD, u, m. BEZWSTYDNOSC, ści, ż. brak
wſłydu, Roff. beestwładnosc, beestwładstwo, Eccl.
beestwładzie, die Schamloſigkeit, Unverſchámkeit. Wielki
ieſt przedział między slabością, która ulega; a bezwſłydem,
który swóy upadek rozgłasza. N. Pam. 16, 83. (ob. Bez-
celność). BEZWSTYDNICA, y, ż. Roff. beestwě-
diņa, kobieta bez wſłydu, bez czoła, eine Schamloſe,
Unverſchámte. Bezwiſtydlico! ty tylko mordami oddychasz!
Dmoch. Jl. 2, 248, Teat. 54, b. 29. BEZWSTYDNIK,
a, m. człowiek bez czoła, bezczelnik, ein unverschámter,
Schamlofer. Roff. beestwładnikb, Vind. nesramnik, lo-
ter). Oſtatni bezwiſtydnik. Mon. 71, 539. (psu oczy prze-
dal). BEZWSTYDNY, BEZWSTYDLIWY, a, e, BEZW-
STYDNIE, BEZWSTYDLIWIE adv. bez wſłydu, sromu,
niesromiężliwy, bez czoła, Boh. beżskaudný, beżſtudý;

BEZWYC. - BEZZAK.

Roff./bezstumdny, bezstwładny, bezstwładniby: Vind.
bressramen; Slavon. neposraman, nepoſtudan, schamłos,
unverſchám. Nie znaydzie się człowiek tak bezwiſtydny,
Zeby z iawnym grzechem miał iść na plac widny. Hor.
Sat. 28. Wśród rynku, złego bezwiſtydnie ważył się
uczynku. Zab. 16, 542. Bezwiſtydliwe czoło. Zab. 16, 148.
Nagł. Jnnym służył w rozpuſtach bezwiſtydnieyszych.
Nag. Cyc. 37. (Roff. beestwładstwować bezwiſtydnie
żyć).

BEZWYCHODNY, a, e, BEZWYCHODNIE adv. wy-
chodu czyli wyjaśnia nie małyacy, Roff. bezwыходны,
ohne Ausgang.

BEZWZAIEMNY, a, e, BEZWZAIEMNIE adv. nieod-
powiający wzaiemnością, unwechſeliftig, unerwiedernd.
Czyliż Wpanna ſtworzoną ieſteś na bezwzaiemne kochanie?
Teat. 14, c. 10. BEZWZAIEMNOSC, ści, ż. brak wa-
iemności, Mangel der Wechſelheit, des Erwiederns.

BEZWZGLĘDNY, a, e, BEZWZGLĘDNIE adv. Roff.
nebywają, względu nie małyacy, niewzglądaiany, ohne
Rüſchicht. Bezwzględny sędzia, równy w swojej, iako
i w cudzéy sprawie, wyrok wydaie. Pilch. Sen. 148.
(bezparcyalny, bezſtronny, unpartheyisch). Nieludzka
śmierć i bezwzględna. Teat. 54, e. 5. (nikogo nie oszczęd-
zająca, keinen verschonend). Gwałtem go od pracy ode-
rwali, i iako chorego, na się bezwzględnego zgromili.
Pilch. Sen. lift. 2, 71. - Phys. Siła, przez którą ciało
opiera się rozewaniu, zowiemy siłą spoianią bezwzględą,
vis cohaerentiae absoluta. Hub. Mech. 210. Ciężkość
bezwzględna, gravitas absoluta, któryby miały ciała,
gdyby się też ziemia i nie obracała około osi swoiey.
Hub. Mech. 459. §. Pafsive: względu na siebie nie ścią-
gaiacy, unberüchſichtigt. Chociaż on mnogą w pracach za-
ciągnął siwiznę, Bezwzględną swoją widział robociznę.
Zab. 9, 256. Eyff. Bezwzględną w mych oczach ſtańe
się Ludvisiu. Teat. 14, 95. (oboiętną gſlechſüßtig).
BEZWZGLĘDNOSC, ści, ż. brak względów, die Rüſ-
fichtſlosigkeit. Książęta rzcſsy muszą się ogładać, że
cesarz ieſt głową Niemieckiego pańtwa, któryby nie mógił
bydź oboiętnym na tę ich ku sobie bezwzględnosć. Pam.
85, 1, 56.

BEZZAŁB, ęba, m. ziele ballota Linn. schwarzer Andorn,
Kluh. Dyk. 1, 66. ob. Bezzeby.

BEZZAŁDLY, a, e, Roff. bezжáльный, żadła niemaiacy,
ſtachelloß, ohne Stachel.

BEZZAKONNOSC, ści, ż. BEZZAKONSTWO a, n.
życie i poſtepowanie bez zakonu, bezwiara, niewiara, nie-
prawość, bezbożność, Roff. bezżakonie, Rag. bezákonje,
bezákon, bezakonitos; Bosn. bezakonje, die Geschloſigkeit,
die Richterkennung des göttlichen Gesetzes, die Irreli-
gioſiität, der Wüglaube, die Gottloſigkeit. Gdzież tu są oni,
którzy bezżakonność króleſtwu Polſkiemu zadaian? Orzech.
Qu. 102. Serce iego zebralo bezzakonſtwo sobie. Pimin.
Kam. 245. Grzechów i bezzakonſty nie wspomnę
więcej. Budn. Hebr. 10, 17. Day boże, abyśmy grzechy
i bezżakonności swoie porauciwszy, wolą twoję wykonali!
Sk. Kaz. N. 119, b. BEZZAKONNIK, a, m. Roff. bez-
żakonникb, bezboźnik, nieprawy człowiek ein Gottes-
vergeſſener, ein Gottloſer. Chryſusowy bok na nowo
przebiiacie o bezzakonnicy! Pimin, Kam. 248. BEZZA-
KONNICA, y, ż. Roff. bezżakonńica, bezbożna, nie-

BEZZAŁ. - BEZZEN.

*BEZZIE. - BEZZM.

91

prawa, die Gottesvergeffene, Gottlose. BEZZAKONNY, a, e, BEZZAKONNIE adv. bez zakonu, bez prawa boże-
go żyiacy, poſtepuiały, bezwierny, bezprawy, bezbożny,
Roff. bezzakonnyj, Sorab. 1. bezzakonſt, Rag. bezżako-
nit, bezākogni, Eccl. bezakoneh, Bosn. bezakoniti,
bezakonito, (Vind. bressakonſki - bezżeńki), gesefłos,
ohne gößliches Gesetz, unglaubig, gesefßwiddig, gottlos, ir-
religiös. Byłem tym, co pod zakonem, iako pod zako-
nem (żydom žyd); bezzakonnym iako bezzakonny; (po-
ganom poganin); nie będąc bezzakonnym łogu, ale w za-
konie Chryſtusowym, abym zyſał bezzakonne. Budn. 1.
Cor. 9, 21. (ob. Podzakonny). Którzy bezzakonnie zgrze-
szyli, bezzakonnie i poginą; a którzy w zakonie zgrze-
szyli, przez zakon osądzeni będą. Budn. Rom. 2, 12.
(bez zakonu, Bibl. Gd.). Którzy bezzakonnie sobie po-
czynali, wyklinani byli. Sk. Dz. 180. Ewangelia prze-
ciwko niedowiaritwu a żywotowi bezzakonnemu. Rey Pofl.
U. u. 4. Bezzakonny Judasz. Pimin. Kam. 243. Bezza-
konni pismienicy, ib. 212. - Roff. bezzakonничать,
bezzakonную, bezzakonnie żyć).

*BEZZAŁOSNY, a, e, *BEZZAŁOSNIE adv. nieżalosny, niesmutny, unbetrübt, ohne Kummer. (Roff. bezжа-
łobstnyj - bezmiłosierny).

*BEZZAPACIHY, a, e, bezwonny, zapachu nie maiący geruchłos, nicht wohltrechend, Eccl. beтуханный.

BEZZARTOWNY, a, e, BEZZARTOWNIE adv. - Sorab. 1. bezjortné, nejortné, woprahwodſejnè; Vind. ſtaunoften, riesno-
ben, ſtaun, saterden; Roff. bezmůtmoно, Eccl. be-
šeúmки: ſcherſłos, unschergſhaft, ohne Scherz, (ob. serio).
BEZZAZTOWNOSC, ści, ž. Vind. ſtaunoba, riesnoba,
ſtaunoft, ſtaunuſt), brak žartu, die Ernſthafigkeit.

BEZZASŁUGA, i, ž. brak zaslug, die Verdienſtloſigkeit.
Znaiomość zasługi i bezzasługi. Mon. 75, 653. BEZZA-
ŚLUZNY, a, e, BEZZAŚLUZNIE adv. nie maiący zaslug,
unverdienſtlich, unverdient.

BEZZASTEPNY, a, e, BEZZASTEPNIE adv. niezała-
piony przez nikogo, unvertreten, durch niemand vertreten.
Roff. bezfasmupnyj bez infancyi, bez *przyczynny*.

BEZZASZCZYTNY, a, e, BEZZASZCZYTNIE adv. nie
zasaczynycony, Roff. bezzaſzittnyj, unſchüßigt, ob. szczyt.
BEZZAWISTNOSC, ści, ž. brak zawiści, Roff. bezza-
viſmje, Eccl. bezzaſviſnoscь, die Neiſloſigkeit.
BEZZAWISTNY, a, e, BEZZAWISTNIE adv. Roff.
bezzaſviſtnyj, neidłos.

BEZZAWODNY, a, e, BEZZAWODNIE adv., zawodu
nieczyniacy, niecierpiacy, untrůglich. Nadzieia bezza-
wodna. Dyar. Gr. 299. BEZZAWODNOSC, ści, ž. bez-
pieczność od zawodu, die Untrüglichkeit.

BEZZBROJNY, a, e, BEZZBROYNIE adv. niezbroyny,\ bez zbroi, bez broni, bez oreża, wehrłos, waſſenłos.
BEZZBROYNOSC, ści, ž. brak zbroi, ſtan niezbroyny,
die Wehrloſigkeit.

BEZZĘBNY, BEZZĘBY, a, e, Boh. et Slov. bezzubń;
Roff. bezzŭbnya; Bosn. bezzubi, krezub; Rag. bezŭbni,
prezub; Vind. pres sobj, ſkerbaſt) - żębów nie maiący,
żabnłos, ohne Zahn. Bezzębna babusia. Tot. Saut. 99.
Starzy i bezzebni ludzie žle zwykle trawić. Mon. 70, 59.
Dziad po bezzebnych dziąſch ięzykiem bełkoce. Hor. Sat.
206. Wilk bezzęby. Bielaw. Mvſl. C. b.

BEZZENIEC, ńca. m. BEZZENNIK, a, m. Boh. bez-

żenec, neżenliwec; Slavon. nexenja; Roff. холостьба,
холостякъ; który żony nie ma. Macz. który się nie
oženił, kawaler, ein Chcloser, Unverhepratheter, Mon.
75, 533. Bezzeńcy i panny wiedli ſtan niepokalany. Kant.
Gd. 351. Takich dziewic i bezženników, którzy i ciałem
i duchem czyſtemi są, dziś rzadko w papieſtwie. Zrn. Pſt.
3, 53. ſtary bezženiec, ein Hageſtoß, (ob. samożycie).
BEZZENNY, a, e, BEZZENSKI, a, ie, Boh. nejeńtwyj;
Sorab. 1. nejeńene; Slovac. ſamotný; Vind. bressakonſki,
neoshenjen, nesakonſki; Roff, bezженын, безбрачны,
холостны; Eccl. хласіпны, безженын, - żony
nie maiacy, bez żony żyiący, ohne Frau, unbeweikt, un-
verheprathet, ledig, (von einer Mannsperon). Źywat
bezmeſki albo bezżeńki ieſt wolny. Gil. Pſt. 521. Swia-
towemi gardząc roskoszami, Bezżeńki żywot i czvſty
obrali. Odym. Sw. 2, F. 2, b. Tak w ſtanie małżeńci im,
iako i w ſtanie bezżeńskim, w powściągliwości chować się
potrzeba. Katech. Gd. 45. Woſtawać w bezžennym ſtanie.
Zab. 6, 206. Przenosil ſtan swóy bezženny nad ich mał-
żeńtwo. Zab. 14, 318. Bezżeńki i czvſty żywot wiódł.
Sk. Dz. 186. Zamyſlił bezżeńki żywot prowadzić. Otw.
Ow. 402. BEZZENSTWO, a, n. *beżłočenſtwo, życie
bez żony, bezženne; Boh. bezjeństw, nejeńatoſt, nejeńi-
woſt; Sorab. 1. nejeńitoſći; Slovac. ſamotnoſt, panictwj;
Roff. bezженство, безбрачье, безбрачноścy, оди-
начество: Eccl. bezженство, единначество; Rag.
et Croat. neudaja, die Unbeweiftheit, Cheloſigkeit. Prawa
na tych, co w bezżeńtwie mieszkali. Sk. Dz. 186. Dla
czego niektórzy w bezżeńtwie zoſtaią? Petr. Ėk. 54; bo
bezżeńtwo spokoyne. Cn. Ad. 22. Jeśli młod wyſzyſtka
bezżeńtwo ulubi, Skończony ieden wiek cały świat zgubi.
Morszt, 224. Roff. bezженствовавші в bezżeńtwie żyć.
BEZZGODNY, a, e, BEZZGODNIE adv. niezgodny,
uncinig.

BEZZGUBNY, a, e, Eccl. bezpagybны; Gr. ανόλεφγος,
niepodlegiy zgubie, unverderbliſy.

*BEZZIELNY, a, e, *BEZZIELNIE adv. Eccl. bezzаха-
ний, ziela nie rodzący, keń Grün hervorbringend, un-
fruchtbar, Gr. ἀχλοος.

BEZZIEMNY, a, e, bezkrayny, ziemi czyli kraiu nie ma-
iący, ohne Land. Jan bezziemny, król Angielski. Wyrw.
G. 450.

*BEZZLICZNY, a, e, *BEZZLICZNIE adv. Eccl. bez-
числяны, niepodobny do policzenia, unjálbar, unjálh-
liſch. *BEZZLICZNOSC, ści. ž. Eccl. bezчисляство,
niemożność aby bydź policzonym, die Unjálbarkeit.

*BEZZŁOSNY, *BEZZŁOSLIWY, a, e, BEZZŁOSNIE adv. nie maiacy złości, unboshaft, ohne Bosheit. Roff. bezzolbны, bezzloſtnы. *BEZZŁOSNOSC, ści, ž. wolność od złości, Eccl. bezzolbje, Gr. ἀχαλα, die unboshaftigkeit, Eccl. bezzolbствоватам, bezzło-śnym bydź.

BEZZMIENNY, a, e, BEZZMIENNIE adv. Roff. bez-
amßbны, zmianie nie podpadiały, unveränderlich.
BEZZMENNOSC, ści, ž. niepodległość zmianie, die
Unveränderlichkeit.

BEZZMYSLNY, a, e, BEZZMYSLNIE adv. Roff.
bezмысленные, zmysłów używania niemaiacy, zmy-
sły przechodzący, nadzmysłowy, überfinlich, ob-
ne Gebrauch der Sinne. Przekładają uczone zawioły,

12..

92

• BEZZR. - BIADA,

BIADAC - BIAŁA.

bezzmysłne zachwycenia, nad umiejętność rzeczywiska.
Zab. 6, 298.

*BEZZNAMIENNY, a, e, Eccl. Bezżnámenhny, nie
oznaczony, znamieniem nie mogący bydź wytkniętym,
Gr. σκηνατός, unbezeichenbar.

*BEZZNANNY, a, e, bez rozeznania, unverständig, ohne
Erkenntniß. Došviadczam, iak ieſt człek bezznanny, kiedy
się od drugich wſtydzy oſwieca. Teat. 52, 180.

*BEZZOŁCI, ia, ie, żółci nie maiący, Eccl. bezжелат-
nych, gallenſos, ohne Galle, Gr. αχολός.

*BEZZOLDNY, a, e, bezpłatny, bez żołdu służący.
Roff. Bezżálovанны, unbesoldet.

BEZZWŁOCZNY, a, e, BEZZWŁOCZNIE adv. nie-
odwłóczny, unverzüglich. Niech łódź po niego bezzwłócznie
zachodzi. Przyb. Luz. 153. BEZZWŁOCZNOSC ob,
Bezodwóczność.

*BEZZWYKŁY, a, e, Roff. bežобычных, niezwy-
czayny, ungewöhnlich. *BEZZWYKŁOSC, ści, ż. brak
zwyczayności, die Ungewöhnlichkeit.

BEZZYLNY, a, e, żyl niemaiący, ungeadert, ohne Andern,
Eccl. bezжилных, Laur benzoin ma liście bezżylyne.
Kluk. Dyk. 2, 76. (Eccl. bezжилных bezsilny, bez kości,
Gr. δύνευσος; изжилію, безжилна творю, безжи-
ловали, безжилію, вб безсиліе приводишь kого,
обезсиливаць wysilić).

BEZZYSKOWNY, a, e, BEZZYSKOWNIE adv. bez
zyſku, zyſku nie przynoszący, gewinntſtos; unvorthilſhaft.
Przy nas bezzyskowné pracy zoftaia moły. Przyb. Ab.
157. §. Zyſku nie patrzący, bezintereffowny, uninte-
reſſirt, uneigennüſig. Widzisz, że rady moie są bezzy-
ſkowne. Niemc. Kr. 2, 194. Pokazał się bezzyskownym
we wszytkich sprawach. ib. 106. BEZZYSKOWNOSC,
ści, ż. niepożyteczność, die Unvorthilſhaftigkeit, Gewinnt-
loſigkeit. §. Bezintereffowność, die Uneigennüſigkeit.

BEZZYWY, BEZZYWOTNY, a, e, nie maiący życia,
lełos, ohne Leben; Boh. bezżyw; Slovac. bezjiwotní;
Vind. bres shiulenja, neshivez). Jmagnacya, czulość
i życie bezżywotnym iftościom nadaiąca. N. Pam. 11, 222.
(Roſſ. obězживошшь życia pozbawiać).

BÍ,

BIADA! interj. nieſtetysz! (oppos. błogo!) cum enclit.
Biadaż! BIADASZKU! Boh. beda, po hřebu; Slov. beda,
prebeda, bedaſku, prebedaſku! Sorab. 1. beda, beda, yaw,
owwa! Sorab. 2. beda, roſſtejſcho; Roff. δβάα! убы! rópe!
Gr. 'ασ; Hebr. אַס. Lat. vae! Ger. wehe! Anglosax. wa,
we! Ulphil. vae! Dalm. vay, oboy; Hung. yay! Croat.
jaj meni! Rag. vaaj, zléd, léle; Bosn. jaoh, joh, uh!
vaj, jaoh! Slavon. jao! Vind. joh, jomene, aube, bogu
milu, bogu se vsmili, gorje! Carn. jamer! gorje!) =
Biada ziemi, gdzie król iako dziecię! Sh. Dz. 1177. Ko-
muž z tego beda? mnie! komu nieſtety? mnie? nieſtetły
i wam, którzyście mnie znoweżyli! Smotrz. Lam. 16.
Biada téy kokoszy, na któryre iaſtrżbia zaprawuią! Gn.
Ad. 23. Biadaż mnie na cię, ty mi głowę psuiesz,
Jnaczéy nie wiem, iedno mię czaruiesz. J. Kch. Fr. 16.
wehe über dich!

*BIADA, y, ž. ob. bieda, nědza, das Wehe,

Eſend, die Noth. Biada bez dzieci, biada i z dziećm.
Boh. Kom. 1, 263.

BIADAC czyn. intrans. narzekać, biada wołać, utyſkiwać,
ſekać, Sorab. 2. ſe ſiamtowasch; Carn. jamrati), weh-
klagen, jammeru. Po naymnieszym przypadku zaraz
płacze, narzeka i biada. Pot. Syl. 2. Prometeusz na Kau-
kauga biada, Ze ogień z nieba do ludzi przekrada. ib, 359.
Bědziesz na to two gſupſtwo niepożytecznie biadał. Hrbſ.
Lek. E. Nie raz nań biadali. Warg. Wal. 35. O iak
ia nieszczęśliwa! tak w żalu biadała. Przyb. Ab. 169.
Biadowanie, narzekanie, Roff. bohъ, das Wehklagen,
die Wehklage. Płacz i biadanie. 3. Leop. 1. Hieron. 7.
(ob. biedować).

Pochodzące: bieda, biedny, biedak, biedaszek, biednieć,
biedować, biedzić się, biedziciel.

BIAŁA GŁOWA ob. Białogowa. *BIAŁASY, BIAŁAWY,
a, e, BIAŁAWIE adv. Boh. běławy; (Boh. Bělaus Candidus nomen viri); Eccl. δβλαβών, δβλοβάμβων,
δβλεсоватын, прoбβλуoштися, мало δβλb; Roff.
δβλοβάμβων; Rag. bjegljahan; Vind. bev'kaſt; Carn.
welkaſt; Slovac. nabjſt, Sorab. 1. naběl), na biały kolor
pochodzący, biało się przebiiaćiący, niezupełnie biały,
weiſſlich. Blada barwa wina i białasa między żołtą średnia.
Cresc. 367. Wino białe, gdy rok przetrwa, miewa barwę
nieprawie białą, ale iako pospolicie zowią białasą. Cresc.
ib. Flegma biaława, Sak. Probl. 114. BIAŁAWEK,
wka, m. 1. motyl miernėy wielkości biały, Danaus
Evippe. Kluk. Zw. 4, 379. Lad. H. N. 110. der Weiß-
dorfwogel, ein weißer Schmetterling. BIAŁAWIEC, wca,
m. 1. ziele nazwane tak od białości; inaczey Zióbro białe,
Szczyrzyc, Srebrnik. Syr. 316. weiſ Silberkraut. BIAŁEK,
BIAŁKO, a, n. cieklizna biała w ſkorupie iaia, żółtek
oblewaiącą; Boh. et Slov. bílek; Sorab. 1. et 2. běłk; Vind.
bielak, belak, welak; Carn. wěłak; Rag. bióze, bjelànze;
Croat. belanyek; Dal. bilyak, bilyancze; Bosn. bjelać;
Slavon. bionjak; Roff. δβλόκβ, das Weiſe im Eye, das
Cyerweiſ. Kluk. Zw. 2, 78. §. Białek oka, tunica albù-
ginea. Kluk. Zw. 1, 43. Roff. δβλόκb, das Weiſe im
Auge. Oko złaczca się przez blonkę białą, co się zowie
białek w oku, album oculi, z kościami podlegaiącemi.
Kirch. An. 82. §. Białek, bielmo, der weiſe oder graue
Staar. Białkiem mu zaszło oko, laborat glaucomate.
Mącz. Sorab. 1. běł na woku. § Białek paznokci, kropki
białe lub miesiączk biały pod paznokciem, das Weiſe un-
ter den Nägeln, die Bluthe. Sak. probl. 114. BIAŁKA,
i, ż. białogłowka, das Weibchen, Frauenzimmerchen,
Przyniosła dziecko do bialki moięć, aby mu ssać dawała.
Teat. 29, b. 132. (do żony, do baby moięć). Nie chciał
z nami przeſtawać, nie chciał bydła pasać, lepiey mu za
białkami po ulicach hasać. Nar. Dz. 3, 54. BIAŁKOWAC,
ał, uie, czyn. nied. białkiem zaprawiać, n'tit Cyerweiſ
anmachen. Winiarze wina ipsymuiąc, hałunuiąc, biał-
kuiąc, siarkuiąc psuią. Syr. 1219. BIAŁO ob. Biały.
BIAŁOBRODY, a, e, Roff. δßlobóródiwn, białą brodę
maiancy, weiſßbärtig. BIAŁOBRWI, ia, ie, Roff. δßlobó-
wiy, brwi białe maiący, von weiſsen Augenbraunen, weiſ-
augenbraunig. BIAŁOCIAŁY, a, e, Roff. δßlotßbών,
na ciele biały, weiſſleibig. BIAŁOCZERWONY, a, e,
Eccl. δßločérmhny, Gr. λευκέγυγδος, weiſſroth. BIA-
ŁODRZEWO, a, n. topola, któryre liście na iedney łronie

BIAŁOGLOWA.

ze spodu białe. Cresc. 455. Goł. Ek. 164. Die Weißpap-
pel. BIAŁOGARDŁ ptak ob. Pliszka bialogardł, das
Weißkehlchen. BIAŁOGEBY, a, e, gebe białą maiacy,
Boh. běłohaubet. Ger. weismaulig. "BIAŁOGLINATY,
a, e, Boh. běłohlinatý, zielonawy, apfelgrün. BIAŁO-
GŁOWA, BIAŁA GŁOWA, y, ž. niewiała, kobieta,
od białego głowy zawicia, czyli podwiki. Mon. 75, 588,
das Weib, das Frauenzimmer, die Frauenperson. Bosn.
sgenſka glava, sgena; Rag. xenska gláva; Slavon. xena;
Vlnd. shenſtu; Sorab. 1 žonſka; (cf. Croat. muſka glava
mężczyzna). BIAŁOGŁOWKA, i, ž. zdrobn. das Weib-
chen, Frauenzimmerchen. Staraymy się o lepsze z swéy
ſtrony porządki, Chociaž měże nas zowią białe głowy,
prządki, Ku większemu zełżeniu kobietami zowią... Biel.
S. N. 3. Białogowy są bardzo buděła, uwierzą rychło,
biesiady i tańce rady widzid. Nud. Ap. 72. Nowina na
świecie białogłowa dobra. ib. 156. Przytoyniły na biało-
główki Twarde serca zniękcaza słowki, Jag. Wyb. C. 4.
(Ob. biała płeć, biały gmin). BIAŁOGŁOWSKI, a, ie,
Sorab. 1. žonſi, kobiecy, niewieści, Weiber-, weiblich,
Frauen-, Frauenzimmer-. Eunuchowie zakrawały nieco
białogłowkiego przyrodzenia. Kłok. Turk. 33. Wzywam
was, młodości białogłowska, byście przypatrzyła się ty
świętěy. Bals. Sw. 1, 63. Juž były ułały u Sary biało-
głowskie rzeczy. W. Genes. 18, 11. (przeftało być ięy
według zwyczaiu niewiaſt. Bibl. Gd. t. i. upławy mieszeczne,
miesiączki, eſ gieng ihr nicht meht nach der Weiber Weise.
Luth.) §. Białogłowski, herb, trzy tropie głowy. Kurop.
3. 6. z Fnflant, ein Wappen. BIAŁOGŁOWY, a, e,
głowę białą maiacy, Boh. běłohławy, Roff. бѣломоловыи,
Eccl. бѣлома́рыи, weiſſópſig, Boh. běłohławek, biało-
gowiec, siwy. BIAŁOGONY, a, e, Roff. бѣлохвостыи,
ogon biały maiacy, weiſſchwanzig. BIAŁOGOREIĄCY,
a, e, płomień biały wydaiacy, weiſſflammig. Siarki bia-
łogoreiąć. Otw. Ow. 598. BIAŁOGROD, u, m. Rag,
Dalm. Slavon. biograd, Belograd, Boh. Weißrad, Běłohrad,
miało białe czyli na białeły ſkale. Klecz. Zd. 49, Weisen-
burg. Akerman, łolica Tatarów Budzińkich w Beffara-
bii. Wyrw. G. 256. Potężne miało Belgrad albo Grecki
Bialygrod, klucz do Węggier. Fur. Uw. E. 2. b. Twierdza
Turecka w Białogrodzie czyt. Belgradad nad morzem czar-
ném. N. Pam. 17, 157. Boh. Bělhard ćbicy, dołepſki,
Alba Graeca, Taurinum, griechisch Weisenburg, Belgrad.
Białogrod wielki, Boh. krawełſky, alba regalis, Stuhl-
weisenburg, Boh. sedmihradſky, alba Julia, Weisenburg
in Siebenbürgen. BIAŁOGRODZKI, a, ie, do Biało-
grodu należący, Belgradisch, Weisenburgisch, Orda Bia-
łogrodzka czyli Budziacka. Czartor. Mscr. BIAŁO-
GRZYWY, a, e, Roff. бѣлогрыви, grzywy białe ma-
iący, weiſſmahnig. Białogrzywe konie. Zebr. Ow. 296.
BIAŁOKONNY, a, e, konie białe maiacy, von weißen
Pferden, weiſſroſſig. Hufce swe białołonne przeprowadził.
Groch. W. 13. BIAŁOKRUSZ, u, m. kruszec koloru
podobnego do olowiu. Kluk. Kop. 2, 164. Molibbán, Blew-
łatte. BIAŁOKUROWATY, a, e, Roff. бѣлокурый,
blond, lisawy, blond. Białokurowaty, po Francuzku
blond. Mon. 75, 593. U iednych są włosy czarne, u dru-
gich rusawe, u inszych żółte, u drugich białokurowate.
Sah. Probl. 26. Flegmity człowiek bywa włosów białych
albo białokurowatych. Oczk. Przy. 15. Prov. Dziesięć

BIAŁOGLOWA.

95

lisowatych do iednego białokurowatego na poradę chodzią.
Rys. Ad. 12. (ślepy ślepego prowadzi). BIAŁOKUROWICZ,
herb, inaczey Pocisk zwany; miesiąc niepełny, a nad
nim litera V. Kurop. 3, 6. ein Wappen. BIAŁOLICY,
a, e, Roff. бѣлома́рыи, liców czyli oblicza białego, von
weißen Gesichte, weiſſwangig. BIAŁOMLECZNY, a, e,
iak młoko biały, milchweiſ. Białomłeczna droga na niebie.
J. Kchan. Dz. 289, die Milchstraße. Zab. 13, 119. BIA-
ŁOMORWOWKA, i, ž. woda z białeły morwy liściem
ugotowana, mit weißen Maubeerbłattern abgekochtes Wasser.
Tr. *BIAŁONAPADŁY, a, e, weiſſ gefallen, so eben
füßich gefallen, vom Schnee, Dla śniegu białonapadłego nie
mogli drogi roeznać. Bielaw. Mysl. D. 2. b. BIAŁONOGI,
a, ie, o białych nogach, Roff. бѣлоногіи, weiſſüßig.
Białonogi koń Turecki. J. Kchan. Dz. 289. *BIAŁO-
NOSZY, a, e, Eccl. бѣлоноге́б, Gr. λευκοφώσος;
w bieli chodzący, weiſſ gekleidet, weiſſ Farbe tragend.
BIAŁOOGONNY ob. Białogonny, BIAŁOOKI, a, ie,
białe oczy maiacy, Boh. běłoſk, běłowoſh; Dal. bilokazt;
Croat. belookaszt, weiſſaugig, von weißen Augen. BIA-
ŁOPIORY, a, e, o piorach białych, weiſſgesiedert. Bia-
łopiory łabedź. A. Kchan. 259. Białopiórę gęsie. Tward
W. D. 76. Białopiory orzel. Miaſk. Ryt. 2. BIAŁO-
PŁYNIENIE, ia, n. upław biały kobiecy, det weiſſe
Fluſ, eine Weiberkrankheit. BIAŁOPSTRY, a, e, biało
nakrapiany, weiſſ gesprenkelt, weiſſcheſig. Ryś skórę ma
białopſtra. Haur. Sk. 307. BIAŁOREKI, a, ie, ręke
białą maiacy, Boh. bělorułk; Roff. бѣлорукіи. (Roff.
бѣлорукачка, pieszczoszka, pieszczona kobieta), Eccl.
бѣлораменныі, białoreki, białoramienny. *BIAŁO-
RZESY, a, e, Roff. бѣлобрысныі, o białych rzeſach,
mit weißen Augenwimpern. BIAŁOSC, ści, ž. barwa
biała, Slovac. Boh. běloſt; Vind. belu, belota; Carn.
wělina, weluſt; Croat, belina, belocha, belilo; Dal.
bilina, pribilsztro; Rag. bielocchja, bjelina; Bosn. bi-
lochja; Sorab. 1. běwoſći; Roff. бѣлоскъ; die Weiſſe,
die weiſſ Farbe. Zimno ieſt matką białości; iako ła-
raćość matką ieſt czarności i ogorzenia. Sah. Probl. 21.
BIAŁOSKORNIK, a, m. garbarz, co białe ſkóry wy-
prawia. Mon. 75, 588. der Weißgäber. Boh. giraſch;
(ob. ircha), Carn. jerhar; Vind. sirhar; Roff. сиро-
мятникъ (корнъкъ kuśnierz). §, W warcaby graiąc,
biały mnich, suchą biorący, der Schneider, im Damen-
spiel. Tr. BIAŁOSKORNICZYK, a, m. czeladnik bia-
łoskórniczy, der Weißgerbergeselle, oder Lehrbursche. BIA-
ŁOSKORNICTWO, a, m. rzemiosło białoskórnicze, Boh.
giraſchtwj; Roff. сиромятня, die Weißgäberery. BIA-
ŁOSKORNICZY, a, e, Boh. giraſchý, Roff. сиро-
мятниковъ, сиромятничіи, сиромятническии,
do białoskórnika należący, Weißgäberz. Białoskórniczy
cech. BIAŁOSKRZYDŁY, a, e, o białych ſkrzydłach,
weiſſgesüßelt, weiſſfüßelich. O białoskrzydla morſka pla-
waczko, Łodzi bukowa. J. Kchan. Dz. 76. **BIAŁO-
SMUKŁY, a, e, wysmukły i biały, weiſſ und schlank.
Szyia białosmukła. Pot. Arg. 126. et 335. BIAŁOSTOK,
BIAŁYSTOK, Gen. Białegoſtoku, miało Podlaſkie. Dyk.
G. 1, 77. Białystok (etwa; Weisenbach). BIAŁOSTOCKI,
a, ie, do Białegoſtoku należący, Białystocker. = *BIAŁO-
SWIETNY, a, e, Eccl. бѣлозрӑчныі, biało łśniacy,
weiſſleuchtend, glânzend. BIAŁOSZ, a, m. 1. kamień

94

BIAŁY.

BIAŁY.

biały, ein weißer Stein. Rudnicy rude kopiąc, kamienie
te białe wyrzuciają, i nazywiają ie po tuteyszemu bia-
łoszami. Torz. Szkt. 199. BIAŁOSZATY, a, e, Eccl.
«Бропризный», w białe suknie ubrany, weiſſekleidet.
BIAŁOSZYI, a, e, szyje białą maiący, weiſſhaffig. By-
ła białoszyie. Otw. Ow. 405. Białoszyie iaſkolki. Zab.
16, 518. BIAŁOWŁOSY, a, e, Rag. bjelovłás. Roff.
«Бъовалясъи, бъовоюсъи». Dal. běłakózszt); włosy
białe czyli siwe maiący, weiſſaarig. *BIAŁOWONNY,
a, e, biały, a przytém przyiemnie pachnący, weiſ und
wohlriechend. Pierwszy kwiat uszcznuć białowonné ró-
ży. Chrość. Ow. 41. BIAŁOŻĘBY, a, e, Roff. «Бъооу-
быи, zěby białe maiący, weiſzähnig. BIAŁOZAŻ,
ěba, m. człowiek białożeby ein Weißjahn, ein weiſzäh-
niger. *BIAŁOŻŁOTY, a, e, bladożloty, białokuro-
waty, blond, blond. Włosy białozłote. Ban. O. 2. b.
BIAŁOZOR, a, m. Boh. b'elozor, falco gryfalco. Linn.
ptak wielkości kury, bardzo drapieżny. Zool. 277. det
Geyersfalk, Gersfalk. Po Ruſku krzeczot. Czack. Pr. 2,
244. Białozory buyne. Ban. J. 2 b. Białozor kwili. ib.
J. 3 b. - BIAŁOZORY, a, e, do białozora należący, Ge-
verſalken - BIAŁUCHA, y, ż. pospolite przewsko
krów albo koz białych (ob. Czarnucha), ein Name der
weiſcn Kühje oder Ziegen. Cn. Ad. 614.

BIAŁY, a, e, BIAŁO adv. Bielszy, a, e, Comp. Bieløy
Comp. adv. Bieluczki, Bieluchski, Bielutki, Bielusienki
Jřtenſ: kolor ze wszyſkich nayiaſnieyszy, (oppof.
czarny), weiſſ; Boh. et Slovac. bříh, běły, běl, běſ,
běleyſi; Sorab. I. biely, běwe; Sorab. 2. běli, bumi;
Dal. biel, bio, bil; Rag. bio, bjela; Bosn. bio, bjela,
bělo, bil, billa, billo; Croat. belli, běl, bělo, Slavon.
bili, biò, bila, bilo; Vind. biel. Carn. běl, węl; Roff.
«Бъаъяй», (cf. Germ. faßt, bleich, Lat. palleo, Gr.
Callos, Herb. білъ bul - pallere, ob. blady, płowy).
Bicelsza nad śnieg. Hul. Ow. 210. nad młoko. ib. Szaty
jego źłaty się lśnące białe, iako śnieg, iakich nie może
biwcharz na ziemi wybielić. Budn. Marc. 9, 5. Biały
mroż. Lib. Hor. 14. Kniazia Moſkiewskiego białym Ca-
rem nazywaią, to ieſt, królem białey Rusi, może dla
tego, że obywatele pańtſw iego sukni i czapek białych
używaią. Gwag. 523. Roff. et Eccl. «Бъаъяй, бъоо-
рйаеъй, немонахъ, мірскій человѣкъ, Laik, Swie-
cki, (oppf. Czerniec) ein Lahe, der kein Münch ist,
ein weiſs gefleidetert. Król z rycerſtwem daleko w Prus-
siech ma woynę; puſtki znaydziesz w Rusi, biała czel-
ładź i czerń uboga pozoftała. Birt. Chmiel. B. 3. b.
(świeccy ludzie z pospóſłtwa i maichy). Wełna biała,
Eccl. apnha ob. Jary, Jarzęcy. Wino białe, weißer
Wein. Robi się wino białe z białych iagod. N. Pam.
21, 514. Różnicy między winem białym i czerwonym
nie czyni, ale walecznie lyka. Mon. 70, 361. Biała
mąka, Boh. bělna maufka (cf. Boh. Slavon. obilń - zbó-
że) weiſſes Mehl, Semmelmehl. Ziarno żeby miało
w sobie nieicąką mączność šwieżą, niezbuczniałą, ale
białą Creſc. 201. Biały chleb, pszeniczny, bulka, žem-
ła, Weißbrot. Roff. crzybenb. Smak manny, iakoby
żemły z miodem. 1. Leop. Exod. 16, 31. (biały chleb.
3 Leop.). Nie biały chleb, ale žemła. Cn. Ad. 608. (nie
kiłem, ale palką; nie kiy, ale drewno). Szkoda psu
białego chleba. Rys. Ad. 62. (dobra Matyaszowi płołka;

dobra psu mucha). fig. Biały, chleb, płeć biała, ko-
bietki, białogłowki, das Weibervolk, die Weiber. To nie
ieſt ku sławie, kiedy więc wieść prawi, że się ten albo
ów białym chlebem bawi. Łączn. Zw. 27. Biała
płeć, biały gmin, białogłowy, kobiety, das schöne Ge-
flecht, die Weiber. Wszyſtkie biały pici to służy,
Naykrócey łąuchać, mówić iak naydłużey. Pot. Syl.
405. P. Kch. Orl. 1, 104. Przyszły wszyſtkie matrony,
panny i gmin biały. Pot. Arg. 213. Z białego reieſtru
potomſtwo. Tr. Rozmówki między osobami białemi. Mon.
74, 141. ( kobietami). Choroba biała lub panieńſka.
Łrup. 2, 273. der weiſe ſluß ib. 5, 129. ob. Białopły-
nienie. Kroſty białe iątrzące, niesztowice. Syr. 119.
Eccl. «Бъаъяй, бъаъяй смрънъй; проказа, ein wei-
ſer Aufſchlag. Białe w oku, białek oczny, das Wei-
ſe im Auge. Daremna ręczna ſtrzelba, która białego
w oku nieprzyiacieliem nie widzi. Birk. Chod. 34. ~
Morze białe, das weiſe Meer. Hellespontem woda z mo-
raza czarnego do morza białego, Propontidis rzeczonego,
pědem wielkim idzie. Star. Dw. 2. Podobnież. Mówi
Turezyn; gonić ich będzie od Duieſtru, aż do białý ich
wody Wisły. Birk. Chm. B. 4. - §. Biały, czyſły, oppo-
ſit: brudny, weiſ, rein, nicht ſchmußig. Dano mi białe
suknie. Teat. 30, 35. Biała izba, (oppof. czarna izba)
cine reine helle Stube. Tam nie zobaczysz kominów
w domach ledwie u boiarzyna, albo kupca znaydziesz
biała izbę z okienkami i z piecem. Boter. 161. (ob.
Swietnik) - Budowanie, w którem sam dziedzic imięnia
mieszka, pańſki albo biały dom może bydź zwan. Mącz.
dwór, das Herrenhaus, der Herrenhof. Allegorya nie-
winności, biały, niewinny, czyſły, nienotowany, (ob.
niepokalany) weiſ, rein, unschuldig. Przy chrzcie oblo-
ką cię w szatę białą, która niewinność znaczy. Groch.
JW. 300. (ob. chrzesnak). Co ma bydź biało, niechay-
że będzie biało; a co ma bydź brudno, niechay będzie
brudno, a złego niedy nie chwalić, a dobrego nie ga-
nić. Rey Zw. 147. Swiat czarnem białe nazywa, a białe
czarnym. Wad. Dan. praef. W czynieniu sprawiedliwości
potrzeba, ižby białe białym zwano, a czarne czarnym.
Gorn. Dz. 99. Białe za czarne, a czarne za białe prze-
dawać, aus schwarz weiſ maſen. Umiał czarne za bia-
la, a białe za czarne udawać. Otw. Ow. 444. (Rag.
prodavati zarno za bjělo). - Czarne w białe obraciają, t.
i. złe w dobre, Mącz. A biało? biało! Czarno! czarno!
Pot. Jow. 145. Cn. Ad. 1. ait quis, aio: negat quis,
«nemo. weiſ? ceneuesweiſ? ep nicht doch, schwarz? koł-
schwarz! (wie Oldenholm im Hamlet). Acz w jednym
mieście mieszkamy, biały albo czarnyli ieſteſ, niewiem.
Zygr. Pap. 214. Czarna krowa daie białe młoko, Vind.
zherna krava, ima ſai bilu młku); nie z pożoru trzeba
sądzić o ludziach; nie wszyſtko co niepozorne, ieſt nie-
dobre; die schwarze Knub giebt gleichwohl weiſe Milch;
urtheile nicht stets nach dem Neubern. - Sprzeczne przy-
mioty: Sorab. 1. žarne ako ſchwon, běle ako ſon, towne
ako motele, kſhiwe ako rescheno, czarny iak łabędź, bia-
ły iak wrona etc. Karta biała, niezapisana, ein wei-
ſes, unbeschriebenes Blatt. Przynieć mi wielki kalen-
darz; obaczemy na białę karcie, czy to tam ieſt wpi-
sane. Teat. 29, 126. Czarne na białym, t. i. na papie-
rze pismo, Schwarz auf Weiſ, schriftlich ob. Czarny. §.

BIAŁY.

Biały, o włosach, fiwy, weiſ, von den Haaren, gran.
Bóg mię będzie chcił mieć w swej obronie Do lat sę-
dziwych i do białych ſkroni. Groch. W. 440. Od pier-
wszęy młodości, aż do swęy białych ſkroni i pónęły
ſtarości. ib. 532. Leszek biały od włosów przezwany.
Krom. 200. (cf. Białokurowaty). Koń biały, fiwy, fi-
wosz, ein Weißschimmel, ein Schimmel. Biały koń, abo
bardzo dobry, abo pies. Hipp. 8. Kto na białykm konin
nie fiedział, nie fiedział na dobrym. Ryf. Ad. 26. Bi-
łcy fierci koń rzdacko dobry; wszakże iesli pod białydm
włosem czarniawą ſkóre ma, to iest przednie dobry.
Lek. Kon. 5. §. Biały dzień, widny, iasny dzień, iuž
sam dzień, der helle klare Tag. Miał dzień biały, cze-
mu nie ogładał, nim kupił? Klon. Wor. 66. Na łožku
dnia białego w puchu czeka. Brud. Oſt. C. 7. *Białadnia
(w biały dzień hey hellem Tage) gwiazdy na niebie,
tak iak w nocy widzi, Syr. 543. Nie tylko w nocy to
się dzieie, ale też i śrzód biała (białego) dnia. Petr.
Ek. 153. To są rzeczy tak iasne, iako śrzód biała dnia
słońce. Jan. Lig. B. 4. b. Chmurka i śrzód biała dnia
słońce ludziom zasłoni. Zarn. Poſl. 200. Do białego
dnia, Vind. do bielegu dnu. - Vind. per ſvietlen dnu z
w biały dzień; Vind. bielodanſki iawny; Bofn. na bio
dán w jasny dzień; Rag. bjelodan euidens, bjelodànos
euidentia. - §. Białe drzewo, weiſ Holz. Pod nazwi-
ſkiem białego drzewa rozumieją się w wszylſki, które
miąi rdzeń nietykło biały, ale też letki i rzdaki, iako
są lipa, topola, wierzbina, olszyna, i. t. d. Jak. Art.
3. 152. §. Biała ryba, Roff. 6Блая рыба, Boh. belli-
ce, Slovac. blica, belica, bgelica; Sorab. 2. bleja,
blała; Ger. die Bleihe, Croat. belka (Sorab. 1. kjeſni-
ciſa, Slavon. keſega; Carn. andrōga; Croat. pechenica).
Jmię powszechne wielu gatunkom ryb, osobliwie oſći-
ſtym. Kluk. Zw. 3, 170. bielizna, der Weißſch, Speife-
ſch. Obd. Blauling. §. Białe futro, od królików, weiſ
Pelzwerk, von weißen Kaninchen ob. Biela. Bielka - §.
Biała moneta srebrna Silbergeld. Pieniądze srebrne
w pospolitym używaniu białej monetą nazywamy. Kluk
Kop. 2, 174. Złotą monetę nazywano czerwoną; mo-
neta srebrna białej, a zdawkowa, czyli mieszana z mie-
dzią czarne otrzymały nazwiska. Czach. Pr. 1, 165.
§. Broń biały, wszełka broń ręczna, która nie potrze-
bie prochu, iako szpada, bagnet, pika, szabla. Papr.
W. 1, 469. das Untergewehr, Kutzgewehr. Wszelki oreż
służyć do pchnięcia, albo do częcia. Jak. Art. 3, 286.
Dla kawaleryi biały broń czyli szabla ieſt uzytkezniey-
szą od karabinów. Czach. Pr. 1, 217. §. W war-
caby graiąc: biały mnich, białoſkórnik, suchą bio-
rący, ein Schneider, im Damenspiel. Tr. §. Biała
niedziela, pierwsza po Popielcu, der weiſe Sonntag,
Invocavit, in albis genannt. Niedziela biała albo męki
Pańſkiey. Groch. W. 65. Gil. Poſt. 62; Croa. bela
nedelya; Slovac. bilá n'edéla, přewodna n'edéla (ob.
Pzewodnia). Rag. zvjeetnza, zvjeetnizza (ob. Kwie-
tnia). Slov. ſmertna neb černa Redéla. §. Biały kmin
ob. kmin, aminek. Syr. 448. Biały korzeń ob. Ole-
šnik.

Pochodz. bielić, bielidło, dobielić, nabielić, nabiał,
obielić, pobielić, popielica, podbielić, podbiat, przybie-
lić, wybielić, zabielić; biela, bielka, bielarz, biel, bie-

BIAŁY. - BIBLI.

95

lica, blica, bylica, bieliczkołać, bielizna, bielmo,
bielmok, bielnik, Bielſk, bieluga, bielun.

BIAŁYNIA, herb, podkowa z krzyżem, nad nim ſtrzała
do góry leżąca. Kurop. 3, 6. ein Wappen.

BIAMKA, BIANKA, BIANKA, i, ž. robi się z mełka, migdałów, galarety i rosołów, lub z ryžu suszonego, który gotuia w formach. Wiel. Kuch. 397. geformer Meißloch. Przynoszą do iedzenia konfekty, pały i biianki tego zrobione z perfumami rozmaitemi. Star. Dw. 44. Biiankę z marcypanem. Rey Zw. 26. Za ſtaych Polaków nie znano na stołach bogatych Co ieſł pasztet, co ciaſło abo galaredy, O biankach nie pytay, ani marcepanach, Chybaby na wesele. Opal. Sat. 52. Od biianek niech płacą zbytkowego groszy 6. Lek. C. 2. Skoro bianki nabitey dołoże szakatły, Jeſł i sława i honor. Pot. Jow. 157.?

BIBERSZTEYN, herb, róg ieleni o czterech sąkach, ze Słąska. Kurop. 3, 6. ein Wappen.

BIELIIA, ii, ž. Croat. biblia, Slavon, biblia, Svete pismo; Vind. biblie, svetu pismu; Sorab. 1. biblija, swnte pismo; Sorab. 2. biblija; Boh. bible, biblj, Eccl. 61Быія, z Greck. βιβλια - księgi; u nas Tismo Swięte, księgi pisma bożego, słowo boże, pismo, księgi ſtaręgo i nowego zakonu. Kraſ. Zb. 1, 158. Biblii na Słowiański ęzyk miał przełożyć S. Hieronym. Bielſk. Kr. 10. §. Jron. Sprawiedliwe prawo, zaprawdę dziw, że go w biblii nie napisano! Gorn. Dw. 266. BIBLIOTYNY, a, e, Boh. biblicky, Vind. bibelski) - do biblii na-
leżący, bibliſch, Bibel = (Boh. biblał piłny biblii czytel-
nik, bibliarz, w rodź, ęzeńk. Boh. bibłałka). *BIBLIOPOLA-
LA, i, m. kupiec księgami handluiacy, księoprzedawca,
kiesęgarz, der Buchhändler. Cn. Th. BIBLIOTEKA, i, ž.
BIBLIOTECZKA, i, ž, zdrobn. u dawnych, libraria,
książnica, obs. Germ. eine Liveday, zbiór książą, księgar-
nia, księgi i gmach, który ie zawiera, Boh. biblioteka,
knihowna; Sorab. 2. knihowna, knihownicza, knihow kho-
wancza; Vind. biblioteka, bukvalihe, hranva h'buquum;
Carn. bukvalihe, buqvalishe; Rag. knigaoniza, kgnigo-
shranna, kguifeniza; Dal. knyigohranna, knyigaonicza,
Croat. knyifnieza, knifarnieza, knigarnieza; Eccl. kni-
govałaąiše, книгохранимельница, книгохрани-
liše, книгохранильница; Roff. книтоположница,
die Bibliothek, die Büdversammlung, der Büchersaal. Sła-
wna biblioteka w Aleksandryi. Gwag. 682. Eibiloteka
Załuſkich w Warszawie. Gol. Wym. 90. Vol. Leg. 8,
976. S. Grodz. 2, 72. Biblioteczka, choć mała, ale
wyborna. Mon. 64, 630. Męża tego zwali kroniką abo
biblioteką chodzącą. Birk. Gl. K. 21. §. Nosi tytuł bi-
bliotek wiele dzieł uczonych, osobliwie takich, które
zawierają wyciągi z wielu innych, tudzież łóżne pisma,
Bibliothek, Titel gelehrter Sammlungen, Zeitschriften
u. s. v. Le Clerc pisł bibliotekę powszechną hiftory-
czną. Kraſ. Lisl. 49. Biblioteka poetów Polskich Tro-
ca. W Niemieckim ęzyku Szteyner wydawał w War-
szawie dziennik pod tytułem Polnische Bibliothec. BI-
BLIOTECZNY, a, e, do biblioteki należący, iey fię ty-
czący, Bibliothec -, Bibliotheken -, fundusz bibliote-
czny. BIBLIOTEKARZ, a, m. przełożony nad biblio-
teką, zawiadowca książnicy, książnik, Boh. bibliotekar;
Rag. knigarnik, knigopomnik, Dal. knigarnik; Croat.

96

BIBOSZ. - BIC.

BIC.

knigochuvar, *Roff*. kniгохранитель, *her Bibliothècait*, Aufscher einer Bücherfammlung. Anasfazyusz bibliotekarz. Sk. Dz. 174. *§* = Bibliopola, księgoprzedaunce, księgarz, *her Buchhändler*. BIBLIOTEKARKA, i, ž. która zawiaduie biblioteką, *die Bibliothecairinn*. PIBLIOTEKARSKI, a, ie, tyczący się bibliotekarza, Bibliothecair =, u. p. bibliotekarski *urząd = BIBLIOTEKARSTWO*, a, n. das Bibliothecariat.

BIBOSZ, a, m. z łac, bibo) piianica, ein Säufer, Trinter, Seher. Przeklęty ty bibosz zapewne na butelkę edzie biegasz. *Teat*. 11, 6. *Mon*. 76, 831.

LIBUŁA, y, ž. gatunek papieru wpiąiający w się wilgoci, z Łac. - *Vind*. sbrifni, pijezhni papir, *Carn*. fluspópyr (*Auftr. Fließpapier*); *Croat*. diflovak; *Roff*. пропускная бумага, *das Löschpapier*. Bibuły używamy w chemii do cedzenia. *Krumt*. 60.

BIC, bił, bie, czyn. niedokn. zbić, ubić dokn. biiać ceasełtl. uderzać, schlagen. - *Boh*. bit, bit, bil, bigi; hiwam, hiwawam; *Slov*. bit'; *Roff*. битв, битви, бити; *Croa*. biti, bitti, bijem; *Bošn*. bitti, izbitti; *Eccl*. битви; *Rag*. bitti; *Dalm*. bitti; *Sorab*. 1. bici, šbici, biyu; *Sorab*. 2. bisch, *Vind*. biti, bit, bijem; *Carn*. biti, wyti, wyem, wyam, butam, wutam; *Vind*. tepłiti, tepem, (*por*. deptać, tąpać) vdariti, klati, kolem, oklati, trefhiti, butiti, bunkati, holistati, touzhi, poherbti, oshagati, telebiti, herbet lupiti; (*cf*. Łac. batno; *Fran*. battre; *Niem*. boffen, botten, zkład Amboß kowadło, *cf*. Büttel; *cf*. Graec. βιτρος - ictus, βιτσα = bicz; *Croa*. bat = młot Tatar. bić = hetman). §., uderzać kogo, chloftać; schlagen, prügeln. Musi sam bydź przy tym, kto chce bić; a kto bie; bywa też ubitym. *Simon: Siel*. 94. Kto chce kogo bić, musi sam przy tym bydź. *Rys*. Ad. 27. (*der Stock hat zwey Enden*). W Moskwie (*według przypowieści Polskiej*), kiedy żon mężowie nie biaj, to w nich wątroby gniią. *Gwagn*. 512. Gdy kogo biaj, czuie na ciele i na duszy swey. *Karnk*. Kat. 61. Jakoby w ścianę bito; bicia nie czuł. Sk. Dz. 577. Na znac pokuty, biaj piersi swoje. *Groch*. W. 213. Bie a płacze. *Cn. Ad*. 408. (*por*. kurczy się, a kole). Biy, placz, uciekay a świadcz. *Rys*. Ad. 2. Głaszcze a bie. Sk. Dz. 71. Bitemu psu dosyć kiy pokażna. *Rys*. Ad. 2. *Fredr*. Ad. 44. Biaj psa, że kiy w ręk maią, nie że winien. *Pot. Syl*. 64. (*cf*. znaydzie kiy, kto chce psa uderzyć). Bitemu milczeć lepiey. *Cn. Ad*. 23. Będziesz bit, iak święty Wit. *Rys*. Ad. 2 (*ob: Wit*). Często ocieć mię białą. *Teat*. 18 c, 12. Bić kogo w gębę. *Rey Zw*. 96. (*ob*. policzkować). Syna dobrego nie biaj, ani go trzeba bić. *Glicz*. *Wych*. F. 6. Biy iedno, poczuiec, *Verberatus melior erit*. *Cn. Ad*. 25. (*et wird sich schon beßern*). Kiedy komu wymawiamy złe połepki, mówiemy: znać żeś niewiele wziął plag w szkołach, znać że cię nie dobrze bito, znać żeś nie często pieńiek wycierał. *Mon*. 73, 136. Jeden bity, za słu niebitych łtanie. *Boh*. Kom. 1, 264. (*lepiey surowość kształci młodziana, niż pieszczota; kara iednego, przykład dziesiątego*). Dwóch nie bitych, dadź za grosz, co bito. *Jag*. *Gr*. C. (*ob*. niżey它是布上布来, Temu, że ie też nie źle w menicy biaiaj. *Jag*. *Gr*. C. - Biecie, *Sorab*. 2. bische, *Eccl*. biehnie, czynnie, *das Schlagen*;

biernie cięgi, baty, kiie, plagi, *die Schläge*, (*Eccl*. 6'ěbnie пакками, палическим). Dłużnicy, którzy płacić nie mogli, biciem na ciele wypłacali. Sk. Dz. 186. Jak galą, tak biaj. *Cn. Ad*. 300. (*właściwie o grze w pilkę*; nie zaczepiay, *ob*. Galić). - Biaj, fieką,ściwnaią. *Zegl*. Ad. 16. (*o krwawéy bitwie*). Biy zabiy! nuż, nie żaluy go! hašło do ładunków. *Off*. Wyr. (*bis auf den Tod*, biš aufs Blutt). (*Slavon*. boj biti bitwę toczyć, walczyć). §. Bić na kogo, na co, przeciw komu, przeciw czemu, własć. i przenś. godzić, nacierać, powstawać, auf einen oder auf etwas loschlagen, leśstürmen, losgehen. Biy biy na wilka, wolaią. *Jabl*. 105. Rozkazał żołnierzom, aby dawszy inszym pokoy, przeciwko samemu tylko bili Achabowi. *Zabl. Tefl*. 217. Drży zaiąc, kiody nań z wierzchu bie orzeł, *Gor*. W. 455. (*gwałtem zrzucając się z powietrza uderza*). Sowa, gdy z gniazda wyleci, wszyscy na nie pcяти biaj. *Sk*. *Zyw*. 236. Na cę bie piękło, czart, śmierć. *Kul*. Her. 40. Zewiązń do tego biednego bie nieszczęście. *Teat*. 48 b, 10. Sekta Schiów ieſt ta, na którą Turecy naywięcey biaj i za naybardzięy odstępną maią. *Łtok*. *Turc*. 158. Kanony synodu na biedy biaj. Sk. Dz. 248. Nie potwierdzaić tego, ieśli to prawda, ani też na to biaj, ieśli to fałsz. *Baz*. *Szk*. 452. Drudzy na taką radę biaj, *aliis adversantibus*. *Krom*. 445. Orzechowksi iak zaczął przeciw beżeněstwu bić, biskupi przerwali mu mowę. *Boh*. *Tarn*. 55. (*er zog dawiderł łos*). Zazdrość nie bie ieno na szczęście, ubóztwa ona nie tknie. *Birk*. *Zbar*. B. 4 b. - Podobnież: Wołęć przy prawdzie przestać, chociać im nieco w brew wider. *Gorn*. Dw. 237. (*w brew się sprzeciwiam, gerade zu widerstreiten*). Podobnież: bić w jaki cel - zmierzać, dążyć do celu ia-kiego, worauf hinatbeiten, hinsteuern, darauf losgehen, darauf ausgehen. Niech w ten cel biaj wszyftkie myśli twoie. *Pafl*. F. 145. Nie w inszy cel me prace i fatygi biaj, Tylko żebym szczęśliwą widział Sycylią. *Pot*. *Arg*. 258. §. Na bark bić *ob*. bark. - § *Piorun bie*. der Blißstrahl schlågt ein, der Bliß fährt herab. Ciche oprócz wszelkich chmur pioruny bły, Biły w kapitolum. *Bardz*. Luk. 14. Pioruny biaj w kościelne gmachy. *Groch*. W. 556. Pioruny same z nieba bły. *Jabl*. Ez. 101. Na górze Synai w grzmocie i biciu piorunów podawal Bog Jzraelitom zakon. *Psalmod*. 27. (unter Donner und Bliß). Podobnież Wiatry biaj, der Wind schlågt, stößt. Dobre nam wiatry do okręg do Cypru bły. *Jabl*. Tel. 40. Czyli palić słonce, czy bić będą słoty, Dla iéy miłości pódyę do roboty. *Karp*. 7, 76. (*der Regen stromt herab*). Słonce, promień, blask biie, odbiia się, razi oczy, schlågt in die Augen, strahlt in die Augen. Łańcuch ma na sziy, z ktorego srebrny i złoty blask bie. *Groch*. W. 352. Miesiąc pogodny swym promieniem złotym Bił z nieba z gory w zbroję nieza-

nieza-

B I C.

niezakrytą. P. Kch. J. 162. Jasność wielka biła od krzyża iego brylantowego. Niemc. B. T. 16. Jasne są iak iutrzenki; cień od nich biłe na wiele pańtw. Birk. Kaz. Ob. E. 4. - Zrzódło, płomień i t. d. biłe wybucha, dobywa się, hervorschlagen, hervbrechen, ausbrechen. Na samym wierzchu w skale żrzódło biie. P. Kch. J. 375. Zanurz tam głowę, gdzie naywięszy zdrøy biie, Orw. Ow. 434. Jak z Etny wierzchu ogniftego biie płomień. Bardz. Luk. 74. - §. Bić co, bić w co, uderzyć w co, etwas schlagen, an etwas schlagen. Na znak pokuty białą piersi swoie. Groch. W. 213. Brody słone morza na pół się rozcinają, wiosły bite silnemi. Tward. Wt. 121. Biią wątpliwe serce strachy i nadzieje. P. Kochan. Orl. 1, 14. (męczą). Uważaigo grzechy moie, Biię ciężko w piersi swoie. Groch. W. 385. Nie żałuy ręką czoła, biy w piersi. Groch. W. 418. Bić w kotly. Kłok. Ture 196. die Pauken schlagen. W bębny bić. P. Kochan. Orl. 1, 198. Dwor. E. 4. die Trommel schlagen, die Trommel rüfren. W bębny bito, a w trąby miedziane traciono. Zbil. D. h. 2. Gdy się pokaże świt, zaraz biią na pobudkę. Jabt. Buk. M. 4 b. Bić we drzwi, studać, tluc, an die Thüre schlagen. Bić w dzwon, zazdzwonić, die Glocken anschlagen, łauten. Na gwałt ogniowy bić w dzwon był zwyczay. Tward. Wt. 20. Dzwonienie abo bicie we dzwony. Tworz. Ok. E. 2. Bić w kieliszki, an die Gläser schlagen, die Gläser zusammenstoßen, anstoßen. Oni za cię po śmierci twéy piiią, A miało dzwonów, w kieliszki ci biią. Jabt. Ez. 40. - Bić ręką w rękę n. p. Biiąc ręką w rękę Doranta, mówi: Słowo! Teat. 36 v, 99. er schlägt mit seiner Hand in die Hand des 1c. - Bić co w beczke ob. fasować. - Bić o co, an etwas anschlagen, gegen etwas schlagen. Tygle tak twarde, że o stal bite ognia dawały. Torz. Szk. 85. Ja będę bić dłoń moje o dłoń moje. Budn. Ezech. 21, 22. Nogą o nogę bić, mit den Füßen zusammen schlagen. Rzeźnicy bili nożami o kości wołowe. Gaz. Nar. 2, 75. Na co głową bić o ścianę! Pilch. Sen. 165. (muru głową nie przebieje). - §. Bić, pobić, gromić, zwyciężyć, pokonywać, schlagen, bi siegen. Boże za twoją pomocą król biie nieprzyjaciela swego. J. Koch. Ps. 27. Pokiśmy nie byli ludźmi tak mądremi, zawsześmy biaili swe nieprzyjiaciele. Tward. W. D. 2, 155. (mądry przedysputował, ale głupi pobił). Nieprzyjiaciele swoje biał. Star. Dw. 55. chapobnież w grze, bevm Spiele schlagen, stechen. W chapence biła tuze pancerola; w łombrze biią ią dziewiątki. Zab. 14, 364. Moral. Co mię niewinną za przygoda biie! Bardz. Tr. 40. (gnębi, tłoczy, drücken, niederbrücken). - §. Bić na kogo, w ko go, mocno go poruszać, razić, fizycz. i moral. Stark afficiren, stark bewegen, heftig anfallen, überfallen, angreifen. W całą Jtakę ciężkie biią trwogi. Bardz. Tr. 320. Jaka trofkiwość i trwoga zacznie bić na człowieka, gdy będzie musiała dusza z ciała wychodzić. Mon. 68, 289. Ledwie zamykasz oczy powiekami. Bity w serce przykremi myślami. P. Kchn. Orl. 1, 221. Dęby się rozpadają, strach biie na gaie. Bardz. Tr. 373. Strach na mię biie, nie wiem, gdzie fata kieruią. ib. 555. Hrbft. Nauk. C. 4. W młodym wieku, cokolwiek na mzyсьłы biie, głębokie iak na wołku czyni wyrycie. Zab. 12, 48. Swietność w oczy biie, ubóztwo wzroku nie pociąga.

Tom. I.

B I C.

97

Tear. 1 c, 66. Wdzięki twoie biią w oczy. ib. 7, 70. W hetmana uszy biły nieprzyjacielfkie te przygotowania do woyony. Tword. Wt. 261. (doszły go i wzruszyły). - §. Poty na mię biią pot mi się mocno dobywa, der Schweiß bricht heftig aus. Ledwiem dziś nie umarł, tak na mię poty biły. Zab. 16, 362. Smiertelny pot na mię biie, od żału umieram. Kul. Her. 90. Drzę cała, ognie na mnie biią. Teat. 56 c, 77. (ob. Ogień). - Podobnież siły na kogo biią, właśnie podług sytematu Browna, z zbytecznyj siły zasłabnąć, aus übergroßer Kraft (nach dem Broweischen System?) erkranken, indem das Geblüt zu wallend wird. Nie widziszże, że siły na Jeymósć biią (porówn: żyła), że to z słabości takowe runieńce! Perz. Leh. 10. (das Geblüt ist in Wallung). Podobn. Słabości biią na mnie, kiedy widzą umarlego. Teat. 33. 42. - §. Trunek do głowy biie, ein Getränk steigt in den Kopf. Zdrowe wina są, które do głowy nie biią, ale w żołądku się zostają. Haur. Sh. 510. Podobn. Sol lotta salmiakowa mocno w nos biie. Krumt. 346. fig. Diabelnie ich to w nos biie, gdy mię widzą wchodzącego. Teat. 24, 143. Czart. (es fahrt ihnen in die Naše). Puls biie, serce biie, der Puls schlägt, das Herz schlägt, kopfst. Ot w niey puls ieszcze biie. Pafl. F. 222. Gdy w nas serce prédzéy lub wolniey nad zwyczay biie, w tenczas tylko czuiemy, że biie. Rog. Dos. 1, 165. Serce mu biie, a wzrok rozpalony. Zab. 13, 23. Gawdz. Strudzonéy niebodze biie serce. Bardz. Luk. 77. Serce moie ściśnione iuż prawie bić we mnie przełaie. Teat. 49. 114. Bogust. Dla ciebie iedynie żyję, dla ciebie me serce biie. Teat. 55 v, 16. Podobnież płuca biią, siły biią z gwałtownie s poruszone, die Lunge arbeitet, das Geblüt wallt. Z mdłości i płuca biią i robią bokami konie. Bardz. Luk. 70. Języki z upragnienia całe wywiesiły, Tchną charkawo, biią w nich bez przeftanku siły. ib. (porown: żyła). - §. Zegar, godzina biie, Vind. Vura biie, kole, die Uhre, die Stunde schlägt. Kiedy piąta w noc bić miała, minął tę górę. P. Kchan. Orl. 1, 231. - Bić górą - unaszać się górnie, górno gadać, hochtrabend sprechen, stolziren. Nowy ten doktor wszytko górą biie. Bach. Epikt. 22. - Przeciwne.: bić czołem, kolanem, na znak uszanowania, klaniać się do ziemi, do nóg upadać, słać się pod stopy, (ob. czołobitność), sich tief verbeugen, seine Knüe vor einem beugen, vor jemanden auf sein Angesicht falten, tief verrehren. Do saméy ziemi schylił głowę, Nizko bil czołem, niżli począł mowę. P. Kchan. Jer. 44. Ukaż się z pieniędzmi, będąć bić czołem. Bief. C. 1. On tak muniema, że iako przed złotym balwanem, Każdy mu człek śmiertelny winien bić kolanem. Nar. Dz. 3, 109. Biła czołem pochlebna zgraia fortunie, nie osobie. Nar. Hft. 7, 193. Satyra w szczególności nikomu nie faie, Czołem biie osobom, gani obyczaje. Nar. Dz. 3, 115. Opuszcza się też stowo bić. n. p. Czołem Miłości Waszey Rofsyiskie Kniehynie, Czołem panienki Lackie, czołem wam boginie (t. i. biię). Zimor. Siel. 32. Jnaczey: Przez całe życie them się biiemy, ani dla tego ofstróżniéy stápamy. Pilch. Sen. lift. 4, 44. (uderzamy się w głowę). - §. Bić bokami, gwałtownie rusać bokami, robić bokami, drgać, (o koniach). w den Pferden, mit den Flanken schlagen, heftig die Erenen

13

93

B I C.

bewegen. Zapalenie 'wnetrzne poznasz', kiedy koń, acz cicho stoiąc, biie bokami często. Hipp. 111. (ob. drganie, drgęga, przecharśnienie). - §. Dalsze znaczenia transitive: oley bić = wybiiać, wyciśkać, wyprawywać, prasować, Dehl schlagen. Pallas wymyśliła płotno tkać, oley bić. Biel. Sw. 8 b. - Bić pieniądze Geld prägen, Geld schlagen, Vind. denar delati, kuwati, vdanjati, penesati, denariti; Roff. чеканимъ монему. Zeby się uwolnić od ustawicznego ważenia kruszców, wynaleziono bite srebro, t. i. maiące na sobie znak iaki, herb abo osobę, i napisy ukazuiące, wiele która sztuka waży. Petr. Pol. 32. (geprągłes Silber). Z grzywny Kolońskiej czyftego srebra biią 80. złotych Polskich. Łesk. Miern. 2, 87. Gdy srebra nie stało, kasał król grosze bić z miedzi. Petr. Ek. 37. Dwóch głupich nie bitych, dadź za grosz, co go bito. Jag. Gr. c. (ob. wyżej). Złoto bić na monete. Urzęd. 395. Gold zu Geld prägen, oder schlagen. Cherubiny ze złota bitego, W. Ex. 37, 7. not. z kowanego, nieodlewane, ani dżeće, von geslagenem Gelde. - Talar bity, cały, całkowity, nie w monecie, ein harter Thaler. Sorab. 2. twardi, schurowsi tołat; Roff. efimokb. Pięćdziesiąt bitych talarów. Jabl. Ez. 202. Wezykatoryum tak wielkie, iak talar bity. Krup. V. 393. (ob. w talarki pokraica). Opuszcza się i słowo talar, n. p. dałem za to dziesięć bitych (t. i. talarów). §. Księgi bić ob. drukować, wybiiać, wyciśkać, Bücher drucken. Bite ksiegi, drukowane. Cn. Th. 35. - §. Pale bić, słupy bić = wbiiać, Roff. Bimby csaui, Pfähle einschlagen, einrammeln. Pale bić w rzekach na tamy i mołty. Sol. Arch. 47. Słupy w rzekę wbiiał, nie iako owo prosto pale biią, ale pochyło. Warg. Cez. 81. - §. Bić rowy, doły = kopać, wykopywać, Gräben und Gruben graben, Gräben führen. Görnicy, nim do rudy przyydą, dół bić muszą; zaczym gdy dół biią, ze skarbu im osobno płaćą. Of. Zel. 48. Bicie rowów dla osuszenia łąk. A. Zam. 175. Często górnicy porzucają dawny dół, a biią nowy. Of. Rud. 41. - §. Drogę bić, torować, eine Straße schlagen, eine Chauſee maſen, einen Weg bahnen. Puſćił się bitą drogą. Bardz. Tr. 358. Scieszkami, nie gościncem bitym się puścił. P. Kchan. Orl. 1, 105. Łatwo póty nie błądzić, póki się bitego pilnuie toru. Mon. 76, 557. - fig. Chlubny, że wszyftko umie i przenika. A sam na bitéy drodze się potyka. Zab. 14, 284. Poet. Droga ta, z dawnych lat śladem niebita człowieczym. P. Kchan. J. 259. (niedoptana nogą ludzką, unbetreten). - §. Bić bydźo, bić rzeź, schlachten Bieh, schlachten; Vind. klati, pobit, saklat (o owcach, cięlętach Vind, daviti, dolvseti); Carn. klàti, kòlem (ob. kluć, kolę); Roff. kóльнуłb, kólomp, kàłbivałb, kólio; Eccl. zakalaio, dokoláko, Bić na rzeź, zarzezać, macstare. Volckm. 513. Beſtye w ło·iech doſtane na ofiarę biią. Warg. Cez. 138. Oddał chłopca do rzeźnika, gdzie naywięcey bydła biiano. Rey Zw. 6. Bić rzeź, rzeźnikiem bydź, das Schlachter oder Fleischerhandwerk treiben, schlachten; Eccl. мясничать (ob. mięso). Bicie bydła, rzeź, das Schlachten, Vind. kolina; Carn. klanje, Eccl. kolymba, Roff, убой (убойныи скомь, bydźo na rzeź, iatkowe, Schlachtvie). Podobniež zwierc bić, zaſtrzelać na polowaniu, Wild tödten, Wild schie-

B I C. - B I C Z.

ſsen. Mieczysław chciał, by nie wolno było szlachcie, tylko iemu samemu, zwierz bić. Biel. Kr. 100. - §. Bić, źtrzelać, Vind. ognjati, ognjvati, źrielati, schießen, feuern. Za panów swych zdrowie czary pełnić spore, z dział biią. Tward. Wt. 148. Grzmiał z ochoty Karpatus, kamienie mówiły, z dział piękne wiktorye na świat wszytek bili. Tward. Mifc. 50. Bicie, das Schießen, das Feuern, Roff. nałkła. Te Deum przy biciu z armat. Gaz. Nar. 1, 149. Uſtawne bicie przez pięć dni mury popsowało. Uſtrz. Kr. 3, 153. Bić do miaſta, do muru, w mury, eine Stadt u. f. w. beschießen. Zaprowadzili na szańce działa, i zaraz do miaſta bić zaczęli; trwało to źtrzelanie przez dni kilka. Boh. Zam. 128. Z ogromnych bateryy biią w mury nieporuszone. Tward. Wt. 160. - §. Jnaczey źstrzelba biie = niesie, das Schießgewehr trägt (eine gewisse Weite). Pistolety nigdy tak daleko nie biią, iak rusznice. Rog. Dos. 3, 255. - BIC się, Recipr. ſich schlagen, o dwóch: wzajemnie się z sobą bić, walczyć z sobą, sich mit einander schlagen, herum schlagen; Vind. biti se, boi dershati; Eccl. orужействовати (ob. Oręż). Już się biią, a fatum śmierci sieie. Tward. Wt. 138. Oycowie nasi w polach się biiali, iako drudzy Spartanie. Star. Vot. C. 4 b. (walczył). Ma pałasz, kopiią, źtrzelbę, prochy i wszyftko, czém się ieno biią. ib. D. 3 b. (womit man ſich schlägt, Krieg führt, woiuią, woynę prowadzą). Jedni piiią, drudzy się biią. Haur. Sk. 156. Bić się z kim na szpady, ſich mit jemanden auf den Degen schlagen; bić się z kim na pistolety - źstrzelać się z kim, sich auf pistolen schlagen, sich mit jemanden herumſchießen (ob. Poidyinkować). §. Bić się, bić ſiebie samego (ob: pod Bić). BICIE, ia, n. rzeczownik z czasownika zrobiony, mający wszyftkie znaczenia tegoż; zatém zobacz rozmaite znaczenia słowa Bić.

BICZ, a, m. BICZYK, a, m. zdrón. narzędzie bicia, pręt z nawiązką dla śmigania; Rag. et Boſn. bic; Croat. bich, Slavon. kangyia; Boh. et Slov. bić, bićik, praskać, dudky; Roff. бичу, нагаука, кнушь, пле́мь, поғоня́ка; Eccl. биао; Sorab. 1. partija, kłud; Sorab. 2. peitscha, pitscha, kśud, Ger. die Peitsche, das Peitschen, Niedersach. Pietſche, Suec. Piska, Angl. pizzele, Grae. βιτρα, βισσα; Carn. Wyt, udriza, gajłhlar shtěrka; Vind. pletnifa, jishla, gaishla, ieshla). Bicze furmańskie, Fuhrmannspeitschen, kręcone bywiają z młódły dębiny. Kluk Rosł. 2, 158. Musi iść, gdy go z tyłu biczem poganiają. Paſzk. Dz. 58. Furye biczami za świat ich dżzie zaſtraszą. Twar. Wt. 47. Uplotiszły bicz z powrozków, wygał ich. Sk. Dz. 14. - Przysl. Stary furman rad słyszy, kiedy kto biczem trzaſka. Ryſ. Ad. 64. Wziąles konie, weź i bicz. Cn. Ad. 1229. (wziąles pieniądze, weź i worek). Goły iak bicz. Teat, 3o, 6. (iak palec, bizun, iak Turecki święty, iak derswis). Z piaſku bicz kręcić. Kopcz. Gr. 3, p. 90. (z niszczego chcieć coś zrobić). Zabl. Firc. 11. Pot. Pocz. 444. Schöffier in die Luft hauen, chateaux en Espagne). Nie będzie z gówna bicz. Ryſ. Ad. 45. - Z bica = z rękawa, ze smyczy, z kopyta, od razu, natychmiałt, iak z procy wyſtrzelił, z trzaſkiem, ex nunc spornstreichs, flugs, Knall und Fall, auf der Stelle, aus dem Stegkreife, aus dem Aermel geschüttelt. Zaraz, by z bica, ze

["100", "BIEDA. - BIEDO.", "BIEDR. - BIEDZ.", "magay biedaków. Wan. Dad. 105. Lepiebye mądrym\nbydź, choć ubogim, niż głupim a bogatym w źkarbie\ndrogim, z rozumem wszyfło masz, on zawsze nędznik,\nżebrak i biednik. Stryk. Gon. F. 3. Co my za biedacy,\nco to nas kosztuie zdrowia, kłopotu i pracy. Przyb.\nAł. 136. §. Zatuiąc: nieborak, nieboraczek, der arme\nKropf. Jnaczey bylby dotąd biedaczek bez masa. Teat.\n45 c, 108. Biedaku! Vind. ti nefreshna ku夫! \"§. Za-\ngraiąć im rychło o biedaszku tony Dzisiejszego baran-\nka opłakane łrony. Pot. Zac. 133. nótę żalosną, du-\nmę, ein Hammerlied, Klagelied, tren. BIEDACTWO,\nBIEDASTWO, a, n. Roff. бѣдасвѣе, бѣдасвѣо, mi-\nzerya, nędza, biedny łtan życia, ein elendes Leben.\nTeat. 35 b, 31. §. Perfonif. biedak, biedni ludzie,", "die Armen, Clenden, Unglücklichen, das Arnuth. Bieda-\nftwo, iak nam fię miliosierlich prosito. Teat. 53 b, 25.\nBIEDACZKA, i, ž. BIEDNICA, y, ž. kobieta biedna,\nnędzniczka, nieboga, nieboraczka, Boh. bidnice, Ger.\neine Arme, Clende, Unglückliche. BIEDNIEC, iał, -\nieie, Neutr. niedok., Zbiedzieć dok. biednym fię sta-\nwać, mizernieć, Boh. bidnji; Roff. бѣднѣмь, обѣ-\nднямь, elend werden. Dla biedy ludu mego stałem fię\nbiednym, Budn. Jer. 8, 21. not. zbiedniałem. Roff.\nобѣднялый zubołały; Rag. objědniti, Bofn. objediti. =\nperdere aliquem, gubić kogo. BIEDNOSC, ści, ž. cier-\npienie biedy, das Rothleiden, die Clendigseit, Boh. bi-\ndnoſt, Roff. бѣднось, Carn. revnoſt, revshena. Sorab.\n1. hubenosći. - BIEDNY, a, e, BIEDNIE, BIEDNO\nadv. BIEDNIUCHNY, intensiv. Slovac. et Boh. bidný,\njstrastny, Croat. et Bofn. bidan. Rag. bjeedan; Hung.\nbajos; Sorab. 1. hubené, hubenujki; Vind. riven, reun,\nnebore, riun, nadlushen; Carn. revn, nadłóhne; Roff.\nбѣдныи, бѣденькіи, гореспіныи, горемычныи;\nEccl. okаяныи, nędzny, mizerny elend, jämmerlich,\nkläglich. Biedna źarości, Nosząc cię, bolą kości. Cn.\nAd. 24. Jaki ia biedny! Croat. tušni ja! Biada czło-\nwiekowi bez żony, ale z żoną biedniły bez mammo-\nny. Jag. Gr. A. 4. O iak rzecz biedna, nie umie-\numierac! Bardz. Tr. 297. Alić drobenuchna z dziury\nwyleciała myszka, Niedawno fię biedniuchna ukazała\nświatu. Zab. 5, 236. §. Biedny, zamiaſt zakończenia\nna ina, isko, wyrażaićego rzecz w nędznym, nie do-\nbrym źanie, и. p. biedna mucha z muszyna, muszyfło;\nbiedne sukno = suknisko, biedna woda = wodziłko,\nschlecht, gering, geringfügig, elend, arn. (cf. marny).\nJ biedna mucha fię broni. Teat. 26 c, 97. J biedney pies\nśmielszy na swych śmieciach. Pot. Pocz. 76. (psisko).\nPo śmierci iego słudzy, zabrawszy wszytko, biednego\nsukna na okrycie ciała nie zoſtawili. Uſtrz. Kruc. 2,\n178. Nie wierz tey piiaków kupie, Jak ci nieſtanie,\nżaden ci biedney wody nie poda w źkorupie. Pot. Pocz.\n65. Biedney wody w dzbanku iakim mieć-em nie mógl.\nBrud. Oſtat. C. 3. O kąt biedny, choć pod dachem\nprosiła. ib. C. b. Zayrą mu i biedney ziemi, żeby na\nniey nie umarł, Na powietrzu ducha oddaie, Groch. W.\n241. Ani odpowie słowa mu biednego, By iuž srogię-\ngo i nayoſtrzezszego. Paſt. F. 141. Biedny žołtek ia-\nia bylby pożytzeznieyszy od głołu umierającemu, niż\nwszytko złoto. Summ. A. 2. b. BIEDOWAC, - ał, -\nie, czyn. niedok. Boh. bédugi, bédowawam, biadać, na-", "rzekać, wehſlagen. Roff. взвопить, вопить, вонліо,\nBieduią na matki swe, które ich porodziły. Gorn. Sen.\n8. §. 2., biedować, biedę klepać, nędzę cierpieć, Roff.\nбѣдасвовамь, Roth leiden, Clende leiden. Biedowali całe\nżycie ten mąż i ta żona. Off. Wyr. Zbiera bez przeſtanku\npieniądze i bieduie ſknera. Zab. 8, 357. BIEDOWAC fię\nRecipr. biedzić fię, biedę swoje mieć z kim, mocować fię,\npaſſować fię, męczyć fię, feine Roth womit haben, damit\nzu kämpfen haben, mit etwas kämpfen, ringen, sich mar-\ntern und quälen. Biedowanie fię z chorobą. Perz. Lek.\n3+5. Samem fię z sobą nakoniec biedował w niewczasach.\nPaſt. F. 260. W mym siwym wieku często fię bieduię\nZ myślą, iako fię ubogi znaydują. Paſt. F. 257.", "BIEDRUNKA, i, ž. robak z rodzaju krowek malowanych,\nWtod. scarabaeus auratus. Linn. der Goldkäfer.", "BIEDRZENIEC, íńca, m. Boh. bedřiſk, bedrujeć, Eccl.\net Roff. бѣдренець, черноголовникъ; Bofn. et Rag.\ndigniža, jarcja tráva; Croa. pimpiněla, Sorab. 1. bibe-\nnela, ziele, pimpinella Linn. ieſt ogrodowy, ieſt i\ndziki. Kluk Rosł. 2, 249. (ob. Rospikamień) die Pim-\npinelle. BIEDRZENCOWY, a, e, tyczący fię biedrzeń-\nca, Pimpinell =, Roff. бѣдренковны. BIEDRZNY,\nBiodrowy ob. Biodro.", "BIEDZ, biegł, bieży, biege, Neutr. niedok. Biegnąć, iedntl.\nBieżeć, ał, y, Continuat. Biegać Frequ. et Continuat.\nbiegiwać Frequ. Boh. et Slov. bezjim, el, eti, beham, ati,\nběbławam; Vind. bieshati, bieshi, besháti, beshal, beshim,\ntezhi, tiekati, dirjati; Carn. besháti, wejshati, wejshim,\nderzhati, děrzhim, děrkam, derknem, těkam; Croat.\nbegati, besati, derchati, derchim; Dal. bisim; Rag.\nbjexatti; Slavon. bixati, těrcsati; Bosn. bjessjatti, tecchi,\ntricjati; Roff. бѣgramь, бѣжать, бěry, бѣжу, бѣ-\nrajo, стрекнутъ, ристать, ристлю; Sorab. 2.\nbejeſch, begunſch; Sorab. 1. biejeć, biezu, biejim, biehacj,\nbije, bijim, bijam, běham, (cf. Sorab. 1. píſdi, pieszy,\ncf. Lat. paſſus; Gr. πατέω; Hebr. וWH pasa inceſſit,\nArab. عسb venit; cf. Lat pes, Gr. πως, ποδος, πεφός;\nGer. Füſ cf. pies, Ger. Beße), prědko iść, prědko cho-\ndzić, laufen. Pierwøy niželi biegać, nauczeć się chodzić.\nKras. Bay. 16. Jakož leżeć i bieżeć zgodzi się to razem?\nPot. Pocz. 233. Chłopcze! a nie idziesz? nie bieżysz na\nmych nogach? nie widzisz korbacza? Opal. Sat. 8, (ob.\nnoga). Prov. Bieży, iak szewc z bótami na targ. Cn. Ad.\n24. (Slov. beži gako Swec do trhu. Swec do garmarku\nbehá; co tchu rusza, macha). Często biegał, iak gdyby\nsię kto za nim z kiiem uganiał, często poważnie źapił, iak\nza proceſſyą. Zab. 13, 61. Dlategom bieżał, abym ci\nprědko to powiedział. Paſt. F. 66. Bieź do pałacu. Boh.\nKom. 3, 170. Wraz biegę do niego. ib. 4, 42. Na\nwyścigi biegać, na zawodzie, zawod biegać, um die\nWette laufen, rennen. Ktorzy na zawodzie biegają,\nwzyscy wzdy bieżą, lecz ieden bierze zakład; tak bież-\ncie, żebyście, lecz ieden bierze

BIEDZ.

BIEDZ - *BIEDZIC.

101

gal ze psy. Bardz. Tr. 219. Przez te mieysca za zwierzem
czętkokroc sam biegiwał. Otw. Ow. 111.- S. W ogólności:
śpieszyć, eilen, hineilen. Na ratunek drogą daleką dziw-
nym śpiechem towarzyszowi bieżał i przebieżał. Warg.
Wal. 216. Wierni bieżeli do męczeńskiej śmierci. Sk. Dz.
159. Na nieprzyaciela z woydem bieżał, tam kędy
o nim w mały drużynie powiadano. Warg. Cez. 145.
Bieżysz na twą zgubę. Teat. 47, d. 84. (du rênuft in dein
Werderben). Drzewo to bieży wzórę. Birk. Ek. E. 4.
(wzbiia się, rośnie szybko). - S. Biegać na koniu, na
wozie, pędzić, machać, szybko iechać, poeżdżać, žu
Pferdę, žu Wagen rennen, drauf zu reiten, drauf zu fah-
ten. Któż tak rączo na wózku przeciwko nam bieży?
Bardz. Tr. 284. Gdy koń linicć nie może, biegay na
nim, aż się dobrze zapoci. Lek. Koń. 63. Letkie półki
niech biegną, by się nawet wędzidla pieniły. Teat. 45, d.
77. Wyb. S. Biegać za sprawą (w trybunale), (za
urzędem), udadź się do (prawa), sich an einen (Kichter-
stuhl) wenden. Jeśli dłužnicy ludzie cudzy, tedy aktor
niepowinien tam bieżć, gdzie oni do sądu należą, ale
mu wolno zatrzymać w długu ich maiętności. Chelm. 148.
Muśał sam Orygienes do Rzymu biegać. Sk. Dz. 122.
Każe mu oczysznę pogańtwinu przedź; bieży mój do
Carogrodź, Birk. Ek. B. 6. (śpieszy z tym, rusza z tym,
prędko się udaie z tym). - S. Biegać, tam i sam biegać,
herum laufen. (Carn. besłam more vitulorum).
Jako szaleni, to tam, to sam bietegali. Birk. Dom. 164.-
S. Biegać koło czego, krzątać się, uganiać się, uwiaić się,
wszędzie się itarać usilnie, chodzić koło czego z nalega-
niem, sich tummeln, sich um etwas bezisern, darnach stre-
ben, trachten, ringen, es nachdrücklich fuchen. Nie biegasz,
nie masz; nie szukasz, nie znaydziesz. Rys. Ad. 47.
Mieczysław będąc zrzucon z monarchii, iął znowu biegać
około tego. Biel. Kr. 112. Tym czasem chytra pilnie po-
pierła Przyobiecany Armida pomocy, Około tego cały
dzień biegała; Co dowcip i co gładkość miały mocy. P.
Kchan. J. 122.- S. O rzeczach nieżyących; biegać, bieżę,
szybko się obracać, ruszać, laufen, sich schnell bewegen.
Gniewem mu oczy by sfery biegalią. Tward. Wł. 15. Kształt
iey naykładnieyszy, biegaiće oczy, żywa barwa. Zab.
13, 167, (rollende Augen). Koło, które na osi uśtawnie
biegalo, Z uderzenia się opnak złamało. Otw. Ow. 633.
Do dotąd utrzymuie, że ziemia łoi, a słońce bieży. Boh.
Kom. 4, 125. (krąży). On opatruie, iako gdzie łodź
bieży, łstrzeże, aby na razie kiedy nie łangła. Prot. Kont.
C. 3, b. U kogo kopa leży, druga do niey bieży. Jąg.
Gr. B. (śpieszy, prędko przybędzie, kommt herzu ge-
eilt). - Cnoty iey musiały iasnością swoją w oczy świata
wszytkiego bieżęć. Birk. Zyg. 38, (w oczy wpadać, in
die Augen fallen, in die Augen springen). - O płynach,
ciekłznach, bieżęć: ciec, płynąć, laufen, rinnen, fließen.
Gdzie błotny Phasis biega rączemi wodami. Otw. Ow. 251.
Ren z prędkością bieży, na wiele się dróg rozchodzi.
Warg. Cez. 77. Przez dolin rzeka bieżała. ib. 234.
Podobnież: O biegunce, gdy przez dzieci bieży. Sien.
467. (ciecze, leie). Gdzieby przez konia bieżało i cie-
kąckę miał, dadź mu.... Syr. 959.- Czas bieży, szyb-
ko upływa, die Zeit läuft, verläuft, verfließt. Czas bieży,
że go ani na koniu nie dogoni. Off. Wyr. Swita, mierzka,
bieżą lata, Ludzie młodo schodzą z świata. Piesń. Kat.

168. Czas, który szybko bieży, wnet uciecze. Mon. 76,
197. Gdzież więc ta godzina bieży, która miia? Zab.
16, 376. (wohin eilt die Stunde)? Roku lub miesiąca
bieżącego, currentis, (des lausfenden Jahvs oder Monats).
Zegar bieży, t. i. zaprědko idzie. Off. Wyr. die Uhre
läuft vor, geßt zu frith. Pieniądze bieżą, kursuią, kurs
maią, das Geld ist im Curse. Grosse Praskie według
biegu, iako młodzi kupcy bieżą, brać maią. Herb. Stat.
80. Bieżąca moneta, kurs maiąca, w biegu będąca,
Vind. ushanzen denar, Geld das im Curse ist. BIEGAC
się Recipr. o psach, wilkach i t. d. gonić się, poganiać
się, za suką biegać, kławfisch seyn, Roff. ßbramcea,
ßßrubańsc, Sorab. 1. blhati, de pruritu venereo ani-
malium, bichano, admiffura in voccis; Sorab. 2. he ga-
nasch, ganizaßch, Vind. pojati se, pojanje.


Pochod: bieg, biegacz, biegas, biegus, biegun, bie-
gunka, biegliwy, biežny, biegły, biegłość, dobiedz, do-
biegać, nabieg, nabiegać, nadbieg, nadbiedz, obbiedz,
obbiegać, obbieg, pobieg, pobiedz, podbiedz, przebiedz,
przebiegać, przebiegtość, przebieg, przebiegły; przed-
biedz; przybiedz; rozbiedz, ubiedz, wbiedz, wybieg,
zbiedz, zbieg, zabiedz, zabieg, zapobier.
S. śpiech, śpieszyć, śpieszny, śpieszność, dośpieszyć
i t. d. S. bosy.

*BIEDZIC, czyn. nied. *zbiedzić dok. biednym uczynić,
ełend małen. W Atnieyfskiej ziemi zbiędzony Dedal życz
w pokoin, fatigatus. Zebr. Ow. 195. (zrobiony, zgnę-
biony, niedergebeugt). Konie podróżą zbiędzone. BIEDZIC
się Rec. nied. Sorab. 1. bednjo, deluctor, pasować, się,
mocować się, za pasy chodzić, walczyć, męczyć się z kim
(ob. bieda, biada). (Sorab. 1. bědżicjet zapasnik, bědżencza
palaeſtra), Boh. nuzowati se, Slov. bgećim, Croat.
boritisze; Bosn. jacitise, rriuattise, nadomechjatise; Slavon.
hěrvati se; Carn. arvam, arujem; Vind. ruvati, se me-
tati, tergati, tepſti; Roff. sragłamься, подвязьмься,
Eccl. боримися, брӑмися, (Eccl. ββάδυ, Gr.
βιασόμα, gwałćić, musić; ββάδημε, Gr. βια, ne-
ceſſiras, gwałt), ringen, kämpfen, streiten, sich womit
quäſsen. Fiz. i mor. Nie będą koronowani, którzy się nie
biedzą abo w zawód nie bieżą. Baz. Hfl. 51. Zima nie
z razu przypadnie, ale znienagła biedzi się z latem aż
iey lato uſtapić musi, a zima ono mieysce zaſtepuie dotąd,
aż ie onoż lato z mieysca zasię wyprze. Podw. Wroż. 37.
Biedził się z Jakubem mąż ieden, a gdy go przemódz nie
mógł... W. Genes. 32, 24. Sk. Zyw. 1, 246. Kartago
długo się z Rzymem o panowanie biedziła. Sk. Dz. 419.
Maryusz z fortuną się biedził, który wszyſkie natarca
mężnemi siſami wytrwał. Warg. Wal. 221. Lgniących
i biedzących się z blockiem pobili. Warg. Cez. 165.
Biedzić się z śmiercią. Bardz. Luk. 48. Ludzie się z sohą
biedzą, ale koniec iaki chce bóg daie. Sk. Dz. 520. Jak
gdy morze z Zefirem i Eurem się biedzi. Bardz. Luk. 48.
Biedzić się z myſlami. Bardz. Luk. 8. Długo się z upo-
rem swoim i włydem biedząc, nawróćenie swoje odkłała.
Sk. Dz. 108. Z trwogą się Aiax biedzi. Bardz. Tr. 265.
Biedzili się, nie wiedząc co czynić, Pilch. Sall. 170.
(wahali się). BIEDZICIEL, a, m. 1. Sk. Zyw. 2, 281.
Który się biedzi z nędzą, z drugiemi, z sohą, der sich
płaſt, quält, martert, kämpft, ringt. W rodz. żeńk:
BIEDZICIELKA, i, f. 2,

102

BIEG - BIEGACZ.

BIEG, u. m. Slov. et Boh. běh; Sorab. 1. bjh, behw; Roff. 6ßrb, (Eccl. 6ßжемьо, 6ßremьо ucieczka); Rag. bjegh, tjek, tark; Croat. bég, techáy, tek; Carn. wejg, tezhaj, těk; Bosn. terk, trvik; Vind. tek). z bieganie, bieżenie, prědkie iście, śpieszenie, dążenie, der Lauf, das Laufen. Nie tylko bieg ludzki, a i lot ptaków celuią. Zabk. Ml. 422. W przyrodzeniu jedno się ztrzy społyb wiegów albo ruchania, wzggórę, na dół, i wokrąg. Lat. K. C. b. Strumień płynący w prědki bieg byſtremi wełny. Kul. Her. 94. Powolny bieg rzěki. Bot. 245. Biegiem, skokiem, ochotnie, prědko, z trzaſkiem. Mącz. im Laufe, schnell, im Sprunge. - Bieg końſki, das Pferderannen. Synów swoich do Londynu na biegi końkiele posyłają. Kras. Pod. 2, 251. Bieg czasu, der Lauf der Zeit, der Zeitlauf. Dzień to ieſt w biegu rocznym dla mnie nayuroczyſtſzy. Zab. 14, 173. Zwyt ludzki bieg do śmierci, Cn. Ad. 1582. (droga śpieszna, krótka). Bieg życia, der Lebenslauf, Vind. pretiek tega shiulenna (ciąg, przeciąg, pasmo życia). Bieg gwiazd, obrót, der Lauf der Gefirne. Aftronomie gwiadz spórne biegi przeględują. Kołak. Wiek. C. 2. Snadnie władniesz biegi niebieſkiemi. Kanc. Gd. 274. Bieg rzeczy, bieg powodzenia, bieg świata, i wszyſkich rzeczy na nim toczenie wieczne, fatum, nieporuszone, nieodmienne rządzenie. Nag. Cys. 73. das Schickſal. Niektórzy maią to z biegu nieba, iż cokolwiek począją, ludziom na nich patrzeć miło. Gor. Dw. 35. Bieg świata, tryb, którym świat idzie, der Weltlauf, der Lauf und Gang der Dinge in der Welt. Czworaki stan biegów świata: pierwsze złote, drugie śrebrne upłynęły lata. Trzeci przypadł wiek miedziany na ich gorsze syny, Naygorszy nasz czas zmieszany z żelaza i z gliny. Kanc. Gd. 267. - Bieg przyrodzenia, porządek natury, der Lauf der Natur. Nad wszyſtek przyrodzenia bieg to ieſt, aby żelazo samo pływać miało. Sk. Zyw 2, 229. Bieg sprawy iakiey, porządek, iakim się odprawiają, poſtěpek, der Lauf, der Hergang einer Sache. - Bieg iakiey nauki, kurs iey, der Cursus einer Wissenschaft. Przeszedł cały bieg w młodym zaraz wieku. N. Pam. 3, 323. We Lwowie odbył bieg nauk szkolnych. ib. 13, 90. Nauczyciel ieden całkowity bieg literatury Francuzkiey odbywa. ib. 11, 174. Znakomitsze osoby kraione daiam darmo w Chryſtyanii bieg fizyki i innych umiejętności. ib. 13, 36. - Bieg pieniędzy, kurs, które maią, der Curs des Geldes. Trzeba wiedzieć, wiakeyc cnie wydaie się iaka moneta w biegu zwyczaynym. Jach. Mat. 1, 88. Za grosze Prazkie, według biegu, iako między kupcy bieżą, pieniędzy drobne brać maią. Herb. St. 80. Bank Altoński tyle tylko bſletów swoich w bieg puszcza, ile ieſt w kafie wyrównywaiącey im wartości. N. Pam. 12, 286. - §, Biegi zaięcie z ſkoki, die Läufte, Füße eines Hasen. Tr. - BIEGAC ob. Biedz. BIEGACZ, a, m. Rag. tekic, teklic, - szybkochod, prědko biegaiący, ein guter Läufer, der schnell läuft. Azahel był biegacz barzo prědki, iakoby sarna, co po leſie chodzi. 1. Leop. 2. Reg. 2, 18. Biegacz, za zapłałę biegaiący, kursor; na wyſcigi bieżący, zawodnik; biegaiący i tam i sam, chodak, włóczący się, włóczega, biegun; Boh. běhal; Ger. ein Bothenläufer; ein Wettläufer; ein Herumläufer. Dudz. 33. Włod. §. Biegacz, czyli wyższy kamień w myłnie, der Lausfer, der obere Mühlstein. Schneid. 365.

BIEGA - BIEGUN.

(Croat. beslyivecz: Dal. besalacz fugitor; Vind. besheozh; Rag. bjexiv: Carn. beslaj; Roff. 6ßryéyb fugax.). BIEGACZKA, i, ž. Boh. běhalka; Eccl. mechka, 6ßramělniņa, 6ßrłańka; Croat. beslyivka; Dal. besalicza, z kobieta biegająca tam i sam, włócząca się, eine (gute) Läuferinn, eine Herumläuferinn, Herumtreiberinn. BIEGACZKA ob. Biegunka. BIEGANIE ob. Biedz. Biegać 2). bieganie, ob. Biegunka. *BIEGALNIA, i, z. mieysce biegania, Roff. 6ßrалаше, Eccl. 6ßжелеуь, позоршне гд 6ßrłaюмся, борытся, die Rennbahn, Laufbahn. BIECAS, BIEGUS, a, m. biegacz, szybkonog, ein Schnelläufer. Po całęy wiedzion ziemi wołnym zwyciężtw pasem. Z zwyciężtwa na zwyciężtwo szczęsnym był biegasem. Zab. 16, 198. §. Biegas, biegus, włóczega, włóka, powsinoga, ein Herumtreiber. Chwytac biegusów. Off. Wyr. §. Biegusy, bieganie tam i sam niesforne, pobiegi, włóczenie się, das Herumlaufen, Herumstreichen, Herumchwärmen. Już to rok tych biegusów trzeci i dziesiąty; Prożnom się iak źyd włoczył przez rozległe kraje. Trěb. S. M. 78. BIEGIWAC ob. Biedz, Biegać. BIEGLIWY, BIEZNY, a, e, Boh. běhawń; (Bosn. bjesig, fugax; Eccl. 6ßramělnyń, omb komoparo 6ßrymb; Boh. bějń vulgaris), szybki, szybkonogi, biegu prědkiego, schnelllaufend, schnell. Rodzay ſtrusi ma nogi wysokie bieżne. Zool. 242. Prědkie a bieglipe Kartagineńkie galery. Fal. Fl. 54. BIEGŁY, a, e, BIEGLE adv. Roff. 6ßryły, pßaakh, Boh. zbehłń, biegliwy, bieżny, szybki, schnelllaufend, schnell. Biegiły Aello, chart Akteona. Otw. Ov. 111. Woda stoiąca w zaległych błotem lu-gach, i w źawak niebiegłych. Kul. Her. 148. Nie-opatrnie moy czas uciekł biegły. ib. 139. §. Biegły, bywały, ćwiczony, doświadczony, umiejęcy dobrze, znaiący się, bewandert, geläufig, geůbt, ertfahren, Eccl. мно-тоскйныи, Roff. искйныи; Vind. obhojen, povajen, svznhen; Croat. věsch; Sorab. 1. pjeſſlepané; Każdy w swym rzemieſle biegły. Cn. Ad. 345. Niebiegiły w czym, nie-\swiandom czego. Cn. Ad. 556. (niebywałec; niewie, gdzie kozy gnano; inszego świata człowie). Biegę czego, in etwas ertfahren. Spuść się na żeglarza mylnych dróg morſkich biegłego. Paſl. F. 93. O iako byłem roskosz niebieſkich źle biegły, Kulig. Her. 256. BIEGŁOSC, ści, ž. szybkość, ćwiczenie, doświadczenie, Boh. zbehłſt; Sorab. 1. pjeſſleanstwo; Croat. veschnoszt, die Geläufigkeit, Gewandtheit, Fertigkeit. Biegłość w nogach, drapacz setny, ma dobry charakter w nogach. Off. Wyr. Biegłość w rękach, złodziey. ib. (Roff. 6ßrloſćb byſtrość dowci-pu; Eccl. 6ßrloſćb ucieczka). BIEGNIA, i, ž. w kopalniach wytnia pozioma, służąca do spól-nictwa w częściach kopalni. Mierosz. Mscr. der Lauf, der Gang im Bergwerke, die Bergwerkstolle. BIEGUN, a, m. biegacz, prědkonogi, ein Läufer, schnelläufer. Biegaiący za zapłałę, kursor, laufer, ein Botenläufer, ein Läufer; Sorab. 1. běhawč, běhacjeł; Slov. et Boh. běhaun, běhaunek; Carn. hitropětz, těkarz; Vind. poslani tiekaz, tiekar, ferkovez; Rag. tarcjalaz, tarkalaz; Roff. 6ßryńb, мечéйб, скороход; Eccl. скоротечейб, скороходейб, гонейб, рисшамець. Biegun biegunowi w droge zaydzie; a posel potka się z posłem. 1. Leop. Jer. 51, 31. §. Koń biegun, wożnik, rumak, ein Rof. Weź bicz, kieruy bieguny, a ja z wozu zsiłę. Dmoch. Jl. 2, 149.

BIEG - BIEL.

§. Biegun, wszędybył, włóczega, powsinoga, tułacz, ein Herumläufer, Herumstreicher, Landstreicher; (Vind. bueshez = zebrak); Sorab. 1. wołowo so wišwishi, mnoho buhdżaczé. Biegun, który tylko włócząc się w cudze garnce nagładał. Sk. Dz. 363. Kain będzie tułakiem i biegunem na ziemi. Radz. Genes. 4, 12. Dambr. 168. Zrn. Pſl. 97. Biegun, co biega po niebie i po ziemi z rozumki omylnemi swemi. Rey Ap. 53. §. Biegun, machler, faktor, słučycyiel, iednacz, ein Maſkler, Unterhändler. §. Czop, czopek, wałek, na którym się co obraca, lub biega, oś, Carn. tezhája: Croat. techaj; Sorab. 1. dutaczé tżóp, haſpa; Ger. der Zapsen, der Angel. Biegun u wrot. Off. Wyr. Biegun w rurmusach, embolus. Jak. Mat. 3, der Kolben beym Druckwerke. Biegun młynarſki, paprzyca, das Mühleſen. Drugi pacierz szyi nazwany osią lub biegunem epiſtropheus, Krup. 1, 107. der zwepte Wirbelnfochen. - Oś niebieſka abo punkta niebiełkie, koło których iakoby świat się obraca, Boh. pauch, obrtliſk; Carn. obrázháj; Rag. věz, stóxér; Vind. krai ſeba, tezhai sveta, polus, ein Meltpol. Biegun połnocny, polus arcticus, u Kozaków želazne koło. Paszk. Dz. 14. biegun południowy, antarcticus. Hub. Wſt. 28. Wyrw. G. 39. Wyniosłoć bieguna, elevatio poli, die Polhöhe. ib. 49. - Biegun u szruby, macica, die Schraubenmutter. Tr. BIEGUNKA, i, ž. BIEGAČZKA, BIEZAČZKA, bieganie, ciekączka, dyarrea; Boh. běhawka, auſławice, chwilaſka; Sorab. I. bějacja khorosć, bruše pěpad; Slavon. sěrdobolja; Bosn. bolosridje; Carn. dríſa, děrsa; Croat. drisztavicza, drisznicza; Roff. drischny, поноſć, проно. b; Eccl. Œbryńka, der Durchfall, (Oesterr. das Abweichen). Biegunka proſta, częſte i niezwyczayne ex extremenów rzadkich przez ſtolec odchodzenie. Krup. 5, 704. Jelito proſte bywa biegączką nagabane. Spicz. 181. bieżączka. Sien. 458. Biegunki białe, krwawe, zielonawe, Agarnawe. Haur. Sk. 408. Biegunka czerwona, die rothe Muhr, Slavon. kérvogriz; Croat. chrévníca, grisa; Rag. gríxa; Carn. grisha, děrenje; Vind. kervava grisha, kerva, kervaviza. - Roff. мышь biegunka końska; мышимиſь, мычуć biegunkę mieć, o koniach, Carn. grishov = biegunkę czerwoną maiący. Zartem: biegunkę cierpi, biegunka go napadła = mieysca nie zagrzeie; tu był, tu go niema; wszędzie go pełno, perpetuum mobile. BIEGUNKOWATY, a, e, na biegunkę pochodzący, Durchlaufartig. Stolce lipkie, flegmiſte, niby biegunkowate. Perz. Leh. 1, 89. BIEGUNOWY, a, e, tyczący się bieguna, Lauſer =; Lauſer =, Zapsen =, Angeſ, Pol =, Biegunowa dziura, das Zapsenloch. Kola biegunowe, circuli polares. Hub. Wſt. 51. Wyrw. G. 50. Wiazda biegunowa, ſetta polaris. ib. 283. der Polarcirkel, der Polarfern, der Nordfern, Meerfern. Vind. mala medvedniza, hervor.

BIEL, u, m. BIEL, i, ž. rzecz biała, materya biała, das Weise, etwas Weißes. (ob. Bielizna). Biel ołowną bleywasem zowią. Sien. 581. Syr. 340. Niech biorą modry iedwab i szarłatowy i karmazynowy i biel. Budn. Ex. 28, 5. (iedwab bały. Bibl. Gd. weise Seide). Dzie sięć opon z bieli kręconey. Bud. Ex. 26, 1. Człowiek w bieli = w biały szacie. Gn. Th. 1213. im Weisen, in einem weißen Kleide, weiß gekleidet. (Roff. Œbreyb, Œbropiseyb, немонахb, мёрскй чело-бёkb: (laik, świecki; oppos. w czerni, Czerniec).

BIEL - BIELARZ.

105

§. W szczególności: biel na drzewie, w drzewie, Roff. Œbka; Sorab. 2. bělīſa; (Bosn. pupa; Carn. měsga; Croat. mézga (ob. miazga); Sorab. 1. žiwica (ob. žiwica); (Boh. běl = mąka biała; muſkatowe wino). Warty doſkonale ieszcze nie przerobione w drzewo, zowią bielem. Bot. Nar. 24. Swich. bud. 2. her Splint, der Spint, der Span, der Spund, der weichere und hellere Theil des Holzes zwischen der Rinde und dem Kerne, alburnum. Biel, okrag drzewa niedoſkonałego przylegą-iącego do samej kory. Jak. Art. 3, 136. et 144. Cieśla biel ociosuie, by ieno drzeń zołał. Rey Wiz. 84. b. Dwoiły biel, wada u drzewa, gdy biel pokyty ieſt na przemiau okręgami rdzennemi. Jak. Art. 3, 144. Biel druga w drzewach niektórych, iako w sośnie, pod którą drzeń, caro arboris. Gn. Th. das Kernholz. Biel trzecia w drzewie wnetrzną między żylami smolnemi, iak w sośnie, pulpa arboris. Gn. Th. das Fleischige am Holze, porówn. Miazga. BIELA, i, ž. BIELKA, i, ž. zdrobн. Roff. Œbłanka, agaricus Gledischii, gatunek białych bedſiek, der Modſchwamme, eine Art eſbarer Schwämme. Jnsze rydze i biele, a insze wężówki. Pot. Fow. 11. (tamte ieſć można = te bardzo szkodliwe). Syr. 1394. §. 2.) biela, bielka, to samo zwierzątko, co teraz popielicą nazywamy, soiurus vulgāris cinereus, że ſkorkę ma raczey popielatą, niż białą; Roff. Œbka; Slovac. pſch, pſch, pſſica; Croat. puh; Ger. die Bilsmaus, der Biliſch. Od tysiąca bieli Litewſkiej po zł. ... Vol. Leg. 4, 357. Bieli Mohiſowſkiej, Mofkiew-ſkiej grzbietowa szuba... Jnſtr. Cel. Lit. (ob. bielina). Ze bielczane ſkóriki na dań wybierano, stąd wartość pie-nieżną wzięły, i biele znaczą też monetę dwa wiząca, Cn. Th. ein Weißgroſſen, (ob. aspergley), Vind. belizh, vienar, denarez = pieniądze, ſenik; Vind. pou belizh, pou belizha - halerz; Carn. wělězh, wěz. (cf. Roff. MORDKI KUNYI). Od kwarty gorzałki po cztery pieniądze, a na Wołyniu i Podlasiu po dwa bile (biele). Vol. Leg. 3, 25. (ob. Bilonowa moneta). §. Fałsz ten poszedły u was w potomne wieki, za czyftą, iako mówią, białkę. Smotrz. Eh. 44. (za doby pieniędz, für baare Münze. BIELCZANY, a, e, tyczący się bieli, bielki, popieliczn, Roff. Œbliń, Œblińki, Biliſh, = Kofferowie w nie-których częściach Ruſkich krain miało dani z każdego domu bielczane abo wiewiórcze ſkóriki wybierali. Stryk. 112. (w Syberyi Œbłyk = pewny gatunek podatku). BIELANY, ptur. różne mieysca w Polszce, gdzie klasztory OO. Kamedułów, verschiedene Herter in Pplen, wo Camaldulenſer Klöſter ſind, Dyk. G. 1, 78. od tych białoego tych zakoników ubioru. *BIELANIN, a, m. Kameduła, ein Camaldulenſer. Tam czyści maią swój klasztor Bielanie. Susz. Pies. 3, J. 2. (pod Warszawą, pod Krakowem). BIELARZ, a, m. który bieli, pobiela; Boh. bělić, bilić; Roff. Œblińaſzikb; Eccl. Œbliimeb, Œblińbniſkъ; der Weißer, der etwas weißet, weiß anſtreicht. §. blécharz, który płotno bieli, blechuie, der Bleicher, Leinwandblieth. §. Bielarz cyna, pobielač, Roff. lудиацзикъ, der Verzinner. BIELARKA, i, ž. która bieli, blechuie, pobiela, die Weißerinn, Bleicherinn; Boh. běličſa, bilička; Roff. Œblińbniaga, Œblińbniſa BIELARWA, y, ž. bielnik, blech; Roff. Œblińbъ; Boh. běliſtě, bělidło, biliłło; Carn. welishe; Vind. pleha, plehalishe, obieluvalishe, die Bleiche. Bielawa, blech. Ern. 126. - §. 2.)

104

BIELCZ. - BIELIC.

imię różnych miałt w Polszcze, der Name verschiednet
Städte in Polen. BIELICZANY ob. Biela, bielka. BIE-
LEC Neutr. niedok. zbielec, pobieleč, ubieleč dok. Boh.
běleti, žběleti, zbělím; Roff. бѣлъм, нобѣлъм;
Sorab. 1. běliž so, bělu so, bielić się, bialym się stawać,
bialym się pokazać, bialym bydź, weiß werden, weiß et-
scheinen, weiß seyn. W starcach włosy bieleią. Weych.
An. 61. Krainy iuž zbielały ku zniwu. 1. Leop. Joan.
4, 35. Ukazała się bielejąca trądem, iako śnieg. 1. Leop.
Num. 12. Kość bieleie. Paszh. Bell. B. Jak kruk, choć
to sobie iutro bialym bydź obiecuie, nie ubieleieme nigdy,
poki tey światłości ochyłać się będziemy. Smotrz. Apo. 120.
Dzień bieleie, światło wschodzi. Groch. W. 40. (świta,
der Tag graut). Piersi iey, alabaftrem co niegdyś bie-
laly, Krwią zawrzałą spłyneły i nią oczerniały. Min. Ryt.
3, 278. Stół iego śrebrnym naczyniem bieleie. Petr. Hor.
2, m. - BIELIC, czyn. nied. ubielić, zbielić, pobielić,
wybielić, dok. Boh. bělití, bělití, běljwati, probeliti, po-
bělawěti; Slovac. bělím, bělím; Sorab. 1. bělu; Sorab. 2.
běliš; ,Croat. beleti, bělití; Dal. et Bosn. bělití; Rag.
bjeliti, objělití; Vind. belit, pobeliti, obiel-vati, obieliti;
Carn. weliti, węlem, belem; Roff. бѣлъмъ, забѣлъмъ,
bialym uczynić, biało farbować, weiß machen, weisen.
Ktoż będzie umiał śnieg bielić, albo lilią zdobić? Birk.
Sk. D. 3. b. Gnušney ftarości niezbedne szrony Juž ubie-
lły wiek zielony. Anahr. 78. Szacownieysza to sta-
rość, ten wiek ubielony, Niż w mifterne pierścienie war-
kocz utrefiony. Chod. Koſt. 65. - §. Bielić wapnem dom,
mur, ścianę, tynkować, mit Kalk weisen, ausweißen;
Roff. вапинъ, навапинъ, tünchen. Faryzeuszowie są
iako groby ubielone. Sk. Dz. 260. - §. Bielić twarz, bie-
liczkować, bielidłem farbować, weiß schminken, ob. bar-
wičzkować, rumienić. - §. Bielić cyną, powlekać miedź
cyną, verzinnen; Boh. cynowati, cynugi; Croat. czinyam,
koszitrim; Slavon. kalayszam; Roff. аудимъ, выхудимъ,
уженіе,уженый. Rądle bielić. Off. Wyr. bielić
śrebrem, pośrzebryć, überſüßern, verſüßern. Bielidło
ku bieleniu groszy odlanych i inszych ftarych rzeczy sre-
brnych, że się będą zdają być nowemi. Sleszk. Ped. 347.
Wziawszy śrebra, bieloney podsunęli miedzi. Zab. 8, 95.
Treb. Bielić śrebro, odświeżać warząc, Silber weiß ſie-
den. - §. Bielić na słońcu, blechować, an der Sonne bie-
chen; Vind. plehati, nasonzhati. - Potaziu do blechowa-
nia czylbi bielenia płocień używiały. Pam. 84, 762. Płótno
naylepiey bielić, kiedy iabłoń kwitnie. Zaw. Gosp. Bie-
lenie, blechowanie, Biełbłak. Biełlenie woſku.
Sleszk. Ped. 320. das Wachßleichen. - §. Fig. czarne bielić,
czarne bialym robić, aus Schwar; Weiß machen. O kunszcie
krasomowski w skutkach niepoipety, Kunszcie, co możesz
bielić to co było czarnym. Kras. Wiersz. 20. §. Wypo-
gadzać, wyjaśniać, erhellen, aufhellen, aufklären. Ten
to z niczego wszytko tworzyć może, Zasępia niebo i znowu
ie bieli. Nar. Dz. 2, 142. BIELIC się, Rec. Nied. bie-
leč, białym się, źwąć, weź werden. Wiatr ucich,
śniegiem spadłym bieli się dolina. Kras. Off. H. 4. Juž
włos mi się bieli ftaroscią sędziwą. Zab. 11, 232. Zabł.
Coś się tam bieli, widać tam coś białego, da schimmert was
Weißes. Fig. bieli się z wierzu, wewnątrz czarny z
ły człowiek w gruncie, na pozór dobry. Off. Wyr. Niebo
si bieli - wypogadza się, klárt sich auf. Dzień się bieli
ob. bieleie, świta.

BIELICA - BIELMO.

BIELICA, BILICA, BYLICA, y, Artemisia, Beyfuß,
ein Kraut. Kluk. Rosl. 2, 212. Niektórzy bylicę zowią
matkę zielną, a to dla iey wielkie mocy. Cresc. 271.
Bielica wodna, syderitis secunda, Dioſcorid. Garnwuſ-
kraut. Syr. 1316. Bylica żółta, chrysanthemum, die
GolDBlume. Syr. 374. §. Zielisko, chwaćſiło, Unkraut.
Niech mi z moiego zboża miało ziarna Chwaſt i bylica
urodzi się marna. Chroſc. Job. 118. BIELICZANY,
BYLICZANY, a, e, tyczący się ziela bielicy, von Bey-
fuß. Proch byliczany, Cresc. 272.

BIELICZKOWAC czyn. niedok. ubieliczkować, dokona:
bielidłem farbować, bielić lice, weiß schminken. Włod.
Bieliczkowany, ceruſſatus. Cn. Syn. 170. Slovac. ſiče-
ný, ſperſkowáný. BIELIDŁO, a, n. białą farba, mączka
do bielenia twarzy, Roff. бѣло, бѣла, Bosn. bjak-
ka; Eccl. cmubie; Rag. bjelillo, bjelniza; Slovac. lič-
dło; Sorab. 1. schminka, Ger. weiße Schminke. (Boh.
bělidło, běliſſte, blech, bielnik, bielawa). Bielidłem ko-
biety modne płeć sobie poprawiały. Kraſ. Pod. 17. Mon.
64, 873. Więcęy wydają na wódki i bielidła, niżeli na
ialmużny. Budn. Ap. 140. (Roff. бѣлѣвникъ, co bie-
lidło robi, der weiße Schminke macht). §. Bielidło ku
bieleniu ſtarych šreber. Slesz. Ped. 347. der Weißſud.
BIELIKOICZ, herb, trzy wędy, z Litwy. Kurop. 3, 6,
ein Wappen.

BIELINA, y, ž. futuro bielczane (ob. biela, bielka).
Bilichſelle, Bilichpels. Bielina, szuba grzbietowa, bie-
lina futuro brzuszkowe. Jnſlr. cel. Lit. BIELIZNA, y,
ž. białe rzeczy, gromada, łos czego białego, Weißes,
Weißzeug, ein Haufen weißer Dinge. Bielizna na drze-
wie pod wierchnią ſkórą až do rdzenia, alburnum.
Mącz. der Splint, das Weiße unter der Baumrinde.
(ob. biel, Sorab. 2. bělifa), §. Bielizna, białe ryby,
Weißſchfe, Weißzeug (Oesterr. Blaulinge). Karp', ka-
raſ, ln, plocica i inne bielizny, są w mięsie mialkie.
Haur. Sk. 143. Przez bieliznę atoli zwyczaynie rozu-
mie ſie sam drob ryb, małe rybki, iak płołki, i t. d.
Cały dzień węde zapuszczającą, nic nie łowi krom sa-
mey bielizny. Off. Wyr. §. Bielizna, chuſty, iako to
koszule, prześcieradła, chuſtki, i t. d. Weißzeug, Wā-
sche, Roff. бѣле, Boh. prąło; (ob: prać); Carn. partni-
na, pertnina (ob. parć); Croat. rubje (ob: rąbek). Bi-
lizna ſłowa. Teat. 28 b, 108. (ob: obrusy, serwety,
Tischwäsche. Bielizna u dzieci, choć gruba, niech będzie
częfto prana. Pir. Pow. 79. §. Bielizna, biały kolor
przepełzającęce się gorzałki. (Roff. бѣла, białaść),
das Weiße im Branntweine beym Destilliren. Odiąć trzeba
od gorzałki bieliznę. Tr. BIELKA ob. Biela. BIELMO,
a, n. białą albo szara błonka, która przydając się w oku,
wzrok čmi; Bosn. bjelo, Slovac. et Boh. bělmo, cyn'k na
oku; Roff. бѣлм'о; Sorab. 2. bělk; Croat. mrěna ili
mezdra na oku; Carn. mrěna; Vind. mrena, malink; der
weiße oder graue Staat. Stwardzenie humoru lipkiego,
który oko zakrywa, pospolicie bielmem zowią. Comp. Med.
60. Szare bielmo, cataracta, suffusio, niemoc oka,
która źrzenicę z przyrodzenia czarną, bielmem z razu bia-
ławym lub burawym lub żołtawym lub niebieſkawym
z wolna pokrywa, a potym upęlnie zasłania. Comp. Cyr.
2, 169. Po namazaniu poczęło bielmo z oczu Tobiaszoz-
wych schodzić, iakoby błonka iaieczna. Leop. Tob. 11, 14.
(złupiło

1. CAP! - 2. CAP.

CAPA CAR.

217

nienapoczęty, ganz, nicht angefangen. Cały chleł, sér, noch nicht angeschnitten. Cała beczka, noch nicht angezapft. On. Th. 58. 4.) Cały, niemaruszony, niuszsczeberiony, nieskażony, Roff. beczbłyni, невrednimi, ievrejčedংnyi, сохранnyi. (zdrów; Roff. zbybłyni = czysty, niesfałszowany: Eccl. zbyłba kuracja, łeki; zbyłbōhócnyi uzdrawiawiały), ganz unversehrt, unverlebt, unbeschädigt. Dom nie rozwalony i w tak wielkim nieszczęściu cał ieſt zoſtawiony. Otw. Cw. 19. Cezar z woyskiem zdrów i cał idzie. Warg. Cez. 151. Gdy ieszcze w sześciu był cał, wiele mógł między swemi. Warg. Cez. 250. Milczałbyś lepiey, pókiſ cały. Teat. 36, 21. Umykayże mi, pókiſ cały. Teat. 1, 52. weil du noch ganz, gesund, bist. Ottfried braucht ganz für gesund, Ganzida für Gesundheit. Dur. Bibl. Sl. 1, 191. Adig, Dobry gospodarz chceń bydź całym od szkody, nie ſkapi na opłatę stróża. Kott. lift. 1, 111. Należy na tém Rzpltey, żeby pokoy pospolity był cały. Gorn. Wt. E. Wiara moia i przodków moich ieſt cała; w niczém nie naruszona. Gorn. Dz. 106. Baz. Hſi. 116. Warg. Wal. 265. To to grunt wesela prawego, Kiedy człowiek sumnienia całego. J. Kchan. Dz. 204. (unverlehtes Gewissen). Tatarowie czuńce ſie bydź iuž niecałemi, do domu uszli. Biel. Kr. 490. (iuž nadwątłonemi). O ludzie mijały niecały rozum! Odym. Sw. Mm. 3: (nie z pełna rozumu). §. Cały, w iedney sztuce, niepodzielony, ganz, in einem Stücke, unzerſtuck, nieskladany, niesztukowany. On. Th. 58. Cała liczba rachnie rzeczy zupełnie bez ich części. Sol. Geom. 3, 77. Całe pieniądze, oppos. drobne pieniądze. Ma całe i drobne pieniądze. Tr.

Pochodz. całuczki, całuchny, colursći, catuſhenki, catun; całość, całowity, całowitość, całkowity, catko-witość, całka, catkiem, catkowy, całowy, całe, cato, wcale, całodzienny, całomieſczny, całonocny, cało-roczny, całowładność, całowładny, całopalić, całopalenie, catopalny; całić, ocałić, ucałać, caleć, ocalec, ucaleć. Calec, calizna, celc. Całkować, scałkować; cahowiha. 2.) Szczełny. 3.) Członek.

1. CAP! wyraża prędkość porwania, rippſ, ravpſ, grippſ, grappſ! Boh. drapſa; (cf. chap, chabias, capnać Graec. ἀπτομα; Lat. apto; Hebr. אֶזְו asaph z apprehenit. Carn. zap, zaf = łapacz). Pies do ciebie ſie łafi, a gdy ſie nie obaczysz, alić on za nogę cap. Rey Zw. 83. Zjedliśmy łap cap, a potym w nogi. Off. Wyr. Zrazu ſie tylko słowy szaćą, a potym za łby łap cap po sobie. Jabl. Ez. 121. (ob. łup cup). Pan łap cap, co z wilczym iada apetytem. Nar. Dz. 3, 106.

Pochodz: capnać, capać. capić, czapić, czepić, przyczepić i. t. d. czapla.

2. CAP, a, m. (ob. caban) gatunek baranów większych z przydłuższym miąższym ogonem, iakie w wschodnich kraiach bywaią, ein Dichtswanz, Fettswanz, ein mortlandischer Schaſboſ mit einem dicken langen Schwanze und großen Hörnern. (cf. Ger. Zake, Zaupeſ). Slovac. cap, capa, w ogólności koziel, baran, ein Schaſboſ, Widder. (Roff. vulg. łyńba koza; Sorab. z. schaparna owczarnia). Potomek capa iurliwego, Mon. 70, 295. Jeśli mędrcem czyni broda zapuszczona, Toć może i brodaty cap uyść za Platona. Min. Auz. 83. - Slov. prov. Tom. I.

capa zahradniſkom sprawit kożła ogrodnikiem robić. 2.) Transl. o człowieku, brodacz, basałyk, gap', ein bártiger grober Kerl, ein Schöpſ, ein Flegel. Nie wiem, co mnie wřizymuje, ty trutniu, ty capie, Ze ci zębow nie wyłę, oczu nie wydrąpie! Zabl. Amf. 61.

CAPA, y, ž. ſkóra wielbłądowa, ośla i t. d. chropawo wyprawna, der Chagrín, Leder zu Futteralen, Einbранden u. f. m. Croat. czapa, corium, elaboratum e pelle porcina, piscis, afini. Z oſley ſkóry robi ćě capa na oprawę szabel. Kluk. Zw. 1, 191. Capa zielona, czerwona, błękitna, szara, Vol. Leg. 4, 357. 2.) Transl. oprawe pochew, der Ueberzug der Degenscheiden.

CAPIC, czapić, czyn. nied., zcapić, zacapić dok., capnać jedntrl. capać, contin., zmykać, łapać, porywać, schnell ergreifen, erwischen, grapsin; Boh. chapati, chopiti (ob. chapać, chopić); Roff. ąanwym, ąanwam, xanwym; (Gr. ἀπτομα, Lat. apta, Hebr. אֶזְו asaph). Zołtawić młodym rozkoszy i żądze, Wac Pan iuž ſtary, capniy za pieniądze. Zabl. Bal. 61. Parę milioników dobrze ieſt zacapić. Niemc. P. P. 52. Patrę rychło zkład ront wypadnie i capnie mię do kozy. Teat. 53, b. 25. Capnięty, capniony, zcapiony, porwany, zemknięty, erwisch, ge-grapſt. Pulp. 11. §. Capay, miano charta, Name eines Minbundes. Pědzi konno przez 'zwierzyniec, a za nim capay, łapay, ścinay, dołoż, dwa smycze chartów. Teat. 20, b. 52.

CAPIE, iecia, zdrbn. rzeczown. cap, koiołek, baranek, ein Schabödchen. Capięta, kozki, owieczki, baranki. Zab. 12, 398. Koffak. CAPIEC niiak. nied., ocapieć dok., capem ſie źawać, głupieć, durnieć, zum Schabocke werden, dumm werden. Ocapialby dziad ſtary, by mu ſie zachciało źawiać klętki, grać w licho i na trzcinie ieżdzić. Zab. 9, 74. Jżyck.

CAPSTRYK, CAPSTRZYK, CZAPSTRYCH, CZAPSTRZYK, u, m. underzenie w běben pod wieczor do spożycyku, z Niem. der Zapfenstreich, Boh. cژepubitje. Za dwie godziny będzie czapſtrych. Teat. 8, 70. Jeszcze on i po czapſtryku na ulicy. ( włóczega nocny). Przysłuchaymymy ćě czapſtrykom tego dobosza. Teat. 28, b. 157. (běbnieniu iego).

CAR, a, m. (skrócone z Łac. caesar. Durich. Bibl. Sl. 1, 502. Slavon, car; Rag. zár; Carn. zhár; Bosn. çar; Croat. czar, czeszar; Hung. tsászár; Dal. zár ( - imperator Turc.) Koff. ąapb ( - o dawnych paniających i c bogu - król; od Jwana Wafilewicza - cesarz) Hebr. אֶזְו sarz - principes, שָׁה sarah - principem se geſſit cf. Gall. Sire, Angl. Syr.) der Jar (3. B. der Russische Jar). Waſli, widząc, iż mu fortuna posłużyła, począł ſie pisać: My Wielki Pan, Król i Wielki Car wszyſtkiéy Ruſi, Wielki Kniaż Włodzimierza i t. d. Gwagn. 522. Tenże Gwagnin utrzymuie, że Car więcej nie znaczy iak. króla; bo we wszyſtkiem Ruſkiem duchowném i świeckiem piśmie Car Królewſkie, Kesar Cesarſkie imię znamionuie. Takież też król Taurycki Przekopkim carem, t. i. Królem ſie zowie; i wszyscy infi królowie Tatarscy tém imieniem carſkim zowią ſie. Gwagn. 523. Car czyli Han, znaczy jedno co cesarz, czyli pan Tatarów. N. Pam. 17, 157. Niektórzy też kniażia Mo ſkiewkiego białym carem nazywaią, to ieſt, krolem białej Ruſi. Gwagn. 523. (Roff. aſcegáb = król królow). §. Car Turecki, Sultan, der Türkische Kaiser. Turecki z sarz.

28

218

CAROGR. - CARSKI.

CARSTWO - CĘBROW.

Lat. Kom. E. 5. (ob. Carogrod). §. Car Abyłyński ob. pop Jan. *§. Car = Cezar (Juliusz, Juliusz Cäsar. Gondnieszego nad fię znać Car nie chie nikogo, ni Pompeiusznowego. Bardz. Luk. 4. - §. Eccl. ąarb. славы христософ, car sławy = pan chwały, = Chrystus, der Herr der Herrschaft). 2.) Botan. car ziele, podział, lepiżnik, tuffslago petafites Linn. wieśniwo zowią car ziele, dla skutków, które niegdyś przeciwko morwety zarazie mu przypisywano. Jundz. 420. iakoby cesarz nad ziołmi, dla iego wielkiy nad inszemi ziołmi szlachetności. Urzęd. 245. der große Huflattich). Roff. ąarb. mąba aconitum lycoctonum toiad, toiesć. CAROGROD, a, m. Konstantynopol, po Turcku Stambuł, po Polsku Carogrod, łtolica państwa Turckiego, Wyrw. Geogr. 257. Constantinopel caesaris arx, Bohor, - Slavon. carigrad; Bosn. çarigrad; Carn. zhargrad; Rag. zavigrad; Croat. czarigrad; Roff. ąarbgrádb, ąargrádb. Konstantynopol, nowy Rzym, po naszemu Carogrod. Sk. Dz. 203. Per totam Turciam, praecipue apud milites, sclavonica lingua in usu est, eaque in porta imperatoris Turcici usum patriæ linguae paene obscuravit; ita ut Constanținopolis ipsa iam non amplius prisco nomine, sed Caesaris domus sclavonica vocetur lingua. Nic. Myler addit. CAROGRODZANIN, a, m. z Carogrodau rodowity, ein Constantinopolitaner, Eccl. ąarogradzeb. Carogrodzanie, Sk. Dz. 218. w rodz. żeńk. CAROGRODZANKA, die Constantinopolitanerinn. CAROGRODZKI, a, ie, Konstantynopolitański, Stambulski, Constantinopolitanisch; Rag. zarrigradski; Croat. czarigradski; Bosn. çarigraçki). Lud Carogrodzki. Sk. Dz. 486. Cieśnina Carogrodzka łączy Marmorę z morzem czarném. Wyrw. G. 27. CAROWA, y, ž. żona cara, cesarzowa, imperatorowa, die Zarinu; Rag. zariza; Croat. ceszaricza, czaricza; Hung. časzárné; Roff. ąapúga, (Roff. sceapúga królowa królow, N. Panna). Do carowety należący Roff. ąapúcyńb. CAROWICZ, CARZEWIC, a, m. syn carłki, der Sohn des Zar. Roff. ąapéwicb. Po te czasy niewolnik dziedzice, przeciwny běkart karał carzewice. Pasz. Bell. B. 4. b. CAREWCZOWY, a, e, do carewicza należący, dem Sohn des Zarš justándig. Roff. ąapéwiczeb. CAROWNA, y, ž. corka carłka, die Tochter des Zarš. Roff. ąapewńa. Do carówny należący Roff. ąapéwnicb. - CARSKI, a, ie, do cara należący, Rag. carłki; Croat. ceszarowski; Hung. tsászari; Roff. ąapessb, ąarśki. Jmie Carłkie zacnieysze bydź rozumieią niż królewskie, ale mylnie. Gwagn. 525. Dworzanin carłki Roff. ąaredbórezb, adj. ąaredbórewsb. Stolica carłka Eccl. ąarственица. Carłka godność sprawuię Roff. ąaróio; Eccl. ąarствовамъ; Rag. zarevati, - Wstapić na tron carłki Roff. воцарить; wynieść na tron carłki воцарить, воцарить: Wstapienie na tron Roff. воцарénie. - W kościele Ruskim Carłkie drzwi, Eccl. святые врата, ąarśkią dвери, śroneśnie drzwi ołtarzowe, któremi wnoszą Nayśw. Sakrament, a tak Cara czyli króla sławy wprowadzają. Dyk, Cerk. 3, 50. die Mittelthüre im Altar, in der altrussischen Kirche, wo das Allerheiligste herein gebracht wird. W Ruśkiey cerkwi przy liturgii S. drzwi carłkie zamykają. Pim. Kam. 103. przed skończeniem liturgii kaplan otwiera carłkie drzwi. ib. 104. et 140. Врата ąarśkie sacrae value, po тому чимo ąarb. славы

Xhrisосьb wѣ onyse wżordźimy. Godziny Carłskie abo wielkie, składane przez doktora Cyrilla. Pim. Kam. 255. §. Carłki = Cezarski, od Cezara Juliusza, Cäsars = . Miiają Carłskie półki Genabryskie grody. Bardz. Luk. 11. Już miecz Carłki napił fię niewinnę posoki Rzymskiej. ib. 30. CARSTWO, CZARSTWO, a, n. państwo carłskie, króleftwo. Gwagn. 523. die Sarschaft, die Würde, das Land eines Sars. Rug. zarsztvo; Croat. czarztvo; Vind. zharſtvu (ob. cesarſtwo). Roff. ąarſmbo; Eccl. ąarſmbie. Za pomocą panów Polskich ofiadł carłtwo mocą. Pasz. Bell. B. b. Ogólniey państwo, panowanie, Roff. ąarſtmobānje; Herrschaft, Reich, Negierung. Ja to przekładam nad wszyltkie bogactwa, Nad źkarb, nad wszyltkie tego świata carłtwa. Groch. W. 352. Uczynił go panem swego dworu i carłtwa wszyltkiego. Ryb. Ps. 208. Panie! czy ąaczysz ty Jzraelskiego ludu przywrócić czarſtwo ! Odym. Sw. 2. N. n. 4. b. Przyſięga na łtolicę czarłtwa swego. Groch. W. 303. CARZWIC ob. Carowicz. CARZYK, a, m. zdrbn. rzeczown. Car, mały car, królik, ein kleiner Zar, ein Fürst. Kantymir Stary, carzyk Tatarſki. Birk. Chmiel. B. 3. b. Carzyk ieden w więzienciu miał szlachty naszey diewście. Falib. Dis. C. 1.

CASZA ob. Czasza.

CAYCEL, cla, m. w hucie szklaney, munsztuk metalowy lub szklany, na drzewce od piszczela wsadzony z tey strony, którą dmie szklarz dla lepszé wygody, od słowa Niemieckiego Sibę, cycek. Torz. szkl. 52. in der Glashütte, das Mundstück zum Blasen des Glases.

*CAYG, u, m. (cf. Caig) z Niem. der Zeug) das Korn, die innere Güte der Münze. Z trony myncy trzeba na baczeniu mieć i cayg, i wągę, i kształť pospolity. Modrz. Baz. 153. t. i. materyał, kruszec i dobroć iego.

CĄZKI, ów, liczb. mn. zdrbn. rzeczownika Cęgi, eine kleine Zange, ein Zangchen. Cążki i nożyczki do rwania i chędożenia zębów. Perz. Cyr. z, 6.

## C.C.

ku CCI ob. Cześć, Czcić. *CCIONKA ob. Czcionka.

## C.E.

CEBER, bra, m. CEBRZYK, a, m. zdrbn., iedno z nay-
większych naczyń drewnianych do noszenia wody lub
trunków. Ger. der Zober, der Zuber; Boh. et Slovac.
děber, děbernice; Croat. cheber, chěbrich; Dalm. chabar,
casarbar; Slavon. casabar; Bosn. cjabar; Vind. zhebar;
Carn. zhebr; Sorab. 1. tijor; Roff. umāmb, карка (cf.
Kadź). Poimanych posadzał w cebry, iż fię zwinęli
w kupę. Biel. Ĵr. 149. Na te ognie, nie ceber iaki
wody, ale wszylkę krew swoję nieśli. Birk. Podz. 5.
Gdy czasza pełna, przecz masz w cebrze nofić? Rey Wiz.
18. (na co ci więcey, gdy masz dosyć). Jdzie deszcz,
iako cebrem lał. Mącz. Na wiąsnę ceber deszczu, łyžku
blota, na iesieńł łyžka deszczu, ceber błota. Off. Wyr.
Kto ma umrzeć i w cebrze wody utonie. Cr. Ad. 381.

CĘBROWAC, CĘBROWINA ob. Cembrowac.

CEBROWY - CECH

CECH CECHMIST

219

CEBROWY, a, e, od cebra, *Zober*, *Zuber*. Boh. děberowy, děberni; *Roff*. umamnyj, kadochnyj.

CEBULA, i, ż. CEBULKA, CEBULECZKA, i, ż. zdrbn, znaiome bardzo kuchenne ziele; Boh. et Slov. zybulě; Sorab. 2. zibbula, zibula; Sorab. 1. zebula, czebla, cjbla; Carn. zhebul; Vind. zhebula, zebvu (Vind. zhebulzh = luk); Bosn. kapulla, kapulliça; Croat. kapula, kapulicza, luk; Fral. cipolla, cepolla; Lat. cepula, cepa; Hebr. כַּזָּבזal; Ger. die Zwiebel, das Zwiebelchen; Roff. цибуля, луковица, луховка; Eccl. лук червленный; Slavon. luk cěrljeni; Dal. luk cserlyeni). Wielorakie są cebuli rodzaje; dymka, siedmiolatka, szalotka. Ład. H. N. 20. Cebula Hiszpańska, Strazburska, biała, czerwona. Kluk. Rosl. 1. 211. Cebula Ałkalonśka ob. oszloch. Cebula pśia ob. Pśia cebula. Cebula morśka, scilla maritima Linn. die Meerzwiebel, rośnie nad morzem w Hiszpanii i. t. d. Kluk. Dk. 3. 60. S. Phras. Oczy cebulą natrzeć; z cebuli płaćać = przymuszać się do płaczu. Off. Wyr. die Augen mit Zwiebeln reiben; sich zum Weinen zwingen. S. Cebula Kwiatowa, jaką mają tulipany, narcysy, lilie i insze kwiaty, die Blumenzwiebel z. B. Tulipanenzwiebel. CEBULATY, CEBULĄSTY, a, e, cebulę mający, na kształt cebuli, mit Zwiebeln, Zwiebeln habend, zwiebelartig; Boh. cybulkatowy, cybulował; Carn. zhebula; Roff. łukованный. Hiacynt korzeń ma cebulaty. Syr. 1356. Lilia ma korzeń cebulasty. ib. 751. Bot. Nar. 197. CEBULNY, CEBULKOWY, CEBULOWY, a, e, od cebuli, Zwiebel. Boh. cyburski, Slov. cybulni. Korzeń cebulowy. Bot. Nar. 51. Rosłiny cebulowe mają korzeń cebulafły. ib. 197. Zwiebelgewächse. Cebulna skórka powierzchnia; łupina. Cr. Th. Cebuluy ogród Sorab. 1. czeblencza. CEBULARZ, CEBULNIK, a, m. przedawacz cebul, der Zwiebelbänder, Zwiebelmann; Boh. cybula; S. Fig. skapiec, ein Filz. St. Kiesz. w rodz. żełsk. CEBULNICZKA, Boh. cybulałka.

CECH, u, m. z Niem. die Zche, lepię die Innung, die Zunft; Boh. et Slov. cech; Hung. tzw. Croat. czeh; Sorab. 1. czacha; Sorab. 2. zecha; Carn. zęka; Vind. rokodelna skupshina, drushba, brataushna; Roff. użeb. Cech rzemieślnicy, towarzyftwo iedný profeszyi osób, które za nadanym sobie przywileiem, schadzki swoje miewiają, końcem utrzymywania między sobą porządku. A. Zam. 80. Bractwa albo cechy, które rzemieślnicy w mieście między sobą zachowuią bydź zniefione. Herb. Stat. 507. Przyst. Naymlodszy w cechu świeczki gasi. Pot. Jow. 231. (na młodszych zawsze bieda ob. fryc.) 2.) W górnict. każda w szczególności kopalnia zowie się cechem czyli śpieczarą, rudnikiem lub szybą. Staw. dr. 213. ein Schacht in den Bergwerken. 3) Fig. transl. towarzyftwo, kompania, bractwo, kolleżanftwo, eine Gesellschaft, Brüderschaft, Verbrüderung. Zydowie posłali do niego posłów z cechu Faryzeuszów. Biat. Posł. 59. (z sekty). To kacerstwo w jednym cechu było z sekty Manicheuszów. Birk. Dom. 8. Chcecie nas wprawić do cechu onych olbrzymów, którzy potopu przyczyną byli. Birk. Ex. 9. Przed oblicznnością Twoią każdego nabożeńftwa ludzie widzę, a z mego cechu albo źanu żadnego nie widzę. Zygr. Pap. 145. ordinis). Cechy Jndyiškie = Kaszty. Mon, 76, 132. Przyst. W iakim cechu fiedzisz,

takim sam Łedziesz. Rey Zw. 239. (z kim kto przestała; takim sam się staie). 4.) Metonym. cech, schadzka cechu, mieysce, gdzie się cech schodzi, gospoda, 4. Cr. Th. 59. die Zunftversammlung, der Ort ihrer Zusammenfunt.

Pochodź: cechmistrz, cechmistrzostwo, cechmistrzsto; cechmistrzowski, cechownik, cechowy.

2. CECH, u, m. 1.) CECHIA, y, ż. powłoczka poduszek pierzyny, poszewka, z Niem. die Ziehe, der Bettübertug; Boh. cevcha, cevyska Carn. zęka, zęhta; Vind. oblieka, poſtelnu obvlezhilu). Po wypoceniu człowieka odmienić trzeba koszulę i poſciel, a przynaymnyme prześćieradła i z cechami. Sien. 542. Pierwøy hiłki cechy na pierzyny oblerzesz, rozwieś ie. ib. 481. 2.) Wór od chmielu, der Hopſenſack. Na przedź upakuie się chmiel w wory, cechami zwane. Kluk. Rosl. 3, 322.

3. CECH, y, ż. CESZKA, i, ż. zdrbn, znak, po którym rozpoznawaią rzecz od rzeczy, oznaka, znamię, z Niem. das Zeichen, Abzeichen, Unterscheidungszeichen; Boh. zeuch; Sorab. 2. zeichen, žiw; Sorab. 1. czeuch, cecha; Dal. biligh (ob. blizna). Cechami rodzaiowemi w gramatyce nazywa się to, co nam niezawodnie pokazuię, iakiego rodzaju które imię. Kpcz. Gr. 2. p. 11. Pierwsza cyfra każdego logarytmu nazywa się cechą, characteriſtica, albowiem z niēy dochodzić można, w którym dzieśiątku zawiera się liczba, do których ten logarytm nałęły. Jak. At. 1, 183. Krzywdami wspaniale pogarzać, iſt cech wielkiey duszy. Pilch. Sen. 256. Włóżyl na nie cechę Chryſtusową, bierzmuiąc ie. Sk. Dz. 136. Baz. Hiſt. 24. Chłěb S. i kubek błogosławienia są cechy i uczciwe znaki, przez które Chryſtus znaczy się i bierze. Zygr. Gon. 234. symbola). - Cecha na bydłęciu, naczyniu, piątno, ein Brandzeichen, ein Merkzeichen auf dem Ziehe, auf Geschirren; Roff. manbō. Rumak na ńbie pańską oznaczony cechą. Zab. 15, 33. (cf. Cyfra). Cecha domu iakiego szlacheckiego ob. herb. - Cecha na monecie, ſtepel, das Gepräge, der Stempel auf der Münze. Na każdy z srebra zrobioney sztuce, ma bydź cecha tak miła; iako i miftrza. Vol. Ieg. 4, 78. Późniey dopiero zaczęto cechę do kruszczeń przyciſkać, pierwey ie wszyſtko ważono. Summ. A. 2. Słaſzowana moneta choć na niey cecha dobra, przecież kruszec ladaiki, Mon. 72, 230. - Cecha na człowieku, ziočyńcy, piątno, pryskowanie, das Brandmal auf einem Verbrecher. Fig. Kacerſką cechę wiożyleś na nie. Zygr. Pap. 185. (ohydziłęś ich imieniem kacerzów). S. Cecha, którą ukazawsi albo odwашę drugiemu, co od niego bierzemy, eine Marke, ein Wahrzeichen, ein Billet. Ceszka teſſerula. Maćz. - S. 2., Metonym. cecha, narzędzie do cechowania, którym się znak wybija, wyciſka, wypala, das Stempeleisen, Brandeisen, Merkeisen, das Inſtrument zum Bemerken der Zeichen. Zelazna cecha, którą rozpaliwszy cechuią, piątnuią, cauterium. Maćz.

Pochodź: cechować, nacechować, pocechować.
CECHMISTRZ, a, m. miſtrz cechu, ſtarszy, przełóżony nad cechem, der (Zehmeiſter) Zunftmeiſter, Obermeiſter: Boh. zechmiſtr; Sorab. 1. czechmiſter; Carn. zhekmastu; Croat. czechmeiſter, zhehmeiſter, czaczmeiſtar; Hung. tzw. meiſter; Vind. ſarimoiſter). Skazano na śmiercę Jana ſtolarza i cechmiſtrza ratusznego. Biel. Sw. 245. b. Oprawcy. ceklarze, cechmiſtrze i inni urzędnicy ktemu przynależacy.

28 . .

226

CECHMISTR. - CEDROWY.

gdy imiają złodzieja... Sax. Porz. 144. (ale porobn. ceklmitrz). 2. Cechmistrz, symposiarcha, który wy-rządza biesiadę lub łarszym ieł na biesiedzie. Mącz. det König des Gassmahls, der Gastgeber. CEDRIMISTRZOSTWO, CEDRIMISTRZOWSTWO, a, n. urząd cechmistrza, das Zunftmeisteramt, Obermeisteramt; Sorab. 1. czehmisterstwo. CEDRIMISTRZOWSKI, a, ie, od cechmistrza, Zunftmei-ster =, Obermeister =.

CECHOWAC, - ował, - uie czyn. nied., nacechować, porechować dok., cechą znakować, znaczyć, piątnować, bezeichnen, ein Seichen eindrücken, einbrennen; Boh. zenthowati, zeychigt; Sorab. 1. czenthuyu, woznamuyu; Koff. Mbingimb, maupimb. Nowacynsz bierzmowania nie przyjął, i ręką biśkupią cechowany nie byl. Sk. Dz. 129. Dęgami kogo nacechować, cicatricare. Mącz. Cechowanie złodzieja, piątnowanie, pryskowanie, das Brandmarken, Brandmahlen. Cechowanie na złodziejach dla tego bywa, aby ich ludzie znali i ich się trzegli. Sax. Porz. 143. - Przyst. Narmoć cię natura nacechowała. Cn. Ad. 568, (nie darmoś zezowaty, garbaty, czerwono-wyosy, i t. d. tronić od ciebie potrzeba, die Natur hat sich nicht umsonst gezeichnet). Cechowanych się trzeż. Cn. Ad. 55.

CECHOWNIK, a, m. tegoż cechu, der Zunftgenossle. Cechownicy, którzy do iednego cechu należą, curiales. Mącz. CECHOWY, a, e, od cechu, Zunft =, zünftig. Roff. yexoboy, Starši cechowi, A. Zam. 80, die Zunft-alten. Cechowa chorągiew. Cechowe świece, które cechy kuściołom dodawiają. Mayſtrem cechowym nie może bydź, kto wprzód mieyſkiego nie przyjął. A. Zam. 80. ein zünftiger Meister. Niecechowy ob. partacz). Cechowy garniec dwa razy ieł większy od szynkownego. Shrzet. P. P. 2, 197. Czack. Pr. 1, 292. Ofr. P. C. 2, 316. - S. In malam partem cechowy piak, arcypiak, wierutny; cechowi bracia, wierutni piacy, że na schadzkach cechowych piańmittel zwxzuedziało. Erſuńſt, Zeder, (cf. Ger. Zech, Zunft, zech, Zeder). Ma męża niebogatego wprawdzie, ale cechowego piaka! Mon. 69, 802. Teat. 13, c. 6. Cechowa rzecz = nie iednego, pospolita dosyć, etwas zunftmäßiges; ziemlich allgemeines. Ey czegoż tak o piańmittel strofuiesz, alboż to nie cechowa rzecz? Off. Wyr. (iedenze to ia piak na świecie)!

CECKAC ob. Cackać, Cacać, Ciokać.

CEDR, u, m. z Greckołać, cedrus, drzewo rosnące w Syryi, do iodły nieco podobne. Kluk. Dyk. 2, 190. die Ceder, der Sedernbaum. Boh. cedr. Carn. edèc; Vind. ceder; Dal. czedar; Croat. czedrovo drevo; Hung. tzédrus; Sorab. 1. czederna; Roff. кédph; Gr. κεδρος. Cedr roſły. Min. Ryt. 3, 24. Cedr pod niebo się dumnym wierzchem wspina. Zab. 13, 237. Nar. Cedr, król nad drzewami. Dar. Lot. 6. Niezbótwiały cedr aż pod niebo roście. Kochow. Roż. 98. Przykłady cedru godne. Goſt. Gor. praef. (nieśmiertelné pamiąci). 2.) Cedr, cedrowy owoc, szyszka. Cn. Th. Cederzapfen; (Roff. кедровка - soyka). CEDROWAC czyn. nied., olejem cedrowym nacierać, mit Sedernól einreiben. Cedrowany, Cn. Th. CEDROWY, a, e, od cedru, Sedern =; Boh. et Slov. cedrown; Carn. cedrove; Croat. czedróvszki; Dal. czedarszki; Sorab. 1. ciedernowě. Cedrowa żywica, Sorab. 1. ciedernowa žiwicza. Cedrowy las Roff. кедров-

CEDRZYNA - CEDZIDELKO.

НИКЬ, (Eccl. кédрскій cedramy zarosły). CEDRZYNA, y, ž. collect. drzewa cedrowe, Sedern, Sedernholz. Położył przysfionej cedryną ołe tła do tła. Budn. 1 Reg. 7, 7. CEDUŁA, y, ž., CEDUŁKA, i, ž. zdrón, kartka pisana, Dudz. 35. Ger. der Zettel, daž Zettelchen; Jtal. cedula; Boh. et Slovac. cedule, cedulfa; Vind. zedelz; Sorab. 2. zedel: Sorab. 1. czedliya, czedliyka; Slavon. cedula; Hung. zedz; Croat. cedula, czedulica, sédá, sédicza; Dal. czeda; Lat. scheda, schedula; Roff. erpłikb, пропійска. Ceduły napisów dla pamięci. 1 Leap. Math. 23, 5. Dadź cedułkę do arendarza, żeby gromadzie wódkę wydał. Off. Wyr. (ob. kwitek). 2.*) Chodkiewicz po skończonym liście, kładzie ieszcze cedułę. Nar. Chod. 297. Not: „lisy przeszego wieku zamykały w sobie czeſło hawał papieru, który nazywano cedutami, a my teraz zowiemy poſſcriptum.“ die auf einem besonderen Blatte dem Briefe bengeführte Nachschrift.

CEDZIC, *C.A.DZIC czyn. nied., zcedzić dok., ciekliznę przepuszczać, aby się gąszcz zołał; seihen, durchseihen; Boh. cediti, cedjm, cediwam; Slovac. cedjm; Sorab. 1. czedju; Vind. zödit, zediti, tozhiti, prezejati, přetozhiti; Carn. zidyti, zédim; Croat. czediti, preczejati, preczediti; Dal. czediti, proczediti; Rag. zjèditi; Bosn. çiditi, prociditi, isciditi; Roff. gßáimb, gßžky; Gr. ἀρειν (cf. cyc. cf. Iſać). Różne gąszcze przedcedząią się przez łito, durszlak, serwetę lub chuſty czysłe czyli cedziworek. Wiel. Kuch. 398. Cadzicie komora a wielbłąda połykacie. W. Poſt. W. 282. Komora *tsadzicie. ib. 2, 119. przcedzacie komora. Radz. Math. 23, 24. cadzicie się z komorem. 1 Leop. ib. - Slovac. komara cedís', welblud zhltáſ' (w drobnych rzeczach ſkrupulatni; w wyltěpčach letkomyšlni. Transl. cedźić, ronić, przelewać, ſließen lassen, stróbmen lassen, fallen lassen. Przy ołtarzu wół zjuszony padlszy, cadzi poſokę przez gardziel przepchniony. Zebr. Ow. 213. Milość łzy cedzi ſag: Wyb. D. 4. b. Poznawszy, w domy swoie z chęcią nas prowadzi, A między roznowami lea obſitość cadzi. A. Kchan. J. 72. Oko moie dla ciebie iedney łzy nie zcedzi. Zab. 13, 257. S. Cedźić w kogo wpaiać, wpuszcać, einſchßen. Trzeba z nic nagła znaiomość bożą w dzieci cedźić. Modrz. Baz. 42. S. Cedźić słowa przez żęby, bakać, pólgebkiem gadać pieszeczenie, in der Aussprache affectiren, (die Wörter durch die Zähne filtriren). Cedził przez żęby z grymassi słowa. Mon. 69, 509. Słowa cedzi pólgebkiem pieszczonym. Stonk. Pers. 13. tenero supplantat verba palato). Sznurowanie gębuſi, podrygi i cedzenie šlinki, nie wprawią nas w tę, który pragniesz, opinią. Mon. 70, 159. CEDZENIEC, CADZENIEC, nca, m. kamień z grubych ziarek piaſkowych tak rzadko ſkupiony, że się woda przez niego przedcza. Kluk. Kop. 2, 97. der Filtrierstein, CEDZAWKA, i, ž. CEDZIDŁO, a, n. CEDZIK, a, m. CEDZINA, y, ž. CEDZIWOREK, rka, m., CEDZIDELKO, a, n. zdrbn., przecacka, narzędzie od cedzenia, der Seiher, ein Geschirr zum Seihen; Boh. ceżáſ, cedniſk, cediblo, cednićſ, cedidlo; Slov. cedáſ, cediblo, cedilko; Sorab. 1. czedzenk, czedjencizk, czedjenſi korb; Vind. zediuz, zedilu, szedilu, prezedilu, zediunik, zediuniza, zediunna posoda; Carn. zědilu, ezin; Slavon. cnilo. Dal. czidilo; Bosn. çidillo, proćid, proćidillo; Rag. zjedillo; Croat. czidilo, preczedilo; Roff. et Eccl. gßánilo,

CEDZINY - CEGIEŁKA.

цедію, цьділка. Cedzidło, nazwisko to obeymuje na-
rzędzia w przecedzaniu używane. Mier. Mjkr. Cedzi-
work, cedzidło, durszlak. Ern. 182. Mon. 75, 588.
Cedzawka, filtrum, Rog. Doł. 3, 171. Cedzina. Jak.
Art. 1, 78. Cedziki z sukna, z płotna. Krumł, Chym. 60.
Cedzidła do cedzenia młeka. Syr. 557. Perz. Lek. 18. Ce-
dzidełko. Teat. 19, 70. Cedziwork. Wiel. Kuch. 398.
CEDZINY, ów, liczb. mn. młety po przecedzeniu na ce-
dzidło pozostale. Jak. Art. 3, 287. der zurückgebliebene
Saß beim Seiden, das Dicke.

Pochodz docedzić, nacedzić, odcedzić, pocedzić,
przecedzić, wce'zić, wce'ziś, zcedzić.

*CEDZIEC przystk., kiedyś tam, irgend einmal, einst. Patr
iako w gnušnym pokoiu zlenieli, Cedzieć iak dawno
w ręku swych nie mieli gołęo miecza. Kochow. W. 5.
(u chłopstwo ieszcze w używaniu).

CEFA, y, ž. On miało zdarca gdzie pancerney cefy, Przy
iakiey tak też pogladał pod kwefy. Jabł. Buk. M.?

CEGAUZ, CEGHAUZ ob. Cekauz.

CEGI, ów, liczb. mn. obcegi, z Niem. die Zange, Kneip-
zange, narzędzie szlosarłkie, kowalskie, i t. d. Cażki
zdrbn.; cf. Kleszcze.

CEGIELKA ob. CĘGLA. - CEGIELNIA, i, ž. *CEGIEL-
NICA, y, ž. budynek z piecem od palenia cegiel, die
Ziegelscheune, der Ziegelofen; Slov. et Boh. cybela,
cybelnje; Carn. zegovnèza; Croat. ciglencieza, opekal-
nicza; Hung. téglatcür; Dal. pech od opekke; Roff.
кирпичный завод; Eccl. кирпичедбванія мѣсто,
ганчаръ. Cegielnie, gdzie fię cegły, dachówki, i t. d.
wypalaią. Kluk. Roff. 2, 173. Skryy te kamienie do gliny
w cegielnicy. Budn. Jef. 43, 9. CEGIELNICZY, a, e,
od cegielnika, Ziegelstreicher =. Partowie niech fię chel-
pią z Babilonów swych cegielniczych. Chroś. Łuk. 172.
CEGIELNIK, CEGLARZ, a, m. cegielny robotnik,
ſtrycharz, der Ziegelstreicher, Ziegelbrenner; Boh. cybła;
Sorab. 2. zigła; Vind. zeglar; Slavon. ciglár; Croat.
cziglar, opekár; Dal. opekkár; Hung. téglaś, teglatfináló;
Rag. opekkár; Roff. черепичникъ, виннодбамея! -
W rodz. ženk. CEGLARKA, i, die Ziegelstreicherinn.
Boh. cybłařka. CEGIELNY, a, e, od cegły, Ziegel =
Boh. et Slovac. cybelni, cybelny; Hung. téglaból;
Croat. cziglen, opechni; Roff. плиненный, Ce-
gielny robotnik. Cn. Th. CĘGLA, y, ž., CEGIEŁKA,
i, ž. zdznbn., z gliny palona mała do murowania, der
Ziegel, das Ziegelchen; Sorab. 2. zigel; Sorab. 1. czehel,
czehelk; Boh. cybha, toppyna; Morav. tihša; Slovac.
cyb, cibša, těšla; Hung. teegla; Slavon. cigla; Jtal. te-
gola; Lat. tegula; Sax. Jnf. Zegel; Gall. tuile; Carn.
zegl; Vind. zegu, ziegeu; Croat. cigel, opeka, cziglek,
opekicza; Dal. oppeka, opekka, osega; Bosn. opeka,
kuppa; Rag opekka, opecciza; Roff. плинша, кирпич,
кирпичникъ, черепичца, черепичка; Eccl. кераміда,
кирпичникъ. Cegła robi fię z gliny i powinna fię w wogniu
zaczewwić i upalić do twardości kamiennę. Kluk Kop.
1, 301. Sklepiąc piec hutny, trzeba cegielkę z cegielką
dobre zsdzić gliną. Torz. Szk. 84. Cegły robić, palić,
ſtrychować, Ziegel brennen. Robienie, palenie cegiel
Roff. плиншобланѣ, Eccl. кирпичедбланѣ; Cegłe
ociosać Roff. хмылишь, охмылишь, охмыливашь.
Cegła na ukos przeciża Roſſ. косякъ, косячокъ. Pól

cegły Roff. положыкъ. Cegła do ogniśka pierowego
Roff. положыкъ. Cegła duża Roff. кераміда, кере-
міда, хереміда. Cegła murowa ob. Murowka. - Cegia
dwoiakia, jedna wypalona w piecu, druga na słońcu usu-
szona. Paszk. Dz. 122. Cegła Egiptśka, na słońcu wy-
suszona. Off. Wyr. Cegła dachowa, dachówka; Vinl.
strehen ziegeu, strehna opeka, korz, strehen zhrep Roff.
черепичка, Dachziegel, Dachpfanne. Czy me dach złoty
ręce będą kładły, Czy ty cegielki liche będziesz sadził...?
Zab. 12, 119. Nar. Sławna z czerwonośc i twardośc
cegła Toruńska; ztąd: Przyst. Zbladł iak cegła Toruńska.
Rys. Ad. 79. Cn. Ad. 129. (zczerwienił fię, zarumienił
raki upiekł). Darmo cegłę myią i murzyna. Pot. Jow. 2,
58. Choćby fię w iedno wszytkie światą rzeki zbiegły,
J wszytkie zniosły mydła, nie wybielą cegły. Pot. Zac.
130. Wszytkie to tak wiele pomogło, iak kiedy kto
cegłe wymywa i barwę na niéy odmienić chce. Sk. Zyw.
2, 202. Mowa ta cegła bez wapna, Opal. Sat. 66. arena
ſine calce nie kleł fię, nie trzyma fię iedno drugiego, nie
fię ztąd nie wywieżuie). §. Not. Cegła, w naszym ięzyku
częstokroć zbiorowo zamiała cegiel w liczbie mnogiéy,
collect. Ziegel. Dom z dobréy cegły (z dobrych cegief,
von guten Ziegeln), Metonym. cegła, budynek z cegły,
murowanie, ein Gemäuer, ein Gebäude von Ziegeln.
Przyszliśmy do téy puſtey cegły na grob twój patrzeć.
Morszt. 43. 2.) Cegła, miara mularska, murowa, Zie-
gel, Ziegelbide, als Maßb. Gruboś muru na cegłe, na
dwie, na póltory. Off. Wyr. 3.) Forma cegły, kawał
w kształcie cegły, ein Stück in Form eines Ziegeles. Zerznąć
rydlem darnia na dwie cegły. Dudz. 12. CEGLANY, a,
e, z cegły, von Ziegel, Ziegel =; Sorab. 1. czehelowe.
Zameczek cełgany. Star, Vot. D. b. Miało załtawszy
ceglane Umieraiąc zołtawił marmury asłane. Leszcz. Claff.
14. Ceglaną oyczyznę wziął, a murowaną zołtawił.
Kosz. Lor. 3¼, b. CEGLARSKI ob. cegielniczy. CE-
GLARSTWO, a, n. rzemiesło koło cegiel, das Ziegel-
brennen, Ziegelstreichen, Rag. et Bosn. opekaritvo
CEGLARZ ſtrycharz ob. cegielnik. CEGLASTY, a, e,
barwy na cegłę pochodząćéy, bladoczerwony, miniowaty,
ziegelroth, ziegelfarbig; Slovac. cybelné barvň; Slavon.
ciglena boja; Hung. tégla - szinii; Eccl. кирпичистый.
Przy opuszczaniu gorączki mocz miewa ułoły cełfte.
Perz. Lek. 96. CEGLISTY, a, e, na kształt cegły.
Cn. Th. Ziegelförmig.

CEGLOWAC ob. Ceklować. CEGWART ob. Cekwart.

CEKHAUZ, CEKHAUZ, CZEKHAUZ, CEYKAUZ, CEYK-
HAUZ, CAIGHAUZ, CEIGHAUZ, u, m. zbroiownia,
arsenał, z Niem. das Zeughaus; Sorab. 1. bronencza;
Carn. orroshnishe; Vind. orosharniza; Roff. оружейна-
палáпа, оружейни, оружехранилище, снарядохраи
нилище; Eccl. оружница, оружехранителница,
збруеположница. Zbroiownia, ceighauz,arsenał, mie-
sce wyznaczone na skład wszelkich dofatków i rynsztun-
ków woiennych. Fak. Art. 3, 324. Cekauz. Star. Pw. 33.
Star. Vot. D. 3. b. Ceykaüz, Petr. Pol. 457. Cekhauz,
Groch. W. 482. Czekhauz. Vol. Leg. 3, y4¼. Caighauz,
Baz. Sk. 338. Ceykhauz. Warg. Wal. 21. CEKAU-
ZOWY, CEKHAUZOWY, ob. arsenałowy, ob. Ce-
kwart.

*CEKLACYA, yi, ž. *CEKLATUM chodzenie, (z łac. caé-

CEGLA. - *CEKŁA.

221

222

CEKLARSKI - CEL.

CEL.

cus, caeculus); chodzenie po nocy, włóczęga nocna,
Nachtsschwärmerey. Jednemu się chce pokoiu a czytania;
drugiemu opilstwa, a ceklacyi. *Rey Zw. 12, b.* Zdać się
też za pociechę, całą noc pięć, ceklatum chodzić. *Rey Zw.*
114. CEKLARSKI, a, ie, od ceklarza, oprawcy, Häscher.
Głowa twoia podyzie pod ceklarfski topor. *Stas.
Num.* 2, 15. Sorab. 1. běrīczki. CEKLARSTWO, a, n.
urząd ceklarfski, das Häscheramt, der Häscherdienst; Sorab.
2. běrīzna. §. *Zbiorowo: z ceklarze Häscher collectiu.*-
CEKLARZ, a, m. mieyfski sługa do łapania lub bicia
winnych. Włód. zbir, oprawca, hepacz. Dudz. 35. der
Häscher, der Stadtknecht; Boh. bitić, Esertha; Slovac.
šerha; Sorab. 1. běrīcz, bierz, schwikał; Sorab. 2. běrīż;
Vind. berzh, utavuz, berizh, musel, feihtel, pot, popa-
diga, ludilove, rabeleln hlapez, shibavez, tepſtnik,
vapot; Carn. birizh, berezh, werizh; Croat. valpot;
Rag. teklic; Bosn. çaf, barabanat, cjause; Roff. chinički;
Eccl. poosohnińkh (ob. posocha). Urzędnik ten z ce-
klarzmi we dnie ulice obchodił, a w nocy miało wszę-
dzie nawiedział, dogłądając domów, które za podyźrzane
miał. Modrz. Baz. 140. U Rzymian naypierwszy ceklarz
miał nad innemi ceklarašami przełożenstwo. *Pilch. Sen.* 135.
lictor). Wolno zbierom albo ceklarzom imać złoczyńcę
i w pałacach kardynałskich. Warg. Wąl. 308. Przedarł
się przez gmin ludzi i ceklarzów albo oprawców. Sk. Zyw.
2, 591. By cię kiedy sprzeciwnik nie oddał sędziemu,
sędzia ceklarzowi, a takbyś był wrzucon do ciemnicy. *Rgdz.
Math.* 5, 25. (sługa sędziego. *Bibl. Gd.*). CEKLMISTRZ,
a, m. CEKMISTRZ, a, m. nad ceklarzami przelożony,
der oberste Häscher. Kapitan zbirów. Dudz. 35. der
Häschermeister, Oberhäscher. CEKLOWAC, CEGLOWAC,
- ował, - nie intransitiv nied., *ceklatum chodzić,
po nocach się włóczyć, bey Nacht herumschwärmen. Jan
Albracht raz w nocy po Krakowie cekłował, a piłany tra-
ſł na piąćńców. Stryk. 653. *Star. Ref.* 150. Ktoby
w nocy na ulicy krzesał albo cegłował, tego słudzy mar-
szałkowscy poimać maią. *Vol. Leg.* 5, 647. Nocne woła-
nie, ceklowanie, tumultus nocturnus. Mącz. CEKLO-
WNIK, a, m. włóczega nocny, ein Nachtsschwerter, Het-
umtreiber bey der Nacht. Tułaiący się po nocy, ceklownik,
noctiuagus. Mącz. *Przechowawać *koſtarze, piianice albo
cekloniki. ib.*

CEKTAC się z kim zaimh. nied., cektować się continuat.,
spierać się z kim. Włod. przegadywać się z kim. *Cn. Th.*
sich mit einem zergen, wórteln. Cektanie się, sprzecza-
nie. się. Dudz. 35. das Zergen, Gezerge, das Wórteln,
CEKTOWNIK, a, m. włóczega nocny, ein Nachtsschwerter, Het-
umtreiber bey der Nacht. Tułaiący się po nocy, ceklownik,
noctiuagus. Mącz. *Przechowawać *koſtarze, piianice albo
cekloniki. ib.*

CEKWART, a, m. rysztunkowy, officyer, maiący dozór
zbroowni. Jak. Art. 3, 314. et 287. *Vol. Leg.* 4 407.
z Niem. der Zeugwart, Zeugwärter, Zeughauswärter.
Roff. oружейниčей, oружниче. CEKWARTOWY,
a, e, od cekwarta, Zeugwarts -

CEL, CYL, u, m. do czego się mierzy lub dąży, Fizycz.
i moraln. das Ziel, der Zweck, der Endzweck, die Absicht;
Boh. cyl; Slovac. cíl; Hung. tzél, tzélt, czil; Sorab. 1.
tzil, mol; Sarab. 2. zel, žiw; Vind. zil, konz, nagled,
namienik; Cat. n. zil; Croat. czily; Dal. czilij, zamerka,
bilig; Bosn. cigl, bigljegh; Rag. zigl, zamjerak; Roff.
ngłab, ngłubłab, mgłba, mišenbь, предмтъ. Cel,

punkt lub 1zecz, do który re się strzela, das Ziel, der
Schießpunkt, Zielpunct, das wonach gezielt- und geschoffen
wird. Cel, punkt na tablicy ſtrzeleckej, która się zowie
tarcza. Off. Wyr. (ob. meta). Cel ieſt strzelcowi wywo-
tyſtawiony, aby go traſil. *Bach. Ep.* 32. Gdy ſtrzela,
celu Kupido nie miia. Paſl. F. 1. (nie chybia). On
wprawdzy daleki cel dardą traſic umiał. *Ow. Ow.* 181.
Ucza ich z rusznic ſtrzelać, dźidą cel ubiiać. *Star. Dw.* 21.
Niepoćobna, aby ten w cel traſil, który nie ſtrzela. Zab.
3, 48. Wziąć na cel, celować, zmierzać do czego,
aufs Korn nehmen, zielen. Ażeby nie spudłować, na-
biwszy ſtrzelbę, wziąć na cel dobrze. *Boh. Kom.* 5, 15.
Na cel biorąc nieprzyaciela, armatną kulą w rękę traſio-
nym zoſał. *Per. Cyr.* 3, 149. Na słowo komenderuiaćego:
na cel! puszkarz celuie przy pomocy filmi celowniczey ar-
matuły. Jak. Art. 1, 412. (celuy! geſjiet!) Na słowo:
cel! pierwszy palec na cyngiel się kładzie, kolba w przy-
łożeniu z ramieniem równo przypada, lewa się ręka pod
oſatni bączek podsadza. *Kawal. Nar.* 236. - Fig. Wszy-
scy iednego przekonania byli i do iednego celu wszyscy
ſtrzelali. Sk. K. N. 368. (wszyscy w iedno bili, się schoffen
alle nach einem Puncte, hatten alle ein gemeinschaftliches
 Ziel). Daleko częcza myśł od celu ſtrzel, *Pot. Syl.* 163.
(celu chybia, verſehlt das Ziel). Siedziemy wszem na
celu, wszyscy w nas ſtrzelaią, Za nami, iak za murem,
wszyscy pokoy maią. *Biel. S. M. C.* (moysy na sztych
wyſtawieni, wīr ſind allen zum Ziel ausgeſtekt, wir der
Gefahr ausgeſekt, wīr stehen vor dem Risse). Wielkie
pańtwa ſtoią fortunie na celu. *Bardz. Tr.* 346. - §. Cel,
kres, zakres, kierunek, zamiar, zamysł, przedmiot,
obiekt, koniec, das Ziel, die Richtung, die Absicht, das
Absehen, der Gegenstand, der Zweck, die Absicht, der End-
zweck. Tu cel woyny zakłada, tu źćiąga żołnierza, Ztąd
przeciw cesarzowi z swojém woyskiem zmierza. *Bardz. Luk.*
27. (Kriegstheater, Kriegsschaupfach). Bóg człowiekowi
pewny kres naznaczył i pewny cel, do któregoby zmierzać
zawzdy miał. *Zrn. Poſl.* 5, 583. We wszyſtkich sprawach
ludzkich ieſt cel, do którego miłość własna ciągnie. *Mon.*
65, 160. Tyſiąc ma celow, w które razem mierzy. *Zab.*
14, 374. Jednę rzecz przedſiwziąć, cyl sobie wyſtawic.
Męcz. Od celu, do którego zmierzaia, cnoto ludzkie
szaćunek biorąc. *Mon.* 65, 175. Prawde pod czas można
mówić, choć złym umysłem albo cylem. *Zygr. Pap.* 203.
Cyl i koniec śmierci Pańkiey, abyśmy byli wykupieni od
nieprawości. *Salin.* 4, 329. et 228. Cel lekarzów ieſt
zdrowie ludzkie. *Gor. Dw.* 395. Ty ieſteś celem sekret-
nym iego miłości. *Teat.* 17, 151. Ty ieſteś celem nie-
nawiści familii twoيّey. ib. 54, 56. Niech cię mam przed
oczyma, boże ſtworzycielu, Ty sam bądź tylko wszyſtkich
pragnień mych na celu. *Dmoch Sąd.* 61. (jedynym obie-
ktem). §. Cel, czolo, wybór, rzeczy celne, das Auserle-
senſte, die Auswahl, der Kern. Sam cel ſtada. Off. Wyr. -
Cel sukna, lice, ſtrona przednieysza, die rechte Tuchſeite.
Z celu na nice przewrócić. Off. Wyr. - §. "Cel, szacunek,
wartość, die Schäßung, der Werth. Którzy się z nie-
uczciwego łona rodzą, nie są w takim celu, abo w takięy
wadze, iak te, co według prawego małzenſtwa rodzą się.
Glicz. Wych. B. 4. 2.) Cel in ſtrzelbie, celik, znak, po-
dług którego celuią, Carn. muha, das Korn, das Bisſer,
das Gesicht auf dem Schießgewehr. 3.) Cele, celowniki,

CELÁ - CELNIK.

*CELW. CELOW.

225

przez które gieometra linie wzrokiem prowadzi, pinnacidia. Sol. G. 5. die Absehen, die Dioptern. Są to te części instrumentu mierniczego, przez które zwykli okiem zmierzać na rzecz iaką odległą. ib. 4.) Cele na podkowach, ocele, bródki. Kluk. Zw. 1, 182. die Stollen auf den Huseisen der Pfisterde.

Pochodź: celny, celność, celować, celowy, celownik, celowniczy, celowny.

CELÁ, i, ż., CELKA, i, ż. zdrbn., z łac. pokoik mniszy, die Zelle, die Münchsgelle; Croat. czelicza, szobicza; Hung. tzelatska; Roff. kélej, kélejka; Eccl. kellia. W komorach, w celach, w klaszcie - ch się kryią. Sekl. 117. Ma swoję celę nienawiść w klasztorach. Zab. 13, 379. (i w kapicy wełna. Nic bez ale).

CELBRAT, a, n. tablica czyli folica do odbierania i racowania pieniędzy: Boh. početnice; Roff. cźemty; z Niem. das Zayhbrett. Jako celnik na mycie, tak z celbratem kiedzi. Rey Wiz. 167. b.

CELČ, u, m. calec, calizna, twardy grunt w ziemi, na którym fundamenta zakładają. Dudz. 55. twarde dno w gruncie, na którym się iż godzi grunt kłaść. Cn. Th. Hartes Erdreich, fester Boden unter der Erde zum Fundamente.

CELEBRANT, a, m. celebruiacy, śpiewaiacy mszą uroczystą, der das Hochamt hält. Xiądz pleban na feście tym nie był celebrantem. Xiądz. 214. (ob. oficyant). CELEBROWAC, - ował, - nie czyn. nied., obchodzić uroczyście, świątkować, feuerlich begeben. Swięto celebrowali i drugim powodem byli do uroczystego celebrowania. Birk. Dom. 122. Przenieſienie znakomitego doktora było celebrowane. Birk. Dom. 116. §. Mszą S. odprawiać, das Hochamt halten. Celebrował summę sam X. biſkup Tr. §. Fig. celebrować kogo ucelebrować kogo: hoynie kogo raczyć, uraczyć, einen wacker tractiren, ihm wacker zutřiſken, (ihm illuminiren). Podsedek obchodził tak selannie swoje święto, że sam pierwszy się ucelebrował. Off. Wyr. Zab. 14, 263.

CELESTYN, a, m, imię własne, Celestinus. 2.) Zakonnik reguły Bernardyńckiey S. Franciszka; zreformowanéy przez papieża Celestyna V. Kras. Zb. 1, 183. ein Celestiner Münch.

CELIDONIA ob. Jaſkołcze ziele. CELIK ob. Cel na ſtrzelbie. CELKA ob. Cela.

CELNICA, y, ž. komora celna, das Zollhaus; Roff. myšmica, myšnja; Boh. celnice, celna; Eccl. kumerkápia. CELNICKI, a, ie, od komory celnéy, Zollhaus; Kormorze celney podległy, zollbar, vectigahs. Cn. Syn. 910. Sorab. 1. dahwkowne. CELNICTWO, a, u. cło, komora, urząd celniczy, das Zollwesen, das Zollamt. CELNICZY, a, e, od celnika, Zöllner, - Zolleinnehmer; Celnicze mieysce, gdzie celnik cło wybiera. Cn. Th. Roff. Úóhнерскій.

CELNIE ob, Celny.

CELNIK, a, m. wybioraiacy cło, der Zolleinnehmer, Zollbeamte, Zöllner; Boh. celuſk; Sorab. 2. zollnaſ; Sorab. 1. cżwonik; Carn. zolnar, aushlokar; Vind. zollnar, aushlakar, mutar, daziar; Rag. occitnik, zarriniak, hacialjer; Croat. naplachnik; Bosn. čarini; Roff. úóhnerb, myšmickýb, myšpoimeyb, pošalinníkýb; Roff. Tatar, bаскákb; Eccl. pošалиномець, мышкоимець; Roff.

obsol. úóhloválníkъ. Celnicy, mytnicy abo wyborcy Sekl. Math. 9. U Rzymian byli celnicy ludzie znaczni. Dambr. 358, Warg. Wal. 67. U žydów celnicy byli miami za naywięskych wyłępców. Dambr. 338.

2.) *CELNIK, a, m. posługuiacy w celi, der Zellendiener; Roff. kělejníkъ.

CELNOSC, ści, ż. doſkonałaſć drugich celuiąca, pierszeńinwo, wybornoſć, die Vorzůjſchkeit, Vortrefflichkeit. Sorab. 1. pjeſobétjo; Bosn. izvrrisnoſt, izversnoſt, Carn. presęshnoſt; Rag. izvarsnos; Croat. verlocha; Roff. превосходство, превосходность; Eccl. благоизяшство. W naymłodszym swoim wieku celnością swych przymiotów, zadziwił wszytkich. Nienic. Kr. 2, 95.

1.) CELNY, a, e, od celi, Zellen; die Zelle betreffend. (Roff. kělejnyj ( = b., sekretay, tayny).

2.) CELNY, a, e, od:cla, do cła należący, Zoll; Boh. celni; Bosn. haračni; Slavon. harmicarski; Roff. myshný, pamожený, pošalinный, Celay dom ob. Celhica.

3.) CELNY, *CELOWNY, a, e, CELNIE przystk., do celu, od celu, nie chybiający celu, dobrze celuiały, mierny, Ziel, - das Ziel betreffend, das Ziel trefſend, wohl ziefend, gut trefſend: Roff. úßalны, úßalno, úßalko. Rącze ielenie pod ręki celney ſtrzelaniem padają. Zab. 11, 14. Koff. 2.) Drugich celuiacy, przewyższaiący, przekłodzący, wyborny, wyśmienity, główny, przodkuiacyj, przedni, vorzůjli, vortřſlich, excellent, hervorſtehend. (Roff. úßalны - b., czyſty, niesłaſzowany); Boh. et Slovac. zwłaſſni; Sorab. 1. pjeſobuwače; Bosn. izvrritan; Rag, izvarſtan, izvarsní; Croat. zverſsen, verli; Roff. omalčny, предпоčiteľны, коновнои, превосходны; Eccl. благоизяшны, презизяшны, изрádano. Było w tém woſyku 4000 celownych boiowników. Krom. 633. selecti). - CELOWAC, - ował, - nie, intrans. niedok., do celu mierzyć, Ger. zielen, wornach, wohiu, worauf zielen; Boh. cpliti, cſlim, cjezim; Sorab. 2. zělowaſch; Croat. czilyati; Bosn. smirati, nagaghjati, za zgoditi ù čigl; Carn. zilati, zilam, namirjam; Vind. namerjati; Slavon. nishaniti; Roff. úßalbim, načßalbim, úßalbimься, przyßalbimься, mišenimь, MBpimь, суляпь. Celować ſtrzelbą wymierzać nią do pewnego celu, żeby wěn pocifkiem trafic. Jak. Art. 5, 287. Gdy właśnie celował z karabinu, armatną kulą trafionym zoſtał, Perz. Cyr. 3, 149. Transl. Prawidfem na folotiu mierniczym celuie się do pionu. Zabor. 86. man viſiſt. 2.) Celować kogo, celować, przechodzić, przewyższać, przodkować, prym mieć, mieć przed kim, mieć przodek, nie dadź, wprzód, übertreffen, vortrefflich seyn, Vorzůge haben, vorkommea, excelliren; Slovac. předčim; Sorab. 1. pjeſobymam; Rag. nadviſiti; Bosn. nadhoditi, primocchi; Carn. presęshém, presezhi; Vind. premagat, vezhvellat, boilshi byt; Roff. превосходство, превозми, перешибить, омалichcstvоваь; Eccl. превзинти, превозходими, премушествую, изрádальную. Miał przodki, měże wielkie; měztwem ie przeſagił; miał uczone, nauką ich celował; miał prawne, prawem ie przeszedł. Orzech. Tar. 34. Chcąc nie-
tylko równym przodkom swym bydź, ale tež ich celować szukał pomocy ku tak wielkiemu celowi. ib, 28. W sławę, w bogactwa, nikt go nie celuie, Zaden w urodzie,

224

CELOWN. - CENA.

CENA - CENIC.

w crotach nie przodkuie. Paſt. F. 18. On nad reszęt celował, nad wszystkie szwadrony, J nadobą i wzrośłem dunnie wyniesiony. Przyb. Milt. 25. Celuiący wszytkich, Roff. переверховный. 3.) U kuśnierzów, celować futro, wiosow co lepszych dobywać, bey den Kirschnern: die besten Stücke eines Pelzwerks zusammen herauspussen. Off. Wyr. - CELOWNICZY, a, e, służący do celowania, do celowników, należący, Ziel. Silnie celownicze, przy których pomocy armata bardzo wygodnie daie się wycelować. Jak. Art. 1, 284. et 153. Lpſk. 2, 241. CELOWNIK, a, m. Dopter. Roff. насмаб, приßlъникъ, Bisfit, Diopter, Absehen. Srzednice kątomaru opatrzone są celownikami, przez które się patrzy do przedmiotu. Jak. Mat. 1, 245. Geom. Nar. 1, 208. Łpſk. 119. *CELOWNY ob. Celny. CELOWY, a, e, od celu, do celu należący, celny, Ziel, zum Ziel gehörig. Włod.

*CELPY z knąłami, stróy białogłowski. Sax. Tyr. 6?

(CELSTAD, u, m. strzelnica, mieysce strzelania do celu, (z Niem. die Zielstatt), die Schießstatt, der Schießgarten. Dudz. 35.

CEMBAŁ ob. Cymbał.

CEMBRA, CĘBRA, y, ž. CEMBROWANIE, OCEM- BROWANIE, ia, n, zrąb w ſtudni, opasanie ſtudni lub dołu kopanego ścianami drewnianemi, der Brun- nenkasten, Grubenkasten, (die Zimmerung, Auszimme- rung); Vind. ſtudenſki opaſ, ſtudenſka ograja; (Vind. zimper - budynek drewniany). Roff. śrub, obrýb, obrubejb; Eccl. склоучёні. Dudz. 35. Rożne bywa cembrowanie ſtudni. Swirk. Bud. 336. Ocembrowanie ſtudni daie się pospolicie z drzewa, abo czasem z ka- mienia lub cegiel. Kluk. Kop. 1, 128. 2.) CEMERA, "CZAMBR, "CZAMR, u, m. w liczbie mnogicy Cem- bry, pale, dyle do cembrowania, Stāmme, Pfahle zu Brunnenkasten und dergleichen Einfassungen. Sosna,INY, ktoraby się godziła na czamr. Stat. Lit. 315. Czam- bru drzewa od kopy. Jnſlr. Cel. L. CEMBROWAC, CĘBROWAC czyn. nied., ocembrować dok., (cf. Cer. zimmern, bezimmern); ſtudnią lub doł kopany ścianami drewnianemi po bokach zapewniać, mit Bret- tern einſaffen, mit einem Brunnenkasten verſchen. Stud- nie się cembrnią debiną, sosiną, olszyną. Kluk. Rosl. 2, 164. Studni gdyby nie ocembrowano, préd- koby się zawaliła. Haur. Sh. 380. Każda porządna ſtudnia od spodu aż do góry powinna bydź mocno ocembrowana. Swirk. Bud. 336. W górn: cembrowanie, Zimmerung, Auszimmerung, użycie drzewa w kopalni na podpory różnego gatunku i kształtu. Mier. Mſhr. CEMBROWINA, CĘBROWINA, CZAMBROWINA, CEMBRZYNA, y, ž. drzewa na cembrowanie zdatne, drzewo budowle, Bauhoß, Zimmerholz, Holz zu Brun- nenkasten und ähnlichen Einfassungen. Czambrowina, Bauhoß. Ern. 92. Sorab. 2. twaŕ; Roff. нёдоłга; (Bosn. cjabrun - belka). Od kopy cembrowiny, iako od towaru leśnego, złoty, Vol. Leg. 3, 60. Od kopy czambrowiny. Jnſlr. C. L. Lasy nasze doſatkiem na drzew do cembrowiny okrętowy opatruią. Tr. Tel. 52. Schieſzimmerholz.

1. CENA ob. Cyma.

2. CENA, y, ž. wymiar wartości, szacunek, taksa, ilość CENIC czyn. nied., zacenić dok., wymierzać wartość cze-

pieniędzy, za którą się co przedaje, der Preis einer Sache; Slovac. cena; Boh. cena, odhad; Carn. zna; Vind. zena, kup; Slaron. cina; Rag. zjěna, szjenna próżjena; Bosn. čjena, cina, učignenje; Croat. czena, preczemba; Dal. czina, proczina; Roff. et Eccl. цѣна (cf. Gr. τιμή). Naznaczona wartość rzeczy, zowie się ceną. Gall. Cyw. 2, 12. Woiewodowie miały uſtawy i cenę rzeczom czynić. Goſt. Gor. 73. (cenę poſtanowić). Starałem się krótko pisać, aby nie podwyższać ceny tey khiążki. Łesk. Mier. 260. Poprzedawać pod większą cenę, t. i. kto więcej da, aby rzecz miały, haſae s.'u icere. Mącz. (plus offerenti). Cena raz schodzi, drugi raz wſłępuie Sekl. Math. 18. Cena wſkoczyła wzgórę. Cena wzgórę idzie. Cn. Th. Cena ſtoi; albo ſtoi co w cenie. ib. ( trzyma się w cenie ). Cena upadła ib. Cenę podnoszę urszdownie. ib. Cenę podnoszę, więcej podałam w targu. ib: Cenę spuszecham Croat. odczenujem). 2.) Cena, wysoka cena, ein ho- her Preis. Towar ten teraz w cenie z pōlaca, płać, cenią go. §. Fig. transl. wziętość, wysoko ważenie czego, waga, szacunek, die Schäßung, Achtung, das Anſehen, das Gewicht, die Bedeutung, der Werth. Daleko bogactwa w większey kładło się cenie nad ten szacunek, który im wyznaczyła natura. Zab. 14, 19. Mądry aptekarz ma w cenie Zioła, z których bierze pożywienie. Paſt. F. 195. Naylepsze czyny, tak się często iſci, U dobrych w cenie, u złych w nienawiſci. Zab. 12, 309. Czym się oycowie naſi brzydzili, to-wszyſłko dziś w cenie u ſiebie maią. Star. Ref. 4. Moie Kameny nie będą miały nigdy u was takiej ceny, Jakiey są fraszki tylko poety wielkiego. Star. Vot. A. 3. Po zwyciężtwie tém był Leszek w większey cenie u Pa- łaków, niż pierwey. Biel. Kr. 114. Zadney pieniądze ceny nie miewają, które łakomi gdzieś w ſklepach cho- wiają. Petr. Hor. 2, A. 2. Poszła w cenę niecnota, a ci iuž pognili, Co prawdę bez obrzeſków bezpiecznie mówili. Nar. Dz. 3, 71. 3.) Cena w targu, właściwie nie ieſt, za co się rzecz zbywa, ale rzaczey oświat- czanie przedawcy towaru, podawanie do targu, zare- nianie, das Bieten des Preises, der gesoderte Preis, das Gebot des Verkäuferſt, das Verkaufsebot. Przysłk. Cena w mieszk nie idzie. Rys. Ad. 6. (nie tak ci zaraz płacą, iak zacenisz). Alb. n. W. 14. §-. Transl. Naymnieyszą ceną rachuiąc, było ich tyſiąc t. i. nay- mnieyszą liczbą, die kleinste Zahl angenommen, geringe geschaßt, wenigſtens. Tr.

Pochod: Cenić, zacenić, ocenić, bezcen, bezcenny, bezcenek, cenny, cennosć, cny, bezecny, bezecnosć, bezecenſwo, cnota. cnotka, cnotliwy, cnotliwiec, cno- tliwosć; nieoceniony, nieocenny; przecenić, nieprze- cenn, zacny, zacnosć, uzacnić.

CENAK, CYNAR, a, m. Tam iuž piešni rozmaite, tam będą gadki pokryte, Tam trefne płesy z ukłony, Tam canar, tam i goniony. J. Kehan. Dz. 269. Umysł ſta- teczny nigdy się okazać nie może iedno w rzeczach prze- ciwnych; bo pewnie w cerarze, ani w gonionym nic się tam nie okaże, Rey Zw. 86 b. Pewnie w cynarze, ani w gonionym, albo w tancu szalonym, nic się tam nie okaże. Wereszcz. Regl. 144.?

go

CENICIEL. - CENSOR.

go, cenę czego oświa dzać, bieten, den Preis sagen, sodern. Boh. ceniti, cenjm, odhadati; Carn. zeniti, porajtam; Vind. zeniti, zenati, fhtimati, fhazat: Rag. zjěniti, szjěniti, zazjeniti; Croat. czeniti, precjenati, preſtimati; Dal. cziniti, ſtimati; Slavon. ciniti, scinitim: Bosn. ćseniti, čjeniti, procjeniti; Roff. ćbjenim, ćbjenio (cf Roff. pašajbjenim ganić, ponižać). Ten ceni, ktorý pruđaie; ten targeuie, ktorý kupuie, indicare est venditoris. Mačz. Drožey ceń, a w miarę zapłaćą. Cn. Ad. 58. (cena w mieszk nie idzie). 2., Cenić, ocenić, taksować, otaksować, szacować, schǎhen, tarieren; Carn. razunim). Wzięli zapłaće cenionego, abo oszacowanego. Sekl. Math. 27. Not. Szacuię latius patet: cenię kupuiqemu; szacuię sam sobie, komu, swoie, cuaze. Cn. Th. - 3., Moral. cenić, szacować, schǎhen, achten. O swobodo! iedyne dobrož życia ludzkiego, iak cię cenić i iak uwielbiać należy, słów nie dobiorę. Teat. 19 b, 1. O gdybyśmy się lepiey cenić umieli, gdybyśmy droższemi byli, kobietki były po-korniuchne. Teat. 29, 72. Drwiąc o sędziach, o kobietech: nie drogo się ceni - weźmie, co dasz, można go mieć za tanie pieniądze. Oss. Wyr. Lekko cenić, uie poważać, pogardzać geringe achten. Czlek zawsze chce więcejey; co ma, lekko ceni. Zab. 14, 100. Nar. §. Cenić, wysoko cenić, wysoko szacować, ważyć, poważać, czcić, szanować hoch achten, schǎhen. Ceni mą łagodność i sposobność do nauk. Teat. 37, 57. CENIENIE, ZACENIENIE, OCENIENIE, - ia, n. rzeczownik słowa Cenić oświadczenie ceny, cena, dasß Bieten des Preisſ, dasß Schǎhen, der Preis; Carn. zenenßa; Vind. zenenje, zenitje, zenenga, ſhtimanje, (Bosn. ſejenna - zdanie). CENICIEL, a, m., który co ceni, der Preisbieter, der Schǎher; Carn. zenik, zenitnek; razunik; Vind. zenitnik, ſhtimauz; Bosn. čjenitegl; Cro. czenitel, preczenitel; Dal. czenik, proczenik; Roff. ćbjenimeł, čenobiznik. W rodź. ćenšk. CENICIELKA, i, die Schǎherinn. CENNOSC, ści, ž. wartość, szacowność, die Schǎbarkit, der Werth. Vind. zenitlivoſt; Roff. ćbjenosć. N. Pam. 22, 110. CENNY, a, e, cene mający, szacowny, schǎbbar, wert. Vind. zenitliu; Roff. ćbjenim. Okazywania dobrego serca waszego, przez się nader dla mnie szacowne, tém stały się cennieysze, że wzorem były dla całego kraju. Djar. Gr. 294. Stan. Aug. Rozum, kształtność, żywość i odwaga, lecz to wszystko jak cenne, tak też iest zwodniscze. Teat. 52 b, 82. *CENOBIT, a, m. czciciel zlobitny, ein tifer Wurkter. Nie ieden kufer dla złotych *ielitów Takich za sobą miewał cenobitów, Co mu nabożne przesyłali modły... Zab. 10. 159. Zabł.

CENSOR, a, m. z Łac. u Rzymian, popisowy urzędnik, i obyczaiów dostrzegacz. Pilch. Salt 45. der Censor bey den Nömern; Sorab. 1. pjeßudnik; Eccl. concusarii-meß. Censor Rzymski obyczaje, postępk i zaſlugi przeciw Rzeczypospolitej uznawać, i one abo czię zdobić abo bezečenstwem piątno Accounting powinien był. Gorn. Dw. 186. ob. Strofarz, szacunkarz, stanowiciel obyczaiów; Mistrz obyczaiów. Kosz. Lor. 108. §, §. Censor ksiąg, sędzia, rozsądnik i niby probierz ich, der Busehrcenfor. §. Moral. censor, krytyk, wybieracy wzozy z drugich, ein Sittenrichter, Critisfrer, Splitterrich: Tom I.

CENSORK. - CEP.

225

ter. Nikt chętniey innych ludzi nie wybaczy przywary nad tego, który naysurowszym własnych przywar iest censorem. Zab. 13, 72. W rodź. ćenšk. CENSORKA, i, die Censorinn. CENSORSKI, a, ie, od censora, Censor. Sorab. 1. pjeßudniczki; Censorski urząd. CENSORSTWO, a, n. dasß Censoramt. Kato na censurstwo obrany. Warg. Wal. 212. CENSOROWAC. CENSUROWAC, CENZOROWAC, - ował, - uie, czynienied., błędy wytykać, omyłki znaczyć, ganić, wzorki wybierać, łatkę przypinać, censiren, critisiren, tadeł, trichten, hochmeistern. Bayki Ezopowe w języku zwierząt ludzkie censurowały passye. Jabł. Ez. A. 2. - Cenzorowane, gra pewna z gatunku rozrywek ślachetnieszych, gdy się dla zabawy zdrożności iednego wytykajągrzecznie i dowcipnie, dasß Censorspiel. Grać cenzurowanego, albo ganionego. Oss. Wyr. fig. transl. Ci Jchemość zagrał ię kaduczně w cenzurowanego. Oss. Wyr. (poswarzyli się, łaią się, ię zanken mit einunder, schimpsfen sich herum). CENSURA, CENZURA, y, ž. krytykowanie, krytyka, wytknienie błędów i rozsądek o nich, die Censur; Sorab. 1. pjeßudženo. Censura ksiąg, podobna do krytyki; lecz wchodzi tylko w rozeznanie szacunku pisma, co do religii, rządu i obyczaiów. Kras. Zb. 1, 491. Censura w potoczném życiu, wzorków wybieranie, omyłek znaczenie, błędów wytykanie, die Censur, der Tadel. Censury nie uchodzi poczicwi obyczaje. Bardz. Tr. praef. Niech źąd uchodzę, albo censury, albo opiniї, iakobym z własney tylko swoiej miłości, dom mój chwalił. Jabł. Buk. praef. §. Censury papiezkie, napominanie kościelne, strofowanie, gatunek mnieyszey, kłatwy, die pásłtliche Censur, eine geſlindere Art des Kitchenbanns. Tr. CENSURANT, a, m. wzorki z drugich wybierający, ganiciel, krytyk oftry, ein Tadler. Tr. W rodzaiu ćenškim, CENSURANTKA, i, die Tadlerinn. CENSURANTSKI, a, ie, krytyczny, zrzędny, St. hieszk. przyganiający, tadelnd.

CENTAUR ob. Chłopokoń, chłopoogier, kolibyk.

CENTNAR ob. Cetnar.

CENTROWAC czm. nied., zcentrować dok., zbiiać, źegłać, skupiać, concentřiten, zůſammen drǎngen. Kupido žarzy ognie nie gasnąće, Bo zcentrowane, wewnątrz pałająće. Past. F. 192. CENTRUM ob. Srzodek, Poszrodek.

CENTURYA ob. Setka.

CENTURZYA, yi, ž. ziele, Centaureum, od Centaura Chirona, który tém ziemem uzdrowiony zołał od rany strzał Herkulesowych. Urzęd. 79. Boh. žemjeziu; Sorab. 1. ſcziutka; Carn. tisezhula, jefariza; Slavon. trator; Bosn. črrigljena, čargljena. Kittiça. Centaurea Centaureum. Linn. Centurzya wielka, iasieniec, goryczka Włoska, Großtausendgüldenkraut. Syr. 654. Centurzya mnieysza, Dobra myśl, Ziemna żółć, Centurium minus. Linn. Erdgall, Bibergeil. Syr. 655. Centurzya żółta, Cent. luteum, gelb Tausendgüldenkraut. Syr. 661. CENTURZYOWY, a, e, od centurzyi, Tausendgüldenkraut. Wódka centurzyowa. Syr.

CEP, a, m., zuvczoznieny w lliczb. mn. CEPY, - ów, narzędzie od młocenia, ma trzon, dźierżak abo cepak, a na wierzchu tego osadzony białak. Kluk Rosł. 5, 229.

29

226

CEPAK. - CERA.

CERATA. - CEREMONIA.

der Dreschlegel, der Flegel, Obb. der Dreschel. Boh. cep; Slovac. cepy; Sorab. 2. žépi; Sorab. 1. ziepy, žippy; Vind. zepi, (zepez, hlod - kiy) zepizh, młati- za; Bosn. cép; Croat. cézpi, cézé; Hung. tfép; Roff. łyńb, łyńnikb, ołńb, bńakenb, моломило; (cf. Gall. le ceppeau, cep; Lat. cippus; Suec. Kæpy, Jtal. ceppo = kiy cf. czepić, cf. saczep, szczepić). Kmieci potomek barki w złoto sroï, A mnożnych księążą krew u cepa sroï. Zab. 12, 121. Nar. Jm ieśli nie flintę, to pewnie cep, albo kosę trzeba dać w ręce. Chmiel. 1, 117. Wyszedł kniemu z cepami ieden blazen prawy. M. Biet. Sen. M. B. (ob. blazen nadworny). Od cepów idą; do cepu idą - od młocki, albo do młocki, von Dreschen, zum Dreschen. Oss. Wyr. Takem się roztrząsl, iakbym ze dwa dni był cepami młócik. Alb. z W. J. 4. Oslabł, iak cepy - iak mucha. Tr. et iit matt geworden, wie eine Fliege. Chlopy mówią: oce- piął - ocieżał; zmordował się, Roff. łyńbenłb = drę- twieć). 2., Cepy, narzędzie do prędkiego nabiiania armat polowych służące, od poftaci swojej tak nazwa- ne. Jak. Art. 3, 288. ein Werkzeug beim Laden der Feldkanonen - 3., Gatunek broni, eine Art Gewehr, ein eiserner Knittel. Mieyszy ludzie maią mieć połhaki, sie- kiery, miecze, cepy żelazne, oszczepy, co do obroty piechoty należą. Petr. Pol. 454. (Bosn. cépati, tlaci- ti - łoczyć). CEPAK, a, m. CEPISKO, a, n. dżier- żak cepowy, trzon albo rękojeść, do których przywizu- ie się biiak. Kluk Rosl. 2, 158. der Dreschlegelstiel. Roff. łyńnikb. 2., Cepak, młócek, der Drescher. Proso tak częstokroć śmieci, że aż cepaka uczyni na boisku niby kuminiarza. Haur. Sk. 34. - Transl. gbur, grundal, nieokrzesany, ein grober Bauerkerl. Zdrowy, iak cepak iak byk, ein starker gesunder Kerl. Tr.

CEPLIK, a, m. warkoczyk, z Niem. das Zöpfchen. Ce- pliki, tkanki, bramki, należą do stroiu niewieściego. Sax. Tyt. 6.

CEPOWY, a, e, od cepa lub cepów, Dreschlegel =, Sorab. 1. czépowé; Roff. łyńровый. Cepowy rzemień; Vind. gosh, gosha, hosh, zepovesnik, ob: gażwy.

CEPUCH, CZOPUCH, a, m. (por. czop) otwor z tyłu pieca, dla lułtu, w którym baba, das Kanchloch am Dsen. (ob: czeluść) (Carn. zěbůh - skórzany węborek do gaszenia ognia; Rag. cép - zatyczka; Roff. yenyxà brednie, bdzurstwo). Jakby z cepucha, pędząc czarny przed sobą dym, pożar wybucha. Min. Aus. 6. Fig. Cepuchy poodmieniać. Zebr. Ow. 386. (spirandi muta- re vias). CEPUCHOWY, a, e, od cepucha, Dsenloch =, Cepuchowa baba.

CEPY ob. Cep.

CERA, y, ž. farba, krasa, barwa twarzy, die Gesichts- farbe. Jtal. ciera, Pers. czehre; (Boh. plet cf. plc). Cera na twarzy iego była rumiana. Birk. Gl. K. 26. Jesteś zdrów, widać po cerze. Zabl. Zbb. 97. Cera do- bra. Teat. 8 b, 27. Przypaloné cery. Susz. Pieś 5, F. b. Ona twarz i cera zmieniona, okazowała wnetrz- ną boleść serca iego. 1. Leop. 2. Macch. 3, 16. (bar- wa. 5. Leop.). Stanęła wryta, z twarzą bez cery i bla- da. Hul. Ow. 73. Cera albo barwa kościelna z zła, bla- da. Tr. Wielu zdrowych na cerze, a słabych wewnątrz. Boh. Diab. 3, 117. - §. Cera, mina, twarzy ułożenie,

die Miene, das Gesicht, die Gesichtszüge. Pokryte cerą szczerości serca iadowite. Susz. Pieś. 1, B. 4. b. Zmy- śłony przyiaciel nieczepieny; lecz nie boję się, gdy mi Nieprzyjaźń sama cera powie. Past. F. 93. Z roz- gniewaną cerą przychodzi. Kul. Hěr. 306. Millionami pragnie przymilić cerę chropawą. Zab. 9, 347. Zabl. Day chleba, soli, wody, a przy szczérezę cerze, Wolę niż chleba, szełsoney bażanta herze. Pot. Arg. 140.

CERATA, y, ž. z Włosk. woskowane płotno, Wachšlein- wand. Rag. voſtenizza; Bosn. voſteniça; Croat. voſ- chenicza; Roff. вошанка, крěёнка. CERATOWY, a, e, z ceraty, von Wachšleinwand.

CERBEŁA, i, ž. Schorzałych Bachus pewnie nie odżywi, Z kubków się złotych nie zgrzeią cerbele. Chrość. Luk. 116.

CERBER Boh. těłławec ob. trógyłowy pies.

CEREGIELE, ów, liczb. mn. *§. Coś należącego do sroiu błafogłowskiego. Sax. Tyt. 7. może korneły, ko- ronki, Hauben, Spißen. Użyżrawszy lada Monkę przed karczmem w Niedzielę, Zaraz iey posłe pierścień abo cereiele. Zimor. Siel. 225. §. Fig. transl. Koperczaki, wykwintne grzeczności, kurowody, bałamuctwa, übertriebne Complimente, Umstände, Weitlauftigkeiten, Schnick Schnack. Po krótkich ceregielach poprzysgłegli obadwa sobie wierną przyjaźń. Oss. Bay. 2. Ja wiem, co ro- bię, właśnie wskóralbym wiele, Gdybym chciał ieszcze zwaćć na te cereiele. Niemc. P. P. 90. CEREGIEL. NY, a, e, CEREGIELNIE przyst. - kurowodny, bałamutny, übertrieben, umständlich, weitlauftig.

CEREMONIA, CERYMONIA, iń, ž. z Franc. Boh. cere monye, Sorab. 1. dżerjenstwo; obrządek uroczyſty, die Ceremonie. W religii ceremonia, powierzchowne oznaczenie czei bogu winney. Kras. Zb. 1, 190. Ceremonie kościelne. Sehl. 107. religiöſe, kirchliche Ceremonien. U- czynek każdy zwierzchowny z nabożeństwa czyniony, który sam z ſiebie nie ma żadnego innego zalecenia, ie- no iż się na cześć bozą dzieie. Sk. Kaz. Nied. 354. Gdy się klaniamy i ciałem padamy, albo ręce podno- sim, albo się w piersi biiem, albo processye czynim, albo się pojołem posypiuemy, i świconą wodą kro- piem, wszyſko to zwierzchowne są ceremonie. ib. 554. - §. Ceremonie, w rzeczach cywilnych, znaki poszano- wania, obrządki, zwyczaie uroczyſte, Ceremonien, ſew- erliche Gebräuche. Ceremonie koronacyi. - §. W życiu potocznym: ceremonie, koperczaki, cereiele, kompli- menta, pozory, Ceremonien, Complimente, Umstände die man macht, Zierereyen. Jak to teraz pogodzić szczerość z grzecznemi oświadczeniami, które pospolicie komple- mentami czyli ceremoniami zowią. Mon. 74, 1. Zbyte- czne oświadczenia i ceremonie nie są oznaczeniem u- przeymey chęci. Kras. Pod. 2, 59. Gdzie siła ceremo- niy, tam szczerości mało. Pot. Arg. 8. Mon. 67, 457. Człowiek pełen ceremonii, Roff. поклонный, поклон- ливый; Ceremonie robić, Roff. чинимься. Ale nie robi ceremonii, przyimyądże. Teat. 15, 64. Mów co rozumiesz, bez ceremonii. ib. 18 c, 11. Sans façon, bez ceremonii, bez subiekcyi, tak iak u siebie. Teat. 21, 8. ohne Umstände, ohne Complimente. Przywołać go nazad, i cała ceremonia. Teat. 17 c, 56. (i cała rzecz, i po wszystkim). CEREMONIAŁ, u, m. cały zbiór i

228

CESAKZ. - CERTNAR.

CETNO. - CEW

Niechay będzie bogu cześć, chwała i cesarstwo na wicki.
Rey Apoc. 6. (panowanie). 2., Zbiorowo Cesaritwo cesarz z cesarzową, Kaiser und Kaiserinn. Cesarstwo
Jehmosć szczęśliwie podróż swą odprawili. Gaz. Nar. 1, 118. CESARZ, a, m. z Łac. Caefar, co kiedy na-
zwisko sławnego dyktatora ieſt, Cezar brzmi, a kiedy im-
peratora znaczy Cesarz. Dudz. 18. Chrośc. Fars. praef. -
Kras. Zb. 1, 191. der Kaiser; Boh. cysfar; Slavon. ciz-
sar, cysfar; Sorab. 2. kensar; Sorab. 1. khenjor; Slavon.
cefar, caefar; Vind. zefar, cefsar, kaisher. Carn. zê-
sar; Rag. cefar, Bosn. çelar; Croat. czefzar, czar;
Hung. trázfár, chyfsaar; Dal. ceffar; Roff. çécaph, -
rocçáph; Eccl. kécaph, Grae. κέσαρ (por. Car). Cesa-
rzem bydź; Rag. cefarovati, ucesfariti ſe. §. 2., Hſt.
Nat. cesarz mucha musca caesar, die Kaiserſliege,
nie wielka, pięknie zielona; pomieszkanie iey gnøy i
bloto. Kluk Zw. 4, 393. Ład. H. N. 112. CESARZO-
WA, y, ž. żona cesarza, imperatorowa, die Kaiserinn;
Boh. cysfarowa; Slovac. cysfarowa; Sorab. 2. keyjorſa;
Sor. 1. khenjorowa; Slavon. caefarica, cefarica; Hng.
tsászarné; Vind. zefariza, kaishrinja; Bosn. cefarica;
Rag. cefariza; Croat. czefzarica, czarica; Eccl. kécá-
peva. *CESARZOWIC, a, m. syn cesarski, der kaiser-
lihe Prinz. Roff. yescařenijb. Miłował cesarowice, ia-
ko bracią; szanował iako pany. Birk. Chmiel. B. 2. 6.
CESARZOWNA, y, ž. córka cesarska, die kaijer-
lihe Prinzessinn. Boh. cysfarowna; Slov. cisfarowna; Roff.
yescapébna.

CESZKA ob. Cecha. Cet ob. Cetno.

CĘTKA, i, ž., CĘTECZKA, i, ž. zdrbn., kropka od-
miennego koloru, nakłała punktu, ein Tüpfel, ein
Punct. Boh. cetka. Cietrzew białemi cętkami upſtrzony.
Ład. Nat. 25. Ryš dziwnie upstrzon od natury w cętki
różne. Zab. 16, 554. Skrzydelka motyla ślicznie pisa-
ne, w róžne są cęteczki przybrane. Zab. 7, 287. Smo-
czy kark zieloną cętką nakrapiany. Zab. 15, 22. Kitay-
ka w cętki cętkowana. §. Blaszka odmiennego kolo-
ru, ein Blechel, Flitterchen, Flimmer. Blaszki u pasa,
lub na szorach wypukłe, cętki. Dudz. 35. Łotowki
u koszul koło zysi zewsząd nawieszają cętek rozma-
tych z ołowiów, z bursztynów, z gałeczek šklanych.
Gwagn. 414. Ozdobiony cętką złotą. Pilch. Sall. 275.
Lada cętki nam za pieniądze dał. Gost. Gor. 4. Summ.
A. 4. 6. CĘTKOWAC czyn. nied. ucętkować dok. ,
cętkami upſtrzyć, betüpfeln, mit Tüpfeln oder Flimmern
verziehen. Ryš także ucętkowany, iak tygrys, Chmiel.
1, 583.

CENTNAR, CĘTNAR, CETNAR, a, m. z Łac. centenarius, stofuncie, Cn. Th. waży kamieni pięć. Skrzet. P. P. 2, 196. der Gentner. Boh. centuyn; Sorab. 2, zantlač, zantnač, zentnač; Sorab. 1. czentnar; Vind. cent; Carn. zěnt; Slavn. cénta; Croat. czent; Eccl. центар, кентиар, Grae. κενταροιον. Cetnar Warszawski ma funtów 160. Jak. Art. 3, 288. Centnar zwyczayny ma funtów sto; Lwowski ma funtów Krauskowskich 126. Przyst. Lepszy ieſt funt złota, niż centnar ołowiu. Pot. Arg. 70. Cn. Ad. 451. CENTNAROWKA, i, ž. beczulka zaymuiąca centnar, eine Centnertonne, die einen Centner fasſt. Jeżeli proch byłunszony na słońcu, przed pakowaniem w centnarówki,

trzeba go dobrze pierwey wychłodzić. Jak. Art. 1, 26
CETNAROWY, a, e, od cetnara, Centner - Waga
cetnarowa, Centuergewicht.

CETNO, a, n. 3., równa czyli do pary liczba, die grade
Zahl, Roff. чёмно (чёмб = para; Eccl. чема = polk,
počzet, 2., равное число, пара - para, Rag. cetta,
reedra cetta, agmen); Boh. suda; opposit. Licho, nie-
parzysta liczba). Niech tyłko sędziów będzie dziewię-
ć; a dlatego ie lichem kładę, bo ieśliby byli ce-
tnem, ktoby równość rozstrzygił? Modrz. Baz. 370. Pod
kokosz dziewiętnaście podkłada iaiec, a nigdy w cetnie,
ale w lichu zawsze. Cresc. 581. Cetnem, w parzysty
liczhie, do pary. Włod. Cetno licho, gra: czy do pa-
ry, czy nie do pary! Zaßt. Fir. 42. Grade und Ungrad,
ein Spiel. Boh. lich suda; Roff. чёмб или нечёмб;
Rag. brooj lih, brooj ták. Bosn. ták i lih; takan i
lih; Sorab. 2. por unpor. Grać cetno licho. Min. Ryt.
4, 187. Rag. igratti na tak i na lih. - §. Fig. transl.
Lepsza zgoda, niż sprawa; bo nie wiedzieć komu pa-
dnie cetno, komu licho. Sax. Porz. 78. (kto przegra,
kto wygra. Nie wiedzieć, iak kostka padnie). Jutro
pokaże cetno, albo licho. Pot. Syl. 511. (wygraną lub
przegraną).

CEW, CYW, i, ž., CEWA, y, ž., CEWIE, CYWIE, ia,
n. CEWY, - ów, cew, liczb. mn., we młynach ko-
ło małe, mające palców do dziewięciu pod pion uſta-
wionych, któremi drugie koła obraca. Os. Fiz. 343.
Schneid. młyn. 365. das Getriebe, der Drilling in der
Mühle. (cf. Ger. Zapfen, czop). Cewa, małe narzędzie,
nakszałt latarni okrągléy, z wierzchu i spodu nakryte
krążkami, w których brzegach osadzają się szczebelki
walkowe, na okoł idące; samym śrzodkiem zaś prz-
chodzi pospolicie żelazny sworzeń, na którym cewa się
obraca, przy pomocy koła zębatego, zaczepiającego zę-
bami swemi o szczeble cewy. Jak. Art. 3, 288. Koł-
ko takie z wałeczkami pospolicie bywa pod kamieniem
młynskim, który obraca. Solsk. Arch. 1. Co u młyna-
rzów cewy, to u zegarmistrzów tryby, qu. v. - §. 2.,
Cewy często się biorą w ogólności za małe koła, które
dla krótkości iedném słowem cewami nazywaią. Solsk.
Arch. 49. ein kleines Rad, ein Rädchen. - 3., Cewy,
sidla na łapanie wilków, lisów, i t. d. Kluk Zw. 1,
406. eine Art Wolfschlingen, Fuchsschlingen. Właści-
wie zaś cewą zowie się drewienko podlużne i okrągle,
w podluż przewierciane, aby się na sznurku łatwo po-
suwać mogło. ib. ein ausgehöhlts. Holzchen, ein Röhr-
chen, das sich auf der Schmure hin und her schiebt. CE-
WA, CYWA, y, ž., CEWKA, i, ž., CEWECZKA, i,
ž. zdrbn., rura, rurka; die Röhre, das Röhrchen. (zna-
czenie zaś rury, a do tego i trzeyni ma to słowo pra-
wie we wszyftkich mówach Słowiańskich; Boh. et Slov.
chvka; Vind. ziu, zieu, zeu, zueh; Carn. ceu, zev,
zév; Croat. czév, czechicza; Hung. tsév, tsévétče;
Dal. cziv; Slavon. civ; Lat. fípho; Bosn. єju, civeisa;
Roff. цёвка, цёвочка (Eccl. цёвніца флет, piszała-
ka, - Vind. ziu na nogi; Carn. zeu golenú: Cro. czév
nosna piszczel, gołeń). Cewka albo rurka z miedzi,
z jelaza albo inney materyi u wodnych rur, którą wo-
da wycieka. Mącz. Rurna abo rurmusowa cewka, którą
wodę pomiernie rozmaitym udzielań, Cn. Th. 956, det

•CEWĄC • CEZĄR.

CEZURA, - CHABUZ.

229

Kraan, der Hahn. Cewka u beczek. ib. 62. Cewka u sikawki, koniec iey, którym woda wytryskuie, die Spise einer Spritze, wo das Wasser heraussprißt. - *Transl.* cywa u krowy, owcy, i t. d. cyc, promień cycowy, cycek, die Spise, Eiterwurze, Bielska ona nad mléko, które wyciśniono z cywy doney owęy. *Hul.* *Ow.* 210. *Medic.* Łzowa cewka, *fistula lacrimalis*, die Thränenfistel, gdy łza kąt większy oka zawzdy napełnia, lub też od punkcików łzowych po twarzy wedeł nosa spuszcza się. *Perz.* *Cyr.* 2, 168. - Cewką, cewkami płynąć, strugami, strahlenweise fließen, strowweise. Jak wiele krwi się z rany pieszczocha sączyło, Tak wiele swych cewkami lez Wenus cedziła. *Min.* *Ryt.* 3, 280. Zyła zerwała się i rzuciła krew z siebie, jako cewką bez przestanku. *Birk.* *Ex.* G. 3. b. Łzy iey, sięsto spadały iak cewką. *Zab.* 16, 312. Kocham z duszy caley; lecz nie mogę łzom kazać, by się cewką lały. *Przyb.* *Ab.* 109. - Cewki, rurki, kanaliki, żylki, łobki w drzewach, w roślinach, die Aederchen, Canäle, Nöhrchen in den Gewächsen. Cewkami płyną w drzewach karmie soczne, Rozlewaiąc swą żyzność w galęzie poboczne. *Zab.* 9, 111. *Zabl.* in Canächen). Cewki podłużne trzcyń. *Zebr.* *Ow.* 199. - *transl.* Zaraz z rószekki daie znaki drzewko, Smagłą sięgaiąc prosto w górę cewką, W jaki urośnie dąb. *Zab.* 12, 2. (pniaczkiem). § 2., Cewka tkacza, rurka w czoluku tkaczym, das Nöhrchen im Weberschiffe, die Weberspuhle. Cewki u tkaczów bywiają hzowe, łozowe. *Kluk.* *Rosl.* 2, 158. 3., Cewka drewniana do zwiiania nici, iedwabiu, i t. d. die Spule, die Spille; *Carn.* *zev*; *Vind.* zieu, zeu, fhpula, spuva, naviuniza, suvilu; *Roff.* kamушка, камушечка. Na cewkę nawiać; *Vind.* sukati, na zieu naviti, ovijati, außspulen. Nie ten wielki, co woiuie kraie, Lub ze złotey cewki szczęsną przedzę zwiia. *Zab.* 14, 81. - *Fig.* *transl.* Miesiąc swe światło, iak z cewki rozwinął. *Chrość.* *Ow.* 281. *Metonym.* Sukuie ze szczęrych złota cewek. *Pot.* *Syl.* 459. (ze złotych nici). Trudno się im z tey ma wykręcić cewki. *Pot.* *Syl.* 335. (z tego siłda, z tego zawiklania, osidlenia). 4., Cewki, waleczki na cewach, abo kołach młynskich pod pion ustawione. *Solsk.* *Arch.* 2. *Schneid.* młynob. 565. die Spillen im Mühlengetriebe.

(*CEWAC*, niiaz. *nied.*, o ptaftwie: zdychać, krepireń, von den Vögelu. (cf. ziewać).

CEWKARZ, a, m. nawiający przedzę na cewkę, der Spuler, St. hieszk. 28. IV rodz. łotsk. CEWKARKA, i, die Spulerinn. CEWKOWAL, a, m. walek cewkami osadzony, a częstokroć we młynach mieysce samych cewów zastępujący, der Triebslecken, der Stab im Drilling, der Kumpf. Schneid. młn. 365. CEWKOWY, a, e, od cewek, Spul z. *Roff.* üBouhnyk Cewkowe koło, *Vind.* fukalu, fukaunik cf. sukno.

CEYKAUZ, CEYKHAUZ, ob: Cekauz. CEYKWART ob. Cekwart.

CEYTUCHOWY, a, e, Krülików czarnych ceytuchowych tysiąc płacą 5 złotych. Vol. Leg. 4, 357. (czy nie z Niemieck. zeitig, dożrzały, dośaly).

CEZAR, a, m. imię sławnego dyktatora Rzymskiego, ob. Cesarz, Cäsar Julius. Chirurg. rznieje Cezara: operacja, der Kaiserschnitt. Czerw. *Narz.* 25. CEZARYA-

NIN, a, m. Bronnik Cezara, ein Kästarianer, einer von Kästers Partbey. Ano się Cezaryanie pytaią: kędy jest hetman? *Warg. Wal.* 77.

CEZURA Slovac. pretimalka ob: Sredniówka,

## C H.

Na słaby przydech mamy h, na mocnieyszy ch; i ta jest iedna okoliczność, gdzie głoska c, nie zachowiu zwyczaynego dźwięku. Kopcz. Gr. 3, p. 36. Na początku słów, ch częstokroć się miało h kladzie, i przeciwnie h, miasto ch: halaistra miało chałaistra; Chalicz miało Halicz; chaniebny, chańba, miasto haniebny, hańba. Nawet i we śrzodku słów toż się zdarza, choć rzadzey n. p. roztarłany, zamiała roztargany. W książkach itarych w koniugacyach częstokroć z Cześka ch zawadza, n. p. byłech, miasto byłem; bych/my, miało byśmy. Dla przykrego głosu ch, takie zgłoski u proftactwa nlewet w rzadkiem iuż są używaniu. Kopcz. Gr. 1, p. 147. NB. Jeśli którego słowa pod ch, darmo szukasz, patrz go pod głoską h, na swoim mieyscu. Wórter, die man unter dem ch, vergeblich suchen sollte, sehe man unter h nach.

CH A! głos śmiechu, haja ha! Mącz. Roff. xa xa xa, ra ra ra! cf. Ha ha cf. chych,

CHABA ob: Haba.

CHABELEK ob: abelek.

CHABER, bru, m. ziele, centaurea: rodzay, zawierający 65 gatunków, z których jeden jest bławatek, albo modrak lub chabrek. Kluk Dyk. 1, 112. *Syr.* 1270. die Flockenblume. *Roff.* стиголовникъ ob: Chabrek.

CHABIAS ! cap! smyk! wyraża uczynek prędkiego canięcia czyli kradzieży, Włod. grips! rips! rap! móże z Łac. habeas,

CHABINA, HABINA, y, ž., CHABINKA, i, ž. zdrbn., rózga, pręcik, die Ruth, die Gerte. Dziecko swawolne boiąc się chabiny, Gniewnemu oycu czyni przeprosiny. Kchow. 98. Chabiną uderzony. 1. *Leop.* *Jes.* 50, 31. (prętem. 3. *Leop*.). Po głowie bogini głaśnie nas chabiną, tetigit virga. *Zebr.* *Ow.* 356. Póki się giąć powzoli habina, rób z niey iakiem drzewem chcesz ią mieć. *Pot.* *Syl.* 5. §. Mniemana wieszcza rózga, do szukania skarbów, die Mühselkruthe. Teraz złoto mieć potęgą chabiny można, o jednym końcu różnorogiey, Gdy we Lwie słónce daie upał srogi, Ta rózga z cwiey, gdy ściśniona dłoni, Swą przyrodzoną mocą się nakłoni, Kędy pod ziemią złoty skarb zakryty. Kochow. 68.

CHABREK, brka, m. modrak, bławat, modrzeniec, cya-nus, die Kornblume. *Syr.* 1175. Kluk Rośl. 2, 213. Boh. chrypa; Morav. charba. Chabr, który i chabrkiem czerwo-norunatnym zowią, phleum, Stebenkraut. *Syr.* 1270. CHABRKOWY, a, e, od chabrka, Kornblumen -, Kwiat chabrkowy.

CHABRY, CHOBRY ob: Chrobry.

CHABUZ, i, ž. zielsko, trzecinisko, Unkraut, Nohr in Teichen, Nie trzeba przestać, póki się nie wyprzątnie staw z téy chabuzie. *Haur Sł.* 153.

250

CHAC. - ČHALAST.

CHAC, i, ż. chata, eine Hütte. Słowo Ruskie. Dudz. 32. chatka, budka, kuczka. Włod.

CHACHIMĘT, u, m. werteb, płatanina, zamęt, Jrrgånge, Birrwall, Verwirrung, phys. et moral. Napadani od niepizziaciół ze ślepych chachmęci milczkiem urywani byli. Tward. Wt. 88. Oracz zapomni za plugiem chodzić, kryiąc się po chachmęciach. Tward. Wt. 50. Pafterze się w chachmęci i iamy pokryli. Tward. Wt. 205. Noc mię w tcy straszney zastała chachmęci. Tward. Daf. 51. Otożes tu minęła owe wszytkie, Zabiegi Cyklopowe i chachmęci brzydkie. Tward. Pasq. 56. Chrapliwa echo po swych chachmęciach niech się tak odzywa, Aby zpłochani ludzie ze snu się porwali. Kulig. Her. 168. Czyny te w gluchey zagrzebla zawisność chachmęci. Hor. 2, 254. Kniaż. W srogyje wyszedł z Rzynu chachmęci. Zab. 15, 392.

Pochodź: zachachmęcić, ob: młę, mącić, odmęt.

CHACISKO, a, n. paskudna chata, eine elende Hütte.

*CHADZAC intransit. frequent. słowa chodzie, iść, zu geben pflegen. Do nich tam często chadzał. Star. Dn. 25. Do tcy światyń częstokroć chadzali. Groch. W. 247. W dźęsze i niepogody chadzał z drugiemi do domu professorów. IVys. Al. 253. Swiat sidla po drodze zastawił, po której chadzalem i chodże. Kul. Her. 245. Zwyczaynie w małym zawoiu chadzał. Star. Dw. 41. Przyszły kobiety pieszo, i iako powszednie chadzały. Pot. Arg. 213. Taż białogłowa, która ieszcze w dzieciństwie kolo niego chadzala, taż musiała z nim do szkoły chodzić. Falib. Dis. G. 3.

*CHAIA, *HAIA, ii, ż. zawierucha, burza, Gewittersturm, Ungewitter. Jak nas po morzu rozegnała chiaia. Jam się aż ostatniego obaczył u kraia Piasków Afryckich. Pot. Arg. 717. fig. Tak go ufraszyła pierwsza z ordą haia, że do domu uciekłszy, domatorem został. Pot. Pocz. 311. Pierwszy z niemi szturm, pierwsza walka.

CHALA! krzyk na woły. (porówn. hała) Hoha! (auf die Döfsen zu rufen). Wół, gów do niego mówią: chala, zaraz rozumie. Haur. Sk. 50. CHALAG, a, m. wolarz, gbur, cham, (Roff. xaháó, grubianin). ein Döfsentreiber, ein grober Pauerkerl. Szlachetka rozprawia i łaie, a mili chalngowie śmieją się z tych gadeł, czyniące co sami zechcą. Opal. Sat. 78. CHALASTRA, HALASTRA, y, ż. rodźay naypodleyszych ludzi w dworu, w mieście, w wojsku. Włod. Lumpengesindel, Heisen; Rag. hlapa, ceğljadina; Boh. žb'č, luža, hluga); gawiedź, motłoch, szarapatka, pacholstwo, próny chleb, darmoiady, darmostoie, chasa, tulaki, Heurumtreiber, Gesindel. Jak bolesna rzecz Panu była słuchac onęy chalafry i ludzi lekkich, sobie uragaiących, ożuńierstwa. Groch. W. 211. Wszytkich nocna chastra swém strzelaniem budzi. Groch. W. 465. Mały okręt chałastrą sprosną i mieczami armuie. Bard. Luk. 143. Zebrał chałastrę od 900, do 1000 rabowników. Gaz. Nar. 1, 136. Chałastra woyskowa, gawiedź, ciury, Troß bey der Armee, Troßhuben. Gawiedź ta, czyli chałastra tak drugy liczna była, iż za 70,000 woyeka, ciągnęło ięy 300,000. Pilch. Sall. 197. Do szturmu chałastrę puszczać. Cn. Ad. 548. - §. Fig. transl. Nie dha na żądła brzmićący chałastry Chłop, podeina-

CHALCEDON. CHAŁUPA.

iąc z kanaru plasty. Zab. 1, 191. Nar. (pszczoł, caniu, Bienen, Bienenschwarm). §. Chałastrą się bawic. Cn. Th. 65. markietanem bydź, Marketänder seyn: dla zysku podłego nikczemne posługi odprawować. Dudz. 5. sich auf eine schmutzige A"t nähren.

CHALCEDON, u, m. kamień ciemnawy i mglity, ledwie co prezeyżroczyły. Kluk Kop. 2, 48. der Chalcedon, ein Edelstein, Roff. perexilifmb. CHALCEDONOWY, a, e, Roff. perexiliifwosny, den Chalcedon betreffend, von Chalcedon.

*CHALIBSKI, a, ie, z Łac. stalowy, stalny, von Stahl, stählern. Bystrzeyszy bułał chalibskim ustalony hartem. Kochow. fr. 65.

CHAŁUPA, y, ż. CHAŁUPKA, CHAŁUPECZKA, i, ż. zdrbn., wieyski chłopski budynek, chyza, chyżyk, chyżezek, das Bauernhaus, die Bauernhütte, die Hütte, ein schlechtes Haus. Boh. chalupa, chalup, chalaupta; Slov. chalupa, koliba; Hung. kalyiba, kalibátska; Bosn. koliba; cf. Chlew; Graec. καλύψη (cf. καλυπτειν, z pokryć, cf. Gall. chaloupe Schalupu, Roff. шлайопка cf. Ger. schlupfen cf. chlop cf. gleba). Dal. hixa; Rag. pljevniza, kuchjarizza, poiatta; Carn. baita, bédniza; Vind. kozha, kozhiſhtvu; Roff. олауїра; Sorab. 1. paſterna. Predzey do chałup miernych ludzi, miły, Niżli do wielkich dworów sen się chyli. Petr. Hor. 2, D. 2. b. W ubóztkie szukałem nadaremnie chałupki dla siebie. Teat. 46 c, 52. Z obalonych pustek buduiesz sobie chałupkę. Zebr. Zw. 115. Oba na puszcach mieczkali, ale w osobnych chałupkach, które pokrycia i drzwi nie miały. Sk. Dz. 264. J naymnieyszøy chałupczki tam nie nalazł. Biel. Kr. 212. Chałupa, suppa czyli szopa w starym ięzyku Polskim. Nar. Hist. 4, 282. (ob: zupnik). Wychował się w chałupie - za piecem; domator, nieświadom, niebywały, et ist nicht hinter dem Ofen hervor gekommen. Do chałupy - do domu! - 2., Zartobł. chałupa, zadek, stara pani, der Hintere. Dał mu w chałupę. Oss. Wyr. (dał mu w sepet, w cymbał). Stąd też i ten wieśniacki obojętny tok mówienia: alboż to pan ży! nie nie łacnień u niego, iak kazać chłopu dadź što kiiów na chałupę. Oss. Wyr. CHAŁUPINA, y, ż. biedna, mizerna chałupa, eine elende armfeelige Hütte. Rybitw spokoynie siedzi w swoiey chałupinie. Chrość. Luk. 156. CHAŁUPNICY, a, e, od chałupnika, Häusler, - Chałupniecze mieczkania. Swirk. bud. 459. Chałupnieca chata. Opal. Sat. 160. CHAŁUPNIK, a, m. Chłop chałupnik nie ma tylko ogrodek na iarzyny przy chałupie, a kilka zagonów na ięczmien. Haur Sk. 43. der Häusler, der Angerhäusler, Obd. Brinksaß, Niederd. Hofstätler; Boh. chałupnjk, podruh; Grae. καλυβητης. Sorab. 1. kniżnik; Sorab. 2. koßag. Rolnicy nasi iedni maią znaczue gospodarstwo, iako kmiecie, drudzy połową mnieysze, iako zagrodnicy; trzeci ledwie maią iakie, iako chałupnicy, komornicy. Switk. bud. 441. Chałupnikom, chałnikom, zagrodnikom, mniey naznaczać podymnego. Vol. Leg. 3, 651. - IV rodz. żeńsk. CHAŁUPNICA, y, ż. die Häuslerinn; Boh. chałupnice, podruhyn'e; Sorab. 1. kniżnica; Sorab. 2. koßazka. CHAŁUPNY, a, e, od chałup, Hütten, - Sorab. 1. kniżny. Podatek pługowy, chałupny. Vol. Leg. 4, 786. CHAŁUPSKO, a, n. pa-

CHAM. - CHAP.

skudna chata, chacisko, eine häpliche Hütte. Chałupsko,
co go brzydka socha podpiera. *Mon.* 74, 564.

2., CHAM, CHAN, a, m. u Tatarów król. *Pasz. Dz.* 80. ein Tatarischer Chan, ein König, Tatarchan; *Scyth.* xahb, xahyb; *Eccl.* xaharb, karahb. Król wielki Tatarski, którego chamem zowią. *Birk. Dom.* 35. Nzwiska dygnitarstw u Tatarów, krótem się raczą, te są: cham, król; sóttan, syn krówiski; biy, hetman. *Gwagn.* 619. CHAMSKI, HANSKI, CHANSKI, a, ie, od Chama, den Chan, den Tatarchan betreffend. *Jabl. Buk.* Q. 4 b.

2., CHAM, a, m. CHAMA, y, m., CHAMEK, - mka, m. zdrbn., CHAMCZYK, a, m. zdrown., chłop, gbur, podlego urodzenia, iakoby potomek Chama, syna Noëgo, ein Bauer, Bauerkerl, Mensch ohne Geburt. *(Boh. Cham = niewolnik; Sorab. 2. chamności = bieda).* Nie ezyń się chamie Jafetem, strzeż roli. *Stryik. Gon D.* 2. Ty cham orz rolą, rób'; strzeż każdy urzędu swego. ib. D. Po śmierci nie znać, co są szlachtą, a co chamy. *Nar. Dz.* 3, 228. Sługus, nie sługus, chłop, chamczyk, nie chama, mieszczanek, lyk, nie łyczak, wszyscyśmy od Adama. *Teat.* 43 c, 4. *Wyb.* Czym ia cham! czym skradł kogo, czy zabil na bornu! *Teat.* 43 c, 138. *Wyb.* Nuże chamie niepoczywy, a palże w piecu! ib. 8, 7. A to chamek rozprawny, iak uważam. *Teat.* 19, 57. CHAMSKI, a, ie, żartobl: chłopski, gburski, od chama gbura, băutisch, Bauer =, Bauerkerl =, Flegel =. Piękny mi ślachcic z wojewodztwa chłopskiego, a z zicmi Chamskiej. *Teat.* 22 b, 101.

CHAMA, y, ž. z Greck. *χαυνη*. pewny gatunek muszli
niby to ziewaiącøy, die Gjenmuthsel. *Tr.*

CHAMELEON, a, m. z Greckołac. gatunek iaszczurki, większøy od pospolitéry; gniewem poruszony nadyma fię tak, iż skora odbiła kolory tych rzeczy, przy których się blizko znayduie. *Zool. 209.* das Chamáleon. Wiatrożyl, bo mniemanie było, że życie samém powietzem. *Zab.* 15, 179.

CHAMER ob: Hamer. CHAMSKI ob: Cham. CHAN ob. Cham. 1.

*CHANAIA, ii, ž. (może z Franc. canaille) gawiedź, motłoch, Gesindel. Gospodarz sań u siebie nowym gościem po wyisciu kozackiey chanai. *Białob. Odm.* 57.

CHANBA ob: Hańba. CHANDZAR ob: Andzar. CHAN-ŠKI ob: Cham, Han, Chan.

CHAOS, u, m. zamęł, odmęł, mieszanina, gmatwa, das Chaos. Właściwie massa pierwsza zmieszana żywiołów. *Kras. Zb.* 1, 192. *N. Pam.* 18, 283.

CHAP, HAP! 1., głos wyrażający szczekanie psów, huff! haf haw haw. *Włod. hau hau! das Bellen der Hunde auszudrücken.* *Roff. rabb.* 2., Cap, nagle porwanie, rappš, schnappš, rippš, graphš! *Vind. hlop, klopenanje, popad.* CHAPAC, HAPAC, HAUPAC, HUPAC, *intrans. niedok.*, szczekać, bellen, anschlagen. *Roff.* gábkнуть, gávkaem, gávákamъ, słowo gminne. *Kopcz. Gr.* 2, p. *Psy chapaiš.* *Włod.* §. z., Chapać czyn. nied., chapnąć *instant.*, capnąć, nagle porwać, habsen, raffen, grapsen, an sich reißen. *Boh. Chapati, chopiti; Vind. hlopiti, popafti.* *Roff.* ханнуть, хапать, схапать, охапать; *Eccl.* *захапляю, поли-шáю;* *(Eccl. хапляши - кусашь, угрызайшь; Grae.*

CHAPAN - CHARAKT.

251

xapthw, Lat. capio cf. *Grae. απορρίζει*. Bank złożo-
ny, i zabczysz, że iaki tysiąc dukacików chapniem.
Teat. 28, 95. (v. chabias, nachapać, zachapnąć, po-
chop, pochopyny). CHAPANKA, HAPANKA, i, ž.,
CHAPANECZKA, i, ž. zdrbn., zmykanie, porywanie.
das Habsen, Grapsen. Jedną krysrę na seymiku pod czas
hapanki na zerwanie onego rozrzuconéy oberwał. *Mon.*
65, 361. 2., Pewna gra w karty, ein Kartenspiel.
Zgrał się szuler w chapankę. *Kras. Bay.* 72. Tak do-
bra chapanka, iak trysseta. *Kras. Pod.* 1, 189: Kiedy
trwała chapanka między kartowniki, Bił kinal z pance-
rolą tuze i wyżniki. *Zab.* 14, 364. Skończyła się cha-
panka, zaczęto grę inną, Aż owa pancerola szótką tył-
ko winną. *Zab.* 14, 364. Chapanka ustąpiła Lombrowi
*Podol.* 50. Chapaneczka, trysetka, tryszaczek, i t. d.
Teat. 24 b, 7.

CHARACZ ob: Haracz.

CHARAKTER, u, m. z Greck. χρασσειν, ksztaltowanis
głoski, liczby, die Zeichnung eines Buchstabens, einer
Zaßl. *Boh. písemnošt*. Jnsze są charaktery Egiptskie, in-
sze Greckie, Łacińskie. *Jez. Wyr.* Starych charakterów
cytanie, wielce potrzebne plenipotentowi. *Kras. Pod.*
2, 209. §. Charaktery, czarodzieyskie kréski, znaki,
kulasy, Characterete, Sauberchatactere. Niech się wyrwą
z charakterami swemi książęta ciemności, niech nakła-
dą guseł swoich, piątn swoich tuzinem, niem nie spra-
wią. *Birk. Kaw. B.* Papier z czarodzieyskiem charakte-
rami. *Pam.* 83, 6 i 2 Jnkuły, charaktery przy sobie
noszą. *Birk. Ex. H.* 2 b. §. Charakter, szczególna po-
stać glosek, które człowiek iaki pisze, ręka iego. *Jez.*
Wyr. die Hand, die einer schreibt. *Roff.* nógepich. Do-
brze odrysowany plan, żeby był dobrym charakterem
wypisany. *Łesk. Mier.* 111. - §. Charakter, cecha, pię-
tno, szlad, das Kennzeichen, der Character, das Merk-
mal. Muszę ci niektóre przelożyć charaktery, po któ-
rych mię poznasz. *Kott. list.* 1, 8. Serce czułe i umysł
szczéry, są dwa wieczne poczciwych ludzi charaktery.
*Zab.* 11, 385. *Zabl.* §. Charakter, moc i władza wla-
na, czylí przez nadanie urzędowne, czylí przez obrzą-
dek. *Kras. Zb.* 1, 192. der Character, den jemand be-
kleidet. Turcy nie czynią żadnøy różnicy charakteru du-
chownych i świeckich. *Klok. Turk.* 189. (stanu). - §.
Charakter, zbiór przymiotów duszy, skłoności, nałogów.
*Kopcz. Gr.* 3, p. 51. der moralische Character, der
Character. *Roff.* нравь. Charakter właściwy, upor,
*Roff.* самонрӑвіе. Charakter miękki. *Roff.* мягконрӑ-
віе; charakter dobry, *Roff.* добронрӑвіе. Podobie-
stwo dwóch charakterów, *Eccl.* подобоспрастмie. Nie
ma tegości charakteru, to iest, duszy mocnøy, stałý j
nieporuszonyøy. *N. Pam.* 4, 79. Jnaczey myślić, inaczey
gadać, iest przeciw charakterowi, który całą zaletą po-
czciwego człowieka. *Teat.* 19, 18. Powiedz mi w szczé-
rości, iakiego on iest charakteru. *Teat.* 8 c, 45. Czlo-
wiek ten dobrych charakteru, bo iest notliwy. *Jez.*
Wyr. Trudno rysować charakter całego narodu. *Pam.*
84, 126. Zatracono narodowy charakter; ślachcic z nie-
ustraszonego, stał się na wszystko lękliwym. *Przestr*
95. Przyrzekł uiszczać fię pod charakterem. *Teat.* 19 b
57. (na charakter, na poczciwość, na honor, bę fei-
ner Chrliſket. - fig. transl. charakter w nogačach dobry

252 CHARAKT. - CHART.

do dania drapaka, ein guter Ausreicher. Oss. Wyr. CHA-
RAKTERNIK, a, m. udaiący, wiadomość charakterów
czarodzieyskich, ein Zeichensreiber, Zeichendeuter, Zau-
berer. Czarnoksiężnicy i charakternicy. Haur. Sk. 427.
Nie wierz, żeby kula i palasz charakternikowi szkodzić
nie mogły. Tr. CHARAKTERYZOWAC czyn. nied.,
wyrażać charakter czyy, characterisiren. W przyimowa-
niu gości, ludzkość charakteryzu narod Polski. Pam.
85, 593. Rzeczy charakteryzuiące wielki rozum. Łęsh.
Mier. 2, 52. CHARAKTERYSTYCZNY, a, e, CHA-
RAKTERYSTYCZNIE przyst., charakteryzuiący, cha-
acteristisch. Charakterytyczne znaki. Mon. 63, 93.

CHARCHAC ob. Chrachać.

CHARCICA, y, ž., CHARCICZKA, i, zdbrn., suka char-
cia, die Windhändinn, ein weibliches Windspiel. Boh.
chrtice; Rag. hertiza; Croat. hertica. Bosn. hrritića).
Lotka charcica. Teat. 19 b, 53. (ob: Chart.). CHAR-
CI, ia, ie, chartowy, od charta, Windhunde, Wind-
spiel. z. Myśliwy charcią gębę zowią trąbą. Ötw. Ow.
51. Charci onog, Roff. привіхао ob: Prawidło. CHAR-
CIĘ, ięcia, u. CHARCIATKO, a, n. zdbrbn. szcze-
nię charcie, das Junge eines Windspieles. Jeśli wolno
z charciącą charcię to zrownać małe. Totolczk. Saur. 74.
CHARCIK, a, m. zdrobn. rzecz: Chart, ein Wind-
händchen, Windspielchen. Paszk. Dz. 114. CHARCISKO,
a, n. szpetny chart, ein hässlicher Windbund. CHAR-
CINA, y, ž., CHARCINKA, i, ž. zdrobn. biedny mi-
zerny chart, ein elender miseraßter Windbund.

CHARCOWAC ob. Harcować. CHARCZEC ob. Chra-
czeć, Chrachać. CHARDY ob: Hardy. CHARKAC,
CHARKALA, CHARKAWY ob: Chrachać.

CHARŁAK, HARŁAK, a, m., CHARŁACZEK, czka,
zdrbn., nędzarz, ubogi, mizerny, ein Elender, ein Bette-
ler. Cóż proszę, za łan taki, szukać chleba, iak char-
laki. Jak. Bay. 12. Charłak ubogi, może z lichęy nę-
dzy Przyśdź do pieniędzy. Kniaż. Poez. 3, 97. Ten
królem, ow poddanym, ten charłakiem. Zab. 9, 20.
Milszych iest mi poczciwy charłak, niż łotr w szamero-
wanych sukniach. Teat. 30, 59. N. Pam. 20, 239. - §.
Charłak, chorowity, schorzały, chorłak, cherłak, któ-
rego tylko skóra a kości ein kranker elender Mensch.
Ten chlop, iak charłak wygładał. Teat. 50, 59. CHAR-
LACKI, a, ie, CHARŁACZY, a, e, od charłka, bie-
dny, chorowity, schorzały, elend, frank. St. hiesz. 28.
CHARLEC, HARLEC. niiah. nied., z chorowitości i
schorzałości dyszeć, niby mieć wrzenie w gardle, ia-
koby warczenie; chorowitym i schorzałym bydź, von
Kränlichkeit keichen, frank und elend seyn, kränkeln.
Boh. pozonawati; Croat. beteguvati; Roff. poхворомь.
(ob: Charłac). Iydłe chore zaraz poznać, gdy chu-
dnienie, harleie, kaszle. Haur Sk. 58. Był tam na ie-
dney biesiedzie, tamże się rozniemógł, takżeć charłał,
charłał, aži poszedł. Rey Zw. 60. - 2., Biedę łatać,
biedę klepać, mit Noth und Elend kämpfen.

CHARON Boh. Madon, radun.

CHARPA, CHARPINA, CHARPĘC, CHARPĘCINA ob.
Chrapowina.

CHART, a, m. gatunek psów długich, cienkich, wyso-
kich, z oſtremi mordami, bardzo szybkich. Kłuh, Zw. 1,
591. Boh. chrt; Sorab. 2. chart: Sorab. 1. kort, khort;

CHARTA. - CHASZCZ.

Carn. hèrt; Vind. hertiza, louni pes, breck; Croa-
hart, hërt, szamolovecz; Slavon. hèrt; Bosn. hrt, hrrit,
hart, hert (Bosn. hrrilli śpieszny); Rag, hèrt (harli
agilis, harlos agilitas, harlit fesłinare): Eccl. xópmb
Roff. Борая собка, хормыи (cf. Ger. burtig = szybki;
Vind. hiter - prědki cf. Chytry; Anglosar. hryththa -
pies). Na zaiące trzeba psów bardzo prędkich, którzyby
gonili a dodzierżeli, iako są chartowie. Cresc. 637. Ko-
ta na myszy, nia zaiące charta. Mon. 65, 95. Rącze charty.
Banal, A, 5. Gończe charty. Min. Ryt. 4, 211. (di-
fingu. Gończy pies qu. v.). Z chartami iechał w pole.
Groch. W. 488. Pożytku niemasz, acz charty robiemy.
Bielaw, Mysl. D. (poluiemy). Trudno przed charty ugonić
wyzłowi. Brath. C. 5. b. Często inszy chart porwie kota,
nie ten co dogoni. Pot. Pocz. 66. (ſſic vos. non vobis,
insy sieje, inszy źnie). Slovack. Prov. mnob chrtow za-
gaćą smrt. (przemoc-zwycięża). Pędzi konno przez zwie-
rzyniec; a za nim Capay, Łapay, Scinay Dolóż, dwa
smycze chartów. Teat. 20, b. 52. Jeden myšliwy swoim
chartom i charcicom te nadał miana: Murzyn Uwił Wie-
niec, Panna Warkocz Spletła. Chmiel. 1, 383. Chartom
miana fię dań: 1.. Od rączości: Dzidka, Lotka, Dolot,
Dołkocz, Szaftąb. 2.) Od zaiadłości: Załeb, Porwisz, Pa-
łasz, Oſtroząb. 5.) Od byſtrego oka Zoczna, Sokol.
4.) Od cienkiego kształtu: Sarna, Jgła, Spilka. 5.) Od
celności ich przymiotów: Sława, Honor. 6.) Od fierści:
Morąg, Murzyn. Od glosu ogarom miana fię dań. -
CHARTECZKA, i, ž. Charciezka, mała charcica, eine
kleine Windhändinnu. Wszak to od ciebie Phillis ta char-
teczka mała ! Ieat. 48, b. 14. ob. charci, charcię,
charcica.

CHARTA ob. Karta.

CHARTOWITY, a, e, CHARTOWATY, na kształt charta,
wie ein Windspiel, windspieflartig. St. Kiesz. 28. Charto-
woity koń. Tr. obfdźny, cieńki.

CHARTUZ ob. Kartuz.

CHARYBDYS, bdy, ž., wir na morzu śrzodziemném, ró-
wno niebezpieczny iak Scylla, der Meerjudel Cha-
rybdis. Zapłynął w Charybdym. Tr. (w wielkie nie-
bezpieczeństwo wpadł).

CHARYTY ob. Gracye, W dzięki, Carn. Crushize.

CHASA, CHASZA, y, ž. chuszeza, chalaſtra, zgraia,
motłoch, szary koniec, (Boh. chafa, čeladka, czeładź;
Roff. xa3b koniec materyi; zuchwałec). Gesindel,
Lumpenvolk, Pöbel, Hefen, Jan Hagel. Po salach cižba
sroga, wchodzą i wychodzą chasy marne. Zebr. Ow. 295.
(leve vulgus). Mierziona chasa. ib. 71. Jnszą chase
długoby rachować z imiony. Zebr. Cw. 111. nomina me-
dia de plebe). Z nizkiego łanu ich na wysoki wynieśli,
a z chasy podley i orszaku oſtatniego wyjaſwszy, tak wy-
ſtawili, iż nigdy umrzeć nie mogą. Gorn. Sen. 223.
Do tych rzeczy i chasa ma przyſtep wolny. Gorn. Sen.
296. Tak rzecze który z tey niespokoyney chaszy. Smotr.
Ap. 10. Trzech senatorów, iakby oſtatniey chasy nie-
wolników, chloſną dřeżył. Pitch. Sen. 328. Gorn. Dw.
92. A oni fię w mcy pladze weselili, J schadzki o mnie
taiemne czynili, Chasza nikczemna. J. Kchan. Ps. 47.
(ob. Chuszeza). CHASZCZ, u, m. zarośle, gętwa,
gęſtwina, gąszcz, das Dicij, ein dices Gebüß. Beſtje
w gęſtych chaszczach lasow spoczywają. Hor, 2, 330. Min.
Mon.

CHATA - CHCIEC.

Mon. 69, 682. Spieszno gnał swoie bydło przez chaszece, krzewiny. Zab. 9, 563. Gościńcem wolnym z chaszczów ich wyprowadził. Zim. Siel. 226. (ob. Chuszcza).

CHATA, IIATA, CHATKA ob. Taya.

*CHAWTURNIK, a, m. Tobie widzę, iako ftaremu piružnikiwo albo chawturnikowi, nie o powagę święta, ale bar-dzicy o kiermasz idzie. Pimin. Kam. 352.?

CHCAČKA, i, ž. chętka, pożądanie, das Geluſten wornach, die Lust. Naywłaściwsza choroba kobietom ciężarnym; chcački te bywiają czasem bardzo dziwaczne. Dyk. Med. 1, 392. CHCIEC, chciał, chcieli, chce, chce, tranſit. et intranſit. niedok., zechcieć dok., mieć wolą, wollen; Boh. chtit, chtití, chtel, chtégi, chti, chcy, chtjwam; Slovac. chtití; Sorab. 1. chciec, chzyl, chze, chzem, chzu, ſedźzem, ſedźu, chkam; Sorab. 2. ja cham, kſchesch; ja zu, tiu žoſch (cf. niechać). Carn. otełí, otł, oſthem. (Carn. hotěti, hótshem de mulis, coitum appetere.) Vind. ho-teti, hotel, htěl, hózhem; otiti, oteu, otla, ožhem; Croat. chochteti, hoteti, hoteti, hochu, hochem; Rag. hotjetti, htjetti, hotitti, hóchju; Roſſ. хомѣмъ, хочу, похошѣмъ, восхошѣмъ; Eccl. хомѣмъ, хошу, во-схомѣми. Gdzie nie można chcieć i nie chcieć, tam obca wola panuie. N. Pam. 13, 94. Kto nie rychło uczynił, dugo nie chciał. Parn. Sen. 6. Na to patrzeć trzeba, gdzie kto chciał ſtrzelić, nie gdzie ſtrzała padła. Gor. Sen. 413. Nie chcą, muſieć będą. Bardz. Tr. 301. Kiedy nie może bydź co, ia chemy, ia kbydź może chcieomy. Cn. Ad. 56. (co muszę, to rad czynię; cnotę z musu czynić). Kto tego dopiąć, czego chce, nie może, Niechay chce co ma raczey i co może. Paſſ. F. 146. Mów ty co chcesz, a ia uczynię, co chce. Cn. Ad. 517. Kto czyni, co chce, ucierpi, czego nie chce. Cn. Ad. 577. Chcieć i nie chcieć, każdego porzucono woli. Więc gdzie rozum nie każe, zmysł nie mieć gwoli. Gaw. Siel. 366. Chciałeſ tak, chciałeſ, dobrze ci tak. Teat. 33, b. 54. (tegoś żadał). Uſiedzie sam, kto iećſ chce, choć go nie poſadzisz. Burl. A. 3. Niepodobna ieſt rzecz, chcieć wszyſtko samemu czynić. Kras. Pod. 2, 38. Niech kto chce co chce gada, ia zaſ tak sobie wnoszę. . . Zab. 13, 275. Trěb. Prawdać, ižby tak bydź miało, ale cóż chcesz, kiedy iuž zwyczay ieſt tak z dawna wnieſiony. Rey. Ap. 25. (co chcesz robić co robić)? Ja ciebie, chcesz czy niechcesz, dziſiay za mąż daje? Trěb. S. M. 30. (du maſſt wollen oder nicht). - Gerund. chcąc, *chęcy, dobro-wolnie, z własnøy woli i ochoty, wollend, auſ eignem Willen, auſ freyem Willen, freywillig; Rag. hótté, ho-techi; Croat. hote, hotesch, hotomcze; Bosn. hotte, vogljom;) Volens chcąc, z swey dobrey woli. Mącz. Oſiet *chęcy powalił ſie w wodzie. Ezop. 97. Ten pomocy bożej godny nie ieſt, ktorý sam chceć w pokusy idzie. Sk. Kaz. N. 358. Nie chcąc, niechcętnie, nie z własnøy woli, ungern. Niechcąc wszyſtkicheſ zrobił sam nieprzy-iacioly. Jabl. Tel. 145. Chce nie chcąc. Cn. Ad. 56. (wrzkomo chce). Nie chcąc zjadła baba proſie. Pot. Jow. 181. Pod czas nie chcąc, nie myšlańc, lepiey ſie co spra-wi, Niż kiedy ſie umyślaie kto na tém zabawi. Cn, Ad. Tom I.

CHCIEC.

253

875. Ten co z boiąžnią i iak nie chcąc profi. Nie dżi-wować ſie, iešli nie odnoſi. Morszt. 250. Chcąc niechcąć, man mag wollen oder nicht; Slovac. chţic nechtţic; Vind. ožhesh boli nožhesh; Boh. wol neb newoł; wołky newoł-ły. - Chcąć, chcieć, bezosobiście zamiałał osobiście. Wolno mu pić, iako chcąc, czy mało, czy wiele. Hor. Sat. 241. (iak chce podług własnøy woli, do woli). U nas wolno każdemu co chcąc czynić. Star. Ref. 25. (co chce, co zechce, co mu ſie podoba). Przekupnie zboża kupuią, aby ie zaſię tylko oni sami, iako chcąc przeda-wali. Modrz. Baz. 564. (według upodobania). - Chcąć z aby, dla, z przyczyny, z powodu, w zamyſłe, um, in der Absicht. Senat Rzymiſki, *chęcy (chcąc) ſie lepiey dowiedzieć, coby czynić, poſiali tam. Biel. Sw. 54. Pana Lecz chcąc ſie do pierwszego wrócił, iakież Wc Pana zdanze o semyme gotowym? Niemc. P. P. 14. - Chcąć, wolą maiący, ochoczy, z woli własnøy czyniący, woł-land, freywillig, auſ eignem Willen, willig, gern; Eccl. хомѣмъ - коморбі хошемъ чего, вошімѣл изводиMER; Gr. θελητής. Chcącemu niemazs nic tru-dnego. Gorn. Wł. M. 1. Cn. Ad. 56. Kołak. Wiek. B. 4. Wszyſtko nie chcącemu trudno. Fredr. Ad. 5. Chcącemu nic nie podobnego. Pot. Arg. 75. Chcącego trudno zatrzy-mać. Zegl. Ad. 27. Chcącemu umrzeć, žaden nie zabroni. Morszt. 247. Chcący, chiany uczynek z dobrowalny, freywillig, auſ freyem Willen geschehen. Chcący uczynek, gdy przyczyna i źłonność w tym ieſt, który czyni; uczynki z boiažni uczynione nie są chceć i dobrowalne. Petr. Et. 196. Cudna rzecz ieſt pokuta, abowiem tak wyidzie grze-chu chcianego. Radz. Syr. 20, 4 (dobrowolnego. Bibl. Gd.) - Chciany - umyślony. gewołt, gedacht, vorge-nommen. Rzeczy chianéy a nie uczynioney sąd ludzki nie sądzi. Sk. K. N. 166. - Chcenie, chęć, wola, ochota, das Wollen, der Wille; Sorab. 2. kſchesche; (Carn. hotenje - concupiscentia; hotinſtvu pellicatus): Rag. htjenje, hotjenje, hoochja, hotionos, hotjenſtvo; Roſſ. хомѣнѣ; Eccl. bolěńtě. Jedna część duszy ma w sobie rozum, a druga ma w sobie chcenie. Gorn. Dw. 370. Prośba ſlanów więcej, niż snadź cheniem naszém pobudzeni. . . Herb. Stat. 17. Alboż to nasza wola, nasze chcenie ma tym rozrządzić, co ſie tycze dobra pu-blicznego? Teat. 26, c. 113. - Niechsenie Eccl. hekchbňe, nie wola, niechć, nieochota, das Nichtwollen, die Un-lust, die Abneigung. Bez naynmieyszych ſtarań, prawie przez niechcenie Uniem wzbudzać w kobietach naytkli-wesne płomienie. Niemc. P. P. 52. Jak od niechcenia. Niemc. P. P. 63. (niby to nie chcąc, bez ſkarania, nie-umyślnie, ohne zu wollen, ohne Absicht, unabſichtlich). W Cycerona liftach znać rzecz idąć, iak od niechcenia, bez żadney przysady. Kras. Pod. 2, 112. Chcieć sobie, umyślić u ſiebie, bey ſich ſelbst wollen, beschließen. Jak sobie iuž chce, niech robi. Teat. 1, b. 99. Jak sobie chce śmierć, ia i dziś gotowy. Pot. Syl. 238. (iakokolwiek ięy ſie upodoba). - ſ. Chcieć, raczyć, belieben, Belie-ben tragen, wollen. Chciey ſie do mnie pofatygować. - ſ. Z drugim przypadkiem chcieć czego, pragnąć, żadać czego, etwas wollen, wünschen, begehren. Zeden mu pio-rezkl: czego chcesz? Sekl. Jan. 111. (not. szukasz). Siedzi człek w domu iako liwrant w magazynie, Ten gro-gza, tamten zboża, ów chce, byś dał koni. Zab. 16, 125.

50

234

CHCIEC - CHCIWIC.

Nær. Częgom sam chciał, to mam, a' iakom robił, taka
mię też i kara za grzechy potyka. Psalmod. 95. Król
niech cnoty chce, wszyscy się for nię zdobędą. Bardz.
Tr. 301. Cesarze papieżom pisali: rozkazuiemy i tego
chcemy. Sk. Dz. 820. Chcieć do czego - dążyć, uši-
łować, wornach trachten. Drudzy chcą w rzeczy do do-
brego, a ręku nie przyłożą. Sk. Kaz. Nied. 638. §. Ellipt.
Ty mnie chcesz i ia ciebie chce, biegay po kfiędza. Teat.
2, b. 14. (domyślnie: brać w małżeństwo). Profil Bogdan
o królewnę; ale ona nie chciała zań. Biel. Kr. 449.
(żis, się wollte ihn nicht (heirathen). §. Chcą się tam
iacyś ludzie - żądają się, pytają się do ciebie, man wiił
zu dir, man słułsich się, wiiłsich spřechen, begehrt dią.
Quis me vult, kto mię chce, kto mię wola! Mącz. §.
Chcieć co po kim, chcieć miec co po kim - wymagać,
żądąć, potrzebować po kim, Boh. weſeti; Ger. von einem
teumaß begehren, fordern. Niewiem czego chcesz zawsze
po mnie. Paſt. F. 84. Trzy rzeczy apoſtoł po nas pilnie
mieć chce, abyśmy się w nich dźwiczyli. Rey Poſt D. 4.
Uczynię, gdy to sobie po mnie miec chciec. Gorn. Dw. 7.
§. *Chcieć z kim = chcieć komu sprzyjać komu, einem
wohłwollen. Niech ma woyſka milliony, Kiedy fortuna
nie chce z nim, zginiony. Pot. Syl. 153. Chce ci dobrze.
Off. Wyr. Lepiej chciey oczyszcz, niżeli dotąd. ib.
II. CHCIEC się zaimk. bezosob. nied., zachcieć się, za-
chciało się dok., apetyt, ochotę, źłonność mieć do cze-
go, wzjetym bydź żądaniem czego, Luſt, Apetit, Mei-
gung, Seßnſucht wornach haben; Croat. hoche mi sze;
Sorab. 1. chze mi ſo; Roſſ. xomßbься, xочeшься;
Vind. se lubi, dopade); Aleksandrowi chciało się dru-
giego świata; kłózęciu chce się króleſtwa, hrabiemu kńe-
ſtwa, szlachcicowi hrabſtwa, mieszczaninowi szlachectwa,
dzierżawcy zaſtawy, zaſtawnikowi dziedzictwa; Chęć ieſt
iedna, iak ieſteſtwa, Ten chce wioſki, ten króleſtwa.
Kras. Liſt. 11, 81. Komu się robić nie chce, tego i mała
w ręce kole. Cn. Ad. 17. Jeść mi. się chce = łaknę, eß
hungett mich, mich hungert. Nie iedno to ieſt zawsze,
jeść mi się chce, co potrzebuię pokarmu, Rog. Dos. 1, 109.
Jeść, kiedy się chce, to czas. Pot. Jow. 176. Pić mi się
chce = pragnę, mich dürſtet. Nie pił, aż ci się pierwey
będzie chciało, Tedyć się każde wino dobrém będzie zdało.
J. Kchan. Fr. 8. Nie ieść i nie pić, tylko w ten czas,
kiedy się chce. Mon. 70, 228. Spać mi się chce = drzymie,
mich schlafert; Sorab. 1. mi chze ſo ſpacj; Roſſ. спимься:
cpalobc. Spać mu się tak chciało bez pamięci, że na
murawie cisnał się iak długi. Zab. 14, 241. Szym. Chce
mi się na dwor ob. Dwór. - Sam nie wie, czego mu się
chce. Teat. 35, b. 3. Niczego mi się nie chce. Teat.
17, c. 57, (ich habe zu nichts Luſt). Możeby się chciało
spacerów, szlitadów. Teat. 26, d. 10. Gdy mu się nie
chce, nie zaſpiewa, choćby go kto... Zab. 13, 61.
( wenn er nicht will, wenn er keine Luſt hat) ; Sorab.
ložtuwo. Chce się bydź dobrym, gdy zapłata cnoty nie
ma umierać z nami. Gorn. Sen. 300. man hat Luſt gut
zu f. Zachciało mu się, die Luſt ist ihm angekommen,
oppos. odechciało mu się, die Luſt ist ihm ver-
gangen. - CHCIEWAC się Fregu., Na modlitwach
trwał, że mu się i ieść nie chciewało. Sekl. 85.
( daß er keine Luſt zum Essen zu haben pſlegte).
CHCIWIC się zaimk. nied., łakomić się, się von

CHCIWIEC - CHCIWY.

der Begierde wožu leiten lassen. Carn. uslitise,
uſtem. CHCIWIE przyst. ob. Chciwy. CHCI-
WIEC, - wca, m. łakomiec, chciwie pragnący, ein Be-
gieriger, ein Habsüchtiger, Gewinnfüchtiger; Rag. po-
hlepnik; Eccl. людосмяжакамель. Zawsze chciwiec ubogi;
określ twę praguńenia. N. Pam. 13, 120. Nikczemny
chciwiec sławy i pieniędzy. Przeſtr. 71. Niechaich prze-
padną te chciwce krwi Indzikie! Stas. Num. 2, 145.
die Blutdürſter. CHCIWOSC, ści, ż., CHCIWOSTKA,
i, ż. zdřbn., chęćnie filnieysze czego, chęć, chuć,
żądza, die Gierde, die Gier; die Begierde, die Sucht;
Boh. chtiwoſt; Slovac. žádost; Carn. hotenje, hlepěnje,
hrépenje; Dal. hlepenye; Vind. poshelenje, shelnoſt,
tertnoſt, blagoshelnoſt; Croat. pohlepnozt, selenye;
Bosn. hlípnoft, hlipanje; Rag. xeglnos, pohlepa, po-
hlepnoft: Koff. жáдносить, падкосить. Chciwość pożada
wprzod potrzeby, potym wygody, nakoniec zbytku. Lach.
Kaz. 1, 260. Chciwość nienasycona, co zamiast źrno-
nice Szkło pomnożne na śrżodku głowy wężokrętey noſi.
Zab. 12, 255. Chciwość, im wiećey ma, tym wiećey
ieszcze chce. J. Kchan. Dz. 183. Chciwość ieſt płodem
miłości własney; z chciwości zaſ urosło prawo mocney-
szego, Karp. 2, 109. Zyje iak bydź, chciwości wszyſtkie,
na szrot puſciwszy. Gor. Dw. 346. Chciwość miało zy-
ſku, szkody często przynoſ. Cn. Ad. 423. Kto chciwości
zahamuie, nie wiele potrzebuie. Cn. Ad. 34. Chciwość
cielesna. Sien. 157, (lubieżność, iurność). Chciwość
pieniędzy, łakomłwo, (ob. srebrogorz); Eccl. лю-
boimßnство, любосмяжание, имßноюßie; Roſſ.
мшелоймство, Geldsucht, Habsucht. Panuiąca namię-
tność wasza, ieſt chciwość pieniędzy. Gaz. Nar. 2, 141.
Chciwość panowania, Herrſchucht. Eccl. любоначание,
властолюбие. Chciwością panowania zapalony. Warg.
Cez. 2. O ślepa *do panowania chciwości! Sk. Dz. 851.
Zbytnia chciwość nauki, Warg. Wal. 274. (zu große Lern-
begierde). Chciwołtka, zdrobniona namiętność. Chci-
włotka pieniędzy nikczemne umysły do podłości, chciwość
zuchwalsze aż do zbrodni prowadzi. Off. Wyr. ein Luſt-
chen wonach, CHCIWY, a, e, CHCIWIE przysth., nie-
pohamowanie czego pragnący, gierig, ſüchtig, begierig;
Boh. chtiwi, hłtawy, dyčtiwi; Slovac. chtiwi, žádostiw;
Sorab. 1. žádostjné; Carn. hlepн, hlepitně; Vind. she-
len, poshelen, tert; Croat. hotliu, selen, pohlepen;
Slavon. hotan; Dal. xelyan; Rag. pohlepan, pohotni,
xegljan; Bosn. sgeglian, pohljepan, pohotni; Roſſ.
жáдный, падокь, падкий, мшелоймный; Eccl.
рачимелый, любомßmeлый. Hołota chciwa krwi,
kłólowania, zdrady i oręża. Bardz. Tr. 414. Chciwy
panowania, herrſchüdtig, Roſſ. властолюбивый, вла-
ſtolюбець; ząd verbum властолюбствовать. Chci-
wy krwi, blutdürſtig. Chciwemu umysłowi żadna rzecz nie
poſpieszna. Pilch. Sall. 229. Chciwemu nigdy dosyć.
Off. Wyr. Miecz woyny chciwy. P. Kchan. J. 5. Chci-
wy *do woiennych spraw. Warg. Cez. 3. Niewiała łakoma,
i srebro chciwa. Sk. Dz. 114. Wzrok iego zdaje się chci-
wy; pała on zapewne wielkim do niey przywiązaniem.
Teat. 49, b. 21. Chciwie ż, pragnąc Eccl. воз-
желъти, вожделѣти.

Dalsze pochodz. słowa chcieć: zachcieć, zachciewać,
*odechcieć, chęć, chęcić, chętka, chętny, przychęcać,

CHEBD - CHĘDOGI.

zachęcić, zachęt; chucь, chuthi, chutny, chutliwy; po-
chutniwać, małochętny. Ochoczy, ochotny,ächota, pod-
ochocić. Choć, chociaż.

CHEBD, HEBD; u, m. ziele, Ebuhas Attich. Kluk, Rostl.
2, 221. Sien. 58. Chebd albo CHEBZINA, y, ž., Urzęd.
87. Boh. chěbbi: Slov. chěbbi, chabźda; Carn. inf. hábat;
Carn. sup. hebět, hébát; Vind. hebet, hebd, hmet;
Croat. hebed; Slavon. habdovina; Bosn. habat, abdov;
Dalm. habad, abad; Sorab. 1. dižmi bož. ob. chépt.
CHEBDOWY; a, e, od chebdu, von Attich; Croat.
hebden; Dalm. abrov.

CHEBULA. i, ž. myrobalany brunatne aptekarze chěbuli
zowią. Sleszk. Ped. 116. Owoc drzewa balsamowego,
die Frucht eines Balsambaums.

CHĘC, i, ž. wola do czego, chćenie, der Wille zu etwas,
Boh. chtić: Roff. poznáb, благоволenie. Dobra chęć
za uczynek sło. Pot. Arg. 504. Rys. Ad. 9. Chęcią się,
nie datkiem mierzą usługi. Zaš. 3, 219. Nie to, co od
kogo bierzemy; dobrodziesławem ieſt, ale chęć tego,
który nam daie. Gorn. Sen. 28. Chęć, ochota, ſklon-
nośc do czego, die Luft zu etwas, die Neigung. Co
muſisz, czyń z chęci. Rys. Ad. 5. §. Zyczliwość, sprzy-
ianie, przychłyność, affekt, die Zuneigung, das Wobſ-
woſlen, die Gewogenheit. Wielką chęcią przeciwko tak
dobrze zaſłužonemu bei Rzpltey kiążeciu pobudzeni, sy-
nem iego ſtolicę osadzaią. Krom. 51: Z miłą chęcią kazał
im doſtatkiem wszyſtkiego dodadż. Uſifr. Kruw. 3, 134.
Słowa pefne chęci. Opal. Poet. 4. Chęć swą ku Rzpltey
okazali. Pilch, Sall. 85. Chęć chęcią oddawać. Biel. Kr.
190. §. Chęć, oswiadczenie chęci, życzenie, geneigte
Gefunung, Wünsche. Oświadczyłem We Panu chęci moie
w zdarzoney porze nowego roku. Off. Wyr.

CHECHOT, CHECHOTAC ob. Chychot, Chychotać.

CHĘCIC czyn. nied., zachęcić, przychćić dok., chęci do-
dawać, pobudzać, anmahn, ermuntern, aufmuntern,
Luſt woju machen. Oni go do tego darami w każdy dzień
chęcili. Ban. F. 8. Wodze swoich, iak mogą, chęćą,
budzą, grzeią. Chrość. Fars. 431. Wyszkuią wszyskich
sposobów, któreby chęći i ludziły ludzi do uſtawiczny
pracy. Przefr. 183. - Nęcić do ſiebie, nymować sobie,
an ſich locken. Wszytkiemi sposobami lud do ſiebie
chęcił. Off. Wyr. Darmo Maryno chęcisz sobie Jacka;
nie przychęcisz! ib.

CHĘDOGI, a, ie, CHĘDOZSZY, a, e Compar., Chědogo,
Chědożey, CHĘDOZNIE, CHĘDOZNIEY przystk.,
1.°) Obsł piękny, krasny, ozdobny, phys. et metaphys.
sauber, schön, jierlich, geschrükt; (Eccl. xудōrḥ = μύδρ
mądry, uczony; художникd artyſta; художестмо
kunszt, sztuka; Roff. художный mifterny, sztuczny).
Niech iuž zaśnie dziecię drogie, Ucieszne, śliczne,
chědodie. Groch. W. 368. Ta nauka ieſt bardzo lekka,
mała i chědoga. Gliczn. Wych. K. 1. Mówca może
zprědka o każdych rzeczy chědogo mówić. Petr. Et. 181.
Laſki chědogo ofrugane. Stroyn. Staw, C. 1. Kſiża nie
mają ſie wadzić; ale aby ludzi chědogo słowy upomini
i cierpliwie nauczali. Szczerb. Sax. 195. Przymuszani
bydź nie maią; ale maią bydź chědogo napominani. ib.
422. To chědogo Auguftyn S. obiaśnił. Kucz. Kat. z.
529. (cf. czyło, czyście). Chědogi, okrzesany, oby-


czayny, polerowny, geschliffen, verfeinert, cultivirt, ge-
siftet. Bolesław grube a okrutne ludzie do ludzkości,
obyczaiów i do życia chědoższego nieiaki przywiódł.
Krom. 64. ciuilior). 2.) Dziś chědogi znaczy: bez brudu
będący, czyſły, rein, reinlich; Boh. cijſtotny, ſſwarny;
Sorab. 1. schwarné, schwaruffi; Vind. zheden, zhiſto-
bei, snashen; Carn. zhědn, prishn; Croat. sznásen;
Roff. xółbnyi. Bałwan soli chědgiecy niebłotney. Vol.
Leg. 3, 455. Czyſtza, chědoższa. W. Pofl. W. 3, 134.
Turczyn kłěka na modlitwę, choć tež na mieyscu nie
bardzo chědogim. Kłok. Turk. 192. Choc ubogo, byle
chědogo. Rys. Ad. 7. Pot. Arg. 770. Lepiey nie chědogą
rzecz zachować, niż chědogą ſtracić. Cn. Ad. 440.
CHĘDOGOSC, ści, ž. czyſtość, ochędóztwo, die Rein-
heit, Reinlichkeit; Boh. cijſtotnoſt, ſſwarnoſt; Sorab. 1.
schwarnoſſ; Carn. zhednoſt; Vind. zhedenje, zheja,
zhednoba, zhidnoſt, zhiſtoba, snashnoſt; Croat. sznåga,
sznasenye; Roff: xóla. Trędowaty przywrocon zoſtał do
chědogości. W. Levit. 15, 7. Chědogość, ochědożność,
polities, mundities, ornatus. Mącz. Wiele zależy na
mocności i chědogości dwor na wsi. Cresc. 654.
CHĘDOZKA, i, ž. chědożenie, das Reinigen, Reinkeh-
ten, Reinfegen, Säubern, ob. słowo Chědożyć. CHĘ-
DOZYC czyn. nied., ochědożyć, uchědożyć dok., *uchě-
dożać nied., = czyścić, oczyszczać, czystym lub chědo-
gim czynić, obmiatać, otrzypywać, säubern, reinigen,
rein machen; rein puſhen, auspuſhen, auskehren, ausſko-
ſsen; Sorab. 1. schwarnt; Carn. zhěditi; Vind. zhediti,
ozhedit, pozhedit; Croat. sznaſiti, sznåſim; Bosn. ure-
diti; Roff. xohimt, xólio, propr. et fig. Uchěda-
żaymy mu te zaplugawione przybytki swoie. Rey Pofl. n. n.
n. 5. Wež brzoſkwiń, z wierzchu i zewnątrz uchědożo-
nych. Sien. 534. Kościoły uchědożcie. Sk. Dz. 507.
Oczyść serce twoie i o to ſtaray fię, aby Chryſtus uchě-
dożał, gdzieby mieszkać mił. W. Pofl. Mn. 259. §.
Chědożyć, ſtroić, puſhen, schmücken. Zawołana do ce-
sarza, weszła wprzód do komory, chęć sie uchědożyć.
Sk. Dz. 172. (uſtroić). Naftawa zbytek w ſtroiach i
akiejs niezwykłe ciał chědożenie. Gorn. Sen. 29. (ob.
ochędóztwo). §. Transl. chědożyć kogo = čwiczyć,
oćwiczyć, ociać, obić, (cf. sprawić laźnią, kurtę
ſkroić), einen durchſegen, durchſuchteln, durchſchen.
Trzebaby ich kiiem chědożyć. Chmiel. 1, 1119. W Mo-
ſkwie ſludzy na pany swe częſtokroć ſie uſkarząi, iż im
rzadko grzbiet knutami chědozą. Gwagn. 512. Juž mi ſie
dzaie, że ſie z nim potykam, że go pałaszem moim
chědoże, a on mi do nóg upada. Boh. Kom. 4, 222. -
We grze: chědożyć kogo = ogrywać, im Spiele, einem
den Beutel ſegen, ihm alles abgewißen. §. Obec. chě-
dożyć kobietę, obłapiać, mieć z nią sprawę cielesną,
einer berywohnen. CHĘDOZYCIEL, a, m. ten co chě-
doży, oczyſciciel, der Reiniger, Säukerer. w rodz.
żeńk. CHĘDOZYCIELKA, i, ž. die Reinigerinn, Säu-
berinn.

Pochodz dochędożyć, nachędożyć się, pochędożyć,
ochedogi, ochedozny, ochedoztwo, przyochedżyć, przy-
chędożyc, przechędożyć, wychędożyć, zchędożyć.

CHEF - D'OEUVRE, franc. ob. Naczelne, miſtrzowſkie dzieło
arycdzieło, sztuka.

CHĘDOGOSC - CHEL.

235

30..

136

CHEL - CHEŁPIC.

CHEŁPICIEL - CHERUB.

CHEL, u, m. miałeczko na cyplu morśkim pod Gdańskiem, der Flecken Hela bey Danzig. Za niemi nawy przyspieszały do Chelu. Zbil. Dr. D. 1.

CHEŁBAC, ał, a, czyn. nied., Chełbnąć iedntl., wychełbać dok., naczynie pełne ciekłizny wzruszać, chlupić. Włod. - Dudz. 35. rütteln, schütteln, schlütern, iakoby rozkołysywać ciekłiznę, że fię w swojim naczyniu burzy i wznosi, auſſchütteln, auſrütteln. CHEŁBAC fię zaimk., burzyć fię, aufgerührt werden, geschüttelt, gerüttelt, (Obd. gebeutelt) werden; Roff. xhъбамъ; Sorab. 1. zmotuły so. Chełba fię morze, burzy fię, fala na morłu ieſt. Włod. die See tobt. Chełba fię łodź, kołysze fię po balwanach, der Nachen wird herum geschüttelt, geschauſtelt. Nawy chelbaiące fię po morzu. Pilch. Sen. Lifi. 393. Na to burzliwe morze rzuceni, wifumi, chelbamy fię, iedni o drugich uderzamy, cżęło rozbiiamy. Off. Sen. 40. fluctuamur. Chelbanie fię żołądka, zbieranie fię na wymiot. Włod. das Erbrechen des Magens.

2.) CHEŁM ob. Heim.

3.) CHEŁM, u, m. miaſto w woiewództwie Ruſkiem. Dyk. G. die Stadt Chełm in Neußen. CHEŁMCZYK, a, m. z Chełmu lub Chełmſkiego będący, ein Chełmer. Przemysłczyki, Wołynčyki i Chełmczyki. Stebel. Biel. Kr. 46. Stryk. 46. CHEŁMSKI, a, ie, od Chełma, Kulmer: Nazwisko prawa Chełmińskiego ztąd wywodzą, że w Chełmie założony był sąd naywyższy dla miaſt prawa tego używaiących. Škrzet. P. P. 2, 97. Prawo Chełmińskie ieſt prawo Magdeburſkie, przenieſione do miaſt Pruſkich. Uſt. Konſt. 1, 255. CHEŁMNO, a, n. miaſto ſtołeczne woiewództwa Chełmińskiego. Dykc. G. Jmiej od Kulma, iednego z synów Wedenunta. Biel. Kr. 46. Stryk. 46. CHEŁMSKI, a, ie, od Chełma, Chełmiſch, von Chełm. Ziemia Chełmſka dzieli fię na powiat Chełmſki i Krasnoſtawſki. Dyk. G. CHEŁMZA, y, ž, miaſto o milę od Chełmna, w Pruſsiech zachodnich. Dyk. G. Culmſee in Westpreußen. CHEŁMZANIN, a, m. obywatel Chełmiſki, ein Kulmer. Przywiley Hermana de Salca dany Chełmzanom. Nar. Hfl. 4, 330.

CHELPA, y, ž. chluba, chelpień fię, przechwalanie, przechwałka, eitle Prahlerey, Ruhmerey; Bosn. hvasta; Roff. poхвальба, чвансмво, величавость, высокоръчку; Eccl, велехвӑлсмво. Chwała niezbożnego nie ieſt prawdziwą chwałą; raczey wyniosłością i chelpą. Birk. Chod. 24. Abyśmy fię przeciwko panu iaką chelpą nie wspinali, a tego, czym dziś ieſeśmy, nie sobie przypisawali, ale łasce szczérey pana. Zrn. Pſl. 81. b. Taką chelpą i wykrzykaniem dusze swoie traćą. Groi. Obr. 246. Bez chelpy w takiey sprawie rzec mogę, iż przystoł, żebyś uſuchai. Sk. Dz. 344. Sprawił wielkie gody, aby okazał bogactwa swoie, i wielkość i chelpę możności swey. Lcop. Eſph. 1, 4. Wielkie serce bogactwy gardzi, nie ſtoł i roskoszy, ani o chelpy marne. Birk. K. Malt. B. 4. Młodemu ieśli pozwołisz, co do chelpy i czci przynależy, ieszcze więcej sobie przyda. Petr. Ek. 96. *CHELPAC ob. Chełbać. CHEŁPIC fię zaimk. nied., chlubić fię, eitel prablen, ſich rühmen, groß thun; Sorab. 2. ſe bachtach; Sorab. 1. tjeŕciju so, horbiu; Bosn. hvasta, bahati se, prehvaluvi se, poshtuvati se; Carn. báham se; Roff. poхваставать, похвастыватъ, величавься, чваниться, благоукраситься, кичиться, возки-

чийсь, высокоглаголать. Niemasz fię z czego chelpić. Cn. Ad. 617. Chełpi fię z tryumfu swego. Wgg. Mar. 1, 169. Takowy w sobie nic dobrego nie ukazuje, który fię w rodzicach swych chelpi. Kosz. Lor. 29, 6. CHEŁPICIEL, a, m., CHEŁPLIWIEC, - wea, m. człowiek chelpliwy, chlubnik, samochwał, ein Prabler, Prablahans; Bosn. hvastaše, hvastało; Sorab. 1. tjeŕcijicjer; Carn. bahavz, bahovnek, behažh, uhulě; Vind. poshtimauz, pohvaluvauz; Roff. чанъв, величавецъ, янка. Jactator chwalca, chelpiciel. Mącz. Widzisz, co to za chelpliwiec; ułożiśmy co na pohańbienie iego. Boh. Kom. 4, 249. CHEŁPICIELKA, i, ž. chlubiąca fię, chelpiąca, die Prahlerinn; Sorab. 1. tjeŕczerka. CHEŁPLIWOSC, ści, ž. sklonność do chelpy, chlubliwość, die Prahlsucht, Ruhmredigkeit; Sorab. 1. tjeŕcžjeno; Carn. bahovnoſt; Vind. bahanoſt, pohvaluvanje, samohvalnoſt; Roff. величавость. CHEŁPLIWY, a, e, CHEŁPLIWIE przystk., samochwalny, chlubny, prahlerisch, groſſthuerisch, ruhmredig; Sorab. 1. hordosćiwe, hordječiné, tjeŕcžjowné; Carn. bahovne; Vind. bahoun, samohvalezhen; Roff. чванливый, величавый, высокоръччый. Chelpliwi ludzie wielkie rzeczy obiecują, mało działają. Esop. 11. Chelpliwy, subſtant. ob. Chelpicieł, Chelpliwiec.

CHEŁSCIC, CHEŁSZYC, chelſzcę intrans. niedok., CHEŁSCIC fię zaimk. nied, szumić, szeleścić, szmerzyć, taſſchen, ſaſſen, spruſeln. Chelſcze woda, szumi, mruczy po kamykach. Dudz. 35. Chelſzczę, ſtrepo ut fluctus lapillos movens. Cn. Th. 1127. Wulu przed roieniem taki szum słychać, iak gdy woda burząca chelſci fię. Cresc. 599. Piińemu po głowie *chelce. Pot. Jow. 2, 56.

CHEŁZNAC, CHEŁZNĄC ob. Kiełznąć, Kiełzać. CHEMIA ob. Chymia.

CHEPT, u, m. (ob. Chebd) zielſko, chwaſt, zaroſłe, unkraut, Diczig. Herezye są to chépty, pokrzywy, choć nie raz wykoszone, przecięż rosnące. Chmiel. 1, 1110. Jakoż fię im wykradał w krzewiny i chépty. Jabl. Tel. 89.

CHERA, y, ž. zawierucha, szaruga, zamieć, zadymka, Gestöber, Wind und Wetter, Masse mit Wind und Schnee. Fig. Zołnierze hetmana z owey swoiey chery, bez okrzyków cicho witałą. Chrość. Fars. 99. CHERCHAŁA, y, m. chytrzec, chytrek, ein Schlaufopf. Wyśmienicie zrobił ten cherchała ſtary, że nam zołtawił moment. Teat, 55, b. 4. CHERCHEL, CHYRCHEL, u, m, wykręt, podſtep, obluda, Hintertlīſt, Rank, Kunstgriff. Szczère bez cherchelów obroty. Mon. 76, 411. Jakim cherchelem i w czym cię podszedł? Pot. Arg. 747. Brat przeciw tobie, i choć obiecuje wiele, Chocć ci łafkę przyrzeka, Wszystko to cherchele. Min. Ryt. 1, 151.

CHERLAC, ał, a niak kontyn., CHERLEC, - eie, nied. chorowitym bydź, ciągle, choć nie ciężko, chorowac. Włod. (ob. Charleć), kránkeln, immer kränklich seyn; Roff. poхворӑмь. Dziad ten, choć uſtawicznie cherleie, iednak uporczywa dusza iego z zgrzybałego ciała wyiść nie chce. Teat. 1, b. 6. CHERLAK ob. Charlak.

CHERUB, a, m, Hebr. כּרוב, ieden z eelnieyszych aniołów, der Cherub. Bóg z tronu swego na Serafy patrzy i Che-

CHERUBICZNY - CHIMERYCTWO.

CHIMERYCZNY - CHLAC.

237

ruby. *Przyb. Milt.* 17. CHERUBICZNY, a, e, od che-
ruba, Cherubż =. *Przyb. Milt.* 105.

CHĘTKA, i, ż. zdbrn. rzeczown. chęć, eine kleine Lust,
ein Lüstchen zu etwas; Boh. chutka; Slov. chutka. Mam
mittelką chętkę ciebie dołąć za żonę. Teat. 53, c. 17.
Chętka mnie bierze do małżeństwa. Teat. 5, b. 79.
Slovac. napadla ho chutka zachciała mu się, becz chrupułu. Birk.
Ex. 16. \*CHĘTKOSC, ści, ż. ochota, die Bereitwillig-
keit, die Lust. Duch S. wielką chętkością a wielkiem
szcześciem nauke tę rozlał. W. Poſt. W. 417. CHĘTLIW,
CHĘTLIWY, CHĘTNY, a, e, CHĘTLIWIE, CHĘ-
TNIE przysth., ochoczy, pělen chęci, willig und bereit.
Vind. voljan, volen, radovolen; Eccl. xohyměel,  
kołtorый xohemb чего, woliheele, xótmó,  
oxótmó; Chciał cierpieć dobrowolnie, i umarł chętliewie.
Groch. W. 286. Jezus chętlowy był ku wypełnieniu woli
oyca swego. Biał. Poſt. 184. Nieprzyjaciele widząc, że
naši się chętnie do nich maią, uciekać poczeli. Papr. Rys.
Czeka cię pospolita rzecz wszystka chětliwa. Paszk. Bell.
B. 2. Niechętny. Boh. beżdéčny (ob. bez dzięki) Vind.
odvolen, hudovolen. §. Chętny do czego ku czemu,
ſklonny, prychylny, geneigt zu etwas. Maż do wszel-
kich spraw poczciwych chětlowy. Papr. Ryc. 112.
Serce nasze ſklonne i chětlivi ku złemu. W. Poſt. W.
241. Zołądek nie trawiący i niechětlowy do iedzenia.
Budn. Syr. 527. - Chętny komu, życzliwy komu, je-
manden geneigt, gewogen. Ty bądź mi chětliwym. Dmoch.
Syt. R. 1. Każdy iey chętny, każdy ią chętną mieć żada.
ib. 22. Rodzice pospolicie tak dzieciom są chętni, iż nic
niemasz, czegoby dla nich nie podieli. Karnk. Kat. 332.
Zle chętny, niechętny, nieżyczliwy, abgeneigt, ungün-
stig; Roff. zложěAMEЛЬНЫЙ, недоброжěАМЕЛЬНЫЙ,
недоброхотный. Znali go bydź oyczyznie niechětliwego.
Papr. Gn. 1171. Bolesław że chětliw potomki Piotrowina
naprawił na Stanisława. Groch. W. 253. §*. Chětlowy,
chęć pobudzający, powabny, treßend, Lust erweſend.
Chlěb rżany smaczny i do iedzenia chětlowy. Syr. 920.

CHIL ob. Chyl.

CHIMERA, y, ż. CHYMERA, dziwotwór baieczny tró-
składny, złożony z konia, niedźwiedzia i człowieka,
Petr. Hor. E. 2. ob. trórodny, ifkrodmy, die Chimäre,
das dreyſörmige Wunderthier der Fabellehre. Trøynewid.
Klecz. Zdan. 75. Roff. ximépa. Chimera tróyksztalna,
ogień z paszcząki buchaiąca. Birk. Ex. E. 2. 2.) Transl.
fig. chimera, chimerka zdbrn., urojenie, kaprys, dzi-
wactwo, humor, eine Chimäre, eine Einbildung, Hirn-
gespinst, eine Caprice, Laune; Croat. neszpodoba, ne-
zlika: Roff. mechmä. Cnota kobiety, ieſt to taka chimera,
iak salamandra w ogniń albo bazyliszek. Teat. 11, b. 33.
- Coć dziś dał, iutro wydrze, iak przydzie chimera. Zab.
8, 334. Jżyck. Chimerę ma w głowie, muchy ma w nofie;
chimery ſtroi. Off. Wyr. \*CHIMERONOSNA. Licya.
Otw. Otw. 231. \*CHIMEROPŁODNA. Zebr. Ow. 147.
\*CHIMERORODNA. Otw. Ow. 231. Not. „kozioródna,
ale rozumiey koż owa tróyskładną; chimaerifera, Chimá-
tenerzeugend. CHIMEROWAC intransſt. contin., chi-
merami nadrabiać, dziwacząć, Grillen ſangen. Nie chi-
meruie, tylko czasami, Zabt. Rozm. 188. CHIMERYCTWO,
w, u. dziwactwo, kaprysnictwo, Grillenſángerey. CHI-

MERYCZKA, i, ż. dziwaczka, kaprysnica, die Grillen-
fängerin. CHIMERYCZNOSC, ści, ż. dziwaczność,
ſklonność do chimery, Hang zum Grillenfangen, Wun-
derliſchein; Roff. mechmateлыкъ. CHIMERYCZNY,
a,e, CHIMERYCZNIE przysth., dziwaczny, kaprysowy,
uroiony, grillenfängerisch, chimatisch, wunderlich: Roff.
xumeri chemical, mechmateлыный. Chimeryczne to my-
śli, kiedy kto sobie w głowie niepodobne rzeczy myłły.
Zab. 12, 53. CHIMERYK, a, m. CHIMERYCZEK,
czka, m: zdbrn. dziwak, roiciel, kaprysnik, śniarz, ein
Grillenfänger.

CHIMIA, ii, ż. z Arabſk. nauka oddzielania ogniem złą-
czone przedtym subſtancye. Kras. Zb. 1, 201. die Chemie,
die Scheibekunſt. Chimia nie tylko przyrodzenie ciał
czyni znaiome; ale nad to naucaza, iak ich do zażycia zda-
tnemi robić. Kluk Kop. 1, 58. ( diſling. alchimia j.
CHIMICZNY, a, e, CHIMICZNIE przysth., od chimii,
chemisch. CHIMIK, a, m. CHIMISTA, y, m. obieraiący
ſie chimią, der Chemiker.

CHINA, y, ż.. CHINY liczb. mn., naydawnieſze i nayluńieysze cesarſtwo Azyi. Dyk. G. das Kaisſerthum China: Roff. kumář (ob. Kitayka). 2.) Medic, China, Roff. xína, drzowo rosnące obſicie w Peru, którego kora ieſt iednym z naysławnieſzych lekarſtw. Kluk Dyk. 1, 131. die Chinainde, China. CHINCZYK, CHINENCZYK, a, m. z Chiny rodowity, der Chineſer. Roff. kumáegb. CHINKA, CHINENKA, i, ż. rodowita z Chin, die Chineſerinn. Roff. kumáixa. Dzielo to mogłoby się zdawać zasurowe innych narodów kobietom, oprócz Chinek. N. Pam. 13, 312. CHINSKI, a, ie, CHINSKIE, po CHINSKU przysth., od Chin, Chineſisch; Roff. kumáickij. CHINSZCZYZNA, CHINCZYZNA, y, ż. wszystko co po Chińsku, Chinſki ięzyk, guſt, sposob, obyczay, towar, etwas Chineſisches, das Chineſische; Chineſische Sprache, Geschmack, Sitten, Waaren u. f. w. Widać tam było taſty, rąbki, gazy, Modne chinezyны. Kniaz. Poez. 2, 71. Chinszczyzna, porcelana Chinska, Teat. 48, b. 14.

CHIRAGRA, y, ż. z Greck. łamanie w ręku, das Chira-
grą. Ob. *dna, denna choroba. Slavon. rukobolja. CHI-
RAGRYCZNY, a, e, od chiragry, Chiragra: CHI-
RAGRYK, a, m. CHIRAGRYCZEK, czka, m. zdbrn.,
cierpiący chiragrę, der Chiragriſt. CHIROMANCYA,
yi, ż. z Greck. wróżenie z rąk, die Wahrsagerey aus der
Hand, die Handdeuterey; Boh. rukohled, rukohledſtwj,
rufowidjenj; Roff. руковолмěhě. CHIROMANCISTA,
CHIRONOMANCISTA, y, m. rękowieszcz, wróżek
z ręki, der Chiromant, der Handdeuter, Wahrsager aus
der Hand; Boh. rukowid, rukohled; Roff. руковолмě-
bnikb; Eccl. руковражбителе, рукосмотрителѣ.
Chiromanciſta umie z rąk, z twarzy i z ułożenia
ciała, przyszę rzeczy zgadywać. Boh. Kom. 111,
410. (cf. Fizyonomiſta). Z ręki wróżyć, Roff. py-
KOVOLOVÉSCHCOMÁV.

CHLAC, CHŁAPAC czyn. nied., CHŁANAĆ, iedntl.,
pyskiem zachwytywać psim sposobem, złopać, chłep-
tać, łeptać, schlappen wie ein Hund, schlampern, Grae.
λαπτειν, Gall. labber, Angl. jlap; Boh. hłataj, chlemata-
ti, chlemcy, chlemtam, Carn. ihlěmpam; Vind. lopati,
lekati; Basn. lokati, kakoti pas lokce, (hlepati, hlipa-

258 *CHŁANSKO. - CHLEB.

CHLEB.

ti = concupiscere; Croat. hlepeti; Rag. hłepiti, lałtati;
Sorab. 1. wóptam, kosztuię). Roff. Γκονη, Γλο-
μαιο, λοκνύη, λοκαμъ, λοκαιο, λοχυ; Eccl. хлеп-
παπι, хλεχνγ, λοκαμъ; (Roff. хλεχνуη, хλεбамъ -
łyžką ieść, löſſeln, хламъ rum, gruz, хламосившь,
namiotać bez ładу). Chłapa pies pomyje, źrże, poły-
ka. Dudz. 35. Obaczył zazdrość ścierw chlaiącą smo-
czy. Zebr. Ov. 50. Chłał z świniami. ib. 356. Wy ob-
ludnicy chlaniecie domy wdów. Sekl. Math. 23. (poże-
racie). *CHŁANSKO, a, n. otchłań, mieysce pochla-
miąće, der Abgrund, ein Ort, der alles verſchlingt. Na
szkutach tych prowadzą do Gdańska Poty cnych kmio-
tków, a raczey do Chłańska, Stamtąd ma pycha podżogę
do zbytku Miasto pożytku. Klon. Fl. B. 4. CHLASK!
CHLAST! dźwięk ruszonego gąszczu, n. p. błota (cf.
kląsk!) das Geranſch, den aufgerührter Schlammt macht.
§. Chlask, chlaſt, chlaskanie, chlastanie, rzucenie się
czego po gąszczu, blocie, das Herum wersen im Schlam-
me und Kothe. (ob. chlust)! CHLASKAC, CHLA-
STAC, - aſ, chlaszczę, Jntrans. et Transit. niedok.
chlasnąć jedntl. miotać po gąszczu iakim, im dicken
Schlamme hernm arbeifen, herum wersen, so daß cß
klatscht; den Koth aufrühren. ob. chluſtać). Koła nie
zbyt rozłożyste bardziey, niż insze, chlastają blotem.
Oss. Wyr. Chlastać się zaimk., walać się po gąszczu,
że aż klaśnie, sięch herum wálgen. Przelął się święty
pustelnik, słysząc i widząc djabłów i potępieńćowych.
Oss. Str. Chlastią się ryby. (ob. pluskać). (Boh. chłaſta-
ti, chłaſtawam; Carn. hlaftam = chłapać, żłopać). 2.,
Chłastać co, chłaſtać co doh., szargać, poszargać, mit
Koth beschmieren, beschlumbern. Schlastać się w blocie,
lub blotem. Oss. Wyr.

CHLASTAWA, y, ž. ziele, conyza, die Dúrrwurz. Tr. -
Boh. wrbice, blechawec, bleſſnij, rdeſno.

CHLEB, -eba, m, CHLEBIK, a, m. zdrobn., CHLE-
BICZEK, czka, m. zdrobn., upieczona w piecu bry-
ła mąki zaczynioney, das Brot, das Bróthen; Boh.
chlèb, chlib, chlabcieſ; Slov. chleb, chlib, kleb,
chlib; Sorab. 2. klèb, klébk; Bosn. hljeb, hlib, kruh;
Kag. hgljeb, hgljébaz, hgljebcich, hgljebina, krüh;
krúſcjaz; Eccl. xaßßb; Roff. xaßßb (= z., zboże);
(w inszych dyalektach słowo chlèb, lub temu podobne,
naczy bochen; n. p. Carn. hlep, hléb, hlébz, hléhzhek;
Vind. hleb, hliebez, hlebez; Cro. hleb, czipóv); cf. Celt.
tlaib; Germ. Laib, Leib, Laibel; Lappon. leabe; Finl.
ilepa; Suec. lif; Lat. med. leibo, libo, libum; Ulphil.
hhlaiban; Anglosax. hlaf; Angl. loaſ; cf. Ger. Leib,
Leben, cf. Pol. żyto, życie. - Chlèb zaſ w ogólności;
Vind. Carn. Croat. Slavon. kruh cf. krąg). Chlèb iest
z mąki, wodą, kwasem, lub drożdżami i solą zapra-
wiony, a w piecach do tego przyzwoitych upieczony.
Kluk Roſł. 3, 262. Piekarz wie, iż dobry chlèb z mą-
ki, wody i drożdżo piecze się. Torz. Szk. 129. Zaczyn-
ianć na chlèb, ciało w dzieży rozrobić. Chlèb rozmały-
ty, pszeniczny czyli pszenny, ęczmienny; kwaszony,
przasny. Karnk. Kat. 167. - Chlèb z ziarna zmeltego,
z otrąb oczyszczony, przez ogień i wodę przeszedł, i
tak się piękny stał. Sk. Dz. 419. Gdy bez wszelkiego
przydania chlèb mianuemy, tedy iasna rzecz iest, że

chlèb pszeniczny rozumiemy. Kuczk. Kat. 2, 411. Chlèb
ci tak pszenny, iak żytni; ale przecię co pszenny, te
pszenny. (nad dobre iest lepże). Chleby nie tylko o-
krągley, iako buły, ale i podługowatę, albo inakszé
formy, według zwyczaiu miaſt, rozmaite bywiają. Pimin.
Kam. 147. (ob: bochenek, kukielka, kołacz). Chlèb
pszeniczny z otrębiastey grubé mąki iakiego chłopi
używaią, zowią grysowym. Syr. 936. ze średniey mąki
pszenicznéy, nie do czyła z otrąb wypytlowanéy, miey-
skim, abo kupieckim mianuemy: ib. Roff. kùwyph,
simникъ. Biały chlèb, buła, žemła, Weißbrot, Roff.
crúßemb. ob. Strucla, kołacz, placek, podpłomyk, su-
char, biszokt. - Prov. Szkoda psu białego chleba. Cn.
Ad. 1139. (dobra w chomąto słoma, w kaſtan bawěna;
dobra psu mucha, Matyaszowi płołka. Nie miec peref
przed świnie). Burlesq. Chlèb biały ob: biały, biała
piec. - Chlèb gruby. Budn. Ap. 37. ob. borys. Chlèb
żólty (ob: baba, obartuch). Chlèb owsiany, Carit. ov-
senánk). Chleby obliczności wykładów położenia,
w Starym zakonie, Leop. Hebr. 9, 2. Eccl. preložke-
niä xaßßbi. Wielkonocny święcony chlèb; Vind. mi-
snjak, velikonozhni kruh). Mały chlebik, chlebiczek,
ein Brotchen, Boh. pokrautka; Roff. xaßßeb; Sorab.
1. pokruta; Sorab. 2. pokſchuta. W maluczkim piecyku
pieką maluczkie chlebiczki. Sien. 529: Wiele chleba ma-
cie? siedmioro. Sekl. Math. 15. (wiele chlebów, chle-
bie, bochnów). Chlèb cały, Roff. konpúra. W jednøy
rgece chlèb, a w drugié kamień trzyma. Rys. Ad. 75.
(nagroda i kara). On kamieniem na niego; ten zaſ
chlebem na tamtego ciskał. Oss. Wyr. (nieprzyacielo-
wi dobrze uczynił). Skiba, partyka, gleń chleba; Eccl.
ykpyхb. Kromka chleba, grzanka chleba; przylepka;
ośrózodka chleba, patrz. na swoich mieysc. Chlèb wy-
pukły, pulchny, zakwitły, czerstwy, wypieczony, qu. v.
Chlèb domowy, Hausbrot, oppos. kołacze, ciało, i t. d.
Prov. Dobry chlèb, gdy kolacza nie masz. Cn. Ad.
183. Kto zemną chleba ieść nie chce; ia z nim i ko-
łaczów nie będę. Rys. Ad. 30. Niech iem und chlèb su-
chy, byle zarobiony. Alb. z W. 17. trochen Brot. Provon.
Slovac. ani ſuchego chleba nam ne podal. Pies iego
chleba samego nie będzie iadł. Falib. Dis. S. 2. (pie-
szczony; er ist nicht trochen Brot, er will was daſu),
Jedz chlèb, nie spluskasz się. Cn. Ad. 317. (żyifkro-
mnie, będziesz zdrów). O chlebie i wodzie, bey Maſ-
ſer und Brot. Jak ten głupi, co to baie, Jź dość ku
dzrowia wygodzie, Zyć o chlebie i o wodzie; Jestci
u nas chlèb i woda, Ale na tém prezać szkoda.
Kras. list. 2, 155. Ze dobrze myślić o chlebie i wo-
dzie, Baiali niegdyś měrcy zapalczywi. Kras. Mon.
44. Chlèb z masłem, Butterbrot. Tak to snadno,
iak chlèb z masłem zjeść. Oss. IVyr. (cf. smarownie),
Już po chlebie z masłem. ib. (iuż po śniadaniu, nach
dem Butterbrote, nach dem Frühſtücke). - Miły chlèb,
iak rzecz święta ma bydź uważana. Erasm. F. chlèb
święty. Cn. Th. 51. das liebe Brot, die liebe Gottesga-
be. Czemu chlèb, kiedy z trafunku na ziemię upadnie,
caluiemy podniosłszy? bowiem chlèb ieſt święty. Erazm.
C. Chlèb vulgus appellat Stawinogą. Cn. Th. 744. et
784. Włosi chlèb zowią panem (alluzya do Polsk.
pan). Dwor. D. 4. Moc żywienia i tuczenia ciała ludz-

CHLEB.

Diego iest przyzwoita chlebu. Karnk. Kat. 182. Kaszka fraszka, iarzyna perzyna, chléb trawa, mięso potrawa, Haur Sk. 507. Prov. Croat. Jaycze od jedne vure, kruh od jednoga dneva, priatel od tridefzet lét, jefsu tri dobre dugovanya). W kraiu tym maią chléb lepszy, niż chléb, żelazo twardsze nad żelazo. Boter. 85. (naywybornieys chléb). Chléb z solą, bez masła, suchy, Brot mit Salz. Chléb z solą, byle z dobrą wolą. Zegl. Ad. 28. Salz und Brot und ein freundlich Gesicht, stehen für das beste Gericht. Saporac. chléb że solu, z dobru wołu. Chléb z solą znak i hasło zgody. Krazm. C. Arabowie rozboynicy, na znak przysiegi chléb z solą iedzą. Warg. Radz. 118. Starzy poganie na znak pokoiu, chleba i soli podawali temu, któremu życziwe serce pożaść chcieli. Sk. Kaz. N. 392. Pskowczanie, obaczywszy, iż się Moskalom oprześć nie mogą, każdy stol swój przed dom wyniosłszy i pięknie przykrywszy, chleba i soli na nim połążyli; abowiem w Modfkie chlebem łąska, a solą miłość się znamionuie. Wyszli tedy przeciwko kniaziowi i pokornie go na chléb i na sol prosili, sami się pod moc iego poddaiąc. Gwagn. 539. Rozpaczaiacy obywatele, nie szablami, ale chlebem i solą witać będą nieprzyaciela. Suad. 1, 130. Polacy mówią, że chlebem i solą przyiażń łowią i ludzi niewolą. Jabl. Ez. 153. (papką i czapką). Roff. XABBOCOAB gościnny; XABBOCOASIMBO gościnność. Pams amicitiae symbolum: proszę cię na chléb, iadłem u niego chleb: dicta haec praedones Russici religiose usurpant et intactos relinguunt eos, apud quos pannem comederant. Cn. Ad. 60. §. W ogólnieyszmem znaczeniu, chléb znaczy często okolwiek do życia i zachowania cielesnego, potrzebne, bądź chléb, bądź mięso, bądź ryby, bądź co inszego. Karnk. Kat. 423. in weiterer Bedeutung, Brot, Nahrung, Unterhalt. Chleba naszego powszedniego day nam dzisiay. Bibl. Gd. Math. 6, 11. t. i. dodaway nam rzeczy wszystkich życia potrzebnych. Kat. Gd. 50. Kucz. Kat. 3, 361, et 359. Iczc przez chléb nie ma bydź rozumiana wielka i wytworna pokarmu i odzienia obfiość; lecz tylko prosta i potrzebną. ib. 3, 362. - W szczególności: chléb, stół, pokarm, obiad, iedzenie, Tisch, Mittagsbrot, Abendbrot, Essen. Roff. Bamby w kogo XABbaxb z stołować się u niego). Kiedy prosił na obiad, nigdy inaczey nie mawiał, ieno proszę na chléb. Fal. Dis. M. 2. (er bat ihm auf eine Suppe). Prosił go na chléb z sobą i co bóg dał w domu. Paszh, Dz. 41. Proszę cię na chléb, mówią Polacy, kiedy ieden drugiego na objad prosi. Dambr. 228. - Chléb żałobny, żałosny, ob, Stypa, uczta pogrzebowa). Do domu swoiego wezwał go na chléb. Odym. Sw. Y. 3 b. Wszedł w dom iego, aby pożywał chleba. Kucz. Kat. 3, 362. Glodnemu chléb na myśli. Teat. 12, 67. (myżli tylko o tém, czego żada). Kniaż prawie wszysłtkę szlachtę chlebem był zholdował, iż się przy nim iedząc i piiiąc wszyscy bawili. Stryik. 307. (czestowaniem, Fractiren, gutes Bewitzen). - §. Chléb, sposób do życia, suftentacya, utrzymywanie się, maiątek, Lebensunterhalt, Unterhalt, Brot, Auskommen, Habe, Vermögen. Panowie, co na chléb nie robią, azali im na próżnowanie chléb dano? Skar. Kaz. 469. Kmiotek na chléb orze. Jak. Bay. 17. Z za-

CHLEB,

259

cney familii idąc, snadnie do promoocyj, i do chleba przychodzą. Falib. Dis. P. 3. do chleba hoynego przychodzą. ib. G. 3. Do sztuk chleba komu dopomódz. Haur Sk. 308. Slovac. połojił sam mu chléb do ruk; dał som mu chleba do ruk). Niech We Pana bóg broni, dałbyś sobie chleba. Teat. 28, A. 4. (stracilbyś swoje sustentacyją). Teraz mnichom i zakonnikom chleb odjęli. Birk. Fc. 53. Kupecy skarżą się na żydów, że im chléb odbierają. Pam. 85, 1, 684. Musimy z pracą w pocie czoł naszych chléb wyrabiać. Karnk. Kat. 422. Chléb się nie rodzi. Oss. Wyr. (nic bez pracy. Bez pracę nie będą kołace). Swięty Paweł sobie i drugim chléb wyrabiał. Sk. Dz. 38. Nie zazrzęć ziemskim bożkom doczesnego nieba, Bylebym był spokoynym i miał z gębę chleba. Zab. 11, 396. Nar. (naypotrzebniejszą sustentacyją, das nótłigste Auskommen, von der Hand ins Maul). Nie zabraknie mu chleba. Oss. Wyr. (ma dość; nie zubożeie). U wdowy chléb gotowy. Teat. 24 b, 44. (maiątek, grosze). Którzy chléb gotowy maią, ci pożytecznie się zabawić mogą robotą. Sk. Dz. 58. Dla chleba, nie dla nieba chce bydź księdzem. Opal Sat. 135. non propter Jesum, sed propter esum). Głoны ci ziegć powie: zeł mięso bez chleba. Pot. Arg. 817. (diewka bez słoagu, Fleiß ohne Brot, ein Mächchen ohne Brautschaß; sine Bacho et Cerere friget Venus). Ta bywszy iedynaczką, miała chléb do mięsa, Powabne te obie w żonach interessa. Pot. Pocz. 133. Za chlebem ludzie idą. Stryik. 307. Cn. Ad. 1294. (interes ludzi ciągnie). Po chlebie idzie pochlebstwo. Dwor. E. 3. Pochlěbca ciało swe puści po chlebie. Pot. Jow. 69. Jdě ia za chlebem, za żołdem, za obrywką, kto dał, ten dał, by ieno dał. Birk. Ex. H. 2. Chlebem gnuśne pospółito panowie trzymają, O głodzie przeciw władzy częstokroć wierzgaią. Bardz. Luk. 36. Starać się dziś o przyjaźń, mam to za próżnicę, Chléb a grosz pobratiaż z pany i woźnice. Jag. Gr. B. 3. Chléb naymocniey wiąże. Zegl. Ad. 28. Jest dobrych gospodarzów zdanie, starać się za chleba o chleb. Teat. 22 b, 80. (zawczasu obmyslić przyszłość). Nic po chlebie, kiedy brak zębów. Oss. Wyr. (w późnych starości przyiść do czego, kiedy używać nie można). Łatwiey się iest bez zębów obeyść, niż bez chleba. Teat. 43 b, 22. Kto dał zęby, ten da i chléb. Rys. Ad. 25. (bóg nie opuści, kto się nań spuści). Mięy ty nadzieje w *bodzie* (w hogu), a chléb przecię w wozie. Jag. Cr. B. 2. (hogu ufay, a ręki przykladą). Chleba żebrać, żyć o żebranym chlebie, żěbrakiem bydź, dziadem, żyć z miłosierdzia, Brot betěteln, ein Bettler sehn. Jeść czyy chléb, bydź na czyim chlebie, od niego się żywić, von jemand Brot haben, von ihm leben, von ihm seinen Unterhalt haben. Kto ie chléb pański, powinien bydź wierny i życzliwy. Ktok. Tur. 20. Kto czyy chléb ie, tego piosnę śpiewa. Oss. Wyr. (na czyim wózku siedzi, tego piosnę śpiewa). Nie z jednego pieca chléb iadł. Włsk. (bywalec). Dzieci nieodprawione są ieszcze na oycowskim chlebie; odprawione zaś iuż są na swoim chlebie. Sax. Tyt. 29. Księga ta z rozkazania Waść Mości przy chlebie W. M iest napisan. Boter. 3. Tamem i za chléb Jego Mości podziękował. Sak. Persp. B. 2. b. (za służbę, za urząd). Chlebem komu gębę zatkać. Mat. z Pod. B. 4. (datkiem go przy-

240

CHLEB.

wieść do milczenia). Tak go wytrząsali, iż nie złałał i przy skórze chleba. Alb. n. W. 3. (cały maiatek stracił). - Chlèb, byt dobry, maiatek, bogactwo, Brot, Vermögen, Gut, Reichthum. Chlèb ma rogi. Lub. Roz. 42. Nie łano człowiek szczęście znosi; skąd Polska przypowieść: chlèb ma rogi, rozbodzie, t. i. swawolnych czyni. Petr. Et. 268. Gut macht Uebermuth; der Hager sticht das Pferd. - S. Chlèb łaskawy, emerytura, Gnadenbrot, Gnadengehalt, Emeritur. Professorom po dwudzieku leciech ciągły pracy, chlèb łaskawy ieł upewniony. Dyar. Gr. 160. S. Chlèb wystużony, königliche Tafelgüter, die wohlverdienten Männern als Belohnung zur Verbeserung ihres Unterhalts ertheilt wurden. Pod Zygmuntem III. oddano szafunek pewnych dóbr królowi, pod tytułem: nadgradzanie zasłużonych, zkład chlebem wystużonym, panis bene merentium, są nazwane. Shrzet. P. P. 1, 215. ob. królewsczyzna). Poszły królewsczyzny, zamki na chlèb zasłużony, a bardziej próżnuiący, mało dobrał pospolitemu użyteczny. Nar. Hst. 2, 88. cf. Ross. KORMXÉNHE. S. Chleby zimowe, hyperna, Soldatenbrote, Brote, die den Soldaten, in den Winterquartieren, von den Gütern und Städten, als eine Abgabe, gereicht, und späterhin in Gelde abgeführt wurden; eine Krigsfeuer. Uwalniamy te dobra od ciężaru chleba zimowego, hyberny, konsystencyi i stacyi. Vol. Leg. 5, 262. Uwolnienie dóbr szlacheckich od stanowisk, konsystencyi, chlebów, stacyi i wszystkich żołnierskich exakcy. Vol. Leg. 5, 262. Nie dziw, że nie są w choqragwiach komputy, Zwłaszcza na takie chlebów dystrybuty. Fabl. Buk. C. 4. b. Zamieniono te chleby zimowe na pieniądze z dymów. Vol. Leg. 5, 618. Stąd się objasnia następpiące: ieśliby dzieziekolwiek w dobrach dziedzicznych żołnierze brali chleby pieniężne... Vol. Leg. 5, 353. - Metonym. zimowe chleby, zimowe leżyška, kwatery, die Winterquartiere. Na chlebach niech się sprawują cicho, Ztamtąd naycięższe do skarg na nich licho. Fabl. Buk. U. - Póydą na zimowe chleby. ib. J. 4. S. Chlèb, sposób, którym na chlèb zarabiają, sposób życia, professywa, rzemiosło, Brot, Gewerbe, Lebensart, Handwerk, Boh. obżiwa. Szukać na koniu żołnierskiego chleba. Lib. Hor. 93. Żołnierska służba iest to lekki chlèb i kęs luby. Pilch. Sen. list. 290. Z młoдоści na rycerskim chlebie w cudzych ziemiach żył. Papr. Gn. 100. Wielu z téy familii na chlebie rycerskim bywało. Papr. Ryc. 318. Nieświatomy chleba żołnierskiego. Warg. Cez. 25. Chlèb żołnierski za chlèb rolników i oraczów frymarczą. ib. 140. Już i żołnierskiego, i dworskiego, i gospodarskiego i kupieckiego kosztowałem chleba, a żaden mi się nie podoba. Boh. Kom. 1, 9. Udał się na lekki chlèb, chwycił się lekkiego zarobku, bawieniem drugich krotochwilnie. Cn. Ad. 533. er treibt ein leichtes Gewerbe; er fucht sein Brot auf eine leichte Art zu bekommen. 2., Personif. metonym. próżny chlèb, prożna strawa, darmoiad, darmostóy, próżniak, ein unnüßer Protesſet. Miasło woy ska niepotrzebnych chlebów, potrzebnych, a godnych słusznych poczet chowali. Sehl. 109. Prożny chlèb, pasorzyt, wszędybył. Maćz. Nic zacnego nie pomyśli pan młody, próżny chlèb i ciężar ziemi. Birk. Ex. 30. - 3., Boton. chlèb Swiętego Jana ziele ob: słodkie łącząći.

CHLEBIC. - CHLEBOI.

Swini chlèb ob. Swini. - CHLEBIC intranz. nied., pochlebiać, schmeicheln. Namby tak potrzeba nie chlebić nikomu, Byłoby mnief na świecie od łotrów gomonu. Papr. Kat. F. 2. (cf. schlebiać). Eccl. xułbbimi karmić, nakarmić). CHLEBICA, y, ž. bochen chleba, ein Laib Brot, ein Brot. Położe przed cię chlebię chleba, abyś iedząc wzmogł. 3. Leop. 1, Reg. 28, 22. (sztukę chleba. 3. Leop.). Niosła trzy chlebice chleba. Leop. 1. Reg. 10, 5. (bochny chleba. Bibl. Gd.) Ezop. 21. *CHLEBIE, ia, n. zbiorowo (cf. kamienie, n. gromada kamieni), gromada, kupa chlebów, Brote, collect. Z jagod bżowych naczynić jakoby chlebie i w piec wsadzić. Cresc. 558. CHLEBNICA, y, ž. Slov. chlebnica, szafa do chleba, ein Brotʃrank; Boh. chlebnik; Vind. kruhlniza; krushna sagraja. (Boh. chlebnice, komora chleba; Sorab. 1. klenik; Ross. халбенная, халбня piękarnia; Vind. hlebnizza; Carn. hlebnéza. (Ross. халбина, piekarka). - CHLEBNIK, a, m. piekarz chlebowy, der Brotbäcker, Ross. халбник; Eccl. халборобб, (Ross. халбенник, ciastowy piekarz; халбенное ciafta), Boh. chlebnat. (Ross. халбопамейб rolnik). CHLEBNY, a, e, na chlèb, od chleba, Brot -, zum Bret, vom Brot. Boh. chlebnj, chlebny: Ross. халбный, халбенный; Slovac. krushni). Chlebna ofiara. Hul. Ow. 59. Przy dworach mieszają żyto z łokłosą, a tak to mianują poslednym, abo chlebnym zbożem. Haur Sk. 36. S. Chlebny w chlèb bógaty, żyzny, brottrič. Kraie mnief chlebne tylko zy skuią z przemysłu i z pracy. Pam. 83, 390. ob. bezchlebny. *CHLEBOCHWALSTWO, a, n. czczeńie chleba, die Brotverehrung, Brotanbetung. Aiolatria chlebochwalstwo, inolatria winnochwalstwo. Sak. Persp. 13. Mszą z kościolów wyrzucił, iako matkę iawnego chlebochwalstwa. Zygr. Pap. 206. CHLEBODAWCA, y, m. chleba daiący (Ross. халбодарб, szafarz klasztorny), der Brotgeber, Enährer, (Brotherr). Kmiec chlebodawca. Nar. Dz. 2, 198. Chlopi nasi chlebodawcy; oni grzebią dla nas w ziemi. Leszcz. Gt. nowo. Obſitemu temu i hoynemu chlebodawcy, nie nowina była w domu swym pany swe króle Polskie na swym chlebie miewać. Falib. Dis. J. 2. - Jron. Chlebodawca wielki; nie żaluie nikomu chleba. Cn. Ad. 269. (u niego chleb a chlèb; kasza a kasza; skapiec, liczykrupa). S. Ogólniey: dobroczyńca, dobrodziej, der Wohlthäter, Unterſußer. Był on wszystkich chudych pachotków oyciec prawy i hoyny chlebodawca. Paproc. Ryc. 545. Chlebodawca ten wielki przez ludzkość swoje od szystkich był miłowany. Warg. Wal. 113. Pilecki był człowiek zacnego rodu, ktemu chlebodawca wielki, Biel. Kr. 206. Cczono go, iako chlebodawcę. Dwor. E. 3. (ob: chleboiad, chleboiedzca). CHLEBODAWCZY, a, e, od chlebodawcy, chleba daiący, brotgebend. Chlebodawcza Ceres; bo ią maią nie tylko za wynalazcę zbóż, ale i dawcę ich i stworzycielkę. Otw. Ow. 108. CHLEBODAWCZYNI, ž. die Brotgeberinn. - CHLEBOIAD, a, m. CHLEBOIEDZCA, CHLEBOIEYCA, y, m, chlèb czyy iedzący, der jemandes Brot ist. Krzyżacy chleboiedzcy i opiekalnicy Polscy. Krom. 317. Jego chleboiedzca, iego zwolennik miał go wydadź. Wrob. 125. Jeſteśmy tu gośćmi naszego pana i chleboieycami iego.

CHLEBOKR. - CHLEW.

CHLEWIAR. - CHLIP.

241

iego. Zrn. Pst. 2, 341. b. Czeladkaśmy bozka i chle-
boiedzcy domowi i dzieci iego. Sk. Kaz. 417. Będą mó-
wić dobrodzieie swoim chleboiedzcom, wy, któryśmymy
dobrze czynili, nas oszukali. Sk. Kaz. 387. - z., Chle-
boiad, chleba dużo i rad iadaentiacy, ein starker Brotes-
fer. 3., Darmoiad, pasibrzuch, ein Fresser, unnüßer
Brotesfer, Roff: халбобад. II., Hist. nat. chleboiad,
dermestus paniceus, chrząszczyk małenki, w chlebie się
często nayduiacy. Kluk Zw. 4: 355. Ład. H. N. 25.
CHLEBOKR DZCA, y, m. złodziey chlebowy, pr. et
vr. der Brotdieb. St. Kiesz. 29. CHLEBOKRADZKI,
a, ie, brotdiebisch. ib. CHLEBOŁAMANIE, ia, n. ła-
manie chleba w starym zakonie, das Brotbrechen, Roff.
халбомолменіе. *CHLEBOPIEK, a, m. piekarz od
chleba, der Brotbäder, Roff. халбобенейб. CHLEBO-
PRZEDAWCA, y, m, przekupień chlebowy, der Brot-
verkäufer, Brottscher, Roff. халбопродавець. CHLE-
BOROB, a, m. robiący na chlèb, ein Brotverdiener,
Broterzeuger, Arbeiter ums Brot. Naiezduik mocny zo-
stał panem i dziedzicem; tubylec poddanym i chlebo-
robem, to iest, chłopem. Nar. Hst. 7, 72. CHLE-
BOROBNY, a, e, wyrabiaentiacy chlèb, ums Brot ar-
beitend, brotverdienend, broterzeugend. Uprawa swe
role chleborobne chłopstwo. Nar. Dz. 1, 9. CHLEBO-
RODNY, a, e, chlèb czyli zboże rodzacy, brotzeugend,
brotgebend, Roff. халбобородный. Chleborodne lato.
Ryb. Gęsl. C. 4. Pola chleborodne. Dmoch. Szt. R. 15.
CHLEBOSTRAW, a, m. strawiaentiacy chlèb darmo, dar-
mojad, cały na tém żeby iadł, ein unnüßer Brotesfer,
fruges consumere natus. CHLEBOTWORNY, a, e,
stwarzaiacy chlèb, broterfassend. Chlebotworna Ceres.
Nar. Dz. 2, 19. CHLEBOWY, a, e, do chleba nale-
żący, Brot -. Boh. chlebowy; Sorab. 1. klebne; Roff.
халбный; Vind. krušen). Chlebowy koz; Vind.
slamniza, krušen korpizh, krušna pleteniza, platizh;
Slovak. chlebowý kos. Piec chlebowy. Swit. Bud. 295,
der Backofen: Vind. pezhniza). W Sakramencie chlebo-
wa natura odmienia się w ciało Chrystusowe. Sk. Zyw.
2, 403. §. Chlebowy, z chleba, von Brot. My chle-
bowego Krystusa nie mamy. Zrn. Post. 209. Ofiara
zbożna abo chlebowa, 1. Leop. Levit. 2, 1. §. Chle-
bowy żołnierz, dla chleba tylko, dla ćwierci, dla żoł-
du służacy, ein Brotsołdat, dem es blos um den Sold
gesch. Chlebowego żołnierzew werbunku. Pot. Zac. 162.
Chlebowy rycerz lwią skórę wdzid na siebie przed Dy-
giogenesem, który mu powiedział; a długož temu kley-
notowi dzielności, wstyd bębiesz czynil? Budn. Ap.
3g. (ob: bochenkowy). §. Hist. Nat. Chlebowe drze-
wo, siłodium, drzewo Jndyyskie, którego owoc w tam-
tych łronach zastępuie mieysce chleba. Kluk Dyk. 3, 82.
der Jndianische Brotbaum. CHLEBURAD, a, e, rad chle-
bu; chciwy na chlèb, dla chleba wszystko czyniący, pa-
sibrzuch, patrzący skąd się dymi, brothungrig, brotgierig.
Mon. 75, 588. Przyst. Chleburad, séra nie odrzuci,
(nie rozgniewa się, byś mu dał i więcej. O więcej mu
chodzi, więcej pragnie, niż to o co prosi). Oss. Wyr.
CHŁEPTAC ob: Łeptac.

CHLEW, u, m., CHLEWIK, a, m. zdrobn., komorka na
bydłęta, szczególniey na świnie, der Wichtall, Ochsen-
stall, besonders der Schweinestall, der Koben. Boh. chlśw,
Tom I.

chlew, chljevek, chljevecek; Slovac. chlew, chléwek; Vind.
hlieu, hliu; Carn. hley, Sorab. 1. klew, klow, šotni-
cza; Sorab. 2. klew, chlew (= owczarnia); Croat. hle-
( staynia na rogociznę); hlieu, pojata, stala sivinfzka:
Rofs. халбъв, халбокъв, калъвъ, (Eccl. халъвъ do-
muncula, Grae. καλύβη, cf. chalupa, Lat. caula, Hebr.
kelub = canea; Herb. כָּלָה aequat clausit; Grae.
κλειω, Lat. claudo). Swini chlew. Swit. bud. 73. der
Schweinestall, der Saustall, der Saukoben; Croat. ko-
tecz, szvinschak; Slavon. svinjac; Sorab. 2. kova; Vind.
fvinški klieu, fvinak, fvinški hleuz, fvinjak; Carn. svi-
nák; Rofs. свинарня; Eccl. венпряня. Prosiła z ma-
ciorą w osobnym trzeba chlewiku warować. Haur. Sk.
80. Chlewy dla krów. Swit. bud. 448. staynie, Kuh-
stálle; Bosn. tor od krava i volova, obor (ob; wo-
łownia, obora). Rofs. коровникъ. Chlewy owcze.
Leop. 1. Reg. 24. 4. Schastálle, owczarnie, Vind. ou-
zhji hlieu, ouzhjak, ouzhjarische; Rofs. овечей халъвъ.
Przyciągnął ku chlewom owczym. 1. Leop. 1. Reg. 24.
4. Chlew kozi, Eccl. козарня; der Siegenstall. Chle-
wik albo komorka dla gęsi. Haur Sk. 125. der Gdnſe-
stall; Vind. gosinjak, gosinji hlieu). Chlewy gęsie.
Kluk Zw. 2, 151. Chlewy na kaczki takie się stawiają,
iakie na gęsi. ib. 165. Chlew zimowy, źaynia ciepła;
Rofs. миенникъ (cf Mech) (Vind. hlieu, hleu, shtala;
vhlieviti, v' hlieu poſtaviti, v ſtalatovi, einſtallen; hlieva-
ti, ſtaluvati, v' hlievi ſtanuvati, im Stalle ſtehen). By-
dło większe, konie, woły, krowy, nie w chlewach, lecz w siayniach się trzymają. - Przyst. źarosćie z chle-
wka, woiewodzie z piekarni. Rys. Ad. 63. (tak temu
dadź, iak tam temu, i ten bierze, i tamten). Do chle-
wa z takim obyczaiem! (między świnie)! CHLE-
WIARNIA, i, ż., chlewy, mieysce chlewów i co
zawierają, die Koben, der Kobenplaß. Upadek inwen-
tarza owczarni, chlewiarni, ciągnie za sobą zgubę rol-
nictwa. N. Pam. 14. CHLEWIARZ, a, m., dozorca
chlewów. Wtod., der Kobenwärter, der Wichtallaſſeher.
CHLEWIARKA, i, ż. dozorczyni chlewów, die Koben-
wärterinn. CHLEWNY, CHLEWOWY, a, e, od
chlewa, Koben =, Saukoben =. Chlewne bydźło abo swi-
nie. Haur Sk. 9. Chlewny nawóz. Haur. Ek. 41.

CHLIP! odgłos, dźwięk chlipania, schlufs! der Laut, den
man beim Schlürsen hört. Przyszedł do źródiła: chlip
chlip wody. Oss. Wyr. (ob. lyk lyk). CHLIPIC czyn.
nied., CHLIPNAĆ, CHŁYPNAĆ jedntl., CHLIPAC,
CHŁYPAC cont., ciekłego co w siebie brac, czerpać
ustami napóy abo wodę, schlürsen, (ob; chleptac, łep-
tać, cf. chłapać; Rofs. схлебнутъ, ухлебнутъ, всхли-
пнутъ, всхлипнутывамъ; Rofs. хлайкитъ słaby, o na-
czyniach i o zdrowiu; Rofs. похлебка, polewka: Boh.
chlip'eti lasciuum esse; chlipiti, spuścić, upuścić; Carn.
hlěpim appeto; liptam anhelo; Bosn. hlepati, hipati
concupiscere; hiplnost cupiditas. - Rag. pohlepan au-
dus; pohlepa auviditas). Poszło iagnątko chlipać so-
sie wodę. Zab. 15, 273. Tręb. Pachołek zosząc ze ſto-
łu, chlipnał z półmiska cokolwiek rosołu. Zab. 8, 522.
Ryba w morzu skrzelą wodę chlipnie. Pot. Arg. 537.
Chłodzą ęę, chlipiąc wodę chciwemi ięzyki. Dmoch. Fl.
2, 101. Pokażeli się garść brzydkiego kału, Zapomnią
wyszyscy obozu i straży, a chłypać biegą. Chrosć. 112.

51

292

CHLISNĄC. - CHŁODNI.

CHŁODNIK.

Fig. Miało roskos zy niesmaki chłypa. Zab. 13, 163. - §. 2., Chlipać, łkać, ięki polykać, szlochać, Refs. xxvii-namъ. weinend seufzen, schluchzen. Jęczał, wzdychał i chlipat. Fabt. Tel. 318. Scisnął go i chlipiać rzekł stabo... ib. 240. Fabt. Ez. 194. Chlipanie, szlochanie, szlochy, ięki, Seußer, Schluchter, verbessenes Weinen. Płaczem, chlipaniem duszą się i dławią. Fabl. Tel. 48. Tak rzewno płakął, iż chlipania i wzdychania za drzwiami słyszane były. Wys. Al. 61.

Pochodź: dochlipać, nachlipać się, odchlipać, poehlipać, przechlipać, przychlipać, rozchlipać, uchlipać, wychlipać, zachlipać, schlipać.

CHLISNĄC ob: chłysnąć.

*CHŁOB, a, m. Aczci ptak nie wiedzieć kiedy on nie siędzie, Przed się temu czas przydzie, że u chłoba będzie. Kmit. Spit. C. 3.?

CHŁOD, a, m, CHŁODEK, dka, m. zdrbn., umiarkowanie ciepła i zimna, śrzodek między niemi, często iedno znaczy do powietrz chłodne, lub cień chłod sprawuiały, die Kühlse, das Kühlse, die Schattenkühlse, der Schatten. Boh. chlad, chładek; Slovac. chladno, chladek; Sorab. 1. klott, knóbk, schcien, Sorab. 2. chlotk = cien; Vind. et Carn. hlad (= aura, chłod). Rag. hlad, hlädak; Croat. hlad; Refs. холодокъ, захоход (cf. lod); Eccl. хлаадъ, хлаадома. Wyiechał do ogrodu pod wieczorne chłody. Tward. Wt. 147. (gdy się ochłodziło, attend. numer. plural. gegen die Abendbüße). Chłodem, Chłodkiem, adverbialiter pod czas chłodu, za chłodu, po chłodzie, w chłodzie, w cieniu; Vind. sa hladu, per hladnem, im Kühlen, wenns kühl ist, im Schatten. Chłodkiem na trawie z przyacielem wiernym, starym się wesoł zasilasz Falernem. Hor. 1, 201. W chłodzie, na chłodzie, w cieniu chłodnym, im Kühlen, im Schatten. Komuž miley kiedy czas zbieżał upłynny, Jako gdy leżąc w chłodku łykał soczek winy! Zab. 1, 188. Nar. Lecie rad siadam w chłodzie. Budn. Cyc. Satr. 23. Naczynie na chłodzie postawić. Kluk Kop. 1, 122. Szkodzi chłod pod ialwcem, szkodą zbożom chłody, Już późno, idźcie trzody, idźcie do gospody. Nag. Wirg. 527. Snadnie mu przyidzie szaleć, czasem i po chłodu. Rey. Wiz. 79 b. (nie trzeba mu czekać kanikuły, es rappelt به ihm auch außer den Hundstagen, auch wenns kühl ist). trans!. Kiedy nawet iuž iarzyny podrosną, ieszcze raz bronować można, póki sobie, iak mówią, chłodu nie uczynią. Kluk Rosl. 3, 208. (cienia swojem liściem, bis es so hoch ausschießt, daß es sich selbst Schatten macht). In peior. part. o chłodzie, chłodno, zimno, nieciepło, ubogo, biednie, kühl, kahl, armseelig, elend. Gdyby się zawsze słusznością miarkować, przyszłoby podobno żyć o chłodzie i o głodzie. Teat. 12, 8. §. Botan. Zaięczy chłodek, hieracium minus, Hasenstranch; niektórzy to ziele zowią domkiem zającowym, a drudzy zaięczym ziem. Sien. 129. CHŁODNE ob CHŁODNY. CHŁODNĄC, niiah. jednrl., CHŁODNIEĆ nied., stać się chłodnym, łygnąć, kühl werden, Boh. chladnauti. Niech chłodnie polévka, tyń czasem liit napiszę. Oss. Wyr. - CHŁODNICA, y, ž. CHŁODNIK, a, m., CHŁODNICZEK, czka, m. zdrob., mięsce chłodne, gdzie się chłodzą. Mącz. ein kühler Ort. Chłodnik, pomieszkanie

letne, aestiua. Mącz. die Sommerwohnung, der Sommeraufenthalt. Chłodnica, mieysce gdzie się chłodzą. frigidaria cella. Mącz. (obacz lodownia): (Refs. холаникъ = piwnica; Bosn. hladenač = studnia cf. stuczić) (Boh. chladnice, Carn. hladilnéza; Vind. hladitna pofoda, hladuni fod; Croat. hladilniza; Rag. hladidniza; Dał. hladionica = naczynie od chłodzenia Kühlſaß). - §. Szczesgólniey chłodnica, chłodnik, altanka, mieysce na otwartém powietrzu, w ogrodach, zasłonięte, czy to liściem, czy budowaniem, czyli też płócieną lub inną zasłoną, ein Kühlungsort im Freyen, von Laub, Holz, oder Stein, oder wie ein Zelt von Leinwand. Chłodnik pleciony z ziół, roszczek, drzewek. Cn. Th. eine Laube, eine Sommerlaube, Gartenlaube. Slov. chládek; Sorab. 1. kwodkowna, zpletžencza; Sorab. 2. łobina, łóbe; Boh. beseda, besłóka (ob: biesiada), laubj, laub; Vind. braida, listna hutiza, veinik, lietenza,uletua hihliza, vefelitna hihhiza; Carn. brajda, luſtovsh, felenya, vécha; Croat. brayda, lùczen, cherdak; Slavon. finnica; Bosn. planiscte, gaj za stát ú hladu; odrina); Tam chłodnik przeplatany klonem galężistym. Zbil. Zyw. A. 2. Chłodnik z cienistych drzew zrobiony, których galęzie iedne z drugiemi poplectione głosto go okrasały. Mon. 69, 505. W ciasnym gdy chłodniczku siędę, pić tam będę. Lib. Hor. 40. Weyście w on w wdzięczny chłodnik zasadzone krzywo kryły drzewa. Pot. Arg. 211. Tam uczynił sobie chłodnik i siedział pod nim w cieniu. 1. Leop. Jon. 4, 5. - Chłodnik, Chłodnica, ulica cieniła chłód dążać, allea, szpaler, ein Schattengang, ein Laußengang. Chłodnice = wina albo przechadzki, iakoby zasklepione. Cresc. 320. Z winnego drzewa przyprawiają sobie chłodnice, albo przechodniki nad ścieszkami, tak, iż od dołu macice prosto puszczają na źerdziach przecznych, wierzchy iedný ku drugiey przychylając, tak iż gdy się zeydą latorośle, a liście się też złączy ieduo z drugim, tedy pod onym będzie chłodne sieżenie, albo przechodzenie. Cresc. 295. Macice winne na chłodniki, albo przechadzki rozpinają. Cresc. 317. Chłodnica lub chędoga przechadzka ku ochłodzie pałiskiey przy parkanie, albo przy wale, między drzewy stoiącym. ib. 25. Chłodnik sklepift z kamienia, z celę, albo podziemny sklep. Cn. Th. ein gemauertes gewölktes Gartenhaus, ein Gartengewölbe unter der Erde. - Chłodnik, namiot, ein Zelt. Prowadzony był mistrz ku wielkiemu chłodnikowi, który był na iego holdowanie chłogo nagotowany, w którym król na mięscu wyniosłym siedział. Biel. Kr. 550. - Chłodnik, szopa, pod którą senatorowie, der Schoppen, worunter die Senatoren fahem. Usce się ku chłodnikowi ściągaią; podobno ten rokosz krwią się obleie. Gorn. Wt. U. 3. - Chłodnik žydowski, kuczka, święto chłodników, kuczki, die Laubhütte, Laubenhütten der Juden. Gdy święto chłodników i namiotow się skończyło stawiania... Odym. Sw. O. v. 4. b. Święto žydowskie wytkania chłodników, rozbiiania namiotów. Sekl. Jan. 7. §. W hutach skłanych, chłodnik, Kühlſosen, piec, w którym się skło ochładza. Torz. Szh. 35. et 31. - §. Chłodnik, rzecz chłodząca, trunek chłodzący, etwas Kühlendes, ein Kühltrank. Tam można się zabawić i żądac różnych chłodników czyli lodów, które gospo-

CHŁODNIKARZ. - CHŁODZIC.

CHŁODZIC. - CHŁOP.

245

karz każe dawać z wielką ochotą. Pam. 85, 1, 1442. Przedający chłodniki brząkali kieliszkami, ofiarując na-poie, któreby po słonych potrawach ugasić mogły pragnienie. N. Pam. 2, 160. Eccl. хладоним'їe limonada; Croat, et Bosn. hladnetina, merzletina, = galareta). - S. Chłodnik, chłodniczek, z którym chodzą, ciennik, para-sol, ein Sonnenschirm. Zab. 10, 413. Kniaż. CHŁODNIKARZ, a, m., który chłodniki robi. Włod. - Cn. Th. det Laubenmacher, Lusthausmacher. CHŁODNO przystk., zimnawo, kŭhl. Rosf. холодно; Eccl. хлóдно. Ey chłodno i głodno; choć i głodno, Ale żyiem swo-bodno. Kniaż. Poez. 2, 177. Chłodno, głodno, i do domu daleko. Oss. Wyr. (wszystko że na raz). CHŁODNOSC, ści, ż. znaydowanie się w stanie chłodnym, chłód, die Kühl'le Wesen; Vind. hladnoſt; Rosf. холодность; Eccl. хладность, студенность. Буйство. **CHŁODNOWIETRZNY, a, e, o wietrze chłodnym, kŭhlwindig, windigkŭhl. Chłodnowietrzna mokrość. Fur. Uw. A. 4. CHŁODNY, a, e, usunięty od gorąca, wolno-zimny, wolnocyeply kŭhl; Boh. chładny. Sorab. 2. chłodni; Carn. hladne, merllotn; Vind. hladen, fluden, per-mersel; Rog. hlaadni; Bosn. hladan; Slav. ladan; Rosf. холодный; Eccl. хладный, tak actiue iak passiue, chłodny, chłodzący; chłodny, ochłodzony. Chłodne wa-chlarze, Pot. Zac. 114. (chłod czyniące, chłodzące). Jaupoy chłodny ob. chłodnik. Cieniste iaskinie i gro-ty z chłodnym ustawem. Przyb. Milt. 110. - Chłodne; Substantiue, lekarstwo chłodzące, ein Kühlmittel, Kühl-trank, kŭhlende Arzeney. J zdrowie tu uwagi godne, Zeby nie zawsze plasty, albo robić chłodne. Pot. Arg. 515. (Rosf. холодное, chłodne iedzenie, chłodna po-trawa). S. Fig. moroln, chłodny, oziębły, kalt, lau, nićł hißig, gleichgültig. Chłodny w przedsięwzięciu, do którego nieco wprzód zapalił się był. Oss. Wyr. **CHŁODONOSNY, a, e, chłod przynoszący, chłodzący, küblebringend, Eccl. хладоностный. CHŁODOWI-TY, a, e, trochę chłodny, przychłodnięsy, etwas kŭhl. Rosf. холодновацкий сѣжевавый (об. świezy). Chłodowito mieysce wprzeciw kładzie się gorace-mu. Smotr. Ap. 147. Rosf. холодновацтъ Chlo-witość. CHŁODZIC czyn. nied., ochodzić dok. chłod sprawiać, chłodnym czynić, kŭhlen, abkúhlen, Kühlung bringen, kŭhl machen. Boh. chladiti, chladnjam; Slovac. chladim; Bosn. hladiti, ohladiti; Vind. hladiti; Carn. hladim; Croat. hladiti, hladeti; Rag. hláditi; Rosf. холадимъ, холожу; Eccl. хладю, ухлађаю, słužжу, прoстужаю. Chłodzą armaty po trzydzieстym wystrze-leniu octem z wodą pomieszanym. Jak. Art. §. Przyst. Lecie mi go nie chłodź, w zimie mi go nie grzey. Rys. Ad. 34. (zoław go, iaki ieŕ). Zóltek w wodzie rozbi-ty w upale chłodzi. Tr. - Chłodzący, kŭhlend; Sorab. 1. wokwodźtě, Rosf. хладишевый. Chłodzenie, ochło-da, das Kuhlen, die Kühlung. Croat. hladenye, Vind. hladitje, hlajenje. S. Fig. transl. Jakoby odwilża, ul-żywać zbytniego gorąca, posilać, erřuſchen, erſtrifchen, Iaben. Kato myśl aſtrasowaną winem zwykl chłodzić. Kosz. Lor. 126. Pan Bóg one że czasy cudami świętych chłodzil. Sb. Dz. 868. Jeśli odzby ziemi uciechotobie dąią, ieśli na ptakach, na zwierzach rozmaitych oko twoie chłodzisz, a iako się patrząc na święte bo-

że nie ochłodzisz! Sk. Zyw. praef. Nic bardziey nie chłodi, iedno pieniądze mieć. Gliczn. Wych. M. 5. CHŁODZIC się zaimk. nied., CHŁODZIEC niatak. nied., ochłodzieć dok., chłodnieć, chłodnym się źwłać, chłodu nabierać, kŭhl werden, sich abkúhlen. Sor. 2. kahliſch. he-Pasterz źród dnia liściem dębu chłodzial. Zab. 12, 211. Kraina ta piąszczyła; ale są tam przecie niektóre ieziora, z których polewa się i chłodzi iedna cześć iey. Boter, 224. (odwilża się, wird befeuchtet und abgekühlt). Moral. Nienawiść zily cudzym się chłodzi, choć iey to samo równo szkodzi. Cn. Ad. 628. (cieszy się, roskoszuie, sich an etwas laben, ergógen). CHŁODZICIEL, a, m. chłod czyniący, chłodzący, der Kühler, Abkühler; Cro. hladitel, W rodz. żeuśk. Chłodzicielka, die Kühl-riinn, Croat. hladitelica. - **CHŁODZIDŁO, a, n. na-rzędzie od chłodzenia; Vind. hla-dilu, mahalze, mahal-niza - wachlarz, ein Werkzeug Kühl hervorzubringen, ein Fächer. CHŁODZIUCHNY, a, e, CHŁODZIUTENKI, CHŁODZIUTKI, a, ie, CHŁODZIUCHNO, CHŁODZIUTENKO, CHŁODZIUTKO przystk., intensiv. adject. chłodny, przechłodny, reçt sefr kŭhl; Rosf. холодне-некъ. холодненъко, холоднёхонекъ.

Pochod: dalszy ciąg: nachodzić, nachładzać, ochłodzić, ochtoda, ochłodnąć, przychłodnięsy, przechłodny, przechłodzić, przechłodnąć, nachłodnąć, nad-chłodnąć, schłodnąć, wychłodzić, wychłodnąć.

CHŁONAC czynn. iedntl., ochłonać, pochłoną dok., wciążać w się, lykać, połknąć, garnąć w się, chłać, in sich schlucken, schlingen, verschlingen, einschlucken. Roff. GLONYMъ, GLOMAMъ. Po panach i szlachcie samodzier chłonie w sobie duchowieństwo. Prestr. 83. §. Plo-mieniem zemsty chłoną, aż do samych kości. Teat. 45 d, 67. Wyb. (palaią entbrannt syn).

Pochod: ochłonąć, ochtaniać, ochłtan, otchtań, odchliny, odchlisko, pochłonąć, pochłaniać; 2., gleń, glonek.

CHŁOP, a, m. 1., rolnik poddany, wyraz dziś pogardę w sobie zwiierający, der Bauer, der Baueršmann, (erniedrigend). Boh. chłap, (od chopim et lapim-w' bit-wé chopenj a lapenj; sed cf. Lat. gleba, globus, Ger. Kloben; Rag. hláp, homo nauci; Rosf. холónb nie-wolnik; хлацb niżnik w kartach; хлопать bić, kle-pać, wyхлопать z trudnością wyrobić, wymęczyć, хлопотатъ kłopotać). Sorab. 1. bur, ratať; Sorab. 2. bur, katł; Vind. purizh, pauer arazh; (Vind. hlasp-zhuvanje - słužebność; Carn. kmet (ob. Kmieć); Croat. mus, szelyan ( ob. mąž, sielanin ); Rosf. мужикъ, деревенщина, крестянинъ, cf. czarny chrześciania pod sl.: czerń; мірскій человѣкъ; chłop Jnflantski, халтышъ; Eccl. мужикъ, поселянинъ, крестянинъ, деревенскій мужикъ. Gdzie rolnik bądź pod nazwiśkiem wieśniaka, bądź pod imieniem wzgardy chłopa, iest nedzny, tam cały kray nedznym. Przestr. 135. (cf. Kmieć) Labor chłop, auaritia pop. Rys. Ad. 34. Lepiey bydź dobrym chłopem, niż złym po-pem. Cn. Ad. 482. Gliczn. IIych. O. 6. Nie byłbyś szlachcicem, gdyby chłop nie był chłopem. Leszcz. Gt. 100. Jeżeli kogo wynosząc mowiemy: pan z panów słusznieby mować; pan z chłupów. Leszcz. Gt. 100. (dorobił się). Chłopi szlacheccy są upelną własnością pa-

51..

244

CHŁOP.

nów swoich. Pam. 85, 1, 727. Chłopi koronni są w do-
brach lennych państwa, czyli starołwach, ib. §. Chłopem
dejego nieszlachcica zowią, choćby daleko od wsi był.
Modrz. Baz. 356. (ob. cham), ein Unadellicher, ein Notu-
riet. Bosn. sebar, novak). Gdy chłopa wezmą do dwo-
ru, chce bydź równy szlachcicowi. Budn. Ad. 90. (so-
wa, gdy zjastrzębieie, wyżwo z sókoła lata). - 2.,
Chłop, mężczyna, co do wzrostu, wieku, ein Kerl, ein
Mann, in Rückicht des Alters, der Größe; Slovac. cháp.
W siedemnanscie lat człowiek chłopem poczyna bydź.
Petr. Pot. 2, 386. Chłopa w korzec nie mierzą. Zegl. Ad.
29. Kochow. 52. Pot. Arg. 591. Cn. An. 93. Co chłop
na dziecię, wąż na ogon wspomuie. Pot. Syt. 443. Kos
na kosa, chłop na chłopa. Rys. Ad. 25. Woyłko w po-
le wyprowadzić, ażeby się chłop z chłopem w oko po-
tykal. Zab. 4, 290. Mann für Mann. Chłop w chłop
wszyscy, wybrani wszyscy ludzie, ein Kerl so schön,
wie der andere, ausgesuchte Leute. Konie wyprawne,
koń w koń okazała Nios na sobie chłop w chłop
iedźce smiałe. Groch. W. 446. Orzech. Tarn. 81. Na
chłopa, na wysokość słusznego mężczyny, Mannhöch.
Przybyło w rzće wody na chłopa. Oss. Wyr. Lichta-
rze dwa na chłopa wzwyss srebrne. Warg. Wal. 306.
Owa z dwudziestu *chłopia (collect. z chłopów), tyłkom
sam szczególny pozostał. Zebr. Ow. 76. Jak mam wiado-
mość iest go z chłop. Alb. z W. 30. (nie vermeyczyk,
nie niedołęga; całą gębą chłop; co chłop to chłop).
§. Chłop, mężczyna, co do pići, eine Mannsperson.
Chłop tak się nie może bez niewiasty obeyść, iak bez
pokarmu żyć. Birh. Ex. D. 3. b. Gdzie chłop w gło-
wie, iuž się tam rząd dobry nie zmieści, zawsze w tym
błędzie rozum szwankuie niewieści. Sim. Siel. 111. Zły
chłop od żony. Rys. Ad. 79. (nie dogadza żonie). - §.
Chłop, z przyganą: grubianin, gbur, grundal, ein gro-
ber Bauerferl, ein Bauer, ein grober Kerl, ein Flegel.
Boh. chrapaun, chłupać. Wyraz chłop, nayużyteczniey-
szych kraiowi obywatelów oznaczaiący, nie wiem, przez
iaki przesąd zwięty iest za nazwisko zełżywe; bo Kro-
mer świadczy, że iuž za czasów iego poczytano ie za
takie appellationem probrosam. Shzet. P. P. 11, 155.
Z niemi się obchodzą, by z jakiemi prostemi chłopy, a
gburami. Gliczn. Wych. N. 8. - W szesnastym wieku
Jan Tarnowski do króla na sądach mówiąc o prokura-
torach rzecze ,,ci chłopi iedno potwarzy się uczą.
Orzech. Tarn. 81. Bohomolec taki do tego mieysca
daie przypisek; ,, Słowo chłopi owie wieku nie zna-
żyło pogardy; używano go za łacińskie viri. Jakoż i
dzisiaj ieszcze o godnych ludziach mówiemy Słuszny
chłop, łępski chłop,, ein rechter Kerl, ein ganzer Kerl,
ein braver Kerl (ohne mit Kerl etwas Verächtliches zu
virbinden. Zwyczaynie tchórz uciecze, a chłop dobry
ginie. Pot. Arg. 271. Chłopi dobrzy poginą, a zostaią
tchórze. ib. 762. Już ęskno było młodemu Leszkowi
między kądzielniczkami siedzieć; wolał bydź między
chłopy czytłemi, a uczyc się tych spraw, które królm
należą. Biel Kr. 110. unter gemachten Männern. Grze-
czny chłop. Dudz. 22. Ale toć mi chłop, co to mógt
zrobić. Tworz. Ok. A. 1. Dobrze, grzecznie, toś chłop!
macte! Dasyp. Hh. 5. so bisk du ein ganzer Kerl! ein
ganzer Mann! §. Chłop - człowiek, Gall. on, der

CHŁOPAC. - CHŁOPEK.

Mensch, man. Chłop strzela, a bóg kule noſi. Jabt. Buk.
R. 2. b. Chłop swoie, czart swoie. Teat. 30, 12. (upar-
ty, po staremu wszyſtko). - §. Dodaiąc dla wybitności,
propter emphasis oszalał chłop! Dudz. 22. der Kerl ist
vertükt! CHŁOPAC komu czyn. nied., chłopem, gbu-
rem kogo przezywać (ob: nachłopać) Roſs. хлопать,
хлопнуть bić, trzaskać). jemanden einen Bauer schel-
ten. Gdy Ewa kądziel przędą, Adam ziemię kopał,
Kto tam był szlachcie w ten czas, Jkto komu chłopał?
Kochow. Fr. 139. da Adam grub und Ewa spann, wo
war damals der Edelmann? CHŁOPACZEK, czka,
m. mnieyszy od chłopaka, ein kleiner Junge. Boh. chła-
pecek, klaucek. 2., Botan. ziele, Flöhkraut. Na pchły
weź ziela, co ie chłopaczkami zowią. Sien. 578. CHŁO-
PAK, a, m., wyroſtek, dorosły w grubey mowie,
ein erwachsener junger Kerl, ein Junge. Byłem ci i ia
w młodości moiey nieforemny trochę chłopak: lecz on
mie dopiero na iakiego wykierował człowieka. Teat.
30 b, 36. Począciw chłopak, ib. 54 c, ii. ein ehrlicher
Junge. Postylionowie są to czasem tylko małej chło-
paki, w dziesięciu lub dwunastu leciech. Pam. 85, 1,
872. CHŁOPCOWY, a, e, od chłopca, chłopcom
przyzwoito, Jungen =. Roſs. парневб. CHŁOPCZYK,
a, m., zdrobn. rzeczown. chłopiec, ein kleiner Junge.
Vind. hlapzhizh, pueb, fant, hlapzhizhek; Carn. hlap-
zhèzh, hlapzhizh; Sorab. 1. Hulčiſk; Sorab. 2. Hol-
zijf: Roſs. малчукъ, малчуга, молódчикъ, молод-
чинка. Rzadko widzieć, aby się w jednym chłopczyku
wraz zeszły dobre talenta i równa im chęć. Mon. 68,
327. Slepy, aż go chłopczyk wodzi. Lib. Sen. 13.
Długowłosisty *chłopczak. Pilchowski Sen. list. 4, 149.
CHŁOPCZYNA, y, m. CHŁOPCZYNKA, i, m. zdronb.,
wyraża pieszczenie, politowanie, względ na miętkość
wieku, = chłopiec miły, dobry, delikatny, biedny, ein
lieber Junge, ein armer guter Junge. Roſs. паренъв,
паренекъ. Tu lecisz do mnie nadobny Kupidzie, Słod-
ki chłopczyno kochany. Kniaż. Poez. 1, 152. Głos mi-
ły, żartkość, zręczność i ozdobna mina. Wcale był do
miłości stworzony chłopczyna. Trēb. S. M. 23. Piękny
chłopczyna. Teat. 54 b, 3. CHŁOPCZYSKO, a, m.
chłopiec abo rubaszny, abo gruby i nieokrzesany, ein
Junge, ein derber Junge, ein ungeschliffener Junge, ein
Bube. O chłopczysko, może tak częściey bywasz głos-
dny. Teat. 43 b, 30. CHŁOPECZEK, czka, m.
zdrbn. rzeczown., chłopek, chłopczyk, ein Kerchen,
ein Junge, ein Bube. Pupus mały chłopczek, pucek.
Mącz. CHŁOPEK, - pka, m. zdrobn. rzeczown.
chłop, służy młodemu chłopu, albo też w szczegności,
gdy się o chłopie z użaleniem mówi, ein junger Bauer;
oder auch der arme Bauer, der arme Landmann; Boh.
chłapjik, chłapijeł; Sorab. 1. burik; Vind. kmetizh, ara-
zhizh; Croat. muſák, muſicz; Roſs. мужичёкъ, му-
жичёнко. Lepszy chłopek prosty i cnotliwy, niż ma-
tematyk, który siebie zapomniał. Kul. Her. 154. O wie-
ki, nie wśród laurów, ale pośród snopków, Ogło-
ście Kazimierza, głoście króla chłopków. Kras. W. 37.
Chłopkowie niebożeta. Biel. Kr. 401. Bez chłopka bar-
dzo ciężko, bo drugi zdechłyby od głodu, by nie chło-
pek ubogi. Falib. Dis. U. 2. Surowo żołnierza karać,
któryby szkodę chłopkowi ubogiemu uczynił. Star. Rye.

CHLOPI, CHLOPIEC.

CHLOPIEC. - CHŁOPKA.

245

18. CHŁOPI, ia, ie, od chłopa mężczyzny, mężki, mężczyński, otroczy, mánnlich. Amazonki nowieścią pięć chowaią i chłopią topią, Pot. Pocź. 52. Białogłowa chłopią chtyścią zwiedziona, warta użalenia. Gorn. Dw. 287. CHŁOPIANKA, i, ż. córka chłopska, lub też żona chłopa, chłopka, die Bauerntochter, die Bäutinn. Dorota udała chłopiankę i mowę wieyską. Teat, 34 v, 77. Zoną pogardza, dla iednych chłopanki. ib. 53, 20. CHŁOPIASZEK, szka, m. puellus. Mącz. eiu Knabe, ein Knablein. Chłopiaszek Samuel posługuwał panu. 1. Leop. 1. Reg. 3, 1. (młodzieniaszek 3. Leop.) Chłopiaszku miecz okrutny wziąłes na narody. Bardz. Luh. 73. CHŁOPIATKO, a, n. CHŁOPIAT-TECZKO, a, n. zdrobn. rzecz. chłopię, chłopczycka, ein Jungchen, ein Bübchen. Vind. fantizh, bebei, puebizh. pupulus. Mącz. Chłopiątko urody piękney i nadziei wielkiej. Warg. Wal. 319. Chłopiąteczko z łuczkiem. Zim. Siel. 164. Chłopiątko obleczone w komżyckę. 3. Leop. 1. Reg. 2, 18. (pacholątko 1. Leop.). CHŁOPIĘ, - ięcia, n. et m., Chłopięta liczb. mn., zdrobn. rzeczown. chłopiec, ein Bürtschen, ein Junge, ein Knablein, ein Bube, ein Bubel. Rofs. ompoły. Jak fię ma chłopię do mężczyzny dorosłey, tak fię ma niewiasta do męża, Petr. Ek. 88. Dzieci i chłopięta nadzieią szczęśliwemi. Petr. Ek. 31. Białogłowa chłopię karmiaca. Syr. 892. (niemowlątko). Chłopięta nigdy nie urosną, Rys. Ad. 6. (to ieł tak, żeby chłapietami zoftałyj). Lepid, ieszcze chłapięciem będąc, to ieł, lat 17 nie maiąc, stanął na czele woyska. Warg. Wal. 70. Wyrosł z chłopiąt. Mącz. Nie zna dworskich chtyści, ani dołków kopie Pod drugim, w niewinności wżratające chłopię. Zab. 16, 82. Wgg. Biegło co żywo, chłopi, chłopięta, niewiały i baby. Birk. Gl. K. 24. Szkoły tu swoje maią insze na chłopięta. A insze na niewinne w leciech swych dziewcząta. Paszk. Dz. 100. et 24. Areopagitowie chłopię obiesili, który wróblom oczy śpilką wykałał. Birk. Kaz. Ob. K. 4. Chłopię dworiskie, pacholę, paż, ein Hofsnabe, ein Page. Przyszedł do dworu królewskiego i stanął między chłapiety. Gliczn. Wych. H. 7. b. Zle czynią rodźce, gdy syny swe bez nauki jakiekolwiek na służbę w chłopięta daią. Gliczn. Wych. H. 5. (na pionowską dworską szlubę oddiaą). S. Chłopię, syn chłopśki. Oss. Wyr. der Bauernshuh. CHŁOPIEC, - pca, m. młodzik do dwudziestu lat, ein Bursche, ein junger Mensch bis gegen zwanzig Jahr. Boh. chlapec, holč, holček, holč; Slovac. chlapec. (Hung. gyermek ob. giermek); Sorab. 1. holž, holč, holčez, holž, holatko, holčiž, holčižko; (cf. pacholę) (holža, holča dziewczyna); Sorab. 2. golž, golžiž, golžik; Vind. hlapez, shlushaunik; Carn. hlapz = sługa, parobek; Vind. hlapzhnia = służbność). Vind. pub, fant, famez, mładenzh; Carn. pubězh, fant; Croat. fanat, dechko, decharecz; (Croat. hlapez - seruus); Bosn. djetich, slusgbenik, momak; Slavon. momak, momclich, mładich, ditsćag; Rofs. małой, парень, паренекъ, омрокъ, омрочань, омроча. Prawie w same dwanaście lat, dziecię iuž chłopcem będzie. Gliczn. Wych. J. 6 b. (ob: młodzieżyczk, okrzos, szpiczak). Chłopiec niby to obrotny, z chłopca wyszedłszy życie i umiera z reputacyją starego salbierza. Zab. 11, 75. - S. Chłopiec do usługi, ein

Aufwartebursche, der Bursche, der Junge. Sorab. 1. wacrocik. Chłopiec ma izbę umiatać. Star. Zad. E. Oldano mnie za chłopca do dworu. Kras. Pod. 2, 143. Przy dworze chłopiec ten jest nayczysty, któremu trzy światy złość wyrządzić. Gliczn. Wych. H. 6. b. (ob. pacholę dworskie, paź). Serce nie chłopiec, rozkazać mu nie można. Tear. 31 b, 129. Nar. Dz. 3, 170. Chłopiec na rzemieśle, na terminie, der Lehrursche, der Lehrjung. Maystrom wolno więcej, niż jednego chłopca trzymać w terminie i sporą liczbę czlaldników. Pam. 83, 2, 451. Stolarz wziął od ubopich rodziców syna dla nauczenia swego rzemiesła i zapisał go sobie na lat pięć za chłopca. Mon. 68, 142. S. Chłopiec do botów, narzędzie domowe do szuwania botów, der Stiefelknecht. St. Kiesz. 29. Boh. zauwak, zauwadło (zauwadło); Vind. skornizhni hlapez, sez. S. Gra prosta w karty, ein gemeines Kartenspiel. W kartczmach w karty różne gry, w putkę, w chłopca graią. Haur. Sh. 15i. CHŁOPIEC niiak. nied., schłopiec dok., chłopem się stawać, dziczeć, zum Bauer werden, bautisch werden. Na wsi żona, i naylepiey edukwana, schłopieie. Teat. 34 b, D. 2. Ziemia ta, co była w domy i familie zacna, teraz schłopiała. Jan. L g. B. 2 b. CHŁOPIEĆCTWO, a, n. wiek chłopięcy, pacholęcy, das Knabenałter. St. Kiesz. 29. Die Knabenaßte. Rofs. ompočesmo. CHŁOPIEĆCINA, y, ž., zdrobn., otoczątko, pacholątko, dziecia, das Knablein, Knabchen. Olbrzym, co wszemu był Jzraelowi łfraszny, dał gardło mały chłopięcinie. P. Kochan. Jer. 186. Kupido, chytra owa chłopięcina. Pot. Jow. 15e. Słonia leda chłopięcina za powrozek trzyma. Wart. Tr. 51. Warg. Wal. 141. Góre wylatować ięla chłopięcina Jkar. Zeb. Ow. 195. CHŁOPIEĆY, a, e, od chłopięcia, młody, dziecięcy, Knaben, Jugend, jung. Vind. fanten, fautouski; Sorab. 1. holčjaće, holčjiž; Rofs. młodychów, ompočeski, omrocz, omrocz. W dzieciństwie łuk naciągać, w chłopięcym wieku żelazem szermować. Pitch. Sen. list. 286. Warg. Cez. 138. Włos nietykany spuszcza się po twarzy chłopięcey. Ustr. Tr. 51. Warg. Wal. 75. CHŁOPINA, y, m., CHŁOPINKA, zdrobn. rzeczown. chłopek, chłop biedak, mizerak, ein armet Bauer. Berło wydrze, da kiy gładki, až król prostą chłopiną. Brud. Ost. A. 4. CHŁOPINI, i, ž., chłopka, eine Bäutinn. Pewna chłopini w wielkiey przyiaźni z czarownicą żyla. Mon. 65, 592. CHŁOPISKO, CHŁOPSKO, a, n. CHŁOPISZCZE, z pogardą, chłop który nie wiele wart, grundal niezgrabny, nieforemny, ein grober ungeschlachter Bauer, ein Flasb. Boh. chlapiżko; Sorab. 2. keriško, kerlisko; Rofs. мужичина, мужичине. Z ciebie ospałe, rozlaźle chłopisko. Mon. 70, 171. Tylko zawoiem straszy, niechayże mu spadnie, Poznasz, iż chłopsko płoche, pożywiesz go sna-dnie. Stryik. Tur. C. 5. Chłopsko fię zdumiało. Rey. Wiz. 61. - NB. Chłopisko drugi przypadek zлыby mnogiej może mieć na -ow, chłopisków, przez względ na pięć mężką. Kopcz. Gr. 2, p. 162. CHŁOPKA, i, ž. ko-bieta wieyska, poddanka, die Bäuerinn. Boh. chlapřnić; Sorab. 2. butowla; Carn. kmětěza, kmetiza; Vind. paurinia; Croat. mušacha; Rofs. креспянка (холопка niewolnica). Ja iestem uboga chłopka. Teat.

246 CHŁOPOB. - CHŁOPSTWO.

CHŁOSTA. CHLUBA.

25 b, 34. Wmawia w chłopkę, że iamkę wskok rzuea domową. Zab. y, 325. CHŁOPOBYK, a, m. CHŁOPOBYKOWIEC, - wea, m. Minotaurus. J. Kochan. Fr. 66. Miasto Ateńskie posyłało ludzi na zjedzenie chłopobykowcowi Minotaurowi. Otw. Ow. 313. Zrosły chłopobyk. Zebr. Ow. 193. tauri gemina iuuenisque figura). Rag. polubák, der Minotaur. *CHŁOPODUR, a, m. nymphomania, ustawne pragnienie, albo nie nasycenie się nigdy płcią drugą. Perz. Lek. 199. et 193. die Manuntollheit, Weiktollheit; Vind. moshoshelnost; Eccl. муженействовство, ανδρομανία. *CHŁOPDURNY, a, e, od chłopodura, manntoll, weibertoll; Vind. moshashelen; Eccl. муженействовый; муженействовскую chłopodur cierpię. *CHŁOPOKON, **CHŁOPOOGIER, a, m. **CHŁOPOKONIEC, ńca, **CHŁOPOSZKAPIE, pca, m. híppomcentaur, centaur. Klecz. Zd. 75. Mon. 75, 588. Boh. konibodce, konolibć. Centaurowie chłopokońcy. Otw. Ow. 487. Chłopokoniowe byli ramiony i głową podobni ludziom, a pośladkiem i nogami koniom. Otw. Ow. 350. et. 357. Hor. 2, 545. Min. Straszne z kopyt swych chłopoogie ry. Hor. 2, 75. Nar. Chmurorodzcy srodzy centauro wie chłoposzkacowie. Otw. Ow. 486. (ob. dwóczłowocy, połzwierzowie). CHŁOPOWIC, a, m., syn chłopski, der Bauernsohn. Zabiegaiąc swywoli młodych chłopowiców (kmiecych synów)... Herb. Stat. 351. §. Plebeius, Mącz. nieszlachcic, ein Roturier, ein Unablicher, von niedriger Geburt. Ignobilis chłopwie, gbur. Mącz. U śmierci nie ma różnicy między chłopowicem, a szlachcicem. Wys. Kat. 129. CHŁOPOWNA, y, ž. córka chłopska, chłopianka, die Bauerntochter. Szlachcic szlachciankę niech poymie, chłop chłopownę. Opal. Sat. 27. Djaboł niebodze królownie Bardziezy dokucał niż chłopownie. Jabl. Ez. 203. Król się rozmiłował iedney chłopowny. W. Post. W. 240. CHŁOPSKI, a, ie, od chłopa, kmiecia, wieyski, Bauern, bąutisch. Sorab. 1. burški, burowy; Vind. porouski, kmenten; Bosn. sebarski; (Rofs. холопскій, холоповы z niewolnicay); Roſs. кресцвяниновы, кресцвянскій, деревянскій, мужицкій. Kazimierz Wielki ludziom prostym był dziwnie przychylny; tak iż go niektórzy chłopskim królem zwali. Biel. Kr. 202. Kras. Pod. 1, 251. Bauernfönk. Chłopska rzec. siła iesć; a siła pić szlachecka. Rys. Ad. 8. Chłopscy bożkowie, faunowie, Satyrowie. Otw. Ow. 14. (wieyscy). Chłopskie, chłopsko, po chłopsku, z chłopska, przystk., obyczaiem chłopskim, bąutisch, auf eine bąutische Art. Roſs. поселскы. Szlachcic, wygnanym będąc z domu swego, nie chłopske począł sobie, żeby ieszczcze dziękować miał. Gorn. Sen. 317. Grubo, po chłopsku, łaie słowy plugawemi. Otw. Ow. 581. - §. Chłopski, młodzi, mężczyński, Manns z, Männer z, männlich. Ubrawszy się w męża szaty chłopskie, a męża ubawszy w swoje niewieść z więzienia go uwolniła. Petr. Ek. 64. Pańszczyny dzień chłopski, dzień kobiecy. Mon. 68, 196-8. 2., Chłopsko substant. ob. Chłopisko. CHŁOPSTWO, a, n. 3. zbirowo chłopi iakicy krainy, die Bauern, die Bauerschaft (Boh. chlapstwi, Slovac. chlapstwo seruitus służebnośc); Vind. kmetivtu (ob. kmieć) (Rofs. холопство niewolstwo); Roſs. чернь, чёрные люди, кресцвян-

sto; Eccl. селейнство, поселейнство. Rozkazał król zebranemu z okolic chłopstwu zasieki porobić. Nar. Hft. 2, 385. Wszystko chłopstwo, które iedynie z pracy rąk zie, zaniechawszy robociznę, hurmem poszło za Maryszem. Pilch. Sall. 240. Chłopstwo tam po większey części między górami mieszkałą. Warg. Radz. 319. - §. Chłopstwo, stan chłopski, der Bauernstand. Chłopstwo ignobilitas. Mącz. Bosn. sebarſto). Gdyby chłopstwa nie było, musielibyśmy sami się źłać rolnikami. Leszcz. Gl. 100. Nayzacniejsze imię, albo ustawa, abo się w boiary, a z boiarów w chłopstwo obraca. Budn. Ap. 111. §. Chłopstwo. gburstwo, grubiaństwo, bąutisheß Wesen, bąutische Sitten; Sorab. 1. burſtwo, poburſtoſſe. Czyſte chłopstwo, pić, żeby się upić, a upiwы się wadzić. Oss. Wyr. *CHLOPTAS, a, m. chłopisko, ein Bauernferl, ein Herl. Blazen, pochlebca, lichwianz, sprosny chłoptas, Nierządnica się złotem upſtrzy po pas. Stryk. Gon. D. 3.

CHŁOSTA, y, ž. ciega, plaga, bicie, chłosťanie, smagańie, obicie, Schmisse, Hiebe, Schlage; Boh. chłost. Chodzili biczownicy po wsiach, daiąc sobie okrutną chłosť poczworniemi rzemykami. Nar. Hft. 5, 74. Jdąc za obyczcziem Greków, chłosťą obywatelów karali. Pilch. Sall. 94. Chłosťę dadź komu, dadź rozgą, biczem komu. Cn. Th. Chłosťę wziąć, chłosťanym bydź, sieczonym, smaganym. Przydam mu ieszczcę chłosťę przy karze wieżienia. Teat. 46, b. 39. §. Transl. klęska, porażka, kara, niesczęście, plaga, erlittne Niederlage, Unglück, Strafe, Etreische. Bóg łąskawie odpuścił Dewidowi grzechy, chciał przecię, aby odniosł dobrą chłosťę za zgorszenie. Boter. 3, 205. Osmanowi się chłosťa gotuie, Xerxesowi podobna. Tward. Wt. 109. Tatarſkie ćwiczenia i chłowy. Jabl. Buk. M. 2. b. - ob. Chluſta. (Eccl. холосмехъ v rzezaniec, kaſtrat). CHŁOSTAC, - al, - a, czyn. konyn. chłoszcze Praes. niedok., chłoſeić niedok., ochłosłał dok., smagać, ćwiczyć różgami, miotełkami, Schmisse geben, schlagen, hauen; Vind. holiftati, oshagati; Carn. hlaſtni, hlaſtném; Croat. fruſtati; Roff. хлеснушь, хлесташь, хлешуу, хлышь, ухлеснушь, ухлыснушь, хвосташь, хвошь. Miesczanina nie godzi się chłosłać i biczmi ſiec. Petr. Pol. 2, 15. Ubitego a różgami schloſtanego z miaſta wygnali. Sk. Zyw. 1, 169. - §. tr. Bić, gnębić, dokuczać, porażać, peitschen, schlagen, zusehen, plagen, zu Boden schlagen, eine Niederlage beybringen. Ten sam, ale choroba muſiala go chłosłać. Úbóztwo też odmienia ieszczcę gc-rzey poſłać. Trěb. S. M. 68. Bolał, że Turków nie chłosłał. Jabl. Buk. F. 2. Płaſtwo iaſtrań chłosi (saevit in aves). Zebr. Ow. 278. (biczem ieſt na nie). (diſling. chlusnąć).

Pochod. przechłóſłać, pochłoſłać, nachłoſłać, wychłoſłać.

CHLUBA, y, ž. chefpa, szczycenie się czém, popisywanie pyszne, die Prahleren, das Großthun, das Kuhmreten; Boh. chlauba, chlauba, honosnost; Slovac. chlauba; (Vind. klubet: hardośc); Roſs, poхвальба, мешкальба, cycelówje; Eccl. ведехвальство. U was, iako baczymy, większa chluba, niż rzecz. Smot. Ex. 11. Pieniędzy pozyczaią na chlubę, aby się zdali bydź bogatszemi. Szczerb. Sax. 217. Niechay tey zemnie nie ma nieprzyjiaciel chluby, Aby miał rzec: iam go ſtarł, i przywiódł do

CHLUBCA CHLUPOTAC.

OHLUST! - CHŁYSNAĆ.

245

zgyby. J. Kchan. Ps. 16. CHLUBCA, y, m. CHLUBICIEL, CHLUBNIK, a, m. CHLUBIS, -ia, m. zdronb., chlubiący się, chelpiący, chelpiciel, der Prahler, Großthuer, der Ruhmredige; Boh. chlubce, chlaubce; Slovac. chwałka; Vind. pohvaluvauz, hvalahansh, bahounik, poshtimauz; Roff. чвань, величáвеїв, янька. Nie trudno zwyciężyć chlubcę zuchwałego. Jabl. Ez. 52; Przy potoczny stanąwszy wodzie, Sam się swoj zdziwi chlubiś urodzie. Zab. 8, 357. Kniaz. CHLUBSKI, subflant. ob. samochlubski. CHLUBIC się zaimk. nied., pochlubić się dok., chelpić się z czego wyftawnie, womit prahlen, groß thui; Boh. chlubiti se, chlubwam se, pochlubiti se, pochlaubati se, honoſti se; Slocac, honoſti se, chlubim se; (Vind. klubetuvati = hardym bydź) Bosn. digitise; Vind. pohvaluvatise, poshtimatise glasovitise, poslavitise; Roſs. хвасташь, похвасташь, сохвасть, почечёniшься, тщеславишься, чваншьшься, почванишься, величáшься; Eccl. hevelхвалюςκ. Często się oycie w własnym synie chlubi, Siebie w nim widzi i ſiebie w nim lubi. Zab. 14, 247. Szym. Męztwem się nie chlubi, ani pochwał lubi. Teat. 51, 7. Angiela ieſt urodzenia znakomitego, i uważalem, iż chlubi się z tego. Teat. 17, c. 14. Jaki ton pełen ognia, aż się serce chlubi z swego wyboru. Teat. 46, 62. CHLUBLIWOSC, CHLUBNOSC, ſći, ž. skłonność do chluby, chelpliwość, die Ruhmredigkeit, Prabſucht; Vind. samohvalnoſt, bahaunoſt, snashajoznoſt; Roſs. хвасталъвоскъ, хвастовство, величáвоскъ, чванство. CHLUBLIWY, CHLUBNY, *CHLUBY, a, e, CHLUBLIWIE, CHLUBNIE przystk, chelpliwy, lubiacy się chlubić, prahlerisch, großthuerisch, ruhmredig; Boh. chlubny, honoſny; Slovac. chlubný, který ſebe ſameho chwałí; Vind. samohvarezhen, bahoun, snashajozhen; Roſs. хвасталъвый, тщеславный, величáвый, чванливый. W niuwecze's obrócił ich dumy chlubliwe. Groch. W. 455. Z iałowego śmiechu iego możesz poznać, iż ieſt człowiek lekki i sprośnie chlubliwy. Gorn. Dw. 116. Lepszy ieſt ubogi, maiąc swą potrzebę, niż chlubliwy, który potrzebuje chleba. W. Proſ. 12, g. (chlubny. Bibl. Gd.). Chluby ięzyk. Pot. Jow. 70. Próżna a martwa wiara ludzi chlubliwych. Zygr. Gon. 159. Zem przyszedł w tych leciech do doskonałości, mówilbym chlubliwie, ale nie prawdziwej. Sk. Dz. 508. S. Chlubny, na dobrą stronę, zaszczycayćiacy, honor czyniacy, ehrenvoll, schmeichelhaft für jemanden. Chlubne ieſt dla mnie powołanie sługom bożym wolą niebios donoſć. Off. Str.

CHŁUCHA, y, ž. Wszelkie ciało ieſt, iako fiano, i wszelka chlucha iego, iako kwiatek polny. Gil. Poſl. 263, b. (chluba)?

CHLUPACZKI liczb. mn., ziele ob. Kmin leśny. Syr. 439. Boh. et Slovac. slup, chlp, chlaupek, chlaupky wlos krótki n. p. na brodzie: ztag: CHLUPATY, a, e, wlosiły, kosmaty, haarig, rauch. Jaſkołcze ziele ma pręt cienki, chlupaty abo kosmaty. Syr. 889. Roſlina ta ieſt liścią oſtrego chlupatego. ib. 520.

CHLUPIC czyn. nied., chelbać, naczynie pełne ciekłizny wzruszać, poruszać, rütteſn, schütteln, auſprühen. Włod. CHLUPOTAC, -ał, -oc e niiak. nied., bełkotać, burczeć, glukać, w naczyniu z poruszenia, albo iak glukanie w brzuchu. Włod. rumpeln, Schlüttern.

CHLUST! padniecie zamachu, odgłos uderzenia, bicał Patsch! der Schall eines Hiebed. Skoro nań tego spustu: zażyłem, zaraz go chluſt w łeb, iak w kapuſtę. Boh. Kom. 1, 360. Jakešmy dobyli szabel, tak zaraz łup cup po sobsie, chluſt chluſt, na odlew, spodem, krzyżową sztuką. ib. Biiemy się, iak chluſt, tak chluſt, iak chluſt tak chluſt. ib. 2.) Chluſt! odgłos iakiego wylewu, patsch! das Geräusch eines płosłichen Ausgusses. Chluſt na niego z okna pomyiami. Off. Wyr. (Roſs. хлаюцмб гра w karty pospolita). CHLUSTEM, upławem, strumieniami, hervorströmend, in Strömen, stahlend. Strzela łowiec zabra, czarna posoka chluſtem z brzucha pluszczy. Pot. Syl. 131. CHLUSTA, y, ž. pręt, zacinaczka, smagaczka, rózga, eine Spießgerte, eine Muthe; Roſs. хлаюцмб, хлécмб, хламшкь. Pieszym dwom za koniem źanącą. kazał, z prætami długiemi abo też i dużemi chluſtami. Hipp. 53. CHLUSTAC czyn. kontyn., CHLUSTNAĆ, CHLUSNAĆ iedntl., pluszczyć, plusnąć, chluſtem wylać, pryskać, mit Geräusch sprißen, besprißen, gießen. Pochwyciła ſtoku i w oczy chluſną. Zebr. Ow. 60. Ty nigdy bydź moią nie możesz, zawołał, chluſtnąwszy łzami. Stas. Num. 2, 65. (chluſtem się zalawszy łzami). Fig. Fircyk ów coraz w oczy swoją mitrą chlušnie i wyeźdża na popis. Nar. Dz. 3. (oczy drugim mydli). - *Chluſtać sobą i tam i sam, przegibać się, curuari in diuersum, Maćz. sich hin und her beugen. 2.) Chluſtać, machać, machaćą uderzać, ocinać, einen Schmiff verſeßen, einen Streich geben, peitschen, schmiken, schmeißen. Rag. hgljuſtati). Końcem chwoſtu chlušniony. Zebr. Ow. 57. Tyrsem lekkie i wolne chluſtanie. Sał. Probl. 63. Wnet ten drobiaż głupków změdrzeie, iak chlusną iednego z nich. Birk. Zyg. 15. Ani wzwiesz, z którego cię ſtrony chlušnie. Rey Zw. 155. Nie mów przeciw Wenerze, by cię nie chlusnęła. Sim. Sieł. 47. Chluſnał go w pyłk, až mu świerczki w oczach źanęły, Off. Wyr. Kiedy cię mizerna śmierć tak chlusnęła kosą, Leżysz w nędzney koszuli, a cię infi niosą. Rey Wiz. 83, b. - Transl. Fig. Chciał mu coś przytoczyć o iego pradziadu, Lecz mię on głupcem chlusnał przez łeb bez układu. Nar. Dz. 3, 123. (wyciął mi głupca, oberwałem od niego głupca, er warſ mit einen Dummkopf an den Hals, schalt mich einen Dummkopf). Przyst. chluſał, chluſał, až konik uſał. Cn. Ad. 64. Rys. Ad. 6: (strugał, strugał, až przestrugał; machał, machał, aż się zmachał; przesadził na swoję szkodę, er hat die Sache übertrieben, er ist zu weit gegangen). CHLUSTACZ, a, m. który chluſa, macha, biie, der Peitscher; Rag. hgljuſtalaz. CHLUSTAWA ziele ob. Chlaſtawa.

Pochod, dosłuſtać, nachluſtać, odchluſtać, pochluſał, przechluſtać, rozchluſtać, schluſtać, wychluſtać, uchluſtać, uchluſnąć, zachluſtać.

CHLYPAC, ob. Chlipać, Chlipnąć.

CHŁYSNAĆ, CHLISNAĆ czyn. jedntl., CHŁYSTĄ kon-
tyn., ciekłizną nagle połykać, sarkać w się, mit groźen
Zügen einschlürfen. Każdy za zdrowie spory puhar chły-
śnie. Mon. 71, 470. Wyspawszy się, znouw winka, ieszче
lepiey niż wzcoray, chłysnałem, ib. 73, 62. U žydówki
chłisnąwszy przepalanki, zbledniała. Comp. Med. 395.
Beftya ta Wisłe piiąc wody chłysnęła. Nies. 1, 2. Wolał
chleba mnieyszego zażywać, niż poléwki dworśkiej chły-

248 CHŁYSTEK - CHMIELINOWY.

*CHMIELNICKI - CHMURA.

stać. *Petr.* Et. 197. CHŁYSTEK, stka, m. hołysz, golec, laydaczek, człowiek bez znaczenia i powagi, ein Schlüder, ein unbedeutender Mensch; Boh. *laula*; Vind. mladultnik, smerkovez). Nie dowiaduy się, chłyštku, co o tobie mówią, bo się dowiesz, żeś nic wart. Bies. A. 4. Lada hetka, lada chłyštek, co ledwie w gębie obrócić może to slowo król, gada o królu. Mon. 73, 578. Trak- tuią mię iako chłyška wzgardzonego,KTórze trafia kiiem kat zjadły po grzbiecie. Kul. Her. 86. Ktoż to ieſt? zdaje mi się z miny wielki chłyſtek. Zabt. Zbb. 107.

CHMARA ob. Chmura.

CHMIEL, u, m., CHMIELIK, a, m., zdrb., ziele, der Hopfen, Boh. chmel, chmeličk; Sorab. 1. kmel; Sorab. 2. kmel, chmel; Carn. hměl; Vind. hmel; Croat. hměly, mely; Slavon. melj; Rag. hměgl; Bosn. hmegl, kukka; Roſs. хмѣль; Dan. Homle; Suc. Humle; Finl. humala; Lat. med. humela; Pers. hymel; Hung. komlo). Chmiel, lupulus; wić iego słaba, około drzew, płotów i innych roślin wieje, światy główną są zasadą piwa. Fundz. 495. Dobrze chmieliowi, gdy się trzyma tyki. Biat. Odm. 11. Chmiel, ieśli tyczki nie ma, ściele się po ziemi. Pot. Jow. 2, 78. O piianicach mówią: kręczą się, iako chmiel po tyczce. Dwor. D. 4, Chmiel obierać, zbierać, den Hopfen lesen. Chmiel, danina inwentarſka z tegoż ziela w niektórych dobrach od poddanych dworowi, die Hopſenfeuer, Hopſenabgabe. Chmielu narobił = pogma- twał, popłatał, pömieszał, Wirtwar antichten, Confusion machen. Chmiel w kłęgarni, w metryce, = nieład, iż chmiel zrywany byle iako pakuje się do worów. Chmiel w głowie = wroble w głowie, ſieczka we łbie, widłami ukladano, iak fiano. - Pnie się iak chmiel = pyszni się, a nie ma z czego. Gorzki iak chmiel = niemły. Off. Wyr. §. Meton, chmiel, zamiał piwa i wszelkich piianych trunków, Bier, starſes herauschendes Getränk. Móžg mu się chmielem zagrzał. Petr. Et. 255. Roſs. onb подб хмѣлкомb podchmielił subie, podpił). Chmiel mózgu ich nigdy się nie puści. Star. Ref. 53. Nie lubi chmiel za źoſlem cicho siedzieć. Hor. 2, 132. (ob. chmielowa ro- bota, piiana sprawa). Chmiel im hetmani, on serca dodai e ochoty. Pot. Arg. 78. (krapuła). Nazaiutrz, gdy im chmiel wyszumiał, przepraszali. Budn. Ap. 111. CHMIE- LARZ, a, m. zbieraez chmielu, der Hopſenammler; Boh. chmelat; w rodz. żeſſk. CHMIELARKA, die Ho- pſenammlerinn; Boh. chmelitta. CHMIELIC czyn, nied, ochmielić dok, chmielem zaprawiać n. p. piwo, miód, mit Hopſen anmachen, den Hopſen geben; Boh. chmeliti, chmeljwam. Piwa chmielą dla snaku i dla dłuższego za- chowania. Syr. 945. (Roſs. хмѣлбъ, охмѣлбъ upić się, podchmielić; Eccl. хмелею, упоявáю, піяна творю). CHMIELINA, y, ž., CHMIELINKA, i, zdrbn., w ićzb. mn. Chmieliný, wąsy, gałązki chmielne, Hopſenranken; Croat. hmelina, melina; Roſſ. хмѣліна, хмельінка. Chmiel puszcza długie, cienkie, kosmate chmieliný, które czegokolwiek w blizkości chwytają się i okrecają. Kluk. Roſl. 3, 316. §. Chmelałina winna, Weinranken; Bosn. zaviaccje; Vind. paperki; Roſs. раз- вилина, развилийна. Okręcane chmieliną winną tyki. Otw. Ow. 126. Obwite winną chmieliną. ib. 137. CHMIE- LINOWY, a, e, od chmielin, chmieliný maiący, tan- lig, Ranken habend, wie der Hopſen; Roſs. razwiliunc-

mый. Rodzaie roślin chmielinowe, które gibkę w górę wyraftając, czegokolwiek się czepiają i trzymają. Kluk. Rosl. 1, 266. humulus Hopſenpflanzen. *CHMIELNICKI, - iego, m. Kiedy kto komu piiany co zawini, Nazaiutrz mówi: Chmielnicki to czyni. Bratk. B. 2. ieſt to żartobliwa przymówka do sławnego herszta Kozaków zbunto- wanych za Jana Kazimierza; a oraz do chmielu, trunku, piiańftwa; eine Anspielung auf den Namen Chmielnicki und auf chmiel Hopſen, Bier, Rauchſ. CHMIELNICK, a, m., CHMIELISKO, a, n. ogród chmielowy, der Ho- pſenarten, Hopſenberg, Hopſenpłąz; Boh. chmelnice; Sorab. 1. kmelnicza; Carn. hmělje, hmelovje; Roſs. хмѣлбънкѣ. Chmielniki są mieysca, na których się rosnące chmiele utrzymują. Kluk Rosl. 3, 316. Chmie- liſko znaczy ogród, gdzie się chmiel rozsadza. Czack. Pr. 2, 265. Tam piłni gospodarze obszerne i porządne utrzy- muią chmielniki. Pam. 83, 367. CHMIELNY, a, e, CHMIELNIE przystk., zaprawny chmielem, mit Hopſen an- gemacht, Hopſen =. Piwo chmielne zatkane żyły otwiera. Syr. 945. Rozmarzył chmielny trunek ukrainnego Spar- taka, ze i Rzymowi grozil. Psalmod. 41. - §. Gorzki, nie- mily. Off. Wyr. bitter, unangenehm; (Roſs. хмѣльное trunek piiany, upaiający. хмѣлебный, хмелеb piiany, podchmielony). CHMIELOWY, a, e, od chmielu, Hopſen =, von Hopſen; Carn. hmelov; Vind. hmelen, hmelni). Vivat chmiel woła; zacznie się ochota, a przy ochocie chmielowa robota. Bratk. D. 2. b. (sprawa piiana, zwady, cubuki, targańce).

CHMURA, *CHMARA, y, ž., CHMURKA, CHMU- RECZKA, i, ž. zdrbn., ciemny deszczowy obłok (ob. murzyć) eine (finstre) Regenwolke; Slovac. chmara; Sorab. 1. mročěl, mŕčěl, mrtějawſa; Sorab. 2. mrtě- kowa; Vind. dishni oblak, dishonna megla; Roſſ. múča, múčka, облакb дождěвный, смěрць. Chmury są zebraniem waporów, na średniey części powietrza daleko od nieba mieſęcznego. Otw. Ow. 65. Kluk Rosl. 3, 87. Dziś chmurami się wszyſtko niebo okrywa. Otw. Ow. 534. Czarna chmura, wzdęta grzmioty Toczy się z hukiem, po- grom śmierci nieſie. Kras, Off. B. b. Grad leci, chmura grzmi, huczy i łyska. ib. F. 6. Dwie chmury zwarte gro- tami źrasznemi ziemi grożą, i pioruny źzelaią. Psalmod. 71. Słońca będzie źraszliwe zaćmienie Z obłoków ciem- nych i chmur czarnoſwych. Odym. Sw. 2, S. 4. Krzyk w okręcie, a chmury nocy przydawiają; Swiata nie znać, wiatry się sobie sprzeciwiają. Papr. Ryc. 26. Chmurka abo obłoczek mały i śrzód biała dnia słońce ludziom za- słońi. Zrn. Poſt. 200. Niebo by kryształ wnet się oką- zało, A naymnieyszey chmureczki na nim nie złołało. Rey Wiz. 165, b. Z wielkiej chmury mały deszcz. Rys. Ad. 77. Z maſey chmury wielki deszcz. ib. Nie z każdy chmury deszcz. Cr. Ad. 607. Teraz chmury, po chwili niebo się pogodzi. Sim. Siel. 39. Wesoły dzień po chmu- rze. Bardz. Tr. 545 Chmury, kiedy przeydą, iaśnicy- szy dzień bywa. Rev Wiz. 35. Niech troſki twoje niezdiela słodzi, Po chmurach słońce iaśnieſze wschodzi. Teat. 54. c. ii. §. Chmura dymowa, dym gęły powſtaiły eine Rauchwolke. To mówiąc, wſkoczył chyżo w chmarę dymu gęłą. Jabt. Tel. 246. Widząc obóz w płomieniu i tak czarne chmury Do nich się przybliżają, że się woyſko chwieie. ib. 227. §. Chmura czego, éma czego, czerń czego

CHMURAC - CHMURZYC.

CHMURZYC - CHOC.

249

czego, gekła liczba, eine große diche Menge von etwas,
eine Wölke. Chmara strzał. Jabł. Tel. 282. Chmura
szaarančzy. Off. Wyr. Orda na szlaki wzad swochnie swoją
chmarą. Jabł. Buh. T. z. b. Półno kielichcy, šklenic,
kubków chmara. Wad. Dan. 117. §. Fig. transl. chmura,
zachmurzenie, zaćmienie, finstre Wölke, Verfinsterung.
Z fałszywych opiniy powstająca zamieszkanego rozumu
chmara, owo prawdziwe zakrywa światło, Bardz. Boet.
25. Cmi mu się w oczach; chmura iuż śmiertelna stawa;
Choć patrzy, mizernego oyca nie poznawa. Bardz, Luk.
52. Chmura mu się w oczy wkradła. Brud. Oft. A. 5.
Sława iego chmurą zaszła. Off. Wyr. (ściemniała). Chmu-
ry w głowie u niego. Off. Wyr. (ciemno we łbie; glu-
pi). - Chmura, piama, wada, ein Flecken, ein Fehler.
Nic nie ieſt na tym miecie, wich ciernia, i iasne słońce ma
chmury. Mon. 65, 98. W nich cnota się bez naymnicy-
szey chmurki pokazała. Zab. 7, 370. §. Chmura, zasz-
pienie, posepność, smutek, Wölken auf der Stirne, Ge-
wölke, finstre Miene, Düsterheit. Coż znaczy zaszepione
oko, to czoło pod chmurą. Teat. 45, 12. Z pod chmu-
ry patrzy; posępnie, nieśmiało, Off. Wyr. Kochanko!
zkładże na twym czele chmurka ona? Przyb. Ab. 89,
CHMURAC ob. Chmurzyć. *CHMURAWA, y, ž. za-
supienie powietrza, nubilum. Mącz. das Gewölke. *CHMU-
RAWY, a, e, chmurny, pełny chmur i obłoków, obło-
czyſty, nubilosus. Mącz. wóſſig, gewóſſkt. CHMU-
RECZKA, CHMURKA ob. Chmura. CHMURLIWY,
CHMURNY, a, e, CHMURLIWIE, CHMURNO przysłu,.
chmurami zachodzący, deszczowy, bewóſſkt, umwóſſkt,
voll Regenwolken, Regen =, regniſt; Sorab. 1. mrógně.
Chmuriowe obłoki. A. Kochan. 225. Dzień chmurny i wi-
chromaty. Leop. Joel. 2, 2. Leop. Ezech 50, 5. Deszcz
wylewa z obłoku chmurnego. Odym. Sw. T. 2. b. Były
nocy chmurne i deszczte przechodzily. Latos Kom. C. 2.
Nazaiutrz było chmurno. Lat. K. C. 2. b. Fig. posepny,
pochmurny, kwaśny, finſter, sauer. Chmurną twarz ku
niebu wzniosła wysokiemu. Otw. Ow. 531. Chmurno,
kwaśno patrzeć Off. сеняпрем сморбъм. Chmur-
liwi człowiek, odmieniający humor, markotny z lada
czego. Off. Wyr. launish ob: chymeryczny. **CHMUR-
NOMGLISTY, a, e, pełen mgły i chmur, voll Nebel
und Gewölke. Chmurnomglity dzień. Mon. 75, 593.
**CHMURNOOKI, a, ie, posepnego wzroku, finſter-
lickend. Niedźwiedź chmurnooki. Mon. 71, 389. et 77.
et 75, 593. CHMURNOSC, ści, ž. chmur geſtość, diche
Gewölke. Odwilżenie mrozu z chmurnościami. Sien. 434.
**CHMUROROD, a, m. **CHMURORODZIEC, dza-
m. z chmury urodzony, ein Wolkensohn, Wolkenerzeugter.
Za słoły srogie chmutorody zasadzono, nubigenas feros.
Zebr. Ow. 300. Centaurów kolibyków, chłoposzkapćów,
zwano też chmutorodzczami, że się byli porożili we wſi, którą
zwano chmurą. Otw. Ow. 482. **CHMUROTYCZNY, a,
e, **CHMUROTYCZNIE przystk., tykający się chmur,
wolkenberührend. Chmurotyczna góra. Przyb. Milt. 352.
**CHMUROWŁADZCA, y, m. Władaiący chmurami, det
Wolkenbeherrscher, Wolkenherrscher. Olimp się trząsi po
każdym chmurowładzcy kroku. Dmoch. Jt. 212. Chmuro-
władzca Jowisz. ib. 22. et 88. et 2, 323. CHMURZYC
czyn. nied. , zachmurzyć, pochmurzyć dok, chmurami
okrywać, bewóſſken, umwóſſken, mit trüben Wolken bezie-
TOM I.

hen. pr. et fig. (Ross. хмурить, хмурю marszczyć
czoło, wzjeżać pióra). Czoła iasnych niehan podła chuc
nie chmurzy. Przyb. Milt. 105. CHMURZYC się zaimh.
nied., pochmurzyć się, zachmurzyć się dok. Chmurać się
contin., chmurami zachodzić, ćmić się chmurno, się wół-
ken, bezosob. i osob., Boh. kaboniti się; Sorab. 1. mrózu
ſo; Carn. oblazły se; Croat. oblachisze, Slavon. obłacſi-
fe. Często mały deszcz bywa, choć się bardzo chmurzy.
Pot. Arg. 49. Nie zawsze piorun biie, gdy się pocznie
chmurać. Pot Arg. 353. Niebo zaczęło się chmurzyć,
wiatry wzmagać, switać, burzyć, Deszcz rzeſły wſkros
nas zmoczył, Błaſk piorunów oczy mroczyl. Kras. liſt. 51.
§. Transl. Fig. chmurzy się w kraiu, burzy się, na zamie-
szanſe się zanofi, es wird in einem Lande unruhig, es
ſängt an zu spucken. - Chmurzy się z daleka wozyko = wy-
daje się bydź chmurą, ćmą, t. i. liczném, wielkiem. es
läſt sich ein zahlreiches Heer sehen, wie eine dichte Wölke.
Chmurzą się góry, chmurzy się z gór, wyziew czyli parę
wydaią z ſiebie, die Berge dampfen, rauchen. Kiedy się
chmurzą góry, deszcz nie chybi. - Chmurzy mu się z glo-
wy, iakoby dym piiacki wybija się przez czaszkę, der
Kopf dampſt ihm (vom Soffe). Chmurzy mu się w glo-
wie = ciemno u niego w głowie, głupi, in ſeinem Kopſe
iſſt finſter. - Chmurzyć się na kogo, dąsać się, krzywić się,
złem okiem pogladać; einem finstre Gesiſter machen, un-
gehalten über ihn seyn. CHMURZYCA, y, ž. ſena
chmura, eine frecklich finstre, diche Regenwölke. Bóg wy-
ciaga chmurzyce z ziemskich przepaſći. Ryb. Ps. 270.

Pochod: pochmurny, pochmurność, zachmurzyć.

*CHNET, *HNET ob. Wnet. CHOB! ob. Chop.

CHOBOT, CZOBOT, a, m. (Roff. чебомы, чебомы - san-
fianowe boty: чебомӑп szewc od safianu; чебомарын
szewcem bydź) obuwie skrzydlaſte, z iakiem Merkuryusza
maluią. Włod. Dudz. 35. Cn. Th. 67. die gefügelten
Mercuriusſtiefel, Talarien, Flügelſtiefel, Flügelschuhe,
Knöchelſtügel. Choboty, latawcowe obuwie. Cn. Th. 67.
- fig. allegor. Opłakuię z Nazonem wygnania kłopoty,
Unoszę się z Pindarem lotnemi choboty. Zab. 1, b. 175.
Alb. *§. Choboty, bóty, Stiefeln. Z czoboty mu
dziurawych wyglądają wiechcie. Klon. Wor. 41. *§. Ga-
tunek spodni buchaſtych, eine Art weiter Beinkleider.
Owe choboty, co się w nich poſladek iako korzec widzi;
ubralby się był za to dobrze pierwey poczewi szlachcic
i z czeladzą. Rey Zw. 58. Nie dla tego łańcucha, nie
dla tych kleynotów, Ani dla tych na zadzie rzezanych
chobotów. Szlachcic dla spraw szlachetnych wiedz, że
ieſt nazwany. Papr. Gn. praef. Pyszny idzie, nawiesz
wszy dziwnych pſrych chobotów około ſiebie. Rey Zw. 53.
Panu czartowi zerwie się na choboty. Weresz. Regl. 98.
(Boh. chobot buchta, wbrzeże morſkie, 2.) wok; Roff.
xobomь, xobomokb trąba słonia, ryy; Eccel. xobomь
ogon; Croat. et Dal. hobotnicza; Carn. hobotnéza;
Bosn. hobotnića; Hung. habarnicza = polip, wielonog;
Vind. hobotniza; Slavon. hobotniza, attapot = paiąk
morski). 2.) Botan. CHOBOT ziele, CHOBOTNA
WYKA, drudzy pospolicie powoiem wielkim mianuia,
Clymenum Calycathemum. Syr. 1271. die wilde Erbſe.
CHOBOTAC, - otał, choboczę czyn. nied., tupać Ło-
tami, nogami, trapſen, poltetn. St. Kiesz. 30.

CHOBRY ob. Chrobry,

32

256

CHOC - CHOCHOL.

CHOC wyhrzykn., taneczne godło z wesela i radości, ein
Freudenausruf, besonders beym Tanze. Zaśpiewali dzie-
ciąteczku wesoło iak tzeba, Chayže Chayže Panie Jezu,
Chayže Chayže choc choc. Kant. 229. Kłecz. Zdan. 67. Cho-
ciaż bieda, to choc. Off. Wyr. (wesły i w nieszczęściu).

CHOC, choć 1.) przystk. przynaymnie, wenigstens; Röfs.
xomä, xömb; Slovac. aspon. Niech choć raz ieszcze
warz twoje obaczene. Kras. Off. E. z. Czytay o tym sobie
choć mego Jułtynusa kłegi. Warg. Wal. 79. 2.) Spoynik
CHOC, *CHOCIE, *CHOCIAY, CHOCIAZ: acz, acz-
kolwiek, lubo, obgleich; Boh. ac, acfoli, gafkoli, byt';
Slovac. acfoli, bitbi, trebaſ, tremaſ; Sorab. 1. acſi rune,
hacſ z rune, acz, hacz, acz też, dyby runi, nech: Sorab. 2.
łez rowno; Carn. akulih, děſlih, deblih; Vind. akuli,
dali, akulich, naſi, dessilich, lihdobru; Croat. akoprem,
josda, premda; (Croat. hote, hoteh: chcę); Dal. premda;
Slavon. primda, akoprem, premako; Bosn. prem da, sasveda,
rasma da, o svem da; (Bosn. hocch li chcesz li);
Rag. premda, sasve, joseda, makar; Röfs. xomä,
xomb (Etym. Chcieć). Nie wszyсь ludzie mądrzy,
chociaż źarzy. Chrość. Job. 120. Chociay mial obietnicę
liftowną, chociay rzecz iuž ſie była rozgłoła, chociay
widział sromote wielką swoje; chciał radnicy wszyſtkiego
odbieżć, niż... Gorn. Dz. 92. Choć mu ſie dwoi
w oczach, chociąż z iedney świecy dwie widzi, ulubio-
ney nie rzuca szklenicy. Hor. Sat. 149. §. Choć, choćby,
dyby nawet, wenn auch, wenn gleich. Połddanego choć
ze ſkóry obedząć. Teat. 8, 68. Węgrowie, ieſliby im
Kaimierz nie chciał pomagać, choć od Turków pomocy
proć ię opowiedzieli. Stryk. 625. Pszenica ma bydź
wyplewiona od chwału rękami, chicia motyczkami albo
iakim inszym narzędziem. Cresc. 155. §. Choć choć-
bądź- bądź; czy - czy, (es sey nun so, oder anders); so wohl, als auch. Na każdą rzecz, którąby bóg na nich
wiożyl, gotowi byli, i czekali od niego choć głodu choć
wesela. Sehl. 39. Bo choćże ia, choćże oni, tak każemy
i takeście uwierzyli. 1 Leop. 1 Kor. 15, 11. Chociaby-
śmy czuli, chicia spali. 1 Leop. 1 Theſſ. 5, 10. wir mö-
gen wachen oder schlafen. Umiey me czeić kapłany, choć
żli, choć dobrzy. Sk. Kaz. 611. Ktorzy na sądzie, choć
ziemſkich, choć królewſkich, sędzie zgwałcili.. Herb.
Stat. 78. Któbykolwiek chicia mąż, chicia żona,
wszedł do króla... Budn. Eſt. 4, 11. Zaden, choć
wielki, choć mały, nie ma do żu pwochodzi. Herb. Stat.
108. Co rozkazuią, czyni, choć czuie ſklonności do
tego, choć tež nie czuie. Sk. Zjw. 2, 567. Łakomiec
myśli, gdzie co załapić, choć gwałtem, choć potaiemnie,
choć za uproszeniem, choć žartém, choć bez žartu, choć
zdradą, choć tež bez zdrady. Weresz. Regl. 97. - §. Choć-
abo nie, - czy = lub nie, (es sey nun daß) - oder nicht;
er mag nun oder nicht. Wszyſtkie wieźnie, choć są
oszacowani albo nie, wolne uczyniemy. Herb. Stat. 729.
Chociay źanie pozwany albo nie źanie, my w sprawie
poſtepować będąmiy. Herb. Stat. 210. er mag ſich ſtellen,
oder nicht.

CHOCHLA, i, ž. tyczek u niewodu, der Pſock am Zug-
neſe. Gdy lód wody okryje, do długich sznurów od
chomolców niewodu, przywierzuią ſie chochle, t. i. tyczki
suche, długie i z ſkóry obdarte. Kluk. Zw. 3, 243. Cho-
chle te bywaią sosnowe. Kluk, Rosl. z, 158. CHOCHOL,
a, m. kończatookrągly wierzch, czub na głowie, na
brogu, wierzchołek śpičaſtowypukly, die Kogel (ob.
Adlg., Zugel), cine kugelſormige Erhöhung; Boh. chohol,
choholſla; Röfs. xoßlb, xoßolokb, xoßolokubk,
хохлашке; Lat. cucullus; Jtal. cocolla (ob. kukla). Cho-
chol na brogu i na inszych rzeczach, culmen, Mącz. (ob.
Kiwior). Chochoł na głowie czub ſiyzura wysoka;
Rag. kikka; Croat. kechka, kika; Bosn. kikka, percin).
Panienka przywieńczona z wymuſkanym czołem, z wy-
niosłym chochołem. Klon. Wor. 68. Chochoł końſki, na
głowie końſkiey, Röfs. xóla, łaokla. Chochoł góry,
wierzch, szczyt, der Gipfel eines Berges, die Kogel.
Theuerdank 36. Widzą z daleka wielkich gór cho-
choly. Pot. Syl. 382. CHOCHOLATY, CHOCHOLA-
STY, CHOCHOLISTY, CHOCHOŁOWATY, a, e,
CHOCHOLATO, CHOCHOLASTO, CHOCHOLISTO,
CHOCHOŁOWATO przystk., z chochołem, na kształt
chochola, kończatookrągly, wie ein Kogel, ſlaſchig, kul-
pig, haſbrundgespicht; Boh. choholatb; Röfs. xoßlámib.
Rosliny małące kwiat w wierzchu chochołaty. Syr. 759.
Chocholate ku wierzchu i śpičaſte kielki szparagów. Syr.
1125. CHOCHOLIC czyn. nied., St. Kissz. 30. chocho-
łaťym czynić, kugelig machen, bauſchig machen. (Röfs.
хохлашься osowieć; хохлачb rozeczochranie; хохлýma
kura czubata.

a, m. kończatookrągly wierzch, czub na głowie, na
brogu, wierzchołek śpičaſtowypukly, die Kogel (ob.
Adlg., Zugel), cine kugelſormige Erhöhung; Boh. chohol,
choholſla; Röfs. xoßlb, xoßolokb, xoßolokubk,
хохлашке; Lat. cucullus; Jtal. cocolla (ob. kukla). Cho-
chol na brogu i na inszych rzeczach, culmen, Mącz. (ob.
Kiwior). Chochoł na głowie czub ſiyzura wysoka;
Rag. kikka; Croat. kechka, kika; Bosn. kikka, percin).
Panienka przywieńczona z wymuſkanym czołem, z wy-
niosłym chochołem. Klon. Wor. 68. Chochoł końſki, na
głowie końſkiey, Röfs. xóla, łaokla. Chochoł góry,
wierzch, szczyt, der Gipfel eines Berges, die Kogel.
Theuerdank 36. Widzą z daleka wielkich gór cho-
choly. Pot. Syl. 382. CHOCHOLATY, CHOCHOLA-
STY, CHOCHOLISTY, CHOCHOŁOWATY, a, e,
CHOCHOLATO, CHOCHOLASTO, CHOCHOLISTO,
CHOCHOŁOWATO przystk., z chochołem, na kształt
chochola, kończatookrągly, wie ein Kogel, ſlaſchig, kul-
pig, haſbrundgespicht; Boh. choholatb; Röfs. xoßlámib.
Rosliny małące kwiat w wierzchu chochołaty. Syr. 759.
Chocholate ku wierzchu i śpičaſte kielki szparagów. Syr.
1125. CHOCHOLIC czyn. nied., St. Kissz. 30. chocho-
łaťym czynić, kugelig machen, bauſchig machen. (Röfs.
хохлашься osowieć; хохлаčb rozeczochranie; хохлýma
kura czubata.

CHOCIM, a, m. sławna forteca Turecka, die Türkische Fe-
ſtung Chothschim. CHOCIMIANIN, a, m. z Chocima uro-
dzony, der Chothschimer. Ubogie Chocimiany. Birk. Chod.
14. CHOCIMIANKA, i, ž. z Chocima rodowita, die
Chothschiměrinn. CHOCIMSKI, a, ie, należący do Cho-
cima, Chothschimer =.

CHOD, u, m. chodzenie, sposób chodzenia, poſtep, iſcie,
władza chodzenia, mieysce chodzenia, der Gang, das
Echen, die Kraft zu Gehen, der Ort des Gehens; Boh.
chod, chodba, chodisſte, chuże; Sorab. 1. chod, khod;
Sorab. 2. choljene, hſche; Carn. hód, hoja; Slavon. hód;
Vind. hod, hoda, hoja; Croat. hód, hodyenye; Rag-
hood; Bosn. hód; Röfs. ходб, бодьба, походка,
стúpъ, въступка, поступъ; Ecct. ходище, про-
ходъ, мěсмьbe; Graec. ὀδός, cf. Gr. ὀδέων, cf. Ger.
Hott!)- Poznałem go po chodzie. Tr. Nie na chód pra-
wych ścieszek, lecz na chód zley drogi Miałem duże nogi.
Kul. Her. 21. Gonili ich iednego dnia chodu. 1 Leop.
1 Mach. 7, 45. (ieden dżeń drogi. 3 Lebp.). Mieszkał
od ſiebie na trzy dni chodu. Radz. Genes. 30, 56. Nui
kilka chodu. Zabk. Mt. 441. (Tage- Gänge) Tagereiſen.
Slepym oczy, chromym chód wracał. Sk. Zyw. 2, 422.
CHODAK, a, m., CHODACZEK, czka, m. zdrbn., co
rad chodzi, Cn. Th. der Geher, Fußgänger, der viel
gedt; Röfs. ходокъ. §. 2. Chodaki, gatunek proſtego
obuwia cf. kurpie, poſtoły, łapcie, Bauernſchuhe von un-
gegerbten Häutcn, die sich der Bauer selbst zusammen naßt.
Na Ruſi obuwić sobie ze ſkór bydłęcych zaraz z fierścią
odartych z woſu, po profitu robią, które chodakami
zowią. Gwagn. 414. Chodaki, gatunek obuwia, które
chlopi noszą z lyka. Ead. Dyk. 1, 78. Baſſchuhe, Bauern-
ſchuhe. Ludzie wieſkie nie potrzebuią szewców, uży-
waiąc chodaków miaſto botów. Petr. Pol. 349. Ruſin
w lyczanych chodakach. Falib. Dis. R. Kogo nieſtaie na
bóty, niech w chodakach chodzi. Off. Wyr. Chodaczki

CHOCHOLATY - CHODAK.

CHODKIEWICZ

CHODZIWAC

dziecinne, łubki dzieciinne, narzędzie, które dzieciom
przyprawiają do kolan, aby się uсыły prosto nogi stawić.
Włod. - Cr. Th. Kniesiesteffen, an die krummen Knüe der
Kinder zu binden. S. 3. Trans. chodak, gbur, pro-
stak, od obuwia tak zwany, ein Bauckerkert, ein plumper
gemeiner Mensch; Boh. chodec = żebrak, Boh. stary
chodec grzyb, zgrzybiały. Chodakowi kucharzowi, nie
obезuanemu z francuzkiemi wymyślami, skwarzyć frykasy
każą. Mon. 65, 420: Szlachtę drobną i ubogą po nie-
kłorych woiewództwach, plennieyszych w nią, chodakami
zowią. Off. Wyr. (Croat. hodalke; Dal. hodala; Vind.
hodalka, hodalniza; Rofs. ходули drążki, soszki, na
których chodzą Stelzen; Boh. chodidło podeszwa nogi).
CHODKIEWICZ, a, m. imię sławnego wodza Polskiego
Ramen eines berühmten Polnischen Heerführers. S. Herb,
Koscielsza, z przydatkiem gryfa. Europa. 3, 9. ein Nappen.
CHODNIK, a, m. mieysce chodzenia, śieszka, droży-
sko, Mącz, der Weg, der Pfad, der Fußsteig; Boh. et
Slovac. chodnjk, chodnicek; (Carn. hodnik = grube płońto,
parć). Ostróznie niechcąc potykać się z nikim, Jdzie
nieznacznym do domu chodnikiem. Pot. Syl. 359. Chodni-
kami taynemi przez lasy żywność do miała nofili. Birk.
Podz. 10. (manowcami). Rękę mi podał, dzielnie prze-
wolniku, Kieruy me kroki po twoim chodniku. Zab. 16,
87. Proc. Slovac. wichadżał na staré chodnički wracać się
do dawnych nałogów). Chodnik, chodzenie w ogrodzie
nakryte ziołmi, drzewem, chłodnik. Cr. Th. ein Garten-
gang, ein Laubengang, eine Allee; Carn. hodishe).
Chodnik, kurytarz, ganek, ein Gang, Säulengang; Carn. hodin). Budował Salomon cztery chodniki między słupami cedrowemi. W. 3 Reg. 7, 2. (cztery rzędy słupów. Bibl. Gd.). Milit. przykopie do zaslonienia pod-
kopnika. Tr. der bedeckte Gang für die Minierer. CHO-
DNY, a, e, chód mający, chodzący, gehend; Vind.
hodliu, pohojen: Carn. hojne; Eccl. pesimovашелень,
Wyrzekł bog, a wraz się nieforemne bryly W niezliczonych
poſtaciach w chodny twor kształcily. Przyb. Ab. 12. (Rofs.
хо́дки́й, хо́докъ lekkochodny). (CHODOWAC ob.
Hodować). CHODOWY, a, e, od chodu, do chodu
należący, Gang, das Schen betreffend. CHODZIC
intransit. continuat. CHODZIWAC (*Chadzać qu. v.)
częstotl., (isdź niedok. qu. v.) wyraża wolnieysze niż
bieganie, prędsze niż lażenie, nogami przenoszenie się
z mieysca na mieysce (ob. kroczyć, źłać, latać, iechać,
piwać, oppos. źłać, leźć), gehen, anhaltend gehen, in
einem fort gehen, zu gehen pflegen; Boh. et Slovac.
chodjwám, choditi; Sorab. 1. chodjim, chodiu, khodju;
Sorab. 2. chojžиш, hdu, hźjem; Rog. hoditti; Vind.
hoditi; Carn. hoditi, hòdem; Dal. Slovon. Bosn. Croat.
hoditi; Roff. ходим, хаживать, хожу; Eccl. xo-
žady; (2. = hodować) (cf. Gr. ὀδος, ὀδευ; Lat. cedo,
incedo; Arab. nno katat = incessit placide). Przyrodze-
nie dało nam nogi, abyśmy niemi chodzili. Pilch. Sen.
lisł. 420. Kto nóg nie ma, nie może chodzić. Petr. Et.
392. Nauczę ia cię chodzić, chęć tego żołowiewego chodu
przymońzyć. Mącz. Kto dobrze chodzi, koszt nogami nad-
grodzi. Cr. Ad. 377. Slovac. kdo nešforo chodi, šam šebe
f'kodi. (oh. nie w czas przychodzić). Gory były zarośle;
chodzili drogami niechzonemi. Sk. Zw. 1, 401. Przed
nim na urząd chodziwali, 1 Leop. 3 Reg. 14, 28. t. i. mieli

CHODZIC - CHODZIWAC.

251

urząd przed nim chodzić. 3 Leop. ib. Tamtędy czefto
chodziwał. 1 Leop. 4 Reg. 4, g. Starościa pochylony
chodzę. Psalmod. 39. Tak mi łeb zawróciła, że chodzę,
iak głupi. Teat. 27, 10. ich gehe herum, wie ein ...
Chodzić z zadartym nosem (: pyszni się, die Rase hoch
tragen). Chodzi często, ellipt. na przechód, z biegunkę
ma. Off. Wyr. er hat das Laritreu, geht oft auf die Seite.
Chodzi i tam i sam, przechadzać się, sich ergehen, herum
gehen, gehen, spazieren. Chodź po górach, po
łakach, po polach, przechadzam się. Cr. Th. 68. Poydź
chodźić = pódyź na przechadzkę, komm spazieren. - Fig.
Między temi wszytkiemi mękami, sercem po rauj cho-
dzili. Birk. Kr. Kaw. 50. (serec do nieba wznoſili ).
Chodzić po niebie = nie brać rzeczy iak się należy,
schwarzen. Chodzi do kogo = przychodzić, kommen.
Chodź sam. Cr. Th. komm her. Chodź fiedźić. F. Kchan.
Dz. 50. - Fig. Moral. chodzić, poſtepować, zachowywać
ſię, wandeln, sich (moralität) verhalten. Chodź tak,
iakos począł chodzić, Prawdziwe te są i zbawienne drogi.
F. Kchan. F. 357. Chodzić śieszką cnoty. Off. Wyr.
Będziemy chodzić w posłuszeństwie iego. Rey Poſl. S. 5, 2.
Chodzili w pokusach świata tego. ib. S. 5, 1. Kto łarwę
tę odſłoni, szezerzeli w tym poganin, pokrycieli chodzi?
Tward. Wt. 132. - Chodzić, włóczyć się, walęsać się,
herum gehen, herum lauſen, sich herum treiben. Po
bankietach i t. d. chodzi. Cr. Th. Niebożczyk mąż iey
po śmierci chodzi. Teat. 28, b. 169. (ſtraszy, przeszka-
dza, er geſt um, ſpükt). Chodzić, učeższać, bywać,
gehen, beſuchen, frequentiren. Oycowie naſi do szkół
razem chodzili. Zab. 15, 198. ſie ſind mit etnander in die
Schule gegangen. Chodziłem sam do szkół lat kilka.
Mon. 68, 418. W szkołach będąc na teologią chodził.
Teat. 8, c. 61. er beſuchte theologische Collegien. Marek
Aureliusz, cesarzem będąc, chodzil do Sextiusza filozofa,
i brał od niego lekcye. Pilch. Sen. lifi. 280. §. Chodzi
co nie żywego, = bywa, szerzy się, rozchodzi, cě geſt,
es pſlegt zu feyn, es verbreitet ſid. Nieszczęście po lu-
dziach chodzi, nie po drzewach. Glicz. Wych. N. 8, b.
(napada ludzi, cě trisſt die Menschen, cě geſt bey den
Menschen herum). Szczeſcie iedno bez drugiego niży nie
chodzi. Teat. 55, e. 20. Te rzeczy chodzą na świecie,
że zwodzeni znowu drugich zwodzą. Teat. 48, b. 54.
Choroby źawowe, to ieſt po źawach chodzące. Krup. 5,
110. Strach an mnie ciężki biie, frebra po mnie chodzi.
Bardz. Tr. 469. Chodzi co po czym = wywiezuie się
co z czego, es föſgt eins aus dem andern. Wielka to
rzecz u proſtaków; ale u tych, którzy znaią, co po czym
chodzi, za nic to będzie. Modrz. Baz. 164. Nie wiedź
co po czym chodzi, ani rozumieią, coby było pożyteczno
synom swoim. Glicz. Wych. F. 7, b. (nie znaią porządku,
osnowy rzeczy, co przycayna a co ſkutek). §. Chodzić
z kim, przeſtawać z kim, obcować, mit einem umgehen.
Kto z mądremi chodzi, mądrym będzie. Sk. Zyw. praef.
- §. Dziećmi chodzić, brzemienna bydź. Młcz. w ciaży
bydź, schwanger seyn, mit einem Kind (ſchwanger) gehen.
Jak poznać, ieſli niewłała dziećmi chodzi. Sien. 442.
ieſli synem albo dziewką chodzi. ib. 441. Już sześć mie-
ſięcy płodem, to ieſt, Janem S. chodziła. Gil. Poſl. 272,
Jednać koſłka tayna nie była, gdy nema ieszcze matka
chodzila. Ryb. Ps. 277. *Krowa bydła chodzica. Mącz.

252

CHODZIC - CHODZIWAC.

cielna, trą. NB. Z prepozycją z: Gdy matka z tym
dziecięciem chodziła, żadney w noszeniu ciężkości nie
miała. Sk. Zyw. 1, 218. Matce, gdy z Parysem chodziła,
śniło się, że pochodnią urodziła. J. Kchan. Dz. 82.
§. Chodzić z czym z-razem bydź, zgadzać się, łączyć się,
sich mit einer andern Sache vertragen, mit ihr zugleich be-
stehen können, einander nicht ausschließen, zusammen glei-
chen Schrittes gehen. Lubo przeszyłych wieków miniserya
koronne z którymkolwiek krzesłem chodziły; teraz iednak
marszałkoštwa, kanclerstwa, podškarbło w žadnym sen-
natorstwem pomieść się nie mogą. Nies 1, 100. Nie
zawsze godność wraz z zdatnością chodzi. Zab. 12, 12.
Cytra z trąbą nie chodzi, pasztet z grochem równo. Pot.
Jow. 35. Trzeba, żeby expensa z perceptą chodziła.
Opal. Sat. 144. Oppositum chodzić oddzielnie, nie-
iednakowo chodzić, różnić się, oddalać się wziemamy,
seinen Gang jedes für sich besonders haben, seinen eignen
Weg gehen. Zmudzie kłóctwo, lubo było iednego na-
rodu z Litwą, chodziło dawniey oddzielnie od niey, ma-
iąc swoich osobnych kłóżąt. Nar. Hf. 5, 553. Daleko
od siebie chodzą te dwie rzeczy, dobrodziewito a ku-
piectwo. Gorn. Sen. 420. Różnie od siebie i daleko cho-
dzą zdania. Susz. Pies. 3, M. 2, b. §. Chodzi o co, bez-
osob., idzie o co, ieſt o co rzecz, czyni się o co, gra
o co idzie, es geh't um etwas, es ist worum zu thun.
Jeszcze się o posag nie zgodzili, o dziesięć tyſięcy im cho-
dzi. Teat. 1, t. 64. Przyiechał z swego ſtryia; u któ-
reqg mu o znaczne dobra chodziło. Boh. Kom. 2, 240.
Chodzi tu o što czerwonych złotych, ib. i, 41. Tegom
dopiął, co w wolnym narodzie się godzi, O berło między
wami, nigdy mi nie chodzi. Bardz. Luk. 51. - Obsol.
Złoczyńcę chować nie godzi się, bo w tym gardło chodzi.
Pot. Arg. 19. (bo w tym o gardło chodzi, to gardłowa
sprawa, es ist ums Leben zu thun). §. Chodzić, co do
ubióru lub łkroiu, z ność się, ubierać się pewnym sposobem,
(gekleibet) gehen, sich kragen, sich kleiden; (Slavon.
hodicha, hołilo - suknia, szata). U Turków nikomu się
nie godzi w szatach zielonych chodzić; wszelako ſila oba-
czysz, co te chodzą w zieleni. Star. Dw. 49. Widzia-
łem przeieżdźiającego cesarza: chodzi po Francuzku. Kras.
Dś. 95. Po Polsku chodzi, Mon. 68, 676. Jużci kiedy
chodzi po Niemiecku, tym samym muſi bydź młodszy od
drugich. Teat. 18; b. 18. W srebrnym na każdy dzień
chodziłała paſie. Sim. Siel. 78. Ich dzieci w oſtatnieny
nędzy, nie maią w czym chodzi. Teat. 48, 44. Nie
troszcie się, co będziem iedli, abo w czym będziem cho-
dzili. Sekl. Math. 6. w czymbyście chodzili. ib. (w coby-
scie się obłoczyli. ib.). Zydowie z łančuchami i z kley-
notami złótemi chodzić, tak też srebra na pasach noſić
nie maią. Stat. Lit. 375. §. Chodzić na kogo, auf einem
loßgehen. Nie chodź na piianego, żal mi grzbieta twoGO.
Bratk. J. 3, b. Chodzić za Iby, sich an die Kópfe kriege.
Temu, o co za Iby chodzimy, przypatrzyc się, iak nik-
cszemną rzeczą ieſt. Pilch. Sen. 361. Chodzić za pasy ob.
za pasy chodzić. Chodzić z kim w odpowiedzi, sprze-
czać się z kim, mit einem mówień. Około tey kweltyi,
tak z sóbą chodzą, że każdy swą powiada. Glćz. Wych.
4, b. §. Chodzić za kim, nicodtępnym bydź, puſćić się
za nim, hinter einem hergehen, einem nachfolgen. Chodzi
za nim, by cielę za krową. Cr. Ad. 636. Miało czeladzi

CHODZENIE - CHODZICIELKA.

cień za nim chodzi. Jabb. Ez. 72. Czas za każdym tuż
za piętami chodzi. Rey Ap. 5. Masz za swe, kara za wy-
ſtepkiem chodzi. Zab. 13, 234. Nar. Chodzić za przy-
kladem czyim ob. naſladować. - Chodzić za czym z uwi-
iać się, krzątać się koło czego, hinter etwas her seyn, es
betreiben. Chodzić za sprawą, popierać ią polecaniem
iey sędziom. Chodzić za urzędami, ſtarać się o godności.
Chodzić za kim, ſtarać się o co u kogo uſłnie. Chodzi-
lem za nim kilka dni, chcąc dołać dzierżawy, i nie otrzy-
małem. Off. Wyr. Chodzić nad trzodą pilnuiąc, die Heer-
de weiden, neben ihr hergehen, sie bewachen, hüthen.
Paſterz nad owcami chodzi. J. Kchan. Dz. 237. Król tego
sobie za niewczas nie poczytał, w budzie lešney się prze-
spać i nad ſtady chodzić. J. Kchan. Dz. 70. Chodzić
koło czego, trudnić się czym, ſtaranć mieć koło czego,
pracować koło czego, Vind. biti na zhem, pomujati ſe na
kai, ſich womit beschäftigen, womit umgehen, ſich womit
befassen, ſich einer Sache annehmen, einem Gewerbe nach-
gehen. Tak chętnie chodzilem koło tego wszytkiego, iż
w kilka dni wszytko iuż było po gotowiu. Kras. Dś. 199.
Już poczęto chodzić koło naprawy kościoła. Zał. Teſl.
257. Chodzil uſtawnie koło Rzpltey, W poſrzód oby-
watelſkich trawił czas swój trudów. Niemc. P. P. 49.
Me ręce koło wełny subtelnie chodziły. Tot. Saut. 61.
Jezus znak swey miłości przyłączył i *o tym na ten czas
chodził. Hrb. Art. 94. (hoc tunc agebat, koło tego
chodził, o tym myślał, er ging damit um). Zaprawwią-
syn syne w tym z młodu, w czymby *ſie klatom przy-
szedłszy chodzić mieli. Gliczn. Wych F. 2, b. Chodzić
koło siebie - pamiętać o sobie, o zarobku swoim, ſich
nicht vergessen, auf seinen Ruhen bedacht seyn. Umił go-
spodarz ów koło się chodzić. Jabb. Ez. 103. Niech koło
siebie, iak kto może, chodzi, A przecję innym złośliwie
nie szkodzi. Zab. 12, 307. §. Chodzić, brać się do
czego, zu etwas schreiten, wozu greifen. Chodźmy wkar-
ty. Off. Wyr. Et. §. Po czemu chodzi? Cn. Th. iaka wartość,
iaka cena, wie theuer, wie viel werth? Po tych pienią-
dzach chodzi. Cn. Th. tey ceny, es hat den Preis. Król
nasz z przednieyszemi monarchami w iednym szeregu cho-
dzi. Psalmod. 14. (w równi, równyje powagi). CHO-
DZENIE, ia, *a. subſtant. verb. 1) (czyn), chod, iſcie,
das Gehen, der Gang; Sorab. 1. chodzeni; Roſs. хож-
де́н'е, ходьба, ходь. Chodzenie nie może bydź bez
nóg. Petr. Et. 392. Chodzenie bosemi nogami po goley
ziemi, pomaga do solucyi naturalney. Comp. Med. 498.
das Barſußgehen. Dzieci za młodu mądrości uczcie, a nie
wyniosłego a wysokiego chodzenia. Gliczn. Wych. F. 4, b.-
§. Władza chodzenia, die Kraft zu gehen, das Gehen,
der Gang. Od Chryftusa šlepi wzrok, chromi chodzenie
odbierali. Bals. Niedz. 1, 134. 2.) Chodzenie, mięsce
chodzenia, ganek, chodnik, chłodnik, ulica, szpaler.
ailea, wo man geht, herum geht, der Gang, z. B. Lau-
bengang, die Allee. Chodzenie pod ziemię do ſkarbu zbu-
dował. Star. Dw. 26. Chodzenie w ogrodach ziołmi ple-
cione ob. Chłodnik. Chodzenie na okręcie, pokład
okrętowy, das Verdeck auf dem Schiffe. CHODZICIEL,
a, m. który chodzi, chodak, der Geher, Jußgänger;
Slovac. chodil; Sorab. 1. khodīcżer; Rag. hoditegl, hodaz,
hodjak; Croat. hoditel, hoděcz; Bosn. hoditegl; Roſs.
хо́доќв; Eccl. ходейх; w rodz. żej/k. CHODZICIELKA,

CHODZINY. - CHOIA.

CHOLEBAC. = CHOMATO.

253

die Geherinn, Führgängerinn; Rag. hoditegliza. *CHO-
DZINY, in, liczb. mn. chodzenie, das Gehen, det
Gang. Dokąd się wybierasz? chorego nawiedzić! Próźne
twe chodziny, bo iuż szedł ino. Chodk. Koſł. 63.
CHODZISTY, a, e, gdzie chodzi można, zu gehen,
wo man gehen kann, gangbar. St. Kiesz. 30. Koło cho-
dziło, które obraciają, chodząc i depcąc po szczeblach.
Tr. das Tretrad. CHODZIWY, a, e, nie mordujący
hę chodzeniem, dobry do chodu, biegun, von gutem
Gange, gut gehend, gut laufend; Eccl. BŁATOWHÓDNIY.
Koń piękny chodziwy. Sim. Siel. 69. Pot. Jow. 91. Koń
ten zdaie się coś chodziwego i ogonem wierci. Alb. n. W.
12. §. Chodziwy człowiek, lubiący chodzić, der gern
gehet.

Pochod: dochód, dochodzić, dochodowy, dochodny,
pochodźdźio; iednochoda, iednochodnik, nachodzić,
ponachodzić, nadchodzić, ponadchodzić; obchód, ob-
chodowy, obchodzić, poobchodzić; odchód, odchodo-
wy, odchodzić, poodchodzić, podchod, pochodnią, po-
chodniowy, pochodowy, pochodzisty, pochodzistość;
pochodzić, podchód, popodchodzić; przechód, prze-
chodowy, przechodzić, przechadzać, poprzechodzić;
přzychod, przychodowy, przychodzić, przychodzisty,
poprzychodzić, przychodzić, przechodniowy; rozchód,
rozchodzić, rozchodzisty, porozchodzić; uchód, ucho-
dźdźio, pouchodzić; wchód, wchodowy, wchodzić, po-
wchodzić; wschód, wschody, wschodowy, wschodny,
wschodźdźio, powschodźdźio, zachód, zachodowy, zacho-
dny, zachodzić, pozachodzić, schodzisty, płaskoscho-
dzisty, przykroschodzisty, wolnoschodzisty (porówn,
stowo: Jśdź).

CHOIA, ii, ż. CHOINA, y, ż., CHOINKA, CHOYKA
zdrob., gatunek sosny, der Kienbaum, eine Art Fischen-
baum. (Boh. chwog frondes abiegnae, piceae; Carn.
hoja, hojka, Vind. hoika = iodła; Sorab. 1. khopna
pinus; Sorab. 2. chojza, kojza, chojzła; Sorab. 1. fuija,
sosna; Sorab. 2. chojna, kojna szyszki sosnowe; Roſs.
хвóк = szyszka). Slavon. bór; Boh. borowice, borowicź-
ła; (Rag. hvoja - gałąż). Choina, rodzay sosnyń, od
nicy daleko muieysza. Ład. Nat. 21. Szumy we młych
się choinach dzieją. Otw. Ow. 638. Do rusztowania bio-
rą się długie i mocne choyki, lub iakie niegrube drze-
wa. Switk. bud. 532. Z wielkiego strachu był na
choykę. Teat. 8, 109. Chłopy gdyby cholie. Teat. 15,
4¼. (proste, wysmukłe). §. Collect. choina, choin-
ka = choiny, choinne drzewa, gay, las choinny, junge
Fichten, Fichtenwald, Fichtengeßlőß. Cn. Th. §. Choi-
na, choina, gałużka choinna, wierzchołek choiny, Fich-
tenreiß, Fichtenwipfel, Fichtenpiße. Powtykali sobie
choinki za czapki. Biel. Kr. 639. Wierzchołek choin-
ny osadzony na žerdzi, tudzież przywiązany do sznura
dla chędożenia kominów, ein Fichtenstrauch zur Reini-
gung der Camine. Cała umiejętność kominiarzy wiey-
skich, skrobać sadę choiną. Oss. Wyr. §. Choina,
wiecha, znak piacki, ein Bierzeichen, Schankzeichen.
Oss. Wyr. - §. 2., Bot. choina ziele ob. sosnka ziele. 3.,
choinku klasztorna, sabina, drzewko, der Säbenbaum,
Boh. chwyna. CHOINNY, CHOINQWY, a, e, od
choin, Fichten =. Choinowy borek. Klon. Wor. 46.
(Boh. chwogowń sarmenticius).

CHOLEBAC ob. Kolebać. CHOLERA ob. Ko-
lera.

CHOLEWA, y, ž., CHOLEWKA, i, ž., szyia bóto-
wa, der Stiefelschaft. Siles. cholewa; Boh. holen,
holené, holenka, holjka (ob. goleń); Roſs. голеншш,
(Ecccl. холёвы, холёвы, халёвы = obuwie zakonni-
cze; Sorab. 2 cholowi, Sorab. 1. kolowi = spodnie);
Bosn. opanak). Obuwali się w skorznie, u których,
aby tym leksze były, nie bywało cholew. Sekl. Mar. 6.
Suknia na nim wisi, iak na kołku, golenie po cho-
lewach pływaią, cały człek niezgrabny. Zab. 15, 63.
Szewe od cholew; Roſs. смежникъ. - §. Whucie śkła-
néy, cholewa, sztuka śkła, iak pęcherz rozdęta, z o-
bu końców otwarta, z której tafelnik rozprawia tafle.
Torz. Szk. 32. et 16. in der Glashütte, die Glasbła-
ſe, woraus die Glastaſeln geschnitten werden. - §. Geß-
u niego, iak cholewa = piianica wielki. Cn. Ad. 841. er
sauſt einen guten Stiefel weg; er sauſt wie ein Schuh-
knecht, wie ein Jäbinder, wie ein Bürstenbinder, Brat
spełni; ona znowu mu dolewa; Wszak, mówi, moi
geba nie cholewa! Brath. J. 4 b. §. Cholewy, cholew-
ki smalić, abo palić do których, koperczaki skroić, umi-
żać się, um eine huhlen, ihr den Hof machen, ihr die
Cout machen. Cholewki do niey pali; a przykażał mi,
aby nikt o tym nie wiedział. Teat. 10 b, 6. Amfitryon
na woynie, gdy siecze i pali, Jowisz w męża postaci
koło iego pani, Zawiła się co żywo i cholewy smali.
Zabł. Amf. 5. Do cudzych co nio cholewy smali. Zabł.
Firc. 80. §. Zarty ftisowskie: Frycu nieboże, przybliżać
się měka; Miey się nieboże, byś nie wziął cholewą
Na rękę lewą. Klon. Fl. G. 1. b. (ob: frycować cf. ba-
bę całować). Ześ chłostę podiał u Nogatu, Nie zwie-
rzay ani rodzonemu bratu, Bo cię cholewą będą zwać
parobcy, ib. H. 3. §. Herb Cholewa, dwie klamry że-
lazne, między któremi miecz otłuczony, od Bolesława
Smiałego cieśli nadany, nazywaiącemu się Cholewa.
Kurop. 3, 9, ein Wappen.

CHOŁODZIEC, dźcu, m., W Litwie z botwłny, tó
iest, z liści buraków, robią potrawę smaczną chłodzą-
cą, po Ruſku Cholodec, Chłódziec, zwaną. Ład. H. N.
17. ein kühlendes Gericht von Mangoldblättern. O uży-
waniu boćwiny, chłódźcu. Perz. Lek. 11.

CHOMATO, a, n., CHOMAĆ, a, m., obłak do zawdzi-
nia koniom na szię, skórzany, wypychany, klestrzy-
nami drewnianemi ściągnięty, żeby tym silniey calym
karkiem ciągnęły (u bydla roboczego iarzmo), das
Kummet, Sorab. 1. kómot; Sorab. 2. kommot; Boh.
komaut, komut, Vind. komat, okragnik, ham; Carn.
komát, ham; Croat. hamut, ham; Hung. hám; Roſs.
хомушь; Lat. coma, chamus; Grae. χάμος, χαμυον;
χομα, χημος; Arab. Kamat = constrinxit). Chomąta
Moskiewskie, Kluk Zw. 1, 186. - Chomątem zowie się
też cały ubiór na konie z takowemi obłakami, różny
od szorów, szli, das Kummet-zeug, das Pferdezeug; Boh.
chamy. Chomąta lub szleie do zaprzężenia koni. Kluk
Rosł. 3, 121. Przysłk. Dobra w chomąto słoma, w kaf-
tan bawelna, Cn. Ad. 162, Fr. Ad. 21. (szkodą psu
białego chleba, dobra psu mucha; takiemu takie; nie
wyrzaucay pereł dla świni, dobra Matyaszowi płotka).
Jak w chomącie, iak w jarzmie, w niewoli, w ciężkiey

254 CHOMAȚNIK. - CHOP.

CHOR.

nie-wolniczey pracy. *Oss. Wyr.* wie im *Joche*, s'clavisch
eingespannt. Chodzi iak w chomącie, z sziąy zawsze
wyeżoną, nienaturalny, er geht wie im Kummet, mit
steifem Halse. Nie do chomąta; nie do pracy; niepro-
sty; lub też: wart, żeby go ochraniać, er ist nicht zu
schwerer Arbeit. *S. Herb* chomąto, kleszczce zwyczay-
ne, iak u chomąta prostego. *Kurop.* 3, 10. ein Wappen.
CHOMAȚNIK, a, m. rzemiešlnik od chomąt, der
Kummetmacher. *St. Kiesz.* 30. *Carn.* komatár. CHO-
MAȚNY, CHOMAȚWY, a, e, od chomąta, Kum-
met =. *Boh.* chomutný; *Rofs.* хому́тный, Chomato-
wy rzemień, *Rofs.* гужь, гужище, супонь, супоня.
(с)понумь zwiększyć kleszczce chomątowe). *Boh.* cho-
mutnichy platiti - oduznego płacić. *Rofs.* хому́тник
poduszka chomątna, das Kummetkissen. *Rofs.* хому-
мамь, охому́тамь; *Croat.* hamiti = wkładać cho-
mąto).

CHOMIK, a, m., mysz wielka ziemna. *Dudz.* 57. mus
cricetus, większa od łasicy, ma w policzkach wewnątrz
torebki, kopie w ziemi nórny, w których zebrane ziarna
składa, znosząc w torebkach policzkowych. *Zool. Nar.*
548. der *Hamster*. Chomiki szczekaią na kształt psów,
i stąd zowią ie psami ziemnemi. Na Podolu nazywaią
ie skrzeczkami, Ład. H. N. 22. Ład. dyk. 2, 409.

*CHOMLE należą do stroju białogłowskiego. Sax. Tyr.
6. ein Theil des Weiberpußes.*

CHOMOLEC, CHOMULEC, - Ica, m., drzewo w końcu
skrzydeł niewodowych w poprzek sadzone, ein Ständert
des Suggarns. Skrzydła niewodu u wierzchu i spodu
osadzią się na sznurze, którego końce są przymoco-
wane do chomolców, albo drzew w końcach skrzydeł
wpoprzek sadzonych. *Kluk* Zw. 3, 241. Chomulce te
bywiają sosnowe. *Kluk* Rosl. z 158. (cf. Hamulec).

*CHOMOS, a, m. Farínzucker. Cukru chomosu albo faryny kamień. *Fnstr. cel. Lit.*

*CHONOM, a, m., pewna farba, eine gewisse Farbe. Od kamienia chonoma farby Tureckiey. *Vol. Leg.* 4, 360. farby Tatarskiey. *ib.* 6, 155.

CHOP! CHOB! odgłos naglego i mocnego uderzenia,
der Schall eines schnellen heftigen Schlages, fomis! puff!
Bieimi fię; chop w gębę, przew. nos, przez żęby, aż fię
o brodę szabla oparła. *Boh. Kom.* 1, 361. Spotykam
fię z pewnym iunakiem, chop go tedy bez ceremoniuy
w pysk. *Mon.* 74, 43. Dalby chob lalka, nie pódziesz
mi stąd. *Teat.* 36, 23. (cf. *Hop, hup!*). *CHOPNAĆ*
iedntl. czyn., *Chopać kontyn.*, gwałtownie na pręd-
ce uderzyć, ganz unversehens einen starken Hieb verse-
hen, schmeißen, puffen. Pięścią chopnać w gębę, uderzyć
kogo w gębę, dadź ni z tego ni z owego w pysk ko-
mu. *Oss. Wyr.* *Chopnać*, o koniach, poskoczyć wierz-
gaiąc, von Pferden, auspringen und hinten ausschlagen
(ob: *Kopnąć*). *Fig. Onby górował; lecz go szczęście
chopnie mańkutem, w pierwszym zaraz gasząc świcie.
Mon.* 71, 155. *S. Transl.* pobieżć prędko gdzie, cze-
sać dokąd, eiligst wohin laufen, hinspringen. (cf. *hop,
hopsasa*). Słysząc różne wieści, chopnał sam w tamte
frony, żeby na swoie oczy widział, co bylo. *Oss. Wyr.*
*S. Chopać* na kogo: popędzać, nalegać popędzałąc,
eintreiben, anspornen. *Chopać* na konia. *Oss. Wyr.* Cho-

pał na niego, chopał; ten przecież, iak się włóki no-
ga za nogą, tak się włóki. *Oss. Wyr.*

Pochod: ochapiać, ochopny, pochop, pochopny,
wychopień, schopić się: uchopić; (Boh. chopit se, chopim,
prehendo, chapati, mente capere, chayat se capere,
arripere (ob. chapać, chapnać; Slovac. schopníj
docilis, schopnosť docilitas; Sorab. 1. choppinací, khopinam,
zbožinam - począć cf. pochop; Sorab. 2, schopene
początek.

1. CHOR: ob: Chory.

2. CHOR, KOR, oru, m., z Łac. w kościele chor,
mieysce dla śpiewaków, das Chor in der Kirche für die
Sänger, das Singechor. *Morav. chor*, *Boh. kurt*; *Slovak.
chorus*, *kurt*; *Hung. kar*; *Sorab. 1. khérluš*, *śpiewancja*;
*Sorab. 2. corra*, *korra*; *Croat. korush*, *korus*;
*Dal. kór*, *hor*; *Vind. peuni* kor, pojelifhe, pork,
porzheha, *Carn. porzhehn*, chor; *Slavon. kór*; *Rag.
pjevalifete*; *Rofs. xopb*, xórpí, *Eecl. cmpovb*. Długim
orszakiem rozlicznego dworn, Gankiem'szdił wko-
ściół z królewskiego choru. *Chetch. Poprz. A.* 2. - *S.*
Chor, kilku razem śpiewających, grających, das Chor,
die Chorfänger, Chorspieler. *Eccl. litokosmianie*, li-
ki, companye пъвънъб, хорб, *Rofs. alab*. Na dwa
chory śpiewanie, na przemian, cin Wechselgesang, Ge-
sang zweyer Chôre. Ignacy Święty śpiewanie na chory
w Antychii ustawił, z widzenia aniolów, którzy na
przemianę Troycę Swiętą wychwalali. *Sk. Dz.* 66. Ka-
zał kościoły pięknie ubierać i śpiewanie w nich na cho-
ry czynić. *Sk. Dz.* 261. Chory anielskie, chory muzy-
kantów. *Tr. (cf. kapela)*. *S. Chor, to, co chor śpie-
wać*, pieśń od całego choru śpiewana, der Chor, der
von allen gesungen wird. Kto zmiarkuie, iak wiele chor
ma głosów? iest tam głos cieńki, gruby i śrzedni; są
głosy niewiast i mężczyzn, do których przydałą sur-
my: daią się głosy wszystkich słyszeć ogólnie, lecz
w szczególności žaden. *Pilch.* *Sen. list.* 2, 378. 'Piepie
na różne podzielone chory. *Ustr. Tr.* 50. *S. Chor u
mnichów, pewne nabożeństwo, i godziny do śpiewania
iego*, der *Chor der Mönche*, der Chorgesang. Rad do
koru c.'odził. *Birk. Dom.* 63. Jezuici nie byli obowią-
zani do choru. *Oss. Wyr.* - *S. Fig. tr.* pod chory wy-
nosić, pod niebiosa, uwielbiać, Himmel hoch erheben,
lobpreisen. On szczodrobliwość królowy pod chory wy-
nosi. *Pot. Arg.* 217. *Chor, rzed, ranga, stopień,
der Kang, die Reihe, Stufe. Stawia go w naypierwszych
panów chorze. *Jabl. Ez. C.* 3. Niższego choru, pospo-
lity, zwyczayny, ordynaryyny, gemeń, ordinair, ganz
gewöhnlich, von gewöhnlichem Schlage, Ja z pięknościami
niższego choru wdawać się lubię. *Teat.* 1, 44. Schön-
heiten vom zweyten Rangे. 2., *Chor*, część kościoła,
gdzie wielki ołtarz 1 formy kapłańskie, der Haupttheil
der Kirche, wo sich der Hochaltar und die Priestersitze be-
finden (in der catholischen Kirche). *Rofs. kalipob, krali-
lobb*. Kanonik, gdy w chor przyszedł, nałał wszyst-
kie formy zaftapione, tak się wiele kanoników naiecha-
lo. *Gorn. Sen.* 526. (Carn. chorar = kanonik, der Chor-
herr, Canonicus).

Pochod: chorny, chorowy, chorał, choralista, cho-
rały.

CHORAĆGIEW.

ÓCHORAĆGIEW, gwi, ż., CHORAĆGIEWKA, i, ż., zdrb., znak woyskowy, pod którym gromadzić się ma-
mią żołnierze, die Fahne (ob: proporzec, sztandar). Boh.
korauhew, korauhwicka; Slovac. korauhew, prapočec, za-
stawa; Sorab. 1. khoroy; Sorab. 2. Jonna. Carn. wen-
dera, faštáva; Vind. bandera, faštava, fnamnje; Bosn.
zaštava, stjegh, dundar; Croat. zasztáva, bandera, páh;
Rag. stjegh, zaštava; Hung. zázló; Stavon. Turc. barja-
ka, barják; Rosf. хорутъв, знамя, знáчекъ, см'ягъ,
см'язь. Miała z dawna każda ziemia swoją chorągiew,
którą nosić na pogrzebach królów i na pospolitej wy-
prawie należalo do chorążego. Shrzet. P. P. 1, 208.
Turty chorągiew Mahometową w wielkim poszanowaniu
chowiają w skarbcu. Kiedy ią wystawią, wszyscy po-
wiani isdź pod ten znak. Wierzą, iż ią Gabryel Ma-
hometowi z nieba przyniósł, i zowią ią też Niebieską
chorągnią. Klok. Turk. 27. Kurfirszt Pruski od króla
wedle mody staréy chorągiew brał. Pot. Jow. 31. (znak
holdu, lenności, das Fahnenlehn). Woiewodza Woło-
ski, porząciwсь chorągiew pod nogami królewskiemi,
iako był obyczay, przysiął hold i posłuszeństwo. Strych.
514. Pod chorągwiami źnać, woynę podnieść. Warg.
Cez. 155. Iś zur Fahne stellen. Chorągiew rozwiiać,
die Fahne stliegen lassen. Chorągiew zwiać, woysko
rozpuścić, die Soldaten abdanken. Chorągiew rozciągać,
woysko zaciągać, werbować, werben. Chorągwi przy-
siąć, do chorągwi przysiąc - do żołnierzy przystać,
zur Fahne schwören. Pod chorągiew służyć, woyskowo
służyć, Kriegsdienste thun. Chorągiew opuścić, dezer-
terować, die Fahne verlassen, desertiren. Zbieg z pod
chorągwi, dezerter, Ausreißer. Biała chorągiew z mia-
sta wywiesić - poddadź się, die welche Fahne aushän-
gen, iś ergeben. Z nieprzyjaciół chorągwie a zwy-
ciętzo otrzymać. 1. Leop. 2. Mach. 5, 6. Nieprzyjacie-
la z pod chorągwi rozegnał. Warg. Cez. 215. (rozpro-
szył). Nic nie wskóraią naywiękze woyska, na któ-
rych sprawiedliwość chorągwi swey nie ma. Sk. Dz.
841. ( którym sprawiedliwość nie przewodzi, hetma-
ni). Chorągiew, metonym pod żołnierze pod jedną cho-
rągnią ( ob: rota, polek ), eine Compagnie, ein Esca-
dron ; ( auch im Deutschen ehemals Fahne, Fähnlein,
Adlg). Jan Olbracht ze szkodliwemi chorąsgwiami do
ziemi Woloskiea zaieźdża. Krom. 758. - Chorągiew
kościelna, eine Kirchenfahne. Rosf. хорутъв. Chora-
giewka wywiesza się na kościele na znak kiermaszu.
Oss. Wyr. Chorągwie brackie, die Fahnen der Brüder-
schaften. Cechy pod chorągwiami w paradzie. Oss. Wyr.
Chorągiew okrętowa, bandera, die Schiffssflagge. Flotta
na znak radości, którą w ołów dzień miała Różnobarwe
chorągwie zewsząd wywieszała. Przyb. Luz. 56. Cho-
rągiewka na dachu, die Dachsfahne, der Wetterhahn.
Teat. 29, 126. Zabor. Geom. 6. Chorągiewka u pióra,
są, to owe gęsto osadzone niteczki, z których każda
znowu iest piorkiem. Kluk Zw. 2, 12. die Fahne in
einem Federkleie. - Fiz. Chorągiewkę zwinąc w no-
gi uderzyć, zmykać, dadź drapaka, Neiß aus nehmen,
ausreißen. CHORAĆGIEWKOWY, a, e, od cho-
rągiewki, Fähnleins =, Fähnchen =. Chorągiewkowe ko-
piie, albo spisy. Czack. Pr. 216. (na których chorą-
giewka osadzona, Spieße mit kleinen Fahnen). CHO-

CHORAĆGIEW.

CHORKAW

25.

RAGIEWNY, CHORA GWIANY, a, e, od chorągwi,
do chorągwi należący, Fahnen =, zur Fahne gehörig,
von der Fahne. Croat. zasztávni; Rofs. см'говнъй,
знамённый. Szlachta chorągiewna, obowiązana išć
pod chorągiew swoicy ziemi na pospolite ruszenie, der
Fahnenadel, der zu den Fahnen seiner Woiwodshaft ben
dem allgemeinen Aufgebothe stößen muſſe. Wszystkie
stany duchowne i świeckie, księżeta, panięta, dwonza-
nie i ziemianie, szlachta chorągiewna, winni woynę
służyć. Stat. L. 37. Panowie chorągiewni, lennicy,
którzy przy oddawaniu hołdu zwieržblikowi naywyz-
semu bandere swoją zniżali, die Fahnenlehnsmänner.
My hospodar slubuiem, iž wszystkich książąt, panów
rad duchownych i świeckich, panów chorągiewnych,
szlachtę miasta temi iednemi prawy sądzić many.
Stat. Lit. 1. Księżeta, panowie chorągiewni, rada
także i urzędnicy ziemscy. Stat. Lit. 41. Ludzie cho-
rągiewni, chorągiew, żołnierze pod chorągnią, nie lu-
zacy, Fahnen soldaten. Ogromna iesteś, iako obóz cho-
rągiewny. Budn. Cant. 6, 4. (iak woysko uszykowane.
Bibl. Gd.). Drag chorągwiany, u którego wisi cko-
rągiew. Oss. Wyr.

Pochodź: Chorąży, chorążyc, chorążanka, chorąży-
na, chorązto.

CHORAŁ, KORAŁ, u, m. (ob. chór) śpiewanie pro-
sto ićdnym głosem poważne. Cn. Th. 302. der Choral.
CHORALISTA, CHORZYSTA, y, m., śpiewak choro-
wy, der Choralift, Chorift. CHORALNY, KORALNY,
a, e, od chorału, Choral =. Spiewanie kościelne cho-
ralne. Birk. Dom, 148.

CHORAŻANKA, i, ż. córka chorążego, die Fähndrichs-
tołter. Zab. 12, 55. CHORAŻTWO, CHOREZTWO,
a, n., urząd i godność chorążego, die Fähndrichsßelle.
Chorżetwa trzeba ludziom dawać zdolnym, gdyż na
tym wiele zależy. Tarn. Ufl. 307. §, Chorąży z cho-
rążyną, der Fähndrich mit seiner Frau. Państwo cho-
rązto przyechali. CHORAŻZY, - ego, m., piastuią-
cy chorągiew ( ob. propornik ), der Fähndrich. Boh.
korauhewnik, praporećuńk, fendrych; Sorab. 1. khorownik,
khorownik; Carn. prapognek, wendizhar, faštavnek;
Croat. zasztavnik; Bosn. zaštavnik, stjegonofaç, dven-
darnick; Vind. fendrih, banderar, banderovez, bariak-
tar; Rofs. хорунжей, см'говникъ, знамёоҫёй,
Eccl. знаменщикъ. Chorąży, kiedy chorągiew będzie
trzymał, ma mieć na sobie zbroię dobrą, a chorągiew
sam chorąży w ufie swym ma dzierżeć. Stat. Lit. 41.
§, Chorąży, urzędnik w Polsce, der Fähnenträger,
ein vornehmer Beamter. Urząd koronny i ziemski do
noszenia tak przed królem, iako i na czele rycerstwa
woiewódzkiego chorągwi. Mieysce chorążych wielkich
koronnych po podkomorzych; toż samo między ziem-
skiemi urzędnikami. Chorążowie nadworni są w Koro-
nie i w Litwie; tych obowiązkiem wielkich zastępować.
Kras. Zb. 1, 205. CHORAŻYC, a, m., syn chorże-
go, des Fähndrichs Eohn. CHORAŻZYNA, y, ž., žo-
na chorążego, die Fähndrichinn, Fähnenträgerinn.

CHOREK, rka, m., zdrobn. rzeczown. chor, ein kleines
Chor, ein kleiner Chor, Chörchen. Chorek przy orga-
mach. Tr.

CHORKAWY ob: chrachać.

256 CHORŁAK. - CHOROB.

CHOROB. - CHORÓW.

CHORŁAK, a, m., cherlak, charlak, chorowity, ein
Kranklicher.

CHORNY, a, e, chorowy, od choru, Chor -, Boh. Für-
nj; Vind. korski.

CHORO przystk. przymiotn. Chory, niezdrowo, sła-
bo, krank. Choro się mieć, Włod. = słabym bydź, cho-
rować, sich krank befinden. CHOROBA, y, ž., CHO-
ROBKA, i, ž. zdrobn., = ze zdrowie, słabość, niezdro-
wie, niemoc, die Krankheit; Sorab. 1. khoroba, khor-
toſcij, chorofcij; Sorab. 2. chorofcij; Hebr. כורב; Slova-
choroba, nemoc, nedužiwost; Boh. neduh, nemoc; Carn.
boleſn, beteg, beteſh; Vind. boliesen, nesdrauje, bol,
boliesnoſt (Vind. ſkerb, ſkerbnoſt = troſka); Rag. bool,
nemooch, nezdrav; Slavon. bolěſt, bolěſt (Slavon. cho-
rav = ślepy); Bosn. beteg, nemocch; Croat. beteg;
nemoch, ſzlaboszt, gingavócha, ból, nezdrauje; Dal.
nezdrav, ból, boleſzt, bolovanye; Hung. betegſch; Roſs.
болъань, немошь, Eccl. недугъ (cf. duły). Choroba,
stan taki ciała w którym różne działania,
inszym razem z ląwością wykonane, więccey z taką łą-
twością wykonać nie może. Krup. 5, 1. Choroby po-
wszechne, szczególne; chroniczne, ostre; mieyscowe,
sympatyczne, epidemiczne (ob. przymiotne, przymio-
ty). Krup. 5, praef. Chóró znaki, symptomata. ib.
choroba przypadła, abo przypadek choroby w drugiej
będącemu, symptoma. Cn. Th. Nauka o chorobach, pa-
thologia. Krup. V. praef. Choroba sądowna, która nie-
stanie u sądu wymawia, eine legale Krankheit. Choro-
ba czarna, ciemnozielona. Syr. 777. чернаянемошь,
wielka choroba, kaduk, Świętego Walentego niemoc, qu.
v. Choroba satyryyska ob. satyryyski. Choroba łažna
ob: Łožny. Choroba niewieścia, krwotok, miesiące,
miesięczna choroba, czas, czasy ob: Miesiączki. Cho-
roba Świętego Antoniego ob: Antoni. Pańska choroba
ob. Pedagra. Zapadł na iakąś cudzoziemską chorobkę.
Mon. 69, 31. (ob. franca). Cziach. Przyp. G. z. Jedna
chorobka, wrzód, rana, krosta, Tak śliczny obraz po-
szpecić zprosta. Susz. Pieś. 3. R. 4. b. Uymuie ci glan-
cu twarzy nagła choroba, nadobną cerę traci niemoc.
Poc. Hom. 144. Od dawnego czasu choroba go trzyma.
Sekl. Jan. 5. Prov. Pańska choroba, ubogiego zdrowie.
Rys. Ad. 55. (takey choroby ubogi za nic nie ma, nie
pieści się nią). Co choroba, to doktor. Rys. Ad. 6.
- Prov. Slovac. gatě boleſt, tała maſt. Nie masz gorszego
człowieka nad tego, co z choroby powstanie. Rys. Ad.
45. Choroba choroby nie wyrzuci. Birk. Ex. C. 2. Cho-
roba nie piastuie. Rys. Ad. 5. Sama starość stoi za
chorobę. Rys. Ad. 62. Chorobę zastarzałą trudno ulę-
czyć. Zegl. Ad. 30. Komu miła swa choroba, temu nie
wołay doktora. Cn. Ad. 355. Zdrowy choroby, a chory
ma się spodziewać śmierci. Rys. Ad. 77. Bywa lekar-
stwo gorsze niż choroba. Leszcz. Gl. 76. Ostatni to
iest śrzodek, przez chorobę dostawać zdrowia. Pilch.
Sen. 143. - S. Choroby wymysłów i dziwartwa. Jez.
Wyr. Einbildungen, Grillen, Seelenkrankheiten. Niecnos-
ty, złe skłonności, choroby duszy. Perz. Lek. 83. Nie
wstydź się, nie wstydź, iuž to pospolita Choroba ko-
chać, wszystkim przyzwoita. Past. F. 151. S. Przekli-
naiąc: choroba kaduk, kat, djacheł, der Henker, die
schwere Noth, der T., Boday go choroba!.. Teat.

24 b. 11. Niech mię choroba weźmie. tb. 33 c, 66. O
niechże djabli, choroba, wszytko że takich bierze Jch-
mościów. Teat. 27 c, 37. Otoż i oni, na moie nie-
szczeście! czy tu choroba ich niesie! Kniaż. Poez. 3,
211. Czy choroba nadała tego posłańca? Boh. Kom. 1,
188. Jdź do choroby! CHOROBSKO, a, n., brzydka
choroba, eine häßliche Krankheit. Ludzie pełni chorobſk
i wrzodów. Pilch. Sen. 169. Wszeteczne chorobска.
Pilch. Sen. list. 2, 367. CHOROBNY, a, e, do cho-
roby należący, Krankheits-, die Krankheit betreffend.
Siły chorego ustały, bo chorobney srogości nie wyflar-
czyły. Cziach. Przy. G. 4. S. Chorowity, kränklich. Za
takowym płynieniem krwi, trudne i chorobne brzemienia
bywiają. Cziach. przy E. 2.

CHOROGRAFIA, ii, ž., z Greck. krainopistow, opisanie
iednøy znacznety części ziemi, iaką jest Francya, Niem-
cy, i t. d. Wyrw. G. 6. die Chorographie, Landesbeschre-
bung ob: gieografia, topografia. CHOROGRAFICZNY,
a, e, CHOROGRAFICZNIE przystk., tyczący się cho-
rografii, chorographisch.

CHOROSC, ści, ž., chorowitość, słabość, schorzałość,
die Kranklijeit, Eccl. хвёросмь. Zbytni cień cho-
rość wszem rzeczom zadawa i czerstwość powietrza za-
raża. Cresc. 679. *CHOROSŁODZENNY, a, e, cho-
robę na słodzonie maiący, Mącz. milżsćutig.

*CHOROSZ, *CHOROSZY, a, e, Roſs. хоровій la-
dny, piękny. Schön, artig. Każdy horosz, za swój
hrosz. Teat. 29 c, 7. CHOROSZ, a, m., grzyb siedź,
boletus ramosissimus Linn. eine Art Pilze, zdatny do
iedzenia; na wielu mieyscach w Litwie siedźćem go zo-
wią; na niektórych zaś pod nazwiskiem chorosz iest
znaiomy. Fundz. 565.

CHOROWAC niah. kontyn., chorym bydź, choro się
mieć, że się mieć, słabym bydź, krank ſeyn, kranken.
Sorab. 1. obsol. foriu, forim, Eccl. скорбью, болъ-
зуню; Syr. Chald. Talmud. כהור (Bok. żurawći-
ti = zachorować); Boh. nedužiwati; Slovac. ſtonat, ſto-
nem, nemocn gſem; Carn. bolěham, betegujem, bete-
ſhujem; Croat. beteguvati; Vind. boliehati, bolesnuva-
ti, boluvati, boun biti, beteshuvati, hounizhuvati, bo-
lezhuvati; Dal. bolovati; Rag. bolovatti; (Roſs. скор-
бты тęsknić; хворӑмь квекац, charłać; захворӑмь
zachorować); Roſs. немочь, немогу, недомогать,
болты; Eccl. недуговӑми, немощвовӑмь. Juž
siódmy dzień, iak choruie na febrę. Gaz. Nar. 104 b.
Lepiey nie chorować, iak bydź léczonym. Fr. Ad. 104.
Lepiey chorować na ciele, niż na duszy. Cn. Ad. 459.
Skrzywił się, iakby chorował na glisty. Jabt. Ez. C. 3.
- Fig. Chorować na głowę, mieć gzika we łbie, nić
ričigt im Kopſe ſeyn, einen Sparren haben. Wszyscy
ludzie bez braku choruią na głowę, Chocł ieden wziął
funt glupstwa, a drugi połowę. Nar. Dz. 3; 120. CHO-
KOWITOSC, ści, ž., podpadłość chorobom, die Krank-
lijeit. Sorab. 1. khoroviſći; Boh. nedužiwost; (Boh.
churawstwo suchorławosć). Carn. betehnoſt; Vind. bo-
lezhlivoſt, boleslivoſt, bounoviноſt, Eccl. недугова-
ніе, Roſs. немощесвованае. CHOROWITY, a, r,
CHOROWICIE przystk., skłonny do chorob, kränklił.
Sorab. 1. khorofcizwě, khoroyité; Boh. chrocaſlený, ſto-
nawh, nedužiwň; Carn. bolěhn, betéſhnik; Vind. bo-
letliu,

CHOROWY. - CHORZ.

letliu, bolezhliu, bounoviten; Rag. betestyiv; beſejav,
zločěſt, arghjav; Slavon. bolexljiv; Rofs. перепадаю-
вый, припадчив, болноватый; Zdrowie chorowi-
te. Krup. 5, 627. Chorowitym bydź, charlać, kwękać,
Rofs. мохворӑмь. CHOROWNIA, i, ž, izba choruią-
cych, chorowny gmach. Mačz. lazaret, infirmarya, le-
karnia, daš krankenzimmer; Sorab 1. khorencza; Rofs.
больнича; Eccl. γλαβηнича; Vind. bounikalische.

CHOROWY, a, e, chorny, od choru, Chor z. Składa
chorowe piosńki, iak do kantyczek. Teat. 20 b, 284.

CHORY, CHOR, a, e, CHORO przysth., niezdrowy,
niemocny, slaby, krank; Sorab. 1. dory, khore; Sor. 1.
chori, korri, choriti; Boh. bolawy; Slonaw, nemocny, (Boh.
churawy suchorlawy); Slov. nemocni, nedujmi, nedzrawi;
Slav. beleſtan; (Slav. chorav šlepy, ieduoki); Vind.
bolan, boun; Carn. bolne, bollan; Rag. nemochjan,
bolan, boleſtan, razbogljen, pobogljen, nemocch, be-
ſjav, betexan; Bosn. betefgjan, boleſtan; Croat. bete-
fen, mlahav, ſzlab, nemochen, bolen, bolesztan, ne-
zdрав; Dal. bolan; Rofs. болъный, большый, вемо-
щный, недужный, скръбный; Fecl. хворый,
недужный, немощный, болѣанивый. Chory iest
zwierz, gdy się cokolwiek przeciwnym spolsom w nim
dzieie, iak się działa zwykło, gdy zdrowym iest. Kluk
Zw. 1, 124. Chory na głowę, na żołdek, na šledzio-
ne. Ch. Th. Chorey baby chorszy umysł. Wys. Hnat.
185. Chory na przesąd, uprzedzeniem zašlepiony, krank
an einem Borurtheile. Każdy to uzna, kto tylko na
przesąd nie chory. Prózen iest ciemnych błedów i da-
cha przekory. Zab. 11, 43. Zabt. Chory Subst. masc.
der Kranke, ein Kranke; Slavon. coſelnik; Croat. be-
tesnik; Dal. bolnik; Rag. nemochnik; Vid. bounik,
boliehavez, beteshnik; Carn. bolnik). W rodz. żešk,
Chora subst. die Kranke, eine Kranke. Carn. bolniza,
Croat. bolnicza, betesnicza). Zły znak, gdy chory swo-
ey nie czuie choroby. Teat. 54, 47. Choremu wszyſ-
to gorzko. Cn. Ad. 65. Choremu się poprawie, gdy
śmierć bližćy przystępuie. ib. A chcesz ięc? chorego
siet pytają, zdrowemu dałą. Cn. Ad. 65. Tylko to cho-
rego pytają, iesli chce. Rys. Ad. 67. Nie doktora, cho-
rego pytay, gdzie boli. ib. 51. Prov. Croat. Nemochne-
mu zdrav ne razme. (zdrowy nie wie, co chory cier-
pi). CHORZEC niiah. nied., schorzeć dok., podlega
chorobie, krank werden, erkranfen. Sorab. 1. zbohu-
Sorab. 2. schoreſch; Boh. zkuraweti; Vind. sboleti, boun
gratati; Rofs. захворам. Łacno chorego cieszye zdrow-
wemu, Trudno gdy chorzeć przyydzie samemu. Cn. Ad.
411. Zchorzał na glisty. Jabl. Ez. 2. Jź księzę cho-
rzał, nie mogłem się z nim widzieć. Warg. Radz. 351.
Tak mu ięzyk schorzeie, by chore oczy na słońcu.
Glicz. Wych. K. 7. Na śledzianę chorzeiącym co pić
dawać. Syr. 624. Chorzenia i febry cielesne modlitwą
wygnal. Birk. Kaz. Ob. H. 2. (choroby). CHORZU-
CHNY, a, e, CHORZUTKI, a, ie, CHORZUCHNO,
CHORZUTKO przysth., bardzo chory, ciężko choruią-
cy, redt seſt krank. Mačz, Chorzuchne dzieciątko. W.
Post. W. 3. 409.

Pochod: przymiotn. chory: chortak, charłak, cher-
lak, cherlać, charlać, choroba, chorobka, chorobsko,
chorobny, przychorszy, rozchorować się, zachorować,
Tom I.

CHORŻYSTA. = CHOWAC.

257

zackorzeć, odchorować, przychorować, przechorować
nachorować się, wychorować, dochorować.

CHORZYSTA ob: Choralista.

CHOST, a, m., CHOSTEK, CHOSZTEK, - tka, m.
\*CHOSZYSKO, nierządnik, ein liederlicher Mensch. Po-
piela wtórego na wzgardę większą chostkiem pospoli-
cie przezywano, gdyż swowolne i nikczemne obyczaj-
iego, twarz szkaradna, włos w brodzie i w głosie rzad-
ki bardziey go ieszcze szpecily. Krom. 46. Chosztek abo
choszysko według opisania inszych historyków. Papr.
Ryc. ob: koszysko.

CHOW, u, m., wypielęgnowanie, utrzymanie, wygnar-
wanie, die Auferziehung, die Sucht. U nas chów była
nie iest ieszcze w tym stanie, iakby bydź powinien.
Pam. 83, 459. Mogę ci za konia tego ręczyć, bo iest
mego chowu. Oss. Wyr. CHOWAC transit. niedok.,
schować dok., zabezpieczając od zgybu w pewnym miey-
scu złożyć, verwahren, aufbewahren, Boh. chowati, chо-
wawam, howim, howjwam; Slovac. chowám; Sorab. 1.
kowam, chowam, chowam; Sorab. z. chowaſch, kawaſch;
Hebr. אַהֲבָה: Vind. sahraniti, ohraniti, saobvari-
ti; savaruvati; Carn. hraniti; Bosn. sprenuti, sahraniti,
oſtaviti, Croat. chuvati; Rofs. прочить, зберечь,
бюсеми. W sklepach skarb swój chowa. Star. Dw.
26. W wieżach tych prochy składają i chowają. ib. 58.
Korona ma bydź w skarbie w Krakowie chowana. Vol.
Leg. 2, 900. Zody swoie w karczmach chowają, a nie
w trzosach. Birk. Kaz. Ob. G. z. b. Radbym co nalazł;
ale swoie chowa każdy. Klon, Wor. 54. W okowach i
we dnie i w nocy ich chowają. Paszk. Dz. 51. (trzy-
mają, sie halten sie in Ketten). Daleko ważniesze rze-
czy wiem i w milczeniu chowam. Teat. 29, 40. (taię, za-
tałam, verschweigen, in Stillschweigen verbergen. Zboże
chować, trzymać, nie puścić, nie przedawać, das Ge-
treide verwahren, liegen lassen, nicht verkaufen. Kto
zboże chowa, tego przeklina lud; ale nad tym, który
ie przedawa iest błogosławieństwo. Radz. Prov. 11,
26. Chować co na droższe przedanie, in droższy czas.
Tr. - Chować owoc, frukta, dadź im leżeć, Obſt ver-
wahren, aufheben, liegen lassen. Owoe do chowania,
który może leżeć, Sorab. 1. khowanité, zwarnuyité, Ger-
aufbewahrbar. S. Chować kogo, bronić go od złego,
zachowywać, warować, strzedz, eienu wover bewahren,
behüthen, beschüßen. Choway boże! bron boże! Gott be-
wahre! Gott behüthe; Behüthe Gott! Bewahre Gott! J
w ostatnicy nędzy mnie nie odstapili, choway boże !
Teat. 54 d, 27. Niech cię Pan Bóg chowa nam na dłu-
gie lata, W łasce swey, w czerstwey sile i w wadze
u świata. Groch. W. 160. Łaskęm zawsze od ciebie
znal, i dosyć hoyną, chował es w ziemi cudzey głowę
mą spokoyną. Papr. Przy. A. 2 b. Niech cię Pan bóg
przez wiek wielopomny chowa w łasce swey świętey.
Protas. Jał. A. 3. S. Chować kogo u siebie, ukry-
wać, tać, przechowywać, einen Zupluchtsort geken, bey
ſich verbergen, verſtecken, bey ſich halten. Uciekaiacych
skrydć u siebie chowają. Paszk. Dz. 63. Cudzego zbie-
ga chować, nie godzi się. Morszt. 79. - Chować się,
kryć się, ſich verbergen, ſich verſtecken. Powiedz mi,
gdzie ſię chowasz, bracie Stanisławie, Bom cię tak dłu-
go szukł, ażem ustał prawie. J. Kchan. Fr. 42. Drzy

33

258

CHOWAC.

cała i chowa się za Antka. Teat. 54 c, D. 2. Chowaią się z tym, co naydroższego maią, ib. 55 e, 11. Sorab. 1. khowam ho. Chowany, gra, gdy się ktoś krywa, aby go drudzy szukali, das伯steckspiele. Grak chowanego. S. Chować gości, stawić gości, przyymować na gospodę, Fremde heberbergen, einen Gasthof halten. Gospodarz domu gościnnego rozumie się ten, który gości w przychodnie uśtawiznieš ftawia i chowa. Szczerb. Sax. 142. S. Chować kogo u siebie, w domu przy sobie mieć, na swoim chlebie, bę się unterhalten, in seminem Hause haben. Księża wzięli zwyczay chować przy sobie białogłowy, iako za duchowne córki. Sk. Dz. 343. Chowa on familią wielką w domu swoim, Star. Dw. 50. Chować dwór, ludzi, służących, czeladź, eine Hofstaat halten, Bediente, Gesinde, halten. Nieboszczyk pan chował dwór wielki. Krás. Pod. 2, 29. Pan, który muzykę chowa, niech płaci poboru 300 złotych; bo lepiey na to mieysce puszkarzów chować. Lek. D. U zieemiaństwa iest ten obyczay, dzieciom rządzić a chować bakałarza. Ilicz. Wych. K. 3 b. Jeśli chcesz mamkę dziecięciu chować, chowayże stateczną, a trzeźwą. ib. D. 5 b. (dem Kinde eine Amme halten). Chować bydło, ptaki, Wieh halten, Wögel halten. Błądzą, którzy więcej bydła chowaią, niż należycie wyżywać mogą. Kluk Zw. 1, 148, Kto chowa ptaki z pisku, Ten mięwa łayno w zysku. Rys. Ad. 23. Ktoż mi większe rańcza zadadź może, iako pies odemnie chowany! Pot. Arg. 753. (bardziey boli od swoiego). Zwierz chowany, domowy, ogłaskany, ein zahm gemachtes Thier, ein im Hause gejogenes Thier. Z wilka chowanego mała iest pociecha. Kluk Zw. 1, 354. Wilk chowany, przyiaciel iednany, žyd chrzczony, niepewny. Cn. Ad. 1246. - Dwor. B. 2. (po staremu wilk. Maž iak chcesz chłopa masłem, przecięż mu woniec dziegiem). S. Chować, karmić, pielęgnovać, wychowywać z młodu, năhrew, erhalten, erziehen, ziehen. Sorab. 1. kubuyu, zkubuyu; Sorab. 2. kubłasch; Rag. hrâniti, goitti; Roſ. numamb. Niewiasta chowała syna swego, aż go odchowała od młcka. 1. Leop. 1. Reg. 1, 24. Matki wlasnemi piersiami dziateczki swe chowały. Falib. Dis. G. Zona z dziatkami w mieście łaską ludzką chować się musiała. Falib. Dis. M. - Passiu. chować się, brać wychowanę, erzogen werden. Córki chowaią się przy matkach; a syny biorą od nich, a chowaią osobno. Star. Dw. 48. Syn umarł, a córką się chowa: (życie i bierze edukacyją, ist am Leben und wird erzogen). Ryby, ptaki, dobrze się tu chowaią. Cn. Th. płużą tu, sie kommen hier gut fort. S. Chować, o stadnikach, rozmażać, rozmnążaniem utrzymywać, von den Beschälern, bespringen, beschälen, belegen, befruchten. Stadnik do dwudziestu lat może stado chować bezpiecznie. Hipp. 15. Gdy stadnika wolno w stado pućisz, iak mu morez zabronić, aby zbytnie nie chował? ib. 18. - Recipr. Stadn. 19. z klaczami się chowaią, spuszczaći się, stanołowią, die Beschäler bespringen, belegen, beschälen die Stutten. Gdy stadnika wolno w stado pućisz, iak morez wiedzieć, z którą świerzopą i wiele się razy chował. Hipp. 18. (ob. odchować, uchować). Nawet o ludziach: chować się - mieć sprawę cielesną, sich fleißhaflich vermische n, zu thun haben mit jemanden. Nie by-

CHOWAC. - CHOWAN.

ło mężów doma, a żonki ich poczęły się z pasterzami chować. Biel. Sw. 118. Amazonki, aby rodzay ich nie zaginął, chowały się z postronnemi ludźmi raz w rok. ib. 117 b. S. Moral. Chować wiarę, zakon, przykazanie, przyiażń, tαιemnicę, i t. d. dotrzymywać, wypelniać, zachowywać, halten, Trene und Glauben, die Gebote, Befehle, Freundschaft unterhalten, Geheimnisfe bę się behalten. Eccl. sobлюсти, соблюдаämß. Kto wiary nie chowa, chowana mu też wiara bydź nie ma. Sk. Kaz. 234. Próżne iest prawo, iesli nie będzie chowano; a chówane bydź nie może, ažby ku wiadomości przyszło. Herb. Stat. 24. Penelope chowała młodzi wiarę małżeńską mocno. Petr. Ek. 24. Towarzyszki iéy, z któremi przyiażń chowała... Star. Dw. 46. Chować gniew, nie porzucał go, nie udobruchać się, den Zorn behalten, ihn nicht fahren lassen. Niesprawiedliwa, iż człowiek człowiekowi gniew chowa, a od boga miłosierdzia prosi, Sk. Kaz. 429. Chować się, zachowywać się, postępować sobie, się verhalten (możlißh). No chowaycież się trzeźwo, poczciwie i wiernie. Trèb. S. M. 91. - S. Chować kogo iakoś, trzymać go, traktować go iakoś, jemanden auf eine gewisse Art halten, tractiren. Chować co ciepło, zimno, chędogo, skromno. Cn. Th. Kallimach radził Olbrachtowi, aby szlachtę w srogości chował. Biel. Kr. 434. er sollte den Udel streng halten. Chować się z kim dobrze, mieszkać z nim dobrze. Cn. Th. in gutem Wernehmen stehen. - S. Chować, oszczędzać, ochraniać, außebewahren, verwahren. Co masz dziś zrobić, dziś zrob; co masz zjeść, choway na iutro. Oss. Wyr. (dobrze zapas na starość chować). Choway co na kolacz. Cn. Ad. 69. (nie nasycay się, zachoway co apetytu na lepsze iedzenia). Choway się na co. Cn. Th. ochraniać się, zachowywać się na co, się zu erhalten suchen, Eß schon, sich außsparen. S. Chować, odkładać, w odłog puszczać, odwlaczać, außsieben. Chować na dalszy czas. Oss. Wyr. S. Chować umarłego, pochować, grześć, einen Todten begraben, Vind. pokopat, h'semli perpravit; Bosn. zaghrirnuti, zakopati, zadubiti). CHOWACIEL, CHOWACZ, a, m., chowaiący, zachowuiący, pełniący co, pełniciel, der Bewahrer. Bóg oబIECUEU wiele dobrego chowaczom, zrego przestępcom przykazania swego. Leop. Deut. 11. (zachowuiącym przykazania, den Beobachtern seiner Gebote). S. Chowacz dzieci, wychowywacz, der Erzieher; Sorab. 1. khowacjét, kubelnik, kubuwač. Posłał ku chowacielom dzieci Achabowych. Budn. 2. Reg. 10, 1. Not. „hu karmicielom albo piastunom, albo mistrzom.., (do tych, którzy wychowywali dzieci Achaba. Bibl. Gd.) - W rodz. žehskim. CHOWACIELKA, die Verwahrerinn, Bewahrerinn, Beobachterinn, Erzieherinn. Boh. chowačka piastunka, Sorab. 1. kubelnicjża, kubuwarla). CHOWALNY, a, e, mogący bydź chowanym, aufbewahrbar, auf zu bewahren, das sich hält. Niechowalny owoc, ktoręgo chować nie może. Tr. CHOWANIE, ia, n. Subft. verbale we wszystkich znaczeniach słowa chować, das Bewahren, Verwahren, Verstecken, Aufbewahren, Behüten, Beobachten, der Unterhalt, das Erziehen, Großzichen. *CHOWANIEC, ńca, m., który się u kogo chowa (cf. Wychowaniec), der Zégling, der Pflegesohn.

CHOWAN. - CHRACHAC.

Slovac. chowanec. Eccl. пишомикъ, вскорремникъ, пишомеуг. Дома chowanee ieno do kozicy się go-
dzi. Glicz. Wych. H. 6. (domator). Mieczem przeszył
chowańca swoiego. Zebr. Ow. 329. et 270. alumnum).
W rodzauj żeńskim. CHOWANICA, Slovac. chowanica. -
CHOWANY imiest. czasu przeszłego części bierney
słowa Chować.

Pochod: dochować, dochoweh, nachować, odchować, pochować, pochwa, poszwa, przechować, przechów, przychów, przychować, wychować, wychowanie; wychowaniec, wychowanica, spółwychowaniec, uchować, zachować, zachowacz, zachowałość, schować.

CHOWIERAC czyn kontyn., *chowierzyć niedok., chwierutać, ruchat, wachęć czym, kolysać, hiń und her bewegen, schaukeln (Raf. сковырьмь przedrapać; сковеркаńb zmiąć). Nie godzi się dziecięcia, gdy go spano położysz, bardzo chowierać, kolysać, ani też bardzo utrzęsać. Sien. 466. Wiatry drzewo chowierzące. Cresc. 444. Drzewo oliwne żada częstho chowierania od wiatrów. ib. 457. Gniazda dla kokoszy maią bydź mocnouwizane, aby się nie chowierały. Cresc. 581. Ciężarna, aby się nie poruszała skakaniem, chwianiem, chowieraniem, staniem długim. Spicz. 183. CHOWIOREK, rka, m., snopek nieurodzayny, nikczemny, tylko do poszywania chalup służący, eine unfruchtbare körnerlose Getreidegarbe, die man błos zu Strohdächern brauchen kann.

CHOYDA! ob. Heyda. CHOYKA, Choinka ob: Choina.
CHOYNY ob. Hoyny. CHOZY ob: Hoły. CHRA-
BĄSZCZ ob. Chrzabąszcz, Chrząszcz. CHRABRY ob.
Chrobry.

CHRACHAC, CHARCHAC, CHARKAC, intransi
kontyn., Chraczeć, Charczeć, nied., Charkotać, Chur-
kotać, - otał, oce, Chrachnąć, Charknąć, iedntl.,
krztusząc się z ciężkością głośno flegmy zbywać, screare.
Mącz. SICH rąsnpern, außussten, um auszuspeien. Boh-
chrkati, chrkój, hrochtam; Vind. herkati, hrezhiti, hra-
kati, gerklati, hrakazhiti; Carn. herzhim, gérgrám,
herkam; Rag. harkatti, harkmeti, hrákati, hráknuti;
Sorab. 2. charchnuch, farchnuch; Bosn. hrakati, hrrika-
ti, shrakati, shraknuti; Croat. herkati, hraknuti, hra-
chem, zhraknuti; Dal. hropem; Hung. horchyogni;
Rofs. xárknúmb, xárkamъ, peršmib, perxámъ;
Eccl. xárkámъ, cf. Gall. cracher). Uważay oddech pa-
cyenta, czy lekki, czy pracowity, czy grańicy w gar-
dle, czy charczący. Perz. Lek. 77. Owce, kiedy roba-
ki w gardle maią, zbyt charchaią. Gos. Ek. 127. Ziele
to kaszel uśmierza, charkanie wywodzi, to iest, gdy
człowiek charka flegmą. Spicz. 44. Głos iego był chra-
potliwy, właśnie gdy kto charka do odpłuwania. Perz.
Cyr. 3, 102. Słyszeli głośne charkotanie. Perz. Cyr. 3,
97. Kolika z parciami i charkotaniami. Krup. 5, 691.
Churkotanie po brzuchu. Krup. 5, 461. Po zły dyecie
churkotanie po brzuchu iest znakiem materyi zgnileй.
ib. 5, 189. glukanie, gruchotanie, das Knurren im
Bauche. §. Chrachać, gargaryzmować, gurgeln, Boh.
kłoktati; Carn. gergrati; Dal. gargulyati). Charkanie,
gargaryzm, Dal. gargachya, das Surgetwasser. Gdy
z poleiu uczynisz charkanie, uwarzywszy w occie z k-

CHRACHA. = CHRAP.

259

gami, tym sobie usta płócz charkaiąc. Sien. 123. Jak
płokania ust czyli charchanie gardła sporządzać. Perz.
Cyr. 2, 335. Niechay pacyent często gardło sikawką,
lub charkaniem dla czyszczenia wrzodów przepłokuie.
ib. 198. CHRACHAŁA, CHARKAŁA, y, m. krztusz-
szący się często, odkaszliwaiący chropawo, ein Ránsp-
perer, der sich oft räußert. Vind. herkavez, herkazh,
gerklauz; Croat. hrakavecz, hrachkavecz, herkeša; Dal.
ſzhrakavecz, krakalacz, hropalacz, hropa; Rag. hrakav-
za; hrákalaz; Bosn. shrakavaç, hrakavaç). Flegmatyk,
wiele nieczystości w sobie mający, charchała, chrapek.
Mącz. CHRAKOTLIWY, CHARKOTLIWY, CHARKAWY,
HARKAWY, *HORKAWY, a, e, CHRAKOTLIWIE,
CHARKOTLIWIE, CHARKAWO, *HOR-
KAWO przyst., chrachaiący, chropawo oddychaiący,
ráusperig, točrind, Rofs. perxómnyj. Choroba ta
wprawia pacyenta w charkotliwy oddech. Perz. Lek. 108.
W chorkawych piersiach duch się odzywa zamkniony.
Bard. Ti. 274. Języki z upragnienia psy wywiesiły,
Tchną chorkawo. bia w nich bez przeſtanku fily. Bard.
Luk. 70. (Bosn. shrakivi, scto ſe mosge ižhrakati,
screabilis. Bosn. hrakotina, Rag. krakotina, hrakotina,
Rofs. xárkóma, xárprómina, perxómina; Eccl.
xракамъна, харкамъна flegma.

Pochod: dochrachać, nachrachać, pochrachać, wy-
chrachać, odchrachać, schrachać.

CHRAMAC ob. Chromać.

CHRAP, u, m., Chrapka zdrbn. qu. v., gniew ukrycie w człowieku wrący, geheimer Agger, Groll. Ma kto nieprzycieli, niechay spuści chrap, niech amuie serce gniewliwe. W. Poſt. Mn. 36. Kto chowa chrap przewiwo bliźniemu. Birk. Gt. K. 13. Maiąc iuž z dawna chrap na szlachtę, żwawie na nią naftepował. Pilch. Salz. 256. Wszyſkle woſſka wzięły nan chrap i nieprzyjaźn. i Leop. 1 Mach. 11, 58. (gniewały ły nań. 3 Leop.). Wziąwszy pochóp, wnułęzny chrap nie leły. Miaſk. ryt. z, 135. Na kogo ona chrap ma, może i od niego Społdziewać ły, że ią co potka niesmaćznego. Sim. Siel. 110. Slovac. ma nanho zubi (ob. do zěba), chętka wyrządzenia komu figła, psoty, splatania sztuczki; dąsanie ły na kogo cf. Auftr. ich bin harp auf ihn. 2.) Chrap, charp, harpowina, chrapięć, chropawe mieysce, zarosłina na wilgotnym mieyscu, Brudgrund, Bruch, Morast mit Strauch verwachsen. Nie bez trudności przebyjem te chrapy, Bo srodze lgniące i błotniſte drogi. Wywracały ły wozy, Ignęły szkapy, Szkodziły pieszym gęſnych drzew ożogi. Jabł. Buk. O. Po charpach, górach, jasach, łkałach, nie cknie sobie. Zebr. Ow. 260. (iuga). Tamtyne las w gębie, bez żadney zawady, Tym ledwie chrapy z błot wydoſtarzały. Chrość. Fars. 249, Jeść na tych błotach nie dadzą im chrapy i łozy. ib. 266. (ob. Chrapać ły, chrapocić ły). 3.) CHRAP; a, m., CHRAPAŁA, y, m. ten co chrapa, der Schnarcher. Mącz Roff. xpanyńb, canyńb; Rag. hropalaz; Vind. herkavez, dernjohavež, herkesh, smerzhei, shmerzhaj; Carn. smeržhaj). W rodz. żeńsk. Roff. xopanyńb, canonyb, chrapałka, chrapaczka, die Schnarcherinn. CHRAPAC intrans. kontyn., CHRAPIC, CHRAPOCIC nied., CHRA-PNAĆ iedntl., śpiąć głoś chropawy od pierſi wydawać, schnarchen (im Schlaſe); Boh. chrapati, chrapám, chrapá-

35..

269

CHRAPEĆ = CHRAPKA:

wam, chrupám, chroptim; (Boh. chřipć nozdrze, chrapati,
chrapawam, chrapćići chropotać) ; Roff. xpanhýmь,
xpanhьмь, всхрапнумь, всхрапывамь; Eccl. xpenem-
mьмь, xpenevy; Rag. hropati; (Vind. hripat fremere); Vind.
herkati, herzhati, dernjohati, smerzhati, herliti;
Croat, herkati (cf. Charkać chrachać); Carn. hěrzhim,
herkam, smerzhim, smerzháti; (Carn. hripati, hripadem,
hripózhem, hrópſti, hrópdem, hrózhem, hrepſti, hrę-
ſlem, hrepétati, hrěpţhem grauedine laborare); Bosn.
hropati, hropſti, hrrikati, hropotati, sopſti; Sorab. 1.
ſmorczęſ, ſmorciju. Pan śpi; chłop chrapi, ode snu
zmorzony. Auszp. 12. Złož twarz na łonie ięy, iak
wierny sługa, Chrapay bezpiecznie do woli. Hul. Ow. 106.
Nie śpi drugi, chociaż chrapi. Pot. Arg. 410. A on śpi -
nie śpi! tylko chrapi. Oczy śpią, serce do uczynku kwapi.
Bratk. G. 3. b. (cf. śpi iak kot). 2.) Chrapac, chra-
pić, nieśpiąc głos chropawy wydawać, chropawo
oddychać, charchać, sapać chropowato, rauhe, untrine,
heisere Tōne von sich geben, rōcheln, rausperig athmen.
W pierſiach albo w gardlku chrapocąym dzieiom, kmin
ieſt pomoc. Syr. 429. Chociaż widzą, że wilew ſadko
pańskie drapią, Przecię szczekać nie mogą, ledwie trochę
ehrapią. Chrzyszt. Nin. B. 4. Wół, gdy ſie zapali, będzie
ohrapał, sapał, rogami ſtrząsał. Wereszcz. Regl. 125.
Chrapanie, chrapienie śmiertelne ob. Chrapot, das Rö-
cheln des Sterbenden. 2.) Zaimk. CHRAPAC ſie kontyn.,
chrapnąć ſie iedntl. Chrapocić ſie nied., przedzierać ſie,
drapać ſie przez geſtwinę, ſkaly, chrapy, klimmen, kiet-
tern; sich mit Můhe durch Gestrauch, Sumpf u. s. w.
durcharbeiten. Chrapocąć ſie po ſkalach, biegnąć do la-
sach. Stas. Num. 2. 104. §. Fig. Chrapał ſie do urzędu,
a w ten czas ukladał ſie uniżenie; dochrapał ſie go, teraz
patrzcie iak ſkobuział. Off. Wyr. wonach tingen, stre-
ben, trachten, hinarbeiten. CHRAPĘĆ, CHRAPĘ-
CINA ob. Chrapowina. - CHRAPEK, - pka, m. ochra-
piły, chrapliwy, raucus. Mącz. ein Heiserer, einet, det
heiser ist. §. Chrapek, chrachała, flagmatyck, wiele nie-
czystości w sobie małyacy. Mącz. ein Mauöperter. W rodz.
ěź/nk. Carni. chrepavka. §. Fig. tr. chrapek, ſkwierczek,
pierca, szczekuła, szczekarz, który zwłaszcza na sądzie
rzecz sprawuiać ſkwierczy a wszyſtko zle płodzi, rabula.
Mącz. ein Zungenדrescher brzechayło. - CHRAPIEĆ,
CHRYPIEC, CHRZYPIEC niąak. nied., ochrapiec, schrzy-
pieć, ochrapnąć, ochrypnąć, ochrzypnał dok., chrapkiem
bydź, chrapliwym głosem mówić. Mącz. heiser werden,
heiser seyn, chrypkę mieć, Roff. xpanhьмь, xrianumb;
címpnумь, oćmпумь; Bosn. izmuknutij). Sorab. 1.
wodebáwu. Spracowałem ſie wolaiąć, aż mi gardło ochra-
piało. Radz. Ps. 69, 4. Głos schrypiały nie daie wy-
mówić mu słowa. Jabt. Tel. 286. Lekarſtwo na ochra-
pienie gardła. Sleszk. Ped. 78. (na chrypkę, für die Hei-
ſerfeit). CHRAPINA ob. CHRAPOWINA. - CHRAPKA,
CHRYPKA, i, ž. CHRAPLIWOSC, CHRZYPLIWOSC,
ſći, ž. ochrapienie głosu, gardła, die Heiserkeit; Roff.
xpanéžb, xriповамосъ, кармавосмь, хрипома;
Bosn. chrapawoſt, chropotliwoſt, chropot, chroptiwoſt; Oſla-
bienie gardła, chrypliwość przynoti. Sak. Probl. 101.
Carn. chrepanje; Bosn. hropotina, naſtid; Sorab. 1.
děba, děbawoſći; Croat. hropot; Slovac. natcha; Vind.
hripaliza; Slavon. hràpotina; Bosn. naſtida, hropot);

CHRAPLIWY - CHRAPOWINA:

Sorab. 2. žiba. Chrapka, raucitas, branchos. Maex.
Mówię chrapowato, bom chrapki wielkiej dołał. Teat.
21, 53. X. proboszcz, ile razy przez połowę tyle z am-
bony powiedział, nazaiutrz chrépki dołował. Off. Str. 7.
Tancmiftrz zachorował na chrypkę; Coż ma mieć chryp-
ka do tańcowania? ale bo to chrypka w nogach, alias
wywiął sobie albo też i złamał nogę, tak że aż mu
w niey chrupie. Zabt. Bal. 21. W chorobie szkarlatny
dnia czwartego naycięźsze ieſt mówienie; na tegoż dnia
koncu zaczynała się chrapliwość. Krup. 5, 346. - 2.) Chrapkę
na kogo mieć, ob. chrap mieć, gniew mały w sobie zam-
knięty mieć na kogo, chętkę wyrządzania mu figla, psiey
sztuki, zachodzić na kogo, dybać, ważyć na niego, einen
kleinen Groß auf jemanden haben, ihm etwas nachtragen,
ihm gern etwas anhaben wollen. Niech mi się opłaci oszuł;
bo z dawna mam chrapkę na niego. Teat. 55. e, 33.
Chcialbym mu oddadź za swoie, bo mam nań chrapkę. ib.
30, 91. CHRAPLIWY, CHRZYPLIWY, CHRAPOTLI-
WY, CHRZYPLIWY, CHRAPOWATY, a, e, CIR-
APLIWIE, CHRZYPLIWIE, CHRAPOTLIWIE, CHRA-
POTLIWO, CHRAPOWATO przysth., charzący, głosu
niegładkiego, chrapiącego, chropowatego, rauh tönend,
töchind, schnarchend, schnarrend; Roff. kapmäbyń, ocu-
piłny; Vind. skripou, skriplezh, hriplez; Sorab. 1.
dpbawy. Pacyent począł chrapotliwo i okropno oddychać.
Perz. Cyr. 3, 100. Głos pacyenta zbyt był chrapotliwy,
właśnie gdy kto charka do odpluwania. Parz. Cyr. 3, 103.
Trąby chrapliwe. Kras: Off. C. 2, b. Niech zamiał trąby
chrapiwey odgłosów, Głos wasz pieszczony rozkwila po-
wietrze. Hul. Ow. 125. Chrapliwe sowy. Hul. Ow. 79.
Sobaka z chrapotliwym mruczeniem gonila. Otw. Ow. 533.
Na łanią chrypliwe wypuszza ogary. Zab. 9, 238. Rze-
gocąca sroka i wrona chrapliwa. Tot. Saut. 36. - š. Ochry-
piały, schrzypiały, mówy z cicha chropowatej, zakata-
rzony, heiser; Boh. chrapawy; Roff. xriplawyń, xri-
ponabnyń; Bosn. hropotivi, nazebo, hropottvać; Sorab. 1.
debawć, sfepećanwć. Mowa chrapliwa. Krup. 5, 576.
Chrypliwe głosy. Karp. 1, 186. Gdy głos masz chrapliwe,
day pokoy koncertom. Opal. Sat. 7. Mówię chrapowato,
bom chrapki wielkiej dołał. Teat. 11, 53. CHRAPOCIC
ob. Chrapac. CHRAPOT, u, m. CHRAPOTA, HRA-
POTA, CHRYPOTA, y, ž. Boh. chropot, chropotliwoſt
(cf. chrobot) chrapanie, chrapotliwość, chrapka, chryp-
ka, ochrypienie, das Schnarren, Röcheln, die Heiserkeit.
Z zimna zbytniego przychodzi hrapota i przekaza mowy
wielka. Cresc. 4. Orzechów Włochkich zbytrecze używa-
nie sprawuie chrypotę. Krup. 5, 64. Smiertelny chrapot
brzmi w uszach iego mile, J dech konaiącego w oftabi.
wyfile. Przyb. Ab. 147. (chrapienie umieraiącego, das
Röcheln des Sterbenden); (Slovac. § chropotu ſa prebudit
evigilare ze snu się przebudzić). CHRAPOTLIWY ob.
Chrapliwy. - CHRAPOWINA, CHRAPINA, CHARPINA,
CHRAPĘCINA, CHARPĘCINA, y, ž, CHARPĘĆ, i,
ž, zaroś dzika geſta, osobliwe po mieyscach wilgotnych,
(ob. charp, chrap. 2) Dickig auf feuchtem Boden, Bruch-
land, Bruch, wildes Schółz in morastigen Gegenden, Ge-
ſtrauchte. Gdybyšch chciał nowinę kopać, masz obaczyć,
iešli tam ieſt wilgotna albo chwaſtem iakim albo chrąpecią
drzewia zarosła. Cresc. 105. Nayrychley paproć i inſza
chrapęć może wykorzeniona bydź w Czerwcu. Cresc. 106.

*CHREST = *CHROBRY.

Drzewka godne ku budowaniu, ieśliby stały między cier- niem albo iaką charpęciną, trzeba około nich wycinać takowe. ib. 486. Po deszczu wielkim charpęci leśny i chwały łacniey mogą być z ziemi dobyte z korzeniami. ib. 483. et 666. Charpiny, cyplów i innych zawad, aby rotman przestrzegał, dla szwankowania. Haur. Ek. 171. Z krwi chrześciańskiej buyniejsze porosły w téy char- pięcinie buki i olszyny. Jabł. Buk. G. 2. (in diesem Bruche).

Pochodzi dochrapać, dochrapać się, nachrapać się, odchrapać, ochrzypiec, ochrzypnąć, wychrapać.

*CHREST ob. Chrzešt, 2.) ob. Krzyż. *CHRIZMO, CHRIZMOWAC ob. Chrzyżmo. *CHRISTIANIN ob. Chrześcianin. CHRISTUS ob. Chrystus.

*CHROBACTWO, *CHROBACZEK, *CHROBAK, *CHROBACZYWY ob. robak i t. d.

CHROBOT, u, m. CHROBOTANIE, ia, n. chroft, trzaſk, Lat. crepitus; das Geraffel; (Boh. hropot chrapienie, chrapota). Boh. chramoſt; Rag. ſkrobocchjanje; Sorab. 1. ropot; Vind. ropot, ropotanje; Croat. ropot, ſtropot, hrop; Bosn. treſka, bahat; (Roff. kroponb mruk, miruczenie; Eccl. xpenemānhe - rżanie). Chrobot rącznych koł. Nar. Dz. 2, 21. Kołat wozu i koł chrobotanie. Pilch. Sen. 204. Nie słychać chrobotania i trzaſku w poſcie. Pilch. Sen. lift. 127. Bardziezy mię mięsza hałas, niżeli trzaſk iaki i chrobotanie. Pilch. Sen. lift. 2, 5. CHROBOTAC, otał, ota, intrans. kontyn., Chrobotać, otał, oce niéd., chróścić, ſkrzypiec, szmerzyć ſtrepere, chrobotać też mówią nieaktórzy. Mačz. sztukać, rasseln, prasseln, poltern; Boh. drapati, drapawam, drapćeti crepare, crepitare, chramoſtiti (Boh. droptěti, droptim, drápam chrapać; Sorab. 2. rapotasch; Rag. sekrobocchjatti; Croat. hropotati, ropochem, ſkrobôchem, hrebetati, hrebechem; Bosn. hropati, hropſti, hrrikati, hropotati, sekrobochjati, bahchjatti; Carn. ropozhem, ropotshem, ropotám; Vind. hrupetati, ropotati; (Carn. hropſti, hropózhem - chrachać); Sorab. 1. izejerciju, dumpam: (Roff. kroponamb mruceżć, žiać; Eccl. xpenemý, pŕky rżać). Dom chroboce, nim się powali. Pilch. Sen. lift. 5, 329. es kraft. Jada; chrobocgą koly zlociskemi bruki. Nar. Dz. 1. 121. Dzik zgrzytem chroboćą, kieł swój oſtrzy krzywy. Pilch. Sen. lift. 2, 65. CHROBOTAC się zaimk., tłuc się, i tam i sam obracać, sięch herum stoßen, herum drehen, herum kugeln. Czego się po izable chrobocesz, czy nie możesz z pokoiem siedzieć! Off. Wyr. Jaſiek na łóżku matczynny się chroboce. Weg. Mar. 3, 280. (Vind. ropozhen, hrupezhen - CHROBOTLIWY, CHROBOTNY; Vind. ropotazh - CHROPOTACZ).

*CHROBRY, *CHRABRY, *CHOBRY, *CHABRY, a, e, śmiały, odważny, tegi, lepki, wacker, brav, kühn, taſſer; Croat. Rag. Bosn. Vind. hrabren; Roff. xрабрый; Sorab. 1. krobły, krobli, krobne; Syr. 272. Po zbiciu Jarosława, Rusacy Bolesława chrobrym, t. i. przeważnym, śmiałyím i wielkiego serca męż z nazwali, Stryk. 156. Bolesław od Ruſi chrobrym, iakoby rzeźwym, cierpkim albo roztropnym, dla znamienitego cnoty i wielkiego umysłu nazwany był. Od którego noty nowy zamek w milę od Wiślicę założywszy, Chrobrzem go nazwał. Zwyczay miało chrobry chabrym Bolesława zuczył się

CHROM = CHROMAC:

261

mianować. Krom. 72. Naród chrabyry, Nie chcą widzieć iarzma naszego Kantabry. Hor. 1, 216. Nar. Co przedtym mówiono chobyb, teraz mówią pyszny; a drudzy nie wiedzą, co ieſt chobyb. Petr. Har. 2. 3. 3, b. Roff. poхрабровань chelipć się, pysznić się, iunaczyć się; oхрабримь ośmiełać kogo, dobrze mu tuszyć, хра- брось się mżtuo: храбровань, храбримься, похра- бримься iunaczyć się, храбрěyb bohatyr, rycerz, iunak, fanfaron; Eccl. храборникъ, храбрый воинъ или подвижникъ, вимязь, богатырь, храбрěyб, рыцарь. - bohatyr, rycerz, zwycięzca; храбрěски, храђо, смѣло mężkie, śmiało. Croat. hrabrenosłt ſrenuitas, hrabrenosztvo, magnanimitas; Rag. hra- brenſtvo magnanimitas, praeclarum facinus; hra- brenſki heroicus; hrabrenik heros; Bosn. et Vind. hra- brenoſt ſrenuitas; Sorab. 1. krobrowość śmiałość, wokroblu się odważam się).

CHROM ob. Chromy. CHROMAC, CHRAMAC niak. kontyn., CHROMIEC, CHRAMIEC, - iaſ, - ie nie- dok, kuleć, kulawo chodzić, chromym bydź, hinken, lahm gehen, lahm seyn; Rag. hrāmati; Dal. hramati; Croat. hramati hramlyèm romim, santam, plāntam, napádam, shépati; Carn. hroměti, hromim, kinkam, krévlám, bêdrim se; Vind. chromotati, hromuvati, hrom biti, hrometi, krōulat, krumpaſto hodit; Bosn. hramati; Slavon. pogérbitise; Roff. хромамъ, хромаю, храмаю, хромѣть, охромѣть, колютъ, ковылнѣть; Eccl. хрámю, хромаю; (cf. D. b. krumm Ad l.) Sorab. 2. štingasch, klejasch, nalegasch; (Sorab. 2. chromnisch ka- leczyc); Sorab. 1. hinkam. Gdy małka z nim uciekała, tedy on upadł i chramał. Budn. 2. Sam. 4, 4. Skoczek nogę wywinął i ieszcze chroma. Teat. 19, b. 67. Lepicy na iedną nogę chramać, niż na obie. Cn. Ad. 440 (lepsza szkodka niż szkoda). Sami na obie nodze (dual. z nogi) chramią, a drugim w podparcie się źławią. Smotr. Sam. 14. (ślepy ślepego prowadzi). Choćby karanie na nogi chro- mało; Przecież złośnego będzie doganiało Lib. Hor. 61. (i z cąromym zemſta doiedzie; co się odwěkło, nie uciekło). §. Fig. Podobieństwo to chramie. Susz. Pies. 3. E. 3. nie utrzymuie się, nie łosuie się, niełosowne ze wszytkim, das Gleichniß hinkt, paſſt nicht völlig. §. Morałn. chramać, nieſtatecznym bydź, niepewnym, niemocno źłać, wahać się, nicht fest ſtehen, schwankeł. Wahałą się w zdaniach swoich i na obie ſtronie chramią. Karnk. Kat. 297. W. Poſl. IV. 2, 219. Byśmy w żadny sprawy, ani na tę ani na oże ſtronę nie chramali. Budn. Cyc. 63. Kosz. Cyc. 78. §. Sprawa ta chramie, ſkrzypie, nie dobrze idzie. Cn. Th. die Sache geht schief. Od onego czasu wszytkie poſtepi króla chromiącą szły, szczęścia nikędy nie miał. Birk. Ex. 31. (nie zdarzyły się, się gien- gen schlecht, glückten nicht). Wolności seymowe bardzo królowie nadwątili, tak iż na obie nodze chramać muszą. Birk. Zam. 31. Chromać na czym z swankować na czym, szkodować na czym, narażać się na niebeziepieczeństwo, woran Schaden leiden, verlieren. Pod ich mądrym regi- mentem nikt na swej sprawiedliwości nie chramał. Gorn. Dw. 239. U dawnych mówców, gdyby się była nauka ich naymniej odkryła, bardzoby byli na tym chramali, bo ludzie się boią, by ich nią nie oszukano. Gorn. Dw. 39. Chudy przed możnym na wolności chromie. Paszk. Dz.

252

*CHROMINA - CHROMY.

113. Kto na religii prawdziwej chramie, nieśkory ma poślepek w onych cnotach. Birk. Zam. 2a. Chromać na łasce cesarskiej. Miasł. rytm. 66. Ludzie na sławie chromiący, iako bełkare, kacikowie, nie mogą bydź mieższanmami. Petr. Pol. 201. §. Chromać na powinności, niestatecznie we wszystkim pełnić powinność, nicht immer und nicht ganz seine Pflicht thun; es daran ermangeln lassen. Sedzia ten na swey powinności bardzo chramat. Modrz. Baz. 352.

Pochodz. posłramywać, nachramywać, ochramieć, uchramować, schramieć.

*CHROMINA, y, ž, buda, chata, chałupa, eine Hütte, ein Bauernhaus; (Roff. храмина izba, pomieszkanie; храмб коścioł; Boh. чрам). Złożywszy łupy w chromi-nach albo budach Litewskich, do Polski wtargął. Stryik. 398. Koniom snopki słomiane z chromin chłopskich da-wali. ib. 453.

CHROMO przystk., chromiąc, kulawo, hinkend, łašm. Lep-piey tobie mdoło a chromo wnictś do żywota; niż z obiema rękomą albo z obiema nogami do ognia wiecznego. 1 Leop. Math. 18, 8. Gdy mu konia pożyczył, tedy mu go chromo wrócił, powiadając, iż przyczyny nie wie, od czego ochromiał. Tarn. Ufl. 92. CHROMONOGI, a, ie, kulawy, łašmifüßig; Roff. хромоногій. Pies chromo-nogi. Biel. Myśl. B. 3. Chromonogi Wulkan. Łączn. Zw. 22. (Carn. Hromek = Wulkan). CHROMOTA, y, ž, kalectwo na nogi, kulawość, dął hinken, Łašmjełen, Łašmjełen; Boh. chromota; Vind. hromota, ohromlenje, ohromitje; Rag. hromſtvo, hromos; Carn. hromoſt, hromenje; Croat. shantanye; Dal. hromoszt, hromosztvo; Sorab. 1. kromoſci; Roff. хромома; Ecc. хромома, сукюсів, калосінъ, калоснот, kalmachend. Sadzele chromotne, to jeſt te, które chromotę przynoszą. Sien. Rej. "CHROMOURODZONY, a, e, z przyrodzenia chromy, łašm gebohren. Kazali wſła i chodzi onemu chromourodzonemu, który od czterdziefiu lat na nogach swych nie poſłał. Rey Poſt. Bbb. 2. "CHROMOWIDZ, a, m. widzący lecz chromy, ein ſchender Hinker. Nic-dyś siedział šlępechromowidz na plecach, Slewopodza swym okiem kieruícą iak w lecach. Zegl. Ad. 101. z Ja-bton. CHROMY, "CHROM, a, e, kulawy, na noże napadający, hinkend, łašm; Slovac. et Boh. chromy; Bosn. hrom, sejantav; Dal. hrom; Croat. hrom, rom, santav, plantav; Rag. hròm; Slavon. ròm, kljaſt; Vind. hrom, shantau, hromoten, hromaſt, krumpaſt, kroulou; Carn. hrom, shepaſt, krulov: Sorab. 1. frome; (cf. Ger. krumm Adlg.); Roff. хромый; Ecc. хро-мый, кло́сненъ, о́бοюдоногій. Jeśli będziész mieszkał z chromym, sam fię nie nauczysz chodzić. Gliczn. Wych. L. 7. Kto podle safiada chromego mięszka, i sam chromać fię nauczły. Falib. Dis. P. 2. Pluton bogactw chromy bożek. Birk. Ex. H. 2. Na zdrowym (koniu) do targu, na chorym do domu. Rey Wiz. 163. Klon. Wor. 68. (ły frymark). Chromy chce dalej ſkoczyć, a ślepy widzieć. Rys. Ad. 5. (każdy sadzi fię na nie swoje). Córke chro-ਮą do klasztoru daią. Cn. Ad. 101. (deteriora deo chudego kura na obiłę). Chromy Subſt. Boh. chromec,

chroměck; Carn. hromázh, shantovz, sępż; Vind. sha-beuz, shantavez, hromazh; Croat. hromacz, shepavecz; Bosn. hromaać; Sorab. 1. hinkac; Rag. hromaz, w rodz. żełyż. hromizza; Roff. kółcha. Przyst. Pomła i na chromym (koniu) doiedzie. Rys. Ad. 76. (choć fię póżni, nie chybia). Nim pomła boża na chromym nadiedzie, Wiel-ki królu, wiedz o mey tey żałosny biedzie, Groeh. W. 466. Kaffego z Brutem chroma pomła goni, Lub woy-ſkiem, flottą i pieniądzmi słyną. Chrość. Fars. 158. (wolna, powolna, langsame Małdę). - Chromym kro-kiem, żółwim krokiem, łašm, hinkend, langsam. Spra-wiedliwość tu zwykła iść tak chromym krokiem, Ze wia-ny ze wszystkiego wyidzie pżed wyrokiem. Morszt. 146. - Chromego czekać trzeba; nie leda czemu zaraz wierzyć. Cn. Ad. 69. qui nuntium expectare claudum amat, sa-pit; der hinkende Bote kommt nach. 2.) "Chromy, ka-leka, ſkaleczony w czynnikolwiek, gelàmt, łašm, ver-ſiummelt. W Greckim ięzyku chromy i ulomny, tek iak i w Polskim, ſciąga fię pod czas na tych, którzy na nogi, pod czas na tych, którzy na ręce chromi abo ulomni są. Sekl. Math. 15. Kiedy kto sam zezna, iż na którym członku chrom ieſt, tedyś onego członka szacować nie potrzeba. Szczeró. Sax. 453. §. Chroma piędź = ściśnio-na, niewyciągniona, ſkrywiona, niewyproſłowana, eine gekrümmte Spanne, nicht ganz ausgeſtreckt. Od tey dziury odſtapiwszy w gorę na chromą piędź, drugi czop wprawić, Torz. Szk. 70. 5.) Fig. tr. chromy, chromy w czyn, wadny, chybiający, niemocny, niepewny, niedoskonały, hinkend, łašm, schwankend, schwach, un-žuvertląſig. Wybornie z temi swemi chromemi dowodami mogłybyś fię ſkryć. Pim. Kam. 163. Latopiszce ladaiako wszystko piszą, według swoiego zwyczaiu, w dowodzie i w doczytaniu chromego. Stryik. 245. Człowiek na sławie bardzo chromy. Stryik. 541. Chroma to ieſt wielu perswazya, że w młodym wieku nie można bydź świętym. Bals. Nied. 1, 47.

CHRONIC tranſit. nied., (schronić, ochronić, uchronić, dok. qu. v.) ochroniać, zasłaniać, obraniać, zakrywać, bewahren, verwahren, schüßen. (cf Chować). Boh. drža-niti, dranjwam, (Boh. et Slovac. drám, koſtel = kościół); Vind. hraniti, ohraniti, sahraniti, (hranva, sahranva, ohranitvu = ochrona, schronienie; Vind. hram = komora, piwnica); Carn. hraniti, hranem (hranishe = magazyn: Carn. hrana = prowiant); Bosn. hraniti, shraniti (= ser-uuo 2. nutrio, educo); Rag. hrâniti, shrâniti (= ser-vare, suſlinere, conseruare, alere, nutrire; shraniv ser-vabilis); Dal. hraniti (= seruo, euſludio, nutrio; Croat. et Slavon. hraniti nutrire, odhraniti = odchować; Croat. hranenye = pokarm; Roff. хранить, беречь, блюсми, хоронить, хоронить (= chować, schować 2. grześć, pogrzebać, pochować; хранěńe schowanie, схоронěńe pogrzeb; храмина дом, храмь cerkiew (Ecccl. похра-найо, погребаю pogrześć, pochować, похранěńe, norpeſěńe; cf. Hebr. יַהו karan; cf. Ger. Schrank, fkrzynia, szranki). Paćac czy chata równie człeka chroni; Od zgryzot duma dachów nie zasłoni. Kras. liff. 2, 142. (schronienie daią, ein Obdach geben). Nie takim, iako mniemasz, boiażliwym, Abych tak bardzo mial chronić tey głowy. P. Kchan. ſer. 153. Chroncie bogacze rąk od nieprawości. Bardz. Tr. 511. (strzeżcie hehuthen, bez

*CHROMY - CHRONIC.

["CHRONIC - CHRONKA.", "wahren vor etwas). Chronić kogo, przechowywać, kryć, tać, przytulek dawać, einen bey sich verwahren, verstecken. Chronił w domu swoim złodziezie. Off. Wyr. CHRONIC fię zaimk., strzedz fię, wystrzegać, unikać czego, uciekać od czego, stronić, sich vor etwas hüthen, in Acht nehmen, etwas meiden, fliehen; (Bosn. hranitise, vesci, edere); Slov. obchazhim; Sorab. 1. warnuyuho, zwibyam ho; Sorab. 2. fię wostawisch; Carn. vogibatise, ogniti, ogibat, anam se; Vind. s'ognit, se ogibati, sogibati se, ogeniti se, opuftiti; S'avon. pazitise; Croat. chuvatisze, habatisze; Roff. храниться, об BRANDENBURG'GO, IN GEBR. CHRONI. CHRONI. CHRONI. CHRONI.

264

CHROSCIE - CHRUSTAC.

nied., chroftem pleść. Dudz. 22. mit Reisern flechten. 2.) ob. Chrosnąć. CHROSCIE, ia, n. zbiorowo, chrościny, chrośty, Gesträuche. Drugdzie też roście wino, iakoby chroście drobne, tak że samo stać może bez podpory. Cresć. 293. Croat. germ. CHROSCIEC, CHRUSCIEC niak. nied., schrościeć dok., chroftem zaraftać, w patyk, w pręt twardnić, ins Gesträuche schicken, zu Strauche werden; (Chald. wtn condensari more sylvae, chwtn chyrtscha - sylva); Boh. krowatěti. Badyle chrościeją. Off. Wyr. *CHROSCIEC, -šca, m. CHROSCINIEC, -ńca, m. krzew, chrościna, krzak, ein Strauch. Jeżyna ięst chrościec taki, iaki w figurze wyobrażono. Sien. 151. Chrościniec. Urs. Gr. 125. CHROSCIEL, CHRUSCIEL, a, m. CHROSCIELEC, lea, m. ptak, rallus, rodzay ten należy do rzędu bocianowego. Zool. Nar. 245. dcr Wachterkönig, Wiesenknarret, Wieseafsnarcher, die Schnarrwachtel; Boh. chraſtel; Eccl. κράσμελ: Roff. коросμελ. Leniwe chrościele. Banial. J. 3. Chrościele strzykały. ib. J. 3. b. (ob. derkacz). CHROSCIK, a, m. robaczek w chroſtach ſie znaydujący, ein kleiner rauher Wurm. Cn. Th. - Tr. CHROSCINA, CHRUSCINA, y, ż., CHROSNIAK, CHRUSNIAK, u, m. CHROSNIACZEK, CHRUSNIACZEK, czka, m. zdrb., krzew, krzewie, krzewina, Gesträuche, Slovac. chraſtina, krowiſſte; Boh. prutjina; Sorab. 1. kerevjina; (Carn. hrashina, hraſtina = děbina); Carn. satishje, seshmád, hósta, sushmat, protje, germadishe; Vind. germ, germei, drázhje; Croat. ku- pinja, fiberje, ternye; Slavon. gërm, těrnjak; Roff. хворостмина, хворость, прумникъ; Eccl. хврӑ- сніе, москомь. Tamy z faszyn są kosztowne i chru- śćiny wytepiające. Switt. Bud. 399. Tak cedr, co ſie pod niebo dumnym wierzchem wspina, Jak i pozioma wiatrem ſie powali chrościna. Zab. 13, 237. Nar. W las- sach nie cierpieć małych krzewów i chrościn, iako to, bzuhowiny, kruszyny, liguſtu i t. d. Mon. 74, 712. Chrościna iagodna, arbutus, rodzay roślin, którego u nas te dwa gatunki: niedźwiedzie grono i kamionka. Kluh. Dyk. 1, 47. der Erdbeerbaum, Meerkrüchenbaum. CHROSCINIEC ob. Chrościec. CHROSCISTY, a, e, pěfen chroſtu, voll Gesträuche. CHROSNĄC, CHROSTNĄC, CHRZĄSTNĄC, isdntl. intrans., CHROSTAC, CHRUSTAC kontyn., Chrośćie, Chruścić, chrosacze, chruszcze- nied., chroſt, chrzeſt, szmerwydawać; szmerzyć, szeleścić, rasseln, knastern; rauschen, ein Geräusch machen; Boh. chraſtit; Sorab. 1. chroſciju, chroſcim; Rag. harſtati; Vind. hrushati, vershati, berzhati, kreshtpetati; Carn. hrusháti, hrushim; Croat. róſtam, hruztati; Roff. хру̑снуть, хруемъ, хрушу; (Lat. med. crusciare; Gr. δοιος; Ger. kruspeln). Strach i zewsząd trwoga, lada by co chrosneło. Tward. Wt. 71. Król sam, prze- czuie nóc te wszystkę i co zkład chrośnie upatruie. Tward. W. D. 83. Boiažliwy na to z przyrodzenia, iż i liścia łę, gdy chrośnie boi. Gorn. Sen. 291. Lada cień ią, lada līſt, pod głuchą tę trwogę, Tylkoś chrośnie po ziemi, uſtraszy niebog. Tward. Pasq. 37. Tward. Daf. 52. Cós tam opodal chrusneło z szeleſtem, zwierz iakiś na mnie srogim wzrokiem błysnął. Kniaz. P. 1, 243. Nigdy tu w krzewie rokosznym zwierz drapieżny chru- szcze. Zab. 14, 85. Szoſt. Tu niedźwiedź gruby chrości po szelinio. Tward. Daf. 30, ib. 60. Paw' około siebie ogon

CHROSNIAK - CHROSTOWISKO.

roztacza a chrości pierzem trząsając. Cresc. 576. Z drże- niem na naymnieysze chroszezenie spoglada, by nie złał dzikiey beſtyi łupem. Stas. Buff. 45. §. Chroſtnąć miotłą, szmargnąć, powlec miotłą. Włod. mit dem Běſen überstreichen, worüber hinfahren, hinrauchsen; Sorab. 2, roſchisch. §. Przećwiczyć prętem, ſmignąć, wytrzepać, mit einer Gerte oder Ruthe hauen, einen Hieb versehen. Schruftag go prętem. Off. Wyr. Opalinom kieli lepiey mu poprawil, Trzy czterykroć chrosnawszy, wiercz głowy roztrącił. Zebr. Ov. 303. (grauī ictu, uderzywszy, wyciąwszy). Co z mocy w dno wodne chrosnawszy berło wraził. ib. 118. W ziemię troyżebem chrosnał, percussit, ib. 10. W obie ręce porwawszy kruż, chrosnał go. ib. 107. infligit). Fig. Kto chce złać wolnym od misłości, z razu trzeba iey zabieć, z razu nie dadź iey hachloſtać. Pot. Arg. 159. (nie dadź ſie iey opanować). §. Schruftać, zgryźć, skruszyć, iak ſie chroſt kruszy, zermalmen, zerknifchen, mit einem Male und mit Ge- räusch zerbeissen. Kot ten nas myszy može schruſta. Zab. 13, 286. Trěb. Pochwycił kot myszkę i schruſtal. Ezop. 121. CHROSNIAK, CHROSNIACZEK ob. Chrościna. - 1.) CHROST, u, m. pręcie, wiklina, gąszcz, Gestrau- che, Reifer, Meißig; Boh. hraſt, hraſtina, metliſſte; (Boh. hraſt = lift jarzynny; Boh. hraß = grobla); Slov. hraſtinn; (Slov. hruſt chrząszcz); Vind. hruſh, hra- sha, hraſtje, germouje, rubidje; (Vind. hraſt = dąb); Carn. hraſte; (Carn. hraſt = dąb); Bosn. trirscliјađ, scjummića; (Bosn. hraſt = dąb); Croat. drazhje; (Croat. hrazt = dąb; Rag. hraſt; Slavon. rāſt) ; Sorab. 1. prutjina, prutżané kŕk; (Rag. hruſtaviza cerasum dura- cinum); Roff. хворость, пальникъ, кусмарникъ, слáнецъ; Eccl. хврӑсмь; (cf. Lat. med. hurſta; Anglos. hurſt; Germ. Horſt, Kruſte). Sypie czas góry, kiedy był grunt płaſki, Z drobnego lasy wyraftają chroſtu. Zab. 12, 2. Chroſt służy na płoty. Mon. 74, 694. Chroſt do grodzenia płołów bywa łozowy, wierzbowy, Ie- szczynny. Kluch. Rosl. 2, 158. Chroſt do plecenia koszów. Biel. Kr. 712. Wiążano was, iak pěk chruſtu. Teat. 17, b. 52. Chroſtem zaraſtam Eccl. хврӑсмьтъ зараспамъ, олмде- нъвӑю. Przystk. Łakoma rzecz chroſt. Rys. Ad. 34. (potrzeby wielce w gospodarstwie; wyrywaią go z pło- tów; - A nafi w chroſt. Rys. Ad. 1. Cn. Ad. 1203. (umknęli, uciekli, w nogi, w ciernie, fugas chruſtas, hayda w chroſt, ſie nahmen Reißaus, lieſen ins Dichtg. - §. Chroſt suchy ob. susz drzewny, Roff. хворостникъ, хворостникъ. 2.) CHROST, u, m. chroszeuenie, chrobot, Cn. Th. das Geraſſel, Geräuß, Gepräſſel. - CHROSTAC ob. Chrosnąć. - CHROSTEK, ſika, m., zdrbn. rzeczown, chroſt, z krzewinka, ein Gestrauchten, ein kleiner Strauch. §. Chwaćſiſko, w zbožu ſie anay- dniące, którego ziamka smolą i szpecą mąkę. Haur. Sk. 37. der Lolch, der Maden, oder ein ähuliches Unkraut im Getreide. CHROSTOWATOSC, ſći, ž, podobność do natury chroſtu, die Strauchartigkeit. Ziele to, poki z korzeniem w chroſtowatość zdrewniają nie wyrośnie, przychodzi do używania łofowego. Syr. 130. CHRO- STOWATY, a, e, na kształt chroſtu, pręcikowaty, strauch- artig. Dzięcielina druga od pierwszey ieſt chroſtowatsa. Syr. 499. Jeżyny pręta są chroſtowatego kołacego. Syr. 1522. CHROSTOWISKO, a, n. zaroślina chro-

kowa

CHROSTOWY CHRYSTUS.

Słowa, Strauchdickig, Gestrauche. W. Wyr. 2.) Obłonki chroftowe, chroft do opału, faszyna, Meiser, Meistündel. Hetman wychsłego chroftowiska i smolnego łuczywa pod zamek nieprzyjiacielski nanosił kazał, aby tak, one łosy podpaliwszy, zamek zniszczył. Krom. 266. CHROSTOWY, a, e, od chroftu, Strauch, =, Meis, =, Meisig, =. Eccl. хврашанный. Noż chroftowy wielki krzywy do wycinania chroftu. Jak. Art. 3, 304.

CHRUP! CHRUPANIE, ia, n. odgłos, gdy co chrupie, Knacks! bas Knorpeln, Knacksen, Knacken, Kraspelu; Croat. hrüp, hrupa, Sirepitus; Vind. hrup, brush, Sirepitus, fama, tumultus). Skoro kość złamaną, daie się iakowe chrapanie słyszeć. Perz. Cyr. 1, 90. Chrupanie iednego kawalka złamaney kości o drugi. Perz. Leh. 300. CHRUPAC niiak. kontyn., Chrupnąć iedntl., chrupać nied. wydawać odgłos gruchocący, chrobotać, Knacken, Knacksen, knorpeln, Kraspelu; (Boh. chrupati, chrapati chrapać; chrupawka gatunek trześni; Carn. chrupěti tumultuare) Croat. hrupeti; Vind. hrupati, roshtati; Bosn. hrupiti; Rag. hrupnuti; Ross. хрупнуть. Złamał nogę, że aż mu w niey chrupie. Zabł. Bal. 21. Teat. 56, b. 21. §. 2.) Czyn. chrupać, schrupać, chrupćić, schrupćić, zěbami co krusząc zgryźć, zjeść, zaiadać, schróstać, etwas Hartes mit den Zäbnen zerknirschen, zerbeischen, zerknacken; Carn. et Rag. hrůstati, harstati, hruhati). Szcześliwy, rzecze wilk w sobie, ktoby tego konia schrupał! Ey czemu ty nie baran, bylbym cię iuž łupał. Zabł. 13, 276. Tręb. §. Fig. chrupćić kogo, kości w nim łamać, złomić go, einen zu Brey schlagen, ganz zerschmettern. Nadftawiał mu się długo; ale go on na drobne kawalki schrupćił. Off. Wyr. CHRUPATY, CHRUPOWATY, CHRUPIASTY, a, e, kruchy, knorpelig, můrke, zerbrechlich. Cn. Th. Ross. хрупких, хрупокъ. CHRUPIASTOSC, CHRUPOWATOSC, Ross. хрупкость. (cf. krupy).

CHRUSCIEL ob. Chrościel. CHRUSNAĆ ob. Chrosnąc.

CHRUSTEK ob. Chrótek. CHRUPIEC ob. Chrapiec.

CHRYPKA ob. Chrapka. CHRYPLIWY, CHRYPOTA ob. CHRAPLIWY.

*CHRYSTOBORCA, y, m. Ross. христоборець Aryanin, Socynianin, христоборный aryański. *CHRYSTOBOYCA, y, m. zěbóycu chrystusowy, ein Christusmörder; Eccl. христоубийца жидъ. *CHRYSTOLUBNIK, a, m. Chrystusa lubiacy, ein Christusliebender; Ross. христобольцъ; христобольбывъ Chrystusa lubiacy.

*CHRYSTONIENAWIDNIK, a, m. nienawidzący Chrystusa, ein Christushaffer; Ross. христоненавистникъ; Eccl. христоненавидецъ, который не любить христа. *CHRYSTONOSICIEL, a, m. co zawsze w sobie Chrystusa nośi, ein Christushträger (in Herzen), w rodz. żełk. Chrystonoficielka Eccl. христоносица.

*CHRYSTONOSNY, a, e, Chrystusa w sercu noszący, Christue im Herzen tragend. Przyidźcie Chrystonośni ludzie, obaczmy, co uradził Judasz. Pim. Kam. 250. *CHRYSTORODZICIELKA, i, ž. która Chrystusa urodziła, die Christusgebäßerinn. Nayświętszą pannę borodzicielką, nie Christorodzicielką nazywamy. Smotr. Ap. 135. CHRYSTUS, a, m. Christus: Slova. Krystuś; Slavon. Jsukêrſtje). Te, co żydowie w swym ięsyku mówią Meſſyasz, to po Grecku Chrystus. Wisk. 510.

Tom I,

CHRYSTUSOWY - CHRZĄSTNĄC 265

wykłada się po naszem pomazaniec. Hrbſt. Nauk. C. 5, b. Chrystusa wyznawający Ross. христоименийный ob. chrześcianin). Przykład *Chrysta Pana. W. Pofl. W. 224. (Chrystusa). Prorokuy nam *Chryście. IV. Pofl. W. 276. (Chrystuſe). CHRYSTUSOW, CHRYSTUSOWY, *CHRYSTOWY, *KRYSTOWY, a, e, od Chrystusa, Christus; Ross. христовый; Slavon. Jsukerſtov); Słowa *Pana *Chrystusowe. Biat. Pofl. 44. (Pana Chrystusa). Botan. Kryftowa dłoń, rączki, palma Christi, korzenie ma szerokie iako dłoń z palcy. Sien. 137. żasige Stendelwurz; Bosn. vragnák; (Ross. христосование pozdrowienie wielkanoce z pocałowaniem, mówiąc хрустось воскресе. CHRYSTYAN, a, m. imię mężkie, Christian; Sorab. 2. Kerstan, Kristo, Kritcho.

CHRYZOLIT, a, m. z Greck. kleynot przeżroczyſty zielonożółty. Kluk. Kop. 2, 37. Złotokamień. Brud. Off. F. 7. Eccl. zlaipokamień. der Chrysolith, ein Edelstein, (der Goldstein). CHRYZOPRAS, a, m. gatunek chrysolitu bardziey zielony. Kluk. Kop. 2, 38. der Chrysopras.

CHRZABĄSZCZ ob. Chrząszcz. CHRZAĆHAC ob. Krząkać.

CHRZAN, u, m. ziele, roślina, raphanus maior, der Meerrettig; Boh. kren; Auftr. der Krän; Carn. hren; Croat. hren, povertnicza; Slavon. ren, rin; (Carn. et Vind. grenk z gorzki); Rag. hren; Sorab. 2. kſchin; Ross. xpřbъ. Korzenie tarte zażywiają się do sztuki mięsa, albo surowe z octem, albo różnie przyprawione. Kluk. Dyk. 2, 141. Kluk Rosl. 2, 214. Ład. Nat. 22. Niekontent z sztuki mięsa, chce ieszcze do niey chrzanu. Off. Wyr. (nie dość mu na rzeczy samej i okrasy pragnie). Dobry chrzan z miodem, a miod sam. Cn. Ad. 70. Obron. 29. Chrzan się chlubił, dobyr ia z miodem; a miod na to: kat cię profi, dobyr ia bez ciebie. Rys. Ad. 7. (co dobre, dobrém, i bez przyprawy; samo się dobre zaleca; dobremu piwu nie potrzeba wiechy). Wolno bogu, iako panu, kanar urobić z chrzanu. Chrość. Job. 3. - §.fig. Ten człowiek chrzan. Off. Wyr. (gorzki, niemily). CHRZANOWY, a, e, od chrzanu, Meerrettig; Ross. xpřhnowy; Carn. hřenuv; Boh. křenowý; Croat. povertnichni). Chrzanowe liście. Ład. Nat. 22. Chrzanowy przekupień Boh. křenat; w rodz. żełk. křenarka. Chrzanowe pole, chrzanowifko, Carn. hrenovza.

CHRZASTAC ob. Chrzętać. CHRZĄSTKA, CHRZĘSTKA, CHRZĘŚŁKA, i, ž. część ciała miększa od kości; ale twardsza od innych części zwierzęcia. Zool. Nar. 65. der Knorpel; Boh. chruſtačka; Slov. chruſtadio, chruſtawec; Sorab. 1. křemſt; Croat. hruſztavěč, hruſztavieza; Carn. hruſtānz; (Carn. hruſt vir robuſtus): Ross. хриць, хръщикъ; Rag. mézgra, slůzina). U młodych zwierząt więcej ieſt chrząſtek; u źarych obraciają się w kości. Kluk. Zw. 1, 31. Chrzęsła. Leop. Job. 40, 12. §. Botan. Chrząſtka, agaricus farcus, gatunek bedłki, rośnie w lasach, wydaie sok biały. Kluk Dyk. 1, 15. eine Art Milchswämme. ob. chrząszcz bedłka). CHRZĄSTKOWATY, a, e, CHRZESŁOWATY, na kształt chrząſtek, Ross. хръщевамый; Sorab. 1. křen, wate: Ger. křverpěliſt. Liście chrząſkowate, cartilagineus, ma w około obwódkę twardszą od reszty. Botan. Nar. 58. (ob. chrzęſliſty). - CHRZĄSTNĄC ob. Chrzętńać. -

34

CHRZAŚZCZ - CHRZCIC.

CHRZCICA CHRZCZONY.

CHRZAŚZCZ, CHRZABĄSZCZ, CHRABAŚZCZ, a,
m. owad, scarabaeus, gatunki iego liczne, pospolie
nak nazywamy wszystkie robaki, które maią skrzydła
w pochwach. Ład. Dyk. 2, 289. der Käfer; Boh. brawk,
chraust, prznik; Slovac. chraust, chrußt; Sorab. 1. bruk;
Dal. skorovosa; Croat. keber; Carn. kebr; Vind. keber,
heber, kokiz, koka; Ross. хрущъ (gatunki скрипунь,
еленецъ, рогачъ, жукъ, жучекъ, козӑкъ, корю-
кошёя). Chrząszcz maiowy, sc. melolontha. Zool. 164.
Boh. babka; Ross. майка; Eccl. синя. Chrząszcz po-
spolity, pokrywki skrzydeł ma rdzawe. Ład. Nat. 22.
Chrząszcz brzmi. Dudz. 20. Złote chrząszcze, cantari-
des, Goldkäfer, robaki w nocy błyskaiące. Sien. 85.
Eccl. весёńницы хрущи. Przysł. Chrabaśzcza czyli
chrząszcza komu przez nosuszcząc, na bońce mu grać,
do gniewu go pobudzać, iątrzyć go figlami, jemanden ei-
nen Käfer bey der Nase vorbeip liegen lassen, ihm auf dem
Nase spielen, ihn zumЗорне reißen. Rychleyby wytwiał,
kiedyby mu chrząszcza przez nos puszczano. Rys. Ad. 60.
Nie dadząć sobie grać na gębie, ani chrząszcza iak owo
mowią, przez nos przepuścić. Lub. Roz. 63. Poszedł
im chrząszcz po noſie. Teat. 33, d. 56 (roziątrzeni, ob-
muchy w noſie). Uchoway boże złego robaka chrząszcza.
Rys. Ad. 63. (może tu znaczy gniew wzbudzony, albo
też prawdziwie chrząszcza, dla wielkich szkod, które
żyni w drzewach, w zbożach i t. d. ob. Ład. Dyk. 2, 290.
§. Botan, chrząszcz, bedłka, agaricus lactifluus Linn.
peſen ieſt soku białego. Kluk. Dyk. 1, 14. Pospóſtwo
zowie swińiarką. Fundz. 555. CHRZAŚZCZOWY,
CHRABAŚZCZOWY, a, e, od chrząszcza Käfer z.
Rzed owadu chrząszczowy, caeoptera, którego rodzaie
maią całe twarde pokrywy, skrzydła i ciała pokrywaiące.
Kluk Zw. 4, 20. Kamień chrabaśczowy, ława. Stas.
Baff. 267. CHRZAŚZCZYK, a, m. zdbrn. rzeczown.
chrząszcz, das Käferchen, ein kleiner Käfer; Boh.
brańček. Chrząszczyk kuśnierz, słoninka, chleboiad.
Ład. Nat. 22.

CHRZCIC, Krzcić, chrzci, chrzązę, czyn. nied., ochrzać,
pochrzać doh., chrzeſt s. odprawiąć, chrzeſt komu dadź,
taufen, die Taufhandlung verrichten, Soraß. 2. dupisch,
dupu; Sax. Jnf. dupen; Sorab. 1. chętci, keču; Boh.
kŕtitī, kŕtīm, kŕtjwam, okŕtitī; Slovac. kŕſtím; Bosn.
kŕrſtitī, karſtitī; Rag. karſitti, pokarſiti, Slavon. kŕě-
diti; Vind. kerſtitī, kerſtit, kershuvati; Carn. kerſtitī,
kerſtém, kerſtujem; Croat. kerſtitī, okěrschen; Hung.
keresztelek; Roſs. крескімі, крешайо, окрескімі.
Chrzączą ma powiedzieć te slowa ia ciebie chrzązę
w imię oyca i syna i ducha S. Karnk. Kat. 117. Jnter
vocabula originatione latina, in linguam Slauorum ante
Cyrillum, cum institutionibus chriſtianis a latinis docto-
ribus inducta, numeranda: xpecmb křij krzyż crux,
křewenčie kŕſczeně, kŕtěni, křest ſignatio crucis, bapti-
smus. Durich 1, 80. (cf. Chriſt, chriſten chrześcianin).
Zyd chrzczony ob. przechrza, cf. wilk chowany ob.
chować.). 2.) Chrząći do chrztu trzymać, auſ der
Taufe heben, zur Taufe halten. Eccl. возпřемію
ompōvà. Pilecka chrzesną sioſtrą Władysławowi była,
gdyż matka iey króla niekiedy ehrzciła. From. 479. a
matre eius de sacro fonte leuatus erat.) Komendator
Oſterodeńki kmotr Kieyſtuta, który córkę iego chrzećił

mu. Kröm. 406. de sacro fonte susceperat. 3.) Chrzcić,
nazywać, mianować, imię nadawać, nazwać, przezwać,
taufen, einen Namen geben, benennen, Namen belegen.
Jeższe fią nie urodziło, a iuž fię ochrzojeło. Cf. Ad. 519.
Pot. Arg. 711. Tam gdzie mury i miało posadzisz, Beocya
ochrzcisz. Otw. Ow. 112. Przewrotności cnotami chrzeili.
Star. Ref. 3. Krzcić nazwiſkiem wspanialnym nieforemnne
rzeczy, Na tym ſię rozum teraz zasadzać człowiecz. Min.
Ryt. 3, 336. Nie chrzciy paffyą, co ieſt prawdą Teat.
26, c. 97. Napiera ſię, by iey dał Jowisz, ocz profła,
Choć tego, czego chciała, ieszcze nie ochrziła. Otw. Ow.
115. (nie wymieniła). 3.) Wodą rozrzedzać, wäſſern,
mit Wäſſer verdünnen, taufen. Karezmarz ten czeło
chrzeći piwo ze ſtudni. Pot. Jow. 67. To wino chrzczone.
Off. Wyr. §. Zartem, złać, oblać, nurzać einen bez-
gieſen. - (CHRZCICA ob. Krzica) CHRZCIELNICA,
a, m., chrzązący, który chrzci, chrzeſt daie, der Täuſſer;
Sorab. 2. dupaſt; Boh. kŕtitel; Croat. kŕſztitel; Hung.
keresztelö! Slavon. kŕſtitelj; Rag. karſtechl; Vind.
kerſtник, kershuvauz; Carn. kerſtник; Roſſ, крескімѣль.
Sylweſter papież chrzciciel Konſtantyna W. Sk. Dz. 191.
Jan S. chrzciciel, nie że wielu chrzeći, lecz że samego
Meſſyasza chrzeći. Biat. Poſſ. 57. Kras. Zb. 1, 387. Jaua
chrzciciela święto Vind. krieſs, svetega kerſtnika gud,
kresni svetik. CHRZCIELNICA, CHRZCILNICA,
KRZCIELNICA, CHRZESLNICA, KRZESNICA, y, ž.
naczynie, z którego chrzązą, i mieysce, zdzie chrzązą,
der Tauffstein, der Taufort; Boh. kŕtidenice, kŕtitednice;
Slovac. kŕſtni kamen; Hung. keresztellő kö; Sorab. 1.
ſčjenicſka; Carn. kŕſtirna, kerſtne kamen; Slavon. kŕ-
ſionica; Bosn. karſtinića, krisctenića, kamenića od
krrisctenja; Vind. kerſtirna, kerſtni kamen; Croat. kersz-
telnicza, kerztilnicza, opiralnicza; Rag. karscteniza;
Roſſ. крескімѣнца; Eccl. купехъ, грузіло.
Chrzcilnice abo šadzawkę, w której ſię Konſtantyn chrzeći,
na Watykanie ukazuią. Sk. Dz. 189. Dzieciątko trzykroć
w kŕzcielnicy bywa nurzane. Hrbſt. Nauk. E. W sobotę
wielkonocną i świąteczną wodę do chrztu święca
w chrzcielnicach. Karnk. Kat. 144. CHRZCILNICZNY,
KRZCIELNICZNY, a, e, od chrzciłnicy, Tauffstein.
Woda krzcielniczna. Hrbſt. Lek. C. 4. CHRZCIELNY
KRZCIELNY, CHRZTOWY, a, e, ode chrztu, do
chrztu należący, Tauf. Matka nie dożyła chrzciel-
nego obchodu. Morszt. 85. Woda chrzcielna, którą ſię
chrzeſt odbywa. Karnk. Kat. 144. Chrztowa woda. ib.
146. CHRZCINY, KRZCINY, Genit. chrzein liczb.mn.,
obchód chrzcielny, akt chrzczenia, wyprawienie chrztu,
daſ Kindtaufen, die Taufhandlung, daſ Taufen; Boh.
kŕtiny; Vind. djetnu kerſtitje, otrokni kerſt; Croat.
kŕſsttitki; Roſſ, крестімі. Nie byłěs na mych chrzci-
nach. Cf. Ad. 557. (tyś nie ſtarszy, nie mědrzy, nie
doświadczeńszy odemnie). Był w kościele; ale aż na
swoich chrzcinach. Off. Wyr. (nienaboży, nie bywa
w kościele, nie naprzykraza ſię panu bogu). Chrzczny
komu sprawić, łażyć na bankiet przy chrzcinach, Off. Wyr.
CHRZCINNY, a, e, od chrzcin, tyczący ſię chrzcin,
Kindtauſſ, Roſſ, крестіміный. (Chrzcinna bieſiła.
CHRZCZONY ob. Chrzećić; - ochrzczony oppos. Niechrzze-
niec. 2*) Chrzczony, we chrzcie nadany, chrzesny, in
der Taufe gegeben, Taufz. Rechwold, imieniem chrzczo-

CHRZEPT CHRZESCIANSTWO.

CHRĘCIC - CHRZEST.

267

nym Wałili. Stryik. 233. - (CHRZEPT, CHRZEPCIZNA ob. pochrzept, pochrzypcizna) - CHRZESCIANIN, KRZESCIANIN, a, m. nazwisko uczniów Chryflusowych, którzy przez chrzešt odrodzeni, według ewanicli žyc powinni. Kras. Zb. 1, 206. der Christ; Boh. krestian; (Boh. křtenátko = dziećię które chrzczą, der Taufsing); Slovac. kresťan; Hung. keresztény; Slavon. kěršťjanin; Sorab. 1. kěšťivan; Sorab. 2. kěschějian; Carn. kriftijan; Vind. kresťian, kershenik, karszhenik, kresťian; Croat. kerschenik, kerszchenik; Rag. karšťjanin; Turc. käur; Roff. христіянин (Roff. креспіянинь chlop, cf. czarny chrześcianin pod słowem czerń, cf. krzyż). Nie od chrześcianina Chryftus, ale od Chryftusa chrześcianin rzeczony. Smotr. Lam. 37. Wisn. 550. *Chrīſtianin. Farnov. praef. Nazwano naprzód w Antychoyi ucznie chryſtusowe chrześcianami. Sk. Dz. 25. Budn. Act. 11, 26. Chriſtianus chrześcianin, nie chryſtyanin. W. Pofl. W. praef. Po chrzcie zwali fię chrześciany. Sk. Zyw. 2, 382. Od Chryſtusa chrześciany, od krzyžma krzeſtowanemi. W. Pofl. W. 2, 572. Prawym chrześcianinem ieſt, który chowa naukę Pana Chryſtusową. Hrſb. Nauk. A. 4. Bydź dobrym chrześcianinem nie zawisło od wiedzenia, ale od czynienia tego, co bóg przykazal. Kras. Pod. 2, ale 210. Eccl. христіянствовали. CHRZESCIANKA, i, ż. wyznawiająca religią chrześciańską, die Christinn; Boh. krestianka; Slavon. kěrſtjanka; Croat. kerschanka; Turc. kaurkina; Rag. karſtjanka; Roff. христіанка; (Roff. крестіянка chłopka cf. krzyż). Mił Julian Bazylią matkę pobożną chrześciankę. Sk. Dz. 264. 2.) Pomol. chrześcianki, gruszki, Gall. bonnes chretiennes. Kluk. Rost. 1, 138. die Christbirne. CHRZESCIANSKI, a, ie, CHRZESCIANSKO, po CHRZESCIANSKU przystk. od chrześcianian lub chrześciańftwa, chriſtlich; Boh. krestianſki; Slóvac. krestanſti; Hung. keresztény; Croat. kerschanszki; Carn. kriftijanſke; Vind. kriſtianſki, kershenſki, kerszhanſki; Slavon. kerſtjanſki; Rag. karſtjanſki; Roff. христіянский (Roff. крестіянский, крестъяниноев chłopki cf. krzyż). Każdy chrześciańſki człowiek łatwo to obczy. Białob. Pofl. 38. (chrześcianin jder Christenmensb). Francya, kroleſtwo naychrześciańze. Uſlrz. Kruc. 1, 34. das allerchriſtlichste Königreich. Wiara *chrīſtiańka (chrześciańka). Farnow. 116. Dobrze to i chrześciańisko czyniemy. Sak. Probl. 157. Jź nie chrześciańsko žiemy, wielką żydom przyczynę daiemy niedowiarſtwa. Hrſb. Nauk. 8. Chrześciańſki, przyzwoity, przyłuyony, porządny, ludzki, chriſtlich, anſtändig, ordentlich, meuſchlich. Łaie nas niechrześciańisko. Exent. 11. Ale bo tež te imiona ulic właśnie niechrześciańskie. Teat. 33, 71. (niepoczuwe, niegodziwe, niesłychane, trudne do spanictania). Woła głosem, iak fię zdaie, dosyć chrześciańskim. Teat. 29, b. 112. *Chrześciańkowierny Vind. kershanſkovern, chrīſtianſkovern, chriſtgląubig. CHRZESCIANSTWO, a, n. wiara lub religiia chrześciańka, życie chrześciańſkie, a zbiorowo: chrześcianie, das Christenthum, die Christheit; Boh. krestianſtni, krestianſtwo; Slovac. krestanſtwo; Hung. kereszténység; Carn. kriftijanſtvu, kershanſtvu; Vind. kriſtianof, kriftijanſtvu, kershanſtvu, kriſtianſka, kershanſka sdrushba; Croat. kerschánsztvo; Rag. karſtjanſtvo; Slavon. kěrſtjánluk; Sorab. 2. kěschějianſtvo; Roff.

христіянство (Roff. крестіянство chlopſtwo. chlopſki ſtan). Chrześciańftwa różnego dosyć ieſt na świecie. Hrſb. Nauk. A. 4. Nie tylko na ów czas w żydowstwie, ale i w nas w chrześciańftwie, wielu fię cudom sprzeciwiało. Biał. Pofl. 130.

Dalsze pochodz. Chrzesnak, krzesnak, chrzesny, krzesny, chrzeſt, dochrzcić, nachrzić, nowochrzczeniec, przechrza, przechrzić, wychrza, wychrzić.

CHRZĘSCIC, CHRZAŚCIC, ob. Chrzętać. CHRZĘSTKA ob. Chrzaſtka. *CHRZESLA ob. Chrościna.

CHRZĘSLISTY, a, v, CHRZĘSLISTO przystk., pełen chrząſtek, knorpelig, voll Knorpel. Mącz. Boh. et Slovac. chruſtawy.

CHRZESNAK, KRZESNAK, a, m. chrzesna kośzula, w której dziećię chrzczą, das Taufhemde, das Westerhemde; Roff. ризак. Przy chrzcie obloką cię w chrzesnak, w szatę białą, która niewinność znaczy. Groch. W. 300. Czas naznaczono nowonarodzoney królewny, iuž fię do chrztn wybieraią, Juž niosą krzesnak złotem powleczony. Auszp. 16. CHRZESNY, KRZESNY, CHRZESTNY, a, v, chrztowy, od chrztu, Taufz, zur Tausch gehrtig; Boh. krzeſtung, ktieć; Slovac. krstni; Hung. keresztelöl; Vind. kerſtni; Carn. kerſtne; Rag. karſtni; Roff. крестійный (Roff. крестійный krzyżowy 2. chrzesny). Powinnowatwo chrzesne przeszkadza do małżeńftwa. Karnk. Kat. 131. Rodzice, którzy do chrztu trzymają, die Taufpatheu, Ociec chrzesny, der Taufpathe, der Pathe; Sorab. 2. potha; Slovac. krstni otec; Hung. kereszt attya; Eccl. пріємникь, восприємникь, крестійный омeyb, пріятникь, приймець. Chrzesna matka, die Taufpathinn, die Pathinn; Slovac. krstna matka; Hung. kereszt annya; Eccl. мамь кресмна, пріємница, возприємница. Chrzesny syn, chrzesny, którego kto do chrztu trzymał, der aus der Tausche Gehobene, der Pathe, das Pathchen, der Tauffsohn, Slovac. krstni, krstni; Hung. kereszt sin; Roff. et Eccl. крестійникь. Chrzesna córka, chrzesna, die aus der Tausche Gehobene, die Pathe, das Pathchen, die Tauftochter; Slovac. krstna, krstna; Hung. kereszt leány; Roff. et Eccl. крестійница. Kmotry zowią oycami krzesnemi dzieci, synów i córek chrzesnych. Hrſb. Nauk. T. 3. b. Kmotry ało oyce chrzesne maią naucać syno swoie chrzesne. Karnk. Kat. 127. Poiał Jagiełło Granowſką, matkę swoję chrzesną, bo ona, gdy go chrzczono, zań według zwyczaiu przyrzekała. Stryik. 515. Matrona zacna matką chrzesna iey była. Birk. Dom. 3. Piękna moia matula chrzesna. Teat. 20, b. 25. Jmię chrzesne, dane na chrzcie. Chrzesny podarek Carn. krishmenk; Taniec chrzesny Eccl. ликовӑнӗ, *2.) Chrzesny, *chrzeſtny, krzyżowy, na krzyż, Kreuß, Dymitr i z boiary swoemi, po chrzeſtnym całowaniu, przyſięgę uczynił. Stryik. 380. (pocałowawszy krzyż S.). Przymierze zamknięli chrzeſtnym całowaniem. ib. 487. CHRZEST, KRZEST, chrztu, krztu, m. obmycie z złączoną świątością, dzieie fię przez polanie wodą lub nurzenie w wodzie, z wypowiedzeniem tych słow: ia ciebie chrzecę w imię oca i syna i ducha S Karnk. Kat. 117. die Tausche; Boh. kresť, křtu; Slovac. křst, křsteni; Hung. keresztség; Dal. karſth; (Dal. kerszt; Croat. kris = krzyż); Carn. et Vind. kerſt; Croat. kěrězt, kerszt, kerzt; Sorab. 2. kěženicza, chěženicze; Slav.

54

208

CHRZĘST - CHRZYZMO.

křiſtenje; Bosn. krisctenje; Roff. křesčenje (2. trzech
krółów święto); Eccl. гружеńне, norужене (ob.
grążyć). My Polacy, tak iak tež i Ruſ, od krzyżma S.
podobno Krztu S. dališny imię, abowiem chrześcianim
bierze imię od Chryſtusa, a Chryſtus, to ieſt, pomazaniec,
od chrizma, przetoż tež chrzeſt, (my pospolicie mówi-
my krzeſt, Ruſ chreſt), na którym ſtawamy ſię chrze-
ſćiany, naſi oycowie nieżeł nazwali od chrizma. Hrſł.
Nauk, F. 2. Chrzeſt w naszym ięzyku nie począł bydź
zwan, až kiedy Polacy, nie rychło po Panu Chryſtuſe,
wiarę Pańką przyieli, którą kto przyiłał, był w wodzie
obmywan w imię Chryſtusowe, a to Chryſtowaniem abo
Chriſtem, a źle wymawiając, iako proſty lud czyni, chrztem
przezwali; iako i dziś niektore narody chreſtować mówią,
co my chrzcić wymawiamy. Sekl. 10. Baptismus chrzeſt;
nie zaſ nurzanie, ponurzanie. W. Poſt. W. praef. Chrzeſt
S. na mieysce obrzezania naſtapił. Sk. Zyw. 53. Kłok.
Turk. 190. Mieczysław po przyjeździe Dąbrowki chrzeſt
S. obrzędem chrześciańkim przyiłał. R. 965. Krom. 59.
Swięty ten na wszyſtkie szczeſſwie chrzeſt włozył i lud
on do poznania syna bożego przywiódł. Sk. Dz. 1116.
Trzymać dziesię do chrztu ob. chrzcić 2) of. knotr, kum.
Przyſ. Wyrzeka ſę go, iak diabła na chrzcie. Off. Wyr,
uroczyscie, solennie, feyernlich entſagen.

CHRZĘST, u, m. (cf. chroſt, chrebot) szczeſk, dźwięk,
das Gerassel, Gellitre, das Geräuch; Boh. chreſſt; Gr.
églos. Chrzeſt zbroynego nieprzyjaciela słyszeſ, Strepi-
tum. Warg. Kurc. 21. Słychać chrzeſt broni. Teat. 51,
d. 27. Chrzeſt przeražliwy paſaszów. Teat. 51, d. 87.
Chrzeſt świetney iego zbroie Wdzięcznym odgleosem cieszył
serce moie. Kras. Off. E. 3. Bez wszelkiego chrzeſtu
w ciszy oncy chodziła. Otw. Ow. 261. Za naymniezysem
chrzeſtem drżał, Pilch. Sen. 239. CHRZĘSTAC,
CHRZAŠTAC intransſt. kontyn. CHRZĘSCIC, Chrze-
szeć niedok., chrzeſtnąć, chrzeſtnąć iedntl., chrzeſt
wydawać, klirren, rasseln, rauschen; Boh. chreſtati, chreſcy,
chreſteti, chreſtivam (chreſtaćſa grzegotka); Carn. hrushim).
Suszący ſie chmiel, gdy będzie chrzaſłał, znak, że iuž
doſćy ususzony. Kluk. Rosl. 3, 522. Upadł rycerz, a
zbroia na nim przeražliwie chrzeſła. Dmoch. Jl. 1, 106.
Zbroie chrzeſszęzą, konie rzą, ranni ſtękają. Stryk. 191.
Wszędzie woyna, wszędzie broń chrząszczy. Stas. Num.
1, 55. Krami rzeki chrzeſzczą. Petr. Her. M. 2 Cho-
dzi ona; a długi ogon za nią chrzęści, Papr. Przyk. B. b.
Piasek dobry do wapna, który chrzęści w garſće ściśniony.
Cresc. 34. Słowiczek, ſkoro liuk powiewywny chrzeſtał,
iuž on na ptasznika pomyślił. Birk. Kaz. Ob. L. 2. b.
Spłoszanie ptaków do ſieci, nie na bydź tylko samym
chrzęſćieniem hłscia. Cresc. 656. Skoro ſie wam da nad
głową słyszeć iakie chrzeſćuienie, drżycie od drachu. Pilch.
Sen. Lijt. 3, 79. et 2, 264. chrzeſzoczenie. 1 Leop. Jer.
47, 3. (cf. Chrząszcz). CHRZĘSTKA ob. Chrzaſtka.

CHRZESTY ob. Chrzesny. *CHRZESZCZATY ob. Kzy-
żowy. CHRZĘZNAK ob. Chrzesnak. CHRZTOWY, a,
e, od chrztu, chrzesny, Lauf: Woda chrztowa.
Kucz. Kat. 2, 362. Pot Zae. 173. Karkn. Kat. 119.
*CHRZYBIET ob. Grzbiet. CHRZYPIEĆ ob. Chrapieć.
CHRZYLIWOSC ob. Chrapliwość, Chrapka. *CHRZYPPT
ob. Grzbiet.

CHRZYZMO, KRZYZMO, a, n. z Greek, κρατήσει, das

CHRZYZMAŁ - CHUCHAC.

Chrſam, chrzyżmo S., które biſkup z balsamu i oleiu
z wielkimi ceremoniami poświęca, ieſt materyą bierzmo-
wania. Karnk. Kat. 152. Boh. kriſmo; Vind. krisha;
Sorab, 1. kriſmo; Eccl. mypo. Kucz. Kat. 2, 573. Pim.
Kam. 370. KRZYZMAŁ, CHRZYZMAŁ, u, m. na-
czynie od chrzyżma, die Chrifambuchse. Do kościoła
sprawił miednicę, nalewkę, krzyżmał, wszyſko ze srebra.
Papr. Ryc. 221. CHRZYZMOWAC, KRZYZMOWAC,
azyn. nied. krzyżmem pomazywać, bierzmować, mit Chr-
ſam falben, firmeln. Kapłanom chrzyżmować abo bierz-
mować nie wolno, iż to sanych biſkupów zabawa.
Sk. Dz. 817. Aby w balsamie, a nie w maſle,
chrzyżmowanie abo bierzmowanie było. ib. 1073. Pim.
Kam. 25.

CHUC, i, ž. *1. chęć, ſklonność, die Luſt, die Reigung.
Dar poprawdzie nie wielki; lecz ia o to proszę, Chuć
moię więcej uważ, niż to, co przynoszę. J. Kchan. Dz.
140. Chuć ludzka ieſt dwoiaka, iedna ku dobremu,
Druga zaſię świat zwodzi ku wszyſtkiem złem. Rey Wiz.
37. *Niechuci, niechęć, niekłonność, nieżycziwość,
wſtręt, die Ungeneigtheit, Abgeneigtheit, der Unwille,
die Unluſt, Gdy obaczył niechuc kbſie wszyſkich ludzi,
wpadł w niemoc. Biel. Kr. 133. Ubogim niech nie dań
z niechuci, ani za niewoła. W. Poſt. W. 193. - §. Z przy-
ganą; chuc, żądza, pochoć, die Begierde, die Gier,
die Sucht; Boh. chtje, chut; Slovac. chut, chtivoſt; (Croat.
hotinztvo - sprawa cielesna) Croat. pohlepnoszt, pohlepa;
Rag. pohotjenſtvo, bjes, objés; (Rag. hoochja - wola);
Carn. hotenje (Carn. hotinſtvu - porubſtwo; Carn. hotli-
voſt - iurność; Vind. hut, hot, hotniza pellex.); Vind.
shela, shelje, shelnoſt; Bosn. sgeglia, hlipnoſt, hlipanje;
Hebr. nnn; Rofs. nóxomb, przykomb, жажда. Woien
początkiem są chuci; chuci z intereſów wynikają. Zab. 1,
1. Alb. Obiecał iéy wziąć ią sobie za żonę, byle na
chuć iego pozwoliła. Bals. Niedz. 1, 52. Chuć mieć
Eccl. pohomostwovam.- §. 3*, Smak, który co ma, det
Geschmack, den etwas hat; Boh. chut; Slovac. chut.
Chlěb z nieba miał w sobie wszelakie kochanie i chuć a
smak wszelajkie wdzięczności. 1 Leop. Sap. 16, 20.
Slovac. ani chuti, ani ſmaku, nec odorem, nec saporem
habet, ohne Geruch und ohne Geschmack.

Pochod: chutki, chutliwy, chutnie, pochoć, ochota;
ob: pod sl: Chcieć.
CHUCH! głos puszczonego tchu, huch! das Hauchen aus-
 judgmenten. Rag. chujh aura tenuis; Sorab. 2. půch (cf.
puch) 2., chuch, graiać w warcaby, bierka czyli ka-
nień wzięty przeciwnikowi za opuszczone wzięcie przez
niego, das Blasen eines Steins im Damenspiel. Fig.
Powrócił kochanek; teraz chuch po wszech żalach iéy
i modłach i skargach. Zab. 5, 194. (iak gdyby ie roz-
dmuchano). 2., CHUCH, u, m., Chuchanie, Chu-
chnienie, puszączenie z ust tchu na co, das Hauchen,
der Hauch. Rag. hák; Vind. duh, odih lapa, flap;
Croat. ſzapa). Karciane domki chuch dziecięcia obala.
Oss. Wyr, Jednym chuchem go obalił. ib. - CHUCHAC
intrans. kontyn., Chuchnać iedntl., dech z nieiakim
przyciskiem wypuszczać, hauchen. Rag. hákati, húkati;
Vind. dihati, dehniti, dihavati, ſapopufhati (Eccl. xy-
HEMAIO laię). Pospólsłwo na febrę, w dziurę w oficzy-
nie wywierconą, t. ay razy chucha, a chuchnaagszy hoł-

CHUCHR. - CHUDACTWO,

kiem zabiła. Krup. 5, 565. Chuchać, grzać tchem; iak dmuchać, studzić, hauchen, warm hauchen. Mróz był potężny; w garść gospodarz chucha. Jabl. Ez. 153. W zimie nocy całe przepędza na miesięcu, chuchaiąc w ręce. Teat. 6, 97. Lepiey dmuchać, niż chuchać, melius est abundare, quam deficere. Cn. Ad. 458. Ciepło i zimno, i dmuchasz i chuchasz. Jabl. Ez. 154, (odmiennyś). Acz sparzył się i nie raz, na zimno nie chuchał. Zab. 14, 55. (raczey: nie dmuchać cf. sparzony i na zimne dmucha). Fig. w garść chuchać; ślinkę połykać, łapę lizać, postradać nadziei, nachpfeisen, in die leere Hand blasen, der Hoffnung beraubt werden. Omylła go nadzieia, chucha w garść. Cn. Ad. 785. Chrośc. Fars. 134. Lepiey było właśnie przefrog mądrych słuchać; Niżeli iako mówią, po czasie w garść chuchać. Pot. Arg. 342. Pot. Pocza. 346. Odstapiony od wszystkich, musi w garść sam chuchać. Jabl. Tel. 176. Gruchnie, że idzie z dwiema na odsiecz hetmany. Zaraz Seraskier i z Hanem w garść chuchnie. Jabł. Buk. Q. z. b. §. Chuchnać na kogo, urąć się z niego, einen anhauchen, anblasen, seiner spotten. Drugi zjadł; a na cię chuchnie. Cn. Ad. 14. §, W warcaby gra, chuchnać, zabrać drugiemu bierkę, którą zapomniął zbić, im Damenspiele, einen Stein blasen. CHUCHRACZEK, - czka, m., papinek, stokfisz, wyschly iak stokfisz, cherkaiący, którego dziś a iutro. Oe. Wyr. ein Kerl zum Umblasen, ein Mensch, wie ein Skelett, wie ein Schatten. - CHUCHRO, HUCHRO, *KUCHRO, a, n., KUCHRA licz. mn. ksieniec, rybi żołądek, das Fischbündel (De St. Beuschel). Flawy niektknięte i płaszczyki chuchra podał mi. Zab. 8, 340. Fżyck. Kuchra. Wiel. Kuch. 421. Dudz. 42.

Pochod: nachuchnać, ochuchnąć, pochuchnąć.

CHUCZYC ob: Huczyć,

CHUDACTWO, a, n., chudzina, chudaki, ubóztwo, armes Geschöpf, armer Tropf, Armseeligkeit, armseeliges Wesen. Parysa sądem zełzona Pallada, Biedne chu-dactwo odtąd w kruchcie siada. Zab. 9, 37. CHU-DACZKA, i, ż., kobieta chuda lub uboga, biedna, ein magreß, oder armseeliges Weib. Morav. duderka; Boh. chudinka. CHUDAK, a, m., CHUDACZEK, - czka, m., człowiek chudy na ciele, ludzież na maiątku, chudy pachołek, nędzny biedaszek, mizerak, ubóztwo, ein magret Mensch, ein armer, elender, miseraßler Mensch. Boh. chudak, chubinek, chudas, chudatko; Morav. chuderat; Sorab. 2. chublas, Vind. potrebnik, fromak, frutей, frutez, gladounik; Röss, скуднякъ, мозглякъ. Ktż tak iesć nieszczęśliwy, iako on na świecie, Chudak, mizerak, nagi, zewszad bieda niecie. Jak. B. 53. Co w modzie było w narodzie przed laty, Teraz tym gardzi chudak, a bardziey bogaty. Mon. 73, 39. Smierć równym osądza prawem panów i chudaki. Zab. 11, 414. Bogactw swoich zazywiały panowie na uciemiężenie chudaków. Nar. Tac. 2, 315. Lubo ia chudak, przecię do møy chaty, Chętnie idzie i bogaty. Hor. 1, 501. CHUDERLAWY ob: Chudorlawy. CHUEUSZ, a, m., žartobl. chudy pachołek, gołota, goły iak bizun, Lat. Jrous, ein armer Prusel. Nie znam większego chudeusza, iak ten twój pan, Teat. 8 c, 8. Ach! coż to za

CHUDNIEC. - CHUDOBA.

104

chudeusz idzie. Teat. 43 b, 52. CHUDNIEC niak. nied., chudnąć iedntrl., schudnąć, schudnieć, uchudnąć, ochudnąć dok., z ciała spadać, chudym się stawał, mager werden, von Leibe fallen. Slovic, chudnu, churawim, (Boh. chudnauti, zchudnauti = ubożeć); Boh. chradnauti, chutawći, hubnauti, huł, zhubnauti, zhubenenti; Croat. hudeti, mlednem; (Sorab. 1. chudnu ubożej). Vind. medou gratat, doujemać, pohuistat, Carn. hujsham (Carn. hudim se, hudajem se indignor); Rager, mlednietti, omlednietti, omlednivati, marſejaviti; Bosn. mrrſejaviti, mledniti, Röss. худыть, похудыть, мошать, опошать, скудать, скудать. Ziele to ciału chudnieiącemu i niszczeiącemu ratunkiem. Syr. 285. Kuropatwy, łęskniwszy sobie, chudnęłyby, a nie tyły. Grec. 590. Często z tajemnicą przyczyn konie schną i chudnicią. Hipp. 129, Nim tłusty chudnie, chudy prędzy zginie. Brak. O. 4 b. Rychley chudy zdechnie, niżli tłusty chudnie. Pot. Pocza. 50t, Pychą się rozdyma, i z chciwości chudnie. Treb. S. M. 25. Wilk ochudly. Pot. Arg. 209. Uchudł, wycińczał i zamarł. Kniaz. Pocza. 3, 66. §. Chudnieć, ubożeć, arm werden, verarmen. Fara chudniecie. Glicz. Wych. F. 2 b. CHUDO przyst. nietłusto, mager (Röss. худо = że xujże gorzeyc cf. Ger. huden). Lepiey mało swini chować a tłusto; a niż wiele a chudo. Zaw. G. §. Nędznie, mizernie, ubogo, skapo, arm, armseelig, mager, ármlił. Wiem do Waszmości, że się chudo macie, A przerię pompę kochacie møy bracie. Brak. P. b. Chudo iada skapy. CHUDOBA, y, ż., uboztwo, nędza, mizerya, Armuth, Elend, Boh. et Slov. hudoba, chudobnoſt; Sorab. 1. khudoba; (Vind. hudoba, hudobia, hudobnoſk, hudobliwoſt = złość, złośliwość; hudobnik = złoczyńca; Carn. hudoba = złoczyńca, djaból; Croat. Rag. et Bosn. hudoba = djaból; Slavon. hudoba = ſtrach, przeszkoda; Röss. худоба nieprzyzwoitość, nieprzykojność, liche, złe położenie, niedobry byt), Röss. скуда, скудоша, БДНОСТЬ, несмяжанje; Eccl. скудство, недостамокъ, убожество, нищетствство, оскудніе, скудосьь. Kto się chelpi z boactw; bój się chudoby. 1. Lcop. Syr. 10, 14. Chudoba a nieszczęście zazdrości próżne. Falib. Dis. P. 3. Nie boli mnie chudoba, bo ta iesć poczeiwa. Czachr. Tr. J. 2. Chudoba cnoty nie traci. Zegl. Ad. 30. Pot. Arg. 610. Rys. Ad. 51. M. Kochan. Dz. 30b. Miary w ſkarbach, budynkach, w palacach nie było. Chudoba cnot mistrzyni, wszystkim się zbrzydziła. Bardz. Luk. 5. §. Chudoba, maiątek ubogi, ubogiego mienie, ein armes Eigentum, das Bischen Armuth, was einer beſiſt, der nicht wohlbabend ist. Ubogi musi wszystkiey chudoby swoiey pozbyć, żeby iako zdrowia uchronił. Star. Ryc. 27. Chudoby poddanych niszczeią, gdy pan łakomy. Grod. Dis. F. 2. b. Chudoba chłopska, cozy chłop posiadą, niewiele. Chudobę Walkową z paszy zabrał polowy. Oss. Wyr. (krowę iego, ſcine kub, ſein canzeß Bischen Armuth. §. Chudoba, chudak, chudeusz, nędzarz, nieborak, ein armer Mensch, ein Armyr. Gdy sługa wodę nieco póżniey przyniesie, trzy ſta plag chudobie wyliczyć każą. Piloh. Sen. 234. Chudobie wszedzie piskorz. Cn. Ad. 545. (ubogiemu wszędzie krzyw-

270 CHÚDOB. = CHUDY.

CHUDZIAKTOKO. - CHUDZIC.

da się dzieie, cf. na pochyłe drzewo kozy skaczącą). Slov.
o chudobného kajdi sa otre. CHUDOBNY, a, e, CHUDO-
BNO przystk. nędzny, mizerny, armfeelig, elend; Slov.
chudobni. Slovac. Prov. chudobného chudobné ge Œſ'tl.
(Vina. hudoben, loter, nequam, malitiosus. Bosn. hu-
dobni, diabolicus. *CHUDOBRODY, a, e, brody nie-
gęstey, schwach an Barte. Rofs. skudoboródый, cf.
bezbrody. *CHUDOBZRZUCHY, a, e, bez brzucha,
magern Bauches, ohne Bauch; Rofs. skudobrótый.
*CHU DOGŁOSY, a, e, słabego łosu, von schwachet
Stimme. Eccl. худоглácный, худогласенb; Rofs.
скудоглácный. CHUDOPACHOLEK ob: Chudy pa-
chołek. CHUDOPACHOLSKI, a, ie, od chudego pa-
cholka, ubogi, chudobny, arm, armfeelig. Od naypier-
wyszych do naystatnieyszych chudopacholskiego stanu
brakuiąc osoby, całą naszą okolicę przetrząsnął. Mon.
69, 372. Chudopacholski spłacheć. Mon. 75, 594. Po
chudopacholsku, chudo, ubogo, nędznie, arm, armfeelig,
przystk., Boh. po chudopacholsku. Człowiek po chudopa-
skolu ubrany. Xiqdz. 159. Cholsku po chudopacholski
ſa mał. - CHUDORLAWY, CHUDERLAWY, CHUDOR-
LAWATY, a, e, pociągley chudey twarzy, suchy,
mager im Gesichte, hager; Rofs. сухожианный, худень-
kił. U ludzi chuderlawych, smaglawych, zatwardze-
nie żołКАड ze skąpości żołci pochodzić zwykło. Perz.
Lek. 176. Chuderlawo przystk., Pacyenci świerzb ma-
iały chuderlawo względą. Perz. Lek. 138. CHUDER-
LAWOSC, ści, ż., suchość, nietłustość twarzy, die
Hagerkeit des Gesichts. Rofs. сухожа́вость. *CHÚDO-
RODNY, a, e, Rofs. худородный, nieszlachecki,
ni familiant, podlego urodzenia, von schlechter Abkunft.
худородство, nieszlachectwo, geringe Abkunft. CHU-
DOŚC, ści, ż., nietłustość, niemäßigkeit, suchość cia-
ła, die Magerkeit. Slovac. et Boh. hurawost, hubenost;
Croat. mlednoszt; Bosn. mrrifjavoſt, mlednoſt; (Bosn.
hudoſt fascinatio). Vind. medlouſt, madloſt (cf. młość,
Rag. hůdoſt improbitas). Eccl. худость мѣła ( = 2.,
худость, смирěнѣ pokorność, unizoność, скудость,
неинушестство, uboztwo), Roſs. худость, худоща-
вость, мозглавость. Blade iey cielsko w chropa-
wey uwięzło chudości, Powiedziałbyś, że z samych ićſt
złożona kości. Zab. 6, 159. Min. Blada twarz; chu-
dość wszystko osiągnęła ciało. Otw. Ow. 95. CHUDO-
WATY, a, e, CHUDOWATO przystk. przychudszy,
nieco chudy, etwas mager. (Rofs. худованный przy-
gorszy, przyličny). Sorab. 2. Chudowina miało Mit-
tenwalde w Luzacyi. CHUDY, a, e, niewiele ciała
małacy, nietłusty, mager. Slovae. chudń, chudź, chu-
dyčty, hurawń, hubenń; Boh. hurawń, hubenń, (Croat.
hůd = 1., zlocheszt malus 2., mleden, szuh, měrſav,
làs; Dal. okoszt, jezliv, macie torridus; Crot. hu-
dich - djaboł; Rag. hůd impius; hughi deterior; Rag.
mlédan, marſjav, Slavon. mārshav, mershav = macer.
Vind. hud malus, huſhi peior, 2., hud = mocny; hudi
duh, hudizh = czart, szatan; Vind. medou, medel, ku-
mern, suh = macer; Carn. hůd malus, lacer; hudizh
diabolus; Carn. madal, kumern - chudy. Bosn. hůd =
zły; Bosn. hudoba hjaboł; Bosn. mledan, mrrifjav =
chudy; Rofs. худой, худь zły, lichy cf. Ger. hu-
deln, = 2., chudy Eccl. худощавый, мозглавый,

мозглый; Rofs. кудь, ку́дěch, czart, disting. худ.
жный, sztuczny, kunsztowny cf. chědogi). Koń chu-
dy, że skóra tylko a kości. Jabt. Ez. 29. Chudy iak
szczap, iak gont, Rofs. onь какъ спичка. Chude mię-
siwo Rofs. любовина. Chudego na ofiarę daią kura.
Cn. Ad. 101. (deteriora Deo chromą córkę do klaszto-
ru oddią). Slovac. Prov. chuda mŕsina dobre táha,
ma-
cer bene bibit. - Crcat. Prov. videt je, kó da on ni je
lani szlana izio, apparet, quasi anno praeterito nihil
salsi gustasset. Ugór koniczyną zasiany, ieſt ugorem
tłustym, gdzie zaś trawka i zielska rosną, ugór chudy.
Pam. 85, 1, 906. - ſ. Fig. Chudy rok, nieurodzayny,
eń mageres unfruchtbares Jahr. Jego komedye zdaią się
bydź chude i postne. Teat. 3¼ b, B. 2. (czcze, niesma-
czne). 2., Chudy, nędzny, ubogi, mizerny, arm,
elend, armfeelig. Boh. chudy, chudobń; Slovac. chudi,
chudń; Sorab. 2. chudi; Sorab. 1. chudy, khudź,
khudo-
bń; Arab. țin opus habuit; Grae. κατόρος indigentia
cf. Grae. κυδάιος vilis. Rofs. скудный, скудень,
бѣдный; Eccl. скудостный, недостаючный.
Tak chudy zdrowie, iako i pan kocha. Pot. Arg. 65.
Którzy dziś mogą bydź pany, iutro z chudym zrównia-
ją. J. Kochan. Ps. 12. Jego Mość nie chce się z chude-
mi wdawać, ieno wszystko z pany. Gorn. Dw. 111.
Człowiek skąpy przed chudym się chroni. Patr. Jab. 4.
Wilk gromi owce, orzeł gęł łomie. Takież chudy przed
możnym na wolności chromie. Paszk, Dz. 113. (ubo-
giemu zawsze piskorz). Szlachetnego rodzaju, cznych
rodziców, aż domu chudego. Paszk. Dz. A. b. Mówi-
ła chuda, iako się uda. Rys. Ad. 41. (musiała się na
przemysł puszczać). Chudym Eccl. ку́дставую, ку-
день есмь. Chudy pachołek, chułopachołek, gołysz,
chudensz, ein armer Schlufer, ein armer T. Boh. chu-
dopachołek, Rofs. бѣдняга, бѣдняшка. Trudno chu-
demu pachołku skrzydeł podnieść do góry, ieśli nie ma
groszy. Pot. Arg. 476. Posażney panny za chudego pa-
cholka nie dadzą. Teat. 26 b, 75. Koleyno panem wiel-
kim i chudopachołkiem czułem się. Zab. 11, 161. Chu-
dy derbisz. Zad. 12, 96. ſ. Od chudego końca co roz-
pość, z wóna, stopniami wyżej, z dołu, von unten
herauf anfangen. Jeśli drobniejszych wad w Rzeczypo-
spolitele, opuściwszy większe, poprawiesz, od chude-
go końca, iako iest u nas w przypowieści, rzeczy bar-
dzo wielkie poczynasz. Modrz. Baz. 399. CHUDZIA-
TKO, a, n. nieboraczątko, biedaszek, chudzina, ein at-
mes Geschöpfchen. Slovac. chudáto. Owieczki chudzią-
tka. Zebr. Ow. 378. Komar, chudziątko, był w pałęczy-
nie uwikłany. Zebr, Zw. 104. CHUDZIC czyn. kontyn.,
schudzić, ochudzić dok., chudym uczynić, tłułości od-
bierać, suszyć, mager machen, ausdörren. Eccl. худо,
худа чиню, охуждаю emacero. Boh. zhubeniti; Croat.
payszam; (Slavon. huditi gardzić; Rag. huditi ła-
icć cf. Ger. hudenl, herum hudenl). Posty dręczą a
chudzą. Kosz. Lor. 183 b. Was te wstrzemjęliwości
schudziły znacznie. Wad. Dan. 12. Koń ochudzony
w ciężkim wozie pracując, zapomni darskości swoiecy.
Tward. W. D. 2, 141. - transl. Prometeuszowi wątrobę
wznawioną sęp obżarty chudzi. Bardz. Tr. 241. (ugry-
zuie, wyiada). Fig. Zyto nie zchudzi roli, ale ią u-
twierdza. Haur Sk. 32. (plonić, wycieńczać, auſchren,

CHUDZIE, CHUDZIUTKO.

mager, unfruchtbar machen). Chudzić, niszczyć, ubożyć, arm machen, elend machen, Boh. chuditi, chuditi, chudim, schuditi, ochuzowati. Król, iak tych utuczy, a tamtych ochudzi, będzie pewniejszym na tronie. Pot. Arg. 29. Nie zuboży iałmużna, bo kto ią daie bogatzym, Nie zchudzi, bo miłosiernego tuczy. Psalmod. 55. Złym gospodarstwem sam się chudzi. Oss. Wyr. CHUDZIE, łęcia, m., CHUDZIĘTA liczb. mn. nieboraki, biedaki, arme Leutchen. Hetmanów pozywszy, tył chudzięta podiają. Krom. 243. Zeł się do domów nic nie sprawiwszy wrócić musiały, Przetoż chudzięta miały żal nie mały. Auszp. 79. Chudzięta, chude kurzęta, chudy drób', mageres ſedervieh, lub też pieszczenie: biedne kurzęta, das arme liebe Bich. CHUDZIEC, dźea, m., chudak, człowiek chudy, chudeusz, nieboraczysko, ein armer Schlucker, ein armer Tropf. Ow chudziec, co ranę odniosł, iednać ieszcze musi. Gorn. Wt. L. 3. Znoście sam chudeje, wypróżuiałe mieszki. Kochow. 67. - §. Chudziec, bydłę biedne, niekarmne, osobliwie świnie, ungemäſtetes mageres Bich, besonders Schweine. Będę paſł bydło na ſtracenie, was, o chudzikowie trzody. Leop. Zachar. 11, 7. (o nędzne owce. Bibl. Gd.). Od wieprza karmnego 3 grosze podatku, od chudźca ieden. Gaz. Nar. 1, 118. Około świni i chudaków porządek bydź ma, aby teło było na potrzebę do karmienia. Zaw. Gosp. §. Psie miano, ein Hundenamen. Obalit sarne móy chudziec. Bieław. Mysł. B. 4. CHUDZINA, y, m. et ž., CHUDZINKA, CHUDZINECZKA, i, ž. zdrobн., niebożątko, nieboraczek, biedaszek, Slor. chudina, chud'enka; Sorab. 1. chudzinka; Sorab. 2. chudzinka; Roſs. rołakb, ein Armer, ein armer elunder Stümper; eine Arme. Dobrze ten chudzina uczynił, że będąc niewidomym żebrał. Dąbr. 138. Więcej zawsze może chudzina pokorny, A niżli możny pyszuy. Papr. Kot. G. 4. Chudzina na nędznego bacznieyszy. Papr. Kot. N. 4. b. Rychley chudzina dla chudziny uczyni, niżli dostatni. Rys. Ad. 59. Leżał Łazarz chudzineczka przed wrotami bogacza. Dąbr. 522. Nie mógł nie uprosić i owszem był chudzinauka nie prawie słusznie odpędzon. Stryik. 582. Niechay iako chce prosi, niechay wzdycha. Bez opatrzenia chudzineczka licha. Groch. W. 566. Bogaty się dźiwı, czym się chudzina żywi. Rys. Ad. 3. Pan iako chce; a chudzina iak może. ib. 54. Prawa za mocą idą; pan chudzinę gniecie. Biel. S. M. B. 2. b. Za chudziną bóg. Rys. Ad. 80. Kręciła się chudzina, iak mogła. Pot. Arg. 826. Zwyciężeni chudzinowie, wnet spełnili kondycye księżney Ruskiey. Stryik. 118. §. Zbiorowo ubogi ludek, ubożtwo, armes Volk, arme Leutchen, das Armuth. Cały lud z miasta zawiół w niewołą; tylko chudzinkę i robotniczki zostawił. Leop. 4. Rog. 25, 12. (ubogich. Bibl. Gd.). §* Chudzina, obscoen wstyd kobiec, die weibliche Schaam. St. kiesz. 52. CHUDZIUCHNY, a, e, CHUDZIUSIENKI, CHUDZIUTENKI, CHUDZIUTKI, a', ie, CHUDZIUCHNO, CHUDZIUTENKO, CHUDZIUTKO, przystk., intens. przymiotn. Chudy, bardzo chudy, bardzo ubogi, seſk mager, auſerſt mager, auſerſt arm. Boh. chudicki; Sorab. 1. khuduſki; Roſs. xудехонекъ, скуднèвкй.

Pochod: nachudnąć, nachudzić, nadchudnąć, nad-

CHUIEC. - CHUSCIANY.

271

chudzić, przychudszy, wychudzić, wychudnąć, wychudły, pochudnąć, przychudzić, dochudzić, ochudzić.

CHUIEC, - uyca, m., wieprz cały, ein zahmer unverschnittener Eber, ein Stammishwein, im Preuſ. Kujdel, in Thüring. Hacksch. Na to mieć oko, aby iaki na uſtroniu nie zamieszał się chuiec, któryby znacznie pańskim uyniował obroku wieprzom. Gost. Ek. 111. (cf. Chuy).

CHUK ob: Huk. CHUMEN ob, Humen. CHUR ob. Chór.

*CHURDA, i, ž., Churdy kopa. Jnstr. Ces. Lit. 2. - CHURKOTAC ob. Charkotać, Chrachać.

CHURMEM ob: Hurmem.

CHUSCIANY, a, e, z chust, chustowy, Iniany, płócienany, von linnen Tüchern, Tuch, ž. B. Schnupftuch, Linnen, Leinwand. Roſs. plałóchnyj, plałóchnyj. W chuścianym woreczku maioranu uwarzonego przykładać. Sien. 103. Zaziębionemu koniowi dym knota chuścianego pod nos kurzony pomaga. Cresc. 559. CHUSCINA, y, ž., CHUSCINKA, i, ž. zdrobн., biedna mizerna chustka, ein elendes armjeeliges Tüchel. Niemasz teraz na mnie i szmaczy. Niemasz i edney chuściny. Comp. 702. CHUSCISKO, a, n., paskudna nieforemna chuła, ein abschenlich schlechtes Tuch, Schnupftuch, Haſſtuch, Kopſtuch. Pop w łapciach, a chuſćikiem prostym leb łobwinie. Stryik. H. 2. Diak w kurpiach, chuſciskiem prostym leb obwinie. Paszk. Dz. 51. (NB. uważay, iak Paszkowski co do drobiazgu nawet skradł Stryikowskiego). CHUSTA, y, ž., CHUSTKA, CHUSTECZKA, i, ž. zdrobн., płał płotna obřabiony do różnych potrzeb, do obwinięcia, do uwiązania, i t. d. ein Tuch, ein linnen Tuch, ein Stück Wäsche. Boh. prázdo, rauchta, płaſ, płaſtek, płaſetka; Bosn. linčuo, otaga, ubrus, ubrus, ubrufecich, racinik za trititi nos; Slovac. płaſka, ručníček; Sorab. 1. rub, rubcík, rubižcijo; Sorab 2. rub, rubiſ, rubž, rubižk; płaſ, płaſt, płaſkut; Vind. pert, hantvela, hadra, Facenett, obrifazh, robek; Carn. partnina, partnina, ſazanękel, róbz, aftah, pězha; Slavon. rùbac, marama rùbac, otarcſich, marama na vrátu; Croat. rubecz, vratni rubecz, golerecz, ſzekuvatni rubecz, pecha; Dal. marhama, pełtenan; Roſs. plaſb, plaſmijge, plaſkB, plaſóychb; Eccl. lèнттě, ленттй, понява, plaſb, укрой, убрусb. Chuſta do zawiązania rany. Cn. Th. (binda). Chuſta do opasania się, ſartuch, szore n. p. Wziąwszy Jezus Iuianą chuſzę, przepasał się i począł nogi uczniom umywać. Sekl. Jan. 13. (not. szorſtuch,.). Łazarz wyſzedł z grobu, maięe związane nogi i ręce chuſtkami grobowemi i oblicze chustką obwiążane. Sekl. Jan. 11. (obwiązkami grobowemi, Grabefücher, Leihentücher). Dzieciątko uwinione w chusteczki. Rey Postilla C. 6. (w pieluszki Eccl. pójby.) Chusteczki maczane w dekockie na rany przykładać: Krup. 5, 399. Chusteczka we dwoie, złożona. Syr. 393. Sultan chustkę rzuca na tę, która mu się podoba; a ta rzuconą chułkę odebrawszy, całuńąc do zanadrza kładzie. Kłok. Turk. 48. Chustka do nosa; *facelet, Schnupftuch. Dobywa chustki natartéy pižmem. Zab. 9, 347. Zabt. Nie turbuy się, choćby mu i dźie žony umarły, obeydzie się bez chuſtki. Oss. Wyr. (nie będzie potrzebował, bo nie będzie

272

CHUSTAC: CHUTN.

CHUTL. - CHWAŁA.

plakal ). Sprawię is mu chustkę do nosa. Oss. Wyr. (utrę mu nosa, przytrze mu rogów, nauczę go rozumu). Chułka na szię, *szyynica. Ern. 1102. (alsztuk, ein Halstuch. Chułeczki wyszywane. Dwor. K. 3. Sk. Dz. 612. S. liczb. mn., chuśty, bielizna, Leinenzeug, Linnenzeug, Maßche. Croat. rubje). Już mu się chusty białe dla częstego używania podrapały. Wys. Al. 320. S. Fig. Zbladił iak chułka. Treat. 59, 314. (iak płótno, spłtoniał, er wurde blaß wie ein Tuch, wie eine Leiche, wie die Mand. Zblelli iak chułka, w głębokim milczeniu. Zab. S. 222. Cn. Ad. 1312.

CHUSTAC czyn, kontyn., chuśtną iedntl., wychuść Dok., kołysać, chybać kogo, einen schaufeln. Lew chuśtał w łapić końłatko i wypuszczał zdrowo. Przyb. Milto. 113. Chuść się, zaimk., sich schaufeln. Dzieci się na mych kolanach chuśtały. Przyb. Abl. 82. Dali się tam chuść i mężczyni i kobiety. Pam. 85, 1, 138. CHUSTACZKA, i, ż. kołyska, krzeselko na powrozach do chuśtania czyli kołysania, eine Schaufel. Młode panny bawily się chuśtaczką, zawieszoną w drugim końcu ogrodu. Pam. 85, 1, 138.

CHUSTECZKA, CHUSTKA, ob: Chusta.

CHUSZCZA, y, ż, łuszcza, chaszcza, łum, rzesza, ein dicer Haufen Menschen, Volkshausen. Przed wielką ludz i chuszczą. Fabl. Ez. 214. Zab. 10, 59.

CHUTA ob: Huta.

CHUTKA, i, ż. zdobn. rzeczown., chuć, chęć, z chętką, eine kleine Lust, ein Lüftchen, Belieben. Zawsze do słužby bożej masz mieć chutke. Kulig. Her. 173. - CHUTKI, a, ie, CHUTNY, CHUTLIWY, a, e, CHUTKO, CHUTNIE, CHUTLIWIE przystk., ochoczy do czego, przez ochotę prędki do czego, bereitwillig zu etwas, schnell zu etwas, hurtig, Boh. chutńc. Vind. preshelen, pretert, Roſs. poхотный. Niechay cię chutliwego ku sobie poznamy. Biel. Kr. 570. Abyśmy do tey cnaty chutliwsi byli. W. Post. W. 111. Chutliwego, a wesołego dawcę bóg miłuje. W. Post. W. 193. Dosyć chutliwie szyi swoiey nastawił. Warg. Wal. 75. Chutliwiem się zastawował o Boga zastępów. Radz. 1. Reg. 19, 10. (gorliwiem się zastawiał. Bibl. Gd.). Do wiosł chutnie się rzucili. Zbit. Dr. A. 4. Zasłużonym ku wszelkiej zacności w łeczycypospolitej chutliwie dopomagał. Orzech. Tarn. 87. Dęby na dźwięk Orfeuszowey lutnie Tańczyły chutnie. Hor. 1, 68. Kniaż. Z Jezusem byli uczniowie tylko na téy górze, iako chutliwsi, iako domowi przyiaciele. Bial. Post. 212. Duch iest chutki; ale ciało mdle. Radz. Math. 26, 41. (ochotny. Bibl. Gd. prędki. Kucz. Fat. 3, 336. S. Chybki, prędki, chyży, hurtig, schnell, geschwind. Niechutki, niepospieszny. Macz. Ptak chutki i prędki. W. Post. W. 122. Letkość podków czyni też konia chutkiego ku podniesieniu nóg. Cresc. 520. Co chutniey wysłuchay mnie panie, boć ustawa duch mój. 1. Leop. Psał. 142, 7. Blizko iuž iest dzień pański wielki, bliski ieſt a bardzo chutki. 1. Leop. Sofan. 1, 14. *S. Chutny, Chutliwy. (Boh. chutń - smaczny), przyjemny, mily, wdzięczny, angenehm. Będziecie ofiarować zapalną charę, wonią naychutnięszą panu. Leop. Nurz. 23, 27. (wdzięczną wonność. Bibl. Gd.). Nie iadiera chubła

chutliwego, ani mięso ani wino postała w ustach moich. 1. Leop. Dan. 10, 3. Pokarm przedtym chutliwy, zbrydza się teraz duszą iego. 3. Leop. Feb. 55, 20. (pokarm wdtzięczny. Bibl. Gd.). Dziecko kolyszą, aby spłoło chutniey. Zimor. Siel. 162. (miley, smaczniey). CHUTKOSC, CHUTLIWOSC, ści, ż, ochocza do czego gotowość, ochota, Bereitwilligkeit, Fertigkeit zu etwas. Schowaycie na insy czas tey chutliwości. Baz. Sk. 235. S. Chutkość, szybkość, chybkość, prędkość, Hurtigkeit, Schnelle, Geschwindigkeit. Skoki nie tak na mocy, iako na chutkości należą. Mącz.

CHUY, uia, m., obscoen. członek mężki, das mannliche Glied. St. Kiesz. 33. (cf. Chuiec).

CHWAŁA, *CHWALBA, y, ż., pochwalanie, uznanie znakomitości z zaletą, zaleta, das Lob, Slovac. chwala; Boh, chwala; Vind. hvala, pohvala, hvala, zhaft; hvalo, sahvala = dzięka; Carn. hvala; Bosn. hvala, hvala, źala; (Dal. hvale, Hung. halandas grates, Rag. hvála; Croat. hvala, dika; Dal. slavlava; Sorab. 2. chwalba; Sorab. 1. chwalba, chwala, kwawa, hordofč; Roſs. хвала, хвалађа, cf. Hebr. חלala cf. hallelujah, Ger. Hall, Gr. καλειν). Chwala iest istotne, a szczére cnaty uznanie; sława iest opiniia, a rozumienie niedoskonałe, które tylko z wielu ust mówących ma swoje wagę. Lub. Roz. 280. Sława urasta ze zdań wielu, chwala z dobrych. Pilch. Sen. IIft. 3, 518. Między chwałą a sławą ieſt właśnie ta różność, która ieſt między szczęśliwością a szczęściem. Lub. Roz. 253. Zbytek chwalby i nagany podeyżrzany iest. Kras. Hst. 29. Chwala nayprzyiemniejsza piosuna. Cn. Ad. 851. Chwala z właśnych ust śmierdzi, z cudzych pachnie. Cn. Ad. 72. Eigenſob stinkt. W liczb. mn., chwały, pochwały, Ložeserhebungen, Lobsprüche. Z chwałami wjichał. 1. Leop. 2. Macch. 4, 22. Swięty Jan Jezusa wielkiemi chwami wysławiał. Biał. Post. 49. (uwielbiał go). Chwala bogu, chwałaż bogu, adverbialiter, to dobrze! bogu dzięka! bogu chwała! bogu bądź chwała! Gottlob! Bogu chwała, nie mam się na co uskarżać. Teat. 9 b, 15. Chwałaž bogu, widziałem małżeństwo niemodne, stadło wielce szczęśliwe, uprzeyme i zgodne. Kras. Boy. 49. Lepsze iest chwala bogu, niżeli da-li bóg. Cpeł. Sat. 82. Cn. Ad. 449. Lepsze iedno chwała bogu, niż dwoje da-li bóg. Rys. Ad. 35. (lepiey iuž mieć, niż dopiero się spodziewać, besser ein hab ich, als zwey hätt ich. Besser ein Sperling im Käfig, als ein Kanarienvogel auf dem Dache. S. Chwala chwalenie głosne po ludziach chodzące, sława, der Nuhm, die Chre. Za szczęściem chwała chodzi, t. i. chwała zwierzchnia, nie wnętrzna, chwała ludzi głupich, nie mądrych, chwała lekka, nie gruntowna. Petr. Ek. 88. Chwała za cnotą idzie. Zegl. Ad. 51. Chwały pragnienie ob: czci chuć, ambicya. S. Chwała, cześć, czozenie, uszanowanie, die Verehrung, die Chre. Chwala bądź bogu oycu, synowi i duchowi Swiętemu. Groch. W. 66. Szatan mówil Jezusowi: iessli mi dasz chwałę, padiszy przedem, to wszystko będzie twoje. Leop. Luh. 4, 7. (wenn du niederfalls und mich anbeteſt, cf. pokłon). Djabli dając chwałę Jezusowi, albo kłaniając się przed nim, głosem wielkim wołali. Salin. 2, 10. Chwala boża, pokłon, reli-

CHWALACZ.

CHWALEB.

CHWALACZ. Gottesverehrung. (cf. bawwochwalftwo) alias na-
bożeństwo, Andacht, Andachtstübung. Za panowania zle-
go chwała boża i domy pańska puło stoią. Falib. Dis.
A. Pizin. Kam. 365. Bywać na chwale bożej (w ko-
ściele). Zapisać co na chwałe bożą, (na kościół).
§. Chwała niebieska, uwielbiona szczęśliwość zbawio-
nych, die himmlische Herrlichkeit, die himmlische Seclig-
keit. Stan szczęśliwości przyszłego życia nazywamy
chwałą niebieską. Mon. 69, 180. Medacy tego świata
szczęście pokładali w rzeczach niezrwalych; chrześcija-
nie pokładamy go w chwałe niebieskiey i nazywamy
żywotem wiecznym. Karnk. Kat. 94. Błogosławieństwo
świętych w chwale niebieskiey. ib. 95. Z matki swa-
wolney zrodzona Brygida panna chwałą w niebie iest
uczczona. Kulig. Her. 14. Rozświeciła się ziemia od
chwały iego. 1. Leop. Apoc. 18, 1. (od wspaniałości ie-
go niebieskiey, Herrlichkeit). §. Chwała, zaszczyt czego,
co celaie, ożdoba, czoło, die Zierde, der Ruhm, der
Stolz. Wy, coście chwałą kraiu a rycerstwa chlubą.
Dmoch. Jl. 2, 7. Julia chwałą iest pogłowa swego.
Teat. 30 b, 114. CHWALACZ, CHWALICIEL, a,
m., CHWALCA, y, m., wielbiciel, pochwalacz, der
Löber, der Lohpreiser; Bosn. hvalaç; Sorab. 1. kwaliz-
jeç, kwalbnik; Carn. hvalnik; Vind. hvalnik, hvalu-
vauz; Rag. hvalitegl, hvalitel; Rofs. хвалышеаһ. Eccl.
хвалебникъ. Jurgieltowi chwalacze, autorowie głodni,
Ci których niezmazana w sądzeniu rzetelność. Gotowa
za grosz patent dadź na nieśmiertelność. Kras. W. 16.
Epikur nie byłby podobno, iak Seneka, chwalcą rozpa-
czy Katona, za słaboścy to poczytał. Mon. 71, 804.
§. Chwalca, chwaliciel, czciciel, der Verechter. Pra-
wdziwi chwalcy będą chwalić boga w duchu i w pra-
wdzie. W. Joa. 4, 23. (die wahrhaftigen Anbeter. Luth.)
Chwaliciel, który boga w duchu chwali. Wisn. 340. Ci
się brzydzili wiarą Chrystusową, A chwalców iego na
śmierć skazowali. Auszp. 113. Bóg w zakonie chwal-
com swoim co obiecuie, daie. Smalc. 23. Ślugi Chry-
stusa i chwalce prawego Boga. Sk. Dz. 285. P. Kchan.
Orl. 1, 410. Pieśń. Kat. 124. (ob. femin. Chwaliciel-
ka). - CHWALEBNOSC, šci, ž, chwały godność,
die Lobenswürdigkeit, Preiswürdigkeit, Boh. chwalite-
bnoſt, (Carn. et Vind. hvalęshnoſt: w％dżęczność). Grób
nad grobami wszech krołów świata bardziej okazały
Swą chwalebnością. Odym. Sw. 2, K, k. 4. - CHWA-
LEBNY, a, e, CHWALEBNIE przystk, chwały godny,
chwalny, Lobenswürdig, preiswürdig. Boh. et Slovac.
chwalitebnj. Carn. hvalitne, hvalne (Carn. hvaleshn;
Vind. hvaleshen = w％dżęczny). Rag. hvaaui; Vind.
hvalitliu, hvalevrieden; Sorab. 1. kwalenité, kwalbné,
hordé; Rofs. хвалебный, похвабный, доспохва-
льный, благохвабльный; Eccl. допрохвабленъ, по-
хвабльный, похвалитшеленъ. Stan rycerski iest chwa-
lebny i czci wszelkiey godny, iż żadne państwo bez
niego się nie obeydzie. Star. Ryc. 9. Jnsza bydź sla-
wnym, a insza bydź chwalebnym. Lub. Roz. 242. O
iak wielka, chwalonym nie bydź, bydź chwalebnym.
Min. Ryt. 4, 158. Od chwalebnych mężów bydź chwa-
lonym, rzecz piękna i chwalebną. Teat. 42. A. 2.
Chwalebne święta = boże narodzenie, Meßh nachten. - Pan
chwalebny, Pan chwały, Chrystus, iż go bóg chwałą i
Tom I.

CHWALENSKIE. - CHWAL.

275

czcią ukoronował. Salin. 2, 414. der Herr der Herrlich-
keit. Chwalebnie, z pochwałą. Gn. Th.
CHWALENSKIE morze, Azyatyckie abo Kaspiyſkie.
Dudz. 45. Włod. das Caſpische Meet. Slavon. Valin-
sko mòre, Rag. hvalinsko more; Eccl. mope acīſkое
или каспйское или хвалйжское. Morze Kaspiyſkie,
z dawna Chwaleńskim czyli Słowiańskim zwane, świad-
czy, że tam Słowacy pod tymże imieniem siedzieli.
Klecz. Zd. 18.
CHWALIBURCA, y, m., wielki samochwał, chelpiciel,
ein Prabłhans, der sich selbst rühmt und löbt. Trzeba
też to z okoliczności podrożyć się, nie zawadzi czasem
bydź chwaliburca. Zabl. Dz. 93. Teat. 24 c, 89. Wiel-
ki chwaliburca; za nie panegiryk Pliniusza Traianowi,
względem tego, który on daie sam sobie. Oss. Wyr.
CHWALIC czyn. nied., pochwalić, *schwalić dok., za-
lety czyie uznawać, przymioty czyie zalecać, (oppos.
ganić cf. uwielbiać), einen löben; Boh. chwaliti, chwa-
ſiwam; Slovac. chwaſit, chwálím; Rag. hvàliti, pohva-
liti; Carn. hvaliti, chvalil, hvalèm; Vind. hvalit, hvàl-
liti, hvaluvati, pohvaluvati, hvalenje, pohvalenie; Cro.
hvaliti, hvalenye, dichiti, chiztiti; Sorab. 2. chwalifch;
Sorab. 1. kwału, Bosn. hvaliti, faliti, Slavon. faliti;
Rofs. хвалить, хвалю, благохвалить, возбага-
словить, Hebraysk: חל. Nie mam się za co wsty-
dzić, że choć swego, ale godnego chwały, chwałę.
Jabl. Buk. praef. Co kto lubi, to chwali. Mon. 73,
595. Każdy swoie chwali. Kn. Ad. 229, et 344. Ka-
żda liszka swóy ogon chwali. Gliczn. Wych. G. 4. b.
Twoie sprawy niech kto inszy chwali. Fred. Ad. 28.
Nie chwal; aż poznasz. Kn. Ad. 560. Ani mnie chwal,
ani mnie gań. Zegl. Ad. 5. Chcesz-li bydź chwalonym;
chwalże drugich. Zab. 15, 71. Jakci świat umie, osó-
bliwie dzisia, Wilk wilka chwali, a ryś chwali rysia.
L.atk. J. 3 b. Zchwalili Egipcykowie niewiastę, iż
była bardzo piękna. 1. Leop. Jefen. 12. - §. Chwa-
lić boga, wielbić go, czcić, dziękować mu, służyć mu,
modlić mu się, Gott löben, preifen, löbpreifen, ihm
danken, ihm dienen, ihn verehren, ihn anbeten. Ma-
dry, i gdy milezy, boga chwali. Zab. 7, 228. Koss.
Pana boga chwalić, i djabła nie gniewać. Teat. 22 b,
11. Chwalcie Pana, przez dobroć iego nieprzebraną,
Chwalcie prze litość, wiekom żadnym niewoddą. J.
Kochan. Ps. 158. Chwalcie Pana z jego świątobliwo-
ści, Chwalcie Pana z jego wielkiej możności, Chwal-
cie Pana, ogromnemi trąbami, Chwalcie przyie-
memi lutniami. J. Kochan. Ps. 214. Taki pan, nie
tylko miał miłość u poddanych; ale ledwieby go za bo-
ga nie chwalili. Gorn. Dw. 375. Rozraduie się, będąc
wesoła i *chwalęcy. 1. Leop. Jzai. 35, 2. (wielbiąc
boga). Chwalić bałwany, czcić bałwany, bałwochwa-
lić, den Gółzen dienen. Na tych wyspach nago cho-
dzą i chwalą bałwany. Boter. 36. CHWALIC się
zaimk. nied., pochwalić się dok., chelpić łę, chlubić,
zaszczycać się, sich rühmen, sich löben. Vind. se hvalit,
pohat, se fdet; Rag. bânitife, hvaſtati, kocitife; Bosn.
ghizdatife, dicitife, ponositife). Nigdy się prawy łoł-
nierz sam nie chwali. Jabt. Buk. M. 3 6. Kto się sam
chwali, tego nikt nie pochwali. Kn. Ad. 398. Zie ma
sąsiady, kto się sam chwali. Rys. Ad. 79. Sim. Siel.

35

274 CHWALICIEL. - CHWARSZC.

49. Według mnie, ten naylepszy, co się naymniey ehwali. Kras. Bay. 45. Tacy, co się to chwalą, mało zawsze czynią. Opal. Sat. 116. Slovac. dobrě samo fa chwali ob. cnota sama się chwali; dobremu piwu nie potrzeba wiechy). Nie chwalcąc się, ohne mich zu rühmen. §. Chwalić się z czym, w czym, wyieżdźać z czym na popis popisywać się czym, szczycić się czym, womit prąhen, sich womit hervor thun. Ow szablę, zawóy wywieźuie z troku, Ten się w kiereyce. chwali i kołczanie. Jabł. Buk. S. z. b. Termin gracki: chwalić się z kartą, n. p. chwali się z trzema tuzami i partną bierze. Oss. Wyr. eine Katte, z. B. einen Daus aufweisen, vorzeigen. CHWALICIELKA, i, ż., która chwali, chwaląca, wielbicielka, die Lobpreiserinn. Mącz. - Cro. hvalitelicza; Bs. hvalitegliča; Sora. 1. kwalicjerka; Eccl. xwalimmelania, xwalěbniua. CHWAŁKA, i, ż., zdrobn. rzeczown. Chwała, z mała pochwała, ein kleines Lob. Jeden drugiemu zazdrościł chwałki mizerney. Bals. Nied. 1, 130. CHWALNY, a, e, CHWALNIE przystk., chwalebny, chwały godny, łoblił, łobenswurdig. Bh. chwalny, chwaly hodný; Rag. hvaalni, pohvagliv, hvagliv; Crn. hvalne, hvalitne; Vd. hvalni, hvaloviten, hvalen; (Vd. hvaleshen wdzięczny). Cro. pohvaliy; Rs. xwáłbnyń, Ec. xwalbnyń, xwalěbnyń (xwalimmelanyj pochwalny). Chwalny, sławny, godzien sławy, pamiątki. Cr. Ad. 75. Ten chwały godzien, ten na niej robi, Co z siebie chwalny, to czym iełt zdobi. Kras. list. 126. Jako chwalne dziela, tak trzeba hańba by pamiętna była. Kochow. 6. Niechwalne gdy słyszysz sprawy, czyn o nich wykład łaskawy. Cr. Ad. 185. Przodek w gładkości przed wielą ich miłą, Chociaż się w chwalney twarzy naymniey nie kołała. Otw. Ow. 208. Posag teraz chwalne czyni żony. Opal. Sat. 38. Chwała przyjemna od chwalnego. Cr. Ad. 71. Nauka wielka zawsze chwalna. Cr. Ad 545. Był ten bohatyr *prze te cnoty chwalny, Jź małym pocztem swoim pogromił lud walny. Papr. Ryc. 1095. Petr. Wod. 7. - §. Activ. chwalny, chwalący, zalecaiący, zaszczycaiący, pochwalny, Lob -, łobend. Skoro tylko wiersz chwalny urodę dziewczyny czułym opieiem wysławi... Hul. Ow. 102. §. Chwalny, chelpliwy. Cr. Th. chwalący się sam, chelpiący, ruhmetredig, prahlend. *CHWAŁOCHCIWOSC, ści, ż., pragnienie chwały, die Løbgier, Ruhmbergierde. Vind. hvatoshertnoft, hvaloshelnoft. CHWAŁOCHCIWY, a, e, CHWAŁOCHCIWIE przystk., pragnący chwały, łobbegiertig, ruhmbegierig, Vd. hvaleshelen, hvalosherten. CHWAŁOLUBNY, a, e, CHWAŁOLUBNIE przystk., lubiacy pochwałę, łobliebend, ruhniliebend. Vd. hvalelubijozh. *CHWAŁOPIEW, u, m., pieśń pochwalna, ein Lobgesang. Bh. chwaloispew. (Bh. chwaloreć panegiryk, eine Lobrede).

Pochodź: chwała i t. d. balwochalca, bogochwalca, odchwalać, nachwalać, samochwał, uchwalić, uchwała, przechwalić, wychwalić, zachwalić, zchwalić, zchwat, na zchwat, zuchwały.

CHWARSZCZEC. ył, - y, intrans. nied., chwarstać kontyn., chrzęścić, szeleścić, knarren, raffeln. Sutanna i mantołęt chwarszącą. Opal. Sat. 137. Na konia nieob-

CHWAŚCIC - CHWIAC.

ieżdżonego trzeba wsieść bez wszelkiego chwarstania.
Cresc. 522.

CHWASCIC się zaimk. nied., zchwaścić się, zachwaścić się dok. o chwastach, gnieźdźić się, wkorzenić się, (vom Unkraut) sich einnisten, waßsen. W owsach chwaści sie śnieć, wyka, len, oset. Haur Sk. 34. CHWASCIEC niiah. nied., zachwaścieć, zchwaścieć dok., chwastem zarastać, mit Unkraut verwachsen. Sr. 1. ze żelnu wobroſtu (Rs. xвасмамъ, coхвасмамъ члubić się). §. W chwaſt się obracać, w chwast iść. Cr. Th. hózig, strunkig werden. CHWASCISTY, a, e, CHWASCISTO przystk., pełen chwastu, voll Unkraut, voll Strunken. Sr. 1. mnohowuboyité, želifi, želovité. Jeżeli pszenica w polu na garściach przemoknie, chwaściło porośnie i zepsuie się. Haur Sk. 15. CHWAST, u, m. CHWASCISKO, a, n., zielsko, Unkraut. Haur Sk. 34. Nie wyrywa gospodarz pszenicy dla chwastu. Zab. 12, 247. Jakie w którym zbożu krzewią się chwały: w życie i pszenicy stokłosa, kąkol, mącznik i t. d. Haur Sk. 34. (Vind. kokoil, lulka, glota, plevel, dergola, muſhez). Chwaſt, nie zboże. Oss. Wys. (zboże zagłuszone chwastem). *§. Ziele, roślina, daß Staut. Laktuka między inszemi chwaſtami, które pożywamy, iełt naylepsza. Spicz. 47. CHWASTOWATY, a, e, CHWASTOWATO przystk., naksztalt chwaſtu, strunkig. Z młođego kłećza ziela tego, poki w twarde, a chwastowane nie wyrośnie. Syr. 189. CHWASTOWY, CHWSCIANY, a, e, od chwastu, Unkraut, Strunken. =. St. kiesz. 33. *CHWASTEY, eia, m., σευλαίος, w Batrachomyomachii imię żaby. Przyb. der Unkrautler, der Name eines Frosches im Froschmäusler.

*CHWATAC cz. częfl: słowa chwytać, łapać, śęgać, hafsen, greifen; Bs. hvattati; Rs. xватимъ, хватамъ; Bh. chwatati (2. chwatam, chwatawam; Sr. 1. kwatam = kwapię; Sr. 2. chwak : dna, denna choroba, łamanie kości cf. Ochwat). Są by wilcy chwatających łup. 1 Leop. Ezech. 22, 27. Tęcza wody chwata. Zebr. Ow. 9. (concipit). Lepiey swoie łatać, niż cudze chwatać. Cr. Ad. 444. Rys. Ad. 55. Prawie wszyftkie nieszczęście tuż za rękaw chwata. Rey Wiz. 72. b. Wysokich rzeczy chwatasz; przyidzie czas, że niczym nie będziesz. Budn. Ap. 83. M. Biel. S. M. A. 3. b. - CHWATKI, a, ie, chwytający, chwytny, greifend, fassend; (Bh. chwatawj; Sr. 1. kwaťavne = kwapliwy, śpieszny; Rs. хватмскій rezolutny, хватам rezolut). Rozruch po kuźni; sam się Wulkan kręci, Ow kleszcze chwatkie kręci, tamten młóci. Nar. Dz. 117. Chwatkie ośki. Zab. 11, 377. Jabl. Wszyftko ona chwatkiem zaymie pazurami. Zab. 6, 158. Min. Już śmierć, ta nędza wybladła, Chwatkie hartem śmiertelnym na łuk groty kładła. Nar. Dz. 199. CHWATKIEM przystk., dopadkiem, dorywczo, śpieszno, in Cile aufsergriffen; Sr. f kwatom; Rs. хватмски, похватмски prędko, szybko). Nie chłopcu chwatkiem czytać ustaw cerkiewny rozkaznie; ale zakonnikowi na to naznaczenemu. Pimin. Kam. 339. Chwatkiemś nabożeństwo odprawował. ib. 331.

Pochodź: Ochwat, ochwacić ef. Chwycić i t. d. cf. kwapić.
CHWIAC, chwiał, chwieie, cz. ndk., zachwiać, zachwiecie

CHWIAC.

CHWIERUTAC - CHWIST.

275

dż., Chwiewać częſt., poruszać co tam i sam, ważyć czem, obracać czem, chybać, cholebać, schwanken, hier und dort- hin bewegen, (cf. schwanken, schweben. Adig.); Bh. chwiti, chw'el, chw'egi, hehbatı, flatiti, klatım, klatımjam; Sr. 2. chwaſch; ( = 1. wiać, powiewać, z. chwiać); Vd. habvati, vihtiti, gibati; Crn. vihtim; Bs. lelujati; Rs. шамнумъ, шамӑмъ, вихаю, зыбаю, качамъ, качивамъ. Wyniosłosą sosną częśćey chwieią wiatry. Hor. 1, 233. (agitatur ventis). Trześ migdały na pan- wi i tam i sam panwią chwiciąc. Sien. 527. Patrz, iak akwilony zbożem chwieią. Chrość. Ow. 159. Chod. Gesn. 57. Ptak przerażon zapamiętał chwiać skrzydłami. Zebr. Ow. 100. (machać). Baba pociągać ma onego łóżyska, i na tę i na ową źronę chwieiąc, aby się tak mogło wychwiać i wyciągnąć. Spicz. 179. Ofiaraownik weźmie obiatę i chwiać nią będzie obracającej, przed Jehową. Budn. Levit. 14, 24. et Num. 5, 25. będzie ią obracał i tam i sam. Bibl. Gd. et solls weben vor dem Herrn. Luth. Blužnicy chwiali na mnie głowami swemi. Wrobl. 47. (mouerunt caput). Głową chwiać, trząść, mit dem Kopſe schütteln. Głową swą będzie chwiał a ręką będzie płała. 1 Leop. Syr. 12, 19. - §*. chwiać, wiać, wehen. Gdy wiatr z południa chwieie. Sekl. Łuk. 12. Morze z *chfiania (z wiania) wielkiego wiatru powłało. Sekl. Jan. 6. CHWIAC się zaimk. ndk., to na tę to na owę źronę ulegać, źklaniać się, chylić się, ważyć się, cholebać się, wanken, schwanken, ſich hin und her bewegen; Bh. kwłati se; Vd. se vurtiti, se svrazhati, potikuvati se, opadati, kinkati, shemetati; Crn. obotavlam se, onahujem, pohibujem; Sr. 1. kinkam so, motam so; Cro. tertechem; Rg. zokocchjattise; Bs. dibatise, navoditise; Rs. xxkłbamb, шамамься, сообщаёмися; Ec. złybausь. Chwieiący się o kiuu źaraszek. Zab. 8, 396. ein wankender Greiß. Trzciną chwieiącą się od wiatru. W. Math. 11, 7. (Nohr, das der Wind hin und her wehet. Luth.). Nieuławiczne ludzie trzciną chwieiącą się pismo nazywa. Biat. Posł. 40. Chwiewam się, powiewa mię wiatr. Crn. Th. Nogi się chwieiącemną, durch tracę, omdlewam. Teat. 28, b. 181. Drży cały i w nogach, omdlewa. Dmoch. Fl. 1, 266. Chwieią się na wsze źtrony, ciał swych przechylniemi. Paszk. Dz. 73. Chwieie się iak ofika. Pot. Arg. 492. Chwieią się zęby, chwierutaią się, niemocno fiędzą, die Jähne wackeln. Zęby chwiać się zaczynaiące, potym wypadaią. Kirch. An. 84. Umyslem się chwiać, wahać się, schwanken, unentschloſſen ſevn. Odmiennosćią w umysłe swym się chwiał, iak się chwieie trzciną od wiatru. Biat. Posł. 40. Tymoteusza posyłał Pawel, gdzie się! chwiali chrześcianie, aby ie potwierdził. Sk. Zyw. 55, b. Jagiełło nieuławiczne, wątpliwe i chwieiące się na tę i ową źronę umysł, Litewskie, hoynością swoją potwierdził. Stryk. 456. Wielki ſlatek po sobie pokazał, a nigdy się iako trzciną żadnym wiatrem nie zahwiał. Sk. Kaz. 14. b. (er liſß sich durch nichts wankend machen). W tym co się godzi prędkie ieſt zachwianie do tego, da się nie godzi. Sk. Zyw. 2, 313. (prędkie przechłenienie, das Hinüberſchwanken, das Umschlagen auf die bôſe Seite). S. Chwiać się, cholebać się na wodzie, von den Wellen bewegt werden, wogen. Ot się braterska łódź nieszczęsna chwieie. Bardz. Tr. 579.- tr. chwiać się, słabieć, wątleć, marnieć, schwanken, wanken, in Verfall kommen, abneh-

men. Gdzie wzruszona sprawiedliwość, tam zasł chwiać się muszą Rzpltey filary. Psalmod. 20. CHWIERUTAC cz. kont., Chwierutnąć, iednt., chowierać, poruszać, chwia- niem łóżować, rütteln, rüttelnd łos maſjen. Beezką nie chwierutay, aby się napoy nie zmałał. Tr. CHWIERU- TAC się zaimk. ndk., zachwierutać się dk., chowierzyć się, obluzować się, chrobotać się z obluzowania wackelu, von etwałszengehen, nicht feſſe halten, nicht feſſe ſiſen. Plug ma bydź w swoiey osadzie dychtowny, aby się nie chwierutał. Haur. Sk. 47. Kurom trzeba czynić mocne gniazda, aby się nie chwierutały. ib. 119. Zeby osłabiałe i chwierucące się ziele to utwierdza. Syr. 60. CHWIEWAC ob. Chwiać. - Pochod: dochwiewać, nachwiewać, pochwie- wać, rozchwiewać cf. Wiać, wiewać.

CHWILA, i, ż. przeciąg iakiſ czasu, czas nieiaki, doba Bh. chwile; Sr. 2. chüla; Sr. 1. kwila; Vas. enzhafs; Cro. chasz); Ger. die Weile, eine Weile, eine gewiffe. Länge Zeit, Zeitdauer, Zeit. (apud Ofr. wila; Suéc. bile; Angl. while). Ach iak to krótki przeciąg i naydułszey chwili, Gdy się przy tey czas trawi, z którą żyć naymi- ley. Zab. 13, 159. Szoſl. Potym po chwili, iakoby w go- dzinie, drugi iakiſ twierdził to. 1 Leop. Luc. 22. 59. (einige Zeit darauf, etwa eine Stunde nachher). - S. Chwi- la, króika cząſteczka czasu, moment, okamglenienie = CHWILKA, CHWILECZKA, i, ż. zdrbn., eine Weile, ein Weilchen, ein Augenblick, ein Augenblickchen; Bb. chwilka, chwilčicka; Sr. 2. chülka, chülziżka; Sr. 1. chwilka tżaja. J chwili iedney nie mam spoczynek. Teat. 28, 157. Czego lata i wieki nie dokażą, to iedna chwila dobrze i rzeźwo zażyta wygra. Lub. Roz. 463. Cały rok tyłu pożytku nie przynieſie, co w godzinę żłą uszkodzi chwila. Pot. Arg. 101. Chwileczka czasu ieſt rozkoszy, wieczność dręczenia. Bals. Niedz. 1, 145. J glupftwo ma chwile, znać. się na rozumie. Zab. 14, 44. Nagł. Uwiadomiony zoſtaſem aż w ofstatnicy chwili, i iuż nie mogłem bydź posłusznym. Gaz. Nar. 1, 257. den leżten Augenblick, die leżte Minute. Zegary pokazują godziny i chwile, Rog. dos. 2, 274. (minuty, die Minuten). Chwile, przez chwile, na chwili, moment, trochę, ci- nen Augenblick, ein wenig; Sr. 1. kwilu, kwilku. Niech ią chwilę widzę. Teat. 18, 142. Chwileczkę was zabawię. Chachr. Tr. K. 2. Nocy trawię bezsenne, a kiedy na chwilę ſtulę oczy, marzenia łudzą oczy mile. ib. 44, d. 25. (auf einen Augenblick, für einen Augenblick). Polity tu na chwileczkę. 1 Leop. Num. 23. Po chwili, wkróćem potym, nach einem Augenblick. Po chwili, po chwilu. Leszcz. Hfl. 87. To z płaczem sobie czytamy, A po chwilce nie nie dbamy. Lib. Sen. 16. - S. Chwila żła, czas zły, niepogodny, niepogoda, burza phys. i tr. ſchlechte Zeit, ſchlechtes Wetter, Ungestüm. Pogoda była; aż razem czarna chwila niebo nam zakryła. Fabt. Tel. 80.

Pochod: krotochwila, krotofila, krotochwilny; pochwila; pochwiſek.

CHWIST, u. m. świft, chwistanie, das Pſeifen durch die Luft, des Windes, der Peitsche u. f. w. Skierował w lewą okrętami; mieni się *chwizd - woźnica nie tak zwraca kołmi. Bardz. Luk. 135. CHWIST intrans. kontyn., CHWISTNĄC iednt., CHWISZCYC ndk., świszczyć, świtać, durch die Luft pſeifen, schneidend pſeifen; (Bh. ᾶ ᾶ..

276 CHWOSCISTY - CHWYCIC.

Chwistati tenue Plercus facere; chwistačła alui próflu-
uum.).

CHWOSCISTY, a, v, CHWOSCISTO przystk., ogoniały,
schwanzłg, geschwanzt; Rs. хвосмістый, хвоснімый.
*CHWOST, a, m*, CHWOSTEK, ftka, m., CHWO-
SCISKO, a, n. ogon koński, bydłęcy, der Schwanz;
Slo. chwóst, chůst, očas; Dt. hvołst; Rs. хвосмь,
хвос-микъ, хвосмиле, опаус; Crn. shłóf; (Bh. chwóstiftše;
Sr. z. chojſchço; Sr. 1. chojço, chojćiſko = miotą cf.
Chwaſt, Choit). Nie ieden się ciołaſczek na drodze opierał,
Lecz im Kakus, włókcie za chwoſty, doſkwierał. Klon. Wor.
23. Chrośc. Luk. 2, 56. Chwoſt smoczy. Zebr. Ow. 57.
Koń bez chwoſta. Alb. z W. 4. (Rg. hvasta iactantia;
hvastaſi sese oflentare). CHWOSTAC. cz. ndk., schwo-
ſtać, ochwoſtać, ochołać dk., chwoſtnąć iednt. ſie
biczem, chłoſtać, biczować, hauen, peitschen pr. et impr.,
Rs. хвосмамь, хвошу, выхвосмамь. J ciebie będą
chwoſtać. Dwor. G. 4. W bożnicach waszych ich ochwo-
szczecie. Sekl. Math. 23. not. „ubiczuiecie“). Hetman nasz
hordě schwoſał, Stryik. Gon. O. 3. Chwoſanie ob.
Chłoſta. CHWOSTEK ob. Choftek. CHWOSTOWATY,
a, e, CHWOSTOWATO przystk., ogonowaty, na kształt
chwoſtu, ogona, geschwanzt; Ec. хвосмовамый. CHWO-
STOWY, a, e, ogonowy, od chwoſtu, Schwanz ; Rs.
хвосмовый. CHWOSZCZKA, i, ž. equisetum, Schach-
telhalm; Rs. хвошь; Sr. 2. chćiſ; ziele używane od flo-
larzów do gładzenia swoich robot. Kluk. Rosl. 2, 214. ob.
ſkrzyp. CHWOSZCZKOWY, a, e, od chwoszczki,
Schachtelhalm =; Rs. хвошовый.

Pochodz. dochwoſtać, nachwoſtać, przechwoſtać,
wychwoſtać.

CHWYCIC, *CHICIC, *CHYCIC cz. ndk., CHWYTAC
(ob. chwatać) kontyn., schwycić, uchwycić, pochwycić
dk., łapać, imać, greifen, fangen, haschen, nešmen; Bs.
hvattati, hittati, uhittiti (= 1. capere, 2. jacere); Bh.
chwatnauti, chwatati (= rapere, corripere; 2. ſeſtinare).
Bh. chyptati, chyptawám, chyptim; chmatam, chmatnauti; Slo.
chitit; (Vd. hitati, hitim; Crn. hiteti ſeſtinare; Cro.
hitati jacere; hiteti ſeſtinare; Dt. hitati; Sla. hittiti;
Hung. haitanni iacère; Sr. 2. híſchis, chittach; Hb.
hun, cisnąć, rzucać cf. Chyc); Rg. hittiti, hittati, hvattiti,
ahvątiti, uhittiti; Rs. схватамь, схватамьмь, схва-
мывамь; (cf. Rs. хитмшь rabować, krąć); Ec. хишаю.
Ptaki, które paznokty zżymaią albo w nogi chwytają.
Szczerb. Sax. 341. (szponami insze ptaki łapaią). So-
koly lotu szybkiego w chwytaniu obłowu. Kulig. Her. 182.
Chwytać ptaki, chwytać ryby. Off. Wyr. (łowić). Ten co
niegdyś potrafił flotty Duńkie chwytać, Król Wizimierz
nie umiał pisać ani czytać. Kras. Sat. 9. Człowiek ten
tak nędzny, żeby z płomienia chleba chwytał. Gorn. Wl.
K. 3. (er möchte das Brot aus dem Feuer hohlen, lan-
gen). Mądry za kaletę chwyta. Fabl. Ez. 4. 'Za ręce ko-
go chwytać. Perz. Lek. 73. Ulął się, by go kto za łeb
z tytu chwytał. Rey Wiz. 26. b. Jak go chwycę w kark
szabliſkiem, tak zawóy na iedną a głowa na drugą stronę
poleciała. Boh. Kom. 4, 202. (iak go uderzyłem szabłą,
wie ich ihn mit dem Sabel recht faſſte. Uchwycił peculiari
notione uderzono go, Cn. Th. oberwał, doſał, er hat
was erwisch, auf den Pelz bekommen). §. tr. Z papieru
ogień drzew chwyci do razu. Pot. Syl, 272. (bierze, das

CHWYTAC - CHWYTKA.

Feuer ergreift)." Fig. Bardzićy nas te rzeczy za serce
chwytaią, w których żywot i zdrowie nasze położone,
niżli te, które nas zdobią. Gorn. Sen. 32. Za boki
ſtrach łękaiącego chwyta wielooki. Kulig. Her. 3. Gdzie
spoyłę, zewszad troſka, zewszad sniutek chwyta. Zbil.
Lam. A. 3. (sc. za serce). Niebezpieczne nowości chwyta-
nie. Zab. 14, 193. (das Haschen nach dem Reuen). Stare
przykłady za głupie maią, a wſłytko cudzoziemliſkich
zwyczaiów chwytaią. Star. Vot. C. 2. - Fig. tr. Koń za
brzmiącym trąby głosem chęć do woyny chwyta. Otw. On.
134. (wciaga w ſie). CHWYTAC ſie zaimh., brąc ſie
nagle za co, ſich greifen, ſich kriegen (an etwas). Słyszą-
to, ia ſie za łeb chwytam. Fabl. Tel. 211. Chwycił ſie za
boki, a śmiał ſie do rozpuku. Off. Wyr. §. Wzaienning\chwycić ſie, nacierać na ſiebie wzaiemnie einander an-
packen, ſich packen, ſich wechſelweitig faſſen. Chwycą ſie
obay iak lwi, rozszarpać ſie chcący. Fabl. Tel. 219.
Skoro ſie tylko gdingiekolwiek obączą, zaraz ſie za łby
chwytaią. Fabl. Ez. 128. Ten nie iunak, kto z śmierci
nie chwyta ſie żwawie. Bardz. Luk. 12. - §. Chwytać ſie
czego, chwytać ſie za co, ſiegać po co, wonach greifen,
langen, haschen. Tonący i brzytywie ſie chwyta. Pot. Syl.
408. (ob. brzytwa). Nie deſki, lecz ogniſte szyny,
choć go sparza, Chwyta ſie, gdy kto tonie. Pot. Arg. 603.
Tward. W. D. 244. *Chyciłam ſie go; ani ſie go puszącę.
1 Leop. Cant. 3, 4. (chwyciłam ſie go, 3 Leop.). Już
nieprzyiaciel nad granicą ſtoi, Sparta za żywo chwyta ſie
do zbroi. Kniaz. Poez. 2, 7. (ergreift die Waffen). Szkło
gorące do rozegrrzanego żelaza, iak karuk chwyta ſie.
Torz. Szkł. 129. Trąd Naamana zoſtanie na tobie a *chici
ſie ciebie. 1 Leop. 4 Reg. 5, 27. Gdy z zbytecznego picia
gorzałki gangrena żołądka nagle. ſie ſtaie, mowią, że ſie
gorzałka chwyciła i zapalila. Krup. 5, 28. (der Brantwein
hat Feuer gefaſſt, hat ſich entzündet, brennt aus dem
ßalse). §. Moraln. chwycić ſie czego, uymować ſie cze-
go, ergreifen, faſſen. Starey miłości wygasną płomienie,
Gdy świeże serca chwycą ſie promienie. Poſl. F. 146.
Chwycić ſie czego, przyłgnąć do czego, ſich woran hängen.
Rozmiłowal ſie tey panny i bardzo ſie iey chwyciło serce
diego. Radz. Tob. 6, 23. (dusza iego przyłgnęła do niey.
Bibl. Gd.). Lech miłością zniewolił sobie poddane, ały
z chęci swey chwycić ſie go mogli. Krom. 32. Niechay
ſie was chwycą słowa moie. Fer. Zbr. 9. (bierczie ie do
serca). §. Chwycić ſie czego, przednjebrać, udadź ſie,
święćić ſie na co, obierać sobie, etwas ergreifen, ſich
woran machen, es wählen. Kto ſie wielu drog chwyta,
nie idzie, lecz błądzi. Kiecz. Zdan. 102. Pospółſto
snadne każdy ſie rzeczy chwycić, kiedy o wolność idzie.
Kłok. Turk. 94. Czego ſie chwycić. iakiego ſie iąć spo-
sobu? Teat. 17, b. 19. Wiary odſtapił a sekt blużnier-
ſkich ſie chwycili. Star. Ryc. 16. Pogardza dobrym a la-
daikeiego ſie chwyta. Paſt. F. 228. Nie chwytay ſie,
chyba za to, co ludzie w kim przednie chwalą, a tego
našladuy. Gorn. Dw. 38. CHWYTACZ, a, m. łapacz,
der Hascher, Aufgreifer, Schnapper. Chwytacz teſta-
mentów. Hor. Sat. 228. §. Chwytacz, CHWYTAY,
- aia, m. miano charcie, der Name eines Windspielſ.
Chwytay wielkogęby. Bielaw. Mysl. 4, b. Chwytacz. Otw.
Ow. 111. (Rs. хицких rabuſ, złodziey). CHWYTKA,
i, ž. ſkórzana piłka do grania, ein kleiner lederner Spiel-

CHWYTNY - CHYBAC.

ball. Gn. Th. 697. CHWYTNY, a, e, zdolny chwytac, chwatki, greifend, saffend; Bh. chptławy. Trąba w słonia długa, chwytna. Zool. 292. Chwytny kotwice. Przyb. Luz. 54. (Ee. xhištemnyj, komorowy chżędzie omini- maemъ или похишаemъ; - xijško raptim; Rg. hîtgna celeritas; Slo. chititliwi adhaesiuus. chitenliwi, chicenliwi maiacy bydź uchwyconym. *CHWYTOPIS, a, m. actuarius. Przyb. Pis. 77. cf. łkoropis.

Pochodź: chwatać, chwatki, ochwat, ochwacić, do- chwycić, nachwycić, odchwytac, pochwytac, podchwytac, przechwytać, przychwytać, rozchwycić, uchwycić, u- chwytać, wychwytać, schwytać, zachwytac, zachwycić, zachwycenie, zachwycony; w *dochwatki, w dochwytki, w dochwatny.

1.) CHYBA spoyn., wyraża warunek, pod którym fię na co zezwala, es sej denn, daß..., wofern, etwa; Sr. 1. khiba, kiba, khiba yeno; Sla. vech ako). Nie wierz, że kto przyiaciel, chyba że go dobnasz. Min. Ryt. 4, 129. Chybaby też żelazne serce miała, żeby fię tym nie wzru- szyła. Teat. 22, c. 5. Och! głupimbym też był chyba. ib. 15, 108. ich müsste etwa. Cala moia zasługa w tym fię chyba znayduie, iż nierozpaczałem o oczyyzie. Gaz. Nar. 2, 86. Niecotliwa zazdrość w niebie iey niemasz. Rys. Ad. 45. (wszędzie iey pełno, chyba w nie- nie nie). 2*. Wyiawszy, oprócz, mimo, krom, prócz, ausgenommen, auſet. Boga chyba muie nie *zwiesz i zba- wiciela nie masz kromia muie. Leop. Hos. 13, 4. (oprócz mnie. Bibl. Gd.). Chyba mnie, niemasz innego boga, 1 Leop. Jés. 45, 6. (prócz mnie. 3 Leop.). Nic nie nalazł na fidze, chyba liście samo. Sekl. Math. 21. (tylko, ieno). Zaden inny nie był z nami, chyba nas dwie. 1 Leop. 3 Reg. 5, 18. Przyszli pogrześć ią, alić nie na- leżli iey, chyba łeb a nogi. Budn. 2 Reg. 9, 35. (nie znaleźć z nié yeno czaszkę. Bibl. Gd.) Gorn. Dw. 163 - 2.) CHYBA, y, ž, chybienie, pochyba, niedoſtatek cze- go, niedogoda, niedoſtarczanie, das ſehſchlagen, Miſ- lingen, das Verſehlen, der Fehler, der Mangel; Bh. chy- ka; (Slo. chyba; Hg. hiba decrementum; Crn. hibun- chybanie); Rs. proſiwßka, prokiłdym, pronomß, пуомашка. - Error błąd, chyba, Mačcz. Jeśli gdzie na chybę iaką przyidziesz, proszę cię, nie zaraz fię obrażay. Szczerb. Sax. praef. Kto ma ryby, ma chyby. Gn. Ad. 580. (rybny dochód część chybia). Chyba przyrodzoua, w rodzeniu, płód dziwny. Gn. Th. potwora, monſtrum, eine Miſgeburt, eine ſehlgeburt. Niemasz chyby, bez chyby, bez pochyby, niepochybnie, nieuchybnie, unſchel- bar. Takim woſykiem chyby niemasz, aby nie miał wszysłkiego świata zwalczyć. Gorn. Dw. 289. Bez chyby takby fię to było udało. Krom. 456. ib. 452. Leop. Ruth. 3, 13. - Chyba w grach, pudło, mydło, das Pudeln, im Spiele, ein Pudel. - CHYBAC, *HYBAC cz. kon- tyn., CHYBNAĆ cz. idnt., CHYBOTAC ndk., chwiać czym, ruszać, hin und her bewegen, schwänken, schlän- kern; Bh. hepbati; Sr. 1. hibnuc; hibam (cf. Giba cf. Vd. shiba = pręt). Na koniu siedząc, sam sobą, iak kon ſtapi, z lekka chyba. Gorn. Dw. 40. (podnoſi fię). Jako źkał wiatr nie włada, tak poczciwego człowieka uſty, ani chmiel, ani gniew, ani żal chybać nie ma. Gorn. Dw. 51. Cukier smażąc, chybać panuwą. Sien. 527. Rzecz podziwienia godna, w iednym okamgnieniu tak niemała

CHYBAC - CHYBIAC,

ciała maching, iak konia, na tę i owe ſtrong chybną. Hipp. 51. Wodzą i kawecanem na lewą rełę koniem chybnąć trzeba. Hipp. 51. Byle chybnął dzbanem, roz- lewa fię woda. Off. Wyr. Wicher chybotał wiſelcami. Off. Str. 3. Chybotać czolnem, (kippen mit dem Kahne). CHYBAC fię, CHYBOTAC fię zaimk., ruchac fię, ko- łysać fię, sich bewegen, sich rühren, sich schaukeln. Gdy dway niosą rzecz iaką chybającą fię, iak o tarcicę, niech iey nie niosą za końce, boby chybanie ociążało ich bar- dziey. Solk. Arch. 18. Grunt był słaby, za leda powia- nie wiatru, chybocą i wyimuią fię kotwice. Warz. Radr. 297. Chybający fię Rs. bálkiš. Chybanie zapaśniece, utarzki, palaeſtricus motus. Mačcz. das ſchlanfern der Kinger. (ob. chybki szermierz). CHYBIAC niilak- kont., Chybnąć idnt., Chybić ndk., uchybić, schybić dk., chybić czego, nie trafić, miiać, verſehlen, ſehlen, nicht treffen. pr. et fig. Bh. chybeti, chybiti, chybowati; Slo. chybugi; Sr. 1. ſebu, ſebem; Arab. 222; Cro. faleti, falim; Rs. proſhibymьs; proſросимъ: обмишумьтесь, опрометнуьтесь, промахнуться. Chybiały celu. Zab. 8, 248. Nar. Umyślnie chybił kula i przemióś ptaka tego. Paszk. Dz. 36. Łacniey chybić, niż trafic. Gn. Ad. 409. Marnika każdego sama złość pobię. A ieśli chybi głowy, nie chybi mu szyci. Reš Wiz. 107. - Chybi drogi, błądzić, den Weg verſehlen. Day to, żem gdzie brodu chybił, ktoś to nie wie, żem człowiek był. Groch. W. 517. Chybiać od czego, oddalać fię od czego, sich von ctwas verirren, davon abirren, davon abweisen, ab- gehen. J naysławniezszym autorom, gdy od prawdy chy- biac zdają fię, wiary nie daiemy. Nar. Hfl. 6, 250. My czasem w naszych zdaniach od wszelkiego chybiać zwy- kliśmy prawidł. Zab. 6, 358. - Chybić, błądzieć, ſehlen, irren. Ludzkie zdanie nie raz błądzilo, nie raz chybiło. P. Kchan. J. 83. - S. Chybiać czego umyślnie omiać, umgehen, vermeiden, meiden, aus dem Wege ge- hen. Chytry Leszek, ziemię niedźwiadkami przysypawszy, oznaczył sobie ściezkę osobną, iakoby chybiał onych gwoździ. Biel. Kr. 26. U nas głowa każdego przedayna ieno krola chybiaz. Gorn. Wt. H. - Moral. chybić komu = ubliżać komu, wykraczać przeciw komu, gegen jemanden etwas verſehen, sich an ihm vergehen, sich gegen ihn etwas zu Schulden kommen laſsen. Syn źle wycho- wany pospelistic chybia rodzicom. Off. Wyr. - S. Chybi mnie co = nie doſłałe mi fię, nie dochodzi mnie, es geht mir etwas fehl. Komu bóg co obiecał, nigdy go nie chybi. Gn. Ad. 354. Bogday to w takiej służbie trawiła lata, Gdzie pewna zasług nie chyba zapłała. Zab. 14, 96. Nar. Czy mnie sromota chybnie Pałameda winić! Zebr. Ow. 824. - Chybia co, nie ziszcza fię, nie uiszcza fię, es schlägt etwas fehl, trifft nicht ein, Bozki wyrok nie chybi i włosem. Zab. 13, 307. Co ludzie mówią abo obiecuią, to chybić może. Sk. Kaz. 402. - Chybić, omylić nadzieję, nie zdarzyć fię, iak trzeba, nicht ein- treffen, nicht einschlagen. Nie schybi słóce nigdy swym zapadem. Kanc. Gd. 359. Oſtatnia poczta za całego za- chodu chybiła. Gaz. Nar. 1, 20. (nie przysła, nie sta- nęła, die Post ist ausgeblieben). Ja nie chybię, nie zborguię. Gn. Ad. 280. (ich werde es nicht schuldig blei- ben, nicht ermangeln). Chybia urodzay, nie zdarza fię, die Feldfrüchte schlagen nicht ein, gerathen nicht. Ozimy

278

CHYBIAC - CHYBOTAC.

CHYC - CHYL.

chybify, tak dalece, że żyto po 12 złotych. *Teat.* 8, b. 24. Urodzay ani oliwa w tey okolicy nie chybia. *Lib. Hor.* 122. Zdarzaią się lata, w których zboża i łąki chybiaią. *N. Pam.* 21, 313. J w polu tego roku zupelnie chyło, Po nizinach wymokło, na wzgórkach spaliło. *Niemc. P. P.* 72. - S. Ani chybi - bez chyby, nieuchybnie, unfehlbar, es kann nicht fehlen. Ani chybi, muś bydź upiór. *Teat.* 8, b. 70. Ani chybi, drwią z niego. ib. 11, b. 26. Każę ponabiać sztuce; skoro tak, ani chybi, trup w domu. ib. 11, b. 77. Gdybym wyiechał, ani chybi, umarłby z rozpaczy. ib. 11, b. 14. S. Chybia, brakuie, nie dołałe, es fehlt, es mangeł. Chybia do 1000 złotych 100. Off. Wyr. S. Chybił, trafił - na szczęście, na łos, czy wygrać czy przegrać, czy chybi, czy trafił, auf gut Glück, es sep nan Gewinst oder Verlust. W loteryą gramy, chybił, trafił. *Teat.* 19, c. 77. Chybił, trafił, na szczęście się żenię. ib. 42, c. 51. CHYBIAC się z czym zaimk., miać się z czym, etwąz verfehlen. Chybiasz się daleko z prawdą, ieśli temu wierzysz, erras. *Macz.* Chybiali się w drodze. Off. Wyr. (sie sich auf der Heife einander vorbey gefahren, haben sich einander verfehlt). CHYBIC ob. Kibić. CHYBITKA ob. Kibitka. CHYBITNOSC, CHYBITNY ob. Kibitność. CHYBKI, CHYPKI a, ie, CHYBKO *przystk.*, szybki, chyży, żartki, wartki, zwinny, hurtig, flink, schnell, behende, geschmeidig. Napięty łuk przed sobą z chybką strzałą niefie. *Kulig. Her.* 289. Dzidy chybko rzuci za znak naznaczony. *Lib. Hor.* 18. Okręty sprawne do natarczywości i na odwrót i chybkie w swoiey obrotności, łatwo się styruią. *Bardz. Luk.* 48. Człowiek subtelny, wymowny, *hybki*. *Leop. Sap.* 7; 22. (prędki. *Bibl. Gd.*). Nie wrąza bóg na dzielności wyprawnych koni, Ani oka za chypkim szermizem łktoni. *J. Kchan. Ps.* 211. (ob. chybania szermierskie). CHYBKOSC, CHYPKOSC, ści, ż. chyżość, żartkość, szybkość, die Behendigkeit, Hurtigkeit, Flinkheit. Ciała po zmartwychwstaniu będą miały tę chybkość abo wartkość, iż ciało nie będzie miało ciężaru, iak teraz, ale iak dusza będzie chciałą, tak nim będzie ruszać. *Karnk. Kat.* 92. Dzika koza bronić się nie umie, tylko uciekaię, iey obrona chypkósć nog. *Spicz.* 142. *Haur. Sk.* 309. *CHYBKOSTRZAŁY łuk.* *Paszk.* Dz. 16. (*strzelaićiacy chybko*). CHYBNAĆ ob. Chybać. - CHYBNOSC, ści, x. możliwość chybienia, die Fehlbarkeit, *oppos.* niechybność, kie unfehlbarkeit. Wyroków niechybność. *Bardz. Boe.* 138. Niechybność przyszłych rzeczy dla bośkeit opatrzności. ib. 156. (*Bh. cheybawošt mobilitas*). CHYBNY, a, e, CHYBNIE *przystk.*, 1. chybiający, nie trafiający, fehslend, nicht treffend; *Bh. chybny*; *Sla. poſalljen*; *Rs. uirobročivnyj*. Ciska Jowisz nigdy niechybne gromy z swey ręki świadoméy. *Bardz. Tr.* 545. Gdy do głowy strzelono, cudów boże! Panie! Sameś chybne uczynił tak bliczkie strzelanie. *Zab.* 4, 347. Koff. - 2. Zawodny, cenylny, fehlbar, fehlsschlagend, truğend. *Oppos.* Niechybny, niechybnie, unfehlbar. Niechybnego spodziewam się powodzenia w tey robocie. *Teat.* 14, c. 24. Woyna w tymże czasie zadała im się niechybnie pomyślha. *Uſl. Konſt.* 2, 181. CHYBOTAC ob. Chybać.

Pochodź: ochybić, odchybiać, ochybny, pochyba, pochybny, niepochybny, uchybiać: kižić, chybić, kibitka, kibitny cf. Gibań, gibki.

CHYC! *CHYT! odgłos nagłego porwania się zkąd huch! Kogut zapiał, baba zaraz chcy z tarczana. *Zab.* 15, 273. Tręb. Przękła małpa, chcy mi na łeb fiada. *Zab.* 15, 177. Rybeczki około wędki igrały; alić iedna po chwili chyt na brzeg, ani się sama obaczy, co się iey stało. *Rey Zw.* 72, b. cf. Chycić, chwycić.

CHYCH, u, m. rozśmianie się przytłumione, cichy śmiech, das Kichern, das Geficher, verhaltnes Geſelchter; Rs. xu. Jeden dragiemu oczy zaleie, to potym chychu na trzy zbyty. *Gorn. Dw.* 131. Djaboł się z chychem unoſił nad wieżami miaſła. *Przyb. Ab.* 94. Będziesz ty miał chychy. Off. Wyr. (przypłacisz, dir wird schon das Lachen vergehen). To nie chychy, to nie fraszka, nie žart, das ist keine Kleinigkeit. Bóty na caly regiment 10bić, to nie chychy. *Teat.* 36, c. 98. et 10, b: 19. CHYCHOT, CHICHOT, u, m., CHYCHOTANIE, chę, CHECHOTANIE, chę, -ia, n. chych, ciche, przytłumione śmianie się, verſtedtes Lachen; Sr. 1. khichot, khichotano; Slo. chybotáni, Hung. katzagás; Rs. xohomb, xohomna, groxomb; Ec. xohomanje, groxomb, хленеманje; Lat. cahinnus; (Rg. et Cro. grohot; Vd. hersa). Smiech wielki z chéchotaniem uczynił i uciekł. *Birk. Dom.* 89. Chechoty. *Stas. Num.* 1, 10. z. Chéchot, a, m., o człowieku, śmieszek, rozśmieszająći drugioł, żartniš, ein Spafvogel, ein Lachbruder; Rs. groxomynb, xohomyhb. CHYCHOTAC, CHECHOTAC, CHYCHOTAC się, intr. ndk., śmić się cicho, cachinnari. *Macz.* Kichern, hucheln, verſtedt lachen: Bh. chéchati se, chécham se, chéchtwam se; Sr. 1. khichotam; Rs. xohomam, xohoxy, хикать, хикаю, groxomámь; Hung. haczagni; Dl. grohotati, hrokochemsze; Rg. hakati, grohotattise; Bs, hrokotatise, grohotatise, cirritise, smiatise; Cro. groxchemsze, grohotatisze; Crn. grohotati, krohotam, regetám; Ec. xohoxy, хлехошу, xohomamъ, хленемаум, хленешу. Jeszcze się głosem do pani chéchocą. *Wad. Dan.* 226. Aby się nieprzyyiiele nie chychotali z upadku naszego. 1 *Leop. Eſter* 14, 11. (aby się nie śmici. 3 *Leop.*). Obiło się o uszy iego, że coś się gdzie chychotało. Zły duch, kiedy sztukę wypłata, chychoce się, nawet i do rozpuku się śmieie. Off. Str. 2. Jędze z kąta pogładają a chéchocą się. *Brud. Oſt.* D. 2. Chéchocą się, śmierią się. *W. Poſl. W.* 254. CHYCHOTKI, CHECHOTKI, CHECHOTECZKI zdrbн. rzeczown., chychot, Schmunzeln, Lacheln, kleines Geficher. Uśmiechnęła się, słysząc chychoteczki Od naymileyszey mały dziecieczki. *Groch. W.* 353. Co znaczą te chychotki? Off. Wyr. - Personif. Chychotki, Zarty, Charyty, Wenyery senat znamienity. *Zab.* 11, 286. - Chychotki, ludzie śmieszki lubiały, ſtriący, Lachbrüder, Spafvogel. Nie cieszy niemowlęctwo Chryſtusowe wielomównych, nie cieszą łzy chychotków. *Birk. Gl. K.* 40.

CHYCIC ob. Chwycić. CHYDZIC ob. Hydźić.

1.) CHYL, CHIL, u, m. Medic. chylus, sok z pokarmu przetrawionego w żołądku. *Krup.* 5, 92. cf. Chym, der Milchsaft von den verdauten Speisen. ob. Chylowy.

2.) CHYL, u, m. mieysce naywydatnieysze przewyższiaće, wyſtawa, ein über etwas hervorragender Art. Chyl nadmorski, góra nadmorska. Off. Wyr. ein Vorgeburtge. *J. Fig.* cel, szane, w który pierwszy sztos uderza, położenie nayniebezpiecznieysze, der gefährlichste Standpunkt, das

CHYLAC - CHYMIA.

Ziel, die Schanze. Na chylu wiatrom, nawałościom.
Off. Wyr. Narażać się na chyl. ib. (na szane, na nay-
więkże niebezpieczeniwo). Wzięta za chyl od przeci-
wney ortuny. ib. (na sztych, za cel). Dależ od chylu.
ib. (umykay złą, umykay od ognia). CHYLAC czyn.
ko ntyn., chylić ndk., schylić dh., zniżać, naginąć, skła-
niać na dół, ku dołowi, neigen, beugen, bitab neigen;
Bh. cheljim, chiljim, Slo. schiljim; Sr. 2. chiljim; Sr. 1.
chileci, chileci, chilac, kilac, kilnu, kilu, kilam; Croat.
huliti; Hung. hajlok; Arab. نون; Gr. κλινω; Lat. clino;
(cf. kłaniać, skłonić); Sla. sagnuti; (Rs. хиббам cher-
lać, kwękać). Siekierą zwalone sosny, wprzód w niebo wynie-
fione chylą głowy. Bardz. Tr. 514. Strach go chyli.
Zebr. Ow. 298. Ogrodnik chyli drzewa po obudwóch
stronach; żeby się ich wierzchołki ku ziemi zniżyły. Off.
Wyr. - Moraln. chylić kogo, nakłaniać do czego, przy-
chylać, einen wozu hinbeugen, hinlenken, hinneigen.
Chylił go od młodości do dobrego. Off. Wyr. Chylił wóla
iego do swego zdania. ib. - §. Chylić, uchylać, utańć,
verbergen. Chylił go przed iego nieprzyjaciolmi ib. -
§. Intrans. chylić, chyłkiem biegnąć, gebükt lausen. Chylił
przez pola co tchu, żeby go nie postrzeżono. ib.
CHYLAC się, CHYLIC się zaimk., zginać się na dół, się
betab beugen, się neigen; Cro. hulitisze, klyuchimsze;
Rs. Никнушь. Drzewo rodzayne, im więcej ma owocu
na sobie, tym się niżej do ziemi chyli. Sk. Zyw. 295.
Długo się drzewo chyli, w okamgnieniu spadnie. Pot.
Arg. 511. Muś się złamać, kto się nie chce schylić. Pot.
Arg. 51. §. Chylić się na stronę, na bok, nachylać się,
sich auf die Seite neigen. Trzina od wiatru na wszytkie
frony chyli się. Biał. Pol. 228. (cf. Chwiać się). Gdzie
się fortuna, tam się i ludzka chęć chyli: Min. Ryt. 4, 136.
(obraca się). Jeszcze się na to zdanie nie nakłonił; ale
się chyli. Off. Wyr. (chwieie się, waha się). §. Chylić
się, tulić się, schronić się, kryć, sich verbergen, sich auf-
halten, seine Zuflucht nehmen. Tym czasem się u zaufa-
nego przyjaciela chyli, nim zła burza minie. Off. Wyr.
(CHYŁBAC ob. Chelbać). CHYŁEM, CHYŁCEM,
CHYŁKIEM aduerbialiter, ku ziemi się schyliwszy, zgar-
biwszy, gebeugt, niedergedrückt, gedrückt. Wszytkich
miia, wszytkich się owa zgoła boi, Aż chylcem idąc,
trałł do swego namiotu. Pot. Arg. 656. W tym lew
wielki i mocny z iaśkini wyziera, Pafterz się chyłkiem
tai i na pół umiera. Jak. Bay. 200. Skoro się ten obalił,
drugi wymknął chylcem. Pot. Arg. 421. Chyłkiem przy-
skoczywszy, wymknął mu z czapki listek. Glicz. Wych.
H. 8. b. Chylem przez powietrze pędzi. Zebr. Ow. 37.
Chylem, borem, czarnym szlakiem. Rys. Ad. 6. (ukrad-
kiem). CHYLIC ob. Chylać. - Pochodz: dochylać, na-
chylac, nadchylać, ochylać, nieochylaiąć, odchylać, po-
chylać, przechylać, przychylać, przychylny, przychyl-
nosć, uchylać, schyłtek, schylać, wychylać.

CHYLOWY, CHILOWY, a, e, od chylu, medic. den
Milchsaft betreffend. Naczynia w ciele ludzkim chilowe
lub młeczne. Krop. 2, 51.

CHYM, u, m., medic. materya z potraw, iakiegokolwiek
te były koloru, wyrobona, maiąca kolor popielaty.
Krup. 2, 36. der Nahrungsaft cf. Chyl.

CHYMERA ob: Chimera.

CHYMIA, CHEMIA, ii, ž., z Greck. χυμα, die Chy-

CHYMICZNY - CHYTREK.

279

mie, wiadomość odmian, przypadających ciałom, gdy
ich skład roztrząsamy; sztuka ogniowa, sztuka Herm-
etyczna, odłączalna, światomądrość przez ogień. Kruml. 1.
CHYMICZNY, a, e, CHYMICZNIE przystk., do chy-
mii należący, chymifsch. cf. Alchymia, alchymiczny.

CHYNA ob: China.

CHYNÁC ez. iednul., schynąć, szynąć dok., może iedno ze
słowem kínč; Knapski i wieruy iego wypisarz Włodze
tłumaczą to słowo: raptim fundere, effundere cur-
sim, lunął; raptem co wylać; Trotz tłumaczy go roz-
proszyć. Następuiace przykłady okажą, że zuały:
1., chylić, kłaniać, nakłaniać, skłaniać, neigen, beu-
gen. Tu ledwie dzień a południa na dół głowę chy-
nie, Zaraz się cień rozciągnie po wszystkiey nizinie.
Zimor. Siel. 152. Król sam zrażony został; lecz pod-
niosł Brandeburczyk z konia schynionego. Tward. W.
D. 2, 198. Spuścił głowę ku ziemi, spuścił kark szy-
niony. Tward. Misc. 55. Szynione z koni kaydanami
brzmiły. Ib. 70. Przybądźcie mi na pomoc życzliwe
boginie; Niech wiatr mey kruchey łodki w topieli nie
chynie. Przyb. Luz. 225. (nie wrzuci, nie utopi).
Czego bóg i przyrodzenie broni, Ten wasz umysł, gdy
wiatr chynie, zroni. Biel. S.N. 10. (zachwieie, zawieie,
wenn der Wind es anbläst). Chynąć się zaimk., nachy-
lić się, skłonić się, spaść, rzucić się, uskoczyć, się-
neigen, się beugen, bücken, herab fallen, herab spyt-
gen, entspringen. (Crn. shineti prosilire cf. Rg. hiniti,
fluxiti le himbom, vuhovatti, calliditate uti.). Ziemia
sporych dojąła żywiołów i swą wagą na dół się chy-
nęła, Zebr. Ow. 2. Już się był dobrze dzień z południa
chynął. Pot. Syl. 32. Wiek mój iuż chynął się
ku nocy, iako cień wieczorny. J. Kochan. Ps. 149.
Szynęło się prawie do wieczora, Bielaw. Mysl. D. Ko-
nie czasem się kręczą, w bok się chyną. Haur Sk. 50.
Ty iakoś się bał za żywota wody, Nie śmieesz się chy-
nąć w ślepe one brody. Tward. Misc. 164. - §. Chy-
nąć czego, wciążać w się, in się zjehen, einziehen,
einschlürfen. Chynął ognia wszystkiem kościami, totis
perceperat ossibus aëstum. Zebr. Ow. 369.

Pochodz: Ochynąć, pochynąć, wychynąć, cf. kínč,
szynąć, cf. okun.

CHYNAK, a, m., z Niem. der Schienhaken, szyna żelazna
z hakiem. Chynak żelazny potrzebny jest na nakłada-
nie drzewą na wysoko kobylice, Sol. Arch. 20. (cf.
Bosak). §. Chynak, hak żelazny, na którym babą do
wbiiania glów wisi. Tr. der Mannenhaken.

CHYNCZYK ob: Chinczyk. CHYPKI ob: Chybki,

CHYRAGRA ob: Chiragra. CHYRCHEL ob: Chérchel
CHYROGRAF ob: Cyrograf, CHYT ob: Chyc. CHY-
TAC ob: Chwytać,

CHYTREK, - trka, m., CHYTRZEC, - trzca, m., CHY-
TRZELEK, lka, m., przebieglec, przebiegy na złe,
ein Arglistiger, ein Schalk. Bh. chytrał, chytřec, chytra-
ček, auſočnje, zhepralec, ofſemetnje; Vd, potuhnjenik,
savitnik, temnak; Bs, himbenik, hinać; Cro. haramża-
da, ſegavecz; Rs. хитрець (Rs. хитрой, = 2., Єс.
хитрець = artysta, rzemieſnik); коварникъ, козно-
дъ, збойчакъ, збойникъ, пролађ, лукавець,
цтuka, пронкіра, навѣшникъ, Ес. умышляєль.
Przewierzga przez nogę chytrek prostaczka łacnowier-

280 *CHYTROŻY - CHYTROŚC.

*CHYTROSZKI - CHYTRY.

nego. Gil. Post. 28. Byśmy nie byli oszukani od chy-
trków pizez dobroć naszę. Papr. Kot. U. b. Uwodzil ią
obladućmi obietnicami stary chytrek. Nar. Hst. 4, 123.
Poimal chytki te w chytrościach ichże własnych. Biż.
Podz. 7. Jle chytrków, tyle mędrków. Sowit. 61. Ezop.
98. (traſił swóy na swego, traſła kosa na kamień). Rys.
Ad. 18. Ukryte są te rzezy przed mędrkami i chy-
trami świata tego. W. Post. W. 3, 149. Bóg zawsze
srogi chytrzelkom; dobrym był łaskawy. Papr. Gn. 10.
- 2*, na dobrą stronę, mątry, biegły, roztropny, wei-
ſe, klug, verſtändig. Chrytrzec czyni wszystko rozu-
maie; lecz głupi wywieszą sprosność. Budn. Prov. 13,
16. (ostróżny. Bibl. Gd.). *CHYTROŻY, a, e, od
chyrzeca, do chyrzeca należący, Schalſſ =, atgliftig; Na
dobrą ſtronę: Mądrość chytrcowa nie zrozumieć droge
swoję, a nieopatrzność głupich obłędna. 1. Leop. Prov.
14, 8. (mądrość ostróżnego. Bibl. Gd.). CHYTRO,
CHYTZE przysłk., z chytra, chytrym sposobem,
auf eine arglīſtige Art¹, arglīſtig. Sr. 1. pjeſklepadne;
(Sla. hitro, Vd. hitru śpiesznie, chyżo). Rs. xu-
mpo ( - 2. sztucznie, misternie) lукáво, лéктно;
Ee. лéктшш, злокознено. Chytrze z chytrym. Cn.
Ad. 76. (wet za wet; iak galą, tak biią). Chytra
mądro, a nie za wielkim kosztem. Oss. Wyr. (z pyszna
skąpo). 2., Chytrzo, na dobrą stronę, mądrze, weſe,
klug. Czarownik žmiię zażrgnawa chytrzo. Wrob. Zot.
132. (sapienter). CHYTROBA, y, ž., Modl. Gd.
92. chytra sztuka, ein Kniff, ein arglīſtiger Kuntgriff.
**CHYTROBIEGI, a, ie, chytrze, sztucznie bieżący,
wynoykałyacy się, līſtig im Laufen, im Entſpringen. Lis
hary, ktemu chytrziebie. Biel. Myſl. D. 4. ob: Chy-
troskok. **CHYTROGARNY, a, e, chytrze podgarny-
wałyacy, arglīſtig an ſich raffend. Zła roztropność ma
pasierbę chytrogarną, która bogactwa zbiera chytrzo.
Stryk. Gon. B. 3. *CHYTROMOWNY, a, e, CHYT-
TROMOWNIE przysłk., chytrze mówiący, atglīſtig
redend. Fc. ximproſchuvый. Versutiloquus. Cn. 1h.
**CHYTROMOWNOSC, ści, ž., mówienie chytre, arg-
līſtiges ſmeden, Arg lift im Sprechen. Tr. *CHYTRO-
MYSLNY, a, e, *CHYTROMYSLNIE przysłk., chy-
tze myślący, atglīſtig deukend, arglīſtig gessnt.
**CHYTROMYSLNOSC, ści, ž., chytrześć w myśleniu,
mysłenie chytre, arglīſtige ſeſſinnung, arglīſtiges
Denfen.
**CHYTROSOK, **CHYTROSKOKI, a, ie, skaczący
chytrze, uskakujący, hinterlīſtig ſpringend, līſtig
ent-
ſpringend. Chytroskoka liszka. Biel. Myſl. C. - ob. Chy-
trobiegi. **CHYTROTAYNY, a, e, **CHYTROTAY-
NIE przysłk., taiłyacy chytrze, līſtig verbergend. Karp¹
skrycie się po wodzie utuli, A głowę na dno chytr-o-
tayny wmuł. Biel. Myſl. F. 2 b. - CHYTROSC, ści,
ž., dowcip na że drugim, die Arg lift. Boh. chytrſo,
leſt, līſi, aukladroſſt, offſemetnoſſt; Slo. ſchytraſſoſt, leſt
(Slo. chytrſo agilitas) Dal. propaſzt, propaſzt; Bosn.
varka, himba, haramzaſtvo, hila, propadanje (Bs, hi-
tróſt, łakołt, z agilitas 2., solertia, sagacitas, calli-
ditas 5., ars, artificium). Rg. hitros = agilitas; hitros,
hitruina, ingeniu acumen, sagacitas, argutia); Cro.
himba, hſezavozt; ( Cro. hitrozto - szybkość, chyżość,
prédkoſſc); Vind. savitnoſt, ſkasnoſt, potułoſſo,
putu-jujoſto, shertanje, galuſhilnoſt, galuſia, smota; (Vind.

hitroſt, bersnoſt, hitanje = poſpiech); Crn. ſativje, ſa-
vytje, favytoſt, ſzerbarya, pregnanoſt; Cro. chelaria;
Sor. 1. pjeſklepanoſſi; Roſs. ximpropſt, lукавоſſto,
прелесмь, збой, конперливосْт, конперливосْт, конперْсْт
2. зводесмь ſtuka, kunſzt, artificium). Nie nie
pomogła rzeczypospolitéy Weneckiey owa prawie wę-
żowa w rządach chytrność i niewyśledzona skrytość.
Pam. 83, 2, 206. Chytrność liszki. Hor. Sat. 196. To
jest prawdziwa mądrość, która się od cnoty nie od-
strzela; a inaczej tedy nie jest mądrość, ale chytrność
przewrotna. Gorn. Dw. 373. *CHYTROSZKI łtczb.
mn., podchwytki, captiunculae. Mačz. Fallſtricke, Schlin-
gen, līſtige ſtreiſe. Ec. ximpropſchonwórněnje. *CHY-
TROWATY, a, e, przychytrszy, etwas atglīſtig. Rs.
ximpropàmtýn. CHYTRY, a, e, przebiegły, zdradli-
wy, wykrętny, podstěpny, dowcipem na złe narabiaą-
ćy, arglīſtig, Boh. chytry, offſemetn, atglitsh, auſo-
ćno, lītwin; Slo. ſchytrały, lītwin, podwodný, chytry,
( - 2., agilis) Sr. 1. kjtry, kytry, Gr. κυδός, (Arab.
نلا 2) deceptér, cf. Lat. catus, cautus cf. kot). Sorab. 1.
pjeſklepané, bateſniwé (Sr. 1. kſetre citus chyžo) Sr. 2.
schidni; Crn. shegávn, prevárn, farbáſt, (Crn. hiter ſe-
ſinus, hitro celeriter cf. Gr. ἤτας) Vd. savit, potu-
hujan, globozhen, hudokunshten, sbríſan, preměten,
safukan, galuſh, pregnan, kunſten, saferlan, saroblen,
shertajozhen, hudomushn; (Vd. hiter velox, strenuus
cf. Ger. hurtig). Dal. propaſtlan (Dal. hittar, hitar, =
prédki) Rag. himben, podhibni, privarni, (Rag. hitri,
hittar, agilis, cautus), Cro. himben, chelaren, ſegav;
(Cro. hiter - chyžo) Bs. zloban, haramzała (Bs. hitar
= 1., festinus, agilis, 2., acris, acutus, solers, per-
spicax); Sta. prevarljiv, zloglav, zlochud, Roſs. xim-
prый, ximprb ( - 2., misterny, sztuczny, kunszto-
wny), ximpropštный, бойшй, бóкъ, лéктный,
коварный, коварственный, конперливый, збой-
ливый, козненный, лукавый, затшшливый, бо-
žošćičnyj; Eccl. злокхирый, злокозненный, зло-
ўмыный, лéктшшй, злому́дрый cf. Kebr. нн. Liszki
chytre. Ban. J. 2. Wrony chytre. ib. J. 3. Wąż chytrz-
szy, nad inne zwierzęta. W. Genes. 3, 1. chytrzeyszy.
Bibl. Gd. Na zakonniki djabli naychytrsze i naysubtel-
nieysze sieci miotąą, i na nie, gdy sami nie emogą,
iadowitych i chytryszych czartów przywodzą. Sk. Zyw.
40. Miał rozum bystry, chytrzy iednak trochę, ani-
żeli na pana przystoi. Ustrz. Kruc. 2, 182. Chytry by
wół, vulpes bouem agit. Rys. Ad. 8. - §*. Odciągnął
od zamku, a w tym fię taemiernie zasadził na mieyscach
chytrych. Papr. Ryc. (chytrze wybranych, chytrości
służących). *2., Na dobrą stronę, mądry, roztrop-
ny, opatrzny, klug, gescheut. Człowiek chytry pokry-
waLIKEJNOST; zaſ serce wywoływa spro-
sońć. Budn. Prov. 12, 25. (ostróżny. Bibl. Gd.). CHY-
TRZEC niiak. nied., schytrzeć doh., chytrym się sta-
wać, arglīſtig werden, līſtig werden. Roſs. ухимрить-
ся. Teraz świat schytrzał bardziezy niżeli změdrzał.
Star. Zad. C. - §. Na dobrą stronę, weſe, klug wet-
den. Sprosny gardzi ćwiczeniem; lecz kto strzeże kar-
noſći,

282

CIAŁGACZ. - CIAŁGŁY.

CIAŁGNĄC.

albo do robót rolniczych. Kluk Zw. 1, 185. Ciągowe
komie przyczaią się do ciągu z młodu, ib. Ciągiem,
ciągnąc, Cn. Th. durch Ziehen, im Zuge, ziehend. -
Ciąg woyska, der Zug einer Armee. Fortece strwoższ
blizkim woyska ciągiem. Jabl. Buk. A. 3. Ciąg, szyk,
szereg, der Zug, die Reihe. W jednym ciągu kilkaset
żołnierzy stało. Oss. Wyr. Powrócił z ładownych
wozów długim ciągiem. Zab. 16, 127. Nar. (z długim ich
pocztem). - Ciąg, pociąg, w pisaniu, w rysowaniu,
kręlenie, dukt, rys, ein Zug, ein Strich. Misterne
szyła wzory ciągiem złotey igły. Zab. 15, 29. Łaciń-
skie litery z poiedynczych ciągów są złożone. Łęsk.
Mier. 111. Pięknym ciągiem pisze. Tr. Ciąg miey-
sca, ciąg czasu, przeciąg, pasmo, ein Raum, ein Spa-
tium, Ortštaum, Zeitraum. Prawda, że ciąg dni szczę-
śliwych ma także swoie przygody. Niemc. P. P. 114.
Math. ciąg, progressio. Alg. Nar. 275. (ob: Postęp.
Ciąg rosnący, ciąg maleiacy. ib. Dalszy ciąg konty-
nuacya, die Fortseßung. Dalszy ciąg w następuiacym
numerze. N. Pam. Sr. 1. wobstapnoſćieno. CIAŁGEM
adverbialiter ciągle, nieprzerwanie, wciąż, in einem
Zuge, in einem fort, ununterbrochen. Bale ciągiem przez
piętnaście wieczorów. Teat. 24 c, 57. Trzy dni z nim
ciągiem iedną drogę zwiedza. Zab. 14, 248. Niezna-
cznym ciągiem przyiść maiące klęski. Zab. 15, 295.
(pasmem). CIAŁGACZ, a, m., który ciągnie, der
Sieher, Boh. tahaun. W rodz. żełsk. CIAŁGACZKA,
die Sieherinn. CIAŁGADŁO, a, n., kolo do ciągnie-
nia, das Zugrad Boh. tahało. CIAŁGAWKA, i, ż.
chęć przeciągania się, po stawach się odzywaiąca, Cro.
szteravicza, pandiculatio, cięgotka. CIAŁGŁAWOSC, ści,
ż., możność bydź ciągnionym, giętkość, die Dehnbarkeit.
CIAŁGŁAWY, a, e, CIAŁGŁAWO przystk., mogący
bydź ciągnionym, dający się ciągnąć, dehnbar. St. Kiesz.
34. CIAŁGLE, CIAŁGŁO, przystk. w ciąż, ununter-
brochen, in einem Zuge, fortdaunend. Crn. ſmirej; Cro.
uszevdil, uszestat). Math. Cztery linie, z których flo-
sunki pierwszey do drugiey, tey do trzeciey, tey zno-
wu do czwartey, są równe, ciągło continue są pro-
porcyonalne. Gbom. Nar. 2, 98. §. Ciągło, ciągiem,
ciachło, ciahło ob: ciągły, zaprzegiem. CIAŁGLICA, y,
ż., u górników, tłusta ziemia warsty kamienia przew-
dzielająca. Os. Rud. 38. ząbe fette Erde zwischen dem
Geſteine; (bey den Bergleuten). Ziemia przekładająca
plaskury, ciąglica. Os. Zel. 83. CIAŁGŁOSC, ści, ż.,
łatwość dawania się rozciągnąć, die Dehnbarkeit. Roſs.
małyčesm. Ciągłość kruszcu. Tr. (gibkość, gie-
tkość, die Geschmeißigkeit). Fig. tr. Ciągłość, powo-
ność, tractabilitas. Maćz, §. Trwanie, trwałość,
ciąg, przeciąg mieysca lub czasu, Dauer, Zusammen-
hang, Ortštaum, Zeitraum, ununterbrochne Fortseßung.
Math. Prawo ciągłości, lex continuitatis. Sniad. Alg.
2, 7. Ciągłość, rozległość, obszerność. Oss. Wyr. CIA-
GŁY, CIĘGŁY, *CIAHŁY, *CIACHŁY, a, e, dań-
cy się ciągnąć, ziehbar, dehnbar, geschmeißt, Boh, táh-
ł; Sr. 1. ciahacjné, cježitě; Rs. małyčuj. Ciało cią-
głe, które znacznie podłużoném bydź może, a nie roz-
rywa się. Hub. Mech. 209. Ciągły, co się da ciągnąć,
włec, n. p. ciągły kléy. Maćz, Złoto tak jest ciągłe,

że z jednego granu może się wyciągnąć drót na 500
łokci długi. Kluk Kop. 2, 145. Zamesz i inne skóry cią-
głe. Warg. Cez. 62. Ciegły łuk, który naciągaią, von
der Armbrußt, aufziehbar, geschmeidig, aufzußpannen. Ka-
żydy saydak i łuk ciegły niesie. P. Kochan. Jér. 14.
W prawey ręce łuk ciegły trzymała. ib. 224. Ciągłemi
połami ptaków nalowi. P. Kochan. Orl. 1, 249. (które
ściągnąć można, zusammenziehbar). Wiąz ciągły, w ko-
ło okręcony od plodney macicy. P. Kochan. J. 554.
(smały geschmeidig, schlank). Ciągły, rozciągniony,
aufgezogen, geſpaunt. Ciągłe z mosiądza i z cienkich
żył strony. Susz, Pies. 2, C. 3 b. §. Ciągły, nieprzer-
wanie trwający, co do mieysca, i co do czasu, zusammen-
hangend, in einem Zuge, dem Orte nach, oder der
Zeit nach. Brzęk niekiedy prerywany jest mi przy-
krzezszy, niżeli ciągły. Pilch. Sen. lift. 2. b. Cro. usze-
statni, uszevdilni). Ciągłą mową bronił ich. Dyar. Gr.
408. Cóż się po trybunałach dzieie? gdzież przestępstwa
i niesprawiedliwości ciągleysze? Gaz. Nar. 1, 361. Zie-
mia ciągła, oppos. wyspy. Hub. Wst. 15. (tęga, stała,
ląd, Rag. kopno, das feste Land). Proporcya ciągła,
continua. Alg. Nar. 174. Jak. Math. 1, 140. Łęsk. Mier.
2, 71. Linija ciągła. Sniad. Alg. 1, 216. et 2, 7. §.
Ciągły gość w domu. Oss. Wyr. (ustawiczny, cżesty,
nie odchodzący, ein außhaltend bleibender Gast). §. Cią-
gły, przeciągniony, rozciągniony nadto, ausgedehnt,
verlängert. Byłem na bankiecie pożno w noc ciągłym.
Oss. Wyr. §. Ciągła mowa = proza, die ungebundene
Rede. Tyś w ciągły i w wiązaney mowie gruntowny.
Zab. 15, 316. Szoſł. §. Ciągły, *ciachły, *ciahły, by-
dlem pańszczyznę odrabiający, pociężny, zum Spann =
dienst verpflichtet, mit Gespann fröhrend, Anspäner.
Boh. tažný, (Rag. texâh operarius; têxati zemgliu ter-
ram colere, tegh labor. Bs. tégh, djello, opus, la-
bor; Roſs. мяглый скomb, Zugvieh cf. Gall. taille,
мяглый pańszczyznę odbywający, мяглый czynszo-
wnik; маєжные czynszowniki na Kamczatce w lasach
i górach; Eccl. мягло = дань, оброкb czynsz; Roſz.
чахлый wychudły). Ciągły człowiek, czyli robiący by-
dlem. Pam. 84. 857. Czack. Pr. 2, 212. Ludzie ciahli
i mieszczanie, poddani książąt, szlachty. Stat. Lit. 87.
Ludzie ciahłe abo danne. ib. 190. ciachłe. ib. 351, et
372. CIAŁGNAĆ czyn. nied., ciężkiego co prowadzić
sobą z mieysca na mieysce, ziehen, eine Last ziehen.
Boh. tahați, tahnauti; Slo. táhat, tahnutk; Vd. tegniti cf.
Ger. dehnen; Sor. 1. cjanuć, cjanem, cjanu, cjałhu,
cjałham (Hebr. נוֹז zaah = peragruait) Sr. 2. schègnuſch,
schènuſch (cf. sięgnąć) Lat. tendo, tensum, distento,
Gr. τεινω, τειω, ταγος) Cro. nateſem, razteſem; Roſs.
мянутъ, мяну, мяглуми; Crn. makniti, màknem).
Konie wóz ciągną. Kluk Zw. 1, 185. Siła ciągnąca tak
sie ma do ciężaru ciagnionego, iak się ma śrzednica
koła do śrzednicy osi. Jak. Art. 1, 280. Wóz Wenery
golębie ciągnęły. Jabl. Tel. 46. Cztery konie lepiey
ciągną, niż trzy. Teat. 4 b, 10. Cztery konie w jednym
cugu. ciągną. Psalmd. A. 2. - Allegor, Jarzmo mniey
cięży ciągnącego, niżeli opierającego się. Pilch. Sen.
320. Bogatsi przez łakomstwo z chudszemi równo cią-
gnąć nie chcieli. Biel, Kr. 470. (nie chcieli równo

CIĄGNĄC.

dźwigać ciężarów). *Prov. Slo. woz tahné Kone, wóz ciągnie kouie ordo inversus*). – Ciągnąć do góry, in die Höhe ziehen (cf. Windować). Ciągnycie do góry, ciągnycie. Teat. 55 d, 42. – Ciągnąć nawę, szkutę, statek wzgórę, u flisów holować, ein Schiff ziehen, treden. Na tryl to się rozumie, gdy flisy ładem ciągnąć maią polną liną statek, a przy sterniku zostaiły woła na nich: holuy, albo nie holuy, to iest, ciągniy albo nie ciągniy. *Haur, Eh.* 174. Ciągnąć nawę iedną, nawą drugą, albo powrozami wzgórę, remulcare. *En. Th.* Ciągnący nawę, *Rs. lámošnikb.* §. Ciągnąć co albo kogo do siebie, an sich ziehen, zu sich hinziehen, anziehen. *Rofs. мягомбь*. Magnes ciągnie do siebie żelazo, bursztyn słomki. *Rog. Dos.* 1, 19. Dwie rzeczy dziewnie do siebie ciągną, z magneżelazo, a bursztyn żdziebło albo słomę. *Radz. z. P. M.* 478. Słońce wszystkie planety ku sobie ciągnie. *Boh. Rog. 30.* – fig. moral. ciągnąć do siebie, zyskać sobie, zjednywać, uymować, jemanden an sich ziehen, für sich einnehmen, gewinnen. Ciągnie do siebie, by magnes żelaza. *Ryb. Ad.* 6. Ciągnie do siebie ludzi, t. i, bardzo miły iest. *Cn. Ad.* 76. Jak się temu panu oczy śmieją; właśnie ciągnie wszystkie stworzenia do siebie. *Teat.* 10, 49. Każdego to do siebie ciągnie, kto się w czym kocha. *Rey. Zw.* 12. b. Trewirowie Niemców legacyami do siebie ciągněli. *Warg. Cez.* 129. (na swoje stronę). Wielka odległość tych dwóch punktów: ciągnąć kogo, albo badź się pociągnąć; kto kogo ciągnie do siebie, musi znać iego interes, aby wiedział, za co go pociągnąć. *Lub. Roz.* 109. §. Ciągnąć za sobą, moraln. przyczyną bydź iakiego skutku, ściągać za sobą, nach sich ziehen. Występek ciągnie za sobą zgubę. *Tr. Ale co też kłopotów miłość ściągnie, leź wysączy?* *Zab.* 14, 150. §. Ciągnąć kogo do sądu, powolywać, pozywać, zapozwać, einen vor Gericht ziehen, vorladen. Cesarz do starosty dał taki wyrok, aby księży do sądu swego nie ciągnął. *Sk. Dz.* 315. – Moral. Ciągnąć kogo do czego, pobudzać, przynęcać, przywabiać, hindehen, anziehen, anlocken, antreizhen, hinlocken, hin reißen, treißen wobin. Nakarm ty wilka, niech popuści pasa, A wilka ciągnie natura do lasa. *Bratk. M.* Każdemu się to podoba. do czego zwyczay a ono jego przyrodzenie ciągnie. *Rey Zw.* 21. b. Sama z przyrodzenia swego cnota ciągnie do tego pięknością i wdzięcznością ludzi, żeby ią milowali. *Gorn. Sen.* 266. Duszy nie słucha, która do nieba ciągnie; a za cielskium idzie, które go w marności grazi. *Psalmod.* 8. Nic mnie do twoiey nie ciągnie Zofii, oprócz iedney cnoty. *Zab.* 14, 309. Honor ciągnie do trudów. *Zab.* 12, 251. Swa powinność ciągnie z nich każdego, Wziąwszy zbroie, zwyciężtwa pewne biorą znaki. *Bardz. Łuk.* 118. (wzbudza, zachęca, pędzi). §. Ciągnąć co gdzie, na co, do czego, ku czemu, kierować, nakierować, nakręcać, hinziehen, hinlenken, hinleiten. Na swoje kola wodę ciągnąć. *Pot. Arg.* 161. (na swój pożytek obracać, das Wasser auf seine Mühle leiten). *Ciągnąć na się karę, klęskę, nieszczęście, - ściągać na łę, sprowadzić na łę, sich zuziehen, über sich bringen.* §. Ciągnąć kogo za co, szarpeć, rwać, porywać, einen bep etwas ziehen, reißen, zupfen. *Rofs. mackāmb.* Za włosy kogo do czego

CIĄGNĄC.

285

ciągnąć. *Pot. Arg.* 748. Ten człowiek, który mi włosy na głowie ukladał, musi często swoje żonę za głowę targać, bo i mnie ciągnął, iak konia za grzywę. *Teat. 51 b, 53.* Ciągnąć za brodę, za czuprynwę. *Wyr. Ciągnienie za włosy* *Rofs. mácka, mackāńe.* – Ciągnąć kogo za ięzyk, macać go, dobadywać łę, einen bev der Junge ziehen, ihm auf den Puls fühlen, von ihm etwas heraus haben wollen. Kiedy mnie ciągniesz za ięzyk, iuż ci maszę powiedzieć. *Teat.* 37, 218. Kiedy kogo ciągnie za ięzyk, powie i co wie, i czego nie wie; dlatego król nasz zniósł tortury. *Oss. Str.* – §. Ciągnąć, naciągnąć, napinać, n. p. łuk, aufziehen, aufspannen, spannen, z. B. die Armbrust. Wielką część czasus w szaraiu obraciają na ciągnienie łuku, i snadno bardzo by też naytęźszy łuk ciągną, nie tak mocą, iak chybnością. *Ktok. Turk.* 35. Uczą ich z rusznic strzelac, dzidą cel ubiać i łuk ciągnąć. *Star. Dw.* 21. Raz wysoko ciągnie strony, Drugi raz ma ton spuszezony. *Lib. Sen.* 13. §. Ciągnąć, rozciagać, wyciągać, rozdłużać, ziehen, recken, austrcken, ausūchzen, in die Länge ziehen. Ciągnąć kruszec, ciągnieniem przerabiać go na drót, Drath ziehen. Złoto ciągnione, ciągnięte, na drót przerobione, gezognes Gold, Golddrath, Goldsaden. *Rofs. вољоченое золото.* Szyły iedwabiami wpoi ze złotem ciągnioném. *Leszcz. Cl.* 61. Kobierce haltowane złotem ciągnionym. *Ktok. Tur.* 107. *Hor. Sat.* 180. Serwety ciągnione – w pasy z figurami tkane, złogune Servietten. Serwety ciągnione, nieciąguione. *Vol. Leg.* 5, 185. Obrusy ciągnione. ib. – Cukier ciągniony, topiony na pasma, geschmolzener, gezogner Suter. *Syr 959.* §. Ciągnąć, rozciagać, rozpinać, ziehen, atſchlagen, aufspannen, aufspannen, ausrecken, ausdehnen. Ciągnąć skorę, das Leder ziehen, recken. (ob: Ciągniskóra, szewc). Tak ciągnij rzemyk, żeby się nie zrywał. *Cn. Ad.* 1154. Ciągnąć złoczyńę na mękach, katować go, męczyć, einen auf die Folter spannen. Po kilkodniowych na katowni ciągnieniach, powieszono go. *Nar. Dz.* 4, 291. Którzy dawać nie chcieli ciągnieniem ich na kole, wymoczono. *Veryf. praef.* 3. – fig. tr. rozciagać, rozszerzać, ausdehnen. Twa boiaźń chwalebna, ale ią tak daleko ciągnąć nie potrzeba. *Fabl. Tel.* 112. Przewlekać, przeciagać, rozwlekać, in die Länge ziehen. Sprawę tę można przez całe życie ich ciągnąć. *Teat.* 1 c, 79. Ciągnąć co daley – kontynuować, etwas fortſeßen. Powiedziałem to, żeby ciągnąć daley rozmowę. *Kras. Pod.* 2, 187. Teraz ciągnimy daley dyskurs nasz o hucie. *Torz. Szkl.* 100. Wspomnawszy krótko przeszle dzieje, daley ciągnie mówca o teraźnieyszych wypadkach. *N. Pam.* 14, 242. Szturmu zaniechawszy, samo obłęzenie ciągnąć stanowi. *Zab.* 2, 358. *Alb. Cóż robić? iak można, tak ciągnimy do końca.* *Teat.* 19 c, 139. – Ciągnąć kogo ode dnia do dnia, trzymać go na słowie odkładającą, einen von einem Tage zum andern aufhalten. – Ciągnąć zycie, nudno, niechocezo zycie pędzić, das Leben hinschleppen, hiniewern, ein langweiligstes Leben führen. Ciągniemy zycie nędżne, nieszczęścia nam rosną, tak, że tylko sobie, Obiecymać myśmy pewny pokój w grobie. *Min. Ryr.* 2, 227. §. Ciągnąć, targować, wymagać, wydzierać do oſtatnigo, dingen, drücken, ziehen, rupfen, schneiden, schinden, aufs

36..

284

CIAŁGNĄC.

außerste treiben. W targu ciągnie, żeby aż koszule
chciał awlec i zabrać. *Oss. Wyr.* Boday to z żydem
sprawa, rok w rok można go ciągnąć. *Oss. Wyr.* W do-
mu przedam dobytek i swego ciążne, a zapędzisz
do Niemiec, ciągnie mię Niemiec iak chce. *Gost. Gor.*
62. § Plastr ciągnie, pěcherzyki robi, das Pflastet
zieht, maßt Blasen. Plastry pěchyrze ciągnące zowią
przykatorya. *Krup.* 5, 392. § Ciągnąć co po czym,
prowadzić co po czym, pisząc, rysując, etwas worauf
hinziehen, hinmaken, hinschreiben. Maronity pismo swe
własne maią, lecz ie po papierze ciągną od ręki pra-
wey do lewey, w czym z żydami się zgadzają. *Paszk.*
Dz. 98. § Ciągnąć bank, karty, die Bank ziehen, die
Karten ziehen. Zacząłem się szastać po wielkim świe-
cie i banki ciągnąć po mieście. *Teat.* 14, 14. (faraona
grać, Pharao spielen). Hrabia, ciągnąc bank: siódem-
ka przegraie, ośmka wygraie. ib. 22, 4. Nieszczęśli-
wie karty ciągnął. *Oss. Wyr.* - § Ciągnąć eo zkład,
czerpać, wyczerpywać, wybierać, wyprowadzać, wohet
ziehen, schöpfen, nehen, hernehmen, bezziehen. Cią-
gnąć wodę. *Cn. Th.* Naywiększą Jslandczykowie cią-
gną korzyść z rybolowstwa. *N. Pam.* 14, 169. Kupcy
Rygi naywięcej siemienia ciągną z Litwy. *Przędz.* 2.
Z gwiazd łaskawe albo nieszczęśliwe życia ołoty cią-
gne gwiazdziarz. *Past. F.* 60. Ciągnąć z przyczyn i za-
sad pewnych wnioski. *Oss. Wyr.* - § Ciągnąć w się,
wciągnąć w fię, wpiąć wsiąkać, in sich ziehen, einstat-
geit, einziehen. Jak wątroba krew w człowieku, tak
Wezyr wszystkie dostatki państwa Turckiego w się
ciągnie. *Klok. Tur.* 60. Rurmus ciągnący. *Jak. Mat.* 5,
408. - Ciągnąć wino, lyknąć, zechen, ziehen, schlür-
sen, schlüden. Nie lubią z zbytniey wino ciągnąć fla-
chy. *Zab.* 15, 357. Rano fię wszyscy na likwory scho-
dzą, W wieczor ostrygi i stare wino ciągną. *Zab.* 13,
204. Chlubi się dobrym likieru ciągnieniem. *Teat.* 6,
21. *Prov. Slo.* chudá mršina dobre tahá, *macer bene
bibit*). Ciągnąć tutuń, faykę, lulkę = kurzyć, palić
tutuń, Tabac rauchen, *Vd.* tobak kaditi, tobakati, to-
bak piti). Nie czułę wonności tytuniu, który Sultan
Turecki ciągnie, niechby zaś pod nos zakurzył, wnet
uczułbym. *Boh. Djab.* 59. Uyrzawszy ludzi lułki cią-
gnych, pytali się: co to za ludzie, którzy ogień po-
łykaią, a dymem odbychaią. *Boh. Djab.* 2, 219. Pod
czas marszu trzeba zakazać żołnierzom ciągnąć tutuniu,
*Papr. W.* 1, 453. - II. CIAŁGNĄC *Fntrans.*, ciągnąć
gdzie, albo dokąd, dążyć dokąd, *pr. et impr.*, *physic.*
et moral., ziehen, sich wohin begeben. Wołoski Woie-
woda ciągnął z woyskiem do Ruskich krain. *Biel. Sw.*
266. b. Przez skawy wysokie bezdrożne ciągnie z wo-
skiem car. *Bardz. Luk.* 70. Na wartę ciągnąć. *Teat.* 8,
12. (ob. warta zaciaga). Ciągnienie żołnierskie, marsz,
pochód, der Marsch, das Marschiren. Surowo żołnie-
rzy karać, którzyby w ciągnieniu szkodę chłopkom u-
czynili. *Star. Ryc.* 28. Gdy człowiek do mieysca, do
którego ciągnie, przychodzi, cieszy się. *Biat. Post.* 46.
( do którego dąży, śpieszy, wohin er = zu kommen trach-
tet, wohin er zieht). W lesie ułowiony, choć iuž o-
swoiony, zwierz w lasy ciągnie. *Mon.* 71, 461. Wody
na dół ciągną przyrodzeniem. *Past. F.* 138. - Ciągnąć
do czego, zmierzać, wonach trachten, worauf ziehen, sich

CIAŁGNĄC.

darnach beműhen. Do wyższych cnót ciągnąć, albo ubie-
gać się. Falib. Dis. A. 1. Zadne nie może bydź ba-
czenie na sprawiedliwość, gdzie wszystko do pożytku
ciążną. Modrz. *Baz.* 77. Do tego kresu wszyscy cią-
gniemy. *Biat. Post.* 46. Wszelka rzecz ku swemu koń-
cowi pewnemu ciągnie i ma się. Glicz. *Wych. O.* 1. b.
Kto podlega ciążu i we wszytkim za nim ciągnie, wie-
lom bardzo podlegać będzie musiał. *Pitch. Sen. list.* 1,
99. *Rofs. mánemъ.* - §. Powietrze ciągnie - cug iest,
Rs. Neseemъ, nešemъ. die Luft zieht, es ist zugicht. Nie-
chay się chory strzeże ciągnącego powietrza. *Perz. Lek.*
312. *Ingluft*. Przejęcie ciała ciągnacym wiatrem. ib.
80. - II. CIAŁGNĄC SIE zaimk., Wyciągać się, roz-
ciągać się, sich recken, sich dehnen. Ciągnę się i zie-
wam, iako ci, którzy się ze snu dopiero ocucili, pan-
diculor. Mćcz. Ciągnąć się za co, po czym, sich bev
etwas oder an etwas ziehen, zupfen. Ciągnąć fię za nos;
počuwać się do czego. *Tr.* sich bev der Nase ziehen,
sich getroffen fühlen. Chcą-li szeląg dadź, to się ciągną
pó nosach. *Brud. Ost. E.* 10. (marszącą za, krzywią
sie; sie lassen die Nase hängen). §. Ciągnąć się, dadź
sie podlużać, przyczyniać, rozciągać, sich ziehen lassen,
dehnen lassen, sich ziehen. Złoto się ciągnie bardziesz.
 niżelazo. *Teat.* 48 b, 4. Szkoł roztopione musi miec
w sobie gley, boby się nie dało w górę ciągnąć, i wo-
dniałyby pod ręką. *Torz. Szk.* 63. Młeko ciągnie się,
soplem pada, die Milch zieht sich in Fäden. Jeżeli się
młeko ciągnie, znakiem iest, iż bydźle zażyło trawy,
okurzoney pyłem bdiłów. *Kluk Zw.* 1, 253. Łóy rozpu-
szczony chłodnące ciągnie się w wylewaniu. *Oss. Wyr.*
§. Ciągnąć się, iść szykiem, porządkiem, co do miey-
sca, rozciągać fię, mieysce zabierać, sich über eine Stre-
cke hinweg ziehen, nach einander ziehen. Ciągną się zó-
rawie czasem i na milę. *Oss. Wyr.* Ciągnie się Mofkwa
od Polski aż do Persyi. *Tr. sic* erstrecken, sich ausdeh-
nen. - Co do czasu, ciągnąć się, rozciągać się, sich
erstrecken, sich dehnen, sich ziehen, dauern, fortdauern.
Ciągnęła się nieprzerwanym pasmem z lędźwi iego po-
tomność od Piasta do Kazimierza. *Psalmod.* 15. Wszy-
stko porządnym ciągnie się łančuchem. *Zab.* 14, 415. -
Przedłużać się, przewlekać się, rozciągać wzdłuż co do
czasu, sich in die Länge ziehen. Choroby niektóre z wła-
sności swojej długo się ciągnąć zwykły. *Perz. Lek.*
335. Wszystko mi teraz idzie iak z opoki, Chwile się
ciążną dniami, z miesiąca mam roki. *Zab.* 11, 383.
*Zabl.* (chwile stają mi się dniami, Augenblicke werden
mir zu Jahren). - Ciągnąć się, kontynuować się,
trawać, wisieć, dauern, fortdauern, hängen, schweben.
Ciągnęła się nasza rozmowa o wychowaniu, gdy książa
pleban nadszedł. *Kras. Pod.* 2, 243. Ciągnie się co,
samo się trzyma, nie urywa się, cš schwebt, es bricht
nicht ab, es levert sich fort. Juž to nie idzie; ale się
tylko ciągnie. *Oss. Wyr.* Z początku szło; daley się
tylko ciągło. ib. - §. Ciągnąć się z caego, wywiązywać
sie, woraus solgen, abgeleitet werden, sich abnehmen,
abziehen lassen. Drugą tu rzecz na tym mieyscu wyra-
zil, która z pierwszey potrzebie się ciągnie. *Zrn. Poſt.*
26. (koniecznie z niey wypada). §. Czyn. ciągnąć się
do czego, brać się do czego, sich an etwas machen.
Pianemu nie trudno o zwadę, ręce się ciągną do mę-

286

CIAŁOB. - CIAŁOKU.

CIAŁOL. - CIARŁA.

stusowe w ciało. Zrn. *Post. 243 b.* f. *Moral.* ciało, krewkość ludzka, cielesność, podżoga do zleho, chuc, zmysłność, stary Adam, die Fleischlichkeit, die Sinnlichkeit. Zyc w ciele bez ciała, to iest, żyć na tym święcie w czystości szczerey, trudna. Bial. *Post. 43.* Alboż te człowiek nie ciało? *Oss. Wyr.* (alboż to człowiek aniół, duch?) f. Ciało = ciało bez duszy, martwe, umarłe - trup, der Leib, der Leidnam, die Leiche. Bs. telesina, mrricina, mrritvo tilo; Slov. měrtvac; Vind. merlizh, mertvu tellu; Boh. mrtwola, umrtčina; Slov. umrli, umrlina; Rofs. мермвѣйб. Ciało de homine praesertim probo et honesto; trup de improbo et vili. Cn. Th. Zdjęli ciało iego z krzyża. 1. Leop. Joz. 8, 29. (trupa iego. 3. Leop. J.). W drodze napadłszy zabi-tego, kazał ciało pochować. Chmiel. 1, 581. Ze ciało bez duszy nie żye, ztag różne łagodniesze omówienia śmierci: Z ciała wyszedł. Sk. Dz. 440. (umarł). Na pokój z ciała poszedł. ib. 507. Z ciałem się rozdzielił. ib. 507. Z ciałem się rozstał. ib. 313. NB. osobliwie Skarga w nich obfütuje). f. Ciało Pańskie, Chrystusowe, ciało boże, der Leib des Herrn, Christi Leib. Ciało i krew Pańska, eucharistia, świętość podług na-uki Katolickiej odmienionego chleba w ciało i krew zhwawicelową; Sakrament ieden ze siedmiu; zowiąț- też prosto Sakramentem ciała bożego, także tajemnicą cia-ła i krwi Pańskiey. *Karn. Kat.* 160. Das Sacrament des Leibes und Blutes des Herrn. (ob. wieczerza Pańska, stół Pański cf. ofiara). Sk. Dz. 741. et 19. O Szkramencie ciała bożego. Kucz. *Kat.* 2, 398. Na tey mszy oyciec Sty wziąwszy w rękę ciało Pańskie, rzekł. Sk. Dz. 1066. Hofyą abo oplatek święcony ciałem bożym zowią. *Baz. Hist.* 24. - Boże ciało, święto bożego ciała; Cro. telovo, Dal. braßansztvo ob: Boże ciało). f. Ciało, mięso na kościach ciała człowieczego, zwierzęcego, das Fleisch auf dem Leibe. Rofs. płóźb. Kazał tyran męczennikowi mocno drzeć ciało z kości. Sk. Zyw. 1, 29. b. Kazał go tak długo bić, ažby ciało iego od kości odpadło. ib. 1, 255. iż ciało z niego odlatało, a krew iako ze zrzódła płynęła. ib. 2, 238. Tyran kazał ciało na nim krajać. ib. 1, 15. Krwi w sobie nie czuię, niemasz na mnie ciała, Kości tylko biedne, a skóra zoftała. *J. Kochan. Ps.* 149. Brać ciało, tyć, am Leibe, am Fleische zunehmen, feist werden. Rofs. ł奥mшъмъв. Trací ciało, spaść z ciała, abnehm, vom Leibe kommen. Ciało biorący, pokarm dobrze trawiący. Cn. Th. Koń na się nie mógł brać ciała. Comp. Med. Gdy koń ciała na się nie bierze, chociaż ma obrok dostateczny, daway mu... Lek. Kon. 68. CIA-ŁOBOYCA, y, m., zabiiaiacy ciało, der den Leib töd-tet. Chod. Kost. 11. *CIAŁOCHRONCA, y, m., stróz chroniacy ciała czyiego, drab, drabant, Rs. мѣлхра-нишель, obs. мѣлъвиныкъ, gardzista; der Leibtrabant. **CIAŁOGRZEY, eia, m., kokolwiek ciało ogrzewa, ein Leibwärmer, alles was den Leib erwärmt. Rofs. мѣлхорѣя, мѣлхорѣйка, мѣлхорѣчка = kamizel-ka kobieca bez rękawków cf. kaftan: **CIAŁORUCH, u, m., Rofs. мѣлховиженіе agitacya, mocy, Leibeßbe-wegung. 2., Giestykułacya, giest, der Gestus. CIA-ŁOKUPIEC, pca, m., ludźmi handluiacy, rayfura, luſian, ein Menschenhändler, Seelenperkäufer. Dom na

uhogie panienki od łotrów i ciałokupców wyławione wystawił. Sk. Dz. 526. CIAŁOLUBNY, a, e. ciało lubiący, cielesny, zmysłny, den Leib liebend, fleischlich, sinnlich. Eccl. мѣлхолюбивый, коморный молько о украиненій и насыщеній мѣла страемьмь. **CIA-ŁONOSNY, a, e, ciało maiący, wcielony, oczłowie-czony, eingekörpert, einen Leib tragend, Eccl. плото-носецъ, обложенъ мѣлхомъ, какъ по сынѣ бо-жій по воцеловѣченію. CIAŁOSKŁAD, u, m., Rs. мѣлхосложеніе, koustytucya ciała, kompleksya, det Körperbau. CIAŁOTWORCA, y, m., ftworzyciel cia-ła, des Leibes Schöpfer. Groch. W. 67. CIAŁOWITY, a, e, grubego ciała, cielesny, wohlbepleibt, stark von Leibe, starkleibig, feist; Vd. teloven, shivotnaßt, telovi-ten, debel, touſt. CIAŁOWITOSC, źci, ž., grubość ciała, Wohlbeleibtheit, Feistheit, Vd. telovitnost, telo-unoſt, deblina. CIAŁOWNY, CIAŁOWY, a, e, z cia-ła złożony, ciało maiący, körperlich, leiblich, einen Leib habend; Rofs. плóźbный, плóмяный. Bóg ciałowne istoty nadał ruchem równym Biegowi właściwemu ilto-tom duchownym. Przyb. Milt. 238. et 122.

Pochod: cielesny, bezcielny, cielesność, cielisty, cielesnik, wcielić, wcielenie.

CIAP! CIAP! mowa niewyraźna, cedzona, eine undeutliche kauderwalsche Sprache auszudrücken. f. Chód ciężki, leybowaty, einen schwerfälligen Gang auszudrücken. Tam ten źpał; ten za nim ledwie na palcach dreptał ciap ciap. Off. Wyr. f. Ciupu kapuſta, ciupu groch; na nie-maiacego swego zdania, przyimuiącego wszystko, co kto powie, czarno czarno, biało, biało, ein Strohkopf, ein Mensch ohne Kopf, ein kauderwalscher Schwäger. (cf. Ciupa). CIAPA, y, m. nieumiejący gadać, maiący ięzyk w chodakach, ni be ni me, ein nuchliger Mensch, der nichts Gescheutes hervorbringt. Wielki ciapa. Off. Wyr. CIAPAC intrans. ndh., słowko za słowkiem niedomawiając niewyraźnie cedzić, kauderwalsch reden. Ciapał, iakby nie wiedział, co mówić. Off. Wyr. cf. Ciapać.

CIAPAC cz. ndh. ciułać, łaudać, mitrężyć, mitrężnie zbierać, zaudern, tändelu, langsam machen.

CIARAPATA ob. szarapata.

CIARKI liczb. mn., dresz, czucie cierpkie, mrowiſka, Schauer, Schaudern. Gdy o drabinie wspomnę, ciarki mnie przechodzą; zdaie mi się, że na szubienicę leżę. Teat. 13, 48. Patrząc na niego, przechodzą mię ciarki. Zabl. Zbb. 87. f. Ciarki, iagody ob. czarka.

CIARLATAN, CZARLATAN, CIERLETAN, CZARLETAN, a, m. CIARLATANEK, nka, m. zdrbn., z Wloſk. który bez nauki lekarſkiej wtrąca się w praktykę iey, ludząc łatwowiernych okazałością mniemanych sekretów. Dyk. Med. 1, 538. ein Charletan, Quacksalber, Markt-ſchreyer; Vd. tershni beseduvaž, masilodelauz, masilar; Croat. vszagditersez, prezóvich; Rag. mamimjeddi; Rs. малъханчикъ. Lekarz czarlatan opowiada swoie kuracye, mowi o wielkich rzeczach, gada bez uſtanku, zabawia wszystkich, kielichy wytrząſa, ſtroi się w powagę. Perz. Leh. 326. Ciarlatan urynowy. ib. 68. Na rynku ſkoczkowie, kuglarze i cierlatani swoie ſigle wyprawiają. Star. Dw. 11. Czarletan. Kłok. Turk. 112. f. Ogólniey: kuglarz, pędziwiatr, wietrznik, ein Gaukler, ein Wind-

CIARLATANERYA - CIASNODŁON.

beutel. Figlarz, szalbierz, ciarlatan. *Dudz.* 55. *Petr. Pol.* 2, 199. Twe to psikusy, Bożku roskoszny, ciarlatanku kusy. *Zab.* 16, 322. CIARLATANERYA, CZARLETANERYA, yi, ž., CIARLATANSTWO, a, w., połstepek ciarłatańki, Vd. masilodelstvu, masilaria; Charletanerie, Windbeuteley; Rs. małbxanb. Powszechna ufomność kobiet pokładać ufność w czarletaneryach. *Teat.* 28, b. 80. CIARLATANSKI, a, ie, od ciarlatan, charletanisch, Charletans. Pieśń ciarłatańka na iarmarku: O cuda cuda! o śliczne cuda! kto ma pieniążki, niechay ie tu da. *Zab.* 1, 104. *Nar.* Ciarłatańko, Po ciarłatańsku, przystk., charletanisch. CIARLATANIC intr. ndk., ciarlatana łtroić, wietrznikołwem narabiać, den Charletan, den Windbeutel machen. Apian Grammatyk za czasów Cezara po całey ciarletanil Grecyi. *Pilch. Sen. Litt.* 3, 26.

CIASCISTOSC, ści, ž. niewypieczonosć, zakalitość, die Teigigkeit, St. Kiesz. 32, CIASCISTY, a, e, CIASISTO przyst., zakalitfj, niewypieczony, teigig, unausgebacken. Tr. - Crn. teſten; Vd. teſten, teſtien.

CIASNINA ob. Cieśnina. CIASNO przystk. przymiotn. Ciasny; Cieśnicy comparat., Ciašniuchno, Ciašniutko, Ciašniuteńko, intens., nieprzełtronno, enge; Slo. těšno; Ec. měšno, inšcom, běšimo. Teraz kto ma szeroki dom, iak szły role Cyncynnata, mówi że ciasno mieszka. Warg. Wal. 132. Dwiema ciasno, a iednemu tak czas, Rys. Ad. 12. (trumna). Komu ciasno, niech uſtepuie. Rys. Ad. 26. (niekontenterſ, idź precz). Ciasno tu dla tych Jchmościów. Off. Wyr. (gardzą nami, nie radzi obcuią z nami). Ciasnoby było We Panu w naszém towarzyſtwie. ib. (nie profimy, nie bratamy fię z takim). S. Ciasno komu, znayduie fię w obertasach, w ambarassie, między młotem a kowadłem, w złym rosole, przygrzano go, er ist im Gedränge, in Verlegenheit, in puteo conflictus. *Cn. Ad.* 6. Rs. заморно; Slo. těšno mu ge; ujſeo mu ge. Kraiowi było ciasno, dla niedoſatku pieniędzy. Pam. 85, 109. Biią go bardzo, i iuž mu ieſt ciasno. *Rey Zw.* 99, b. Było im ciasno, albowiem znędzony był lud. *Leop.* 1 Reg. 15, 6. (byli ścišnieni. *Bibl. Gd.* j. Zewsząd ciasno, uciekać - li, czyli ſtać w kroku bezpiecznieby było, trudno zgadnąć. *Pilch. Sall.* 184. Widzisz, od nieprzyiaciſ, iak mi bardzo ciasno. *Biel. S. M. B.* 3, 6. Wszyſtko im teraz trudnicy, wszyſtko cieśnicy chodzi. *Pot. Arg.* 174. S. Ciasno, ściſle, iak nayściſley, enge, genau, ſharsf, im engſten Verſande, genau genommen. Przełóżony cieśnieny ich chował, niż oni chcieli. *Biel. Sw.* 282. Jeden cieśnieny trzyma przeciwnika, drugi ſtawi mu pole. *Nag. Cyc.* 11. Gdy każdy urzędnik w swoiy ziemi ma bydź ofiadłym, wiele ludzi to tak ciasno rozumieł, chcąc żeby oni nie w ziemi, ale w powiecie bywali osiedli. *Herb. Stat.* 168. *Vol. Leg.* 2, 619. *ſtricte.* CIASNOCHA, y, ž., CIASNOSZKA, ž. zdbrbn., odziemnica, caſcula, subucula. *Cn. Th.* ein Weiberhemde. Ciasnocha, die Jupc. Ern. 537. Sr. 2. jopa; Sr. 2. mayka; Crn. jezherma, robazha; Vd. janka, interfat; Bs. modriniqa; Rs. ponька, понява. Ona fię drapie w nożkę podniósłszy ciasnoszkę. *Kehow.* 173. S. Rozpuſtnie, o mieyscu lubiebnym kobiecyem; czasem i znaczy pannę; pospolicie, udającą pannę, drożącą fię, cnotkę, przez szyderłoſto, CIASNODŁONI, ia, ie, ſkapy, filzig, knauſerig.

CIASNOSC - CIASNY.

SNODROGI, a, ie, drogi ciasne maiący, engwigią, enge Straſen habend. Kray ciasnodrogi. Off. Wyr. CIASNOSC, ści, ž., CIASNOTA, y, ž., nieprzełtronność, własność mieysca, naczynia i t. d. niewyſtarcziaćego temu, co ma mieścić w sobie, die Enge; Bh. tijſen'; Sr. 1. cjeſnoſći; Vd. tesnata, tesnuſt; Crn. tesnóba; Cro. tesznócha; Rg. tjesnos, tjesnocchja, tjeskocchja; Bs. tjeskochja, tiskochja, Rs. měbnomá. Ciasność mieysca. *Pilch. Sall.* 113. Same ciasnoty (w liczb. mn.) tego mieysca bronią, abyśmy nie byli otoczeni nieprzyjiaciolmi. *Zab.* 13, 301. Domeczek nie wielki, w ciasności muſi fię mieszkać. Off. Wyr. (ciasno, in der Enge; enge, gedrängt. S. Ciasnosći, ciasnoty, przejścia wązkie, wąwozy, cieśniny, engr Pāſſe. Już swoie hufy przez ciasności przeprawiſi. Warg. Cez. 9. - S. Ciasność, uciſk, nędza, oflatecznoſći. oflateczne potrzeby, Bedrängniſ, duſerſte Noff. Przywiódleſ nas w ciasność, położyłes ściśnienie na biodrą nasze. *Budn. Ps.* 66, 11. (nagnaſeś nas w fięć. *Bibl. Gd.*). Gdy miało oblegił i ściśnał, w taką wpaŕ ciasnotę nieprzyjiaciela, że co do iednego od miejsca pollegi. *Pilch. Sen.* 139. Jużeś w tey ciasności, że nie masz nad czym myſlić, tylko uciekać. Off. Wyr. Już do tey ciasności przyszedł, że nie powinien fię wahać na wszyſtko fię wżyć. ib. S. Ciasność, ściſłoſć, ściſſe pilnowanie, Ge- nauigkeit, Strenge. Kto soboty u żydów nie czeći, tego bóg kamionować kazał; iednak ciasność ona święcenia na szkodę fię ludzką nie ściągała. *Sk. Kaz.* 389. CIASNOSZKA ob. Ciasnocha. CIASNOSZYI, yia, yie, szyje ciasną maiący, enghalſig. Ciasnoszyia flasza. *Cn. Th.* CIASNY, a, e, Cieśnieszy compar, Ciašniuchny, Ciašniutenki intens., nieprzełtronny, którego własnością ciasność, trudno mieszczący w sobie, enge; Bh. těšnij, utáhń; Slo. těšnij; Bs. tjesan; Sr. 1. cjeſne, cijſny; Crn. těsn, tesne; Vd. tesen, tessan; Dl. tizkan; Rg. tjesnij, tjesan; Cro. tészen; Rs. měćnj, měćně, měpełmkiń; (cf. Gr. ἀεος; Hb. γν αι, γιν uz, cf. wązki). Osiedli zbroyni mieysca ciasne, gdzie iakoby wązkie ściezki przechody były w górach. 1 *Leop. Jud.* 7, 5. Do nieśmier telności ciasna droga, przez tyfiąc przejśc trzeba truło ności. *Leszcz. Cl.* 3. Pierſi młde, ſlabe, ciasne. *Syr.* 1465. Nieprzyjiaciela w tak ciasny kąt zaparł, iż całą nadzieję w ucieczce pokładać muſał. *Pilch. Sall.* 213. Zapieźić kogo w ciasny kąt, w kozi rożek, przydybać, że nie może uść, dadź komu dybika, związać, ſkrę pować wywodami, że ani ma co powiedzieć; nagnać mu ſtrachu, eſinen in die Enge třeſben. Ciasna głowa, nie- wiele objąć mogąca, niepojełtna, ein beschränkter Kopf. Oyczyzna ciasna ſławie mey i mała. *Pāſt.* F. 259. Ma- iątek ciasny, szczupły, ein geringeſ Vermögen. Maietność by naymnieyszą, miey za wielką własną, A cudzą nay- przestrzeńską, rozumiey zą ciasną. *Jeż. Ek. D.* 2. Mam kawał roli dosyć ciasny, nie miał czego sąfiad pożadać. *Siru. Qu.* 4, S. Zycje ciasne, oszczędne, ſkape, surowe, ein hartes, ſtengeſ, genaues Leben, Surowy żywot i ciasny wiódł na wſi. *Skr. Dz.* 334. W ubóztwie i žyciu ciasnym i głodnym bogu służył. ib. 303. Zywot ciasny przeżywszy, umarł, poſł vitam durissime exactam. *Krom.* 63. Wyſłepek ten cjeśnieyszym žywotem oczyści umyſlił. *Krom.* 355. Chciał zakonnikiem bydź i wieczne ubóztwo i ciasny žywot wieśdź, Sk. *Zyw.* 51, Już myślił

288

CIASTO - CIASTUCHY.

o klasztorze i ciasnym żywocie, żadney się nędzy i głodu
nie boiąc. ib. 182. Ciasna dłoń, łkapa, nie popuści
grosza, eine karge Hand. Zygr. Gon. 230. - Ciasne su-
mnienie, pieszzone sumnienie, ein zartes Gewissen, das
alles sehr genau nimmt. (oppos. przestronne sumnienie,
iak wrota wiezdne). Lepsze ciasne sumnienie, aniželi
przestronne; ciasne, które i małego grzechu lekce sobie
nie waży. Sk. Zyw. 2, 165. § Ciasny sąd, ścisł, genau,
scharf, pü块tlich. Jaką wymówkę na owym ciasnym dzień
ošatnim mieć będziem? Sk. Zyw. 2, 421. Owego wieku
prawo chrześciańskie około małżeństwa ciasne było. Sk.
Dz. 615. Jako czyłość ciała zachowa się, iešli nie będzie
wsparta ciasnym zatrzymania ratunkiem, arctoribus con-
tinentiae praefidiis. Zygr. Gon. 548.

Pochodź: ciesń, ciesnina, ciesnić, zaciesnić, przy-
ciesnić, ścieśniać. 2.) Cisną, ciskać, docisnąć, nacisk,
nacisnąć, naciskać, ociłk, ocisnąć; odciłk, odciśnąć,
pociłk, pocisnąć, przycisk, przycisnąć, przecisnąć,
rozciłk, rozcisnąć; ściłk, ścisnąć, ścisły, ścistość, uciłk,
ucisnąć, ueiškać: weisnąć, weiškać; wycisłk, wycisnąć
zacisnąć, zaciškać; ciżba. 3.) z Czeszczyznny ślad, że
z tegoż żrzódła: tęsny, tęflikwy, tęfknota, tężyć, tążyć,
przetęsknic, utęfknić, tęsknić.

CIASTO, a, n., CIASTKO, CIASTECZKO, a, n. zdrbn.,
mąka rozczyniona, der Teig; Bh. et Slo. těsto; (cf. der
Těst Adig.). Dl. tiszto; Hg. teszta, tesztatłka; Rg. tje-
sto; Bs. tjěsto; Sr. 1. cijosto, kwaß, cijoško; Sr. z. słošto;
Cro. tezto, těsło, falak, tesztecze (Cro. tesztën crudus;
Crn. teštu: (Lat. med. teſtum = piec pickarski); Vd. te-
ſtenina, teſtouje, teſtu, svalek; Rs. měbmo, měbmoju,
pečowo. Dla smaku chleba sypie się w ciaſto przy roz-
czynach kmin albo anyż. Przerabia się ciaſto po należy-
tym kśnieniu do przyzwoitej geſłości robienia z niego bo-
chenków. Kluk. Rosl. 3, 262. Banię w cieście upiec.
Cresc. 227. Kto duższy z dzieją bierze drugiemu ciaſto.
Zab. 15, 247. (kto duższy, ten lepszy). Dalby i ciaſto
z dzieją. Cn. Ad. 140. (zbyt dobry, dały i koszulę
z ſiebie). 2.) Ciaſto, w liczb. mn. Ciaſta, ciaſtka, cia-
ſteczka, różne z mąki upieczone przysmaki, Backwerk,
Kuſsen. Ciaſta rozmaite, torty, makarony, kreple,
pączki, placki i t. d. Vd. potiza, krapniza, gibaniza,
pogazhiza, medelni, krapi, teſtouniki, mokjaki, shganki,
meshta, kubunza; Röſs. pиро̯жное, оладья, аладья,
кулӑта, халбенное, дроочóna, сосулька, левашник,
хворостк; (Sla. tīſtenica = pasztet; Sla. tīſteniccaŕ =
pasztetnik). Drożdźy używaią do makarów albo ciaſt
kraianych. Syr. 949. Mąki pszenne zażywaią się w ciaſt
przednieyszych różnego imienia. Kluk. Rosl. 3, 271.
Ciaſta formowane, możdzierżowe, garnuszkowe, fume-
towe. Lek. C. z. Ciaſto francuzkie, gdy chćemy, aby
w liftach było osobnych, smaruiemy każdy liftek masłem.
Rog. Dos. 1, 33. § CIASTO, CIASTOCH, CIASTUCH,
a, m., CIASTUSZKO, a, m. zdrbn., człowiek miętki,
ni weź, ni połož, nie małyacy swego zdania, ni to ni
owo, i zimno i ciepło, miękisz, lele, flak, bekołko, ein
weicher, weißlicher Mensch, ein Zärtling, der allesł mít
sich machen läſſt. Ciaſtochami ich nazywa. Smot. Lam.
57. Ciaſtuszko, człowiek iak ciaſtko, ciaſteczko. Off.
Wyr. CIASTUCHY, ów, licz. mn., kluſki wieyſkie
obwarzane (cf. paluchy), gekochte Klóſſe, wie sie die

*CISZ - *CIAŁDZAC.

Bauern eſſen, Bauerkloſſe. CIASTOWY, a, e, od ciaſta,
Teig. - Rs. mb'tsiałyj. CIASTOZUY, uia, m.
mysz v Homera, aqroφayos) Przyb. Batr. der Teigſreſſer,
der Name einer Maus in der Batrach. cf. Chleburad.

Pochodź: ciaſciſły, naciaſta.

*CIA SZ ob. Ciąża, CIASZKA ob. Czaszka.

w CIAŻ adverb., ciągle, ciągiem, nieprzerwanie, co do
miescyje lub też co do czasu, pasmem, w iednym tchu, iednym
tchem, w ieden pęd, in Einem, in Einem fert, in einem
Juge, ununterbrochen; Crn. vědnu; Cro. zajedno; Vind.
skues, veden, v'sellei, smiram; vsaki zhas, veſzhas,
spvu; Bs. vazda, sueudiglje, udiglje, sueghjer; Ec.
выну. Sklepy na wysokich słupach wciąż murowane,
służyły do prowadzenia wody. Star. Dw. 2. Do obozu
uciekli, daley w ciąż się puściwszy. Warg. Cez. 220.
Naycieżej raz webrąć, w ciąż się brnie. Off. Wyr. - §. Math.
Liniia w ciąż albo w brod, infinita, bez naymnieiszey
miary, którą do upodobania dłuższą rysować możesz.
Sol. Geom. 4. *CIAŻ, CIAŻA, *CIEŻA, y, ž., brze-
mię, ciężar, die Laſt, die Bürde. Ulżyy nam trochę tey
cięży, chceszli byśmyć służyli. 1 Leop. 2 Paral. 10, 4.
(tey ciąży. 3 Leop.). Czemužby miał bydź słužebnik
twóy ku próżneych panu memu? 1 Leop. 2 Reg. 19, 56.
Wina podrosłych gron ciąże Przy małych tyczkach wiąże.
Petr. Hor. 2. N. b. Kamień ciążą ieſt względem kapuſty,
którą przykłada. Off. Wyr. (ciężarem, waga, Laſt, Ge-
wicht). - Ciąża, ciężkość, die Schwere. To co przy-
krywa, swoją ciążą zatrzymywa od wznoszenia się to,
co przykrywa. Off. Wyr. §. Dolegliwość, uciſk, cięż-
kość, die Laſt, Befchwerniß, Befümmerniß, Drangſal.
Taž to ieſt przyczyna moiey tey ciąży i troſki dolegliwey.
Tward. Pas. 59. Ciąże, podatki, Abgaben, Laſten.
Ciąże i przeciąże, angariae et perangariae. Dworzanie
podwody i ſtacye biorą, także i ciąże. Biel. Kr. 304. -
§. Kara, karność, die Strafe, die Züchtigung, die Zucht.
Spowiednik miaſto ciąży abo kańni, kazał mu do Rzymu
iechać. W. Poſt. W. 25. Kto żołnierza w ciąży nie ma,
sam się zwoiuie bez woyny. Fr. Ad. 45. §. W prawno-
ści, ciąża, grabież, rzecz zaresztowana. Dudz. 55.
zaymowanie i rzecz zaięta, das Pfänden, das Gepſändete,
das Pfand; Bh. obſtawek. Z ubogiego ciążą biorą. Budn.
Job. 24, 9. (zaſtawę. Bibl. Gd.). Od tych, co płacić
nie mogą, ciężko rzecz pożyczaną wyciągaią, i takie
ciąże od nich biorą, iakie im ku obronie ciała są po-
trzebne. Kucz. Kat. 3, 171. (not: „zaſtawy"). Z dłužni-
kiem do wieźy abo dałe ciążę. Klon. Wor. 73. Kto ma
ciąże, tego nie wiążą. Cn. Ad. 380. Rys. Ad. 27.
Ciąże maią bydź w większey cenie, niż rzeczy, o które
bywa ciążano. Herb. Stat. 534. Jaka ma bydź ciąża
brana, za podatki królewſtie. Herb. Stat. 88. §. Ciąż,
pociąg, zaprzag, sprzężay, das Gepſann. Ma dwoie
ciąży wołow. Off. Wyr. Zabrać chłopu ciążą. Off. Wyr.
(Rs. Dамь мягу dadź drapaka). §. Ciąża kobiet, brze-
mienność, ciężarność, czas brzemienności, die: Schwan-
gerschaft; Vd. shrokuſt, shrozhina; Rs. чревоносиłtje.
Zona iego w ciąży zoſtaie; iuż ieſt w ſiódmym mieſiagu.
Tr. Vd. ona je te sedmi miessenz o' drugem paſi, ni
sama na sebe). W ciąży bydź Rs. чревоносиłmi, чре-
воносиł, во чрěbѣ имаши младěńą. CIAŻAC,
*CIAŁDZAC cz. kontyn., Ciążyć ndk., obciążać kogo,
cię-

CIBORA CICHO.

*CICHOPŁAWNY - CICHY. 284

ciężar nakładać na kogo, ładować go, einen belasten, ihm
eine Luft, eine Bürde auflegen. Fig. uciśkać, uciżać,
bedrücken, drücken; (Bh. keṣiti uciṇṇunca exigere J.)
Trzeba mi się uwołnić od pewnego ciążącego się długu.
Teat. 2, 89. Na złość tym, którzy mię ciążą. 1 Leop.
Ps. 22, 5. (frasuia. 3 Leop. ib.). Którzy mię frasuia
a ciążą nieprzyjaciele moi. 1 Leop. Ps. 26, 2. Nie za-
smączay ani *ciąsz brata tego*. 1 Leop. Lev. 25. (ciąż'.
§ Jurid. cłażać, grabieżą sądową, strofami co od kogo
wymagać, zagrabiać, zaymować sądownie (cf. dzieckować)
(gerichtlich) pfänden, durch Pfandung erzwingen; Vd. isa-
rati, vunsatati; rubiti, salog vseti, fentati, saloguvati;
Crn. růbiti, růbem; Cro. plenayati: (cf. Rs. мятамься,
prawować się). Kto komu w łace pasie, taki ma bydź
ciąż na sukni. Tarn. Uſt. 138. Szlachcie, iěli tych
pieniędzy nie będzie chciał brać, niech będzie przez źła-
roſte ciążan w bydlech. Herb. Stat. 81. Jlekroć trafi się
ciążanie czynić, aby nie brano więcej, ieno coby źło
za to, za co ciążąia. ib. 88. Byka wdów iego *ciążdżaią.
Budn. Job. 24, 3. (w zaſtawie biorą. Bibl. Gd.). Cią-
żania obyczay. Herb. Stat. 506. *§ Ciążyć na kogo,
żalić się na kogo, narzekać, sięh über jemanden beschweren,
über ihn klagen. Bisſup ciążył sobie wiele rzeczy na
mnie, wymawiając, iż iuż dosyć sięgo łaſke okazuie.
Baz. Hſt. 252. Na króla niektórzy sobie ciążyli, że
ludziom nierzupełnem urzędy zlecał. Kozs. Lor. 169. et
168. b. Alexander W. na Arystotelesa ciążył, iż ono,
czym wszylſkich przechodzić chciał, to on drugim pisząc
podawal. Modrz. Baz. 65. Warg Kure. 4. CIĄZACZ,
a, m. który zagrabił co. Dudz. 35. Który rzeczy urzę-
downie hamuie albo hamowane zahiera. Włod. zaymać,
zagrabiciel, der Pfänder, der etwas pfändet; Vd. rublenik,
fentovez, salogajemauz.

Pochodz. ciężki, ciężkość, ciężar, ciężarny, ciężyc,
dociężzyć; ociążać, obciążać, ocisłały, przyciążać,
przeciążać, (cf. Ciąg, ciągnąć). 2.) cf. tążyć, tęsknić
i t. d.

CIBORA ob. Cybora. CIBORYUM ob. Cyboryum.

Ci - ć ob. Ci -

CICHACZ, a, m. człowiek cichy, cicho siedzący, mil-
czący, ein stiller Mensch, ein Stilſtber. Ty pacholkiem
cichacząs dumą życie wieyskie, Teraz włodarzen, łaźnie
i gry chwalisz micyſkie. Zab. 8, 529. CICHACZEM
przystk., po cichu, milezkiem, pokryiomu, ukrągkiem,
in der Stille, im Stillen; Ec. omam; Sr. 2. poschidne,
po schidu. Z panną córką cichaczem się swata. Zabt. Zbb.
69. Cichaczem się wkrada do kobiet. Teat. 6, 23.
Faſszywi przyjaciele cichaczem cię podszczuwaią. Teat.
38, 104. CICHNAĆ niiaak. ndh., zcihańcą, ucihańcą
dk, ciszeć, cichym się ftawać, still werden, ruhig wer-
den, sich beruhigen; Crn. potihneti; Rs. михнумь,
cмиřьмь. Cichną wiatry, a niebo w wdzięki się przy-
biera. Przyb. Luz. 272. Na two słowo seichl morſki
wiatr mnogi. Kulig. Her. 2. Muſi zcihańcą wrzawa
zawſłydzonych chucii. Przyb. Ab. 26. CICHO przystk.,
pocichu, z cicha, niegłošno, stille, Ciszey Com-
par., Boh. tille; Sorab. 2. schicho, žtilſom; Sorab. 1.
cijoło, čiſche, pocjichu; Vd. tihu, rahlu; Cro. tiho.
Sla. tiho, shutichi; Rs. михо, мишкóмь, iżb под-
миха, iżb подмишь; Ec. михообрaђано. Starszy
Tom I.

głośno modlitwę mówi; a oni za nim, iak kto chce, lubo
cicho lubo głośno. Star. Dw. 59. Cicho předzey sprawisz.
Cn. Ad. 78. Wielkie rzeki cicho płyńą. Fredr. Ad. 28.
(bez hałasu, bez zgielku, spokojnie). Starał sięło cicho
ten interes zakończyć. Siem. Cyc. 122. Polska nigdy się
z nikim łączyć nie powinna, Niech cicho siedzi, ale niech
nie będzie czynna. Niemc. P. P. 9. - § Cicho! Ciszey!
wychryk: przykaz milczenia: cyt! ſt! ſtille! Cicho! nie
wrzeszczcie tak. Teat. 1, 7. Cichoż bądź, prze bóg
żywy. Teat. 36, b. 128. Ciszey! (z proſta: ſtul)! A
ciszey z panią matką. Bardz. Tr. 286. Ciszey, życzę
ci wynieść się ztąd. Teat. 1, 124. Gdzie pańtwa nic-
masz, nikt nie rzecze ciszey! Gdzie niemasz kota, tam bie-
gaią myszy. Bratk. F. 4. b. *CICHOCHOD a, m.
Rs. михохо́дь, bradypus, das Faulthier. *CICHOPŁA-
WNY, *CICHOPŁYNNY, a, e, płyńacy spokojnie,
ſtilſlieſend, ſanſtſlieſend. Wody Caephiza cichopławne.
Zebr. Dw. 65. Cichopłynny nurt. Mon. 75, 594. Hor. v,
191. Min. - CICHOSC, ści, ž. umilknienie, spokoyność,
gdy wrawy i głosu nie nic słychać (oppos. głośność,
łałas), cisza, die Stille; Bh. tichost; Vd. tihuſt, tihota,
tiha; Crn. tihota; Sr. 1. cijołota; Rg. tihos; Cro. tihocha,
tiſsina; Dl. tihota; Sla. tihocha; Bs. tiscenoft, tihochja,
krotkoſt; Rs. muхо. mь. W nocney cichości. Jabt. Tel.
153. W cichości bez gości, w komorze, w pokorze.
Zegl. Ad. 265. Już cały świat w cichości, nikt źłapi
i kroku, Wiatr, morze, śpia, i zwierząt nie uſłyszy ſkoku.
Zab. 14, 121. Cichość morſka, morſke uspokoienie,
cisza, die Meereßtille. Cichość człowieka, łagodność,
łaſkawość. Crn. Th. ſtilles Wefen, Sanſtmuth, Leutſeelig-
keit. CICHUCHNY, a, e, CICHUCHZKI, CICHUTKI,
CICHUTENKI, CICHUSIENKI, a, ie, intens, przymiotn.,
cichy, ganz still, leise; Sło. tichicki, tichuć. Cichuchnie,
Cichuczko, Cichutko, Cichutęńko, Cichufieńko. Cichu-
tyneczko przystk., (Mäuschen still); Rs. михо́нько.
Cichuchno, leguchno Piesń. Kat. 52. Chodził sobie
cichuteńko. Boh. Kom. 3, 111. Burd nie lubie; ale bez
hałasu cichuteńko byłym go wyforował. Teat. 1, 104.
Dawid oderzął cichuczko kray płaſzcza Saulowego. Budn.
1 Sam. 24, 5. Milczcie wszyscy, ani szepcze, J cichuczko
ziemię depczeie. Groch. W. 367. Wszedł potaiemni
a cichuczko. Leop. Judic. 4, 21. Cichuczeńko. Klon.
Wor. 2. Cichufieńko wchodzi. Kłok. Tur. 91. Widział
prorok boga w cichuchnym wietrze. Sk. Zyw. 2, 195.
W cichuczkie źtrony śpiewam. Kłak. W. C. 2. Częścią
nań głosewo woła, częścią cichufieńkie W uszy słowka
posyła, bardzo maluſieńkie. Banial. ſ. 2. - § Spokoyniu-
tęniłe, ſkromniuteńki, ſehr still, ſanſt, bescheiden. Koń,
gdy się zapali, z onego cichuczkiego, źanie się wnet iako
szalony. Rey Zw. 75. Pan nasz cichuchny i serca pokor-
nego. W. Paſt. W. 204. CICHY, a, e, Cižszy com-
parat., niegłośny, spokoyny, still, rubig; Boh. tichń;
Sło. tichł, tichń; Sr. 1. cijoł; Sr. 2. schił; Cro. tih;
Crn. tih; Vd. tih, tihoten, miren; Bs. tih, miran, kro-
tak: Rg. tih, tihha; Rs. михи́н, михь, бёмяме́аж-
nyый, утомónный; Ec. мишесмуюшій. Skowronek
nad sobą kołusa czuiący, daleko bywa cižszy. Hipp. 57.
Na cóż się przyda ciche morze temu, który iuž utonał.
Teat. 49, 4. - Nie to miſtrz, co się na cichey wodzie
wozić umie; ale to wiełtszy, kiedy wſtaną wiatry, iż i ra-

57

290

CIE - CIEC.

-- CIECH - CIECIORKA.

dzić i ratować umie. Rey Zw. 113. Cichy ieſt, który
nic nie mówi, abo ſkromnie mówi, nie czyni żadnego
haſasu. Petr. Et. 275. Błogosławieni ciszy, abo niem
oni odzierzą ziemię. Leop. Math. 5, 4. Nie tylko to
ieſt cichy, co w kącie milcząc leży, a niinacz dobrego
przygodzić się nie może; ale to ieſt cichy, który w cicho-
ści, w ſkromności a w nadobney pomierze, szywieſke
rzeczy swe sprawienie i ludzium służy. Rey Zw. 159, 5.
Natura zwierzęta ciche i drobne płodnieysze uczyniła, a
niż srogie i wielkie. Boter. 3. Po cichu, z cicha ad-
verbialiter, z cicho, cichym sposobem, bez haſasu, zgieł-
ku, ſtill, leſe, rußig; Crn. natiháma). Rzekł iey zbli-
żywszy się, po cichu. Niemc. Kr. 2, 87. Po ſtole
modlitwę każdy po cichu czynił. Kras. Pod. 2, 212.
Jam niegluły Mospanie, można mować z cicha. Teat. 7,
c. 43. Wyb. Kras. W. 15. Ec. *įsmołstwa, низким
ГОЛОСОМБ. Prędzy swego po cichu dopniesz, niż ha-
ſasem. Zegl. Ad. 78. Z cicha frant (z głupia mądry;
ukłała się, a złe broi). Z cicha pęk, cicha woda, o
ezłowieku ſiglarzu z układną minką; inszy w rzeczy, iak
na pozór. Off. Wyr. ein heimlicher verſtechter Gaudieb.

Pochodź: Ciszeć, čiszyć, uciſzyć, cisza, ucičniąć.

CIE, CIEBIE ob. Ty.

CIEC, ciekł, ciecie, ciekę niiak. nied., cieknać iednł.,
o ciekłiznach, pływać, ſließen, rinnen; Sr. 1. czeči,
cieſku, cieſcju; Bh. teć, teſł, teku, teſati; Slo. teku;
Cro. techi, techem; Rg. tecchi, teccem; Vd. tezhi,
tozhi, tekel, teżhem; Crz. teżhem, teſtam; Bs. techi;
Rs. meſnà, měb, meky (obsol. pěmu cf. rzeka cf.
Turc. ciovì fluuìus; cf. Gr. ἀέω). Strumyczek, który
między temi ſkaliami ciekł, zatrzymały. Sk. Dz. 868.
Krów flurmieniami wytoczona ciecze, P. Kehan. ſer. 195.
Z małych zdroiów rzeka ciecze. Miaſk. Ryt. 4, Rzeka
między ſkaliami ciecze. Warg. Rądz. 124. Woda nabywa
naturę oncy ziemi, zkład ciecze. Urzęd. 429. Neſtora
syn przychodzi, łaža mu hoyna ciecze, J załosną donosząc
nowinę, tak rzeceze. Dmoch. Fl. 2, 163. Kruszec niądy
nie ciekł w tak żywe poſtaci. Uſtrz: Tr. 11. Rs. жмадбш.
Ciekący, pływańcy, ſlieſend. Źdróy mam ciekący, łasek
nieprzeſtronny. Lib. Hor. 77. Wyrok ten na wodzie
ciekącey zapiszą, Niechay się na nim wiatry za świadków
podpiszą, Zimor. Siel, 221. Ciekące oczy, trieſende
Augen. Oczy mu cieką, die Augen trieſen ihm. Ciecze-
nie, choroba, der Fluß, der ſcharſe Fluß. Cieczenie
uſtawne, fluks z oka, z ucha, ſiſtuła, ſiſtułka. Cn. Th.
die Flſtel, das Mohrgeschwür, Hohlgeschwür. Rzezanie
w łonie, albo ciekąca niemoc. Cresc. 211. ob. ciekączka,
ob. tryper, rzezączka. - Ciekący, ciekły, płyyny, Bh.
tekut; Sla. tekuch; flüßig. Części ciekące, fluidæ,
humory ciała. Kirch. Anat. 5. Przez poty, ciekącieysze
wychodzą humory. Krup. 5, 361. (cieklewsze, pływniey-
sze, die flüßigern). Ciekątsze i miękże części, ib. 280.
Krew w tey źyle ieſt ciekącieysza i rżodsza, niżeli w in-
nych. ib. 2, 110. Krew mu z nosa ciecze, die Nase blu-
tet ihm. Cieczenie krwi z nosa. Comp. Med. 447. das
Nafenbluten, §. Ciec, zaciekać, kapać gdzie, einregnen,
herein lecken, herein trieſen, herein rinnen. Na zboże,
żeby nie ciekło, boby inaczej gniło. Haur. Sk. 19. Wszę-
dzie wiatr przewiewał, woda ciekła, których chciała.
Wys. Loy. 52. Dwór powinien bydź dobrze opatrzony,

aby kiedy deszcz, do dworu nie ciekło. Goſt. Ek. 16.
Podſtawić naczynie, żeby wěn ciekło. Torz. Szk. 264.
Prov. Slo. kěv n'e těce, kapká, ſi non fluit, ſillat, nicht
mit Scheſſeln, doch mit Löſſeln. §. Beczka, garniec
ciecze, nieszczelne są, die Tonne läuft, leſt, rinut.
Beczka, poki w niey nic niemasz, póty nie znać, by
gdzie ciec miało; a ſkoro ią naleią, ali się wnet z kilku
ſtron sięcza. Gorn. Dw. 360. §. Ciec zym, pływać czym,
von etwaſs triefen, abtrieſen, Brzozy dziegiem cieką.
Tr. §. Ciec dokąd, biedz szybko, wohin eſlen. Już
ciecze ze krą do Gdańſka w komiedze. Klon. Fl. C. 4.
(płynął szybko ſkatliem). Czas chybkim ciecze pědem.
Tr. §. Ciekące zegary - wodą lub piaſkiem ciekące,
Wasseruhrten, Sanduhrten, Stundenuhrten. Parki ciekące
noszą na głowie zegarki. Tward. Daf. 32. Zegarki
ciekące, po których w nocy omacką poznąć namacawszy,
która godzina, a nie trzeba ich przewracać, bo same się
przewracają. Star. Dw. 33.

Pochodź: Ciekać, ciekawy, ciekawość, ciekły, ciekłość,
dociec, dociekać, nacieć, naciekać, nadcieć, nadciech,
ociec, ociekłość, otok, odciec, odciekać; pociec, po-
ciehać, potok, potoczny, potoczyły; podciec, podciech;
przeciec, przyciec; rozciec, rozciech; roztok; uciec,
ucieczka, wciec, wciekać, wſciec się, wſciekły, wſcie-
kłość, wſcieklina; wyciec, wycieczka; wyciekać; ście-
kać, ściek, ſlek, ſlok, škło, ſklarz, ſklanny, za-
ciec, zaciek; wszeteczny, wszeteczeńſwo. 2.) cf. tok,
toczyć.

— CIECH, zakończenie wielu imion Polſkich, n.p. Woy-
ciech, t. i. woyſka cieszy, Sieciech, i t. d. Fabl. Her.
die Endigung vieler Polnischer Kaufnamen, vou cieszyć
trōſten. CIECHANOW, a, m miaſto w woiewództwie
Mazowieckim. Dyk. G. 1, 139. eine Stadt in Maſuren.
CIECHANOWSKI, a, ie, od Ciechanowa, von Ciecha-
now. Ziemia Ciechanowska ma trzy powiaty. Dyk. G.
1, 139. CIECHANOWICE, - ie, liczb. mn., miaſto w Pod-
laſkim. Dyk. G. 1, 139. eine Stadt in Podlachien.

CIECIE ob. Ciąć.

CIECIERZYCA, y, ž. cieciorka ogrodna, groch Włoski,
die ſiſererſe, Kichererſe; Jſtal. cicerchia; Lat. cicer;
Bh. cyzrna, cyzrle; Slo. cyzrna; Hung. tsitser, cicer-
borso; Crn. zhizhárka, kihra, zisara, cicerka; Vd. zi-
sara, cisra; Cro. chichek, czaczaricza, cziczerka, chi-
cherka; Dl. szlanigrah; Sr. 1. woſſi hroch; Bs. gráhor,
jarik, grah jári, grascjać; Suc. kikert (cf. Gr. κάχνος
pilula: Hb. κήκαρος orbis) iarzyna do pokarmu uży-
wana; lecz naszym gospodarzom Polſkim nieznaioma. Syr.
1025. Kluk. Dyk. 1, 125. CIECIERZYCZKA, i, ž. cie-
ciorka dzika, cicer sylveſtris, cicerula, die wilde Kicher-
erbſe. Syr. 1025. CIECIERZYCZKOWY, a, e, od cie-
cierzyczki, (wilde) Kicher - . Cr. Th. Boh. cyzrnowy,
cyzrny. CIECIORECZKA, i, ž. plonna albo dzika cie-
ciorka, cicerculæ, ciocioreczką zwana, że ziarna bardzo
podobne ciociorce, ale liście drobnieysze. Syr. 1025. coro-
nilla, rodzay roſlinny, rodzacy ſračzki zdatne na paszę.
Kluk. Dyk. 1, 158. Ciecioreczka pospolita, mała, upſtrzo-
na, coronilla varia. Fundz. 379. Rs. възєає, bunte
Kornwicze. CIECIORCIANY, a, e, od cieciórki, Ki-
cher - , Zifer - . Mała cieciórciana. Syr. 1024. CIE-
CIORKA, i, ž. rodzay grochu. Cresc. 177, ob. Ciecierzyca,

CIECIORKA - CIĘGATURA.

Ciecierzyczka, Kichererbse. Cieciórka, którą się na Mazowszu, a temi czasy poczegli w Sandomierzu, ieſt cicer angulosum. Urzęd. 93. - §. 2.) CIECIORKA, i, ž. ptak, samieca cietrzewia. Zool. 240. das Birkhuhn; Bh. tetrifuel; Vd. bresna kura; Rs. meméry, memérka. (Rs. cempememb, otis tetrax; die kleine Trappe, Smeratrappe, Trieltrappe). Wſtydliwe cieciórki. Banial. J. 3. Cieciorki kokaly, cietrzewie graly ib. J. 3. b.

CIECIWA, y, ž., CIECIWKA, i, ž. zdrbn., (Etym. ciąć). Struna bydłeća na łuku rozpięta, die Sehne an einer Armbrust; Bh. tětiwa; Vd. tetiu, tetiva, tetiuka, pozhasno sejme; Crn. tetiva, tetiv, tetivka; Sr. 1, dičejel; Rg. tetiva, tettiva; Bs. tetiuva, sgięcą; Rs. memina; Ec. inamimba; Gr. τέταρος. Tęą cięciwą pchniona, strzała obu przebiła. Otw. Ow. 226. Gdy swo iu łuków cięciw ieł doſtawało, niewiały wargocze dourzały a cięciwiy kręcily. Biel. Hſt. 129. Tę strzałę bystrą nayprzednieyszą moię Z szybkiego łuku i rączey cięciwy wypuszczam. Paſt. F. 256. Cięciwy brzęczą, lotne strzały świadczą. Krus. Off. B. 2. Zbyt źłona cięciwa naprzedzyſſy zerwie. Zab. 14, 112. (ſtrugał, aż przestrugał, chłuſał, aż konik uſłał). Strzałka Kupidyna meluchna, lecz cięciwka tega, Kiedy strzeli, i nieba samego doſłega. Sim. Siel. 22. - §. Math. liniiia proſła łącząca końce dwa łuku, chorda. Geom. Nar. 1, 7. Sol. G. 12. die Sehne in einem Kreise. §. Sznur, nić, eine Schur, ein Faden. Gardło mu blužnierſkie cięciwą zawiązali. Birk. Kaz. Ob. 4. Poty sułtan baszę pieści, poki go kat, cięciwę na szyię zarzuciwszy, nie udułi. Kłok. Tur. 98. Cięciwka złota, šrebrna = sznurek, ein Schnürchen. §. Medic. Cięciwa lub sucha żyla ieſt to cześć myszki wlokienkowata, tendo. Perz. Cyr. 1, 55. eine Sehne im thierischen Körper. CIĘCIWNY, a, e, od cięciwy, Schnen =. Cięciwna żyla varix. Mącz. die Krampſader, der Aderkropf.

CIECKAC ſię ob. Cackać ſię.

CIECZ, CIECZA, y, ž. płyn, Hub. Wſt. 130. liquor, fluidum, die Flußigkeit, etwas Flußiges. Poki zwierzeżyie, iakaſ ciecia w nim kraży. Zool. Nar. 6. Sok pożynny roślin ieſt ciecia wodna i t. d. Botan. 22. CIECZENIE ob. Ciec.

CIEGA, i, ž. (Etym. cięc) dęga, prega, przydłuższy szram, eine Schwiele von einem Peitschenhiebe. Meton. chloſta, bicie, das Peitschen, Peitschenhiebe, Schmisse, Streiche; Sr. z. schtreich, pranz. Nieborak takie cięgi doſałt. Treat. 8, 105. Taki ężyk trzeba cięga powościała'. Haur. Sk. 226. Już tu, iuż owdzie krącząc różne wieje kręgi, To wprzód, to w tył ſię cofa, unikając cięgi. Tol. Saut. 35. Fig. Klęska, cios, ein Stoff, ein hartes Creigniß. Angielczycy djabelną wzieli cięge. Treat. 7. c. 28. CIEGACZKA, i, ž., CIEGOTY liczb. mn., przeciaganie w źławach, łamanie w źławach, Gliederſchmerz, Gliederreissen. Bywa też i dzieciom ciegaczka; tak że ſię w nich kożei łuſkaią. Sien. 468. Cięgotoy po źławach szczypiące. Przyb. Milt. 565. CIEGATURA, CYNGATURA, y, ž., CIEGATURKA, i, ž. zdrbn. przepaſka, piępasanie, der Gürtel, die Libibinde. Zeby przysłało do ſiebie Owe to iedwabne potargaly cięgatury. Tward. Pary. 105. Zhadź cięgatry suknio opłakaney. Niech błał wolne z pięścią łukcie oba. Bardz. Tr. 186. Cyn-

CIEGIEL ~ CIEKAWOSC.

281

gatura fascia podwiązało, pas sukienny, którym dzieći powiązują. Miącz. CIEGIEL, CYNGIEL, gla, m. u skrzypców deszczułka, o którą iednym końcem strony założone po nad podtawkiem w górę idą, das Saitenbretchen an der Bioline. Tr. Cyngiel u źraely, Ger. das Züngel, haczek pod zamkiem, za którego poruszeniem kutek w panewkę biile, Sła. odponac, der Schneller, der Abbruch, der Abzug bey einem Schießgewehre. Przyłożły rusznicę, ruszy cyngla. Pot. Jow. 2, 70. U kuszy, u łuku cyngiel, za którego poruszeniem cięciwa ſię spuszczca, der Schneller an der Armbrust. Cheąc z kuszy źtrzelać, poruszano cyngiel, spuszczała ſię natężona cięciwa. Papr. W. 1, 208. CIEGIELM, CIAGIEM ob. Ciąg. CIEGŁOSC, CIEGŁY ob. Ciągłość, Ciągły.

CIEGOTAC intrans. nied., głos wydawać kuropatwy, wie ein Rehuhn schreyen. Kuropatwy cięgocą. Ban. J. 3. b.

CIEGOTKI, - tek liczb. mn., choroba, kurcz korzenia mżegojie. Włod. priopismus, der Krampf des männlichen Gliedes. Gliedki go nadpady. CIEGOTY ob. Ciegaczka. CIEK, u, m. cieczenie, płynienie, das Fließen, der Fluß; Slo. toſ (cf. tok); (Rs. mokb = potok); Bh. mof. cf. mokry; (Vd. tek; Crn. těk; Rg. tjek; Cro. techay = bieg). Gdy Nimfy do byſtrego Cefe ſię przybliżą, Wſtrzymane wody brzegi lekim ciekiem lizą. Szym. Sw. W. 4. Bismut czyni ciek kruszców w topieniu bardzo subtelny. Krumpt. Chy. 188. CIEKAC intrans. ndk., szybko biegać, lauſen, rennen; Bs. tecchi, tricjatti; Rg. tecchi, itti tjekom, tarkatti, tarcjatti; Crn. těkam; Vd. tezhi, tiekati, dirjat; Cro. techem, tekelszem, děrchim. Sr. 1. cijkam (= uciekam); Ec. pismamь, pismamю, badagemeu, immi spěhшно. Z dworu wybiełała i szalenie tam i ſem po polach ciekała. Zebr. Ow. 360. On biega, cieka, z žydy handle wiedzie, Falib. Dis. F. Natura byſtra, ſklonna do złego, wierzga, cieka, biega. Podw. Wroż. 21. Byſtrym lew zięty iadem, Cieka po puszczey zwierzęeym śladem, J. Kchan. Ps. 20. Cieka i kraży po mieyscach różnych. Susz. Pieś. 2, Cc. Nic nie usłyszći; głębokie milczenie Psów ciekających źródł gluełego lasu. Tward. Daf. 82. §. Ciekać około czego, uſłinie chodziło czego, etwas hiszig betreiben, hinter her seyn. Miftrz krzyżacki uſłinie około tego ciekal, iakby wszytkie one zawziątki rozpróć. Arom. 322. enixe ſluduit. §. Ciekać, dochodzić, dociekać, ślakować, nachſpüren, nachſorjen. Ciekal wszytkie iego myśli. Off. Wyr: CIEKAC ſie zaimk., o wickach i psach; biegać ſię, grzać ſię, prarzyć ſię, lauſisch seyn (von Wöſsen und Hunden); Boh. b'chat ſe; Crn. se góniti; Vd. pojati se). Wilki tylko chodzą gromadnie w czaſie ciekania ſię wilczyc. Zool. 308. (wahrend der Brunſt); Vd. pojanje; Rs. méya, méuka. CIEKACY, CIEKATSZY, CIEKACIEYSZY ob. Ciec. - CIEKACZKA, i, ž. biegunka. Kluk. Rosl. 2. der Dutchlauf; Desłt. das Abweichen). Gdyby przez konia bieżało i ciekączkę miał, dadź mu... Syr. 959. §, Ciekaczka, pollucya, pochodzi z roziaztrzenia członków wſtydliwych z zbyt żywy imaginacyi. Perz. Lek. 4, 5. Pollution, Samenerguß. §. Ciekaczka iadowita, tryper, rzezącząka, nosacizna. Perzt. Lek. 2, 6. der Tripper ob. Ciekaczka choroba, pod sł. Ciec. CIEKAWOSC, ści, ž. chucć dowiedzenia ſię czego, pragnienie uczenia ſię, nabywania iakisy wiado-

57

292 CIEKAWIEC - CIEKAWY.

*CIEKIWAC - CIEŁĘ.

mości, nowości, die Neugierde, die Wibbegierde; (Cro. shegavozt = podłęp, chytrość); Vd. novushelnost, novusvedlivoft; Rg. xéglija; Rs. любопытство, пытальвосьм; Ec. многопаскáние; Bh. wſſetechnſt; (cf. wsze-teczny). Bh. tekawoſt obieganie, ciekanie). Cudze wiedzieć rzeczy, ciekawość ieſt, a swoie potrzeba. Fredr. Ad. 4. Na tym sztuka, żeby w czytelniku ciekawość wzniecić, i do dalszego czytania go zatychći. Zab. 12, 287. Ciekawość prawd i błędom matka. Zab. 2, 257. Czegoż ciekawość babia nie wyśledzi? Kras. Mysz. 67. Ciekawość kobieca, niezbyta. Off. Wyr. (Pani Ewa nie była ciekawsza). Ciekawość pierwszy stopień do piekła. Off. Wyr. (przysłowie na zbycie fię wśibiających w cudze sprawy). To co umysł przeraża bardziej słuchaiącego, ciekawość ofrzy i attencyą natęża. Mon. 65, 104. Ciekawość ludzka kuſła nie nienaz o nabycie wiadomości przyszłych rzeczy. Zach. Kaz. 1, 145. Przez ciekawość, aus Neugierde. Jednego wieczora poszedlem przez ciekawość na reduty. Zab. 13, 212. CIEKAWIEC, - wca, m. człowiek ciekawy; 1. biegający, ciekaiący chciwiło kołczego, der einem Gegenstande gierig nachrennt; ein gieriger Nachspüriter; (Sr. 1. cíekawcę fugitiuus, zbieg.). Komedia obaczyć tych chciwych ciekawców, ikołby wszyſtek oblecą świat, żeby ſkrzynie żelazne natkali. Opal. Sat. 61. - §. 2. Pragnący dowiedzieć fię czego nowego, ein Neugieriger; Ec. многопаскáмень. Posłał Pan przez chłopca coś uwinionego; spotkawszy go drugi chłopiec ciekawisy, spytał: co to ieſt? Dwor. 7. Nie spytał, sam lepiey wiesz, ciekawcze! Lib. Hor. 125. CIEKAWY, a, e, CIEKAWIE przysłk. 1. Ciekaiący, szybki, prędki, rennend, schnell lauſend; (Sr. 1. cíekawe fugax pierzchliwy; Bh. teławo ciekaiacy i tam i sam). Hordyniec zrażony Prożno ciekawe rozpuszcza zagony. Tward. Misc. 64. Tchórz ma nogi ciekawe. Klon. Wor. 3. Zaiąca prędkiego myśliwy zwie ciekawym. Klon. Fl. E. 2. Czas ciekawy, prědko uciekaiący). Nikt umrzeć nie ma, aż w ciekawym czefie Smierć koniec pożądaney chorobie przynieſie. Pot. Pocz. 555. §*. Ciekawy, prędki, porywczy, popědliwy, hißig, haſtig. W poſtěpkach swoich zawsze był ciekawy. Tr. - §. Chciwy wiedzieć, naucnye fię, neugierig, wiſbcgietig; Bh. dosſočny; Slo. wſſetechny (cf. wszețeczny); Vd. novusheln, novusvedliu; Crn. serbliv; Rg. xegljan; Rs. любопытный, пытальвый; Ec. оплаźывый, многопытный, многопаскáменный). Ciekawym bydź Rs. любопытствовать; Ec. оплаźnionую, vełmi iſpenyły. Kobiety zawsze są ciekawe. Teat. 48, 71. Niechay wierzą, niechay fię ciekawie nie ptaią ani badaią o to. Kuezb. Kat. §2. (not. „w dawney edycyi: wszețecznie “). Hurmem fię snuią beżecne potwory, Z pudła ciekawey uciekłe Pandory. Zab. 16, 89. Trgeb. §*. Pilny, troſkliwy, ſorgſam, ſorgſältig, fleißig. Oszukańſtwa owcarſkiego nie upilnuje i ciekawym gospodarſtwem. Goſt. Ek. 126. §. Domyslny, przenikaiący, leicht ertathend, durchbringend. Darmo co przed tak ciekawym umysłem ukryć. Off. Wyr. §. Szczególnie tež wyraża przymiot psów myśliwczych wietrzenia, zwychwania, za węchem tropienia, von Jagdhunden: gut spüſtend. z. Ciekawy, ciekawość wzbudzaiący, wart ciekawości, intereſſuiący, intereſſant, die Neugierde oder Wibbegierde reiſtend. Napelniał on tym swoje ſkłady,

co natura wydaie nayciekawszego. Zab. 14, 7. Oto ten bardzo ciekawy wyląg mego gniazda. Zab. 16, 150. Ciekawe między nami będzie tu spotkanie. Gotuił Jegomości nieśedno pytanie. Nieme. P. P. 36. Ah to będzie ciekawa rzecz! Teat. 14, b. 47. Mieliśmy honor w ciekawszych bywać obrotach. Teat. 10, 78. *CIEKIWAC, Cziach. Przy. C. 4. cżſtl. słowa Ciec. Ciekać. - CIEKLIZNA, y, ž. ciecza, płyń, eine Flüßigkeit, etwas Flußiges. St. Kiesz. 34: CIEKŁOSC, ści, ž. płytność, die Flüßigkeit; Vd. tekozhnoſt, tezhezhnoſt, vlashnoſt; Rg. xitkos; Rs. жídkocśb. Ciekłość czyni, że czałtki nie są pod ieduym związkiem, i ruszą fię mogą, jedna bez drugiey. Rog. Dos. 3, 75. Ciekłość wody zawisła od pewnego stopnia ciepła albo ognia. Mon. 74, 563. Perz. Cyr. 1, 158. CIEKŁY, a, e, płyyny, flüßig, flieſend; Sorab. I. cjećjatě, zhejačze, rozhejačze; Vind. tezhezhen, tekozh, vlashen; Rg. xijtki; Ec. mečnyj; Rs. жídkatj. Woda ieſt ciało ciekłe bez zapachu, bez suaku. Mon. 74, 563. Rzeczy ciekłe iak woda, powietrze i t. d. Rog. Doś. 2, 65. Ciekłe i źłałe części ciała zwierzęcego. Mon. 73. 548. §. Ciekły, domyślny, przenikaiący, mąący dobry nos, dobry węch; osobliwie tež o psach myśliwczych: ciekły chart, lecz to też značny może chybki, szybki, rączy; ſchneł spürend, schnell rennend. CIEKUN, a, m. biegun, ein Läufer; (Bh. tekaun - tułacz); Rs. meyéjb kursor, goniec, kuryer). Kuryusza i innych ſtarćów do senatu ze wsi przyzywano; zkąd i tych, którzy po nie chadzali, nazywano ciekunami. Budn. Cyc. Star. 28.

CIELAK ob. Ciołak. CIELA ŹTKO, a, n. zdrón. rzeczown. cielę, z młode cielę, ein junges Kalbchen; Boh. telatko; Slá. teleshce; Sr. 1. cjełatko; Sr. 2. scheltko; Rs. mehénojk, mehénojekc. Rośnie Jaś iak cielątko, będzie wołek z niego. Opal. Sat. 2. Cielątko, w potocznym użyciu, człowiek rozlażył, nieumiejący sobie radzić, ein unbeholfner dummer Mensch (ein Kalb Mofiß). Ach! iakże to niezgrabne cielątko, ruchać fię nie umie. Teat. 22, 109. Kto cielątkiem poiedzie w cudze kraje, wołem wróci. Dwor. F. 2. CIELA ŹTKOWA herb, kfiężyc iak na nowiu, rogami do góry, z którego śrzodka takieżo połowę widać kfiężyca; na każdym rogu gwiazda. Kurop. 3, 10. ein Wappen. CIELCOWY, a, e, od cielca, Kalb, Kalber = . Stopa nogi cielcowey. 1 Leop. Ezech. 1, 7. (wołowey 3 Leop.). Roboam poſtanowił sobie kapłanów bałwańskich i djabelskich i cielcowych. Leop. 2 Paral. 2, 14. (kapłany cielcom, których był naczynił. Bibl. Gd.). CIELE PIELE - tere zdere, ni to ni owo, nie wiedzieć co, ni w pięć, ni w dziewięć, lari ſari, nicht gehauen, nicht gestoßen, weder gesalzen, noch geschräinzen. Ot prawisz kunie, właśnie ciele piele, Jeść, pić, nie daiesz, tylko mówisz wiele. Bratk. E. 4. CIELĘ, ęcia, n. płód krowy, Kluk. Zw. 1, 202. daß Kalb; Sr. 1. cjeło; Sr. 2. schele, schelle; Slo. téla; Bh. tyle, tele; Crn. téle, telęta; Vd. tele, telle; (cf. Ital. vitello; Lat. vitulus); Slá. tele, Cro. tele, telichi; Bs. tele, juncicch; Rg. téle, júnaz; Rs. méxaj; (Arab. ماء tele = catulus animalium, quae habent ungulam fiffam, pullus. Gr. Ἱταχος bos. Tuscis italus taurus; Hb. ήδα tale = agnus: Aeth. ήδα tali hircus. cf. Cielica 2.). Cielę beczy, beka. Dudz. 21. Ład. Dyk. 2, 380. Cielę rogów

CIELEC - CIELEM.

nie miało, a okoć wybodło. Mat. 2 Pod. B. 1. Przywią-
zał się, by cielę do krowy. Rys. Ad. 56. Chodzi za nim,
iak cielę do krową. Cn. Ad. 636. (iak cięń za ciłem,
Slo. chódź za nim, gako tela za krawą; Slo. Prov. b'eda
temu domowi, kde rozkazuge těla wolowi = bieda temu
domowi, gdzie cielę rozkazuje wolowi). Rozigral się,
by cielę. Rys. Ad. 60. Vd. telezhitvi, teletuvati, kālbern,
wie die Kālber serumspringen und spielen; Sr. 1. cżelču,
cżelčjam (cf. Gies). Skacze, bý cielę u kolka, teſludo
volat. Cn. Ad. 516. Rys. Ad. 63. Więcej cielął w iatkach
bywa, niż starych wołów. Zegl. Ad. 270. (śmierć nie
patrzy wieku). Ruszył konceptem, iak martwe cielę
ogonem. Mon. 71, 321. (nie udało mu się koncept). J tu
ruszyłęła głową, iak zdechłe cielę ogonem. Pimin. Kam.
61. - Cielęciem wyiechawszy, wołem do domu się wrócić.
Glicz. Wych. N. 1. b. Nie ieden zaiedzie cięciem,
a nazad się wróci wołem. Haur. Sh. 179. Nazad się wra-
cąią całemi wołami, coście ie wysłali byli z domu cielę-
tami. Star. Vot. C. b. Między cielęły się wychował, ex
hara productus. Cn. Ad. 275. - §. W potocznem uży-
waniu, człowiek rozlazły, ni be, ni me, ein Dölpel,
ein Kalb. Otož stoi cielę, mówże, co masz mówić.
Teat. 30, b. 55. §. Cielę morſkie, ein Meerkalb, triche-
eus manatus, zwierz podobny do konia morſkiego. Zool.
295. zwierzę ziemnowodne, beczy iak cielę. Ład. Dyk. z,
162. Sien. 320. *Cielcowie morſcy, phocae. Otw. Ow. 67.
CIELEC, lca, m., odchowané cielę, ein abgeſſteſ
Kalb, ein Heuſkalt; Rg. telich, telescze, juncich; Cro.
telěcz, juněcz, telěhecz; Hg. tulok; Sr. 1. cżělcz, cżelčk;
(Sr. 1. cżile = byk); Rs. mełęß, подмěokb. Cielec,
ciołak, iuuencus. Dasyp. Fe. 1, b. Ciełców młodych
przy ſtarym sprzężaiu zaprawiają do roboty. Haur. Sh. 50.
Kozy, barany, cielcowie. Groi, Uży. 2. Jeroboam uczy-
nił dwa *cielca (dual.) złote. Budn. 1 Reg. 12, 28. Niech
nam tu dadzął dwu cielcu (dual.) ib. 1 Reg. 18, 23.
CIELĘCINA, y, ž., CIELĘCINKA, i, ž. zdrbn., cie-
łęce mięso, cielęca pieczenia, (Oest. Kālbernes) Kalb-
fleisch, Kalbsbraten; Bh. teletina, teletinka (= 2. ſkóra
cielęca); Slo. tělacina; Cro. teletina; Vd. telezho messu,
teletnu mesu, telezhje, teletina; Bs. teletje meso; Rs.
piěлямина, Zadnego tu nie biią cielęca, które nie ma
14 dni; ale za to cielęcina ieſt tu łuſta, iak wie-
przowina. Pam. 84, 889. Nic więccej ieść nie każe, iak
tylko pieczoney cięlęcinki kawałek. Teat. 35, 85. Cie-
łęciny gatunek Crn. zhōhovna. CIELĘCISKO ob. Ciel-
sko 1. CIELECY, a, e, od cielęcia, Kalbš =, Kāl-
berš; Bh. teletč; Slo. telac; Sr. 1. cżelčsg, cżelacy
Vd. teleten, telezhji, telezhen; Crn. telětov, telězhje;
Rg. teletni, junieni: Rs. mełąčti; Ec. méčių. Cie-
łęca ſkóra. Cr. Th. Crn. telětěna). Cielęca głowa, głowa
cielęcia, potrawa z głowy cięlęcey. - Fig. głowa niepojętna,
nierozgarniona, ein Kalbskopf. - Vd. teletnja, teletuvanje =
cielęgość, Kālberey. §. Botan. Cielęca głowka, antir-
rhinum orontium. Linn. der Orant, der Hundskopf, Ten-
felsband, gatunek wyżlinu; roślina iadowita. Kluk. Dyk.
1, 43. wyżlin czerwony. Jundz. 325. CIELEMECKI,
iego, m. gap', glupek, ein Einſaltspinsel. St. Kiesz. 35.

Pochodz: cielny, cielić się, ociełić się, ciolał, c el'ko,
cielica, cieliczka, cielenie. cf. telega. (Boh. tělačka
ancilla alens vitulos).

CIELESNIE - CIELESNY.

293

CIELESNIE, CIELESNO przyst., sposobem ciała, po-
dług ciała, cielesnym sposobem, körperlich, dem Leibe
nach, leiblich, fleischlich, dem Fleische nach; Rs. пла'mеки;
Chryſtochoż cielesnie szedł do nieba, obiecał wier-
nym swoim, iż tu zawsze z niemi miał bydź. Rey Ap. 1.
§. Lubieźnie, wollüſtig, fleischlich. Cn. Th. CIELESNIK,
a, m. człowiek cielesne, ciału oddany, ein fleischlicher,
dem Körper ergebner, finnlicher Mensch, ein Wollüſtling;
Ec. любосласмеъд, Rs. плаотуγодникъ. Ludzie
niepowściągliwi, cielesnicy. Gil. Pofl. 22, b. Mon. 76,
306. w rodz. żeßk. CIELESNICA, y, eine finnliche
wollüſtige Weibsperson. CIELESNOSC, ſći, ž. isłność
zmysłom podpadająca, die Görperlichkeit; Cro. telovnoszt,
telesznoszt; Bh. telesnoſt, teſlenſtnj; Rs. пѣбсношь.
Wykorzenienie namiętności w tey cielesności bydź nie może.
Petr. Et. 225. Dusza nasza ieſt z cielesności i z du-
chowieńtwa spoiona; cielesność ieſt iako głupi poddany
i sługa niemądry; a rozum i duchowieńtwo ieſt iako pan
i mądry gospodarz. Cielesność chce czasów, rokoszy
i t. d. Sk. Kaz. 597. b. Cielesność z duchem się nie
zgodzi. Wad. Dan. 19. 2.) Cielesne złączenie się, der
Beyſchlaſ, die fleischliche Vermischung. Jeſt u Turków
sekta, w której ludzie zażywiają współczynne cielesności
z naybližszemi krewnemi. Klok. Tur. 164. Cielesność
abo nieczyftoſć z samym sobą, ob. psota, samogwałt;
Cielesność z wolną ob. porubſtwo; Cielesność z krewną
ob. Kazirodztwo; Cielesność z niemą rzeczą ob. Sodomia.
§. Cielesność, fখноść do nieczyftości abo bawienie się
nią, zmysłność, lubieżność, die Fleischlichkeit, Sinn-
lichkeit, Wollüſtigkeit, Wolluſt; Rs. плаотуγод'ě, пла-
моюлибě. Przodkowie przed cielesnością zapalenie i swa-
wola; idzie za nią smród i nieczyftoſć, kończy żal i po-
kuta. Pocięy. 34. Niektóre wody rozbeſtwiają do nie-
rządu i cielesności. Otw. Ow. 619. CIELESNY, a, e,
od ciała, do ciała należny, Körperlich, Körper-, Leibeß-,
leiblich; Slo. et Bh. telesny; Crn. telęsn, shivótne; Vd.
telesen, shivoten; Sla. tilesni, puten; Bs. telesni; Cro.
telovní, teleszni; Rg. telesni; Rs. пѣбсёный, пѣба-
сёбъ, пăбъмъный, пăтмъный; Ec. пѣбъный. Bole
dusne większe, niż cielesne. Cn. Ad. 275. Djabli wo-
tałi głosy cielesnemi abo człowieczemi. Rey Ap. 61.
Niecielesny rozum, incorporalis. Off. Sen. 10. Boga
cielesnemi oczyma nie widzą. Mon. 76, 306. Abyśmy
tu nic cielesnego nie rozumieli. Rey Pofl. R. 1. Cielesny,
corporeus. Zebr. Ow. 149. §. Zmyslny, lubiežny, iurny,
rozpuſtny, finnlich, fleischlich, wollüſtig, geil; Rs. плаоту-
гойный; Ec. пѣблоюбный, копоръий molto
o украшенъй и насыщенїи пѣbla спараешъ, любо-
сласшный. Religiia Mahometańśka zbudowała iakieś
niebo grube i cielesne. Klok. Tur. 132. Mahometa sza-
lenitwo znalazło dosyć ludzi cielesnych, co mu wierzą.
ib. Głupie i nader cielesne umysły. Off. Sen. 17.
Uczynki cielesne, iako są, nieczyftota, plugawoſć,
wſzetecznosć, porubſtwo. Biat. Pofl. 261. Nasienie
koprowe duchy cielesne oczerftwia. Syr. 392. (chci-
woſć, chuć cielesną). Skłonność ku rzeczom cie-
lesnym. Sien. 62. Była niewolnica śliczna u pana
niepowściągliwego i cielesnego, który iey, wiele iey
obieuciąc, zwieść nie mógl. Sk. Zyw. 2, 239. Sprawa
cielesna Roſs. сопшіе; Eccl. крововѣшшво

294 CIELIC. - CIELISTOSC.

KROVOCMSBтен'ie, 'ссумств'ie, см'ен'е т'бэлесное,
со similar'.

CIELIC się zaimk. nied., ocielić się doh., o krowach,
łoszcach, łaniach: płód wydawać się ciel, rodzić, kalbeu
(von Kühlen, Clendthieren, Hirschkuhen, Boh. teliti se;
Vd. teleteti, tele vrezhi; Sor. 1. cjełu, cjełim; Röfs.
mełimься, omełimься, причнань (Cro. telechim,
szkachem kot tele, vitulo, adolescenturio). O inszych
zwierzętach mówią: okocić się, oszczenić się, oprosić
się, ożrzebić się, qu. v. Krowy, które się w jesieni
cieliły, to im na wiosnę czas przypadnie. Haur Sk. 54.
Łani w polu cieliła się i opuszczała płód, bo nie było
trawy. Budn. Jer. 14, 5. (na polu porodziła. Bibl.
Gd.). Przy cieleniu się krów, różne bywiają niebezpie-
czeństwa. Kluk Zw. 1, 251. beym Kalben. Krowy, któ-
re blizko są na cieleniu, iak chować. Haur Sk. 52.
Łoszyca ocieliła się. Dudz. 21. ob: Ocielona krowa, o-
cielać się. CIELICA, y, ż., CIELICZKA, i, ż.
zdrobn., ciel niewieśćiego krowiego rodzaju, krowe-
czka, cf. iałowiczka; oppos. ciolak, cielec), ein Kühf-
kalb, Sor. 1. cjełciſła; Car. téliza; Vd. jeniza; Bs. teli-
ça, juniça; Cro. telicza, telichicza, Rs. mełniła, mé-
ka, méłочка, mełύшка. J cieliczki mi padły i cio-
lacy. Sim. Siel. 86. Cieliczka mi do sadu przez płot
przeskakuie J kwiateczki mi depce i szczepy mi psuie,
Cieliczko nie przeskakuy! i ty Dafnisowi Day pokoy,
krasna Cyrce, cudzemu mężowi. Sim. Siel. 104. Byście
byli nie orali cielicą moią, nie trafiałyście byli gadki
moiey. Radz. Jyd. 14, 18. (iałowicą. Bibl. Gd. ist
hăbt mit meinem Kalbe geſpüßt). S.* Ogólniey, cie-
lica, za wszelką młodźańą, (cf. cielę Hebr. et Acth.)
iągnię, owieczka, ein junges Dhiet von der Heer-
de, ein Schäſchen, Lämmchen. Cieliczko ma, biegasz
mi po krzach, po tarninie, A coraz to niemało z ciebie
wełny ginie, Pełno wszędy na tarniu twoiego kożucha,
Pełno twoy wełny po krzach. Gaw. Siel. 386.

CIELISTOSC, ści, ż., ciała dostatek, tucz, mięsistość,
tyłowitość, die Feiſtigkeit, die Feiſte. Boh. et Slo. tél-
nateſt, libiwoſt, Vd. telounoſt, telovitnost: Posagii da-
wne maią we wszystkim, razem przy wydatnych wielu
muszkulach, siadłość i cielistość większą. Mon. 69, 652.
§. Cielistość, kolor cielisty, Fleißſfarbe. CIELISTY,
a, e, CIELISTO przysłk., siła ciała maiacy, mięsisty,
tyłowity, feiſt, flieſchig, beleibt, wohlbeleibt. Boh. et
Slo. télnatý, libiwy, libowy; Cro. telöven, jederen, li-
biv; Vd. teloven, shivotnast, teloviten, telesnaſt; Sor.
1. jíwotné; Rs. mßbьный, пъомный. Jź był człowiek
cielisty, miał niemałe w kazaniu utrudzenie. Sk. Zyw.
583. Ukazały się twarzy ich lepsze i cielistsze nad
wszystkie pacholęta, które pożywały potraw królew-
skich. Leop. Dan. 1, 15. Wuiek. ib. (tłustsze. Bibl.
Gd.). Domowe zwierzęta bywiają cielistsze i sytniey-
sze, niż dzikie, dla dostatku karmi większego. Cresc.
80. Cielistym się Raię, Cro. telovimsze. 2., Cieliły,
cielistey farby, carnosus. Cn. Th. fleißſfarbig. Boh.
telný; Rag. nazaigljen; Vd. teleſna farba, Slo. mesna
boja. CIELNOSPOY, oin, m., spoienie ciałem,
syſsarcosis, Perz. Cyr. 183. die Fleischverbindung.
1., CIELNY, a, e, od ciała, cięsny, cöperlich, Leibes-
leiblich. Rosf. et Ecel. mßbьный. Bez narzędzi ciel-

nych, dusza ani widzieć, ani słyszeć nie mioże. Krup.
2, 7.

2., CIELNY, a, e, od cielęcia; krowa, łania i t. d.
cielua, cielęciem chodząca, brzemienna, ‚trądźił (von
Kühlen, Hirschkuhen und f. w.). Boh. telný, ſtelný, Slo.
ſtelná krawa, neb březh krawa; Sor. 1. zęjełna, ſucjel-
na; Vind. breja, vimlezha krava; Rag. ſteońa, ſkòtaa
krava; Röſs. ſméáhna. Nie wybiegały się przed ich
zapalczywością prośne maciory, cielne łanie, kotne sar-
ny. Mon. 68, 187. (cf. szczenny, zrzebny). 1., CIEL-
SKO, a, n., cielęcisko, cielę mizerne, paskudne, ein
elendeß Kalb, Tr.

2., CIELSKO, a, n., ciało mizerne, paskudne, ein elen-
der Leib, ein miserabel háblicher Körper; Rag. teleſsina,
(Cro. barb. tulina corpus animale). Niechay cielsko
obmierzył ziemia sobie skryie. Bardz. Tr. 404. O du-
szę się nie stara, cielsko ma na pieczy. Klon. Wor. 62.
Wyidź z mego cielska, duszo obrzydzona. Chrośc. Fars.
43. Cielsko, w śmierzącą ulgnaßwszy kałuży. Chce
mię w tym kale trzymać, iak naydużey. K'ochow. 96.
Blade cielsko w chropawey uwiezło chudości, Płowie-
działbyś, że z samych iest złożone kości. Zab. 6, 159.
Minasz.

1., CIEM Genit. plur. subst. éma. - 2., CIEM - ci, cum
clit. primae. personae ob: é, ob: Ty.

CIEMCOWY, CYMCOWY, a, e, z ciemca, zamszowy,
ſámisch, von Sámischleder. Od sta skór ciemcowych ko-
żowych i baranich. Jnstr. Cel. Lit. Od sta skór cielę-
cych, kozłowych, baranich i ciemcowych po złotemu.
Vol. Leg. 3, 604. Vol. Leg. 6, 132. cimcowych. ib, 4,
355. CIEMIEC, CYMIEC, - mca, m., zamesz, Sá-
misch Leder. Siodło słomiane dla zrzebców ma bydź
plótnem grubym surowym albo miękkim cyincem obszy-
te. Hipp. 33.

CIEMIĘ, - ienia, n., CIEMIĄCZKO, a, n. zdrobn.,
wierzchołek głowy, der Scheitel, der Wirbel; Slo. źe-
meno, wch łami; Boh. paulec, (Boh. k'emeno, k'e-
munko, tym'e sinciput). Sla. time; Bosn. timme; Cro.
téme; Vd. teme, temena, glauni verh, verhotez glave,
(2., teme, temenu, priednja ſtran glave); Car. temé,
verh glavé (2., basis, Gr. fteméλιον fundamentum;
(Rag. tjémme sinciput; Rag. témegl adminiculum; ute-
mégliti solidare); Röſs. memü, mßmü, mßmäyko.
Naywyższa część albo wierzch głowy, vertex, Kirch.
An. 3. Krup. 1, 29. Ciemiączko dziecinne, Syr. 1179.
Drżące ciemię u niemówłat, fonticulus. Perz. Cyr. 1,
154. - Fig. Nie bito go w ciemię. Teat. 1 b, 47. (nie
głupi, er ist nicht auf den Kopf gefallen). To mi to
człowiek z rozumem i smakiem, w ciemię go nie bito.
Zabt. Amſt. 6. Ona choć kobieta, Ma arcy bystry 10-
zum i w ciemię nie bita. Zabt. Zbb. 32. Prov. Röſs.
hasimъ kого на мßмячкб на рěku kogo nosić). CIEMIĘGA,
i, ż., nużenie się, suszenie mózgu, mo-
zoł, Kopſbrechen, Schwierigkeit. Im co z większą ciemię-
gą przychodzi, Tym milsze, tym bardziej czas w sercu
Indzkim słodzi. Pot. Pocz. 105. - 2., CIEMIĘGA, i, m.,
mantyk, zmudnik, nudnik, który sam nie wie, czego
chce, innych bez potrzeby kłopotce, ein langweiliger
confuser Menſch. Zeby ten ciemięga zasadł precz ode-
mnie; niech ia się sama w domu rządźę. Teat. 16 c,

CIEMIĘG. - po CIEMKU.

CIEMNA, - CIEMNIEC.

295

68. Jeden, co imię tylko z orderowey wstęgi Miał pa-
na, obyczaje brutała, ciemiągi... Min. Ryt. 4, 269.
CIĘMIEGAC intrans. nied., mantyczyć, głowę komu
bez potrzeby suszyć, gadać ni to, ni owo,电路 ohne
Noth den Kopf warm machen. CIEMIENIOWY, a, e,
od ciemienia, Mitbel =. Kości ciemieniowe. Kirch. An.
29. CIEMIENIUCHA, y, ž., Hasche, Schorf Gall. escar-
re, crońte. St. Kiesz. 35. CIEMIENNIK, a, m., hel-
leborus Niesewurz, roślina, który korzeń dla ludzi nie-
bezpieczny. Kluk Dyk. 2, 37. Rs. стародыбка. CIE-
MIERZYCA, y, ž., ziele, helleborus albus Linn. ve-
ratrum album, weiße Niesewurz, korzeń mocno laksu-
ie i mocne womity wzbudza. Ciemierzyca czarna, ve-
ratrum nigrum Linn. Christwurz, podobna pierwszey,
kwiat ięty zażywa się na śledzioną, na melankolią, na
szaleńfitwo i t. d. Kluk Ros'. 2, 214. Fundz. 502. Urzęd.
178. Tżąd żart: bibe helleborum piy ciemierzycę, t. i,
toś szalon, masz muchy albo koczki w głowie. Mącz.
Boh. cjemetice, cjemerka, keychawka; Rag. cemerizza,
cemerikka; Vd. zhemerika, zhemerizni koren, mafłak,
kihna korenina, tolouje, zhumier, zhumerica; Carn.
zhemerka, sęsamojda, talovje; Cro. chemerika, mafłak,
kukuvjek, talovo trava; Bos. cemerica, kukuvjek; Rosf.
chemeruga, чихомка; Sor. 1. boże żelo; (cf. Slo. če-
met faſlidium; Car. zhměr; Rag. cemér; Hung. che-
mer, Bosn. cemer, Cro. chemer = trucizna, venenum).
CIEMIERZYCNIK, a, m., CIEMIERZYCZNICA, y,
ž., ziele podobne źarcowi, czyli rucie, sesamoides ma-
gnum Groſſſesamkraut. Syr. 1473. tychże skutków, co
i ciemierzyca biała. ib. CIEMIERZYCZNIKOWY, a,
e, od ciemierzynznika, Groſſesamkrauts =. Syr. CIE-
MIĘZCA, y, m., CIEMIĘZNIK, CIEMIĘZYCIEL, a,
m., uciemniężyciel, uciążający drugiego, der Belастiger,
Bedrücker. Ciemiężnik. Krom. 171. Ciemiężyciel wy-
nosi głowę aż pod obłoki, a niewinność nogami zdep-
tana. N. Pam. 3, 333. W rodź. żeńsk., ciemieżyciel-
ka, die Belастigerinn, Bedrückerinn. CIEMIĘZYC
transit. nied., zciemnięć, uciemnięć, dok., uci-
miężać kontyn., uciążać, uciskać, trapić, belątigen,
beschweren, bedrücken, Boh. utjziti, utjzim, Roff. yały-
чамъ, удручимъ. Nogi iego okowami ciemiężone, rę-
ce związane. Birk. Zbar. C. 3. uciemiężone. Birk. Chmiel.
C. 2. Otaczając nas ci ludzie i ciężią. Teat. 18, 93.
Gdy so zwycięży nieprzyjiaciel, w niewolą lud iego
zciemiężą. Jabl. Tel. 69. Cóż to za wiara, co swe
uciemiaża stróże! Zab. 12, 253. Możniejszy, co myś
czowiecząc zwycięży, Niż który tysiąc tysięcy zciemię-
ży. Chełch. A. 3 b. Uciemiążać poddanych. Teat. 46,
11. CIEMIĘZYK, a, m., ziele, saxifraga. Sleszk.
Ped. 409. Steinbrech, ein Kraut, ob: Łomikamień.

Po CIEMKU, adverbialiter, w ciemnym, po omacku, bez
światła, im Finstern, tappend. Rosf. b. połemkaх. Gdy
blizko przychodzą do Nafty, muszą światło zołta-
wiwszy, po ciemku kopać onę nałacz. Syxt. Szk. 166.
Kto w po ciemku chodzi, nie wie, gdzie idzie. Radz.
Joa. 12, 35. Po zgaszeniu swiecy w pociemku był ra-
niony. Stat. Lit. 326. W pociemku nocnym i w za-
mierzknienu. Budn. Prov. 7, 8. CIEMNAWOSC, ści,
ż., farba na ciemną pochodząca, niezupełna ciemność,
nicht gänzliches Dunkel, grauer Schimmer. Vind. temli-

vost, temnozhnoſt. Rs. темноватосъ, Ес. сумерки,
примрӑкь. CIEMNAWY, a, e, CIEMNAWO przyst.
nie ze wszystkim ciemny, nicht ganz dunkel. Vd. tem-
liu, temnozhen; Bs. potaman, pomricjan, Rs.] темно-
вӑмый; Ес. темновыйный. Jzba, w który ma bydź
trzyman szalony, powinna bydź trochę ciemnawa. Perz.
Lek. 202. Ta ciemnawa cera, skrzywdzona nieco upa-
lem. Wgg. Mar. 3, 101. CIEMNIA, i, ž., ciemność,
mieysce ciemne, ciemnota, ciemno, das Dunkel, das
Finstre, die Finsterniß. Co za pociecha błyska w ciem-
mni duszy moiey, Mechoł, žono moia, twa cnota mię
koi. Przyb. Abl. 250. CIEMNIC czyn. nied., uciemnić
dok., ciemnym czynić, zacimiać, dunkel machen, ver-
dunkeln. Bosn. et Rag. tamniti). Wzywam światłości
twoje i obiaśnienie uciemnionych braci. Mon. 73, 99.
Mężnych serc w grobie śmierć sama nie ciemni. Jabl.
Buk. J. 4 b. CIEMNICA, y, ž., mieysce ciemue, bez-
światłość, ciemno, ciemnia, ciemnota, das Dunkel, die
Finsterniß, ein finsterer Ort. Kazawszy zamknął okna,
został w ciemnicy. Oss. Sen. 75. tenebrae). §. Skrzy-
ka, nazwana ciemnicą nositelną, camera obscura por-
tatilis. Hub. Wst. 257. eine Camera obscura. §. Wię-
zienie ciemne, zwyczaynie podziemne, taras, die Tem-
niß Adlg. ein finstres unterirdisches Gefängniß; Slo.
temnice, Hung. tömlötz, temfesz; Slo. tavnica; Bosn.
tamnića; Rag. tamuizza, Cro. temnicza; Vd. temniza,
zhiha; Car. temniza (= 1. carcer 2., puerorum lim-
bus). Ec. темний. Dano Jozefa do ciemnicy, gdzie
wieźniów chowano. W. Genes. 39, 20. (do domu wię-
zienia. Bibl. Gd.). Przy apołołach w więzieniu był aniół
i ciemnice im otworzył. W. Post. W. 568. CIEMNL-
CZNY, a, e, od ciemnicy, więzienia, Gefängniß =. Cro.
temnichki; Hung. tömlőtzös; Eccl. темний. Stróż
ciemniczny dał kubek Sokratesowi z trucizną. Bud. Ap.
9. der Gefängniſwärter. Wrzucili ich do ciemnicy i
rozkazali ciemnicznemu stróżowi, strzedz ich pilno.
Budn. Act. 16, 23. (stróżowi więzienia. Bibl. Gd.).
Odmienił szaty ciemniczne iego. Budn. z Reg. 25, 29.
(Nor. „szaty więzienia iego”). CIEMNICZNY, =
ego, m., Substantiv: - stróż ciemnicy, czyli więzienia
lub więźniów, der Gefängniſwärter, Gefangenwärter;
Cro. tëmnichar (Rag. tamnicjar, tamnicjarło-
captiuitas; Ec. мамнічникъ więzień). Bosn. tamni-
cjar; Eccl. юзлишникъ =. Sorab. 1. paſtwówſki, paſtwa
wóſtataſzet. Nie wiedział ciemniczny nioczym, Budn.
Genes. 39, 23. (przełożony nad domu więzienia, Bibl.
Gd.). CIEMNIEC niiak. nied., zciemnić, ociemnieć
dok., ciemnym się stawać, finster werden, dunkel wer-
den. Cro. tëmnem; Rosf. темнѣть, пошемѣть. Od
strzał niebo tak było zakryte, Ze się tak zdało, iż
zciemniał dzień biały. P. Kochan. Jer. 466. Jutrzenka
zciemniała. Otw. Ow. 455. Fig. Niech bóg ociemniałe
serca ich oświeci. Sak. Okul. - transl. brudnieć, nikcz-
mień, utracić z blasku, z świetności, schmużig wěr-
den, feinen Glanz verliehen. Jakże przy tey białości
czernieć szpetnie mieli, iak przy światłości ciemnieć.
Bals. Sw. 2, 420. Co minuta ciemnieją i niszcząją bar-
dziey. Birk. Zyг. 8. §. Slepym łać, ośleniać, blind
werden, blóde werden, erblinden. Ociemniał, obwiał
z boiaźni. Oss. Bay. 2. Z żalu oczy mi zciemniały, A

296 *CIEMNIK. - CIEMNOSC.

CIEMNOSIWY. - CIEN.

członki zwykłej siły postradały. Chrość. Job. 62. *CIEMNIK, a, m., człowiek ciemnęte lubiący, Carn. iemnák, ein Obscurant, ein Schleicher, Tuckmäuser. CIEMNISTY, a, e, CIEMNISTO przystk., pelen ciemnoty, voll Finsterniß, ganz finster, dunkel. Szukalem w lesie ciemnistego chłodu. Zab. 2, 118. (cf. cienisty). CIEMNIUCHNY, a, e, CIEMNIUTKI, CIEMNIUTENKI, CIEMNIUSIENKI, CIEMNIUTENECZKI, a, ie, adv. na - v, intens. adj. Ciemny, sefr finster, sefr dunkel. - 1., CIEMNO adverb. adj, Ciemny, nieiasno, niewidno, bez światła, finster, dunkel, phys. et moral. Boh. ztemna, zffera, Cro. skuro; Röss. шемно. Ciemno tu, nie widno. Cn. Th. Ciemno, niewyraźnie, niezrozumiale to wyrażone. ib. Ciemno w głowie. Oss. Wyr. (niema wiele światła, rozumu). Ciemno w szkature, w worku (próżno). - 2., CIEMNO a, n., Subfl. = ciemnota, das Dunkel. CIEMNOBARWY, a, e, farby ciemnøy, dunkelfarbig, Röss. шемною Ёпшный. CIEMNOBŁEŻITNY, a, e, ciemnomodry, dunkelblau; Rs. синемшный. W ciemnobłakitny farby szaty się ubrała. Otw. Ow. 583. CIEMNOBRUNATNY, a, e, z ciemna brunatnawy, dunkelbraun, Rs. чернобу'рый, шемно-бу'рый. Ciemnobrunatny kolor, Slo. tavnoměrka boja. CIEMNOCISAWY, a, e, o koniach kasztanowatych, dunkelcastanienbraun. CIEMNOCRZWONY, a, e, Cn. Th. dunkelroth. Rs. баканный. *CIEMNOFAŁECZNY, a, e, niezrozumiałe fałsze podający, dunkel und falsch. Udał się Sakowicz do Krakowa, na pisanie ciemnofałeczny Perspektywy. Pimin. Kam. praef. (Perspektywa, tytuf dziela Sakowicza, które Pimin o ciemności i fałsze obwinia). CIEMNOGNIADY, a, e, o koniach kasztanowatych, gmiadawych, dunkelcastanienbraun, von Pferden, Röss. шемною Ёбдын; Sla. měrkov, CIEMNOMGLISTY, a, e, CIEMNOMGLISTO przystk., mglą gęsto zaczmiony, dick umnebelt, vom Rebel verfinstert. Wszystkie zdarzenia zgasyby w ciemnomglírey nocy, by nam historya świadectwa o nich nie dawała. Stryk. praef. Tyber ciemnomglífty. Otw. Ov. 577. Dobrodzieystwem locy ciemnomglístey, Rączą ucieczką uszła śmierci oczywistey. Otw. Ov. 413. CIEMNOOKI, a, je, oczu ciemnych, nieiasnych, dunkeläugig. §. Slepy, nie widzący, blöde, blind. Fortuna ciemnooka. Chrość. Luk. 81. CIEMNORUSY, a, e, ciemnokasztanowaty, Röss. měnорусый cisawy, kastanienbraun. CIEMNOROD, a, m., ślepurodzony, ein Blindgebohner. Birk. Zbar. B. 3. b. CIEMNOSC, ści, ż., nieiasność, brak światła, die Finsterniß, die Dunkelheit, das Dunkel; Boh. temnóst, tmawošt; Car. témmâ, temmóta; Sor. 1. cjeźmnošt; Vd. temlivošt, mrazhlivošt; Cro. temnozt, temnólt, tmicza; Rag. támnos, tminne, tmuſcja, tmà; Bs. tamnošt, mrák (2. łotrostwo inertia) Röss. mM home, temnosc. Swiatłość jest ciało istotne, a ciemność iest utratą iego. N. Pam. 15, 357. Ciemnosciami otoczył mię nieprzeyrzystemi. Kul. Her. 85. Nic nie są ciemności tylko znak słoneczny nieprzytomności. Susz. Pies. 3, E. 4. b. On prawa z tayników i z ciemności na światło wyprowadził. Pilch, Sen. łask. 5. §. Ciemność oczu, niedowidzenie, ślepota, die Dunkelheit. Oczy ledwie co widzą, ciemność na nie pada.

Zab. 16, 358. §. Ciemność mowy, nieiasność, niezrozumiałość, die Dunkelheit, Unverständlichkeit. CIEMNOSIWY, CIEMNOSZARY, a, e, dunkelgrau, Röss. шемно събрый, сивый, смурый. CIEMNOTA, y. ž., ciemność, ciemno, die Finsterniß, das Dunkel. Cro. tmicza, tmina; Vd. temniza, temnota, temna). Grzechowi ciemnoty potrzeba. Gorn. Dz. 97. O mgło wieczysta, męt ciemnoty! Zab. 13, 252. Nar. Medio. Ciemnota, gutta serena, niemoc oka wewnętrzna, przy czystey źrzenicy nic nie daiąca pacyentowi widzieć. Perz. Cyr. 2, 171. der graue Staat. CIEMNOWID, CIEMNOWIDZ, a, m., człowiek nieiasno widzący, eia Blödsichtiger, Schwachsichtiger słabego wzroku. Cn. Th. 1016. CIEMNOWRONY, a, e, o koniach karych, dunkelrappig, von Pferden. Ow koń był ciemnowrony, ten iest cisawy. Alb. z W. 4. CIEMNOZIELONY, a, e, Resf. шемнозеленный szekłakowy, Cn. Th. dunkelgrün. CIEMNOZOŁTY, a, e, dunkelgelb. Cn. Th. Sla. tavnaŭt; Röss. шемножелтый, рудожелтый. CIEMNY, a, e, bezświetły, nieiasny, bez blasku będący. niewidny, finster, dunkel. Sr. 1. ciemné, cimité, cimožité; Boh. temnu, tmawy; Slo. tmawy; Vd. temen, temnoten, temmen, mrazhen, timen, timnu, oblažhen, temliu; Car. temné; Bs. taman, tmasta; Cro. teman, tméch, skú, Sla, tavan; Rag. táman, támani, tmášt, tminašt, tmuſcjašt, taamni; Röss. шемшый, mémenb (Ee. mémnikb podrzutek) (cf. Gr. τέμενος de-lubrum, Suec. dimmer dunkel, Ger. dümmern, Lat. te-nebrae, Arab. tamara, Hebr. þu taman abscondit). Noc ciemna. Teat. 56 c, 84. Opuśćmy to ciemne po-mieszkanie. ib. 50 b, 3. Jedne dni były iasne, a drugie ciemne, w których słońce widzieć się nie mogło. Sk. Dz. 893. Ciemny kolor, nieiasny. Cn. Th. eine dunkle Farbe. Moral. Ciemnych spraw, ciemna tež bywa robota. Jabl. Ez. 17. (światła się chronią). *§. Nie-sławny, nieznakomity, nieświatły, ohne Ansehen, unaufschnlich, unbedeutend, niedrig. Przesądy nasze skazują białogowy na życie ciemne i na nieuctwo. Zab. 15, 64. Aurelian ciemnych i płodnych rodziców syn. Sk. Dz. 146. Zyie w stanie ciemnym. Now. Lor. 50. §. Ciemny, nieiasny do zrosumienia, niezrozumiały, dunkel, unverständlich. §. Niewidzący, niewidomy, niedowidzący, ślepy. blöde, blind. Subst. ciemny, ślepy, der Blinde. Ciemna, ślepa, die Blinde. Usługuje mi ubogiey ciemney. Teat. 38, 29. - Prov. Przygania ślepy- ciemnemu. Oss. Wyr. (kulawy chromemu, kociel garcowi cf. sameś taki). §. Logic. nieoświecony, nieświatły, unaufgeklárt, finster, unwissend. Oskarza niewinnego przed ludem, a lud ciemny słucha. Teat. 45 d, 4. Wyb: Ciemne żydy. ib. 45 c, 4.

CIEN, ia, m., CIEN, i, ż., CIENIE, ia, n. powtarzanie się widoku słabsze i ciemne za odbiciem się promieni, der Schatten eines Körperes; Sor. 1. feń, ſcjen, ſchjen; Sor. 2. ſczeń, woſěń, kon; Boh. ſijen; Slo. ſin, twona; (cf. Hung. Iziń color cf. Ger. Schein); Bosn. sjenna, osjenna, ofina (cf. Gr. σχία); Vn. fienza, fensa; Car. sènza, senzhenina; Cro. ſzencza, ténya; Rag. ſjenna, ſjen, zafjenna, obsjenna. (Rag. cin facies, liniamentum). Rs. měłb, omměłb; Ee. měłb; chěłb,

(2.,

CIĘN.

CIĘN. - CIENCZEC

297

( 2, сънь : скин'я, шапер'б, наметъ намиот cf. sień cf. ćsiana; Slavan. finnica - kuezka zielona, chłodnik cf. Lat. scena). Niepodobna, by, kto ciěn przestąpił, który wszędzie tuż za nim, gdyziebykolwiek stopił. Protas. Jat. 15. Miasto celadzi, ciěn za nim chodzi. Jabl. Ez. 72. (bez sług, hołota). Sam ieno na swój ciěn patrzy. Rey Post. 2 q, 2. Jak ciemie nieodstępowe przyszli za nami. Hor. Sat. 258. Cudzi za nim, iako ciěn za ciałem (cf. iak cielę za krową). Roſs. przywoſchenh. Cienia się swego boi. Opi. Sat. 193. (wszędzie się ogłada). Sło. swého ſtini ſa łikat; muchi -a zděſit; ze ſtinnom ſa paſowat. J cienia swego dziś się strzedz potrzeba. Pot. Arg. 147. Kras. Ant. 11. Rozpuſtynicy drzą i przed swoim cieniem. Jabl. Tel. 48. J włoś ma swój ciěn. Ryt. Ad. 76. Muszki, pałeczyny, albo iakiekolwiek inne cienia przed oczyma mu się zdałą latać. Syr. 21. §. W malarstwie, ciěn, cienie, ciemne mieysca na obrazach, dla lepszego odbiiania się jaśnieyszych, der Schatten in cinem Bilbe. Maluiąc, u-miesz ciene udawać i na swoim właściwym kłaſſem mieysu, aby przez spór ciemne jaśnieyszym dodawały swietności. Teat. 54 d, 9. Sposób robienia cieniów, albo bań różnego koloru. Comp. Med. 677. (Ec. сб'ннопи-уш' Gr. σκιωγαφέω maluię). Cień i światło, Roſs. сб'тпЛОМБ'Нь Schatten und Licht. - Cienie, pierwsze rysy. słaby abrys, der Schatteniß, der Abriß. Cienie to tylko obrazu, wartego bieglejszego i ćwiczeńsgo pędzla. Oss. Wyr. Oſharowali według zakonu, którzy kształtowi i cieniowi rzeczy niebieskich usługuią. I Leop. Hebr. 8, 4. (Schattenbild, Norbild). Cień, rzecz znikoma, wątła, marna, ein Schatten, etwas Werthloſes, Leeres, Citles, Vergängliches. Moie wiersze są cienciem w porównaniu wierszów WPana. Boh. Kom. 4, 146. Nieszczęścia nowe, przeciw którym przeszłe ciemni-były. Jabl. Tel. 53. Wszystko zdać się musi ciemniem, lub istotą. Przyb. Milt. 57. Rzeczywiste upuszczamy dobra, abyśmy się za próżnym cienciem upędzali. Zab. 7, 164. (cittler, leerer Schri. Prov. Sor. 2. chtoſa za teju ſienu pśdima, ten nama nij garsći. cf. blask). Cień chwytać, łapać, (z marność, znikomość). Myśmy wczoraysi, i iak znikłe cienia, Tak dni ubiega naszych przedłużenie. Chroćć. Job. 55. Cień, nay-mnieyszy, nayſabszy pozór, der geringsche Schein, (An-ſchein). Strzegę się, abym cieniowi nawet niekontentowania między mną, a Rzeczną polityą, nie dał miey-sca. Gaz. Nar. 1, 71. Stan. Aug. Delikatny człowiek cierpieć nie może cienia nawet, któryby mu honor u-właczał. Teat. 9, 20. Cienia prawdy w tym niemasz. Oss. Wyr. Cieniów się nadziei trzyma. Sk. Dz. 825. Niech powie, ieśli kiedy cięn klamstwa iakiego może we mnie postrzedz. Boh. Kom. 5, 208. - Cienie, odmiany delikatne, nie do spostrzeżenia, cieniowanie, Gall. nuances, Schatten, Schartirung, Nuancen. Nic trudniejszego, iak wydać w słownik polszczyznowych słowa iakiego znaczeń ciene. - Cień, falsz, nieprawda, Schatten, Unwahrheit, Falschheit. Jšg za cienciem, za falszym wyobraźeniem. Oss. Wyr. Ciu prawdzie ustepuje. Pies. Kat. 93. §. Cień, o człowieku, cion go tyłko, zmizerniał, zniszcał, cr ist wie ein Schatten, wie ein Schattenbild, elend, hager. Kuglarze i ci, którzy Tom I.

się w niewolą podają, maią nagrody cięń, iednego człowieka. Szczerb. Sax. 259. Cień to tylko tego wielkiego bohatyra, któremu niegdyś świat się dziwił. Oss. Wyr. (nie ten człowiek, co był). §. Cień, dusza ciałem rozłączona, duszyca, mara, ćma, eine abgeschicdene Seele, ein Geiß, ein Schatten. Cień abo dusza zabitego Achillesa z ziemi w poſtawie dawney wymknąwszy się, ukazała się w nocy. Otw. Ow. 526. Prózne są przy ubożtwie dawnych cieniów składy, Węź sobie miłośniku ubogi twe dziady. Hul. Ow. 57. Matka przepowiada córce: radabyś potym cięń mój zobaczyć. Gol. Wym. 194. Na kartach drogi czas zgubią i żywot iako cieniowie przechodzą. Sk. Kaz. 614. §. Cień, mara, mamidło, obłuda, falszywa postać, bobo, straszydło, ein Scheinbild, ein Popanz. Jźby się tym większe woysko iego zdalo, kazał ciěniów co naywięcy poczynić, i poubierawszy ie w szaty, na konie powsadzać. Biel. Kr. 313. Biel. S. N. 34. Robią łowcy z chust, a z grzebi cienia, iakoby chłopa, i biorą ie z sobą do lasa,gdy idą na niedźwiedzia; gdy tedy niedźwiedź rozdrążniony pódzie na łowca, rzuci nań cięń, którego niedźwiedź pochwyciwszy, mniemaiąc by enłop, imie dławić, a w ten czas łowiec na cienu go przebodzie. Cresc. 641. Tatarzy cieniów na konie nawiązali, i tak straszydłami Polskę plondrowali. Falib. Dis. C. 3. - §. Cień, mieysce cieniste, od slonecznego upału wolne, chłód, der Schatten, die Kühlte, ein Ort, wo Schatten ist, ein schattichter Kühlter Ort. Sorab. 1. klotk, schcjen, kwodk; Sorab. 2. klotk (cf. chłód). Niech mi drzewa swego użyczą cienia. Od slonecznego niech bronią pło-mienia. Burl. B. 3. Miley pod czas i w cienu posie-dzieć, aniżeli ustawnie na słońcu. Lub. Roz. 486. U-czynił sobie chłodnik i siedział pod nim w cienu. I Leop. Jon. 4, 5. Las głębokim cienciem, słońca pro-mieliom wstregt czyni wysokim. Ustrz. Klaud. 29. Kto w słońce może patrzeć, ten nie szuka cienia. Pot. Arg. 444. - Transl. obrona, ochrona, protekcyja, Schuß, W fortyf. cięń, zasłona robotników od strzelby nieprzy-iacielskiej. Tr. die Blendung. Pod cienciem mądrego króla śmiało uczeni wykonywaią swoje roboty. Oss. Wyr. §. Mieysce ciemne, ustronie, ciemnota, ein bun-kler Ort, Dunkelheit, Dunkel. Tak nie cenię miłości, bym szedł dla niecy chętny w grobu cienie. Hul. Ow. 114. Z ostatniego cienia na nayświetnieysze wylecieli urzędy. Nag. Fil. 137. Utracać nikczemnie w ciene wieku swego, nie skosztowawszy, co iest na swiecie dobrego. Star. Vot. C. 4. Dzieło wychodzące z cienia drukarskiej prasy na widok publiczny. Teat. 47, D. a. §. Botan. ziele, strzali iad też nocnym cienciem zowią, iż sen przywodzi, Syr. 1374. dorionium Nachtschatten, ein Kraut.

CIENCZEC, CIENSZEC, CIENIEC niłak. nied., czeń-czeć dok. cieńszym się źłać, subtelnieć, dünner wet-den, feiner werden. Boh. ztenčeti; Roſs. moh'mb, moh'amb. Ciało iego chudnieie i cieńczeie. Smotr. Ap. 54. Znakiem suchot, kiedy oczy wpadają, nosa koniec cieńczeie. Krup. 5, 572. Skorupa iaia coraz cienieie i subtelnieie, dla nasiedzenia kokoszy; iako też ścieńczeie, gdyby w occie leżało. Sah. Pr. 179. Glos mżewa ścieńczał, Zedr. Ow. 39. Otw. Ow. 73. Włosy ich zło-

38

298

CIENCZYC. - CIENIST.

ciały i zcieńczały. 1. *Leop. Levit.* 13. Fig. Małec, mniejszeć, geringer werden. Starsi rozumieią, iż pogać ich cieńczeie, ieśli surowości i przyłożą. *Birk. Dom.* 7. 3. CIENCZYC, CIENSZYC czyn. nied., ścieńszyc dok. ,ścienczać, ścieńszym uczynić, umnieyszać, dünner machen, feiner machen, verdünnen, verfeinern, geringer machen, verringern, verkleinern, schmählen. *Boh.* tenčiti, žtenčiti, žtenčowati; *Slo.* žtenčugi; *Cro.* tenchám, *Sor.* 1. wocjenkosćjam; *Bs.* tanciti, stanciti, otanciti; *Rag.* tânciti, tancjatti, otânciti, protanciti; *Röf.* монийъ, омонийъ, умонийъ, измонийъ; *Ec.* спончийъ, спончевать, пончу. Jak widzę, cieńczyć będzie ten palcat, aż się i złomie. *Oss. Wyr.* (strugał, strugał, aż przestrugał). Scieńczenie drzewa. *Karp.* 3. 16. Deszczki do ścieńczenia wanczosy, wasilki. *Klon. Fl.* D. 3. Albom ia słuch przytěpił, alboś głos sobie ścieńczyła. *Teat.* 9. 29. Rzecz tak opowiedział, że cieńcząc swe zasługi, drugich chwalił. *Pot. Arg.* 832. Cieńczyć, niszczyć kogo na małątku, ubożyć, einen aušaugen, ihn arm machen. Niezdedy pieniac cieńczy poczciwego człowieka, włoczągo z trybunału na trybunał. *Oss. Wyr.* (Eccl. моничный, испончáтелный?, extenuatiuus). CIENZYC się, zaimk., - cieńczeć, stać się cienszym, dünner werden. Jak mu się twarz cienczyła, kliniało ściągniona. *Przyb. Milt.* 321.

CIENIC czyn. nied., ocienić, ucienić, zacienić dok.,
cieniem obtulać, beschatten. *Boh.* stjiniti, *Slo.* stijnjm;
*Car.* senzhem, senzheti). Czarna czupryna buynie po
barkach rozlana, Cieni kędziorem czoło wyniosłe mło-
dziana. *Przyb. Ab.* 8. Kształtnym się paskiem tulipan
ucieni. *Zab.* 16. 92. *Nar.* Można w opisaniu swój na-
dobną ocienić, lubo też przygodnym wdziękiem umilić.
*Mon.* 65, 609. CIENIEC ob: Cieńczeć. CIENIEY ob.
Cienko, Cienki. CIENIEK ob: Ciennik. CIENIK, a,
m., zdrob. rzeczown. cień, mały cień, cionek, ein
kleiner Schatten. *Rag.* ijenza, sjenniza; *Cro.* izenczèni-
za). Umrze w swej ślepotcie fałszywe ogniki, Biorąc
za żywe światło i próżne cieniki. *Fabto. Tel.* 55. CIE-
NIOWAC czyn. nied., cienie dawać, schattiren pr. et Fig.
(Ed. сѣннописати, malować) Rs. мѣнить, мѣні,
отмѣнить, отмѣнивамъ; *Vind.* sienzhati, poſien-
zhati, safienzhuvati, safienzhati, Brzegi rzeki ciensiowa-
ne. *Przyb. Ab.* 137. CIENIOWANIE, działanie i sku-
tek działania, daß Schattiren, die Schattirung, Röf.
отмѣнка, pr. et Fig. Cieniowanie w małarstwie, da-
wanie cieniów, to iest, ćmienie, żeby światło żywiey.
odbiłało. *Oss. Wyr.* Cieniowanie znaczeń słowa, *Gall-
nuances*, die Nuancen, Schattirungen. Trzeba dobrze
język swój umieć, trzeba znać w osobnych wyrazach\iego acz naymnieyszą różnicę i niby naycieńsze cienio-
wania. *Pir. Wym.* 221, et 243. CIENIOWY, a, e, od
cienia, Schatten -. Cieniowey mara próżności, Obraz
iest świeckiey zacności. *Dar. lot.* 5. *Vind.* sienzhni.
CIENISTOSC, ści, ž, mnogość cienia, Beschattung,
(Schattenreichthum). *Sorab.* 1. zacjemnenosći. W sta-
rożyności ieziorom niektórym, albo cienistość, albo
niesięgniona głębina cześć zjednała. *Pilch. Sen. lift.* 513.
CIENISTY, a, e, CIENISTO przysłk., w cień obfitu-
iący, schattenreich, schatticht. *Boh.* stinny, stinowh, *Bos*,

CIENIUCHNY. - CIENKO.

sjennał, koji ima sjeunu, osoj; *Vind.* sienzhno; *Carn.* lenzhno; *Sor.* 1. cijmité, kwodkowné, kwodkopité; *Rag.* sjennał, ijenniv; *Cro.* tenyászt, ſzenchén; *Röf.* мѣністый, сѣністый, сѣнный, сѣновный, благосѣнный; *Ec.* присѣнный, покрытый, кошорый сѣнь, т. i. мѣнь наводить; благосѣннолиственный. Cienista lipa. *Pot. Arg.* 377. W lasach cienistych. *Lib. Hor.* 14. W cienistym Helikońskim kraiu. *Lib. Hor.* 21.

CIENIUCHNY, a, e, CIENIUCZKI, CIENIUSIENKI, CIENIUTENKI, CIENIUSKI, CIENIUTKI, CIENIUSIENECZKI, CIENIUTENECZKI, a, ie, adverbia na - o, intens. przymiotn. Cienki, sehr důnn, ganz důnn, sein, zart. *Boh.* tenjcký, tenaučký, *Sor.* 2. ſhanuſchki; *Sor.* 1. čjenkuſki; *Rs.* móhenjcký, mónénkex. Duchy oczywiające przez cieniuchne kanalike z głowy spływającej. *Mon.* 68, 285. Z cieniutkich deszczek skrzyneczka mała. *Crec.* 667. Na cieniučkiej nici sprawy swe wieszćią. *Rag. Wiz.* 83. Cieniusienki. *Pot. Arg.* 431. Słód rozciążącą cieniusieńko na wietrze, aby wysech. *Gofl. Ek.* 107. Srebro cieniucho nulepane, w małe blaszki strzyżone. *Sien.* 605. CieniuSzkie głosezczki. *Groch. W.* 352. Szepce mu cicho do ucha cieniusienkim tonem. *Mon.* 73, 664. Spiewał, iako mógł cieniuchoń. *Sk. Dz.* 762. CIENKI, a, ie, Cieńszy Compar., - niegruby, niemiąższy, důnn, sein, nicht dick, nicht grob. *Boh. tenkъ*, tence; *Slo.* tenkъ; *Sor.* 1. čjenki, snadne, *Sor.* 2. ſhanſki, beńki, bojni; *Sla.* tanak, tanean; *Vind.* tinek, tinſki, tenek, tenak, tenko; *Carn.* tank, tenkú, tanke, tajnshe; *Bs.* tanahan, tanki, tanahni; *Cro.* teněk, teněhen, tenihi; *Hung.* gyenge; *Rag.* tānki, tānak, tahan, tankovit; *Röf.* монкій, монокъ, монко; *Britan. minor.* tanao, *Jrl.* tana, *Pers.* tend, *Gr.* τυυνος, *Lat.* tenuis, *Gallis.* tene; *Anglos.* thyn, *Suec.* tunn, *Ger.* důnn). Jeleń ma nogi cienkie, iak badyle. *Zab.* 13, 271. Tręb. Człowiek cienki, niegruby, nietły, niebrzuchaty, ein dünner, nicht dicer, schmachtiger Menſch. Szczupły cienki, gliła. *Cn. Ad.* 1138. Cienki stan wzrostu; smukły, wysukmły. *Tr.* schlank. Głos cienki; eine feine Stimme. O materyach, na pochwałę lub naganę, cienka, przednia materya, ein feiner Zeug, lub też cienka, licha, niedychtowna, ein dünner Zeug. *Röf.* мончица. Plótno cienki ob: Bisior, Kment. - Umyślnie robią bławaty rzadkie, cienki, niedychtowne, a za dobry towar przedąia. *Grod. Dis. D.* 3. Od cienkiego końca począć, powoli stopniami, wodnúčne anſaugen, allmäßlig, ſtufenweife etwas betreiben. *Eccl. помонку*, подробно, помалу. Jezus w dziećniństwie swoim żadnego dziwu bóztwa swego nie okazał, bo nie chciał tego od cienkiego. końca począć, i nie chciał tego między dziećmi, iako dziecię, okazować. *Rey Post. G.* 4. (cf. od szarego końca). - Cienkie wytarte mięsce iakiey skóry, *Röf.* paſhina, paſhinka. Cienki, wytarty, *Rs.* памíйный. §. O cieczach, trunkach, napoiach, cienki, i rzałki, niegestě, niegestě, niemocny, słaby, důnn, von Getränken, nicht dick, nicht stark, schwach. Cienka kawa, cienkie piwo (cf. Cienkusz). §. Delikatny, ostry, byſtry; fein, scharf. Cienki ma smak, nos, węch. *Tr. CIENKO przysłk.*, Cieniey compar., niegrubo, niemiąższo, nie-

CIENKOGŁOSY, CIENNY.

CIEPŁAWY. - CIEPLIK.

299

gesto, dūnn, sein, nicht dick, nicht grob, Boh. tence;
ztenſa; Sor. 1. cienko, cjenčze; Gdzie cienko, tam się
rwie. Fr. Ad. 57. Mury maią się coraz cieniej wywo-
dzić ku gorze. Haur Ėk. 6. Cienko śpiewa fig. spu-
szcza z tonu, et spannt gelindere Saiten auf. Co przed-
tém cienko śpiewał pod oknem za kawałek chleba;
teraz dmie akby zjadł sto djabłów. Mon. 73, 589.
Dam ia ci, wnet ty tu cieniej bedziesz śpiewał. Oss.
Wyr. (będziesz tańſzy; utrę ia ci nosa, przytrę ci ro-
gów, upokorzę cię). Ow nieborak iuž cienko przedzie.
Falib. Dis. F. 2. (kalkuluie się). Prov. Slo. tenſeg
kragať muſſi', parcius comedendum. Cienko koło nie-
go, chudo, chudeusz, skapo koło niego, et muſ ſid
ſchmal behelfen. Dwa półſłotki, cały wasz maiątek, to
cienko koło was, ze katy. Zabt. Fir. 11. CIENKO-
GŁOSY, CIENKOGŁOSNY, a, e, głosu cienkiego, fein-
ſtinmig, klar, fein. Cienkogłośną piszczalkę miał z ro-
gu białego. Banial. J. 2. b. Ec. монголӑҫенъ. CIEN-
KOMOWNY, a, e, mówiący cienko, feinredend. cf. Ec.
монкословейб, монкословый argutus; монкословѣ
subtilis disputatio. монкословую subtylizuię. CIEN-
KONOGI, a, ie, nogi cienkie maiący, dünnführig. Rag-
tankončh). Piaąk cienkonogi. Klon. Fl. B. 2. CIEN-
KOPŁASKI, a, ie, w szerz cienki, ſłach und dünn,
duńn in die Fläche. Tr. ob: płytki. CIENKOSC, ści,
ż., niegrubość, niemiązszość, szczupłość, delikatność,
die Dünne, die Dünheit, die Feinheit, Klarheit, Hart-
heit. Boh. tenkost; Slo. tenkost; Bs. tancinna, Vd. tin-
kota, tinkuſt, tinzhina, tiuzhinoſt; Rag. tancina, tan-
kovitos; Cro. tenchina, tenchnoszt; Dal. tenkovitoſzt
Rofs. монизна, монина, мónкось; Sor. 1. cjen-
koſći. Cienkość ciała; cienkość głosu; cienkość napoiu.
CIENKOWŁOSY, a, e, niegrubych włosów, dünnhaa-
tig. CIENKUSZ, a, m., piwo poſlednie, taſbir, das
Nachbier, Halbbier. (cf. doimek). Boh. rzedina, rze-
dinka; Vind. patezhi, sadnji ou, koritnjak; Sor. 2. pa-
toſi, Rs. полпиво. Spuściwszy ze słodzin dobre piwo,
może się na też słodziny nalać wrzącey wody, i prze-
puściwszy osobno z chmielem, przegotować; tak będzie
cienkusz, zdatny dla czeladzi. Kluk, Roſl. 3, 272. Upi-
iateſe fię pierwøy piwem, teraz na cienkusu przestaway.
W. Post. W. 5, 290. Dobry tobie cienkusz. Gn. Ad.
162. (takiemu takie; dobra Matyaszowi płołka; dobra
psu mucha). §. Cienkusz także używa się oj każdym
słabym trunku pogardliwie, ein dünnes schlechtes Ge-
tränk überhaupt. (Boh. rzedinat cereuisiam secunda-
riam vendens, Cienkusznik, przedaiacy cienkusz. W ro-
dzau żeŕšk. rzedinarka.

CIENNIK, *CIENIEK, a, m., CIENNICZEK, - czka,
m. zdrob., narzędzie od cienia, zasłona od upału sło-
necznego, od światła, i t. d., parasol, ein Schatten-
dach, ein Sonnenschirm, Lichtschirm. Boh. ſtinidlo; Bos.
sjenniça, Rag. ſienza; Vd. ſienzhek, ſienzhnik; Sor. 1.
kwodzik, zakiładwo; Rs. мѣнникъ, зónникъ. Cieniek
umbrella. Mącz. (cf. Umbrelka). Ciennik, zasłona od
słońca, od świecy. Gn. Tvi. Parasol, ciennik, czyli da-
szek z kitayki, lub płołtna, na prętach rozpięty, od upa-
łu słońca zasłaniaćy. Mon. 71, 66. §. Ciennik, miey-
sce cieniste, ein schattiğcr Ort. Zdobiące, bogaćące kray
nasz cienniki. Pam. 85, 355. CIENNY, a, e, od cie-

nia, cieniowy, w cieniu zoſtaiący, Schatten-, im Schat-
ten beſindlih. Aby się nie chronił ludzi, ani też oso-
bliwego a iakoby ciennego żywota wiódł. Glicz. Wych.
K. 4. b. CIENSZEC ob: Cieńczeć, CIENSZY ob.
Cienki.

Pochodz. słowa Cienki i Cień: przycieńſzy, docień-
czyć, przycieńczyć, zacieńczyć, wycienczyć, 2., bez-
cienny, zaciemiać, cf. ćma, ćmić, i t. d.

CIEPLAWY, a, e, na ciepło podaiący się, letni, wolny,
etwäs warm, lau. Rofs. мепловӑмый. Zefir cieplawy.
Zab. 15, 275. Trěb. Cieplawość Rs. мепловӑмось,
die Lauheit (cf. мепловӑ - Podymne). CIEPLEC,
plca, CIEPLEK, - plka, m., kamień drogi, apsy-
ctos. Plin. H. N. 37, 10. ein gewisser Ebelstein. CIE-
PLEC niiak. nied., ściepłeć, ociepleć dok. stawać się
cieplym, warm werden. Boh. tepleti, ztepleti; Rofs.
меплӑмь, меплӑю. Woda od słońca ciepleie. Uſlrz.
Tr. 113. CIEPLIC czyn. nied., ścieplic, ocieplić dok.,
grzać, ogrzewać, cieplym uczynić, warm machen, wár-
men, Bosn. utoplitti, zgriati, stopliti, Croat. topim;
Hung. táplálom (cf. topić). Eccl. менлю. *CIEPLE-
NICA, y, ž., ogrzewadło, naczynie do ogrzewania łó-
żek, ein Bettwärmer, Cro. topilnicza; Rag. toplipó-
ſlegja. CIEPLICE, - plic, liczb. mn., CIEPLICZKI
- pliczek, liczb. mn. zdrobn., wody z przyrodzenia
ciepłe, warme Wasser, warme Bäder. Boh. teplice, wa-
ty; Sor. 1. czołpica, czołpica; Cro. toplicze; Vd. to-
pliza; Crn. toplize; Sla. toplica; Rag. tópla kùpalifcła;
Rs. менлӑйы. Wody, moc do lěczenia maiące, dzie-
lemy na wody do picia i na wody do kapieli służące,
czyli cieplice. Krup. 5, 209. Cieplice thermae, wody
muiey więcej ciepłe, a czasem gorące, maiące cóś
z rzeczy kopalnych. Kluk Kop. 1, 96. Ciepłe łaźnie abo
cieplice. Sh. Zyw. 1, 36. W cieplicach abo łažniach.
Smotr. lam. 163. Ciepliczki, thermulae. Mącz. §. Cie-
plica ogrodowa, Rofs. менлаха, trepauz, rośliniar-
nia, Ciepłodom, das Treibhaus, Gewächshaus. Anana-
sy po różnych cieplicach ogrodowych w Europie nader
są delikatne. Mon. 67, 824. Zagraniczne rosliny w cie-
plodomach chowane. Pam. 32, 114. §. Cieplice, po-
wietrze ciepłe, ciepłota, Wárme, warme Luft. Polu-
dniowi podległe granice, Gdzie znóy wieczny panuje i
wieczne cieplice. Groch. W. 593. Dobianie na zimę do
cieplic uchodzą. Haur Sk. 332. (do ciepleyszych kra-
in). CIEPLICZNY, a, e, od cieplic, Wármbrunn -, Warndad -, warme Brunnen und Wasser betreffend. Boh.
teplichen; Ciepliczne zdroie są w poszanowaniu. Pilch.
Sen. list. 315. Zkład cieplicznych wód gorącość pocho-
dzi. Petr. Szk. 3. Tatry siła wód cieplicznych z siebie
wydała. ib. 5. J ciepliczne wody, zaś i te nie dla lu-
dzi są od boga dane. Gorn. Sen. 235. Wszystkie zioła i
ciepliczne wody znaleźć i rozumiał. P. Kochan. J. 294.
Gruzy ciepliczne. Nar. Tac. 2, 334. Rs. менлачный
trepauzowy. *CIEPLIK, a, m., calorique, der Wár-
meſſoff, pierwsza przyczyna ciepła. Alterosz. Msk. - N.
Pam. 6, 320. Ciepłoczyn. N. Pam. 14, 200. et 6, 316.
Cieplik, siła, która w nas czucie ciepła wzbudza. Wy-
raz ten cieplik szczęſliwie znaleziony, bo nie rząć u-
cha, rzecz dobrze wyraża. Ciepłoczyn, nie jest wyraź,
bo i z rzeczą i z językiem niezgodny. Wyraz czyn =

38..

300 *CIEPLNIKOM. - CIEPŁOW.

CIEPŁOW. - CIERLICA.

uczynek; więc ciepłoczyn : uczynek albo skutek ciepła; a tu potrzeba oznaczyć nie skutek, ale przyczynę ciepła; więc należałoby raczey materyą ciepła nazwać ciepła czynnik, albo ciepła sprawni. Czynnik i sprawnik maią to samo zakończenie, co cieplik; więc króćy będzie cieplik. Sniad. Jeogr. 284. *CIEPLNIKOMIAR, u, m., calorimètre, narzędzie zdatne do uznań ilości zawarte go w ciałach cieplniku, der Wärmestoffmeister. 1., CIEPŁO przystk., niezimno, mniey niż gorąco, a więc cecey niż letno czyli wolno, warm, Boh. tepłe; Slo. tepło; Sla. topło; Sor. 1. schopło; Rs. menało. Ma-li bydź ciepło, niechay będzie znøy, Rys. Ad. 39. (mam-li za iedną nogę wisieć, lepiey za obie). Ciepło i zimno z jednøy gęby. Jabł. Ez. 154. (i dmucha i chucha; raz tak drugi raz inak; odmieniwo, Slo. on i tepłe i studené ze swich uś pufać; studeni, tepłit weber z gednich, uś wipuścą. §. Ciepło w głowie, szumno, piiano, warm im Kopfe, Saus und Braus. Wszakże i Kato, choć cnoty surowie strzegl, często iednak ciepło miewał w głowie. Hor. 2, 157. Min. saepe maro caluit. §. Gorliwie, gorąco, eyfrig, hiżig, warm, nachdrudkich. Tu Jowisz córke wziąwsy na pokoie Ciepło za Psychą i za synem prosi. Morszt. 98. §. Ciepło co chować, w pilnøy pieczy mieć, etwas warm halten, sorgfältig bewahren. Ten co przekonanego o wywołanie przyprawił, ciepło głowę chować musi. Gorn. Wt. N. 2. 2., CIEPŁO, a, n., CIEPŁOSC, śći, ż., stopień mnieyszy gorącości, większy letności, czyli wolności, die Wärme. Boh. tepło; tepłost; Cro. toplina, toplota; Dal. teplina; Sor. 1. cjołwota; Sor. 2. schopłota; Rag. toplina; Crn. topluta; Vd. topluta; Roſs. menłomà. Ciepło w ciele ludzkim pomnażają wszystkie te przyczyny, które w nim powiększają ilość cząstek ognistych. Med. Dyk. 1, 542. Ciepło ciała zwierzęcego naturalne. Krup. 2, 50. Ciepło żołądkowe. Krup. 5, 30. Na wiosnę ziemia rozgrzewa się ciepłotą. Jeż. Eh. B. 3. Okrywanie się skórą lisią, osobliwą czyni ciepłotę. Haur Sk. 500. Ciepło zbytnie Rs. vulg. menabliń. CIEPŁOCZYN ob: Cieplik. CIEPŁODOM ob: Cieplice - 2., cieplica, trepauz. CIEPŁOMIAR, CIEPŁOMIERZ, a, m., narzędzie mierzenia ciepła, das Thermometer, der Wärmemeister. Mon. 75, 588. Roſs. menłomàßb. Cieplomierze oznaczają miarę ciepła przez płyn w śkle zamknięty. Kruml. Chy. 52. Rog. Dos. 2, 288. Hub. Wst. 219. Podnoszenie i opadanie ciepłomierza. Mon. 68, 291. Cieplomierz. Reaumura. Zool. 147. Fahrenheit. Mon. 74, 563. (cf. Powitrzomierz, ciężkomierz, wiatromierz). CIEPŁONOSNY, a, e, przynoszący ciepło, wärmebringend. Wiosnę pożera Rak ciepłonośny. Mon. 71, 31. CIEPŁORODNY, a, e, ciepło rodzący, wärmeergend. Ciepłorodne wiatry. Zab. 13, 161. CIEPŁOSC ob: 2., Cieplo. **CIEPŁOSLISKI, a, ie, śliski i ciepły, warmischlupfrig. Broń swą ciepłośliską z pierwszego mordu, zagrzał zaś krwią towarzyską. Otw. Ow. 320. **CIEPŁOSUCHY, w, e, sucreny a ciepły, warmtroßen. Wietrzań Waga a naprzeciw niey ciepłosuchy Baran. Fur. Uw. E. 4. b. CIEPŁOWIEWNY, a, e, CIEPŁOWIEWNIE przystk., ciepło powiewający, warmwehend. Ciepłowiewne Zefury

martwą rzeźwią ziemię. Zab. 5, 324. Pir. CIEPŁOWOLNY, a, e, CIEPŁOWOLNO przystk., wolnociepły, wolny, letny, gelindwarm, lau, laulich warm. CIEPLUCHNY, a, e, CIEPLUCZKI, CIEPLUTKI, CIEPLUSIENKI, CIEPLUTENKI, CIEPLUSIENCZKI, a, ie, adverbia na - o, intens. przymiotn. Ciepisy, tełt istw warm. Boh. teplaucy. CIEPŁY a, e, średnie między gorącym a letnim, warm. Boh. tepłý; Slo. tepłý; Dal. tepł; Sla. topol; Cro. töpël (cf. topić); Crn. toplý; Vd. topou, toplo, Bosn. topli; Rag. topli; Sor. 1. cjołwę; Rs. ménašn; menaš. (cf. Lat. tepidus). Gdy cię na wsi ciepła izdebka ogrzeie, Siła i piękných rzeczy i gładko napiszess. Hor. Sat. 179. Chwila ciepleysza drzewa po zimie okryie, Lecz cieple Noty zły Boreasz zbiie. Bardz. Tr. 454 Jak ciepła kučelka ten towar przedawać się będzie. Torz. Szh. 124. (prědki i dobry odbyt będzie miał). Ciepłego co, cieple iedzenie, ciepła potrawa, etwas Warmeß, ein warmeß Essen. Przez tak długi czas ciepłego nie iedząc, nie dziw, że zmizernial. Teatr. 21 c, 28. §. Ciepły gorliwy, nieoboiętny, warm, eyfrig, nicht kalt, nicht gleichgültig. Ludzie owi bez gorącości, są ani ciepli aui zimni. Sk. Kaz. 313. Nie ciepli ani zimny, na dżeń kilka razy Odmienia się, iak owe u Włochów obrazy. Nar. Dz. 3, 158. §. Ciepły, ciepło czyniący, grzeiący. Crn. Th. warm, erwärmend, warm małend. §. Swieży, ieszče ciepły, w świeszći pamięci, frisch, noł warm. Swieży a cieply przykład. Wez. Zap. E. 2. Włażł na drabinę, który stopnie ieszče cieple były po katowskich nogach, i odwiązał wisielca. Dwor. H. 3. §. Jurid. cieplą ręką - za życia (mit warmer Hand) bey Lebzeiten, noł bey Leben, aus freyer Hand. Nie cieplą ręką udzielić nie chcą, na śmierć swoję każąc czekać. Mon. 71, 382. Dar stu tysięcy cieplą ręką przed šlubem będzie wyliczony. Teat. 42 c, 64. Zapisy od testatora na łóżku śmiertelnym, lub cieplą ręką, iak mówią, uczynione. Ostr. P. C. 168. §. Ciepły, ciepło się maiący, dobrze się maiący, maiętny, bogaty, warm sißend, siß wohl besfundend, vermögend. Kogoż ciepley wdowy zbiór nie wzruszy? Teat. 42 c, 15. Mögßbym ieszče z rok szumiec i grać rolą panką, Potymbym się ożenił z jaką cieplą babą, Notandum z babą starą, z babą dobrze słabą. Zabl. Fir. 29. §. Na cieple nożki, z rana, nim z łóżka ostygną, Früh, Früh Morgens (ehe noł die Füße kalt geworther sind). Znam cię Waść zawsze gość na cieple nożki. Zabl. Z. S. 13. (żrana kobiety odwiedzasz). Prov. Slo. ma tepłe nołí bene illi omnia succedunt.

Pochodź: ociepleć, ocieplić, ocieplaty.

CIERAC ob. Trzeć. CIERKAC ob. Cwierkać.

CIERLICA, y, ž. (ob. trzeć) tarlica, narzędzie do otłukiwania października od włókna (cf. pochy), die Flachsbreche; Bł. drhlen; Sr. 2. tarliża; Rg. tarliza; Cro. terlicza; Bs. triliża, za trititi lan; Crn. terliza, teriza; Vd. terliza (z 2. kioda, panna na ręce); Rs. mpenáka, mpenálo. Naczynia do wyczyszczenia października są międlica albo łamaczka i cierlica albo pięciornia; pierwsze dwie o dwóch łóbkach, drugie o czterech bydź powinny. Przędz. 14. Ze w cierlicy dwa razy tyle łamie się przedziwo, ile

CIERN - CIERNIC.

w między, wprzód przez między, a potom przez cier-
lice przepuszczone bydź ma. ib. 15. Po ususzeniu len
połamie hę w drewniancy cierlicy, gdzie się części przedzy
dl. nieużytecznych padźierzy oddzielaią. Kluk. Rosl. 3,
327. Cierlicę te bywiają dębowe, bukowe. ib. 2, 158.
Trzeć abo łamać len na cierlicy Sr. 2. turlišch. §. Wozek,
który karzy, miałoś młócby, zboża pocierali, der
Dreschwagen bey den Alten. Jeszcze we Włoszech cierlicą
zboża pocieralią. Tr.

CIERN, i, m., CIERN, i, ž., kolec krzewin, der Dorn,
der Stachel an einem Strauche; Sr. 1. cżerno, wowonč,
cżern, wohonč; Bh. trn; Cro, těrn, dracha, diracha;
Rg. tarn, draccja; Bs. trrin, draccja; Vd. tern, dern;
Crn. těrn; Rs. měrnč, měrńe, münb; Jsl. thorn,
thyrnes; Angls. deorn. Angl. thorn. Dan. et Suec. torn,
Ger. Dorn). Rosłiny uzbroione bywiają cierniami, spi-
næ, są to wyłstawuiące chrzątkowate kolące części,
twardą korą okryte, wyraštaiące nie z samego drzewa,
ale tylko z kory. Bot. Nar. 82. Dgież iest róza bez
ciernia? Pot. Arg. 679. (nic bez ale). Cierń fsg. do-
legliwość, uciśk, przykrość, dokuczanie, mól, Dorn, Sta-
chel, Beschwerde, Kneuz, Ungemach. Nic nie iest na
tym świecie bez ciernia, i iasne słonce ma chmury. Mon.
65, 98. Złote korony ciernie w sobie maią. Groch. W.
163. Kto z roziątrzoney rany wyimie mi ciernie? Psal-
mod. 35. Zygmunt, ile razy go Polskiey korony ciernie
do żywszego ubodły, wzdyšał za swoim kochanym Glo-
gowem. Off. Zygg. - II. CIERN, CIERNIE, CIERZNIE,
-ia, n. zbior., krzew rozmaitego gatunku, nizko rosnący,
koleców oftrych pełny, na nic się nie przydałyę, tylko
do przykrywania parkanów i płotów. Ład. Nat. 23.
die Dornen, ein Dornstraße); Bh. trnj; Sr. 2. spherne;
Sr. 1. wowonč; Cro. ternye, gërm; Crn. ternje, gërm;
Sla. těrnjak; Bs. tergne, trrigne, trrinje, draccje; Vd.
ternje, ternouje, ternina, trenje; Rg. targne; Rs. měr-
nie; Ec. měrňina. Cierzuje abo tarnie, małe drzewko
kolące, na ploty zdatne. Cresc. 455. Cierznie i ofty ro-
dzić ci będzie ziemia. Sk. Kaz. 90. Baran uwiażł
w ciernziu rogami. Leop. Genes. 22, 13. (w cierniu),
Bibl. Gd. Między chrołyryczeli, pod cierzniem się zbie-
rali. Budn. Job, 30, 7. Trzaśk cierznia goreiącego. W.
Fcel. 7, 6. Król cierzniem koronowany. Orzech. Qu. 117.
Nie zbierają z ciernia fsg. W. Luk. 6, 44. Czyš ludzi
nie znał, czyš tak rozumiał nieboże, Jź ciernie inszy
owoc niż tarnki dadź może? J. Kchan. Fr. 63. Cier-
nie, a przecię piękną rózą rodz. Auszp. 28. Pasztk. Dz.
56. J ciernie mile, zkład się upatruje róza. Min. Ryt. 4,
166. (i trudów nie żał, gdy iest o co). Nic po cierniu,
kiedy róza spadnie. Rys. Ad. 47. W ciernie bracia. Rys.
Ad. 74. (a nasi w chrółt, w nogi, hayda do lasa). Zdaie
się im, że róią na cierniu, kiedy półgoddziny zoftałą bez
rozmowy. Mon. 74, 546. (jak na brzytwach, iak na
iglach). *§. Cierń, raczey sćierń, kłosów pniaczki na
rżyšku po sprzątnionym zboża. Off. Wyr. die Stoppeln.
§. Botan. Ciernie białe, berberis dumetorum, die Bet-
berstaude (die Praßelfbere), krzewik, noszący owoc
okrągły, pięknie czerwony, smaku kwaśnego. Dyk. Med.
1, 517. ob. piwnik, kalina wołska. Ciernie zamorskie,
cudzoziemskie wonne, aspalathus. Crn. Th. Ciernie białe
tragacantha, Bocksdorn, Bocksdiftel, Tragunt, CIER-

CIERNIEC - CIERPIEC.

301

NIC cz. ndk., ociernić dk., cierniem grodźić, obsadzać,
mit Dornen bepflanzen, bezäuumen. CIERNIEC niikak. ndk.,
sciernić dh., cierniem zaraftać, w cierń wyraftać, zu
Dornen werden, in Dornen verwachsen. CIERNIEWISKO
ob. Ciernisko. CIERNIOWATY, a, e, na kształci ciernia, na
ciernie pochodzący, dornicht, dornenähnlich. Cierniowata
gelbwinna. Krom. 365. CIERNIOWY, *CIERZNIOWY
a, e, od ciernia, do ciernia należący, Dornen z; Boh.
trunow; Sr. 1. cżernanč; Vd. ternou, teruoujen, ternski;
Crn. ternov; Cro. ternov; Rg. tarnov, draccevni; Roč.
meprhóvni. Pogaśli, iak ogień z ciernia. Budn. Ps.
118, 12. (jak ogień z ciernia. Bibl. Gd.). Cierniowa
korona, co kołe i przykrości zadaie. Off. Wyr. Cier-
niowa tarnka, prunum sylveſtre. Mącz. (ob. tarnki).
CIERNISKO, CIERNIEWISKO, a, n. ciernie. Mącz.
mieysce cierniem zarosłe, ein Dornstraße, eine Dorn-
hecke; Bh. truſiſte, trnowiſte; Sło. trnowiſte, kde muohe
truj roſte, trnowe krawi; Bsn. trrinje, draciscte; Crn.
drazhhje, srobratzhina, ternishe, ternovina; Cro. ternye,
ternische, germie, sikara; Sla. těrnjak; Rg. dracciscte,
tarnoviscte, tarniscte, handracina; Vd. tarnishe, ter-
nouje, germovje, ternina; Rs. měrновиſte; Ec. měr-
niha; Sr. 1. wowončjina, cżernina. Chodzili po cier-
niſkach i oſtach nogami zranionemi. Birk. Dom. 13.
Cierniewiſko. Volckm. 927. §. Cierniſka, z przyganą,
fatalne, przykre, bezecne ciernie, abſcheuliche Dornen
(den Unwillen auszudrücken). Winnicę tę iuž opanowały
były cierniſka. Birk. Dom. 120. Na leśnym cierniſku
wiszących iabłek nie widać. Pitch. Sen. 200. CIERNI-
STY, a, e, CIERNISTO przystk., pełen ciernia, lub
cierniów, dornig, voll Dornen, voll Stacheln, stachlig,
voll Dornsträucher; Sło. et Bh. trnowatý; Vd. ternjaſt,
ternounaſt, ternaſto, ternovo; Crn. ternat, Cro. ternaszt;
Bs. tergnui, dracini, terigniui; Cro. germaszt; Sr. 1.
cjernovité, wowončovité; Eccl. měrničsmый. Cier-
niſte gałęzie. Birk. Gt. K. 7. Cierniſty, głogowity,
dumosus. Mącz.

Pochod: ocierniać, ściernie, ścierniſko.
CIERPIEC, iaj, ieli, -ie, niok. ndk., ucierpieć,
zciernieć dh., przykrego co uczuć, leiden, ein Uebel em-
pfinden; Sło. trp'et, trp'eti, trpim, štrpim; Bh. trp'eti,
štrpiti, štrpim, pokusvi; Sr. 1. cjerpič, cjerpu, cjerpim;
Sr. 2. sferpich; Cro. terpeti, terpim, pátim; Vd. terpet,
terpim, terpeti; Crn. terpeiti, terpěti, terpim, ter-
pishém; Sla. terpiti; Bs. tarpiti, trripiti, terpiti, trri-
pit, pattiti, podnofiti; Rs. měrpněb, měrpni, spma-
żdāmb, spmażduy, bołbmb; Ec. zaośmpażmami. 1. Cier-
pieć, ponofić przykrość, uczucie mieć przykre, etwas un-
angenehmes leiden, (empfinden), dulden, extragen. To
za nas ucierpiał, cosmy cierpieć mieli. Rey Pfl. Bb. 5.
Nie iest rzecz godziwa, abym wolną była, kiedy ociec
móy cierpi niewola. Weg. Mar. 1, 145. Zawsze prawie
waryacyją cierpi. Teat. 55, 59. er leidet am Wahnſinn.
Cierpi bół zębów, er kiedt an Sabusſomerzen. Co tež to
człowiek z temi slugami ucierpieć muſi! Teat. 30, b. 62.
was man dob mit den Bedienten leiden, ausſtehen muſ.
Wielką krzywdę cierpiwa ia z żoną od niego. Papr. Koł.
U. (dual. z cierpiemy my dwoje). Cierpieć z drugiemi
lżey. Crn. Ad 79. Równo ſie sądźny i popołito i wy,
Jednako nicchay cierpi, kto iest krzywy. Zab. 15, 275,

502 *CIERPIEC - CIERPLIĘTL.

CIERPIĘTL. - CIERPIWOSC.

Nie potrzeba cierpiącym tłumaczyć, co boli. Kras. W. 47. (den Leidenden darf man nicht...). - Cierpień na co, ubolewać nad czym, worüber Schmerzen empfinden, daßley leiden, sich darüber kranken. Cierpień na to prawdziwie, widząc, iak zeł się We Panu iego gorliwość nadgradza. Teat. 1, 127. §. Cierpień, znosić cierpliwie, unosić, ertragen, leiden (geduldig). Naylepsza sprawa cierpień, czego zwrócić i poprawić nie można. Pilch. Sen. lifl. 3, 379. Widzisz¹ i teraz mi przymawiasz; ia do czasu cierpie. Boh. Kom. 1, 307. Cierp', co i drudzy. Cn. Ad. 79. Pan Bóg długo cierpi a czeka. 1 Leop. 2 Mach. 6, 14. Nie cierpień czego, nie znosić, etwas nicht leiden, nicht ausstehen. Jak djabła tego cierpień nie mogę, kiedy mi kto w mowę wpada. Teat. 30, 35. (ich kann idas vor den Henker nicht leiden). Nie cierpie sługi, któryby mną chciel zaらdzie. Teat. 5, b. 5. Jako pierwszego nie cierpi, tak ani równego -mieć nie chce. Psalmod. 69. Gdy go tu wewnętrznie ledwie cierpieć może, Jnszych gachow zaciąga w niewytydliwe łóże. Jabl. Tel. 39. Cierpień co, dopuszcać, dozwalać, pobłażać czemus, etwas leiden, dulden, zugeben, zulaſsen, verstatten. Cierpi religiosa Mahometańka kościoły chrześciańskie, gdzie z dawna zbudowane; ale nowe źwiały nie pozwala. Kłok. Turk. 130. *§. Cierpień komu, czeka komu, wytrzymywać, cierpliwość z nim mieć, pobłażać mu, einem nachſehen, Geduld mit ihm haben, Nachſicht mit ihm haben. Dokądże cierpieć mam temu złośliwemu zgromadzeniu! Radz. Num. 14, 27. (dokądże znosić mam ten zły lud? Bibl. Gd.). O rodzie niewierny, dokądże cierpie wam? Budn. Marc. 9, 19. (dokądże was cierpieć będę? Bibl. Gd.). Bóg zbrodnie złych, którym długo milczać cierpiał, będzie wszytkie *zaraz (razem) karał. Sk. Kaz. 4. Póki mi cierpiano, używalem pozyczanego; a gdy teraz pozyczalnik swe odbiera, bronić mu nie mogę. Sk. Zyw. 2, 405. *§. Cierpień komu czego, pobłażać, płazm uszczać, dopuszcać, einem etwas gestatten, hingebn lassen. Takiey śmiałości panowie nikomuby z dworu swego nie cierpieli. Kosz, Lor. Łokietek, nie chcą iuż dłużey cierpieć krzyżakom tych swoich krzyzy, uzynnels pospolite ruszenie pizeciwko nim. Biel. Kr. 180. - CIERPIENIE, sam przeciąg uczucia przykrego, i to co się cierpi, das Leiden, das man leidet und duldet; Croat. terplenye; Crn. terplenje; Vd. terplenje, terpetje; Roſs. měrpněnje (= cierpliwość), měrpněm; Ec. straβad, empadaněje. Dozwol mi przerwać śmiercią cierpienia okrutne. Teat. 45, c. 49. Byłem dobrowolną cierpień iego przyczyną. Niemc. Kr. 4, 74. (Rs. нестерпимый nie do sćierpienia, nieznośny). *CIERPIEC, - pę, m. cierpienie, gorzkość, przykrość, kwas, niesmak, das Leiden; das Bittere, die Bitterkeit. Bracia Władyślawa, wolą wszytkie cierpce odnoſić, aniželi brata okrutnego przywrócić. Krom. 175. Niechayże ciało cierpi, byle się tym cierpcem dusza iako z długu wypłaciła. Psalmod. 96. § Cierpliwość die Geduld. Skurczywszy ramiona a cierpcu przyłóżyszy, mówił. Gorn. Dw. 192. CIERPIETLIWOSC, źi, źan podpadający cierpieniu, podleganie cierpieniu, die Leidensfähigkeſt, Leidensempfanglichkeit. Niecierpiałtigkeit, niepodlegoſć cierpieniu, die Unfähigkeſt zu leiden. Dar ciał zmartwychwytalych pierwszy, niecierpiałtigkeit, który to czyni, że

iuż żadney przykrości, żadney boleści i szkody cierpień nie mogą. Kucz. Kat. 236. Nie mieć żadney skłonności i żadnego pragnienia, byłaby niecierpiałtigkeit prawie głupia. Zabl. Roz. 93. Apathie. et 169. Pilch. Sen. lifl. 54. §. Cierpień, łan cierpienia, das Leiden, der Zustand des Leidens. Chory ociec, syna odzytkawszy, iuż nie czuie boleści, wielka roskosz przytłumia cierpiałtigkeit. Stas. Num. 1, 195. CIERPIETLIWY, a, e, CIERPIETLIWIE przystk., cierpieniu podległy, Leiden unterworfen, leidensfähig, Leiden empfanglich; Sorab. 1. cjerpełně. Ciało nasze po zmartwychwstaniu iuż nie będzie cierpiałtige, ale nieśmiertelne, żadney skażoności niepoddane. W. Poſt. W. 2, 49. Ciało Chryſtusowe na tym świecie było widzialne, cierpiałtige, a boleściom poddane. ib. 3, 64. Syn bozy niecierpiałtowy źał się cierpiącym. Sk. Kaz. 1, 1, et 76. et 2, 547. Co było w naturze Chryſtusa cierpiałtiwego i śmiertelnego, to cierpiącym i śmiertelnym złoło. Karnk. Kat. 36. Naywysze dobro na umyśle niecierpiałtliwym zasadzam. Pilch. Sen. lifl. 54. (na apatyi). §. Cierpliwy, geduldig. Zaden nie może bydź tak pokorny i cierpiałtowy, iak Pan nasz. Sk. Zyw. 1, 1. On leżąc cierpiałtwie to wszytko przyimował. Papr. Kot. R. b. CIERPKAWY, a, e, troch cierpki, etwas herbe. Cierpkawy smak. Syxt. Szk. 102 Stimulans. CIERPKAWOSC, źi, ż. łagodna cierpkość, eine gelinde Herbigkeit. CIERPKI, a, ie, smaku kwaſkowatego, uſta ściągaiącego, herbe; Bh. trpký, kruty; Slo. trpkſ; Crn. terpke, ſkominaſt, puſt, britke, garjuſ; Vd. sharek, grenek, grenjak; Sr. 1. veré; Cro. térpek; Bs. trippki; Rs. шерпкий; cf. Suec, kerf; Gall. chwerw; Ger. herb; Lat. acerbus). Wszytkie rzeczy, mające smak przerażliwy, zęby cierpnierniem przerażałyacy, nowane są cierpkiemi; taki smak maią owoce niedoyźrzałe. Dyk. Med. 1, 561. Cierpkie frukta Rs. горонапима. Cierpki kwaśny owoc Ec. пародок. Drzewa leśne miewają owoc suższy i cierpczeyszy, niż iwo oc domowych drzew. Cresc. 151. Fig. Ztąd naycierpszą poymuię gorycz, że gorzko znofisz przygodę moje. Off. Sen. 56. §. Transl. nielagodny, przykry, oftry, widrig, unangenehm, rauh. Cierpki, iuž ieſt gatunek gniwliwiy. Pilch. Sen. 120. Libiyczycy, lud cierpki i nieokrzosany. Pilch. Sal. 151. CIERPKO przystk., Bh trpce; Ger. herb. Ma bydź cierpko, niech będzie kwaśno. Off. Wyr. (mam za iedne nogę wiſeć, lepiey za obie). §. Przykro, rauh, unangenehm. Głosy, które cierpko w uszy wpadają. Pilch. Sen. lifl. 2, 2. CIERPKOSC, źi, ž. smak cierpki, kwaſkowatość, die Herbigkeit; Boh. trpkoſt, krutoſt; Slo. trpkoſt; Dl. tarpkozt; Cro. terpkocha; Bs. trippkoſt; Crn. terpkuſt, puſtota, skominoſt; Vd. sharkuſt, grenkuſt; Ec. měrpnokosć; Sr. 1. veroſći. CIERPLIWOSC, źi, ž. wydoywanie dolegliwościom, przykrościom, die Geduld; Bh. trpěliwoſt, trynoſt, ſnasseliwoſt; Slo trpežliwoſt; Sr. 1. žicerpnoſći; Rg. vſtarpgljenſtvo, uſtarpgljenos; Cro. terplyivoszt, terpezlyivoszt, poterplenye; Cra. poterpeshliwoſt, poterplenje; Vd. poterpeshliwoſt; Sla. uſtěrpljenje; Hg. vztarpłynye; Bs. uſtripgljenje, uſtripgljenſtvo, terpgljenſtvo; Roſs. měrpněliwoſć, sнославоſć, měrpněnje, равнодушće, bezotwěbносć, bezotwěbпшće, незлоба (мерпимоскъ tolerancya); Ее. благосмастіe. Która rzecz źłałą mysl

CIERPLIWI - CIERPNIEC.

*CIERPNIA COSC - CIESAC. 303

iaśniey może okazać, iako cierpliwość, to iełt, aby
człowiek ſkromie znoſł, cokolwiek nań przychodzi.
Fer. Zbr. 93. Cierpliwości przyrodzeniem iełt, wytrzymać
niezmarszczoną twarzą wszyſtkie łosy przeciwney fortuny.
Gorn. Dw. 358. Cierpliwość znoſi, czemu zaradzić nie
można. N. Pam. 24, 327. Jobowa cierpliwość. 1 Leop.
Jacob. 5, 11. Cierpliwość naylepsze lekarstwo. Fr. Ad.
8. Cierpliwość panią rzeczy. Zaß. 14, 153. Cierpliwość
wszyſtko wytrwa. Cr. Ad. 79. Jle kto ma cierpliwości,
tyle ma mądrości. Cr. Ad. 466. Oppos. niecierpliwość,
Cro. neterplyivnozt, die Ungeduld. Niecierpliwość, co
fię zda z wigoru pochodzić, iełt słabość, która ludzi na
złe zwykła wodźić; nie słuha nic, nie pozwala nic
czasu na pomiarkowanie, gwałtownie łamie rzeczy, łamie
gałaż, niżli fię owce mu doſoi. Fabl. Tel. 337. Nie-
cierpliwość mię bierze. Teat. 9, 59. - S. Wytrzymywanie,
odwołoka, czekanie komu, cierpień komu, die Lang-
muth. Wysławiamy boga dobroć, iego cierpliwość nad
złemi, miłość ku dobrym. Sk. Kaz. 136. Cierpliwość
mieł Rs. мерпѣть, умерпляваю, перегодимь.
CIERPLIWY, a, e, CIERPLIWIE przystk., znoszący
cierpień, przykrość, geduldig; Bh. trpěliwý, trpný,
ſnasseliwý; Vd. terpeshlia, terpezhen, pohleun, poterpe-
shliu, poterpeozh, preterpezhen, (Vd. terpliu, terpeozh
diuturnus; Crn. terpliv = znośny); Sr. 1. cjerpacjě,
zjerpně, cierpliwě; Bsn. tarpecchi, terpecch, tripecch;
(Bs. tarpivi, terpivi, tripivi, podnoſivi, socto se mosge
podnit, sctose mosge trripiti = znośny); Sla. vſtěrpłijiv;
Cro. terplyiv, terpezlyiv, terpliv, uztěrplyiv; Rg. tarp-
gliv, uſtarpgljen; Rs. мерпѣливый, cносаливый,
равнодушный, незлобный, мерпѣливо, мер-
пѣливно, безопѣтный; (Rs. мерпамый tolero-
wany); Ec. мерпѣlivострастный, благострастный.
Cierpliwy w swoim nieszczęściu. Cierpliwie wszyſtko
znoſi. Oppos. niecierpliwy, ungebuldig; Vd. napoter-
peshliu, navolen). Niecierpliwy, niedotkliwy ob. wrzód)
§. Cierpliwy, niepopědliwy, wytrzymuiacy, niezgaga,
cz-kaiacy drugiemu, langmuthig. Bóg długo cierpliwy.
*§. Niecierpliwy, nie do cierpenia, nieznośny, unetrtrag-
lich, unleidlich. To iełt niecierpliwy grzech u Pana.
Rey Poſt. L. 1. 3. *§. Cierpliwy, cierpki, kwaſkowaty,
obraſkliwy, herbe. Gdzież on wiek szczęśliwy, Gdy
chlebem daktyle i żołądź cierpliwy. Tward. Daf 1. 9.
CIERPNAC niiak. idnt., pocierpnąć, ścierpnąć dok.,
CIERPNIEC ndk., z ofkominy tępieć, (o zębach),
stumpf werden (von den Zähnen, nach etwas Sauerm).
Po tych owocach zęby cierpą i drętwieją. Mon. 70, 77¼.
Cierpnienie zębów sprawiają owoce niedoyźrzałe gryzyone,
ſkrzypienie n. p. pilą. Dyk. Med. 1, 561. Oycowie iedli
kwaſsne iagody a synom zęby cierpną. Radz. Fer. 31, 29.
W. Poſt. W. 288. oycowie iedli cierpkie iagody, a sy-
nom zęby zcierpną. Bibl. Gd. ib. - Cierpnący, drętwiały,
stumpf geworden; b. aćiv. ofkominy nabawiający, die
Zähne stumpf maſchend. Oycowie iedli iagodę cierpnącą,
a w zębiech synom zolałą ofkominy. Radz. Ezech. 18, 2.
Wino cierpnące. Sleszk. Ped. 424. §. Cierpnąć, drętwieć,
odrętwiał, ſtwardnąć, tarnieć, erſtarren (von Händen
und Füßen: einschlagen); Ec. мерпну. cf. Lat. torpeo).
Spuszczone pocierpły ci nogi. Hul. Ow. 197. Cierpnienie
nogi. Teat. 31, b. 53. Das Einschlagen des Füßen. Plaſtr

ten pomaga onym mieyscom, któreby cierpnęły lub czu-
ności nie miały. Spicz. 26. Ramię mu zcierpło od tę-
giego razu. P. Kchan. Orl. 1, 32. Kiedy szya cierpnie
albo drętwieje, nazad fię ku plecom kurczy. Mącz. Skoro
żołądek zasłał, każdy członek cierpł i spadł z flły. Jak.
Bay. 91. Spiączka niektórych zwierząt zimowa podobna
iełt do umartwienia i zcierpnienia wszyſtkich członków;
widziałem szcзury tak zaspale i zcierpłe. Rog. Dos. 1, 118.
Scierpły, na pół martwy, zmartwiały. Mącz. Cierpnę
z biedy, trętwięię i bez zmysłu chodzę. Bard. Tr. 202.
Komuž, uyźrzawszy oyca. ſtryia, brata W przeciwnym
woyſku, nie zcierpnicie ręka! Chrość, Luk. 79. Strach
to niesłychany, aż na mnie ciało cierpnie, krew fię
z zimna zniada. Bard. Tr. 356. §. Moral. ścierpły,
cierpki, tetryczny, finster, mürrisch. Nie bądźże taki
ścierpły, rozſałduy to czoło. Tręb. S. M. 54. *CIER-
PNIA COSC, CIERPNOSC, ści, ż. cierpkość, smak
cierpki, Herbigkeit, herber Geschmack. Musz to ma w so-
bie nieco cierpniącości. Urzęd. 97. Naſienie to ma w so-
bie cierpność dosyć znakomitą. Spicz. 47. CIERPNY,
a, e, cierpki, herb. Orzechy lałkowe są cierpnieysze,
nižli Włofkie. Spicz. 121. Gdyby matczyne młoko było
nieiako cierpne a przykre, tedy... Sienn. 464. Tarnki
cierpne. Chodk. Koſt. 31.

Pochodź słowa Cierpieć: docierpieć, nacierpieć fię,
odcierpieć, pocierpieć, przecierpieć, przycierpieć, ucier-
pieć, wycierpieć, zcierpieć.

CIERZENIEC, - ņca m., sak na ryby. Cr. Th. 976. ein
Sackneß zum Fischsange. CIERZENCOWY, a, e, do
cierzeńca należący, Sackneß. - CIERZNIE ob. Ciernie,
Ciern.

*CIES, i, ż. (cf. ciąć, ciesać, ciosać, cios), ciosane
drzewo, balka, Bh. tefanice; Rs. měčb deſka cieńka);
der Balken. Zbudował dom na czterech rżedach słupów
cedrowych, cieſi też cedrowe na słupiech. Budn. I Reg.
7, 2. (balki. Bibl. Gd.). Bierzma domów naszych ce-
drowe, a ciesi nasze iodioowe. Budn. Cant. 1, 17. (ſtropy.
Bibl. Gd.). Ciesi proſte niespoione iedna przeciwko dru-
giey kładą, na czele żelazami ie zeymuią, ziemią fasuią,
na pierwszey ciesi drugą kładą, i tak rżedy insze. Warg.
Cez. 167. CIESAC, CIOSAC, ciesał, ciosał, ciesze
cz. ndk., ociesać, zciesać dk., ſiekier obrabiać, okrze-
sywać, zimmern, mit *ber Zimmertart bichauen; Boh.
tesati; Crn. těsám; Rg. tessatti, iztessati, zatessati;
Rs. mecaſſb, mewý cf. teszarz, cieśla, Ger. Tischler).
Na mieyscu tym ſtelmaszy i kołodzieié cieszą i obrębuią
drzewo do potrzeb swoich. Archel. 2, 41. On mu trunę
ciesze. Sk. Dz. 262. Cieszę kamień, okrzosuię, kwa-
druię, gładzę. Cn. Th. eineu Stein behauen. Drogi
kamieniem ciosanym brukowane. Tward. Wt. 152. (cios-
wym, kwadrowym, mit Quaderteinen). Nieciosany
kamień ob. Orzła. §. Fig. ciesać kogo, krzesać, heblo-
wać, einen hobeln, ſchleifen. Ciosafem cię przez proroki.
1 Leop. Ozea, 6, 5. (heblowałem. 3 Leop.). Niecio-
sany, nieociosany, nieokrzesany, gruby, grob, ungeho-
belt, ungeschliffen. Skryiže fię z tym swoim nieciosanym
argumentem. Pim. Kam. 168. Jeſteſ nieciosanym drą-
giem. Nar. Dz. 3, 111. - §. Kliny na głowie komu ciesać,
kolki ob. Klin, Kolek.

Pochodź: (cf. Ciąć) Ciesielczyk, ciesielka, ciesielki,

504

CIESC - CIESLA.

ciesielstwo, cieśla, cieślica; cios, ciosowy, ciosna, nacios, naciosać, dociosać, ociosać, pociosać, przeciosać, podciosy, podcies, przycis, przycios, podczos, podcios, wycisząc, zacisnąć; tesak, teszarz.

CIESC, G. cieścia, contr. cia, m., teść, Bh. test (ob. teść) ociec żony moiey, der Frauen Vater, der Schwieger-vater. Przyiedzie wywołany do cieścia swego w dom i z córką iego a żoną swoją, i ma-ż ten poczciwy ociec rozumiau bydź za współwinowaycę, iż zachował miłość córce swey i zięciowi? Gorn. Wl. N. 2. b. Zalem mał-żonki zdięty obesłal bracią swoje i ćela albo cieścia, oycą żony swoiey. Stryik. 310. Cieść, to iešt, żony moiey oceec; niektórzy świekrem zowią, ale niewłaśnie; bo świekier iešt mężów ociec którego także zowią po łac, socer. Mącz. Jetro świekier Mayżsów. 1 Leop. Ex. 18, 12. (cieść 5 Leop.). Annasz był cieścia Kaifas-zów. Sekl. Jan. 18. - 2. CIESC, ści, ż. synowa, nie-wiałka, sneszka; u Mączynsk.czcia, die Schwiegerkołchter. (cf. Cioſka, pocieś).

w CIESCIE ob. Ciało.

CIESIELCZYK, a, m. ciefielski celadnik albo chłopiec, ein Zimmergesell, Zimmermannsjunge. Szydżił z Kry-ſtusa, zowiąc go Galileyczykiem i cießielczykiem. Baz. Hfl. 3. CIESIELKA, CIESIOŁKA, ż. ciefielstwo, rze-ſmiosło cieſielſkie, daß Zimmerhandwerk; Rs. meſka z ciosanie. Na mayſtra wyszedł w cieſielce. Pir. Pow. 166. Ze topor do cieſioki zwyczyanie należy, Cieśla tu myšle, widząc na grobie go, leży. Pot. Pocz. 58. - §. Cieſielka, robota cieſielſka abo iakie dzielo roboty cieſielſkiej, Zimmermannsarbeit. Zamek drewniany wyborney cie-ſielki, tak w zamknięciu, iak w siebie budowcie. N. Pam. 8, 136. CIESIELSKI, a, ie, od cieſli, Zimmermanns -; Bh. et Slo. tefatſſ; Sr. 1. cieſielſki; Rg. darvodieglni; Sla. děrvodilſki; Ec. dřevoděbawěleńb; Gr. ζυλαγ-γικος; Rs. плотничный. Wyčwiczył go, aby robił robotę cieſielſką, 1 Leop. Ex. 35. Ten Jezus, którego cieſielſkim synem zowiesz, zbudował niebo i ziemię; a te-raz tobie trunę ciesze. Sl. Dz. 262. Czynienie cieſielſkie, to ieſt, ciosanie, ieſt środkiem do przyiſcia końca, t. i. do domu, Perr. Et. 4. Rubrykę, cieſielſką glinką nazy-waią, iż nią cieśle znaki swoje na drzewie wypisują. Kluk. Kór. 1, 335. der Röthel. CIESIELSTWO, a, n. cieſielſkie ziemlebo, cieſnelka, daß Zimmerhandwerk; Bh. tefatſtwj; Rg. darvodjeglīftvo; Rs. плотничество; Ec. méceſaство, плотничке ремесло. Jozef żywność cieſielſtwem sobie obmyšlańacy. Groch. IV. 334. Cie-ſielſtwo ieſt ich zabawą. N. Pam. 14, 178. Juſtyn robił cieſielſtwo, a wszedł na cesarſtwo. Stryik. Gon. J. 3. Cieſielſtwo robić Rs. плотничать, плотничачаю; Ec. dřevoděbawšvую; Gr. ζυλαγγύω. CIESLA, i, m. rze-mieſeluk od ciosania drzewa do budowli, robiący cie-ſielſtwo, der Zimmermann; Bh. tefat; Slo. tefat (ob. teszarz); Sr. 1. tefšer, cieſła; Crn. ſtenar, ſtenovz (cf. ściana); Bs. drivodiglja, marangun; Dl. děrvodelya, děrvodelich, drivodylya, Sza. děrvodilja, děrvodilac; Cro. drevodelya, dervodelecz, cziměrman (Cro. tisłysár = ſtolarz; Cro. teszla = dolabra; Rg. tesla = ſiekiera; Crn. těsla = barta, oksza); Rg. darvodeglja, darvodjegljaz; Rs. платникъ, рубленикъ, домоздатěль, шекшовъ

CIESLARKA - CIESNIC.

(Rs. meſcà, meſcúha, meſcó - oksza, barte ob. tesak'; Ec. вещedßhameb. Miał w ſiebie mnóztwo mularzów i cieſiel i wszelakich rzemieſeluków. Budn. 1 Chron. 22, 15, cieſłów. Bibl. Gd. - §. Cztery przednie zeby, cieſle niektórzy zowią, crenes. Mącz. die Schneideßhne, die Worderzähne. §, Cieśla, gatunek kozki, cerambyx aedi-lis, różki ma pięć razy duższe niżeli kadlub, leguie ſie u nas w drzewach. Zool. 164. eine Art Baumkäfer, Hirſchſchröter, Baumſchröter. §. Cieśla ob. Dzięciol. CIESLARKA, i, ż. żona cieſli, lub też robiąca cieſel-ſtwo, die Zimmermannsfran, die Zimmermannin; Bh. et Slo. těsarka. *CIESLARNIA, i, ż. cieſielſki dwór, der Zimmerhof; Bh. těſárna. CIESLICA, y, ž. oftrze zgbu przedniego, die Schneideſpibe einre Worderzähne. Klów cieſlice wyszczerzaia Obludy. Brud. Oſt. D. 5. §. Cie-ſlice, Gall. hoyaux, effettes, między narzdiżami rze-mieſeluków robiących koło drzewa. Jak. Art. 2, 288. Zimmerbeile. CIESLIN, a, e, należący do cieſli, Zim-mermanns -; Rs. плотниковъ. (ob. Cieſielſki). Zydzi na Jezusa mówili: ieżeliż to nie on syn cieſlin, to ieſt, Jozefów, który był tego rzemiesła cieſielſkiego. Biat. Poſt. 127.

CIESN, i, ż. CIESNIA, i, ż. CIESNINA, CIASNINA, CIESNICA, y, ž., ciasne mieysce, ciasne położenie, die Enge; Bh. tſsen', auſkoſt, aužina; Sr. 1. cijſn; Rg. tjeſkocchja; Ec. měcniha. Zbili potężne woſko małą garścią, iż było w cieſni. Petr. Pol. 390. Pod ogólnym naſwizkiem ciaſnín, zawieraią ſie wszyſkie ciasne przej-ścia, któremi woſko małym tylko frontem maszerować a rozpótrzeć ſie nie może. Łgk. Mier. 91. enge Páſse cf. Przesmyk). Cieſnina morſka, przesmyk, kanał ciasny łączący dwa morza z sobą, albo jednego morza dwie części, Wyrw. G. 14. eine Mectenge; Bh. aužina, oftrdi, klanu; Rg. morski prodor; Rs. proliw; Vd. voſkuſ murja, morſka tesnozha, voſkumorje, voſkovina; Ec. uzina. §. Sciſk, nacisk, ciżba, daß Zedränge. Wielka dziś na rynku cieſń byla. Tr. Fig. uciſk, ambaras, bieda, zawikłanie, Noth, Gudränge, Bedrängtß, Drang-ſal, Enge, Verlegenheit. Aby ieſli ich w cieſni będą rzeczą Król sam z hetmany przybyli w odſiecy. Jabl. Buk. Q. 5. Umysł ſie wamaga, zołtaiacy w cieſni. Kras. Mysz. 11. Wota te ślubili pod czas cieſni. Pot. Sył 114. W tey cieſninie białzącego ſie z sobą narodu. Karp. 2, 125. Król w cieſni był przez buntowników zdrady. Pot. Arg. 261. Psa w cieſni źle draźnić. Cr. Ad. 984: CIESNIC cz. ndk, ſcieſnić dk., ſcieśniać, cieſnieszym czynić, engen, enger machen, verengen, beschränken; Bh. ſiſniti, ſaujiti; Dl. ztizknuti; Sr. 1. cjeſnoſcju, zjeſnoſcju; Vd. ſtesniti, ſtesneishati; Cro. tesznim; Rg. tjesctim, ſjesctiti; Rs. měcnißb, uměnißb, uměc-нямь, (Bs. cesniti perire, dolore crucieri). Battyada świat cały śpiewać będzie pieśni, Moc go sławi nauki, chociaż umysł cieſni. Hul. Ow. 99. Weż większe dzieło do roboty, osnową tego ścieſniesz doweip. ib. 185. CIESNIC SIE zaimk., ſich verengen, ſich beschränken. Kto nie zna przyſtoynego cieſnienienia ſie sztuki, Ten nie ma o pisaniu naypierwszey nauki. Dmoch. Szt. R. 9. Cieſnić ſie, kurczyć ſie, mnieyszyć ſie, uymować sobie, ſich beschränken, ſich einschränken. Cieſni ſie iak może, a przecięż ledwo może swóim dochodem wyżyć. Off. Wyr.

CIESN. - CIESZYCIEL.

[CIESZYKAMIEN - *CIĘZAR.

305

Wyr. - Passiue Cieśnić się: CIESNIEC, cieshniezymy
się ławać, sich vercugen, enger werden; (Rg. cěznuti
confici dolore; Bs. ceznuti deficere); Ec. умъсѣнъ умъ.
Kiedy kto w niedołatku, i rozsię ciesń. IVeg. Org.
22. CIESNICA ob. Ciesń, Ciesnina. CIESNIEY ob.
Ciasno. CIESNIEYSZY ob. Ciasny.

CIESZE, CIESZE ob. Ciesac, Ciosać. CIĘSZKI, CIĘSZ-
KOSC ob. Cieżki.

CIESZYC, - ył, cieszy, cieszę cz. ndk., pocieszyc,
ucieszyc dh., (Etymon ciech znamduie się ieszcze w sło-
wach uciecha, pociecha, otucha cf. tuszyć, i w zakoń-
czeniu imion, Woyciech, Sieciech) łagodzi czyje zmar-
twienie, frasunek odeymować łtrapionemu, Bh. teſſiti,
tessiwam, troſtugi, teſſim; (Slo. teſſim odlecto); Crn.
tasheti, odshaliti, pobōsham, powósham; Vd. tashiti,
potashiti, odshaliti, troſhtati, potrosłati, arveselit;
Cro. batriveti; Sr. 1. troſtuvu; (Sr. 1. cjeſchu rumo);
Rg. táxiti, tjesciti, utjesciti, utaxiti; Dl. vſitis; Rs.
mbišim, mbīmъ; (Ec. mbīmb: z orудія ко увеке-
нію). On ią cieszył, jak mógł; ale nie dała się ucie-
szyć. Proſ. Jał. 19. Trzeba go w tey biedzie cieszyc.
Teat. 54, c. D. 2. Przyiaciel kiedy ieſt życzyliwy, nay-
lepiey cieszyć może, gdy sam nieszczęśliwy. Jałb. Tel.
299. Kędy płaczą, tam cieszy, kędy smutno, tam
bawić. Dzwońk. Stat. A. 4. Łacno cieszyć chorego,
gdyśmy zdrowi sami. J. Kchan. Dz. 238. - Cieszyc się
zaimk, się troſten, ulżywać sobie umartwienia, folże
sobie czynić w fraszunku). Tylko się płaczem cieszą.
Paszk, Dz. 65. W tey tu samotności przy przyjemny
kładania wierszów zabawie, cieszę się w mych nieszczę-
ściach, Zab. 13, 49. Cieszący, troſtreich, troſtlich; Rs.
ymbišimebłynny. §. Cieszyc, rozweselać, uweselać,
erfreuen, freuen. To co nas dziś cieszy, iutro zasmuć
może. Zab. 8, 268. Nar. Cieszy rolnika, choć z czoła
pot leie, Plennych zaſiewów owoc okazały, Zab. 14, 97.
Nar. Syn móy zawsze powolnością i posłuszeństwem
serce moie cieszył. Falib. Dis. Q. 3. Dziś mnie nic nie
cieszy. Tear. 36, c. 85. Nie ciesz Panie złych ludzi,
nie ciesz mną, proszę. J. Kchan. Ps. 165. (niech się nie
cieszą z moiej zguby). Gdy bóg małżonkom potomłtwa
nie daie, albo ich na nim, prędka śmiercią dzieci ich,
nie ciesz... Sk. Zzw. 2, 93. (nie da się doczekać ucie-
chy, wenn er sie an ihnen keine Freude erleben lāſt).
Cieszący, pocieszny, uciezny, erfreuend, erſculich; Rs.
radostłowbórny. Cieszyc się zaimk., weselić się,
sich freuen, sich erfreuen, sich ergóhen. Dusza się ciesz
przyacielskimi dobremi radami. 3 Leop. Prov. 27, 9.
(słodnieie. 1 Leop.). Cieszę się niewymównie, że cię
tu widzę. Zab. 13, 53. Ja ły gorzkie wylewam, gdy on
tym czasem z mojej rywalką się cieszies. Teat. 52. d. 114.
Krol Konarſkiego chciał robić senatorem; ale on wolał
sam z sobą cieszyc się ſkrycie. Zab. 13, 152. Cudzymy
się złym cieszyć, nędzna uciecha. Crn. Ad. 114. Rofs.
mbišimyſся, naſładimyſся, kрасовальſься. §. Cieszyc,
bawić, śmieszyć, unterhalten, amůſiren, lachen machen.
Cieszą mię iego dowody, które tak są do rzeczy, iak
pięć do oka. Off. Wyr. CIESZYCIEL, a, m. cieszący
smutnego, pocieszyciel, der Krtóſter; Bh. teſſitel; Crn.
tushnek; Vd. troſhtar; Sr. 1. łkroſtar. Obroćcie oczy
do boga, który każdego cieszycielem ieſt w smětku. Zrn.
Tom I.

Poſt. 3, 593. Wszyscy wy ieſtście bardzo marni cie-
szyciele. 1 Leop. Jab. 16, 1. Dach twóy niech będzie-
moim cieszycielem. Czachr. Tr. B. 3. CIESZYCIELKA, i,
ż. Ciesząca w smutku, die Krtóſterinn; Sr. 1. treſtarnicją-
(CIESZYKAMIEN, -ia, m. ciesiący, ciosiący, kamień,
łapicida. Volck. 459, der Steinmeč).

CIESZYN, a, m. miało i księztwo wyższego Szłaska.
Dyk. G. 5, 113. Teschen, in Schlesien; Bh. Těſſin; so-
latii locus; vel a ciasny, ciesnić. Frenzel in Wěſphal.
mónum. 2, 2420. CIESZYNCZYK, a, m. z Cieszyna
rodowity, ein Teschner, w rodz. teſſk. CIESZYNKA,
die Teschnerinn. b. CIESZYNKA, i, ž. gatunek strzelby
ogniſtey, którą przednie w Cieszynie robiono, eine Te-
ſchine, eine Art Feuergewehr. Adlg. CIESZYNSKI, a,
ie, z Cieszyna, Teschner. Kſleſtwo Cieszykie. Wyrw.
G. 238. das Herzogth. Teschen; Boh. teſſinſch.

Pochodź: nacieszyć się, pocieszyc, pociecha, pocie-
szalny, pocieszny, pocieszność, niepocieszny, niepo-
cieszność; uciezyszc, uciecha, ucieszny. 2.) Tuszyć,
otucha, potucha.

CIETRZEW, -ia, m. ptak, mnieyszy od głuszcza, tetrao
tetrix. Zool. 239. der Birkhahn; Bh. tetřew; Slo. te-
trew; Sla. tetrib; Vd. bresni petelin; Rs. memeŕeŕb,
kočasb. Cietrzewie czyře. Ban. J. 3. Cieciorki ko-
kały, cietrzewie grały. Ban. J. 3. b. kollern). Cietrzewie
toknią. Zool. 270. się balżen. Cietrzew głuchy ob. Głu-
szec. §. Łaiąc: cietrzew, głupiec, ein dummer Kerl,
ein Dummian, ein Schöpß, ein Pinſel. Jty nie pódzywiet
ztąd cietrzewiu zdechły! Boh. Kom. 1, 254. Głupi cie-
trzewiu. Crn. Ad. 250. Na wszytko byłem zdumionym
cietrzewiem, Ledwiem się upamiętał, gdydm iuž wybranł
z tlumu. Zab. 9, 366. Fyſſ. §. Herb, wspominają o
nim autorowie, lecz žaden go nie opisnie. Kurop. 5, 10.
ciu Wappcn. (Cietrzew, inde nomen urbis Teterau. Fren-
zel. in Wěſphal. mónum. 2, 2415. CIETRZEWI, ia,
ie, od cietrzewia, Birkhahn =. Rodzay cietrzewi na-
leży do rzełu kurzego. Zool. 239. Ktoby komu sięć
cietrzewią ukradł, zapłaci trzy ruble groszy. Jnſlr. Cel.
Lit. 513.

CIETY ob. Ciąć.

CIEZA, y, ž. (ob. ciała) brzemienność, Sr. 1. cjeła;
Ger. die Schwangerschaft. Królowa znowu przy nadziei
znayduie się; iuž to dwudziecha druga cięża ieſt. Gaz.
Nar. 1, 510. *CIEŻADŁO, a, n. narzędzie ciągnienia,
dyszel, die Deichſel. We śrzodek kleka wprawione bywa
ciężadło, to ieſt, dyszel. Urs. Gr. 359. CIEZAR. u, m. waga
rzeczom przyrodzona, ciężkość, to co cięży, die Last; Bh. au-
tjeſt; Vd. tesha, tovor, breme, teshina, butora, buntara,
vtesh; Bs. tera, brimme, touar; Rg. tegòtta, texina,
tescina; Crn. téshina, butara; Cro. térh, breme; Rofs.
możecmь, ałyža. Siłę ciał, którą uſtawcnie na dół
pědzone bywają, ciężarem nazywają. Hub. Mech. 72.
die Schwere der Körper. Cała ſła, którą ciężkość wy-
wiera bez przeſtanku na iakie ciało, nazywa się ciężarem,
pondus, Schwere, Gewicht. ib. 77. Nie iedno ciężkość,
co ciężar. Przez ciężar rozumiemy cały zbiór czasłek
maiacych ciężkość, które się znaydują w iakiej bryle;
zatym można mówić, że mała bryła ma tyleż ciężkości,
ilę wielka, lubo ma daleko mniey ciężaru. Rag. Nos. 3,
513. die absolute und relative oder specifische Schwere.

39

306

CIĘZARNOSC - CIĘZKI.

CIĘZKI.

§. Ciężar, rzecz ciężka, uciążąca, brzemię, etwas
Schwereß, eine Last, eine Bürde. Phys. et fig. Upadek
cięzszy pod ciężarem. Bardz. Luk. 3. Co nad przyro-
dzony stan ciała człowieczego, próżny to ciężar. Karnh.
Kar. 90. - Ciężary woyskowe, oblogi, bagaże, Ge-
páce, Bagage. Zawady i ciężary podróżne zaštepów
swoich zwiół do miała. Warg. Cez. 145. W mieście
tym hetman plony ienców i rózne obłogi i ciężary złożył.
Pilch. Sall. 253. Zostawiwszy obozowe ciężary, z iazdą
daley ciągnął. Nar. Hfl. 2, 403. §. Fig. ciężar, trud,
trudność, uciemiężenie, uciśk, die Last, die Mühle, die
Bedruckung. Kogo fortuna prowadzi przez łopnie, Umie
z ciężaru nadgroźę szacować, Nie zna iey ceny, kto iey
rychło dopnie. Zab. 14, 100. Nar. Wielki go ciężar,
zacność familii gniecie. Bardz. Tr. 205. Kazimierz Spra-
wiedliwy zniośłi wszystkich ciężary, to ieſt, podatki i da-
nie nieznośne, które był Mieczysław wniośł. Bieł. Kr.
102. Lasten, Abgaben. Dłužnicy proces przewińdli; po-
kazały się ciężary przewyższaiące wartość subtilan. Kras.
Pod. 2, 44. (długi, Schuldenlasten). Ciężar na roli, na
gruncie; powinność. CIĘZARNOSC, ści, z. brzemien-
ność, ciąża, die Schwangerschaft; Słov. obtjónoſt; Bosn.
tegotnoſt; Rg. tegotnos; Rs. мяжелосты, мяжелина,
непрэздносить; Ec. брёменносить, чадонокіе, чре-
боношеніе. Znaki ciężarności są pewne, są i wątpli-
we, z których nie zawsze brzemienność prawdziwą poznać
można. Krup. 2. 217. CIĘZARNY, a, e, 1*. ciężący
ciężki, ciężar maiacy, schwier, Schwere habend. Co lżej-
sze żywioły wnetby na dól poszły, a ciężarne w górę
zażby podniosły? Susz. Pieś. 3, M. 2. b. §. Ciężarny,
brzemienny, w ciążą złołaią u. p. żywot, schwanger.
Ciężarna t. i, kobieta, eine Schwangere, Boh. et Slovac.
téhótny, obtjétny; samadruha; Rg. tegótna, nosséchja,
prisobna, prisobniza; Cro. noszécha; Bs. tegotna, bregłja,
sbabna; Crn. noshezha; Vd. noshezha, shroka, teshka;
Rs. очревацѣлая. Ciężarną będąc, łkoro tę złą wieść
odbiera, Nagle gdy rodzi, tak zaraz umiera. Leszcz.
Teſl. 236. Białogłowa, gdy się czuie bydź ciężarną,
czego się łstrzed ma. Haur. Sk. 438. CIĘZAROWA-
TY, a, e, ciężar maiacy, ważący, ciężki: schwier,
Schwere und Gewicht habend. Ucierały się rzeczy twarde
z miękkiemi, lekkie z ciężarowatemi. Zebr. Ow. 1, Cię-
żarowate ciało, onerosum. ib. 382. CIĘZAROWY, a,
o od ciężaru, Last z; Vd. teshonoshen, tovorski, tovo-
ren; Sr. 1. wobcżejenitě, wobkwadżitě. Wozy furmanſkie
abo ciężarowe. Archel. 2, 14. (*CIĘZBA ob. Cižba).
CIĘZEC niiak. ndk., ściężeć, ocieżeć dk., ciężkim bydź
abo się łkować, schwer ſeyu, schwer werden, schwer fallen,
pr. et tr.; Bs. tesckati, otesckati; Rs. мяжеłbny,
отяжеłbny; Ec. мягчитися, мягошуся, мяжеłbny;
Absalona raz w roku łstrzyżono, bo mu włosy cię-
żaly. W. z Reg. 14. 26. We dnie i w nocy ciężała
nademną ręką twoia. 1 Leop. Ps. 31, 4. (ocieżała.
3 Leop. deine Hand lag schwer auf mit. Luth.). Glowa
mu myślami ciężeie. Jabl. Buk. N. 3. b. der Kopf wird
ihm schwer. Ciężenie głowy Eccl. мяжкоряbie; Gr.
βαγυκγάνιον. Scięzały, schwer geworden, schwerfällig.
Przygodami i laty ścięzałi. Otw. Ow. 167. Krew w nim
od ścięzałey ftarości tępieie. A. Kchan. W. 128. CIĘZKI,
*CIĘSZKI, CIĘZEK, -žka, -żkie; Cięższy Comp., wąge

maiacy, ważący, ciężacy, nielekki, schwer, Schwere
und Gewicht habend; Sło. tałki, teżki, teżsh; Bh. teżsh,
téjeł, téjſſi; Sr. 2. ſchěſſki; Sr. 1. ciiaſſki, ciężki, cięż-
kopyté; Sla. téxak; Crn. téshk, teshke, těšhejshe; Vd.
teshek, teshak, teshaun, teshi, teshku; Cro. téšěk,
teséshi, teseji, smehek; (Cro. tesak - wyrobnik); Bs.
tescki, tesgjak, tegotan; (cf. Bs. tespjak chłop); Rg.
téxak, tegotan, teescki, tescka; Rs. мяжекь, мяжкій,
мяжель, мяжельный, мягостный, брёменный,
вѣскій; Ec. мяжкий, омягомѣнъ; (cf. мяжánie
praca, zyłk, мяжámeł pracownik cf. Hb. πωρ kaschah
diſſicilis tuſt; Hb. юз taan; Syr. ю tean onerauit).
Względem wagi, ciężaru, ciężki, oppos. lekki, schwer,
nicht leicht vom Gewicht. Zelazna brona, którą ciężką
zowią, ma żelazne zęby. Kluk. Rosl. 3, 118. Uczuł cóś
na ramionach ciężkiego, i mnicemaiąć, aby nań kto ciężar
kladł, ściągnął rękę. Sk. Zyw. 2, 408. Artylleryą dzielą
na ciężką i na polową; ciężka służy do fortecy i prze-
ciwko fortecy. Jak. Art. 1, 285. Rs. łomовая артил-
херія. Ciężkie armaty albo murowomy. ib. Ciężkie działa
Rs. заминная пашаль. Nie podeymuył się brzemieniu
cięzszego nad twą moc. Budn. Syr. 13, 2. (quid valeant
humeri.). - Ciężki, nieruchawy, ocieżały, nieſkory,
schwer, schwerfällig. Zubry ciężkie. Ban. J. 2. Koń
ciężki, spasły. Off. Wyr. Rs. łomовая łośałd. Obiadł-
szy się bez pamięci, włałe naziautrz ciężki i niezdrowy.
Hor. Sat. 168. Człowiek ciężki, ocieżały Rs. мѣшко-
бамын. Włań, nie żartuy i nie bądź tak ciężki iak
olów. Przyb. Ab. 147. Starzec laty ciężki. Groch W.
296. Ciężki ięzyk, ciężka mowa, iękliwa, eine schwere Spra-
che, schwere Ausſprache; Schwere Junge, niżt geläufige
Junge. Nie ieſtem mąż mówny, i bo ciężki ięzyk mam. Budn.
Ex. 4, 10. Lekarowe ciężkiey mowie, za nabrzmiąłością
i ocieżałością ięzyka. Syr. 167. §. Ciężki, trudny, schwer,
nicht leicht zu bestehen, mit Muhe verknüpft, Kaczki mią
mięso czarne, a tym saimy są ciężkie do strawienia.
Boh. Kom. 1, 286. Ciężki oddech, gdy człowiek czuie
ból, dolegliwość, ciężkość w oddychaniu. Krup. 3, 653.
We Pan łstrzaliwie ciężki do dogodzenia. Teat. 14, 71.
We sind schwer zuſtrieden zu ſtellen; es ist schwer es Ihnen
recht zu machen). §. Ciężki do znoszenia, do przetrwa-
nia, tegi, mocny, potężny, schwer, schwer zu etra-
gen, schwer auszuhalten, zu bestehen. Ciężka choroba,
eine schwere Krankheit. Każdemu swoja choroba nacyż-
sza. Gn. Ad. 536. W szczególności: choroba ciężka,
wielka choroba, epiſepſia. Krup. 5, 645. die schwere
Krankheit, das böſe Wesen, die schwere Noth. Ranami
ciężkiemi czyli niebezpiecznemi nazywamy te, w których
zadaniu naczynia krwi znacznieysze obrażonemi złoły.
Perz. Cyr. 67. Sroga Lachezys ciężkie čiwy broi. Bardz.
Tr. 351. Tam się dopiero zaczęła ciężka bitwa. 1 Leop.
1 Mach. 9, 17. ein hatter, schwerer Kampf. Nie wie,
w iak ciężkiey teraz ieſtem toni, Gdy śróź bezdenney
fali nikt nie broni. Zab. 13, 139. Ciężkie to teraz casy.
Zabt. Fir. 29. Dni te ciężkie były wielce Zrzymianowi
i okolicznym obywatelom, Sk. Dz. 841. Zaraz mu po-
liczek ciężki wyciął za to. Pasz. Dz. 85. Dał mu twardą
a ciężką odpowiedź. 1 Leop. 3 Reg. 12, 13, (odpowie-
dział mu ſrodze. 3 Leop.). Ciężkie o tobie rożsiano
wieſci. Siem. Cyc. 374. §. Ciężki, przykry, uciążliwy,

## CIĘZKI - CIĘZKO.

uciemiężałyacy, ciężarem płaiący się. *Schwer, drückend, lästig, widrig, beschwerlich; Crn. teshavn i Vd. teshak, poteshliu*). Słyszeć o tym żałosna, bydź przy tym cięższa rzecz iešt. *Petr. Hor. praef.* Ludzie zubożili, lata drożigie, panowiec ciężcy. *Falib. Dis. U.* Ciężcy pobore. 1 *Leop. Ex.* 5. Ciężką iego rękę uznawał nad sobą. *Uflrz. Kruc.* 2, 178. Poddanych się płał, ieśli roboty na nich nie ciężke? *Falib. Dis. P.* Cdykby był u was, nie byłem *ciężek nikomu. Leop.* 2 *Cor.* 11, 9. Na to dowcipu swego zażywał, aby nie miał bydź ciężki komu w oczycznie. *Star. Zad. C.* Ludziom ubogim *ciężek był. Kosz. Lor.* 85. Pacyent, który nigdy nie chorował, bywa naprykrzonym, gdy zachoruie, i ciężkim swą niecierpliwością, iak drugim, tak i sobie. *Perz. Lek.* 344. Jeden król drugiemu może bydź ztraszny i ciężki, kiedy go przechodzi dzielnością. *Star. Woy. A.* 2. Był ciężkim w ten czas Turek Persowi i iedenaście mu prowincy odiął. *Star. Dw.* 43. Stałem się sam sobie ciężek. *Leop. Job.* 7, 20. (sam sobie ciężarem. *Bibl. Gd.*.) Przymierzenieć ten był mu więcej ciężek, niżli przydła pomocy. *Budn. 2 Chron.* 23, 20. (bardziej go ucsiągł. *Bibl. Gd.*.). Heretycy nigdy tak ciężcy i przykrzy kościołowi nie byli, jak teraz. *Sł. Dz.* 854. Ciężki im się zdawał ten podatek. *Sł. Dz.* 1016. Pożyczyszli ubogiemu, nie bydźiesz mu ciężek, lichwę z niego biorąc. *Radz. Ex.* 22, 25. (nie obciążysz go. *Bibl. Gd.*.). §. Ciężki na kogo, srogi, oftry, dokuczliwy, *schwer, hart, scharf, streng, lästig*. Lepsza fortuna wielu rada zepsune; *staropolka nicie przypowieść: ciężki z kaleki pan, z klechy pleban. Fr. Ad.* 35. Oleśnicki naycięższy był na Witolda. *B el. Kr.* 292. Bolesław na szlachtę i na ludźpospitalcy ciężkim był. *Krom.* 250. Margrabia Myszeńki ciężkim był na Czechy. *Krom.* 701: Na wszyłkie miłosierny, a na samego siebie ciężki był. *Sł. Zyw.* 233. §. Ciężki, ścisły, ścieśle dochodzący, oftry, *scharf, genau*. Ciężkie szukania Pigmaliona były, Zeby się obu głowy przed nim nie skryły. *Fabl. Tel.* 107. Ciężkim go prawem dłużnicy gonili, Jam swą niewolą wyrwał go z bałtyli. *Zab.* 13, 249. §. Ciężka, dziecieli chodziąca. *Mącz. brzemienna, ciężarna, schwanger*. Gdy iuž ciężka niewiafta przechodzi ku samemu porodzeniu, tedy... *Spicz.* 145. Sienn. 446. Poroniwszy *dziewięć*, bo była ciężka, zaraz umarła. *Petr. Ek.* 64. Niewiaftka twoia zczudzołóżyla i chodzi ciężka z cudzołóżtwa. *Radz. Genes.* 38, 24. (brzemienna iešt. *Bibl. Gd.*.). Szła Marya, ciężka od brzemienia, aby porodziła w Betleem. *Biat. Połt.* 66. *Paszk. Dz.* 74. *Otw. Ow.* 614. *CIĘZKO, CIĘSZKO, *CIĘSZCE przystk.* Ciężey comp., ważno, nielekko, niełatwo, *schwer; Bh. teżce; Slo. łafš'ko; Dl. teško; Rg. tešcko; Vd. teshku; Sr. 1. ciężreje, zežesła; Sla. teshko; Rs. мяжко, мяжело*. Nielekko, z ciężarem, ciężąc, ważno, z wagą, *schwer, von Gemicht*. Ołów ciężko waży. - Ociężale, nie z łatwością, *schwer, schwerfällig*. Kón dobry, ale ciężko noſi. §. Ciežko, niełatwo, z trudnością przyrodzoną, *schwer, mit Mühe*. Ciężko mówić ob. iąkać się. Ci którzy ciężko słyszą, gębę otwieraią. *Wey. An.* 173. - Ciežko, niełatwo co do pracy, trudno, *schwer, in Anſchuhna der Arbeit*. Dźwigacie kamienić we dnie i w nocy, robicie ciężko, nielekko. *Birk. Zam.* 14. Trzeba pracować ciężko na kawałek chleba. *Teat.* 15, c. 14. Muſi tam

ciężko robić. *Paszk. Dz.* 51. Teraz ciężko, potym będzie ciężey. *Cn. Ad.* 772. Ciężko było Jegomości uklonić się. *Teat.* 26, b. 84. Ciężko, z ciężkością, z trudnością, co do skutku, *schwer, mit Mühe zu erlangen*, sauer. Nie wie, iak pieniądze nam ciężko przychodzą. *Teat.* 15, c. 21. (wie *schwer und sauer mit das Geld verbieten müssen*). Z ciężka, ledwie, *schwerlich, mit Mühe, schwer, mit Roth*, mit genauer Roth. Z ciężkaby za to gardla nie dał. *Frazm. Jęz. L.* 3, b. - Ciężko o co, trudno, rzadka rzecz, es hált *schwer um etwas*. W hiftoryi nieciężko o faślą; przecież ią radzi czytamy. *Off. Str.* 3. §. Ciężko, mocno, tego, co do stopnia, *schwer, starf*. Ciężko choruie. Ciężko raniony. - Niechay tak ciężko nie zadrzymię, by mi z pamięci wyszło twoie imię. *Fabl. Buk. M.* 4. §. Ciężko, uciążliwie, z uciſkiem i ciasno *schwer, drückend, lästig, enge, gedränge*. Na nas bardzo ciężko, od głodu zdychać nam z dziećmi przyidzie. *Falib. Dis.* S. 2. *Pyrrusowi przed Fabrycyuszem było bardzo ciężko*. *Rey Zw.* 102. b. Zewsząd mi ciężko, ieżeli woła wasz uczynię, śmierci wieczney wie uydę, ieżeli nie uczynię, wpadnę w śmierć doczesną. *Sł. Zw.* 2, 375. Łódź na szrżod morza była, gdzie iey wały bardzo ciężko cyniły. *Sekl. Math.* 14. (dręczona była od wałów. ib. not.; dokuczają iey, sie ſekten ihm zu). Powinniśmy uſiłować, ciężko sobie czyniąc, iakobyśmy niepróźno łąski pańkicy przyimowali. *Zygr. Gon.* 522. (mus iaki sobie czyniąc, ſich einen Zwang anthun). Kto sobie pierwey ciężko nie uczyni, tedy nieprzyjiacielowi nigdy. *Biel. Kr.* 47. §. Ciężko, przykro, gorzko, markotno, *schwer, widerlich*, verdrüßlich, kränfend. Gdym patrzał na twoe błędy, iak mi ciężko było! *Fabl. Tel.* 97. Ona to ciężче przyjawszy od sługi, ięla narzekać, płakać. *Gorn. Dz.* 92. §. Ciężką albo ciężko chodzić, dziatkami chodzić, brzemienną, ciężżarną bydź. *Mącz. schwanger seyn.* *CIĘZKOCHODNIK, a, m.* *kóry ciężko chodzi, det einen schweren Gang hat;*, *Ec. kosoноходейб.* *CIĘZKOIEZYCZNY, a, e, ciężkiego ięzyka, momot, schwerzůngig, von schwerer Zungc;*, *Ec. kosoязычный*. *CIĘZKOMIERZ, a, m.* *narzęździe okazwįcze norień ciężkości powietrza, barometer. Hub. Wfl.* 187. *der Schwermeſſer, das Barometer; Crn. vrémèneok;* (cf. powietrzor ierz, wilgociomierz, ciepłomierz, wiatromierz). *CIĘZKOMOWNY, a, e, mowy ciężkiey, von schweret Sprache; Ec. kosoногатыбый, меденнога́сенд, меденноязычный.* *CIĘZKOMYSLNY, a, e, z ciężkością myślący, schwerdenkend; Bh. teżomynłny, frasobliwy, melankoliczny, schwermuthig. (ob. ciężkosercery). Ciężkomyślność Bh. teżomynſtoſt, melankolia, *die Schwermuthbigkeit*. *CIĘZKONOGI, a, ie, nogi ciężkiey, schwerfüßig: Ec. kosoногійн.* *CIĘZKOPOIĘTNY, a, e, pojęcia ciężkiego, lub też do pojęcia ciężki, schwerbegreifend, *schwer fassend; schwer zu fassen; Eccl. kosoноёмный*. *CIĘZKORUCHY, a, e, ruchu ciężkiego, schwerfällig, ſich schwer bewegend; Ec. kosoновижный*. *CIĘZKOSC, ſći, ž. waga, własność to, co iešt ciężkim, die Schwerre: Bh. teżoſt, tj;ć; Sło. teżoſt; Sr. 1. ciężkoſći; Vd. teshkuſt, teshkota, teshina, tesha, tvesht, teshkuta; Crn. těsha, tesháva, tethkozha, teshavnoſt; Cro. teskócha, tesina; Bs. tesckochja, tegota, tesccina; Rg. tegótta, tesckochja, těskos texina; Rs. мяжесмь, мягось, мягоў; Ec. břemенносъь. Uſłowani,*

39.

*CIĘZKOCHODNIK - CIĘZKOSC. 307*

308

*CIĘZKOSERCY - CIĘZYC.

CIĘZYC. - CIOKAC.

ciał zbliżenia fię do śrózodka ziemi, nazywamy pospoliczo ciężkością albo uciążaniem. Rog. Dos. 2, 17. (cf. Ciężar). Ciężkość kieruje ciała zawsze na dół. Hub. Wft. 9. Ciężkość albo przyciąganie, dążenie nieuſtanne wszytkich cząłtek materyi do złączenia fię z sobą. Sniad. Feo. 22. Ciężkość gatunkowa. N. Pam. 6, 320. Szrodek ciężkości. Hub. Mech. 91. Jak. Mat. 3, 298. §. Ciężkość, ocieżałość,自然chawość, die Schwerfälligkeit, Unbühſtlichkeit, Langsamkeit, nieochota, ociażenia fię, die Unluft. Co rozum gani, z roskoszą i z weselem, a dobre uczynki z ciężkością czynią. Sk. Kaz. 475. §. Ciężkość, trudność hzyczna, die Schwürigkeit, die Mühle, die Schwere, Beschwerung. Ciężkość pierſi, opfressio pectoris, ucišnienie i zatchuńienie w pierſiach. Dyk. Med. 1, 548. Brustbeflemmung. Utyſkuie na ciężkość pierſi. Pilch. Sen. lift. 414. Ciężkość oddechu, ib. 549. schwerer Athem. §. Ciężkość, uciążenie, dolegliwość, przynożenie, Bedrängniß, Beschwerde, Bedrückung, Ungemach. Powiedzieli poddani, w niwczym ciężkości nie mamy, iedno iż na nas podróży ciężkie. Falib. Dis. P. Opisanie ciężkości i nieszczęścia żydowskiego. 1 Leop. 3 Mach. praef. Wechselni na cię wszelkie ciężkości. Wrob. 45. not. „to ieſt: mąki i udręczenia“). Ci tylko iedną godzinę robili; myśny cierpieli ciężkość dnia i upalenie. Biał. Poſt. 270. wir haben des Tages Last und Hise getragen? Daycie iey pokój, przecz iey ciężkości wyrządzacie? Sekl. Mark. 14. Urzędy powinny obmyślić, aby każdy swego bezpiecznie używaf, a ciężkości i szkody od drugich nie mał, Sk. Kaz. 432. Jezus dla nędznych przyszedł, aby ciężkość oddalił. ib. 442. Jezus wziął na fię ciężkości nasze, iznosił boleści nasze. W. Poſt. W. 2, 318. Gdyby kto na kogo fałszywie ſkarzył, a obwiniony za tą ſkargaby ciężkość iaką albo wicżienie podjął... Sax. Art. 32. §. Umartwienie, zgryzota, Verdruß, Kränkung, Kummer. Obawia fię Grecyi, wſtyd go wszytkich ludzi, Wlasne sumnienie ciężkość naywiększą w nim budzi. Morszt. 352. Przez iaki gniew Juno w tę ciężkość wprawiła Męża tak szlachetnego i w srogie trudności? A. Kchan. W. 1. §. Wielki ſtopień, moc, tegość iakiego złego, die Größe eines Uebels. Ciężkość choroby. *CIĘZKOSERCY, a, e, serca ciężkiego, von schwerem Herzen; Vd. teshkoserzhen, tesnoumen z melankoliczny, hypochondryczny; - Vd. teshkoserzhnoſt, tesnoumnoſt z hypochondrya, melankolia. (ob. Ciężkomyślny). Eccl. małkoceradłyń twardoserzy, zakamieniły; małkoceradłe zatwardziałość. *CIĘZKOUČNÝ, a, e, Vind. teshkovuzhliu) który fię ciężko uczy, ungelehrig, det schwer lernt. *CIĘZKOWATY, a, e, niby to ciężki, przycięższy, etwas schwer; Rs. małkelaćmый. Ciężkowatość małkelaćmocz. CIĘZUCHNY, a, e, CIĘZUTKI, CIĘZUTENKI, CIĘZUSIENKI, CIĘZUSIENECZKI, a, ie adverb. na - o; intens. adj. ciężki, redt sehr schwer, tuchtig schwer; Rs. małkelańcъ, małkelańько, małkelaćhнько. CIĘZYC niilak. ndk., ciężkim bydź, schwer fallen, schwer ſeyn, zur Last fallen. ob. Ciężćc, Bh. tjijiti, ſtjijiti; Vd. teshiti, poteshiti, teshim; Crn. teshći, těšim; Cro. tesiim, pertim, zmechim, smehchim; (cf. Croat. tefim, tésam operor, laboro); Rs. małkotmь, małkoły, małkoły. §. Ab-

solute: ciężyć, ważyć, wąge mieć, ciężkim bydź, nielekkim, schwer ſeyn, pr. et fig. Bryły tak ciężą wziatiemnie na ſiebie, iak cząłtki z których ſie składają; ciężnie na ſiebie brył, ieſt w łosunku ich mass. Sniad. Feo. 23. Wszytkie ciała ciężą do środko ziemi. ib. (dążą ciężkością swoją, ſie drücken mit ihrer Schwere gegen... cf. preżyć). Głowa mi ciży. Teat. 8, c. 55. Uczuł cos na ramionach ciężkiego, ściągnął rękę, mówiąc: co takie cięje na mnie? Sk. Zyw. 2, 408. (co mie uciſka, was drückt mich so schwer)? Ciży mu na sercu. Teat. 29, 70. (liegt ihm schwer auf d. H.). Niezmiernie sekret ten ciży mu na ięzyku. Teat. 5, b. 77. Ciży mu to na sumnieniu. Off. Wyr. (Vd. vieſt mene teshi). Ciżyć, ciężarem bydź, ciężkim komu bydź, zur Last fallen, láſtig ſeyn. Chlěb w drodze nie ciży. Cn. Ad. 61. (Aesopicum onus). Nie ciężą rogi ieleniowi, ani ſkrzydła ptakowi, ani owies koniowi. Cn. Ad. 562. Rys. Ad. 48. (cf. dzięciołowi swóy nos nie wadzi). Niech ci nie ciężą dla nas wszytkich nogi. Pot. Arg. 727. (nie leń ſie, śpiesz ſie). Zeby synowie nauki doſtąpili, nie ciężą rodźcze sobie im dosypować. Glicz. Wych. M. 2. §. Ciży mi co, przykro, markotno mi, es ist mit läſtig, wibrig, verdrüßlich. Ciży nam uražliwe od bliźniego słowo. Pot. Zac. 140. *§. Ciżyć co sobie, za złe popytywać, narzekać, ſkarzyć ſie na co, etwas übel nehmen, sich darüber aufhalten, beschweren. Począł fię gniewać i grozić - a ciżyć to sobie, że ieno iednego posła do niego posłali. Eraz. Jęz. H. Cesarzowa przyszedłszy ku cesarzowi, poczęła sobie ciżyć na cesarza. Eraz. Jęz. J. 8. §. tranſit. ciżyć kogo, uciſkać, einen drücken. Niemasz tak uciemiążliwego iarzma, któreby nie ciężyło mnje ciągnącego, niżeli opieraiącego fię. Pilch. Sen. 320. Niewczasem zmordowane powieki ciężą zczerwiśniałe oczy. Tward. Daf. 35. Ociec twóy ciżył nas a gněbił twárdym iarzmem. 1 Leop. 2 Paralip. 10, 4. (przyciſkał. 3 Leop.). Kon'twardouſty ręce ciży, ein hartmäuliges Pſerd fällt schwer in die Faust. Tr. - Bardt. Tr. 168.

CIMIEC, CIMCOWY ob. Ciemiec. Ciemcowy.

CIN CIN! wyraża głos zieby, den Cieſang des Finken auszudrücken. Zieba cin wola. Ban. J. 3. 6. Boh. wukati tinnire, Crn. zhinkam fringillare, Rs. чиқнумъ, чиқамъ ćwierkać).

CINAC ob: Ciąć.

CIOCIA zdrobn. rzeczown: Ciotka, Tantchen. Kochana Ciocio, ciebie dziecienną milością koeham. Glaizn. Pierw. 74. Ciociu, Vocativ.

CIOKAC, CZOKAC, CMOKAC, CECKAC czyn. nied., Cioknać iedntl., (cf. czechać się, czochać się), lekko glaskać ręką, płaskać konia dłonią, młaskającą na konia, streichelu, beklatschen mit der Hand; klatschen mit der Zunge, wenn man z B. ein Pſerd streichelt. Vind- zhohlati; Crn. zhohlám; Roſs. μυχνημ, μιοκαμ, οκηκνημ, οκακαμ, ομοκημ; cf. smoktać, cf. Gall. choquer, Jtal. toccare cf. tknać, tykać cf. Cro. czukati, Ger. zucken); Cro. czmokati). Ciokanie, Czokanie, hahakanie i glaskanie rękoma młodych koni ieszcze płochych, poppysma. Mącz. Cro. czmok; Sor. i. popłaczwanło. Klepie lubieźnie krasne twarzy iego wzięki, J

CIOKOLATA. - CIOS.

głaszcze ie ceckaniem pożadliwej ręki. Zab. 13, 320.
Nar. Dał mi się ogłaskać, cierpiał me ciokania. Tol.
Saut. 53.

CIOKOLATA, CZOKOLATA, CZEKULATA, y, ż.,
z Włosk. cioccolata, die Chocolate; Vind. Shokolata; Rs.
šekolááb, šokolááb, trunek z tabliczek złożonych
z kakao, cukru iąderek wanilu, dynamonu, goździków.
Krup. 5, 12. Czokolata, ieł to roskosz Hiszpana,
harbata jeł rozrywką Anglika. Zab. 5, 67. Teat. 55 b, 26.
CIOKOLATNIK, a, m., przedaiący ciokolatę, det Cho-
colatenhändler. Rosſ. šekoláánißk, garnek od czo-
kolaty.

CIOŁAK, CIELAK, a, m., CIOŁEK, łka, m., cielę
podrosłe, byczę, byczek, ein Bullenkalb, ein Stierchen,
ein Farr. Dasyp. E. e. 1. b. Sorab. 1. cjełcz, cjełczk.
§. O człowieku, leń, gnušnik, leżuch, ein Bärenhändter,
ein Faukenzer. Pastuchowie nie maią przy bydle na za-
gonie iak ciolkowie leżeć ani spać, ale zawsze pilno-
wać. Haur Sk. 52. §. Ciołka, herb obraz byka. Orzech.
Tarn. 11. byk rogaty we śrzedku tarczy stoiały, czer-
wony, w prawą obrócony; na hełmie pół takiego by-
ka, z korony iakoby wyskakuiącego. Kurop. 3, 10. ein
Wappen. CIOŁKA, i, ż., krówka cf. iałówka, eine
junge Kuh. Ciołka ta dwakroć do doiwa stawa, cielął
karmi dwoie. Nag. Wirg. 493. Weź czcią darem sobie
tę białą ciolkę. Zebr. Ow. 48. Ciołka morska. Sien.
323. CIOŁKOWY, a, e, od ciolka, byczy, Stier -.
Jowisz w ciolkowym ukryty ciele. Anakr. 44. CIO-
ŁUCH, a, m., z przyg. byczysko, ein hässlicher Stier.
Sprosny cioluch. Hor. 2, 176. CIOŁUCZKA, CIOŁY-
SZKA, i, ż. zdrobn. rzeczown. Ciołka, ein Kuhchen,
kroweczka. CIOŁUSZEK, - szka, m., zdrobn. rzeczow.,
Cioluch, ein Stierchen.

CIONEK, nka, m., cienik, mały cień, ein kleiner
Schatten. W waszym cionku, na waszych brzegach, o
strumyki. Przyb. Ab. 197.

*CIONKA, Ccionka, ob: Cczionka.

CIORA, CIORBA, CIORCZEC, CIORKIEM ob: Ciura
Ciurba.

CIOS, u, m., ( Etym. ciesać, ciosać, ciąć ), cięcie,
mach, raz, der Hieb, der Schlag. Boh. mrſk, drb; Cro.
vudarecz; Bs. udorać; Sor. 1. pranz; Vd. vdar, vsiek,
vdarik, shlak, mah, ſhverk, luzhai, vershai, shok;
Crn. usék; Rosſ. yaápb, vяха; Ec. cßъ. Jęczą deby
cięžko, od siekier cios odbieraiące. Bardz. Tr. 514. Je-
dnym ciosem, gęba z nosem. Rys. Ad. 19. W samym
wkiecie młodości doznal śmierci 'ciosu, Zginął, i iuž
niż nie słyšy wiećey twego głosu. Kras. Oss. H. 3. b. Kil-
ka ciosów ięzycznych zadał mu w wierszach swoich.
Mon. 68, 213. ( przytyków, przycinków ). §. Cios,
szram, karb, kresa, blizna, paragraf na twarzy z cię-
cia, eine Schramme, Schmarre, ein Hieb. Czego się ów
junak teraz wstydzi, oto swoich karbów i ciosów wy-
haftowanych. Mon. 65, 360. §. Cios; klęska, plaga,
stos, nieszczęście, ein Unglückstretich, ein Stos, Schlag,
Hieb, eine Niederlage. Woyska tam iego cios dobry
wzięły. Jabl. Buk. S. 4. Wszystko to na me serce ieł
śmiertelnym ciosem. Teat. 44, 19. Skromny w pocie-
chach, a cierpliwy w ciosach. Zab. 15, 541. §. Cios,
ciosane drzewa, nayszczególnicy, ciosane kamienie, ka-

mienie ciosowe (Boh. teß, dyl do pokładania stayni ).
Zimmerholz, gezimmerte Balken, am gewöhnlichsten, be-
haune Steine, Bruchsteine, Quadernsteine. Kościół część-
ą z cegiel, częśćą z ciosu wystawił. Nies. 1, 171. Wszy-
stkie kościoły w Krakowie są z ciosów ogromnych zbu-
dowane. N. Pam. 9, 280. (Rosſ. měwa, měшка dzwo-
no rybie). CIOSAC, CIOSANY ob: Ciesac. CIOSNA,
y, ż., nacięcie, narzniecie. Włod. - Crn. Th. der Einschnitt.
CIOSOWY, a, e, od ciosu, Hieb -; Heu -; Rosſ. pła-
imnyi. Ciosowy kamień, der Bruchstein, Quadernstein;
Vd. ſhtirivogłaſt kamen, na ſhtiri vogle sdelan kamen,
Rosſ. палимákб. Ciosowe kamienie są pospolicie pia-
skowe, od znacznych skal odkowane; że się różnemi
narzędziami okrzesuią, ząd się zowią ciosowe. Ten
który iesł ziarna grubszego, ocina się w kwadratowe
sztuki, Quadernstein u Niemców zwany; zażywa się zaſ
na budowę różnych gmachow zamiast cegły, które bu-
dowy nazywany z ciosowego kamienia. Kluk Kop. 2,
81. CIOSOWAC czyn. nied., wyraz flisowski, kiedy
szkuta z wodą w tył się cofa. Mag. Mskr. ein Schiffer-
wort, wann das Flußschiff mit dem Strohme sich zurück
zlebt.

*CIOTCZANY, *CIOTCZONY, CIOTECZNY, a, e, CIO-
TECZNIE przſtk., od ciotki, Muhmen -; Mutter-
schwester -; mutterschwesterlich. Boh. tetičin, tetin; Sor.
1. fotjiné; Rag. tettich; Sla. tecsich, tecsichna; Croat.
techich, techichna; Rosſ. мěткинъ; Eccl. двойюрод-
ный. Cioteczni bracia albo siostry, które się rodzą
od dwóch siostr. Sax. Porz. 125. Slo. tětěni bratri,
dwoch ſester ſini); Halbbrüder, Halbshwestern, Geschwi-
ſterkinder. Jzasław brat ciotczony Bolesława. Krom. 99.
Gwag. 32. Rey Wiz. 74, b Twóy ciotczony brąt ci to
powiedział. Baz. Hst. 203. ( Sla. tětak = mąć siostry
oycowskiły, lub matczyny cf. Cieść, Czcia, Teść ).
Fig. Pochlěbca prawie dobrze wywiczony, Jest panom
łgarzom ciotczony rodzony. Rey Zw. 216. b. Zna swóy
swego, wuieczny ciotczonego. Mącz. CIOTKA, i, ż.,
CIOTUCHA, CIOTUCHNA, y, ż. zdrobn., CIOTU-
LA, CIOTUNIA, CIOCIA, i, ż. zdrobn., matki sio-
stra, der Mutter Schwester, die Muhme, die Base,
die Tante. Boh. teta, tetička, tetka; Morav. tetka;
Slo. tetka, otcowa ſestra, matkina ſestra; Sor. 1. cżeta,
macjere ſotra; Sor. 2. chotta; Bs. tetka, occina ſestra,
materina ſestra; Dal. teta: Crn. teta, tetta ( = 2., dru-
chna ); Vd. teta, tetta, ozhna ali materna ſestra, vi-
zhiza, uizhinja; (= 2., teta - druchna); Rag. tětka, vj-
na; Sla. teitka; Cro. teca, ochina, materina 1ezesztra;
Rosſ. měшка, mómuška, (cf. tata, teść, cieść, czcia
cf. Jtal. zia: Gr. τηδις, Chald. אַבּוֹ אַθִETHA = mulier,
Hebr. דְּדֹא dodah = amita). Jno była ciotka płodu
Semeli, bo była rodzona siostra Semeli. Otw. Ow. 116.
Ciotka ieł (oycowa albo) matczyna siostra. Sax. Porz.
125. (cf. stryienka). Marya pozdrowiła Elżbietę: po-
kóy tobie, moja miła ciotuchon! Zyw. Fez. 15. Pies.
10. Marya bieżała nawiedzić Helżbietę ciotuchne swo-
ję. Gil. Post: 272. Kochana moia ciotula tego wszyst-
kiego narobiła. Teat. 52 c, 50. Mówiła do mnie ie-
dnego poranka: Wieszże ciotulu, że iuž mam kochan-
ka. Zabl. Bal. 11. - Stara ciotka, mego dziada lub
moiey baby siostra; ftarsza ciotka albo przeciotka, me-

CIOSAC - CIOTUNIA.

209

510

CIS. - CISKAC.

go pradziada albo prababy siostra. Sæx. Porz. 125. Prov. Bliższa koszula ciała, niż rodzona ciotka. Mon. 71, 709. (bliższa koszula, niż kaftan; krew nie woda; brat bratem). Obieszą tu i bez prawa, Będziesz miał, słuczeszli klótkę, Szubienicę pewną ciotkę. Rey Zw. 237. b. (poznasz się z nią, poprzyjaźnią cię z szubienicą, się werden dich mit dem Galgen vermählen. - S. Febry pospólstwo nazywa drzączkami, zimnicami, psinami, ciotuchnami. Krup. 5, 527. daš kalte Fiebet. Na pierwszym noclegu febrę miał; ale ona zła, iako nasza Ruš mówi, ciotka, w ziemię wnet przepadła. Hrbst. Udp. Z. z. Febrę ciotką nazwano; może kto rozumiał, że ciotka za czarownicę miana, nasłała sestrzenicy tę chorobę. Czack. Mskr. S. Proſtactwo świńnię zowie ciotką žydowską, przez urągowisko, iż ią akoby ciotkę szanując, niě iedząc świniny. Oss. Wyrćin Schwein, cine San. S. Siodłańą wronkę ciotuchną flisy zowią. Klon. Fl. E. 4. b. eine Krähe, in der Schiffsprache.

CIS, a, m., drzewo niewielkie zawsze zielone, twarde, giętkie, dąjące się polerować, maiące czerwony kolor. Kluk Rošl. 2, 37. Boh. tiš; Crn. tis; Vd. liſs, lopuh; Rag. lopuh; Cro. tiſz, tiſza; Hung. tiſza-ſa, cf. Tifza, Pol. Tysza = Tibiscus; Roſs. mись, негніючее дєрєво, Lat. taxus; Deſtert. Tiš, Hd. die Eibe, der Cibenbaum. Gdy człowiek pod cieniem cisa śpi, zaraża go. Urzęd. 384. Nielubel cis. Koch. Roż. 99. Gościniec załobnym cism zacienujon. Otw. Ow. 159. Włosy siwe śmiertelnym cism opasuie. Bardz. Tr. 372. CISAWY, a, e, koloru kasztanowatego, orzechowego, iasnogniadego. Cro. halat, halataſt; Slo. tizh (cf. rydzy), kastanien Braun, nuſbraun. Sierść cisawa samą mastścią podobna ogniowi. Hipp. 7. Sierść cisawa iest ogniowey natury. Lek. Kon. 5. Cisawey sierści czworakie konie się znaydują: iasnocisawey, prawie mało nie czerwonye, ciemnocisawey... ib. 4. CISINA, y, ž., zbiorow., cisowe drzewo, drzewa cisowe (cf. dębina, sośnina, i t. d.). Eſten, Eibenholz, Eibenbäume. Karp. 5, 52. Ambioryx się ciesiną otruł,MATÓW, we Francji i w Niemczech bardzo olew. Warg. Cez. 144. CISION, a, m., cis wielki rozległy, ein großer weit außgebreiteter Eibenbaum. Wyniosły cision różni się od wszystkich drzew obszernego lasu, pysznym liściem. Zab. 13, 168.

CISK, u, m., ciskanie, rzucanie, rzut, der Wurf, das Werſen. (Bosn. tiska, tjeska, impulsus, turba, prasa); Roſs. бросокъ; (Roſs. миски, мисочки prasa, szrubsztak); Vind. tiłh, tiſſ - ćisk. CISKAC czynkontyn., I., Cisnąć iedntl., rzucać, miotać, werſen, ſchmeiſen, Boh. hazeti, hoditi, chljsm, Sor. 1. cijſtam, mietam, cijſnu, zaciſnu; Sor. 2. chischiſch, chittasch; Bs. hittiti, hittati, mechjatti; Dal. hitati; Hung. haitanni; Cro. hititi, hitati; Sla. hittiti, bàciti; Vd. vrezhi, luzhati, mezheti; Crn. berkam, bersnem, berſkam, Iuzhám; Rs. wérgzimy, wergamъ, бросимь, лукамъ, буркамъ. Porwali kamienie, aby niemi nań ciskali. 1. Leop. Joa. 8, 59. Jm bardziez ciskamy na psy, tym bardziez szczekają. Mon. 70, 94. Kto z was iest bez wady, niech pierwszy kamień na nie wyciśnie. Odym. Sw. Mm. 2. Kamień ku górze rzucony, wraca się na

CISK. - CISNĄC.

głowę ciskaiącego. Rys. Ad. 21. Ciśnienie, ciſk, rzut; der Wurf. Ciskanie, rzucanie, das Werſen. Kiedy z mu ru kamieńmi bito, żadne ciśnienie darmo nie leciało. Lub raniono lub kogo zabito. P. Kocha. Jer. 291. Cisnąć się, rzucić się, walić się, powalić się, sich werſen, sich hinwerſen. Spać mu się tak chciało bez pamięci, że na murawie cis樣 się iak długi. Zab. 14, 241. Szym. Ciskać się, rzucać się, miotać się, phys. i moral, sich werſen. Ryba iak w wodzie, tak i na brzeu ciska się. Oss. Wyr. Ciskać się ze złości, z gniewu, z niecierpliwości. Oss. Wyr. sich vor Anergeiſt und f. w. werſen. Niesłusznie na mnie gniewasz się i ciskasz. Teat. 46 v, 26. Ciskać się na kogo, uderzyć, miotać się, porywać się nań, darauf loßchen, sich dazüber hermachen. Niech tylko nieprzyjiaciela zoczy, zazras się na niego ciska. Oss. Wyr. Na strzelbę, na ogień ciska się. ib. (niepohamowanie naciera). S. Ciskać czym, rzucać, miotać czym, mit etwas werſen. Wyszedł i drzwiami cis樣. Xiadz. 59. Ciskać czym i tam i sam, hin und her werſen, ſchleudern. Szczęście ludźmi ciska, iak pilą. Stryk. Gon. E. 2. Namiętności życiem ludzkim ciskaią. Mon. 65, 501. Ciska nim, iak pilką. Oss. Wyr. (co chee z niego robi, i kozła i barana, er spielt mit ihm Fangeballe). S. Ciskać ogniem, światłem, promieniami, blaskiem, siać światło, migać, polyskiwać, błyskać, Strahlen werſen, Strahlen, blixten. Rycerz tak świetną miał dźbroję, że blaskami ciskała. P. Kochan. Orl. 1, 84. Tu dyamenty ogniami ciskaią, Smaragd się śmieie, rubiny błyskaią. P. Kochn. Jer. 365. S. Ciskać pieniędzmi, szafować, Geld außwerſen, verschleudern, verschwenden, zum Fenster hinaus werſen. Po groszu zbierając, zbierzesz; wo szelągu ciskaiąc, rozciskasz. Rys. Ad. 58. Ciska, nie daie. Oss. Wyr. (rozrrzuca). - II., CISNĄC czyn. iedntl., ciśnie praes, gnieść, tłoczyć, pr. et tr. drücken, drücken; Boh. tisknautt, tiskł, tisknu, mačnauti, mačkati; Slo. tisknu; Sor. 1. cžiſczu; Vd. tiskati, tiskhim, tishet, tiskat, drengat; Crn. teshim, tishim, drějnam; Cro. tisfchati, tischim, tiszkat, tiszkam; Rag. tisnuti (Ray. tiskati impellere; tiscati tenere; cżenuti angi ob: ciasny, cieśnieć). Bosn. tjěsnuti, tjeskati, tisnuti, tiskati, tilctiti; Roſs. měchnумъ, мисню, пискамъ, жамъ, жму'. Szczuie psami i konia ostrogami ciśnie. Hor. Sat. 21. (zwiera, ćiska, bodzie, er giebt d. Pſ. die Sporhen). Bót wielki skręca, mały ciśnie nogi. N. Pam. 23, 247. To trzewik nowy, gładki, a żaden nie ezuie, gdzie mię ciśnie, iedno ia sam. Eraz. Jez. X. 2. (każdy ma swego mōla, jeder weiß am besten, wo ihn der Schuh drückt). Piękny trzewik widzisz, a nie wiesz, gdzie mię ciśnie. Crn. Ad. 705. Ciśnienie, ćisk, der Druck. Ciśnienie powietrzokręgu na ciecze. Hub. Wst. 185. Skażona natura wszystko nam głowę ciśnie, abysmy w ziemię patrzali i szukali pożytków iéy. Rey Ap. 5. (schyla nam głowę, drückt uns den Kopf niederwärts). *§. Cisnąć księgi, tłoczyć księgi, - drukować, wybiłać, bić, Buther drucken; Boh. knihi tisknauti, tlačiti; Roſs. měchnумъ, мискамъ, печамамъ. Przybyłskiego batrachom. ciśnięto w Krakowskiey drukarni szkoły głowney. Boh. tisk druk, Roſs. мисканне drukowanie). S. Cisnąć kogo, ćiskać, uciſkać, ciemię-

CISNĄC. - CISKAWKA,

CISOWY. - CISZYCIEL: 311

żyć, uciemiężać, einen drücken, drängen, bedrücken,  
Aрукий, dręczyć). Dręczącym rządem synów Eola  
cisnięto. *Przyb. Luz.* 71. Wielki głód bardzo  
wszystkie ziemię. 1 *Leop. Genes.* 43. Cisnie głód, woy-  
na, powietrze. *Kucz. Kat.* 3, 428. Możniejszy uboż-  
szego ciśnie w domu, w grodzide. *Teat.* 43. d, 11. *Wyb.  
Dadź odpłatę tym, którzy was.)* 1 *Leop.* 2 *Theſs.*  
1, 6. Nie będzie schodziło przeciwnikowi na wymowie,  
którą będzie rzecz naszę cisnął. *W. Post. Mn.* 568.  
§. Cisnąć kogo do czego, albo na co, naglić, napę-  
dżać, musić, przymuszać do czego, einen wozu nóthi-  
gen, zwingen. Lepszaby była rzecz, na to nikogo nie  
cisnąć, na co Pan Bóg rozkazania nie dał. *Gil. Post.*  
322. Gwałt cisnący nas do ich wiary. *Zygr. Pap.* 506.  
CISNĄC się zaimk., tłoczyć się, przedzierać się,  
wtrącać się, gwałtem się wdzierać, sich drängen, sich  
durchdrängen, sich eindrängen, sich hindrängen. Owce  
przeleknione cisną się gromadą, potrącają się, icdne  
na drugich się kładą. *Dmoch. Fl.* 116. (nie drängen sich  
zusammen). W bрамach, gdy się cisněli, wielu się za-  
tłoczyło i zadusiło. *Sk. Dz.* 52. Cisną się hurmem  
w pole, a od tylu tłoków Wrzask i zgielk się przebiła  
do samych obłoków. *Dmoch. Fl.* 1, 60. Otóż widzę, i  ez pozwolenia ciśnie się. *Teat.* 16, 63. (swoją wołą,  
przeciwko woli pana doma się wdziera). Wszedzie się  
ciśnie. *Oss. Wyr.* (er drängt sich allenthalben ein).  
Cisnąć się na co, ku czemu do czego, za czym, sich  
wozu drängen. Cisnąć się na wysokie w oczystnie rło-  
pnie, sięgać wielkich dostoieństw. *Mon.* 65, 141. On  
się mocą i pieniędzmi iż dawno na papieztwo cisnął.  
*Sk. Dz.* 1042. (gwałtem tego dopinal). Gdybyće położo-  
no trochę złota na łole, cisnąbyś się do niego. *Hrbł.*  
Nauk. e. b. Kobiety, co wam w oczy błyśnie, za tym  
się każda z swemi powabami ciśnie. *Teat.* 48 b, 36.  
Z przyrodzenia się i z dobré swey woli ku nauce ci-  
sną. *Kosz. Lor.* 17. b. (garną się, biorą się, maią się,  
udią się). Przez wszystkie te frasunki cišńmy się do  
prawey oczystyń naszéy. *W. Post. W.* 3, 199. (sich  
durchdrängen, durchdringen, sich durcharbeiten). *Wszы-  
cy uciśnieni, cišńcie się do niego. Kanc. Gd.* 277.  
(chońsie się, uciekaycie do niego. CISKACZ, a,  
m., ciskaiący, co ciska rzuca, miota, det Werfer,  
Schleuderer, (Boh. tisła, drukarz, W rodź, żeńsk., ti-  
ſtarka; Rag, tiskalaz impulsor). *Rs. бросамель. Trze-  
ci szereg u Rzymian składały lekkie chorągwie, sayda-  
czni i dobrzy ciskacze. *Papr. W.* 1, 101. (procowni-  
ki, włóczniarze). CISKANIE ob.: Ciskać, Cisk. CI-  
SKANKA, i, ż., gra dzieci ciskaiących pieniędzmi lub  
liczmanami, ein Spiel der Kinder, das Werſen oder  
Anſchlagen mit Geld oder Rechenpfennigen. Trzeba za-  
cząwszy w ciskankę z chłopcy po miesiącu, Kończyć  
z pany wśród luster graiąc po tysiącu. *Kras. Sat.*  
105. (stopniami na szulera się formować). CISKAW-  
KA, i, ż., narzędzie czyli kiy od ciskania. *Włod. pal-  
cat rozszczepony do rzucania nim kamyków, der Schleu-  
derſtock, ein aufgespaltner Stock kleine Steine damit zu  
schlendern. §. Medic. Ciskawki, wyroſtki mięſiſte, bli-  
zny dawnych wrzodów wenerycznych twarde, głąbiſte,  
w kanale żyły urynney. *Dyk. Med.* 1, 552, Auswuchſe

von wildem Fleische in der Harnröhre. **CISKAWY, a, e, rzutny, rzutliwy, Wurſ, geworſen, leicht zu werſen.** Po siwey wodzie wściekają się Trytony, Nagie po pas do siebie wabią Meluzyny ciskawemi fawory. *Tward. W. D.* 2, 103. CISNĄC, CISNIENIE ob. Ciskać, Cisnąć.

Pochod: po słowie Ciasny.

CISOWY, a, e, od cisu drzewa, Eiben, Tis. Cro. tifzov, Hung. tisza - foe. Crn. tisav, tisov; Roſs. мисо́вый. Cisowe liście, iagody, drzewo. Ład. H. N. 24.

CISZA, y, ž., umilkłość, skutek milczenia i nieruchu, cichość, spokoyność, cichy spokyny czas, ciche spokoyne mieysce, Stille, Ruhe; ruhige Stille Zeit; ein rußiger Stiller Art. Boh. tiffina; Sor. 2. schischina, schisch; Vind tiha, tihota, tih, potih, Crn. potih; Bosn. tisčina; Rag. tisčina, tihocchia; Cro. tiffina, tihocha; Roſs. мишинà, безвѣтрѣе, безмятѣжносць, угонѣнъ, мишайшество, благомѣшіе, благоумѣшіе, безхурѣе, премирное. Swiat ma ryzywki, ciszą ma zakał domowy. Zab. 15, 172. Nie długo Rzeczypospolita używała ciszy. *Oss. Wyr.* (spokoyności kraiowey). Cisza morska, morskie uspokojenie, die Meereſtille. Po spokoyney przez czas nieiaki ciszy morza przypadła nawalność. *Pilch. Sen. liſl.* 3, 379. O ciszą bogów prosi wpośród morza Zeglarz, skoro mu obłok iasne zorza Z księżycem začmi. *Hor.* 1, 276. Kto weyżrzy na obronę, którą nieba dały, Skała mu będzie portem, ciszą nawalnicą. Zab. 15, 167. - Cisza, ustronie, prawatne życie, schronienie, przytułek (cf. pokoy = izba, od słowa koić), die Stille, ein Stiller Zufuchtsort, stilleß Leben, Privatleben, Einfamkeit. Nie dokażesa, bym w chaty mey zamknięty ciszy, nie miał nucić Lucetki, choć tego nie siłszy. Zab. 13, 161. Tyle moia cisza, iest pożyteczna Rzeczypospolityj, ile drugich publiczne sprawy. *Oss. Wyr.* Koutent z moiey ciszy, nie zazdroszczą gmachów nikomu. ib' (z moiecy chatki, z mego przytułku). CISZEC niilak. nied., uciszeć dok., ciższym się stawać, umilkać, uspakać się, still werden, sich besänftigen, sich legen, Roſs. мишамъ, мимаю. Ciszeję, uspokaiam się, silesco. Mącz. Ciszeie morze, wnet się uciszy. *Oss. Wyr.* CISZEY ob: Cichó. CISZKIEM przystk., milezkiem ukradkiem, z cicha po cichu, still, leſe, heimlich, verſtohlen. Wik na górę się skrada ciszkiem. Zab. 15, 46. Przydybał ciszkiem do wrot moiey chaty, J puka w okno Kupido skrzydłaty. Anakr. 9. CISZYC czyn. nied., ćiszyć, uciszyć dok., koić; uspokaiać, śmierzyć, ciższym czynić, stiller maſchen, stillen, besänftigen. Boh. tiffiti, Sorab. 1. cjeſchu, zmeru; Bosn. tifciti, utiſciti; Car. tasheti; Vind. potihati, otihati, tashiti; Cro. tiffiti, tiffim, tafim, ſzafzim; Roſs. угономинь, угономянь; Ee. благомишемую. Eolus hamuie i ciszy wiatry. Otw. Ow. 464. Ciszyć się, ćiszać się = ciszeć, uspokaiać się, stille werden, sich besänftigen, sich beruhigen, sich legen. Gdy się ciszyli nieśmiertelni, wielki Jowisz głos wznosząc mówi... *Przyb. Luz.* 7. Już iaśnieią obłoki, i wiatry się ćiszaią, otoż wcale uſtaią. *Teat.* 53 b, 7. CISZYCIEL, a, m., uciszaiący, uciszyciel, pociszyciel, der Stiller, Besänſtiger, Beruhiger; Vind. potihovez, vtihu-

312 CIUCIUBAB. - CIURCZEC.

vauz, tashnik, potolashnik; Cro. tisſitel; Wrodz. żeńſk.
CISZYCIELKA Cro. tisſitelicza. (Bosn. tiſciui, utiſciui,
koji ſe moſſe utiſciti = uciſzliwy).

CIUCIUBABKA ob: Baßa.

CIUCIURY, licz. mn., trele śnieszne, łacherliche Triller.
Nie dam się w klasztorze zasklepić, pewnie tam mam
śpiewać ciuciury. Teat. 43. c, 59. Wyb. (ob: Ciurczeć,
ciurkać, ciórko).

CIUŁAC, CZUŁAC czyn. nied., uciułać dok., z trudem i
powoli uzbierać, műſam zusammen lesen (zusammen
Klauben Des ſt.); (Vind. shuliti = marudzić). Na tég dro-
dze długo ciułane rozposażył złory. Zab. 14, 255.
Szym. Zymiemy skromnie tym, coſmy za dobrych (za-
sów uciułali. Węg. Mar. 3, 280. Z młodu robić, cza-
łać sobie potrzeba, znaszać, chować, abyſ miła na ła-
roſć wygodę. Haur Ek. 114.

CIUPA, y, ž., Koza, izba nieporządna ciemna, ciemnica,
wieżenie, eine Gefängnißtube, ein finsteres enges ſot.
Ronty się ustawicznie włóczą; ślicznieby było, gdyby
nas wsadzono do ciupy. Teat. 55 b, 28. Ja się łekam,
żeby nas oyciec kiedy nie złałał i w ciupie gdzie nie
zasadził. Teat. 27, 10. §. O człowieku: Ciupa, glu-
pek, ni to ni owo, ni go weź, ni go położ, ein ein-
fältiger Tropſ, ein Pinfel. Min. Ryr. 4, 231. CIUPAC
czyn. nied., ściupać dok., źłabo bić, schwach schlagen.
(cf. Gcr. zupſen).- Nie ma siły ciąć, ledwie ciupie sza-
biną. Oss. Wyr. Jaka trwoga na mię uderzyła, serce
ciupa, a w ciało utrapione biie. Bardz. Tr. 67. Wylę-
klam się i wszyſka iak ryba zadrzała, w piersiach ciu-
pa J miowem całe utraciła. ib. 569. Nie ściął go, ale
ściupal. Oss. Wyr.

CIURA, CIORA, y, m., łózak woyskowy, ein Troßhubbe
hey der Armee. Vind. falot; Röſs. pogońcik. Cióro-
wie, Ciurowie licz. mn., łóżna czeladź, zaszkodnicy,
picowni, Troß; Vind. taborſka flushana drushina; Boh.
holanek, holantwo; (cf. Rs. чурſánb, чурка niezgra-
bny kloc). Nie znać, czy tu hetman, czy tu cióra le-
ży, w tak plugawym lochu. Pot. Jow. 51. Cióra leży
w tym grobie, raduycie się kury. Ale o cóz na świecie
łatwiey, iak o cióry? Pot. Jow. 64. Tatarowie gardząc
nim mówili do siebie: ciura to, nic ten nie wie, nie
bywał w potrzebie. Paszk. Dz. 23. P. zymówka na o-
wych. ciurów albo karczmarzów, co za woyskiem idą.
Falib. Dis. N. 2. (ob: markietan). Ciurowie obozowi.
Tward. Wt. 125. (cf. Ciurma).

*CIURBA, CIORBA, y, ž., supa, žur, eine Suppe,
eine Brühe. Carn. zhôrba; Cro. barb. cjôrba; Slavon.
cſorba, júha, csorba). W niewoli ziemia mu i łoże dar-
niowe i ciorba były. Tward W. D. 97.

CIURCZEC, CIORCZEC niak. nied., CIURKNAC
iedntl., Ciurkać kontyn., strugą się lać, nitką się lać,
sikać, z szmerem ciec, szczerkać, (in einem Faden )
sprudeln, rinnen. Boh. hřc'eti, hrkati; (Boh. cjuſat -
szcząć); Vind. zuriti, tezhi, (Vind. zurlat = szcząć).
Cro. czureti scaturire, czuzeti, po. mało czurim. ſilla-
re). Röſs. журknunt, журчу. Krew z reki na mie-
dnice ciurczy. Pot. Jow. 2, 62. 2., Ciurkać, głos po-
dobny do dzięciolego wydawać, die Stimme des Specht-
hören lassen. Ciurkał dzieioł. Banial. J. 3 b. (ob. Ciu-

CIURMA. - CIZMA.

ciury). Röſs. чурпичка, хозодой Kozodoy; cf. Boh.
crk. CIURKIEM, CIORKIEM, adverbialiter strugą
z szmerem, kapka za kapłą, mit Geräusch trauſelnd,
sprudelnd. Lał z góry potop; wlewała mi się z gałęzi
woda ciurkiem za kołnierz. Oss. Str. 7. Ciurkiem mu
się krew leie. Boh. hřkem, crčkem; Car. zůrk = odnoga
rzěki, ponik. *CIURKO przyst., trelem ciągłym, ia-
koby ciurkiem (ob: ciuciury) trillernd. Toć mi to dwo-
ranzie, za magierką piórko, pośpiewuią ciórko. Bies.
D. 2.

CIURMA, y, ž. Jtál. ciurma, li łchiavi di galera; Bosn.
cjurma, vozi od galje) niewolnicy galerowi, Galerenz-
felaven. Ciurma na galerach. Kłok. Turk. 11. Jeżeli
Turkom ciurmy nie dostaie, iak oni zowią, wybierają
parobków dużych i mocnych z niektórych prowincyi.
ib. 248.

CIWUN, TYWUN, TYMON, a, m., Röſs. mīyńb, in-
byńb, cyrkularny sędzia, amtman, marszałek domo-
wy; w Syberiy gdzieniegdze Naczelnik; Eccl. muſybńb,
mīyńb, судья духовnych bAbb, z Tatarß. mīўнская
iżba, mīўнской приказь, mieysce sądu duchowne-
go, konsystorz). Ciwunów Wileńskich i Trockich, bo
insze woiewództwa Litewskie tego urzędu nie maią,
prerogatywa zależy na przodkowaniu przed urzędnikami
ziemskiemi i zagaieniu seymików. Shrzet. Praw. Pol. 1,
212. W księstwie Zmudzkim może ciwun sprawy grani-
czne, czyli urząd podkomorzego sprawować. Kras. Zb.
1, 208. in den Woimodsch. Miłna und Troſk, der erste
Landschaftsbeamte, der Präſes auf den Landtagen; in Sa-
mogitien, Gránzrichter. S. Urzędnik wieyski, ein Dorſ-
beamter. Urzędnikom, włodarzom, tymonom, nie każ-
robić, ale dogladać, Petr. Ek. 108. Szoltysi, woyto-
wie, knieziowie, tywonowie, boiarowie, tak nasi. kró-
lewscy, iak duchownych i świeckich i mieyskich, ka-
żdy płaci z włóki po złotemu. Vol. 2, 1301. CIWU-
NOSTWO, CIWUNSTWO, a, n., urząd, władza ciwu-
na, das Amt eines folchen Lithauſchen Oberlandſchafts-
beamten und f. w. Stat. Lit. 190. CIWUNSKI, a,
ie, od ciwuna, einen folchen Tiwun betreffend, Ti-
wung =. Röſs. mīўнскій.

CIZBA, y, ž., cieśń, tłum, tłok, ćisk, das Gedränge.
Boh. tisſen, tłaćenice, mačkanice; Rag. tiska; Vd. tish,
tiſhanje; Crn. drejn; Röſs. znamopb, свӑлка. Po salach
cižba sroga, wchodzą i wychodzą. Zeb. Ov. 295.

CIZIOANUS ob: Cyzyanus.

CIZMA, y, ž., CZYZM, u, m., z Węg. półbocie, pół-
cholewek, ein Ungerischer Halbstiefel. Sla. cſizme: Bs.
cizm.; Cro. chisma, cizmiza, chismeſsia; Dal: chisma;
Rag. cizime; Vind. zhishma; Crn. zhisma; Hug. tiszma,
(Tur. czynzu = obówie. Paszk. Dz. 134.. Krok mu za
każdym stapieniem się płata, Dla nieuważnie wspak
obutych ciżem. Pot. Syl. 507. Portki, cižmy, magier-
kę, wszyſtko djabli wzięli. Mat. z Pod. C. 3. Dobywa
chustki natartey pižmem, Pieści się z łyłą lub małym
cižmem. Zab. 9, 447. Zabt. Serce, świętym twym u-
twierdzony krzyżem, Wyzuię co nayprędzey z świata te-
go ciżem. Pot. Zac. 111. Slo. Prov. w krpcoch muſi čo-
wek na zenáze robit, a w čizmny gleich trowit. CIZEM-
KA, CIZMARZ; a, m., rzemiesłnik. od cižm, der
Ungerische

- CKI CKLIWOŚC.

Ungerische Halbstiefelmacher. Slavo. csizmár; W rodzaiu ženškim, csizmárica; Slovac. čizmár, čizmárka; Hung. tfismazia.

CK.

-- CKI zakończenie imion szlacheckich, ob. ski.

CKLIC fię, CKNIC fię zaimk. nied., CKNĄC fię, *CNĄC
fię idnt., ucknąć fię, zecknąć fię, zecklić fię dk., zwiać
fię, zabierać fię na womit, úbel werden, (schlimm wer-
den), Uebelkeiten bis zum Erbrechen haben. ob. Czeczy
fię. Bh. et Slo. offkliwiti sobě; (Bh. ceknauti trunać,
pisnąć); Sr. 2. še šežnuš; Rg. podviatise tkomu; Vd.
gnusyti; Bs. stusgitise, burtatise, tumbattise na moru;
Cro. grusztisze, durisze; Rs. pošnijmься; (Crn. skly
mene z boli mię, dolere ex vulnere). Tym, którzy fię
na morze puszczażai, żeby fię nie cklili, potrzeba uży-
wać.... Syr. 354. Cknienie, ucknienie, nudy, nudność,
ekliwość, die Uebelkeit. Cknienie ieſt początek nie-
pewnego poruszenia mocy wyganiającey, przez którą ufi-
luie przez uſta wygnać, to co ieſt żołądkowi przykro.
Cziach. B. 3. Któby piolunu w trónku przedtym uży-
wał, niżliby na morze wſiadł, takow uydzie cnenia mor-
ſkiego i womitów. Syr. 349. Geekantheit. ſ. Cknić fię
komu, mierztąć mu, przykrym mu fię źławać, einem
zum Ekel werden, läſtig, überdrüßig werden. Nie chcieli
do domu, iż ieŕ zeckniło dalekie żeglowanie. Biel. Sw.
157. Cnie mi fię żywą bydź dla cōrek Heth. 1 Leop.
Genes. 27, 46. (czknie mi fię. 3 Leop.). Ckliło im fię
na niego czekać. Off. Str. 3. (cf. Bs. dočkna, dočna
póžno; učknitti morari, učknenje mora), Tak fię mię-
dzy Egipczykami rozmnożyli Jzraelici, až cneło fię im
przed Jzraelem. Budr. Ex. 1, 12. Cnęło mi fię z żywo-
tem mym. 1 Leop. Eccl. 2, 17. (cknęło. 3 Leop.). id
habe das Leben satt, überdrüßig. ſ. Cknąć sobie, przy-
krzyć sobie, mierzyć sobie, obmierzać sobie, einen Ekel
und Grauen vor etwas bekommen, zum Ekel haben, zum
Ueberdruß satt haben. Serce cknі, choć ſkaczą nogi. Jag
Wyb. D. 4. Tych, którzy są ieszcze żywі, iuž ie ze
umarłe maią, abowiem sobie ckną przed trupim smrodem,
który pozarażał wiele ich až na śmierć. Jér. Zbr. 182.
Jął sobie lud cknąć przez drogę i pracą wielką. Leop.
Num. 21, 4. Począł sobie Pan cknąć a flyſkować nad
Jzraelem. 1 Leop. '4 Reg. 10, 52. Cknący sobie, Rs.
Бреагу'нъ, w rodz. zejšk. бреагу'нъа. ſ. Ckni fię komu
do czego, těskni za czym, zachciewa mu fię, sięh wonach
ſehnen, darnach verlangen. Skóro zobaczyć, że fię znowu
We Panu cknі do zbytków, wołać nań bedę: wara korie,
idzie o cię. Teat. 24, b. 77. CKLIWIE, CKLIWO
przysłk., brzydząc fię, obryzdliwie, obmierzłe, nudno,
brzydko; Rs. et Ec. póšnno, (cf. těskno), eſelhaft, mit
Ekel. Czytane raz wiersze ekliwie powtarzamy. Mon. 75,
645. Ckliwo mi, cknі mi fię, mit ist úbel, mit wird
úbel ob. Cklić fię. CKLIWOSC, CLIWOSC, ści, ži,
morzenie fię na żołądku, zwianie fię, mierzienie sobie,
czeczyca, die Uebelkeit; Bh. offkliwoſt, offkliwunſita; Bs.
tumbanje, tumbanjeje; Vd. gnus, grosa, oftuda; Rs.
mošnoho', блевопова; Ec. скýка. Ckliwość, zbiera-
Tom I.

CKLIWY - CŁO.

313

nie fię na womity, łowarzyszone z niesmakiem, czyli
obmierzliwością, nudnością żołądka i z obitym odsącze-
niem śliny w uſtach. Dyk. Med. 1, 554. Serca ekliwości
abo kordyaki leczenie. Sien. Rej. ſ. tr. obrzydzenie,
obmierzłość, wſtręt, die Uebelkeit, der Ekel, Abscheu,
daß Grauen. Aż mię ekliwość bierze, że tak długo nie
poiedynkuje. Boh. Kom. 4, 253. Nędza i ekliwość życia
sprawuje ocieżałość, niesmak i nieochotę do wszyłkiego.
Mon. 68, 307. Lebensüberdruß. Zab. 15, 191. Syta na-
żłytk wolna zabawa w miłości ekliwość mi rodzi. Hul. Ow.
126. Jle niegdyś miłości dręczyły go żary, Tyle go ckli-
wość gnebi z tak dobraney pary. Zab. 15, 190. CKLI-
WY, CKNY, a, e, sprawuiały morzenie, pr. et fig.
eſelhaft, Ekel erweckend; Bh. offkliwъ; Slo. offkliwnъ;
Vd. gnusnoben, gnusen, gnuſten, ofſtuden; Rs. ga-
dalъbiyъ; (Crn. ſklyvn puctorius bodliwy). Niemasz
dla mnie nie ckliwszego, iak bydź sama z sobą. Mon.
63, 349. ſ. Skłonny do cknenia, eſelig. Zadnym uſt
ckliwych nie zofrzy nektarem. Zab. 15, 398. Oczy nie
mniey ekliwe są od uszu, gdy bywaią znarowione. Pilch.
Sen. 367. (cf. tkliwy, tknąć, cf. těſknić, tążyć).

C L.

CLARZ, a, m. celnik, mytnik, der Zöllner. Dyogienes,
poſtręgiſsye zgraię clarzów, szaſarzów, prowadzących
chudobę iakąſ na śmierć ... Pilch. Sen. liſt. 2, 434.
CLIC cz. ndk., oćlić dh., cło płaćić. Mącz. verzollen, den
Zoll zahlen; Bh. cliti, clim; Ec. мышсвими. W blokau-
zie muszą okręty clić, które do Rygi idą. Biel. Kr.
546. Kupcy maią iechać ku Wrocławowi przez Szrem
i Poniec; a tamże maią clić; we Szremie maią dawać cła
po cztery pieniądze od konia, a w Poniecu po półgroszku.
Herb. Stat. 330. CŁO, a, n., opłata ſkarbowi z towa-
row, wchodzących, wychodzących. Kras. Zb. 1, 209.
der Zoll, die Abgabe; Bli. clo; Sr. 2. 3ł; Sr. 1. 3ł6,
c3wo; Vd. zoll, muta, aushlak, ſhibra, zou, brodnina,
brodovina; Crn. zòl (Nieders. Zoll; Angl. toll; Lat.
telonium; Gr. τελος), avshlok; Bs. dohodak, çarrina;
Rg. dàchja, zarrina, haràć, prohòdiscte; Cro. malta;
Rs. póshliна, мамо́жное, мамрà; Ec. мышно. Cło
wybierać Ec. мышо́мствовали. O *clech królewſkich.
Herb. Stat. 95. (o cłach). Cło wodne, rzeczne, lą-
dowe, moſtowe, grobelne, ob. Myto, falgeld, fordon,
funfcotł). Myśł cła nie płaći. Rys. Ad. 41. Mon. 70, 225.
Gedanken sind zollſrey, myšli urząd nie sądzi). Fig.
Cło naturze płaćić. Off. Wyr. doznawać przykrość, dęt
Natur zollen. Oszczędność cłem wielkim nazywają. Teat.
42, d. B. (dochodem). ſ. Cło, miejsce wybierania cła,
komora celna. Mącz. die Zollkammer, das Zollhaus, der
Zoll. Gdy szedł mimo cło, uyżrzał Lewiego, a on fiedzi
na cłe. 1 Leop. Marc. 2, 14. na cłe czyli poborach i my-
tach. Sh. Zyw. 2, 199. Prov. Na cłe przyszło, na prze-
wozie odeszło, male collecta, male disiecta. Rys. Ad. 42.
(żle nabyte, nie bywa dobrze pożyte, wie gewonnen, so
gerronneu). Trzeba z nabożeńſtwem bożym nabywać; bo
co na cłe przyidzie, na mycie odeydzie. Lek. B. 4, b.

40

314

C M A.

Niepewne nabycie: co na gle przyszło, żeby nie poszło na mycie. Pot. Arg. 725.

Pochodź: celnica, celník, celny, odeclíc, przeclíc.

## C M.

CMA, ćmy, ż, ciemnota, ciemność, die Finsterniß, die Dunkelheit: Bh. tma; Slo. tma, tmawost; Crn. temmá, temnóta; Sr. 1. cžma; Sr. 2. schma; Bs. tma, tmuscja, tminne; Cro. tmà, tmina, imicza; Vd. temma, merknenje; Rg. tmà, tmłinne, tmúscja, támnos; Rs. mmà; (Arab. et Hb. inż obscuratus est, cf. Ger. dämmern; Lat. tenebrae ob. Ciemny, Cień). Już na oczy moie ćma śmiertelna pada, iuž rěka moia držtwieie. Zab. 14, 332. Jako ćma od słońca i proch od wiatru, nieprzyiaciele się rozproszyli Sk. Zyw. 1, 39. Wolę ćmę a niż iasność, niech o mnie nikt nie wie. Birk. Ob. Kaz. L. 2. b. (wolę nieznanym bydź, niż słynąć). Smierć dla oyczyzny podięta, we ćmy żadne paść nie może. Birk. Zbar. C. 3, b. Jakaś ich ćma rozumu, iaka niewiadamosć prawdy zašlepie. Off. Sen. 10. tenebrae. S. Tłum czego, gełtwa, chmura czego, tak żo się ąż zacimia, oblok czego, tłuszczca, rzesza, eine dicer Menge, ein dicker Haufen, eine große Schaar. Tego roku niezmienna ćma myszy łogi wypasły. Krom. 685. multitudo). Nie przełakł się Chodkiewicz tak wielkiey ćmy, która z Azyi, z Afryki i z Europy wypadała. Birk. Chod. 6. Z tey tak wielkiej ćmy ludzi, nie znaydziesz nikogo, któryby go nie pożałował. Birk. Ob. Kaz. E. 3, b. Cmy ludzi na około stały. Pot. Arg. 737. Cma niezliczona w chmurach się wieszała duchów piekielnych. P. Kchan. Jer. 237. Cmy woysk rozsmaitych. Ryb. Ps. 57. Pytał Jezus ducha: co za imię masz, a on odpowiedział: dzieią mi ćma, bo nas sam wiele. Leop. Mark. 5, 9. (huf Radz. woysko Bibl. Gd orszakiem. Kucz. Kat. 3, 408. t. i. niezliczona rzecz szatanów. Karnk. Kat. 437. Legion, Luth.). Mógłbym oyca swego profić, a on mi pośle więcej niżli dwanaście ciem aniolów. W. Poł. W. 270. dwanaście zaštěpów ib. zwółf Legion, Luth.). Zjedźże ćmę djabłów. Teat. 16, c. 67. (całą beczką, što kroc milion djabłów). Cmą, tłuszczami, orszakami, gromadami, schaarenweise. Wozów pańkich što ćmami. Ryb. Ps. 127. (gełtemi rzędami). Scinay a posył do susze ćmą do Plutona. Pasz. Bell. B. 3, b. Zbierały się ćmami tłuszčeze, aż deptali iedni drugich. Budn. Luc. 20, 1. Z gniewu ieden drugiemu ćmami, tysiącami, czartów naliczy, Haur. Sh. 456. (kopami). *S. Cma, dziełęć tyńłęy, μυρίας, eine Myztiade, zehntausend. Budn. Ps. 3, 6. not. ib. Ps. 68, 17. ib. Ezech. 16, 7. Rs. obs. шмà 10,000, ммор.чный, dziełęćtłyściżny. Ec. ммà decies centena millia, έκατονταχισμόγια, ммийно, вě decesny pысіть крам' з мугіхієіς decies millia; ммочисленный, коморный вě 10,000, безчисленный; темник вě naczelnik nad 10,000. - Bh. tem reiment 2.) tem 13,000. - Była ich liczba ćmy ciem i tyńiące tyńłęcy. Budn. Ap. 5, 11. S. Cma, mara, duszka, przeszkoda, ein Gespenst, ein Geist. Na czarnokłózkie zakłócia straszliwe Okropnym iękiem ćmy nocne zawyły. Kras. W Ch. 93. Cmy wi-

CMENTARZ - CMIEC.

chrzyściem Ciemę obłoki na pola wrzosiłte J lasy pędzą, Kras. Off. B. 2. S. Motyle nocne czyli ćmy, phalaënae, latařą w nocy. Zool. 138. Nachtvögel, Schmetterlinge, die nur des Nachts fliegen. Ład. H. N. 108. S. Mole ulowe pospolicie ćmami zowią. Ład. H. N. 108. Mokten, die sich in den Bienenstöcken nisten. S. Cma, o człowieku, krótkowidz. St. Kiesz. 37. eiu Kurzſichtiger. (cf. Cmić).

CMENTARZ, CMYNTARZ, a, m., CMENTARZYK, a, m. zdřb., mieysce grzebania umarłych, grobowisko, der Kirchhof; Graec. κοιμητήριον; Lat. coemeterium; Ital. cimiterio; Gall. cimétiere; Slo. cinter, cinterin, cynter, hrob; Hg. tzinterem; Sla. cintòr, grobje; Cro. czintor, czintorom, grobje, pogrobje, pokop, grobovische, dvor czirkveni; Dl. czimitar; Rg. grobje, pokópje, pogrobje, grobovisłe; Sr. 1. yohrebarna, połtčanča, kerchow; Bh. hrobka, hřbitow, křchow; Vd. mertlishe, pokopalische, britof (Oeckert. Freythof), semishe, shógnena perſt; Crn. mertvalishe, pokopalishe, britof; Bs. grobje; Rs. kladbíjše, pogoćm: Ec. гройбіш, вогробнича, многогройбашкое мѣсто, многопогребамельное мѣсто, усыпальница. Mieysce, gdzie grzebano měczenníkow zwano katacumbe; ale nayzwycaynieysze słowo ieſt cmentarze. Sk. Dz. 115. cmyntarz. B et. Kr. 438. Cmentaz u Katolików ieſt mieysce poświęcone, ztąd się też zowie per excell. mieyscem świętym, die heilige Stätte. Nie pochowają go na cmentarzu, nie będzie na cmentarzu leżał, inaczey, na świętym mieyscu, t. i. ladaco, łotr, zarabia na pochowanie podleysze, pod bożą męką, na rozſlayney drodze, pod szubienicą. Cmentarz ewanielicki, z Niemieckiego Kirchów, Zydowłki okopiło, okopowiło. - Ponieważ dawnie przy kościele paraſialnym zwyczyayne był cmentarz, gdzie grzebiono, bierze się to słowo za płac koło kościoła, n. p. szła processya po cmentarzu, t. i. w około kościoła; nie iak Bożego Ciała po ulicach, Krzyżowa do krzyżów i ligur. - Póżnie na cmentarze naznačono mieysca za miaſtami. Gaz. Nar. 2, 109. CMENTARZOWY, a, e, od cmentarza, Kirchhof =; Rs. kladbíjšный, kladbíjěnskий. Siwe włosy na głowie, kwiatki to są cmentarzowe. Mon. 76, 449. Poszedł w cmyutarzowe ugory. Brud. Off. B. (Rs. pogoćm paraſialna duża wieś; alj. pogoćmnyj).

CMIC czyn. nied., ćmić, zaćmić, oćmić dok., ciémnym robić, zacimić, finster machen, verſinſtern, verdunkeln; Bh. tmijti, zatmijti; Rg. tamnitti; Ec. ммийти, ммю pr. et fig. Las ciemny dosyć, dym ćmi i kurzawa, Jabl. Buk. R. 4. Wíſi zaſtěp skrzydlaty na wietrzney przeſtrzeni, Cmiące groty złotolite słonecznych promieni. Zab. 15, 161. (zaſłania). Oddal mgłę, która ćmi twę oczy. Zab. 13, 293. (zakrywa). Cmią oczy larwą iakąś pokoin, a krew się toczy i želaza błyskaią. Tward. Wt. 66. (mamią, łudzą, ſie bleden die Augen). Nie ćmi nienawiść cnoty, lecz oświeca, W iey czarnych chmurach cnota dzień roznieca. Min. Ryt. 1:245. CMIC się zaimk.; CMIEC niah. nied., utracić iasność, ciemnym się ſtac pr. et fig., jich verſinſtern, jich verdunkeln, finſter werden, dunkel werden, von feinem Lichte verlieren; Boh. tmijti ſe, tm'elo ſe; Rs. шемьемеся, замемььоб. Nie słońce, lecz ziemia się ćmi, na którą pada cień kßie-

CMIEL - *CNIE.

życia. Wyrw. G. 56. (wird versinftert). Powietrze fię zćmiło pod strzałami, Nocą fię pole zamroczyło. Bardz. Luk. 122. Oczywiście mu mgłą ćmieią. Odym. Sw. D. 3. (zachodzą ciemnotą). Cmią mi fię oczy, ślepiam, nie doyrzę, nie dowidzę). Cmi fię woczach, es wird cinemit dunkel vor den Augen; Crn. temny se). Władzy w sobie nie czułę, ćmi mi fię w oczach. Teat. 21, 22. Cmienie w oczach, miganie, daß Flimmern, Flattern vor den Augen. Cmienie w oczach cierpiącym zdaie fię, że widzą muchy, iskry, farby rozmaite, płatki Dyk. Med. 1, 557. Cmi mu fię w głowie, w mózgu; (miesza fię w głowie, es wird im Kopfe immer sinflerer, düfterer, confuser). Cmi fię w worku. (coraz mnicy pieniędzy).

CMIEL, SCMIEL, a, m. pszczola leśna gruba kosmata. Cn. Th. - Włod. die Waldbiene; cf. Gr. μελασσα; Boh. stmel, cijmel, cijmeljčk, Morav. čmela; Cro. chmela, chela (cf. pchela, chela = pszczola); Serab. 1. cizmewa; Rs. шмёль, apis terreſris, die Erdhummel. CMIELOWY, a, e, od ćmiela, Waldbienen -; Rofš. шмёльвый, шмёльный.

CMOKNAĆ ob. Ciokać.

CMONO. Bóg nayprzedniejszą moc w niebie cmono osadziwszy, Rząd iey prawem niebłędnie umocnił. Bach. Ep. 69. ?

C N.

*CNAĆ ob. Cknąć, Cklić.

*CNIE, NIECNIE ob. Cny. CNOTA, y, ż., od ceny czyli szacunku, czyli od słowa cny abo czci godny. Kpcz. Gr. 3, 101. ogół, zbiór własności, źłonności; uczynków rozumnego źworzenia z powinnością iego zgodnych, a zatym zasługujących na załęę, ciąg uśifowania, by dogodzić swoim obowiązkow, die Zugend; Bh. ctnoſt; Slo. ctnoſt, ctnoſt; Sr. 1. cjeſtoſt, pocjeſtwoſći; Vd. zheſnoſt, brumnoſt, muzh, prauonoſt, zhaſtlivoſt, poshtenoſt; Crn. zheſnoſt (= 2., ochědożnoſć), kripkuſt (cf. krzepkoſć); Bs. krjepoſt, kripoſt, krepoſt; Sla. kripoſt; Cro. krěpoſzt, dobrota, izverssenoſzt; Rs. δόβλεσμ, δοβροδμελ. (= 2., dobrodielſwo). Ec. gódstoło (cf. godzić fię). W tym ogólnym znaczeniu słowo Cnota, iako iedna nierozdzielna, nie może bydź użyte w liczbie mnogiey; tym obiaśnia fię przysłowie: Jedna cnota nie cnota. Rys. Ad. 18. - Cnota, ieſt słusznością rządzący fię rozum. Pilch. Sen. liſt. 2, 105. mądre rządzenie wolą, ieſt cnota. Mon. 75, 124. Cnota, z uwagą złączona źłonność i gotowość, która ukontentowania i dobrze dziania ludzkiego, według przemożenia przyśpiesza. Mon. 70, 319. Cnota ludziom dobrze czyni. Wég. Mar. 3, 305. Cnota na tym zaſiadła, aby ludzkiemu zgromadzeniu z niey pożytek i ratunek był. Petr. Et. 312. Cnota ieſt wad uniknąć a głupſtwa pozbyć. N. Pam. 14, 262. Cnota i niewinność. Teat. 50, b. 58. Święta cnoło, tyś ri ieſt ponura i dzika. Kras. liſt. 2, 100. Niecnota podli, cnota ludzi większy. Mon. 67, 175. Cnota ieſt panią świata, Wég. Mar. 1, 146. Rzadko cnota pomaga ludziom do bagactwa. Teat. 46, b. 13. Praca dosłonali cnotę. Teat. 46, c. 12. Cnota fię z człowiekiem nie rodzi, trefunkiem fię nie nagodzi, Kto iey szuka, w nią ugodzi, Cn. Ad. 82.

CNOTA - CNOTKA.

515

Cnota sama fię zaleca. Cn. Ad. 82. Cnota cudzey chwały nie potrzebuje. Zegl. Ad. 33. Slo. dobré same ſa chwali, ( dobremu piwu nie potrzeba wiechy. Dobry chrzan z miodem; a miód sam). Cnota nigdy nie umiera. Zegl. Ad. 34. Za cnotą chwała idzie. ib. 31. Cnota grunt, cnota więcej waży niż szlachetwo. ib. 33. Lepsza cnota, niż kopa. Dwor. G. Lepsza cnota w łocie, niż niecnota w złocie. Rys. Ad. 35. Milsza cnota uboga, nad bogatą niecnotę. Teat. 35, b. 15. Znamienity ubiór cnota, Lepszy niżli bryła złota. Petr. Ek. 18. Cnota ma zawsze swoich nieprzyjaciół. Boh. Kom. 3, 327. Slo. cnotż ze żawistu spolu chodi; każda cnotż ma swoho hanca. Pod cnotą moią. Tr. na charakter, na cnotę, na poczciwość, iakem poczciwy, so wahr ich ehrlich bin. §. Cnoty, gatunki własności, źłonności, spraw uczciwych, Zugenden, einzelne Arten der Zugend. Cnoty przyrodzone, które w nas zaszczepia przyrodzenie, albo do których nas prowadzi, natürliche Zugenden. Natura, w kogo cnoty, w teże też i przysady wlewa; lecz w Radziwiile widzę tego nie chowała; bo dawszy mu cnot wiele, przysady nie dała. Warg Radz. Pr. Cnoty chrześciańskie; obywatelskie, Bürgertugenden. Cnoty towarzyſkie uprzyjemniają życie ludzkie. N. Pam. 24, 326. die gefelligen Zugenden. Poiedyncze cnoty n. p. sprawiedliwość, dobroczynność, pracowitość i. t. d. ob. na s. mieysc):. Zebyśmy tego dokazali, dwie *cnocie (dual. cnoty) są nam nayprzeźbieysze. Petr. Pol. 2, 391. Uſiuią, aby mi młodą latorośl, którą ia w cnoty pędzę, z gruntu wyniszczyli. Teat. 30, b. 56. (pilnię w cnoty wprawiam). Cnota niewieścia, per excell. włydy, Weißertugend, Chre, Weißerchre. Dworzanie na cnotę białychglów czuwiają. Petr. Ek. 18. Cnota iey, aż fię za nią wlecze, iak u sukni ogon. (zaszargała fię). *§. Powiadają, że człowiek cnoty utracił, kto fię nie wyſiekł, ale wedle prawa wypodził. Sekl. 21. (honor rycerski, kawalerski). §. Cnoty w ieſteſtwach nierozumnych lub nieżyiących, przymioty zalecające, dobre, pozyteczne, zalety, Zugenden verunſtoſer und lebloſer Wefen, gute Eigenschaften, die ſie empfehlen. Ma tę cnotę mój koń, że.. Cn. Th. Nikt nie kupuie konia upodobanego z maźci, ale z cnoty. Klecz. Zd. 100. Dwoie szeniąt od iedney psicy są zrodzone, a wzydy każdy inszego przyrodzenia, każdy inszą ma w sobie cnotę. Falib. Dis. G. 3. Materia medica uczy poznania fię na cnotach różnych rzeczy do lekarſtw wohodzących. Krup. 5, 14. W różnych kraiah różney znaydują fię cnoty piwa. Krup. 5, 95. §. Cnotę z musu, z potrzeby zrobić, co muſisz, rad czynić; udawać iak gdyby ochoczo; bo kiedy nie możesz iak chcesz, chciey iak możesz, aus der Roth eine Zugend machen; Slo. potribu w cnoſt obratit. Przeczuwszy, co fię z nim źłać miało, uczynił cnotę z potrzeby, udaiąc fię naypierwszy do tam tey źrony. Nar. Hſt. 4, 126. Trzeba było zrobić z potrzeby cnotę, obicałem tedy odmienić sposób życia. Kras. dos. 26. §. Pſia cnota! o czynności iakiey z pororu dobrey, nie z rozsądku, nie z czucia powinności wypełnioney; eine Scheinrungend. CNOTKA, i, ż. z przytykiem: cnota mnemana, faſszywa, pozorna, ironic. eine (ſchöne, allerliebste,) Zugend. Te są tey pſći cnotki, sarkać na los kochania, a czuć, że ieſt słodki. Teat. 42, c. 35. §. Personif. cnotła, niby też

40

516

CNOTLIWOSC = CNY

CO

to cnotliwy albo cnotliwa (ob. niecnota, niecnotka); ein vermeynnter Tugendhafter, eine vermeynnte Tugendhafte. Chłopiątka złodziezie w początku, więc dla dobroci cnotka- mi one przezywaią, iakoby rzekł niecnotka, rozumiejąc to po nich, że fię na cnotę bardzo przesadziają, i maią iey tak wiele, iak na wróblowey goleni mięsa. Glicz. Wych. H. 6. b. CNOTLIWOSC, ści, ż. cnotliwe we wszyftkim zachowanie fię, wykonanie cnoty, die Tugend- haftigkeit. Stan twóy obowiązuie cię do cnotliwości i da- nia dobrego przykładu. Mon. 71, 713. Oppofit. nie- cnotliwość, brak cnotliwości, brak cnoty, die Untugend- haftigkeit. Niecnotliwości, niecnoty, wyftepki, wady, Untugenden, Fehler, Lafter. Damy z niecnotliwościami temi, które w nich teraz upatruiemy, nie urodzily fię zap- pewne. Mon. 71, 609. CNOTLIWY, a, e, CNOTLI- WIE przystk., pełen cnoty; wedle cnoty, tugendhaft; Bh. ctnostný; Vd. zhednoſten, zhednoſtten; Crn. zhědn ( = 1., chědogi); Bs. krjepoſtan; Cro. krepoſten; Rofs. doßbaſſtvenný, dobrodßweſtvenný (= 2., dobro- czynny); Ec. красноའу́шный, Człowiek cnotliwy ieſt ten, który ma przyzywczaienie czynić według praw i we- dług powinności swoiey. Mon. 75, 327. Pierwey czyn- nimy cnotliwie abo niecnotliwie; toż potym źławamy fię abo cnotliwemi abo niecnotliwemi. Gorn. Dw. 342. nie- cnotliwy Sr. 1. nekmanſchliwé, nekmanſtiliwé. Nie ten ieſt cnotli- wy, który pięknie dyszkurie o cnocie, ale kto cnotliwe rzeczy czyni. Petr. Et. 99. Cnotliwym abo chědź, ieſt tym bydź przeciwko drugim, czymeś ieſt przeciwko sobie sa- memu. Orzech. Tarn. 27. Cnota wdtieczy, cnota wień- czy, Kto cnotliwy, ten szczęśliwy. Kras. Lift. 93. W cnotliwe fŕzemię wkroczyć ob. Strzemieły. §. Uczciwy, poczciwy, cny, zacny, ehrlich, rechtschaffen, bieder, brav. Nie zmyślam, wierz cnotliwemu słowu. Pot. Jow. 113. Obiecał cnotliwym słowem, że pokoiu dotrzyma- Ktok. Tur. 120. Goń go, kto cnotliwy. Pot. Jow. 154. (kto boga kocha, kto doby chrześcianan, dobyk katolik, wer ein rechtschaffner Kerl ieſt. - Niecnotliwy, niegodziwy, nie do znieſenia, abſchulich, ſatal, infam. Niecnotliwe miaſto, niemasz za co kupić. Rys. Ad. 48. (bez pieniędzy do targu, bez soli do domu, darmo nic). Hetmani woy- ſko na mieysca niecnotliwe rozwiedli. Krom. 602. iniqua. §. Cnotliwy, przywrócony do czci, wiedet ehrlich gemacht, für ehrlich erklärt. Odpuszczamy zbiegom z woyſka i czy- niemi ich cnotliwemi tą terazniejszą konſtyucyą. Vol. Leg. 3, 122. (ob. wywód słowa Cnoty od Czci pod słow: Cnota). *CNOTNY, a, e, **CNOTNIE przystk., cnotliwy, tu- gendhaft; Bh. ctnostny. Niech co chce będzie, Chocć inż i złego, J w tym zapędzie losu przykrego Czuli a cnotni Bądźmy ochotni. Kras. Lift. 2, 127. **CNOTOŁOMNY, a, e, CNOTOŁOMNIE przystk., wyſtępný, verbreche- risch, untugendhaft, tugendbruchig. Srogim przyſtoi dn- szom ta chucć cnotoſomna, Która z pokrzywdzaćiym zkrzywdzonego równa. Teat. 46, d. 44. **CNOTO- LUBNY, a, e, **CNOTOLUBNIE przystk., lubiący cnotę, die Tugend liebend; Rs. любо-добройме́льный. CNOTORODNY, a, e, CNOTORODNIE przystk., ro- dzący cnotę, Tugend erzeugend. Cnotorodne utrapienie. Chod. Koſt. 42. Nadgroda cnotorodna. Nar. Dz. 2, 171. Zab. 14, 97. CNY, a, e, *CNIE przystk., czcigodny, cześciwy B/1. ctny, ctnostný, ctiwý; Vd. zhaſten, zhaſt-

liu; Sr. 1. tjeſtné, cjeſny; Sr. 2. cjeſni; Rs. чéſтный; (Rg. cjaſtan decorus. (oppos. bezečny), zacny, sza- nowny, scháßbar, achtungswürdig. Naruszewicz w cnych przodków bogaty. Zab. 12, 8. Otwierają ci fię wrota do cney sławy. Jabł. Tel. 127. Mądry Konarſki, cny ko- chanku Feba. Zab. 13, 148. §. Poczcwiy, uczciwy, ehrlich, tugendsam, oppos. niecy, unehrlich, untugend- sam, abſchulich. Popełniłs czyn niecum. Teat. 18, 119. Niecne powieści i uczynki. Warg. Wal. 333. Kto co niecień udziałał.. ib. §. Przedni, wyborny, vortrestlich, außerſen. Na cnym ſłoniu iechał. Jabł. Ez. 70.

Pochodz. po słowie Czcić.

CO.

CO, *CZO, G. czego, D. czemu, Jnſtr. czym, czém, Loc. w czym, w czém, Neutr. Pronom. Relat. Kto.) waſ; Bh. co; Slo. co, čeho; Sla. shto; Bs. ça, scto, cja; Cro. ſto, zha, kaj, chesza, chemu; Marit. chà; Crn. kaj, kar, zhegav, zhes; Vd. kaj, kar, gdu, kaizhesa, zhigavu; Rg. scto; Sr. 1. ſchto, što; Sr. 2. žo, žogo; Rs. čmo, acb; Ec. kóe (cf. ki, Jtal. chi, che; cf. Germ. so; Lat. qui, quod, cuius). 1.) Pronom. relat. które to, to co, waſ, daß waſ. Nie z tego sądzić o bie- głości graįacego, co gra, ale iako gra. Zab. 12, 257. Co z geby wyszło, tego w gębę nie wewleczesz. Pot. Arg. 585. Czymeś nie ieſt, tym fię nie pokazuy. Jabł. Ez. 43. Zna każdy co pochodnia, zna każdy co świeczka. Kras. Lift. 91. Z czym przyszli, z tym fię nazad wracali. Mon. 69, 458. Wie, co po czym chodzi. Modrz. Baz. 164. §. Co, zamiast który, która, welcher, welche, w liczb. mn. którzy, które, welche. My cośmy dniowi, bądźmy trzeźwi. I Leop. 1 Theſſ. 5, 8. (którzyśmy dnio- wi. 3 Leop.). Aby to wiedzieli ci, co od wschodu słońca i co od zachodu. 1 Leop. Jez. 45, 6. (którzy). Obywatele, co chochaią oyczyznę. Gol. Wym. 12. Po rzeczownikach, zwłaszcza żywotnych, lepiey fię kładzie który. ib. Otoż ten sam pan idzie, co wczoray tu był; lepiey: który wz. t. b. Nawet mówiąc po Niemiecku, iak Wielkopolanie, tak i Słowacy we Węgrzech, wyrażają ten nienaylepszy sposób: der Herr, waſ (welcher) geſtern hiet war (cf. d. Herr, so geſt. h. w.) - Używiając Co zamiast Który, in caſibus obliquis, dodają fię łosowne przypadki zaimku On, n. p. co go, co ią, co mu, co iey, co ich, co ie, co im, co z nim, co z nimi, co w nim, co w nich - którego, którą, któremu, którey, których, które, którym, z którym, z któremi, w którym, w któ- rych, n. p. Day mi ten rejeſtr, co go przeyrzę. Teat. 7, 39. Ten dziš nieszczęśliwy, co u niego pieniędzy czuią. Zab. 13, 200. Trzcina, co ią wiatr wszędzie miota. Zab. 16, 192. Tey nie kochał, co od niey był kochany. Jabł. Tel. 88. Nie byli nigdy zełzeni, co im złość wyrządzali. Ryb. Ps. 42. Tak i w Czeſkim: to ge ten, co ſme ho profitsli; to ſau ti, co ſme s nimi mluwili; tu magi hrnećſet, co ge hjeſek w nem. Erronee: Cebula wody zarażliwe naprawuie; co żołnierze i żeglarze do- brze o tym wiedzą. Syr. 1224. (o czym). - Bez dodatku przypadkowego: Jednegoż co i on wieku; nie iednak-o-

CO

wey, co i on fortuny. Zab. 14, 12. (iednego wieku; którego on; nie iednakowey fortuny, który on). Przerysowanie mappy, w teyże wielkości, co oryginał. Zabor. G. 250. - §. Demonſtratiue: co = to, toć to ieſt, to właśnie, daſ, grade daſ. Co było nieszczęście twoie. Cn. Th. Co nie miało bydź tak. ib. b., Wszyſtko to, co, alles waſ; alles daſ, waſ: Co mam na sobie. Cn. Th. §. Co to, identitatis exſclusivae daſ ist und bleibt. Co matka, to matka, a co macocha, to macocha. Cn. Ad. 667. (cf. mamka za matkę nie ſtoi, cine Mutter ist und bleibt nun einmal eine Mutter, und eine Stiefmutter Stiefm., Mutter ist Mutter. Intenſionis, co matka, to matką (wzór matek, matka na wybór, eine Mutter ohne Gleiſchen). Co dobrze, to dobrze: (arcydobrze). Co ſię naiadł, to ſię naiadł. Co ſię upił, to ſię upił. Explicand. per ellips. co do tego, że ſię upił, to tego ſię upił, waſ feinen Nauſch anbetrifft, ſo war et tuchtig. Oy co pamiętam, to pamiętam, i będą poki życia dobrze pamiętał. Teat. 10, b. 60. Com szczéra, tom szczera. Mon. 70, 584. §. Co - to, indiſſerentiae aſſimationis, vel contemtus, waſ nur immer. Co dadź, to dadź (niech kosztuie, co chce, coute ce qu'il coute). Co bądź, to bądź (niech będzie iak chce, albo ile chce, dem ſey, wie ihm wolle; es ſey ſo viel, als da wolle. Com napisał, tom napisał. 1. Leop, Joan. 19, 22. Za co, za to, (- za bezcen, byle zbydź), für den ersten besten Preis. Mon. 76, 5. Za co, za to przeda, gdy kto co ukradnie. Pot. Zac. 5. Czym tym: byle czym, mit dem ersten dem beſten gleich viel womit, gleich viel wie. Rozumieńą, że czym tym zbydź można świąta. Lach. Kaz. 1, 116. Nie ieſt to interes czym tym kończyć ſię mogący. ib. 1, 318. Identitatis numert: co - to = ile - tyle, ſo viel - so viel; jeder. Co Polak, to rycerz. Gaz. Nar. 1, 55. jeder Pole ist e. Nittersmann; so viel Polen, so viel Nitter). Co rozum, to głowa. Paſt. F. 153. Co Polak, to Stanisław; co źyd to lichwiarz. Cn. Th: Na Ukrainie, co ehłopiec, to muzykant. Mon. 65, 238. Co Polak, to Staroſa; co Niemiec, to geneRAL; co kſiądz to kanonik. ib. 65, 300. U Tertulliana, co słowo, to nauka, ile rozumienia, tyle wygrania. Sk. Dz. 3. - ſterationis Co - to - ile razy - tyle razy, wie oft - so oft, lub też: skoro ieno - to, sobald als nur - so. Co za brón porwą, to im z ręku leci. Wad. Dan. K. 2. Ptaszka za nogę uwiażawszy wzlecieć chce, to ono go pacholę do ſiebie potargne. Sk. Zyw. 1, 259. - Progressionis comparat. co - to = czym - tym - im - tym, je - deſto; Lecąc z wschodów baba rzekła, co daley, to gorzey. Sim. Siel. 101. Co daley to bardziedy go ku męztwu podźegał. Gorn. Sen. 515. Już ludzie co daley to bardziedy o rzeczy zbawienne niedbali. Biel. Kr. 484. Co daley (to) gorzey ſię na zdrowiu mając, szóſtego dnia umarł. Sh. Zyw. 182. - Quantitat. suffic. Co - dosyć, doſtatek, doſtatecznie, waſ; genug; żiemliſch viel. Z tym urzędem mam co czynić, a ieszcze większe brzemię mam noſić? Sh. Zyw. 235. Było na co patrzeć, gdy w takim tłumie wieździł. Sh. Zyw. 326. Jeſt co z sobą samym czynić, by nad sobą panem bydź, Sh. Zyw. 141. Mam wam czego zazdrościć, Zab. 14, 320. - Co niemiara = niezliczone mnóztwo, eine unermessliche Menge. Kościolów na ſto i czterdzieści spalił; a wſi co

CO

317

niemiara. Biel. Kr. 180. Co dosyć, obficie, überſüßig genug. Nabrawszy ſię co dosyć wszyſtkiego, uczyniły odwrot od zamku. Biel. 156. - Co, ile, relationis, co do = ile ſię tycze, ile ſię ściąga do, waſ anbelangt. Przepędził życie w roskoszach, tak co do swobodnego życia, iako tež co i do milego towarzyſtwa. Zab. 14; 10. Już co za to, i szelagabym nie dał, że ſię znacie. Teat. 21, 142. Co partitiue cum Genit. waſ. Co nowego, Teat. 6, b. 26. waſ Neues. Co innego ieſt mówić, co innego pisać. Kras Pod. 2, 102. waſ anders. - Nom. Genit. et Accusatiuum sequitur Genitiuus Adiectiui; reliqui casus sunt excepti e. gr. ku czemu dobremu; czym twardym go uderzył; w czym brzydkim. a.) Magnitudinis vel quantitatis ascendentis, absorbentis, ile ieno, ſo viel als nur immer, waſ nur immer. Co woien, ico szturmów i bitew na świecie było, niemal zawzdy z przyczyny białychgłów roſły. Gorn. Dz. 138. Wszyſtkę małętność moię, co ieno iey mam, tobie oddań. Sk. Kaz. 153. Ucieka, co mu ſił ſlaie. Karp. 1, 116. Co z gardła wszyſkim okrzyk uczynić kazal. Krom. 524. (z całego gardła). Niechay rodzice dzieci odwodzą od złego, co naypełcey mogą. Modrz. Baz. 39. Bieży, co koń ma mocy. P. Kchan. Jer. 15. Co z mocy trzaſał. Ktok. Tur. 21. (z caley swoiey mocy, ze wszyſtkich ſił, auſ allen Kräften). Co żywo - iak nayżywy iak nayprędzy, iak nayochotniey, auſ Leibes- und Lebenskräften, mit aller Macht, mit aller Anstrengung, mit allem Cyfer. Już wiſ nad karkiem zguba, Co żywo do roboty, komu duſza luba. Nar. Dz. 3, 207. Co żywo, co żyżywie, co nayżywie ob. Zyw. - Co żywo = ile tylko było żywych, alles, waſ nur lebte und webte. Biegło co żywo, chłopi, chłopięta, niewiaſty i baby. Birk. Gl. K. 24. Co żywo sobie nowe piosnki wymyślało, Co żywo = płaczliwych lez oczy ocierało. Ban. C. 3. - b.) Co, ile, magnitudinis descendentis, by w naymnieyszey cząſteczce, waſ, etwas, im Geringten waſ. Poki co krwi w ciele, Będziemy kraiów naszych bić nieprzyiaciele. Pot. Arg. 278. Oczy ledwie co widzą, ciemność na nie pada. Zab. 16, 358. Gęłość szarańczy ledwo co słońce przenikało. Stryth. 631. Co ſtapi = ieno co ſtapi, co ſię ruszy, lezie, nogę za nogę kładzie. Cn. Th. mit genauer Roth und Mühle. Pleonaſt: Trwogi nikt po nich nie znał, co bynaymniey zgoła. Groch. W. 103. Głodem ich w więzieniu morzono, i ledwie im co trochę chleba w wieczor dawano. Sh. Zyw. 2, 417. - c.) Co, ile, indiſſerentiae quantitatis et qualitatis by naymnieyszca rzecz, by nayliższa rzecz, cokolwiek bądź, czy wiele czy mało, by tylko nie nic, nieco, coś, waſ, etwas, irgendein was, viel oder wenig, gut oder schlecht. Lepiey co przed czasem, niż po czaſie wszyſtko. Warg. Wal. 254. (lepiey rydz, niż nic). Lepiey co, iak nic. Cn. Ad. 437. Co patryarsze za pracę posłać, żeby wzdy nie z gołemi rękami do niego przyiść. Sak. Sob. B. 3. b. Co z mięszego tylko kamień obciną. J. Kchan. Orl. 1, 56. Mówi leda co, co ślina do gęby przynoſi. Cn. Ad. 520. Nie był w tym ſtanie, aby co mógł mówić. Zab. 14, 334. Będzie tego, co bóg da = dosyć dla mnie; przeſtanę na tym). Ze mię palcem pokazują sobie Parnassu wieszczka Polskiego, Co tchnę i podobam ſię, mam to z daru twego. Tward. Misc, 112, quod spiroj. Niech zawzdy sługa

518

CO

twóy ma co czynić. Gorn. Dw. 369. Nie - co; co - nie
= nic, nichts. Póydę z tobą, nie mam co robić. Zab. 7,
203. Teat. 9, 39. Człowiek nie ma robić, cały dzień
fię nudzi. Niemc. P. P. 47. W głodzie wielkim trzy dni
co ieść nie mieli. Sk. Zyw. 353. - §. Co, enumerat:
iele, iuber, jede, alle. Co kwadrans, co półgodziny, co
polkwadransu zażywać lekarstwa. Krup. 5, 44. alle Vier-
telfunde, alle Halbestunde u. f. w. Co dzień ią widzieć,
co chwila z nią mówić, co ranek ią ubierać, co wieczor
rozbierać. Teat. 20, b:23. Co poczta odbieramy od nich
wiadomość. Gaz. Nar. 1, 205. Chłop radby co tydzień
woyta, co mieńiąc urzędnika, a co rok inszego pana miał.
Rys. Ad. 7. Co dnia, co tygodnia co dzień, co tydzień,
alle Tage, alle Woche. Który co dnia piee Węgierskie
wino, po śmierci nie gnie. Brath. U. Pisma iego,
które co tygodnia wydaie. Mon. 75, 51. Co raz = za
każdym razem, jedesmal, mit jedem Male. Laurze, ua
ce raz nowe wdzięki fię zdobywasz. Zab. 14, 154. -
§. Co: ile razy, iak często, so oft als, so oft nur immer.
Car, co spoyrzys na Kleopatrę, tym fię więcej pali. Bardz.
Luk. 2, 18. §. Co, skoro, ledwo co, ieduo co, tylko
co, sobald nur, kaum. Co tylko u drzwi stanął, pada na
kolana. Stas. Num. 2, 98. Słonce ledwo wytrykuiącą
tam wędziło trawę, i tylko co pokazuiące fię wypalało.
kwiaty. Zab. 13, 170. Tylko co, o mało, o włos, o
trochę, o krztę, tuż, iuż iuż, um ein Wëniges, um ein
Haar, nur ein Bischen, nur ein Augenblicken. Zaledwo
że iuż tchnącą załałem tu żonę, Com tylko sam nie sko-
nał, myśląc że umarła. Teat. 45, d. 102. Wyb. Zdziwi
fię, a oczy mu co staną słupem. Min. Ryt. 3, 139.
Tylko co od głodu nie umieram. Zab. 13, 89. Tylko co
iuż pogrążonego Sameś wydźwignął i sameś ratował. J.
Kchan. Jer. 2. O kęs co tylko nie zarwał szaleństwa.
Zab. 16, 337. Oświadcza czekającym, że co tylko nie
widać pana. Zub. 13. 192. co pies szczekchen, (er muß je-
ben Augenblick erscheinen, kommen). Wnet powróci, tylko
co go nie widać. Teat. 34, 6. Eii. Ale że Jeymości nie
widać! Rz. iuż też tylko co iey nie widać. Teat. 36, 28.
Co, = że = iż, daß. Biada tobie, co cię tak djaból za-
šlepił. Sk. Zyw. 1, 254. §. Co = że, tak iż, daß, so daß
Conjunct. W takie ręce przeniośt summe, co mu fię po-
dobno przyzdzie pożegnać z nią. Zab. 13, 202. Nie trze-
baby cale ludzkiego. znać rodzaiu, co nie wiedzieć, że-
by... Mon. 70, 822. §. Co = aż, bis. W taką wpařł
ciasnotę nieprzyaciela, że co z iednego od miecza po-
legli. Pilch. Sen. 239. §. Co = że, ponieważ, cauſſal.
da, weil. Zamek bez ludzi załał, co z niego pouciekali
krzyżacy. Biel. Kr. 261. A co tak, to pozwalam. Teat.
36, 106. Jść nie mogą, co ich tak piaſki osypały. Bardz.
Luk. 162. Nie chęć tu przywodzić szczególnych przykła-
dów tego nierządu, co zdaie mi fię, że sambym popelnił
blużnierstwo miaęstatu. Mon. 73, 379. §. Co = zamyął
że, miało że, statt daß. Co inne dzieci płakały na wi-
dok kfiązek, iam płakał, gdy mi ie brano. Kras. Pod. 1, 39.
Coby alchymiści powinni bydź bogatemi, ubożeią. Kluk.
Kop. 1, 61. Coby fię miał bić, to proſi pokoiu. Lib.
Hor. 68. Co miał rano wstał, to spał, aż ku południu.
Papr. Ryc. 34. Co fię miał kazać potykać, kazał fię
uſtepować, a co fię miał do Jaffów wrócić, to fię obrócił
do Multańkiego Woiewody. Gwagn. 341. Uiał legat po-

CO

ku wielkiego, co przedtym dziewięć niedziel pościli, to
potym tylko sześć. Papr. Ryc. §. Co ante adverb.
Comparativ. vel Superlativ. iak, aufs. Radzonu mu,
aby co namynnie spał. Sk. Zyw. 2, 366. (aufs mindeste,
so wenig als nur immer möglich). Ochrzciy fię co prędzey.
Sk. Zyw. 294. aufs geschwindeste, iak nayprędzey). Co
prędzey do moicy celadki. Birk. Dom. 166. Co chutnie
wysłuchay mnie. Leop. Ps. 142, 7. Niewdzięcznicy
maią bydź znoszeni co naylaſkawiey, co naydobrotliwiey
i co naywspanialey. Gorn. Sen. 560: Co nayszerzey i
naydłużey mógł, kray zwoiował. Stryik. 362. Rozmów
z nim unika, i co naydaley zawsze ſtroni i umyka. Zab.
16, 83. Wég. - Ante adject. comparat. et superlativ. =
iak nay =, am aller =. Cesarz za przyjacioly wziął sobie
tych, którzy w rzeczach co lepszych, to ieſt, w wierze ku
bogu, ſtale trwali. Kosz. Lor. 48. Krew, która z Troi
idzie z dawna zawołana, W tobie przez dwie co lepsze
řźzóła pomieszana. P. Kchan. Orl. 1, 61. Posłał posłów
swych co zacnieyszych. Biel. Kr. 435. Co naywiększe
drzewa podrąbili. Stryik. 346. Co winnieysze rayce do
wieżienia wsadził. Krom. 549. Czterech co nayzaeniey-
szych więźniów. Krom. 720. Dał im co naylepszą ziemię.
Sk. Zyw. 324. Czterech ſkopów co lepszych. Sk. Zyw. 2,
365. Chłopu co duższemu dopuszczał fię o ziemię
uderzyć, Papr. Ryc. 269. Z kraiu na świecie co nay-
obfitszego. P. Kchan. Jer. 15. W co urodziwszych tylko
zwierząt lwy zęby utapiął, A zwierz co mnieyszy, imo
fię puszczaią. P. Kchan. J. 230. Siał co na naylepszy
ziemi, spodziewając fię co naylepszego urodzenia z niey
dołać. Petr. Eh. 20. - §. Co = loci gdzie, wo. Boday
to = nas na wſi, co ia = bratem saſiadem pociągnę wina.
Teat. 10, 93. Boday to na wſi, co wszyſtko tanio, ib.
- §. Co. gdy, co ieśli, copula tranſutionis conditionalis,
Lat. quodſi vero, wenn nun, wenn aber. Gdybym był
królem, byłbym sprawiedliwym, Co gdybym był biſkupem
lub oſſicjałem, nie byłbym nigdy zgorszeniem. Wég. Org.
17. Stefan dowiadywał fię, ieſliby Olbracht przyjiacielkim
lub nieprzyjiacielkim obyczaiem ciągnął do Wołoch; co
ieſliby na Turki chciał woynę wieść, tedy to mógł pro-
ſcieyszą drogą uczynić. Stryik. 650. Uwarowali sobie
przeszłych krzyzy zapomnieć; co ieſliby która ſtraona
woyńne odnowiła, aby poddanym ieſy wolno było pa-
nom nie dopomagać. Krom. 493. - §. Z przyimkami kładącę
co, dawni pisarze pozwalają sobie ſkróćenia, zamiaſt: na
co = nacz; o co = ocz; po co = počz; przez co = przecz
(= dla czego); za co = zacz, qu. vid. suis in loc.
- §. 2. Co, interrog. indirect. interrogat. vel exclamat.
relatiue ad magnitudinem, qualitatem, numerum, iak
wielkie, ile; waß! wie viel! wie fehr! wie groß! Otoż,
co tu kłopotu! Teat. 52, 30. Ah! co mi. We Pan po-
wiadasz! Teat. 33, c. 45. Patrz co fię ich buntuie, a
iak broni swoie ofırzą! A. Kchan. W. 224. Jak piękna!
co ma wdzięków! Teat. 30, d. 15. - Cum enclitico
z przyroſtkiem ż. Cóż, Crn. kajske, Sr. 2, 303. Coż
było czynić. Cóż to ia ſyszę! A cóż to! §. Co,
elliptice n. p. Co mi fię tam w cudze wdać rachunki? Teat.
33, 24. (co to do mnie, quid mea, waß soll ich mich ...).
Cum enclit. Mądry, poczciwy, cóż kiedy nie modny!
Kras. Mysz. 75. (co potym, na co fię zda, waß niußſt?
waß hilſt?) Otoż i ona! Cóż? Kiedy mąż z nią ieſt.

CO.

Treat. 10, b. 43. §. Co za z iaki, was für ein. Co za nauczycielowi rodzice syna maią poruczyć. Glicz. Wych. L. 3, b. Co mój był za błąd! Treat. 41, c. 381. Co za mina, uroda, co za woiżek skromności, co za wielkość przymiotów w nim! Jabl. Tel. 83. Coż to za oczki, iakaż twarz, coż to za lice! Zab. 15, 189. Ja nie wiem co teraz za ludzie na świecie. Boh. Kom. 5, 309. §. Co wiedzieć, ani sposobu wiedzieć, nie wiedzieć, was weiß ich? wer weiß? Co wiedzieć, iak rychło mieć będziecie takiego? Groch. W. 425. Pierzchliwych ieleni coż wiedzieć, iak wiele? Paszk. Dz. 124. §. Coż, iakże, wie! nun! Coż ci fię podoba Warszawa, może ci i przypadło do guſtu. Treat. 22, 65. §. Cum enclit. Coć nie, Coż nie z a iakoż nie, czemuby nie, warum denn nicht! was sollte ich u. f. w. denn nicht. Coż nie miałem znać; wszak to tego, u którego We Pan za szypra służył. Treat. 28, 121. Coć nie wie. cf. Katać nie wie. §. Coś, Coſi, Coſik, coż toż, indeterm. Subflant. Irgend etwas, irgendein was. Jeſt ieszcze coś nad bogactwa droższego. Weg. Mar. 198. Znać było, że ſkrytego coś w sercu utała. Zeb. 5, 435. Jutro iadę w droge, ieſli mi na wyieznym coż toż nie przeszkodzi. Opal. Sat. 22. Muſi tu w tyłu coś bydź. Treat. 5. b. 32. Twarz iego miała coś w sobie; bo zawsze była i w przeciwieſtwie wesola. Birk. Dom. 63. Zakładała sobie punkt honoru w tym, aby coś nad ludzi pokazać fię. Lub. Roz. 240. Sparsere famam, quod Zebrydovius in conventu illo reuelaturus esset coſ, nempe quiddam, innuendo, eum singularius quid Rempublicam afficiens, ibi dicturum. Pias. Chr. 237. et 235. Już ieſt coś, i coś z tego zapewne będzie. Mon. 67, 149. Zawsze sobie upatruie coś do slug. Treat. 6, b. 15. Odmówże mu co, zaraz guiewem szaleie i wie na cię coſi. Pot. Arg. 522. Byłem też kiedy coſ; albo czymſi. Cn. Ad. 50. Byłbym czymſik, gdyby mnie pewne nieszczęście w tę biedę nie było wepchnęto. Treat. 7, d. 19. Czrtr. Coś, Coż, kokolwiek, leda co, irgendein was. Gorzey byłoby nadawać miaſten tylko coſ; albo wszyſłko, albo nic, nie masz śrzałdka. Przeſlr. 285. §. Coś, adverbialiter, rationis incognitae, iakoś, Gall. comme ça, gewisser Maſsen, in gewisser Art. Trzeba ich pożeńić, bo coś milofiernie na ſiebie z boczną poglądają. Treat. 15, 83. Jeſteſ coś pomieszana. Treat. 30, b. 21. We Pan coś dużo muzykantów rachuiesz. Treat. 36, 9. Coś fię nie dlugo bawił. ib. 24. v. 44. Ale coś nie słychać cię. Zab. 14, 122. - §. Interrogat. direct. co, c. enclit. coż, cósz, coś, was? Coż ieſt ta piękność ciała? oto! wór gnoiu! Coż ieſt to woiżeczne śpiewanie? oto! lekkie powietrza poruszenie! Co są potrawy? oto! trupy zwierząt! Co wonie? dymy! Co są odzienia i szaty? wnętrzności robaczków albo ſkóry zwierząt! Bals. Nied. 1, 204. No cóż tam? powiada W Pan. Treat. 45, c. 58. Wyb. - Zab. 12, 403. Nieszczęśliwy! R. no coś mu? Treat. 8, 88. Co ztąd Persyuszowi, że kradli kweſtory? Kras. Sat. 118. Coż ci to, mój Krętoszu! Treat. 33, d. 85. Jeśli ia tak chce, co tobie do tego? Bial. Poſt. 107. Nadchodzi Jan, a Piotr mówi do Jezusa: a ten co! Bial. Poſt. 107. (was will denn der?) Jam profiła o to. R. to co? A,) to, że nie chce. Treat. 26, c. 25. - §. Co? = cauſſal. czegoż, dla czego, czemu, dla iakiey przyczyny, was? warum? wozu? Ale co noſimy tu i owdzie oczy i uszy

CO - COFAC.

319

swoie po świecie? w Polske, to ieſt; sami w fię weyrzymy. Orzech. Qu. 175. Czego, Czegoż? was? warum? Czegoż płaczesz. Kras. Bay. 26. Czegoż ci tak gwałtownym twarz płonie rumieńcem, Coż tu do włydu? Zabt. Amf. 57. Sami nie wiedzą, czego fię śmieią. Zab. 12, 268. z czego fię śmiąją, ob. Smaćić fię. - Czemu? u dawnych: Czemu, to ieſt, ku czemu, ku iakiemu końcowi, przecz, dla czego, z iakiey przyczyny, z iakiego powodu i t. d. warum? Slo. Kćemu, preco; Sr. 1. cjołodla, piętjo; Sr. 2. zogodła; Vd. h'zhem, sakai, h'zhim, pokai, koku; Crn. sakaj, pozhim, pokaj; Rg. cému, zascto; Sla. zashto; Bs. cemu, zascto, jere, jer; Dl. zaſto; Cro. zakaj, kchemu, chèmu, zàch, jere, jer; Rs. чего ради, для чего, за ч'ёмб, по чему, почмò, вскую; Ec. čeco ради; odpowiedź też gdzie niegdy: ktemu, temu, darum. Ale kczemu to mówię? otoli ktemu, abysmy... Modrz. Baz. 25. Ale kczemu to? ib. 439. Ale rzeczesz: kczemu te dygressie? ktemu aby.. Orzech. Tarn. 36. Na waszych zbroynych bieſiadach smaczno ieść nie mogę; czemu? temu, że tam zdrowie na lyczku. Star. Ref. 71. A to czemu? temu, że pospolicie... Archel. 2, 51. Czemu to Wasmość Mospanie Staroſło, Obmiasz pany i nie chodzisz proſto? Temu, braciszku, że zemnie Staroſty Dziś bez pieniędzy cale Bernat proſty. Brath. B. 4. b. A to czemu? temu, bo w podobnym wieku... Zabt. Roz. 99. Loco temu vitioſe tym n. p. Czemu to dziś tak? Tym bracifienku, że... Brath. B. 4, b. §. Po czemu! za iaką cenę, za iakie pieniądże, iak drogo? wie thucuer? ob. Po, §. Na co? na coż? na iaki koniec? Cro, nakaj, wozu? žu was Ende? Na cóż piszerie prawa, ieżeli ich nie słuchacie? Kras. Doſ. 153. Na cóż nam wiele, gdy tak krótko žiemi? Hor. 1, 281. - O co, że tak, scilic. pódyziemy w zakład, zalożemy fię. Cn. Th. 555. was gilſt, was wetten wir? cf. O. §. Czym Inſtrument. (cf. Kim Inſtr. pronom. Kto) womit? Rs ч'ёмб! Sr. 2. ſhim, ſimga. Czym fię to robi? czym fię to dzieie? Czyme powiadają bydź ludzie? W. Marc. 8, 27. (kimże mię powiadają bydź. Bibl. Gd. wer (was) ſagen die Leute, daſ ich ſey?) ob. Czym. - W czém? worin? Cro. vukaj? ob. IV. CODZIEN ob. co dzień sub. voc. Dzień. CODZIENNY, a, e, CODZIENNE przyst., każdodzienny, powszeduy, tàgtlich, taſtäglich, alltäglich, Tag für Tag, alle liebe Tage, jeden lieben Tag; Slo. kafodenni; Sr. 1, wſchědne, ſchiedni, ſchiednio; Sr. 2. ſchedne; Bs. svakdagani; Vind. vsakidanski, vsedaini, vsakdani, vsednenu, vsakiden; Crn. usakdane; Rs. вседěnný, вседěvný. ежедневный, подéенно, будущий, насу́щный; Ec. поднěвный, повседневный, мождěнěвѣ, ежедневно. Febry codzienne, gdy co dzień paroxsym chorego dręczy. Krup. 5, 531. Codziennie prawię gorzey rzeczy idą. Zab. 6, 354. Rządzea dworu codziennie dla dyspozycyi przychodzi do pana Kras. Pod. 2, 206.

Pochodź cgodzinny, kokolwiek, cóżolwiek, comieſięczny, corocznny, copóſrocznny, cotygodniomy; nacz, nieco; ocz, wniwco, wniwecz; zacz; czyi, czyzy.

COFAC, CAFAC, *CZOFAC cz. ndk., Cofnać idnt., scoſnać dok., wſtecz ciągnąć, wſtecz pchać, wracać, odwodzić, zurúč trećen, zurúč zhehen; Ger. zaſsen. Adlg.; Boh.

*DESABILKA - DESKA.

DESMAN - *DESPOTSTWO. 421

mónch, ein armer Teufel. Jam derwisz goły iak bizon,
nie mam nic. *Teat.* 11, 64. On chudy derbisz, nie ma
nic, zgłodniały iak i ia. *Treß. S. M.* 79. Ten się dzisiay
w sobolach odmie iak ropuwa, A iutro goły derbisz,
w garść ubogą chucha. *Zegl. Ad.* 72.

*DESABILKA, i, ż. z franc. negligée damski, ein Damen-
regligée. Widziałem We Panią, byłaś w desabilkach
atłasowych. *Teat.* 28, 5. 68. ob. dezabilka.

*DESCENS, u, m. Medic. spadek n. p. główny. Haur.
Sk. 407. złok, od łoczenia się na dół, der Herabstuh der
Feuchtigkeiten z. B. aus dem Kopfe.

*DESEN, DESSIN, u, m. z franc. model, sposób, układ,
das Dessein, das Muster. Posadzki z marmuru białego
i czarnego, w różne desenie, przyozdobione malowaniami.
N. Pam. 9, 276.

DESKA, i, ż. DESZCZKA, Deszczułka, Deszczułeczka zdrbn., (cf. tarcica, dranica, dyl) piłą wytarty z drzewa płat, znacznieiszey nad grubość szerokości, das Bret; Slo deska, prkno; Morav. deska; Bh. dka, dška, desštka, desšticka, prfno (Bh. desštka = klepka); Sr. 1. desška; Crn. děská; Hg. deszka, dezka; Dl. dazka; Rg. dąska, zka, zhu, sctizza, dasctizza, scticiza; Cro. dezka, deszka, daszka, deszchicza, ciska; Sla. daske; Bs. daska, dačka, čka, dasccića; Rs. доскà, дскà, месниха, месб; Ec.мёб, месниха; cf. ciosać; Gr. δαιω, δαισω; cf. Niedrš. et Suec. disk Tisch; cf. Jtal. desco); Vd. dila, dilla, diliza; Sr. 2. delá. Deska długa. N. Pam. 13, 39. Deskami pokładać, tałować, Sr. 1. desšupu, zdesšupu. Chce przynaymiec deskę z rozbitego ułapic okrętu. Pot. Pocz. 45. Oftatniey się deski uchwycił. *Tr.* (oftatniego śrzkodza, cf. brzytwy się tonący chwyci, er hat das äußerste Mittel ergrieffen. O deskę tylko od zguby bydź. *Tr.* o wlos, o palec, nur ein Haar breit vom Untergange, dem Verderben nahe. Przewlekłby go przez deskę = chudy iak gont, iak szczepa, śledź, skóra a kości, dûrre, wie ein Schindel, Haut und Knochen. Z deski spaśdź, pod ławę, proby nie wytrzymać, von der Bank fallen, unter die Bank fallen, die Probe nicht auftaßen, nicht bestehen. Gdyby herbów szlacheckich metryki pisano, Za co go, iaki, komu, od kogo nadano, Silaby z deski spadło wymyślonych figli, Siłubyśmy szlacheiców w parobki potrzygli. Pot. Pocz. 611. §. Deska do gniecenia ciała. *Cn. Th.* die Beute, das Zeigbret. §. Deski, Deszczki, okładki książek, die Schalen des Einbandes der Bücher. Od deski do deski Księgę przeczytać = od końca do końca. *Cn. Ad.* 763. von einer Schale bis zur andern, von Anfang bis zu Ende, durch und durch. Biblią czternaście razy od deszczki do deszczki przeczytała. *Birk. Zam.* 26. Przewróc kroniki Polskie od deszczki do deszczki, *Orzech.* Qu. 11. Ma - li bydź exekucya, tedy musi bydź od deszczki do deszczki flatutu. *Gorn. Dz.* 30. Umiał całą gramatykę od deszczki do deszczki, *Kraj. Pod.* 140. Wyliczył im od deszczki do deszczki ich wszystkie łotrowskie sprawy. *Biel. Kr.* 680. §. Grobowa deska, truna, mary, grób, śmierć, das Leichenbret, der Earg, das Grab, die Bahre, der Tod. Przodkowie nasi aż do grobowey dochowywali deski związków małżeńskich. *Mon.* 76, 802. Przedsięwzięli czekować się do deski grobowey. *Chrośc. Fars.* 498. Człowiek, gdy się nie nadziewa, Wpadnie w wieczor na deszczkę, choć po ranu śpiewa. *Rey Wiz.* 130 b.

Po małej chwili potém na deszce iuž leży, Juž co się mu
kłaniało, preca od niego bieży. *Rey Wiz.* 53. Ty śmież
mi mówić ieszcze. Rodryka na grobowey rozciągnąwszy
deszce. *Morszt.* 190. (zabiwszy go).

Pochodz. deszczhowy, deszczułka, deszczułeczka,
liczydeska.

DESMAN, a, m. gatunek bobra, znaydujący się w Lapo-
nii i Rossyi północney, wielkości szczura. Zool. 342.
eine Art kleiner Biber.

DESOALACYA ob. spuſtoszenie. DESOLOWAC puſtoszyć.

DESPEKT, u, m. zelżywość, obelga, niecześć, pogarda,
die Verunehrung, die Unehrte. Na co cię bóg ieszcze
trzyma? abyś gorszym był? abyś mu despekty i niepo-
słuszeństwa czynił? *Sh. K'az.* 512. Despektu nie rad
cierpiał. *Gwagn.* 670. Gdy kto gardzi urzędem, despekt
czyniąć urzędowi . . . . *Petr. Pod.* 462. *DESPEKTOWAC cz. ndk.*, zdespektować dk., znieważać, zelżywać, einen verunehren. Pysznego serca ludzie tych despek-
tuią i znieważiają, którzy się ich woli sprzeciwiają.
*Star. Ref.* 9.

DESPERACKI, a, ie, DESPERACKIE, DESPERACKO,
DESPERATNIE, po DESPERACKU adv., rozpaczywszy,
rozpaczający, zwątpiwisz, pełen rozpaczy desperat,
verzweiſelte. Był on melancholiczny a prawie despe-
rackie myśli. Sk. Zyw. 1, 360. DESPERACYA, yi, ż.
zwątpienie, rozpacz, die Verzweiſlung, Desperation. Do
oſtatniey miei przyprowadziła desperacyi. Paſt. F. 136.
Desperacya, serca i siły dodaje. *Cn. Ad.* 155. DESPE-
RAT, a, m. rozpaczeń, (cf. zuch), Bh. zaufalec), ein
Verzweiſelter, Desperater. Co za desperat zuchwały!
Jabt. Tel. 264. Mam liż dla przykrych zgryzot zoftać
desperatem, Na zawsze rozbrat z lubym uczyniwszy
światem? *Zab.* 11, 120. Desperat; samby się zabił.
Haur. Sk. 422. Zuchwalec, śmiałek zuchwały, ein
desperater, verwegner Frevler. Oyca miał nader złego
undesperata, który niety kilo odſtapił od boga; ale i własne
swoie syny palił i zabiłał na ofiary Baalowi. Sk. Zyw. 1,
293. - Wrodz. żeńšk. DESPERATKA, i, eine Verzwei-
felte. Z owey spokoyney i niewinney dziewczyny taką
zrobił desperatkę. *Teat.* 21, 86. DESPEROWAC intran-
ndk., zdesperować dk., zrozpaczyć, zwątpić, verzwei-
feln. Podlych to dusz znakiem, w nieszczęściu despe-
rować, *Teat.* 4, b. 145. My się rzniem sami, żeśmy
zdesperowali. *Bardz. Luk.* 65.

DESPOTA, y, m., DESPOT, DESZPOT, a, m. według
etymologii Greckiey, pan, rządzca iedynowładny. *Kras.
Zb.* 1, 234. *der Herrscher*. Serbscy księżeta despotami
sie nazywali, a słówko despota po Polsku znaczy pan,
po Słowiąnsku *władyka*. *Pim. Kam.* 344. (ob. władzca).
Deszpot, tytuł hospodarski, der Hóspodar der Molbau,
Wallachey. Deszpot prawdziwy był wygnan od Wołochów,
a na to mieysce przyieli Alexandra za hospodara
swego. *Gwagn.* 110. J. Kchan. Dz. 32. Gorn. Dz. 161.
Rossyański deszpot. *Krom.* 578. (ob. Czar.). §. De-
spota, absolutny monarcha, samodzierca, samowładzca,
iedynowładzca, der Deszpot, ein despotischer Negent.
Król nasz nie despotą, ale oycem i głową narodu bydź
powinien. *Gaz. Nar.* 1, 170. *DESPOTSTWO, a, n.
hospodarstwo, panowanie hospodarskie, die Hóspodar-
würde. Turcy mu despotstwo wracali. *Stryik. Turk.* K. 3.

422 DESPOTYCZNOSC - DESZCZ.

DESZCZKA - DESZCZOWY.

DESPOTYCZNOSC, ści, ż., DESPOTYZM, u, m. despotyczne panowanie absolutność, samodzierztwo, der Despotismus, despotisches Herrschen. Despotyzm, rząd iedynie na woli panuaįcego zasadzony. Kras. Zb. 1, 234. Despotyczność katy otoczona, do nóg iednego sobię równych kuie. Mon. 68, 170. DESPOTYCZNY, a, e, DESPOTYCZNIE adv. samodziercyc, samowładny, despotisch, unumfrachtannt. Rząd despotyczny albo samowładny, gdy naywyższa władza, żadnemi nie określona prawami, od iedney panuaįcego zawisła woli. Wyrw. G. 113.

DESSAWA, y, ż. miało w Anhaltskim. Dvk. G. 1, 154. Desfau im Fürstenthum Anhalt, nomen urbis derivat a verbo dąsac się, Frenzel in Wefphal. Monum. 2, 2414. quasi urbs flomachantium, Sornburg. DESSAWCZYK, a, m. z Dessawy rodowity, ein Desfauer. DESSAWSKI, a, ie, od Dessawy, Desfauisł.

*DESSER. Xiqdz. 78. ob. Wety. DESTYLACYA, DE-STYLOWAC ob. Dyfylować.

DESZCZ, a, vel u, *DEZDZ, G. dżdża, vel dżdžu. Dat. deszczowi, *dźdżowi, Jnfr. deszczem, *dźdźem, Plur. deszcze, *dźdźe, der Regen. DESZCZYK zdrbn., Slo. desſt, desſb; Bh. desſt, mokosta, prſſa, prſſenice, pliſſenice; Bs. dasg, dasgd, kiscja; Sr. 1. deiſchſi, deiſchſiſk, deiſci; Sr. 2. deiſchſi; Vd. desh, dish, dishei; Crn. děsh, shja; Hung. esö; Cro. děsgy, godina; Dl. dashy, godina; Sla. kissa, kisha; Rs. dожdъ, дождикъ, дожжичекъ; (cf. Gr. δευω madefacio, Gr. δευσωs rigatio; Syr. כtn effudit). Mówimy w drugim przypadku deszczu lub dżdžu, bo tež w ftarych księgach dwoiako pisane znayduiemy to słowo deszcz lub dżdż. Kpcz. Gr. 2, p. 244. Gdy wapory (wyziewy) w chmurach, zebrane w krople do nas padaią, ieſt deszcz. Kluk. Rosl. 5, 88. Hub. Wſt. 160. Bogini deszczu Crn. Marna). Deszcz drobny pruszący Bh. prſ; Ger. Staubregen (cf. pryskłać). Deszcz drobny pada, mży Bh. prſſi, prſſim, -eti, prſſiwati; Crn. pershy, eſ rieſelt. Deszcz pada, deszcz idzie, dżdży, eſ reſnet, Vd. děsh hodi, dish gre, disheti, dishuvati, dishuje; Cro. desgyi; Sr. 2. ße hiſh, ße padasch; Sla. kisha pada). Przez wszyſkie lato uſtawicznie deszcz szedl. Biel. Kr. 80. Dżdże uſtawicznie szły przez całe lato. ib. 369. Deszcz biie ob. Bić). Mały deszcz bywa z wielkiej chmury. Zabl. Amf. 76. (oppos. z mały chmury wielki deszcz, ob. chmura). Jdzie deszcz, iako cebrem lał. Mącz. Na wiosnę ceber deszczu, łyżka błota; na iesień łyżka deszczu, ceber błota. Oss. Wyr. Deszcz iak z konewki się leie. Tr. Błoto było, i bardzo ślizko od dżdża. Biel. Kr. 579. dla dżdżów. Budn. Ezdr. 10, 9. Dżdża pragną trawy, żeby orzeźwiały, Dżdża pragną ziołka, które czczość wysila. Kras. W. Ch. 35. Ja tego iak kania dżdžu a ieleń źrzódla pragnę. Teat. 2i, b, 48. ob. kania. Kto ieſt dżdžu oyciec? Budn. Job. 58, 28. Błogosławcye wszelki dżdžu i roso Panu! W. Dan. 3, 64. Deszcz wielki nawalny, lunący, nawalnica, ein Płaſchregen. Deszcz *przewalny. 1 Leop. Zachar. 10, 1. Rs. alivěb; Crn. płoha (ob. płaťa); Sr. 1. hliyencza. Deszcze ciągłe, Vd. dishouje, dishuvanje, diskoje; Crn. deshěvje; anhaltend Regengüſſe. Deszcz z śniegiem, Bs. susnisgiça). Deszczem omoczyć, betegnen, Ec. odождайми, odожданю, dожdъ низпусши, *odeszczyć, *oddźżyć).

Sr. 1. pſiperschamt appluo; Vd. skusdishuvati perpluere *przedeszczyc, *przedźżyć); Cro. nadesgyen implutus; Sr. 1. podeſchći perpluit). - Po deszczu, w deszczu, w deszcz, pod czas deszczu, im Regen. Po deszczu, po uſtaniu deszczu, nach dem Regen. J ptaszek, kiedy po dżdžu, każdy głosniey śpiewa. Rey Wiz. 35. Po deszczu zawsze zwykła bydź pogoda. Paſt. F. 254. (cf. po woynie bywa pokoy). Dla deszczca, od deszczca, vor dem Regen, gegen den Regen. Gdy iedziesz w drogę, ano piecze słońce, Nie chroń się dla dżdża wziąć sobie opończe. Rys. Ad. 15. Na deszcz, znakiem na deszcz, znamionuie deszcz, das bedeutet Regen. Gdy się po mieszkaniach dymy włóczą, na deszcz. Haur. Sk. 103. - Z deszczca pod rynę - poprawił sobie z pieca na łeb, aus dem Regen in die Traufe kommen; Slo. trefil sam f kiga na palicą. Trafiły tedy z deszczca pod rynę niebogie. Zab. 13, 279. Trěb. Zimor. Siel. 256. Pot. Pocz. 454. Od zazdrosnego pana przystałes do zazdrosney pani, to tak właśnie iak z deszczu pod rynę. Teat. 52, d. 74. Ze dżdžu idziesz pod rynę; śmierci szukasz panie! Pot. Zae. 28. Ze dżdžu pod rynę uſtapić, t. i. z małego nie-szczęścia w większe upaść. Mącz. Jak deszcz, dżdžem padać : licznie wie Regentropfen, hauſug. Jak deszcz padali, licznie zginęli. Crn. Ad. 289. Dziſ po-liczki dżdžem spadaią, Teat. 20, b. 215. heute regnet eſ Dhrfeigen. §. Fig. Hoynym deszczem swoie oko moczy. Bardz. Tr. 90. Thrânenguß, Thrânenstrom. Załuiąc Pompeia puszczaią deszcz hoyny z oczu. Bardz. Luk. 134.

Pochodz: deszczonošny, deszczorodny, deszczowy, deszczyć, dżdźyć, odedżdżyć, deszczyk, dżdźowy, dżdźownica, dżdźyſły.

DESZCZKA, i, ż., zdrbn. rzeczown. Desſka, das Bretchen; Bh desſka; Slo. desſička; Hung. deszkátska; Sla. dascsica; Cro. děschicza; Rs. досёчка, месница, мěčb; Sr. 2. deſka, delžiſka. Na bokach każdy deszczki dwoie fugowania będzie, przez które deszczka z deszczką się spoi. 3 Leop. Exod. 26, 17. Do grobowey deszczki wierność ci moje dochowam. Teat. 28, 14. (do śmierci, do trumny ob. Desſka). Od deszczki do deszczki ob. Desſka. DESZCZKOWY, a, v, z deszczek, z desek, Breter, Bretchen, Bret; Eccl. mesовый; Vind. dilaſt, dlnn). Lepsza ieſt żywność uboga pod przykryciem deszczkowym, niżli hoyne gody w gościnie bez domu. 1 Leop. Syr. 29, 29. (pod dachem podlym. Bibl. Gd.). Rs. mesовый Aßcb, drzewo z deszczki zdatne. (Ross. доzańикъ fkrzynia deszczkowa; hebel deszczowy).

DESZCZONOSNY, DESZCZONOSY, a, e, dżdźonošny, prynoszący deszcz, Regenbringend; Rg. daxdonofsan). Deszczonosa w rozliczne się ſtroi farby tęcza. Bardz. Tr. 560. DESZCZORODNY, DESZCZORODY, a, v, deszcze rodzący, Regenerzeugend. Smutney iesieni szczątek deszczorody. Zab. 6, 331. DESZCZOWY, a, e, dżdźowy, od deszće, Regen =; Bh. et Slo. deſſomby; Sr. 1. deiſčowě, deiſčowně; Cro. desſgyèn; Rs. дојк-дěвый, дојкěвный, дојжěвый, дојшань, до-шамьный (cf. дојшань, дошань ftągiew). Deszczowa woda, dżdźownica Cro. desgyevina; Vd. dishouniza, deshouniza, kap, ſtrieshenza). Deszczowy dół Ross. Wymołna). Deszczowa głaſta, dżdźownica, Vd. dishni

DEZCZOWNIK - DETY.

zherv, dishounik). Deszczowy ptak, DESZCZOWNIK, Gall. pluvier; Lat. pardalus pluunialis. Trotz, 2, 4409.

DEZCZUŁKA, DESZCZUŁECZKA, i, ż., zdrbn. rzeczown. defka, deszczka, ein ganz feines Bretchen. Ustrugać deszczułeczki. Perz. Cyr. 5, 20. Bs. dascciça; Rs. дошёчка; Ec. месничка; Bh. topynka.

*DEZCZYC niak. ndh., (cf. dżdźżyć) deszczem spadać, herab regnen, wie Regen herabfallen. Rozpłakali się dumiać nad sobą, A z oczu łzy im deszczą z serdeczną żałobą. Przyb. Milt 298. DESZCZYK, a, m., zdrbn. rzeczown. deszcz, ein kleiner Regen; Bh. desſtjek; Rg. daxdz; Sr. 1. desſchjik; Sr. 2. desſchjik; Rs. дождинь, дожжичкь. Pamiętay tylko pilnie, co się dzieie Wprzód deszczyk mały, a potym się leie. Brath. X. Złoty deszczyk, (pożyteczny na rok). Fig. Skropi nie raz te prochy deszczyk łez rzęsity. Przyb. Ab. 221. *DEZCZYSTY ob. Dżdźyły.

*DEZPOT ob. Despot.

DETERMINACYA, yi, ž. przytomna śmiałość, die Entschlossenheit; Rs. рѣшимельносмь. Brak determinacyi Rs. нерѣшимость, die Unentschlossenheit. §. Przedsięwzięcie czego, poitanowienie czego u siebie, myślenie czego, umysł, der gefaßte Entschluß, der Beschuß; Rg. odluka. Dziś od nich determinacyi proszć, komu uzniają preferencyą. Teat. 19, b. 57. DETERMINOWAC kogo cz. ndh., przywodzić do iakiey decyzyi, do iakiego u siebie poitanowienia einen determiniren, wozu bestimmen. DETERMINOWAC się zaimk., rezolwować się, poitanowić u siebie, przedsiębrać, sięh wozu entschließen. Determinował się oddalić z tego kraju. Sk. Zyw. 2, 144. DETERMINOWANY, ma to samo znaczyć, co odważny i śmiały; lecz dziś znaczy raczyć, że kto gotów odważać się na cnoty i niecnoty, wedle interessu. Jeż. Wyr. odważony na co, poitanowiony, determinirt, entschlossen, bestimmt; Rs. рѣшимельный, стомъкъ, стомъек; oppos. нерѣшимый.

DĘTKA, i, ż. rzecz iaka czrza wěwnątrz swoiey powierzchności, która się dmuchem nadyma, n. p. bańka, etwas innerlich hohles, hohl Aufgeblasenes, eine Blaße, Wasserblaße, Seifenblase u. f. w.; Rs. аймикь, дъмьмъй. Czy widzialeś te bańki na wodzie, te z piany Dętki, gdy frumień pędzi powodzią wezbrany? Min. Ryt. 1, 293. §. Perła robiona, dla różnicy od prawdziwéy, eine Glasaperle, falsche aus Glas geblasene Perle. Dętki, perelki szklane różnego kształtu i koloru, które przy hutach paciorniki z rurek szklanych przy kagankach robią. Mag. Mscr. Jubiler mieć powinien pilne oko, aby zamiast perel nie kupił dętki. Bals. Sw. 2, 72. Kramarze perlami dętki zowią, rubinami szkiełka. Pot. Pocz. 406. DĘTOSC, ści, ż. wkłeść, wypukłość nadęta, eine aufgeblasne Höhlung, eine Höhlung, Wólbung; Bh. dutost. Pluca zawarte są w dętości piersi między żebrami rozciągaiące się. Zool. 17. DĘTY, a, e, imiest, słowa dąć, geblasen; Bh. dutj; (cf. Ger. Düte). Dęte instrumenta, czece wewnątrz, które za dmuchnieniem głos odwiają, Blaßeinstrumiente. Flety, trąby, waltornie, piszczele, surmy, puzany, szałamiea, dudy, są instrumenta dęte. Muzyka dęta ob. piszczelna muzyka. §. Dęty, wydęty, wydrożony, czczy, piszczalkowaty, hohl, ausgehößt. Cymbały dęte. Zimor. Siel. 174. Zyła dęta, vena cava,

DEUTERONOMIUM - DJABEŁ. 423

szerokim otworem do prawey serca komorki krew zewsząd odnosi. Zool. Nar. 8. Kluk. Zw. 1, 33. die Hohlader. Łodyga dęta, fisulosa, iak u traw. Bot. 39. Raka dęte nogi. Otw. Ow. 622. Kiy dęty abo wydrożony, w którym miecz bywa. Mącz. - Dęta robota, wypukła, Hohlarbeit.

DEUTERONOMIUM, piąte księgi Moyżeszowe, Rs. вмопозакóhże, das fünfte Buch Moſſis.

DEWOCYA, yi, ž. nabożna bogomyślność, nabożność, die Devotion, Andächtigkeit, andächtige Betrachtung. Ma męża ślpego na dewocy i Czętłochowie. Teat. 22, b. 4. U Franciszkanów na dewocy siędzi. ib. 28, 53. DEWOT, a, m. nabożniś, świętoszek, liziobrazek, dławipacierz, ein Andachtler. DEWOTKA, i, ž. nabożnisia, święcica, świętoszka. die Andachtlerinn, Betschweſter; Vd. sveta peta). Póydę do dewotek, bowiem tak wiec zowią Święte one dziewice i wdowy. Opal. Sat. 48. Dewótce służebnica w czymś przewiniła, Właśnie na ten czas, kiedy pacierze kończyła.... kras. Bay 66. Metressa, na ſtarość dewotką. Zab. 13, 250. Nar. Furt zład, o święte bezbożne dewotki! Jabt. Ez. 135. Oy dewotki od wódki, nie zaczynaycie modlitwy, z wzdychaniem na gorzki bul bul bul bul! Mon. 73, 200. (cf. bul! cf. ból). DEWOTNY, a, e, nabożniczy, devot. Bndtk.

DEZABILKA, i, ž. Franc. negliże, das Negligée. Wdziey dezabilkę. Teat. 51, b. 93. ob. desabilka.

DEZDZ ob. Deszcz.

*DEZERTATY, ów, dobra odbieżałe, odbieżalizna, in Stich gelasſene Güter. Tr. DEZERTOR, a, m. właściwie woyskowy zbieg, potym ogólniey zmiennik, odſtřepca, der Deserteur. pr. et fig. Zawſtydzi się ów podły dezerktor moiey sioſtry. Boh. Kom. 4, 187.

DEZOBLIZANTKA, i, ž. kareta na iedną osobę, n. p. doktorſka, eine Kufſche für eine Person. Ja sobie tu karetkę dezobliżantkę na iedną osobę upatrzyłem. Mon. 74, 367.

D.I.

DJABEŁ, DJABOŁ, - bła, m. *DYABEL Rey Zw. 57. czart, bies, szatan, zły duch, czarny aniót (czarny bóg), Czarny, (cf. wróg, arcywróg, Pan Piórkowski, Mazur, Niemiaszek (cf. Ger. der Deutscher, der Deuker, cf. die Schweden), pokusa, łatawiec, mara, marcholt, małtka, licho, kat, kaduk, choroba, nieszczęście, boruta, éma, wciornaftek (cf. Ger. der Tausend) *jablko, djachel, djasek, djaszek, didko), der Teufel, det Schwarze, u. f. w.; Bh. et Slo. Dabel, das, obluda, zły duch, přistrach, ratach, rataſſek (cf. raróg); Sor. 1. diabol, dyabow; Rg. djavał, hudoba (cf. chudoba, chudy; e contr. vero apud Persas, Tatar. etc. chuda, chytya Deus cf. Gott, gut), vragh, sotóna, nápaſt, ſtrascenosilnik hudobſki, necifti duh, duh zli, napasnik, zarni duh; Cro. djavał, vrag, vrak, szotona, hudich, napasztnik, szumrak, malik, ſkrapecz, złódi, paklenik; Dt. diaval; Bs. diavao, sotona, vrág, pogan, hudoba; Crn. hudizh, hudoba, slodi, sludi, slomk, slumk, vrag, pěſ, rarashk; Vd. saton, poshtalenz, slumek, supernik, vrashnik, hudizh, sludei, sludei vrag; Sla. vrág; Rs. Διαβολ, синейб, саптана, чершь; бесъ, некошной; Ec. Διαβολ, элоначáлникъ, міродержишель, вселу-

424

D J A B E Ł.

KABYTI; Gr. Lat. διαβολος; Turc. diofs; Pers. diuw). Djabół etymologicznie z Greck., potwarca, obmawiaacz. Eraz. Jez. T. 6. Kras. Zb. 1, 235. Ktorzy się zwali anio-
łami przedtym, przez grzech djabłami zoftali. Kul. Her.
62. Kto czyni grzech, ten ze djabła ieſt; bo djabel od
początku grzeszy. 1 Leop. 1 Jan. 3, 7. Prov. Phras.
Gorszy od djabła. Teat. 55, d. 18. Brzydka, iak djabół
z piekła. ib. 30, 36. Nie tak szpetny djabel, iak go ma-
luią. Rys. Ad. 48. (gorzey rzecz wyſtawują, iak ieſt).
Strasznieyszy djabół w farbach, niż w saméy iſtocie. Zab.
11, 388. (nie każdy kąsa, co wąsami trząsa). Nie ma-
luy djabła na ćsienie, być się nie przyśnił. Rys. Ad. 39.
(nie budź licha; psa nie drażniy; nie wyciążay wilka
z lasa; nie igray z ogniem, nie žartuy). Bogu słuž, a
djabła nie gnieway. Rys. Ad. 3. Teat. 22, b. 111. (do-
gadzay każdemu). Djabłu dwe świeczki, bogu iedna,
(złemu więccey nadſkakują). Ni bogu świeczki, ni dja-
łu ožoga. Pot. Jow. 188. do niczego, ni śmierdzi, ni
pachnie (ob. ożog). Djabół nie ſpi. Archel. 2, 37.
(zawsze się ſtrzeż, przygoda za pasem, zawsze coś knuie,
warzy). Gdzie djabel nie może, tem babę poſłe, Budn.
Ap. 3. (ob. baba). Djabel raz barankiem, drugi raz
wilkiem. Biał. Poſt. 245. (gdzie nie ſtaje wilczey ſkóry,
tam lisiey nadſtawia; gdzie nie przefkoczy, tam podſazi).
Prov. Vd. kader hudizh je biu boun, je biu brumnoſti
veſs poun; kumei je on sdrau poſtau, je kak' prei hudizh
oſtau: Kiedy djabół był chory, był wszelkiej nabożności
pělen; ſkóro dźrowo zoftat, iak piewry djabłem był. (cf.
wilcza pokora). Wie djabół djabła. Bratk. D. b. (kto
sam w piecu lega, drugiego ożogiem maca; zna swóy
swego). Trafił djabół na poganina. Rys. Ad. 67. (swóy,
na swego). Djabła na djabła wsadził. Teat. 18, b. 15.
(klin klinem wybił cf. traſiła kosa na kamień). Nie ma
djabel czątki w raiu. Sk. Dz. 377. (nie licz go do
poczciwych; nie tu go szukay; nie tu on doma; nie tu
mieszka, nie z tego cechu, ſauf unter den Propheten).
Potrzebny, iak djabel w Częftochowie. Zabl. Zbb. 41.
Teat. 32, b. 88. (iak Piłał w kredzie; piąte koło, Vd.
taku trebi, kaker tern v'peti). Djabła się nie boi, kto
przy krzyżu ftoi. Zegl. Ad. 54. (cnota puklerz; cnotliwy
bezpieczny). Przy kościele ma djabół kaplicę. Rys. Ad.
16. (złe wszędzie się nęci). Miłała, iak zakłęty djabel.
Teat. 11, b. 60. Djabół rogaty. Teat. 43, c. 84. rozso-
chaty. - Djabel Wenecki; bądź od maszkar zapuſzt-
nych Weneckich; bądź to, co Kartezyańſkie djabły, (o
których niżey), że po wsiach kupią się od Włoskich
kramarzów. Oss. Wyr. Różno djabła maluią. Pot. Arg.
742. (w Polszcze w Niemieckim ſtroiu; w Niemczech
w czarney barwie, we Włoszech w ogniftey, Murzyni
w białey). Dicter, Djabół nie chciał bydź kucharzem,
furmanem, mamką; ale młynarſkim wieprzem, urzędní-
czym koniem i księżą kucharką. Rys. Ad 11. Doktor
kiedy ulęczy, dobry iak bóg; kiedy się nadgrody upo-
mina, zły iak djabół. Rys. Ad. 35. Djabel w swej po-
ſtaci, książka Jana Bohomolca przeciw zabobonom, dała
powód do wielu sposobów mówienia: u. p. Chwała bogu,
że teraz na swey mocy traci, Skore z druku wyleciał
djabel w swéy poſlaci. Zab. 16, 154. Variae phras.
djabłu duszę oddał. Jabt. Ez. 160. (bezsumienny).
Tłucze się iak djabel po piekle. Oss. Wyr. (iak Marek;

D J A B E Ł.

niespokoyny). Jak djabel na dobrą duszę, na bogatych
paniczów czatuie. Teat. 7, c. 19. - Transl. W tym
piśmie djabel mieszka. Sk. Dz. 829. (niebezpieczne,
łapka na sumnienie). Djabół to własny, i na puſtkach
zwady znaydzie. Birk. Zb. D. b. Siedzi pod figurą, a
djabła ma za ſkórką (świętoszek i obłudnik). To ieſt cały
djabel ten chłopiec. Teat. 17, 38. (przebiegły). Djabel,
nie koń, wziął na kiel! Teat. 17, b. 24. (iſny djabel,
niepoczuwy, zły iak djabel). W ſtarym piecu djabel pali.
Teat. 8. 58. (pokusa na ſtarych cf. im kot ſtarszy). Czy
się w to djabel wplątał. Teat. 45, b. 79. (nieszczęściem
się nie ułało). Djabli mię w ten dom wnieśli¹ Teat.
30, b. 140. Wciornaſcy mię i: djabli tu wnieśli. ib. 142.
(nieszczęście, kaci, kaduk, choroba). Koniecznie mi
pieniędzy potrzeba, żeby djabel na djeble, ia ie muszę
mieć. Teat. 22, 40. żeby djabel na djeble ſtanął. ib. 22,
b. 77. (żeby iak naytrudniey przychodziło; niech kosztuie
co chce). J djabłu ią z gardła wydrę. Mącz. (by też
naysroższemu; samey śmierci ią wydrę). Chodzą iak
Iwi, snadźby się mogli i z djabły łamać. Rey Zw. 185, b.
(i z smokami, z dziewięćsilami). Co djabel zgubi, to
my znaydziem. Rys. Ad. 6. (zgoła nic). Mówić, co
djabel każe. Mącz. (wszyłtko złe; oſłatecznemi słowami
kogo wybuzować). Djabel go chyba dogoni. Teat. 10,
82. (żaden człowiek). O nim djabel nie wiedział, gdzie
się podział. Teat. 30, 36. (zgoła nikt, nawet i djabel
nie, cf. kat go wie, kaduk go wie, cf. bóg wie). Ma
djabu, który mu o wszyſtkim denosi. Teat. 25, c. 59.
Musi mieć djabła w sobie, ib. 20, b. 190. (przyrodzonym
tryhem to się dziać nie może cf. inkluz; es geſt nicht mit
rechten Dingen zu). Ma djabła w nosie. Dwor. E. 2.
(wečhu tegiego, szczwany, kuty, szpakami karmiony,
kos). Jak przed djaſtem ucieka przedemną. Teat. 21, 107.
(ſtroni iak od zgniſego psa). Jak djabła tego cierpieć nie
mogę. Teat. 30, 35. Dadź we djabły, porzueci do dja-
bla, oddadź djabłu, zum Henker fahren lassen. Dayże
we djabły te sprosne wyklady pisma. W. Poſt. W. 355.
Nie mogąc dłużey wywrwać, chce wszyſtko dadź we dja-
bły. Gorn. Dw. 311. Ki djabel, iaki djabel, iakiż
djabel, kto, tożo, welcher Teuſel, wer Teuſel. Kiž
djabel znowu go tu niesie! Bardz. Tr. 29. Coś to? czy
ki djabel mię zaſlepił? Tręb. S. M. 109. Ki djabel za
cię ręczył? Cn. Th. (nie ręczyłem, nikt nie ręczył).
Similiter. Djabół tobie do tego, quid tua id reſert?
Mącz. (co ci do tego? bynaymniey, wcale nic cf. Kat).
A mnie djabli do tego, co teraz we Francyi... Gaz.
Nar. 1, 16. - Interject. Djabła! u djabła! bevm ... Lecz djabła prawda, próżnom na to ofrzył zęby. Teat. 43, 3. (zaſte, nic pewniejszego). A to co? u djabła! Mon. 74, 559. Aduerbiałiter iak diabeł = mocno, tego, potężnie, wie der Teuſel, verteuſelt, teuſelisch. Kocha ią, iak wszyscy djabli, alias mocno. Teat. 6, 53. Smierdzi, iak fto djabłów. Zab. 13, 64. Za djabła, za djabły, ze djabły, po djaſle, - po djabelnemu, djabelnie, za katy, teuſelisch, ganz verteuſelt. Po djeble nas uczcił, że nas uczestował, maſe nos tractauit. Mącz. Uderzeńia w głowę, są za djabły niebezpieczne. Teat. 30, c. 91. Za djabła, za djabły go zażył chytrze, gracko, z mańki. Oss. Wyr. Za djabły mu tem dopiekę. Zab. 15, 191. (haniebnie, kaducznie). Szkolny Muz pokarm ze djabły niesyty.

DJABELEK - DJABELNY.

DJABELSTWO - *DJACHEŁ*. 425

niesyty. Teat. 43, b. 42. - Aliter za djabła, po djabła, po djaBLE, djaból po tém, djabłu się godzi, djabła warte, na nic, nic nie warte, das taugt den E..., das ist den Henker werth. Djaból po łyże, kiedy niema co ięść. Dzwon. Stat. A. 3. Djaból po cnocie, kiedy piłnieły kożucha na zimę. Dwor. D. 2. Kiedy niema czym płyńać, po djabła mi wiosła! Zabt. Amf. 4. To djabła warto. Teat. 7, d. 11. Gładkość bez cnoty stoi do djabła. Papr. Przy. B. 3. Złonierze tacy djabłu się godzą. Rah. Pob. B. 2. Rycerz, iak się iął sierpa, tak wszyłtko po djaBLE. Pot. Pocz. 29. (żle, nic nie warte, nic potém, ist alles brym E...). W tym przekłętym mieyscu, wszyłtko idzie po djaBLE. Teat. 11, b. 94. Po djaBLE sprawa. ib. 22, b. 56. (djabelska, fatalna). Co nagle, to po djaBLE. Teat. 29, c. 69. (co nagle, to żle. Zegl. Ad. 42.). - Interrog. Za djabła to mam robić? aliter z djabłem, za pomocą djabelną, czarami, czarnoksiężko, nieludzko, mit Hülfe des E... Z djabłem owo ogromne zamczyško musiał był zbudować, kto go założy! Oss. Wyr. Imprec. Kłnie i djabłom oddaie. Jabt. Ez. 184. Począł na nich djabłami rzucać. Nar. Chod. 1, 147. Gdy nie pozyczy, što djabłów mu liczy. Dzwon. B. 2. - Imprecat. Porwono djabłu! Mat. z. Pod. A. 2. (cf. porwon). Zeby go djabli porwali! Teat. 52, c. 26. Niech cię tam djabli weźmą. Teat. 55, b. 7. Zjedźże djabła! ib. 30, c. 49. Boday cię djabel miał z takim uporem! Teat. 33, c. 33. Ale do wszyłtkich djabłów słuchay! Teat. 24, c. 76. Jdź do regiment djabłów! ib. 10, e. 46. (Vd. jidi pesizi vrit). U trzyta djabłów. Teat. 22, 24. milion djabłów. ib. 33, c. 17. što djabłów, što kroć djabłów, što tysięcy, što kroć million, kroć set, ćmę djabłów, sworę, kopę, beczkę djabłów, wściornастcy djabli. Germani non incipiunt imprecari a što djabłów, sed flatim a tysiąc. - Ellipt. omissa Subft. U million kroć što tysięcy, cóž to! Teat. 30, 35. - §. II. Djabli Kartezyusza, Weneckie pół djaBLE, nurki, osobki szklanne, podnurzaiące się. Hub. Wft. 202. Carthusianische Teufelschen, Täucherschen. DJABEŁEK, Ika, m. zdbrn. pokufka, czasem dziecko trefniš, ficlarzcyk, szczebiotek zabawny, ein kleiner Teufel, ein Teufelschen; Cro. vràsich. pr. et tr. A ta Anielka, ten kręcony djabelæk, zwaliła mi kością w łeb, až mi guz nacieł. Teat. 22, b. 55. DJABELNY, a, e, DJABELNIE adv., DJABELSKI, a, ie, DJABELSKO, po djabelsku, adv., DJABLI, a, e, DJABLE adv., od djabła, Teufels z; Bh. et Slo. Dabelſch; Sr. 1. dyabowſti; Rs. Δ'άβαολεική, Δ'άβαολ; Cro. vrasji; Rg. hudobſki, hudobni, djavaoſki, djavogli, vraxij, sotonſki; Bs. diavaoſki, vrasgji, hudobni: Vd. satanſki, poshtalenſki, vrashji, hudizhou, hudizhen, slodejou, slomikou). Króleftwo djabelskie burzą, a proporce Chryſtusowe rozpścieraią. Birk. Dom. 41. Szaleństwo djabelskie, abo demonomania. Krup. 5, 616. Cała rzesza djabła. Przyb. Ab. 147. Wyrwał nas z djaBLEy mocy. Piesń. Kat. 82. Djabelskie gówno ob. Czartowskie layno, assa foetida. Musztarda djabła, mažć z czosnku na parchy. Dyk. Med. 1, 635. §. Fig. tr. Kaduczny, niezwyczayny, nadzwyczayny, verteufelt, teuſtich, ganz außerordentlich. U tych fornalów mina djabla. Teat. 3, 76. (ſtraszna, lwia). Djabelnego mu

napędziłem ſtrachu. Teat. 5, e. 58. Strzelam djabelnie, dlatego wszyscy mnie się boią. ib. 29, 24. Djabelski człowiek (przebieglec, kuty na cztery nogi, kaduczny łeb; do wszyłtkiego). Tu trzeba djabelnego obrotu. Teat. 43, e. 17. Wyb. DjaBLE się wykręcał. ib. 28, b. 8. (zręcznie, sztucznie cf. sianem). Djabelskie szczęście ma, iż go wszyłtkie białegłowy miłią. Gorn. Dw. 304. (nadzwyczayne, opętane, niepojete). Djabelskie się w nicy zakochał. Teat. 30, v. 84. (za katy, bez przykładu). Djabelna to sprawa z iurem. Teat. 1, b. 10. (fatalna, niebezpieczna). Ta We Pani sprawa djabelnie żle póydzie. ib. 9, 30. A to djabelna rzecz, że iak człowiek raz umrze, iuž więcćy nie wſtanie. ib. 15, 36. Takie żądanie djabelnie drogo mogłoby mnie kosztować. Teat. 30, b. 83. DJABELSTWO, a, n. rzeczy, sprawy, ſkutki djabelskie, Teuſelswerk, Teuſelsy; Boh. Dabelſtwj; Sor. 1. dyabliſto; Ross. Δ'άβαολышина; Vind. hudizhnia, hudizhnoſt, slodeinoſt, hudirjoſt; Cro. vraſgulia; Dl. opachina; (Ec. Δ'άβαολство, оболаřńe z potwarz; Δ'άβαοлствую, Gr. διαβάλλω, potwarzam). Kóltuny częſtokroć tak okrutne są, iż poſpóſłwo widząc ie, za djabelſtwo ma. Krup. 5, 618. Zhory te balwochwalſtwem i djabelſtwem śmierdzą. Birk. Ex. B. b. Djabelſtwo, nielada wykręć, mactawo, cygańtwo niepospolite, ein Teuſelskniff. W tym wszyłtkiem ieſt iakieſ niepowszednie djabelſtwo. Oss. Wyr. §. Collect. djabelſtwo z djabły, ogół djabłów, czartów, die Teuſel. Narydy te dzieci swoje ofiarowały djabelſtwu. F. Kchan. Ps. 160. Zabieżeli Jezusowi dway, maiąc djabelſtwo. Leop. Math. 8, 28. (opętani. Bibl. Gd.). Zwolennicy wypędzali djabelſtwa. Karnk. Kat. 255. DJABLE, ęcia, n., DJABLAŁTKO, a, n. zdbrn. ein junget Teuſel, ein Teuſelschen; Rs. Δ'άβαολышина. Są djablęta wcielone. Boh. Djab. 2, 156. Powſtaie na mnie tysiąc biednych djabłąt, żyiących z kalamarza. Teat. 20, b. 194. DJABLI, DJABLE ob. Djabelny. DJABLICA, y, ž. baba zła iak djabel, ein Teuſelsweib; Rs. чермовка. Po słubie niedługo znać dała, Ze równey sobie djablicy nie miała. Jabt. Ez. 200. Jdź na wieczne zginienie djablico niepoczuwa! Teat. 1, 136. DJABLIK, a, m. 1.) i. q. djabelæk qu. v. - 2.) Botan. większe obrazki Aarónowe zowią djablik, bo maią korzeń kąsaiacy. Sien. So. Djablika abo S. Jana głowy korzenia, žaden człowiek przez iego kąsanie nie może ieść. ib. ob. Gwiazdeczki. DJABLISKO, a, n., djaból nad djabły, biesiſko, czartoſko, niezgrabny djaból, ein ganget gemacht er Teuſel; ein plumeper ungeſchächter Teuſel. DJABŁOWY, a, e, do djabła należący, Teuſels z, dem Teuſel eigen; Rs. Δ'άβαολοβ, Δ'άβαολ. Dzieci djablowe. Budn. 1. Joan. 3, 10. (dzieci djabelskie. Bibl. Gd.). Uczynki djablowe. 1. Leop. 1. Joan. 3, 7. *DJABOLISTA, y, m. Naszego wieku zjawiła się sekta djaboliſtów, daemoniaci, którzy losyuszczaią, maią na sobie piątna djabelskie; ieſt ich na 600 tysięcy po Francyj. Birk. Ex. 9. Teuſelsbannern. DJACHEL, - chła, m., DJASEK, - ſka, m., *DYASZEK, -DYASEK, djabel, der Teuſel, der Deutf. kur, der Teuſer; Bh. das, staroczeſke łowo, obłuda, zły duch, přistrach. Kto ma bydź u *dyaszka, zgorszy się z pacierza. Pot. Jow. 252. *Dyasłaś tam miał czynić! Cn. Th. 85. Co

Tom. I.

54

426

DIAK DLA.

DLA.

mi za nawy wymyślasz? cości się o nawach śniło? kiego dyafka za nawy powiadasz? Crn. Th. 89. Po djašku, po djabelsku. Dudz. 17.

DIAK, DZIAK, a, m. kleryk Ruški, śpiewak cerkiewny, ein Clericus von der Griechischen Kirche, ein Kirchenfänger, Cantor; Rg. diák, diakon; Bs. diak, sgjakan, koji slusgi missu, (2. skulat = žak; Cro. diák, dijak = žak; Cro. diachki literarius); Ec. diákъ церковный, дъячекъ, церковный причетникъ, церковникъ. (Діякъ прикáйный, Gr. λογοδέτης sekretarz; Rs. obs. дъякъ sekretarz, думной дъякъ sekretarz stanu, 2. Kantor, śpiewak; Ec. поддякъ, пѣсѣй śpiewak). Dziak cerkiewny. Perz. Lek. 259. Jakobyś przedtym nigdy diakiem nie bywał, i tryody cwitny nigdy nie czytał. Pimin. Kam. 225. *S. Sekretarz, der Secretair, Geheimschreiber. Był diakiem u Prsiebyy przedtém, niż uciekł do Moskwy. Stryik, 658. Przyiechało dwóch diaków *dumnych, iako to u nas pieczetarzów. Zotk. Mkr. 50. (sekretarzów stanu, abo kanclerzów, Staatssecretaire, Cenzler). Znana ieſt prostota onych źłarych pisarzów albo diaków. Stryik. 243. (o latopiszcach mówiąc). *DIA CISCE, a, n., DIACZYSKO, demin. diaka z przytykiem, śpiewaczyſko, kantorzykko, ein elender Kirchensänger. Diaczyko będzie beczał iak koziel. Sak. Persp. 53. S. Pisarczyſko, ein Schreiber, (Schmierer). Diacisce się omylło. Stryik. 607. (iakiś latopiszec Ruški cerkiewny). DIAKONSTWO ob. dziekańtwo. DIA KOWIEC, wea, m. Filiponi dziel się na Popowców i Diakowców. Czack. P. 1, 84. Popowcy maią kapłanów, diakowcy tylko sług kościoelnych diakami zwanych. ib. 1, 501. eine Secte in der Griechischen Kirche, die statt der Geistlichen bloß Kirchendiener hält. *DIAKOWSTWO, a, n. służba diaka cerkiewnego, das Kirchendieneramt, Cantoramt. Wszystek żywot swóy na diakowstwie strawit. Pimin. Kam. 327.

DIALEKT ob. Dyalekt. DIAMENT ob. Dyament.

DJASEK ob. Djacheł. *DIDKO, a, n. z Rušk. diabeł, der Teufel. Tak się rozśmiał brzydko, Ze gdyby na Rusi, toby rzekli didko. Jabł. Ez. A. 4. Na cię iak didko ryknęła. Pimin. Kam. 359.

*DIED, a, m. Rs. Дѣбѣ dziadek, dziadunio, Großvaterchen. Jedwabne owe słowa, bracisieńku, oyczenku, diedu. . Klon. Wor. ded.

DIETA ob. Dyeta.

DIEZYS czyli krzyżyk w muzyce przed notą położony, znaczy, aby zamiał tego tonu przed którym ieſt położony, wziąć wyżey półtonem. Mag. Mkr. ♦ das Kreuz, das die Note um einen halben Ton erhöht.

*DIG ob. Dyg.

DIN DI DON! brzmienie czyli dźwięk dzwonu, eine Nachahmung des Glockentons, des Gesäutes. Kiedy na pordź wieczną Magda się wybierała, Dzwonica użyteczną naukę dla mnie dała: din di don, din di don. Teat. 52, c. 25.

DINAR ob. Denar. DIONYZY ob. Dziwisz. DIURNAŁ ob. Dyurnał. DIWA ob. Dziewona, Dyana.

D L.

DŁA praepos. reg. Genit, wyraża przyczynę, powód, zamiar, wegen, aus Urfache, für, um; Sr. 1. dla; Sr. 2. dlá; Rs. для; Ec. для, Аѣла, Аѣла (cf. dzielo, dzielnie, działać); cf. Gr. δια; Vd. sa - delu, savolo, satorei, sato, sol; Crn. savol, savle; Cro. rádi (cf. rad), zbog (cf. bo), zaradi, zarad, kroza, krozech; Dal. chichya; Slav. cícha, zaradi, poradi, radi; Bosn. čjechja, zaradi, radi, cjchja; Rg. zá, zarádi, rádi, rád, zjechja, króz; Bh. pro; Slo. pre (ob. *prze, *przecz). Dla przyczyna iakiego łkutku, wegen. Ręka dla roboty zgrubiała. Warg. Wal. 249. (od roboty, z roboty, von der Arbeit). Racya, aus Urfache, wegen, dla tego = przeto, deswegen; Vd. satu, satorai, satiga voilja, sategavolo, sategadelu; Carn. sategavolo, satōrej, satů, torej; Rs. магóради; Sr. 2. dla togo, togodła; Sr. 1. tułtege węcze dla. Nazwan ieſt apołoł naczyniem wybraném, dlatego, że był prawie pism świętych iakoaczyniem a iakoby almaryą. 3 Leop. Hieron. 4. (przeto że był. 1 Leop.). Dlaczego, czemu, przecz, weſwegen, weſhalb, warum. Tak nie byłoby żadney przyczyny, dlaczegoby się godziło, lub nie godziło. Kucz. Kat. 2, 660. (przeczby, prior. edit.). Boh. proć; Vind. sakaj; Carn. sazhésvolo; Rs. чёро ради, для чего, за чѣмъ, по чему. Powód, den Bewegungsgrund auszudrücken; wegen, aus, um, Przeczes Herodzie złośliwy, Dla Chryftusa boiażliwy! Groh. W. 60. (czemu się iego boisz?) Pozwoliли na chrzeſt, więcej dla boiažni, niżli dla boga. Biel. Kr. 97. mehr aus Furcht, als um Gottes Willen. Dla boga kogo prosić, przebóg, prze żywy bóg, einen um Gottes Willen bitten. Kozacy dla boga prosili hetmana, aby tam nie ieździł. Papr. Ryc. 106. Dla boga! interj. ach um Gottes Willen! Dla boga! bywajał kiedy taka lekkość sroga. Paszk. Bell. A. 4. Dla boga! co to za cnota w tych ludziach była. Falib. Dis. O. 2. Uczyn to dla moicy przyjaźni. Zabl. Zbb. 12. thue dās aus Freundschaft für mich; Crn. salubu; Vd. samojedelu, meinetwegen; satvojedelu dla ciebie, deinetwegen). - Kierunek, względ, stosunek, für jemand, in Rückſicht, in Anfebung seiner. Wiele mam dłań (= dla niego) obowiązków. Teat. 18, 50. Kto wie, iak ta noc mogła bydź dłań nieszczęśliwą. ib. 18, 12. Jdż przecz, te mowy nie są dla mnie. ib. 12, b. 25. (nie przyftoią, nie szykuią się, dergleichen Reden sind nicht für mich, schicken sich nicht für mich. Dziwno mi, że ona cię nie lubi, gdy właśnie ieſteś dla nyéy. Teat. 43, c. 509. du biſt ganz für sie). Przeznaczenie, cél, zamiar, die Bestimmung, den Zweck auszudrücken, für, wegen, zu. Nie dlatego człowiek ieſt, aby żył; ale dlatego, aby wedle rozumu żył. Petr. Et. 25. nicht dazu ist der Mr. da, daß er. . Dusza nie dla ciała, ale ciało dla duszy ieſt ftworzone. Sk. Zyw. 2, 233. Królowie dla ludu, nie lud dla nich ieſt poſtanowion. Modrz. Baz. 86. Czy nos dla tabakierki, czy ona dla nosa? złotnik dał wyrok: nos dla tabakiery. Kras. liſ. 92. Nie dla wróżki żył Augur; ale dla intraty. Kras. sat. 119. (nie dla nieba, ale dla chleba, non propter Jesum, sed propter esum). Dla zdrowia wszytko czylek wytrwa. Crn. Ad. 157. Dla chwały, by też nie wiedzieć co. Gem. 62. (chwała każdego wzbudza). Dla kompanii dał się Niemiec obiesić. Gemm. 62. zur Gesellschaft, der Gesellschaft wegen). Dla kogo, na pożytek czyy, für jemanden, zu seinem Be-

DŁABIC - DŁABIKURA.

sten ( = Datiuus commodi). Cokołwiek ieden dla drugiego czyni, to wszyflko, " nich z stateczney chętl wości pochodzi. Warg. Wal. 173. Nie wieszże, coby mi dłań (dla niego) uczynić przyftało. Teat. 18, 50. Ty ieden możesz ią dłań zachować. ib. 18, 21. Do tych czas żyłem dla drugich; czas, abym żył i dla siebie. Stas. Num. 2, 174. Bądźcie więc iedno dla drugiego, ponieważ iednakie macie chęci. Teat. 14, c, 50. Człowick się nie dla siebie tylko rodi, Zyć mu też tylko sobie się nie godzi. Pilch. Sen. lit. 56. Tak nie dla siebie w iarzmie robią woły, Nie sobie biedne miód zbieraią pszczoły. Stryik. 237. sic vos, non vobis. Pszczołka nie sobie miód zbiera, Wół iarzmem dla drugich kark sobie nacią. Teat. 46, b. 22. Nie dla siebie biedna owca wełną nosi. Budn. Ap. 31. Dla dobrego gościa nie żałuy. Cn. Ad. 137. Urodził się *nas *dla (dla nas) Syn boży, *Ciebie *dla (dla ciebie) dał przekłóć sobie rece. Bogarodz. Biel. Kr. 19. - Dla, zapobiegaiąc, um zu verhüthen, wegen. Dla małey rzeczy wielką stracić. Cn. Ad. 156. Dla ptałtwa nie siać, głupstwo. Cn. Ad. 156. (żeby ptaki ziarn nie zjadły). Jagnieta od matek na noc odlączają dla podeptania. Cresc. 562. (żeby ich nie podeptały). Zbudował zamek, a izbice gliną ze wszech stron oblepił dla spalenia. Biel. Kr. 154. (żeby ich nie spalono). Dla, wyrażaiąc przyczynę przeszczadaiącą, wegen, vor, die Ursache der Verhinderung auszudrücken. Do tego przyidzie za czas iuż nie długi, Ze dla pałaców mieć nie będą pługi Rol do uprawy. Hor. 2, 170. Nar. vor lauter Palästen wird an Ackerland fehlen.

Etym. cf. dzieło, działać, cf. *wedla, wedle, podle.

DŁABIC, DŁAWIC cz. ndk., gnieść, ściśkać, drücken, kneten; Rs. сдавить, сдавливать; (Bh. דלאati = dlu- bać). Garncarz miękką glinę dławiać, lepi naczynie. 1 Leop. Sap. 15, 7. NocneORBIEIEN, gdy sie komu we śnie widzi, iakoby był duszon, dlaSION, Maqcz. daš Alp- drücken, die Alp, die Truth (cf. Mara). Dławią iagodę, a gdy wytryśnie ziarnko mięsem niechrośle, tedy się iuž godzą igody zbierać. Cresc. 535. - Dlabić, dawić, du- sić, drücken, wúrgen. Do oſtakta gdy mię siepa, dlabi, něka, Mdła białogłowska nie przemogła ręka. Chrośc. Ow. 101. Herkul w kolěbce ieszcze wżeł dławi małemi ręzy- nami. Leszcz. CI. 58. Scinay, przeszyway, obcinay, brodź w iusze, dław iako muchy, a posyłay dusze čmą do Plutona. Paszh. Bell. B. 5. b. Tłoczyć, dlażyć, ściśkać, drücken, preſsen. Wina w prasie nie będzie dla- wił ten, który był zwykl tłoczyć. 1 Leop. Jes. 16, 10. (dlażył). Obierali winnice swoie i dlabili). Budn. Jud. 9, 27. (tłoczyli. Bibl. Gd.). - tr. et fig. Walą w łosy bór žiyiący, A łosem się łos dławi. Brud. Oſl. D. 11. einer wird vom andern gedrängt. (dusi się, ściśka się). Moraln. Człeka z iedney źtrony przycisła i dławi głupstwo, z drugiey zaś źtrony frasunek. Gorn. Dw. 360. Dla- wić robotę, nie robić z chęcią, iak się należy, ale po- niewolnie z przymusu, z uprzykrzeniem, nieraczło, nie- rzeźwo, verdrossen arbeiten. ob. dłubać. DŁABIKURA, DŁAWIKURA, y, m. kurygoń, złodziey na kury, ein Hühnerwürger, Hühnerdieb. Tu legł, niegdy pi- wowey od chorągwi ciura, Stary dławikura. Kchow. Fr. 147,

DŁAZIC - DŁON

27

Pochodz: nadtabić, nadławić, oddławić, podłabić, przydławić, wydłabić, zadłabić, udławić.

DŁAZIC, *DŁAZYC cz. ndk., nogami tłoczyć, deptać, gnieść, mit Füßen treten; (Bh. dłažiti, dłažditi = brukować; dłažben, dłažen = brukowany; dłažice, dłažicka płaska dachówka). Niech go dłaży nogami nieprzyjaściel. 1 Leop. Job. 18, 13. (niech go depce 3 Leop.). Wina, w prasie nie będzie dlażył ten, który był zwykl dlażyć. 1 Leop. Jes. 16, 10. (dławił ten, który zwykl tłoczyć. 3 Leop.) On szczęście i nieszczęście lekce sobie waży, A przypadłe przygody pod nogami dlaży. Rey Wiz. 62. Tr. fig. dusić, dławić, tłoczyć, uciśkać, drągen, wúr- gen, drücken, bedrücken. Gdy ieden (z grających w szachy) liche pieszki dlażył, Na co wiełtszego drugi ważył. J. Kchan. Dz. 90. Jeden z tych przyjaściół dla drugiego wszytko mało waży, Już tam wierę jednego obćy niech nie dlaży. Rey Wiz. 43. Jak sowy zaiąca, tak go wszyscy dążą. Rey Wiz. 102.

Pochod: nadtazić się.

DŁON, i, ż. ręka od iunktury do końca palców, die flache Hand, von der Handwurzel, bis zu den Fingerrücken; Bh. dlan, qu. dolina ruky cf. dól); Slo. dlan'; (Sr. 2. dlon długość); Sr. 1. dwon; Sla. et Bs. dlan; Rg. dlan; Cro. dlan, pergische; Crn. et Vd. dlan; Fc. dxánb; Rs. λαδόη, λαδόια; (Ec. δολόη, λάνδ, λαδόη kadzidło); cf. Gr. ἀπαλλον. Dlon cała w mięsz, palma; dłoń spodnia, vola, der Handteller; dłoń zwierzchnia, Cn. Th. der Handrücken. Dłoni dołek, hir, ib. die Höh- lung der inwendigen Hand. Zwyczaynie znaczy samą szczególnie wewnętrzną część ręki, spodnią dłoń, der Handteller, die flache Hand. Ręka dzieli się na grzbiet lub część zewnetrzną, i na dłoń lub część wewnętrzną. Krup. 1, 142. Pieczenie dłoń, znakiem ieſt suchot. ib. 5, 572. Phras. Swędzi go dłoń, świerzbi = spodziewa się pieniędzy, die Hand juſct; man hoſt Geld einzunehmen. Șciſka dłoń, ciasney dloni - ſkapiec, ſknera, kutwa, ein Knauser. Dawać całą dlonią - hoynie. Otworzyć dłoń - rozdawać, ſeine milde Hand aufthun. Zamknąć dłoń przeſtać dawać. - Meton. Z duszybym rada te twarzyczkę dloniami obłóżyć. Teat. 28, b. 31. (policzkami, mit Dhrſeigen). Dłonią w dłoń bić, ręką w rękę, haſło zgody, dobiiąjąc targu, Hand in Hand ſchlagen, mit einem Handſchlag einig werden. Dłonią w dłoń underza; zgoda! zgoda! Teat. 36, c. 130. Prze- daway, kupuy, handluy, biy dlonią w dłoń, zyſk sobie ugoń. Klon. Fl. G. 3. b. - Fig. Jak na dloni = oczywiſc, na oczy, ganß augenscheinlich, handgreßlich, ſon- nenklat. Miał go za proroka, który iak na dloni, przyszłoć i przeszłość widział. Oss. Str. 3. To tak iawno, iak na dloni. Min. Ryt. 1, 287. Już wszytko wiedzą, iak na dloni. Pot. Syl. 85. Pokażę mu to, iak na dloni. Boh. Kom. 4, 123. Zab. 15, 184. Siem. Cvc. 40. W nauce tey na oko się każda rzecz pokaże, i żywo iak na dloni wyſtawi. Rog. Dos. 1. praef. - Prov. Kiedy mi na dloni włosy urosną, Cn. Ad. 737. - nigdy, wenn mir auf der innern ſachen Hand Haare wachſen werden: nie! §. Dłoń, miara, eine Handbreit, als Maß; Bs. pedag, cetiri priraſt). Dłoń cztery cale ſkladają. Oſtr. P. C. 2, 296. Morze uſłapiło od brzegu na sześć dloni. Pam. 83, 64. Fig. Wielu te ich na oycowſkim tronie Usiadłszy,

428 **DŁONIATONOGI - DŁUBAC.

DŁUBAC - DŁUG.

długo, szczęśliwie dziedziczą? nie napisałbyś niemi całej
dłoni! Pot. Syl. 275. **DŁONIATONOGIE gąski. Klon.
Fl. A. 3. b. palmipedes, schwimmfähig, flachfähig.
DŁONIASTY, DŁONISTY, DŁONISTAWY, a, e, na
ksztalt dłoni ułożony, die Gestalt einer flachen Hand
habe;
Ec. dxanixsmый. Liście dłoniste, f. palmatum,
na pięć części podzielone ieſt, na ksztalt reki na pięć pal-
cow. Boh. Nar. 56. Korzeń dloniaſty, radix palmata,
ma dwie spłaszczone głowki, których spód ieſt palczało
podzielony. Fundz. Bot. 2. 7. Liście dloniaſte, ib. 27.
- §. Wielkości dłoni, einer Handbreit, von der Größe der
flachen Hand. Oto na dłoń daleś dni moie. Budn. Ps.
39, 15. not: „dłoniste abo dloniowate, t. i, tak krótkie
iak dłoń “). DŁONIOWY, DŁONNY, a, e, od dłoń,
zur flachen Hand gehörig; Ec. dxанный; Rs. adonnный
( Ec. dxónowný kzdizluny). Dłoniowa prąžka, inci-
sura in manu. Gn. Th. §. Dłoniowy, dloniſty, dlonio-
waty, wielkości dłoń, von der Größe einer flachen Hand.
Gn. Th.

Pochodź: dwódyłłonny, tródyłłonny, czterodłonny i t. d.
DŁOTO, a, n., DŁOTKO. a, n. zdrbn., narzędzie od
wydłubywania, das Höhleisen, der Höhmeißel, der Mei-
sel, das Stemmeisen; Bh. dláto, dlátko; Slo. dláto,
dlatce; Morav. dlátko; Vd. dlietu, dlietvu, glodilu, is-
odalze, isresalu, dlietze; Crn. dlejtu, vovhzhézh; Cro.
dléto, dlétce; Dl. dlito, dubka, glabachka, dubachka;
Rg. dljéto, ljèto, objeteliza; Croat. barb. mascklin; Bs.
dljéto, dubka, dubacka; Rs. dxámio, dołomó, dołabý-
ko, vaálo, vaálo; Ec. dołómye; Sr. 1. blojtko; Sr. 2.
błoszó. Przepłaca on, co śnicerz sztuczuym wyrznie
dłotem. Hor. Sat. 65. (cf. rylec). Dłótka żelazne i swi-
derki. Goł. Gor. 106. Stalszey pamiątki trzaby na tym
grobie, Niż twe są dzieła, kielnio, pędźlu, dłoł Zab.
9. 198. Meton. Dłótó = sznycerstwo, der Meißel, die
Bildhauerkunſt, iak pędzel za malarſto. - Dłóta uży-
waia też cyrulicy przy rozezłonkowaniu trupa, do wy-
cięcia zepsutej kośc; są ordynaryine, i żłobkowate.
Czerw. Nar. 18. 39. DŁOTKOWATY, a, e, na ksztalt
dłóta, meißelarig, wie ein Meißel. Przednie zeby są
w końcach ofste dlótkowate. Zool. Nar. 24. DLOTO-
WAC cz. ndk., wydlótować dk., dłotem wyrzynać, mei-
ſeln, ausmeißeln, stemmen, ausſtemmen, ausgraben;
Vd. dlieteti, dlietviti, dlietuvati, sdlietuvati, vunsdli-
titi; Rs. dołonipnyb, dołochy; Ec. dxamio (cf. diu-
bać). Dłótuycie na marmurze wieczne iego czyny, Niech
ie widzą i wznowią godne oyca syny. Off. DŁOTOWY,
a, e, od dłoła, Meißel -, Stemmeisen -; Rs. dołó-
анный. Dłótowa robota. Off. Wyr. Dłótowy sznycerz,
*dlótnik, Vd. dlietovez, dlietnik, sdlietovanz; (Eccl.
dxamotóbxálmeß scapellofactor, dxamovolagáliffe
scapellotheca).

DŁUBAC, - al, - ie, cz. ndk, drożyć, wydrożać, ryć, zło-
bić, wypychać, höbien, höhl ausgraben, ausſtobern; Boh.
dlanbati, dankati, dlabati, (Bh. Dlak fugowanie, laſko-
wanie cf. dławić); Slo. dlabu; Bs. dubſti, izdubſti;
Cro. dubzti, dubem; Dl. dubziti; Crn. dobſti, doběm,
dobam, dołdem; Vd. dubiti, dlietiti; Sor. 1. dowpam,
depam, dipem, dipnu, dipu, tipu; Ps. dołbimy, ko-
wyjąrząm, kouplamy; (cf. Lat. dolabra. Durich. 1, 272.
cf. dub, dubie). Dłubie obrazy, ryje obrazy. Gn. Th.

Bilder einschnitten, eingraben. Dłubanie, actio scul-
pendi vel effectus; Gn. Th. das Schnitten, Schnittwerk.
Chedogie długanie, rzezanie. Gn. Th. (ob. rzeźba).
§. Dłubac w czym, gmerać w czym, worin herumſtochern.
Dłubie w zamku szkatulki, chcąc ią otworzyć. Boh. Kom.
1, 444. Gołębiczka w swej pulchney odzieży długie,
Nie iedno piórko wyſkubie. Zab. 15, 196. Dłubać w zę-
bach, zeby wypychać. Gn. Th. in den Zähnen ſtochern.
die Zähne ſtochern. Dłubać w nosie paliami, mit den
Fingern in der Nase klaubern. Dzieci aby w nosie pal-
cami nie dłubały, rozjątrzywszy bowiem miazdrę, wdać
się ogień może. Mon. 70, 69. Dłubać się w głowę -
skrobać się w gl. sich im Kopfe kragen. Lepicy gotowe
mieć wołyko, niż w głowę się dłubać, kiedy tuż nie-
przyiaciel. Pot. Arg. 715. Dłubać komu w mieszku,
szyplać komu mieszk. Gn. Th. einem den Beutel ſegen,
den Beutel plündern. - Dłubać co iedząc, obierać,
*ogłodać, benagen, beklauben. Odłubać dk., Odłub to
ſkrzydełko. Tr. Dłubać robiąe, od niechcenia robić,
unlustig arbeiten, trödeln, zaudern, kändeln; Rs.
konyrząm. Insza robić, insza dłubać. Fr. Ad. DŁUBAC
się gdzie, dokąd zaimk., drapać się dokąd, z trudem
i powoli dokąd się dołtawać, sich mühsam wo hinarbei-
ten. Robak długie się do góry. Bndt. DłUBACZ, a,
m, drożyciel, co wydłubnie u. p. koryta, czolna, Włod.
der Aushöhler, der etwas höhl ausarbeitet, sztycharz,
sznycerz, pieczetnik, der Kupferstecher, Pefſchirſeder,
Bildschniffer; Vd. dlietnik, dubez; Ec. dołabimmeß.
§. Ktory długie a nie pracuie, mitręźny, mitrega, ein
unlustiger Arbeiter, ein Trödeler, Zauderer. Bndt. - DLU-
BACZKA, i, ž. narzędzie od długania, ein Werkzeug
zum Schnitten, ſtochern; Bs. dubacka, dubka). Dłubaczka
do rzezania, śnicerska, rzemiesłnicza, ein Schnißmeßer
zum Einschnitten; Sr. 1. döwpacſt, prěnka. Tak potrzebny
ieſt wzór rzemiesłnikowi, iako gnyp, długaczka, pila,
bez których nie począć nie może. Pich. Sen. liſt. 2, 78.
Dłubaczka balwierska, szpatelka. Gn. Th. der Spatel der
Wundärzte; Bh. dlabatko. Dłubaczka zębna, narzęd-
dzie do zębów wypychania, Włod. piórko do zębów,
spilka do zębów, długizab, zębodub, der Zahnſtocher.
DŁUBANINA, y, ½. ciągłe długanie, drobiazgowa ro-
bota n. p. plewienie, wybieranie z ziarna, langweiliges
Stochern, Klauben, Trödeln. Fig. Matactwo, Dreheren,
Durchstederey. - Collect. rzeczy długane, drożone, iż
was Eingeschnitztes, Eingegrabenes. Klecz. Zd. 67. DLU-
BIUCH, a, m. lyżeczka od długania w uszach, der Dhe-
ſjöſſel. Tr. DŁUBIZAß, DŁUBOZAß, ęba, m.
długaczka zębna, drewienko, piórko, spilka do zębów,
der Zahnſtocher; Rg. zubàtka; Cro. zubàtka, zubodub;
Sr. 1. zubow tijſtjeſ; Bs. spilka od zùbi, zubatka; Koss.
aybocichtka. Zębace abo dłubozeby. Teat. 12, 125.
Dłubizębem zeby przeczyszczać. Teat. 49, c. A. 2.

Pochodź: nadłubać się, odłubać, oddłubać, podłubać,
podłubać, przedłubać, rozdlubać, wdtubać się, wy-
dłubać, zadłubać, złudubać.
DŁUG, u, m. należytość komu od kogo, którą kto komu
placić winien, die Schuld, die man einem schuldig ist zu
zahlen, die Geldschuld; Bh. et Slo. dluh; Sr. 2. dluß;
Sr. 1. dów, dol, winuwoſći; Vd. doug, yunſkeja, van-
staja, dolg, douh; Crn. dolg, dolga, a dolg długi,

DŁUGAWY - DŁUGI.

DŁUGO.

429

quia in longum excedit; Cro. dług, dług, dusnoszt; Dl. dług; Sla. dług; Hg. adósság; Rg. dług, dułgh; Bs. dług; Rs. dołrb; cf. Arab. لغة extrahi ex debitis). Są niektóre długi, co o nie nie pozywają; dług przecię ięst, choć się go nie upominam. Gorn. Sen. 405. Długów cierpieć nie mogę. Boh. Kom. 2, 403. (płacę wszytko). Dług, wielki ciężar. Crn. Ad. 158. Długów ma, iak słówów na głowie. ib. 161. utonął w długach. Utopiony w długach aż po uszy. Kłok. Turk. 95. Dług zaniedbany ginie. Cr. Ad. 162. Długi idą w długą. Dwor. E. (ob. długi). Wziął go djabel za łtary dług. Rys. Ad. 72. (iuż dawno godzien był piekła). W długu brać. Herb. Stat. 319. an Schuld annchmen. Dług dłu-giem, a to podarunek. Off. Wyr. (qui bene distinguit, bene disputat). Reszta długu pozostała Rs. доимка. Długi płacić, pospłać, z długów się wypłacić, wy-brać Bs. izdusgitise; Cro. odnusitisze; Ec. опдолго-ватися, расплатимься, дольb заплатить. Dłu-gów się upominać, Bs. skogjatti dług, skuppiti dług); Długów wymaganie Rs. правěk, długów wymagacz Rs. праветчикъ; Bh. na dłu-hu dat, na borg dadź: na dłu-hu brat, na borg brać. - Fig. dług śmiertelności wyp-lacić. Pilch. Sall. 143. umrzeć, der Natut die Schuld bezahlen. Panowawszy wiele lat, musiał się uisćić śmierci z długu. Stryih. 233. musiał umrzeć. §. Powinność, obowiązek, należytość, die Schuldigkeit. Boże, czy zdarzasz co, czy nie, tyś bogiem, Ześ łtwórca, za to dług mój wiernie służyć. Zab. 11, 1, Koff.

Pochodź: dłužek, dłužen, dłužny, dłużnik, dłužni-ca, dłużyć się, nadłużyć się, odlużyć się, zadłużać się, zdłužać.

DŁUGAWY, a, e, Długawo adv., cokolwiek długi, ob-dłużny, etwas lang, lánglich; Bh. dlauhaty; Vd. dungo-viten, podougi: Rs. долгинскій, долговатый. Czwo-rograniec długawy, parallelogr. Rog. Doś. 1, 44. Łodzi wązkie długawe. Przlb. Luz. 15.

DŁUGI, a, ie, Comp. Dłuźszy; oppos. krótki; lang; Bh. dlauhý, Compar. delši, ab obsol. delň cf. dalszy, daleki): Slo. dlauhý, dluhi, dłuši, dluši; Sr. 1. dohli, dlicši, dowhi, dowhuši, dlisłi; Sr. 2. dluški, dleši; Vd. doug, dolg, dolge, dalshě; Vd. doug, dung, dong, deli, deleishi, dalshi; Cro. důg; Sla. důg, dugacsak; Rg. důgh, Bs. důg, dughi, ďusgi; Rs. дольгий, до-лорб, дайнный, Gr. δολχος; Arab. هنن; Нв. нна gadel). Długi co do czasu, trwający, trwały, lang, langwachrend, in Ansehung der Zeit. Choroby długie, które dłužen nad setny dwudzieścy dźiewi trwaią, iak pu-chliny, różńc wyrzynę. . . Krup. 5, 7. Niech cię Pan Bóg chowa nam na długie lata. Groch. W. 160. abyś długi czas był żyw, a ižbyś był długowiecznym na ziemi, Kosz. Lor. 80, b. Wykrzykiwano: długie lata cesarzo-wi! Sk. Dz. 742. Długi, długim się zdawiający, nudny, langweilig, lang. Nie uwierzysz, iaki mi czas długi; od godziny iuž nudzę się. Teat. 24, c, 85. Czas każdy długi w łopocie. Rey Ap. 84. Dłužsza Sobota, niż Niedziela. Cr. Ad. 161. Slo. dłuža Sobota, neż Ne-děła. W długą iść, w przewłokę, sich in die Länge ziehen, auf die lange Bank kommen. Gdy w długą szło obłężenie, mocą odeprzeć nieprzyjaciół odważył się. Krom. 759. Nie dobywali zamku pilno, zatym to szło

w długą. Biel. Kr. 367. Poszłoby to w długą, na po-siłki czekać. Warg. Cez. 132. Tuszę, że ta rzecz nie poſtapi w długą. Groch. W. 254. W długą proces po-wlecie się lat kilkanaście. Falib. Dis. F. 3. Długi idą w długą. Dwor. E. ob. dług). Na długą zanosi się (z zamilczeniem, n. p. rzecz, woynę i. t. d.) eſ scheint was langwieriges werden zu wollen. §. Względem miey-sca długi, maiacy długości rozciągłość większą od szerko-ści i głębokości, lang, dem Naume nach. Frankowie długich sukien używali. Sk. Dz. 494. Srzedni palec zo-wie się tež długi palec, Krup. 1, 148. Uczyń dłuższe powrołki twoie. 1 Leop. Jes. 54, 2. Na murawę cisnął się, iak długi. Zał. 14, 241. et warf sich hin, so lang er war. Galatea nad długą olszę urodziwsza. Otw. Ow. 544. nad wysoką olszę, hod. On dłuższy od brata wyższy większy, höber, größer. Fig. tr. Długi ięzyk ma. Teat. 33, 6. 50. świegotliwy, niedobry do sekretu). Długą rełę ma złodzieły. Cr. Ad. 361. er macht lange finger. - Na długą na dłuż, in die Länge. Trzeba wiedzieć, iak wiele która figura ma na długą i na szerzą. Grzep. G. F. 4. W długą, daleko, w długą drogę, w pole, ins Weite, in die Weite, ins frene Feld. Koń, zbywszy iezdca, w długą chrofty w długą uciekając. ib. 1, 372. Do szabli nań łkoczą, on w długą popuszcał, uciekł przez trzy rzeki. Papr. Ga. 1029. tr. Nie rozwodząc się w długą, powinność ta na trzech rzeczach zależy: Petr. Ek. 70. w długą rozprawę, szeroko). - DŁUGO adv., Dłužey Comp. - oppos. krótko), lang, lange; Bh. dlauho, Comp. déle, dýš, cf. daley, daleko); Slo. dlauho, dluho, delegi; Vd. dougu, del, dele; Cro. dugo, Sr. 1. dohho, dowho, dlishe, dléy; Sr. 2. dlułko, dléj; Rs. dólbe, dółwše; Ec. dólб, дайнъHe. §. Co do czasu, o te-raznieyszości i przyszłości; o przeszłości zaś: dawno qu. v. lang, in Ansehung der Zeit, doch blos von der Ge-genwart und Zukunft; von der Vergangenheit muß es hei-ſen; dawno). Długo się dobre pamięta; a że ieszcze dłužey, Cr. Ad. 159. Kto sobie długo żyć obiecuje, rzadko się, iako trzeba, prawnie. Cr. Ad. 401. Nie-długo to tego. Teat. 15, 29. Niedługo twoego wesela. Cr. Ad. 571. Już też długo i wiele zuosilem cierpliwie. Hul. Ow. 259. Długoby o tém mówić. Cr. Th. A dłu-gož tego będzie! Zegl. Ad. 3. Długo żyć Rs. мно-го-бтмствовать: Ec. долго-бтмствую, долго-дӑн-сивую. Nie za długo wkrótce, in Kurzen. Nie za długo po nią tu przyidą. Psalmod. 67. Jak długo = pó-ki; tak długo póty, wie lange; so lange. Jak długo żyiesz, tak długo trzeba ci się ucyść, iak żyć. Pilch. Sen. liſt. 2, 259. Vd. taku dougu, tezhafs, dozhafs). Nieprzyjaciel wie, *długo na granicach leżeć macie. Gorn. Wt. T. (iak długo, czy długo, czy krótko). Na długo - na długi czas, auf lange Zeit, in die Länge, auf die Dauer. Piękność nie na długo płaci, Nagle pozorny czas iey krasę łtraci. Morszl. 240. - W długo = w długą (ob. długi), szeroko, daleko, ins Weite, weitläufigt, in die Länge. W długo rżeczy nie wiodąc, szalonym impetem na przednią straż uderzył. Psalmod. 90. §. Dłu-go, względem mieysca czyli placu, daleko. Cr. Th. lang, in Ansehung des Raums, lang hin, lang gestreckt. Długo się nosi. Tr. Długo koniowi ogon spuścił. ib. *§. Z dłu-

430 *DŁUGOCHW. - DŁUGOPLYNN.

ga, z dawna, seit lange. Oto z długa pożądany dzień przyszedł. Teat. 47, c. 129. Bh. zdłauha z wolna, powoli', wolno, po mału. *DŁUGOCHWOSTEK, ſka, m. Rs. dołgoхвостикъ, ptaszek, parus caudata, skora ogoniaſt, die Schwanzmeſe, dołgoхвостый długochwoły, długogonny. DŁUGOCLAGŁY, a, e, ćiągnący się długo, langwierig, in die Länge sich ziehend. Choroba długociągą. Krumł. 124. DŁUGOCIERPLIWOSC, *DŁUGOMYSLNOSC, ści, ż. powolność długag, znoszenie długie, die Langmuth; Bh. dłuhočekanj, dłuhomyslnost, showiwagjnoſt; Vd. dougoſterpliunost, dougovolnoſt; Rs. dołgomepřbni'e; Sr. 1. dołhocząkani, dobromyslnost, dowhomoßnoſć. Długo nam przewłóczny i łaskawy bóg nam cierpi; dawno zbieramy ſkarb gniewu iego z przewłóczności i długocierpliwości iego. Sk. Kaz. 345. Długomyšlność. 1 Leop. 4 Ezdr. 7, 53. DŁUGOCIERPLIWY, przewłóczny, langmuthig; Vind. dougoſterpliven, dougovołen; Rs. dołgomepřbawbny; Ec. dołgomepřbawb, dołgodyšnibnyb; Bh. showiwagjcnj; Sr. 1. dowhomoßni. Długocierpliwym bydź Rs. dołgomepřbny. DŁUGOCZESNY, a, e, czas długotrwały, długotrwały, lange dauernd. Sami rzemiešlnicy, którzy tych bogów robią nie są długoczesni. Budn- Bar. 6, 45. (trwali. Bibl. Gd.). DŁUGODZIENNY, a, e, wiele dni trwały, vieltägig. Osłabiony długodziennym trudem. Wad. Dan. 145. Ec. dołgodehствую długo żyię. DŁUGOIEŻZYCZNY, a, e, ięzyka długiego pr. et fig. langzüngig; Rs. dołgobязчnyj. DŁUGOLAG ob. Dyląg, dryblas, drygant, drabina. DŁUGOLETNI, ia, ie, wieloletni, vieljätrig; Carn. dolgulejhie; Rs. dołgolbnyj. Długoletnia wrona. Lib. Hor. 78. Długoletnie podejmując znoie. Zab. 5, 380. Ec. dołgolbствую; Gr. πολυχρονώ, perenno. DŁUGOLETNOSC, ści, ż. długie lat pasmo, die Vieljätrigkeit; Rs. dołgolbni'e. Wszyſtko ſkłocła mienionemi losy długoletność. Pilch. Sen. lif. 330. DŁUGOMOWIEC, - wca, m. rozwlekły w mowie, ein Langredner, ein Schwaſter. DŁUGOMOWNOSC, ści, ż. nałog przewlekłego mówienia, die Weitschweiſigkeit im Meden, die Wortſeeligkeit; Sr. 1. dowhorebnioſci. DŁUGOMOWNY, a, e, DŁUGOMOWNIE adv., rozwlekło mówiący, langredend, weitschweiſig; Ec. dołgoraſtobnyj. *DŁUGOMYSLNOSC ob. Długocierpliwość. DŁUGONOGI, a, ie, nóg długich, langſüßig, Bh. dłuhoноhó, ciapathy; Sr. 1. dówhonohatj; Vd. dougonogen; Cro. dugonog; Rs. dołgohórjy. Długonogie kuligi. Banial. 7. 3. DŁUGONOSY, a, e, nosa długiego, langnafig; Rs. dołgohócyj; Subſt. Rg. dugonossaz, dugonos, nossan, w rodz. żeńk. nossana). Rs. dołgohócikъ curculio, der Nüſſelkäfer. DŁUGOPAMIĘTNY, DŁUGOPOMNY, a, e, pamiętaiacy długo, lub też wart, żeby go długopamiętać, lang gedenkend, lange denkwürdig; Ec. dołgopamajnyj. Krótkie swoje pociechy żalem długopomnym pieczętuie. Ban. G. b. Teraz ku iego długopomney chwale, Nad głuchym grobem oświadźmy swe żale. Zimor. Siel. 195. Subſt. dołgopamajnствowo. Długopamiętność. Verb. dołgopamajnствую z długopamiętam. DŁUGOPŁAYCA, y, m. płacący długi (ob. dług), der Schuldenbezaſter; Ec. dołgorbawbmełb; Gr. κρεολυτης. *DŁUGOPŁYNNOSC, ści, ż. płynienie

*DŁUGOPŁYNNY - DŁUGOSZATNY.

długie, fig. trwanie długie, langes Strömen, lange Dauer. Tr. *DŁUGOPŁYNNY, a, e, ie adv., płyńący czyli ciągnący się, trwający długo, langſüßig, langdauernd. Tr. DŁUGOPOMNY, DŁUGOPOMNOSC ob. Długopamiętny. DŁUGOPOTOMNY, a, e, ie adv., przez długie potomſto trwający. Tr. eine lange Nachkommenſchaft hindurch dauernd. ob. Długowieczny. DŁUGOREKI, a, ie, ręki długiey, longimanus. Mon. 75, 594. Langhändig; Rg. dugorük; Vd. dougoroken; Ross. dolgorукий; Ec. рукодóгрий, dolgorукий, рукастый. Artaxerxes długoreki, iż iedną rękę dłuższą miał. Kosz. Lor. 112. Fig. tr. maiący długie ręce, dosięże daleko, potrafi zemlę wziąć, der einen langen Arm hat, weit reichen kann, mádřig ist. Sięgający i po cudze, długie palce ma, smyk, złodziezy, der lange Finger hat. DŁUGOROCZNY, a, e, - ie adv., długoletni, vieljätrig. Zyczy mu zdrowia długorocznie. Pot. Syl. 392. Długo się przez rok ciągnący, sich lange im Jahre schleppend, langwierig. Padaią siewby moſtem, w żałość się obraca. Zadość oracka, w niwecz długoroczna praca. Zebr. Ow. g. DŁUGOSC, ści, ż, długotrwałość, dłuża, długyzna, co do czasu, lub co do mieysca, die Länge; Bh. dłuhoſt, dyl, dýlka; Slo. dłuhoſt; Vd. dolguſt, douguſt, delova, dunguſt, dongovina, dela; Crn. dolguſt; Sr. 1. dowhoſći; Sr. 2. dluſkoſći, dlon; Rg. diglina, duglina; Bs. düglina, dusgina; Cro. dugócha, dusina; Rs. dołromà. Długość życia. 3 Leop. Bar. 3, 14. (długowieczność. 1 Leop.). Wyliczać wszyſtko, potzebaby długości na to, Gil. Poſt. 70. (długiego czasu). Rozległość długości samey tylko, nazywamy liniią. Jak. Mat. 1, 4. - Geogr. Od pierwszego merydyanu rachuią się ſkopnie długości gieograficzny. Wyrw. G. 65. Łęk. Mier. 2, 188. Długość jeograficzna, kąty, pod króremi się przecinają wszyſtkie południki. Sniad. Feo. 73. *DŁUGOSIERCZY, a, e, sierci długiey, langhaarig (am Leibe) cf., sierć. Rs. dołgorówćemnyj. *DŁUGOSPALSKI, a, ie, sypiający długo, langſchlaſend, langſchlaſetig. Odpoczywaią nie na piernatach, iak ty Panie Długospalſki, ale na twardym materacyju. Pimin. Kum. 89. DŁUGOSTAYNY, a, e, ciągnący się przez długie ſtaje, sich durch lange Felder ziehend. Są węże, które proſto w piaſku piersią brodzą J długoſtayne czołgiem brozdy wyoruią. Bardz. Boë. 172. DŁUGOSZ, a, m. człowiek długi, wysoki, longurio. Dudz. 36. ein langer, großer Mann; Bh. dłuhoſs, dłuhoſſ, ſlombidło, kozłownát; Sr. 1. dówhowoſz. tr. Złóćczący, ciągnący wszyſtko w długą, rozciąły w pisaniu. w powieści, der alles dehnt, in die Länge zicht. Nom. pr. Jan Długosz, Longinus, Kanonik Krakowski, Nominat Lwowski, nauczyciel Jana Olbrachta. Alexandra, Zygm. I. i Kaz. S. ieden z pierwszych naszych dzieiopisów. Kras. Zb. 1, 239. der polnische Geschichtschreiber Johann Długosch. Michtal Erneft Długosz pisał Joan. III. Viennense Venit vidit, vicit. §. Botan. Czerwony korzeń nazywiają też Długoszem, że liſcia ieſt długiego i wązkiej, onosma. Syr. 770. anchusa Linn. rothe Dohsenzunge. - Gwożdżiki Jndyjſkie, że maią gałazki obdlužne. ib. 899. Indianische Melkenblumen, flos Africanus. - Osmunda rodzay do krytopłciowych należący, tu należy podeźrzon, łrusie pióro. Kluk. Dyk. 2, 160. Traubensarn. DŁUGOSZATNY,

DŁUGOSZCZĘSNY - DŁUGOWŁOSY.

DŁUGOWŁOS - DŁUZEN. 431

a, e, ubrany w długie szaty czyli suknie, langrödfig. Długoszatne Persy. Pilch. Sen. liſt. 267. DŁUGOSZCZĘSNY, a, e, - ie adv., przez długi czasu przeciąg szczęśliwy, lang gluſchliſch. DŁUGOSZYNY, DŁUGOSZYI, DŁUGOSZYIAWY, a, e, szyi długiey, lang- haſiig; Rs. dołgohšej. Długoszyie gryſa gardło. Bielaw. Mysl. D. 2 Djabli długoszyiawi. Sk. Zyw. 1, 96. Banie maiące zbyt długie walkowate szyne nazywamy baniami długoszyinemi albo fialami. Krumt. 52. Rs. dołgohosejka, DŁUGOTRWAŁOSC, ści, ż. trwanie długie, die lange Dauer, Langwierigkeit; Slo. dluhotrwanliwoſt; Sr. 1, dowhottracinofiſ; Vd. dougogvernoſt, dougovremnoſt; Rs. dołgovременноſtъ, dołгодěнствѣ; Ec. многовременство. DŁUGOTRWAŁY, a, e, e adv., trwaiący długo, ciągnący się, langedauernd, langwierig; Slo. dluhotrwanliwiy; Sr. 1, dowhottraciſcze, dowhottracje; Vd. dougogveren, dougovriemen; Rs. dalihejewiły, dołгодěнственный, dołgovrémenный; Ec. многовременный, времёншій, продолжиーベйный, доłgovременный. Długotrwała choroba, która nie tak gwałtowną będąc, do późney źłołości człowieka się trzyma. Perz. Lek. 146. Długotrwalym czynić Ec. dołgovrémenству). Długotrwałym czynić Ec. dołgovrémenству). Długotrwały, a, e, ucha długie maiacy, langöhrig, lang- zipsfelig, langhankelig. Rogate birety, długouchate my- cki. Gil. Poſt. 41, b, DŁUGOUSZNY, DŁUCOUSZY, a, e, uszy długie maiacy, langöhrig, von langen Ohren, Osly długouszne. Jak, Bay, 61. Fig. tr. długouszy i. q. Osiel, ein Langohr. DŁUGOWIECZNY, a, e, DŁUGOWIEKII, a, ie, - cznie adv., długo trwaiący, lange während, langwierig, lange dauernd, lang lebend; Bh. dlauhoweſły; Slo. Dluhoweſt; Rg. dugovjecjan, dugovit, dugovjecni; Rs. dołgověbichnyj; Ec. многогаſhnyj. Długowieczna woyna. Bardz. Luk. 163. (bez końca). Umarł długowieczny iuž, i bardzo źtary. Sk. Zyw. 1, 226. Czriy oyca, abyś był długowiecki na ziemi. Leop. Exod. 20, 12. abyś długi czas był żyw, a ižbyś był długowiecznym. Kosz. Lor. 80. b. W źtarych ludzich ieſt mądroſcze, a w dłu- gowiecznym czasie roztropnałość. 1 Leop. Job. 12, 11, (w długim czasie. 3 Leop.). Bóg ich w błogosławieńſt wſwie długowiecznie chowa. Warg. Wal. pr. Mięsa nie edzą, przeto długowieczni są w miernoſći oney. Sk. Zyw. 2, 385. Długowieczna mu potomność obiecali, Krom. 58. Mamy inszy świat nad wszytkie rzeczy okiem doyżrzałe daleko wyższy i długowiecznieyszy. Birk. Krz. K. 29. Niedługowieczny, t. i, nie długie bedzie iego życie. DŁUGOWIECZNOSC, ści, ż, trwanie długie, życie długie, lange Dauer, langes Leben; Bh. dlauhoweſtoſt; Rs. многогаſhme; Ec. dołgověbichnosc. Dłu- gowieczność żywota. 1 Leop. Bar. 3, 14, (długość ży- wota. 3 Leop.). DŁUGOWIEZITOSC, ści, ż, wy- sokość, proceritas. Maćz. anſehnliche Länge, Groſſe (vom Buchſe). DŁUGOWIEŻNY, DŁUGOWIEŻY, a, e, wyſoki, na długich nogach, procerus. Maćcz. lang, hoch, lang gestreſt, hochbeinig, langbeinig. Swinie długowieżne, procero corpore. ib. Długi człowiek, smagay, długowiezy, iak niektórzy zowią. Maćz. - Ross. dołgovnebichnyj - nieforemny, niekstałny, niezgrabny. DŁUGOWŁOSY, a, e, włoſosy długich, langhaarig;

Vd. dougolasen). Długowłosy Smynteus, intonsus. Zebr. Ow. 312. ct 107. et 144. DŁUGOWŁOS, a, m. Subſt. ein Langhaar. Bacha z zarosley głowy zwano długowioſem. Otw. Ow. 137. DŁUGOWY ob. dłužen, dłužny. DŁUGOZYTNY, DŁUGOZWOTNY, a, e, - tnie adv., žyiacy długo, długowieczny, długoletni, langlebend; Rg. dugovit, duggovjecjan; Rs. dołgожи- бовийный, dołgожизненный; Ec. bełkожожизне- ный. Boday szczęśliwie, boday długożytnie. Pot. Syl. 474. Człowieka długożywotnego lekarſto wo zachowuie. Syr. 332. ſtarego. Subſt. Rs. dołgоживобiſie. DŁU- SZCZA ob. Dłužca. (DŁUTO, DŁUTKOWATY ob. Dłóto, Dłótkowaty). *DŁUZ, y, ż., DŁUZA, y, ż. długość, dłužyzna, co do mieysca, die Länge einer Sa- che; Bh. zdálka; Sr. 2. dlon; Rs. dołgomà, dлина, диалянкь. Extensio longitudinis, quae vul- gariter dłuž nominatur. Szczyg. Tyn. 173. Dymensya względem dłuży, szerzy i głębokości. Mon. 76, 111. Wszyſtka dłuža iego była 25000 łokciów. Leop. Ezech. 48, 13. (długość. Bibl. Gd.). - Na dłuž, na dłužą, w dłuž, w dłužą, wzdłuż, in die Länge; Bh. podylmo; Rs. wdałk. Przysionek na dłužą miał 50 łokci. W. Ezech. 40, 36. (w dłuž. Bibl. Gd.). Zchodź sobie zie- mię na dłužą i szerzą iey. Budn. Genes. 15, 17. (w dłuž, i wszerz. Bibl. Gd.). Rey Poſt. Jii 5, Przysionek miał 50 łokci wzdłuż, a 30 w szerz. W. 3 Reg. 7, 6. (w dłuž. Bibl. Gd.). W dłuž arszyn Rs. pогóнной арши́нь. - W dłuž, podłuž, wedle, łáng, nach der Länge. W dłuž rzeki z obu ſtron są lasy. W dłuž brzegu miało budo- wał. Tr. §. Co do czasu, na dłuž, w dłuž, w długą, na długą czas, in die Länge, (der Zeit nach). Furya oney choroby nieiako uśmierzyła się, i w dłužą poszła. Wys. Al. 368. Gdy w dłuž ta choroba zacho- dziła, mawiał, iż mnie bóg z sobą mieć nie chce; dla tego tak nierychło umieram. Birk. Chod. 38. die Krańc- heit zog ſich in die Länge. Na dłuž odkładać, auf die lange Bank schieben. 2.) Dłuž, y, ż. sznur ciesjelski. Włod. Dudz. 36. Cn. Th. 1118. die Schnur der Zim- merkute, Gártner, die Richtschnur. DŁUZCZA, DŁU- SZCZA, y, ż. - w liczb. mn. DŁUZCE, rzemienie dłu- gie, które się sokołowi do nóg przypinają, dla odciaga- nia nazad, die Wurſtiemen, womit der noch roße Falſe znrúſſgegen wird; Rs. dóžjки. Dokazują ludzie, że ptak leci, gdzie mu każą, i że się z lasa do pięści, do dłuſzcze, do niewoli wróci. Gorn. Dw. 341. DŁU- ZEC, - ał, eie niiak. ndk. dłužszym się źłać. Ec. Th. Lang werden, lánger werden. DŁUZEC ob. DŁUZCE, Dłužcza. 2.) ob: Dłužen. DŁUZEK, žka, m., zdrbn. rzeczown. dług, eine kleine Schuld. O nędzny dłužek umordował bliźniego swego. Rey Poſt. Hh 3. Odebrałem mój dłužek. Boh. Kom. 1, 200. DŁUZEN, DŁUZNY, a, e, winien co komu, maiacy długi do zapłacenia, schuldig, verſchuldet; Boh. dłužen, dłužny; Sr. 2. dłužni; Sr. 1. dowjné; Crn. dol- shne; Vd. doushen, sadoushen, sadershan; Sb. dusgjan; Cro. dúsen; Dl. duſan; Rg. duuxan, Rs. dołgovowy, dóžjnyj. To słowo bydź dłužnym nie ma mieysca, ieno między dwiama. Gorn. Sen. 345. Dłužen mi Vd. vunſtajezhen, vunoſtajezhen). Jeſt tak dłužny, że iego maiętność za to nie ſtoi. Gorn. Wt. D. 2, b. (zadłužony,

432

DŁUZEN - DŁUZNIK.

DŁUZNO - DMA.

verschuldet. - Dłużny, długowy, od długu, tyczący się długu, Schuld - . Karty dłużne, które na siebie daie iaki bogacz, tyle wążą u kredytorów, iak pieniądze. Pam. 34, 866. Schuldtrieſe, cf. wekser, ſkrypt). §. Moral. winien, powinien, obowiązany, verbunden, verpflichtet, schuldig. Uważ, iaką wierność dłużnyś iego laſkom. Off. Sen. 37. debes. Jeśli tak umiłował nas bóg, i my dłużiśmy jedni dragich milować. Bu.-ln. 1 Joan. 4, 11. (i myśmy powinni. Bibl. Gd.). Rs. DOLZENSTEVOMANN winnym bydź.

DŁUZEN, - żnia, m., DŁUZNIA, i, z., DŁUZEC, żca, m. deſka obdłużna do zamykania barci, ein längliches Bret zum Sumachen der Bienenbeute. Otwór barci zamyka się deſką, u nas dłużniem albo dłużcem zwaną. Kluk. Zw. 4, 278. Skoro matka z roiem kąt zoſtawi goły, Dopiero bartnik, ſtarki dłużnią w ulu zatka. Jabł. Buk. J. 2. b. DŁUZEY Compar. adv. Długo qu. v. - DLUZIUCHNY, DŁUZUCHNY, a, e, DŁUZIUTKI, DLUZIUTENKI, a, ie, - o adv., intens. adj. długi, febrłang. Liniią dłużką na proſćiuchą uczynisz, longissimam. Maćz. *DŁUZMIERNICA, y, ž, narzędzie długości, der Längenmesſer, eiu mathematisches Instrument. Tr. *DŁUZMIERNICTWO, a, n. nauka matematyczna mierzemia długości, die Longimetrie, Längenmesſkunft. Tr. *DŁUZMIERNIK, a, m. mierzyciel długości, der Längenmesſer, der die Länge außniſt. Tr. DŁUZNIA, i, ž, dłuża, dłużyna, długość, die Länge. Zapadlina błoni w dłużnią. Perz. Cyr. 39. z.) ob. Dłużeń. - 1.) *DŁUZNICA, y, ž. rzecz iaka długa, deſka, tarcica i t. d. długą, etwas Längeß, ein langes Bret u. s. w. Gdy nosisz rzecz iaką długą, iako dłużnice, łaty, žerdzie, deſki, dragi, krokwie, podnieſ we šrźodku ich wagi. Sol. Arch. 18.

2.) DŁUZNICA, y, ž., DŁUZNICZKA, i, ž. zdrbn., która dług winna, die Schuldnerinn; Bh. dłužnice; Slo. dłužnica, dłužnica; Crn. dolshniza; Rg. duxnizza; Cro. dusnicza; Hg. adósné; Rs. должница. DŁUZNIK, a, m., DŁUZNICZEK, czka, m. zdrbn., który dług winien, der Schuldner; Bh. et Slo. dłužnjk; Sr. 1. dowinik; Vd. et Crn. dolshnik, doushenik; Bt. dusgjan, dusgnik; Rag. duxnik; Cro. dusnik; Dal, dusan; Hung. adós; Rs. должникъ; Ec. заемникъ, заимщикъ. Dłużnik kto ieſt, musi mieć tego, kto mu pożyczył. Gorn. Sen. 344. Dłużnikiem ieſt, kto u kogo pożyczy, kto za kogo ręczy, kto co kupi na kredyt. Sax. Porz. 72. Potkwszy ubogiego dłużniczka swego, umordował go. Rey Pofl. Kh 5. Zły to dłużnik, który lży swego wierzy ciela. Off. Sen. 54. Dłużnik wesoło bierze, smutno od- daie. Cn. Ad. 161. Zły dłużnik, gdy rzecz pożyczaną wróci, Choć lichwy nie da, płacze, łaie, kłóci Pot. Syl. 61. Od złego dłużnika i plewami bierz. Rys. Ad. 52. Grod. Dis, D. Kazał nam bóg to płacić, co możem iako złym dłużnikom, czymkolwiek, iako mówią, i plewami. Sk. Kaz. 427. Prov. Dal. od zla dusnika y koze bez mli- ka). §. Dłużnik, ten, któremu dłużno, wierzyciel, der Schuldherr, Glaubiger. Polacy względem tego słowa różnicy nie zachowują, i tém iedném słowem dłużnik nazwiają i tego, kto winien, i tego, komu winno. Słowo wierzyciel Polakom nie bardzo zwyczayne; przeto go dłużnikiem, t, i. komu dłużno, mjanują. Sax. Rej. Uciekłam

dla długów, a czyłości moiey, ieżeli mię wozmą dłużnicy, zachować nie będę mogła. Sk. Zyw. 1, 308. DŁUZNO adv., należy się dług, man iſt schuldig; Eccl. Döllkismvemh. Kupcy, którymi dłužno w cudzych ſtronach, i tež którzy dłużni cudzoziemcom, mogą zbywać towarów ku płaceniu długów, i także brać sobie towar w długach sobie winnych. Herb. Stat. 519. Vol. Leg 2, 686. W iakim przypadku ten komu dłužno, na rękojmiach długu dochodzi. Sar. Art. 23. DŁUZNOSC, ści, ž, dług, zadłużenie, powinność, was man schuldig iſt, die Schuldigkeit; Crn. dolshnoſt; Vd. doushnueſt; Sta. dúxnoſt; Cro. dusnozt, dusnoszt; Rs. döllknoſt ( - obowiązek, powinność ). Ubóztwo wnieść ci w posagu Nie ieſże to aż do samego grobu wkladać na siebie ciężar nieodplaconey nigdy dłužności? Teat. 2, 82. DŁUZNY ob. Dłužen.

DŁUZSZOSC, ści, ž, długość przewyższaiąca, większa długość, die Ueberlegenheit der Länge, die größere Länge. 1.) DŁUZYC cz. ndk., podlużyc, zdłużyć dk., długim uczynić, przydłużać, przedłużać, lang machen, verlängern, in die Länge ziehen; Bh, dliji; Slo. dłužit, zdłužit; Sr. 1. dliju, dlijm; Crn. dalsham; Rs. daliip; Ec.далю. Dłużą żegluge, wolniąc zbyt śpieszne żagle. Przyb. Milt. 107. Jeśli wam ieſt słodkie moie nowanie, dłużyć go wam potrafi ey serce. Teat. 45, d. 21. Wyb. A że nie zdłużę słowy z gruntu złey przygody... nece morer. Zebr. Ow. 362. Dłużyć się recipr. wzdłuż się ciagnąć, ſich verlängern, ſich in die Länge ziehen; Rs. daliubw.

2.) DŁUZYC cz. ndh., długu nabawić, einen in Schulden bringen; Rg. dùgliti; Ec. должу; i d doushit, obdoushit = winić, obwinić; Ross. должимъ; (Rag. dugovati negotiari, tractare). DŁUZYC się zaimh. ndk., zadłużyć się dk., długі zaciągać, w długі wpadać, in Schulden fallen, Schulden machen, ſich verschulden; Bh. zdłujiti ſe, dłužim ſe, dłužiwam ſe; Ec. должусь. Kto się rad dłuży, nie rad słowa trzyma. Rys. Ad. 30. Kto się nie dłuży, żywot swóy przedłuży. Cn. Ad. 391.

Dłużyć się komu = ſtawać się komu dłużnym, winnym, obowiązanym, einent schuldig werden, ſich bey ihm verschulden. Będziemy się teraz strzedz, dworowi się dłużyć. Teat. 8, 114. Nie powiaday, iż lepiey bogu niż on słužysz, Bo mu się bardzo w prawdę każdym słowem dłužysz. Papr. Kot. J. 3. b.

DŁUZYNA, DŁUZYZNA, y, ž, dłuża, długość miey-sca, die Länge, die dřtliche Länge; Cro. dusina, dugli-na). Ogień całą dłużynę cyrku zaiął. Nar. Tac. 2, 555. Grodziły folwarki w przepasaney sobie dłużynie drzewa i žerdzi. Nar. Hfl. 2, 293.

Dalsze pochodz. przymiotn. długi: nadłużyć, nadłużyć, obdłużny, podług, podłogowy, przedłużyć, przydłużyć, wydłużyć, według, wzdłuż, podłuż, zadłużyć, zdłużyć.

D M.

DMA, y, ž. (ob. dąć) wianie wiatru, wiew, podmuch, powiew, daſ Wehen, Blasen der Luft, des Windes, des Wind. Dmą roſiſtą Zefir wieiącę zgoła Z ziemie na wiosnę wyprowadza zioła, Bardz. Tr. 121. Dmy i wiatry. Otw. Ow. 262. Straszny wilk chlewom, dmy wietrzne sadom

DMA - DMUCHNAC.

sadom. Nag. Wirg. 494. Nasze płonne nadzieie Po po-
wietrzu dma rozwieic. J. Kchan. Ps. 209. Lekką dmą
zaigra chmurka z liściem powiewnym. Hor. 1, 113. Nar.
Dma ią podchwyciła J iuž upadającą bez wszelakiej szko-
dy Zatrzymała, tak że się nie dotknęła wody. Otw. Ow.
304. Dmą zowię wiatr chłodny, w lecie powiewaiący,
etesiae. Otw. Ow. 294. - Spragnionemi uftami nocną
dmę lápią. Bardz. Łuk. 60. nocne powietrze, die Nacht-
luft. §. DMA ob. dna, choroba. DME, DMIE ob. Dąc.
DMIDZBAN, a, m. moczywąs, kufel, moczymorda, na-
lewayko, wydmikufel, wytrząsikufel, ein Naßkittel,
Saufaus. Piwkiem dmidzban trofki poi, Mnie rym
z lutnią serce gai. Ryb. Głegl. B. 2. b.

*DMISALOPKA, i, ż. z franc. demie saloppe; gatunek
krótszey salopy, eine Halbsaloppe. Nie potrzebuie też
Jeymość Dobrodzieyka mantylków, dmisalopek, kryzów?
Teat. 22, c. 51.

DMUCH, u, m. dmuchnienie, dęcie, dma, das Wehen,
dač Blasen. Lekkich motylów dmuchem twym wydaiesz
roie Zefirze! N. Pam. 14, 265. Dmuchnieniem rucho-
my, którego dmuchnienie łacno poruszy, flabilis. Gn.
Th. Upadlby od dmuchu. Off. Wyr. (słabiuchny na no-
gach). DMUCHNĄC cz. iednotl., Dmucha kontyn.
dąć, dymać, powietrze oddechem tężey wypychać, mit
dem Munde blasen; Bh. dmeychati, dmeychawati, dmy-
chati; Vd. pihati, pishem, piham). Jskrą się rozpali,
ieśli na nią dmuchać będziesz. Radz. Syr. 28, 15. auf et-
was blasen. Ogiernie ginie od dmuchnienia. Birk. Chod. 24.
Nikt nie może w piszczalkę razem i w kornet dmuchać.
Pot. Jow. 35. in etwas blasen, hinein blasen. Dmucha-
łem ia wprzód w rurę; ale nienabita. Alb. n. W. 11. -
Dmuchać dla stńdzenia, blasen, um etwas abzufühlen.
Dmucha, kto się parzy. Pot. Arg. 517. Kto się na go-
rącym sparzy, i na zimno dmucha, Gn. Ad. 366. cf. chu-
chać, gebrannt Kind scheut das Feuer; Slo. koho ráż po-
pali kas'a, wźdicki gu fuka; Rs. ožжешься на молокъ,
bудейць думъ и на воду. cf. po szkodzie mądry).
Każdy dmie na wodę, gdy go ukrop sparzy. Rey Wiz.
195. Starey trzeba było przypowieści sięuchać, A iuž na
zimną wodę sparzywszy się dmuchać. Pot. Arg. 55. Dmu-
chać na co, mieć w podeyżrzeniu, ofstrónie połępować,
ofstrónie w czym, z czym i z kim bydź). Lepiey
dmuchać, niżeli chuchać, melius abundare, quam defi-
cere. Gn. Ad. 438. (lepiey studzić, niż grzać). J dmu-
cha i chucha; ani ciepły, ani zimny, bez charakteru, er
ist nicht kalt, nicht warm; kalt und warm aus einem Mun-
dc. J dmuchasz i chuchasz, ciepło i zimno z iedney gęby
u ciebie wychodzi. Jabt. Ez. 154. - Dmuchniy chuchniy,
a zaraz będzie! (gdy kto gorąco nagli; wzięte to z ku-
glarśkich trybów, którzy chuchają na swoie sztuki), das
ląsšt sich so gleich blasen; blase nur, es wird gleich fertig.

Dmuchać w palce z chuchać w garść, łapę lizać, in die
Ieere Hand blasen, Hungerpfoten saugen. Przedtém do-
brze w palce dmuchał; dziś z łasłki żony karetą ieździ.
Teat. 33, b. 8. W ul dmuchannt,licoß pobudzić, na-
razić się, natrzeć, in den Bienenstock blasen, den Feind
trißen. Niech kto now w ul dmuchnie, a dozna, ieżeli
mu gęba nie opłuchnie. Pot. Arg. 75. Gdy on kilka kroć
dmuchał w ul i w roie, Buntuiąc woyško na swoiego pa-
na, Kazał go Brutus obwinić przed sądem. Chrość. Fars.
Tom I.

DMUCHACZ - DNA.

433

136. „On se fit un art d'exciter de vains tumultes
dans les dietes, d'y proposer des fausses matieres, ca-
pables de soulever tous les esprits, ce qui s'appelait
souffler dans la ruche, pour mettre les mouches en furie."
Rulhiere hift. d. Pol. 1, 44. cf. pszczola. Dmuchać, poddymać,
poduszcać, anßlasen, anheßen, aufheßen. Wszeszał się
tumult, w którym iak poczęto dmuchać, Ukłoło woyško
gniewne swego komendanta. ib. 134. - Dmuchańco do
ucha, szepnąć, einem etwas ins Dhr blasen, einbla-
sen, eintaunen, zußüstern. Dmuchańł mu w ucho, co
ma mówić. Tr. Dmuchańć warcab = chuchnąć go,
zbiwszy, einen Damenstein blasen, wegblasen, mit Bla-
sen nehmen. Tr. Rs. фукамь. - Dmuchać pod nos
komu. Trěb. S. M. 6. pyszno się stawić, grać mu na
nosie, einem troßen, ihn verächtlich behandeln, ihm auf
der Naße spießen. Nie da sobie w nos dmuchać. Rys. Ad.
46. Społtrzegli, iak Oktawiemu Antoniusz pod nos
dmuchnie Chrość. Fars. 97. cf. dmuchać komu w kaszę.
Dmuchać z pychy, dymać, dąć, nadymać się, odymać się, vor
Stolß blasen, aufgeblasen seyn. Szalenie połępował, i wysoko
dmuchał. Jabt. Tel. 78. Dmuchay sobie poważnie, zadzury
nosa w górę, oh wnet z ciebie będzie walny konsyliarz.
Teat. 36, c. 15. Dumą on puszył nieprzyjemną J dmu-
chał parą wysoką nikczemą. Zab. 15, 374. Wsasmi
dmuchać. Stryik. Tur. B. 3. (trząsać, mit dem Schnurr-
barte dräuen). §. Dmuchańć dokąd, ucieknąć, drapaka
dadź, wohin stieben, wohin stieben, entspringen. Z tego
domu do swoiego dmucha. Jabt. Ez. 188. Dmuchańł
w nogi. Off. Wyr. §. Dmuchańć, palnąć, grzmotnąć,
golnąć, einen Streich geben, einen Sieb verseßen. Dmu-
chnął go w pyšk. Tr. Slozem uderzyć, dmuchańć, swini
raz dadź. Gn. Th. DMUCHACZ, a, m. dymacz, co
dmucha, der Blasen, einer der mit dem Munde bläst;
Ee. DUKOVITEA. DMUCHAWKA, i, ż. rura do
przedmuchywania, ein Blaßeroß. Udaiąc przez dmu-
chawkę głos iey męża, przymusił ią, aby pojęła go za
męża. Boh. Djab. 2, 127.

Pochodz. pod sł: dąć.

D N.

*DNA, y, ž. denna czyli dnawa niemoc, łamanie stawów,
suchobolność, scyatyka, die Gliederkrankheit, (Obb.
die Gleiche), das Gliederreissen, die Gicht; Bh. dna, że
se dna kosi dołgra, dnawa nemoc; Slo. dnuazlaman;
Vd. vudna boliesen, resvudenost, resvudenizhnoft, derha-
viza, hudiza; Sla. děrtavica; Rs. грш'жа; Ec. членов-
ная болезнь. Darcie w członkach wszelakich; dą-
niektórzy zowią albo denną boleścią. Sien. Rej. - Sr. 1.
sucha stawow bołosći, gichtći; Sr. 2. chwat. Dna nożna pe-
dagra. Cresc. 617. et 165. Cro. vůlog; Dl. guta: das Po-
dagra, das Zipperlein. Dna rečzna. Sien. 107. chiragra,
Slo. rukobotja; das Chiragra. Dna brzuchowa, dna
członkowa, dna ielit albo trzew, ielitne darcie, dna
nożna albo nóg darcie. Sien. Rej. Dna trzewna, Sien.
139. die Darmgicht; Cro. duna; Vd. zhreuna hudiza,
derhaviza, skermina, zhreuna grisha). Boleści w biodrach
także dą zowią. Urzęd. 141. das Hüstweb. Przynieśli
do Jezusa człowieka dną złamanego. Sekl. Math. 9. („p3-
55

434

*DNAWY - DNO.

DNO.

raližem zarażonego" not.). To ziele, kto dnę spoioną
cierpi, rozwięzuie ią i rozpędza. Spicz. 44. *DNAWY,
a. e, denny, suchobolny, scyatyczny, gichtisch; Boh.
dniemъ; Slo. dnaułkamanъ: Es. членовоболѣзнеb,
bb cosmaběxb болѣзнь имѣją. Mieysca ciała
duawe, w których ból i łupanie bywa, tą mażcią na-
cierać. Syr. 1509.

DNIA, DNI ob. Dzień. DNIEC, dniąto, dnieie, bezosob.
ndk., dniem się kować, świtać, Tag werden, tagen; Bh.
dnił se, dnło se, dni se, dn'enł se; Vd. se denit, deniti
se, svitati, den se diela, se deni, svita, bershi; Croat.
danisz, danje, szwenjęm; Bs. suanuti; Rg. svanuti,
svagnivati, rasvaniti se; Sła. svanu; (Rs. дневамъ,
днююio dzień gdzie przepędzić) Rs całbmaemъ, Na
ziemi mierzcha się i dnieie. Przyb. Milt. 175. Już po-
dobno dnieie. Teat. 18, 15. Fig. Słaba dniejących do-
piero nauk poświata. Nar. Hfl. 2, 6. DNIENIE, prima
lux. Mącz. das Tagen, der Tagesanbruch. Zwykły wsta-
wać równo z dnieniem. Przyb. Milt. 141.

DNIΕΡΡ, ΝΙΕΡΡ, u, m. Biel. Kr. 3. Boryſthenes rzěka,
po Dniestrze naywiększa. Gwag. 482. Ład. H. N. 29.
plynie przez znaczną część Litwy. Dyk. G. 1, 168.
der Fluß Dnieper.

DNIESTR, NIESTR, u, m. Tyras, wielka rzeka Polſka,
zaczyna się od gór Karpackich, płynie przez granice
Podola i Multan. Dyk. G. 1, 168. Ład. H. N. 29. der Fluß
Dnieſter an der Wallachischen Gränze.

DNIOWY, a, v, ode dnia, Tages; Rs. днěвный. Już
się słońce na zachód schylało, i dniowe światło pod grube
chmury spuszczalo. Zab. 14, 138. Srebro nosi białość
a iasność dniową. Urzęd. 396. W wyliczaniu wyszlukie-
go, na dnioiwymby mi biegu zeszło. Smotr. Lam. 54.
(dniaby mi nie stało, der Tag mółce nicht zureichen). Dniowe hiforye. Kłok. Türk. 56. die Tagesgeschichten.
My cośmy dniowi, bądźmy trzeźwi. 1 Leop. 1 Theſſ.
5, 8. (dzień tylko żyjiemy, wir ſind nur von heute). DNIOWONOCNA równość, Zebr. Zw. 101. die Tag- und
Nacht- Gleiche ob. Nocorównia.

DNO, a, n., Denko zdrbn., spód, zawarcie dolne naczynia, der Boden eines Gesſitreſſ, der unterſie Theil, in den ſich Gefäße, ſchirre u. f. w. endigen; Bh. et Slo. dno; Sr. 1 et 2. dno, Crn. et Vd. dnu, pod; Sla. danono; Cro. et Rg. dnò; Bs. dno; Rs. дно; Hb. 771n eden basis, fundamentum; cf. Ger. Boden Ab l g.). Ješliby iagody czarne na dno były kładzione w kadź, tedy wino rumieńſsze bywa. Cresc. 335. Dno w beczkę wprawić Bs. zadnitti, ſtaviti dno). Spiszcie wasze imiona, i na dno włóźcie w co, a los rozsądzi nas snadno. P. Kchan. ſ. 125. Gdy iuž reszty dopiłał przykładnie, Cud nad cudami, poſtrzegł prawdę na dnie; Bayka to była, co o niey pisali, Jakby w dnie łudni siedziała nieboga, Znać filozofy wina nie piiali. Kras. Ant. 71. Do dua wypić, biſ auf den Boden rein auſtrinken. Nierychła oszczędność, gdy na dnie same drożdże zoſtaią. Opal. Sat. 152. Pozna oszczędność na dnie. Pilch. Sen. lifl. 5. Nie wczas ten ſkapić poczyna, Który się, gdy mało na dnie, *oszczymia, sera in fundo parsimonia. Mącz. Leciała iedna summa po drugiey, i nie prédzøy się poſtrzegł, aż gdy w szkatule dno obaczył. Mon. 65, 571. Już dno widać w mey szkatule. Zab. 13, 26. Gawdz. - Dno ka-

rety, spodnia deſka, der Boden in einer Kutsche. Jak
pończochy sobie zbryzgasz, powiedzą, że bez dna mu-
sisz mieć karetę. Teat. 22, 122. (żeś pieszą szedł, że
karety niemasz). - Dno armaty. Łęk. 2, 239. der Bo-
den einer Canone. Dno armaty ieſt pełność śpiu w ar-
macie, poczyniająca się od dna komory, a kończąca równo.
z denną liftwą. Jak. Art. 3, 290. Metal, zamykający
kanał armaty z tyłu, nazywa się dнем. ib. 1, 139. -
Dno okrętu, nawy, der Schiffsboden. Tr. - Rs. dnizhe.
§. Dno wieży, dolna wieża, in fundo, kara kryminalna,
różniąca się od górney wieży, kary cywilney, das Burg-
verließ, das Verließ, das unterirrdische Thurmegefängniß,
der Criminalarrest. Dolna wieża na łokci 12 głęboka
była. Oſtr. Pr. Cyw. 1, 381. Szlachcie, któryby szlachcica
zabił, brzydkie ma wiezienie na dnie w wieży przez rok
wytrzymywać. Krom. 711. Mężobócy na dnie w wieży
budować, takowy . . . Stat. Lit. 135. (cf. do wieży
w ziemię wsadzić. ib. 154. §. Dno morza, rzeki =
grunt, der Meeresboden, Flußboden, der Grund. Krzy-
wo Wąkowicę spuszeza prędko na dno. Kul. Her. 284.
Woyſka Faraonowe w czerwonym morzu na dnie zoſtają.
Psalmod. 75. Okręt wodą się zalał, a na dno poszedł,
Sk. Dz. 579. W Szwecy są ieziora dwa dna maiace,
z których jedno pewnych czasów podnosi się, i naksztalt
derki wodę okrywa, potém znowu kryie się w głębi.
Kluk. Kop. 1, 101. Rzeki Hiszpańskie maią brzegi wy-
sokie, a dna abo nórty nizkie i niegłębokie. Boter. 8.
*§. Pierwey do Pontu Dunay dnem uciecze, Niąli kto
nadeń w me ſtruny łagodniey uderzy. Miaſk. Ryt. 2, 112.
(do dna, ze szczętem, do oftatniéy kropli). §. Dno,
spód iakiey materyi, tło, der Boden, der Grund eines
Feugeß. Czerwony Karmazyn na gładkim dnie. Goſt.
Gor. 108. §, Math. dno, basis, Grzep. H. podſtawa,
die Baſſk). §. Dno oka, retyna, die Retine im Auge.
Tr. §. Botan. dno, receptaculum, w kwieciu ta miazga
gąbkowata, na ktoréy korona, prąkiki, zarodek są osa-
dzone Bot. Nar. 125. ta część w roślinach, na ktoréy
naprzód kwiaty, potém owoce lub nasiona są osadzone.
Fundz. 2, 96. der Boden in einer Blume. §. Fig. tr.
Przepadiły na dno piekła z duszą i z ciłem. Teat. 53,
b. 83. Dna nie mieć, granicy nie mieć, keinen Boden,
keine Gränzen haben. Rozrztuność dna nie ma. Mącz.
(ob. bezdno, bezdenny). Łakomstwu dnia niemasz. Petr.
Pol. 66. (nienasycone). Niemierne dawanie dna nie
ma. Bud. Cyc. 123. Morze nie ma dna, nie ma tež i
zbytek, Zawsze chce więcćy, mało mu świat wszytek.
Klon. Fl. B. 4. Wieczność nie ma dna. Off. Wyr. W tey
iego powieści dna się nie domacasz. Off. Wyr. (gruntu,
celu). - Na dno, na dól; na dnie, na dole; auf den
Boden, zu Boden, nach unten, zu Grunde. Hardy,
spadniesz dziś na dno, coś wczoray wykrzykał na wieży.
Pot. Arg. 31. Wszyſłko czas trawi, wszyſłko iako woda
cicha, Czego się kolwiek dotknie, na samo dno spycha.
Pot. Zac. 207. Na dno idę, acz zda się, że pływam.
Kul. Her. 84. Każdy ciężar na dno opada. Off. Wyr.
Do dna, biſ auf den Grund. Nie popychay mnie do dno.

["DO.", "Off. Wyr. (nie gub' ze wszyftkiem). Zabrnąwszy do dna, nie mógł się cofać. ib. (nawarzywszy piwa miała go pić). Jozuego miecz dzikie narody do dna wysiłkł. Miałk. Ryt. 19. (do szczętu, z kretesem, zgoła, zupelnie, bis auf den Grund, ganz und gar, wöllig). §. Weltschnäwszy ciężko ze dna głębokiego J toczą, z oczu nieprzebrane zdroje, Rzekła... Odym. Sw. Kk. 3. - Bosn. izadna, odadna, funditus) z gruntu serca, głęboko, von Herzens Grunde, tief auffesfzend.", "Pochodz denko, bezdno, bezdenny, bezdenność, denny, dna, (Sor. 1. zadnu funduię).", "DNY ob. Dzień.", "DO.", "DO praepos. reg. Genit., wyraża w ogólności kres dążenia, zu; Nieders. tu; Slo. et Bl. do; Vd. do, dokle, dosdei; Crn. do, da; Sr. 1. do; Sr. 2. do, doj, dow; Sla. do, dok; Bs. do; Cro. dó; Dt. darri, darrido; Rs. do, dáje ( = nawet do); Ec. hándjede (až do, cf. Lat. donec; Hb. τυ adh = usque in, ad, cf. ud). wyraża krés względem czasu, mieysca, łtopnia czynienia, z póty, bis, zu, bis zu. Temporis: Kazał mi czekać na tém mieyscu, do zawolania nicanza. Teat. 19, b. 78. Tak do nocy od poranku Musiły prześć bez przeſtanku. Zab. 15, 278. Třeb. Przyjaciółkam ci do śmierci serdeczna. Paſt. F. 150. Szezerość serca do śmierci nam chował. Zab. 12, 379. On was zawsze szanował od pierwszy młodości, Až do swey białej ſkroni i późney ſtarości. Groch. W. 532. Do trzech lat była iak niemą; przy końcu roku trzeciego mówić począła. Sk. Zyw. 2, 72. Do czwartey, do piątey w noc. Cn. Th. Do widzenia! muszę iść. Teat. 43, b. 77. bis zum Wiedrſehen. Do obaczyſka. ib. 52, c. 51. Do roku, do miesiąca, do tygodnia, do czasu = a, do wyjścia lub też w przeciągu, roku, miesiąca, tygodnia, czasu, innerhalb eines Jahres, Monates, einer Woche, einer gewissen Zeit. Wszyscy do roku pomarli. Lat. D. 4. b. Pigwy w zimnie mogą trwać dłużej, niż do roku. Cresc. 412. Mogł dwiescie napisać wierszów do godziny. Hor. Sat. 63. Do czasu mu pożyczył. Off. Wyr. b., do roku, do miesiąca, do dnia, na każdy rok, na każdy rok, co miesiąc, per singulos annos, alle Jahre, alle Monate, jährlich, monatlich. Miał swoje cztery wielkie poły do roku ten święty. Sk. Zyw. 1, 326. Swiszcze raz tylko do roku kocą się. Zab. 12, 194. Slo. raz do roka, raz do dn'a, do meſća. Do dnia ob. dzień). Do czasu = czasami, kiedy niekiedy, zu Zeiten, hiswchen. v., do roku, do czasu ob. do relation. niżey. §. Loci et gradus Do kolan, do koſtek woda = po kolana, po koſtki. Cn. Th. bis an die Knice, aż do). Upadł śnieg wielki do goleni. Stryik. 658. Kto do tey biegłości chce przyjeść, musi bardzo wiele czasu źrawić. Gorn. Dw. 122. Jeszczeć to nic; ieszcze nie do krwi. Cn. Ad. 320. Aż do krwi zarznać, de vivo resecare. Maćz. bis auf Blut. (cf. do skóry, do żywego). Do halerza się wydał. Pot. Arg. 630. bis auf einen Heller. Do szeląga wyliczył. Teat. 42, d. D. Pulk ten był do człeka wycięty. Chrośc. Fars. 270. bis auf einen Mann, bis auf den lebten Mann. Nie", "DO", "435", "było i iednego, któryby się podobał, nie było i do iednego. Sk. Kaz. 171. Wszytko to pilnie do iednego słówka zachował. W. Poſt. W. 68. Zrn. Poſł 3,683. b. Wszytko to ganisz, aż do drzew i wody. Karp. 1, 46. Jużeś się do woli najadł. Bardz. Tr. 354. do sytu gu. v. Do gruntu, z gruntu, zgoła; do końca, zupełnie, doſkonale, bis zu Ende, vollkommen, vollendet. Częło nie do końca ucozny doktor bardzo szczęśliwie lęczy. Gorn. Dz. 116. Do czysła, do szczętu, do boga ich, do kata, do biesa ich tam, vid. suis in locis. Do gardła bronić, do upadley, do ofatniego tchu, auf Leib und Leben. Rozpacz do gardła bronić się radzi. Krom. 83. Pana naszego nie chce- my odftąpić; ale przy nim bydź do gardł swoich. Biel/k. Kr. 67. Slubował im do gardła przeciw Tataroń po- modz. Stryik. 250. - Continuat. od do, von zu. Od słowa do słowa, aż boli głowa. Cn. Ad. 771. von einem Worte zum andern. Od kieliszka do kieliszka, aż się upił. Off. Wyr. Ode dnia do dnia. Do, tam (zu), nach, auf. Poiechał do Poſłki, nach Polen. Odieżdża do dóbr swoich. Gaz. Nar. 1, 269. er reſt auf feine Güter (zu f. G.). Jechał do dóbr swoich. Sk. Zaw. 1, 312. Zasłano go do wschodnich krałów. Smorr. Ap. So. Jeymoſc wyiechała do miaſta. Teat. 14, 70. (dijling. na miaſto cf. miaſto). Skoro się do wsi kapłan iakis ukazał, wnetże się lud zbiegał. Sk. Zyw. 1, 183. wchodząc do wsi, beym Eingange inß Dorf. Do - ku, meram di- rectionem physic. vel moral. zu, gegen, nach, (wohín gerichtet). Tył podawszy, do lasów się mieli. Stryik. 520. Kto myśliwy do trąby, nabożny do księgi, gospodarz do minucyj, gach zawsze do wſłęgi (ma się). Pot. Jow. 34. sich zu etwas halten, sich wosu halten, sich woran machen. Jdż do djabla! do kata! gu. v. (Do brewiaria księdzu! Gemm. 65. curet sua). A do born! = do domu! do kościola! do szkoły chłopcze! willſt du wobł in die Schule! ſort! marsch! in die Schule! Kiedy nie w- - - - - - - - - - - - - -

136

D O.

do drogi, i o butelce się nie zapomniało. Krus. Pod. 2,
116. Cztek i do rady i do zwady, znaydzie go iak go kto chce,
omnium horarum homo. Mańcz.; oppos. ani do rady, ani
do zwady, do nieczego. Do ludzi człowiek =układny,
ludzki, oppos. odludek). Pióro do pisania, eine Schreib-
feder. Piórko do zebów ob. zębodlub, dłubożab). Szczotka
do botów, szczotka od botów, eine Schubkürste. Szczotka
do sukien, od sukien, eine Kleiderbüürste. Elliptice
significatione directionis phys. vel moral. Co się komu
nie podoba, to mu nie do śmiechu. Zab. 12, 269. (to
mu nie śmieszném, das ist ihm nicht zum Lachen, nicht lä-
cherlich. Nie do śmiechu mi teraz Knbo! Teat. 54, c. 2.
ich bin jetzt nicht zum Lachen gesimmt). Ani mnie do snu,
ani mnie do iadla, Cala mieu moia spokoyność odpadla.
Kniaz. Poes. 2, 192. (nie chce mi się ani snu ani iadla,
ich habe weder Lust zum Essen, noch kann ich schlaßen).
Cum ellipsi verb, należeć, tyczeć się, sięgać się, et si-
milium, mit Auslassung der Zeitwörter: angehen, gehören,
betreffen, sich bezikhen, anfangen u. f. w.). Co mi do
tego? Cn. Ad. 95. was geht das mich an? Sło. čo koho do
teho, co komu do tego? Zabt. Amf. 20. Wam wcale nie
do tego. Teat. 54, 74. Jeśli ia tak chce, co tobie do
tego? Biel, Poſt. 107. Zkład to, że mię masz na tak
pilney pieczy, Coć do moiey sromoty, i do moich rzeczy? P:
Kchan. J. 253. Jeśli tak osądzili biskupi, a cóż cesar-
zowi do tego? Sk. Zyw. 1, 271. Co do mnie, żeś ieſt
szczodrszy ku drugiemu? To do mnie, żeś ieſt pan mój
pilney pieczy, Coć do moiey sromoty, i do moich rzeczy? P:
Kchan. J. 253. Jeśli tak osądzili biskupi, a cóż cesar-
zowi do tego? Sk. Zyw. 1, 271. Co do mnie, żeś ieſt
szczodrszy ku drugiemu? To do mnie, żeś ieſt pan mój
pilney pieczy, Coć do moiey sromoty, i do moich rzeczy? P:
Kchan. J. 253. Jeśli tak osądzili biskupi, a cóż cesar-
zowi do tego? Sk. Zyw. 1, 271. Co do mnie, żeś ieſt
szczodrszy ku drugiemu? To do mnie, żeś ieſt pan mój
pilney pieczy, Coć do moiey sromoty, i do moich rzeczy? P:
Kchan. J. 253.

D O.

Scheffel, die Elle ist. (corrige hoc in loco Trotzium). Do żelaza też to, do śrebra, do ręki, do człowieka, do szczęścia, t. i. żelazem się to, ręką i t. d. dzieje. Cn. Th. zawisło od tego, iakie żelazo, iakie śrzesbro i t. d. Zniwo bywa obłitsze lub chudsze, iak do roku. Off. Wyr. Zboże do czasu plenne, do czasu plonne. ib. Nie do tego to; nie zgodzi się to na to. Cn. Ad. 579. Do rzeczy mówić, krzeczy, ku rzeczy (cf. dorzeczny), zur Sache sprechen, passend, schicklich, zweckmäßig. Niż co nie do rzeczy masz gadać, lepiey milcz. Teat. 29, 7. Mówiąc do naszego interessu, rozumiém, żem... Teat. 51, c. 60. (łosownie co się tycze). Prawdziwie nie rozumiem, do czego to We Pan mówisz. ib. 27, b. 88. (do czego łosuiać, zamierzając, wohin aus, wohin zielend). Do czego suszyli sobie głowy nad określeniem człowieka? Teat. 11, b. 9. (na co, wozu? zu was Ende)? Pióro do moiey ręki, podług moiey ręki, eine Feder nach m. H. Lekarstwo do oczu przypadające do oczu, nieprzeciwne oczom). Do ręku mieć co, pod ręką, na doręziu, bey der Hand haben. Thumaczene do słowa: słowne, literalne, von Wort zu Wort, wortlich. - Accommodat. ku - według, gemäß, nach. Powiedz do prawdy, ieśli nie żartuiesz. Paſt. F. 99. der Wahrheit gemäß, im Ernst. Ja to do prawdy utrzymsuje, iż trudnieysza ieſt... Zab. 6, 340. (serio, bez żartu, in Wahrheit, im Ernst). Są takie rzeczy, które gdyby się działy do prawdy, nie śmiały się, ale lekać należało. Zab. 12, 265. (w iftocie, in der That). Do prawdy? R. nie inaczey! Teat. 36, 23. müssen? in der That?) Do = podług, zu, nach, angemessen. Widziała przed sobą ładnego chłopca do guftu swego. Teat. 14, c. 6. Cóż to We Pani w moim dyfurskie nie ieſt do guftu? ib. 26, 46. Cale nie do twarzy była ubrana. Teat. 19, c. 54. Teraz przedziwnie kapelusz do twarzy. Zab. 12, 74. Steht gut zum Gesichte. Drugiemu sama nawet wada ieſt do twarzy. ib. 12, 266. Nie do twarzy ci ten humor ponury. Zabt. Z. S. 1, 15. Nie pociągną kary Woly nie do pary. Pot. Jow. 2, 6. (niedobrane). Dobierać kouie do miary = ednego wzroſtu, równe). S. Do = względem, relat. in Anfehung, zu, an. Doktor nieszczęśliwy do pacyentów. Mon. 69, 804. Miewa człowiek do człowieka szczęścia, wiele kroć nieuczony doktor ulędza szczęśliwie. Gorn. Dz. 116. Szczęście mieć do ludzi. Teat. 10, 112. W pośmiech do ludzi, a potém w wzgardzenie przyszedł. Kosz. Lor. 16, b. To mi się do szachów nie podoba, iż nader wielka umiętność do tey grze bydź musi. Gorn. Dw. 122. (z tego, dlatego, przeto, z tey miary, z tego względu szachy mi się nie podobają, daß will mir am Schachspiele nicht gefallen). Wady do niewiaſt są cztery, swoboda, wielomówność, niełałość, łtroy. Petr. Ek. 67. an den Weibern. Jeſt to do człowieka wielka wada, gdy o tém mówi, o czémby milečeć miał. Kosz. Lor. 99, b. Jedna tylko do niey wada, że łrasznie ciekawa. Teat. 10, 60. (w niey, an ihr). Osohliwa ieſt cnota do pana, układność a pokora. Kosz. Lor. 157. Byli bawwochwalcy wieley, co tylko było do nich dobra, że hyli ludzkiewi, Biel. Kr. 45. t. i. u nich, was an ihnen gutes war, d. Do = przy, u, bey, an. Niebogę ofkarzył do oyca złośliwie. P. Kchan.

DO.

*DOB'

*DOBACZYC.'

437

Orl. 1, 101. Ułomek ten tak da ognia do stali, iak krzemień. Torz, Sz. 63. Miało próżnych powieści, kolejno sobie do stołu czytali. Sk. Zyw. 1, 390. Służyć do stołu co. służyć, stoł. Spodziewaliśmy się We Pana do nas. Teat. 22, b. 20. Niech mu do oka powiem... Teat. 22, b. 123. (w oczy, in die Augen, ins Gesicht. - §. Do, = Datiuus commodi, dla, na, furt. Tymokrat był przed Troią boku mego pilny, Myśli do Protezyla mych śpieg nieomylny. Jabl. Tel. 187. Czasu iednego kupować coś do klasztoru dwóch braci posłał. Sk. Zyw. 1, 155. NB. rzeczy zdolne wnieszczać się, kupią się do n. p. wołu, chleba, beczkę wina do klasztoru; rzeczy nie zmieszczaiące się, kupią się na n. p. rola, wieś; dla, commune. §. Do = ku negatieve = od, przeciw, gegen, vor. Włóręt We Panny do Erafta, z uprzedzenia pochodzi. Teat. 25, b. 35. Damy nasze włóręt małą do gospodarstwa. Zab. 16, 47. (cf. włóręt od złego. Dmoch. Szt. R. 57.). §. Do razu, do słowa od razu, z razu, zaraz, za pierwszém słowem, aufs erste mal, aufs erste Wort. Do słowa pierwszego dał zań asprów 10,000. Pazzh. Dz. 29. - §. Significatio pronominis do diuerse determinatur. Significatione verborum, nominum, adverbior, quibus subiungitur: vid. e. gr. należeć do kogo, przegrać do kogo, płacić do kogo, baczyć do kogo, czuć do siebie, widzieć do siebie, wiedzieć do siebie, znać do siebie, mieć do siebie, porównywać co do czego, *przypodobywać co do czego, ftosować co do czego albo z czem, Posunek do czego, ftosowny do czego, ftosownie do czego, podobieństwo, podobny, podobnie do czego, przypadać do czego. - §.II. DO praepoftit. inseparab. przydane do słow, wyraża a.) kierunku czynności, słowem z którym się składa wyrażonéy, ku iey celowi, daß do giebt der Handlung der damit zusammengesetzten Zeitwörter a.) die Richtung der Handlung nach einem gewissen Objecte, dochodzić czego, dobadywać, b.) domierzanie, zbliżanie się ku skutkowi, w formach słowa niedokonanych, in den unvollendeten Zeitformen rüdt es die Handlung dem Erfolge näher, dojeżdżał, doprowadzał, dośćigat, dotłukał, dobijał, dobывal, c.) w formach słowa dokonanych wyraża uiszczenie skutku, in den vollendeten Zeitformen drüdt es den wirklichen Erfolg der Handlung oder ihre Wirkung aus doiechał, doprowadził, dośćigł, dotłukł, dobil, dobył. Z zaimkowemi słowami wyraża w formach niedokonanych stananie się nabywania czego, hev den Reciprocis in den unvollendeten Zeitformen, das Streben etwas zu erlangen, dorabiać się, dobadywać się, doslugiwać się; w formach zaś dokonanych nabycie czego, in den vollendeten Zeitformen, das wirkliche Erlangen, dorobić się, dobadać się, dosłużyć się. d.) wyraża przyczynianie, przybywanie, przyroft, Hinzuflugung, Vermehrung, Zufaß, noch mehr, als bereits geschehen war. Dogotuy do tego, coś iuž nagotował. Dodały do tege, coś dał, bo nie dosyć.

NB. Gdy prawie wszyskie słowa z, przyimkiem do pładząći się lub pładać się mogą; zatém niepodobna wszyskie, (nam infinita prope sunt et pro arbitrio cuiusvis componi possunt. Cn. Th. 127.) zutaszcza we wszyskich ich znaczeniach tu wylęzyć; umieszązą się

na swoim mieyscu, naypotrzebnieysze, i te na które się przykłady znalazły.

*DOB', i, ż., DOBA, y, ż. część czasu, chwila, iakiś czas, ein Zeitteil, eine Zeit, eine Meile, ein Augenblick; (Bh. doba - czas, punkt czasu, chwila; kształt, forma rzeczy cf. ozdobić; Sr. 2. dobbat = czas; Sla. doba - czas; Cro. doba aetas; Dl. dobra věk - wiek; Rg. doba 1. czas, wiek; 2. dobra, dobniza - godzina; Bs. dobra 1. czas, 2. godzina; Vd. dobnik zegar; Rs. удобіе, удобсмь pora, pogoda do czego, wygoda cf. podoba cf. ozdoba, cf. Hb. וּוֹ toph dobyr). Wiedz, że w każdyy życia dobie, Dla oycyzny tyko żyiesz. Niemc. P. P. 153. (w każdym momencie). Doba czasu nie minęła, We Pan trzy razy odmienileś swoje przedsięwzięcie. Teat. 24, c. 92. §. A pewny czasu punkt, pora, ein gewisser Zeitpunkt, eine Zeit, eine gegebne Zeit. Przydziesz do mnie iutro o tę dob'. Leop. 4 Reg. 10, 6. (o tym czasie. Bibl. Gd.). Dobry skowroneczku, iuž ty śpiewasz-sobie, A ia poczynaj także o twóry robić dobie. Gawin. Siel. 392. Czycmie psi wierni, naywięcey nieprzyiaciel w tę dob' trzodom szkodzi. Gaw. Siel. 386. Hemus i Rodope, śnieżne o tych *dob góry, ludzie przedtém były. Zebr. Ow. 139. nunc). W iednem dob' uicichał ogień, a o drugiwy zaś dobie, ogleń na wodzie się rozgorywał. 1 Leop. Sap. 16, 18. Cro. ob kojoj dobi o którym czasie? §. Doba, pewny czasu rozmiar, przeciąż, ein bestimmtes Zeitmaß. Na dobę, od doby do doby : na 24 godzin, viert und zwanzig Stunden; Rs. cymки, посумочно, ношенством; Ec. vsenoшенством. Цылы супки и день и ночь. W gościnach płaci się od stancyi na dobre; ony doby do doby tyle a tyle. §. Sam czas, pora, grade die rechte Zeit. Wtém wškok do Selenissy żeby ulżyć sobie Kwapi królewna, i ma ią na dobie. Pot. Arg. 382. Podraftać, prawie na dobie bydź, niektórzy mówią, pubescere. Mącz. Niedoba, fig. niedożrzałość, die Unreise (Kindheit). Wyście mię z dziecinny éwyczyli niedoby, i wychowańcem u siebie widzieli. Chrość. Fars. 206. - Czas na dobie, w dobie - czas po temu, czas służy, die Zeit ist günstig, gelegen, entsprechend. Jeśliś mądr, używay, poki czas na dobie. Petr. Ior. B. 2. (poki służą lata, używay świata). Tak prędko nasze zmykają lata, więc trzeba wcześniej używać świata, poki czas w dobie. Zab. 13, 424. Zalt. §. Doba dola; stan, położenie, sytuacya, die Lage, der Zustand, das Befinden, das Schicksal. Królewic w prywatnego iechał z domu dobie, Dzielnością nieśmiertelney sławy szukać sobie. Pot. Arg. 216. Wszytko to są przypadki nie ściągaiące się bynaymniey do teraznieyszey doby twoيّة. Teat. 50, c. 67. Dziś koniec klęskom, legnę spokoyny iuž w grobie, Gdy zoftawie oycyznę i was w lepszéy dobie. Niem. P. P. 35. Niedoba niedola, Ungemach. Boleie z téy swoيّy niedoby, że dla cho roby daremnie upłynie mu lato. Jabt. Buk. F. 2, b.

Pochodz nadoba, nadobny, nadobność, podoba, podobać, upodobać, podobny, podobieństwo. przypodobać, *przypodobywać; ozdoba, ozdobić, ozdabiać, przyozdabiać, zdobić, niezdobny, niezdobność.

*DOBACZYC się zaimk. dk., *dobaczać się ndk., *doba-czawać się czfl., domyślić się. ersehen, abnehmen,

438

DOBADAC - DOBIC.

muthmaßen. Jleśmy się mogli z rzeczy dobaczyć. quan-
tum et ipsa re coniecturam fecimus. Mącz. Dobaczam
się, domyśłam, coniecturo. ib. Dobaczavam się, ba-
ceż, subintelligo. Mącz. Dobaczение, domyśł, con-
jectura. Mącz. doyrzenie, społstrzeżenie, das Ersehen,
Abnehmen, Muthmaßen.

2.) DOBADAC się czego zaimk. dk., dopytać się fig. dójść, należyć, erforschen, erfragen, herausbringen, erfahren. Będziem milczeć, ani się dobadasz słowa na nas. Tward. W. D. 67. Mowę zawarł, że się na nim nikt słowa nie dobadał. Haur. Sk. 400. Plomieniem prawdy się dobadać. Tarn. Ufl. 259. Rożnych używszy sposobów, dobadała się nakoniec wszyšt- kiego po słowie. Leszcz. H. T. 215. Zginął, iak wszyštko ginie i upada, Ani się o nich potomność dobada. Chrość. Job. 91. DOBADYWAC się ndk. et czfl., dopytywać się, wypytywać się, fig. dochodzić, szukać, forschen, fragen, zu erforschen suchen. Pompeiusz ifternika się o wszyšt- kie gwiazdy dobadywa. Bardz. Luh. 134.

2.) DOBADAC ndk. i czfl. słowa dobdońdź qu. v.

DOBCZYCE, czyc, miało w Krakowskim. Dyk. G. 3, 1,
168. eine Stadt im Krakauischen.

DOBEK, - bka, m. imię starodawne Dobieslaus. Jabl.
Her. §. Prov. Pierwey Sobkowi, potém Dobkowi. Rys. Ad.
57. pierwey sobie, potém tobie ; pierwszy ia, drugi
ty; bliższa koszula ciału, niż suknia; krew nie woda.

DOBIC cz. dk., dobiiąc ndk. et czfl., Bh. dobiti, dabigi; Rg.
dobitti; Vd. dolpočijati; Rs. dobiłb, dobiwajm, prашибимь, prашибамь, dokładać do plag, noch meh
schlagen. Kogoś ty uderzył, oni dobiiają A rannym ie-
szcze ran przyczyniają. J. Kchan. Ps. 99. §. Dobić ko-
mu, wybić go należycie, wygarbować, wyłatać skórę na
urząd, wytrzepać, fig. porazić, pogromić tego, einen
tüchtig durchwalken, tüchtig schlagen, den Feind aufs Haupt
schlagen. Za moie żyto, ieszcze mińł dobito. Zegl. Ad.
28+. O moie żyto, ieszcze mnił dobito. Rys. Ad. 52.
Komendant nasz nieprzyjacielom rządnie dobil; dał im
pokoy, aż się blizko podszańcowali, a w ten czas puścił
ıtrzelbę. i pobił ich bardzo wiele, a drugie gonił daleko,
biiąć, a do pięciu set ubił. Biel. Kr. 360. Gdy im do-
brze dobili, pierzchnęli na górę, gdzie ich wiele zginęło,
bo ich gonił. Fer. Zbr. 191. Dobić, do pobitych
przyczynić, außer den schon Geschlagenen noch schlagen.
Ołtata woyska nieprzyjacielskiego dobil. Warg. Wal. 322.
§. Dobić, wbić aż po należytą miarę, vollends einscha-
gen. Dobić gwożdzia. §. Dobić kogo, domordować,
dokonać, na śmierć zabić, vollends todt schlagen, den
Niest geben; Rs. корочунь дамь кому. Gdy w onym
łamaniu kości drudzy umierali, ieden ieszcze iywym zo-
štawał; którego kaci z umysłu dobiiąć nie chcieli, iż
młody, aby wylęczyć się mógl. Sk. Zyw. 152. Baba mu
kamieniem głowka przebila, i umierając wołał na pachole,
dobiy mię, aby nie rzeczono, iżem od niewiały zginął.
ib. 406. Saul będąc zraniony, dobić się kazał orężni-
kowi swemu; który gdy tego uczynić nie śmiał, sam się
mieczem swoim dobil. Sk. Zyw. 2, 160. Ostatnie okru-
cieniłwo, pokonanego dobiiać. Teat. 6, c. 68. Masz żyć
głupim na świecie, każ się lepiły dobić. Zabl. Zbb. 111.
(zabić, zarznąć). Niedobity, na pół zabity. Cn. Th.

DOBIC DOBIIAC.

Dorzezać bydłęcia, doszlachtować, vollends todt machen,
abschlachten. §. tr. dobić do lądu, przybić, przylądować,
wylądować, anſ Uſet ſtoſen, anlanden. fig. Dobić we
grze, ieszcze lepszą kozerą, przybić, przytłuc, vollends
abtrumpſen, überſtehen, in der Karte. Dobić kogo,
wyniszczyć go zupełnie, dogubić, einen gänßlich ins Ver-
derben stürzen, ifn ganß ruiniren. Zawsze Pan Regient
swego pryncypała o szkody przyprawial; alle go teraz do-
bit. Off. Wyr. - Dobić interessu, dokonać, dotrzeć,
do ſkutku przyprowadzić, ukończyć, zu Stande bringen,
zur Endſchaft bringen, beenüigen. (cf. Lat. icere, feri-
re v. g. feedus). Dobiſem interessu, bądź dobrý my-
ſli. Teat. 12, 9. Targu dobić, dokończyć, ukończyć,
albowiem przy zgodzie w ręce sobie biią, dłonią w dłoń
biią, einen Kauf abschließen, abmachen. Skoro znacie się
na tém; prédzet dobiemy targu. Teat. 18, b. 24. Na-
ſtręczono mu do kupienia znaczną część kryształu; do-
bił targu, bo dla niego był bardzo zyſkowny. N. Pam. 3,
274. - §. Fntrans. Godzina dobiia, dobiega, dorieka,
dochodzi, die Stunde schlägt voll, die Stunde bricht jeſt
an. Oto iuž dobiia godzina, w których to się spotka, co
od tak dawna ku tobie zmierza. Off. Str. 3. Dobiia iuž
godzina, w których albo ocalić ią albo porzucić przycho-
dzi. Gaz. Nar. 1, 146. DOBIC się zaimk. dk., biiąc
przedrzeć się dokąd, ſich bis wohin durch schlagen. Dobił
się przez nieprzyjaciół aż do obozu. tr. Dobić się do
lądu, ſratek wodny do pala przyprowadzić, anlanden.
fig. tr. Dobić się, z trudnością, z przezwyciężeniem,
z prælaniem przeszkod dokazać, ſich durcharbeiten,
(durch alle Hindernisse). §. Dobić się czego na kim, bi-
ciem czyli chłostaniem wycisnąć co od kogo, etprügeln,
erſchlagen, mit Prügeln, Schlagen erhalten, bewirken,
herausbringen. Mówić iey to, co się królowi zdało,
kazano; czego gdy się dobić na niéy nie mogli, odwlekli
ią na stronę. Sk. Zyw. 2, 242. Dobić się czego, biciem
się, walką, woyną, orężem nabywać, zyſkać, zdobydź,
erkämpfen, erſchten. Sławy dobrey nikt się z nas doma
nie doleży, trzeba się iey dobić. Biel. Kr. 162. fig. tr.
z trudnością dopić, mit vieter Mühle erhalten, erlangen.
Ledwo się do naylichszes urzędu dobil;choćiaż przy-
miotami na naywyszsy zasługiwał. Off. Wyr. §. Dobić
się, dobić siebie samego, dorznać się, domordować się,
fig. dogubić się, dokonać się, ſich den Ieſten Stoß ge-
ben. Przegrywał, ale się łatał; co teraz, to się iuž do
oſtaniego dobit. Off. Wyr. §. DOBIIAC się ndk., biiąć
dodzierać się dokąd, ſich bis wohin durch zu schlagen ſu-
chen. tr. Złodziey do tey kamienicy dobiłał się i drzwi
wyłupował. Teat. 32, b. 75. (włamywał się, er verſuchte
einzubrechen). Złodzię na kradzieży z dobiianiem się
zachodząćy schwytany. A. Zamoy. 203. Dicßtaſt mit
Einbruch. - Dobiiać się do lądu, zmierzać, kierować do
lądu, do brzegu, nach dem Uſet zustenern, landen wol-
len. Dobiiać się o co, dobiiać się czego, walczyć o
co biiąc się, walcząc o co usiłować, woyną, orężem
czego dopinać, w brew trudnościom dopinac czego, pr.
et fig. ſich um etwas schlagen, worum kämpfen, streiten;
nach etwas trachten, streben. Przodkowie nasi mieczem
się dobiiali o berło. Nar. Tac. 3, 26. Namawia go znow
zbierać woyska rozegnane J dobiiać się w nowych wal-
kach o wygraną. Przyb. Luz. 235. Król w nadgrodę dae

DOBIEDZ - DOBIERKA.

ma tę, o którą tyłu królów dobiało się próżno, tę którą tylą bohatyrami wzgardziła. *Stas. Num.* 1, 213. Gdyby cię nie kochał, zapewneby się tak mocno nie dobiał o ciebie. *Teat.* 14, b. 30. Hetman głośno dobiał się o przywrócenie dawney władzy buławom. *Uft. Konfl.* 2, 6. Ofiarą życia własnego gotowem się dobijać iey ręk. *Teat.* 53, 16. Srzodkiem tysiąc niebezpieczeństw dobiiam się celu miłego oczom naszym. *Teat.* 50, b. 31. W szaraiu damy przez cały wiek swóy, różnemi sposobami dobiiła się łaski i łóżka cesarza. *Klok. Tur.* 47. §. Dobijać się, dogubiac się, doniszczać się, in Begriff seyn, sich den lebten Streich zu versehen, pr. et fig. ob. Dobić się.

DOBIEDZ, dobieł, Dobieżeć, dobieżał, cz. dk., dobie-
gnąć, dobiegnie idnt., Dobiegać kontyn., dobiegiwać
czfl., Bh. doběhnauti, doběhl, doběhu, dobíham; Slo.
doběhnut; Sr. 1. dobieżał, dobiju, dobijim, dobijam;
Rs. добѣжать, добѣгать, добѣгивай. Dobijać,
do kresu dążyc, zbliżać się, (dem Ziele) zulaufen, się (ihm)
laufend nahe, im Begriffe seyn (es) zu erreichen. pr. et
tr. Gdy iuž iuž wytkniętey dobiegali drogi, to ...
Dmoch. Jl. 3, 212. Dobiegany z flottą do samego brze-
gu, a żagle ku tey stro. śiągamy w dobiegu ... Przyb. Luz. 151.
Dobieżeć, dobiedz, domierzyć, łączyć kresu, (das Ziel) erlaufen, erreichen. Dobieżał
kres swego szczęśliwy robotnik. *Birk. Sk.* A. 2. Już on
kresu dobieżał i bierze zapłatę Za cnotliwe poštęki nie-
śmiertelną szatę. *M. Kchan.* 311. Kiedyż méy koniec
będzie nadziei, kiedyż żadanéy dobiegne mety! *Zab.* 14,
364. §. Dobiedz kogo, dośiqać, einen einhöhlen (ihm
erlaufen). tr. Dobiedz czego, osiągnąć, otrzymać, etwas
erlangen, erthalten, erreichen. §. Dobiedz do kogo, do-
kąd, gdzie z dopaśdź, prędko i dorywkiem udadź się,
dosłoczyć, doiechać, zu jemanden hinpringen, einen
Sprung wohin machen. Pozwól mi ieszcze dobiedz do tey
wiołki, którą ztąd widać. *Teat.* 54, 45. §. *Jntrans.*
Godzina dobiega, dopływa, docieka, dobija, die Stunde
, die Stunde bricht an, ist da. Gotuycie się do
sady, ostatnia dobiega Godzina; głos się łąszay po świe-
cie rozlega. *Dmoch. Sqd.* 50. "DOBIEG, u, m. dobie-
ganie, dobiegnień, dobieżenie, das zu Ende laufen,
Hinlaufen, Erlaufen, Einhöhlen. Dobiegamy z flottą do
samego brzegu, a żagle ku téy stronie śiągamy w dobie-
gu. *Przyb. Luz.* 151. im Einlaufen, im Einlauf, Hinlauf.
DOBIEGŁY, a, c, mogący bydź dobieżonym, dośignio-
nym, ertrichbar. Równe na syna on zlawszy zalety Plac
mu zołtawił niedobiegley mety. *Kniaz. Poez.* 1, 71.

DOBIELIC cz. dk., należycie wybielić, gehörig weißen,
vollkommen weiß machen, weiß bleiben. W wybielonym
plötnie pozostają niektöre smugi niezupełnie dobielone.
Przędz. 86. et 87. DOBIELIC się zaimh., DOBIELEC
niiak., do końca białym się łąwać, völlig weiß werden.
Prządki maią prząść z wodą piękną, w czytem ią maiąc
naczyniu, aby prędzey płotna i nici na bléchu się dobie-
laly, i bielsze były. *Haur. Ek.* 56.

DOBIERAC ob. Dobrać. DOBIERACZ, a, m. co czego
do czego dobiera, der etwas ausfueh, ausfüst, der Aus-
wässler; Rs. добиваться. DOBIERKA, DOBIORKA,
i, ž. co się dobrało czyli dostało do rzeczy, do miary,
etwas zur Farbe, zum Maße u. s. w. Ausgewähltes. Na-
prawki i dobiorki lož, kol, osi, dyszlów. Jak. Art.

DOBIESŁAW - DOBOR.

439

1, 239. cf. Wybierki. §. *Activ.* dobierką, dobieranie,
das Ausführen, Auswählen des Passenden. 2. Dobier-
ka, piwo ieszcze nie zachmielone, którym się war
zaprawia, die Bierwürze; *Sorab.* 2. brażka (cf. braha)
cf. *Rs.* cýcło.

DOBIESŁAW, a, m., Dobek, imię; n. p. Dobiesław Kmita. *Nies.* 1, 230. Dobieślaus, ein Name.

DOBIEZNY, a, e, dobiegaiący, hinlaufend, hinzu laufend. (oppos. odbieżny). *Afron.* Obieg miesiąca dobieżny synodicus, rachuią od złączenia się go ze słońcem do powrotu na tenże sam punkt. *Hub. Mech.* 513. Miesiąc dobieżny, przeciąg czasu od iednego złączenia księżycza ze słońcem aż do drugiego złączenia naftępnego. ib. 476.

DOBHAC ob. Dobić. DOBIACZ, a, m. dobiiaiacy, co
dobiia, der vollends bis zu Ende schlägt, noch mehr und
besser schlägt, den Garaus macht. - y. Zegl. Rotmańczuk
czyli dobiacz, bywa na pomocy rotmanowi, kiedy
ten kilka statków prowadzi. *Magier. Mfkr.* der Un-
terloofse.

DOBIOB ob. Dobor. DOBIORKI ob. Dobierka.

DOBITA, y, ž., DOBITKA, i, ž. dobicie, dobiianie,
oftateczne uderzenie, ołstatni cios, dokonanie, dokończe-
nie, przywodzenie do końca, docieranie, dotarcie, ofatnie
słowo, uzupełnienie, dopełnienie, koniec, der Genaden-
stof pr. et fig. das Garausmachen, Aufreiben, das
Berendigen, die endliche Vollziehung, Vollbringtung;
Rs. добивка, prawie pokonanego na dobitkę dwali. *Pilch.
Sall.* 224. *Nar. Tac.* 2, 483. Na dobitkę ieszcze talar.
Oſſ. Wyr. (żeby targu dobić, dem Handel ein Ende zu
machen). Na tobie zależy dobita interessu. *Zabt. Zbb.*
41. Na tobie zależy dobita rozpoczętey roboty. *Teat.*
24, c. 80. Pić na dobitkę, t. i. ołstatni kielich, zum Be-
schuß, um den Trumpf brauf zu sezen. Na dobitkę daie
sien stare wino, (na dokładkę, na dępel, na dopoienie,
dolanie, na wety). Na dobitkę nieszczęścia mego, i to
ieszcze... *Teat.* 54, 19. (cf. niedobitki). DOBITNOSC,
ści, ž. dobiianie, dosadność, wyrażenie w miarę rzeczy
pod krych, das Bishinschlagen, Einschlagen, genaues Hin-
treffen, die Genauigkeit, Angemessenheit, das Treffen,
Passen, Anpassen. Dobitność ftzelby, fuzyi. Dobitność
wyrazów. Praw niedobitność i niewyraźne onych stano-
wienie. *Dyar. Gr.* 84. Owa piękność i dobitność wiersa
Trebeckiego. *Dmoch. Szt.* R. 88. DOBITNY, a, e,
DOBITNIE adv., dobiiaiacy, donośny, dosadny, pod
ſtrych, dokładny, do rzeczy, bis hin schlagend, vollends
nieder schlagend, bis hin treffend (zum Ziele), treffend,
paſſend, angemessen, eindringend, durchdringend. Losy
me nieszczęsne, tym ołstatnim i dobitnym ciosem odry-
wacie mię życia. *Teat.* 2, 117. Wyłuszczenie iasne i
dobitne. *Dyar. Gr.* 79. To wymawiając, głos iego staie
się silnieyszym i dobitnym. *Stas. Num.* 1, 84. DOBITO,
DOBITY, ob. Dobić.

DOBLIZYC cz. dk., dobułać ndk., przysuwać, przymykać,
näher rücken, näher herbeufsühren, näher. Coż nam po
osobiftych talentach, kiedy intryga do naywyższych do-
blżyć nas zdola honorów. *Mon.* 65, 140.

DOBOR, DOBIOR, u, m. dobieranie, dobranie, das Hin-
zunehmen; Rs. добов; dobrany wybor, die getroffne,

440 DOBORNY - DOBRAC.

DOBRAC.

paffende Außwah! Rs. dobérb, подбórb, подобобрáne. Z gromadnym doborem bieży od zamku. N. Pam. 5, 3-5. S. Niedobior, oconom. dochod niepomyślny, schlaßeschlagene Einnahme. Arendarz warnie sobie niedobior intrat z nieurodziau lub kleſt; publiczny dobrodzący. Oſtr. Pr. C, 1, 275. (gdy nie wychodzi na swoje; Roſ. недоборб reszta). DOBORNY, a, e, DOBORNIE adv., dobryny, wybony, auserlesen, ausgeſucht. Po złožoném w dobornych wyrazach J. K. Moſći dziekcyjeniu . . . Dyar. Gr. 320. DOBORNOSC, ſći, ž, wyberność, wybor, die Auserleſenheit.

DOBOSDZ, DOBOSC, dobod, F. dobodę cz. dk., dobadać kontyn., (dſling. dobadać supra No. 1.). Bh. dobuſtſi, dobod, dobodu, śpiczaſtćm czém, n. p. rogiem dosiągnąć, dokluć, przebić, tr. fig. dopić do oftatniego, dokuńcz, dogryźć do żywego, vollends durchſtechen; einem aufs äußerste zuſegen, ihn peinigen, martern bis aufs Blut. Biada temu domowi, gdzie krowa dobada wołowi. Rys. Ad. 4. gdzie krowa dobodzie wołowi. I ek. C. 4. b. (gdzie zóna przewodzi; Slo. beda temu domowi, kde rozkazuge těla wołowi. (cf. gdzie donica rządi, tam wiercimak błądi). Na ziemię pada mnóztwo ptaftwa, gdy zima róžna im dobada. A. Kchan. W. 157. Nie to, że sam mało ma, ale mu dobada Ze więcćy niż u siebie, widzi u sąsia- da. Pot. Pocz. 585. Wſtyd mu dobada. Pot. Syl. 371. Nie ciebie samego obrała fortuna, któremuby tak ciężką dobodla krzywdą. Off. Sen. 35.

DOBOSZ, a, m., DOBOSZYK, a, m. zdrbn., co běbní, běbennica, der Trommelschläger, der Tambour; Sla. bunjar, tambor; Vind. drumlshloger; Cro. bobnar; Ross. бубенчикъ, барабанчикъ; Hung. dobos, dob verő; Hung. dob, doboſka z běben; Hb. nan tympanum cf. tu-pac). Beben w rěku dobosza rządy, choćby w niego uderzał pałkami przez całą godzinę. Rog. Dos. 5, 328. Dobosi równo ze dniem dadzą znak do ruszenia. Jak. Art. 2, 305. Nie zda się, chyba na dobosza nie wart bydź żołnierzem, człowiek na mało zdatny.

*DOBOTKI. By dzikie beſtye sobie dobotki na pokarm dra-
piąc, žią, Warg. Wal. 170. ??

DOBRA ob. Dobry, ob. Dobro.

DOBRAF. dobierze, dobiorę cz. dk., dobierać kont., Bh. dobrati, - al, doberu, dobjram; Rg. dobratti; Sor. 1. doberu, dobjtru, dobjram; Sor. 2. debraſch; Rs. до-братъ, добиратъ, przyczyniać co ieszcze brakuje do zupelności, uzupełniać, noch hinzu nehmen, noch mehrt hinzu nehmen. Prawo to pozwala tylko dobranie do da-wnych sędziów; wybrać a dobrać nie iſ- iedno. Gaz. Nar. 2, 8. (kompletować). S. Dopełniać, domierzać, voll machen, voll füllen. Gdy dobarli miarki grzechów swoich, miał ich Saul zupelnie wykorzenić. Zał. Hfl. 151. (cf. przebrać). W siłach nie dobarli miary pogańſtwu, w ſtarciu zaraz przemożeni, Białof. Odm. 34. (nie do-siegli, nie doszli miary im, nie równali im, sie kamen ihnen nicht gleich, hielten ihnen nicht das Maß. - Do-brać, brać aż po . . . , bis wohin nehmen, greifen, lan-gen, (nehmend) kommen. pr. et fig. Dobrał aż do źróź-dła, Off. Wyr. (wykopal). Nie weźas *oszczędamy, gdy dua dobieramy, Cn. Ad. 200. Rozkoszy ſkromno zaży-way; nie doberay do dna, ib. 1001. - Dobrać komu do żywego, dojąć, dobość, dopić, dogrzeć, dogryźć, do-

ciąć, einem bis aufs Blut zuſegen. S. Dobrać, do
częſtu, do reszty co zabrać, vollends wegnehmen, den
Nest noch nehmen. Dobrał nieprzyiaciel ofatka. Tr.
S. Dobierać, wyszukiwać z umysłem, wybierać toſosólnie
do czego, ſergſältig zu etwas auswählen, anpaffen, anſ-
fuchen. W zapraszaniu gości uważay, żeby przyiaznych
sobie dobierać. Kras. Pod. 2, 58. Dobieraymy ludzi
zdatnych, oyczyznę kochaiących, pracowitych. Kott. lift.
1, 108. Sposob iego mowy był osobliwy, dobierał wy-
razów nadzwyczaynych. Kras. Pod. 2, 65. Gładkich, pewnie pozyczanych dobierasz wyrazów. Teat. 2, b. 100.
Jak cię uwielbiać należy, słów nie dobiorę. Teat. 19, 6.
(słów zdatnych nie znaydę, ich finde dazu keine hinrei-
chenden Ausdrücke). Dobrany, toſosólnie do czego wy-
brany, zu einander paffend anſegefucht, schidlich, auserle-
sen; Rs. подобанный. Niemasch ich wielu; ale tež
za to dobrani. Teat. 15, 44. Któž nad was paro
częśliwie dobrana, Bardziły bogaty do domowe za-
szeczyty. Zab. 12, 56. (cf. do pary). Prawdziwie An-
tek ieſt dla ni dobrany. Teat. 54, b. 47. Zle
dobranym do We Panny Walery ieſt mężem. ib. 1, 94.
Arcytchórz, między tcho. mi w dobrané będzie kom-
panii. ib. 11, b. 25. Dobrać klucza, einen Schlüſſel
anpaffen. Kazała mi taką drugą kupić klotkę, a to
aby tém fatwię klucza dobrać można. Teat. 52, d. 29.
Cudze zamki dobranym kluczem otwierać. ib. 32, b. 74.

Dobierać głosem, tonem, wtorować, dosadzać w spie-
waniu, w grani, die Stimme, die Töne wonach modu-
lieren; accompagniren. Chłopiec nadobny, brzmiącym
dobiera do lutni głosem, i wdtźiek z nią twóy dzieli.
Anakr. 65. Grał biedny paterz swoie kłopoty, Słowik
zaſ z góry los iego niedoli Wtóremi wraz dobierał
szecebioty. Zab. 13, 421. Zabl. DOBIERAC się verb.
med., do pary się zgadzać, toſosólnie do siebie się
zdarzać, na co sobie podobnego trafiać, lub też po-
dobnego sobie szukać, ſich zu einander paffen, schicken;
zu einander treffen; feines Gleichen fuchen, ſich zu feines
Gleichen gefellen. Właśnie się dobiorą; on sowiżrażał,
a ona rozumie, że wszystkie rozumy posiadła. Teat. 26,
c. 61. Dobierają się poczciwi, dobierają się i lotrzy.
Off. Wyr. Nayszczęśliwsze małżeńtwo, gdy się dobiorą
serca i umysły zgodne. Třeb. S. M. 31. Otoż to teraz
prawdziwie wyśmienita dobrała się kompania. Teat. 52,
d. 102. S. Recipr. activ. Dobrać się dokąd, do czego,
czego, z trudnością dochodzić, dosięgać czego, prze-
dzierac się do czego, ſich mit Můhe durcharbeiten, mit
genauer Noth erreichen. Nieprzyiaciele po własnych się
trupach dobierali do walu. Tward. W. D. 24. Po roz-
biciu okrętu, na desce przyszło mu dobierać się portu. Pot.
Pocz. 686. Zal mi, że się nie dobrałem na tę górę, przy
którey była akcya. Gaz. Nar. 1, 324. S. Trzeba nam się co-
prędzy do szkatuly i ſkarbcu dobrać. Teat. 1, b. 76. WIT
muſſen und daran machen ob. brać się do czego. - S. Do-
brać się czego, dokopać się, fig. doſtąpić, ergraben, gra-
bend worauf toſen, grabend erreichen, fig. herausbringen.
Gmachu fundamenta poczęły się rozsiadać, iako na mięk-
kiły osadzone ziemi; i nim się dobrano twardę, nie-
mało zabrano czasu i pracy. Pilch. Sen. lift. 398. Gdy-
by do sekretu się twego dobarli, Jak w łańcuchu że-
laznym w nimby cię trzymali. Jabt. Tel. 329.

DO-

DOBRADZYN - DOBROC.

DOBRADZYN, a, m., DOBRYSYN, imię staropolickie.
Jabl. Her. ein Name.

DOBRANY, DOBRANO, ob. Dobrać.

DOBRE ob. Dobry, DOBRENKI ob. Dobruchny.

DOBRNAŁC, cz. idnt. w bród pieszą idąc dójść aż... fig.
dociec, trafić aż do źrózdła, do początku, dośledzić,
wysłledzić, po nitce doyść kłębka, po szwie trafić, po
licach znaleźć, bis hin waten, erforschen, ergründen.

DOBRO, a, n. Slo. dobré; Rg. et Sla. dobro; Vd. dobru;
Rs. добрò, добре; Ec. блаróe; rzecz dobra, poży-
teczna, pożytek przynosząca, das Gut, etwas Gutes,
Heilsames. U stoików jedno tylko samo dobro ieſt
uczciwe. Gorn. Sen. 358. Przez dobro oznaczamy, to
wszyſko, cokolwiek człowiekowi służy do iego zacho-
wania. Mon. 75, 90. Dobra są troiakie, doczesne, cie-
lesne i duchowne. Hrbſ. Nauk 63. zwierchne, cieleス
i duszne. Petr. Et. 56. O troiakiém *dobrze (dobru).
Hrbſ. Nauk 86. Między dobrém też ieſt różność, bo
dobra cieleス lesps, niżli dobra z fortuny; ale dobro
duszne to oboie przewyższa, Ezop. 46. Pan bog ieſt
sprawcą wszyſtkiego w nas dobra. Hrbſ. Nauk. E. 5, b.
Miłuią ich i wszego im dobra życzą. Kosz. Lor. 136, b.
Dopiero ludzie dobro swoie znaią, kiedy czas minie, kiedy
miawszy go, nie maią. Pot. Arg. 130. - Naywyoższe
dobro, summum bonum, finis honorum, das höchste
Gut. Pan Bóg ieſt naywyoższe dobro doskonałe. Prot.
Kont. B. 4, b. - *Dobro, moralne dobroć, cnotliwość,
das Güte, die moralische Güte, die Tugendhaftigkeit. Z
dobrymi dobrym będziesz, gdy się ze złym zbracisz, Byś
był nayoſtrożnięszym, własne dobroſtracisz. Sim. Siel. 59.
§. dobro = Lepsze, zdrowie, korzyść, wypływ z dobra,
skutek dobra, błogo, das Beste, das Heil, die Wohl-
farth, das Gut. Chwała, dusz tylko wielkich własnym
ieſt i szczególnym dobrem. Teat. 46, c. 97. Powiadano
Ludwikowi, że nie byłoby to z dobrém Rzpltey, ieſliby
chciał testament Kazimierza wcale we wszyſtkim chować.
Biel. Kr. 204. Pomyślimy Jadwidze o małżonku takim,
któregobyśmy rozumieli bydź z dobrém Rzpltéy. ib. 223.
Senator powinien króla napominać w tych rzeczach, w
których się co nie z dobrém Rzpltéy dzieie. Gorn. Dz.
103. 2) Dobra, w liczb. mn. co kto posiada, Güter,
Besifthum. Dobra ruchome, sprzęty, ruchomości, ka-
pitały, bewegliche Güter; Rs. błatağ. Dobra są dwoia-
kie, iedne ruchome, drugie naturechome. Zamoy. 111.
Dobra naturechome', grunta, folwarki, domy, wsie, klucze,
małejności, unbewegliche Güter, Grundstücke, Häuser,
osobl. Landgüter; Slo. pożenſtý statel; Vd. semlischtvu,
polsku dobruſtvu, leshezhu blagu; Sla. dobro, imanje;
(cf. imienie) Sr. 1. et 2. kubło; Rg. bàſtina, bàſcti-
niza; Rs. буморб, помѣсъ, помѣсвяне. Ma dobra
znaczne, ma wszyſtkiego po dołatku. Mon. 67, 346.
Dziś tylko szlachcic dobry, co ma dobra, Jag. Gr. A.
2, b. Jechał do swoich dóbr. Sk. Zyw. 1, 312. Odież-
dźa do dóbr swoich. Gaz. Nar. 1, 269. *DOBROBIERCA,
y, m., na którego spadają dobrodzieszta, udarzony,
udałowany, der Empfänger der Wohlthat, der Unter-
fühzte, der Nebmer. Lepiøy bydź dobrodzieiem, niż do-
brobiereą. Petr. Et. 286. Petr. Pol. 2, 200.

DOBROC, i, ż, dobrota, dobrılıwość, źłonność do
czynienia dobrze, albo ku dohremu, die Güte, die Gut:
Tom I.

DOBROC - *DOBRZECZYNNOSC, 441

hełt, die Neigung zum Guten; Rg. dobroſt, dobrotta;
Sr. 12. dobroſch, dobrota; Sr. 1. dobrota; Slo. dobrota;
Cro. dobrota; Crn. dobruta; Vd. dobruta, dobrutnoſt,
dobruſtvu, dobrutlivoſt; Bs. dobrota, dobroſtivoſt (Eccl.
dobroſćm = красома, krasność, piękność). Dobroć
ieſt to owa źłonność miłością tchnąca, którą powoło-
wani do szczęścia bliźnich się przykładam. Now. Pam.
24, 325. die Güthigkeit. Matka ieſt dobroć, wdzięczność
córkę rodzi, Dobroć przodkuie, wdzięczność za nią
chodzi. Bratk. pr. Fizyonomia pełna dobroci. Teat.
7, 21. voll Güte. Dadź się uprosić w tém, co ieſt ku
zgubie tego, kto prosi, dobroć to niedobra ieſt. Gorn.
Sen. 79. Łaſkawość gatunek tylką dobroci, iako i mi-
łosierdzie; dobrotilwość wraz z dobroczynnością ięy
ſkutki. - Dobroc, ſuprzejmość ku drugim, łagodność,
powolność, źłonność ku tkliwości, die Anſtmuth, Nach-
gießigkeit, Gellindigkeit, Weichheit. Dobrocą złego po-
konasz. Cn. Ad. 175. §. Dobroć, bycie dobrym, zbiór do-
brych przymiotów, doſkonałość, das Gutſeyn, die Voll-
kommenheit, Güte. Nie ieſt to dobroć, lepszym bydź
od naygorszego. Min. Ryt. 4, 151. Dobroć wody, że-
laza, ziemi Tr. przymiot chwalebny, zaleta. *DOBRO-
CHĘTNY, a, e, - ie adv., benevolus. Mon. 75, 594.
wohwloſſend; Rs. dobroхошный. DOBROCHNA, y,
ž, imię Bonifacia. Jabt. Her. DOBROCKA, DO-
BRODZKA ob. Dobrodżyeka. *DOBROCZYN, u, m.,
czyn dobry, dobrodzieszwo, eine Handlung, eine
Gutthat, Wohlthat. Pamiętay bydź wdtęczną ich do-
broczynów. Tward. Pas. 114. W liście swym siła przy-
znawa królewskim dobroczynom, Tward. W. D. 90. Oni
za przyiaźń i za dobroczyny, Do oftatnię go przywiedli
ruiny. Chrość. Fars. 165. DOBROCZYNCA, y, m.,
dobrodziey, dobrze czyniący komu, der Gutthaſter, Wohl-
thäter. (nieiako oppos. złoczyńca.) Sorab. 1. dobroſtinf;
Vd. dobrotnik, dobrutnik; Crn. dobrutnek; Cro. dobro-
ckinitel; Dl. dobrochinäcz; Rg. dobrocinaz, millodarnik,
dobrocinitegl, blagodarnik; Rs. благодателеь, благо-
འељељ, благотворељь, благотворитељ, Ec. до-
бродѣламељ, добромворељь, благоподамељ. Każdy
dobroczyńca ludzi ieſt prawdziwym symen bogów. Stas.
Num. 1, 172. Mądre iego rady czynią go prawdziwym
obywatelów dobroczyńćą. Zab. 15, 135. W dobro-
czyńcy swoim sam siebie szacuje. Zab. 14, 361. §. Nom.
pr. Dobroczyńca, Bonifacius. Jabt. Her. §. W rodz.
żeńsk. Dobrocynnica, die Wohlthäterinn; Vd. dobrutniza;
Rg. dobrocinitegliza, blagodarniza; Cro. dobrichinitelicza;
Dl. dobrochinicza; Rs. благотворитељница, благо-
дателељница. DOBROCZYNNOSC, *DOBRZECZYN-
NOSC, ści, ž, źłonność ku świadczeniu drugim, ku
czynieniu im dobrze, die Gutthatigkeit, Gutherzigkeit,
Guthheit, Wohlthatigkeit. Bh. dobročinliwoſt; Slo. do-
bročinnoſt, dobrodinſtwj; Dl. dobrocsinsſtvo; Vd. dobro-
ſkasnoſt, dobrutlivoſt; Cro. dobrochinztvo; Bos. dobro-
cinſtvo; Ross. добромворенё, благодатељь, благо-
датемство; Eccl. благодатељне, благотворенё.
Więcøy w tobie cny Książę, dobroczynność prawą Wałę,
niž dobrodzieszta ręką zlane łaſkawą. Zab. 14, 360.
Dobroczynność potrzebą ieſt wspaniały edzy, Zwiększa
szczęśliwość, cudze kiedy wjezy kruszy. Teat. 46, d. 12.
Dobrzeczynności i społeczności nie zapominaycie. 1. Leop.

56

442 DOBROCZYNNY - DOBRODZIEY.

Hebr. 13, 16. dobroczynności i udzielania. *Bibl. Gd.* §. dobrze czynienie, skutek dobroczynności, die Wohlthat. Dobroczyność lepsza, niż dobra wola. *Cn. Ad.* 176. DOBROCZYNNY, a, e, - ie adv., słonny do czynienia drugim dobrze, czyniący dobrze, gutthätig, wohltätig. *Bh. dobročinný; Sla. blagodaran; Carn. dobrutne; Vind. dobroſkasliu, dobrutliu; Ross. добровёрный, благодѣпельный, добродѣпельный, благодатный; Ec. добровторивный, благоподатливый, любодобродѣпельный. Dobroczyyny ieſt, nie, który gląada się na odwzięczenie; ale który dobrowolnie czyni dobrze. *Zab. 7, 250. Koss. Dobroczybnym bydź, Rag. dobrocinitti, dobrodjlovati; Sr. 1. deretjinu; Ross. добродѣять, добродѣю, благотворить, благодѣять, благодѣпельствовать, благодѣять, благословлять, доброворить; Ec. добродѣствую, благодѣю; Gr. ἐνεσυγετέω. *DOBROCZYSTY, a, e, niewymównie dobry, voll Güte, unausprechlich gütig. Bądź chwała Duchow i S. dobroczytemu. *Groch. W. 118. DOBRODAWCA, y, m., dąicy ce dobre, der Geber von etwas Guten, der Gutthäter, Wohltäter. Bozka okwitość na szczodroblowe a chętlowe dobrodawce wylewała się. *Gil. Poſt. 281. DOBRODZIEIASZEK, - szka, m., zdrbn. rzeczaus. Dobrodziey, liebes Wohltätherchen. *Jron. Jeżeli mię poſtrzegą ci dobrodzieiaszkowie, zapewne będą sobie wnosić, że... *Teat. 11, 56. die lieben Herren. *Po wieśniacku per excellent. Księdz pleban, der Herr Pfarrer (auf dem Lande). DOBRODZIEIOWY, a, e, od dobrodzieia, tyczący się dobrodzieia, Wohltäters. Ross. благодѣпеляв. Ten grzeszy, kto w oddawaniu dobrodzieyftwa nie czeka czasu dobrodzieiowego, iako i ten, który czas swó, na który czekał, maiąc, oddawać nie chce. *Gorn. Sen.* 49, 2. §. dobrodzieiowy, księży, plebański, Pfarrers. (auf dem Lande). Proſtactwo księżą rzecz rozumie, gdy dobrodzieiową nazywa n. p. dobrodzieiowe woly, snopki, t. i. plebańskie. *Oss. Wyr. *DOBRODZIETNY, a, e, - ie adv., dzieci dobre mający, gute Kinder habend. Ec. благосычанный; Gr. ευαγούονος. DOBRODZIEY, - eia, m., dobroczyńca, łąskawca, czyniący komu dobrze, (cf. etymol. złodziey.) der Wohltäter, Gutthäter; *Bh. dobrodinec; Rs. добродѣ (z dobry, prawy człowiek), благодѣпалие, доброхomb; Eccl. добродѣпалие. Jm. kto dał więcej cżeg dy dobrodzieiſt, tym większym dobrodzieiem. *Gorn. Sen.* 348. Ubogi sam, dobrodzieiem ieſt uboższych. *Zab. 3, 66. Dobrodzieiu potrzebnych, lekarzu schorzałych, Takli-ć się to dziś płaci od ludzi zuchwałych. *Groch. W. 208. Dobrodzieia szanuy. *Cn. Ad.* 176. §. Tytuł, dawający się z uszanowania i w mowie i w pismie, als Ehrentitel, (gnädiger Herr, Gro Gnaden,) nach Art des Italiánischen Signore Padrone. Jegomość, który za honor poczyta pisać się moim sługą i podnożkiem, gniewalby się, gdybym go nie nazwał Dobrodzieiem moim, i ieszcze osobliwym, lubo mi nic dobrego w całém życiu swoim nie uczynił. *Mon. 67, 461. Ocyce Dobrodzieiu, otoż nasi żniwacze! *Teat.* 54, d. 25. O mój Dobrodzieiu, trzebać to czasem i poszaleć. *Kras. Pod.* 2, 141. Pana mego Dobrodzieia serdecznie witam. *Zab. 13, 198. Witayże Mość *Dzieiu (Mości Dobrodzieiu).* *Mat.* z *Pod. A.* 2. Panowie Dobrodzieie! - Króty

DOBRODZIEYKA - DOBROCKA.

nad ludźmi władzę maią, zowią ie dobrodzieymi. *W Luk.* 22, 25. (gnädige Herren Luth.). Jaśnie Oświecony Mości Książę Dobrodzieiu. Jaśnie Wielmożny Mości Dobrodzieiu. Wielmożny Mości Dobrodzieiu. Jaśnie Wielmożny Mości Panie i Dobrodzieiu. Kochany Mości Dobrodzieiu. W. M. C. Pana Dobrodzieia nayniższy sługa. NB. Pan Dobrodziey wyraża mniejsze uszanowanie, niż samo szczególne słowo Pan; większe zaś, niż z przydanym spoynikiem, Pan i Dobodzię. Złą też to nieśykownie często nieboszczyk Naruszewicz w przypisa niach swoich króla Panem i Dobrodzieiem tytuławał, chcąc razem wymienić i powinność swoją i obowiązki względem monarchy. - Wac Pan Dobodzię roztwarza ieszcze ten tytuł, używane zaś ieſt naypospolicię na źka zanie uszanowania bez uniżenia; ale Kochany Dobrodzieiu, da się tylko od wyższych niższym; toż: Mój Dobrodzieiu! Jegomość Dobrodziey używa się naywięcøy mó wiąc o kim z drugiemi w iego przytomności; do niego zaś samego *per apofrophen.* - Mości Dobrodzieiu! zaſpito dawne Mospanie bracie i Mości Panie. - Wac Pan, bez Dobrodziey, do niższego albo sobie równego; tak nauczyciel do ucznia, ociec do syna mówi. Skraca się Wac Pan Dobodzię, odmieniając się w zbyt poufałą tytułaturę i niedorzecznie, na Wasindziey, Wasdzienie, Aspandziey, Waspandziey, Asindziey; co wszytko ieſt błądem złego przez prędkość wymawiania, w pisaniu zaś często przez pierwszą sylabę *Dobr.* oznacza się. - Alluz. Co się niedgys pokornie nazwał Macieiem, Dziś ieſt Jaśnie Wielmożnym Mości Dobrodzieiem. *Kras.* sat. 95. ist heute eine *Excelleń.* Dziecko ledwo wie że żyie, iuž wiedzieć zaczyna, że Pan! Jegomość Dobrodziey. *Mon. 65, 87. ein hochgnädiger Herr. *§. W profitøy mowie Dobrodziey przez się *per excell.* rozumie się Księdz Pleban, der Herr Pfarrer (auf dem Lande). *Mon.* 79, 354, Zokonnicy dobrodzieiami zowią *per excell.* fundatorów albo daiących im iałmużnę, Wohltäter der Kirchen und Klöster, Gründer geißlicher Stiftungen. DOBRODZIEYKA, i, ž., DOBRODZKA, DOBROCKA, i, ž., zdrbn., dobrze czyniąca komu, die Wohltäterinn, Gutthäterinn. Ec. благодѣпелянца. §. Względem mnichym dobrodzięky, świadcząca im, fundatorka kościoła i t. d. die Wohltäterinn oder Stifterinn einer frommen Anstalt. Dobrodzięky Reformatów, Jezuitów, i t. d. §. Tytuł uszanowania, w tymże samym użwaniu względem płci, iak względem mężczyzn Dobrodzięy *qu. v.* als Ehrenwort gegen das weibliche Geschlecht, eben so gebraucht, wie gegen das männliche Dobrodzię. Wac Panią Dobrodzieykę odſtapić muszę. *Teat.* 7, b. 63. Zyczyłbym, by Waſć Dobrodzięky więcej kochała swego mężyka. *Teat.* 43, v. 83. Wyb. Za což Jeymość Dobrodzieki z sobą nie przywióźleš? *Zab.* 13, 198. Dobročka dobrze mówi. *Teat.* 29, b. 122. Skraca się też Dobrodzieyka, równie iak wyżey o Dobrodziey pokazano, ſkoro słowo Pani naſtapić ma, w poufałey mowie, na Wasinka, Waſka, Asinka, Aſka. §. *Jronic.* alluzya, przytyk i do pierwszego znaczenia dobrze czyniącey, i do tytułu Pani i Dobrodzięky. n. p. Teraż mężem każda ſkłada, Ze ieſt okrutny, że dziki, Takie to są dobrodzięky. *Zaw.* 13, 29. *Gawdz.* Tak to za zwyczay bywa tym dobrodzieykom, które to nosa zadzieraią do góry. *Teat.* 54, 31. Zjadłaby mię ta

DOBRODZIEYSKI - DOBROMOCNY.

DOBROMYSLNY - DOBORZECZL. 443

dobrodźka. Teat. 24, b. 8. Nie kochay nigdy, wskazuy
nadziei promyki, Oy nie wiesz ieszcze, co to są za dobro-
dzieyki. Niemc. P. P. 56. Pot. Jow. 94. DOBRO-
DZIEYSKI, a, ie, dobrodzieiowy, Wohlthätersz. Ross.
**Благодѣшный.** 2) Dobrodzieyſki, nom. pr. imię
familii Niemieckiey spolszczonéy, n. p. Auguſtin Gutthä-
ter, Dobrodzieyſki rzeczony. Groch. W. 577. DOBRO-
DZIEYSTWO, a, n. co się komu dobrego świądczy,
die Wohlthat. (Etymol. oppos. złodzieyſtwo, przybrało
szczególniezego znaczenia.) Boh. et Slov. dobrodinj;
Rg. dobrocinſtwo, dobrodarje, millodarnos; Sor. I, do-
brotjina; Vd. dobroſkaſtvu, dobrutva; Cro. dobrochinſtvo,
dobrochinztvo; Dal. dobrochinyeny; Rs. добродѣтель,
благодѣствіе, благодѣство, благодámb,
благодѣяніе, благотвореніе; Ec. благодѣство,
багиня. Dobrodzieyſtwem, i uczynek dobrze działania
zowiemy, i rzecz tę, która się daie, iako pieniądze,
dom, szaty; iedno imię oboygu temu ieſt; ale od siebie
to daleko róże. Gorn. Sen. 130. Nie każdy dobro-
dzieyſtwa godny dar imienia. Zab. 14, 358. Dobrodziey-
ſtwo ieſt dobrowolna uczynność, dąioc radość i biorąc ią
z dawania. Gorn. Sen. 21. To przeciwnie rzeczy sobie:
dobrodzieyſtwo a krzywda. ib. 183. Kto potrzeby nie
uczui, ten tež nie pozná dobrodzieyſtwa. Biat. Poſl. 203.
Dobrodzieyſtwo cudnień dadź, niżli brac. Zegl. Ad. 62.
Dobrodzieyſtwni obdarzyć Ross. облагодѣтелство-
вань. Obdarzony dobrodzieyſtwni Ec. благодѣство-
ванный, Gr. ἐνευγετηθείς. — Dobrodzieyſtwa prawne,
prawa szczególne, które dla całey klassy obywatelów, iako
n. p. dla małoletnich przez uławę są dozwolone. Gal.
Cyw. 1, 21. Rechtswohlthaten. — S. Collect. dobrodziey-
ſtwo: dobrodzię z dobrodzięką, (die gnädige Herrschaft.)
Moście Dobrodzieyſtwo, proszę pójść do sali, bo ko-
lacya gotowa. Teat. 7, c. 32. *DOBROGŁOSIE, ia, n.
Ec. доброгралácie; Gr. ἐνφωνία cf. harmonia, der Wohl-
klang. DOBROGNIEWA, y, ž. imię białogłowskie, ni-
by dobra w gniewie. Chmiel. 160. Jabt. Her. ein Weiber-
name Bona. DOBROGOST, a, m. imię mżetzke, Bo-
naventura. Mon. 75, 588. Nies. 1, 103. cf. Radogoft.)
*DOBROGUSTCA, y, m. szczycący się dobrym guſtem,
ein Weſhetiker, der sich eines guten Geschäfts rühmt.
Wielu ieſt młodzików, którzy iak się sami nazywaią, są
dobroguſcy. Mon. 73, 689. (DOBROIC się czego, cz.
dh. broiąc na się ściągnąć, sięh (durch Laſter) zuziehen.
Pamiętay, że się dobroisz czego dziwnego takiem twoiém
kazaniem. Baz. Hſl. 26.) *DOBROLUBEC, bca, m.
lubiący to, co dobrym, ein Liebhaber des Guten; Ec.
**Благолюбей**, коморой доброе любитб; Gr. φλο-
χαλος, φλάγαχος. DOBROMIL, a, m. miaſto w wo-
iew. Ruſkim, teraz w cyrkule Samborſkim. Dyk. G. 1,
168. eine Stadt in Gallicien. Z DOBROMILSKIEY
drukarni mamy edycye Kadłubka, Długosza, Orzechow-
skiego. *DOBROMILA, i, ž. Czefkie imię bałogłowskie,
ein Weibername (cf. Bogumił.) *DOBROMIR, a, m.
Czefkie imię mżetzke, ein Mannsname. *DOBROMOW-
CA, y, m. dobrze mówiący o bliznim, dobrorzeczący,
ein Segner, der Gutes redet und wünscht. Nieiednego
iuż ewanielia z złomowcy dobromówcą, z furyata cichym
uczyniła. W. Poſt. Mn. 86. DOBROMOWNY, a, e,
benedicus. Urs. Gr. 108. Dobrzerzeczący, dobrorzeczli-

wy. Cn. Th. 128. Gutes redend, segnend. DOBRO-
MYSLNY, a, e, ie adv., dobrze myślacy, gut den-
kend, gut gesinnt; Bh. dobromyſłny; Rs. благомысляний.
Kola Półka mądroj doſłała; Pod nim się iſci do-
bromyślnych zdanie. Zab. 16, 79. Dobromyślność, my-
ślenie dobre, die gute Gesinnung, Gutherzigkeit; Boh.
dobromyſloſt. *DOBRONIENAWIDNIK, a, m. niena-
widzący dobra, des Guten ſeinß; Ec. доброненави-
деуђ; Gr. μισοκαλος. (DOBRONOWAC, cz. dh bro-
nowania dokończyć, zu Ende eggem; Rs. добороныть,
добропоноватъ; Sorab. 1. dolocžić.) *DOBROOBY-
CZAYNY, a, e, - ie adv., obyczaiow dobrych, wohſle-
fittet, wohlanständig; Ec. доброобычный; Gr. ἐνδης;
Eccl. доброобычествую Gr. ἐνηθέω. *DOBROPA-
ΜΙĘΤΝΟΣ, ści, ž. pamięć dobrego, das Gedenken des
Guten; Eccl. добропамятство; Gr. ἐνμνημοσύνη.
*DOBROPAMIĘTNY, a, e, - ie adv. pamiętny dobre-
go, des Guten eingedeuk; Eccl. добропамятный; Gr.
εὐμνημων. — Ec. добропамятствую; Gr. ἐνμνημονέω.
*DOBROPAN, Bh. et Slá. dobropan Merkury. *DO-
BROPŁODNY, a, e, ie adv. płodny w dobre frukta,
fruchtbart an guten Früchten; Eccl. доброплодный; Gr.
εὐκαρπος; Subſl. доброплодіє; Gr. εὐκαρπία. *DO-
BROPŁYWANIE, ia, n. Eccl. доброплаваніє; Gr.
ἐπιλοια, dobra żegluga, eine gute Schiffarth. *DOBRO-
PRAWIE, ia, n. Ec. благозакónie; Gr. ἐνομια, recta
legum constitutio Eccl. благозаконный Gr. ἐνομος;
Ec. благозакónься Gr. ἐνομεομαι, bonis legibus re-
gor. Ec. благозаконствую, благозакónю Gr. ἐνο-
μέω, bonas leges ſero. DOBRORADNY, a, e, - ie
adv., Ec. добросовѣтный; Gr. ἐνβελος, wohlathend,
guttrathend; Ec. добросовѣтную; Gr. ἐνβαλένω dobrze
radzę. *DOBŁOROD, u, m. Eccl. добропódie, бла-
ГОРОДIE; Gr. ἐνγενεια, nobilitas; Ec. доброподобный,
блатородный, nobilis, adel gehoren. *DOBORZE-
CZENSTWO, a, n. dobrorzeczenie, błogosławienie, bło-
gosławieństwo, die Segnung, der Eigen. Dwór pełen
dobrorzeczeńſtwo, consonat precibus ſauentium. Zebr.
Ow. 174. DOBRORZECZLIWY, a, e, - ie adv., be-
nedicus Cn. Th. dobromówny, wohłredend; Rs. добро-
ρѣчивый; Ec. доброслобный, доброславный. DO-
BRORZECZYC cz. ndk. błogosławić, segnen; op-
pos. złorzeczyć. Boh. dobrorecjiti, dobrořcijm; Slov.
dobrorecit; Dal. blagoſsloviti; Carn. blogerrêzhem.
Dobrorzeczyć komu, dobrego mu życzyć, einem Gu-
tes wünschen, segnen. Nie szkodzić ięzykiem wino-
waycy; ale i owszem mu dobrorzeczyć, dobrego mu
życzyć. Gil. Poſt. 27. Na téy górze ci ſtaną, aby dobro-
rzeczyli ludowi Israelskiemu; a naprzeciwko ci ſtaną ku
złorzeczeniu, Leop. Deut. 27, 12, Ci, co tobie zło-
rzeczyć będą, niech sami przekłętemi zoſtaną; a ci co
tobie dobrorzeczyć będą, niechay tež błogosławieni będą.
Radz. Genes. 27, 29. (którzyby cię błogosławili.) Prot.
Par. B. 2, b. Dobrorzeczenie błogosławieństwo, ży-
czenie dobrego, (cf. zęgnanie) das Segnen, Guteswün-
ſchen. Patr. Jaſ. 7. Vd. shegen, blogerrezhenje, posre-
zhanje.) §. Dobrorzeczyć komu albo kogo, wysławiać
go, uwielbiać, wychwalać, einen preſen, lobpreſen,
erheben. Pokłęknawszy chwalilem i dobrorzecytem bo-
ga. Radz. Genes. 24, 48. (błogosławilem Panu. Bibk.
56..

56..

["144 DOBROSERCY - DOBROWOLEN.", "DOBROWOLA - DOBROWOLNY.", "Gd.) Za to dobrorzeczył bogu. Radz. Dan. 2, 19. Domie Israelski dobrorzeczcie Panu, domie Aaronow błogosławcie Panu. 1. Leop. Ps. 134, 19. Podnoście ręce wasze ku mieyscu świętemu, a dobrorzeczcie Panu. 1 Leop. Ps. 133, 2. Dobrorzeczcie Panu tak dobremu. Kanc. Gd. 151. Dom Pański, gdzie powinnoby bydź dobrorzeczone imię Pańkie. Biat. Poł. 180. dobrorzecząc mu za łąki i dziękuiąc. ib. 221. O cnotach iego wieczem czyasy nie ułtanie dobrorzeczenie i wysłowienie. Kotak. Cat. B. 2. *§ Rzekła Jobowi żona: dobrorzecz bogu a zdechniy. Budn. Job. z, 9. (złorzecz. Bibl. Gd. żegnay boga, porzuć go, śegne Gott und stirb. Luth.) *DOBROSERCY, a, e, serca dobrego, gutherzig; Rs. dobroscedrěckny, dobroscedrński. Subfl. dobroscepüe. *DOBROSŁAWIC czyn. ndh. błogosławić, dobrorzecząc, uwielbić, śegnen, łobpreiš. Otoż teraz dobrosławcie Panu; wszyscy słudzy Pańscy. Leop. Ps. 133, 1. (blągosławcie Panu. Bibl. Gd.) Wywyższać cię będę Boże, i będę błogosławił imieniu twemu wiecznie. 1 Leop. Ps. 144, 1. Rg. dobrosłowitti, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consecrare. Dobrosławny ob. Dobrorzeczliwy, Dobromówny. Bh. Dobroław imię mżkie, Dobroława, imię białogłowkie. *DOBROSNIEDNY, a, e, do iedzenia dobry, gut zu eſſen; Ec. dobrosczbndny; Gr. ἀδεσος. DOBROBOLYW, consec

DOBROWONNY - DOBRY.

gutmúthig. Umysłu dobrowolnego człowiek bywa zawsze za nos wodzony, a pospolicie nie od naylepszych. Off. Wyr. Ta odpowiedź u Auguſtusa, który był łaſkawy a dobrowolny, zeszła się. Eraz. ſez. J. Gdyby waszy miłosć wiedział, iak ieſt dobrowolny, byłby was iuž pożenił. Teat. 25, b. 11. DOBROWONNY, a, e, - ie adv. dobrze pachnący, wohřtieſchend. Dobrowonne zioła. Leop. Cant. 8, 14. *DOBROZIARNY, a, e, ziarią dobrego, gutkörnig, von guten Körnern; Ec. благозерняńd; Gr. ἀναγλις. DOBROZIELNY, a, e, zioł dobrych, gutskruterig; Ec. благозлąчный; Gr. ἀυχλοος; Ec. благозлąchocinъ Gr. ἀυχλοΐα. *DOBROZIEMNY, a, e, ziemi dobrey, guterdig, von gutem Boden; Ec. благоземный Gr. ἀυγειος. *DOBROZOŁCZY, a, e, zółci dobrey, gutgallig; Ec. благожělkanyj Gr. ἀυχλοσ. *DOBROZYCZLIWY, a, e, ie adv. sprzyiajacy dobrze, wohlgewogen, beneuolus, Urs. Gr. 108. DOBRUCHAC, cz. ndk., udobruchać, dk., łagodzić czyy gniew, uspokaiać, ułaſkiwać, ubłagiwać, einen befǎnſtigen, wieder gut machen; Bh. udobriti; Rg. udobrovłgliti; Vd. podobruvati, potolashiti, pomirnati; Sr. 1. wobmelnosći; Rs. сдобрішь, сдабриватъ, удобрятъ, удобриватъ (cf. удобріпъ, удабриватъ рochwalić, polecić). DOBRUCHAC się recipt. sięb befǎnſtigen, wieder gut wetberen; Bs. izjiditise, izjadatise; Rs. удобриться. Krzycał, klnął, až się nakoniec udobruchał. Teat. 29, 61. Tu się szanowny ſtarzec udobruchał, spokoyność chmurne czoło wypogodzi. Kniaz. Pœz. 2, 140. S. dobruchać się, dobrym się źławać, lepszym, poprawiać się, połepszać się, gut werden, bessr werden, sich beſſern. Nie wiem, czyby nie rad słuchał. Takich piosnek, albo się niemi nie dobruchał. Pot. Arg. 398. Zaczęła mysz exhortę; kot ieły pilnie słuchał, Wdzychał, płakał; ta widząc, iż się udobruchał, Wysunęła się... Kras. Bay. 75. (Akruszzonego udawali.) S. Udobruchać się komu iednać sobie kogo, sich einen wieder gut machen. Gadzienie się nie udobruchasz; chyba żebyś gadziną zołał. Fr. Ad. 115. (DOBRODZIC cz. dk. Dobrudzać ndk. dosmolić, do reszty pobrudzić, vollendb ſchmužig machen. DOBRUKOWAC cz. dk. brukowanie dokończyć, biſ zu Ende pſlaſtern; przyczynić bruku, noch mehr hinzu pſlaſtern; Ross. домосить, достмлать.) DOBRUCHNY, DOBRZUCHNY, a, e, DOBRUTKI, DOBRUTENKI, DOBRENKI, a, ie, intens. adj. Dobry, arcydobry, bardzo dobry, rečt seſhr gut. Dobrzuchny, miluchny, wyborniuchny, bellus. Maćz. Zal mi Pana; Pan taki dobruchny, młody, uczony, grzeczny i miluchny. Teat. 43, c. 22. Wyb. Nie wielicza to zbroia, *da dobrénka. Jag. Gr. B. 2, b.

DOBRY, a, e, (Compar. Lepszy qu. v.) iaki powinien
bydź ze wszystkich miar, phys. et moral. gut; Bh, dobrý,
lepsi; Slo. dobri, lepsi; Dl. dobri, dobar; Vd. dober, bulshi
bol; Crn. dobr, bulshe; Rg. dobar, dobra; Cro. döbër,
- bra, - bro, bolshi, bolsi; Sta. dobar, bolji; Sr. 1.
dobry, dobré, lepschi; Sr. 2. dobr, lepschi; Bs. dobrí,
dobar, bogli; Rs. dobrый, бларий (cf. Ger. tapſet
Adig. Hebr. אב toph. cf. Ger. man darf, dürſen, cf.
Sor. 1. děrbi so). Kto nie umie bydź dobrym meżem,
dobrym oycem, dobrym sąsiadem, dobrym pryaſicielem,
ten nigdy nie będzie dobrym obywatelem. Mon. 70, 561.

DOBRÝ.

44.

Niech będą dobrzy, będą szczęśliwi Polacy. Kras. Sat. 27.
Dobrego ſternika niebezpieczeństwo pokazuie. Cn. Ad. 169.
Lepięyci bydź dobrym chłopem; niżeli złym popem. Glicz.
Wych. O. 6. Rzadko za dobrego dworzanina maią tego,
który nie umie pochlebować. Modrz. Baz. 66. Rada
ieſt dobra i zła. Lub. Roz. 421. Dobry każdy, może bydź
lepszy. Cn. Ad. 85. Klecz. Zd. 87. Zważono cię i zna-
leżiono w tobie niedobrą wąge, mnięjszą miarę. Birk.
Ex. (ob. niżey dobra waga, moneta, miara. S). Dobry,
per excellentiam, poczciwy, cnotliwy, gut, rečtchaſſen,
ehrlich, tugendhaft. Z dobrym bedziesz dobrym; a
ze złym, takim łotrem, iak i on. Falić. Dis. H. - Simon.
Siel. 59. (z kim kto przeſtaie, takim się sam ſtaie.)
Zmazą naznaczony, odrzysiądź się nie może; bo kto raz
zły, zawsze za niedobrego bywa wszyctan. Szczerba. Sax.
18. Zowię za dobrym, człeka za wszech miar doſkonałego,
którego na zło zhołdować žaden mus nie potrafi. Pileh.
Sen. lifl. 275. Kucz. Kat. 1, 182. Dobry zawsze do-
brym. Zegl. Ad. 62. (cf. iedna cnota nie cnota.) Pier-
weły bydź dobrym, potém mądrym człekiem. Zab. 14, 80.
Dion hiſtoryk wszystkim dobrym nie sprzyjał; znać że
sam nie był dobrym. Sk. Dz. 156. Dowiódł niewinności
zeznaniem i świadectwem dobrych ludzi. Chet. Pr. 168. -
Jron. Będzie ona tak dobra, iak drugie. Teat. 36, c, 111.
(nie lepsza od drugich.) - Blandiend. X. Skarga od Kle-
mensa dziwnie umiłowany i tytułem dobrego oyca nazwa-
ny. Birk. Sk. D. 4, b. (miłego, kochanego.) S. Zacny,
znakomity wyborny, treſlich, vorzugslich, gut. Rozumy
osobne, któreby ku czemu dobremu, iako mówią, przyiść
mogły, zwątpiwszy o sobie, biorą się do tego, zkądby
pożtek iaki mieć mogły. Modrz. Baz. 540. - Znaczny,
spory, co do wielkości, liczby, siły, wagi; ogromny,
potěžny, liczny, gromadny, gut, anſehnlich, beträdchlich.
Chciał mieć na on sąd dobrą kupę biſkupów. Sk. Dz. 389.
Dobra głowa X. Skargi, która one trzaſki i wrzaſki wy-
trwała. Birk. Sk. E. b. Matce, słysząc żegnanie tak ża-
łościwe, Dobre serce, że od żalu zołałożywe. J. Kchan.
Dz. 115. Umarł w dobréy ſtarości, maiąc 79 lat. Sk.
Dz. 84. (podeszły, sędziwy.) Gdy król na nic nie
dał, oftrze i z dobrem łaianiem napisał do niego papież.
Sk. Dz. 649. Już dobre dwie godziny mnie męczyli.
Teat. 22, 51. Dobra waga, miara, sutą, sowita, ſtry-
chem, z czubem, z okładem, guteß, reichliches Gewicht,
Dobra moneta, (oprócz właściwego znaczения niezła,
niefaſszywa) moneta sowita, per excell. Pruſka i
Gdańſka, że Pruſki ieden złoty za dwa Polſkie wartał,
guteß Geld, Preuſisches oder Danziger Geld. Dobry
grosz, ein guter Groschen, Fig. Kazać go przepędźi
przez rózgi, a to 12 razy dobréy monety. Teat. 13, 33.
(suto, tuchtig.) - Dobrego domu. Warg. Cez. 118.
znakomitego, von gutem Hause, von anſehnlicher Familie,
Rs. породный, породистый. (2.) : dobrogo łóża qu. v.) Szlachcie dobry, prawdziwy, ein guter, ächter
Edelmann. Dziś tylko szlachcie dobry, co ma dobra.
Jag. Gr. A. 2. - Dobrego łóża, niezlego łóża dzieci,
von guter, eheſlicher Geburt. Pozwolono mu, aby dway
synowie, których z nią miał, za syny dobrego łóża pozy-
tani byli. Sk. Dz. 1163. Běkart dobrym sie ſtaie, ieſli
ocieb matkę za żonę poymie, a choćby iey nie poiał, tedy
po iego śmierci może go król dobrym uczynić. - Szczerb.

446

DOBRY.

Sax. 16. Běkart, a z niedobrey matki syn. Glicz. Wych. B. 2. (z niemężatki.) Dobrego oyca i matki dziecię id. C. 1. (dobrego prawego małżeństwa.) §. Dobry, ze względu na czułość serca, łagodny, łaskawy, ludzki, gut, gutić, leutserig. Miał miłość u wszyskich Henryk, dla dobroci osobney, od ktorej dobrym był nazwany. Krom. 283. Z dobrym, targ dobry. Jag. Gr. C. 2. Matka Wc. Pana tak dobra była kobiecina, że ięy nic odmówić nie mogłem. Teat. 29, 42. Bóg dobry widzi nasze żale. Przyb. Ab. 170. (miłosierny.) Physic. Łagodny, nieostry, niesurowy, gut, nicht boso, nicht streng, nicht hart, nicht scharf. Dobra ospa, która podług zwytzaynego biegu czasy lub staianie swoje odprawia. Krup. 5, 532. - Z pogardą, z przytykiem, iakoby poczciwiec, barszczyk, ni go weź, ni go położ, ciaistuch, ciapu ka- puła, ciapu groch, flak, rozlazły, do prowadzenia za nos, gutmuthig, gut, chrił, z. B. eine erhöhte Haut, eine gute Seele, simpel. Był z tego rodzaju ludzi, któ rych to pospolicie nazywają dobra dusza. Kras. Dos. 13. Wzruszony dobra prostak miłosierdziem, był z drabinę i odwiązał wisielca. Dwor. H. 5. (cf. poczciwa dusza.) - §. Dobra wiara, bona fides,orpelna wiara, Treu und Glaub- hen, völlige Ueberzeugung, innere Ueberzeugung. Dobrą wiarą rozumieć czynić bogu przysługę swoją surowością. Xiqdz. 38. - §. Dobry, z zakończonym na - ina n. p. dziadowina, chłopczyna, kobiecina - dobra dziad, dobra chłopiec, dobra kobieta, gut, lieb, arm, bedauerns- würdig. Dobra ziemia, że takiego łotu nosi. Falib. Dis. J. §. Dobry do czego, - po temu, zdatny do czego, sposobny, tańchł, geschicht, schichtlich, gut. Towarzysze! teraz czas dobry bankietować. Lib. Hor. 39. Upatrzy- wszy sobie dobra czas, gdy mało ludzi było przy Jaro- pelku, rzucił się nań. Biel. 85. (pogodę, porę.) Na dobry czas idzie inflygator, zraniono tu officera. Teat. 7, d. 52. Czrt. (w sam czas, gerade zu rechter Zeit.) Dobre do oczu n. p. szkło. Cn. Th. Okręty pożadnie bieżały, Bo dobry wiatr po sobie miały. Zbil. Dr. J. 2. - Dobry, nieskażony, niezepsuty, unverdorben, gut. Coż to znaczy! iakbym przy dobrym zoftawała rozumie? Teat. 7, c. 66. Na to gdybyśmy pamiętać i dobre oczy miec chcieli, nie takbyśmy upornie dysputowali. Zarn. Poſt. 5, 641. (zapatrywać się dobrze na to.) - Dobry, wart, godny, werth, würdig, gut. Albo to mnie się wstydzi- cie? albo to ia nie taka dobra, iak kto? Teat. 26, 76. bin ich nicht so gut, wie jemand? Tacy dobrzy są szla- chta w Niemczech, iako i w Polszce. Teat. 26, b. 85. - W prawie, wartość maiący, ważny, mocen, gültig, gut, rechtskräftig. Wechsel dobry na mnie samego. - W for- mie plenipotencyi: co przez niego uczynione będzie, za dobre i ważne, iak gdyby przeszemnie uczynione było, mieć będ. - §. Dobry, użyteczny, pomocny, nüßlich, gut. Drugim dobry, sobie zły. Cn. Ad. 214. Jnszym nie może bydź dobrym, kto sobie samemu złym. Budn. Ap. 6. On w dobry sposób mówi. Teat. 48, 53. (uży- teczną, zbawienną radę daie.) Lekarstwo dobre na glo- wę, na piersi. Cn. Th. Dobra przedą (gdy kto dobrae, t. i. z zytkiem, drogo przedał.) Dobre kupno (tanie). - §. Dobry, pomyślny, szczęśliwy, erwünscht, glücklich, gut. Mam ci dobrą nowinę powiedzieć. Wég. Mar. 1, 241. Umiałem i w złym czasie służyć iemu wiernie, i

DOBRY.

teraz w dobrym. Teat. 19, b. 5. Dobre mienie, doſta- tek, Wohlstand, Wohlhabenheit, Wohlbefinden. Nie ła- komili się na dobre mienie; ale wszysko opuściwszy, z iałmużny tylko żyli. Star. Dw. 49. Dobrego czasu uży- wa, ma dobry byt ob. czas, byt. Dobrego zdrowia ci życzę (cf. kichnąć; na zdrowie.) - Exclam. ellipt. Dobra nasza! (sc. sprawa) ot wygraliśmy, zyskaliśmy! es steht gut mit uns! Cn. Ad. 163. Jeżeli te przykaza- nia boże wykonamy, dobra nasza! Lach. Kaz. 1, 225. Gonił Turczyn Mazura, ten się bał zawoia; Gdy mu spadł, rzecze Mazur, o iuż dobra moia. Paszk: Dz. 57. - W dobra czas, w boży czas, zur glücklichen Stunde. Day boże w dobra czas mówić, a we zły milczeć. Rys. Ad. praefiscine. - Dobry dzień, pomaga bóg, albo moia służba, iak dworzanie mówią, salue. Mącz. guten Tag! guten Morgen! Przychodźe dzień dobra powiedzieć Wo Panu! Teat. 29, 62. Dobry dzień nam dali. Jabt. Buk. S. 3. Dobry wieczór, przyiacielu. Teat. 55, d. 13. gu- ten Abend. Dobra noc, gute Nacht. Dobra noc! bóg was żegnay, domowi i krewni. Groch. W. 575. (słowa konaiącego.) Niemasz cię iuż, przeszedłes, dobrąś noc powiedział, Jako gość, który z nami dziś w gospodzie siedział. Groch. W. 546. Dwie flasze na łtoliku; nowe prošby; ieszcze na szczęšliwą dobra noc. Kras. Pod. 2, 12. - §. Dobry, relatüe, łtosólnie do kogo dobry, dosyć dobry, jemanden gut, gut genug. Dobra Matya- szowi płotka. Cn. Ad. 162. dobra tobie chleb. ib. dobra psu mucha. ib. Slov. dobra psu mucha, a chłapowi repa (szkoda psu białego chleba, nie mieć pereł przed swinie; takiemu takie.) - Refrict. dobry, mniły dobra niż co insze, mierny, śrzedni, gut, paſſabel, erträglich. Do- bre to; ale owo lepsze. Cn. Ad. 167. Dobry chleb, kie- dy niema kołacza. ib. Dobryć to, kiedy lepszego nie ma. ib. 188. §. Dobry, wypogodzony, wesoły, gut, fröh- lich, heiter. Niepodobna ieſt bydź zawsze dobrego hu- moru; raz wesołemi i żartobliwemi, drugi raz sumtnemi i ponuremi bywać zwyklímsy. Teat. 50, c. 53. - Dobra myśl, ob. pod. stow. Myśl. §. Dobra wola, 1.) chęć, chętliwość, przychylność, łaskawość, ochota, guter Wille, Reigung, Juneigung; Rs. изводёнё; Boh. dobra wnte cessya.) Dobra wola ſtoi za uczynek. Cn. Ad. 164. Naywspanialszy bankiet, lecz bez dobréy woli, Jako mięso bez chleba, i iaie bez soli. Pot. Arg. 140. Chleb z solą, byle z dobrą wołą. Gemm. 30. Czasem dobrą wołą rychléy *pożywiesz, czego złością nie zmożesz. Ezop. 35. Chwała bogu na wysokościach, a na ziemi pokóy, ludziom dobréy woli. Biał. Poſt. 62. na ziemi dobra wola boża przeciwko ludziom. ib. 79. aniołowie ludziom wołą bożą dobrotliwą oznaymiali. ib. den Men- schen einen Wohlgesfallen. Luth. Nie mam dobrey woli na was. 1. Leop Malach. 1, 10. (nie lubię was.) Jź im na gardło źał, myślili mu też žle, a dobréy woli nań nie mogli bydź. Glicz. Wych. G. 1, b. (cf. serce; nie sprzyiali mu, nienawidzili go, sie waren ihm nicht ge- neigt, nicht zugethan.) aliter Prosili oyca; aby dobrą wołą ukażał pielgrzymowit' w domu swym. Biel. Hſt. 28. (gościnność; aby mu był rad, aby go dobrze podeymo- wał, czeſtował, er möchte ihm gastfreundschaftlich aufneh- men.) 2.) dobra wola, nieprzymuszona, wołna wola, freper Wille; Slov. dobrá wüle; Ross. самопроизводиб-

DOBRZE.

носъмъ, самопровизьобство. Jeśli po dobre'y woli
nie poydziem, musiemy. Groch. W. 549. J. Kchan. Dz.
130. Czy po dobre'y woli, czy przezdzieki, musisz!
Zabt. Amf. 24. (cf. dobrowolny.) J. Dobre'słowo,
uprzyme, zaleta, pochwała, ein gutes Wort, ein Lob
spruch. Daycie mi dobre słowo, upomniycie mile. Zimor.
Siel. 188. Słowo dobre, STOI to datek. Cr. Ad. 108.
Tyś mi i przed oycem dobre dawał słowo. Teat. 54, v.
B. 2. (zaletę, rekomendacyją, Empfehlung.) Spodzie-
wam się, że We Pan za nami dasz dobre słowo. ib. 8, 19.
Dobrego mu słowa žaden nie rzecze. Cr. Ad. 170. (ni
nań nie daie). Sromocić go począli, słowa mu dobrego
nie dając. Birk. Dom. 46. Kto źstatecznie wytrwał bóle
i męki, ma dobre słowo u pogań samych. Birk. Krz. K.
24. (cześć, zaletę.) b.) pod dobrém słowem, pod póc-
tiwém, pod słowem honoru, beym Chrenworte. Maciøy
odpowiedzial pod dobrém słowem swém, iż pozyczonego
konia iak własnego chował. Herb. flat. 540. DOBRE,
- ego, niiak., częfokroć iako rzeczownik używane bywa,
das Gute. Pan Bóg wszytko dobre daie. Hrbſl. Nauk.
K. 4, b. Złe zapobiegiaće większemu złemu, źtaie się
dobrém. N. Pam. 24, 304. Bliziuchno dobrego złe pos-
sadzone ieſt. Pilch. Sen. liſt. 3, 225. Samo się dobre
chwali, a złe gani. Dwor. J. 3. Dobre samo się chwali;
Sta. dobré samo ſa chwali. (dobremu piwu nie potrzeba
wiechy.) Dobre z dobrém, a złe samo. Rys. Ad. 9-
(od łotra i łotr ucieka.) Naylepiøy się zna dobre po
ſtracie. Krąs. liſt. z, 65. Poczęło u nas ku dobremu
isdź; pytam cię, ku iakiemu dobremu? Smotr. Ex. 11.
częstokroc i nieszczęście na dobre wychodzi. Teat. 23,
128. (dient zum Guten, zum Besten.) Zobaczysz, że
ci to na dobre wyidzie. Teat. 8, 104. Ona tu dla iego
dobrego iedzie, P. Kchan. Orl. 1, 29. (dla iego wyba-
wienia, zu seinem Besten, zu seiner Wohlſahrt.) Wiem,
że dobrego coś za tę wieść weźmę. Teat. 42, d. B. (do-
brą nadgrędę, was Gutes.) Co on teraz dobrego za-
myła? Boh. Kom. 1, 299. was hat er jeżt Gutes vor?)
Coż tu słychać dobrego? Teat. 17, 44. was ist hier Gu-
tes zu hdren? - J. Co dobrego, coś niepowszedniego,
coś osobliwzego, znakomitego, was Rechtes, was Au-
ſerordentliches, was Schäßbares, Kostbareß, Achtungsz-
würdiges. Pieseczek wedle niego, kładzie się by co do-
brego. Groch. W. 360. Oppos. Nic dobrego, nic wart,
nie wiele wart, ein Taugenichts, Thunichtgut; Cro. mar-
ka.) Oh co za nic dobrego ten synal! Teat. 36. b. 81.
Póydź sam, ty nic dobrego! Zabt. Amf. 40. Próżniaku,
ty nic dobrego, iak to niemam się gniewać! Teat. 54, b.
136. Nic dobrego ieden urąał się z ubogiego; a ten mu
tém zapłaći: nie ubogiego, ale złoczyńce wieszają. Budn.
Ap. 39. Tyś dobry, ale my są nic dobrego. Zgniewa-
liśmy cię wszyscy do iednego. Groch. W. 570, *J. Przy-
iechał goniec Moskiewski, opowiadając, iż posłowie
wielcy z *dobrém iadą. Stryk. 777. (przywożą coś po-
myślnego, z czego może bydź pożytek, mit ctwas Gu-
tem, mit guten Vorsłажen.)

DOBRRZE, adv. (Comp. lepiéy qu. v.) iako powinno
bydź ze wszech względów, gut, wohl; Bh. dobre, Slov.
dobre; Sr. 1. dobri, dere, deri; Vd. dobru, pron; Crn.
dobru, prov; II. dobro; Cro. dobro; Sta. dobro; Ross.
dobrò, xорош; Ec. баго. Nie będzie w Polsce

DOBRZE.

417

dobrze, aż pierwøy bardzo żle. Rys. Ad. 50. Gry azar-
downe we wszelkich pańftwach dobrze rządnych zakazane.
A. Zamoy. 206. in allen wohlgeordneten Staaten. Dobrze
tak! walnie! Teat. 36, c. 38. Rs. imponám. J. Po-
żytecznie, pomocnie, dogodnie, nüßlich, heilsam, et-
ſprichlich, gut. Dobrze, co umieć. Cr. Ad. 189. Wszyſt-
ko dobrze, w miarę. Budn. Ap. 130. Děbowi dobrze
na gruncie twardym. Jak. Art. 3, 153. Dobrze mu z
tém. Mon. 67, 392. (dogadza mu to, er befindet sich
wohl dabep.) Dobrzeć on mówił. Teat. 15, 61. t. i. zba-
wienie, dobrze radził.) Dobrze kupić - tanio, gut
kaufen, wohlſein kaufen; dobrze przedadź drogo, gut
verkaufen, theuer verkaufen. Dudz. 22. - Dobrze się
mieć, zdrow bydź, bogatym bydź, mieć dobre byt, (ob.
mieć się) sich wohl befinden, gesund seyn, in guten Um-
ſtanden seyn, sein gutes Auskommen haben, keine Noth
leiden; Rs. баГОИМ ВНИСЯ. Nie potrzebują zdrowi le-
karza; ale ci, co się. nie dobrze maią. 1. Leop. Mar.
2, 17. Mam się dobrze, żyjąc sobie wygodnie, wszyſtko-
byś u mnie miala, czego potrezuliesz. Teat. 4, b. 40.
Stróż przy więźniach tych ma się dobrze. Star. Dw. 20.
dobrych czasów używa, zarabia, zyłkuje.) Simil. dobrze
mi ieſt; tak co do zdrowia, iak co do bytu, mir ist gut,
mir ist wohl, ich beſinde mich wohl, sowohl in Anſehung
der Gefundheit, als des Auskommens. Dobrze mi było
w domu przyaciela mego. Kras. H. 49. Brać będziecie
ſtaroftwa, i dobrze wam będzie. Niemc. Bib. 7. - Do-
brze urodzony, z dobrego domu, von gutem Hause.
Szlachcic dobrze urodzony. Mon. 70, 776. (cf. dobrego
łoża.) - Dobrze, szczęściem, zum Glücke! gut. Jwan
posłom konie rozsiekać kazał; ieszcze dobrze, ze sami
ztąd zdrowo wyiechali. Biel. Kr. 587. Jeſtem wdwiecie;
dobrze, że mi córka pomaga gospodarſtwa. Teat. 54, c.
B. 2. J. Dobrze, snadno, łacno, nietrudno, leicht,
nicht schwer, ohne viele Schwierigkeit, gut, wohl. Zmie-
ſci się ich tam dobrze dwiescie. Cr. Th. 129. Dobrze
to mówić; lecz nie doznawać. Teat. 25, 110. J. Tak
dobrze iak = STOI to za to; toż samo iak, so gut als ob;
eben so viel, als ob... Juž tak dobrze, iakby rzecz
ſkończona była. Teat. 2, b. 110. Juž sami urodzeni Po-
lacy, tak dobrze iak nie swoim gadają ięzykiem. Mon.
67, 717. J. Dobrze, w miarę, czyście grzeczy, w sam
raz, gebörig, naſſend, gerade rechſ, gut. Wezmę suknią
na probeć, czy mi w niéy będzie dobrze. Teat. 48, b. 15.
Tak snadnie odbił piłkę, żeby i towarzyszowi dobrze do
uferzenia przyszła. Gorn. Sen. 125. (na rękę.) Do-
brześ mi się nagodził, opportune, Cr. Th. J. Dobrze,
wiele, znacznie, mocno, bardzo, sporo, tückig, viel,
ſtark, gut. Jeſt on bogaty, i dobrze bogaty, Teat. 17, c.
35. Dobrze gładka i piękna była. J. Kchan. Orl. 1, 259.
Trzeba, żeby mnie ogień zagrzewał obſity, Dobrze go-
regtszy, niż ten zwykły pospolity. ib. 1, 55. (daleko go-
regtszy, weiß heißer.) To się dobrze potém źłało. Zrn.
Poſl. 3, 535, b. Rzeczy dobrze mniejsze. Gorn. Dw.
387. Dobrze większa część senatorem do tego się na-
chylała. Gorn. Dz. 26. Koleander, romans dobrze glu-
pi. Weg. Org. 25. Tu szérszy a tam dobrze zwężony.
Alb. z W. 20. Trudno było zawściągnąć byſtry impet
wody, Gdy iuž dobrze przerwała groble i przegrody. Zab.
15, 296. Tu się nam dobrze na bóty okroi. Star. Vot.

448

DOBRZE.

DOBRZEC - DOBYWAC.

B. 2. Doma się rzeczy, choć dobrze są przednie, żdą-
dzą powszednie. Klon. Fl. B. 2. Mąż dobrze uczony.
Papr. Ryc. 336. Zdrów ieſt dobrze. Teat. 15, 10. Do-
brze podpiły. Dudz. 22. Sam dobrze przede niemarz-
drogą się puścił. Warg. Cez. 14. Dobrze w noc. Cn.
Th. (póżno, spłał in die Nacht.) §. By dobrze = gdyby
nawet, chociaż nawet, wenn gleich, und wenn auch;
selbst wenn auch fogar; Filozofa przytoi sluchac, bys do-
brze był panem iego. Budn. Ap. 41. By dobrze stała
śmierć tu przedemną, Bać się nie będę, bo Pan mój
zemną. J. Kchan. Ps. 31. By dobrze tu ziemskie rzeczy
wieczne były; jednań za one niebieckie nie słoią. Sk. Zyw.
2, 14. Zadný rzeczy nie mógł mu odmówić, by mu też
dobrze i na woynę kazał z sobą iechać. Gwagn. 487.
By też dobrze nas nikt nie gonił, od głodu poginiemy.
Warg. Kurc. 21. Jzalić tak potrzebne pieniadze, iak
oko i ręka? nie tak! aby dobrze tak, uczyn’s sobie gwał-
obetniy te worki! Sk. Kaz. 626. §. Dobrze, ledwie,
iedno co (cf. że = skoro, ieszcze niezupełnie), kaum.
Dobrzem odszedł = iedno, ledwie. Cn. Th. 129. Do-
brzem żyw na to = ledwie; nie mogę na to patrzyć. ib.
§. Dobrze nie = ledwie nie, o mało nie, o trochę, o
kręt, o włoś, prawie, faſt, um ein Haar, um ein klei-
neß, hepnahne. Od boiažni dobrze nie umierali. Smalc.
48. Portret ten dobrze nie przemówi. Cn. Ad. 1285.
ſaſt zum Sprechen. Biedna sinogarlica, kiedy owdowieje,
O iak ciężko źleka, dobrze nie szaleje. Zimor. Siel. 257.
Rycerze go dobrze nie z płaczem prosili, aby nie odſte-
pował od obłężenia. Biel. Kr. 264. Szlachta się wszyſt-
ła dobrze nań nie rzuciła, aż musiał iechać precz. ib. 367.
Dobrze iuż ze źkóry ubogich ludzi nie lupiono. Star. Ref.
100. - aliter dobrze nie = ieszcze niezupełnie (cf. że),
noch nicht recht, noch nicht ganz. Smiecie się z łatwowier-
mości ięcy, i za drzwi dobrze nie wyszedłszy. Teat. 22,
49. §. Dobrze relatiwus tosowanie do kogo, gut für je-
manden, gut (genug) für ihn, schidlich, paſſend für ihn.
Dobrze ci tak, masz za swe. Zab. 9, 367. (w czas tak
na cię, eß geschieht dir recht.) Całe woyško zbrzydziło
mię wiſkależczonego, J mówił do bogów: to dobrze na
niego. Jabl. Tel. 207. Dobrze tobie kozy paſć. Cn. Ad.
192. §. Moraln. dobrze = ludzko, dobrotliwie, dobro-
żynnie, gútig, leutſelig, menschenfreundlich, gut, wohł.
Dobrze drugim czynią dawać, to sobie za cesarſkie szcze-
łącie poczytał. Sk. Dz. 571. Dobrze czyuń każdemu, i
niewdzięczнемu. Cn. Ad. 190. (ob. świadczyć.) Boga-
temu dobrze czynić, strata. Cn. Ad. 36. Lepię dobrze
-czynić, niż życzył. Mon. 73, 23. Rs. доброжелатељ-
штовавам. - Subſt. доброжелатељштство, życzułość;
доброжелатељный życzuły, Subſt. доброжела-
штєв, fem. доброжелатељница. - Dobrze czynie-
nie. Teat. 18, 106. das Woſſthun. Dobrze działanie,
nie rozumie się sobie; ale komu inszemu. Gorn. Sen.
511. Dobrze się sprawować, zachować, (Vd. dobru-
djati.) Dobrze kogo wspominać, jемandeß im Guten
(im Besten) gedenken. W pośród publicznych oswi-
dżeń, nie dobrze go w sopominali. Mon. 73, 374. *Do-
brze mówcie tym, co wam żeł mowią. 1 Leop. Luc. 6,
28. (dobrorzeczcie, błogosławcie im, wünscht ihnen Gu-
tes, segnet sie.) Jeſtem mu dobrze, życzę mu, faueo.
Mącz. Uprzeymie zemną ieſt dobrze, arcta me com-

plectitur familiaritate. ib. (życzliwie, przyjiacielsko,
przyjaźnie, przychylnie, uprzeymie.) Oni z sobą do-
brze. Niemc. Kr. 3, 52. Dobrze z kim mieszkana ob.
mieszkań. §. Dobrze! interj. affirm. gut! schón, recht!
Ross. блáгоже. Dobrze! ſtanie się tak Oycze, Teat.
42, d. Zamiałał tego, co miała mówić dobrze! zawsze
odpowiadała nie! Teat. 27, 17. (ob. tak.) DOBRZEC,
niiaak. ndk., zdobrzeć, wydobrzeć, dk., dobrym się źła-
wać, lepszyć się, naprawiać się, gut werden, beſſet
werden, sich beſſern. Moral. i fig. Człowiek mieszkając
z dobrym człowiekiem zdobrzeie. Gil. Poſt. 210, b. Z
lasa przeniesione krzaki, pod ogrodniczym ſtaraniem do-
brzeią. Mon. 71, 385. Rana dobrzeie. Oss Wyr. (goi
się, wird heil, heile.) Psy dobrzeią taką odprawą. Tr.
(Rs. добрѣмь tyć, tłuścieć, grubieć.) *DOBRZE-
CZYNNOSC, ob. Dobrocynosć. DOBRZUCHNY,
DOBRZUTENKI, ob. Dobruchny. *DOBRZYC, czyn.
ndk., naprawiać, polepszać, dobrym czynić, gut ma-
chen, beſſern, verbeſſern. Dobrzyyyce drogi i sprawy wa-
sze. Budn. Jer. 7, 3. Dobrzyzy albo udabrzay serce twoje.
ib. Rs. сдобримь, сдабривамь lepszy smak nadawać,
одобрять, одобрить, добрью potwierdzać, approbo-
wać. DOBRZYC się, ulepszać się, prawrawiać się, ob.
Dobrzeć. DOBRZYN, ia, m., miaſto wwoiew. Plockim,
ſtolica ziemi Dobrzyńſkiej. Dyk. G. 1, 168. eine Stadt
in d. Woij. Ploſk. (Sr. 2. Dorne; Ger. Döbern wieś w
niższey Luzac.) DOBRZYNSKI, a, ie, od Dobrzynia,
Dobrziner =, von Dobržin. Konrad, nim weżwał Krzy-
żaków, ustanowił duchowną milicją na wzór kawalerów
mieczowych, dając im w possessyją zamek Dobrzyń: ci
krzyżowi żołnierze, nazwani od zamku bracia Dobrzyńscy,
potém złączeni zołałi z Krzyżakami. Nar. Hfl. 5, 200.

Pochodz. od słowa dobry, oprócz źładowanych z do-
bro: udobruchać, rozdobruchać, wydobrzeć, niewydo-
brzały; *małodobrý.

DOBUDOWAC, cz. dk., dobudowywać, czſł. budowania
dokończyć, ausbauen, vollends fertig bauen, vollenden;
Bh. doſtawěti, doſtawim, doſtawugi; Ross. достроимь,
достраиваемъ; Ec. дозидайо. Budował i dobudował
коścioła. 1. Leop. 3. Reg. 6, 9. (dokonał. 3 Leop.)
Przywióżł córkę do miaſła, dokąd nie ſkonał a nie dobudował
domu swego. 1 Leop. 3 Reg. 3, 1. Budn. ib. Kościołów za-
czętych dobuſuy. Sk. Dz. 517. Dom ieszcze niedobu-
dowany. Zebr. Zw. 117. Domu nie dobudował. Biel.
Hfl. 50. §. Do budynku przyczyniał, przybudował,
noch meſt bauen, dazu bauen. Do pałacu ieszcze dobu-
dował pomieszkanie dla ludzi. Dobudowanie; Rs. до-
стройка, ein Nebengebäude.

DOBUDZIC się kogo, zaimk. dok., cucić, ažby się ocknał,
budząc ocućić, einen erwecken, aufwecken, etmuntern;
Bh. dobuſiti ſe; Bh. добуда́мься, добужаюсь, добу-
живаюсь. Tak okrutnie zasnęli, że się ich dobudzić
nie można było. Sk. Zyw. 2, 288. Pot. Pocz. 547. Zasy-
piają tak mocno, iż ich dobudzić się nie można. Krup.
5, 15.

DOBYC, DOBYDZ, - ył, -ęę dk., DOBYWAC ndk.
kontyn. et frequ. - §. właściw. niiaak., dobywać, aż do
pewnego czasu bywać przytomnym, doſkawać, doczekiwać,
biś (zu einer gewissen Zeit) bleiben, da bleiben. Dobywa
on zawsze aż do swojej godziny. Off. Wyr. ztag czyn.
DOBY-

DOBYWĄC.

DOBYDZ - DOBYTEK.

449

DOBYWAC mieysca, miała, fortecy, obłężeniem, szturmowaniem brać mieysce, einen Ort, eine Stadt, Gestung belagern, bestürmen, einzunehmen suchen; dobydź mieysca, po dobywaniu wzycą, erstürmen, einnehmen, erobern; Bh. doheyt, dobyt, dobytki, dobyl, dobułu, dobywati, zdobywati, wybogowati; (w inszych dyalektach ma znaczenie doftawania, nabywania, zyfkania, wygrywania, korzystania, zwyciężania; Sr. 1. dobycij, zdobydu, dobydźem, dobywam, doběwam; Sr. 2. dobusch, dobüdnusch, dobünußsch; Vd. dobit, sadobit, predobiti; Crn. dobiti, dobim; Rg. dobitti, Sla. dobiti; Bs, dobitti; Cro. dobiti, dobivati, dobavlyati; Rs. dołbimь, dołbывámb). Dobywali zamku, a dobyć go nie mogli. Papr. Ryc. 512. Złoto silnićy dobywa fortec, niż olów i żelazo. Kott. līſt. 1, 93. Wołoski Woiewoda miał bydź gotów dobywałc
1. dobywa się tych fortec, które dłoń attakować trzeba. Teat. 15, 41. man belagert nicht solche Fest ...). Zamek niedobyty. Baz. Sk. 487. którego niedobyć nie może ib. Krom. 619. unerstürmbar, uneinnehmbar. Dobycie. Cro. nadobłądánye; Rs. градовазмьё, покорёніе. §. Dobywać, wyciągać, wyimować, doławać, herausziehen, herausnehmen, hervorziehen. Dobywa szpady, chcąc zabić napałtnika. Teat. 53, b. 26. er zieht den Degen. Na coż nosić szabłę, gdy iey nie chcesz nigdy dobywać. Zab. 12; 288. Za Mieczysławia nałtał w Polscze zwyczay dobywania pod czas ewanielii do połowy szabel, na żnak gotowości ku obronie wiary. Warg. Hſl. 13. Na słowo: dobądź pałasza! za rękoieść się chwytą a pałasz z pochew się wyciąga. Kaw. Nar. 360. Dobądź miecza. Bardz. Luk. 2. 36. Pilch. Sen. 30. Miecz dobyty, ein błoſes Schwert. Biel. Kr. 98. szpałą dobyta, ein błoſer Degen. Similit. Chuſtki dobywszy, ucierał sobie nos. Dobywa chuſtki, natartey piżmem. Zab. 9, 547. Zabl. er zieht das Schnupſtuch heraus. Jak rzeczy w ucho wpadł nazad dobywać. Perz. Cyr. 2, 81. wicder herauschohlen, wieder heraus bekommen. tr. i fig. wynaydować, wyszukiwać, hervorfuchen, heraus fuchen. Pogrzebionych dobywał, Zrn. Posl. 3. 552. b. wykopał, er grub sie aus. Dobywać źródła, odkopywać, auf格ten. Dobycie gruntów na budowanie chałup. Pam. 83, 405. Dobywanie, Dobycie, u górników, das Fürdern, die Förderung, wypróżnianie wnętrza górzyłości, wyrzobwanie. Mier. M/kr. Dobywać tałemnicy, sekretu = dochodzić go, dowiadywać się go, das Geheimniß heraus hohlen, etſorschen, ergründen. Jednego próżność, drugiego gniew wszytko filutowi odkrywał, Tego chwałąc, temu przecząc, sekretu dobywał. Jabl. Tel. 224. Dobywać głosu, tonów, sadzić się głosem, tonami, seine Stimme, Œne, hören fassen, erschallen fassen. Dobywał głosu Domnik S., a różaniec zalecał. Birk. Dom. 16. Takich tonów on muzyk dobywał, że go Jowisz u ſtolu rad pewnie posłucha. Jabl. Tel. 111 (er hohłte solche Œne hervor). Dobywać siły, dowcipu, koncepty, sadzić się, silić się, natężać się, seine Kräfte, seinen Wib, seine Einfälle aufbieten. Kat chciał wszytkiły siły dobydź, i w szyęciął, ale miecz się do rękoieści ſkrzywił. Sk. Dz. 262. Dobądź swego dowcipu. Boh. Kom. 1, 252. Każda rzecz, Tom. I,

która iuž umiera, oftatnich sił dobywa, i one wywiera.
Leszcz. Cl. 78. W głowę się ſkrobie, konceptów dobywa.
Jabl. Ez. C. 3. Dobywać świadków, wynaydować,
wyszukiwać, wyławiać, ſzeugen aufsuchen, aufstellen.
Jeli go prześladować, rozmaitych faſszywych świadków
przeciw niemu dobywając. Wys. Loy 43. §. Dobywać
kogo, wydźwigać, wyprowadzać z czego, wyswobadzać,
wyratować, wyrywać, einen (aus der North, aus der Ge-
fahr) herausreißen, erheben, empor heben, ihm aufhe-
fen. W iakim baczению cnotę bóg ma, patrzay każdy,
J iako iéy dobywa z ciasnych kątów zawzdy. Papr. Ryc.
403. Fortuna, co okrutnie z naywiększych žartuie ludzi,
innych dobywa z prochu naynieszczęśliwszych. Zab. 13,
43. DOBYDZ się; DOBYWAC się zaimk., a) dobywać
się dokąd, wdzierać się, weisnąć, gwałtem się ędzie wla-
mywać, mit Gewalt eindringen, einbrechen, einſtürmen.
Złoślięy się do komory dobywa. Jabl. Ez. B. Gdyby
się kto do domu czyjego dobył w nocy i uczynił szkodę...
Chelm. Pr. 162. Raz do komory złodzię się dobędzie,
Zchwyci koguta śiącego na grzędze... Zab. 12, 308.
Zbroyni się do domu arcybiſkupa dobywać począli, i iuž
tylem przez sad przełazili. Sk. Zyw. 2, 435. b) Dobywać
się zkład, z pod czego, wydobywać się, wylamywać się,
ſchervorarbeiten, hervor dringen, hervor brechen. Radość
chciała pokryć, którą w sercu miała, Lecz nie mnięy się
na iéy twarz ona dobywała. Jabl. Tel. 3. Krwiftym
Indziom zwykła się często dobywać krew z nosa. Comp.
Med. 447. Słonce, gdy się z za chmury dobdzie...
Karp. 7, 53. Dobądź się z pod wód Neptunie i doday
pomocy. Bardz. Tr. 540. Radby się dobył, iako z wody
mucha. Pot. Syl. 479. O iak są mocne przyrodzenia siły,
Łzy mi się, chciałż trzymane, dobyły. Morszt. 260.
Mnie się łzy z oezu dobywaią. Boh. Kom. 5, 302. Łzy
mi się z radościy wielkięy dobywaią. Teat 42, d. D. et
54, c. c. Słuchay, ięczenia ztąd się dobywaią. ib. 55, d.
41. Z bladey iego twarzy rumienieć słaby dobywa się.
Karp. 1, 88. Prawda przez iego się uſta dobywała. Sk.
Dz. 1072. Po drzewkach się winna latoroſł w górę do-
bywa. Uſtrz. Klau. 29. (pnie się). Choc pokrywa, na
wierzych się miłość szalona dobywa. Morszt. 218.
DOBYTEK, tku, m., *DOBYTCEŻ, çćia, n., bydźo
domowe, zaprzag, obora, po wiejsku chudoba, das
Hauesviel, Hausthiere; Bh. dohntek, dobyřce (w innych
dyalektach słowo to znaczy korzyść, zyſk, zdobycz;
Crn. dožihk; Vd. dobizhek; Rg. dobit, dobitak; Cro.
dobichčk, dobitěk; Dl. dobit; Sr. z. dobutk, dobuſchę;
Sr. 1. dobětk, dobetzſik; Bs. dobit, dobitak, pribitak;
Sla. dobitak; Ec. dołbimьe = zdobyce). Pies, byk,
zwierzę każdy, ieśli szkodę zrobi, pan iego ma nadgrodzić,
a to, ieśli one dobytczą albo zwierzę weźmie w swoję
moc. Sax. Art. 43. Ješliby sędziowie z ciążanych rzeczy
oddalili tež i jedno dobytczą; tedy temu, który szkodę
ucierpi, według szacunku onego bydlęcia ſtraconego mają
wrócić. Herb. Stat. 506. Ofiarowali bogu spokojny do-
bytek, to ieſt, dwanaście cielców. Biel. Hſl. 32. Nie
możemy poić trzody, poki się nie zżenie wszyſtek do-
bytek. 1 Leop. Genes. 29, 8. Maximinus cesarz z mło-
dych lat pasł dobytek. Biel. Sw. 54. Smok ten wielką
szkody w ludziach i dobytku czynił. Tward. Daf. pr.
W gorącu wielkim dobytki iéy przed wozem uſtały; tedy

57

450 DOBYTKOWO - DOCHODOWY.

DOCHODZIC - DOCHRAPAC.

uyżrzała krynicę, z której gdy się napiły bydłęta, wnetże
sily wzięły. Sk. Zyw. 1, 277. Ludzi sobie równych na
swój dobytek rachuią; Przeſlr. 26. §. Zdobycz, die
Beute, der Rauß. Ciało, że ſkazitelne, ziemia doby-
tkiem mięć będzie. Tr. DOBYTKOWY, a, e, bydlęcy,
Bieh - , Thier =; (Sr. 1. dobětkowne, dobewaćńne zyſko-
wny). Ma ziemię bardzo buyną, co się dotycze paſt
dobytkowych. 1 Leop. Num. 32. *DOBYTNY, a, e,
mącycy bydź dobytym (ob. Dobydź), einnehmbar, zu
errobern möglich; oppos. Bh. nedobypednij; Ec. heno-
борийный. DOBYWAC ob. Dobyć, DOBYWACZ, a,
m., DOBYWCA, y, m., dobywający miała, fortecy,
der Croberer, Einnehmer eines Orts; Vd. premagauz;
Rs. покоримель. DOBYWALNY, a, e, dobywaniu
miał służący. Cn. Th. Croberungs =.

*DOCHADZAC czſł. ob. Doydź, Dochodzić.

DOCHLAPAC, DOCHLNAC, dojeść, dożłopać ob. Chla-
pać, Chłać.

DOCHŁOSCIC cz. dk., dochłoftać ndk., chłoftą dokuczać,
fig. dogryźć, doćwiczyć, mit Hieben zufegen; quaſlen,
martern, peinigen. Wožnica tak koniom dochłoftał, że
až lecowy ułał. Czach. Tr. L. 2. Zły język gorzøy może
dochłościć, Niż iadowite swoim żądłem wże. Pot. Syl.
26. Smierć wszyſtkim iednako dochłości. ib, 601.
Tworz. Ok. A. 3.

DOCHOD, u, m. a) dóyście, dodążenie, źtanie u kresu,
dosięgnienie, das bis hin Gehen, das Erreichen, Erstre-
ben, Erlangen; (Rg. dohod aduentus; Sr. 1. dokhad adi-
tus). Pewnym iutra dochodem pochlebia swéy biedzie,
Aż tu śmierć nagle kosą iak w kłos nań zaiedzie. Zab.
16, 377. Dochód przy przepalaniu gorzalki, n. p.
wódka dochodem trąći. X. Kam. ściek, fusy, Bodenſaß.
§. Intrata, prowent, przychód, pożytek, das Einkom-
men, die Einnahme, die Einfuſkte; Slo. duchod; Bh. du-
chod, duchodek, anteſek, prīgem; Rg. dòhodak; Crn.
dahodishe, perhodishe, perhodilshe; Vd. dohodek, dazha,
perhodishe, notervsetik, noterpritje; Cro. dohoděk, do-
hodok; Dl. prihodyschye; Bs. dohodak, prihodischje;
Rs. doхоаб, приходь, урокв; Ec. дохо́деуь (oppos.
rozchód, wydatek, expens). Zle, kiedy rozchód większy,
niż dochód. Cn. Ad. 77. Dochód maly wielkiego rozchodu
nieſtrzyma. ib. 193. Masz dochody niemałe, miéy serce
wspaniałe. ib, 240. Pieniążki są; dochody to, dochody
z moiego folwarku. Boh. Kom. 1, 87. Wybieranie do-
chodów do ſkarbu Rzpltéy. Pilch, Sen. 38. Dochód roczny
Crn. lejtnèze; Bs. littina, dohodak, jährliches Einkom-
men. Przyidzie Siewierskie pańftwo z Nowogrodzy Wwa-
sze, iak były i przedtém dochody. Paszk. Bell. B. 3. b.
( czynszować wam będą ). Rg. dohodarſto quaeflura;
dohodarnik quaeflor; Bh. důhodenſtwi, Ger. eine Rente; adj.
duchodenſtý, subſl. důhodnj; der Rentmeſter, fem. dů-
choduje. DOCHODNY, a, e, czego dóyść można, do-
ſlepuy, erreichbar, zulänglich; (Crn. dahòdne aduentitius).
Niedochodny, niedoſłepny, inaccessus. Maćz. Boreas
oparzyſka ſtwierda w lato niedochodne. Ban. K. 2.
§. Dochód czyniańcy, intratny, einträglich, Einfuſkte
bringend; Bh. důhodnj; Vd. duhodizhni; Rs. дохо-
nyый, приходный, хабъный. Wynaydę dochodną dla
ciebie funkcyykę. Teat. 30, b. 100. Posiadał dochodne
ſtaroſtwo. Ussol. Mow. 91. DOCHODOWÝ, a, e, od

dochodu, Einkommens =, Einnahm =. Księga docho-
dowa. DOCHODZIC, DOCHODZENIE ob. Dóyść.
DOCHODZICIEL, a, m. dochodzący czego, upominający
słrona, der Nachsicher, Nachſscher, Anſucher, Nüger;
Bh. łyptatel; Bs. iziſkalać; Rs. ischytmámeľ. Jnſtyga-
torowie Rzpltey są dochodzicielami krzywd iy wyrządzo-
nych. Šhrzet. P. P. 1, 203. Jn fem. DOCHODZI-
CIELKA Bs. iziſkalića, Rs. ischytmáteľwница.

DOCHOWAC cz. dk., dochowywać kontyn. i czſtl., Do-
chownie Pr.; dotrzymać co do czasu lub kresu pewnego,
bewahren, halten, aufbewahren, bis zu einer gewiſsen Zeit,
bis zu einem gewiſsen Puncte; Bh. dochowati; Vd. dohra-
niti; Rg. dohraniti, dohragnivati). Drzewo do potrzeby
w troiaki sposób dochowywaią; dochowie się albowiem
w łosach na otwartém powietrzu, albo w szopach, albo
też pod wodą. Jak. Art. 3, 170. Maiątku dochować,
nie roztrwonić, sein Vermögen zusammen halten, erhalten,
nicht verschleudern. Skarbów nie sobie źary dochowywa.
Prot. Kont. B. 2. Masz bogactwa, myś iakbý dochował
pieniędzy. Zab. 15, 171. Łacniéy dołać, niż dochować.
Cn. Ad. 409. Trudnieysze ieſt dochowanie dóbr nabytych,
nżeli nabycie. Nag. Fil. 183. - §. Dochować wią, słowa,
Treue und Glauben halten, Wort halten. Kto bogu wi-
ry nie dochowa, ten ani ludziom. Cn. Ad. 370. Kto
nikomu nie wierzy, niewart, aby mu dochowano wiary.
Teat. 52, d. 13. Wiem, że on twoiéy pani słowa nie
dochowa, ib. 48, b. 15. Dochód taimnicy, zatrzymawa
taiemnicę. Cn. Th. er bewahrt das Geheimniß, behält es
bey sich. - §. Dochować kogo, až do wieku mężkiego wy-
pielęgnować, wyhodować, bis zu (einem gewiſsen Alter)
aufserziehen, erziehen, groß ziehen. Jam cię w żywocie
nosiła, a piersiami swemi trzy lata żywiła, i chowała, i
dochowała tych lat. 1 Leop. 2 Mach. 7, 27. Dochować
kogo śmierci abo do śmierci, do zgonu go utrzymać, kar-
mić, opatrzyć, einen bis an den Tod unterhalten. Kto
oyca mego w łtarości dochowa? Sk. Zyw. 2, 12. Ociec
ſtary zgrzybialość swoje synom polecal, i o pogrzeb i do-
chowanie prosił. ib. 1, 44. - §. Dochować się czego
zaimk, chowiać dorzekać się, wychowuiące doczekać się,
wychowuiąc wyſtawić, durch Erziehung für sich hervorbrin-
gen, sich erziehen. Przez ten krótki czas było po-
nać, iakichbyśmy wkrósć mogli byli dochować się akto-
row. Teat. 24, 80. Czrtr. §. Equinar. ſtadnik docho-
wiu klaczy, dosyca, dospokaia, der Hengſt thut der
Stute genug. Stadnik, dochowywaiąc tych świerzop,
które ieszče pożądają, chować też pragnie i inne, choczaj
iuż nie potrzebuią. Hipp. 20. DOCHOWNY, a, e,
sposobny do dochowania, trwały, verwahrbar, aufbe-
wahrbar, dauerhaft. Suchary od chleba lżeysze i do-
chownieysze. St. Ob. 145. DOCHOWYWACZ, a, m.
dochowuiący, piluiący, wypełniający, der Halter, Er-
füller, Beobachter. Szanowny ten mąż, ściſły docho-
wycz sprawiedliwości. Niemc. Kr. 4, 169.

DOCHRAPAC się czego zaimk, dh. dogramolić się do cze-
go, dóyść po chrapach, trudnościach, przeszkodach, zwło-
kach, mit saurer Mühé endlich doch etwas erlangen, (er-
gattern). Po dwudzieſtoletnićy pracy ledwiem się tego
dochrapał, co mam. Teat. 1, c. 35. Nilu się dochra-
pawszy, przykłeka na brzega. Zebr. Ow. 25. et 258.

W *DOCHWATKI - DOCIĄGNĄC.

DOCIĄGNĄC - DOCIEC.

451

Dochrapał się wiośki. Pot. Pocz. 714. Mnodzy się ważą Jndyi dochrapać, Ządaiąc bogactw gwałtownych nałapać. Klon. Fl. C. 2. b.

W *DOCHWATKI, w *DOCHWYTKI, w *DOCHWYTKĘ adverbial., w dopadki, w dorywki, dorywco, erwischend, aufgreifend, erhaschend; (Sr. 1. kwatom śpiesznie). Jarosław, w dochwytkę wojsko zebrawszy, ubezpiecznego Bolesława ofkoczył. Krom. 70. raptim, eilends, schnell, na prędce, w biegu, w pędzie). Ruś spaliwszy zamek, w dochwytkę z niezmierną zdobyczą do domów odeszli, Krom. 310. et 329. - W dochwytki, z nienacka, z nienagła, obiter. Mącz. byle zbydź, od ręki, obeu hin, leicht weg. *§. W dochwatki co pisać, i tędy i owędy, ex interuallis. Mącz. Chwile, które nam z nienacka zbywiają od potrzebnych chraw, w *dochwatny czas niektórych mówią, tempus subsecuum, Mącz. Succissuiae operae wdochwatnia robota. ib. Succisiue aliquid agere w dochwatki abo w dorywki od czynić, iako niektórzy mówią, Mącz. w oderwanych od innych zatrudnień chwilach. DOCHWYCIC cz. dk. zwępnie uchwycić, völlig ergreifen, fassen, fest halten; Rg. dohittiti, dohitati; Cro. dohititi, dohitavam. DOCHWYCIC się czego zaimk., chwytaiąc dosięgnąć, zachwycić, erwischen, erhaschen, ergreifen. Krokodyl, gdzie się człowieka dochwycić-może, tam go pożrze. Kosz. Lor 45.

DOCIĄGĄC, iął, - ięli; F. dotnie, dotnę cz. dk., doci nać ndk., do szczętu uciąć, vollends durchhaueu, ab- hauen. Utniemy dwie ławice dla pływania, a potem maszt skręcony dotniemy u dołu. Jabł. Tel. 81. Nie dociąleś téy gaiżi. Tr. Kat ią trzy kroć ciąwszy, uciąć iey szyi nie mógł, i tak niedociętý odbiegł. Sk. Zyw. 2, 357. Dociąć, zabić na śmierć, dobić, vollends todt machen. Tatarzynowi, gdy niewolnik w drodze zachoruie, zetnie go, czasem i nie dotnie, tylko zamorduje. Haur. Sk. 316. - Dociąć, podrąbać po pewny kres, naciąć, naderznąć po pewną miarę długości lub głębokości, bis wohin hauen, bis zu einem bestimmten Puncte hin hauen. Dotniy do tego sęku. Tr. §. Dociąć, w pień co do jednego wyciąć, dotepić, doniszczyć, alleß vollends niederhauen, in die Pfanne hauen, niedersäbeln. W pogoni nieprzyjaciela do- cięto. Tr. §. Cum Dativ. dociąć komu, uderzyć kogo do żywego, einen hauen, schlagen, daß erß sühlt, ihn wacker durchgerben. Dociął chłopcu za tę swawolą. Tr. drbał mu do żywego. Tr. §. Fig. docinać komu, przyci- nać słowami, szczypać, przymawiać, przytyk dawać, znupkę dawać, einem mit Stichlehen zusehen, auf ihn sticheln, ihn mit Worten angreifen. Tak sobie ięzykami docinały obie. Mon. 76, 7. Ah śmiałku! także ięzyk twój dotnie, dokuczy każdemu! Min. Ryt. 1, 73. Dziwna ci się rzecz widzi, że podlego ſtanu Człek ubogi, tak żwako śmie docinać panu. Min. Ryt. 1, 288. ob. Docinck, Przycinek.

DOCIĄGNĄC cz. dk., Dociągać ndk., ciągnąć co do pewnego kresu, bis zu einem gewissen Puncte hinziehen, spannen, dehnen; Bh. dotahnauti, dotachl, dotachnu, dotahowati; Sr. 1. docżanu, docżaham. Rs. domżnuntw, domjatживam. Gdy ręce, które świat šworzyły, Do dziur, sznurami kręcącą, dociągało Bezecne plemią, z miejšć swych wypadały stawy. Odym. Sw. 2, H 4. Dociągnąć cięciwy. Miaſk. Ryt. 2, 151. die Sehne auf-

spannen. Dociąga łuku Chiron. Bardz. Tr. 332. napina, dopina, er spannt den Bogen, Dociągniy przączki, poprzeżu do téy dziurki. Tr. Slov. Prov. timi zubami teg koże n'e dołtłusłef'temi zebami téy ſkóry nie dociągniesz, nie dokażesztemi śrzkodkami). §. Dociągnąć czego, fig. tr. dopełniać do pewný liezby, do pewnego stopnia, doprowadzać, es bis wohin bringen. Niekompletowe reymenta dociągnąć trzeba w czasie wywny do tysiąca. Leszcz. Gt. 114. Na reieſtrzyk kréſki przypisował tym dyscyplinom, które przeszły, aby przyszłych dociągał tém pamiętnיły. Birk. Sk. 23. W domu przedam dobytek i swego dociągnę; a do Ołomuńca zapędziwszy, ciągnie mię Niemiec iak chce. Goł. Gr. 62. ( dopnę swego). Pierwéy dziesięć garney wypiwszy, nic mu nie szkodziło; a teraz ledwie ośmiu doćiągnie, a często mu się potoczyć przyidzie. Mon. 68, 205. Jak wiele chory ma pić téy wody, nie wyraże, iedno żem iuž namienił, iž naywięcøy do garnca ma dociągać. Syxt. Szk. 283. kontynuować až d. g. et solls bis 3. e. T. fortſehen). - tr. dociągać czego, ciągnąć na co, dochodzić czego, dążyć do czego, szukać czego, worauf hinziehen, hinarbeiten, darnach streben, sich darum bemühen, es fuchen. Zydzi opuściwszy urząd, sami sobie sprawiedliwości dociągali. Sehl. 21. Nie tylko żeby mieli podług sprawiedliwości swojego własnego dociągać, wie wielkimi szkodami łupią ieden drugiego. Gil. Poſt. 13. Nie tak dalece moc rozciąga swoję nad niemi, iako więcej sztuk i fortelów swych dociąga. Jan. Lig. B. (używa fortelów, er fucht von feinen Kunstgriffen Gebrauch zu maſchen). §. Dociągnąć do końca, dokończać, dokonać, bis zu Ende fortſehen, keenbigen. Jak to przykro będzie resztę dni w samotności dociągnąć. Teat. 15, c. 9. §. Neutr. Dociągnąć dokąd, dójść, doiechać, ſtanąć, bis hin ziehen, bis hin gelangen, bis hin kommen. Strudzony nie ieſtem drogą, tak iž do miała dociągnąłbym dziš. Teat. 42, d. D.

DOCIEC, - iekł, - iecze cz. dh., DOCIEKNĄC idnt., DOCIEKAC kontyn., domierzyć do kresu, wybiedz, do- biedz, wypełnić zawód, zu Ende laufen, auslaufen, den Lauf vollenden; Vd. dotezhi; Cro. dotechi, dotechem, nadtéchem; Dt. dotechi; Rg. dotecchi, dotjeccem; Bsak dotecchi, ſtecchi, dotrrijcjati). intransit. Wszyſtkich nas grób czeka. Czy prédzey czy poſledzy zegarek docieka. Lib. Hor. 44. Juž ofatnia godzina na zegarzu docieka. Psalmod. 99. Niedobrą nowinę medyk przy- nosi: zegarek docieka. Falib. Dis. A. 1. Widząc, iž zegarek życia tego dociekał, o śmierć się zbliżała, często o niey rozmawiał. Sk. Zyw. 2, 45. Juž docieka ten czas. Dyar. Gr. 194. §. Transitiue dociekać czego, dochodzić czego, śpiegować, badać, szlakować, śledźić, einet Cachě nachſorschen, nachſpüren. Docieknąć, docieć, dójšdź, czego, odkryć co, dowiedzieć się, domacać się, wy- wiedzieć się, wytropić, ausſpüren, erſorscheu, ergründen, wohinter kommen. Jeſt tu iakaś zdrada, muszę wszyſkie- go docieknąć. Teat. 24, c. 106. Muszę smutku tego docieke przyczyny. ib. 53, d. 53. Wiele rzeczy z samego weyżrzenia na mnie dociekl. ib. 16, b. 23. Nie mógł do- cieknąć nic rzetelnego. Jabł. Tel. 9. Juž trochę kłębka dociekam po nici. Pot. Syl. 451. ich komme schon etwas auf die Epur. Docieknę tαιεμνικę. Teat. 18, 121. Do- ciekam celu waszego, chcecie mnie podeyść. ib. 54, 74.

57..

452 DOCIECZENIE - DOCISK.

DOCISNĄC - DOCZEKAC.

Coś ięst w téy robocie takiego, czego nie dociekam, a co oni chęą przedemną utaić. ib. 7. b, 37. Dociekaymy co możem, co dociec się godzi, Wiek nasz w wielu odkryciach dawnieysze przechodzi. Kras. W. 12. O wszystkim iuż wie ociec; przez kogo mógł tego dociec? Zabl. Z. S. 69. Uszedł tak skrycie, że go naypilnieysze łstraże dociec nie mogły. Nar. Hfl. 2, 385. (postrzedz). DOCIECZENIE, społstrzeżenie, odkrycie, die Erforschung, Ergründung, Wahrnehmung. Hiftorya naturalna była świadkiem do docieczenia szkod i pożytków gospodarSKich. Weg. Mar. 1, 101. Tortury, ten dziki i niepewny docieczennia prawdy sposób. Oflr. Pr. Kr. 1. 11. Odkryłem zdraycę, zna on to moie docieczenie. Teat. 45, b. 24. DOCIECZONY, którego docieczono; i do docieczenia, mogący bydź docieczonym, entdeckt, erforscht; u. erforschlich, entdeckbar. Koltun ma swoie zaledwo drobnowidzem docieczone włoki. Perz. Leh. 14. oppos. niedocieczony, unerforschlich. On względem interessu ięst niedocieczony. Teat. 39, 248. Z ni nigdy wyczerpnąć nie można; niedocieczona, nikomu się nie zwierzy. Teat. 14, 97. DOCIEK, u, m. docieczenie, das Nachforschen, Erforschten. Roztrząsamy tu drogi z wesołym dociekiem Jakie nasz wspólny twórca przedsięwziął z człowiekiem. Przyb. Milt. 243. Jdąc czylek wolno pewnym tropem doświadczenia To swemi dociekami w naturę zamienia. Zab. 15, 87.

DOCIENCZYC cz. dk., Docieńczać ndk., do pewnego stopnia cienkim uczynić, zupełnie wycieńczać, biś zu einem gewissen Grade verdünnen, noch mehr verdünnen, vollends ganz dünn machen; Rg. dotānciti.

DOCIERAC ob. Dotrzeć.

DOCIERPIEC med. dk., do pewnego kresu lub do samego końca wycierpieć, ieszcze więc cye ciěrpienia nad iuż zniezione doświadczyć, biś zu einem gewissen Puncte leiden, dußden; vollends ausleiden; noch mehr dazu leiden, dußden, tragen; Vd. doterpeti). W czyścu oſtatka docierpieć mamy. Rey Pofl. E e. 3.

DOCINAC ob. Dociąć. DOCINEK, nku, m. docinanie czego, co się tnie albo rąbie, docięcie, zupełnie do szczętu ucięcie, das völlige Abhauen, Weghauen, Niederhauen. Już na docinek siekierę podniósł; w tém burza drzewem zachwiała i obalła go. Off. Wyr. §. tr. fig. przycinek, przymówka, przegryzek, przekąs, uszczypek, eine Sticheley, ein Stichelwort, ein Hieb, ein Stich (mit Worten). Jdżeże sobie z temi docinkami. Teat. 56, c. 16. Zawsze furye, zawsze iakiś docinek, zawsze iakaś klótnia, nigdy w dobrym humorze. Zabl. Amf. 61. Mocne to są, lecz słuszne docinki, Zabl. Zbb. 10. Mon. 71, 457.

DOCIOSAC cz. dk., dociesywać czfl., ciosać aż po, bis hin zimmern, hauen, behauen; Rs. Aomecamb, domecывамь, vōllig behauen.

DOCISK, u, m, dociskanie, dorzut, docisnienie, dosiągnie, doniesienie ciskaniem, das bis hin Werfen, Treffen, das Erreichen mit dem Wurſe. Już było oboie woyſko sobie przyszło na oko, ale nie na dociſk broni. Warg. Kure. 28. extra teli ictum. Już na jedno docisnienie broni blizko siebie byli. Warg. Kure. 29. ad teli jactum. §. Dognębienie, dotłoczenie, ofatni uciſk, dociążanie, vōlliges Niederdrücken, Niederbeugen. Syknąwszy na dociſk brzemienia zatoczył się pod flrzechę. Przyb. Ab. 137.

DOCISNĄC cz. idntl., dociſkać ndk., dociſkiwać czſtl., dorzucać, rzucić aż do, bis wohin werſen. Dorzucić, dosiągnąć rzuceniem, mit dem Wurſe erreichen; (Bh. dotiſknauti, dotiſkl, dotiſknu wydrukować, odbiiać druk; Vd. dotisniti - dotknąć; Vd. dotſnisiti - przyciſkać); Bs. dotisnuti, dorinuti protrudere; Rg. dotisnuti; Cro. dohititi, dohitavam; Rs. doбрósimy, домыврнýmь. Do tey lipy kamieniem docisnał. Tr. Docisnał mety kamieniem. L. 2.) Dociſkać kogo, dognębiać, domorzyć, zu Boden drücken, vollends niederdrücken. Ubóztwem docišniony, małętność swą przedał. Radz. Lewit. 25, 25. Jeszcze żaden łtrach ani groza nas nie dociſka, a iuż się boga przemy. Rey Ap. 25. §. Przymuszać, musić, zwingen, nóthigen. Trzeba go iako oſtrogami do tego docisnąć. Rey Pofl. J. i. 1. Až niewola docisńela go do tego, toż dopiero zrobił. ib. S. 5, 6. Wołał do iego miłosierdzu przypuść, niżliby go był proſbami a upornem wolaniem swem dociſkał. ib. H. 8. Przysięga dociſka. Rey Zw. 51. §. Dociſkać konu, nałegać nań usilnie, dogrzewać komu, einem zuſekben, ibnt warm machen. Gdy mu iuž matka dociſkala i bić go chciała, aby powiedział, z myšlił inną rzecz. Erazm. Jez. J. 5. §. Dociſkać czego na kim, wyciſkać na nim, wymagać, wymuszać, von iemanden etwas erzwingen. Jako ty masz czego dociſkać na nim, gdyś ięst iako iedźny robaczek. Rey Pofl. H. 8. Nie dociſkać nic na Panu upornie. ib. H. 8. Wszakoż nie dociſkać tego na nim upornie. ib. DOCISNĄC się zaimk. dk., przedrzeć się aż do, sięb bis hin durchdrängen. Jź się nie mówi do drzu docisnąć, chciał oknem wyleźć. Baz. Hfl. 59. - Docisnąć się czego, doſtapić, dopiąć, dochrapać się czego, dodrzeć się do czego, mit Mühle erreichen, erſchwingen (erdrängen). Docisnał się urzędu. Tr.

DOCWICZYC cz. dk., do końca wyćwiczyć, wydoſkonalić, bis zur Vollkommenheit üben, durch Uebung vervollkommenen. Niedoćwiczony, niedoſkonaly, niedoetzony, unvollkommen, dem es noch an Uebung fühlt. Łatwo potępiań i ganią, co ich niedoćwiczone przechodzi umysły. Mon. 68, 196. (cf. nijedowarzony).

DOCCIC, *DOCZCIC,*DOCZEDŁob.Doczytać.

DOCZEKAC med. dk., Doczekiwać czſll., czekać aż póki, dotrwać czekaiąc, warten so lange bis; ausdauernd warten, answarten; Bh. docekati, docſkati, doſkam; Sr. 2. dożakasch; Sr. 1. dociſakac; Bs. docekati; Vd. dozhakat, perzhakati; Cro. docekati, dochekivati, dochakati; Dt. docekati; Rg. docekkati, docekkivati; Rs. Dождамь, дожидамь, изжидамь, изождамь, выжидамь, наждамь. Wola, proszę doczekay! Papr. Kot. O. 3. Doczekać czego, skutek czekania osiągnąć, erwarten. Doczekał go na drodze. Off. Wyr. - §. tr. fig. doświadczyć, dożyć, erfahren, erleben, erwarten. Oycowie, którzy po synach swych niekiemy pociechy doczekać pragną, na nauki im nakładu nie załuią. Glicz. Wych. M. 2. Takię nędzy źarść biedna doczekiwa. Prot. Kont. B. Po mnie tego nikt nie doczeka, abym się boga zaprzeć miał. Sk. Zyw. 1, 193. Patrz czas zazdrosny, gdy mówim, ucieka, Dziś twoie, iutra kto wie, kto doczeka. Hor. 1, 51. Koryt. Doczekam tego, da - li bóg, żeć tego hędzie żal. Cn. Ad. 195. (uyźrze to). Doczekał, dożyl, doszedł źła lat. Cn. Th. DOCZEKAC się czego zaimk., skutek czekania osiągnąć, etwas erfüllt schen, erwarten, es erle-

DOCZERNIC - DOCZYTAC.

ben, nicht umsonst gewartet haben; Bh. dočkat se. Kto
czeka, doczeka się, a kto się zaś sili Przed czasem, czę-
ſtokroć go nadzieia omyli. Zimor. Siel. 148. Simon. Siel.
50. Czekać, a nie doczekać się, śmierci się równa.
Haur. Sk. 172. Takię to doczekałem się pociechy z dzie-
cięcia mego! Teat. 55, 32. Jego tu naypewnięcy doczekać
się można. Stas. Num. 2, 108.

DOCZERNIC cz. dk., doczernić kont., poczernić do pewne-
go kresu, zupełnie poczernić, bis zu einem gewissen Puncte
oder Grade schwärzen, völlig schwarz machen; Rs. дочер-
нишь, дочернивать.

DOCZESAC cz. dk., Doczesywać czſil., zupełnie wyczesąć,
zu Ende kämmen, völlig auſkämmen; Bh. dočesati, doče-
ſawam; Rg. docesgljatti; Rs. dočesamb, dočesamwam.
Wypadła, ieszcze głowy swę swę doczesawszy. Tylko
włosy tam i sam z czoła zodmietawszy. Otw. Ow. 447.

DOCZESNY, a, e, ie adv., do czasu tylko trwały, nuł
auf eine Zeit, zeitig, nicht immerwährend, einstweilig;
Bh. cjaſnu; Sr. 1. natjaſné, tjaſné; Rs. wprěměnyń;
Ec. подавшный, привременный; Vd. svojedanshni;
Crn. enzhas). Dał sprawę o chrzcie swoim Jan S., iż
ieſt doczesny, i ułać ma. Sk. Zyw. 2, 156. Doczesne a
krótkotrwale są te rzeczy, które bogactwy nazywają.
Warg. Wal. 227. Doczesne są rzeczy, które widziemy,
a których nie widziemy są wieczne. Baz. Hſl. 229. Gdy
się dobrze powodzi, nie znać, kto przyiacielem doczesnym,
a kto nieodmiennym. Budn. Ap. 152. Jurid. doczesny
posiadacz: dožywotnik, zaſawnik, arendarz, dżierżawca;
wieczny, dziedzic, pan dziedziczny. DOCZESNOSC,
ści, ż. trwanie ograniczone czasem, die Zeitigkeit, die
Dauer błoſ für eine Zeit, die Zeitlichkeit. Nieśmierteln
duchowie w swé nieśmiertelności, A ziemscy mieszkań-
cowie w swojeły doczesności. Kołak. Cat. B. 4.

DOCZYNIC cz. dk., Doczyniwać czſll., działać, doro-
bić, dopełnić roboty, dokonać, etwas zu Ende bringen,
vollenden; Sr. 1. dotijnu. Zupełny, doſkonały, doczy-
niony, perfectus. Mačz. Proch ten schoway, a co
większych ziarnek doczyſn. Sien. 528. cf. szczyniać. (Bh.
dočiniti se popełnić grzech, wyſtepek).

*DOCZYSC ob. Doczytać.

DOCZYSCIC cz. dk., doczyszeczać kont., do końca poczy-
ścić, völlig rein machen, ganz reinigen; Rg. dociſiti;
Rs. dočișmii, doțișmii, doțișmivam.

DOCZYTAC cz. dk., *DOCCIC, *DOCZCIC, *DOCZYSC,
*doczedl); Doczytywać czſll., do pewnego kresu lub do
koneca przeczytać, bis wohin durchleſen, zu Ende leſen;
Bh. doſiſt, dočſt, dočtu; Rs. dočemß, dočinßam,
dočimtваю. Latopiszce lada iako piszą, według swo-
iego zwyczaiu, w dowodzie i w doczytaniu chromego.
Stryik. 243. Nie doczyta sam do końca, i drugich od czy-
tania odſtręczy. Xiqdz. 278. DOCZYTAC się czego
zaimk., czytaniem dowiedzieć się, osiągnąć z książki,
(durchs Leſen) erfahren, erſchen, entdechen; Bb. dočiſt se.
Oſtatka się *doczcić (doczytać) możesz w 4tym rozdziale.
Rey Poſt. D. 5. Uciezsnych kunsztów, których się kiedy
doczedl, wiele pamięta. Kosz. Lor. 13, b. Gdy przeło-
żony człowiek czyta, nie może bydź, aby się *doczyść
(doczytać) nie miał, co na iego ſtan należy. Kosz. Lor.
11, b. Czytając zawzdy się tego doćći możesz. ib. 9, b.
Czytam książkę, abym się doczytał, iakbym się złości

uſtrzegł. Hor. Sat. 103. Patrz na twarz moię, a doczy-
tasz się w niey prawdy. Teat. 55, d. 14. Rozumiałem,
żeś ty miał więcć czytać, niż on; ale widzę, nie doczy-
taſeł się ieszcze; czytay ieno piłnię, uyżrzesz, że to
dawnię inaczcy było. Tworz. Ok. E. 2.

DODĄC, ał, dodmie cz. dk., Dodymać ndk., dopełnić
powietrzem, noch mehr zublasen, aufblasen; Sr. 1. dodu-
ju, dodušm. Dodymay pěcherza ieszcze nie dosyć na-
dętego. 2.) Fig. tr. Djabół mu te myśli dodyma. Tr.
(poddawa, poddmuchywa, podżega go, einblasen, eingez-
ben, die Gedanken u. f. w.). Wszyſtko na oczy wyrzu-
cił, co mu tylko zaiadłość dodymała. Tr. Tel. 298.
§. DODĄC się czego zaimk., doniecić się, erblasen, an-
blasen, durch Blasen hervorbringen, anſachen, anregen.
Dodać się ognia. Off. Wyr.

DODAC, DODADZ cz. dk., Dodawać ndk. et kontyn., Do-
daie Praes. ndk., Dodawa Pr. frequ., Doda futur., do
danego przyczynić, przydadź, noch mehr hinzu geben, zu-
geben, zulegen; Bh. dodati, dodawám; Vd. dodati, do-
jatij; Crn. dadám, dadajam; Rg. dodatti; Cro. dodati,
dodanye, nadodajem; Bs. dodatti, nadodati; Sr. 1. do-
daci; Sr. 2. dodach; Rs. et Ec. doadám, doadabám,
dođašnje. - Do iednøy wsi dodał me ieszcze i drugą.
Kras. Pod. 2, 145. Arith. Dodawać, omejować, mno-
żyć i dzielić, cztéry działania. Jak. Mat. 1, 15. addiren,
zusammenzählen. Dodanie, Dodawanie, poſtepowanie,
którém dochodzimy liczby wyrażająćcy, wiele dwie lub
wiećcy liczby razem czynią, Łęſh. Mier. 2, 5. die Addition,
das Addiren, Zusammenrechnen. Wartość całą wielu liczby
przez iedną liczbę wyrazić, ieſt to, co się nazywa dodanie
uczynić. Jak. Mat. 1, 16. - Gramm. *Dodane imię,
Dodane, adiectiuum, Tr. przymiotne imię, przymiotnik.
Kpcz. das Eigenschaftswort. §. Ogólniey: przymnażać,
przyczynić, powiększać, hinzufügen, zulegen, zugeben,
vermehren, erhöhen, verstärken. Nie trzeba ognia do
ognia dodawać. Pilch. Sen. 221. Doday siły, rządź pió-
ro, rozpal umysł zimny. Groch. W. 26. W tem utra-
pieniu nadzieia dodawała siły, a miłość pociechy. Stas.
Num. 2, 126. Kto mi głowie méy leż doda, wody i
żródeł oczom. Kul. Her. 5. Doday sił i sposobów szla-
chetnym naszym obrońcom. Gaz. Nar. 2, 272. Mięsce
i czas często śmiałości dodaie. Rys. Ad. 40. Dodawać
serca, zagrzewać, zapalać, zachęcać, Herz machen. Do-
daię serca na zle, podbiłam bebenka. Crn. Th. 132. po-
duszcząć, podburzać, podżegać, anheßen. cf. Dodadź koniowi
oſtrogi. §. Podawać, doſtarczać, doſtawiać, donosić,
doſwozić, doſłać, übergeben, übermachen, liefern, zu-
händigen. W Wochne chleba, Koreckiemu sznuru ieden
Grek dodał do ucieczki z Stambufu. Łęszcz. Cl. 39. Do-
dano Koniecpolſkiemu w pasztecie sznuru, swidra i pilki,
któremi się z więzienia wydobył. Ktok. Turk. 109. Do-
dawać służącym wszysłkiego, co im potrzebne, bądź zdro-
wym, bądź chorym, ieſt rzecz sprawiedliwa. Zab. 16, 10.
Upatrowali, aby obłężonym naymnieyszey rzeczy rzéką
nie dodawano. Krom. 654. ne quid importaretur). Oni
dodawali naczynia, a niewiała nalewają, 1 Leop. 4 Reg.
4, 6. Klucznik powinien tworzydła kupować, i urzędnikom za też pieniądze dodawać do folwarków. Goſt. Ek.
38. Ty sam doday ratunku, któryś dodał nadziei. Sien.
Cyc. 328. Porażony ledwie uciekł na dodanych koniach.

DODĄC - DODAC.

455

454 DODARCIE - DODRZEC.

Biel. Sw. 230. Gwag. 72. (na obcych koniach, których mu doštarzono, auf sournirten, procurirten Pferden). "§. Godzien iest, abyście mu we szem wiary dodawali. Sekl. 49. przychylne wierzaki, gern Glauben geben. "§. Zewsząd w silnéj obławie psy zębów mu dodają. Zebr. Ow. 62, mersis in corpore roſtris, zęby w nim utapiań, sie graben ihre Zähne ein). (DODARCIE, DODARTY ob. Dodrzeć). DODATEK, tku, m, co się do czego przydaie, dokładka, die Zugabe, der Zusab, Cysab; Bh. dodawek, dukladek, dołożeń; Sr. 1. p[ridah]w[ik, w]obwiſt; Vd. perdavek, navisek, pervisek; Crn. poverhnina, povershěna; Sla. nadodavak; Cro, dodavěk, nadkladek, prisztava, doday, doversek, nadavek, nadolōsek; Dl. dodatje; Bsn. nadodak, pridák, nanutak; Rg. nadomětak, prīſtavak, priloxak; Rs. додáмокъ, вْыносъ, довѣсокъ, привѣсъ, привѣсокъ; Ec. додáча. Powiadał mi to, z tym dodatkiem, że on to pewno wie. L. Hogrewa miernictwo woienne z dodatkami J. P. Łęskiego. Dodatek w przekupstwie i kramarstwie, przyrzucenie, nadłożenie nad ilość zapłaconą. Similiter: Dobre urożenie nie zawsze z dodatkiem chodzi, Karp. 4, 100. z resztą, czego do tego potrzeba, z maiątkiem). Dodatek, rzecz niei—totna, ale taka teyże nie zmienia n. p Cnota sama prawdziwe dobro; resztę, co ludzie cenią, ledwo zeydzie się za dodatek ważyć. aliter Nic bez dodatku nie powie; nigdy rzeczy w wſitney prawdzie, żeby faſszu nie przymieszal, nie tak, iak słyszał, zawsze coś musi od siebie z swoły głowy przyłożyć. DODATKOWY, a, e, od dodatku, dodawaići się, Zusab, Zugabe, zugegeben; Rs. додáмочный, добáвочный. DODATNI, ia, ie, dodawaići, przymażaići, zugebend, vermehrend, et-hōbend. Jłości dodatnie, positiuæ quantitates. Sniad. Alg. 1, 9. Przywracanie dodatnie, reductio additoria. Kruml. Chym. 501. Podział elektryczności na dodatnią i odjemną, Scheidt. rap. Znak w arytmetyce rzetelny czyli dodatni, signum positiuum, znak nierzetelny czyli odciążny, ne-gatiuum. Uſtrz. Alg. 3. DODATNIA, i, ż. dodanie głoski do iakiego wyrazu, albo wyrazu iakiego do mowy. Kpcz. Gr. 2, 23. epenthesis. DODAWACZ, a, m. DODAWCA, y, m. który czego dodaie. der Zugeber, Zu-füger, Vermehrer; Ec. додáмеь. Chryſte, mężnym sił dodawco, Ty sam wielkich rzeczy sprawco. Groch. W. 121. DODAWANIE ob. Dodadź.

DODŁUBAC cz. dk., do końca wydłubać, vollends aushōhen; Rs. додолбимь, додáлбивать.

DODOIĆ cz. dk., resztę wydoić, vollends ausmelken; Rs. додойть.

DODRAPAC cz. dk., do końca podrapać, vollends mit den Nägeln zerſleischen, zerſtraßen. DODRAPAC się do czego, zaimk. dodzierać się, sich mit Gewalt wohin durcharbeiten. Rękoma obiema i zębami radby się dodrapać do tego, czego żada. Mon. 71, 316.

DODRUKOWAC cz. dk., do końca wydrukować lub więcej cy ieszcze podrukować, vollends zu Ende drucken, oder noch mehr dazu drucken; Rs. допечамь, допечамывать.

DODRZEC cz. dk., Dodzierać ndk., do końca rozedrzeć, dutyrać, doszarzać na niwecz, Bh. dodrati, doditi, dodefu, dodru, dodrámam; Rs. додрӑмь, додерӑмь. W ſtroiu dawnym matka umarła, Jeszcze go i córka z wnuczką

DODUSIC - DODZIERZ.

nie dodarła. Teat. 45, c. 80. Wyb. Fig. Dziesiątýcy w ciężkićy pracy dodzieraiącę ſkóry, Ubogi kmieć ofstatni dług płaci natury. Pot. Jow. 58. die zehnte Haut reiſt er ſich in seiner schweren Arbeit ab. Dodrzeć, dołupić, zdzierſtwem nabywać, noch mehr erpresſen, erschinden. Myślił więcćy ieszcze ſkarbów dodzierać. Nar. Tac. 2, 277. euctas opes adhuc augere). Dodzierać, dokonywać roboty dzieiąćcy się darciem, ſkubaniem, zu Ende ſchleuſen, vollends auſſchleuſen. Spać nie pódziecie, póki zaczętego pierza nie dodrzecie. L.

DODUSIC cz. dk., dodławić, dokonać dusząc pr. et fig., vollends erwürgen, den Rest geben. Choćbym konał, tobyš mnie ieszcze dodusił. Teat. 32, b. 28. Nad równość się wyniesie i snadno dodusi konaiącę wolności. Leszcz. Cl. 15. aliter Ledwo dodusił kieliszka, ledwo dodusił roboťy nie z ochotą, leniwo, nieglaznie dopił, dodziałał, mit genauer Noth beenden.

DODYCHAC ndk. dk., ofstatni dech wyzionać, dowieść życia, zu Ende athmen, ausathmen, keuchend endigen. Czasby inż, pozyſkawszy wolność za zasługi, Reszty dni moich zwrotu dodychać spokoynie. Hul. Ow. 140.

DODYMAC ob. Dodąć.

DODYSPUTOWAC cz. dk., do końca podysputować, zu Ende diſputiren. DODYSPUTOWAC się czego zaimk. dk., dysputuiąc osięgnąć co, etwas erdiſputiren, mit Diſputiren erhalten, erringen, erkämpfen. Naród Czefki dobił się tego, a mężnym porażeniem faſszywych proroków dodysputował, że im tę wolność wrocono. Teof. Zw. D. 3.

DODZIŁAC cz. dk., Dodziaływać kont. et frequ., dokonać dzieło, zu Ende bringen, vollenden, fertig machen; Bh. dobělati, doběławati; Vd. doldjati; Sr. 1. dodźewam; Rs. додѣлать, додѣлывать. Zoftałoli co; coby ieszcze mężnie dodziaływać się miało? Zebr. Ow. 327. Rs. недодѣлка, niedokonanie dzieła, niedokonana rzecz.

DODZIENNY, a, e, do iednego dnia tylko, na ieden dzień służący, eintätig, auf einem Tag, für den Tag. Kozy ten pańskie pasie i pafterz dodzienny, Ja krowy własne paszę, iam pafterz niezmienny. Gaw. Siel. 377. ob. doćzesny, czasowy, doroczny.

DODZIERAC ob. Dodrzeć.

DODZIERZEC cz. dk., Dodzierżawać kontyn., dotrzymać, dotrzymywać, pr. et tr. fig. halten bis zu einem gewissen Zeitpuncte, erhalten, auſhalten; halten, beobachten, erfüllen; Bh. dodrzati, dodržim, dodržugi, owati; Vd. dodershati; Rs. додерживать, додержать. Jeleń ganił rogi swoie, które go psom dodzierzały. Ezop. 17. Jaſzebie gonią i sarny małe a psom ich dodzierżawiają. Cresc. 618. Rękami iego dodzierżana. Otw. Ow. 117. On dodzierzy tego co ma, a nie wydrze mu nikt z rąk. Smotr. Lam. prf. Widząc, że zamku nie dodzierzy, poddał się. Białob. Odm. 15. et würde das Schloß nicht behaupten können. Wygnany ſtryi, ani synowcowi, ani sobię pańftwa dodzierzał. Biel. Zam. 29. Nie dodzierzał naszym pola Swidrygał. Birk. Kr. 295. doſła placu, dotrzymać, obronić, et behauptete das Feld nicht. - Dodzierżeć słowa, wiary, Wort halten, Treue und Glauben halten. On nikomu nie dodzierzał słowa. Biel. Kr. 405. Napominali go, aby inż co raz rzekł, inaczey nie czynił, a słowa swego dodzierzał królowi. ib. 415. Dadź gardło

*DODZIEW. - DOGLĄD.

DOGLĄDANIE - DOGNAC. 455

wolał, niż wiary nie dodzierżeć. Gorn. Sen. 178. Kogoż kiedy z tego chwalono, że sobie dodzierzał wiary? ib. 352. Dodzierzałes swey pani stateczności. Groch. W. 444. Długo- li tego pokoiu dodzierzą nieprzyiaciele? Sk. Kaz. 434.

*DODZIEWAC komu cz. ndk., iakoby czynić na kogo, doymować komu, sprawować co im kim, dosadzać komu, auf jemanden stark wirken, ihm warm machen, ihn anfeuern. Łaśka bozka uławicznie mi dodziewa, pała wemnie. Orzech. Ow. 55. Więc to ona nasza miła exekucyja była, która nam tak długo dodziewała. ib. 17. Jeszcze coś mam w sobie, co mi bardzo dodziewa. ib. 144.

DODZWIGNĄC cz. idnt., dodźwigać ndk., aż do pewnego kresu podźwignąć, bis wobin aufheben; Rs. додвйнуть, додвига́ть, додвигувать.

DODZWONIC czyn. dok., do pewnego czasu podzwonić, dzwonienia dokonać, bis zu einem gewissen Zeitpunkte läuten, vollends zu Ende läuten, ausläuten; Bh. dozwoziti; Rg. dozvonitti, dozvaagnam, DODZWONIC się zaimk. dk., dzwonieniem nabywać, sich erläuten, durchs läuten erwerben; Bh. dozwoniti se.

DOFARBOWAC cz. dk., zupełnie lub do pewnego kresu pofarbować, bis zu einem gewissen Puncte färben, vollends färben; Rs. докрасить, докрашивать.

DOGLĄDAC cz. dk., domówić, mowy dokonać, perorare, zu Ende reden. Z początku nie: ale iak dogadał i zwał się Dyomedom, twarz Telemaka zbladła. Fabl. Tel. 297. §. Dogadywać komu, podszeptość, podpowiadać, dumchać w ueho, dyktować co ma gadać, einem etwas einflüstern. Czego ty nie wiesz! Jawnuto poczciwa, Dueh iakiś tobie wszytko dogadywa. Kniaz. Poez. 2, 203. - §. alter Dogadywać komu, docinać, dorzucać słowy, przymawiać, einem mit Worten zuseßen, auf ihn sticheln. Off. Wyr. §. Dogadać się zaimk., ściągnąć na siebie mową, ięzykiem swoim zarobić, sich durch Reden etwas zuziehen. Dogadał się tego, że go do kozy zapakowano. Off. Wyr. §. aliter Dogadać się, dopytać się, dójść, dociec, domyślicь się, durch Reden und Fragen erforschen, herausbringen, errathen, erfragen. Tego się z podpisaney summy wnet dogadasz. Orzech. Qu. Małobym się tego nie dogadał. ib. 14. Zkładby Roxolani Rossanami i Rusakami nawhani byli, trudno się dogadać. Stryik. 109. Tego się macać ani dogadać żadną miarą nie możemy. Teof. Zw. A. 4. (cf. zgadywać, zgadnąć). Rs. недогадка nieostróżność; недогадывный niezgadywający dobrze.

DOGADZAC ob. Dogodzić. DOGANIAC ob. Dogańc.

DOGARAC ob. Dogorzeć.

DOGARNAĆ się do czego zaimk. idntl., dogarnywać się czfl., dochrapać się czego, docifkać się, dogramolić się, mit Mühe und Noth erlangen, erplachen. Ledwie się do tego urzędu dogarnął. Tr.

DOGASIC cz. dk., do szczętu wygasić, vállig auslöfchen; Cro. dogasziti, dogaszujem. pr. et tr. den Garaus machen. Jaka to chwała, okrucieńtwa mąk się nie przelęknać, serce brać od boleści, która ma człowieka dogasić. Birk. Krz. K. 23.

DOGIĄC cz. dk., Doginać ndk., do pewnego kresu nagiać, bis bin zu etwas beugen; Sr. 1. dohnuuy permoue; Vd. dolpigniti, dolnogniti.

DOGLĄDAC cz. dk., Dogledywać czfl., dosięgać okiem,

dozierać, przenikać okiem, zachodzić okiem aż, dopatrywać się, dostrzegać, mit dem Blicke durchdringen, durchschauen; Bh. dohslidnauti, dohšlžeti, dohšljam, dohšledam, dohšljim; Sr. 1. dohładuyu; Vd. dogledati; Cro. dogledati; Rs. углядь, наблюдоси, наблюдайт, смотреть; Ec. смотрими. Nie patrz ty na częłcze potawy, Jeno prawie dogładay do serdecznéj sprawy. Rey Wiz. 76. §. Dogłać gdzie, zagładać, zazierać, wobin nachſchen, hinschauen. Trwaycie tu, żeby nas pan na témže mieyscu nalazł, gdy się do nas dogładiając wróci. Zrn. Poſt. 3, 761. §. Dogłać, mieć na oku, dozierać, pilnować, dozorować, ein Auge auf etwas haben, Acht darauf haben, Acht geben, die Aufficht haben; (Bh. dohſljam se cuſtadio, seruo). Dogładay pilnie dobytku twego, a miępiecząc o trzodach twoich. Dąbr. 246. Potém pito za zdrowie małżeńtwa przyszłego, Każę pełnił; a icden dogładał drugiego. Sim. Siel. 20. DOGLĄDANIE, ia, n. dozór, baczność, pilnowanie, die Aufficht, Obacht; Bh. dohšlijeni. W tém wszytkiem szafowaniu superintendencją abo dogładanie mieć będą woiewodowie. Vol. Leg. 2, 742. DOGLĄDACZ, DOGLĘDACZ, a m., DOGLĘDCA, y, m., dozorca, der Aufscher; Bh. dohſledač; Rs. наблюдаме́ль; Ec. насмочийме́ль, надсмочийме́ль. Król niechay poſtowani dogładać po wszytkich krainach. Budn. Eſt. 2, 5. (not. teraz zowiemy rewizorami; móžem też zwać dozorcami). Panu temu nie trzeba dogładacza. Rey Ap. 14. Poſtawili cię dogłędaczem nad narydy, abyś podwracał i budował. Radz. Jef. 1, 10. Tward. W. D. 2, 159. Dogłędacz, któremu to pan porużył sprawy swoje, aby ich dogłedął, a u nich fał, iako wóyt u roboty. Rey Ap. 14. przyſtaw.) Dogłędca miała. 1 Leop. 2 Mach. 4, 1. §. Dopatruiały, badacz, poſtrzegaiały, der Beobachter, Bemerker, Forscher. Ten który dogłędcą ieſt wszech rzeczy, a między wszytkiemi świętemi nayświętszy, Bóg. 1 Leop. 3 Mach. 2. Łaśkawy wszech rzeczy dogłedca. 1 Leop. 3 Mach. 6. Jakižkolwiek on ieſt dogładacz w rzeczach źfarożytnych, przecięż tego niepoſtrzegł, że .. Off. Wyr. DOGLĄDACZKA, DOGLĘDAŻKA, i, ż. przygłędaczka, spectatrix. Maćz. dozorczyni, die Aufscherhinn, Aufscherhinn. Jejmość Panie Proźnosiedziek, łolikowych zabaw nayprzywiązańsze dogładaczki. Mon. 70, 132.

DOGLĄDZIC cz. dk., zupełnie pogładzić, vállig fertig glatten, ausglätten; Rs. догадыват, догляживаю.

DOGMA Rg. pověglja, náredba ob. nauka.

DOGNAC cz. dk., DOGONIC dk., Doganiać kontyn., *Dożonąć, *dożenie, *dożonę idnt., do pewnego mieysca aż spędząć, bis wobin treiben; Bh. dohan'eti, dohniiti, dohnatni, doženu; Sr. 1. dohnacj, dohanam, dohonam; Sr. 2. dognaſch; Cro. dognati, doganyam; Vd. dognati, doganjati, doshenom; Rg. doghnatti, dogonim: Rs. догнать, догонять, угнать, угонять, обогнать, обгонять. Aby każdy bydłę nieprzyjiaciela swego obłądzone do niego dognal. Seł. 22. Juž pafterz dogania bydła do szałaszu. Off. Wyr. - §. tr. Doganiać do roboty, antreiben zur Arbeit. Włodarz dogania źniwiarzów, aby prědźey żěli. Off. Wyr. §. Doganiać czego, dokonywać; dognać czego, dokonać, zu Ende treiben, zu Ende bringen, keendigen. Dognac zagonu, doorać aż po miedzę, cały zagon wyorać. Off. Wyr. Dognał długiego żywota, Bardz. Tr. 39. Zbity nie raz od

DOGNAC - DOGNIESC.

Łozara Tu swego Domicyusz dognał życia, tysiącem ran
ginie. Bardz. Luk. 124. Similiter dognać podpilego, zu-
pelnie go upoić, einen Verauschten vollends fertig machen,
vollends besaufen. Podpílego uprosil do swéy gospody, a
tam dognawszy go do upaści, iż i ręką i nogą władnąć
niePRI, barwierza przyzwał. Gorn. Dw. 206. §. Doga-
niać komu ezèm, nacierać nań, napędzać go w kąt, na-
pierać w ciasny róg, einen eintreiben, in die Enge treiben,
ins Gedränge bringen. Na rozmowie szkolné z filozofii
zarzucający broniącemu kaducznie doganiał. Off. Wyr.
§. Dognać absolut. neutr., domierzyć, dodążyć, stanąć
u mety, dopędzić do iakiego mięsca, das Ende des
Laufs erreichen, erjagen, dabey ankommen, anlangen. Jak
się kopnał z Krakowa rano, dognal do Warszawy wie-
czor. Off. Wyr. - §. 2.) Doganiać kogo, došćigać kogo, go-
nić za nim, šćigać go, einem nachseßen, nachjagen, hin-
ter ihm her seyn. Dogonić, dognać kogo, došćignąć go,
wyšcignąć go, einen einholen, ihm erjagen, ihm nachkom-
men, ihn erreichen. Doganiałem nieprzyiaciel moich i
dognałem ich. Budn. Ps. 18, 56. (došcignałem ich. Bibl.
Gd.). Gonił go przez siedm dni, i dogonił go na górze
Galaad. Radz. Genes. 31, 25. doguń go. Budn. ib. Goń-
cie ich co nayrychlę, bo ich dogonicie. Radz. Joz. 2, 5.
Prędszy w bielu dogania wolnieszego. Rog. Dos. 1, 282.
Ta co póżniéy poczęła, nietyłko pierwéy bieżącą dogo-
niła, ale ią tež wyścigla, tak iž póżnieysi itali się
przednieyszemí. Sk. Zyw. 2, 70. Wątpię, żeby ią kiedy
dogonić mogla, ponieważ ta pieszo chodzi, a ta szyhko
pědzi na ieleniu. Teat. 52, d. 80. Choćby karanie na
nogi chramało, Przecię złośnego będzie doganialo. Lib.
Hor. 61. ( pomsta i na chromym doiedzie ). Ledwom
cię tu dogonił, takesć rzeźwo uciekał. Teat. 52, 19. Jdż.
ża cię dogonię w drodze. Teat. 53, d. 15. §. Fig. et tr.
Rozpacz moia pod ziemią nawet was dogoni. Teat. 48,
b. 48. (śledzić, prześladować was będzie). - Dogonić
kogo w czém, zrównać, einen worin einholen, ihm gleich
kommen. Podwoioną pilnością dogonił współczniów tych
nawet, którzy dawniéy od niego zaczęli się uczyć. Off.
Wyr. - aliter Znacznicy chwaly z nauk doganiał, wątpio-
no zawsze, czyINVSTOTOLIBUSZMY byf, czy ucezeńszym.
Birk. Dom. 4. (zarabiał, nabywał, et erwarb sich großen
R.). Dogonić co opuszczono, odwetować, das Ver-
fannte einholen, einbringen. Co dziś opuścisz, iuwo
nie dogonisz. Cr. Ad. 92. DOGNANIEC, ñca, m. któ-
rego dognano, dogoniony, došcigniony, der Eingeholte,
Erjagte, auf der Flucht im Nachseßen Ergriffene. Stas.
Num. 2, 236.

OGNIC niiah. dk., Dogniwać ndk., zgnić na nice, vol-
lends verfaulen, ganz durchfaulen. Staréy i iuž zgrzybia-
ley długiem žyciem baby, Tu czerwem przetoczone do-
gniwaią schaby. Pot. Jow. 57. Gešli moia, "sugac ciem-
bie, iużeś podstarzała, Dogniway rozstroioną" rzucona
pod ławą. Zab. 16, 314 - Fig. tr. gnušnego życia do-
konać, vollends zu Ende faukenzen, bis an Ende ein fau-
les Leben führen. W domu się zasiedział, i zapewne do-
gniię za piecem. Off. Wyr. Dognić, w rzeczach, które
zgnicie doškonali, znarzy doyźrzeć, do pory przyišdź
n. p. gruszki, które zgnilkami zowią, dopiero dobre,
kiedy dogniia.

DOGNIESC cz. dk., dogniatać ndk., do końca ugnieść,

DOGNOIC - DOGODNY.

vollends kneten; zusammen drücken, niederdrücken; Bh.
dowaléti; Rs. Дожáмь, Дожимю, домъсшь, до-
мъшиваюць.

DOGNOIC cz. dk., dognoiwać ndk., do końca przegnoić,
vollends durchfaulen lassen, durchführen. Mokry gnoiły
nawóz z suchą słomą niedognoioną mieszającą. Haur. Sk. 30.
nicht völlig durchgefaultes Stroh.

DOGODA, y, ž. dogadzanie, dogodzenie, co do czyjej
potrzeby lub chęci przypada, przysługa, łaska, dobro-
dzięstwo, das Willfahren, die Willfahrung, die Befrie-
digung, det Gefallen, det Dienst; Bh. whod; Vd. nah-
dajenje; Cro. prilika, zadovolschina; Rs. угода, юго-
ждёніе; Ec. угодіе, угодженніе, раченіе, калчам-
сцю; (Cro. dogoda, dogajanye casus; Rg. dogoghjaj,
dogodjaj; Sla. dogadjaj = przygoda; Vd. dogod, nahała z
škutek. W téty mierze nam wielką dogodę uczyniła sta-
rofta. Vol. Leg. 5, 610. Zebyś wdtżęchność uznał za
taką dogodę, Dam ci za razem białą krowę za nadgrodę.
Otw. Ow. 91. Załował swego dobrodzieystwa, odnosząc
od krewnego nie według zasług swoich dogodę. Krom. 369.
Sultanowi kwoli słonie przyszły, aby pompie iego dogodę
uczynić. Birk. Chod. 5. (slużyć pompie iego, zu seiner
Pracht zu dienen). Prawdy nie było, ale tylko wiele
pochlebštwa i dogody łaskom Cesarškim. Birk. Sk. B. 2, b.
(ubiegano się o łaskę). Powinność nasza ieł prawdzie
dogodę uczynić. Birk. Sk. D. 4, b. Umiał Jozue 600,000
ludzi dogodę uczynić, porządnie im wymierzywszy ziemię
Palestyńską. Birk. Zam, pr' (wygodę, wzesność, Genüge
leisten, die nöthige Bequemlichkeit verschaffen). Mieł
z czego dogodę, woran eine Hülfe, Stüße, Bequemlichkeit
haben. Niedogoda, Ec. zloogождёніе, die Unbefriedi-
gung. DOGODNOSC, šci, ž. chęć dogadzania, die
Willfahrigkeit, Gefälligkeit, Bequemung nach den Wün-
schen andrer; Crn. sadovolnoſt; Bs. zadovogloſnoſt, ugodnoſt;
Vd. podlošnoſt; Rag. zadoveglnos; Cro. prilichnoszt,
zadovělnoszt; Sr. 1. pšiprahwnosj; Rs. благоугодносць,
угодливость, увѣтливость, говоривость; Ec.
пригодность. Jeżeli nie będzie okazywana dogodność
dla żadań sąsiadów, będziemy w niebezpieczenstwie ...
Gaz. Nar. 1, 43. §. Dognoda, wzesność, wygoda komu,
die Bequemlichkeit, Erwünschtheit für jemanden. DO-
GODNY, DOGODLIWY, a, e, ie adv., chętny do-
gadzać, powolny, powodujący się, willfahrig, gefällig,
sich bequemend; (Slo. přisodňi congruus); Vd. slusho-
volen, priloshnu, radoslushliu; Crn. perlěshn; Cro. pri-
lichen, vugóden, zadovólyen; Sr. 1. podwohlné, pšiprah-
wné; Sr. 2. sfgod, sfgos; Rg. ugodan, žadovogliv; Bs.
ugodan, zgodni, prigodni; Sla. ugodan; Rs. угодный,
догађливый, благовольный, увѣтливый, угоди-
вый, благоугодный, говоривый, согласно; Eccl.
сходяпељный, благословоный, снавычень. Do-
godny, przydatny, podlug życzenia, podlug potrzeby,
na sam raz, prawie na czas, den Wünſchen, den Bedürſ-
nissen entsprechend, grade recht, gelegen. Powołany do
usługi publiczné, staie się dogodnym życzeniom współ-
obywatelów. Gaz. Nar. 1, 301. §. Dogodny, Dogodliwy,
któremu dogodzisz, dem man es leicht recht machen kann,
leicht zu befriedigen, oppos. niedogodny, nie do naszy-
nia, uspokoićia, dogodzenia, dziwaczny, zrzędny,
chimeryczny, nicht zu befriedigen, grěllig, wundertich.

DOGDZIC.

DOGOIC - DOGORZEC.

457

Wykwintne i niedogodne obżarstwo skarby pożera. Pilch.
Sen. liff. 128. Zadne zwierzę nie ieſt tak dziwne i nie-
dogodliwe iak człowiek. Mon. 71, 52. Krytycy, te nie-
dogodliwe gieniusze. ib. 70, 242.

DOGODZIC cz. dk., Dogadzać ndk., od słowa godzić,
t. i. zmierzać; trafiać, trafić, dójść do celu, bis hin tref-
sen, erreichen, erzählen, erwerfen, mit dem Wurfe oder
Schlage treffen. Bh. dohoditi iacêre illuc, proliicere, do-
hazviti, dohoditi (Sla. dogoditise = przygodzić się; Vd.
se dogoditi, nahajatise = zdarzyć się; Cro. goditi - doga-
dzać, dobrze czynić; Cro. dogadyatise, dogájamsze, do-
gagyamsze = przygodzić się, zdarzyć się; Rg. dogodittise
accidere; Bs. dogodittise, zgodittise, prigodittise eu-
nire). Do mety dogodźil. Off. Wyr. Tak dobrze têy
heſtyi w ſeb pałką dogodził, że się wnet wywrociła. Teat.
54, c. ii. Dogadzać do czego, dodałać, dobiegać, zum
Giele eilen. Juž dogadzał do kresu swego życia pode-
szłym wiekiem; kiedy zbrodnia zabóycza naturalnøy wy-
darła go śmieri. Off. Wyr. 2.) Dogadzać komu, kwoli
mu czynić, ulegać mu, ſkakać iak zagraić, pobłażać,
einem zu Willen leben, ihm willfahren, es ihm recht zu
machen ſuchen, ſich nach ihm bequemen, nach ihm in allem
richten. Dogodzić komu, zadosyć mu uczynić, es je-
manden recht machen, recht treffen, ihm Genüge leisten, ihm
befriedigen. Bs. ugaghjati, pogaghjati, ciniti na voglju drngo-
ga, zadovogliti, ugoditi, pogoditi prilecchi, napravitse,
zgoditi, bitti ugodan; Crn. sadavolim, perlęshem se; Cro.
zadovolyiti, ugajati, ugajam; Vd. perkladiti, ſkladiti;
Rg. zadovogljti, pogoditti, pogádjati, pogodivati, ugá-
djati; Sr. 1. podwohłam ſe; Rs. ugodimь, ugożdámь,
ugodnichamь, снити, снисходимъ, благоугож-
daимъ, уноровимь, уноравливамь, подлаживамь,
подладимъ. Dogadzać iak wrzodowi, ob. wrzód, = z
naywiększą oſtróżnością, iak naypiekliwiéy). Komu
szczęście dogadza, tego w głupstwo wprowadza. Rys. Ad
31. Niech dobrego człowieka iakim kto chce zowie, On
sumnieniu dogadza, a nie ludzkiéy woli. Groch. W. 545.
Naylepsze sprawy zaſdrość opak sądzi, Nie może wszyſt-
kim dogodzić, kto rządź. Teat. 7, 44. Czrtr. Jeszcze
się ten nie urodził, Któryby wszyſtkim dogodził. Teat.
15, c. 5. Uszom prédzéy można dogodzić, niż oczom.
Zab. 3, 259. Trudno dwom panom dogodzić. Rys. Ad.
68. Dogodzić wszyſtkim trudno. Crn. Ad. 195. Pan bóg
ludziom nie dogodzi, a cóz człowiek! Rys. Ad. 58. Do-
godziłes mu, nie mogłes mu lepiéy ućzynić. Crn. Ad. 195.
We Pan ciężki do dogodzenia. Teat. 14, 71. Sie ſind
ſchwer zu befriedigen; es hält schwer, es ihnen recht zu
machen. Sło. kboli mu uſhoret maſhol! Dogadzanie, ró-
sowanie się, Rs. уноровка, уноравливаńe. Dogadzać
sobie, chuciom ulegać. sobie bydź rad, ſich einen guten
Tag pſlegen, feinen Lüsten genügen Ec. самоугодство-
vamü. Dogadzam sobie, delikackie, lubieźnie žyję Cr.
Th. 132. (ob. bonować, lusztykować). Dogadzanie so-
sie, Rs. самоугодie. Dogadzaiły sobie Rs. самоу-
годникb, w rodz. żeńk. самоугодница. - S. Dogo-
dzić, wygodzić, służyć do nasycenia życzeń, zur Bez-
quemlichkeit dienen, nußen, zum Vergnügen dienen. Na
co zbiory? ieżeli nie maią dogodzić! Dla nas są, nie
my dla nich, niech dogodzą miernie. Kras. sat. 47. S.
Dogodzić komu, ironic. do žywego doiąć, dokuczyć, do-
Tom. I.

boſdź, einen tüchtig durchnehmen, ihm bis ans Leben kom-
men, ihn wacker durchprügeln, durchziehen. Powróz na-
padlszy, tak onéy nierządnicy dobrze po grzbiecie do-
godził, że z bolem i wſtydem uciekała musiała. Sk. Zyw.
2, 211. DOGADZA się, DOGODZI się, zaimk. zadosyć
się dzieie, es geschieht genug. Bóg chciał, żeby się było
miłosierdziu iego dogodziło i sprawiedliwości dosyć ſtoł.
Salin. 4, 163. DOGODZICIEL, a, m. dogadzaiący,
dogodny komu, der es einem recht macht, ihm Genüge
leistet Rg. ugoditegl, zadovoglitegl, zadovolghnik; Cro.
zadovolitel; Rs. ugożdameль, пронзейц, прондоха
(Bh. dohazować conciliator, ſtręczycy, fem. dohazo-
wacka). DOGODZICIELKA, i, ž. Rg. ugoditegliza;
Cro. zadovolitelicza.

DOGOIC cz. dk., DOGOIWAC ndk. czfl., ulęczyć upuſ-
nie ranę, do końca zagoić, eine Wunde vollends zuheilen.
Kiedy się rana inż wyrówna, potém ią chłodnym pla-
ſtreem dogoić. Perz. Cyr. 1, 72. DOGOIC się, zaimk. dk.,
zuheilen, heil werden. Ledwieśmy z iednego wyszli, i
rana się z niego nie dogoła, a inż drugie naſtępuie nie-
szczęście. Sk. Dz. 1137.

DOGOLIC cz. dk., do końca ogolić, den Bart vollends ab-
scheeren. Rs. добришь, добрывашь.

DOGON, u, m., dogonienie, pogoń, das Nachſeken, Nach-
jagen Rs. догонка, догонь, догóна, угонка, угонь.
Chybkie przyśpieszał dogony. Przyb. Abl. 30. DOGO-
NIC ob. Dognać. DOGONICIEL, a, m., który doga-
nia lub dogonił, der Nachjager, Nachſeker, Erjager, Er-
hascher, w rodz. żeńk. DOGONICIELKA, i, ž., die
Nachjagerinn, Nachſekerinn.

DOGORZEC, niąąk. dok., dogarać nied., dogorywać, kon-
tyn. et czfl., dopalić się, dotlić, dopłonić, bis zu ei-
nem bestimmten Puncte hin brennen, ausbrennen, völlig
zu Ende krennen, vollends ausbrennen; Bh. dohoreti, do-
horim, dohorowati, dohórugi; Cro. dogareti, dogárań;
Rg. dogoritti, dohórjetti, dagaaram, Bs. dogarati, do-
goriti; Rs. догаршь, догарамь. Swieca na stołe
dogorywa, mało co materyi mając. Tward. Wt. 187. Prę-
ty, których ogień ieszczą wſkroś nie przeiął, powoli do-
żywiam i przemieniają się w wegiel. Jak. Art. 1, 66.
Swieca dogorzawszy zgasła. Birk. Sk. E. 3. Ogień do-
gorzały gaśnie. Budn. Cyc. 35. Księga cale wyięta z do-
gorzałego ognia. Sk. Dz. 512. Swiatło w ten czas,
kiedy dogorywa Naywydatnieszym obwieszca się blakfiem.
Kras. W. Ch. 111. Juž moia świeca dogorywa, a on
iako słońce moie nigdy nie uſtanie. Sk. Zyw. 2, 156. (ia
schodzę). Fig. tr. dogorywać, dogarać, konać, koń-
czyć się, na schyłku bydź, zachodzić, wychodzić, do-
chodzić, dobiegać, dociekać, zu Ende gehen, ertłoschen,
ausgehen, untergehen. Twoia miłość może iuž gaśnie,
może dogorywa. Teat. 48, b. 41. Dogorywaiące oczy
iego. ib. 50, 117. (ſeine sich ktrechenden Augen). Juž
czas dogorywa obrad naszych. Dyar. Gr. 524. Trzeba
nam korzyſtać z têy dogorywaićéy chwili. Gaz. Nar. 1,
154. Spi cزلک w letargu, choć žycie dogara. Zab. 14,
161. - 2.) actiu. dogarać, dogarać komu, dogrzewać
mu, dopiekać, dokuczać, einem warm machen, ihm ein-
heizen, ihm zusehen. Statek, cierpliwość, wiara, Gdy
nieszczęście dogara, Nie we wszyſkich iednakie. Chrośc
Job. 3. Teraz tém większy ogień ięy dogara. Pot. Syl.

58

458 DOGOSPODAR - DOGRYZC.

15. Okrutnicy téy chciwość ludzkiéy krwi dogara. Zab. 1, 168. Gdy im łach iuž nie dogara... Chrośc. Fars. 92. Cum Accusat. dogarać kogo, id.n.p. Jakož może inszy czlek, co go nie dogara, i nie z iego ieſt krzywdą, lepiéy domówić się, aniželi ten, co o iego idzie ſkóre. Haur. Sk. 249. Zdradliwe słowo tak cię dogara, że nie milczysz na nie. Susz. Piesń. 1 B. 4, b. *Dogarać na co, gorąco na nicierać na co, hißig worauf łosgehen. Nieprzyiaciel potęgą na wały dogarał. Chrośc. Fars. 448.

DOGOSPODAROWAC, DOGOSPODARZYC cz. dk., go-
spodarłwa dokonać, zu Ende wirthschaften; Bh. dohospo-
dačiti perdere, absumere, allis verwirthschaften; Boh.
dosedlačiti desinere ruſticari.

DOGOTOWAC cz. dk., dogotowywać kontyn. et czſll., do-
kończyć, zupełnie gotowym uczynić, vollends fertig ma-
chen; Bh. dohotowiti, dohotowugi, dostrogim; Cro. dogo-
tavlyati, dogotovlyati, dogotavlenye). Poczętych rze-
czy dogotować, doprawiać, maturare opus. Mačz. - 2.)
dogotować, ugotować, dowarzyć do końca, vollends ko-
chen, gar kochen. Załtawiano potrawy nazydrowsze i
naylepiéy dogotowane. Xiadz. 76. Ross. doстряпать, до-
стряпыватъь. - Dogotować czego więcćy, goto-
wanego przyczyniać, noch mehr hinzu kochen; Rs. pri-
стряпать, пристроявавть.

DOGRAC cz. dk., Dograwać kontyn., Dogrywać czſll., gry dokonać, czy to w karty, kołtki i t. d., czy muzyczney czy teatralnéj roli, zu Ende spiclen, vollends auſpichten; Bh. dohrati, dohrawati; u. p. łańcło na tym, aby grać przetali, A iutro rano oſłatka dograli. J. Kćhan. Dz. 98. Z smyczkiem gdzieś Lampetydę Petal obaczywszy, rzeknąć, dograsz oſłatka w piekle się źtawiwszy, mieczem go ciął. Zebr. Ow. 108. flytis cane caerera manibus). Dograć roli w sztuce. Off. Wyr. §. Dograwam komu 1. in gratiam collusoris ius poſſulauntis amplius ludo. Cn. Th. ich gebe einem im Spiele Satisfaction, Revange, halte ihm bis zu Ende Stich. Dograway mi, expe lucrandi et perdendi vices. Cn. Th. Dograna, dogrywana, w maryažu, powtórna gra, w ktorey doрабiają się gracze do liczby, ok zamierzonych do wygranéy.

DOGRAMIAC ob. Dogromić.

DOGRAMOLIC się, zaimk. dok., dogramoliwać się, cont.
et czſll., doczołgać się, dowlec się aż do, bis wohin
kriechen. Rs. замащитьсya, доброды, добродымь.
Jaszczorka ranna zaledwie sobą się czolgaic, przecię do
pewnego swego dogramoliła się ziołka. Haur. Sk. 159.
Zaby na dachy nawet niższych chałup znamdują sposób
dogramolania się. Boh. Prog. 2, 254. Fig. Dodrzeć się,
dochrapać się, doſkrobać się, ſich mit Můbe durcharbei-
ten, hinarbeiten. Nie dogramolisz się do tego urzę-
du. Tr.

DOGRODZIC cz. dk., do pewnego kresu ogrodzić, bis wo-
hin umżāunen; Rs. доғордымъ, доғораживатъ.

DOGROMIC cz. dk., Dograwiać nied. i kontyn., zhiwszy
dobić, porazić do szczętu, vollends schlagen, den Sarauß
machen. Debiński pod Hadzbem Moskwie dogromił i nie-
które miała spalił. Gwagn. 118.

DOGRYZC cz. dk., Dogryzać Nied., dodrzeć zębami, do-
szarpać, vollends zerbeiſen, zermalmen Rs. доғръзаймь,
доғръзаймь. Mięso tak twarde, że go nie dogryźć.
Fig. zniszeżyć, zatracić, zagubić, zagładzić, vernidhen,

DOGRYZC - DOGRZEWNY.

vollends aufzehren. Jak szanowne owe reszty ſtaroż-
tności, których czas wiekami swoimiem nie dogryżł. Jez.
Wyr. ſ. Fig. tr. dogryzać komu, dopiekać mu, doku-
czać, doić do żywego, einem heſtig zusezen, ihn mit
beifenden Reden u. dgi. quaſlen. Jm mi bardziéy ehce
dogryzać, tém mi milsza ieſt tyranka. Teat. 52, d. 85.
Muszę iéy także do dogryźć na wzaiem. ib. 53, c. 71. Wi-
dże, że iéy zazdrość dogryza. ib. 52, d. 93. Gdy się
bracia książęta wadzili a wadzili, gdy im dogryzło, ięgi
panowie o tém radzić, by cudzoziemca posadzić monar-
chą. Stryik. 217. gdy im się przyjało). §. Dogryźć
kogo fig. domartwić, martwieniem zabić, einen mit bei-
ſenden, nagenden Verdruß kòdten, inſ Grab bringen.
Uſtawicznie przeſladuiać, dogryzli go nakoniec, że z wiel-
kiego frasunku umarł. DOGRYZC się czego, zaimk.
dok. , gryząć dóyſć, ſich zu etwas durchbeiſen, pr. et fig.
Takei bywa: trzeba się dogryzać smaku. Hrbſt. Nauk.
C. 7, b. DOGRYZACZ, a, m., dogryzaiący, dopie-
kaiancy komu, der einem zuseſt, ihn verſolgt Eccl.
ugrypiaameſь; Rs. الكيني.

DOGRZAC cz. dk., Dogrzewać kontyn. i nied., dopić, do-
ſkwarzyć, warm machen, hiſen, wärmen bis zu einem
gewiſsen Grade. Słońce świeci, dogrzewa, dopieka. Ze
s się leie pot z człowieka. Jak. Bay. 158. Fig. tr. Do-
grzało im wino. Zab. 13, 214. der Wein machte ihnen
warm. Ampers. Dogrzewa mi, ſkwarno mi, gorąco mi,
es wird mir heisß. §. Dogrzewać, grzać aż do pewney
miary ciepla, dogotowywać, dawazać, do better wär-
men, noch wärmer machen. Niedosyć grzana woda, do-
grzeway iéy ieszcze. §. Dogrzewać, przygrzewać do
ilości iuž zgrzanéy, noch mehr von einer Sache wärmen,
noch mehr hinzu wärmen. Niedosyć wody, trzeba be-
dzie więcćy ieszcze dogrzać. §. Fig. tr. Dogrzewać ko-
mu, dopiekać mu, dojeźdzać kogo, przypierać do cieśni,
dokuczać mu, einem warm machen, ihn drängen, ihm
einheißen, ihm zusezen. Dogrzewał mu częſtemi liſtami,
prosymo o posilek. Uſlrz. Kr. 1, 23. Pieczyngowie Pola-
kom częſtemi naiazdami dogrzewali. Stryik. 52. J ten któ-
remu zła żoną dogrzewa, Wyszedlszy za drzwi, zanuci,
zaſpiewa. Zab. 9, 120. Dogrzewać będę koniom mę-
żnym szybkim lotem. Hul. Ow. 192. Dogrzewa mi,
ſkwarno mi, ciasno mi, duszno mi. Cn. Th. ich bin im
Gedränge.

DOGRZESC Dogrzebać dk., dogrzebywać kont. et czſll., do kresu pewnego grześć, grzebać, bis wohin graben; Sr. 1. dorie-bać; Rs. доғрécмъ, доғрёбаймь. DOGRZEBAC się czego zaimk., grzebaniem dóyść fig. dogramolić się, mit Graben erreichen, bis bis wohin durchgraben, durcharbeiten, Kiedy wſtaną burze, serca drugim doda, iż się ochotniéy poſpołu z nim co rychléy do brzegu dogrzebać będą. Rey Zw. 113. Nie chcesz więcćy wierzyć, ieno czego się możesz dogrześć nędznym rozumkiem swoim. W. Pofl. W. 2, 28.

DOGRZEWNY, a, e, zdolny sprawić ciepło, dogrzewaia-
cy, hiſend, wärmend, heiß maſend, Hiſe gebend. De-
bowe drzowo bardzo ieſt dogrzewne. Kluk Roal. 2, 19.
Piec ten ma bydź szeroki na łokieć, szerokość ta bowiem
naydogrzewnićysza. ib. 1, 163. Kiedy nad piecom szklar-
ſkim pokazuje sie dym błękitny letki, to znakiem, że
piec ieſt dogrzewny i dobry. Torz. Szk. 118.

DOGRZMIEC - DOIC.

DOICIELKA - DOIECHAC.

459

DOGRZMIEC niiak. dok., Dogrzmiewać nied., do pewne-
go kresu grzmieć, zu einem gewissen Puncte hin donnern,
zu Ende donnern, Rg. dogarmjetti.

na *DOHAD, z Rs. догадка, на домысл. auf Gerathe-
wohl, auf gut Stück. Cyrulicy chwytaiąc sławnych dokto-
row recepty, na dohad ich do chorych używaią. Syr. 246.
Mówią na dohad, około, circiter. Groick. Obr. 224.

DOHANDLOWAC cz. dk., dokonać handel, aushandeln,
zu Ende handeln, den Handel aufgeben. DOHANDLO-
WAC się czego, zaimk.. handlem zarobić, sich etwas
erhandeln, durch den Handel verdienen. Rs. напорго-
вамь.

DOHEBLOWAC cz. dk., heblem dogładzić, bis wohin ab-
hobeln, vollends abhobeln. Rs. доструйки, достро-
гамь.

DOHULAC cz. dk., do pewnego kresu pohulać, bis zu
einem gewissen Puncte schwärmen, schwelgen, Ross. до-
гулять.

DOIĄC, F. doymie, cz. dk., Doymować kontyn., do pe-
wnyj miary brać, pewną ilość brać, bis zu einem ge-
wissen Maße nehmen, Rs. доймъ, донимать. Wie-
rzyciel, ileby długu swego na wziętym koniu nie dojął,
ma na osobie szukać. Sax. Porz. 119. §. dosiągnąć,
dołać, dochwycić, ergreifen, auffassen. Ziemia sporych
doiąła żywołowiów, i swą wagą na doł się chynęła. Zebr.
Ow. z. traxit). Doiąć aż do, przeniknąć, przerazić aż
po, durchbringen bis auf ... Chociaż go płatniał tego
szablińskiem, przecież dla grubego kaftana nie dojął aż do
ciała. Off. Wyr. Doiąć do żywego, dadź kminu z dzie-
gielem. Gemm. 71. einem bis anb Leben kommen. Do
żywego byłem doięty oziębłością jego. Teat. 36, b. 24.
(tknięty, wzruszony aż do, getuhrt, bewegt, durch-
drungen.) cf. Doiemny ból). Nic tak żywo nie doymuie
człowicka, iak wzgarda. Przeſtr. 330. Doymuiące sło-
wa, obrażliwe, beleidigende Wörter, Schimpfwörter,
ehrenruhrige Wörter. Niesłuszna lżyć służących doy-
muiącemi słowy. Zab. 16, 35. Doymować komu, do-
kuczać mu, dopiekać, dogrzewać, einem heſtig zufücken,
ihn prinigen, martern, quälen bis aufs Neusserſt. Cro.
dodijati, dodjati, dodeati, dodjam. Dal. dodivam).
Doymował mu wiatr zimny cichy. Boh. Djab. 3, 244.
Gdy mu ogień doymować począł, zawołał: Jezu zmiliuy
się nademną. ib. 3, 244. Biczami ognifitem im doymo-
wali. ib. 3, 245. Zadne uſciłki tak mi do żywego nie
dięły, iak ta poślednia. Pilch. Sen. lift. 415. Co po
sentymentach, kiedy głód doymie. Kras. Pod. 2, 256.
Nie doymie temu iad w złości obrzydy, Kogo Pan trzy-
ma pod swojemi ſkrzydy. Kras. Woy. 40.

*DOIACHAC ob. Doiechać. DOIADAC ob. Doieść.

DOIAZD, u, m., doieżdżanie, das bis hin Fahren, An-
fahren, Ankommen zu Wagen, zu Pferde. Rs. доѣзд.

DOIC cz. dk., Doiwać czſl., 1.) *obsol. mlékiem karmić,
piersiami karmić ssącego, ſaugen, die Bruſt geben, sau-
gen laſsen, mit Muttermilch nähren. Sło. dogim lacto;
Vd. dojít, zisei dati; Crn. dojim; Bs. doiti, zadojiti,
podojiti; Rg. doitti, zadoitti, Cro. doiti, Ec. dońmi,
грудью кормить, воздоить (Rs. доймь, Bh. do-
giti tak karmić piersiami, iak nasze doić krowę znaczy;
Cro. doiti, doim, nadoiti, nadajam mammam praebeo,
doim, podajam, podoivam mulgere; Sr. 2. dojſch; Sr. 1.

dohyu, deju, dejim, szczęsgłowy doić krowę; zaś
piersi dawać Sr. 1. cżęcz dahwam, cżeschu (cf. cyc) Bh.
kogiti (cf. koić); Hebr. 77 dad = mamme, mamka; Vd.
dojiza, doika, dojiteliza, doiniza (cf. cyc); Croat.
dojka; Crn. dojiza, dojniza, Hung. dajka, dayka, Dt.
doyka; Rg. dojniza, doitegliza, Sla. dojka, doilia, Bs.
doitegliła (Bs.. dojka, sissa, = cyce), Sr. 1. dojśka mam-
ka (Sr. 2. dojśka ſkopec); Rs. дойлица mamka). Nie-
wiała chłopca młékiem doi. Sien. 547. O mleku i o
mamce, albo iak długą ma bydź dzieję doione. ib. 464.
Awicenna każe dzieję doić do dwu lat; aczkolwiek u
nas ieſt obyczay tylko do roku, ib. 466. Po ocieleniu
krowom trzeba świeżej karmi nakładać, bo doiące cię-
lęta krowy ſtarą karmią rychło sobie obrzydzą. Cresc.
549. cf. Vind. dojinza, svinſka mati, doiezha svin
= maciora prosięta karmiąca; Vd. doizhe, doizhek, doi-
nizhezh, doinu diete = ſsące niemówłe przy piersiach;
Vd. perdoizhek, perdoinizhezh, ſkupdojen, perdoizhe
collactaneus). 2.) doić n. p. krowę, mleko, wyciſkać z
wymion, meſlen. Bh dogiti, dogil, dogim, dogiwam,
frotám; Sr. 2. dojſch; Sr. 1. dohyu, dejim, deju; Ross.
dojmь. Vd. mleft, molſti, molsèl, molsen, mouſti,
mousem, musem, mov'siti, mov'sim. Carn. mouſti,
movsem; Cro. mulſti, doyti; Bs. muſti, pomuſti; Rag.
muſti, můzem, Ec. мельзини, измельзини (cf. młéko,
musnąć, pomusnąć cf. lat. mulgere). Według zwyczaiu
trzy razy na dzień doią. Haur. Sk. 64. Z młékiem do
doenia miła krówka Nadſtawia pełnego wymienia. Lib.
Hor. 122. Przy doieniu krów chędnogo się dziewki za-
chować maią. Kłuk Zw. 1, 221. - Fig. allus. Co dzień ſkarb
powierzonyk iak swą krówkę doi. Teat. 51, 33. (odziera
go). Kozła doić próżno, t. i. u ſkąpego nic nie upro-
sisz, albo brać tam gdzie niemasz trudno; albo też: dar-
mo co robić. Cn. Ad. 361. Doymy Rzptą, rzeźmy złote
grona. Klon. Wor. 14. Ludzi doić. Teat. 14, 95. wy-
sysać, ssać, korzyſtać z nich, wyłudzać od nich, odzie-
rać ich, jemanden melken, ihn rupfen, ihm den Beutel
ſegen, ihn ſaugen, ausſaugen. On im dobrze z worka
złoto doi. Teat. 33, c. 4. (dobywa, wyłudza, er löct
ihnen das G. aus d. B.). S. Uflisßw. szkuta doi, zna-
czy, iż się przez nię woda sączy. Magier. Mſkr. die
Schute iſt lec, (ſaugt Wafter ein). DOICIEL, a, m.,
doiały, der Melker, Sauger, Eccl. dojmehъ; Vind.
mousovez, mousenik; Rag. muzałaz, můza; w rodz.
żeńk. DOICIELKA ob. doyka, die Melkerinn Vind.
mousiza,

Deriv. doido, doy, doyka, doyny, nadoić, nadaiać,
podoić, poddoić, udoić, wydoić, kozodoy.

DOIECHAC, F. doiedzie, doiadę, czyn. dok., Doieżdżać
kontyn., doiechać, zaiechać aż do kresu wozem, koniem,
ſtatkiem, - ſtanąć, bis wohin gefahren kommen, geritten
kommen, gesegelt kommen; ankommen, anlangen; doież-
dżać dokąd, zbliżać się iezdno lub ſtatkiem, sich dem
Orte nähern, darauf zufahren, zureiten, zufegeln. Boh.
dogeti, dogel, dogedu, dogizdim; Cro. dojahati, doja-
hujem; Bs. dojahati; Rg. dojahati, dojezdit; Rs. до-
ђхамъ, дођжӑмъ, дођзимъ, дођзивамъ. Doieżdźaiąc do domu, ſtraęwb zbierać szaleństwo. Cn. Ad.
195. Doieżdził iuž obozu, lecz dla ſtrzelby nieprzyja-
cielſkié nie doiechał. Ld. Kupcy Tureccy Wenetów że-

58.

460

DOIEMNY - DOIESC.

glarstwem morśkiem doieżdżaią. Paszk. Dz. 119. (do
nich dopływaią). Zeglowanie Kolumba, który nowego
świa ta doiechał. Syxt. Szk. 159. (dopłynął, er ist biż in
bie neue Welt gekommen). **Doiechany, którego doie-
chano, bereiſt, wo man biż hin gekommen ist. Już Amer-
ryka, iuż i Magiellana Smały m Hiszpanom morzem doie-
chana. Klon. Fl. C. 2, b. §. Doieżdżać kogo, dościgać,
ła pać, chwytać, dopędzać, einem nachſeßen, nachjagen,
nach ihm haſchen, nach ihm greiſen. Doiechać kogo, do-
ſciguńć, dognać, dogonić, dopędźić, einen einholen (zu
Wagen, zu Pferde, zu Wasser); einen erjagen, ersaufen,
erreiten, erſegeln. Pobiegem pocztą, abym go doie-
chał. Tr. Doieżdżać w myſliſtwie, nacierać koniem na
psy, auf der Jagd, den Jagdhunden nachſeßen, nachjagen.
Rzemieſło myſliwca tego, który psów doieżdża, ciężkie
ieſt. Oſtr. Myſl. 48. Ty będziesz zwierzyne, psów do-
ieżdżać, doganiał okrzykiem. Bardz. Tr. 122. (ob. do-
ieżdżacz). §. Doieżdżać kogo czém, nacierać czém na
niego, womit auf jemauden losgehen, auf ihn einbauen.
Gdy go żołdak palaszem doieżdżał, zdiął z siebie szy-
szak, i okazawszy czém ieſt, zualał litość. Nar. Hſt.
4, 107. Doiechać kogo czém, uderzyć, traſić, einem
eins verseſen. Lentula doiechał bułatem. Teat. 46, d.
29. Pięſią kogo doiechać, pugnis incursare. Mącz.
§ Doieżdżać, ogólniey, dogrzewać, doymować, dogry-
zać, dokuczać, przypierać do ciešni, einem zuseſen, ihm
warm machen, über ihn herfahren, ihn drängen, quaſlen.
Wiećey iadowitom ięzykiem doieżdżał, niż nieprzyjieliel
ręką. Kosz. Lor, 49, b. Srogie grożby uſtawicznie do-
ieżdżaią. Brz. Hſt. 146. Zazdrościwi ludzie doieżdżaią
mnie i szczypią. Budn. Cyc. 40. Kosz. Cyc. 46. Tak się
uszczypliwiemi słowy doieżdżali, J gniew w sobie wzaie-
mny ku sobie wzbudzali. Gaw. Siel. 377. Około trefno-
wania z uszczkniением trzeba bydź bardzo oftróżnym,
abys wiedział, kogo masz doiechać. Gorn. Dw. 144. Nie-
chay cię Pan doieżdża a nędzi, aż zginiesz. 1 Leop. Deut.
28, 23. (trapi 3 Leop. der Herr soll dich heimsuchen). §.
Paff. Doiechać czego złego, oberwać, zarobić bitego
na grzbiecie, dowoiować się, doograć się, dożartować
się, sich etwas Vöſes zuzieſen (erjingen, erhafchen). Ten co o tém nie myśli, ani go chuć wiedzie, A wzdy
czasem ani wzwie, gdzie guza doiedzie. Rez Wiz. 130.
Sam guza doiechał i drugiego pokaleczył. Star. Ref. 61.
Serce ſtraszliwe a czegoś dowiedzie, J sławę traci i guza
doiedzie. Rey Zw. 212.

DOIEMNY, a, e, - ie adv., dokuczający, dopiekający, doymujący, recht zuseſend, biż an die Seele gehend, durchdringend. Slaby wymuszone przez doiemne bole, Nieważne są. Przyb. Milt. 104.

DOIESC, iadł, F. doie, diiem, cz. dk., Doiadać kont.,
do szczętu zjeść, resztę zjeść, vollends auſſen, den
Mest verzehren. Boh. dogiſt, dogedł, dogim, dogidam;
Sr. 2. dojeſſiż; Rs. doßćmь, doßdammь, dokuchmь,
dokuchmьвамь. Co mu ku żywności dawano, on nie do-
iadańą, ubogim to nijósł. Sk. Zyw. 2, 7. Czego nie doie
ciało, (dusznym się to pokarmem nagrodzi. ib. 1, 35.
Poſpieszaymy się, abyśmy oſtatnią potrawę obiadu swe-
go doiedli. Baz. Sk. 584. Z przyacielem doiadać trzeba
korca soli. Pot. Arg. 530. cf.dokładać z kim). Oſtatek,
czego nie zjadła gąsienica, doiadła szarańcza. Leop. Joel.

DOIEZDZĄC - DOISKĄC.

1, 4. (poiadła. *Bibl. Gd.*). Niedoiedzony, nicht völlig
verzehrt, übrig. Tą, co się geściéy była na spodku uſta-
ła, Niedoiedzoną iuchą, oczy mu zalała. *Otw. Ow.
202. (cf. Niedoiadki). §. doiadać czego, chci-
wie zaiadać, gierig verschlingen, sich darüber herma-
chen. Pochlebcy gorsi nižli krucy, bo krucy tylko po
śmierci ścierwu doiadaią; ale ci ieszcze za żywota bar-
dzo kluią a oczy łupią każdemu. *Rey Zw.* 49. §. *Jn-
trans.* do sytu się naineść, nasycić się do woli, sich völlig
ſatt ſsen. Kto nie doie, nie dopie, Tén mądrze i długo
żyie. *Cn. Ad.* 3+6. Kto doie, dopie, ten w rozum nie
tyie. ib. 47. Ani dospać, ni dojeść, ni wczasu żadnego
Nie mogą mieć, dla kęsa pożytku nędznego. *Rey Wiz.* 54.
Wysechł z gryzoty, nie doiał, nie dospał, ubiegaiąc
się za fortuną. *Zab.* 13, 196. §. *Fig. tr.* doiadać komu
dogryzać mu, doymować mu, einem empfindlich zuseſen,
ihm läſtig werden, auf ihn eindringen. - Zkładem się wzię-
ła, pilnie się badasz, A do żywego prawie doiadasz.
*Comp. Med.* 384. Zaprawdę mało nie tak oblegaiącym,
iako i obłężonym, obłężenie to doiało. *Krom.* 417. *nec
leuior fuit*. Kościołowi Rzymskiemu doiadasz. *Pimin.
Kam.* 323. (domawiasz, docinasz).

DOIEZDZAC ob. Doiechać. DOIEZDZACZ, a, m. myſli-
wiec, który psów doieżdża, der Nachſeher, der Jäger,
der den Jagdhunden nachſeßt und ihnen das gefangene
Wild abnimmt. *Rs. Doßvajčей*. Doieżdżacze iuž są-
dzili, że ielenia upuſcili. *Jak. Bzy.* 168. *Kchow.* 323.
§. narczywy, nie daiency odetchu, natręt pilniany
kogo, der auf einen eindringt, losdringt, ihm keinen
ſrieden läſt.

DOIGRAC, cz. dk., Doigrawać kontyn., doigrywać czſł.,
dokończyć igrania, biż zu Ende spielen, tändeln, sich
verweilen. Rg. doigratti (*Rs. Doiğramь, Doiğrивамь*
- dograć, dogrywać). Dzieci doigrawszy, uciszły się.
*Off.* Wyr. DOIGRAC się czego, zaimk., dożartować się,
dofiglować się, przez figle i letkość iaRą na siebie przy-
krość ściągnąć, ſich durch Tändeln und Spielerey zuzie-
hen. Jgrał i doigrał się nakoniec, iż kark ſkręcił. *Off.* Wyr.

DOIKA ob. Doyka.

DOIMEK, mka, m. doimek winny, poſlednie wino; przy-
lewaią albowiem wody na grona, gdy iuž mało w nich
zoftało, i gdy iuž pierwsza moc dobrze z gron wysiąkafa.
Mącz. Iura, Tresterwein, Nachwein, Lauer. §. doi-
mek, poſlednie piwo, cienkusz. Mącz. Nachbier, Aſter-
bier, Halbbier, Schmalbier.

DOIONY ob. Doić.

DOISKAC, al. iszcę cz. dk., doiſkiwać kontyn. et
freq., szukanie kończyć, szukać aż pōki nie znaydziesz,
naydować, biż zu Ende ſuchen, ſuchen biż man findet,
(Rs. Doiſkamь, Doiſkivamь wynaleźć) w szczególн:
o wszach, kończyć iſkać, laſsen biż zu Ende, vollends
auslaſsen. Doiſkała matusia synala i posłała paſć trzodę.
*Off.* Wyr. Doiſkać kogo, dobadać kogo, do oſtatniego
go wyexaminować, do ździebła komu sumnienie prze-
trząść, einen recht ausſorſchen, haarklein examiniren. ali-
ter: doiſkać kogo, wyludzić komu pieniądze do oſtat-
niego grosza, wyszyplać kogo z grosza, einem das Běſo
nach einander ablocken. Nadſkakiwał mu, pōki go miał z
czego iſkać; iak go dviłkał, ani mu się na oczy poka-
zuie. *Off. Wyr.* §. Doiſkiwać czego, doiſkiwać się czego,

DOISKAC - DOKĄD.

dochodzić czego, szukać czyli starać się osiągnąć, etwa
zu erlangen suchen. Upominał Kieyfut Mištrza, aby mu
zamek ten wrócił piękrowy, niżliby woyłsko Niemieckie pomordował, Stryk. 410. Będziecy w
dzierżawie wierzycielowi dług na imieniu zapisany zapła-
cić ma, a sami tych pieniędzy doškiwać się na łaftu.
Stat. Lit. 260. DOISKAC się, zaimk., skończyć
ifkać samego siebie, sich selbst zu Ende laufen, vollends
auslaufen. Fig. tr. wyszyplać się do oślałnie grosza,
sich ganz ausgeben, bis auf den lebsten Groschen. DOI-
SZCZYC się, zaimk. wypłacić się ze wzytkiem, wypeł-
nić obietnicę zupełnie, sich womit vollends abfinden. Po-
łowę długu wprzód mu oddawszy, teraz dopióro byłem w
ftanie doiszczenia mu się. Ld.

DOIUTREK, - rka, m. DOIUTRASZEK, szka, m. zdrbn.,
do iutra tylko maiący trwać, doczesny, der nur bis
Morgen lebt. Gdy dziecie do chrztu trzymała, pytająca
się ięy, iakieby mu imię dadź, odpowie: Doiutrek; co
znać, że duchem prorockim wymówiła bo dziecie naza-
utirz umarło. Nies. 1, 166. Cóć ci pomoże, nędzny
doiutrku, nad wszytkim światem panować. Hrbſt. Lek.
B. 2. Krótkiemi doiutrkami ieſteśmy. Hrbſt. Nauk. B.
6, b. doiutrkami i pielgrzymami. ib. R. 7, b. Królowie
nasi tylko doiutraszki, na kogo ib. maią łożyć? Pot.
Arg. 113. 2.) do iutra odkładający, der alles auf den
Morgen verschiebt, ein Zauderer. Mówili przyjaciele,
aby się spowiadał On wszytko, iutro, iutro, kapła-
nom odkładał, Umarł on doiutraszek z swojém odkładan-
niém. Papr. Koł. O. b. Doiutrkowie nigdy nie żyią,
ale żyć maią. Pilch. Sen. lifl. 342. Zygmunt Aug. Sarn.
1224. Koiał. 95. craftinus. Zygmunt III. z przy-
rodzenia doiutrek. Nar. Chodk. 1, 110. Fabiusza na-
wano doiutrikiem. Zab. 4, 287. cunctator odwłóczyciel,
odkładacz. Nar. Tac. 2, 296. Jednego tylko Marto,
trzeba, wszytko fraszka, Niepuszczą na wieczerze Pań-
ſką doiutraszka. Pot. Pocz. 71. DOIUTRZNY, a, e,
- ie adv., do iutra trwały, doczesny, bis morgen wáh-
rend, vergänglich, kurz. Ta miłość nie wieczna; ale
doiutrzna. Farnov. 67. Miły boże, iakie nasze zabie-
gania około maiętności doczesnych i doiutrznych. Hrbſt.
Nauk. J. 7. Na on żywot wieczny, nie na ten doiu-
trznyPIPAGODA, ob.
A. 5, b. DOIUTRZNOSC ob.
nietrwałość, krótkość, doczesność.

DOIWO, a, n. doienie, das Melken, das Gemelke. Zadna
krowa nie wchodzi do piekarni na doiwo, tylko ta, któ-
rą po imieniu wołaią. Haur. Sk. 51. Skopiec do doiwa.
Pot. Arg. 652. Ciołka ta dwa kroć do doiwa źwawa.
Nag. Wirg. 493. ad mulctram.

DOKĄD adv. cum encl. DOKĄDZE! DOKĄDZE? 1.)
względem mięsca, gdzie, do którego mięsca? wohin?
Boh. doſad, doſud, doſawad, kam (cf. kędy, - kąd)
Sło. dokud, kam, kde; Crn. dokàm, kamer, kam; Vd.
kam, kaj; Cro. kàm, kamo; Dl. kàmo; Sla. kuda, ka-
mo; Ec. kàmo; Rs. кудà, докуда; Sr. 1. Ægeto; Sr. 2.
żowon. Panie,dokąd idziesz? Dokąd ia ide, nie mo-
żesz zemną iść. W. Jan. 13, 36. Pyta się wszytkich,
których spotka, zkład, dokąd i po co idą. Mon. 67, 670.
Czołem wprzód czołem, obay się witań, J wzniem do-
kąd i zkład się pytaią. Jàbt. Ez. 36. Co inszego kędy,
co inszego dokąd. N. Pam. 22, 104. Dokąd, dokąd żli

DOKĄDKOLWIEK - DOKAZAC. 461

ludzie tak się porywacie? Petr. Hor. 2, Q. 3. quo ruitis),
2.) dokąd, względem czasu, stopnia, dopóki, iak dale-
ko, iak długo (odpow, dotąd), wie lange, wie weit, bis
wie lange, resp. so lange; Vd. dokler, doklei; Bh. dokud;
Rs. докобь, докобьБ. Dokądże lud ten wzruszać mnie
ma ku gniewu, i dokądże mi wierzyć nie będą? Radz.
Num. 14, 11. Dokądże będzie tak twardego serca?
Wrob. Zolt. 6. Dokąd nas chesz zapomnieć, dokąd
swego łada nie nawiedziesz paſterzu? Groch. W. 1.
DOKĄDKOLWIEK adv., byledokąd, byle gdzie, do
iakiego bądź mięsca, itgend wohin, wohin nur immer.
Bh. kamṣy; Vd. kamerbodi, kamerkoli, kamdergam; Cro.
kamgod, kamgoder; Sr. 1. medje tam. §. do którego-
kolwiek czasu, stopnia, so lange nur immer, so weit nur
immer. Dokądkolwiek kto będzie z domu Rakuzkiego.
Czachr. Tr. H. 2.

DOKARCZOWAC cz. dk., do końca wykarczować, vollends
ausroden. Dokarczowali część iaką pola. N. Pam. 13, 76.

DOKARMIC czn. dok., Dokarmiać, Dokarmiwać nied. et
czſll., dotuczyć, opaść, vollends feſt machen, fett mäſsen.
Rs. докармить, докармливать. Krowę taką naylepiły
dokarmić, i zabić na domową potrzebę. Haur. Sk. 52. Do
młyna wieprz dawać, coby ich dokarmiwać. Goſt. Eh.
42. §. Dziezie odchować, ein Kind bis zum Abſchen von
der Bruſt ſäugen, ein K. abſessen. Matka dokarmiwszy
dziecko, oddała oycu. Oſſ. Wyr. §. Do śmierci docho-
wać, zu Tode füttern, bis an den Tod unterhalten.

DOKĄSAC, F. dokasa cz. dh., dogryźć, z resztą przegryźć, vollends zubeſen, durchbeſen, todt beiſen. Sr. 1. dokuſam.

DOKAZ, u, m. Bh. dokaz, dūkaz, dokąza, dūkażek; Rs. доказаніе, dowód, dokazanie, okaz, der Erweis. §. do-  
pięcie, uiszczenie, przywiedzenie do ſkutku, wykona-  
nie, das Austrichten, zu Stande Bringen, Bewerkſtelli-  
gen. Wezry zbity nieszczęścia dokazem. Zab. 15, 77.

DOKAZAC, F. dokaže cz. dok., dokazuie Pr., Dokazy-
waćčzſl, Okazać na oko, dowieśdź, przekonać, erweſen,
beweſen, Bh. dokazati, dokazati, dokazowati; Vd. doka-
sati, ſkasati; Rs. dokazāmь, dokazывāmь. Zaden mi
tego nie dokaże, żeby wiek teraznięyszy był iakąś nową
przywarą zarażony,INYABY wIEZIAIOM. Mon. 67, 701.
Zadnego pewnego dowo-
du niemas, czymby kto tego dokazował, iż to prawda.
Erazm. Jfz. Ji. 7. Dokazywać komu, dowodzić, prze
konywać go. Oſſ. Wyr. §. Dokazać czego, dopiąć, døyś
czego, uisćić, poſtawić na swojém, przywieźdź do ſkut-
ku, wykonać, zu Stande bringen, ausführen, erreichen,
bewerkſtelligen, bewirken, ausrichten, Bh. dokazati; Sr. 1.
wopokazu, doteſupu; Vind. ſkasati, ſtoriti, vunſpelati,
dokonzhati, doperneſti; Crn. dapernasham; Rs. испеуа-
ловамь. Cuota može dokazać wszyſtkiego. Bardz. Tr.
514. Co niegdy prawość, dzisay dokazują grosze. Teat.
43, b. 63. Drozd. Usilność a czas wszyſtkiego dokaże.
Zab. 12, 287. Statek i cierpliwość wszyſtkiego dokaże
Teat. 26, 65. Złotem wszyſtkiego dokazać potrafię. ib.
53, b. 24. Obaczemy, kto z nas swego dokaże, i komu
się ten cud piękności doſtanie. ib. 5, b. 3. Dokażemy
swego, nie turbuy się. ib. 38, 277. Nie mógł swego
dokazać, ib. 54, c. C ii. Jeżeli go batóg nie nawróci,
szubienica reszty dokaże. ib. 26, b. 31. Kto chce mnicy

462

DOKAZACZ - DOKŁAD.

dokazać, zakrawa na więcej. Nar. Hfl. 3, 267. Łatwiły z paższczy wilczey Łup wyrwać, niż dokazać, że poeta zmilczy. Kras. Sat. 119. Mało dokazał mieczem Dra- kon krwawy, A Ezop wygrał, chocia bayki piecie. Hor. Nar. pr. - Slo. Prov. timi jubami teg kożeń co do: áhneł', nie dokażesz temi sposobami, nie doćiogniesz skóry temi zębami). Dokazać, przewagą co do skutku prywieść, iłtad ile razy używa się przy lichym iakim dziele, po- chodzi na szyderitwo n. p. Móy pan synal, czegożby nie dokazał, ieſt to ptaszek obrotny. Teat. 29, 6y. §. Po- radzić z kim, przemódz, przeprzeć, zwyciężyć, poko- nać kogo, mit jemanden fertig werden, Gluck mit ihm haben, die Oberhand haben. Dowmunt przeważnie a często dokazał przeciw Krzyżakom. Stryik. 306. Aleksander W. szczodrobliwością a nie oną wielką mocą swą nad wszy- źftką Azyą dokazał. Orzech. Tarn. 67. §. Dokazać ko- mu, wyrównać mu, einem gleich kommen. Cezar nie do- kazał Aleksandrowi dziełami. Off. Wyr. §. Dokazywać nad kim, wydziwiać, pałtwić się, się an jemanden wei- den, übel mit ihm umspringen. Służy mu doſtatek, aby dokazował nad uboższemi, żeby ąniót słabszego. Bard. Tr. 466. Lepsza rzecz ieſt, bydź zwyciężcą siebie sa- mego, niżeli nad nieprzyziemiele dokazywać. Sk. Zyw. 2, 549. Krzywdzisz bołogich, niewinnych morduń, Nad prawdą, cnotą, co chcesz, dokazuies. Wad, Dan. 167- Dokazować nad słabym, niewielkie mětwo. Cu. Ad 196. Łacno nad umarłym dokazować. ib. 411. Ma prawy ry- cerz ſkromnie zwyciężtwa zażywać, nie dokazując okru- cieniſtwa swoiego nad zwyciężonemi. Star. Ryc. 53. (nie wywieraiąc, ohne seine Grauſamkeit auszuſaffen). §. ab- sol. intrans. dokazywać, działać przewagi, wielkiemi czynny popisywać się, groſſe Thaten thun, sięh hervorthun. Ten kawaler na przeszłey wyoiny wiele dokazywał swoją dzielnością. Boh. Kom 4, 307. Duch Eliasza przeszedł do Elizeusza, i ieszcze z większym skutkiem dokazywał, niżeli w iego nauczycielu. Zat. Teſl. 220. Nagadalismy się z sobą o dawnych czasach; mily Boże, iak to przed laty Polacy dokazywali! Off. Str. 1. In peius dziwy wy- rabiać, szaleć, popisować się czém i iak nie potrzeba, mit Künſtſücken, Künſteleven, Streſſen u. f. w. sięh het- vorthun. Dokazywał na koniu, aż kark ſkręcił. Off. Wyr. *DOKAZACZ, a, m., Rs. dokazatěbel, Sor. 1. wopog- łazwał, dowodziciel, dokazujący, der Erweiser, Ausrichter, Ausführer. *DOKAZALNY, a, e, - ie adv., Rs. dokaza- teelnый, do dokazania, mogący bydź dokazanym. okaza- nym, dowiedzionym, wykonanym, erweſſbar, ausführbar.

DOKAZIC cz. dk., do szczętu pokazić, vollends verderben, anſtecken, inſiciren. Bh. dokafpti, Sr. 1. doſaſch.

*DOKI adv., dopoki, dokąd, iak dngo, wie lange? Doki tego bawienia? Teat. 33, 100. Doki to znowu tego bę- dzie? ib. 33, 23.

*DOKIDAC cz. dk., dorzucić, docisnąć, hinzuwerfen Rs. dokinuńty, dokindnвать.

DOKISNAĆ idhk. dk., dokisać ndhk., dokwaśnieć, do re- szty przekisnąć, vollends durchſauern, Rg. dokisnuti; Rs. dokinuńty, dokinuńtь.

DOKŁAD, u, m. DOKŁADKA, í, ž. dodatek, przyczy- nek, przydatek, dopełnienie, die Zugabe, der Zusag, Beyſag; Bh. dukladek (cf. Bh. dukład przyciſk; Rs. do- kladb, dokladka relacya, przekładanie, sprawa, do-

DOKŁADAC - DOKLEBAC.

KLAADICZK referent. Czack. Pr. 1, 258.). Do tego, co się iuž mówiło, bardzo mało albo nie do dokładu mi się zoſtaie. Gorn. Dw. 224. Zkład wziąć dokład tych rzecy, których prawie nie doſtaie. Gcſl. Fr. Ad. 65. Dalszą tu teraz o tém dam naukę, dla pełznego dokładu i wia- domości. Haur. Sk. 161. Prawa maią panować, a do- kład, wykład, poprawa praw, ma bydź przy urzędzie. Petr. Pod. 261. Dokład, append. Fr. Ad. Polityki Aryſtołéſesowy z dokładem ksiąg ośmioro Petrycego. Po- winność kmiecia ieſt, ižby pracę dla pana odbył; ale nie- masz tego dokładu, ižby sam przez się pracować miał. Kras. Pod. 2, 226. Zawiłość ſlylu pochodzi częścią z dokladek i łatania. Pilch. Sen. liſl. pr. Tak rzekł, a Zefir bez dalszey dokładki Porwał i w puſłym porzucił ią lesie. Morszt. 69. (bez wielkich zachodów, bez koro- wodów, nie nic dokładaianą, ohne weiteri, ohne weitere Umſtände. - §. dokład, dokładanie się kogo, zasiąganie czy- iego zdania, das Zuratheſiehen, das Berathen. Grze- gorz nakazuie, aby krom dokładu piezpiekiego pomazować króla Polſkiego nie ważyli się bifkupi. Krom. 108. iniuſſu eo cf. mimo niego). Miało po Febowym ſtanowil dokła- dzie, posuſit iuſſam Phoebeis sortibus urbem. Zebr. Ow. 58. - §. warunek, kondycya, die Bedingung. Przyiał od nieprzyjaioł pokóy z temi dokładami... Uſrz. Kr. 2, 175. Dał nieprzyziemiełowi pokóy z temi dokłady, które on sam w rozpaczy podał. ib. 341. DOKŁADAC ob. Do- łażyć. DOKŁADNOSC, źi, ž. doſtateczność, upuſ- ność, die Vollständigkeit, Umſtändlichkeit, Boh. dukla: nſoſt, Ross. исписіміність, подробность. Solignak z taką dowodnością i dokładnością piłał dzieie Polſkie, iž... Steb. pr. Cóż warta taka powieść, w której nie ma po- trzebny do sądzenia o rzeczach dokładności. Off. Wyr. *§. Póydź na mieysce wysokie, tam małuy te wesołe wey- rzenia, te piękne brzegi i dokładności. Karp. 3, 12. ces coteaux, ce lintaírt, dieſe Streſſen, podobno tu uchy- bił przytoczony autor sam dokładności, używając słowa niedoſtatecznego; może rozumie przez nie w powszech- ności wszyſtkie połączone widoki, iakoby przynależy- toſći, przydatki, przykładki. DOKŁADNY, a, e, - ie adv., dołožny, dowodny, doſtateczny, upuſły, um- ständlich, ausführlich, vollständig. Bh. dukladny; Vd. po- poun, pozielen, islozhliu, iszielen; Rs. исписіміній, подробный, объſpojšewelnый (Rs. dokladный re- lacyyny). Co? ia babiarz? o! co nie, to nie! ale tylko cale dokładny w moích powieściach. Teat. 48, 17. Wyo- brażenia dokładne, które zupełnie okazują pierwsze swoje wizerunki, do których należą. Cyank. Log. 80. Nie wi- dziłem wprawdzie twarzy iego dokładnie; ale ieſt młody i w％dięczny. Teat. 53, d. 47. §. do nitki, całkiem, ściſle zamykający, przypadający, genau paſſend, an- schließend, knapp. Pod klapką u wiaderka w pompie daie się ſkórka lub sukno, żeby dziur spodnią dokładnie i szczelnie zamykała. Swith. bud. 346.

DOKLEIC cz. dk., doklewić czſl., zupełnie, lub więcej ieszcze przykleić, vollends anſeitnen, noch mehr anſeiten. Rs. dokleimt, dokleivatь.

DOKLEPAC cz. dk., Doklepuie Pr. Doklepywać czſl., do reszty poklepać, vollends beklopſen. Doklepać kosy. X. Kam. Doklepawszy chlopca matusia, puściła go wolno. Off. Wyr. Fig. doymować, dokuczać, niederklopſen, ntederdrücken, zu-

DOKLOC - DOKÓNAC.

DOKONACZ - DOKONCZYC. 465

ſeken. Ci, którym nędza doklepuie, za zwyczay są podey-
żrziwi. Mącz. §. Doklepać roboty, byle iak skończyć robotę,
zbydź ladaianko, niechętnie, z ociąganiem się, dołaća,
eine Arbeit zu Ende lepen, schlüdern, daß sie nur fertig wird,
gleichviel wie, fertig hämmern. Podobnież doklepać pacierza.

DOKŁOC cz. dh., dokole F., dokalać ndh., do szczętno po-
kłóć, vollends erſtehen, zu Ende stechen. Rs. dokalómb,
dokáłiwano; Ec. dokołaio macto. DOKLUC cz. w.,
doklwać ndk., dziobem przekłóć, vollends durchpicken,
zu Ende picken. Rs. dokláવań, doklěvаваń.

DOKOŁA ob. Koło.

DOKOŁATAC, F. dokołace, cz. dh., dogruchotać, doła-
mać, dopsuć, vollends zu Ende kloſsen, durch Kloſsen,
Stoſen, Schlagen zu Grunde richten; Rs. dokolatimy,
dokolávávam. Dokolatał powozu. Off. Wyr. §. do-
sadzić, dokuczyć, dobíć, doiąć, einem zufegen, tuchtige
Stoſe geben. Jużci tę bron wydarto i dokolatanoć nią
dobrze. Tworz. Wie. 84. Tak im Moſkwa dokołatała, iż
od ośmiu tysiecy ludzi ledwo ich zoftać mogło połtrzecia
tysiąca. Biel. Kr. 574. DOKOŁATAC się czego, dok.
zaimk., kolataniem wſkórać, dopukać się, doprosić się,
sich etwas erklöſsen, mit Kloſsen, Stoſen, Schlagen be-
wirken, mit Muhe und Noth erringen.

DOKOMPLETOWAC ob. dopełnić, uzupełnić, Bh. celiti,
zaceliti (cf. cały); Vd. dozeliti.

DOKONAC, *Doſkonać cz. dh., Dokonywać czſtl., zupełnie
wykonać, vollends auſführen, beendigen, vollenden. Bh.
dokonati, doſonawati: Sr. 1. doſonam, doſonac; Slov.
dokonáwám; Vd. dokonzhati, doperneſti; Bs. dospitti,
vrriſciti, vrriſciti; Dl. dozpiti; Cro. dokonyati, ob-
verſiti, dovershiti; Rs. vermimъ, совершавъ. Oto
idziemy do Jerozolimy i dokona się (Paſſ:) wszyſtko, co
napisano przez proroki, Sekl. Luk. 18. wypełni się, ziści
się, es wird alles erſüllt werden). Dokonała się rzecz,
iuž wszyſtko uczynione. Mącz. Dokonanie, uſkutecz-
nienie, uſkutkowanie, uſiſczenie, die Erſüllung, Voll-
endung, Auſführung. Wilhelm upornie się ſtarła o doko-
nanie małżeńtwa z Jadwigą. Stryik. 440. Polacy uporną
śmiałością a dokonaniem i ſkutkiem szczęśliwém na Lwa
underzyli. Stryik. 309. Prawa miłość boża *doſkonanie za-
konu ieſt, iż czyni, co iedno zakon przykazuie. Sekl. 91.
Slo. doſonanń (decisio). - §. dokończyć, do końca przy-
wiešdź, enden, beenden, vollenden. Nie ten, kto po-
cznie, ale kto dokona, zapłałe oduosi. Sh. Z3w. 2, 176.
Oby tak łacno dokonywać sprawy, Jak to ie łacno dobra
chęć zaczyna. Kniaz. Poez. 2, 143. Kto od boga po-
czyna, wszyſtkiego dokonywa. Cn. Ad. 391. Począł
budować, a nie mógł dokonać. W. Luk. 14, 30. Łacno
począć, nielacno dokonać. Cn. Ad. 413. Nie żałuy
słów, wszak nie pieniądze, a dokonay tego, coś począł.
Gorn. Wt. Q. 4, b. (kontynuy do końca). Dokonanie,
koniec, dokończenie, ukończenie, das Beenden, die Be-
endigung, Vollendung, das Ende. Vd. konzhnoſt, de-
konzhnoſt). Maż mądry nie tylko o początek się ſtara,
ale i o dokonanie. Budn. Ap. 82. Każda rzecz ſkwo-
żrona ma początek, tudzież i dokonanie, a to skończe-
nie ieſt iawne. 1 Leop. 4 Fzdr. 9, 5. Grammat. słowo
dokonane, oznaczaić czyn zupełnie uiszczyony, ein Zeit-
wort der vollerdeten Handlung actionis consummatae.
Słowo dokonane: dałem dedi; niedokonane: dawalem

dabam. Kpcz. Gr. 3, 2., Slo. dokonaný, ko, co ſe gis sta-
ło. Redokonale Howo, imperf. verb. - Dokonał życia
koniec robić życiu, dem Leben ein Ende machen, das Le
ben endigen. Słabość wielka dokonała ięy życia. Teat-
49, 101. Strach i nieśmiałość przed czasem dokona to
biędne życie. Teat. 6, b. 72. Jak to rzecz piękna do-
konać życia przed śmiercią. Pilch. Sen. liſt. 264. - aliter
wieku, życia, dni dokonać, - dokonać - umrzeć; doko-
nywać - umierać, seine Tage endigen, abscheiden, ſter-
hen. Na łarość zubołały, w zgrzybiałości wieku swoie-
go dokonał. Zab. 6, 205. Ow ſtaruszek, mimo wszelkie
zabiegi, dokonał wieku swoiego. Kras. Pod. 2., 249.
Gdy kto na smiertelnym łożu dokonywa, ... Tward. Wt.
138. Karol W. dokonał R. 814. Sk. Dz. 857. ob. Ko-
nać, zgon. §. Dokonać kogo, dobić go, domorzyć, eż-
nem den Neſt geben, das Baraus machen, ihn vollig auf-
reiben. Cro. zkonchati, zkonchávam; Ross. konamъ,
dokonamъ. Radził, nie wdawać się w negocyacye; do-
konać raczey nieprzyjiaciół woyną. Tward. Wt. 35. Tak
ich za trzy miesiące dokonali i wybili, iż ledwo który
żyw zoftał. Sk. Dz. 862. Starość wszyſtkiego dokona,
conficit. Mącz. Wynędzonem był suchotami; ode dnia
aż do nocy dokonywaleś mnie. Radz. Es. 38, 12. Do-
konywać się paſſ. - consumi, aufsergieben, verzeht wer-
ben Cro. zkonchatisze). Chlěb w przyimowaniu sakra-
mentu dokonywa się, consumitur. Zygr. Gon. 252. DO-
KONYWACZ, a, m. DOKONAWCA, y, m. który czego
dokonywa, der Vollender, Vollstrecker, Beenbiger. Slo.
dokonáwateł; Cro. zverſitel; Ross. вершитель, до-
вершитель. Sprawca i dokonawca wiary Jezus. 1 Leop.
Hebr. 12, 2.

DOKONCZYC cz. dh., Dokończać ndh., Dokończywać
czſtl. i ndk., do końca doprowadzić, do reszty pokoń-
czyć, spełnić, ukończyć, vollends beendigen, enben,
vollenden. Slo. dokonući, dokonawám; Bh. dodělati, do-
děławati; Sr. 2. dokonzowaſch, Sr. 1. pietžinu; Cro. do-
konchati, dokonchavati, dokonyati, dokonyavam, do-
kancham (Cro. dokanchati - poſtanowić, uchwalić); Rg.
dovarscitti; Bs. dovarsciti, suarscitti, suerscitti, dospiti,
dovrrisciti, izvarsciti; Vd. dokonzhat, dādjati, dolvpra-
viti, odpraviti, doſtoriti; Crn. dadęlam; Rs. dokon-
chimъ, dokonчamъ, доканчивать, довершить, омда-
ßlamъ; Ec. скончать, скончавать, навершáю.
Porównanie dnia z nocą smętnéy zimy dokończa, przy-
prowadzając z sobą wesołą wiosnę. Fur. E. 4, b. Nie-
przyaciela od rzeki odpędza; w tém dokończono moſt.
N. Pam. 4, 86. Chciał żegnać, nie dokończać, słów nie
domawiając. Jabt. Tel. 325. Budował kościół, i iuž go
dokończywano, gdy... Sk. Dz. 226. Pytano ich, za
czyiemy pozwoleniem dokończywali budowania onego?
Budn. 3 Ezdr. 6, 4. Król dobrey myśli zażywał, A
tańców dokończywał, Gdy... Zbil. Dr. G. 2. Niedo-
kończony, unbeendet, unvollendet. Zaczyna niedokoń-
czony, kończyć napis. Teat. 55, c. 9., Sr. 1. nebooncje-
niſt inſinibilis (Vd. dokonzhen, konzhen - końcowy, ko-
nieczny). Dokończenie, dokonanie, koniec, die Been-
digung, das Ende. Vd. dokonzhnoſt, konzhnoſt; Ross.
додбака. додбан'е, додбыван'е, омдбака, со-
бершёнство. Lepsze ieſt dokończenie rzeczy, niż po-
czątek ięy. Budn. Eccl. 7, 8. Nauki téy w tym roz-

464 DOKONCZYCIEL - DOKOSIC.

dziele dokończenie i zamknienie. Wiś. 396. W boiach patrzymy zawsze dokończenia, nie przyczyny. Bard. Tr. 21. Ukaż mi zlego którego, leśi było dobre dokończenie iego? Rey Ap. 24. §. Dokończyć kogo, dokonać, dobić, wytępić, wygubić, einen vollends auſtreiben, ihm den Garaus mähen. Bolesław tak porazil Jaćwingow, iż żaden nie uszedł; a tak ich dokończywszy, krainy ich wszyſtkie osiadli. Biel. Kr. 152. Bez mała dokończyliły mię byli na ziemi; lecz ia nie opuſcilem przykazań twoich. Budn. Ps. 119, 87. (wniwecz obrćili. Bibl. Gd.). Mahometowe i pogańſkie księżtwo Od twoego miecza pадnie dokończone, Po części przedtém przez cię nachylone. P. Kchan. Fer. 406. DOKONCZYCIEL, a, m. który dokończa, der Beendiger, Vollender. Vd. dokonzhar, dokonzhavez, dokonzhauz, sdelauz, dopernashar; Bs. despitegl, suerscillaq; Rs. coveŕmihemъ. De la Cerede, dokończyciel hihoryi naturalnéy Buffona. Gaz. Nar. 1, 306. - Dokończyciel, wyprawiciel, sprawiciel, conſector. Mącz. der Bewerkstelliger, Vollzieher. W rodz. zeńk. DOKONCZYCIELKA, i, die Beendigerinn, Vollenderinn, Vollzieherinn. Ross. coveŕmihemъnua. Marya miała bydź dokończycielką zakonu, danego na białęglowy. Biał. Poſt. 257. DOKONYWACZ, a, m. wykonywaići co do oſtatniego ſtopnia doſkonałości, der etwas ganz und vollkommen ausführt. Grybował był pierwszym przewodnikiem i oſtatnim dokonywaczem odmiány artylleryi Francuzkiy. Jak. Art. 1, 225. DOKONYWAC ob. Dokończyć, DOKONYWAC ob. dokonać.

DOKAPAC intrans. dh., dokapie Fut., aż do pewnego kresu przekapać, lub do końca wykapać, bis wohin träuſeln, zu Ende träuſeln, auſtrauſeln; Cro. dokapati, dokaplyem.

DOKOPAC cz. F., Dokopie F., dokopie Pr., dokopywać czſſl., do pewnego kresu lub do końca wykopać; na kopane przyczynić, bis zu einem gewiſsen Puncte hin genben, vollends auſgraben; noch mehr dazu graben. Bh. dokopati, dokopáwati; Rg. dokopatti; Cro. dokopati, dokapam; Rs. dokopать, dokapывать. Dokopię dzisiay rowu tego. Tr. DOKOPAC się czego zaimk., kopaniem dójźdź czego, trać na co ergraben, durch Graben erhalten, auſgraben. Bs. dokopatise, doseghnuti; Rs. dokopać, Dobreý się dokopał rudy. Haur. Fk. 178. Ledwie się dokopał wody. Weresz. Reg. 52. Dokopał się czerwonego piaſku. N. Pam. 15, 291. Dokopywaią się ſkarbu. 1 Leop. Job. 3, 21. Nieszczeſliwi, co na ſkarb chciwi, Nie mogą się dokopać go w ziemi. Chrość. Job. 18. Simil. Dokopać się do czego, kopaniem dójść do czego, ſich bis wohin durchgraben, durcharbeiten. Mięscami dokupią się do kamienia piaszczyſtego. Torz. Szk. 4. Fig. Dokopać się, dobadać się, domacać się, dowiedzieć się, erſorschen.

DOKOPCIC cz. dh., kopciem do pewnego kresu lub do końca powlec, bis wohin mit Rauch überziehen; vollends träuſelig mähen. Ross. dokopmimъ, dokápчивать. DOKOPCIEC niiak. dh., do końca przekopcieć, vollends durchrauchern, ganz träuſelig werden. Rs. dokonmъb.

DOKOSIC cz. dh., dokoszę F., koszenia dokończyć, zu Ende mähen, vollends auſmähen. Rg. dokositti, Rs. dokocimъ, dokáwивать. Nabierz świeżego siana dla bydła; a ia dokosiwszy, bo iuż trochę zoſtaie, pódę za tobą. Sk. Zyw. 162. §. przykosić do nakoszonego kosą,

DOKRĘCIC - DOKTOREK.

noch meſt hinzu mähen. Gdy trawy nie źało, poszedł, aby iéy ieszcze dokosił.

DOKRĘCIC cz. dh., dokręcać ndk., z resztą pokręcić; więcej przykręcić, zu Ende drehen; noch meſt drehen. Rs. Dokrutmъ, Dokruchivamъ, cf. dосучимъ, досучивамъ, abzwirnen.

DOKROIC cz. dh., Dokraiać ndk., do pewnego kresu przekroić, bis wohin schneiden; noch meſt hinzu schneiden. Rs. Dokrōmъ, Dokrāvamъ (Vd. dokrajati, dokżati z dokończać).

DOKRYC cz. dh., dokryię F., dokrywać kontyn., do pewnego kresu pokryć, bis wohin bedecken, verdecken, verbergen. Rs. dokрымъ, dokrрывamъ.

DOKTOR, a, m., DOKTOREK, rka, m. zdrón., z Łac. nauczyciel, dziś tytuł akademiczny, który otrzymuje się w akademiach, gdzie kreuają doktorów teologii, prawa, lekarſkiy nauki i filozofii. Kras. Zb. 1, 240. aus dem Łat. ein Lehrer; jeſt eine academische Würde. Sla. doktor; Crn. dohtar; Rg. vnaucitegnik; Vd. doktar, vuzhnik, prauduvauz - prawnik, inuryta). Doktorowie wzięli imię od uczenia. Rey Poſt. C. 2. Jak się maią rodzice zachować przeciwko doktorom a nauczycielom swych sy-nów. Glicz. Wych. N. 3, b. Paweł S. zowie się doktorem pogańkim, bo więcej pogań, niżeli žydów do kościoła nabierał. Sk. Dz. 35. Proſtak doktora uczy, iaie chce bydź mědrſze, niż iego mać kokosz. Mącz. Lepszy proſtaczek, który bogu służy; niżli nadęły doktor, który siebie zaniechawszy, obrotow niebiefkich rozumew sięga. Groch. W. 182. Papierowy doktor. Dwor. J. 2. (nic nie umieiały, a przecię dyplomatem zaszczycony). Doktor pończoszka. Gemm. 72. (którego poznasz nie po główe, ale tylko po pończoszce, zwyczaynie czerwoné). - Doktorowie, w Teolog., w szczególności Nauczyciele Kościoła, Oycowie SS. die Kirchenlehrer, Kirchenväter, Schriftgelehrten. Biada wam doktorowie, w zakonie uczeni. 3 Leop. Math. 25, 13. (szkrybowie. 1 Leop.). Doktorowie i Faryzeuszowie. Budn. Math. 5, 20. not. rabiny żydowſkie). Rozumieli SS. Doktorowie, iż ku tym taemiicom wiele się wyobrażeń źiągało. Kucz. Kat. 86. Ty diſs naſtaići doktorku, chrześciańtwu wszyſtkiemu przymawiasz. Sk. Kaz. 555. Czemu ci nasi doktorkowie nowi przymawiają nam, że się żegnamy! ib. 556. NB. Teologowie katolicy pospolicie na przegryzkę nazwali minifrow protestanckich doktorkami. §. Doktor, medyk, lekarz, der Arzt, der Doctor. Temu nie woył doktora, komu miła swa choroba. Ern. 171. Rozgniewany na lekarze i doktorów cesarz, z oczu im iedźi kazał. Sk. Zyw. 1, 431. Nic zdrowym po doktorze, i doktorom po zdrowym. Dwor. C. 2. Doktor od złotey bani. Teat. 28, b. 52. (ob. bania) ein Quadsalber. Nie uczyni głupiego doktorem długa suknia, ani czerwony biret. Mącz. Niepewny doktor, pewny zabóya. Pot. Job. 125. Co powiem o medykach, których doktorami, O iak niesłusnie zowią, raczøy mordercami. Opal. Sat. 67. Doktora o zabój nie pozywaią. Ern. 171. Naywięcøy u nas žydów, doktorów, i szlachty. Rys. Ad. 47. Każdy doktor ma trzy połtawy w sobie; kiedy przyidzie, miły iak anioł; kiedy ulęczy, dobyr iak bóg; kiedy się nad grody upomina, zły iak djaból. Rys. Ad. 53. Już mu i Sandomirſki doktor nie pomoże, ne Mercurius quidem cum

DOKTORAT - DOKUCZAC.

DOKUKA - DOKUPIC, 465

eum Musis sanauerit. Rys. Ad. 20. Czas naylepszy doktor. J. Kchan. Dz. 131. DOKTORAT, u, m. DOKTORSTWO, DOKTOROSTWO, a, n. godność doktorſka, die Doctorwürde, Doctorſchaft. Vd. vuzhenishka vishnoſt, doktarſku vriedſtvu; Rag. nauciteglſtvo). W Pradze był na doktorat filozofii promowowany. Birk. Gl. K. 42. S. Jędrzøy przy Jezusie zoſtawał i oſtatnią promocyj od Ducha S. na swoje doktoroſtwo odniósł. Sk. Koz. 463. urząd nauczycielſki, Lehramt. U nas trzeba było dawniøy za granicą szukać nauki i doktorſtwa. Mon. 73, 523. 2.) Collect. Doktorſtwo, i. e. doktor z doktorową, z żoną swoją, der Doctor mit seiner Frau. DOKTORKA, i, ž. die Doctorinn, w szczegol. Lekarka. Sla. doktorica). Widzicie, iaka ia doktorka! iuž się rana goić poczyna. Teat. 54, c. D. i i. DOKTOROWA, y, ž, doktora zona, des Doctorſ Frau. DOKTOROWAC ez. ndk., na doktorſtwo kogo promowować, doktorem go kreować, einen zum Doctor machen, ihn doctorisiren; Rg. unaucitegliti). Doktorować się zaimk, doktorem zoſtawać, Doctor werden. Z prawa doktorował się. Sk. Zyw. 2, 144. Mon. 73, 523. Sarbiewſkiemu w czasie doktorowania się iego w Wilnie, Władysław IV. pierścień włożył na palec. Zab. 12, 20. S. Doktorować, lęczyć, medykiem, lekarzem bydź, cutiren, heilen, den Doctor machen. Jakże We Pan doktoruiesz? zkądżeś się tego nauczył! Teat. 52, c. 17. DOKTORSKI, DOKTOROWSKI, a, ie, od doktora, lekarſki, Doctor-, Artzt-, Medicinifisch; Vd. doktarſki. Barwierz za rozkazaniem doktoroſkiem krew puszcza. Petr. Pol. 231. Cyrulicy częſtokroć się w doktorſkie kuracye wdają. Perz. Cyr. 1, 2. Baby maią lekarſkiøy, to ieſt, doktorowſkiy rady używać. Spicz. 180. Książka doktorſka, medyczna, lekarſka, ein medicinifisches Buch. DOKTORSTWO ob. Doktorſtwo, Doktorat. DOKTORZYSKO, a, m. niezgrabny doktor, ein unbeholfener Doctor. Otóž i nasze kochane doktorzyſko! wesele będzie upuſne! Teat. 20, b. 10.

DOKUC cz. dk., dokuie F., dokować ndk., do kresu pennego lub tež do końca pokuć, bis wohin schmieden, zu Ende schmieden; Rs. ДОКОВАТЬ, ДОКОВЫВАТЬ.

DOKUCZKA ob. Dokuka. DOKUCZLIWY, a, e, - ie adv., lubiący dokuczać, andern gerne zusehen, sie quälend; Rs. ДОКУЧИВЫЙ. Nic nie ieſt nikczemniéwszego nad człowieka nieumiejętnego: nad dokuczliwego nic gorszego. Modrz. Baz. 348. DOKUCZNIK, a, m. dokuczaiący drugim, ein Menschenquäler, Peiniger, Marterer anderer; Ec. ДОКУЧНИК. Tego dokucznika sami czarci się boią. Nar. Chod. 1, 296. DOKUCZNY, a, e, - ie adv., zdatny na dokuczenie, tudziež wyrządzący dokuczenie, przykry, uciążliwy, prześladowniczy, quälen, peinigend, marternd; Sla. dosadljiv; Rg. dóssadni). Zbóycy pielgrzymom dokuczne. Chod. Koſt. 50. Juž go i liche pachołki dokucznie gryzą. Veryf. Pr. 66. Nader dokuczna musi bydź, całe woysko próżnuiące chować. Modrz. Baz. 468. Biada plugawemu miaſtu dokucznemu. Budn. Zeph. 3, 1. (gwały czyniącemu). DOKUCZYC ez. dk., DOKUCZAC ndk., wszelkie zgola przykrości komu wyrządzać, dogryzać, dopiekać, dobadać komu, prześladować kogo, naprzykrzać mu się, doymować przycinać, docinać, einem zusehen, ihn martern, quälen, ihm läſtig werden, ihm Unannehmlichkeiten zufügen; Rs. ДОКУТ. Tom I.

ЧИТЫЙ, ДОКУЧАЮ (Rs. кучитися nalegać, куча купа; Ec. скука obrzydliwość); Bs. dodiati, dosaditi; (Bs. dokuciti inuncare; Cro. zkuchànye gemitus); Rg. dodiàti, dodjèvati, dossaditi, domoritti; (Rg. dokuciti, dokucivati, tollere e terra, assegui; Sla. nedokucsen - niepoietny). Szarańcza, głód, powietrze, ogień, Krakowianom i sąsiadom ich dokucyły. Ber. Del. B. 2, b. Juž i tak dość nam głód i bieda dokuca. Teat. 8, 4. Plecie leda co, gdy ogniem dokuczy kat złodzieiowi na bolesném ciele. Pot. Syl. 40. (cf. plecie iak na mękach). Rawda, że czasem miłość dokuczy, Nie śpi, nie iada, troszcze się, mruczy Rozkochany. Karp. 4, 10. Co bardziøy dokuczy, to rychløy nauczy. Cn. Ad. 86. Oy bieda mi bardziøy dokuczyła, niżeli lata. Teat. 26, b. 33. (bardziøy mię osłabila, bardziøy mi się w znaki dała). Czuię się iuž dobrze na siłač; ieno mi ręką ieszcze cokolwiek dokuca. Teat. 54, c. B i i. (boli). DOKUKA, i, ž., DOKUCZKA, i, ž. zdrbn. dokuczenie, nacieranie, naleganie, das Zusehen, Peinigen, Quälen, Martern; Rs. ДОКУКА (скува nuda). Przez Habakuka Daniel był posilony, Kiedy go dokuka głodu nękała. Chodk. Koſt. 19. Próżne były nasze wrzaſki, i do króla bezpotrzebne dokuki. Veryf. pr. 65. (natrętne skargi, Sudringlichkeit). Próżno źkwierczeli i nadaremną dokułę czynili. ib. 65. Jże obiecaną wyprawiła sztukę, Tém większą działając dokułę, impensius inflant. Zebr. Ow. 170. Dokuczkami natarczywemi od djabła źracony. Birk. Dom. 65. Zbrodnie i ęrzęwszaradne dokuczki mu czynią tak źraźne, że przed niemi uciekać musi. Birk. Ex. 2. (tak mu dokuczając).

DOKUMENT, u, m., DOKUMENCIK, a, m. zdrbn., w prawie, pismo urzędowne, źwierdzaiące uſtanowienie w interessach zobopolnych między obywatelami. Kras. Zb. 1, 240. źkrypt, spis, lift, inſtrument, papier prawny, dówód pismienny, eine Beweischrift, eine Urſunde, ein Inſtrument, eine Rechtschrift. Odwołać się do dokumentów. cf. autentyk. DOKUMENTALNY, DOKUMENTNY, a, e, - ie adv. iſtny, dowiedziony, doſtateczny, pewny, niewątpliwy, ſicher, gewiß, zuverläßig. Wiem to dokumentnie. DOKUMENTOWICZ, a, m. pieniacz, siedzący w szpargałach, wynaydujący w nich powody do prawowania się, ein Procesſüchtiger. DOKUMENTOWAC ob. Dowodzić, Wywodzić cf. autentykować.

DOKUPYCZYC intrans. dk., kupczenia dokończyć, zu Ende handeln, auströdeln, aushandeln; Bh. dokupčiti bankrutować.

DOKUPIC cz. dk., Dokupi F., Dokupować kontyn., Dokupywać czſll., na uzupełnienie braku przykupić, przynabyć, hinzu kaufen; Bh. dokupiti; Vind, dokupiti; Rag. dokúpiti; Rs. ДОКУПИМЬ, ДОКУПАМЬ. Dwa tomy mamy; trzeciego trzeba dokupić. Ld. Do włości po oycu spadłych wiele ieszcze dokupił. Off. Wyr. - Dokupić, kupna dotrzeć, dokończyć, erkaufen, wiroſlich kaufen. Wielką ceną dokupiony kleynot. Veryf. pr. (zakupiony, źtargowany, erkaußt, gekauſt). S. DOKUPIC się zaimk, co dadź to dadź kupić, podsadzaniem, z trudnością, für was immer kaufen, durch Kauf an sich bringen, erhandeln. Dokupować się, kupuiać nabywać, źtać się kupnem nabywać, zu kaufen ſuchen, kauffich an sich zu bringen ſuchen. Nayprédzøy dokupić się wszyſtkiego u żyda. Pam. 85, 1, 871. Nie dokupisa się posiadania ieý. Teat. 28, b. 1-5.

59

466

DOKUPNO - DOŁ.

DOŁ.

Dokupićby się téy pogody złotem. Groch. W. 435. Ańi się dokupisz z bardzo drogo. Dokupić się sprawiedliwości - nie darmo zyśkać. Kto się czego dökupuie, Nie wiele chwały zjedna sobie. Teat. 17, c. 33. Ostatnia to, dokupować się tego, czegoś samą cnotą dołtawać miał. Kosz. Cyc. 115. Odwolania ich trzebaby się dokupywać pieniędzmi. N. Pam. 16, 82. U Gotów Domicyan dokupował się pokoiu; a przecię go mieć nie mógł. Biel. Kr. 16. Nie chęć dobrodzieyštw, których trzeba się przez zbrodnie dokupować. Min. Ryt. 1, 208. Kto hardy, próżnoby się wzięłości dokupował. J. Kchan. Dz. 159. DOKUPNO, a, n. dokupienie, zakupienie, das Erhandeln, Erkaufen. Florenczykowie Roblota wielkiéy summy dokupnem na ratunek wezwali. Krom. 433. magna mercede. DOKUPNY, a, e, do dokupienia się, czego się dokupić można. etrkaństich, erthandelbar. oppos. niedokupny, unerkaństich. Czas drogi niedokupnym, złotem niespłacony. Kul. Her. 127.

DOKURCZYC cz. dk., Dokurzać ndk., do ofatniego ściągnąć, ścisnąć, außerst beschränken, einengen, bedrängen. Leżał Włodzimierz pod Korsunem sześć miesięcy; a iuž tedy obłężonych nędza dokurczyła. Stryk. 129. - Dokurzyć komu, doiąć, dokuczyć, einem zusehen. Obłężenie Grodna nie mnieły woysku Jagiełłowemu, iako i obłężonym dokurczyło. ib. 453. Dokurzanie, naleganie, nacieranie, das Zusehen, Anliegen. Papież za częstém dokurzaniem polów Polskich, Witołdowi o koronę Litewską więcejéy się flarać zakazał. ib. 531.

DOKURZYC cz. dk., dokurzać ndk., dopalić n. p. lulki, außtauchen, zu Ende rauchen; Rs. dokurym, dokurivamъ, dokopnymъ, dokapчивamъ. §. Dokurzyć komu, dymem komu doiąć; w ogóln. doiąć, dokuczyć, dogrzać, einem (mit Rauch, mit Feuer und Schwert) zusehen, einen quälen, plagen, martern. Wołoszyn na bukowinie Polakom dokurzył. Stryk. Gon. L. 2. Ruś, Mażowsze burzył, Pruſkim, Liſlandkim Krzyżakom dokurzył. Stryk. Gon. P. 2. Mnie złe przygody fraszką, choć innym dokurzą. Ryb, Gęsl. C. 2. b.

DOKWASIC cz. dk., dokwasi F., do pewnego stopnia ukwasić, bis zu einem gewissen Grade durchſäuern; Ross. dokbācimъ, dokbāpivamъ.

DOKWITNAĆ niak. idnt., Dokwitać ndk., Dokwitywać kontyn., na schyłku kwitnienia bydź, kwitnienie dokonąć, abſluhen, zu Ende blühen. Lata drugiego na dokwitywaniu zboża, zjeźdźa się żołnierz. Krom. 330.

DOŁ, -olu, m., Dofek, Dołeczek zdrbn., włoczenie, wkłesłina, zapadlina, wykopanie, wybóy, iama, pieczara, loch, gruba, die Grübe, das Löch; Bh. dul, dołu, dulek; Slo. dól, dołek, dolík; Sr. 1. dohm, dohlicż; Vd. dul, dou, dolina; Crn. dule; Cro. dól declivitas, descensus; Sla. dól, dolina); Eccl. dólb, iama; Rs. dólb, iama; Sor. 1. yama, yamla; Sr. 2. jamma; (cf. Ger. Dohle, Dole, Dolle, Tolle; Suec. Tull; Angl. Till; Lat. med. dola; Nieders. Daal nizko; Bh. dole, Compar. dolegi). Gruba albo dół ku przesadzaniu szczepów, iedną łopę głęboki. Cresc. 397. Slepy ślepego w dół wprowadzi. Sekl. 74. Kto chce upornie w dół, ieszcze go popchniy. Cn. Ad. 371. Węgle w doły, czyli iak dawniéy nazywano, w iamki kładziono. Czack. Pr. 2, 179. Dół suchy, bezwodny Ee, cyuходólb. Górnicy nim do rudy przyidą.

dół bić muszą, zaczém gdy dół białą, ze ſkarbu im osobno płacą. Os. Zel. 48. Dół kruszcowy, kopalnia, Sr. 1. koparska yama; Hg. banya). Zwierzeta dolem łowią, zwłaszcza wilki. Cresc. 639. Rs. wpańdha. Na wilka kopią się doły. Kluk. Zw. 1, 400. Działają dół wielki, iak ſtudnia; ten dół na wierzchu przykryią chroſtem; w pośrózkodu onego dołu będzie pal, na którym zawieszą gęś, prosię i t. d.; zwierz tedy bez oſtrożności na niego idąć, przez chroſt na dół przepadnie. Cresc. 640. Ross. bolkovňa. Ztąd przysłowie: złąił się, i iuž rad nierad, iak w wilczym dole, trzymał się słupa. Kras. Dos. 86. (cf. wilcza pokora). W iednym dole wilk z kozą zgodnie siedzieć będą. Gemm. 350. Nie życzę wilków spuszczać z dołu. Pot. Arg. 184. W fortyfik. wilcze doły, dla przeszkodzenia nieprzyiacielowi, żeby się nie zbliżył, dwa lub trzy ręzy dołów, o 6 stop głębokości maiących, okrągłych lub czworobocznych. Łęf. Mier. 96. - Doly lub dołki pod kim kopać, siatki lub siłda zaftawiać, zasadzki, samolowki kłaśdź, zgubę mu gotować, einem Gruben graben, Fallen ſtellen, Schlingen legen. Kto drugiemu dół kopie, sam wěń wpadnie. Cn. Ad. 213. Slov. kdo druhemu gamu kope, sam do neg wpadn'e. Który kopa dół drugiemu, wpadnie sam wěń. Radz. Prov. 26, 27. Zazdrości wszędzie pełno, ieden pod drugim dół kopa. Modrz. Baz. 46. Rs. ne kопай другому ямны, самъ въ нее скорѣе попадѣшь. Od złego na się bywa dół kopoly. Wad. Dan. 144. Wykopał dół, i sam wěń wpadł. Sk. Dz. 1001. Gotował pomłte i dół na zepchnienie iego. ib. 747. Myśli, iak ią w ięy własny dół wegać. Pot. Arg. 380. Kto sobie uſa, niech się dołu boi. Sk. Zyw. 2, 407. §. Dół, grób, die Grübe, das Grab. Jeden dół równie mědrca połyka, i nieuka. Zab. 13, 245. On, i We Pani, i ia, me dzieci pospołu, Nim się sprawa zakończy, pódziemy do dołu. Trěb. S. M. 42. (zamrzemy). Przeżywszy pięciu mężów baba, Na szóſtym w dół poieźdźa. Gaw. Sieł. 369. Z iednym w dół, z drugim w dom. Rs. Ad. 78. albo: z iedną w dół, z drugą w dom. Cn. Ad. 1330. (po śmierci małżonka lub małżonki zaraz o nowém zamyślać małżeństwie). §. Dół, mieysze niższe, nizna, der untere Theil, der Untertbeil, das Unterre. Przybliżył się iuž Jezus ku dołowi góry oliwnéy. Sekl. Luk. 19. not. ku ześciu, ſchodowi, er nähereß ſich dem Abhange des Berges. (cf. dolina). Dół budynku, część iego przyziemka, nad którą pietro, das Erdgeſchoſ; Rs. подклѣмъ, подклѣмеьb. (ob. spód). Dół, spód, grunt, dno iakiéy rzeczy, der unterste Boden, der Grund. Až na dół spadł. Dociągnął do samego dołu beczki, i ani kropli wina w niéy nie zoftawił. Ld. Dół okrętu, der Schiffstraum. - §. Z przyimk. Na dół, ku dołowi, do dołu, w dół niéy, nach unten, herunter, hinunter. (oppos. wzgórę, do góry, na górę). Bh. dołu; Vd. doltai, na sdol, pruti spodnemu, posdolnem, dolsem, dolse, semsdol, todou, doutai, po dolnem, dołu; Crn. doli; Sr. 2. dołoi, dołej, dołoikach, dołoże; Sr. 1. děhłe, bele; Rs. dóhu, wnyźb; Ec. dólb, dóhu, wnyźb, ninyb, ninyb.

Z dołu (oppos. z góry), ku górze, von unten, von unten herauf; Bh. gódułu; (Vd. sdolei = pod); Vd. spoda; sdolei; Crn. sdol, sdolej, doli, odsdol, odsduł; Croat. zdola, odzdola; Rs. снізу. Łacno w dół, z dołu niełaćno, Cn. Ad. 414. Wszyſtkie ciała na dół się maią,

DOŁ - DOLA.

ogień wzgórę. Petr. Ek. 48. Co wyżey nie może, toczy się na dół. Pot. Arg. 510. Przyszediszy do dołkonałości, iuż nie inszy progres tylko do dołu. Psalm. 77. Z góry na dół, Tward. Wt. 138. Wszyftkie się rzeczy, iak powiadają, z dołu na górę a z góry na dół mięszaly. Baz. Hft. 27. von unten nach oben, und von oben nach unten. Gdy skórę bzową na dół skrobią, dołem purguie, gdy ku górę górą wywodzi. Goł. Ek. 163. Bez skrobany ku wierzchu od dołu wierzchem purguie; zaś gdy się na dół skrobie, tedy też ku dołu wilgoci zwodzi. Cresc. 454. Głową na dół wisieć. Mon. 70, 745. Zmieszał się cały, na dół spuścił oczy. Zab. 13, 402. Spuszcza oczy w dół. Niaqdz. 52. et schlägt die Augen nieder. Wszyscy umilkli na mowę straszliwą J z wyleknonym na dół okiem. P. Kchan. Jer. 266. (oczy spuściли). Pokrewienštwo na dół idących, descendentes, iako są syn, córka, wnuk. Szczerb. Sax. 115. in absteigender Linie. oppos. wzgórę idacy ascendentes. Na dół prowadzę Ec. низвожду Gr. καταβιβύσω, na dół prowadzący Ec. низвóдный Gr. καταβατικος. Na dół rzéki leżący, nizny Rs. низовый, понизовый. W żegludze: na dół iść, płyną statkiem razem z wodą. Magier Mškr. (oppos. do góry, wzgórę, wzwodę), Strohm abwárts, mit dem Strohme, hinunter. Na szkutach legumin tyle przysposobi trzeba, ile na dół i na górę wystarczyć może. Haur. Ek. 171. Fg. tr. na dół iść, spadać, zniżać się, maleć, abnchmen, fallen, sinfen, Berg unter geben. Kredyt ich szedł od tego czasu na dół. Kłok. Turk. 117. Ubywa go, na dół idzie, denascitur homo. Cn. Th. 1172. Zty po coraz na dół złftepuje. Dwor. G. 3. (w cenie upada). Dołem (oppos. górą, wierzchem). dołną drogą, unterwárts, unterhalb; Rs. низомь. Sok ten z żołądka wychodaża, dołem ciągnąc. Syr. 1432. Korzeń ten wietrzności w ciele zamknięte tak górą iako i dołem pędzi. Syr. 438. Trunek purgujący dołem i górą. ib. 164. Fig. Dołem lepiły; nizkie rzeczy bezpiecznieysze. Cn. Ad. 197. (cf. kto na równi padnie, nie bardzo poczuie i wftanie snadnie. Na wysokie górę, domy, Rade często biał gromy. Podleż, gdzie nie przekoczysz). Na dole, na ziemi, na spodzie, na dnie, niżcy czego, pod czem, pr. et fig. unten, auf der Erde, auf dem Boden; Slo. dołu; Vd. spoda, tadłe, tedle, sdolei, spodai; Sta. dolli; Sr. 1. dehleku, delkach, spode; Rg. et Cro. doli). Gdy iuż trupem prawie sam na dole leży, pod sobą przecię Turków kole. Susz. Pieś. 3. G. 4. Nie chce i myšleć o fortuny kole. Byłem na górze, byłem i na dole. Zab. 16, 94. Kras. Mężnięsza baba na górze, niż naylepszy rycerz na dole. Budn. Ap. 122.

Pochodź: doteczek, dotek, dolina, dolisty, dolny, dołhowaty, dołhowacieć, nadolny, padol, padoleh, wydołać, zdolać, zdolny, zdolność, udolność, udolny. DOLA, i, ż. położenie, w którym się kto znayduje, stan, powodzenie, los, udział, losy, die Lage, in der man sich befindet, der Stand, Zustand, das Schicksal, Los, das einem zu Theil wird, sein Theil; Rs. et Fc. dołя, часьм dział, część, udział; Etym. dzielić, dział, Re. párządłe bonowanie). Przodkowie nasi na těły tu osiedli ziemi Pułą krainę, A za bozką wolą Wzięli

tę dolą. Petr. Hor. 2. R. 3. „not. kondycyą, obeście, gnarowanie"). Ze doła nasza mylnym idzie szykiem, w sobie niechybną przyczynę nosimy, Płaczem na losy, a takie mieć chcemy. Zab. 11, 32. Dla wsparcia ludzkić doli, bóg wam dał królować. Zab. 9, 116. Zabl. O niefortunna śmiertelnych doli (doló!), O godne litości plemię, Jakikolwiek los twój iadem on zatruty. Zab. 13, 239. Nie opuszcza mnie w těy oplakanéy doli. Teat. 50, c. 71. §. Dola, pomyślność, szcześć, fortuna, Glúč, głúckieł Los, oppos. niedola, nieszczęście, Unglúč, Unheil. Tu iedną mnie Bóg wiarą, Dola czy z nami niedola, Bądź iego wola. Kniaz. Poez. 1, 99. Człowiek dobrych obyczaiów i nauką zalecony, znaydzie swoję dolą. Niaqdz. 239. Doznałem, co do nędza, czułem co niedola. Dmoch. Fl. 2, 178. Ec. злоключимство. Rozpač zoftaie w ofstatniéy niedoli. Kras.Mysz.56. Ec. злоключимствую, Gr. δυσυχῶ. DOŁAC cz. dh., doleie Fut. Dolewać kontyn., leiąc dopełnić, przyczynić, zugießen, wüll gießcn; Bh. doliti, dolil, dolegi, doliwati; Vd doliti; Cro. dolevati, nadełévam; Ross. долимь, доливать. Gdy kto miał niepełną, doley wołał podczaszy. Wad. Dan. 114. Trzeba pod miarą lać, aby beczki były przelane ani też niedolane. Cresc. 341. Dzban te nie maią bydź dolewane wierzchu, aby się nie zatchnęły. Cresc. 345. §. Jntrans. przylać, zbytnie w siebie lać, vollends hin ein stürzen, in sich noch immer mehr hinein gießen, ohne Aufhören saufen. Daies im pić, a iuż iuż dolewać nie mogą. Opal. Sat. 20. Smieszna rzecz, brać na laxowanie, a objadać się, lub też dolewać. Perz. Lek. 340. Dolać w pałkę, - upić się. (ob. Dolewacz, dolewayko; dolěwka). §. Dolać się czego, dolewaniem otrzymać, nabydź, ściągać na się, durch Zugießen bewirken, sich zuziehen. Omdłała księżna, i nierycho ięły się dotarto, dolano. Gorn. Dw. 71. (leiąc wodki, octy otrzeźwiono).

*DOŁAC intrans. ndk., zdolywać, pod Polywac komu, wy-
równywać, prołać komu, einem gewachs en seyn, ihm die
Waage halten. W czasie tym niedoląącego upornie
wzruszonym kłopotom konsula, Falib. Fl. 163.
DOŁACIC cz. dk., dobić łat. X. Kam., die Latten vollends
anschlagen.
DOŁADOWAC, F. doładuie cz. dh., do pewnego kresu,
więćje ieszene, lub należycie naładować, obciążyc, noch
mehr hinzu laden, vollends beladen, die vollige Ladung
geben; Rs. догрузить, догружать. Niedoladowana
wpadłszy między flagi łódź, to tam, to sam chodzi,
dla zbytniése lekkości. Zebr. Ow. 32.
DOŁAIAC, F. dołaię cz. dk., przełać łaiac, skończyć ła-
iać, vollends auſchelten, zu Ende schelten; przydadź do
łaiania, albo wylaiać w ofstatnim stopniu, że nie można
bardziéy, noch mehr schelten.
DOŁAMAC, *DOLOMIC, F. dołamie cz. dh., Dołamie
Pr., Dolamywać czfl., do reszty złamać, ułamać, prz-
lamać, vollends ćzerbrechen, vállig akbrechen; Bh. dolomi-
ti; Sr. 2. dołamaſch; Rs. dołamać, dołámывать.
Trcziny nałamanéy nie dołamie, ale ią ukrzepezy. Sk.
Kaz. 14. Bibl. Gd. Jes. 42, 5. Bóg mój nałomonéy
nie dołamal trcziny. Groch. W. 206. Birk. Fc. A. 2. b.
Sło. čoſ' ti sprčił, to ten zmaſdil a dolomił. *§. Doło-
mić komu, dokuczyć, degrzać do ofstatniego, einem zu-

59.

DOLAC - DOLAMAC.

467

468

DOŁATAC - DOŁĘGA.

ſezen aufs außerste. Zygmunt Moskwę woiował i Ta-
tarów gromił, Wołochom także w ziemi ich dołomił.
Stryik. Gon. L. 2. Gdy Włochom dołomił Machmet,
wszedł z niemi w braterſtwo. Weresz. Pob. D. 1. Stryik.
Tur. E. 3. Zły tyrau w przymierzu Wenetom dołomił,
Metonę wziął. Stryik. Tur. J. 5.

DOŁATAC cz. dk., do reszty połatać, vollends zusammen
ſließen; Rg. dokarpiti). Zrn. Poſt. 3, 738. b.

DOŁAZI ob. Doleźć.

DOŁCZYNA, y, ž. dołek iaki taki, eine schlechte kleine
Grube, ein Grübchen. Chyłkiem umyka, zagrzebszy
dołczynę, scrobibus opertis. Zebr. Ow. 273.

DOLEC ob. Doledz, Dolegać.

DOLECIEC, F. doleci cz. dk., Dolatać ndk., Dolatuie Pr.,
Dolatywać czſł., lataniem źanąć gdzie, polecieć aż
do kresu, dobić gdzie ſkrzydłami, bis wohin ſliegen; Bb,
dolitnauti, dolitl, dolitnu; Sr. 1. doletju; Rg. doletjet-
ti; Cro. doleteti, dolechem, doletavam, Dl. et Bs. do-
letiti; Rs. dolemßmy, dolemám, Gdzie szkapa nie
doſkoczy, pewne ptak doleci. Jag. Gr. A. b. Gryſ
gdzie nie döydzie na nogach, na ſkrzydłach doleci.
Pot. Pocz. 563. Słońca nigdy nie doleci sowa. Rey
Wiz. 115. Złoty orzeł wszedzie doleci. Cn. Ad. 834.
§. Doleciec niiak, dopaść wszedzie, bis wohin
fallen, hinunter stürzen. Wrzucono ich do iamy lwiey;
a ieszcze nie byli dolecieli do dna iamy, wszyſtkie ko-
ści ich lwi polamali. Budn. Dan. 6, 25. (pierwøy niż
dopadli do dna. Bißl. Gd.). §. Doleciec kogo, doſći-
gnąć, (erſliegen), ſliegend einholen, erreichen. Sokoł
kuropatwy doleciawszy, porwał ią. Ld. - Fig. Szpada moia
iuż serca iego dolatywała. Teat. 12, 105. dochodziła,
dopadała, mein Degen eiite', drang schon bis in f. H.
Dolatuie mnie co, dochodzi, dosiega, es ſliegt mich et-
was an, erreicht mich, dringt bis zu mir. Doleciał mnie
zły zapach, choć zdechlina daleko leżała. Off. Wyr. A
nie tylko to mego dolatuie ucha, Każdy między po-
spółſtwem tych się mów nasłucha, Min. Ryt. z, 182.
Dolatały tym czasem różne wieści biskupa. Nar. Hfl. 4,
109. Już mnie ta doleciała nowina niesmaczna. Morszt.
164. Jeśli odgłos dzieł naszych was kiedy doleci,
Czyż možecie z nas poznać, żeśmy wasze dzieci! Kras.
Sat. 14. Nieprzyaciela piérwøy boiaźn, niżeli oreż
Połſki doleciał. Karp. 4, 36. Niech też wzdy, aby
choć czwarta (szklenica) mnie od was doleci. Dzwon.
Stat. A. 4.

DOLECZYC cz. dk., zupełnie kogo wyléczyć, uzdrowić,
dogoić, dokurować, vollends auscuriren, vollends gesund
machen. Doktor go zaczął léczyć; ale on się sam do-
léczył. Off. Wyr. DOLECZYC się kogo, czego, zaimk.
léčąc dokazać, do zdrowia przywracać, durch Curiren
bewirken, wieder herstellen. Léczył go zawsze, i nie
mógł się go doléczyć. Off. Wyr. - Léczeniem nabywać,
durch Curiren erwerben. Doléczył się wielkiego ma-
iątku, a przy tym wielkié sławy. Ld.

DOLEDZ ob. Dolegać.

DOŁĘGA herb., w polu błękitném poſtawiona iak brama
podkowa śrebrna, na któryrey barku krzyż złoty, a przez
spodek iéy ſtrzała idzie; w heimie ſkrzydło sępie ſtrzałą
przeſtrzelone. Kurop. 3, 12. ein Wappen. cf. Dolęka,
cf. niedołęga.

DOLEGAC - DOLEGLIWOSC.

DOLEGAC niiak. kontyn., Doleżeć dk., leżeć aż pó-
ty, liegen bis an, bis zu einem gewiſſen Zeitpuncte; Bb.
doleżeti, doležim, dolibam, doleham; Sr. 1. dolibam,
dolejem, doleju. Przyiechawszy, iadlby co; ano nie-
masz ognia, Podobno tak o głodzie doleżemy do dnia.
Rey. Wiz. 72. Dolegać = dolegać sobie = wylegać się,
do woli swoiyey odpoczywać, recht nach Belieben auſtra-
ſten, faulenzen; Sr. 1. dolibam, usque ad satietatem
me quieti trado. Dobry rycerz, dla rzeczy pospoli-
téy gardluie, nie dosypiając, ani dolegaiąc. Glicz. Wych.
K. 8. Kto chce żyć z swoiyey pracy, dolegać nie trze-
ba; abo więc nie dolegać, abo nie doiadać. Pot. Pocz.
276. - Dolegac do czego, quoad locum, ſtykać się
z czém, dochodzić do czego, przyſtawać, bis woran hin
liegen, daran anliegen, angränzen, sich bis dahin erſtre-
ſcken. Grunta moie do twoich dolegiaą. Tr. Owo mu
doleł nawał srogi głowy z uły. Zebr. Ow. 310. super
ora caputque creuit onus. II. Dolegać, Dolęgać, kogo,
transit. kont., Dolec, Doledz, doległ dh., Dolęgnąć idnt.,
dolżeše Fut. , sprawiać w kim czucie przykre, uciſkać
kogo, hatt auf jemanden liegen, schwer auf ihm liegen,
ihu drücken, bedrücken, ihm zusehen, ihn hart angehen,
anliegen. Dzień - li na niebie świecił, noc - li wstała.
Twoia mię ciężka ręka dolegała. J. Kchan. Ps. 42.
Jźby ten podatek iednako wszytkie doległ, wszytkie
wyswobodzenia od niego znosimy. Vol. Leg. 2, 667.
Kto iadu tego oberwie, dolec go musi nie po malu.
Oczk. Prz. 2. Gdzie kogo dolega, tam i ręka sięga.
Cn. Ad. 238. (gdzie boli, tam ręka; gdzie miło, tam
oczy). Nie dolega cię znać. Cn. Ad. 575. (nie czuiesz).
Króla nie wiem co dołęże, ieśli go to nie boli. Orzech.
Qu. 104. Rozumieią, że kto dobrze iada ina dobrze piie,
tego nic dolegać nie może. Perz. Lek. 347. Jeśli uraza
iaka dolega kogo, gadaycież. Birk. Zyg. 31. Dolega
mnie mocno twój żal. Teat. 5, 146. (er geht mir zu
Herzen). W niebie iuž žaden niedoſtatek nie dołęże
nas. Gil. Poſt. 284. Tam iéy ani mól ruszy, ani pleśn
dosięże, Ani wiek wszytkokrotny ſtarością dołęże. J.
Kchan. Dz. 174. DOLEGANIE, dolegliwość, uciſk,
die Bedrűfung, das harte Anliegen, die Laſt. Widzia-
łem iéy umartwień ſkrytych doleganie. Teat. 46, 33.
DOLEGAC się zaimk. kont., Doleżeć się dk., leżeć
do pewny pory, doſtawać leženiem, do pory przycho-
dzić przyzwoitøy, doyźrzewać, bis zu einem gewiſſen
Puncte liegen, die gehörige Zeit ausliegen, abliegen,
durch Liegen teif werden, tauglich, brauchbar werden.
Nieszpuły, owoc ten dugo nie źrzeie, niegdy się do-
leży, iakoby gnilki. Sien. 212. Gruszki to bardzo
smakowite, kiedy się dołężą. Tr. Jeszcze się to wino
nie dołężało. ib. Dadź się doleżeć owocowi. ib. Trzeba
dwa gnoyniki mieć, abyś gnóy ſtary wywoził na rolą,
nim się on nowy doleży. Cresc. 81. §. Transit, do-
leżeć się czego, leženiem nabawić się czego, otrzymać
co przez leżenie, sich etwas erliegen, liegend erlangen.
Nie dolezymy się wiecznego króleftwa; trzeba służyć a
ochotny P. bugu, ieśli chcemy w niebie dżiedziczyć.
Hrbſt. Nauh. K. 2, b. Sławy dobréy rycerz się doma
nie doleży; trzeba się iéy dobić. Biel. Kr. 162.
DOLEGLIWOSC, DOLEGŁOSC, DOLĘGŁOSC, ści, ž.,
co kogo dolega, doymuiące czucie, cierpienie, ból,

479 DOLICZYC - DOLIWA.

DOLIZAC - DOLOMAN.

DOLICZYC cz. dk., Doliczać ndk., do odliczonego przy-
dawać, noch myśr hinzu zablyn, hinzu rechnen, zugeben;
Rs. досчитывать, досчитывать. Prokuratorom, aby
iego rzecz wygrali, nie żaliuie doliczyć i dosypać. Glicz.
Wych. N. 3. b. Doliczać, z pełna liczyć, liczby do-
pełniać, voll zablyn, richtig zablyn. Kradną, którzy nie
domierzają, nie doważą, nie doliczą. Karnk. Kat. 353.
DOLICZYC się zaimk., znaydować liczeniem, doracho-
wać się, abzablyn, durchs Zablyn finden, entdecken, er-
saßen. Doliczaycie się, a patrzcie, kto poszedł od nas;
doliczyli się; aho niemaz Jonatana. Budn. 1 Sam.
14, 17. ( wywiedzie się, Bibl. Gd.). Sławny ten bo-
gacz w maiątku swoim prawdziwego szczęścia doliczyć
się nie mógł. Zab. 13, 206. Rs. недочёсться, недо-
читаться, er konnte sich dess wahren Glücks nicht er-
technen, (nicht erzählen); er konnte es nicht durch Rech-
nen und Zählen finden. DOLICZNIK, a, m., Arytm.
munięsza liczba większą dopełnionąca, complementum.
Tr. die Completirungszaßl, Zusatzzaßl.

OINA, DOLIZNA, y, ž., DOLINKA, i, z. zdrbn.,
kray nizki i równy, pospolicie między dwiema górami
leżący. Wyrw. G. 13. nizina, padół, das Thal; Bh. dolina,
dolje, audoli, aužlabli, aužlabina, jełb; cf. żłob; Slo. dolina,
doluj; Sor. 1. et 2. doł; Vd. dolina, dolina, dul, jarek,
puaninja; Carn. dolina; Sla. dòł, dolina; Cro. dolica,
dolicnicza, jarěk, klanyécz, klanyčez ; Dl. dolina,
prodol, dolinicza, klanchacz; Rg. dolina, doliniza pro-
dol; Bs. dolina, dolać; Rs. долина, ложжіка, лож-
чина, ложчинка ; Ес. долина, долинка, юдолъ,
юдолъе, раздолъе, плюское мѣсто, удолъ, удолъe,
подрópie, дěbrb, (2.. долина, дайна dłuž). Do-
lizna niemal około wszyskiéry góry szła. Warg. Cez.
234. Warg. Wal. 312. (Niema góry bez doliny Vd.
ni planine bres doline), Dolina głęboka Rs. nadb.
Mieszkańcy na dolinie Vd. dolinzi, dolinaryi, Thalleu-
te, Thalbewohner. Ta płaczu dolina. Mon. 68, 305.
ten biedny świat, das Thtanenthal. Dolina Jozafat. W.
Połt. W. 260. tamten świat, łono Abrahamowe, łene
Welt. Zgromadzi hóg wszyskie narody i sprowadzi ie
na dolinę Jozafat. Pocicy Hom. 52. O ofstatk, ieśli
żłe, tam się rozprawiemy, Gdy na Jozafatowyę dolinę
Kaniemy. Łącz. Zw. 34. §. Mieysce wkleśle, dól, do-
łek, eine Wertiefung eine Grube. Gdzie mu koś
z flawu wyszkoczyła, tam dolinę znaczną uczyniła. Pasztk.
Dz. 37. Dolina ręk ob. dłoń Bh. dlan, qu. dolina ruž
ky. Dolina rzéczna, koryto, nurt, loże, das Gluß-
bett. Odmień się świecie ! nową niech idzie doliną
Dunay, nowe Don niech obdiera drogi. Bardz. Tr. 439.
- Na dolinę, na dół, niżżej, nach unten, hinab, hinun-
ter. U Turków niemaz sromoty, kiedy kogo z góry
na dolinę przesadzą. Kłok. Turk. 57. degradują. DO-
LISTOSC, ści, ž. wkleśłość, nizina, padół, die Höh-
lung. DOLISTY, a, e, pełen dolin, pełen dolów, lo-
chowaty, dołkowaty, thasig, voll Thäfer, voll Gruben,
Löcher; Vd. dolinaſt; Ec. dołiściej, Rs. dołinii-
scyj, ложжиноватый, ложжиноватый. Pobili
uciekaiacych dolistemi, mieyscami. 1 Leop. Joz. 7, 5.
( z przykrych sór. 3 Leop.). DOLISKO, a, n. dół
brzydki, eine häflische Grube. Kałuże i doliska. Wolszt. 13.
DOLIWA herb, w polu błękitném na wstędze szerokiły

białej, z prawéy strony od dołu ku lewéy w górę idą-
cy, trzy róże pełne. Kurop. 3, 12. ein Wappen.
DOLIZAC, F. doliże cz. dk., do pewnego kresu, lub do
końca polizać, bis wohin belecken, vollends belecken; Sr.
1. dołizj, dołizam; Rg. dolizati.
DOŁKNAĆ cz. dk., Dołykać ndk., ze wszyskiem połknąć,
vollends hinunter schlucken. Trochę ieszcze nie dołkną-
wszy, oczy mu inchą z kaszą zalała linąwszy. Zebr
Ow. 119. neque adhuc epota parte.
DOŁKOWACIEC nilak. ndk., zapadać się, wkleśnieć, doł-
kowatym się stawać, hohl werden, Gruben bekommen.
Niżeli krośty schnąć zaczynają, po dobrém zebraniu
dolkowacieją, to ieſt, dołki się w śrzodku ich stałą.
Krup. 5, 532. DOŁKOWATOSC, ści, ž. lochowatość,
die Löchrigkeit, die Höhfung. Między wyroſtkami w cza-
sce ieſt dołkowatość, siodłem Tureckiemianowa.
Krup. 3, 42. DOŁKOWATY, a, e, - o adv. wkleśły,
lochowaty, grubig, eingefallen, hohl, gehößt; Vd. ja-
moſt, jamoviten; (Bh. dulkowatý dziubaty); Rs. щер-
биноватый. Ręką dołkowato złożoną czerpał i pił
wodę. Pitch. Sen. liph. 3, 55. - Bot. Liſcie dołkowate
f. lacunosa, gdy marszczki wypukłościami swemi do
dolný powierzchni obrócone, a tém samém na górnéy
dolki formuła. Fundz. 2, 32. DOLNY, a, e, od dołu,
Gruben -, aus der Grube, od spodu, nizki, niższy,
unten, niedrig, unter; Bh. dolni, dolegſſi, dołeni; Crn.
sdoline; Cro. dolnyi, zdólnyi; Bs. dogni; Rg. dögni;
Sr. 1. dehleni, dehlan; Rs. dołный, нижный; Ec.
надółный. Dolna woda zawsze młęna. Tr. Gruben-
waſſer. Dolny, oppos. górny, der untere. Dolna wieża,
kara kryminalna, różniąca się od górnéy wieży cywil-
néy. Dolna wieża na łokci 12 głęboka była. Oſr. Pr.
Cyw. 1, 381. (cf. dno wieży), der untere Thurm, das
Criminalgefingniſh im Burgverlieſt. Ziemia górna i dol-
n. 3 Leop. Jud. i, 15. (wierzchnia i niższa. 1 Leop.).
Od położenia kraie zowią się górnymi i dolnymi. Kray-
między górami lub przy górach leżący nazywa się gór-
ny, a kray gór nie maiący, dolny; zład Szłąſk górny i
dolny, Oberschlesien, Niederschlesien; część iakiego kraju
blizko źrózdła rzeki leżąca, nazywa się górna, a ku
uyšćiu zdłużona, dolna; zład górna i dolna Saxonia,
Ober - und Niedersachsen, od Elby; kraie blizkie morza
są dolne, a oddalone od niego górne; zład górna i
dolna Normandya. Wyrw. G. 13. *Dolny Niemiec z
Niderlandczyk, ein Niederländer; Vd. dolenz). Książki
Erazma Roterodama, Niemca dolnego. Eraz. Jez. i i i.
§. Moral. dolny, nizki, uniżony, pokorny, niedrig, un-
terthanig, demuthig. Im ci co wolniéy, tém się źaw
dolniéy. Rys. Ad. 19. In malam part. Doſtatki zuchwa-
łość w dolném rodzą sercu. Tr. w podłym, in e. ſchlech-
ten, niedrig denkenden. Poet. dolny, téy tu doliny,
ziemſki, doczesny, irrdich, zeitlich, dieſes Erdenthalſ.
Porzuć dolne rzeczy, a o niebieſkie się poſtaray. Tr.
DOŁOMAN, DOŁAMAN, u, m.. DOŁOMA, y, ž. kurt-
ka zwierzchnia Węgierska, ein Ungarischer Dolman; Hg.
dolmány, kurta ruha, dolmányotſka; Cr. dolama, krat-
ka halya, dolamicza; Rg. dolamma; Sla. dollama; Dl.
doliman; Bs. dolama, dolamiça). Dziś, co kurtka. to
doloman; co chłop, to dragan. Dwor. H. Zwierzchuią
dolomę, którą miał na zbroi, Pokloto na nim, że za

DOŁOMIC - DOŁOZYC.

DOŁOZYC.

471

nic nie stoi. J. Kchan. Jer. 251. Waffenrock. Wszyscy tam noszą długie dołomany aż do koſtek. Paszk. Dz. 122.

DOŁOMIC ob. Dołamać.

DOLOT, u, m. dolecenie gdzie, dodążenie lotem, dopęd, dopad, dokonanie lotu, das Bischinſliegen, zu Ende Fliegen, Anſliegen, der Hinſlug, Anſlug, Już była ptaaszyna na dolocie do gniazda, kiedy ią śmiercionoszy bełt zabił. Off. Wyr. Któreż świecą tak wysoko cnoty, By w nie słów ludzkich strzeliszte doloty Nie ugodzły złych uſt obmowami? Mon. 71, 797. Tak się z niektórych dolotu dorozumiewano. Nar. Tac. 2, 419. §. Miano charcie, od szybkiego dolecenia, der Name eīnes Windhundes, Flieghin.

DOŁOW, u, m. doławianie, dołowienie, kończenie i skończenie łowu, das zu Ende Jagen, zu Ende Fischen, Hinzujagen, Hinzufischen. §. Miano psa gończego, der Name eines Heßhundes: Fangauf, Greißu.

DOŁOWATY, a, e, na kształt dołów, pełen dołów, dołisty, grubig, voll Ruben und Löcher. Mięsca niłska albo dołowate. Wolszt. 9.

DOŁOWIC cz. dk., Doławiać ndk., łowów dokończyć, zu Ende jagen, oder fischen, die Jagd oder das Fischen beendigen; Bb. dołowiti, dołowowati; Rs. dołавиить, dołавилять. Dołowiwszy do wieczora, powrócił do domu. Ld. §. Łowieniem przyczynić, noch meht hinzu fangen, jagen, fischen. Nie maiąc ieszće dosyry, poszedł ich dołówić. Ld. §. DOŁOWIC się zaimk. dh., łowieniem dołać, erjagen, erſchifen, erhaschen, fangen, erlangen; Vd. doribiti, perribiti, dobiti, perloviti). Trzebaby mu raz oszczepem ponowić. Aby się go tak iuž cale dołówić. Paſt. F. 236. Potém aby się całego dołowił, Raz w nim śmiertelny znowu ponowił. ib. 199.

DOŁOZ, a, m. miano charcie, der Name eines Windhundes. Pędzi przez zwierzyniec, a za nim capay, łapay, ścinay, dołoż, dwie smyczce chartów. Teat. 20, b. 52.

DOŁOZENIE ob. Dołożyć. DOŁOZNY, DOŁOZLIWY, a, e, DOŁOZNIE, DOŁOZLIWIE adv., dokładny, dotateczny, umstándlich, ausführlich. Chciałbym, abyś nie tak ogółem mówił, ale o każdej części osobno a dołożliwiey. Gorn. Dw. 120. Wziąwszy ią na stronę czeogo się dowiedział. J co słyszał od ludzi, dołośnie powiedział. Pot. Arg. 21. Prawo o wszyftkiem dołośnie nie może rozkazować. Petr. Pol. 265. (wyszczególniając, en detail). Doloźnię o tém w księgach pierwszych Polityki. Petr. Ek. 14. Cokolwiek tak o szkodzie iako i o pożytku, w kontrakcie towarzystwa dołośnie mianowano, to ma bydź mocno trzymano. Szczerb. Sax. 445. §. Zupeluy, dołkonały, donośny, równy, wyſtarczaiący, dopadający, dosiegający, w miarę, podług miary, vollständig, ganz zureichend, entsprechend. Dłožona miara. Dudz. 36. Podział nie ieſt z pełna i doby, kiedy nie dołożny. Petr. Ek. 50. Nie zda się ta przyczyna bydź dołożna. Glicz. Wych. H. 6. Niedołożnie. Birk. Dom. 156. §. Piluy usilny, angestrengt, fleißig, emſig. Dołożną pracą opóźnienie się wetnie. Off. Wyr.

DOŁOZYC, F. dołoży cz. dk., dokładać ndk., dopełnić, dosadzać, domierzać, vollends zulegen, voll legen, voll füllen, ergänzen; Bb. dołožiti, dołožim, dokładati; Vd. doloshiti, doklaſti; Cro. nadolásem; Rs. dołожím,

dolагать, докласть, докладыватъ. Czegoby czerwony złoty nie doważał, aby ieden drugiemu moneął dokładał. Star. Mon. A. 3. ( dopłacał, zuzabłen, zulegen). Czego nie mógł mgły gfos, nie mogło wołanie, Dokładały gęste łyzy i ręku łamanie. P. Kchan. Orl. 1, 266. Gdzie tylko człowiek pracy z pilnością przyłoży, Oſtatka co zamyłisz sam inż bóg dołoży. Star. Vot. D. 3. Wolą pieniądzmi mieszkoż dosypować albo ſkardów dokładać, niż dziatkom o rozum się poſtarać. Glicz. Wych. M. 2. Tyś tém iednym dołożył wierzchu dobrodięſtwoh. Nag. Cyc. 137. Dobry to grosz, co kopy dołoży. Cn. Ad. 186. det das Schoſc voll maſt. Komu rzeczy nie ſtaie, słowy doklada. Cn. Ad. 356. Kto nie doyrzy okiem, dołoży mieszkiem. Pot. Jow. 2, 50. Naiadlszyk się, iak zobaczą iaki specyła, dokładań nim żoładek. Haur. Sk. 500. Maiąc się w iedzeniu na oſtróżności, żeby miary nie przebrać, wolał nie dokładać. Off. Str. 3. (cf. doieść). Gdy ty będziesz mówić o to ž nim, przyidę ia za tobą, i dołoże a dokonam słów twoich. 3 Leop. 3 Reg. 1, 14. (doraże. 1 Leop.). Sami nawet pracy w tém swołyé dołożyć obiecuią. Siem. Cyc. 24. Dokładać, dosadzać, dobijać, doieżdżać kogo, einem tǔchtig zusehen. Gdy podſtarości kazał ćwiczyć Mačka, wóty mu z serca dokłała, bo miał na niego zawziętość. Off. Wyr. W uczonym sporze Piotr Pawłowi tak dokłała, że ten nie wiedział co odpowiedzieć. ib. - Venator. Zranił się o kamień, lani dokładań. Paſt. F. 89. goniąc co zyo wa z lanią, doieżdżając iéy, hart verſolgen, hinter her nachſehen. - Dołożyć, potwierdzić, bekräftigen, beſtatigen. Proś odemnie co chcesz, a dam ci; i dołożył iéy tego przysięgą. 1 Leop. Mar. 6, 23. Dołożyć, dowiedź, beweifen, erweifen. Tego też dokładań i te pisma, które do dziś dnia trwają. 1 Leop. pr. S. Hier. n. Ewan. Tego i tém możem dołożyć, że tak dalę mówić. Glicz. Wych. H. 1. b. Farn. pr. §. Dokładać się kogo, znośić się z kim, radzić się kogo, zasiągać iego zdania, jemanden zu Rathe ziehen, um seine Meynung fragen, ſich mit ihm berathen, ihn wožu mit zuziehen. Juſtynian biskupów się we wszyftkiem dokłała. Sk. Dz. 522. Biskup o to się Brunona dokładał; ale ten radzić mu tego nie chciał. Sk. Zyw. 1, 206. Jeśli się iakie sprawy otworzą, dołożycie się ich. 1 Leop. Exod. 24, 14. (odniesiecie do nich. 3 Leop.). Aby žaden z mięsca sobie nazuaćzonego, nie dołożywszy się w tém hetmana, wyſtepować nie śmiał. Baz. Hſt. 450. Wszyscy tak tu rozumni młodziess działają, Jěž zdzie przyidze potrzeba, žon się dokładań. Biel, S. N. 4. W poſtepkach swych boga się dokładał. Groch. W. 249. (boga się trzymał). Dokładanie się, radzenie się, rada, das Zuratheſiehen, das Zuziehen, das Betathen. Nic się wielkiego bez iego nie italo dołożenia i rady. Tward. Wt. 137. Niedokładanie, niedołożenie się, nieradzenie się kogo; n. p. inconsultu meo bez dołożenia mego, nie dołożywszy się mnie. Cn. Th. Dokładać się do czego, siły na co tożyc, pilnie się o co ſtarać, ſich mit Fl.ß worauf legen. Do nauk się dokładał, i zołał też uczonym. Off. I. Wyr. Dokładać się, przykładać się do czego, wožu seiner Seits bepragen. Dokładała się kapituła do fundacyi czynioney przez biskupa. Off. Wyr.

472

DOŁUPAC - DOM.

DOŁUPAC, F. dołupie cz. dk., do pewnego kresu lub do końca połupać, bił wobin spalten, vollendß zerstale- ten; Rs.окоа)упа)мь, докоа)упыва)мь.

DOLUTROWAC, F. dolutruie cz. dk., doczyścić, dołko- nale przelutrować, vollendß lautern, reinigen. U nas będzie ieden kawał szkła siny, drugi biały, inny nie dolutrowany. Torz. Ssh. 227. Ułuc ten kawał, przepalać go, to się lepić dolutruie. ib. 228.

DOM, u, m. budowanie dla mieszkania ludzi wystawione. Petr. Ek. 47. Das Haus, Wohnhaus; Lat. domus; Boh. dum, domu; Slo. dom, dům; Sr. 1. dom, kheja, twa- teno; Sr. 2. dom, waja; Sla. dom, kucha (cf. kuczka); Vd. dom, dum, domovina, cf. Ger. heim, Heimath, hisha (cf. hza); Crn. dom, hisha; Hg. ház; Cro. dom, hisa, kucha, sztanye, prebivalische; Dal. kuchya; Bs. dom, kuchja, Stan, pribivaliste; hisja; Rg. dom, kuchja; Rs. AOMB. Z wielu domów składa się ulica; ieden dom nie może stanowić ulicy. Petr. Ek. 49. Gdzież ten dom! iak się ulica zowie, pod iakim nu- merem? Teat. 19, c. 5. Dom iednopiętry, - pod Dom o trzech piętrach Cro. trém, tremi). Dom drewniany. Stryik. Gon. 4. wielki drewniany dom Rs. хоромы. Dom, domoſtwo, pomieszkanie Rs. храмина, Ec. обийме)к. Dom wnętrznay czeſſ Rs. чермóрб. Dom muroway, kamienny ob. kamienica cf. pałac, zamek, grod. Dom nędzny, lichy, domisko, domczyſko, cf. klétka, le- pianka, chałupa, buda, kuczka, chata). Chodzić od domu do domu. Budn. Ap. 136. von Hause zu Hause. Chleba dom od domu żebrać musiał. Kosz. Lor. 8. Dom od domu chleba proszą. J. K'chan. Ps. 166. Vd. pohishuvati = po domach kupczącą, hauffiren; Pohishuvauz, der Hauffiter. Miaſtwa swe maią, mieszka- ią domami. Paszh. Dz. 11. (w domach, in Häusern). Dom - mój, twóй, iego, nasz, wasz, ich dom; w tém znaczeniu w domu = u siebie, dasicnige Haus, wtrin jemand wohnt. cf. Gall. chěz lui; Ec. звоя, свояси. Każdy w swym domu pan. Gn. Ad. 342 (każdy u sie- bie pan cf. pies na swych śmieciach śmielszy). Maż w polu, żona w domu pracuie. Jabl. Tel. 118. W do- mu srogi; za domem łąskawy. Pitch. Sen. 304. Gdzie zjadł, tam zjadł, byle nie w domu. Dwor. H. (byle nie u siebie). J ci chlěb iedzą, co domu nie wiedzą. Rys. Ad. 76. (co nie maią swojej strzéchy, swoich śmieci, swego ogniska). Sr. 2. wojełbna waja, jo słotta winowata = własne ognisko równa się złotu). W tém to znaczeniu mówimy doma = w domu. Kpcz. Gr 2, p. 131. zu Hause; Bh. et Slo. doma; Lat. domi; Vd. doma, per dumi; Sr. 2. domma; Rs. doma. Siedząc doma, przy swym progu, Człowiek naywdzięcznięszy bogu. Groch. W. 393. Czego doma mieć nie możesz, tego indzie szukasz. Birk. Dom. 79. Kto doma głupi, u dworu niemądry. Glicz. Jsocr. Jam twemu chłopcu wzcoray wierzył, że cię doma nie było; a ty dziś mnie samemu wiary nie daiesz, że mię doma niemasz, cho- ciem sam z domu swego przez okno odpowiadał. Smotr. El. 9, Doma siedzi, iak kokosz na iaycach. Gn. Ad. 198. (ob. domak, domator). Doma, iak chcesz; u ludzi, iak przyſtoi. Gn. Ad. 197. Jak może bydź po- žytecznym miaſtu, którego doma niechotę widzę. Warg. Wal. 45. Doma się w dług zachodzi, doma się płaci.

DOM.

Gorn. Sen. 345. Mam tego dość doma. Gn. Ad. 479. Każdy piérwéy iſdź, i co rychléy doma bydź chciał. Warg. Cez. 42. (u siebie źnać). Mile doma; nie- masz iak doma. Rys. Ad. 39. wszędzy dobrze, ale doma lepiły, Gn. Ad. 499. wszędzie dobrze, w domu lepiły. Zegl. Ad. 27. kiedy dobrze, tam dobrze; lecz naylepiły w domu. Pot. Arg. 703. Mile doma; u dworu dwornie, a doma wybornie. Glicz. K. 6. doma wszyſko doma. ib. allenthalben iſts gut, zu Hause iſts doch am heſten. Mile doma siedząc, o woynie ſłuchać. Gn. Ad. 500. Już iedno boga (chwalić), kiedy doma noga. Rys. Ad. 20. Nie bydź doma, nie u siebie, Vd. vun- biti, vunpoſtati, auſſeyn, nicht zu Hause ſeyn. Bez- piecznie myszy biegaią, Gdy kota doma nie maią. Rys. Ad. 2. dozorcy swego, remoto cuſlode, wenn die Kahe nicht zu Hause iſt, haben die Mäuse gut tanzen. Nigdy w domu! nie załać go; włóczy się. Metonym. doma, w domu, w kraiu swoim, w oyczyznie, Bh. domow oyczyzna; Ec. звоя, свояси; zu Hause, bey den Sei- nen, in Seinem Lande, in seinem Waterlande. Polak mniły dbały o to, co ma w domu, za granicą wszyſt- kiego szuka. Mon. 65, 78. Nie mamy się tego napie- rać, co się doma nie rodzi; ale na tém przeſtawać, co kray ma. Lek. C. 2, b. Mamy na doma przykładow, nie trzeba nam poſtronnych. Warg. Cez. A. 4. (cf. domo- wy). Radniéy się do rzeczy cudzych i obcych ciągnie- my, drogo przepłaciając, niż z tych, które iako w do- mu mamy, które pod jedném z nami niebem, na týże ziemi, w témże powietrzu się rodzą. Syr. 1266. Cóż po tém, wiedzieć, co się w Rzymie działa, a nie wie- dzieć, co się dzieie doma! Fred. Ad. 4. Mało wały zbroyne woysko w polu, ieſli doma piérwéy rady nie było. Kosz. Cyc. 46. Jego ani szabla w polu zwycięży, ani złoto w domu ułowi. Warg. Wal. 122. Komu w domu dobrze, niechay się po świecie nie włóczy. Off. Bay. 2. - Fig. tr. O ieszczęśmy nie doma. Morszt. 185. ieszczęśmy nie na bezpiecznym mieyscu, nie na brzegu ieszче, wir ſind noch nicht zu Hause, noch nicht im Trockenen, ſicher. aliter doma czyl w domu bydź, przy- tomnym sobie bydź, n siebie, przy sobie bydź, zu Hause ſeyn, kev sich ſeyn, kev Sinnen, (hey Troſte) ſeyn. Nie domaśmy; pamięć, rozum nie doma. Nie przy sobie ieſt. Gn. Ad. 575. Nie wszyſcy doma; cze- goś mu w głowie nie doſtaie. Gn. Ad. 249. (brak mu klépki Slov. ne ma wszechich doma; nemá miſli doma. Siedząc nogami igrać, abo rękami gmerać, owych ieſt, którym w głowie nie wszyſcy doma. Erazm. Oby. B. Jeszczem wszyſtkie swe miał w domu, Duch we mnie wſąpił, porwałem się. Pot. Jow. 107. Już mam swoje w domu. ib. 110. (odzyſkałem przytomność). aliter bydź w domu lub doma, domyślać się, poymować, ro- zumieć, zu Hause ſeyn, begreifen, verstehen. Rozumiem, co się święci; wyśmienicie! iuž ieſtem w domu. Teat. 30. c. 79. A iužem w domu; teraz wiem, dłaczego mną gardzi. Teat. 54, 20. Jeszczem nie w domu; tłu- macz mi się daléy; dotąd nie rozumiem, nie poymuię. Off. Wyr. - Do domu, do siebie, do swoich, do oyczyzny, nach Hause; Sr. 2. domoi, do dommu; Bh. domu; Sla. doma; Crč. domom; Vd. k' domu, k' dumu, mouka, mou; Rs. AOMB. Póydźcie do domu, tam lepiły będziemy się

DOM.

DOMA - DOMAK.

473

się mogli rozmówić. Teat. 36, b. 123. Bywszy w Rusi, do domu musi. Zegl. Ad. 27. Umie dosyć, czas mułdo domu. Mącz. (czas ze szkoły). A do domu! do domu! tryb popędzenia; paftusi tak wolańią za bydlem. cf. do boru! - Ku domowi mu myśl przychodzi, by żołwiowi ku źkorupie. Glicz. Wych. K. 6. (tęskni za domem). Dom nie zaiąc, nie uciecze. Rys. Ad. 11. (na bardzo śpieszącego do domu). - Na dom, idąc na drodze do domu, ku domowi, auf dem Heimwege, auf dem Wege nach Hause. Jagiello, od Maryenburga odstawiwszy, idąc na dom, wziął zamek Rydzyn. Biel. Kr. 264. - Z domu, aus dem Hause. Nigdziem ani kroku z domu nie uczyniła wczoray. Teat. 50, b. 23. Zolnierzowi bez żołdu nie chciałoi się z domu. Groch. W. 538. - W dom, ins Haus. Gość w dom, bóg w dom. Rys. Ad. 16. (iakbyś bogu był rad, tak i gościowi, którego przysyła; gość niesie z sobą błogosławieństwo boże. Maksyma staropolśkię ludzkości). Przed domem, przed bramą, vor dem Hause, vor der Thüre. Przed swym domem piérwøy umieć. Cn. Ad. 824. jeder kehre vor seiner Thüre. S. Dom, budowanie, nie tak do mieszkania, iak do inszych zamiarów służące, gmach, ein Haus, ein Gebäude zu mancherlei Bestimmung. Domy boże albo kościoły. Herb. Stat. 586. Gotteshäuser. Domel datego kościoł nazwiają, że ieſt niby iedna czeladź, którą rządzi ieden gospodarz. Kucz. Kat. 1, 180. Dom Pański, wierni chrześcianie. Sekl. 34. das Haus des Herrn. Dom powawy. A. Zam. 87, cuchtauz, das Zuchthaus. Rs. cмиришельный домь. Dom waryatów. Teat. 52, d. 50. das Irrenhaus, Irrenhaus cf. Czubki) Stanął w publicznym domie. Teat. 19, c. 4. w auſteryi, w oberzy, in einem öffentlichen Gathofe. Bh. dom radni dom radny, ratusz, das Rathhaus. Bh. dum diwadel dom dziwowiſk, teatralnia, komedyalnia. S. Dom, mieszkanie, pomieszkanie, die Wohnung, das Haus. Domami im iaſkinie bywały, J geſty chroſt i prącie lykami wiązane. Otw. Ow. 9. Królikowie buduią w ſkale dom swøy. Bibl. Gd. Pr. 50, 26. S. Dom, domowy rząd, gospodarſtwo, sprawy domowe, das Haus, Hauswesen, die Haushaltung, die Hauswirthschaft, die Wirthschaft. Sta. domachin z gospodarz). Dom, gospodarſtwo. Petr. Ek. 47. Posłesz syna do woyſka? czy do dworu? Nie! niech się domem bawi. Opal. sat. 4. Wprawdziem ci się dla gości takich nie gotował, Jednak co dom miał dałem wam ochotną ręką. Zimor. Siel. 211. Jadła doſtatkiem; ale co dom ma, tém się kontentuią. Kras. Pod. 2, 71. P. Kchan. Orl. 1, 152. Domem rządzę Ec. domostropiumtelcsiwую Gr. ὀικονομῶ. - Dom, familia, ród, plemię, das Haus, die Familie, das Geschlecht, der Stamm. Nie tylko to domem wowiemy, w którym kto mieszka; ale też domem nazywamy familią, dziedzictwo. Karnk. Kat. 572. Apoſtoł domy całe, to ieſt od gospodarza począwszy, wszyſkich w domu, chrztem S. chrzcił. Birk. Gl. K. 10. Dom, społeczność wielu osób w domu mieszkaiących i z sobą sprawę małejacych. Petr. Ek. 47. Wytracili wszyſtek dom królewski. Jan. Lig. B. 2, b. Ziemia ta, co była w domy i familie zacna, teraz schłopiała. ib. Dom Burboński. Pam. 83, 2, 100. Cały dom Ec. вседомосіль. Ludzie z domów przednich. Warg. Cez. 5. Była długa woyna między domem Saulowym i Tom I.

domem Dawidowym. Bibl. Gd. 2 Sam. 3, 1. Człowiek dobrego domu. Warg. Cez. 118. Marnotratca a ſkepiec z iednego domu idą. Rey Zw. 105. Toć domem zowią szlacheckim, gdzie cnoty świećą. Stryk. Gon. 4. Nie dom panu cześć daie, ale pan domowi. Chodh. Koſt. ap. Nie pan domem ſroi, ale dom panem. Bud. Cyc. 73. S. Aſtrol. dom planetów, das Planetenhaus, der Planetenstand, Eccl. dömyplaniimy, pewne części nieba w ſtosunku do tychże lub innych części ziemi). Domem dla tego zowią niektóre znaki tego albo owego planety, iż gdy do niego wzniydzie, wszyſtkę moc i władzę swoje ukaże; dlategoż poki planeta który w domu swym ieſt, póty króluie, panuie, rządzi. Birk. Kaz. Oboz. D. Dom Jowiszow, powyższenie ogona smokowego, a upad głowy smokowy. Sienn. 427. Dom Wenusow Saturnusowe podwyższenie. ib. 426. Saturnus w swym domie, to ieſt, w kożorożcu. Syr. 97. *DOMA, y, ż. część budynku ta, która ieſt na wierzu chu domu pod niebem, bądź to dla ogrodeczków zawiesitych albo dla innych potrzeb domowych zbudowana. Birk. Zygg. 53. ein flaches, Italiensisches Dach.

Pochodz. domak, domator, domek, domeczek, domisko, domczyło, domoſtwo, domownik, domowy, domować, domczyna, przydomek. Boh. Domabog imię mężkie.

DOMACAC się, zaimk. dk., macaniem na co trafic, mit Fühlen erreichen, erfühlen, fühlend und fastend entdecken, wrogłności, dółsdź, dobadać się, dowiedzieć się, erforschen, herausbringen; Boh. domakati ſe. Domaczyć się czil. et kontyn. nied., źarać się, by się domać; dochodzić, dowiadywać się, wonach taſten, fuchen, forſchen. Ledwiem się drzwi w pociemku domać. Tr. Domacać się pulsu u chorego. Cn. Th. Te rzeczy tak ieasnie są sprosne, że się ich rękoma i nogami domać można, Modrz. Baz. 23. Słowa na nim rzetelnego nie mogłem się domać; co pocznę, w moiég wątpliwości. Boh. Kom. 3, 409. Prawdy się z niego szczerég domacali. Paſſ. F. 209. Zkądby w nasze kraie przyszli, trudno się domaća. Krom. 35. Naylepię swemi oczyma domaćą się prawdy. Jabß. Ez. 27. - S. tr. domaćą się w kim duszy, bez zmysłów leżącego ożywić, einen Schumächtigen wieder ins Leben kringen. Cn. Th. - aliter dobrać komu do żywego, wybić go należycie, einen derb durchwalken, ihm bis auf die Seele kommen. *DOMACALNY, a, e, do domacania, mogący bydź domacanym, ertastbar, erforschlich, möglich zu ertasten, zu erforschen. Bh. makawń, Vd. popadliu, prepozhutliu; Cro. piptyiv; Rs. owhumimelawyń.

DOMACZY, a, e, domowy, niedziki, łaſkawy, Haus-, nicht wild, zahm. Ludzie ſkromni iak owieczki, powolni iak bydłatka domacze. Gil. Poſſ. 1, 274.

*DOMAGAC ob. niedomagać. DOMAGAC się ob. Domóda się.

DOMAGLOWAC cz. dk., do końca pomaglować, wymagłować, vollends ausmangeln, glätten. - Fig. Niedomagłowana uroda. Mon. 69, 590, niedofkonała, zmarszczena, eine unvollkommne, holperige Schönheit.

DOMAK, a, m. domowy, domownik, pod jednym dachem mieszkaiacy, należący do czyjego domu, spółnik, czeladnik, sługa, der Hausgenosse (Rg. domachin, ho-

60

474 DOMALOWAC - DOMATOR.

DOMATORKA - DOMIARKOW.

spes, paterfamilias, domachizza, domâchja, hera, ma-
terfamilias; Rs. ДОМОЧАДЭЙВ, w domu urodzony sługa,
w rodz. żeńk. ДОМОЧАДМУА; collect. ДОМОЧАДСТВО).
Jełeście mieszczanie świętych i domacy boży. 1 Leop.
Efez. 2, 19. Nieprzyjaciołmi człowiekowi będą iego do-
macy. Leop. Marh. 10, 36. (domownicy iego. Bibl. Gd.).
Któryby iadł zdechlinę, tak z domaków, iako i z przy-
chodniów. 1 Leop. Levit. 17. (z rodaków, z kraiowców,
von den Einheimischen, Jułändern). By Leliwa gościem,
a nie domowym w Polscze była herbem, łatwoby był
ten gość domakom placu poftałoł. Orzech. Tarn. 7. - §.
prywat, domem się bawiący, Włod. ein Privatmann. Bh.
domacnośt prywatne życie). Maietności domaków, co
nie są na urzędach. Modrz. Baz. 47. - §. z przyganą: do-
mator, piecuch, legart, z domalegay, aia, m., det
nicht hinter dem Oſen hervorgekommen ist, ein Stuben-
hucker. Bh. domały, po domaku někoho znati). Domak,
nie bywał między ludźmi. Cn. Ad. 198. Ale tu domak
albo legart mi rzecze: coż za pożytek z podróży za mo-
rze? Orzech. Tarn. 30. Kręci się, wierci się, radby
co nayrychlęy uszedł; dlatego więc zowią go domalegaiem.
Glicz. Wych. K. 6.

DOMALOWAC cz. dk., domalowywać czfl. et kontyn.
ndk., do malowania przyczyni lub też malowania do-
kończyć, noch mehr hinzu malen, vollends ausmalen,
zu Ende malen. Zaden malarz nie był, któryby był do końca
domalował týy części Wenery, których Apelles nie doma-
lowawszy zoſtawił. Kosz. Cyc. 172. DOMALOWAC
się, zaimk. malowaniem zarobić co, nabydź, sięch erma-
ten, mit Małen verdienen. Domalował się znacznego
miaątku. Ld.

*DOMARAD, u, m. noſła/gia, choroba, nayczęścię się
žońnierzom gwaltem branym i w cudze kraie zaprowadzonym
przytrafiąca; którzy těskniąć do swéy oyczyzny, na doma-
rad durniwią, Perz. Lek. 194. das Heimweh, Vd. shelenje
k' dumu. DOMARAT przydomek familii Polſk. Nar. 7, 113.
DOMARODAK, a, m. w domu urodzony, ein im Hause
Gebohner. Cro. domorodècz verna; Rg. domoròdaz; Ec.
домоча́деьв. Tak domarodak celadnik, iako i sługa
kupiony. Leop. Genes. 17, 12, (doma narodzony. Bibl.
Gd.). Domarodakowie. 1 Leop. Genes. 17. W rodz.
żeńk., Ec. домоча́дица. DOMARODNY, DOMORO-
DNY, a, e, w domu, w oyczyznie, w kraju rodny,
kraiousy, im Hause, zu Hause gebohren, einheimiſch. Rg.
Domoròdni, domaachi; Ross. ДОМОРОДНЫЙ, ДОМО-
РОШЕННЫЙ. Domorodny iego będzie ieść chleb iego.
Budn. Levit. 22, 11. (zrodzony w domu. Bibl. Gd.)
Zioła domarodue. Sleszk. Ped. det.

DOMARZNAĆ niiak. dk., Z resztą pomarznąć, vollends
ſrieren, zuſkieren. Domarznienie. Rs. ДОМЕРЗАНЬ.

DOMATOR, a, m. piecuch, domak, legart, niebywalec,
gniazdosz, der hinter dem Oſen nicht hervor gefommen ist,
ein Stubenhucker. Vd. sapezhjak, vjspni sedazh; Ross.
домосѣд, домовникъ. Nie żyl delikačko, iako do-
mator iaki, ale żyl iako żołnierz w trułowach krwawych.
Birk. Chod. 32. Poszedł na wędrówkę, aby nie był do-
domatorem. Pot. Jow. 164. Jeden z domatorów, który
nie połał nigdzie na woynie, na seymach. Opal. sat. 118.
Z obozu do domu uciekłszy, domatorem z żołnierza zo-
ſał. Pot. Pocz. 311. Qd domatora ſtroni sława i od

tchórza. Pot. Arg. 247. (dobić się sławy trzeba, nie do-
leżeć). Nie bądźmy takiemi domatorami głupimi,
włtydźmy się domowéy pychy. Sk. Żyw. 1, 155. Kras.
sat. 74. et 25. Paparona gąſka, domator gniazdosz.
Rys. Ad. 58. Domatorem bydź Rs. ДОМОСВАНИЧАМЬ.
Sr. 2, won lażi doma. ako łabs zere, iak iaźwiec w dziu-
rze). DOMA'FORK, i, ž, która na świecie nie by-
wała, eine Stubenhuckerinn. Rs. ДОМОВНИЦА. Poczei-
we domatork, co się jeszcze nie otarły o Warszawę.
Teat. 10, 89. Matka ięy była domatorka. Teat. 43, c.
80. Wyb. DOMATORSKAŁ, a, ie, od domatora, Stu-
phenhuckers. Domatorſkie rady nie maią nigdy inszey
powagi, tylko które od szabli biorą. Kłok. Turk. 206.

DOMAWIAC ob Domować.

DOMAZAC cz. dk., do pewnego kresu pomazać, biż wo-
hin beschmieren, vollends beschmiren. Rs. домазамъ,
домазывать.

DOMEK, -mku, m., DOMECZEK, DOMCZEK, -czku,
m. zdron. rzeczown. dom, das Hauschen; Bh. domek,
domeček; Slo. domček; Sr. 2. ważka; Vd. hishiza; Hung.
házatſka; Cro. hisicza, hisichka; Dt. kuchicza, domicz;
Bs. kucchiça, kuchjariça, hisiżica; Ec. домикъ. Ma-
luchny domek wyſtawion z drzewa, lepszy niż z murów
pałace. Zab. 14, 4. W domku iednym niedaleko od klą-
sztoru oſtatek żywota trawił. Birk. Dom. 127. Wiel-
kich tych miał dziś tylko obaliny, a nizkie i ubogie dom-
ki widać. Sk. Dz. 142, Domczek, w którym siedział Sa-
lomon, gdy miał sądzić. Leop. 3 Reg. 7, 7. (przysio-
nek Bibl. Gd.). Zołw'ma na grzbiece domek swóy.
Birk. Kaz. Ob. L. 3. b. Jedwabne robaczki czynią sobie
domki okrągłe, w których umieraią. Urzęd. 383. Pszczo-
ły spólnie zyią, żadna z nich nie śpieszy By swóy tylko
domczek napełniła plonem. Zab. 12, 230. DOMCZY-
SKO ob. Domiszczko.

DOMĘCZYC cz. dk., Domęczać ndk., do końca męczyć,
dogubiać měkami, vollends zu Ende martern. Bh. dorajo-
wati; Rg. dotruditi). Nie racz moięy domęczać swizury.
Tręb. S. M. 132. - §. z trudnością pokończyć, mit Mū-
he und Noth zu Stande bringen. Domęczyć mowy,
książki, roboty. DOMĘCZYC się czego, zaimk. měka-
mi doyśdź, ermartern, mit Martern erlangen, erfahren.
Zeno na měkach sobie ięzyk uſtrzygnął i Falaryuszowi w
oczy plunął, dawaiąc mu znać, że się na nim niczego
domęczyć nie miał. Kosz. Cyc. 119.

DOMĘZNA panna. Rog. bud. 51. na wydaniu, eine mann-
bare Jungfer.

DOMIĄC cz. dk., do reszty pomiąć, ganz zerkułtěnu, zer-
drūken. Rs. домять, доминать.

DOMIAR, u, m., dopełnienie, dodatek, dokładnie, die Voll-
meßung, die Ausfüllung, Zusfüllung, Zugabe, das volle
Maß. Nic mi iuž więcćy nie zoſtaie na domiar upułnęły
méy nędzy. Min. Ryt. 1, 83, oppos. niedomiar, defectus.
Alg. Nar. - §. dosięgnienie zamierzonego celu, domie-
rzenie, die Erreichung des Zwecks. Szukał sposobności na
domiar żądz swoich. Zab. 13, 182. oppos. niedomiarek,
das Verſchluß, Nichterreichen. Nie day Boże, by twoia
nawiasem iść miała z szybkiego niedomiarku wypuszczo-
na strzała. Bardz. Luk. 24.

DOMIARKOWAC się, zaimk. dok., miarkuiąc poſtrzedz,
domyślić się, wahrnehmen, bemerken, vermuthen und er-

DOMIATAC - DOMIESZAC.

tathen. Ktoby się był domiarkował, że nas ten starzec
śpiegował. Teat. 55, b. 47.

DOMIATAC cz. ndk., domieść dk., kończyć zamiatanie, zu
Ende kehren, vollends ausfegen; Bh. domesti, domiati, Rs.
Domesti, domětámь (Rs. дометнумъ, домětmь-
vamь dorzucić). Fiz. dokonywać biegu, ruchu, lotu,
den Lauf, den Flug vollenden. Czart właśnie zedzlone-
mi skrzydły iuž domiata, Chciwy nogą dosiągnąć wierz-
chu tego świata. Przyb. Milt. 75.

DOMIĘKCZYC cz. dk., domiękać ndk., do reszty po-
miękzyć, vollends weich madyen, erweichen. Rg. do-
meksjatti; Bs. domeksjati; Cro. domekchati.

DOMIERZYC cz. dk., domierzać ndk., miary dopełnić, z
pelna mierzyć, mit vollem Maße messen, voll messen.
Bh. domeriti, doměrjm; Sr. 1. domirim, domiriu; Vd.
domeriti; Kg. domjerriti; Ross. домъртъв, домър-
вамь. Kradną, którzy nie domierzą, nie daważ, nie
doliczą. Karnk. Kat. 353. §. mierząc dodawać, noch
mehr hinzu messen. Pięć tokci nie dosyć, domierz ieszcze
i szoły. Ld. §. ogólnie, dodadź, dołożyc, dopełnić, na-
grodzić, hinzu thun, hinzu fügen, hinzu fehen, erſehen.
Kto łacno wierzy, ten swojém domierzy. Cn. Ad. 404.
§. domierzyć czego; doyść, dosiągnąć, erreichen, er-
langen. Wiek starszy ryčłej kresów domierzył. Nar.
Tac. 2, 397. et 412. Domierzyć życia, dokończyć, das
Leben endigen. Domierzył życia Bolesław, maiąc lat 46.
Nar. Hſt. 3, 361. DOMIERZYC się, zaimk., dopełnić
sie, voll werden, vollständig werden, sich ergänzen. Moia
miłość tak czuła teraz się domierza, Gdy mogę w męż
kochać mężtwo i rycerza. Zabt. Amf. 32.

DOMIESCIC cz. dk., domieszrać ndk., w mięsye przyjać,
wmieść, domieść, wohin aufnehmen, wohin versehen,
placiren. (Cro. nadomeztiti, nadomescham z nagrodzić
szkodę). Domieść nas swe dzieci, ędzie króliuania anieli.
Biel. Kr. 19. z Bogurodz. Domieścileς człowieka do nie-
bios. Wrob. Zott. 131. Kancellarye dziš zmniełyſały,
mało się kto w nich pomieści może; a choćby się i po-
mieścił, niewidziemy, żeby to domieszczenie było zda-
tne. Kras. Pod. 2, 273. Morzyſku w żywocie dzieci,
gdy się pod czas nie zabieży, krzywi ie i *do śmierci do-
mieszca. Syr. 293. Domieść kogo czego, nabawić
kogo czego, doprowadzić kogo do czego, zdarzyć komu,
nadadź, einem etwas zuziehen, bringen, zu Wege brin-
gen, verschaffen, gewährten, ihn damit verſehen. Odkup-
ionych z miłości, prowadź do swoich radości, a domieść
zbawienia. Piesń. Kat. 30. Głowy bolenia niezmiernego
domieszca rukiew, czefto iéy pożywiając. Syr. 1207.
Tegoż nas domiść, Jezu Chryſte miły, Byśmy w tobą
byli, Gdzie się nam raduią Wszyſtkie niebieſkie sily.
Biel. Kr. 19. z Bogarodz. Ta beznca pycha nie domie-
szcza niezego dobrego człowieka każdego. Weresz. Regl.
86. Glód domieszca człowieka, co się nie godzi, małe
suada fames. Mačz. (uczy złego, radzi, pobudza do
złego). Owa ieszcze tam trafisz na kogo młodszego, Co
cię może domieści baczienia większego. Rey Wiz. 63.
Juž krół buntownikom łąkawszy, kiedy go domieściли
brata obecności. Pot. Arg. 261, (okazyą byli, że brat
przybył, na pomoc mu przeciwko nim).

DOMIESZĄC cz. dk., do reszty pomieszać, lub więcej ie-
szcze do pewney miary przymieszać, vollends mischen,

oder noch mehr hinzu mischen. Rg. domjésiti (Rs. недомěćb niedogniecione ciało).

DOMIESZKAC niiak. dk., pomieszkać aż do kresu pewne-
go, bis zu einer bestimmten Zeit wohnen. Ja się z tý-
ſtancy nie ruszę; ja tu domieszkam aż do końca kon-
traktu mego. Ld. DOMIESZKAC się, zaimk. doczekać,
dotrwać, dożyć, erleben. Jnsza domieszkać się lat sta-
rych z żoną, a insza babę sobie wziąć. Petr. Ek. 74.

*DOMIN, a, m., podobno łac. dominus). Ludzie uczone
dominami zowiemy. Star. Ref. 34.

DOMINIK, a, m. imię Swiętego, Dominicus, ein Heiligsennamen. §. wielki iarmark w Gdańsku, w dzień S. Dominika w Sierpniu przypadający, der Dominik, der große Danżiger Jahrmarkt, die Danżiger Messe. Tamtędy przechodzą towary na Dominik do Gdańska. Goſt. Gor. 87. DOMINIKAN, a, m. zakonnik reguły od S. Dominika uſtanowionéy, pod imieniem zakonu kaznodzieyſkiego. Kras. Zb. 1, 241. ein Dominikaner. *Dominikanowie. Birk. Dom. 41. (dominikanie). DOMINIKAN-KA, i, ž. zakonnica týže reguły, die Dominicanernonne. DOMINIKANSKI, a, - ie, od dominikana, Dominikanet -. Zakon dominikański. Birk. Dom. 41.

DOMISZCZKO, DOMISKO, DOMCZYSKO, a, n. dom
zły, gniki, obaliny. Cy. Th. 135. ein schlechtes, elendes
Haßs. Rs. ДОМОВИЩЕ, ДОМИНШКО.

DOMITRĘZYC cz. dk., mitrężąc dokończyć, vollend's ver-
tändeln. Niedbały zapię wszyſkie czasy swoje; a po-
tém gdy iuž niemasz nic, na lutni grę się uczy, a tak
swego świata iako tako domitręży. Rey Zw. 100.

DOMLEC, F. domiele, cz. dk., do reszty pomlć, lub
więćy ieszcze przymlć, vollend's malen noch mehř hin-
zu malen. Bh. domliti, domlel, domeli, domliwam; Rg.
domljetti: Rs. ДОМОЛОМЬ, ДОМЕЛО, ДОМАЛЫВАМЬ.

DOMŁOCIC cz. dk., Domłacać ndk., do reszty pomłócić,
lub więcej ieszcze przymłócić, vollend's dreschen, aufdreschen, oder noch mehr hinzu dreschen. Bh. domlaceti, domłacowati, domlatiti; Rs. ДОМОЛОТОМЬ, ДОМОЛАЧИВАМЬ.

DOMNIEMAC się, zaimk. dok., Domniemawać się, kont.,
domniemywać się, czſll., dorozumiewać się, wnosić so-
bie, vermuthen, abnehmen, schließen; Bh. et Slo. domni-
ti, domniwati się, domniwam się, Vd. domieniti, samie-
niti; Sr. 1. domerkuyu. Gdy go obaczylarkwa skro-
pionego, domniemawała się, iż kogoś zabił. Birk. Gl.
Kun. 56. Nic pewnego nie powiada; tylko się domnie-
mywa. Teat. 38, 78. Domniewam się i spodziewam, że
pogoda będzie. Fur. Uw. 62. O północy domniemawali
się żeglarze, żeby się im ukazowała iaka kraina. 1 Leop.
Act. Ap. 27, 27. Lud się domniemawał o S. Janie, by
snadź on nie był Chryſtusem. W. Łuc. 3, 15. (myślili
w sercach swych. Bibl. Gd.). Z okoliczności wyiażdu
iego, domniemywaią się, iż będzie użyty od Imperato-
rowey. Goz. Nar. 1, 269. Nie domniemała się na tak
srogą sprawę. A. Kchan. W. 105. Na nich się domnie-
mawiając, iż za ich radą one się porażki stały, umorzył
ich. Sh. Dz. 88a. Domniewanie, Domniemawanie, Do-
niemywanie, - dorozumiewanie się, domył, die Muth-
maſung, Vermuthung. Bh. domniuł; Vind. domienenje,
dimlanje, samienenje, samiena; Dl. szumnya); Sor. 1.
menkluwano, domerkwano. Aby žaden z domiemiań nie

60.

DOMIESZKAC DOMNIEMAC 475

476 DOMNIEMAW. - DOMOSTWO.

przysięgał; bo kto prysięga o to, czego pewnie nie wie,
prędko się stanie krzywoprzysiężcą. Szczerb. Sax. 253.
On z domuiemania szystło to powiadał. Pot. Syl. 340.
Dalby bóg, aby te smutne domniemania były bez funda-
mentu. Teat. 38, 118. Jeft niektórych domniemywa-
niem, iż celem częstych tych konferencyi, ieł woyna
Francuzka. Gaz. Nar. 1, 257. - §. Arith. Domniemania re-
gula, regula falsi, positionis, z iednøy lub dwóch liczb
na upodobanie wziętych, liczby prawdziwøy dochodzi.
Sol. Geom. 3, 77. iednak że słowo domniemanie daløy
odstępuie od słowa positionis, nazywam ią częściøy re-
gulą założenia. ib. 244. Domniemany, domyślony, nie
pewny, niepewnie wiadomy, vermuthet, vermuthlich,
vermeynt. Bh. domułły; Vd. domenitliu, dimlatliu, sa-
mienliu). Zyw. Jez. 25. DOMNIEMAWACZ, a, m.
opinator. Mącz. der Vermuther, Muthmafer.

DOMOBURZYCIEL, a, m. burzący domy, der Hausstür-
mer, Hauserstürmer; Ec. доморазормель.

DOMOCZYC cz. dk., domaczać kontyn., do reszty pom-
czyć, vollends einweichen, durchweichen lassen. Rs. do-
mayný, домачивý. Len lepiły ieł nie domoczyć.
Przędz. 13.

DOMODLIC się, zaimk. dk., do końca wymodlić się, zu
Ende beten. Kg. domolići.

DOMODZ, DOMOC, F. domoze, cz. dk., Domagać ndk.,
dokonać kogo, do końca go pokonać, przemódz, zmódz,
einem den völligen Garaus machen, ihn vollends beizwin-
gen. DOMAGAC się, zaimk. ndk. usilnie o co stać, wy-
ciągać czego, nachdrücklich suchen, begehren, verlangen.
Rs. домочься, домогаться. Nayleniwsi do roboty,
są nayprědsi do domagania się. Lach. Kaz. 2, 5. DO-
MODZ się czego, dosieli się, damaganiem się włókać,
wymódz, das Begehrte erhalten. Domógi się naoflatek
łałki, o którą zabiegał. Off. Wyr. W myśliwie: do-
gnać, doszczwać, dopędzić, dołać n. p. Pies domół się
zaiąca, eriagen, erhaschen, fangen.

DOMORODNY ob. Domarodny. DOMOROSŁY, a, e, do-
márodny, rosły w domu, zu Hause aufgewachszen. Ko-
nie domorosłe. Stat. Lit, 393. *DOMORZĄDZCA, y,
m. rządzący domem, der Hausregierer, Hausverwalter.
Rs. домостроймель, cf. Домостроймельшо gospo-
darštwo; домостроймельный gospodarski.

DOMORZYC cz. dk., Domarzać ndk., dokonać kogo, do-
bić, vollends aufreiten, ein Ende machen (Rag. domo-
ritti, domaaram, moleflia afficere). Oni tak go domo-
rzyli i zabili. Sk. Dz. 1187. Głód domorzył człowieka.
Tr. Tel. 330. głodem wycieńczyć, zgubić, zu Tode auß-
hungern, verbungern lassen. Tylko nie domorzone woy-
sko nasze z pola schodzi. Tward. W. D. 2, 113.

*DOMOSTROZ, a, m., Ec. домострążyb, домовникb,
stróż domowy, der Hauswächter. DOMOSTWO, a, n.
zabudowanie wszelkie gospodarłkie w jednym obrębie,
bie Behausung, das Haus mit allen Angebäuden, Bh. do-
mowo; Vd. pohishtvu, pohitvo; Rs. храмина (Eccl.
домовемшо res familiaris). Domostwo iego w pośrzod-
ku wsi. Teat. 54, c, C. 2. Oprowadzał się około do-
mołtw przy kościole zabudowanych, które nieiako mia-
ńteczko formowały porządne. Xiqdz. 77. Domotwo za-
iezdne czyli wjezdne, maiące sięń i šlaynią dla wygody
gości; bierze się czasem za karczmę, ein Einkehrhaus,
Wirthshaus, §. sprzęty domowe, Gn. Th. Hausgeräth,

DOMOTAC - DOMAWIAC.

Hauskath. §. osoby dom składające, familia, domowni-
ki, die Hausgenossen, das Haus, die Familie. Był w
okręcie Noe przez trzynaście miesięcy ze wszytkiem do-
mołtwem swoiém. Biel. Hfl. 5. Niech ci bóg blogosła-
wi, abyś urósł i rozmnożał się na domołtwo ludu. Sk.
Zyw. 1, 245.

DOMOTAC cz. dk., do reszty namotać, lub więcejć ieszcze
namotać, vollends aufhaspeln, zu Ende haspeln, noch
meht dazu haspeln. Rg. domotatti; Rs. домопімь, до-
мамывать.

DOMOWAC intrans. ndk., domem prywatnie się bawić,
zu Hause ein Privatleben führen. Vd. domuvati, gospo-
dariti, haushuvati). Domowanie, domowy żywot, pry-
watny żywot. Gn. Th. das Privatleben. - Domować u kogo,
bydź iak domowy, bey einem zu Hause seyn. §. przekupuiać
od domu do domu chodzi, Tr. hausiren, hausiren gehen.
Domućacy, der Hausirer. Bh. hűntj.
DOMOWIC cz. dk., Domawiać ndk., dokończyć mowy,
do końca wymówić, vollends zu Ende reden, ausreden.
Bh. dopowěditi; Bs. dogovoriti; Rg. dogovoritti; Sr. 1.
dorcţuyu; Rs. досказыв, досказывать. Nie dano
mi domować, wszyscy krzykną razem: biy zabiy go.
Fabt. Tel. 11. Nie mógłes, pomnę, domówić ofštatka,
Tak ci placz ięzyk, tak i uſta zatka. Chrośc. Ow. 74.
Reszty domować nie może; łkania tłumily głoś iego.
Stas. Num. 1, 14. Chciał żuguać, nie dokończał, słów
nie domawiając. Fabl. Tel. 325. Domawiając, brón-
utapia w sobie. Paßt. F. 25. Ona ieszcze tak ku królo-
wi domawia, alić Natan przyszedł. 1 Leop. 3 Reg. 1, 22.
Ten ieszcze domawia, alić drugi przyszedł. 1 Leop. Job.
1, 18. Domawiał, gdy śmierć blada zamknęła mu wargi.
Dmoch. Jl. 2, 127. Domówienie peroratio. Gol. Wym.
148. die Schlußrede. §. Domawiać słowa, dobitnie wy-
mawiać, deutlich und kein ausprechen, nichts verschlucken.
Chciał mówić, nie domawiał, często łąkał słowa. Prze-
rwana, niepoietna i bezsensna mowa. Fabl. Tel. 86.
Domawianie, dobitne, zwupelne wymawianie, deutliche,
teine Ausprachc, ohne zu verschlucken. §. Domawiać ko-
mu, dosadnie mu przymawiać, dosadzać, docinać komu
mowa, einem mit Worten zusehen, auf ihn sticeln. Bh.
domlauwati, domluwiti. Nie godzi się, że córka matce
siła domawia tak bezpiecznie. Bardz. Tr. 287. DOMA-
WIAC się czego, zaimk. ndk., upominać się o co, na-
legać o co, fordern, begehren, verlangen. Domówić się
czego, dk., przypominaniem, naleganiem włókać, zy-
ſkać, dokazać, durch Reden erhalten, zu Wege bringen,
erlangen. Rs. договоримься, договариваться. Jać
nie pragnę, by dla mnie krew lała królewna, Achill się
iėy domawia; a ia muszę Panie Oycowskie syn posłu-
szny pełnić rozkazanie. Min. Ryt. 1, 73. Domawianie
się czego, upominanie się o co, naleganie, naftawanie,
die Forderung, das Ansuchen, das Gefuch. Przez spie-
ranie prawdy się domawiamy, limatur veritas in dispu-
tatione. Mącz. (zblizamy się do niéy, wir naßern uns
ihr). Zartem się prawdy domówić nie wadzi. Rys. Ad.
78. Kto mówi, ten się domowi. Gn. Ad. 384. (kto
krzyczy, ten i wykrzyczy. Na seymie Wileńskim 1559
R. poprawiania statutu szlachta się Litewśka domowała,
Stryk. 756. Domówić się czego złego, ściągnąć na się
mowa co złego, sich durch Reden zuziehen. Domówieli
się nielaški Pańskięy. Tr.

*DOMOWIEC - DOMOWY,

*DOMOWIEC, - wea, m. *familiaris*, Maćz. domowy przy-
iaciel, der Hausfreund. *DOMOWIT, a, m. id. n. p.
Ksiądz Tomasz z Płazy, Kromera powszedni domowit.
Orzech. Qu. 60. (Rs. домови́мъ gospodarny).

DOMOWNIK, a, m. domowy, w tymże domu miesz-
kający, der Hausgenoss. Boh. domownſt; Vind, domazh,
hishen deleshnik, enohishni zhlovek; Rag. domaachi,
kuchnik, ukuchni (Rs. домови́к domator; Ec. до-
мовникъ domoſtroż). Łacno zwiedzie domownik. Sk.
Dz. 1134. Przodkowie nasi z panów wszelką niena-
wiść, a z slug wszelką zelżywość otarli, zowiąc pana
ocym czeladki, a slug domownikami. Pilch. Sen. lif.
354. czeladź, Hausgenoffen, Gesinde. Crn. drushina (cf.
drużyna). Domownicy moi maią izby wygodne, kar-
mieni są przyłtoynie. Kras. Pod. 2, 56. §. tegoż kraiu,
teyże ocyznyz, rodak, ziomek, ein Inländer, Einheiz-
mişcher. Gdy tedy tak między sobą tłuką się domowni-
cy, oto niezrachowana gęstwa Tatarów do Poliſki sypie
się. Krom. 270.

DOMOWNY, a, e, lubiący się domawiać, upominać, um
das Seine redend, nicht schweigend. Kot głodny, gdy
nielowny, chłop gdy niedomówny. Zab. 14, 70.

DOMOWY, a, e, od domu, do domu należący, ściągaią-
cy się do domu, czy to fizycznie, czy ekonomicznie, czy
moralnie, Haus-. Bh. domaćń, domowit', domowni;
Slo. domáci, domáſſni; Cro. domachi, hisni; Dt. kuchni,
ukuchni, Kg. kuchni; Sla. domáchi, dumáchi, kuchni;
Bs. domacchi, kuchchni; Crn. domazh, hishneſke; Vind.
domazhi, hishni, vhishen; Sor. 1. domacze; Ross. до-
мовый, домáшний, Ec. домовный. Drzwi domowe,
brama domowa, die Hausbühre. Sprzęty domowe, Haus-
rath. Czeladź domowa, Hausgeſinde. Jeden z służy-
cych domowych, Kras. Pod. 2, 140. einer von den Haus-
bedienten. Domowy dozorca Crn. hishnék); Domowy
kapelan Rs. кресмовой священникъ. Domowy bo-
żek Crn. sidék). Domowy gieniusz Crn. ſkrytek, shkra-
tel). Pies domowy, vulg. sobaka domowa, der Haus-
fund. Domowe sobaki, choć się kąsaią, cudzego psa
uyźrzawszy, nań się rzucaią. Crn. Ad. 199. Domowy,
w iednym domu z kim mieszkaiący (ob. domownik),
Haus-, unter einem Dache wohnend. Domowy złodziły,
der Hausdieb. Ktoż się domowego złodzieia uſtrzeże?
Tać ręką posługuie, drugą mieszek rzeże. Pot. Arg. 13.
Trudno się domowego masz uſtrzedz złodzieia. Biel. S.
M. B. 3, b. Złodziły domowy, nieprzyiaciel gotowy.
Rys. Ad. 79. - Domowa doległość, krzyż domowy,
Hauskreuz. Domowa doległość bardziły się czułe. Crn.
Ad. 199. (bardziły boli od swoiego). - §. Prywatny,
domem się bawiący, niepubliczny, Privat-, (Haus-).
Skoro prog kościelny urzędnik przęſapi, iuż łaroftą nie
ieſt, ale domowy człowiek. Sk. Dz. 26. Domowy pro-
wadzi żywot Crn. Th., ob. domowanie). Symeona po-
ciechy były pospolite wszyſkim; nie miat on onego do-
mowego i swoiego łakomego a ścisłego serca; kochanie
iego było szczęście ludu swoego. Sk. Kaz. 526. (on był
bez prywaty, ohne Eigennuz, uneigennułig). §. Do-
mowe zwierzęta, swoyſkie, chowane, ogłąskane, Haus-
thiere (cf. jahm Adlg. not.); Vd. shivina, shvad, brau,
shivinze, brauzhe). Domowe zwierzęta są owe, które
się pospolicie przy ludziach chowaią, Kluk. Zw. 1, 99.

*DOMRA - DOMYSŁ.,

477

Drob¹ albo ptaſto domowe. ib. 2, 93. ſedervich. Roſlina
domowa. Crn. Th. ogrodna, ein Gartengewäſch (oppos-
leśna, dzika). §. domowy, rodowy, domowi iakiemu
alboſfamilii należący. Crn. Th. Haus-, Familien-. Domowa
szlachtę swoيّه familii na swoję łronę przeciągnął. Tr. -
Simil. Domowa to rzecz, swoyska, między swemi, nie
należąca do obcego, eine Familienſahe. Coż komu do
tego, że mąż się z żoną wadzi; domowa to rzecz. Off.
Wyr. Po domowemu częſtować; tém, co dom ma, po
gospodarſku, mit Hausmannſtoſt bewirthen. §. Domowy,
kraiowy, ocyzyſty, inłandisch, einheimisch, vaterländisch.
Nie trzeba nam sukiń zagranicznych, gdy domowe ma-
my. Ld. Wiele krwi domowéy przelał, gdy mu się lud
sprzeciwiał. Sk. Dz. 758. (rodackiły, spółobywatelſkiły,
Bürgerblut. Domowa woyna, gdy który norad sam
przeciwnie walczy, intefinum bellum. Maćz, doma-
ſicum, ein innerlicher Krieg, ein Bürgerkrieg. Crn. vojska
zherna cf. czerń; Rs. mějdoусóbie, mějdoусóбемо.
Durny król Bokorys okrucieńłty swemi Wzniecić woy-
ńę domowąeroni z poddanemi. Fabl. Tel. 26. Niech
żaden się z mych wierszów wiek nie uczy tego, Jak wiele
się domowéy woynie godzi złego. Luk. Bardz. 123. (cf.
rokosz, bunt).

*DOMRA. y, ž. muzyczny iakił instrument, ein muſicali-
sches Instrument. Porywaią bęben i arſe, a weselą się
na głos domry. Budn. Job. 21, 12. (przy głosie muzyki.
Bibl. Gd.). Chwalcie Jehowę na łronach i na domrze.
Budn. Pr. 150, 4. (na organach. Bibl. Gd.).

DOMRAZAC komu, ndk., domrozić dk., mrozem dokuczać, mił
ſtoſt ſuſeben, quäſen. Nocne szrony tak nam domrażałы,
Jak nam w południe słońca dopiekły upały. Przyb. Ab. 50.

DOMSKO ob. Domiſko.

DOMUROWAC cz. dk., z resztą wymurować, lub więcć
ieszcze przymurować, vollends ausmauern, zu Ende
mauern; noch meht hinzu mauern. Kg. dozidati). Nie-
przyiaciele ſkazili zamek, którego ieszcze był Kazimierz
trochy nie domurował. Biel. Sw. 221, 6. Zaczętych rze-
czy domurowano i dokończono. Baz. Sk. 346. Niedo-
murowane mury porządnie na zimę poprzykrywać. Haur.
Ek. 8.

DOMYC cz. dk., domywać ndk., do końca pomyć, vollends
abwashed, aufwashed. Bh. domyti, domygi, domeywam;
Rs. домыть, домывать.

DOMYSŁ, u, m. dorozumienie się, domniemanie, wnio-
sek, die Vermuthung, Muthmaßung, das Rathen. Boh.
dumyl; domniuń; Sr. 1. domył, domerſwano, merklu-
wano; Vd. domienenje, dimlanje, samiena, samienenje,
mienenje, umenje, dosdeuk, dosdetje, sumnitje; Crn.
dimlanje; Dt. szumnya; Cro. pogogyay; Rs. aoráab,
aoráadka (домысаб, домышленie wymyſł, wynala-
zek). W niedoſatku doświadczenia, domyſł, podobień-
ſtwo maiący, ieſt dobrym. Stas. Buff. 27. Każde rozu-
mowanie, które przez domyſł rzeczy chymiczne wykłada,
tém samé niepewne. Krumł. Chym. 8. Zdanie
swoie powiedział z proſtego domyſłu i mniemania swoje.
Chełm. Pr. 44. Niechay żaden wotum swoje nie podawa
z swego domyſłu. ib. Z domyſłu, na domyſł, według
swego domyſłu, zdania, upodobania, na los, na szeč-
ście, auf Gerathewohl, auf gut Glück, nach Gutd...ken,
nach Belieben. §. Domyſł, moc duszy domyślania się,

478 DOMYSLAC - DOMYSLIC.

przymiot domyślności, die Vermuthungsgabe, Errathungsgabe, das Combinationsvermögen. Człowiek ten słynie z wielu rzadkich przymiotów; w szczególności też wielkiego jeſt domysłu. Off. Wyr. Człowiek młody, ale flatecznych obyczaiow i ftarego domysłu. Eraz. Jęź. A. 5, 6.

DOMYSLIC się, zaimk. dk., Domyślać się, ndk., domyślać się, kontyn., domyślać się, czſll., myślą dochodzić, domyslem zgadywać, muthmaſen, vermuthen, tatſen; domyślic się czego, doyść myślą czyli domysłem, errathen, entdecken, treffen. Bh. domyſliti ſe, domyſlim ſe, domyſſlim ſe, wſtipiti ſe, dowtisowati ſe, (cf. dowcip) domnjawam ſe; Ag. domiſliti se; Bs. domiſliti se, domiſcgljatti se; Sr. 1. domyſiu, domyſlim, domerkupu; Cro. domiſzlitisze, domiſhlyavatisze, pogájam, pogodilszem; Vd. domieniti, dimlati, samieniti, sdmulati; Crn. dimlam; Rs. догадаться, догадываться (Ross. домыслывься, домышлывься, domyśляться, доразумеваться, догадываться). Wiem also przynaymniły domyſłam się, o czem teraz myſlisz. Kras. Pod. 2, 110. Domyſłam się, co przec to rozumiesz. ib. 160. Wiele historyków się domyſlawa, że to ztąd pochodziło. Krom. 17. Gdyby cię tu spotkala, domyſlałyby się, że tu jeſtem. Teat. 52, d. 58. Domyſlic się nie mogę, iakim sposobem wróciła się nazad. Teat. 54, 48. Czego ludzie domyſlić się nie mogą, często późny czas pokaże. Lub. Roz. 467. Czyż się nie możez domyſlić? Teat. 18, c. 51. Domyſł oſłatka. Gemm. 74. Domyſlisz się, kiedyć czarny wół na nogę naſtapi. Rys. Ad. 11. (trzeba mu łopatą w głowę kłaſdź; nie zobaczyć, chyba aż namaca; trzeba mu aż na dłoni pokazać, aż na łopacie wyłożyć, aż pod nos podszać). Slo. kdo nědočuge, nech ſe domiſli, qui non bene audit, bene perpendat. Domyślać się na kogo, podeyżrzenie mieć na kogo, gegen jemanden Argwohn schöpfen. Czochowie na Borzywoia się domyſławali, że z iego naprawy zabito Swatopelka. Biel. Kr. 75. §. domyślać się, na domyſl co czynić, podług swego widzimi się, nie iak kazano, z własnej woli, nach eignem Erachten handeln. Choć naylepię, nie domyſlay się nad Pańſką wołą. Rey Wiz. 182, b. Domyſlić się czego, lub robić co, ułożyć sobie co, paſdź na iaką myſł, den Einfall kommen, etwas zu thun, sich unterfangen, auf den Gedanken dazu geraten, sich etwas zu thun einfallen lassen, in den Einn kommen lassen. Rs. вздумать, ухитриться. Chlopi nie maią razem paſć z dziewkami, by zamiaſt pilnowania trzody, czegoś inszego nie domyſlili się robić. Haur. Sk. 54. Który chłop do barci domyſli się, na gardle ma bydź karany. ib. 230. Sich daran machen. Domyſlił się do mieszka. Cr. Th. - §. In bonam partem: Co za chwała dla mnie, żem ia pierwszy takiej kolekcyi się domyſlił. Teat. 36, b. 13. (że mnie naypierwęy koncept ięcy przyſzedł, daß ich zuerſt auf den Einfall, auf den Gedanken einer solchen Sammlung gerieth). - Paff. Z pięknego weyżrzenia i łagodnøy odpowiedzi, domyſliwa się i wybiera przyiažń. Sak. dusz. 25. bierze się myſł o nićy. DOMYSLACZ, a, m. człowiek domyſłny, domyſlaiły się, który sam z siebie na co trafia lub czego domniemywa się, wynalezca, szperacz, ein Muthmaſer, Vermuther, Kather, Errather Ec. домыслышаљ, домышленикъ.

DOMYSLNIA - DONDEROWAC.

coniector. Cn. Th. DOMYSLNIA, i, ž. dorozumienie, das Hinzudenken, Empflichen. Cechą rodzaiową częſtokroć jeſt domyſnia, czyli domyſlenie się opuszczonego wyrazu. Kpcz. Gr. 2, 11. (cf. wyrzutnia). DOMYSLNOSC, ſci, ž. przemysł, dowcip, byſtrość, Combinatioſgabe, Errathungſtalent, Miß, Erfindsamkeit. Bh. dumyſnoſt, Rg. domiſcgljátnos). To nie jeſt domyſlność, gdy wie, że ma bydź iaka rzerc, o który wie, że bytność ięcy chybić nie może. Bardz. Boe. 177. DOMYSLNY, a, e, DOMYSLNIE adv. activ., domyślaiły się, przenikaiłyacy snadno, poymuiący, trafny, leidt combinirend, schlau, Bh. dumyſlny; Rg. domiſcglját; Vd. domishliu, bifropameten, prepameten, domienitliu, dimlatliu, samienliu; Ec. домыслышаљный, Rs. догадывый. Jedni ludzie są tępi, drudzy domyſlni. Petr. Ek. 26. Gospodarz ma bydź z natury domyſny. Petr. Ek. 26. Domyſłny dowcip. ludzki. Atoł. Jurk. 158. §. paſſ. czego się domyſlono, muthmaſlich. Nie rozumieć, iž domyſhnie tylko o tém mowię. Teat. 9, c. 53. na domyſl). aliter domyſłny, czego się domyſlić można lub trzeba, n. p. domyſlha rzecz, która sama z siebie idzie, iaśnie nie wyłożona, ale snadna do wniesienia, ličt zu errathen, hinzu zu denken.

DON! ob. Din di don!

DON, u, m. iedna z naypryncypałniéwszych rzék Europy, którą oddziela od Azyi, Tanais. Dyk. G. 1, 170. der Fluß Don. cf. Donſki kozak, Doniec.

DON, doń - do niego, zu ihm. Wnoszę doń sprzęty. Teat. 18, 25.

*DONA, y, ž. sidełko na pomniéysze ptaszki, szczególności na kwiczoly, z Niem. die Dobne, der Eprenkel. Tr.

DONACYA, yi, ž. z łac. darowizna, dar, zrzeczenie się urzędowne własności, względem innye osoby. Kras. Zb. 1, 241. die Schenkung.

DONAGLIC cz. dk., donagłać ndk., do końca naglić, docieć, nacierć, dringendſt antreiben, dringen, zuseßen. Urzędnicy donaglali, aby na każdy dzień robotom swym dosyć czynili. Radz. Ek. 5, 15. (przynaglali. Bibl. Gd.). Plakala Dalila, až ięcy oznaymił Samson, gdy mu inż donaglala, swoje gadkę. Radz. Jud. 14, 17. (gdy mu się uprzykrzyła. Bibl. Gd. da ſie ihn eintrieb. Luth.). Byli silniéysi, a bardzo im donaglali. 1 Leop. Jud. 11. Począł mu donagłać zełżywemi przymówkami. Fal. Fl. 214. Donagla mi potrzeba, ingruit necessitas. Mącz. (doda, dopieka, doſkwiera). Podley roli nie mamy donagłać, która gdy bez przeſtanku rodzi, wnet się wysili. Kosz. Lor. 121, b. (nie forsować). - Donagłać komu o co, nalegać nań o co. jemanden warum anliegen. Jź Nero sprawę iedną często odkładał, Burrus mu o to donagłał. Kosz. Lor. 141.

DONASZAC ob. Donieć.

DONATYWA, y, ž. w dziedzictwo obrócenie dobr narodowych, za zasługi iakiej osoby albo i bez zasług. Kto dzedziec przez donatywę, ten darmo wziął. Jez. Wyr. w ogólności tež podarek, upominek, die Schenkung, infonderheit die Verſchenkung einer Dománě.

DONDER, - dra, m. żartobl: fukaiąe: piorun (z Niem. der Donner). Což to u dondra zawsze jeſteſ smutny. Teat. 11, 9. was beym Donner! zum Henker! DONDEROWAC cz. ndk., fukać, piorunować, donnern, wettern,

DONICA - DONIESC.

DONOSIC - DONOSNOSC.

479

fluchen. Na mnie i na pana mego burczał, groził, donderował. Teat. 12, 72.

DONICA, Donica, DUNICA, y, ž. DONICZKA, i, ž. zdrbn. Naczynie gliniane kuchenne, do wiercenia w niemigdałów, ryżu, maku. Wiel. Kuch. 399. ein Reibeasch, Reibenapf; Sr. z. Echiniza, doniza (Sr. 1. dohyna, doncika, doina, deina; Ec. доминкь, доишише. Ks. доноше, домыша) doyny ſlatek, doynica, doyka, ſkopiec cf. Syr. napin tuhana Vasa, Talmud. 17, Hebr. Juv cf. lat. tina Cer. Donne) (Crn. dojniza nutrix). Prov. Gdzie donica rządzi, tam wiercimak błądzi. Lek. C. 4, b Haur Ek. 178. (cf. biada temu domowi, gdzie krowa dobada wołowi). Wiercić co w donicy. Biel. S. N. 37. Na Ukrainie donicę od maku zowże Makutragu. v. - Donica chemiczna, bądź gliniana, bądź żelazna, ein Asch, Napf, Becken, von Thon oder Eisen. Donica robią się albo z gliny palonéy, albo z żelaza lanego; daie im się kształt walkowy. Krumt. Chy. 35. Alembik do pędzenia wodki rożanéy wławiają w donicę na to przygotowaną. Cresc. 498. Donica na węgle, ein Kohlenbecken. Przed nią była wielka donica gliniana, węgla żarzyłtego pełna. Wys. Kat. 158. Doniczka do rąk. Crn. Th. mednica, ein Handbecken. Doniczka do kwiatów, ein Blumentopf, Blumennapf. Widziałem tam gwożdże w donicze alabaftrowéy. Urzęd. 152. Krzak różowy w porcellanowéy donicze. Niemc. Kr. 4, 135. Ogród, a w nim wszędzy porozstawiane doniczki z kwiatami różnego gatunku. Teat. 54, 3. DONICAWZ, a, e, od donicy, Asch, Napf. Piece chymiczne donicowe. Kruml. Chy. 36.

DONIEC, DUNIEC, ńca, m. Donski Kozak, ein Donischer Kosak. Tward. Wt. 67.

DONIEKAD adv. temp., do nieiakiego czasu, eine Zeitlang, eine Weile, etwas, Bh. donekud. Posłom krol donie, dokądby się nie wrócił, czekać rozkazał. Krom. 718. aliquamdiu. Kallimach bawil się doniekąd na posłudze Piusa II. Krom. 756. Po żeyściu Wendy Polśka od woiewodów doniekąd sprawowana była. ib. 38. (cf. poniekąd).

DONIESC cz. dk., doniesie, doniosę Fut.; Donosić nied. et kont. *Donaszać czſll., zanosić, przynosić, ponosić až do pewnego kresu mięsca lub czasu, bis hin tragen; Bh. doneſti, doneſt, doneſu, donosſti, donaſſti: Slo. doneſti, donaſſeti; Sr. 2. donaſſi; Sr. 1. doneſći, doneſu, donosſu, doneſem, donosſchem, donosſchuyu; Cro. donezti, donasham, doneszti; Dl. donoszim; Vd. doneſti, donositi, donashati, doperneſti; Rg. donjěti, dónossitti, donossim; Bs. doneſti; Rs. dónéſtъ, dónosćiъ, donaſhivamъ. Nie mogli donieść łupów do domów swoich. Rey Pofl. H. 8. Doniósł go do gospody. Rey Pofl. Nn. 2. fig. Jeśli kiedy doniesiony był głos do ucha twoiego... Odym. Sw. 2. Mm 2, b. (ieśli doszedł ucha twoiego). Donosić płód, do czasu dożyrzałości w żywocie go nosisić, die Leibesfrucht bis zur rechten Geburtszeit tragen. Rs. свершиться, свершаться. Niektóre białogłowy płódu donosić nie mogą, i przed czasem porauiają. Petr. Wod. 16. Rzadko która z tych, zoławszy brzemienną, donosi dziecięcia; a ieśli nie poroni, to... Kloh. Turk. 186. Czasem z samego przełeknienia krowa nie donosi cielęcia. Haur. Sk. 53. Poronicь Rs. недоносить. Płód

niedonoszony, niedonosek, niedochodek, zaśniad, pomiotek, porończę, porzutek, odchodczę, eine unzeitige Geburt. Zilkoro dzieci jednym porodzeniem miała; ale niedonoszonych i martwych. Stryk. 296. fig. niedonoszony człowiek, niedonoszona głowa, z nieumiarkowany, nierosządný, ziolona, niecała, niedoyrzała głowa. §. Donosić, poddawać, przynosić (cf. dowozić, dosyłać), darbringen, dartriechen. Donosili żywności obłężonym. Off. Wyr. Szynkarka im wina donasza. Rey Zw. 101. §. Donieść, do tego, co iuž zaniesiono, przyczynić, noch hinzu tragen, bringen, noch mehr bringen. Donieś drew, aby na cały dzień wyſtarczyły. Tr. §. Donosić komu co, lub o czém, uwiadomiać go, oznaymić komu, dawać znać, powiadać, doszeptywać, benachrichtigen, hinterbringen, Sr. z. hopſchawisch; Bs. doponiditi, navifiti; Vd. nasnaniti, obsnaniti, posnaniti, nakasati, napovedeti, dokasati; Rs. заявить, заявлять, избестить, назвать. Es. извѣщать. Nie tylko co widzę i słyszę donaszam Wc Panu, ale też i co rozważam. Zab. 11, 402. Ma nam czasami tamteysze donosić nowinki. Teat. 6, b. 33. Paff. Doniosło się to króla Saula, z czém się dał Dawid słyszeć. 1 Leop. 1 Reg. 17, 31. (rozniosło się. 3 Leop.). Gdy się zaburzenie ludu doniosło Mayżesza z Aaronem, upadli na ziemię. 1 Leop. Num. 14. (gdy usłyszeli, 3 Leop.). Donoszący, uwiadomiajacy, berichtend, benachrichtigend, hinterbringend. Ross. избестимельный, увѣдомимельный; Eccl. вѣдомельный, извѣщательный. Doniesienie, uwiadomienie, das Hinterbringen, der Bericht, die Nachricht. Bh. wżfazanſt; Vd. osuanik, osnanitje, poshta, napoved, nasnanenje, nasnanik, nakasa, nasnanſtyu; Ross. доноſь, доношёнě, сведёнě, извѣсновованě, извѣшенě, заявка, заявленě, заявливанě, извѣсчение, вѣсć, сказанě, сказыванě. §. Donosić koło, odnosić go, ofkarżać, obżałować, udawać u sądu, einen denunciten, angeben, anzeigen. Bh. wzněſti, wznasſeti; Eccl. извѣноваши, извѣтную, извѣщая, извѣтом чинною чемь на кого Trajan odpisal, aby chrześcian nie szukano, ale doniesione karano. Sk. Dz. 71. Doniesienie do sądu, odniesienie, delacja, ofkarżenie, udawanie, die Denunciation, Anzeige, Anklage, Rs. явочная; Ec. извѣнb. Doniesienie falszywe Rs. móka. §. Jntransir. aždokąd dołarczać, doławać, dosięgać, dopadać, dolatywać, bis wobin reichen, auſtreichen, laugen, gehen, tragen. Sława iego obłoków doniesie. Miaſk. Ryt. 2, 88. Ryby po górach wysokich pływały, Gdzie ledwie przedtem piora donaszały Mężney orlicy. J. Kchan. Dz. 231. Donosi tu łuk, kusza. Crn. Th. Ta fuzya až do tego drzewa nie doniesie. Tr. Tak daleko wzrok mój nie doniesie. ib. Donosić czego, lub czemu, wyłarczać czemu, równać się z czém, podoywać czemu, mierzyć się z czém, etwas erreichen, erlangen, ihm gleich kommen. Zadnać chwała nie donosi pana tego zacności. Pies. Kat. 92. Jdę ia za nim, chociaż nie doniosę wielkiego kroku. Susz. P. 1, A. 4, b. Dochód nie donosi wydatkom. Off. Wyr. §. Donosi moneta, doważa, Cr. Th. das Geld ist vollwichtig. DOLOSLOSC, DONOSNOSC, ści, ž., n. p. strzelby, armaty, przeſwór, przez który donosi, die Schusweite eines Gehehrts. Odległość, którą zowiemy doniosłością rzuce-

480 DOŃIOSŁY - DOPADKI,

DOPAŃKOWY - DOPASDZ.

nia, trzeba mieć wiadomą. Jak. Mat. 4, 151. Zołnierz, żeby poznal rozmaitość doniosłości broni. Łęk. Mier, 2, 214. Wszytkie węże, miając zbyteczną doniosłość nad potrzebą, i daremny ciężar, pokazały się bydź nieużyteczne. Jak. Art. 1, 217. (cf. Frzelica ręka) Geom. Nar. 2. DONIOSŁY, DONOSNY, a, e, DONOSNO adv., dosięgający, dosiężny aż do swego kresu, wystarczający, bis wohin tragend, reichend, hinreichend, ausreichend, hinreichlich. Donośna łtrzelba. Tr. Głos ten doniosły, co na boie wodził, Radośnym dźwiękiem twarze wypogodził. Kras. Off. E. 3, b. Już iak srogi Liobyški lew ryczy donośno, Już że pies łančuchowy rzekłbyś, szczeka głośno. Tol. Saut. 45. §. Donośny urząd. Tr. intratny, zyśkowny, einträglich.

DONISZCZYC cz. dk., Doniszecza ndk., do szczętu poniszczyć, wyniszczyć, zgubić, vollends vernichten, zerkichten. Lepięby nam potępieńcom było, by gniew boży nas doniszczył. Przyb. Milt. 38.

DONOCIC, DONUCIC, cz. dk., do końca dośpiewać, więcćy ieszcze śpiewająciprydadź, zu Ende singen, vollends ausſingen, noch mehr dazu singen. Trzy razem pękły na tężone łtruny, Nie chciałnaſtroić i śpiewać porzucił, Szkoda, że ieszcze czegoś nie donucił. Kniaz. Poez. 1, 120.

*DONOS, a, m. Lepszy donos w izbie, niż zwierz w puſzczy. Stryik. Gon. M, 3.?

DONOSNY ob. Doniosły, Donieść. DONOSICIEL, a, m. donoszący co, donoszący o czém, donoszący kogo, delator, ofkarzyciel, der Hinbringer, Zubringer, Hinterbringer, Berichterstatter, Denunciant, Ankläger, Anzeiger. Bh. donuſſa; Vd. donashavez; Rg. doglasitegl; Sr. 1, donoschwaſ; Ross. доноſſикъ, доносиймеſ, извѣтникъ, извѣтникъ, вѣсновищникъ; Rg. navifitegl. - W rodz. żeńk. DONOSICIELKA, Rs. доносиитемеſнича. DONOSICIELSKI, a, ie, od donosiciela, Denuncianten =, Anzeiger =. Rs. доносиитемеſchend.

DONSKI, a, ie, od Donu rzeki, vom Flusse Don, Donisch. Jedni z Kozaków Dońkiemi się od rzeki Donu nazywaią; drudzi Nizowemi. Nar. Chod. 2, 285. Tward, Wl. 61, Gwagn. 339. (ob. Doniec, Duniec.

DOORAC cz. dk., doorze Fut.; Doorywać czſll. et kont., do pewnego kresu poorać, do reszty przeorać, bis wohin pſługen, ackern, vollends zu Ende pſługen. Bh. doworati, doworawam; Rg. dooratti; Rs. doorarbre, dopaŕamb, dopaŕiubamb. Gniewał się, iż mu naiemnik według naznaczony miary nie doorał, Haur. Sk. 46. §. więcej ieszcze przyorać, oraniem przyczynić, noch mehr hinzu pſługen, hinzu ackern. Kazał gospodarz doorać do roli ieszcze iedno ſlaie. Off. Wyr.

DOOSTRYC cz. dk., do reszty lub do pewnego kresu poofstrzyć, bis wohin schärsen, scharf machen; vollends schärsen. Rg. doosctritti.

DOPAD, u, m. dochwycenie czego, dodążenie do czego, dobieżenie dokąd, das Erwischen, Erhaschen, Erkappen, Ergreifen. Ofkoczony od Litwy ratował się rychłym dopadem promu, i uszedł. Nar. Hſt. 7, 111. Łuk iego porawszy w dopady, krzyknął. Zebr. Ow. 106. arripuit (Vd. dopad, perpad, pervolenje = przypadanie, przyzwolenie, approbacya). W DOPADKI adverbialiter, w *dochwatki, w dorywki, subcesive. Mącz. erhaschend, in

Eile, flugß. Tatarowie z grabieżą zarwaną w dopadki uſtepują. Krom. 744. Nieprzyaciela z korzyściami w dopadki odkodzącego doiechać iuž nie mógł. Krom. 767. DOPADKOWY, a, e, dorywczy, aufgehäscht, aufgeschissen, aufgeraſſt. Pilne a niedopadkowe przygotowanie się. Gol. Wym. 325.

DOPALIC cz. dk.. Dopalać ndk., ogniem strawić do szczętu, aufbrennen, vollends verbrennen. Bh. dopaliti, dopalowati; Sr. 1. dopalić, dopalim; Rg. dopaliti (Rs. Domamimъ, домаплавамъ cf. topić). Dopaliwszy tych drzew, insze trzeba kupić. Tr. Paff. dopalić się, dogorzeć, ausbrennen, zu Ende brennen, sich endigen. Swiece się dopalaią. Teat. 18, 4. §. dopalić, dopićć czego. wypalić co, dogrzać, dohartować w ogniu, im ſen etwas vollends ausbrennen, ausbaffen. Od razu niedopalonéy cełegy, iuž te dopalisz. Ld. Nie trzeba migdałków przeplać, lub te nie dopalać. N. Pam. 17, 211. Gdy nie są migdałki dopalone, nie dosyć wydaią oleiu. N. Pam. 17, 211. §. dopalić, przyczynić rzeczy iuž wypalonéy, noch mehr brennen. Nie dość kawy; trzeba iéy półfunta ieszcze dopalić. Ld. - §. Dopalsć komu, dopiekać mu, dogrzewać, dokuczać, dosadzać, einem warm machen. phys. et mor. Uderzyło słońce na głowę iego, a dopalało mu. 1 Leop. Jön. 4, 8. §. Dopalić się czego, zaimk. mu, paleniem iak należy rozegrzać, erheizen, gehörig warm machen. Nie dopalisz się nigdy téy izby, tego pieca. Cn. Th.

DOPAMIĘTAC się, zaimk. dk., spamiętać, przypomnieć sobie, gedenken, sich erinnern. Zasław, Zbaraż, i inszych kto się dopamięta, Była Troia... Pot. Pocz. 490.

DOPARCIE, DOPARTY, ob. Dopierać.

DOPARZYC cz. dk., Doparzać ndk., do pewnego kresu parzyć, do szczętu sparzyć, więcejćy ieszcze poparzyć, przygrzać, bis zu einem gewissen Grade krühen, vollends abbrühen; noch mehr krühen. Ross. dopřbьмь, dopřbವಾರ್ಮ. Rożną materyą na szmelcugę doparzać. Haur. Ek. 178.

DOPASDZ niąak dk., Dopadać ndk., paśdź aż póty, dolecieć do czego, bis wohin fallen, fallen bis auf. Bh. dopaduanti, dopadati; Sr. 1. dopanuć; Bs. dopaſti; Eccl. dopadájo (Cro. dopasztisze, dopáadsze placere podobać się, Vd. et Crn. dopaſt, dopaſti, dopadem placere, dopadliv beneplacens, dopadlivoſt = przyjemność). Jeszcze byli do dna oněy iamy nie dopadali, a iuž ie pochwycili lwi. 1 Leop. Dan. 6, 24. Nie dopadli dna. Wad. Dan. 144. Dziecię z drugiego piętra spadłszy, iuž dopadało ziemi; ale przecież ktoś ie utrzymał, że nie dopadło. Off. Wyr. - aliter wieko nie dopada do kufra, nie ślisuie, nie łosuie się, nie zwiera się, nieszczelne, det Deckel schliest nicht genau an. §. Dopaśdź kogo, dolecieć, doścignąć, erjagen, erreichen, einholen. Olbrzymowie go ściigaią i iuž go prawie dopadaią, P. Kchan. Orl. 1, 384. Juž uchodzący nieprzyiaciel miał się ku Niemnowi, kiedy go Polacy dopadli. Nar. Hſt. 5, 178. - Doyśdź, doſięgnąć, erreichen, etlangen, treffen. Chocbym leciał za morze, i tam mię ręka twa dopadnie. Ryb. Ps. 277. Strzegą uszu Pańskich oni, Zeby dobrzy, cnotliwi nie dopadli pana. Pot. Arg. 29. Ten duch, iako do piersi panieńskich dopadnie, Mówi przez duszę ludzką, otwierając snadnie Uſta wieszcze. Bardz. Luk. 74. - Dopaśdź czem czego, etwas womit erreichen. Sciąga żagle, a brzegu

DOPATRZYC - DOPĘDNY.

brzegu wiosłami dopada. *Dmoch. Jl.* 1, 18. Chart nań
naciera, nagli i klami dopada. *Przyb. Luz.* 82. (doieżdża
go zębni, et haut mit den Zühnen ein). - Dopaśdź
czego, nagle, prędko, szybko dołać, osiągnąć, dości-
gnąć, schnell erreichen, ereilen. Nie mógł tak rychlo
dopaśdź lat mężnych; jako dopadał dygnitarstw wielkich.
Birk. Chod. z. §. Dopaśdź, porwać, dochwycić,
zachwycić, erwischen, erhaschen, ergreifen. Cała się
zgraia do sali przeniosła, Musiał siedzieć na łtolku, kto
nie dopadł krzesła. *Weg. Org.* 52. Zbytniem chory prak-
gnieniem zmorzony, Dopadłszy chciwie napoiu chłodne-
go, Oraz i zdrowia połradywa swego. *Poſt. F.* 163. Złe,
kiedy szalony miecza dopadnie. *Pot. Zac.* 67. Czego
kto dopadł, tém bil. *Cn. Ad.* 257. W nieszczęsnéy
chwili Parys cudzey dopadł zony. Wydrzeć ią gachu
Grek niepoliczony. *Hor.* 1, 82. *Nar. Jſtra,*) gdy dopa-
dnie słomy, spali łłodoły i domy. *Pot. Arg.* 78. Do-
padło pogańſto zamku w oddaleniu woysk naszych, i
opanowało. *Nar. Hſt.* 3, 42. (podchwyciło, z nagła
przydchyło, ſie überrumpfen das Schloß.

DOPATRZYC cz. dk., uyrzeć, doſtrzédz, doyźrzeć, et-
ſehen, wahrnehmen. *Rs. docэмаптыкь*. Dopatrzyłem z
dawna siedlisko cnoty w sercu twoiém. *Zab.* 7. 211. *Koſſ.
Gdy obaczysz a uyrzysz, iż się iuž wiele wypełniło, po-
tém tego dopatrzysz, iż to wszysko prawda. *Rey Ap.* 3.
Od oblicza twoego prawo moie niech nie wyidzie; oczy
twóie niech dopatrzą prawości, *Budn. Ps.* 17, 2. (niech
patrzań na .. *Bibl. Gd.*). *Dopatrzyć się, zaimk., spo-
ſtrzec, odkryć, gewahr werden, wahrnehmen, entdecken.
Nie dopatrzyli się świętego bożtwa iego w człowieczeń-
ſtwie oném. *Rey Poſt. Rr* 2. et *Mm* 5. *DOPATRY-
WAC* *czſſl. et kont.* *Potatruie Pr.,* dozierać, doſtrze-
gać, dogladać, ein Ange auf etwas haben, Obacht geben,
Acht haben. *Rs. docэмаприваьм.* Deputowani czynow
komissyi ak napylnić dopatrywali. *Gaz. Nar.* 1, 187.

DOPCHAC cz. dk., Dopychać ndk., tłoczyć żeby napełnić,
dotłaczać. nabiiać, ładować, pakować, ganz voll stopfen,
voll pſtopfen, anfüllen, voll paſſen, noch immer meßt
hinein paſſen. *Ros. допихнуть, допа́дь, допи-
хиа́мь.* Resztę polarkusza uwagami politycznemi do-
chaią. *Mon.* 71, 214. Będąc na tym urzędzie, będzie
kradł, darł, dopychał do wora. *Pot. Syl.* 160. Nigdym
z wielkości nie cieszył się zbiorów. Nigdym tak chciwie
nie dopychał worów. *Chrość. Job.* 116. Nic się też pe-
wnie nie zołtanie z zbioru, Chociaż dopychał nie iednego
woru. *Ib.* 73. Dopychać źatku, ciężaru. *Off. Wyr.* My-
ślą tylko, żeby mieli czém dopychać żołądka. *N. Pam.*
16, 34. Chocł się naiadł, dopychał iednak brzucha. *Off. Wyr.*
*cf. dolewać.* - §. Dopychać kogo, pchnięciem kogo dobiiać,
jemanden zu Tode stopfen, ihm mit Etößen den Fest geben.
§. Dopychać czego, na leb na szyę z czém śpieszyć, że-
by się zbydź, womit zu Ende eilen. Z razu go muły nio-
sły; lecz niecierpliwy Konno ofatka swéy drogi dopy-
cha. *Pot. Arg.* 731. Dopychał tylko roboty, nie miać
do nięcy ochoty. *Off. Wyr.* §. Dopychać się, zoimk.,
wciskać, właczać się gdzie, sich wohin eindrängen. Do-
pychał się do kościoła. *Ld.*

DOPĘDNY, a, e, podobny do dopędzenia, mogący bydź
dopędzonym, einholbar, erlagbar. Po cóż znikomey dro-

Tem. I.

DOPĘDZIC - DOPEŁNIC.

481

bnym myśli krokiem Siegasz wyroków kresy niedopędne?
*Hor.* 1, 244.

DOPĘDZIC cz. dk., dopędzać ndk., zapędzić aż do pe-
wnego kresu, bis hin treiben, vollends hin treiben. *Boh-
woditi.* *Cro. dopelyati, dopelyavam.* Dopędziwszy
bydło do rzéki, dał mu się napić. *Ld. §.* Dopędzić kogo,
dognać, dogonić, doſeignąć, einen einholen, erjagen
(Vd. dopoditi, vlović - ułowić). Za zbliżeniem się
myszy, uciekł łodką na wyspę; ale go myszy dopędziły
i zjadły. *N. Pam.* 4, 71. Konny prędko dopędzi, pręd-
ko uſłapi. *Fr. Ad.* 45. Fig. Czemu na śmierć nie idziesz,
którey w boiu krwawym dopędzisz? *Bardz. Luk.* 30. Do-
pędźć kogo w naukach, w dziełach, w sławie. *Off. Wyr.*
§. Dopędźć czego, dokonać czego, womit zu Ende eilen,
etwas zu Ende treiben, beendigen, enden. Dopędzę iuž
do końca zaczętego dzieła. *Morszt.* 166. Dopędźć za-
gonu. *Off. Wyr.* (wyorać zagon, doorać go). Nie do-
pędzą bezbożni dni swych do półwieka. *Kul. Her.* 129.
Pókiby Leszek lat nie dopędził, matce iego pańflem
zawiadywać kazano. *Krom. 202.* (cf. pędźć życie). *DO-
PĘDZACZ, DOPĘDZICIEL, a, m.* przyſtaw, robotni
ków napędzaiący, der Antreiber, *z. B. bem Artciten.
Cro. dopelyavěcz.* - *Venat. myſliwiec, poganiający psy,
doieżdżacz, der Nachſeher, der Jäger, der mit den Jagd-
hunden dem Wilbe nachſekt.* - *W rodz. żeńk.* DOPĘ-
DZICIELKA.

DOPEŁNIC cz. dk., Dopełniać ndk., miarę czylę liczeb-
pełną albo wyróżniać, do pewnego kresu napełnić, do-
łożyć, dosypać, dołać, doliczyć, voll füllen, voll machen,
ganz anfüllen, auflegen, zuschütten, zuzießen, zužahlen.
Bh. dopuniti, doplnjm, dopinowati, słuńiti, zaceliti; Slo-
doplnugi; Vd. dopouniti, dopatnith, doſtoriti, hogati,
dopernashat; Sr. 1. dopełnam, dorunam; Kg. dopunniti,
nadopunniti, nadopunyávam; Cro. dopuniti, dopunya-
vam; Ross. дополнить, дополнять, приполнить,
приполнять, довершить, совершить, вершить,
свершить, добавить, добавливать, Ес. прина-
полнители, принципанцы, соблюсти, соблюдать;
Bs. varsciti, dospiti). Czemu ofiateczny dodatek
by też był naymniéwszy, czynny naywięczy? bo nie tak po-
mnaża, iak raczęy dopełnia. *Pilch. Sen. līſt.* 4, 136.
Juz dopełnił piętnały rok, gdy go posłano na nauki.
Węg. *Mar.* 1, 118. (iuž skończył). Dopełnianie miary,
licybe, kresu, pělenianie, das Wollfüllen, Zuſüllen, An-
füllen. Dopełnienie, domiar, dokład, dodatek, die Zu-
füllung, die Zugabe, der Zufaß, die Ergänzung, *Rs. до-
попанка, доба́вка, доба́вокъ, доба́вочкъ, приба-
вокъ, совершение*; Bh. duſtawek, duſtlaſek; Sr. 1.
dorunamъ; Ес. пристяжаніе, пристеженіе; *Mathem.
Dopełnienie kąta albo łuku, to, o co ten łuk ieſt mnię-
szy albo większy iak go ſtopniów. *Jak. Mat.* 1, 17. Łesk.
Mier. 11. Dopełnienie ieſt to, co potrzeba przydadź do
kąta, albo odiąć, żeby był wart go ſtopniów. *Jak. Mat.*
1, 17. *complementum ofatek. Solſk. G.* 2. Dopełnienie
arytmetyczne, reszta, *complementum arithmeticum. Jak.
Math.* 1, 203. §. Dopełnić czego, wykonać wecale,
völlig ausüben, erſüllen. Dopełnić powinności prawa,
powołania. *Off. Wyr.* Jeżeli tego dopełni, czegom od
niego żadał, kochać go będę. *Teat.* 53, d. 45. Dopełnić

61

482 DOPEŁNIACZ - DOPIC.

się, paſſ. z�ścić się, uiścić się, spełnić się, do skutku bydź przywiedzionym, erfüllt werden, in Erfüllung gehen, Rs. свершился; Eccl. сошьмься. DOPEŁNIACZ, DO-PELNICIEL, a, m. dopełniający, wykonywacz, der Vollfüller, Zufüller, Erfüller, Vollstrecker, Ec. допох-ниhelъ; Rs. вершиpling, совершить. Niebo szu-kało zemſły na was dopełniacza. Teat. 47, v. 17. - W rodz. żeńk. DOPEŁNICIELKA Ross. совершить-ниха.

DOPEŁNĄC cz. idnt., Dopełzać ndk. et kont., doczoł-gać się, doleźć, pelząc doyśdź, biſ hin kriechen. Ross. доползти, допалзыватъ.

DOPIAĆ, iął, - ięli, Fut. dopnie, dopńę cz. dh., do- pinać ndk., dociągnąć pod miarę, po dziurę, po trzpień, pod śpinę, pod haftkę, po guzik, poprag, pas, pasmo, rzemień, osnowę i t. d. biſ hin anziehen, ausſpannen, ausdehnen, fig. Dopinać komu popręgu, ukracać kogo, skromić go, einen im Заume halten, ihn kürzer halten, ihn zähmen. Zeby się Szwedowi popregów dopięło, Wkracza Czarniecki znowu w Pomorze. Tward. W. D. 2, 2to. §. Dopinać czego czem, na około opinać, vol- lends bestecken, bebinden, beheften (beſpannen). Dopinay wawrzynami czola, incingere. Zebr. Ov. 570. §. Do- pinać czego, do oſtatniego usiłować o co, aufs äußerſte wonach ſtreben. Dopiąć czego, usilném ſtarianiem dołać, dokazać, osiągnąć, do skutku przywieśdź, na swojém połtawić, (erſtreben) erreichen, erlangen. Dopina godła, nie chcąć znać wygranéy, Až mu Pharyſich obóz będzie dany. Chrość. Luk. 2, 8. (przeznaczenie czylі wróźkę po- myślności spełnić chce; nie chce mnieły, iak może, et verſolgt mit Anstrengung sein Glück). Na seymie tym król ieszcze wiekszrz rzeczy dopinał; ale iednak nie dopił. Krom. 496. tentauit, non imptrauit). Usilném ſtariem tego tylko dopinał, aby komukolwiek inszemu, a nie Leszkowi, księztwo było podane. Krom. 213. Ma- ryus, gdy dopinal konsulatu, tysiąc głow Rzymłkich po- ścinal. Hor. sat. 60. Siedm godzin przebywał uprzy- krzone drogi, Nim dopił wierzchu góry wyższy od Karpatu. Tward. Wt. 163. (ehe er den Gipfel erklțterte). Umyślił dołać mocą, czego intrygą nie dopił. Nar. Hfl. 4, 104. Wybiegami dopiąć celu swego żądania. Teat. 6, c. 46. Czego szcześciem nie dokaże, tego obrotem dopńę. ib. 5, b. 21. Dopiąć swoje mety, mam za punkt honoru. ib. 51, 5. Im trudniły czego dopił, tém nam większą sławę czyni. ib. 5, b. 74. Zamierzonego dopiąć celu. ib. 23, b. 87. Chociaż mieysca nie miał po temu, mętwjem zwyciężtwa dopiał. Pilch. Sall. 212. Rozu- mem dopiąć, gdzie siły nie itaie. Cn. Ad. 1012. (cf. lisia ſkóra). Muszę przełać tego żadać, czego dopiąć nie można. Zab. 14, 31. Tegom dopił, co w wolnym narodzie się godzi. Q berło między wami nigdy mi nie chodzi. Bardz. Luk. 31. Stara łyzy laciu, Kto zrę- czny swego dopina. Teat. 20, b. 230. Wszyſtkiego, o co się kuszą, dopinaią. Pasz. Dz. 109. §. Dopinać ko- mu - dosadzać do oſtatniego, doymować, dokucać, ei- nem aufs äußerſte zufißen. Piechotą oraz działami mu dopina. Fabt. Buk. O. 2. Widzisz, iak Abraamowi roz- kazem bóg dopina, Gdy źcinać kaže Izaaka syna! Chrość. Job. 4.

DOPIC cz. dh., Dopiiac ndk., do końca wypić, vollends

DOPIEC - DOPIEKŁY.

ausdrinken. Bh. dopiti, dopil, dopigt, dopigim, dopigati; Rs. допить, допиватъ; Sr. 2. dohupisch. Dopil ofſta- ka. Cn. Th. (wysuszył kufel). Godzien sowitéty kary, Jeśli z innemi rowney nie dopieie miary. Hor. sat. 240. Ktoby nie dopił, druga za to czara. Wad. Dan. 117. Co Pan twój robi? R. dopiia poléwki winney. Teat. 11, b. 91. (iuż kończy, er endigt die Weinsuppe). Trze- ba dopić wprzod tego wina, potém kupi się lepsz. Ld. - Allegor. Nie czekaymyż czasu, Gdy z inszemi dopiem za- czętego kwasu. Stryik. Tur. E. 3. (cf. kwas, piwo). §. Dopić kogo, piemiem komu zrównać. Off. Wyr. einem im Trinken gleich kommen. §. Dopiiac, dość sobie w pi- ciu czynić, nach Byfallen trinken, sich im Trinken gütlisch thun, sich recht satt trinken. Jź kucharz dopiiał, kiedy iesć gotował, Wiele rozkosznych potraw zawsze panu psował. Papr. Kot. S. 2. Kto doje, dopieie, ten w ro- zum nie tyie. Cn. Ad. 47. Kto nie doje, nie dopieie, ten mądrze i długo żyie. ib. 386. Kto nie doje, nie dopieie, nie zartuie, nie taćńcuie. Cn. Ad. 387. sine Bacho etc. §. DOPIC SIĘ czego, zaimk., durch Trinken erhalten, be- kommen, sich zujichen (sich zutrinken). Pies w bayce chciał się aż mięsa, które mu się w wodzie wydawało, dopić. Off. Wyr. W morzu śmierci się dopił. Bal. Sen. 52. Zle. dopiiać się przyaciela. J. Kchan. 198. Piy że, dopiensz się lepszego. Cn. Ad. 854. Piy, Piyiesz się. Zegl. Ad. 196. Dopil się choroby. Cn. Th.- Simil dopić się do czego, piąć doyśdź, osiągnąć, durchs Trinken biſ wozu kommen, gelangen. Chłop chciał się dopić do dna kufla. Wol/k.

DOPIEC, dopiekł, F. dopiecie, dopiekę, cz. dh.; Dopie- kać ndk., Dopiekiwać czſł. et kontyn., do konća upić, wypić, vollends ausbacken, ausbraten, gar machen. Boh. dopecy, dopełk, dopeſu, dopekam; Rag. dopecchi; Ross. допечь, допекамь, дожарить, дожаривать. Cze- go słońce nie dopiecie, to podniecony ogień dosmały. Haur. Sh. 90. Dopiec trzeba kapłuna, bo ieszcze nie kruchy. Tr. - §. Dopiec się, paſſ. gar werden, ausbacken, ausbraten. Chlèb bědzieli rychło wyjęt 4 pieca, tedy się nie dopiecie. Cresc. 158. Ciało, gdyby się w piecu nie dopiekło, wsadzić go znowu, až się dohrze upiecie. Syr. 865. Nie czeka, aż się dopiecie. Cn. Ad. 565. (gorąco ka party, et hat nicht warten gelernt, er ist bisig vor dem Stirn). Dopieczony DOPIEKŁY, ausgebackt, ausge- braten, gar. Boleści żołądka pochodzą z niedowarz- nych i niedopieczonych potraw. Haur. Sk. 393. Otru- iesz się chlebem niedopieczonym. Sak. Pr. 200. Chlèb niedopieky ciężki ieſt. ib. Wszelkie ciało, zwłaszcza niedopiekle, ieſt niezdrowe, ib. 199. Chlèb, który osrżodki ma wiele, niedopieky. Svr. 920. (nie do dopie- czenia, nie może bydź dopieczonym). Szperki niedo- piekle, J. Kchan. Dz. 221. (niedosmażone). Niedo- pieczony chlèb Ross. недопа́ка. §. Dopiec, pieczywa przyczynić, noch meht dazu backt, braten. Tyle było gąb, chlèb w zapasie nie wyłtarzył; aż trzeba było go dopiec. Off. Wyr. 2.) Dopiekać komu, dogrzewać, do- skwarzać, doſkwierać, dokucać, einem warm machen, heisß machen, ihm einheizen, ihm zufißen. Kiedy słońce dopieka, będzie deszcz. Kluk. nosl. 3, 90. (kiedy nad- zwyczaynie piecze, wenn die Conne richt). Słońce, co w lecie dopieka, w iesieni Uymie płomieni, Zab. 3, 154,

DOPIĘCIE - DOPIERUTENECZKO.

Już słońce dopiekać zaczyna, trzeba zapędzić owieczki do laśku. Teat. 54, c. B. 2. Słońce dopieka mu w głowę Teat. 37, 13. (warynie, eż rappelt in seinem Kopfe). Ten mi teraz doymuie dogrzewa, dopieka, który ledwie- by u nas miał imię człowieka. Teat. 44, 71. Ogień za- zdrości dopieka im zjadły. Morszt. 45. Komużby tak okrutne zimno nie dopiekło! Mon. 75, 414. Wrzaśliem, zgielkiem, dąsiem się, dopieka tym, na których się nasadzi. Pilch. Sen. 4. Obaczysz, jak nam dopiekiwać będą. Teat. 8, 4. Dopieka, doymuie mi, trapi mię sta- ranie, stimulat. Mącz. Ma iakieś serce tyrańskie, nie iednemu dopiekł do żywego. Teat. 54. C. ii.

DOPIĘCIE ob. Dopiąć.

1.) DOPIERAC cz. ndk., Doprzeć dk., domykać, dowie- rać, zamknąć wele, vollends zusperrten, zuſtammen, zu- drücken, zuſchließen. Rs. Aou-pem, Aonipam (Bosn. dopriti, dopirati, peruenire). Dopierał drzwi; a w tym razie złodzieie napadli i wyparli ie. Off. Wyr. §. Do- pierać komu ciężko na koło nalegać, nacierać, jeman- den hart anliegen, iſu drangen, iſu Gedränge bringen, in die Euge treiben. Juſlantkim krzyżakom odpierał, Miftrzom, Kontorom ich często dopierał. Stryk. Q. Na- mowy matczynie nie mógł się zbydź, gdy mu w tém do- kuczala i dopierała. Glicz. Wych. O. 8, b. §. Dopierać się czego, koniecznie się napierać czego, wymagać, usi- łować o co, worauf dringen, bestechen, eż dutchaus wol- len. Ktoby się możności ziemskiey na źkażenie duszy swoيّy dopierał, tedy się tež niemasz bardzo czego na- pierać. Rey Poſt. F. 7. Dopierać się iakiéy rzeczy zbyt- niemi słowy. W. Poſt. W. 2, 214. Wy ieszcze dopierac- cie się ofiarownictwa. Budn. Num. 16, 10. (szukacie kapłańftwa, Bibl. Gd.). Rudolf po zwyciężtwie nad Ot- tomanem, nie dopierał się żadnego prawa w Czeſkiy zie- mi. Stryk. 302. Cóż nam potém, iże doſtoyności, bo- gactwa i możności tak się bardzo dopieramy? Baz. Sk. 332. Kto chce bydź kapfanem, dobregoć się dopiera. Glicz. Wych. O. 6. Połowicy się wsi dopierał. Biel. Sw. 250. Hrſł. Odp. Mm h. Zrn. Pfl. 3, 768. Baz. Hſl. 57. Każda rzecz do czasu idzie, a swego się końca dopiera. Glicz. Wych. O. 2, b.

2.) DOPIERAC ob. Doprać.

DOPIERO, *DOPIER adv. temp., tylko co, ledwo co tro- chę, trochę przed tém, przed chwilką, nie dawniusień- ko, moment temu, świeżo, eben erſt, erſt den Augen- blid. DOPIERKO, *DOPIRKO, DOPIERUCHNO, DOPIERUČZKO, *DOPIRUCZKO, DOPIERUTKO, DOPIERUTENKO, DOPIERUTENECZKO, intensiv., Bh. teprw, teprwa, tepruw, godnej; Slo. teprw; Bosn. ſtoparue, ſtoprriviče; Rg. toparv, ſtoparv (ob. pierw, pierwøy). Fc. moperь, mepéь, повнегда, посабъ какъ, помоьb когда, какъ скоро, лишь moлько (Rs. mepéь teraz, mepéreшный terazniéwszy) Ross. lishь; Crn. lihkar. shelej, sheler; Vd. li sdał, koli, pervnu, ko sdał, shele; Cro. szkodob; Sr. 2. akł, hakł. On co dopier był oycem, przedzierzgnie się w syna. Zab. 15, 160. Kniaż. Obadwa śliczni, oba urodziwi Dopir- ko; teraz obadwa nie żywi. Gemb. Hym. 310. Dopie- ruchno ſkonała. 1 Leop. Math. 9, 18. Gożdzik dopier rozwity, iutro spadnie z krasy, J róża nie na długie czer- wienieie czasy. Gaw. Siel. 388. Corka Cerery dopiero

DOPIĘTY - DOPILNOWAC. 483

iedyna Matki rozkosz; wnet żaln ciężkiego przyczyna. Uſtrz. Klaud. 25. Noga, która tak rącza dopieručko była, W leniwe się korzenie teraz obróciła. Orw. Ow. 32. Dopieručkoś mówił wiele za nauką; a teraz mó- wisz iakoby coś innego. Gorn. Dw. 64. Salin. 4, 449. Prot. Kont. B. 4. Bydź iako dopiłko narodzone dzieci. Wisn. 250. Radz. 1 Petr. 2, 2. Dopiero dany na naukę, czytać się uczył, a iuž bóg przez niego cuda czynił. Sk. Zyw. 2, 531. Szeźście szklane, dopiero błyśnie, iużci trzaśnie. Min. Ryt. 4, 136. Czy widziałeś się z nim? Rę. Dopiero co rozeszliśmy się. Zabt. Dz. 76. Dopieroś począł, a iuž uſtaiesz. Cn. Ad. 201. Przegrał 2000 luidorów dziś dopierutéńko. Teat. 59, 236. Udaią się za dopiero przybyłe do Warszawy i paraſianeczki. Teat. 29, c. 6. Nie dopiero, dawnić, nictł erſt jeżt, nictł jeżt erſt, łanger chon. Wszak to nie dopiero dzisiaj znacie się Wc Pańtwo. Teat. 15, 47. Juž to nie do- piero, iak żyjemy wpoŕzód niebezpieczeństw i zasadzek, Nag. Cvc. 28. Walczę z tą nieszczęsną namiętnością iuž nie dopiero. Teat. 41, 72. Dorymena szuka iuž nie dopiero Wc Pana. Zabt. Dz. 83. Nie dopiero wyſtepek z cnotą walkę wszczyna, Z Cycronem w senacie siedział Katylina. Kras. W. 20. §. Dopiero - dopiero, z iuž - iuž, bald bald. Dopiero tak, dopiero owak (razem mu ciepło i zimno z gęby wychodzi; i pucha i dmucha). Do- piero się w las udawali, dopiero na naszych nacierali. Warg. Cez. 46. Dopiero na nieprzyaciela iadąc, do- piero go odpędzając, wojowali. ib. 52. §. Dopiero, z na ów czas dopiero, nie prędzey aż, nie piŕwøy, dann erſt, erſt dann. Dopiero ludzie dobro swoje znaią, kie- dy czas minie, kiedy miawszy go, nie maią. Pot. Arg. 130. Dopiero rzeczy smak miewaią. Gdy iuž prawie uſtawaią. Cn. Ad. 200. Dopiero miecza szukać, gdy się iuž czas potykać. Cn. Ad. 201. Kpecz. Gr. 3, p. 92. Dopiero wierzymy, kiedy cierpimy. Cn. Ad. 990. Do- piero koniowi owsa, kiedy idzie do psa. Zegl. Ad. 67. Toż dopiero śmiał się, gdy mamy przyczynę do śmiechu. Zab. 12, 259. Kiedy czas iść do�bu, dopiero w płacz. Teat. 48, d. 53. Južem ítara, dopierkobym miała roz- koszy używać, Radz. Genes. 18, 12. teraz dopiero, aż teraz, až tak późno, erſt jeżt, so spłał erſt. §. Dopiero, ieszcze nie więcćy, noch nictł mehŕ akś; erſt. Dopieroč mam lat 16, a iužbym się miała kochać. Teat. 54, 14. Dopieroć to początek. Gemm. 74. (ieszcze to nie amen; nie mów hóp). Dopieroć to Kozienice, a ty iuž pytasz się o Warszawę. Off. Wyr. §. Dopieroż, coś dopiero, tém bardzíey, vollends, um so mehr, zu geschweigen, ge- schweige. Sr. 1. nicž yeno. Ani zamiar teý ksiąžki, do- pieroż granice tego rozdziału, rozwodzić się z tą mate- ryą pozwalią. Skrzet. Pr. Pol. 2, 192.

DOPIĘTY ob. Dopiąć. DOPIHAC ob. Dopić.

DOPILNOWAC cz. dk., Dopilnowywać czſł., dozierać, dogladać, pilnie doſtrzegać, fleißig bevachten, abwarten, bewahren. Jakem ludzi doyźrzał i dopilnował, wszyſtko było lepié. Kras Pod. 2, 144. W tym harmiderze nie mogłem dopilnować wszyſtkiego. Teat. 53, d. 86. DOPILNOWAC się, zaimk., doyźrzyć się w czém, worin auf seiner Huth seyn, wachſam seyn, ein wachſames Auge haben. Dopilnować się w prawie, w gospodarſtwie. Off. Wyr. (cf. chodzić koło czego).

61 ..

484 DOPIŁOWAC - DOPLĄTAC.

DOPŁAWIC - DOPOKĄD.

DOPIŁOWAC cz. dk., do szczętu lub do pewnego kresu przepiłować, popiłować, piłą przerzynać, pilnikiem pогładzić, bis wohin sāgen oder feilen, durchsāgen, durchsfeilen, beseilen. Rs. допилить, допилвать.

DOPINAC ob. Dopiąć.

DOPISAC cz. dk., Dopisywać, czſll. et kont., Dopisuie Pr., dokończyć pisma, zu Ende schreiben. Slo. dopisat; Rg. dopisati, Vd. dopisati, perspati; Rs. дописать, дописывать. Czego Panecyus nie dokończył, nikt się nie kusił, aby dopisać miał. Kosz. Cyc. 172. Steb. pr. - Fig. dopisać, miary w czém dopełnić, das Maß voll maſchen, ausfüllen. Pochlěbło w źkażonych obyczaiach równie niebezpieczne, czy przesadzi, czy nie dopiszě. Nar. Tac. 1, 286. Dopisać kogo, z wyróżniać mu, einem gleich kommen. Choćbyśmy przez koł lat pisali, to nie dopiszemy Francuzów. Teat. 34. b. F. ii. §. Dopisać czego, wypotrzebować to, na czém się pisze, verſchreiben, verbrauchen im Schreiben, auſſchreiben. Dopisłem iuž papieru, którym miał. Off. Wyr. §. Do pisma ieszcze przypisać, noch hinzu schreiben. Dopisz do tych wydatków, i podróżne. Off. Wyr. §. Dopisać komu, wydarzyć się komu, wygodzić się komu, einem glücken, nach Wunsche gedehen, für ihn günstig auſſchlagen, ausfallen, dem Wunsche entsprechen. Skutek pomyšliny w hazardzie szukany, nie dopisał. Mon. 70, 285. Graczowi na ręce dopisały cztery kozery. Off. Wyr. Sukces méy dopisał chęci należycie. Min. Ryt. 2, 241. Nie gray, kiedy karty nie dopisują. Teat. 23, d. 11. Cós smutny wygłądasz, może ci karta nie dopisała. ib. 15, 21. Sztęście z honorem dopiszę ci wszędzie. Min. Ryt. 3, 341. §. Dopisać się, zaimk., pisaniem yszać, nabawiać się, ściągać na się, sich etwas erschreiben, zusammen schreiben, mit Schreiben zuſchen. Z uczonych ów krzesła, ten się kozy dopiszě. Off. Wyr.

DOPŁACIC cz. dk., Dopłacać ndk., resztę zapłacić, do iuž zapłaconego przydadź, vollends bezabhen, zuzahlen, Bh. doplatiti, dopłaceti; Vd. doplazhati, napoplazhati; Cro. nadoplácham; Sr. 2. dopłaschisch; Rs. допламумъ, доплачивать. Dziś tyle tylko oddaić, za tydzień dopłacę. Off. Wyr. W dobrach przedanych, a ieszcze nie dopłaconych, kupiec, nie przedawca ma skodować. Szczerb. Sax. 103. et 351.

DOPŁAKAC cz. dk., Dopłacze Fut., Dopłakiwać czſll., do pewnego czasu popłakać, więcej ieszeze się naptakła, bis zu einer gewissen Zeit weinen; noch mehr weinen. Rg. doplakkati, dozviliti.

DOPŁATA, y, ž. co się do iakiéy summy dopłaca; die Zuzahlung, Zugabe an Gelde, Julage, Bh. pětplateł). Chcą pomnożyć dochody z podwyższenia przeszłorocznéy dopłaty do zwyczaynéy kontrybucyi. N. Pam. 24, 377. Niedopłata, reszta długu niedopłaconego, der Schuldenreſt; Ross. недоймка, недоймочка. - adj. недоймочный, w długu resztuiacy, niedopłacony.

DOPLĄTAC cz. dk., do końca kogo zamatwać, vollends verwicken, verstricken. Doplatał się w sídla, które na niego zaſtawiono. Off. Wyr. §. Doplatać się czego, dowłócę się, dotelepać się, doleźć, dochrupać się, dogramolić się, niełacno drobnym krokiem, z trudnością dójźdź do czego, sich wohin mit genauer Noth durcharbeiten, bis wohin mit Muhe vordringen. Radziby się Karali, aby

się mogli dopłatać onéy ſtraconéy oycyzny swéy. Re, Poſt. E. 5, Jdzie, otrząsaiąc się z onego przeſtrachu, By się rychléy dopłatać do onego gmachu. Rey Wiz. 108, b. Który się dopłata téy łódki pana tego. Rey Poſt. Gg 5.

DOPŁAWIC się, zaimk. dk., w pław dokąd doyśdź, ertchwimmen, schwimmend erreichen. Pragnie, dopławić się téy ziemi. A. Kchan. W. 109. Na morzu świata te- go day mi dopławić się ſkały. Chodk. Koſt. 93.

DOPŁAZIC się, cz. dk., dopełzać, doczołgać się, bis hin kriechen. Bh. doplązati se; Cro. doplaziti, doplazujem; Dl. doplaziti; Bs. doplaziti, prismućatise (cf. płaż, zie-miopłaz).

DOPLEC cz. dk., Dopiele Fut., Dopielać ndk., ukończyć pielenie, zu Ende jąten, vollends ausładen. Rg. doplieviti; Rs. дополомъ, дополвать.

DOPLESĆ, dopłot, dopletli, cz. dk., Doplecie, dopłotę Fut., dopłatać ndk., ukończyć plecienie, do końca zapleść, zu Ende flechten, fertig flechten. Bh. dopłesti, dopletl, dopietu; Ross. доплěстъ, доплемумъ. §. do końca bzdurzyć, lub więcej ieszcze nabzdurzyć, vollends zu Ende schwaßen; noch mehr hinzu schwaßen.

DOPŁAKAC cz. dk., Doplóczę Fut., dopłókuię Pr., Doplokiwać czſll., ze wszyſtkiem wypłokać, vollends auspřucken. Rs. дополо́скамъ, допола́сивамъ. Rudy raz iuž przepłokanéy dopłokuią daley tym sposobem... Os. Rud. 46. - Doplókać się, domyć się czego, dochędążyć czego, wyczyścić co, mit Wachsen und Spucken rein bekommen.

DOPŁONIC cz. dk., do szczętu splondrować, złupić, vollends auspündetn, ausrauben (ob. plon). Tatarowie, gdy Połowców porazili, tež książąt Rułkich nie mało pobili, A potém z Bateiem Carzem przyciągnawsy, oftatka doplonili. Stryk. 251. - Doplonić się czego; rabućac czego nabydź lub nabawić się, durch Płündern erhalten.

DOPŁONIC cz. dk., płoni na wodzie dokończyć, vollends auswuhnen, die Wuhne beendigen. Doplonić się, zaimk., dokazać wybrania płoni, sprawić płonią, eine Wuhne zu Stande bringen.

DOPLUNAĆ cz. idnt., Dopluć dk., do pewnego kresu plunąć, bis wohin speyen; Dopłuć ndk., können plucie; lub więcej ieszcze napluć, vollends auspucken, zu Ende spucken; noch mehr dazu spucken. Bh. dopliti, dopil, dopliti.

DOPŁYNAĆ cz. dk., Dopływać ndk., do brzegu dobić, zapłynąć, bis hin schwimmen, geschwommen kommen, bis hin segeln, zu Ende segeln, das Schwimmen oder die Schiffarth endigen. Vd. doplavati; Dl. doplivati; Rg. doplivati; Cro. doplavati; Rs. допламъ, доплывать. Okrét dopłynął przecię do brzegu. Ld. Ładem nie mogąc daley, dopływał tam; lecz dla przeciwnych wiatrów przecież nie dopłynął. Ld. DOPŁYW, u, m. napływ do pewnego kresu, ein gewaltiger Zusluß, das Zuſtrömen. Unosi go na powrót w łodziach dopływ ſkory. Przyb. Luz. 21. Rs. допламъte dopłynienie, dobicie do brzegu.

DOPOIC cz. dk., Dopałać ndk., do pewnego kresu lub ſtopnia, lub aż do końca napoić, bis wohin trānken, vollends zu Ende trānken. Ross. дополинъ, допалватъ.

DOPOKĄD, DOPOKI, kontr. *DOKI, adv. iak długo, póki ieno, so lange als, so lange nur. Vd. dokler, doklei; Crn. doklej, dakorej; Cro. dokle; Sla. dókle; Bs. dokle, docem; Rg. dókle, dokli, docjém, dòkoli; Eccl. dón-

DOPOŁUDNIE - DOPOWIEDZIEC.

dеже. Dopokąd w obywatelu życie, wszystko oczynzie
powinien. *Stas. Num. 2, 168.* Dopokąd duch w ciele,
wieczna przyjaźń. *Teat. 43, c. 165.* *Wyb.* Mniéy nam
się dała czuć potrzeba rękodzieł, dopokąd tyle nie zna-
liśmy potrzeb. *Zab. 16, 170.* Partykularne dobra mogą
się zwiększać tylko dopokąd dobru powszechnemu nie
szkodzą. *Przešłr. 10.* tylko dopóty, dopokąd ... *ib.* 11.
*Doki tego bawienia!* *Teat. 35, 100.*

DOPOŁUDNIE, - ia, n. (Bh. dopoledne adv.) czasu przeciąg od rana do południa (opp. popołudnie) der Vortrittag. Częte dopoluudnie spać. *Mącz.* Całem dopoluudnie przepędził na musztrowaniu regimentu swego. *Pam. 85, 1, 470.*

DOPOMAGAC ob. Dopomódz.

DOPOMNIEC się, zaimk. dk., Dopominać się, ndk., z na-
leganiem upominać się, dringend erinnern, mahnen, for-
dern; Sr. 1. dopominem ho; dopomnu ho memini.

DOPOMODZ cz. dk., Dopomoże, dopomogę Fut., Dopomagać ndk. et kont.,dokładać się pomocą, posikować, współ działać, einem beystehen, ifassen, Hülfe woszu leisten. Bh. dopomnoct, dopomocy, dopomohl, dopomohu, dopomuzu, dopomáhati; Vd. dopomagati, perpomagati, noterpomagati; Crn. perpomorem; Rs. Благопоспѣшьамъ, исходамъсмовавшись. Tym natura miec chciała wszyskich obyczaiem, By chłop panu, wie chłopu dopomagał wzaiem. *Nar. Dz. 2, 108.* Smiałemu szczęście dopomaga. *Cn. Ad. 1061.* - Kształt przysięgi: tak mi Panie Boże dopomoz, i niewinna měka syna iego. *Vol. Leg. 7, 692.* so wahr mir Gott helfe und sein h. Sacrament. *§. dopomagać kogo ob. wspomagać kogo. Crn. Th. einem aufhelfen, einen unterstühlen. §. czynić co z kim spólne, dzielić co z kim, woran mit jemanden Weil nehmen. Prosili bližéy łstoiących, aby przynaymniły dali im znać, kiedy się drudzy śmiać będą, aby też i oni śmiechu im dopomegli. *Zab. 12, 268.* Dudz. daß sie ihnen könnten lassen helfen, daß sie mitlachen könnten. Mądry łzom innych sprawi folge; ale płakać nie dopomoże. *Pilch. Sen. 99. et wird nicht mitweinen, Dopomódz kompanii, Gesellschaft leisten.* Będzie to moiem naywiększym ukontentowaniem, dopomódz Wc Panu kompanii. *Teat. 22, b. 15.* Gdyśmy się w aptezce wódki napili, nadszedł X. pleban, i ten dopomógł kompanii. *Kras. Pod. 1, 18.* *§. DOPOMAGAC się, zaimk. ndk., domagać się, upominać się, Crn. Th. forbern, begehren, verlangen. Kruk lataić za wilkami, dopomagał się też części łupu. *Ezop. 49.* DOPOMAGACZ, a, m. wspieracz, spólnik pomagający, der Verhelfer, Helfer, Gehülfe. *Boh. dopomahać, dopomáhateł, dopomocnił, Senator ten czynnym był dopomagaczem intryg sąsiedzkich. Ust. K. 2, 27.* Helfershelfer. Dopomagacze, *Krom. 647, fautores et necessarii.*

DOPOSCIC cz. dk., połt zakończyć, do pewnego kresu połt zachować, zu Ende fasten, das Fasten endigen. *Rag. dopoftiti; Ross. договѣть, догавливаць.*

DOPOTY ob. póty, dotąd.

DOPOWIEDZIEC cz. dk., Dopowiadać ndk., powieści
dokończać, domawiać, lub to, o czém powieść się czyni,
ze wszystkiem wynurzać, die Erzähling enden, vollends
zu Ende erzählen, außerzählen, vollends alles erzählen.
Bh. dopowiedti, dopowidati; Sr. 1. dopowiedam, dopoje-
dam; Cro. dopovedati (Vd. dopoviedati = czeło powła-

DOPRAC - DOPRAWIC.

485

razać, wbiiać); Ross. досказать, досказывать. Pozwól nie dopowiedzieć sobie reszty panie. Bo żebym ci oznaymił ich zamysł, ich zdanie. Ledwiem miał czas, żem mógł się wyrwać z těy powodzi. *Min. Ryt. 2, 238.* Ponieważem tak wiele mówił, muszę i resztę dopowiedźeć w krótkich słowach. *Mon. 68, 24.* (dodadź, hingu sehen). No! kiedy się tyle powiedziało, dopowiedźże iuž i resztę. *Teat. 24, 115.* *Cztrr.* §. Dopowiadać, dosić, oznaymiać, poszeptywać komu, wissen lassen, hinterbringen, melden. Temu człowiekowi zazdrość wszyltko dopowiada. *Teat. 20. 57., Bs. dopouiditi).* Hey says nie doyrzał krów gdzie błędných bracie? Ratuy dla boga, proszę, dopowiedz o łracie! *furto silentia deme. Zebr. Ov. 48.* Kniaz. P. 2, 35.

DOPRAC, doprał cz. dk., Dopierze dopiorę Fut., dopierać ndk., pranie kończyć, do czytła wyprą, nad wyprane więcćy ieszcze prać, vollends zu Ende waschen, auswäschen, das Waschen endigen, noch mehr waschen. Bh. dopráti, dopral, doperu, dopram; Rg. dopratti. Jak dopierze iednych chuł, zacznie prać drugie. *Off. Wyr. §. Doprać komu, należycie kogo wybić, porządnie komu skóre wylatać, wygarbować, setnie kogo wyłoić, wywićzyć, dobić do żywego pr. et tr. einen tüchtig durchwachen, durchschmieren. Juž pokute odnieśli, gdy im kiiem doprano. *Biel. Kr. 456.* Nie szydź z boga, żebyś święci kiiem nie doprali. *Rys. Ad. 42.* Na ośm Turków iednego męża ledwo łicyli, A wzdzy im z hąbą znaczną doprali byli. *Weresz. Pob. C. z.* Tak im w ucieczce na błecie doprali, Ze się knam więcćy iuž nie pułuszali. *Jabt. Buk. J. 2, b.* §. DOPRAC się czego, trudno co z brudu oczyścić, wyprą na czyfte, mit Můhe rein waschen, rein kriegen. Niech ogień spali, czego się woda nie dopierze. *Pot. Zac. 150.* §. praniem czego nabydź, albo nabawić się, to iešt a.) wymywaniem, lub też b.) biciem, mit a.) Waschen, oder auch b.) mit Schlagen sich erwerben, sich zužiehen, erhalten, erlangen. Oy tą kianką doprała się maiątku. *Off. Wyr. Prał długo każdego, który mu się pod kiy nawinął, až trafił na swego, tak doprał się garbu na grzbicie.* *ib.*

DOPRASZAC ob. DOPROSIĆ. DOPRAWDY ob. Prawda.

DOPRAWIC cz. dk., Doprawiać ndk., Doprawować kont., dopowiadać, dogadać, domawiać, ausreden, außerzählen, zu Ende erzählen. *Sr. 1. doprawiu, doprawim, dopraju, doprasm; Rs. досказыв, досказывать.* Dopuszczając pierwszemu składaczowi, téy hiftoryi dołateczniły rozprawować, chcemy umysłili, im na krócięy do końca doprawić. *Radz. 2 Mach. 2, 29.* - *Jn. mal. part.* dobdurzyć, dobać, dopleć, zu Ende schwachen. §. Doprawić roli, rolą do zasiewu zupełnie przygotować, uprawę roli kończyć, das Feld völlig zubereiten, bestellen, zur Saat fertig machen. Roli doprawić, to iešt, poczętą bydź sprawianą daléy sprawować. *Szczerb. Sax. 455.* Jeszcze nie doprawił winnicy, aby mogli z niey owocu pożywać. *1 Leop. Dzut. 20.* § ogólnie: dodziłać, dokonać dokończyć, ukończyć, fertig machen, beenden, vollenden (Ross. допрӑвим, Доправӑмъ, upułnie ułożyć, długi odebrać, допрӑва. Допрӑвка naleganie o uiszczenie długów). Kto co buduie, iešli do końca nie doprawi, ce począł, azali nie próżna praca iego? *Jer. Zbr. 295.* Jużeśmy doprawili budowania

["486", "DOPROC - DOPRZAŁSZD.", "swego. **Rey Wiz.** 84, b. A tak ieł doprawion mur 25go\ndnia. **Radz. Neh.** 6, 15. (dokonan. *Bibl. Gd.*). Po tém\nwszytkiem, gdy doprawił Jozyasz kościoł, ruszył woy-\nko. **Radz.** 2 *Kron. 35, 20.* (gdy naprawił dom. *Bibl.\nGd.*). Jeśliby to miało było pobudowane, a mury do-\nprawione, tedy królu, nie będziesz miał do niego przy-\nftępu. *Budn. 3 Ezdr. 2, 24.* (wystawione. *Bibl. Gd.*).\nW zamku komory pobudowano i resztę rzeczy do mału\ndoprawowano. *Baz. Sk. 317.* Na poły nie doprawić, in\nmedio delinquere. *Mącz. §.* Doprawować się, dokończyć\nsprawy, den Proces endigen.", "DOPROC, doprúć cz. dk., doporze Fut., doparać ndk., do\npewnego kresu lub do końca popróć. Bis wobin trennen,\nauftrennen, zertrennen. *Ross. доп. ровь, доп. рывать.)*", "DOPROSIC się, zaimh. dk., prośbą zyfrać, sich etwas er-\nbitten, durch Bitten erhalten. Dopraszać się, ndh.,\nprośbą co wyjdnywać, bittend warum erhalten, anfu-\nchen. *Boh. doprositi se, dożadati se; Sr. 2. dopischćiś;*\n*Ross. допрохимъ (Sr. 1. dopraschacł Ross. допро-\nsumъ, допрашивать dochodzić, dopytywać się, exa-\nminować).* Chlop biedny nie przełaćie dopraszać się\nswego. *Mon. 68, 159.* Dopraszał się u króla łstarołtwa;\nale kto inszy ie złąłał, *Off. Wyr.* Dopraszał się o ten\nurząd; ale się go nie doprosił. *Tr.* Nie można się w\ntym domu szklanki wody doprosić. *Off. Wyr. DOPRO-\nSICIEL, a, m. dopraszający się czego, der um etwas\nanhält, der Anfucher, Bittsteller, Supplicant. Po od-\ndaleniu wielu doprowadcielów, Swinkę Marcin V. na cy-\nrobiskupstwie osadził. *Krom. 293.* (Rs. допросицемъ\nindagator, examinator). *W rodz. żeńk. DOPROSI-\nCIELKA.*", "DOPROWADZIC cz. dk., Doprowadząc ndk., aż do pe-\nwnego kresu przyprowadzić, zaprowadzić, bis hin füh-\nten, geleiten pr. et fig.; *Bh. doprowoditi, doprowodim;\nBs. doprattiti, dopegljati; Vd. dopelati; Cro. dopelyati,\ndopelyiavam; Ec. допровадити, проводить до уре-\nченнаго мѣста, доставить, довести. Do miała\ngo doprowadził. *Rey Pofl. P. p. 5.* Bogu dziękuiemy,\nże nas do tych świętych mieysc doprowadzić raczył.\n*Warg. Radz. 61.* Nie znam tu nikogo, ktoby drżące\nkroki moie doprowadził do niego. *Teat. 49, 94.* Ze-\nglarłki kueszt do nayodlegleyszych krain chciwość zyśku\ndoprowadził. *Kras. Pod. 2, 165.* Myśmy cię doprowa-\ndzili do źlanu tego. *Kras. Pod. 2, 82.* Prosiłem go,\nżeby zaczętą rozmowę do końca doprowadził. *Kras.\nPod. 2, 154.* (dociągnął). Ufam, że równie zemną\nbędziecie utrzymywać i doprowadzać do końca to zaczęte\ndzielo. *Gaz. Nar. 1, 187.* *St. Aug.* Doprowadzam do\nfkutku, *Crn. dapernasham, ich bewerkstellige.* DOPRO-\nWADZICIEL, a, m. doprowadzający, der Hinsührer,\nHinbegleiter. *Bs. dopratitegl, Eccl. допрвавшемъ, про-\nводникъ, провожамой.*", "DOPRZAŁDZ, doprzał, cz. dk., doprzeże Fut., Doprze-\ngać ndk., do zaprężonych przyprzegać, noch mehr dażu\nauspannen, vorspannen. Ani ięzyk dzielnych spraw do-\ngoni, Choćby z Epiru byłs trych doprzał koni. *Miałk.\nRyt. 129.*", "DOPRZAŁSZD, doprządził, doprzedła, cz. dk., doprzedzie,\ndoprzędę Fut., Doprządać ndk., wyp，请ądź, przedzenie\nkończyć, vollends zu Ende spinnen, aus spinnen. Bh do-", "DOPRZEDADZ - DOPUSZCZENIE.", "prjści, doprědił, dopředu, dopřadati; *Rg. doprědi; Sr. 2.*\ndopschęścij; *Rs. допръсть, допръдывать.* Parki życia\nprzedzy doprządającą, J nigdy nazad nici nie wiała. *Bardz.\nTr. 10.* Tak Krassowi, gdy w boju Parki doprządającą\nZywota Assyryifkim iakęś poległ Krassie! *Bardz. Luk. 4.*\nPłynęły hayne wszytkim łzy, gdy iego nici tak dopręż-\ndała Kloto. *Miałk. Ryt. 2, 157.*", "DOPRZEDADZ cz. dk., doprzedawać ndk., wszyftko do\nreszy wyprzedał, alles verkaufen, vollends den Rist\nverkaufen. *Bh. doprodati, doprodawám; Fg. doprodatti,\ndaavam; Rs. допродамъ, допрода}{
}amъ. Nie doprzedał Rs. недопродамъ. nie wszyftko wyprzedał.", "DOPSOWAC, DOPSUC, cz. dk., do szczętu zepsuć, vol-\nlends verderben, zu Grunde richten. Co było plomie-\nniem nie popsowano abo dopsowano, to rzěka zalała.\nZap. Wez. B. 4. Dziś wszyftkiego dopsował, czego\nbył nie źkaził. *Zrn. Pofl. 3, 563.*", "DOPUSCIC cz. dk., Dopuszczać ndk., nie przeszkadzać do\nczego, pozwalać, zezwalać, zulaffen, verſattten, gcnch-\nmigen, gewähren, laſsen. *Bh. dopuſtitī, depauſtīm; Sr. 1.*\ndopuſciu, dopuſciam, dopuſchisu, dopuſchzim, wot-\npuſchzeſijs; *Vd. dopuſtit, perpuſtit, dopushati, perpu-\nshati, donehati, napuſtiti; Crn. dapusham; Sla. pripu-\nſtitī; *Rg. dopuſtitī, dopuſctati, dopusctāvati; Bs. dopu-\nſtitī; Cro. dopuſzti, dopuscham; Dl. dopuſtiti; Ross.*\n*Dопустить, допускать; Ec. допущать. Bóg nie\ndopuszcza nic na tym świecie, coby nie miało na iakie\nwyiż dobro. *Zab. 16, 267.* Lepiły małe zle dopuſcić,\nniżeli wielkie ponieść. *Kłok. Turk. 24.* Dopusz głupia\ndopuść, czego się uſtrzedz można. *Teat. 42, d. B.*\nBoiań mówić mi nie dopuszcza. *Teat. 3, b. 31.* Chciał\nmówić; lecz rozrzewnienie i łzy długo nie dopuſcily mu\ngłosu. *Gaz. Nar. 1, 178.* Więcćy nie powiem; bo mi\nsekret nie dopuszcza. *Boh. Kom. 2, 181.* Niecham, do-\npuszczam, sino. Urs. Gr. 255. Dopuśćmy, niech mówi.\n*Boh. Kom. 4, 93.* Przed sądeni burgrabſkim, nim za-\nczną sprawować swoją rzecz, biorą pozwolenie mówiąc:\nPanie Woycie, dopuść sprawy, albo sprzyiay mówić.\n*Sax. Porz. 38.* Dwom kazał się wracać; trzeciego iż\nnie pobaczył, dopuścił wyišdź. *Wys. Al. 253.* §. Do-\npuszcać się czego, broić co, etwas (Böſes) begeben,\nverüben, sich erlauben. *Bh. docinim se.* Na tém mieyscu\ndopuszczaią się wielkiego błędu. *Salin. 4, 460.* *§.* do-\npuścić się, *Bh. dopuſtit se, viitiari, fluparii, cielesność\npopełnić, Unzucht treiben. Uyżrzał Dawid żonę Urya-\nsza i dopuścił się ięy. *1 Leop. 2 Reg. 11, 4.* (spał z nią.\n*3 Leop.*). Gdy kobieta, dziecięcia się dopuściwszy,\nza-biła ie... *Sax. Pofl. 8.* (eine, die zu Falle gefommen\niſt). §. *aliter.* Na dobre mi wszyſko wyszło, gdy się\ntak lubiły sercu dopuſcilem żonki. *Teat. 43, b. 30.*\n*Drozd.* gdym się z nią złączył, da ich mich mit ihr verband.\n*DO-PUST, u, m.* DOPUSZCZENIE, *ia, n.* przepuszczenie\nczego na kogo, zdarzenie komu czego, zesłanie czego\nprzeciwnego na kogo, zrządzenie, die Zulaſſung, Veran-\nlaſſung, Fügung, das Verhängniſt. *Bh. dopuſſtenj fatum;\nSlo. dopuſſtenj; Sr. 1. dopuſchzenj (Slav. dopuſchenje;\nCro. dopuschenye = pozwolenie); Rs. допускъ, допу-\nшёнъ. Tu się teraz podobno ile mogę dociec, Niebo\nusprawiedlewić chce przez dopuſt kary, Które na mnie\ntak długo patrzało przez szpary. *Min. Ryt. 1, 197.* *Szym.*"]

DOPUSCIEL - DORACHOWĄC.

na DORAĆZU - *DORAZOWY. 487

S. W. 39. J na franta lisa dopuſt bozy spadł iednego
razu, Dobrze odwietrzonemu nie umknął želazu. Zab.
13, 280. Frég. Dopusłty bozkie odeymuią kraowi uży-
tecznych obywatelów. Mon. 68, 271. Dopuſt ra mnie
bozy! Tezt. 2t, c. 53. Gdy zgubić cię do reszty ze-
chce dopuſt bozy, Ot tobie pozew wożny o wioſkę po-
łoży. Zab. 16, 125. Nar. Dopuszczenie się czego,
zbroienie, die Verübung, Begehung einer bösen Hand-
lung. DOPUSCIEL, a, m. dopuszczający czego, der
Zulaffer, Verſüger. Rag. dopuſsctitegl. W rodz. żeńſk.
DOPUSCIELKA, Rg. dopuſustitegliza. DOPUSTNY,
a, c, ie adv., do dopuszczenia, zulaſbar, zulaſlich.
Rg. dopuſtiv; Vd. perpuſtliu (Ec. попустимоено con-
cedendum eſi).

DOPYCHAC ob. Dopchać.

DOPYTAC się, zaimk. dh., dopytuje się Pr., pytająca do-
wiedzieć się, dójść, erfragen, erschßen, durch Fragen
erfahren. Boh. doptati se; Ross. доцымашен, доцы-
мываюсь; Vd. sbarati, dobarati; Sr. 1. dopraſchac;
On milczał, i dopytać się na nim, iż mial chrześcianke
matkę. Sk. Zyw. 2, 66. er brąchte so viel von ihm heraus,
das... Kiedy tak, to się łatwo dopytam. Teat. 3v, b.
67. (pytająca znaydę, doydę, trafie, ich werde es leicht
erfragen. Alexandrow nie dopytasz się w niebie; bo na
nie nie zarabiali. Birk. Zyg. pr. (nie znaydziesz ich tam,
du wirst sie da nicht erfragen, nicht finden, nicht ausfindig
machen). S. aliter Sluga mój dopytał się do mojej szka-
tuly (dobrał się do nięy, er hat sich über meine Schatulle
gemacht). 2.) DOPYTOWAC się, DOPYTAWAC się,
zaimk. ndk., Dopytuje się Pr., Dopytować się czſll.,
dowiadywać się, wywiadywać się, pytaniem dochodzić,
nachfragen, nachſorschen Sr. 1. dopotuły inquiro; Ross.
распосред, распрашивать, (cf. допымать, до-
пиныватьмать, домęczyć na torturach, pytkach). Śrogie-
mi mękami dopytawano się na nim niektórych artykułów
nauki iego. Baz. Hſi. 31. Nańelim z kancellaryi wy-
seedł, dopytywałem się, gdzie którego pana kassa toſi.
Zab. 13, 191. Jam się u wielu dopytywał o pana tego;
a każdy mi powiedział, że o nim ani słyszał. Boh. Kom.
3, 186. W każdyrzeczy, gdy się dopytywał na nich
król, nalazł ie uczeńsze nad wszytkie mędre. Radz.
Dan. 1, 20. (o które się ich pytał. Bibl. Gd. Tu masz
tylko wizerunek tych rzeczy, a potem się prawego gruntu
z tych początków dopytaway. Rey Wiz. Dopytować się
odpowiedzi. Fraz. Jęz. E. 4. b.

DORAĆBAC cz. dk., Dorębywać czſll., Dorębuie Pr., do
pewnego kresu lub do reszty porąbać, przerąbać; więcćy
ieszcze do inż porąbanego przyrąbać, biſ wobin hacken,
vollends klein hacken, durchhacken; noch mehr klein hacken.
Rs. дорубать. Дорубить, дорубанże, дорубка.

DORABIAC ob. Dorobić.

DORACHOWAC cz. dk., Dorachowywać czſll., skończyć
rachunek, zu Ende rechnen, ausrechnen, die Rechnung
enden. Rg. dobroitti, Rs. дочичитать, досчитывать,
Jużem téy summy dorachował. §. Przyrachować, do-
dadź do rachunku, hinzu rechnen, Dorachuy do dziesię-


ciu tysięcy dwa ieszcze. Ld. 2.) Dorachować się, zaimk.,
doliczyć się, rachuiąc dójść, znaleźć, errechnen, aus-
technen, durch Rechnen finden. Nie mógł się lat swych
dorachować. Birk. Ek. C. 3. Ledwoby się korcem maku
powinnowactwa dorachował. Rys. Ad. 34. W takieś
sztuczne okienka regieſtra zmalował, Jźbym się z tobą za
ło lat nie dorachował. Teat. 45, c. 6. Wyb. Kul. Wię-
cęy nad tos osobach dorachować się nie mogli. Gaz. Nar. 1,
261. Skąpy, uſtawicznie licząc, żadnego szczęścia do-
rachować się nie może. Mon. 73, 749, Ross. недо-
чествься, недочичтаться.

na DORAĆZU ob. na Doręczu.

DORADA, y, ž., doradzanie, porada, guter Rath, Unter-
ſtüzung mit Rath. Potrzebuje pomocy i dorady. Teat.
19, c. 28. DORADNY, a, e, ie adv., umiejący ra-
dzić. der zu rathen weiß. Niedoradny, der nicht zu ra-
then weiß. Vd. nesvitliun, nenasvitliu). Zmyšlny wy-
dzierca zwleka ze skóry niedoradne sieroty. Zab. 9, 46.
Zabt. DORADZCA, y, m., DORADZIEL, a, m.,
doradzaić do czego, der Jurather, Anrather, Rathge-
ber wožu. Rs. приговорщикъ. Natchniony mu był
ten krok od iego doradzćow. Uſt. Konfl. 1, 71. W rodzau-
ženſk. DORADZICIELKA, die Juratherinn, Anratherinn,
Rathgeberinn. DORADZIC cz. dh., Doradzać ndk., na-
mówić radą na co, podadź iaki sposób komu na co, an-
rathen, zurathen, an die Hand geben. Vd. nasvituvati,
vsvititi, persvituvati; Rs. присовѣтовать, присовѣ-
мывать, наразумить, надоразумить, надоў-
мить; надоўмливать, присудить, присужать,
присуждать, приговорит, приговоривать, при-
макнуть, прашакивать. Jakby temu zabiedz, do-
radź mi. Teat. 5, b. 34. Proszę, doradźcie mi, co
mam czynić. Teat. 26, d. 5. Król szczęśliwy, któremu
mąż taki doradza. Teat. 45, d. 17. Wyb. Schoway się
z swoiem doradzaniem. Teat. 18, 94. (z swoją radą).

DORASTAC ob. Dorosnąć.

DORAZIC cz. dh., kleskę spełnić, dogubić, dobić, doko-
nać, vollendš aufreiben, den Garaus machen, ein Ende
machen. Boh. dorazyl, dorazeti. Niech żywy ogień z
nieba padnie na nie, A ty ich doraź, że žaden nie wła-
nie. J. Kchan. Ps. 203. - §. transl. Było pólnoty, a sen
troſk i ciał dorazil. Zebr. Ow. 254. curas et pectora sol-
uerat, cf. domorzyć). Rękawy zawinąwszy obie pośpie-
szaią, Rałk nie czuia, ochotą pracy dorażają. ib. 128.
ſludio fallente laborem, dobiiąia, docierią, dokony-
ważią). §. Dorazić komu, trafić mu w raz, dojąć mu,
dobrać. Cn. Th. einem biſ auf die neunte Haut kommen,
biſ ans Leben kommen, ihn tüßtig empfinden laſſn. §.
doſkonale lub zupelnie wyrazić, vollkommen ausdrücken,
bessreiben, vorjellen, vortragen. Częſtokroć zda się
panom, iż pochlebca, by nayniewſtydliwszy, nie do
konea iakoby doraża, ani wszyſtkiego wypowiada. Corn.
Dw. 63. Gdy ty ieszcze będziesz mówić o to z królem,
przyidę ia za tobą, i doraże a dokonam słów twoich.
1 Leop. 5 Reg. 1, 14. (dolczę. 3 Leop. dobiię, dotrę).
DORAZLIWY, a, e, ie adv., do ołtatniono, łopnia
przeražliwy, hóßt durchbringend. Z soki łraszliwymi
trze chwały szkodliwe, przymawiając Hekanſkie rymy
doražliwe. Zebr. Ow. 348. *DORAZNY. DO CZO-
WY, a, c, do razu czyli od razu natychmiał się od-

488

DORDZEC - DOROBIC.

prawuiacy, auf der Stelle geschehend. Dorazne albo do-
razowe prawo, gorące prawo, iudicium flatarium, das
Estandrecht. Gall. pr., Vd. shonnirská namekina souda.

DORDZEC, DORDZEWIEC, niiah. dh., dogryzionym bydź
od rdzy, vōllig durchrosten. Dordzały, Dordzewiąły,
ganz durchgerostet. 2.) Dordzały ob. Doźrzeć, Doźrzały.
na DORŁDZIU, na DORĘCZU adverbial., pod ręką, przy
ręce, na pogotowin, bey der Hand, parat, fertig. Boh.
na postoku, na snadé; Sr. 1. nameżtje; Vd. perrokach,
rozhnu, per rozi, per naredi; Bs. na paruć. Potrze-
buię czego zawzdy, muszę mieć zawdzy na gotowku, nie-
którzy mówią na dorędziu albo na doręczu. Mącz. We
Pani masz zawsze na doręczu iaką wymówkę. Teat. 6, 5.
Przyczyna, dla który niepowościagliwość zdrowiu wadzi,
ta ieſt na dorędziu. Birk. Zyğ. 23. W *doręczy, id. - n. p.
O pożoYTEcznych rzeczach co mamy w doręczy Mówmy, a
słodsze nam się wspomnienie naſtęczy. Przyb. Milt. 242.
- NB. Naſtęuiacy przykład na oko pokazuje źrózdło czyli
szczep tego trybu mowy: hetman, choć sam w takim
niedołatku, co do rąk ma, daruie. Tward. W. D. 55.
DORĘCZNY. a, e, ie adv., na doręczu, pod ręką,
przy ręce będący, bey der Hand sich befindend, fertig,
bereit, parat. Vd. perrozhen, narozhen; Rs. ловкій;
Ec. нарычный, предрýчный. Przyb. Łuz. 517.

DOROBEK, - bku, m. nabytek pracą, das Verdiente,
Erworbene, erarbeitetes Vermögen, Verdienst. Crn. per-
dělk; Ross. зажимое, сопбина, сопбина, нажива.
Gdy pobrawszy się, mąż dóbry adnych, ani żona posaga
nie miała, a w czasie przemysłem i pracą dorobili się
subſtancyi; takowych dorobków dwie części dzieciom,
trzecia żonie, doſtanie się. Oſtr. Pr. C. 1, 212. Stat.
Lit. 238. Czeka tam na cię wieniee prawdziwych zasług
i dorobku. Zab. 14, 206. Zabł. Miaſto wzaiemnych
afektów dorobku Naynieszczęśliwszą pisz mię na nad-
grobku. Chrośc. Ow. 402.

DOROBIC cz. dh., DORABIAC'ndk., roboty dokoń-
czyć, zu Ende arbeiten, eine Arbeit beendigen, enden.
Boh. dodělati, doděławati; Rg. dorābiti; Crn. dadělam;
Vd. doldjati, dolvpraviti; Rs. дорабоштамъ, дорабош-
тывамъ, срафоштамъ. Jakośmy zaś te pracą rozcząć
šmieli, Tak o to niechay nie mamy przywary, Zebyśmy
iėy zaś dorobić nie chcieli. P. Kchan. f. 9. Gdyby ko-
mu żona, z którą grunt czynszowy wziął, umarła, pó-
kiby nie zasiał, tedy mu będzie wolno dorobić i zasiać.
Szczerb. Saż. 454. Ręce téy ſtatuy są dorobione; ale
większa część ſtanżytna. N. Pam. 3, 321. (przyrobione,
przysadzone, angreſſt, angestükt). Będę oſtatka proſbą
dorabiała. Morszt. 233. (do konća doprowadzać). Nie-
dorobiony, niedokończony Rs. недорабошанный, un-
vollendet. Dorobienie, ukońzenie, Rs. додѣажа, до-
дѣланіе, додѣлаваніе, die Vollendung, Beendung.
§. więcej do iuž zrobionego przyczynić, noch mehř dažu
machen, verſertigen, arbeiten. Nie wyſtarzą nam szafy
na książki, kaž ſtolarzowi dorobić ieszcze trzy. Bd.
§. Dorobić kogo, doniszcyć, dobić, einem den Garaus
machen. Juž ledwo duchaiącego ani silnego bronić się,
dorobil mieczem. Off. Wyr. §. Dłonią komu dorobić,
palmis caedere, expalmare. Mącz. wyczosać kogo, do-
brze za leb dorobić, urwać, depexum aliquem reddere.
ib. einen ausprügeln, durchwalken, ihn tüchtig zudecken.

DOROBIC - DOROSNĄC.

2.) DORABIAC się czego, zaimk. ndk., dorobić się czego,
dk., pracą przychodzić do czego, nabywać pracą czego, się
etwas erarbeiten, verbienen, erwerben, Vind. perdelati,
perdobiulati. perdeluvati; Crn. perdelam; Rs. нажившись,
нажившись. Jam się z łaski Pana Boga pieniędzy do-
robil. Teat. 8, b. 15. Kaszą, kluseczkami, dorobiliśmy
się chleba. ib. 26, b. 4. Urodzy miemie wołmi dora-
biaią się chleba. Vol. Leg. 2, 1671. Malemi rzeczami
gardzić nie trzeba temu, co się chce dorobić chleba. Crn.
Ad. 471. Mądrością się ſlaray sławy dorabiać. Pitch.
Pitch. Sall. 3. Koronę męczeńską mu dano, mieczem,
ogniem dorobioną. Birk. Gt. K. 22, (zarobioną). Ros.
трудоый. DOROBKOWY, DOROBNY, a, e, od
dorobku, dorobiony, zarobiony, erarbeitet, verdient,
erworben. Cały mój maiatek ieſt dorobkowy. Teat. 18,
110. Dobra dorobkowe. ib. 9, 76. Dorobne subſtancye.
A. Zamoy. 53. Dorobkowe subſtancye. Cfr. Pr. Cyw. 1,
215. z własnego nabycia pochodzące, róžne od spadko-
wych czyli odziedziczonych.

DOROCZNY, DOROCZY, a, e, DOROCZNIE adv., trwały
przez rok, albo do roku, (doczesny), für ein Jahr, jähr-
lich, ein Jahr dauernd. Konsul doroczy. Chrośc. Fars.
61. Doroczne im urzędy poſtanowił. Birk. Zam. 31.
Przez doroczny. Bzow. Roz. 117. Naznaczam 25 duka-
tów na lampe doroczną, aby na każdy dzień czasy wieczne-
mi gorzała w grobie Pańkim. Warg. Radz. 89. §. Co-
roczny, co rok przypadający, jährlich, alijährlich, alle
Jahre gefällig oder sich ereignend. Doroczny wylew Nilu.
Boter 213. Dał im dorodne dochody. Sk. Dz. 668.
Eteokles z Polinicem o króleftwo z sobą taką uczynili
zgodę, aby na przemiany doroczne panowali. Otw. Ow.
368. - §. Roczny, w roku przypadający, Jachres: Wiersz
w dzień doroczny koronacyi J. K. Mści. Zab. 9, 25. (cf.
uroczyſty). Dzień doroczny urodził J. K. Mści był ob-
chodzony iak nayuroczyściey. Gaz. Nar. 2, 61. Móy
dziś doroczny (dzień) natalis. Nag. Wirg. 494.

DORODNOSC, ſći, ž. kształtność co do osoby, pospolicie
bierze się za wysokość wzroſtu, ſchůne hohe Gestalt, ſchů-
net Much. ( Rs. дородносъ, дородство, tyłowegość,
otyłósć). Dorodność potrzebujeizopełnego ciała. Petr.
Ek. 262. DORODNY, a, e, ie adv., kształtny, przy-
swoicie wysoki, wohł gestaltet, von schonem Muchse; Cro-
narochit; ( Rs. дородный otyły). Ten grzeczny, ładny,
ow pięknięyszy, dordnięyszy. Teat. 29, c. 4. §. Ob-
ficie rodzący, zyzny, fruchtbart. Sady dorodne hoyną
dań nosily J pod buynym owocem gałęzie chyliły. Zab.
1, 99. Są dorodne trawy na brzegach Jzmena cichego.
Bardz. Tr. 255.

DOROSNĄC, *DOROSC niiak. idnt., Doraſtć ndk.,
doýsdź miary wzroſtu, heran wachsen, erwachsen, im
Muchse erreichen, bis wohin wachsen; Bh. dorusti, dorostl,
dorostu, dorostati; Cro. doraszti, dorascham; Rg. do-
rāſlieti; Sr. 1. dorostuyu; Rs. доростмі. дорасмамъ;
Ec. превоарасмамъ; Sr. 2. ſe spożesz. Z chłopca wy-
róſł, a do chłopa nie dorósł. Rys. Ad. 79. Gdy iuž do-
rałało dziecie, codzień wdzięczuięysza krasność wobliczu
iėy się rozwiała. Mon. 65, 592. Dorałała Cerery ie-
dyna córka, a dalszą niepłodność sama Prozerpina płaci.
Uflrz. Kl. 13. Wilczę dorosnąwszy spół z psami, wilka
gonilo. Ezop. 82. Dorośnienie, *Doroszczenie, DO-

RO-

DOROSŁOSC - DOROTKA.

ROSŁOSC, ści, ż. dóyście rośnieniem do doyźrzałey pory, (die Erwachsenheit), vollkommnes Wachstbum, Zuzgindreise; Sr. 1. dorostnoseß; Ec. дорасмлоць. Nie wychowałem młodzieńcow, anim ku doroszczeniu wychowal panienek. 1 Leop. Jes. 25, 4. (ku dorostnieniu. 3 Leop. ani odchowałem. Bibl. Gd.). §. Dorosnąć czego, rosnąć osiągnąć, wachsend erreichen, erlangen, erhalten, erwachsen. Gdy iuž źróźbię konia dorafta, zęby iego rzadsze bywaią, Cresc. 314. Dzieci, które siódmego roku nie dorosły ... Gall. Cyw. 1, 18. Z iego synów żaden się swych lat dorość nie mógł. Glicz. Wych. F.-7. Dorastanie lat ieſt, kiedy kto młodzieńſtwa doraſta, Szczerb. Sax. 197. Nowochrzeńcy nie chcą dzieci chrzcić, aż rozumu dorosną. W. Posl. Mn. 256. Jam ieszcze tég doſkonałości nie dorósł, żebym się z świata śmiał. Sk. Zyw. 2, 13. Dorosnąć kogo, zrównać się z nim, fizycznie czy moralnie, einem gewachsen feyn, ihm gleich kommen, sich mit ihm messen. Dorosnąć urzędu, bydź zdolnym do niego, mieć moralną donosność przymiotów podlug urzędu, einem Annte gewachsen feyn. Nieusłuzna było o tym młodym mězu rozumieć, iž tég godności nie dorósł, który do enych poſtěpków prawie dorósł. Warg. Wal. 70. DOROSŁY, a, e, maiący wzrost, okazuiący, że ma lata mężkie, erwachsen, aufgewachsen, mannbar; Cro. věrszten; Rs. сропа́лий; Ec. дорослый, превозраспинный. Nie może bydź obran na urząd żaden niedorosły, to ieſt, młodszy dwudzieſta i pięciu lat. Szczerb. Sax. 344. Tak dorosłi, iako i niedorosli bywaią osuzkani. Chełm. Pr. 53. Lata dorosłe, rozumiemy w młodzieńcu 21, a w pannie 22, Chełm. Pr. 97. Jahre der Mündigkeit, GroßCHRigkeit. Sliczné twarzy panienka, a prawie iuž dorosła měza. Sk. Zyw. 2, 288. mannbar, panna dorosła, na wydaniu, ma lata, Sr. 1. wudahtina, pomuza jonska, dorostnictwa. Dorosły, DOROSLEK, Ika, m., DOROSTEK, -ſka, m., Sr. 1. dorostnik, dorostnictż, z ehłopca wyrosły a do chłopa niedorosły, ein junger Kerl, ein junger Wurſche. Niedoroſtek, dziecię, ein Kind, ein Knabe. Biada tég ziemi, gdzie królem niedoroſtek Nar. Hſl. 4, 102. W piękowszé zaraz lat wiośnie niedoroſtek młody, Niech nędźe i woienne znosi niewygody. Hor. 2, 11. Nar. 2.) Dorosły, na słuszną, to ieſt, na przyzwoitą miarę wysoki. Off. Wyr. von gehörigem Wuchſe.

DOROTA, y, ž. imię białogłowſkie, z greck. τλματεύσει ση Božy dar, Dorothea, Dorchen; Bh. Dorota, Dorka; Slo. Dorota, Dorotka; Sr. 2. Dorra, Horta, Orta, Worta, Hortija; Sr. 1. Orte, Worta. DOROTKA, DOROTECZKA, DOROSKA, DOSKA, DOSIA, DOSIENECZKA, i, ž., DOSIENKO, *TOSIENKO zdrbn., - Nieprzepłacona Doroto, Co między pieniędzmi złoto, Toś ty ieſt między dziwkwami. J. K'chan. Dz. 267. Doroteczka moia. Teat. 31, 6. et 33, 37. Teraz do podziemnego w grób idę pokoia, Tam gdzie wprzód poszła mała Dosieneczka moia. Groch. W. 575. Miłośiwym mię panem věs nazwała Tosienku, choćieś mnie nie srobowała. K'chw. Fr. 44. §. In malam part: trusia, głupi, głupia, ein Gimpel, (ein Dummer, eine Dumme). Nie namówisz, nie Dorotka. Rys. Ad. 51. Nie Dorotkąm, rzecze który z posłów na pozór, Nie dam się ia przekonać prośbą ani groźbą, Až Dorotka Dorotką, wnetże ią

przerobią, By tylko noc do namów słodkich naſłała. Opal. Sat. 189. §. Kiszka w wieprzu naygrubsza, nadziewana, der dickte Darm im Schweine; eine sehr dicke Wurſt. Jak wieprza zabiiesz, heździesz miał kielbasy, kiszki, mački, dorotki. Haur. Sk. 59. DOROCIN, DORCZYN, a, e, do Doroty należący, Dorotheen =; Bh. Dorčin, Dorotčin, Dorotin.

DOROWNAC niiah. dk., Dorównywać ndk. et czſl., up軍ie wyróżnić, vállig gleich kommen; Sr. 1. dorunam. Ledwie iedný cząſtěczki dorówna wszyſką swą wielkością wzrostu. Susz. Pies. 3. S. 2. Smutku tego nic dorówna cale. ib. 1. C. 4.

DOROZKA, i, ž., z Rs. дорожка, cf. дорожки. Drendulka, faetoncik, mały poiazd pospolicie o iednym koniu, zaſtěpujący cięższe ſiakry, eine leichte gewöhnlich einſpannige Miethscalesche. DOROZKARZ, a, m. wożący dorožka, der Dorosſkenführer.

DOROZUMIEC się zaimk. dk., Dorozumiewać się ndk., domyślic się, domniemać się, vermuthen, muſthafen; Ec. подвумьмися, догадыванься; Rs. доразумьмь, доразумьваьмь. Nie wiem wprawdzie, dlaczego się nie ſtawił, dorozumiewam się iednak, iż nie to musiał czynić, co był powinien. Mon. 68, 70. Można się dorozumiewać, iż to woyſko przeciw Francyi czynić heźzie. Gaz. Nar. 1, 270. Kogo mię dorozumiewacie się bydź, nie ieſtem ia. Budn. Act. 13, 25. (kim mię bydź mniemaćie. Bibl. Gd.). Dorozumiewanie się, Dorozumiewanie, Dorozumienie się, mniemieanie, domysł, die Vermutung, Muthmaſung. Wszyſtkie te udiazdy w tak zimný porze tworzą rozmaite dorozumiewania. Gaz. Nar. 1. 48.

DORSZ, u, m., Lat. Med. dursus Du Fresne; Dan. Torſk; Suec. torsk, Jſl. thoskr cf. Ger. Dörren, Dürre, der Dorsch; Rs. habara, gadus callarius Linn. w Prusiech pomuchla zwana, Pomuchel, Gall. merluche, ryba mnięysza od łupacza; łowi się w morzu Baltyckiém. Kluk Zw. 3, 96. N. Pam. 13, 32. Dorsz suszony, rozwozą tak iak sztokfisz. Kluk Zw. 3, 295. Od beczki dorszu i sztokfiszu po 2 gr. Vol. Leg. 3, 340. Dorsz, głowacz suchy, Cn. Th.

DORWAC cz. dk., Dorywać ndk., do końca urwać, volends abreifen, vollends ausreifen; Cro. dorivati; Rag. doarvatti; Rs. дорвамь. дорвамьмь. Dorwiy poſtronka naderwanego. Tr. §. Wyrywania dokończyć, zu Ende ausreifen, das Ausreifen endigen. Skoro dorwą konopi, niech ie zaraz moczą. Ld. §. Rwaniem przyczynić, noch mehr dazu abreifen, pſtücken. Nie dość tég szalwii, trzeba ięy ieszcze dorwać. Ld. §. DORWAC się czego, dopaśćdź czego, uchwycić, etwas erwischen, erhafchen, ergreifen, ergschnappen; Rs. дорвамьвась. Dorywa się zkładsi oreża i iuž obtaczaiące go nieprzyjaciele trupem leżą. Stas. Num. 1, 20. Bierze, co się natrafi, iako szczęście padnie, Czego się może dorwać, nie brakuiąc, kradnie. Kłon. Wor. 36. Ze pan dorwał się gotowego grosza, chwala bogu. Teat. 1, 79. Panicze, którzy to dorwą się subſtancyi, rozumieią, że to dla nich honor, kiedy tracą. Teat. 53, c. 52. Wiele razy dorwać się może, łyka wino. ib. 22. 3. Subcisiuis horis aliquid scribere, i tedy i owedy niektórych godzin dorwać się pisać, kiedy czasu zbywa. Mącz. (ob. w dorywczą, w dorywki, w dorwy, w dochwatki, w dopadki). §. Dorwać się dokąd, do-

Tom I.

62

DOROTCZY - DORWAC.

489

490 DORWAŁY DORZECZNY.

DORZECZNOSC - DOSADA

biedz dokąd, dopaśdź dokąd, się wohin abreisen, auf einen Augenblick hineilen, einen kurzen Abstecher wohin machen. Jakożkolwiek możesz, dorwiy się, przyidź ku mnie. Mącz. Do gór, które téy dolinie przyległy, miałem tę wolą dorwać się, gdyż tylko pięć mil od miała; ale niebezpieczno było. Warg. Radz. 112. DORWAŁY, a, e, dorwany, czego się kto dorwał dopadł, erfasł, erwisł, ergri FF. Niedozwoloné kryjiomo erhosći Ona pożycza w dorwałey ciemności. Petr. Hor. F. b.

DORYSOWAC cz. dk., rysowanie ukończyć, vollends außzeichnen, die Zeichnung oder das Zeichnen endigen; Rs. döchermütt, döchrechümm.

DORYWCZY, a, e, dopadły, na prédce dołtany, uchwycony, dorwały, in der Geschwindigkeit aufgegriffen, erfascht, erwischt, ergri FF; Cro. podrèzni, podszechni subcisiuus); Sr. 1. podżależne. Jle mógł zebrać włościa, z dorywczym oreżem na ultroniu poftawił. Nar. Hfl. 3, 169. - Fig. Ta dobrodziłyka nieochybnie dorywczemi swatami się bawi. Teat. 3, 33. (nieślubny, iaki się na prédce dźarza). Dorywczy syn, porubny, z porubitwa, beßkart, verfohlerner Weise erwisch, von der Seite, unchelid. Zbigniew syn dorywczy Władysława. Nar. Hfl. 3, 7. (syn poboczny. ib. 45. z nałożnicy. ib. ein natürlicher Sohn. S. Na prédce zrobiony, ſkleiony, dorzowy, nie na urząd zrobiony, in Eile gemacht. Czasu dalszego nie maiąc, oszańcowawszy dwa kościoły na wzgórku, oddał obie te dorywcze twierdze Bogucie. Nar. Hfl. 4, 529. S. Ucinkowy, nieciągły, w dorywki, w dochwatki, na urwy, unterbrochen, ruckweise, stoßweise. Nie dorywczeniu, ale poważnemu czytaniu praca moia służy. Fredr. pr. Zaczęły się harce; nieprzyiaciele rozumieiąc, że się to na dorywczych utarczkach skończyć miało, dawszy odpór, nie zapędzali się. Nar. Hfl. 3, 169. Z DORYWCZA, DORYWKIEM, w DORYWCZĄ, w DORYWKI, w DORWY adverb., w dopadki, w dochwatki, na urwy, nieciągłe, in einzelnen erfaschten Augenblichen, ruckweise, stoßweise, nicht fortwährend, in unterbrochenen Auffällen. Nie śmiał w otwartém polu łtawić się im; ale nie omieszkiwał szarpać ich dorywkiem. Oflr. H. K. W dorwy ią całąe, luctantia oscula carpit. Zebr. Ow. 89. W dorywczą, w dorywki robić co, gdy się co zédzie czasu od innych róbot, subcisiue. Mącz. Chcąc o pismach sądzić, trzeba ie wſkroś przeczytać, nie zaś z dorywcza tam i owdzie nayrzeć. Pilch. Sen. lifl. 266. Cnota nie z dorywcza silną się źałe; lecz w równье zawsze mierze moc dziedziczy, ib. 2, 249.

DORZAŻDZIC się czego zaimk. dk., ściągnąć na się, sich zuziehen. Dorządził się wiecznego upadku swego. Rey Poſt. L l. 4.

DORZAŁY ob. Doźrały, doyrzały.

DORZEC cz. dk., dorzecze Fut., domowić, ausreden, zu Ende reden. Ledwie dorzekł; ów prosi... Zebr. Ow. 28. (Sr. 1. doriecząc namówić). DORZECZNY, a, e, ie adv., do rzeczy będący (cf. grzeczny), zur Sache dieuend, tauglich, passend. oppos. niedorzeczny, nicdorzeczny, unpassend, untauglich. Chimera, pospolicie w innych niedorzeczna, Klötliwa, niespokoyna, w nim słodziuchna, grzeczna. Zabł. Fir. 15. Niedorzeczne figury, zawiłe frazesa. Zabł. Anſ. 103. Niedorzeczne proiektka. Teat, 27, 4. Gadatliwość niedorzeczna. Perz. Leh. 202. (ob.

od rzeczy, ob. rzecz). Gniewaią mię niedorzeczne ięy refleksye. Teat. 23, 61. Sußfl. DORZECZNOSC, zdatność, łkosowność, die Tauglichkeit, Anwendbarkeit, das Zusammenpassen, oppos. niedorzeczność n. p. Cokolwiek wiemy nadto, ieſt ciekawość próżna, Dym, niedorzeczność, z których korzyſłać niemożna. Przyb. Milt. 241.

DORZNAĆ cz. dk., Dorzezać, Dorzynać ndk., do końca czyli zupełnie zarządć, vollends abschneiden, wegschneiden; Bh. dorzezati, dorżám; Rg. dorézati: Sr. 1. dorjiz, dotrijem, dorizam; Rs. доръзамъ, доръзамъ. Nieprzerżnięta ta gałąż, trzeba ięcy dorznać. Ld. Dorzynay mi gardła; bo przyszedł czas mego przeznaczenia, Hor. Sat. 123. - Dorzuć kogo, domordować, dobić, zarządć na śmierć, pr. et tr. vollends tödten, den lebten Schnitt machen, den Gataus machen. Zeby mnie był iuž dorznał, żeby mnie był dobił; lecz żyię na nieszczęście. Teat. 43, c. 31. Wyb. Już się też tą oflatną przegraną w karty dorznał. Off. Wyr. doniszczył, dogubił do ofatka, wniwetz się obrócił). S. Dorznać się czego z trafić na co rzezaniem, mit Schneiden worauf kommen, etwas erschneiden, durch Schneiden hervorbringen. Krwiby się w nas nie dorznał, na twarzy nam bladło, patrząc na owe wzdziadło. Pot. Arg. 282. i puszczadły nie były się krwi dorznał, ib. 562. Zbladł, iak chuſła; nie dorzezałby się na nim krwi. Cn. Ad. 1312. (cf. płotnieć, płotno).

DORZUCIC cz. dk., Dorzucać ndk., rzucić aż póty, dosińć, dosięgnąć rzutem, biß hin werfen, mit dem Wurfe erlangen, erreichen; Bh. dohoditi, dohazeti, dohazńm; Cro. dohititi, dohitavam, doverchi, doyersujem; Rs. dokinuńt, dokiłdывatъ, došvyrnýmъ, došvyrivatъ, doбрósćimъ, dobrosaćmъ, doбрásćivatъ, doMAXNÝMъ. Tak się zbliżyły wołyka, że ieden drugiego dorzucał kamieniem. Tward, W. D. 74. Fig. Z téy góry człek dorzuci tak daleko okiem, Jle przez dzień kroczyły koń przepędzi krokiem. Zim. Siel. 221. (tań daleko sięga wzrokiem). tr. Odyniec owa go dorzuci klem w łono. Zebr. Ow. 266. sub inguine dentes abdidit, uderzył go, er verſtege ihm einen Hieb. S. Przydać, przysypać, przyczynić, zuwerſen, noch mehr hinzu thun. Dał kopę raków za złoty, i dw a dorzucił. Ld. S. Dorzynić komu gębą, słowy, - przymówić, dociąć, przyciąć, mit Worten angreifen, ſticheln. Gěba dorzuci każdemu; przymówi, nałaie. Cn. Ad. 241. Tylko gębą dorzuci, a gdy przed sobą groże użrzy, zamilczy i idzie. Petr. Hor. 2, O. 3. Zlorzeczyli i dorzucali słowy nieprzyzstoynemi. Leop. 2. Mach 10, 54. (słowy nieprzyzstoynemi płułkali. Bißl. Gd.), Dorzucanie słowami, wyuzdana gěba, szkalowanie, żußelloſes Mauł, ſticheley, Schmährede. Uszedł karania Za swoie uszczypliwe gębą dorzucania. Otw. Ow. 511.

DORZYNKI, - ów., wyrzynki, źniwiarski wieniec, das Schnitterfest, der Erntenkranz. Jużem źniwa dokończyła; przyniosłam wam tež i dorzynki do zdrowszego póżycia. Teat. 52, 56.

DOSADA, y, ž.. DOSADNOSC, ści, ž. dobitność, ściſłe doważanie czyli dobianje, die Angemessenheit, Genauigkeit; genaues Anpassen, (Rg. dosada, dosadnos moleſlia, vexatio; Bs. dossada incommoditas; Rs. docáła gniew, przykrość, dolegliwość). Wyraz idzie za myślą; myśl dobrze, czuy żywo, A będziesz miał w pisaniu dosadność szczęśliwą. Dmoch. Szt. R. 17. Zaden naród nie traktpo-

DOSADNY - DOSCIG.

DOSCIGŁOSC - DOSIĄDZ.

49

wał nauki obyczaiowyż z większą dosadnością, wyrazi-
łością i głębokością rozumu, iak Angielski, Zab. 5, 272.
Do tych dwóch rodzaiów przyłączyć można i trzeci; choć
nie z taką dosadą. Mon. 73, 163. Z taką dosadnością
czyny mnięy chwalebne przez rzeszoto ićy ięzyka przecho-
dzily, iż..., Mon. 72, 421. Zdarzyło mi się czytać kil-
ku autorów, z dosadnością o tém piszących. Iqiadz. 149.
(cf. dokładność). DOSADNY, a, e, z ie adv. dobityn,
wnaśnie w miarę, ani nad to, ani za mało, genau abge-
messen, passend, tressend; (Rg. dóssadni, dosadiv, do-
sadgliv; Bs. dosadivi; Cro. doszadliv; Sla. dosadljiv z
molestus, importunus; Rs. docadnyj markotny, przy-
kry, docadymtełnyj obraźliwy). Dosadne wyrazy.
DOSADZIC cz. dk., Dosadzać ndk., mnożyć lub kończyć
sadzenie, dopełnić sadzenia, dosadzić u. p. drzewiny wo-
grodzie, zu Ende pflanzen, oder sehen, voll sehen, voll
pflanzen, noch mehr hinzupflanzen oder sehen; Bh. dosa-
ditti; Rs. dosadimь, dosajkаваь. §. Ogólniey doło-
żyć, domierzyć do flychu, hinzusehen, hinzufügen, voll
machen, ganz anfüllen. Gdzie dowcip nie może, ćebe
resztę dosadzi. Minasow. Rytm. 3, 2. Gmin przedayny,
przedayna i w senacie rada, Ten włókora, kto naywieły-
dosadza, dokłada. Minasow. Farsul. 5. §. 2.) Intrans.
dosadzić, až gdzie dołkoczyć, dociec, dobiedz, dopaść, biś
wohin sehen, hinspringen; einen Saß bis hin machen.
Myśliwiec wiedzieć powinien, gdy psy zaiąca ugonily,
aby na czas dobieganiem dosadził. Oflr. Mysl. 36. (cf.
dojeźdźać). §. Do ołstatniego stopnia co praktykować,
etwas auf das Aeußerste treiben. W kołtki, w karty,
ochotnie dosadzi. Falib. Dis. R. 3. - Dosadzić czém;
zadać mocno, dadź co dobra miarą, tüßtig messen, ein
tüßtiges Maß geben, nehmen. Dosadził lekarstwem. Ld. -
Dosadzić komu, doić mu do żywego, zadać mu przy-
krości dobrą miarę, einem tüßtig zusehen, ihu plachen,
ihm recht viele Noth machen; Rg. dossăditi, dossaghjevatti,
Sla. dosaditi; Bs. dosaditi, dosaghjevati; Cro. doszaditi
onus imponere, grauare, afficere molestia; Rs. doca-
dimь, docаждаюь gniewać, dokuczać, dolegać; docá-
dovатъ на кого gniewać się na kogo). Biał srogi
něżdznemu dossadza. Zebr. Ow. 68. tantus tenet error.
Rs. docadimheъ przykry komu, Dosadziciel, dosadza-
jący komu, der einem zusegt.

DOSADZIC cz. dk., Dosądzać ndk., sądzić do pewnego czasu lub kresu, bis (wohin) richten, Richter seyn. §. Dokończyć sądu, zu Ende richten, den Rechtstreit beendigen; Bh. dosauditi. DOSADZIC się czego zaimk., sądząc dójśdź, nabydź, ściągnąć na się, sich durch Richten und Schlichten der Rechtsstreite erwerben, zuziehen; Bh. dosaudit se.

DOSC ob. Dosyć.

DOSCHNĄC niak. dk., Dosychać ndk., do reszty uschnąć,
völlig trocken werden, ausstrocknen; Bh. doschnauti, doschl,
dochsnu: Rs. docóxhumb, dосыхать. Niech doschną
chuśty, bo ieszcze wilgotne. Ld. Doschly Rs. docóxhъмь.

DOSCIE, Dójście ob. Dójśdź.

DOSCIG, u, m., DOSCIGNIEHIE, ia, n., dogonienie,
dogoń, dójście, dociek, docieczenie, przeniknienie,
poznanie, pojęcie, das Einholen, Erjagen, Erreichen,
Erlangen, Ergründen, Erforschen, Begreifen; Vd. dosega,
doidenje, doseshenje; Rs. cуйонка, суйонь. Wysi-
laią się uczonych piora na dościg pierwiałków Litwinow.

Nar. Hfl. 4, 142. Wielki ieſt Jehowa; wielkości iego
niemasz doſcignienia. Budn. Ps. 145, 3. (nie może bydź
doſcigniona. Bibl. Gd.). 2.) Dožrzewanie, dožrzałość,
das Reifen, Reiswerden, die Reife. Gdy wrzodziki gnać
nie zechą, potrzeba ie do doſćignienia czyli zaiątrzenia
przyprowadzić. Perz. Cyr. 2, 62. DOSCIGŁOSC, ſći,
ż. možność doſcignienia, pojętność, die Erreichbarkeit,
Erforschbarkeit, Ergründlichkeit; Ec. doſomijное, po-
nejmě; Rs. постмижимость, постмижность. Nie-
doſćigłość tajemnie, die Unergründlichkeit d. G. 2.) doy-
żrzałość, die Reife. Wrzód przez przykladanie do doſci-
głości przyprowadzić. Perz. Cyr. 1, 127. DOSCIGLY,
a, c, - gle adv., łatwy czyli podobny do doſcignienia
pr. et tr. eriagbar, erhaschbar, erreichbar, erforschlich,
ergründlich. oppos. niedoſćigły, unerreichbar, unersforſch-
lich; Bh. nesſtihls, nepoſtihls; Vd. nesapopadliu, neprim-
liu, nesaſtopliu; Rs. nempomijmый, nempomij-
gаемый, недовѣдомый, неписовѣдимый; Ec. ne-
doſomijный. W próżnewaniu niedoſćigły czas tracim.
Smotr. Lam. 13. (nie mogący bydź odwetowanym).
Niedoſćigły, wysoki, głęboki. Cn. Ad. 577. Niedoſći-
gły w rozsądek krytyk. Mon. 75, 715. Człowiek ſkryty,
niedoſćigły. Teat. 45, 10. §. Doſćigły, dožrzały, do
pory doszły, w swojej mierce, reif. n.p. Doſćigły owoc,
człowiek. Off. Wyr. Do niedoſćigłey poruza chęć iagody,
Naftanie iesień, czekasz iey pogody. Hor. 1, 209. Mon.
Wiek dźiewczy niedoſćigły. ib. 2, 65. DOSCIGNĄC,
doſcigł cz. dk., Doſćigł ndk., doganiać, dopědźć, co-
gonić, dopędźć, nachlagen, nachſehen, einholen, erjagen,
erreichen; Bh. dosihnauti, dosihił, dosišnu, dosišham,
wystišnauti, wystižiti, dohoniti ſe; Cro. dosztignuti, dosz-
tigavati, doztichi, doztigni, doztigavam, ztechi, zté-
chem; Bs. et Rg. doſtighnuti; Dl. doztignuti; Vd. dohi-
lati, dohitati, dopriti, perpriti; Crn. dahitim; Rg. do-
stimjнуь, достичь, наситиь, наситиць, наситиць, на-
стимтумь, наситамь; сугнать, сутнать, наго-
нять, наганиваю, изверсшывайся. Czego trudno
dosćignać, przełać trzeba gonić. Zab. 14, 151. Pindara
drudno dla wysokiego lotu doſćignąć. Zab. 6, 370. Nar. -
Przeniknąć, poiąć, ergründen, erforschen, durchdringen,
verstehen. Ktoż doſćignać może tajemnicy twych sądów
wiecznych. Paſt. F. 62. Leop. Syr. 24, 58. - Doſćiga-
sie, poznawać się, zgrunować się, sich selbst ergründen,
erſorschen. Na ów czas dopiero ulżony z frasunków umysl,
począł się doſcigać. Nar. Tac. 5, 53. §. Intransit. do-
ciekać, dopływać, dobiegać, do końca dochodzić, zu
Ende laufen, auslaufen. Przyszła *ſtraszna godzina, o-
fatnia doſciga Chwila! natura, widząc swój koniec, się
wzdryga. Dmoch. Sąd. 76. §. Dožrzewać, do pory swojej
przychodzić, reifen, reif werden, zeitig werden. Kroſty
czarne doſćigaią w dziewiątym dniu. Perz. Leh. 290.
Wrzody te okładać, aż się otok zbierze i doſcignie. Perz.
Cyr. 1, 116.

DOSIA ob. Dorota.

DOSIAC cz. do, dosiewać ndk., dołończyć wysiewnu; do
pewnego kresu posiać; do posianego przyczynić; zu Ende
ſaen; bis wohin ſaen; noch mehr dazu ſaen; Rs. docěbъмь,
docěbъмь.

DOSIADAC ob. Dosiądź, ob. Dosiedzieć.

DOSIĄDZ, DOSIĄC, dosiągł cz. dk., dosięże, dosięgnie,
62.

492

DOSIĄG - DOSIĄSZD.

DOSIEC - DOSKOCZYC.

dosięgnę *Fut.*, Dosięgnąć, dosięgnął *idnt.*, Dosięgać *ndk.*, sięgać aż po, sięgaiąc dołać, dóysdź czego, bis wohin reichen, langen, erreichen; *Bh. dosáhnaúti*, dosáhl, dosáhnu, dosahowati, dosłcy, dosłhnu, wysáhnaúti; *Sle. dosahugi*; *Sr. 1. dosáhnu, dosahwam, dosahuuyu, dosczáhnu, dosáhnu*; *Vd. dosezhi, nakonzhati, sadosezhi*; *Rg. dosêchi, dosêghnuti, dosezati*; *Bs. dosecchi, dosegnuti*; *Cro. doszechi, doszegati, doszegnym, ztechi, zţêchem*; *Rs. dosязать, dosягнӳмъ, дошӑнӳмъ, досязӑю, досягаю*. Uczyńmy wiezę, któryby wierzch dosiął nieba. *Leop. Genes. 11, 4.*; zbuduymy wiezę, któryby wierzch dosięgał do nieba. *Bibl. Gd. ib.*; Nie-masz żadnego takiego dobrodzieyłtwa, któreby powinno-watych naszych nie dosięgło. *Gorn. Sen. 374.* (na nich nie wpływało). Naywyźły ręka wszechmocna dosięże. *Zab. 13, 297.* Wszytkich enot iego ięzykiem dosiądź nie mógł. *Sk. Dz. 335.* (opisać, obiąć mową). Dosiądź rozumem, begreifen, mit dem Verstande erreichen. Bieg niebiełki ani rozumem dosiąc, ani zmiarkować może. *Boter. 5, 15.* Głębokość zmysłu dosiąc, i ku wyrozumieniu słow iego przyiść nie mogli. *Dambr. 254.* Kopernik dosiągł rozumem aż w oblokach prawdy. *Off. Wyr.* Chryſtus bywa przy wieczerzy duchownie, którego obaczawai i dosiągai wiarą ci, którzy dobrze świżyły wieczerzy pożywaią. *Baz. Hfl.* 224. Dosięgnąć zmysłu, ſeine Abſicht erreichen. Na wszyſtko odważyć się byli gotowi, byle swoich zamsłów dosięgli. *N. Pam. 1, 60.* dopiśli). Dosiągł tak wysokiego urzędu, iakiego przokowie iego nie posiadali. *Off. Wyr.* Dosiądź biczem, ociąć, mit dem Hiebe erreichen, einen Hieb verſeßen, posięgać, bić, trafić, mierzyć na kogo biać, nach einem schlagen. Tak go w leb dosiłęze Szybko z procych, że trupem zarazem połęże. *Tward. Pasq. 61.* Bóg gdy karze złošnego, dosiłęze przy nim biczem niewinnego. *Lib. Hor. 61.* Za mągonił, i mocno mnie kiiem dosięgał. *Mon. 73, 180.* Jużci to nas dosięga, co się inszym źłało, Któż w tém może upewnić, iże uydziem cało. *Paszk. Dz. 117.* §. Dosiądź, dobdź się na co, expensować, hergeben, die Kosten worauf verwenden. Kiedy iuž dadź albo dosiądź, tedy począwszy brać, zaſ położą. *Glicz. Wych. M. z, b.* Panowie, ktorzy maią się dobrze, maią też z czego dosiądź, wolą komu inszemu dadź, darować, nałożyć, niż którego młodzieńca na nauki wychowaniem iakiem opatryć. *Glicz. Wych. M. 7, b.* DOSIĄG, - ięgu m., Dosięgnienie, dosiąganie, doſtawanie aż do dotknięcia się z czém, das Erreichen, Erlangen, Hinreichen. Czarci latając, ſkrydłał potężnych dosięgiem Tak się kręcili, iż się oku wydawało, Jakby całe powietrze z ogniem się ćierało. *Przyb. Milt.* 183,

DOSIĄSZD, DOSIĄSC, DOSIESC, dosiadt *cz. dk.*, dosiędzie, dosiędę, dosiądę *Fut.*, Dosiadać *ndk.*, dosięgać siedzenia, w szczególności, konia, einen Sis erreichen, niedersißen, auſſißen, infonderheit zu Pferde steigen, ein Pferd besteigen. Włtyd nam cię widzieć, wyrodna młodzi, Nie umie dosieść bachmata. *Hor. 2, 161.* *Nar.* Uczą ich tam konia prędko dosiadać, i dobrze nim toczyć. *Star. Vot. C. 4, b.* Rycerzowi trzeba umieć łuk ciągnąć i bronią władać, Więc konia często dosiadać, *Groch. W.* 489. Jm bardziły z razu młody zrzebiec srogi, Tém snadniły bywa potém dosiadany. *Zab. 15, 243.* - Fig. tr.

Boday go przeciwieńštwa żadne nie dosiadły. *Zebr. Ow. 2.* (bodayby się go nie dotknęły). II. Dosiadać *ob*. Dosiedzieć.

DOSIEC, siekł *cz. dk.*, dosiecie, dosiekę *Fut.*, Dosiękać *ndk.*, do szcżetu przesiec, lub posiec, vollends durchhauen, vollends zerhauen; *Rs. досѣчъ, досѣкамъ; Bh. dosći, dosekati, dosekawam. Biel. Sw. 143. b.* DOSIECZNA liniu *łuku, cosecans. Łęk. Mier. 2, 145.* *Sniad. Alg. 1, 268.* *Geom. Nar. 1, 309.*

DOSIEDZIEC niitak. *dk.*, Dosiadać *kontyn.*, Dosiadywać *cz/fl.*, siedzieć aż do pewnego kresu lub do końca, dotrwać, dobywać, doczekiwać, domieszkać, dobawić aż do, bis wohin ſißen, bis zu Ende ſißen; bleiben bis zu Ende, auſſißen, ausdauern, ausharren; *Bh. doszedći, dosedim; Rs. досидѣмъ, досиживать*. J objadu nie dosiaday, iako siedzisz, tako wsiada. *Bratk. S. 4, b.* Nie doiaday, nie dosiaday, nie czekay wetow. *Cn. Ad. 1314.* Prymas aż do ukoronowania królewskiego w Warszawie dosiadać będzie. *Vol. Leg. 7, 105.* - Dosiadać z kim albo komu, dotrwać mu, siedząc z nim do końca, dopomagaić mu towarzyftwa, mit einem bis zu Ende ſißen, ihm ſiſzend Gesellschaft leisten, sich mit ihm ſiſzend unterhalten. Maż wały grosze, siedząc uad worem, A żonka z gachem dosiada. *Hor. 2, 159.* *Nar.* Dosiadam komu abo z kim, *compotoris gratia sedeo. Cn. Гн. §.* Dosiedzieć się czego, doczekać się, nabawić się, ściągnąć na się, sich etwas auſſißen, durch ſißen erwerben, zuziehen.

DOSIEGAC *ob*. Dosiądź. DOSIĘGŁY, DOSIĘZNY, a, e, mogący bydź dosiężonym, erreichbar. Niedosiężne ptaszym wieże polotom. *Zab. 12, 218.* Posępnych dębów wierzchy niedosiężne okiem. *Szym. S. W. 5.* Nie-zmierne i niedosięgłe ieſt miłosierdzie boże. *1 Leop. 2 Par. modl. Man.* Jéy celności niedosięgłych żaden wysłowić nie będzie mógł, *Bzow. Roz. pr. *§.* Dosięgły activ., dosięgaćy, dotykaiący się, bis hin reichend, angrazend, berührend. Chachracki był dosięgły krwią Wielkiego Jana Zamoyſkiego. *Chachr. Tr. A. z.* DOSIEŻNĄC *ob*. Dosiądź.

DOSIENIECZKA *ob*. Dorota. DOSIEŚC *ob*. Dosiądź.

DOSKOCZ, a, m. złek do pobiegu, ein Schicketanz, ein Dienstbote zum Verschicken, ein Springauf. DOSKOCZNY, a, e, ie adv., szybki, dolotny, dopadłkowy, schnell, auſſpringend, hinspringend; (*Bh. dosłońči ciekawy, natętny*). §. *Pass.* mogący bydź doſkoczonym, do doſkoczenia, dosiągnienia, erſpringbar, erreichbar. DOSKOCZYC *cz. dk.*, Doſkakać *ndk.*, *Doſtkakować, doſkakuje kontyn.*, Doſkakiwać *ez/fl.*, ſkokiem doyśdź, dołać się gdzie ſkokiem, wſkoczyć na co, bis hin ſpringen, erſpringen, ſpringend erreichen; *Bh. dosſoěiti, dosſakati, doſſakowati*; *Vd. doſkozhiti; Cro. doszkochiti, doszkakujem, nadoszkochiti, nadoszkakujem*; *Rs. доскакӑмъ, доскочимъ, доскакивать, допрыгнӳмъ, допрыгивать, допрӑнумъ*; *Liszka, zobaczyćwszy kielbasy, żadnym sposobem tam doſkoczyć. nie mogąc, powrozy ie zazywa.* *Teat. 43, b. 4.* *Drozd.* Gdzie szkapa nie doſkoczy, pewnie ptak doleci. *Jag. Gr. A, b.* Tureckie konie żołnierzom Skanderbegowym prawie szyie doſkakowały. *Baz. Sk. 195.* Przez cięm ia woyſka poraził niezwyciężone, Przez cięm ia mury ubieżał niedoſkoczone.

DOSKOK - DOSKONĄŁY.

J. Kchan. Ps. 22. (których doſkoczyć, dosiądź nie po-
dobno było). §. Z prędka, dorywcę gdzie wpaśćź,
schneł wohin springen, einen Sprung wohin machen, auf
einen Augenblick einsprechen. Doſkocz do krawca, żeby
suknie na iutro zgotował. Ld. §. Doſkoczyć kogo, dogonić,
doſcignąć, dopędzić, einholen, erjagen. Doſkoczył ucie-
kaiących za lasem. Ld. §, Dosiądz, przypaśćź na co, et-
reichen, gleich kommen. Zaden śnieg téy płeći, žaden nie
doſkocz doſkumica rubin. Morszt. 60. DOSKOK, u, m.
doſkoczenie, z kopyta urywkowa napaść, Ansprung,
schneider Anfall, Hinsprung; Bh. doſkok. Chart nie tak
silą, iak žartkim doſkokiem uderza zwierza. Przyb.
Luz. 82. Tatarzy uſtawicznemi z boków doſkokami, sro-
gie w woſyku czynili kłęski. Nar. Hfl. 5, 356.

*DOSKONALEC, - lea, m., *doſkończyciel perfector. Mącz. - Doſkonalacz, który co do doſkonałości przyprowadza, der Vervollkommner; Cro. obverssitel, zverssitel; Rg. dovarscitegl, svarscitegl, izvarscitegl; Rs. yсовершіймеь. DOSKONALIC cz. ndk., udoſkonalić dk., u- doſkonalać kont., doſkonalym uczynić, kogo czego z gruntu nauczyć čwiczyć kogo w czém, vollkommen machen, verzollkommen, (Etym. koniec); Cro. dovershiti, dovershamam (Etym. wierzech), zverssiti, zverssųjem; Rg. dovarscitti, dospjetti; Rs. усовершить, усовершать. Wnosił, że osoba, doſkonalona przez Dorwala, musi był iemu podobna. Zab. 14, 298. (formowana kształcona, edukowana). Do doſkonalenia, mogąca bydź doſkonaloum, Rs. совершенный. Doſkonalić się, doſkonalszym się ławać, čwiczyć się w czém, gruntować, sich vervollkommennen, sich üben, bilden, vollkommenner werden. DOSKONALOSC, ści, ž., DOSKONALSTWO, a, n., zupełnieć celności, die Vollkommenheit; Bh. fsohaloſt, dokonałoſt; Sto. dokonałoſt; Vd. popolmnoſt, obilnoſt, popounoſt, popounimoſt; Crn. popolnemaſt; Bs. izvrrisnoſt, izvernsoſt; Rg. izvarsnós, svarsnos; Cro. zvérssenoszt, izvérssenye, obverſsenye; Rs. совершенный. Doſkonałość nie ma żadnego niedoſatku ze wszech ſtron. Petr. Et. 335. Im więcćy człek błędy swoie poprawia, tém się bardzięcy wzorem doſkonałtwa wszytkiły pobożności: Sk. Kaz. 163. Zrn. Pfl. 3, 166. Bozkie dzieła doſkonałe są w swojém doſkonałtwie. Sk. Kaz. 389. Niedoſkonałość, die Unvollkommenheit, (cf. wada, przywara, myłka, ułomność, krewkość). Dzieła człowiec miają sprawcy swoiego piętuo, niedoſkonałość; poprawiać ie więc zawsze możemy. Kras. Pod. 1, 37. DOSKONĄŁY, a, e, DOSKONALE adv., zupełnie iaki powinien bydź, bez braku, wady, vollkommen; Bh. fkonali, doſkonal; Slo. dokonali; Sr. 1. dokonacjne, dodzielne, dozprawhne; Vd. popoua, popounait, dopersonen; Crn. popolnema; Sta. podpun; Rg. svarscen, izvarſtan, zvarſtan; Cro. obvěrssen, izverssen, zvěrssen; Rs. совершенный. Kościół powszechny, iż zupełnie abo na wszytkiem ieſt doſkonały, a na niczém nie chromie. Baz. Hfl. 315. Niemasz nie pod niebem tak doſkonałego, coby w sobie ia- kowéy nie miało wady. Nar. Hfl. 6, 194. Nic doſkonałego w ludzkiy kaŕdy robocie. Cn. Ad. 549. (nic bez ale). Owa prawda pewna-i doſkonała, która omylić nie może. Baz. Hfl. 140. Kto drugiego doſkonalym w cnotach uczynić ma, sam doſkonalszym niż on bydź musi.

DOSKORZYC - DOSKWIERĄC. 49§

Gorn. Dw. 391. Wiemy cós, ale niedoſkonałe. Teat. 54, c. c. i i. (nie do końca). Nie potrafię ci doſkonałe wymówić, co czuię. Teat. 56, c. 128. Po Francuzku umie doſkonał: a woli Polskim ięzykiem gadać. Mon. 68, 262. Abyś przeszedł cnotą Faryzeuszów, trzeba ci do tego nóg doſkonałych. Bals. Nied. 2, 88. (doſtatecznie ćwiczonych, należycie biegłych). Szaraiowi eunuchowie są tak doſkonałemi, że nic mężkiego nie maiły; i tak są szpetni, żeby się ich białegłowy złęknać musiały, gdyby im kiedy na myśl miało przyiśćź spytać się ich, ieżeli im ieszcze co mężkiego zoſłało. Kłok. Tur. 46. (ze wszytkiem, do szczętu wytrzebieni). Liturgia S. sowerszenna albo doſkonała w te dni nie ma bydź odprawowana. Pimin. Kam. 222. (zupełna, ze wszytkiemi szczegółami do końca). Math. Doſkonała figura, regularis, która ma ankyły i ścianny równje. Sol. G. 2. Foremna, eine (vollkommenne) regulaire Figur. DOSKONAC ob. Dokonać.

DOSKORZYC, Doſkurzyć cz. dk., do ſkóry, do żywego dokuczyć, doiąć komu, einem bis auf die Haut kommen, ihm tuchtig zu Leibe gehen, ihm bis ans Leben kommen, ihm heftig zusehen. Nad ból, który Joba morzył, Język uszczypliwy bardzięy mu doſkórzył. Chrość. Job. 3. Tyran do żywego im doſkórzył. Chrość. Fars. 7. Bełya dzika ceżło się nie zburzy Tyłko na tego, kto ięły sam doſkurzy. Mon. 73, 460. Nie widać w bramach źłarych sędziów, którzy Rozeznawali, kto komu doſkórzy. Chrość. Job. 203.

DOSKROBAC cz. dk., Doſkrobuie Pr., Doſkrobywać czſł, do końca zeſkrobać, na piękne, ze szczętem wyſkrobać, ofſkrobać, vollends'beschaben, abschaben (abschrapen). Re. dоскресْтъ, досрěбамъ. Doſkrob tego patyczka; ale nie przeſkrob. Tr. Doſkrobać ieſt w miarę ſkrobać; przeſkrobać nad miarę. Ld. fig. kto ſkrzętnie doſkrobuie, tež čeżło przeſkrobuie, ob. przeſkrobać, przesadzić. §. Doſkrobać się czego, zaimk, szczyptą nazbierać wiele, zufammen krągen, zufammen sammeln, zufammen sparen, zufamnen geißen. Dziad kilku się groszy doſkrobał. Jabl. Ez. 136. Doſkrobać się kęsa chleba, emergere e mendicitate. Mącz. Doſkrobać się, zmindactwem nabawić się czego niedobrego, sich durch Geiß etwas zuziehen.

DOSKRZEC cz. dk., dogrzać, dopieć, doſkwarzyć (cf. ifkra), einem warm machen, ihm zusehen. Głód im w obozie iuž doſkrze do żywego, J koniecznie przymusza rozprawić. Chrość. Fars. 291.

DOSKURZYC ob. Doſkórzyc.

DOSKWARZYC cz. dk., dogrzać, dosmażyć w rynce abo w rondlu, vollends pregetn, röſten, backen, braten. Doſkwarzyć, nieporządnie byle jako nieumiejętnie dogotować, doparzyć, miserabel abkochen, daß es nur gat wird. §. fig. dopiec komu, dogrzać mu. dokuczyć, ei-nem warm machen, ihm zusehen. Niech ci czułego pilność źarania do śpiku czasem doſkwarzy. Hul. Ow. 178. DOSKWIERAC cz. ndk., doſkwarł, doſkwarło dk., dopiekać komu, dogrzewać, doſkwarzać, doſkrząć, doymować, dokuczać, psotę platać einem beſi machen, ihm einheigen, ihm zusehen. Swieżemu doſkwarło gorąco mulowi. Zebr. Ow. 14. Pfe, wſtydź się mój kochany, iaki z ciebie ſknera, Widać, że ci łakomłwo nad miłość doſkwiera. Trgb. S. M. 141. Wielobyś przydał do

494 DOSŁAC - DOSŁUZYC.

pośpiechu, gdyby ci z tyłu nieprzyjiaciel dośkwierał. Pilch. Sen. lifi. 263. Tyle matce dośkwierał, że kró- leftwo porzucić musiała. Nar. Hfl. 2, 282. Złe zda mi się dośkwierał. *Teat*. 43, b. 21. Coż to za męki, ból dośkwierał, Jaś umierca. ib. 52, c. 35.

DOSŁAC cz. dk., dośle Fur., Dosyłać ndk., aż na mięsće rdsyłać, bisk hin schicken. Rs. дослӑмъ; Ес. присоны- лаю. Пóki tego drzewa świętego na mięsće nie doślecie, póty się ten wóz nie ruszy. Biel, Sw. 221, b. Doslanie Rs. досылка.

DOSŁEDZIC się czego zaimk. dk., doszukać się, śledząc pójść, doszlakować, dotropić, ausśpúren, auswittern, erforschen. Dośledzono się potém tego, że Tatarów Litwa do Rusi posłała była. Krom. 587. Sr. 1. nedośledźże inveligabilis, niepoślakowany. Cn. Syn. 497. niedośledny.

DOSLEPIC cz. dk., Doślepić ndk., na niwecz oślepić, oćmić, vollends blind machen, ganz blenden. Złośliwym obiecano, rozumu i oczu doślepić, aby widząc nie wiedzieli. Rey Ap. 5. Doślepił go, aż do końca. ib. 4, 4. Obiecał do końca doślepić i oczy i rozum ich. Rey Pofl. K. k. 1.

DOSLIFOWAC cz. dk., do końca poślifować, wyślifować, vollends auschleifen; Rs. домачить, домачиватьм.

DOSŁONECZNIK, a, m., DOSŁONECZNY punkt; punkt drogi iakowego planety, w którym śrzodek iego nay- bliższym ieł śrzodka słońca, nazywa się dosłonecznym, perihelium, die Sonnenhöhe, Hub, Mech. 456. (ob. od- sloneczny, odślonecznik; cf. odstęp, mimośrzód, cf. do- ziemny, odziemny). Komety z mięsć od ziemi nay- odległeyszych przychodzące, gdy się ku swemu dosłon- necznikowi zbliżają, zaczynaią bydź widzianemi. Hub, Mech. 527.

DOSŁOWIE, ia, n., słowo szkolne aduerbium. Włod. podług Kpcz. przysłowek, dał Nebenwort, aliter Już przyszło między niemi do dosłowia; z sposobu mówienia: powiedz ofatniłem słowem, do słowa wiele chcesz; dał lezte Wort, dał lezte Gebot im Handel.

DOSŁUCHAC cz. dk., Dosłuchiwać kont. et czfl., aż do końca słuchać mówiącego, proszącego, bisk zu Ende anbören, vollends aushören; Vd. doshlishati; Rs. дослушать, дослушиватьмъ; Bh. doslechati. Proszę, abyście o tém nic nie stanowili, aż dosłuchawszy co powiem. Nag. Fil. 23. Dowiesz się, ieżeli zechcesz do końca dosłuchać, Off. Str. 2. Baiek dosłuchiwali pilnie. Mon. 67, 391. Panie, chcię mnie dosłuchać. ib. (wysłuchać prośby moięy). §. Podsłuchać, behorchen. Pewna nasza zguba; niewolnik tyrana dosłuchał naszøy rozmowy. *Teat*. 45, 54. DOSŁUCHNĄC niiak. idnt., z słuchania powiązać, dowiedzieć się, usłyszeć, Bh. doslechnauti), erfahren, hören, vernehmen. Jak fakcya o tém co dosłuchnie, dopierožby się ožwali. Chrośc. Fars. 97. Mnóztwo skupionych klientów dosłuchnie sądowych wyroków. Mon. 76, 140.

DOSŁUZYC intrans. dk., dosługuie Pr., dosługiwać czfl., służyć do pewnego kresu, bisk zu einer gewissen Zeit die- nen, ausdienen; Slo. dosluhugi; Rg. doslúxiti; Rs. до- служить, дослуживатьмъ. Dosłuž twoich lat. Tr. DO- SLUZYC się czego zaimk., słužbą co otrzymać, wysłu- żyć, przyiść do czego, dorobić się czego słužbą, sich

DOSŁYSZEC - DOSPAC.

etwas erdienen, durch Dienen dazu gelangen, im Dienste erwerben, verdienen; Rg. doslùxitise). Nayšmielszy wódz takowy do zwyciężtwa zmierza, Który się od pro-ftego dosłużył żołnierza. Kras. Sat. 105. der hinauf ge- dient hat. Mieszczanom będzie odtąd wolny wstęp do dosługiwania rang officerskich. Gaz. Nar. 1, 129. Który mieszczanin dosłuży się stopnia rejenta kancellariy, będzie nobilitowanym. Gaz. Nar. 1, 129. Zadný maiętności nie mająć, poiały žone, po który tež nic nie wziął; a potém się oboie dosłużyli maiętności dobrý. Stat. Lit. 238. (cf. dorobić się). §. Dosłużyć się, stać się zasłu- żonym, sich verdient machen. Wielekroć przy nim wal- cząc, dobrze się dosłużyli Baz. Sk. 279.

DOSŁYSZEC niiak. dk., mieć słuch iak się należy, nie wadny, nie skażony, gut hören, ein guteß Gehör haben; Sr. 1. dosłyschac; Rg. doslúscjati). Szkoda człowieka, że nie dosłyszy. Ld. Rs. недосылатьмъ, недосыліть. §. Dosłyszeć czego, mowy, słów, vernehmen, hören, versteßen. Wątpię, żeby twoego wołania dosłyszał. Ld. Dla gwaru i wrzawy, nie mógłem dosłyszeć, co powiedział. ib. Starek iak dosłyszał zapłaty sowitéy, w te rzekł słowa: Zebr. Ow. 48.

DOSMAZYC cz. dk., do końca usmażyć, wysmażyć, vol- lends auschmoren (ausbrägeln). Sliw na powidło ieśli nie dosmażyźs w jednym dniu, przez noc skwaśnieą. Haur. Sk. 76.

DOSMIARDNĄC, DOSMIERDNĄC niiak. idnt., Došmiar- dać ndk., zupełnie zašmierdność, psuć się do cuchnienia, zašmierywać, včudbę ganž stánkerig werden; (Rg. do- smardjetti tkomu z obmierznąć). Kto śmierdzi, niech do- šmiarda; nie radzę go rúsać. Pot. Arg. 166.

DOSMIEWAC niiak. ndk., do ofatnięy śmiałości przycho- dzić, sich keč erfühnen, erkeken, keč genug wozu seyn. Książęta Przemyscy na wyprawę przeciwko Bolesławowi sami nie dośmiewali iechać, Krom. 151.

DOSMIEWAC się zaimk., do reszty się naśmiewać, sich vollends satt lachen. Dośmiewać się czego, śmianiem się ściągać na się, sich durch Lachen zuziehen; Rs. до- смъятьс.

DOSOLIC cz. dk., dosłać ndk., do miary posolić, lub wię- cćy ieszcze nasolić, gehörig salzen, genug salzen; noch mehr zualzen; Rg. dossolitti, dossaagljam; Rs. doco- łamъв. Zły kucharz albo przesoli, albo nie dosoli. Fredr. Ad. 57. Masło do przechowania, lepięy prze- solić, aniżeli nie dosolić. Haur. Sk. 65. Ryby niedo- solone. *Teat*. 34, b. Rs. Prov. недосоль на столѣ, пересоль на спинѣ, mało soli na ftól, wiele plag na grzbiet).

DOSPAC niiak. dk., Dosypiać ndk., do potrzeby lub woli naspać się, sich gehörig auschlafen; Sr. 1. despiu, dospim; Rs. доспать, доспинаю. Nie dospać trzeba, kto chce dołać chleba. Cn. Ad. 577. Bogacz nie doje, ani dośpi, aby zebrał, W nocy i we dnie o tém myšli i pracuie. Opal. Sat. 29. Ani dospać, ni doieść, ni wczasu ża- dnego Nie mogą mieć, dla kęsa pożytku nędznego. Rey Wiz. 54. Nie dosypiay, nie wiele się snem baw', ani łkładay rąk ku ospałtwu. Radz. *Prov*. 24, 33. Nie hę- dziesz dziećie, żadnøy nocy dosypiało. Groch. W. 364. Dospanøy ci życzę nocy. Tr. wyspanøy, spokoynøy, ge- ruhsame Nacht. Niedospanie, bezsenność, Schlasflosigkeit,

DOSPIAC = DOSRZEDNI

uicht gehöriges Ausschafen. Praca ciężka a pełna niedo-
spania i potów. 1 Leop. 2 Mach. 2, 27. Z pracy po-
drożńcy i z niedospania ciężko zasnał. Stryik. 313. Jego
niedospanie było snem bezpiecznym wszylskim, i odpo-
czynkiem ich głowy. Tward. Wt. 196. §. Dospać się
czego, spaniem ściągnąć na się, nabawić się, sich durch
Schlafen zuziehen. Leniwy doostatków się nie dośpi. Tr.
Dospał się têyp choroby. ib.

DOSPIAC, - iał, intrans. dk., Dośpiewać ndk., doźrzewać, doštawać, do pory i doźrałości przychodzić, zur Heife gelangen, reifen, reif werden; Bh. dospěti, dospěgi, dospívam peruenire, maturescere, dospěł maturus; Rg. dospjetti, peragere, finire; Bs. dospiti absoluere; Cro. doszpeti, doszpevati, doszpévam superuenio, asseguor; Dl. dospiti, dozpiti desinere, absoluere, dozpitak finis; Rs. спѣмь, спѣно, спѣвай, доспѣмь, доспѣвамь, выспѣмь, выспѣвамь doźrzewać cf. успѣмь, успѣвамь poštěpować znacznie; Eccl. спѣмъ подб maturescīt; спѣно bh dѣb perficio, progredior, cf. śpieszyć, spiech). Zasiałem, i źniwa dośpiewały moie. P. Kchan. Orl. 1, 93. Popsuwszy dośpiewaiące zboża, odeszli nad- zad. Nar. Hfl. 5, 348. Zołnierze się zeszli, i spisek do- śpiał. Nar. Tac. 3, 38. §. Nadążyć, zdążyć, zbliżyć się, herbey eilen, sich eilig nähren, antrücken. Za do- spaniem lata, do Węgier wyciągnął. Nar. Hfl. 2, 411. Dośpiewała tym czasem woyna Niemiecka, gotowaniem się cesarza na Polaków. Nar. Hfl. 3, 152. - Dośpiać, nadążyć za kim. Cn. Th. einem nachkommen, ihn ein- holen, ihn erreichen. Absol. dośpiać, zdążyć, naftarczyć prędkościa, flink genug feyn, Król Cymbrów, który tak był chybki, iż czterech koni zwykł był razem z konia na koń przefkakiwać; gdy go pobił Maryusz, na jednego, gdy uciekał, nie dośpiał wškoczyć; bo w pierwszym ſkoku poimany. Stryik. 34. - Dośpieił, śpieił, źauno mi te- raz, mam wolny czas, vaco, ich habe jeſt Muſe dazu, habe Zeit. Cn. Th. - §. Czynn. doymować komu, do- grzewać, wſkroſs przenikać, einem heiß machen, warm machen, ihn zufegen. Nigdy tak gorącém słońce nie do- śpieie W Apulii, gdzie silnić grzeie, Jak miłośc. Petr. Hor. 2, N. 5. *DOSPIALOSC ob. Doźrałość, Bh. do- spěloſt; Rs. спѣсомь. DOSPIAŁY ob. Doźrały Bh. dospěł; Rs. спѣвай. DOSPIECH, u, m., donagle- nie, ſtawienie się na czas, należyty pośpiech, die gehö- rige Eile, Schnelligkeit. Komornicy maią bydź od pod- komorzego, za niedośpiechem iego samego, posyłani ku rozgraniczeniu. Stat. Lit. 291. (za nienadążeniem, za opóźnieniem). Dl. dozpitak finis. DOSPIESZYC cz. dk., Dośpieszać ndk., podążyć, nadążyć, śpiesznie dokonać, eilends beendigen, vollends beschleunigen. Paſterz z trzody, kogo nie dośpieszył przepędzić do domu, ciężki grad zbił na śmierć. Tward. Wt. 49. Rzemieſłnik niech dośpieszy roboty. Ld. - 1.) DOSPIEWAC ob. Dośpiać.

2.) DOSPIEWAC cz. dk., śpievania dokończyć, vollends
zu Ende ſingen, auſſingen, endigen; Rg. dopjevati;
Sr. 1. dospiewać; Rs. dopѣмь, dopѣвамь. Cośmy
zaczęli, tego dośpiewaymy. Glicz. Wych. N. 7. Nie-
biefką harmonią dośpiewywali. Birk. Dom. 159.

DOSRZEDNI, - ia, - ie, do źrzkodka dążący, nach dem
Mittelpunct zueilend. Siła dośrzednia, vis centripeta.

DOSSAC - DOSTAC.

435

Rog. Dos. 3; 409. Swiaty odśrzednim biegają czy do-
śrzednim biegiem. Przyb. Milt. 238.

DOSSAC cz. dk., do końca wyssać, lub do woli się nassać,
vollends ausſaugen, sich ganz ſatt ſaugen; Sr. 1. dočcam;
Rg. dosissat; Rs. docosamъ, docácsivamъ.

DOSZRUBOWAC cz. dk., doszrubowywać czſł., do końca
zupelnie zaszrubować, vollends zuchrauben; Rs. довин-
minib, довінчиwań.

1.) DOSTAC, *doſtoieć, doſał, *doſtoiał niiak. dk., do-
ſtoi Fut., Doſtaię, Doſtawam Pr., Doſtawć kont., ſtać
albo ſtociac trwać poki trzeba, ſtehen bleiben bis zur gehö-
rigen Zeit; Bh. doſtati, doſtál, doſtojim; Sr. 1. doſteju,
doſtoju, doſtejem, doſtojem; Cro. dosztati, dosztjem;
Vd. doſtati). Doſać, doſać komu, doſać komu czego
n. p. placu, z nie uſtepować, dotrwać, dotrzymać, nie
wahać się, feſt ſtehen bleiben, ničt wuanen, ničt schwan-
ken, Stich halten, Stand halten, feſt halten, unerschüt-
terlich beobachten. Chcieli go gwoźdźiami przybijać, aby
doſał ogniowi, którym miał bydź palony. Birk. Kant.
B. 2. W wiernoſći królowi memu doſtoię, choćby mię
zabić kazano. Jabt. Tel. 31. Nigdy Grekom Dardanie
nie doſtali kroku. Dmoch. Fl. 2, 7. Niech się grom srozy;
ia kroku doſtoię; Wiem, co żyć; ale umrzeć się nie boi-
Kras. Oss. C. Gdzie wódz odważny, sam kroku doſtei,
Tam zołnierz chętny śmierci się nie boi. Kras. W. Ch.
13. Likowie dłużey pola nie doſtali. Dmoch. Fl. 2, 120.
Uponima Bolesław rycerstwa; aby nieprzyjiacielom ieszcze
dziš pola doſtali. Biel. Kr. 40. Kto się śmierci boi,
placu nie doſtoi. Cn. Ad. 400. Nie doſtać placu, uſłaći
z placu. ib. 578. Kamienie rzucał, że niepodobna im
była doſtać. Warg. Cez. 40. Rs. cmoſkīt, cmoſk
ſtaly. Similiter: doſtać prawa, doſtać prawu, wytrwać
sprawę do końca, den Rechtsgang bis zu Ende abwarten.
Oſkaržony niech da rękoiemſtwo po sobie, że doſtoi
prawa, a obražoné ſtronie dosyć uczyni. Modrz. Baz.
537. Jak im wierzyć, że się ſtawią do sądu, a wszyſt-
kiemu, co prawo naydzie, doſtoią? ib. 340. - §. O zbožu,
roſlinach, fruktach, Doſtać, Doſtać się, Doſtawać, Do-
ſtawać się: doźrzéć, doźrzewać, doſpiewać, do pory przy-
chodzić, reiſen, reiſ werden, zur Heife kommen. Jagoda
winna nie wiećy tylko sześć dni ma ſtać na macicy, gdy
się doſtoi. Cresc. 534. Wino, które się piérwyje doſtawa,
piérwyé tež bywa zebrane. ib. 307. Powietrze łąkawe,
iž tež doſtawaią się tam dobrze wina. Boter. 89. Konop'
maciora naydaléy we dwa tygodnie po płoſkonce doſtawa
się. Przędz. 38. Gdy iuž zbožo doſtawało na polačk a
žniwo blizko było, do Litwy wćiągnął. Stryik. 343.
Jeszcze się ten owoc nie doſał, na ſtól się nie godzi.
Sk. Zyw. 2, 249. Upada iabło, ſkoro na drzewie doſtoi.
Pot. Pocz. 544. Konie puſcili po zbożach iuž się doſta-
waiących. Jerz. Off. Mſkr. (do zboża prawie iuž doźrza-
łego. Boh. Off. Ptaszę, gdy się iuž doſtoi w iaiu, w ſko-
rupę kolace. Sak. Probl. 179. Człowiek wschodzi, do-
ſtawa i więdnieie, iako trawa abo kwiat. Klok. Turk. 161.
Starzy ludzie więcej doſkonalej ay mądrości, a niżli co
w wisku nie doſtali. Prot. Kont. C. b. Doſłały, doźrzały
Sr. 1. ženitné. Doſłała, doźrzała Sr. 1. wudacżua. -
Doſtać się, o ciekłiznach, płyñach, trunkaſ, wyczyścić
się ſtaniem, wyiaśnić się, przez opadnięcie na dół gąszczu,

496 DOSTAC - DOSTAIE.

grubizny, von gleichen, klar werden, sich sehen. Piwo się w beczcę iuž dołało. Tr. - Dołać do czego, słykać się z czém, graniczyć obok, sięgać aż do, woran ansiołchen, anliegen, angesłsen. Łąka iego do moiety dołało. Ld. (ob. dolega). §. Dołać się czego, staniem czego nabydź lub śiągnąć na się, durch Stehen erlangen, erstehen, durch Beharrlichkeit und Ausdauer erreichen. *Dołtoial* się (dołał się) u dworu tego urzędu. Tr. DOSTAIE, DOSTAWA imperson., wyłarcza, nie brak, es reicht hin, reicht zu; Kg. er Bs. dołtatti, bitti doña; Cro. zadosztaszem; Sr. 1. dołabwam; Rs. достаємь. Ołtatek ryby nasolili, co im mogło dołać, ažby przyszły do domu. Leop. Tob. 6, 6. Podlemi rzeczmi ofiary odprawować rozkazał, żeby zawsze doławało, czémby boga czcić. Budn. Ap. 122. Rawda u ciebie mieysze ma, doława - ć i mowy, któryś i teraz gasił pożar rokoszowy, Groch. W. 5. W czasie mnie wysłuchaj, w czasie mię ratury Panie, Już mi sił ledwie i dusze dołanie. J. Kchan. Ps. 206. Dołtanieli nam czasu, innych także Sakramentów wykładu spodziewać się na potem możesz. Hrbſl. Lek. B. 2. b. (ieśli czas nam wyłarczy, jeśli się nam co czasu dołanie, okroi). Pana na wszyftko dołanie co jedno zamyśli. Kosz. Lor. 14. (flanie go snadnie). Nie dołaie, krakuie, es fehlt, es mangelt, geht ab. Tylko trzydzieści kóp drzewa nie doławało. Kras. Pod. 2, 24. A czegoż nam iuž nie doława, jedno abyśny szukali zbawienia naszego! W. Poſl. W. 2, 22. Wszyſtkiego niedoława zawsze łakomemu. Lib. Hor. 84. Łakomemu naywięcęły nie dołaie. Cn. Ad. 423. Wiele pragnącym, wiele nie dołaie. Hor. 2, 116. Min. Kto na male nie przełaie, temu zawsze nie dołaie. ib. 385. Kto więcćy szuka, iawnie to znać daie Sam na się, że mu jeszcze nie dołaie. J. Kchan. Dz. 206. Część nie dołaie, szukay u sąsiada. Gorn. Wt. 76, b. Lepiøy kiedy zbywa, niż kiedy nie doława. Rys. Ad. 35. Zdało się, iż mu zawsze czegoś nie doławało, kiedy go przy sobie nie wiedział. Kłok. Turk. 43. Tegoć jeszcze nie doławało! Cn. Ad. 1158. Paſt. F. 190. daß fehlte noch! DOSTAC, dołał, dołaie, dołławam trans. dh., dołanie, dołanę Fut., Doławać kont., dołąpić, otrzymać, osiągnąć, wziąć, bekommen, erhalten, kriegen, erlangen; Boh. doſtatł, doſtat, doſtal, doſtanu, doſtawám; Sr. 1. doſtanu, doſtanem, doſtahnu, doſtahwani, doſtacj, krydnucij, sfrignusch, sfrinusch; Vd. dobiti, sadobiti; Cro. dobiti, dobaviti; zadobiti, zadobivam, sztchem; Sla. dobiti; Bs. tecchi, ſtecchi, dobivati; Rs. достаємь, достаємавь, получимь, получамь, улучимь, испехаловавь, добымь, добывавь. Częgom żadał, tegom dołał. Cn. Ad. 124. Poseł od cesarza dołał w podarunku piękną tabakierę. Gaz. Nar. 1, 257. zum Geschenke bekommen. Mnięyszy zawsze żal sercu, nie dołać, co żada, Niż gdy tego, co dołał, utratę ogłada. Min. Ryt. 2, 66. Jako nayprędźey stopni kaplicznych *dołtali*, Padłszy krzyżem z boiaźnią kamiën całowali. Zebr. Ow. 13. tezigere gradus skoro sięj dźěł nogą dotkněli). Dołać czego złego, wziąć co złego, cierpieć, doświadczyć, etwas (Uebeſ) befommen. Kiiem dołał (t. i. plagi). W leb dołał kulą. Po bokach, po grzbiecie dołał. Choroby iakiøy dołać. Dołał zimnicy - Dołtanie, Dołaie, scil., człowiek, man kriegt, man bekommt. Gdzie téy

DOSTAIE - DOSTAWAC.

książki dołtanie? Bh. kde ge ta kniha k dołanją? Ld. - Dołać, dosiądź, uchwycić, dobydź, nabydź, erreichen, erhalten, ergreifen, erlangen, bekommen, kriegen, nehmen, wegnehmen. Kto nie pracuje, sławy nie dołtanie. P Kchan. J. 436. O nowym iakim zamyśla sposobie Dołtania sławy i wieczney pamięci. ib. 120. Wielkie woyško zebrali, chcąc Pelagiusza na görah dołać. Sk. Dz. 696. Jednogom obalil, drugiegom przez leb dołał. Pot. Arg. 5. Wszyſtkich zazdrość dołaie szkodliwemi sztychy, Fryzowane prałaty i strzyżone mnichy. Weg. liſl. 20. Francuzowie Europy prawie wszyſłkiy miezem a bronią swą dołtali. Biel. Kr. 623. Dołtany, dosięgniony, otrzymany, wzięty, nabyty, dołapiony, bekommen, erhalten, erreicht. Kraie te zwoiowane, wielkie są rzeczy; ale niedołtane przez nasze siły, bo i many z nieba. P. Kchan. J. 8. Gospodarſto uco dołtanych i gotowych potrzeb używać. Petr. Pol. 37. O twéy dzielności świadectwo dawiają Dobyte miała, dołtane korony. P. Kchan. J. 88. Swietne chorągwie, dołtane w Syryi. ib. 75. cf. Sr. 1. doſtahnitě impetrabilis. - Doławać ndh., usiłować by dołać, dobywać, dochodźic, szukać, zu erhalten, zu erlangen, zu bekommen suchen, bekommen wollen. Potém król, źawszy się niedbaldym, tych pańtſw, które mu odpadły, więcej nie doławał. Papr. Ryc. Posłał Leszko woyško na pomoc Kolomanowi doławać Halicza. Biel. Kr. 115. Przez lat 12 doławał Smoleńſka pod Hlebowiczem; ale do tego na ten czas nie przyszedł. Papr. Gn. 1162. Gospodarſwa nie ieſ tpowinność doławać potrzeb, ale dołtanych i gotowych używać i rządzić niemi. Petr. Pol. 37. Wszyſtkim piękna zabawa dołtawanie mądrości. Sk. Kaz. 80. Już to ofatnia dokupować się tego, czegoś samą cnotą doławać miał. Kosz. Cyc. 115. W potrzebie prědkiøy summary, daimy moc prowizorom, aby oni na wiarę Rzeczypospolitéy doławali pieniędzy. Vol. Leg. 2, 1321. Za nierządnicę mię do nich udawał, J co mógł na mię zmyślał i doławał. P. Kchan. J. 93. (wyszukiwał, wynaydował, er suchte alles gegen mich hervor. - Dołać się passiv., źać się czyiem, jemanden zu Theile werden, erlangt werden, erreicht werden; Rs. достається. Sława pracą się dołaie - nabywa się pracą). Córka, wziąwszy posag, bóg wie, dołanie się komu, Z syna przecię i pomoc i wygoda w domu. Niemc. P. P. 25. Zbiera, i nie wie, komu się dołtanie. Opal. Sat. 29. Po śmierci bóg wie, komu się dołtanie. Rys. Ad. 80.; Rs. достояніje spadek, dział). Co iemu miało bydź, dołało się tobie. Pot. Arg. 89. Co się kupi tanie, psom się to dołtanie. Cn. Ad. 100. Bachusowi dołtanie się po grzbiecie czasem. Comp. Med. 386. (obrywa czasem, er kriegt manchmal waſ auf den Pelz.) - Partitiv. dołaie się, t. i. część iaka udziela się, man kriegt auch etwas; kriegt seinen Theil, (man kriegt waſ ab). Słońce unyka iednym ziemiom światła swego, żeby drugim udzielić, i żeby się wszyſtkim dołało. Kłok. Tur. 95. Dobremu przy złym i dobrym się wielom dołtanie. Cn. Ad. 309. (cf. w cudzym domu drwa rąbią; a do nas wiory lecą; Slo. i nebogsa při galante wihori). Russaki, puſciwszy się do Łowicza, krainę tę woiowali przez miecz i ogień; gdzie też i Bolesławowym poddanym się dołało. Biel. 152. a potém całemu kraiowi przy nich się dołało. ib. 423. Dla złych przełożonych i ne-

DOSTAŁOSC - DOSTĄPIC.

*DOSTARCZN. - DOSTATECZNY. 497

s nędznym dołtaie się poddanym. Gorn. Dz. 97. Dostalo mi się, Ec. Dostwaloсь mńd. Uciekaymy, i nam się tu dołtanie. Cn. Ad. 114. Wyganiano z domów gośpodarzów, dołtało się i szlachcie po dworach. Nar. Hfl. 7, 22. - Cum infinit. zdarzyć się, glucken, glingen. Mnie się nie dołało tego dzieła widzieć. Nies. praef. Dołtało mi się czytać liły eго. Tr. §. Dołać się dołkąd, dołać się gdzie, dójść gdzie, dojechać, źranać gdzie, wobin gerathen, wobin gelangen, wobin kommen. Kto wie, może znayde fortel dołtania się do niey sekretnie. Teat. 55. b. 24. Skoro się trucizna po żylach rozciekła, Mniemałem, żem się dołał na samo dno piekła. Szym. S. W. 55. Dziateczki niewinne, skoro wypuszczaią Ducha z siebie, zaraz się do nieba doftałą. Poszk. Dz. 92. Boga się bać, dziatki trzeba, kto chce dołtać do nieba. M. Kchan. 299. Dołać się od kogo, wydobydź się, uwolnić się, sich łos machen, sich frwy mawen, łos kommen. Jeśli się dostaną do izby, do konpamii; tedy się tak prędko od nich nie dołtaniesz. Tr. DOSTAŁOSC, ści, ž. doźrałość, dośpiałość, die Heife. Dołtość iagod winnych bywa poznana, gdy iuž grono nie będzie zielone. Cresc. 334. DOSTAŁY, a, v, doźrały. Mącz. reif, gereift, zeitig. Bh. doſſb. Zyie i niebo iego młode lata Chowa dla sławy dołalszey u świata. P. Kchan. J. 272. Leszek miał umrzeć w lecieh dołsanych, a syna iuž dorosłego zołtawić. Krom. 52. Hilarynsz, poganinem będąc, iuž dołsły do wiary Chrześcianshłkię przeszedł. Sk. Dz. 233. podeszły). DOŠTANIE, DOSTANY ob. Dołać.

DOSTĄPIC cz. dk., Dołępować ndk., krokiem dosiądź, dójść, erschreiten, mi dem Schritte oder Füße erreichen. Boh. doſtupowati; Vd. doſtopiti; Bs. doſtupiti, pristupiti; Cro. doſztupiti, dosztuplyam; Kg. doſtúpiti; Ross. dœumпить, dœumпить. Koń chramaiący ziemi nie doſtepuie, tylko końcem kopyta. Cresc. 685. (nie dotyka się, berühren mit dem Füße). Kto dołapi twęy góry, o wszechmocny Panie, Abo na mieyscu tobie poswięconém źanien! J. Kchan. Ps. 51. Stąpienie ieſt stopien do poſtapienia; poſtapienie zaſ do poſtapienia. Lub. Roz. 101. Na ubogie nie radzi patrzą, a dla wielkich rewerencyi ledwo dołapić ich może. Glicz. Wych. F. 5, b. (przyſtąpić až do nich). §. Dołapić czego, dosiądź, osięgnąć. dołać, nabydź, otrzymać. erteichen, erlangen, erhalten, bekommen Abraham długo czekaiąc, dołkapi obietnicy. 1 Leop. Zyd. 6, 14. Kiedy sam czego dołapić nie może, do drugiemu uſtepuie. Teat. 22, 127. Wysokich godności doſtupuą, chleba im bóg daie, ludzie ważą, szanuią. Falib. Dis. H. 2. Urzędy, dołtoienſtwa, słowem wszyſtkie żądze Łatwe do dołtapienia, gdy czelk ma pieniądze. Nieme. P. P. 50. Gardzi tém pyszny, czego dołapić nie może. Min. Ryt. 4, 44. Anonyma iednego pism w Krakowie dołtapiłem. Krom. 24. Sam sobie o dołtapieniu konsulatu dobrze tuszył. Pilch. Sall. 32. Jeszeze chce i téy łąski od ciebie dołapić, abyś mi... Zab. 14, 339. Na nanki nakładu im nie załuią, żeby ieno nanki iakię dołtapił. Glicz. Wych. M. 2. Dołapić odpuſtu. Off. Wyr. Dołtapiony aliter do dołtapienia, dołtępny, erreichbar. Widzą wiercz góry trudno dołtapiony. Dla nierównych źła i ofrych kamieni. P. Kchan. J. 390. Z tego zwyciężtwa nieprzy Tom. I.

iaciel bardzo się zuchwającym źłał i niedoſtepionym. Tward. W. D. 248. nieprzyzyępnym, unżugłначь. §. Niedok. doſłępować czegó, zabiegać o co, szukać czego, usilować by dołtać, zu erhalten słuchen, anhalten, anfuchen. Dołępował wprawdzie Władysław u Wałcawa ponecy; a wszakże nie dołąił. Arom. 426. implorauit, sed non impetrauit). Dołępnią Polacy, z powinności przyjemza, posiłkow od Rusi. Krom. 127. accientur.

*DOSTARCZNOSC ob. Dołateczność.

DOSTARCZYC. DOSTATCZYCCZ. dk., Doſtarcańdk., doſtawiać podług potrzeby, dodawać, hinłangliły liefern, gchen, verſchaffen. Bh. doſtaćiti, doſtacim (dyſ. doſtritti dopchnąć); Naszych owiec młó, naszego ogrodka iaŕzyna, dosyć nam warzywa doſtarzą. Stas. Num. 2, 47. Posłom Moſkiewſkim wielkie dołatić dawano; ale cebuli i czosuku nie możono im dołatzić. Stryk. 705. Spichlerze nawiezione niech zawzdy źtawiały, Zboża niech dołatrzaią. J. Kchan. Ps. 207. Niech w to potrafi mądrość alchymiſtów, aby doſtarzała złota dowoli. Birk. S. Kor. B. 3, 6. (ob. naſtarczyć). - Dołatrzeć, niilak, wyſtarczyć, ausſreichen, hinreichen, auslangen. Vd. doſti biti, sadoſtuvati, doneſti; Rs. Dostamochćствовамъ. Na tak wielkie rozchody, szczupły maiątek nie doſtarza. Off. Wyr. Powróz ten doſtarcy od brzegu do brzegu. ib. Swiadectwo kobiety nie ieſt doſtarczaiące. Teat. 7, b. 57. hinłangliły, hinreichend. Kto dołatczy, wypowiezieć sprawy eго. 1 Leop. Svr. 18, 2. (kto wydalywa, kto ieſt w źanie, kto potrafi dołatecznie, wer vermag..). Wywożeniem gnoiu na rolą nie mógł dołatzeć. Cresc. 81. (nie naſtarczył, er konnte nicht nad kommen, nicht fertig damit werden). Doſtarzać komu, rowuać koſmu w czém, einem worin glicich kommen. Cycero Dometenesowi doſtarca wymową; Scypio Temiftoklesowi měztwem. Off. Wyr.

DOSTARZEC się, zaimk. dk., dójšdź do źarłości, alt werden, das Greifenalter erreichen. Trudno wyrzec, aby się okrutny przeložony miał doſtarzeć. Aesz. Lor. 28. Tales, gdy iuž doſtarzał się, a niemal zgrzybialym się źłał, nie rychło mu oženić się było. Glicz. Wych. O. 8. W rodzie Elisowym žaden się nie doſtarzał. ib. F. 7.

DOSTATCZYC ob. Dołarzyćć. DOSTATECZEK, DOSTATCZEK ob. Doſtatek. DOSTATECZNOSC, DOSTARCZNOSC, ści, ž., wyſtarczenie, źan dołateczny, dobre mienie, die Hinłanglikeit, gutes Auskommen, Wobſtand. Bh. et Slo. doſtatechnost; Sr. 1. dewobhuvscěj). Dołateczność nasza z boga ieſt. 1 Leop. 2 Cor. 5, 5. Kawalerowie, samém tylko uwielbiacyć się urodeniem, a upoſledzeni we wszelką inną dołateczność. Mon. 73, 99. (we wszelki inny zaszczyt, Morżug). DOSTATECZNY, a, e, - ie adv., doſtarczaiący hinłangliły, geſnugſam, hinreichend. Slo. doſtatečný; Boh. doſtatečný, poſtacitedlnh; Sr. 1. doſkabwacjne; Vd. dopoun, zieloftaun; Rg. zadoſtan; Rs. Dostmáchochný; Eccl. самодовобаłyhý. Dołatecznie ale nie nadto. N. Pam. 22, 58. Nauczył się na tém przeławać, czśm sam był; bo kto sam sobie dołateczny, ten bogaty ieſt, i wszysłko ma Sk. Zyw. 227. - Dołateczny, maiący doſtatek, doſtani, zamożny, dosyć bogaty, hinłangliły begůtert, vermogend. Skoro zł ytki się zniosą, familie, miała, wsi dołateczniéysze zołtaną. Star. Ref. 46. Król ten

62

498

DOSTATEK.

był na bydło dołstateczny. Budn. 2 Reg. 3, 4. (dosyć miał bydła. *Bibl. Gd.*). Nie była dołstateczna, żeby zapłacić mogła za szkodę. Wys. Kat. 464. - Niedołstateczny, nie dołstarczający, nie wystarczający, któremy nie dołałe, nicht hinreichend, unzuwłangliich, mangelhaft, důrftig, arm. Vd. menkliu, pomenkan; Bs. pomankiv, komu manka seto. Sam człowiek ieſt z siebie niedołstateczny, i potrzeb swoich bez pomocy innych odprawić nie może. Sk. Kaz. 633. Nad wszyſtkie ſtworzenia niemasz niedołstatecznieyszego, iako ieſt człowiek wedle ciała. Biał. Poſt. 24. On był tak niedołstateczny, że nie miał czém zapłaćić. Szczerb. Sax. 151. Ješliby on zmarły był niedołstateczny, tedy na pogrzeb bywa źkład społeczny. Pasz. Dz. 93. Egipt niedołstateczny ieſt w drzewo; boć się tam nie rozdi tylko palma. Boter 213. Lekarſto, na tam nie dołstateczne. Urzęd. 113. (na oczy nie dowidzące, defekt maiące, słabe, ciemne). DOSTATEK, -tku, m. DOSTATECZEK, DOSTATCZEK, -eczku, m. zdbrn., maiątek wyſtarczaiący, hinßlangliich Bermögen, Auskommen, so viel, als man braucht, als hinlangt. Bh. et Slo. doſtatek; Ross. Doſtámokb. DOBOLCMÍE, DOBOŁCMISTO; Ec. DOBOLOMÍE, DOBOŁCMOST. Maiątek wyſtarczaiący, powinien się nazwać doſtatkiem. Bogactwa naywiękże nie są doſtatkiem, ſkoro przy trwonieniu nie mogą bydź wyſtarczaiące na gwałtowny wydatek. Jez. Wyr. - Ogółuiey, dołstarczanie, naſtarczenie, zadosyć czynienie, das Auſreichen, Auſlangen, Auskommen, die Befriedigung. Sześciudzieciaſt krowom dwa bycy doſtatek dadzą ku płołu. Cresc. 549. Ma doſtatek wszyſtkiego. Cr. Ad. 204. et hat alleß vollauf. Doſtatkiem, po doſtatku, doſtatecznie, vollauf, hinßlangliich, zureichend. Owoców rozmaitych doſtatkiem maią. Paszk. Dz. 120. Wszyſtko tam krainy obſte hoynym doſtatkiem rodzą. ib. 120. Mieliśmy doſtatkiem bydła, i grosza od biedy. Teat. 8, 26. Będzie na objedzie iadł doſtatnie, iednak nie tak, aby się pas na nim zerwał; ale będzie iadł po doſtatku. Syxt. Szk. 282. Potraw na ſtole, było doſtatkiem. Kras. Pod. 2, 131. Gospodarz maiętny, czeladź miał liczną, i wszyſkiego doſtatkiem. Kras. Pod. 2, 52. Michałem co ieść, pić, po doſtatku. Zab. 3, 183. - Według doſtatku, iak doſtarcza, podſug przemożenia, iak można, nach Wermögen, nach Unſtänden, so gut als möglich. Obłąkani na puszczy, gdy według doſtatku oba bardzo podle feżeli... Papr. Ryc. 450. - Niedołstatek, brak, schodzenie na czém, der Mangel. Slo. nedołstatek; Rg. nedołtaja: Crn. nadoſtim; Cro. nesztaja, talinga; Vd. dołjitje, menkanje, ſtrad, ſtradoſt; Hg. hiba; Ec. neimymjestmo; Rs. nedostámokb. Doſtatek, w liczb. mn. Doſtatki, nie tylko dołstarczaiące, wyſtarczaiące, lecz dobre mieńcze, bogactwo, bogactwa, obſitość, zbytek, nicht bloß hinreichende Habe, ſonfern Wohlstand, Reichthum, Reichthümer, Ueberſluß. Ec. благоимёнство. Pospolicie mówią, gdzie dołstatek, tam ſtatek, t. i. gdzie ieſt dosyć maiętności, tam łacny rząd może bydź. Petr. Ec. 120. Kto miewa doſtatek, ten i ſtatek. Hipp. 24. Doſtatek czyni ſtatek; a niedołstatek nieſtatek. Cr. Ad. 204. (goły rozboiu się nie boi, a rozbiia). Doſtatek, inż to pewna, że młodode nie naprawi. Falib. Dis. P. 2. Gut macht Uebermuth. Za doſtatkiem rozpuſta. Gwag. 373. Lepsza ieſt mierność; niż zbytnie doſatki. Kras. Bay.

DOSTATKOWY - DOSTĘP.

89. Bogactwa moie ſto razy są większe od Hrabiego doſtatków. Teat. 51, 6. 84. Jeśli ieszcze będziesz miał iaki doſtateczki około siebie, tu cię iedni pociągną do miłości, drudzy do muzyki. Rey Zw. 25. Wielka podpora ſtarości, gdy kto ma doſtateczek iaki taki. Budn. Ap. 40. (maiąteczek, zapasek, ein kleines Vermögen). §. Milit. doſtatek, amunicya, wszelkie potrzeby woienne, należce do usłużenia artylleryi. Jak. Art. 3. 291. die Ammunition. ib. 2, 304. ib. 3, 304. DOSTATKOWY, a, e, amunicyny, Ammunitions. Wóz doſtatkowy służy do przewozu różnych doſtatków woiennych. Jak. Art. 3, 325. DOSTATNI, ia, ie, DOSTATNIE adv., doſtarczaiący, wyſtarczaiący, więcćy nie potrzebuiący, dosyć maiący, maiętny, bogaty, obſity, hinreichend, ausreichend, genug habend, beguertet, wohlbabend, reichlich, reich, fruchtbart. Sr. 1. doſathlifw; Eccl. camodoßbolybny. Człowiek sam sobie doſtatni. Cr. Ad. 1030. Z mała doſtatni, insze mu nie były ſkarby, prócz co się w domu urodziły. Bardz. Tr. 87. Zadna Rzpita. Zadna ieſt tak doſtatnia, żeby nie potrzebowała od innych narodow. Petr. Pol. 51. W doſtatnim domu każdy się łacno pożywi. Cr. Ad. 205. Jeſt to dom načznego paſna; a 169. Będzie iadł doſtatnim, iednak nie tak, aby się aż pas na nim zerwał. Syxt. Szk. 282. Niemasz kraiu, któregoby pracowitość ludzka nie tylko równie, ale więcćy ieszcze nad inne doſtatnim uczynić nie mogła. Mon. 68, 267. Doſtatni Egipcyanie. Star. Ref. 13. Niedoſtatni, niedoſtarczaiący, brakuiący, ubogi, důrſtitg. Eccl. bezwimßnenb. Obszerny, rozległy, przestronny, weſt, weitlauſtig. We Pan zapewne chcesz mieć suukie doſtatnie? R. Bardzo doſtatnie; bo nie lubię téy ciasności teraznięszéy mody. Teat. 30, c. 23. Prowincyom doſtatnim imiona swoie dali. Biel. Kr. 623. DOSTAWA ob. doſtac.
DOSTAWA, y, ž. Mathem. cosinus, sinus complementi. Geom. Nar. 1, 296. (cf. wſtawa). Dla ſkrócenia mówi się doſtawa, zamiaſt wſtawa dopełnienia. Jak. Mat. 1, 223. Sniad. Alg. 1, 268. DOSTAWAC ob. Doſtac. DOSTAWCA, y, m., który doſał, nabył, wziął, der Bekommer, Erhalter, Erſanger, der etwas erhalten hat. Na nas, abyśmy ich tam doſtali, włożycie. A doſtanę, doſtawcy potém przysądźicie. Otw. Ow. 504. 2.) doſtawca, przyſtaw, dozorca czego albo gdzie, der bey etwas stehet, der Auffeher. DOSTAWIC cz. dk., Doſtawiać ndk., więcćy przyſtawić, do pewnego kresu przyſtawić, do pewnego mięsca przywieźć, noch mehr hinzu feſen, vollends hinſeken, hinbringen, hinliefern. Bh. doſtawiti, doſtawugi, doſtawowati (cf. Bh. doſtawěti, doſtawim dobudować); Vd. doſtaviti, nadoſtaviti, doſtati; Rs. Doſtawimt, Doſtawiwatm, Doſtawalntm. - Doſtawić co, narazić na szańc, in Gefahrt feſen, der Gefahrt ausſen. Trzeba doſtawić na ten bankiet szyję. Wad. Dan. 130. DOSTAWKA, i, ž. doſtawienie, das Hinßn, ſuſeſen, Hinbringen, Hinliefern. Vd. nadoſtavik, nadoſtava, Rs. Doſtawka (= liwerunek).

DOSTĘP u m., doſtapienie gdzie, albo doſtapienie czego: lub też mieſye przez które doſtapić można, das Zutreten, der Zutritt, Zinjutritt. Rs. Doſcmynb. Półki dołepów bronią przesilnym zabiegiem. Przyb. Milt. 39. Ku téy wysołości sławy trudnięyszy doſęp. Mon. 70, 494. DO-

DOSTĘPICIEL - *DOSTOIEN.

STĘPICIEL, DOSTĘPNIK, a, m., dołěpniący czego, der Zutreter, Hinzutreter. Vd. dołtopnik; w rodz. żeńk. Vd. Dottopuiza, DOSTĘPNOSC, ści, ż., możnaść lub łatwość dołąpienia, łatwość w przypuszczaniu, przymowaniu, die Zugänglichkeit, der leichte Zutritt. oppos. niedołětponość, die Unzugänglichkeit. Mieysca, które dla upałów i niedołětponości pułtkami leżą. Pilch. Sall. 149. Jeżli nie można mieć niedołětponości przed całą rozległością okopu, to przynaymney się ftarać, ażeby boki w niey były dobrze bronione. Jak. Art. 2, 501. DOSTĘPNY, a, e, ie adv., gdzie się daie doyśdź, zugänglich. Rs. доступный. Niedołětyny, niedochodny, inaccessus. Mącz. Niedołětyny, niedoszły, którego doyśdź trudno. Cn. Th. - Pan dołětyny, przyštępny, ludzki, ein zugänglicher Herr, zu dem der Zutritt nicht schwer halt. Rzecz dołětna, mogąca bydź nabytą, doftaną, dołtapioną, erreichbar, erlangbar. Prawda wszystkim dołětna. Pilch. Sen. liſt. 273. Niedołětyny, ktorego dołać, nabydź trudno. Cn. Th. Vd. nedolesliu, nedoplasliu. DOSTĘPOWAC ob. Dołąpić.

*DOSTOIEN, DOSTOYNY, a, e, ie adv., godny, wart, zasłužony na co, würdig, werth, verdient. (Rg. dołotjati promeieri; Vd. dołtoji, dobru łtoji = przyłtoj; Cro. doztoisze, priztoisze = godzi się, przyłtoj; Ross. dołmóymb cf. Dołtać, dołtoj). Sr. 1. dołsoiny qui bene perfliit; aptus, idoneus, dignus, doſtoyné, hodni; Bh. duſtoyn magnificus: Slo. duſtogni dignus; Kg. et Bs. dołtojan, meritus, dignus, Sla. dołtojan dignus, dołtojno iuſte; Cro. dosztojén dignus: Vd. dołtojin, naſtoin, naſtojezhen idoneus; Crn. daſtojne aptus); Ross. достойный; Ec. подостоянію Panie mój, nie ieſtem doſtoien, byś miał wniyśdź pod przykrycie moie. Leop. Math. 8, 8. W. Poſt. Mn. 74. Biał. Poſl. 210. (nie ieſtem godzien, abyś wszedł pod dach mój. Bibl. Gd.). Uczynki złych są bez zapłaty, a oni są dołtoyni wiecznym męki. Wrobl. Zotl. 2. On ieſt dołtoien tey panny. Zyw. P. J. A. 4. Nauka Pisma S. ieſt nad umiejętność nauk wyzwolonych zańcieysza i dołtoynięysza. Wrobl. Ps. pr. Odda tobie dołtoyną pomſte. ib. 314. (zasłużoną, należytą). Dołtoyny mówienia, widzenia, słuchania, Ec. достословный Gr. αἰζολογος. Ec. достовозный Gr. αἰζοδέατος, Ec. достосπαισный Gr. αἰζακνος. Dołtoyny, zacny, szanowny, poważny, czeigodny, ehrwürdig. Bh. duſtogný. Błogosławiony a dołtoyny Jan S. Rey Poſt. B. 5. W niebie moc niezliczona aniołów rozlicznych, Onych duchów dołtoynych, onych ſtanów ślicznych. Rey Wiz. 154. Ec. достоинноческий Gr. αἰζοτίμητος cf. Ec. достоию Gr. αἰζοι dignor. Dołtoyny, tytuł duchownych, iak wielebny, przewielebny, nayprzewielriebnięsy, hodwürdig. Wysoce w Panu Chryſtusie dołtoyni Oycowie i Panowie, arcybiſkup Gnieznieński i biſkup Krakowski. Gwag. 395. Przez wysoce dołtoynego w Chryſtusie Panie oyca i pana Stanisława Karnkowickiego, arcybiſkupa Gniezn. ib. 185. - Dziś tytuł Dołtoynych szczególności kardynałom przywłaszczony. Eminenz. Dołtoyny, przytoyny, należyty, anſtändig, geziemend. Niepysznie, ale chędogo, i dołtoynie maią się ubierać żony. Karnh. Kat. 287. Kto będzie pił kielich pańſki niedołtoynie, będzie winien krwi pańſkićy. W. Poſt. W. 224., Sla. nedoſtojan). - Do-

DOSTOIENSTWO

DOSTROIC. 499

toyny czego, zdolny czego dołać, doſtarczaiący czemu, żu errechen im Stande, vermögend, fähig. Czegom przez się doſtoyny, śrzodkow mi nie trzeba. Pot. Arg. 174. - Dołtoyny czego, domieszczony czego, osiegaiący co, maiący co sobie udzielenom, gewürdigt, theißastig eines Vortjugs. Był S. Maciey cnot wielkich apoſtołſkich pełny; ktorego apoſtołowie tak wysokiego w kościele ſtanu doſtoynym uczylii. Sk. Zyw. 1, 122. DOSTOIENSTWO, a, n., zacność, wspaniałość, wartość, die Würde, der Werth, die Vortrefflichkeit. Bh. et Slo. duſtogenſtwj, duſtogenſtwo magnificentia; Sla. doſtojanſtvo, poshtovanje; Kg. doſtojanſtvo, doſtojſtvo = zasługa; Bs. doſtojanſtvo dignitas, amplitudo, auctoritas, splendor; Dal. dosztojansztvo dignitas; Vd. zhaſtenſtvu, visokultvu; Rs. достоинство. Każdy zwierzchność maiący, powinien przetrzegać doſtoieńtwa swego. Zabł Roz. 65. Umysł większe go ieſt doſtoieńtwa, niż ciało. Tr. §. urząd znaczy, dygnitarſtwo, godność, ein hoheß Amt, ein Ehrenamt, eine hoheß Würde. Sr. 1. zaſtoynieztwo, zaſkaftjeß, zaſtoymio; Rs. сань, чинь; Eccl. пряско, достоинство. боляřство. Dołtoieńtwa kraiów, posiadane z gwałtownym ubieganiem się o nie, nie robią ludzi godnych. ſez. Wyr. Dopiero on urząd właśnie doſtoieńtſwem, albo doſtoynością, nazwan będzie, który człowiekowi godnemu, a rozmaitemi godnościami oszlachconemu, będzie dan. Modrz. Baz. 173., Eccl. достоинствую dignitate ſunor, достоинствуюся, dignus censeor. DOSTOYNIK, a, m., doſtoieńtſwem zaszczycony, dygnitarz, mocar, ein mit hoheß Würde Beflieder, ein Gewaltiger (Sr. 1. zaſtoynik urzędnik). Rs. посажение, рядень, рядак, чиновник, Eccl. сановник. Szatan przed upadkiem swoim w niebie był iasnym doſtoynikiem. Przyb. Milt. 102. et 354. (Rg. dobrodoſtojnik bene meritus).

DOSTOYNOSC, ści, ż., znaczność, wartość, znaczenie, ranga, urząd, die Würde, der Werth, die Bedeutung, der Rang, das Amt, Ehrenamt (ob. Dołtoieńtwo). Bh. duſtognost magnificentia; Kg. doſtojnos, duſtojnoſt; Bs. doſtojnoſt; Cro. doztojnozt, dosztoynoszt; Crn. doſtojnoſt idoneitas; Vd. doſtojnoſt decorum, naſtojezhnoſt, naſtoinoſt, spodobnoſt; Sorab. 1. doſtoynoſci, doſtoineſt consilientia, aptitudo, dignitas). Wielką krzywie ludzkię szczęśliwości wyrządził, kto tę dołtoyność złotu uczył, który nigdy nie było godne. Urzęd. 395. Chociaż dworzanin będzie u pana wodzem do cnoty, przecięto nie ma tak chrzcić, ižby i większey niż pan był dołtoyności. Gorn. Dw. 393. Dołtoyność, charakter osoby, będąćey w czynieniu usługi publicznę. Ec. ſez. Wyr. Równey dołtoyności będący Rs. равноческий; Eccl. edinochеский. Dołtoyność czyli dołtoieńtwo maiący Rs. чиновный.

DOSTROIC cz. dk., Doſtraicą ndk., Doſtroiwać czſl., do końca uſtroić, ubrać, vollends anpuhen, ankléiden. Boh. doſtrogiti, doſtrogowati. Królewnę też tym czasem doſtroiwano, Włos rozczosany pięknie po plecach puszczano. Banial. D. §. wyſtroić zupelnie, naſtroić na zynie iakie muzyczne, vollends ausſtimmen, rein stimmen (ein Instrument). Doſtroił ſkrzypców, kławikortu. Ld. - §. Fig. doſtroił zasadzek i podstępów, które uknował zupelnie uiożyl, anſzetteln, anriſchen). Bechtał go i naſtraiał z 63...

500 DOSTRUGAC - DOSUZOSC.

wolna, by w czasie mógł tém snadnijé dostriroić. Off.
Wyr. J. Zaimk. dostriroić się czego, nabydź lub się na-
bawić czego łtroieniem, sich durch Püken zuziehen.

DOSTRUGAC cz. ndk., do konća poſtrugać, uſtrugać,
vollends beschniſeln, zu Ende schniſeln. Rs. достръить,
дос，则ым.

DOSTRZEDZ, -egl, -że, cz. dk., Doſtrzegać ndk.,
piluiuńcą poſtrzędz, zwaróż, wohl in Acht nehmen, be-
merken, wahrnehmen, verhüten. Budowniczowie zwi-
dzali te mieysca, na które się lud zbierał, dla doſtrzegania
ochędóztwa. Pilch. Sen. lift. 2, 413. Doſtrzedż ön nie
można, chyba żeby ich na sznrurku przy sobie zawzły
dwicź. Teat. 56, +5. On rozumie, iż to widzi, czego
nikt nie doſtrzegł. Wég. Mar. 3, 21. Nie wiem, iakim
sposobem tego doſtrzegli. Teat. 52, d. 30. Niedoſtrze-
żenje. N. Pam. 4, 71. niedopilnowanie, nieoſtróżność,
niewuaga, Unachſamkeit, Unbehutſamkeit. DOSTRZE-
GACZ, a, m., doziernacz, pilnuiący czego, der Bumer-
ker, Beobachter, Huter. Budowniczowie, doſtrzegacze
mieysc, na które się lud Rzymiſki zbierał, dla doſtrzega-
nia ochędóztwa. Pilch. Sen. lift. 2, 413. Prawa dla ty-
siącznych doſtrzegacżów zyſkalyby większe poszanowanie.
Oſtr. Pr. Kr. 1, 12. Doſtrzegacz, który 20 poſtrzega,
widzi, der Wahrnehmer, Beobachter.

DOSTRZELIC cz. dk., Doſtrzelac ndk., Doſtrzeliwać czſł.,
dosiądz czego ſtrzelbą, bis wobin ſchießen, mit dem Schusſe
erreichen. Bh. doſſelj, doſſeljim, doſſelowati; Ross.
doſſrěbłym, doſſrěbłym. Strzelba do drzewa
nie doſtrzelła. Tr. §. dobić a ſtrzelby czego poſſzeloz-
nego, Ld. vollends todt ſchießen. §. tr. doſtrzelić dokąd, do-
lecieć, dobiedz, dopaść szybko, iak nabóy wyſtrzeloz-
ny, iak ſtrzała, schnell wobin eſlen, pſlegen, hinschießen.
Ledwo mu ukazal zasadzkę, zaraz tam doſtrzelił, ižby
wszytko na swe oczy widział. Off. Wyr. J. Zaimk. do-
ſtrzelić się czego, ſtrzelaniem nabydź, albo nabawić się
czego, durch ſchießen erhalten, ſich zuſchiehen. Boday się
doſtrzelali swego obelżenia Nocni ci opiley, ſkaźce po-
koiu nocnego. Groch. W. 466.

DOSTRZYDZ, -strzał, yże, cz. dk., Doſtrzygać ndk.,
zupelnie poſtrzydz, lub do pewnego kresu oſtrzydz, głuž-
łich bescheeren; bis wobin abscheeren. Ross. dostrichć,
dostrigieren.

DOSTRZYKNĄC cz. idnt., Doſtrzykać ndk., až dope-
wnego kresu poſtrzyknąć, bis wobin ſprizhen. Bh. doſſtj-
knanti, doſſtjnu, doſſtjkuł, doſſtjowati.

DOSTYCZNA linia, cotangens. Geom. Nar. 1, 309.
Sniad. Alg. 1, 268.

DOSTYGNĄC idnt. niłak, Doſtygać ndk., do reszty wy-
ſtygnąć, vollends kalt werden, gauß abkühlen. Garki, w
których szkło doſtyga, maią bydź dobrze z wierzchu na-
kryte. Torz. Szk. 157.

DOSUNĄC cz. idnt., Dosuwać ndk., do pewnego kresu
posunąć, przysunąć, bis hin ſchieben. Sr. 1. dosunu, do-
ſuwam, dosuham; Bs. dosuniti, dorinuti; Vd. dome-
kniti.

DOSUSZYC cz. dk., Dosuszać ndk, zupełnie ususzyć,
wysuszyć do reszty, vollends ausdörren, vōllig auſtro-
zen. Bh. dosuſſiti, doſuſſuqi, doſuſſowati; Rg. dosùſciti;
Ross. досушьмь, досушьмь.

*DOSUZOSC, ści, ż, z Ross., dzielność, zdolność czemu,

DOSUZY - DOSWIADCZANIE.

z to siła, die Wackerheit. Dla Jana Tarła mężney onéy
došužošći. Papr. Gn. 18. Gdzież one nasze prawa,
gdzież one woluošći. Ktore nam przodkowie zoftawili
dla swéy došužošći. žb. 508. *DOSUZY, a, e, dzieluy,
doſtarczaiący, zdolny czemu, z to siły maiący, wacker,
gewachsen einer Sache. Rs. досужий. Młode Lwiątko,
choć młodziuchne a niedosuże pznogietki ma; iednak
mu iuž sece na przyrodzoną siłę potuchy dodawa. Papr.
Ryc. Chłop dosuży. Papr. Gn. yo.

DOSWARZYC się, zaimk. /dk., Doswarzać się, ndk., koń-
czyć się swarzyć, sięß vollends auszanken. J. Doswarzyć
się czego, swarem czego nabydź olbo nabawić się, śią-
gnąć na się, sięß durd Zanken zuziehen, mit Zank erhal-
ten, sięß etwas erzanken. Kropidło upornie arcybiſkup-
ſwa się doswarzał. Krom. 416. swarzył się, by go doſłać,
ter sięß eß für sich zu erhadern, zu erzanken.

DOSWIADCZALNY, a, e, - ie adv., od doświadczania,
do doświadczania służący, na doświadczaniach zasadzo-
ny, Erperimentals, Versuch, Probier. Piec chymi-
ny doświadczałyname czyli probierſki. Krumł. 23. Fizyka
doświadczałna. Rs. opłynny. DOSWIADCZAC cz.
ndk., udoświadczać dk., próbować, doznawać, koszto-
wać, tentować, rozbierając dochodzić, probiren. Ver-
suche anstellen, versuchen, prüfen, untersuchen, Boh. žfu-
ſyti, ſkuſſowati; Sr. 1. ſkuſſuvu, zpotam, zptuju, zpy-
tujam, zpotupu; Sr. 2. hupuratsch, sputtowatsch, spültto-
waſch; Vd. ſkusiti, ſkushati, vardjati, vardievati, po-
vardjati; Crn. ſkuseti, ſkusham; Rg. kusejatti; Cro. ku-
shati; Ross. izwědammь, izwědывамь, ombědammь,
ombědываю, omběpáми, пытамь, пытавься,
искусить, искушать, прикушать, прикушивать.
Jubiler w wogni złoto doświadcza, boby Za nie było, gdy
bcz proby. Kchw. 297. Ogień doświadcza złota, nie-
szczęście mężnego. Min. Ryt. 4, 139. Jako śrebro prob-
buią w wogniu a złoto w kominie; tak Pan doświadcza
serec. 1 Leop. Prov. 17, 5. Probierſkie młoto Udoświ-
adcza złoto. Zab. 9, 298. Doświadczano tego umyślnie z
pilnością po kilkakroć. Rog. Doš. 3, 112. Nie wierzie
każdemu duchowí; ale doświadczać duchów. 3 Leop.
1 Jan. 4, 1. (probuycie duchów. 1 Leop.). Pospolicie
ztamąd przyiaciele uciekają, gdzie ich doświadczą.
Pilch. Sen. 59. Abrahama bóg doświadczał rozmaitém
nieszcześciem. Sk. Zyw. 1, 200. Przez pogańſkie naro-
dy doświadczał Pan Izraelitow, aby się dowiedział, ieśli-
by byli posluszni iego rozkazaniu. Radz. Jud. 3. 4.
*Doświadczą cię czasem bogowie; ale cię nie opuszczą
nigdy. Stas. Num. 1, 138. (lepię doświadczą cię, al-
bo: będą cię doświadczać). Ucho słów doświadcza, a
gardło pokarmy rozeznawa. Leop. Job. 54, 2. Słuchay-
cie ieno wy, co mię trzymacie, J ieśli widzę, chytrze
doświadczać... Paſł. F. 125. Doświadcząca ſizyka.
Zab. 2, 256. Alb., doświadczałna, experimentalna, die
Erperimentalphysie. DOSWIADCZANIE, próbowanie,
proba, docho Iżenie, doznawanie, kuszenie, pokuszanie,
das Proſiren, Versuchen, Untersuchen, die Probe, der
Verſuch. Boh. ſkaſſka, ſkuſſa (zkaſſebna dom probier-
ſki, probiernia), ſkaſſenj, ſkuſſenj; Vd. ſkuſ, ſkusha;
Crn. ſkushna; Cro. kushanye; Sr. 1. ſpytowani, zptani,
zŕótwaństwo; Rs. opłynj, połkujeń, благоразмо-
mpřěńje; Ec. okусь, искушенje, искусь, опшымж-

DOSWIADCZYC - DOSWIADCZONY.

DOSWIADCZYCIEL - DOSYC. 501

ваніe, искусство, омвѣдваніе. Doświadczenie
żelaza i rudy, ieżeli w nich znayduie się złoto. Os. Rud.
409. Pierwsze doświadczenie, próba pokuszenie, Gall.
essay, Rs. первоучина, первоучина, первоучка;
Vind. preddelu, priednu delu, napried delanje). Do-
świadczany, tentowany, próbowany, domacany, pro-
biert, geprüft, versucht. O iakrarne ieſt moia doświadc-
cana enota, Jak wieć w ogni drogiego doświadczań
złota. Zab. 9, 261. Koff. DOSWIADCZYC cz. dk.
Doświadczam Pr., doznać czego przew siebie samego lub
też na sobie, erfahren, die Erfahrung machen, durch Er-
fahrung einsehen lernen. Boh. doſwědciti, doſwědcowati,
ſkufti; Vd. s'vedat, ſkusit, dosposnati; Sr. 1. zpotam,
zhonu; Rs. испытывань. Kto nie nie doświadczył, ma-
ło wie. Radz. Syr. 54, 10. Gdybym tež załosnym prawdy
sam na sobie nie doświadczył, nigdybym nie wierzył.
Teat. 48, 11. DOSWIADCZENIE, dozuanie przez sie-
bie, lub na sobie, die Erfahrung. Bh. ſkuffenoft; Sr. 1.
zhoneno, zpotanofci; Vd. ſkushanje, umetalnoſt, satop-
noſt, ſkushenje, dosposnanje, sposnanoſt; Bs. vjesctno,
znanje; Rg. vjesctnos, kuscjanje, vjesctina; Cro. vesch-
noszt; Rs. искус, опытносі. Doświadczenie ieſt
poznання rzeczy przez zmysły i učucie. Boh. Djab. 3,
252. Z doświadczenia nauka. Kras. W. 47. Z doświadc-
czenia rozum się mnoży. Rys. Ad. 77. Nie może ieno
przez widzenie rzeczy siłu Naftąpić długie doświadczenie.
Tward. Wt. 145. Ec. многоискушко). Doświadcze-
nie, głupich ieſt miftrzynią. Pot. Syl. 4. Doświadczenie
głupich nauczyciel. Cn. Ad. 205. rozumu nadaie. ib. (po
szkodzie mądry). Ani płeć, ani lata, ieno doświadcze-
nie Daie ludziom poznawać, co ieſt przyrodzenie. Zab.
11, 377. Zabl. Dowód prawdy fizyczné ieſt dowią-
czenie, lat. a poſteriori. Zab. 11, 129. Fizyka doświadc-
czeniami potwierdzona. Os. Fiz. experymentalna, die Er-
perimentalphysic. Z doświadczenia, aus Erfahrung, Nie-
doświadczenie, die Unerfahrenheit, Eccl. неискусство.
Twego niedoświadczenia iawnym są dowodem Przeszłe
złe powodzenia. Przyb. Milt. 134. DOSWIADCZONY,
doświadczaniem doznany, erprobt, geprüft, bewuhrt, er-
fahren. Slo. ſkuffený; Vd. ſkushan, sposnan, shtiman;
Rs. извѣданный. On mój przyiaciel, on mój doświadc-
zony. Karp. 1, 15. - Doświadczony, który doświadc-
zył, mąający doświadczenie, niedzisięzy, erfahren,
voll Erfahrung, bewandert. Sr. 1. zpotané; Rg. vjesct;
Vd. pametn, satopen, obhojen, povajen, sveizhen, ra-
sumen; Cro. věsč, Sla. visht; Bs. vjeset, visct, koji
zna; Rs. искусный, сведущ; Ec. благословенный.
Praktyk, doświadczony, szczwany. Lub. Roz. 113. (bie-
gły, ćwik; Eccl. многоискусный. Благословенный
Gr. εὐδοχίμος). Niedoświadczony, unerfahren Ec. не-
искусный. §. Doświadczyć, przydadź co do poprze-
dziającego świadectwa, poprzeć, dobić, dopełnić świa-
dectwa, dowieść, okazać, vollends beweisen, darthun.
Nie omylil się na tém, i owszem doświadczył Wszystkie-
go rzeczywiście, iako o nim świadczył. Groch. W. 534.
Kiedy na którego doświadczą fałsz iaki, przepadł. Paszk.
Dz. 127. §. Zaimk. DOSWIADCZAC SĘ, DOSWIAD-
CYC SĘ, próbować się, się probiren, się verſuchen.
On szuka, kędyby się doświadczył i siłę swoje ukazał.
Birk, Gl. Kun. 39. §. Doświadczyć się na kogo, poka-

zać się na kogo, okazać się, się auf jemanden ausweisen,
auf ihn haſten, sich wider ihn darthun laſsen. Nie do-
świadczy się to na mnie. Ld. Doświadczył się czego, do-
świadczańe doznać, uznać, odkryć, dójść, erſorschen,
erproben, entdechen. Nie doświadczys się mnie, nie do-
żasz mnie w tém. Off. Wyr. - §. Doświadczyć się
czego, świadectwem na się ściągnąć, się durch Zeugnisse
zujeichen, erwerben, an sich bringen. Doświadczysz się
ty szubienicy, choć może ktoś tam kiedy takiemi świa-
dectwy doświadczył się ſaſk dworſkich. Off. Wyr. DO-
SWIADCZYCIEL, a, m., który doświadcza, docho-
dziciel, der Probiter, Forscher, Unterſucher, Verſucher.
Vd. ſkusnik, ſkushavez, vardievar, vardjauz. Sorab. 1.
zpotwat. Doświadczycielem się dał dużym w ludu moim,
a dowiesz się, i doświadczysz drog ich. 1 Leop. Jer. 6,
27. Ec. благословиться Gr. εὐδοχίμης). W rodz.
żeńk. DOSWIADCZYCIELKA, die Forscherinn, Unter-
fucherinn.

DOSWIECIC cz. dk., Doświecać ndk., do pewnego kresu
poświecić, leuchten kiß wobin, Gwiazda iutrzenna do-
swieci ci aż do oświecenia słońca. Rey Ap. 40. §. Do-
świecić się, zaimk, dopalić się świecąc, dogorzeć, zu
leuchten aufhören, ausbrennen, sich verbrennen, aufbren-
nen. Doświecila się świeca, day inſą. Off. Wyr. -
Fig. o marnotrawcy: świecił się i doświecił (wzujeił
się i zgast, cf. wychodził na wierzech, iak wesz na czo-
ło); nie długu paradował, dokazywał, er iſt in seinem
Glanze erloſchen. §. Doświecić się czego, dosyć co obia-
śnić, hinlänglich erleuchten, beleuchten. Tey izby do-
świecić się nie można. §. Doświecić się czego, świecą
nabawić się, durch Leuchten erwerben, an sich bringen, sich
zujeichen. Latarnik doświecił się kilku talarów. Ld. Fig.
Świecił się, i doświecił się tego, że go do kozy wzięto.
Off. Wyr. paraduiąc zadłużył się tak, że go d. k. wz. et
haf siſch durch seinen Aufwand, seinen Glanz zugezogen,
daß...

DOSYC, DOSC adv., (do sytu) tyle ile trzeba, więcej
nie trzeba, genug (oppos, za mało, niedoſtaie, niedo-
fatechnie). Bh. doſt, doſti; Slo. doſt't; Sla. doſta; Sr. 1.
et 2. doſći; Cro. dozta, doszta, doszti, zadozta, za-
doszta; Rg. doſti, dōſta, zadōſta, zadovóglno; Bs. doſta,
zadoſti, zadovoglno; Vd. doſti, do sitoſti, sadoſti, doi-
ſti, dovol; Crn. doſti, dovol; Rs. DOBOHOLO, PÓHO.
Doſyć ieſt, gdy kto ma tyle, ile potrzeba, Pilch. Sen.
45. Co nie dość, to nie wiele. Cn. Ad. 99. Nigdy nie
ieſt mało, gdy ieſt dosyć; a nigdy wiele ieſt, gdy
doſyć nie ieſt. Pilch. Sen. 4, 135. Nie znasz, co dosyć;
nie znasz, co się godzi. Susz. Pieś. C. Jak piawki ni-
gdy nie rzeką dość, ale przynoś, przynoś. Birk. Zam. 6.
Chociaż masz doſtatek, nie iuž na tém dosyć. Pasz. Dz.
47. Dość, siła potrzebuie. Fr. Ad. 7. Nienasyconé
nadziej człowiekowi nie może bydź tak wiele dauo, żeby
rzekł dosyć. Gorn. Sen. 113. Dość tež iuž, Cn. Ad.
204. Dość, wyſtarcaza, Rs. dohAMBb; Bs. doſta bitti,
doſtatti; Vd. doſti biti, sadoſtuvati, doneſti; Cro. za-
dosztąszem ſufficio. Cum adverb. et adj. Dość srogo.
Cn. Ad. 203. hart genug, ziemlich hart. Dość rychło,
ieſli dobrze. ib. 204. W Rossyſkim wyraża się przez
zakończenie na enькйй n. p. dość czyſty чист-ькй.
- §. Cum Genitio: dosyć tego, genug davon, genug batan.

502

DOSYC.

DOSYCIC - DOSYTOSC.

Dość iuž tego, co inszego. *Cn. Ad.* 203. Dość tego iuž
było. *Cn. Th.* Wie raz rzeklem: dość tego, idź mi preez
dziewczyno. *Hul. Ow.* 169. Dosyć tego ciepłego. *Cem.*
74. Gdzie czego dosyć, tam niczego nie doława. *Karnk.*
*Kat.* 240. Dość czasu, będzie to w czas. *Cn. Ad.* 203.
noch Žeit genug, zeitig genug. Wrzałku i płaczu wszędy
było dosyć. *Warg. Cez.* 115. Pomnie się i ty lutnio,
dosyć płaczu tego, Da bóg na wzaiem trony na co we-
selnego. *Groch. W.* 529. *Cum Dat.* dosyć mi, mam
dosyć, przestaię, kontentuię się, eß ist für mich genug,
id habe genug, es genügt mir. Chciwości nie, przyro-
dzieniu i mało dosyć. *Uff. Sen.* 17. Dość mnie na ma-
łem, rowne dzięki spiewam Czy krsztynę z rąk twych,
czy kęs wielki miewam. *Zab.* 11, 6. *Koffak.* Szczęśliwy
który co ma z bozkiey dłoni, Mało, czy wiele, dość mi
na tém, rzeknie. *Hor.* 2, 120. *Nar.* Na tém nam teraz
do otrzymania wolności wprawdzie dosyć, ale do dal-
szego pokoiu mało. *Warg. Cez.* 192. Ani uboztwa, ani
bożactw pragne prosić, Nie chce mało, zbyt nie chce,
dość mi będzie dosyć. *Min. Ryt.* 3, 225. cf. *Vd. doso-
ſtiti, sadoſtuvati, dovoljati: przestawać na czém, kon-
tentować się czém. cf. *Vd. doſtnuft, sadovolnoſt, sa-
doſnoſt: przestawanie na czém, kontentowanie się czém.*
- *Cum praeposit. Dość na iednego; ma coieden robić, *Cn. Th.*
genug auf einen, für einen; einer hat damit genug zu
thun. Dość tež iuž na cię. ib. Dość o tém. ib. - §. *Cum
verb. dosyć mieć, genug haben.* Kto dość ma, więcej
cnie żada. *Cn. Ad.* 385. Gościom dał wina bułak, któ-
rego na obiad mogli mieć dosyć. *Sk. Dz.* 531. Niech
miłość zoſtanie przy mnie, Dość ia mam z ciebie, ty ze-
mnie. *Zab.* 15, 81. Dosyć uczynić, zadosyć uczynić,
Genüge leisten, genug thun. *Slo. doſti činjiti; Bh. whoh-
meti; Bs. ugoditi, zadovogliti. pogoditi: *Crn. sadoſtiftu-
rim; Vd. sadoſtiti, sadovoljati, sadoſti ſtoriti; Ross.
dovlemtvoirить, udovlemtvoirить, довоблѣтвовать,
удовѣрствовать; *Eccl. довоблѣтъ, запоморámu,
удовялми.* Nie dość mi czynisz w tém, nie baczę w
tobie uczyności, schodzi-ć na pilności. *Cn. Th.* 490,
zie dogadzasz mi, nie odpowiadasz oczkiwaniu.*
Zad-
den mi z hiftoryków, co o Tarnowskim pisali, dosyć nie
uczynił. *Warg. Cez.* pr. es hat mir keiner von ihnen ge-
nügt. Nie czytałem żadnego ieszcze autora, któryby mi
dosyć uczynił. *Kłok. Turk.* 146. - §. Pospolicie to dosyć
uczynienie zowią, kiedy kto rzecz iaką, którą winien,
spełnia, zapłaei. *Karnk. Kat.* 240. viszczenie się, das
Genugthun seiner Schulbigkeit, die Erfüllung seiner Pflicht.
Grze mogło co nie doſtawać; ale gracz uczynił swemu
dosyć. *Gorn. Sen.* 126. *Bh. doſtičinenj; Vd. sadoſti ſto-
jenje, sadoſtenje; Bs. sadovogloſt, ugodnoſt; Rs. угó-
носъ, удовлетворение; *Eccl. доволѣтвоřenie,
удовольствование.* O przeiednaniu mówiąc; dosyć
uczynić znaczy taką nadgrodę uczynić, na któryby roz-
gniewany miał dosyć; a tak zadosyć uczynienie ieſt nad-
grodą uczynionéy krzywdy. *Karnk. Kat.* 240. die Ge-
nugthuung, Schadenvergütung, *Rs. управа.* Weźmiycie
mi gardło; a śmiercią moią uczynicie dosyć Rzymanom.
*Warg. Cez.* 209. Człowiek mi za człowieka winien dość
uczynić. *Przyb. Milt.* 82. Fig. Dosyć iuž mam od cie-
bie! dosycieś mi dopiekł, dokuczył; mam iuž za swoie. *Ld.* -
*Theolog.* dosyć czynienie, wypłacenie się bogu za popeł-

nione grzechy. *Karnk. Kat.* 240. t. i. pokuta i żal). - Dosyćczyniciel *Rs. удовлетворимель* w rodź. *żейś*. dosyćczynicielka удовлетворша. - Dosyćczynny, dosyćczynny, czyniący zadosyć, dogoduy, genug thuend, gncüngend. *Rs. удовлетворятныя*, удовлето-рящія. Błagaiąca ofiara za grzechy wszystkich wierzących dosyćczynna, raz uczyniona na krzyżu. Zygr. *Gon.* 277. Bogu dosyć uczynić przez uczynki dosyć czynne. *ib. 314.* *ib.* 103. Dosyć uczynne sprawy, są nieiakie uzdrowienia i lekarstwa duszne. *Aucz. Kat.* 2, 577. Dosyć uczynność, uczynek zadosyć czyniący, die Genugthuung. Skrucha, ieśli nie była prawdziwa, nie nie po-
może ani spowiedź, ani żadna dosyćczynność. *Hrbłt. odp. L.* 4, *b.* - DOSYCIC *cz. dk.*, dosycać *ndh.*, do reszty nasycić, vollends satt machen. *Vd. dosititi, ob. dosyt, dosytość.*

DOSYLAC ob. Dosłać.

DOSYPAC *cz. dk.*, Dosypie *Fur.*, Dosypuie *Pr.*, Dosyp-
pywać *czſl.*, dopełnić sypiąć, voll *ſchütten*. *Vd. dosuti,
dosujem*; *Sr. 1. doſipu, doſipam, doſpiem, doſipnu, do-
ſipnem*; *Rs. доскипать*. Dosypcie miarki. *Zygr. Ep.* 3.
Wolą pieniędzmi mieszków dosypować, albo *ſkarbów do-
kładać, niż dziatki swym o naukę się poſtarła*. *Glicz.*
*Wych. M.* 2. Dosopywanie tygłow w hucie szklannę-
*Torz. Szk.* 121. Dosypać, więcćy ieszcze sypiąć przy-
czynić, noch *mehr hinzu* *ſchütten*. Osieł, gdy mu nad
miarkę dosypiesz, będzie buunięsy. *Zrn. Poſt.* 15. §. *Fig.*
Prokuratorom, aby rzecz iego wygrali, nie żałuić im
doliczyć i dosypać. *Glicz. Wych. N.* 3, *b.* Nakładu nie
żałuią, żeby ieno dziatki nauki iakięy doſtąpiły, nie cię-
żą sobie onym dosypować. *Glicz. Wych. M.* 2. *Ciało
nasze, osieł ten bardzo ieſt buyny, gdy mu dosypią tych
doczesnych swowolności.* *Rey. Poſt. Ji. i.* 1. (gdy mu przy-
czyniająć). - Fig. *tr.* Dosypać komu słowy, doiąć mu,
doſkórzeć, einem mit *Worten zuſeßen*, ihn mit *Schmá-
hungen bedecken*. *§. Zaimh.* Dosypać się, *paff.* napeł-
nić się sypaniem, vom *Schütten* voll werden. Niech się
te gruzy iak *chęć sypią*, dól iednak się nie dosypie. *Ld*
Sypała się powoli góra i dosypała się, że iuž większý nie
trzeba. *ib.* - Dosypać się czego, sypaniem (rozrzuchość)
na się ściągnąć, sich durch *Schütten* (durch Verschwen-
dung) zuſchießen. Sypał maiątkiem, i dosypał się tego,
że z torbą chodzi.

DOSPIAC ob. Dospać.

DOSYPKA, i, ž., dokład rzęczy iakich sypiących się, iak
dodatek w tych rzeczach, które się dają, die *Zuschütte*,
*Zugabe*. Jedenaście beczek soli z dosypką. *Vol. Leg.* 2,
1277. Gdy się i druga dosypka zeszkli, tedy resztę ma-
teryi wsypać w tygiel. *Torz. Szk.* 203. - §. *Dosypką ad-
verbial.*, suto, nad ſtrych, mit vollem Maſke (cf. *czub*).
- Dosypka, na szkutach zbożnych, część zboża, odło-
żona na zaſtapienie ubytku, *Ld.*

DOSYT, u, m., nasycenie się należyte, die Erſattigung.
Do dosytu naieść się. *Dudz.* 36. DOSYTOSC, *ści, ž.*
*Urs Gr.* 138. Chcoby i do šwitu, Chce gą słuchac
ochotnie bez wszego dosytu. *Pot. Arg.* 545. bez uprzy-
krzenia, bez unudzenia, ohne *Ekel*, *Widerwillen*.
Dоз-
syt, miara, umiarkowanie, dosyć, Maßigung, Maß,
Genüge. Potrzebą tylko ſtoi rozkosz i dosytem. *Nor.*
*Dz.* 2, 195. Ty bogactwa nie złotem, nie *ſkarby wieł-

DOSZCZĄTKA - DOTĄD.

Kiemi, Ale dosytem mierzysz i przyrodzonemi potrzeba-
mi. J. Kchán. Dz. 111. U dawnych Potrzeby mierzył
dosyt, rozum krócił zbytki. Zab. 12, 230. Każda rzecz
ma swóy dosyt, sama tylko jedna Łakoma żydza złota
bez gruntu, beze dna. Pot. Pocz. 219 Dosytem adv.,
dołatecznie, oblicie, reichlich, in vollem Maße. Sno-
pów, gdy do gumna nawiezie dosytem Złoży gospodarz
w brogach i pod szczytem. Zab. 9, 18.

DOSZCZĄTKA, DOSZCŻĘTU ob. Szcząt. DOSZCZĘ-
TNY, a, e, ie adv., do szczętu całkowity, zupełnie,
völlig, ganzlich, ganz und gar. Syn świat chciał urato-
wać od doszczętnyź zguby. Przyb. Milt. 83. Rodzay
ludzi nie będzie doszczętnie zgubiony, Człowiek, gdy
zechce, każdy może bydź zbawiony. ib. 79. Dziś po-
czet im ich ion doszczętnie zgubiony. ib. 18.

DOSZEDŁ, DOSZŁA, DOSZŁY, DOSZŁOSC, *DOSZTO,
ob. Dóysdź.

DOSZCZEPIC cz. dk., do końca zaszczepić, szczepienia do-
kończyć, zu Ende pflianzen, vollends hebpflanzen, das
Pflaumen, endigen. Domu nie dobudował, winnicy nie
doszczepił. Biet. Hfl. 50.

DOSZCZYPAC cz. dk., doszczypie F., więcejć ieszće po-
szczypać, noch mehr knepen, Rs. дошивать, дощи-
пывать.

DOSZŁY, DOSZŁOSC ob. Dóysdź.

DOSZMELCOWAC cz. dk., poszmelcować iak należy, ze-
szmelcować zupełnie, dosmażyć, ganz ausschmoren, ganz
auffschmelzen, z. B. Pflaumen. Sliw na powidła doszmel-
cować trzeba iednego dnia, żeby nie pleśniały na potém.
Haur, Sk. 76. §. przysmażyć więcejć, przyszmelcować,
noch mehr dazu schmoren.

DOSZORO AC się czego, zaimk. cz., dotrzeć się czego,
dochędżyć szorowaniem, blank scheuern, blank reiben,
rein kriegen. Niż się drugi przypadły doszorował zbroi,
Niż w polu oduецzoną złóżyć mógł kopiią, Gotowy nie-
przyiaciel łtanął mu nad szyią. Tward. W. D. 12.

*DOSZTO ob. Dóysdź.

DOSZUKAC się czego, zaimk. dk., szukaniem dóysdź,
durch Suchen entdecken, aussinden. Doszukałem się przy-
czyn siwizny na głowie. Teat. 42, c. 4.

DOSZYC cz. dk., Doszywać ndk., do końca poszyć, do-
kończyć szycia, zu Ende nähben, fertig nähben. Bh. dossiti,
dossügi, dossiwám; Sr. 1. dossiwám; Rs. došiwim, do-
šivавать, дострочить, доспрачивавать, дошачать,
домачиватъ. Parka koszuli doszyla. Susz. Pieś. 2. G.
3, 5. Doszycie Rs. дошивка, дошитіе.

DOTĄD adv., do tego kresu, względem czasu, mięysca,
stopnia; tak daleko, póty, bis dahin, so lange, so weit,
so seht (Etym. tedy cf. zład). Slo. dotud, dotąd, dotál,
dosławód, až posławód; Bh. dotud, dosławad, posławad (adj.
posławadni, dosławadnį ninieyszy); Sr. 1. acž rotal, hacž
net, hacž běm; Sr. 2. do neta; Crn. datod, dasdej, da-
ondokej, dalėsem, daletot, dadusehmal, potěhmal; Vd.
dotod, doletod, do unod, dosdei, dokle, dozhafs, do-
sehman, dosehdob (adj. dosehdoben, dosedain); Slα.
dóvle, dosada; Cro. doszada, dosze dobe, dotle; Dal.
doszele, doszada; Rg. dòtle, dòsle, dosàd, do sada,
dòvle, do ovàmo; Bs. do ovamo, dóvle, dosle, do sada,
josć; Rs. досéлъ, досюда, доздъ, донынъ; Ec.
дому́да, до того времени, до мěх порь, до-

DOTANCOWAC - DOTKLIWOSC. 503

hěliko, доныіъ. Zacni Rzymu synowie lubią wol-
ność złotą, Lecz nie dotąd, żeby ią nabydź przez sro-
motę. Min. Ryt. z, 232.

DOTANCOWAC cz. dk., dotańcowywać czfl., potańco-
wać aż do, bis wohin tanzen, zu Ende tanzen; Rs. do-
piясамъ, допяясывамъ. - Dotańować się czego,
zaimk., tańcowaniem nabydź lub ściągnąć na się, if
etwas ertanzen, mit Tanzen erwerben, durch Tanzen gu-
ziehen.

DOTAPIKAC ob. Dotopić.

DOTARCIE ob. Dotrzeć. DOTARCZKA, i, ž., do mię-
sca doiechanie, harc, das Durchdringen bis wohin, das
Scharmūhel. Poiechaż z szeregowym na dotarczkę. Gaz.
Nar. 2, 325.

DOTARGNAĆ cz. idnt., Dotarga ndk., aż do pewnego kresu lub do końca potargać, bis wohin reißen, zaufen, taufen; vollends zu Ende reißen. Sr. 1. dotorham.

DOTARGOWAC cz. dk., targu dobić, Handel eins werden,
den Kauf abschließen. Ješliby kupiec undzedawca mię-
dzy sobą nie dotargowali, ani summy, za którą przedaz-
no, mianowali, aniby się ieden drugiemu targu upomi-
nal, aleby obadwa milczeli, tedy ono przedanie nic nie
waży. Szczerb. Sax. 330. §. Zaimk. dotargować się
czego, targiem nabydź, etwas erhandeln, erkaufen.

DOTEGODNIOWą, a, e, do tego dnia trwały, lub nale-
żący, ściągaiący się, diesen Tag betreffend, bis zu die-
sem Tage dauernd. Tr. DOTEGOROCZNY, a, e, do
roku tego ściągaiący się, należący, trwaiący, dieses
Jahrt betreffend. Tr. DOTEGOTYGODNIOWY, a, e,
tygodnia tego się tyczący, diese Woche betreffend.

DOTERAC ob. Dotyrać.

1.) DOTKAC cz. dk., tkania dokończyć, zu Ende weben,
vollends ausweben. Vd. dotekati; Rs. домкамъ. Dotkać
plotna, tela deterere. Mącz. Dotkać do pewnego
kresu. bis wohin weben. Dotkać więcejć ieszće do
iuž gotowéy tkaniny, przytkać, noch mehr hinzu weben.
Dotkać się czego, zaimk., tkaniem zarobić, sich erweben,
mit Weben verdienen. Ld.

2.) DOTKAC cz. dk., Dotykać ndk., tężey zatkać, noch
besser zustopfen, vollends zupfropfen. Sr. 1. dotjikam; Rs.
domyкамъ. Dotkać butelki, żeby wino nie wietrzało. Ld
- Dotkać, skończyć robotę zatykania; vollends zu Ende
zupfropfen, das Zustopfen beendigen. Dotkam tylko ie-
szewe dwie butelki. Ld. - Fig. Jedz, iedz, dotkay brzucha
ieszewe, stopf bir den Bauch vollends voll. Gada, dotkać
mu trzeba geby (zupełnie zatkać). §. Zaimk. Dotkać się
dokład, docisnąć się, sich wohin durchdrängen. - Dotkać
się. dopakować brzucha, doładować, sich ganz voll pfro-
pfen, voll saceu. 3.) DOTKAC, Dotykać ob. Dotknąć.
DOTKLIWOSC, ści, ž., własność rzeczy materyalnych,
poddaiący ie dotykaniu, dotykalność, die Betaſtbarkeit,
Erfühlbarkeit, Fühlbarkeit. Dotkliwość ieſt pierwszą
własnością rzeczy materyalnych, Tr. Niedotkliwość,
własność tego, co się dotknąć nie daie, pr. et fig. die
Unberührrbarkeit, Unbetaſtbarkeit. W samych przyganach
ludzi szanować i z ich niedotkliwością ofterźnie się ob-
chodźić. Tr. Tel. 214. t. i, delikatność, uražliwość, Em-
pfindlichkeit, Hartgeführl, Delicatesse. §. włódza dotyka-
nia, die Führaft, das Fühlen, das Gefühl. Dotkli-
wość, siła w muſkulach znayduiaca się, sprawuie, iż co

504

DOTKLIWY:

DOTKNAĆ.

się tylko miąs nią obdarzonych dotyka, kurcz czyli ścią-
ganie się w nich wzbudza. Snia. Teo. 221. Nerwy
dotkliwości ciału udzielają. Perz. Cyr. 1, 54. Dusza rę-
kom dotkliwość, ruchliwość nogom daie. Bals. Niedz. 1,
264. Niedotkliwość, niedotykanie, trudność albo nie-
podobność dotknienia. Cn. Th. die Fühls OFFenheit. §. czu-
łość, tkliwość, czucie poruszenia z dotknięcia od czego,
die Empfindung, Empfindsamkeit, das Si fühl. Trudnię
tam pomiar zachować, gdzie własna dotkliwość, niżeli
gdzie cudza, ku zemście pobudza. Pilch. Sen. 69. Do-
tkliwość dobrych obywatelów nad upadkiem kraju. Vol.
Leg. 8, 123. §. dolegliwość, dokuła, Anliegen,
Kruh, Roth. Człowiek różnym podlega dotkliwościom.
Tr. DOTKLIWY, a. e. ie adv. dotykalny, mogący
bydź dotkniętym, berührbar, anruhrbar, betastbar, er-
fühlbar, befühlbar. Bh. dotkliwy. Niedotkliwy, czego
się dotykać nie można, unberftbar. Eutychins rozumiał,
iakoby po zmartwychwstaniu ciału nasze niedotkliwe, ia-
ko wiatr, bydźhy miały. Sk. Dz. 580. Cro. nedotkliyv,
intactilis. Dowod dotkliwy, którego niły to palcem
się dotykasz, oczywisty domacalny, handareitlich, au-
genscheinlich. Bez otworzyštych i dotkliwych d w dow,
wierzyć temu nie maią. Smalc. 43. Cielesny dowod
jeft. kiedy kto dotkliwie dowodzi i oczywiste ukazuje.
Szczerb. Sax. 94. Rzecz niedotkliwa, ktoré się nie
dotknęto, którey nie doświadczono, ni ut betastet, nicht
aus eigner Erfahrung. Według praw, o rzeczy niedotkli-
we i niewiadome, przysięga może odeydź. Szczerb.
Sax. 94. - §. aliter niedotkliwy, nie dający się tkańć,
phys. et moral. delikatny, pieszony, czuły, tkliwy,
unberührbar, das sich nicht anrühren läßt, delicat, em-
pfindiam, empfindlich. Niedotkliwy, niecierpliwy, iak
wrzód; nie tykay, wnet się urazi, leda co mu zawa-
dzi. Obruszy się, byś mu palec zakrzywił, by mu na
nos mucha padła. Cn. Ad. 579. Niedotkliwe panień-
ſkie łaża, iak ołtarze. Łącz. Zw. 50. (świate, niena-
ruszone). W punkcie honora niedotkliwi, koniecznie
dosyć czynienia się domagaią. Papr. W. 1, 346. - Si-
militer dotkliwy, łarny do dotknięcia, do poruszenia,
wruszenia, czuły, tkliwy, leicht zu rühren, zu bewe-
gen, zu reißen, reißbar, empfindiam, empfindlich. Zo-
ładek po churobie bywa ieszcze dotkliwym, a siła tra-
wiąca w nim słaba. Perz. ek 310. Nieszczęśliwi lu-
dzie są dotkliwemi za zwyż. Teat. 2, 21. Stro-
ſkany, ani leż zatrzymać, ani ęzyka pohamować nie
mógł; mąż, we wszech sprawach waleczny. w przy-
godach nad zamiar dotkliwy. Pilch. Soll. 254. Mało
jeft dusz dotkliwych. Zab. 8, 126. Domyślam się, co
czucie dotkliwa dusza. Teat. 6, b. 50. Niedotkliwy
czém, niedaiacy się poruszyć, nie do wzruszenia, bez
czucia, gefühłos, niedź zu rühren, unbeweglich. Skapiec
chwałą niedotkliwy, do samych zmierza bogactw. Zab.
2, 95. §. czuiały, zmysł dotykania maiący, fühlend,
empfindend, den Vitalsinn habend. Zmarzłe członki śnie-
giem dopóty nacierać, poki się znowu dotkliwemi nie staną.
Perz. Cyr. 2, 71. - §. activ. poruszający, rühbren, bez-
wieglich. Twoie oczy skromne, a przecię dotkliwe,
Także obycazie dworne i wſtydliwe, Serce me tobie od-
daią. Zimor. Siel. 326. - Jn malam part. bolesny,
holący, dokuczaiący, bodący, kołacy, uszczypliwy,

obrażliwy. schmerzend, schmerżlich, empfindlich, stechend,
beifend, drückend. Piękne roże spadną, • tylko • nie
dotkliwe zoltanie. Zimor Siel. 320. Nieprześladowani
na žyciu, znosimy ciężar rownie dotkliwego uciemnieże-
nia, bo na czi. Kras. Pod. 2, 156. Szli na nich fra-
szliwie Biiąc, siekąc, ściniając, co mogł, dotkliwie.
Kmit. Spit. C. b. Przezwiska sromotne a dotkliwe. Eraz.
Fţez. Ds. b. Ot cierpiem przymowki dotkliwe. Groch.
W. 306. (Bh. dūttliwṛ cauillatorius, dūtka cauillum).
Odpowiła iéy z dotkliwą przykrością, Teat. 7. c. 4.
DOTKNAĆ, DOTKNAĆ się, cz. dk., Dotykać, do-
tykać się, ndk., tkuący lekko poruszyć, naruszyć, tak
się do czego, lub część iaką do siebie, lub co do
czego zbliżyć, żeby się źykać, abo żeby się źykało,
leicht berühren, anrühren, betaſten, rühren; Bh. dotknauti
ſe, doteyfam ſe, dotykam ſe; Vd. dotekniti, dotekuem,
dotekniti, dotikati, dotikuvati se, se doteknit, se do-
takniti, dotaknit, se dotaknem, dotisuit, sadeniti; Crn.
dotkniti, dotaknem, datikam, datikujem, datikuvati,
datizhem, dotaknem se: Cro. dotknuti, doticzati, do-
tichem, dotikavam, dotikavati; Dl. dotknuti, dotizam;
Kg dotecchi; Sla. dodivati se; Sr. 1. dotkam, dotkam ho
netipho; Sr. 2. pschimafh; Rs. dotkнуwere, dobyw-
kaюb přačočunųb, přiakasamъb, допровумъb, до-
дотроймамъb, осязать. Zebym tež i. szaty iego
dotknęła, tedy będę zdrowa. 1 Leop. Mark. 5, 28. Sko-
ro się dotkła (dotknęła) szaty Pańfkięy, ozdrowiła.
W. Poſt. M. 382. Skoro kościelnych stopniu dotkli
( dotkněli) się nogami . . . Otw. Ows. 23. Nie dotykay
się rozpaloné szyny. Zegl. Ad. 61. Kto się dotyka
smoly, zmaże się od niéy. Rys. Ad. 24. Są rany, które
się ani dotykać, ani ulęczyć, nie dają. Teat. 48, d. 15.
Palcem dotykać czego, mit dem finger berühren. Mało
palcem téy prawdy iego świettéy nie dotykamy. Key Poſt.
Qq 3. Rey Apoc. 25. Trzeba wszyſtko tak ukazać sę-
dziemu, ižby się, iako mówią, palcem tego dotknął.
Gorn. Dz. 98. Dotykany, którego się dotknąć można,
dotkliwy, pod zmysły padaiący, fühlbar, finnlich. Chry-
fus Pan był na świecie widomy i dotykany. Salin. 2, 14,
- Dotykać się, posiadać zmysł dotykania, czucia, ma-
cania, bydź dotkliwym, fühlen können, den Gefühlsinn
haben, füblen, taſten, betaſten, berühren. Pierwey to
mamy we swé władzy, że możemy widzieć, słyszeć,
dotknąć się; toż dopiero widzimy, słyszymy, dotykamy
się. Gorn. Dw. 343. Dotykanie, dotknienie, dotknie-
ce, ieden z pięciu zmysłów, czucie, der Einn des Ge-
fühls, das Fühlen. Bh. dotčeni, dotknuti, dotykani; Slo.
dotikani; Cro. dotekanye; Sr. 1 dotknend; Vd. dotik,
dotiknenje; Crn. potip; Rg. tězanje; Sla. ticanje, pi-
panje). Prawdziwie się zmysł dotknienia odprawuie,
gdy się człowiek rzeczy bezpośrednie dotyka. Sak. Prob.
91. et 89. Kiedy žyly suche się dotykaią przez rzeczy
iakiekolwiek, sprawuie się dotykanie. Kirch. An. 87.
Wszystkie zmysły właściwie mówiąc, są częściами zmy-
słu dotykania. Zool. 54. - Dotykać się czego-koše,
liznąć, posmakować, przekąsić, przegryźć, łkosztować,
libare, deguſtare. Cn. Th. ein wenig berühren, koſten,
schmecken. Similiter Była wieść, iakoby się miał komen-
dat dotknąć pieniędzy Saladynowych, aby dopuścił
wziąć fortecę. Uſtrz. Kr. 2, 287. (że miał wziąć coſ

od

DOTYKAC.

DOTLEC - DOTŁUC.

505

od Salad.). - Dotykać, Dotykać się cielesnie, mieć sprawę cielesną z którą (ein Frauenzimmer) berühren, (mit ihr zu thun haben). S>miał mówić, iż się ięy nie dotykał, i z dziewietwoh twoy ięy całe iešt. Sk. Dz. 1049. (iż nay-motyłszy cielesnøy sprawy z nią nie miał, er habe sie nicht angerührt). Co to za dziw, iż stary, zeszły, witużmiał się, nie dotknął těy szветznicy. Gorn. Du. 278. Niedotkniony, n'enarzony. underührt, unbeta-ſtet, unverlebt. Korona włyſtu niedotknionego Birk. Dom. 77. Dotykać, naruszać, nadwereząć, berühren, anruhren, verlehen. Mocował się z nim; a widząc, że go prizemod wu mógl, dotknął się żły źledźwi iego, a natychmiat uwiędła. 3 Ieop. Genes. 32. 25. (obraził żyłę. 1 Ieop. Dotykać słowami, w mowie w pi-śmio, natrać, wspominać, berühren, kurz erwähnen. Miał kłopotów wiele, iakoś myże dotknął, od no-wochizzečow. Boter. 4. 14. Przydatki na końců ksiąg dla gruntowniezszego rzeczy w księgach dotknionych wyrozumienia. Petr. Et. (natraconych, wspanionych, napomkniętych). - Dotykać kogo u sądu, powoływać, ieszcze i iego ofkarzać, einen als Mitschuldigen ange-chen, anflagen, denonciren. Smyk Paweł nie tylko spół-złodziecia Piotra powołał, ale dotknął i Jakóba. Off. Wyr. C tych, ktorzy słownie są pozwani albo u sądu dotknieni krolewskiego. Gdy kto dotkniony odéydzie od prawa, ma bydź ſkazan w przezyſku w tém, o co dotknion ieſt; ale ieſli o winę będzie dotknion, a odéydzie, nie dosyć czyniąć za winę, tedy... Herb. Stat. 29. - aliter To w tém każdy może dotknąć rozumu swoiego, chociayby mu i pisma nie źawało. Rey Poſt. N n u. 4. (udadź się do rozumu, radzić się roz. sw. die Bernunft zu Hülſe nehmen, zu Rathe zichen). - §. Dotykać słowy, przytyki dawać, przymawiać, przycinać, mit Worten angreifen, flucheln, anſpießen. Jak on nieznacznie dotknął dwoiakiego ſtanu, Doſłało się i słudze, przymołiw i panu. Teat. 46, b. 67. Wszczynam tę kweſtyą, nie żehym miał iaki umysł dotknięcia tego czeigodnego ſtanu, ale ... Mon. 75. 50. Grecy przewiſki sromotnemi a dotkliwemi ludzi pletliwych dotykłi. Fraz. Jeż. D. 5, b. Odpowiedź na to, co moy przeciwnik tak doty-kaiaćym wyraził sposobem. Gaz. Nor. 1, 178. (dolegliwym, przykrym, obrażliwym, kelebigend, zu nahe tretend. - Dotykać kom., w ogólności, dojeżdzać go,dołkłać, iuž go tylko co nie obalić, śrzodki nieod-parte nań wywrzeć, einem auf außerste zuſehen, ihm zu Leibe geben. Dotknąć komu, do ofatka kogo dobić, dojechać, doriać go do żywego, einem den Gnadenſtoß geben, den lehren Etich verſehen. Terazże mu dotknął, Off. Wyr. - Theol. bog dotyka kogo, dowiądeza go przeciwnoſciami spuszcza nań dolegliwości, Gott prüſt, ſucht heim. Joba Pan bóg dotknął na maietności i na dziatkach. Dambr. 476. Bóg wyzuł Joba z fortuny, dotknął go na ciele. Chrośc. Job. 3. Gdy nas bóg na-wiedza i dotyka iakim frasunkiem, nie czyni to z gnie-wu. Karnk. Kat. 401. Jeżeli podobać się będzie niebu dotknąć cię nieszczęściem, wróć się do mnie. Stas. Num. 1, 41. t'eprouver. Według zwyczaiu swego bozkie-go, dotykał bóg świętego króla i nawiedził frasunkami wielkiemi. Sk. Zyw. 2, 131. Bóg mnie dotknął. Teat.

18. 133. - aliter Dotknion duchem S. - natchnion, begeſſert, beſeelt, belebt. A on dotknion duchem S., mowił... Rey Poſt. K. 1. §. Dotykać kogo, dolegać mu, ściągać się nań, obchodźć go, einem angehen, betreffen, treffen, bekümmern. Czy ſtarców, czyli młodźć w wieku kwiecie, Równie dotyka śmiertelności prawo. Kras. W. Ch. 102. Nie mogą bydź w swoich żalach cicha, Prawi im; co ią od syna dotyka. Morszt. 74. §. Dotykać, dotykać się, sich berühren, anstoßen, angränzen. Płaszczyzna, nie małąca więcej nad ieden punkt spłny z kulą, kuli się dotyka. Geom. Nar. 2, 197. Te wsi się dotykaią, Off. Wyr. Początek dotyka się końca. ib. Dotykać kogo krwią, bydź blizkim krewnym, jemanden verwandt seyn. Dotknąć się kogo powinowactwem, sięgać go powinowactwem. Cn. Th.

DOTLEC, dotlał, dotleie niął. dk., do pewnego kresu potleć, bis wobin glimmen. DOTLIC ez. dk., tljeniem dopalić, vollends verglimmen laſsen, allmäßlich aufbrennen, verbrennen. Zbierz smutne włosy, zbierz ły, czego ſmiertelne nie dotliły łosy nieboszczyka małonka. Bardz. Tr. 219.

DOTŁOCZYC ez. dk.. DOTŁACZAC ndk., dognieść, do-niżyć, vollends niederdrücken, pogńebić, doniszyć, gänſlich unterdrücken, vernichten. Dotłoczyć, tak na-tłoczyć, žehy pełno było, ani się więcej mieſło, ganz vollpfropfen, anſtopfen. Dotłoczyć, tłoczenie kończyć, dotłaczanie skończyć, vollends auspressen, das Auspressen und Keltern beendigen. Ledwie za tydzień dotloſzy winogradów swoich zbioru. Ld. - Bh. dotlačiti, dotlaćowati dodrukować, do końca wydrukować i wybić księgi. §. Dotłoczyć się czego, *dotłoczyć czego, tłoczeniem osiądź, otrzymać, przyiśdź do czego. Sich bis hin auf-thürmen, preſſend, drückend, drängend erreichen, er-pressen, erringen. Jako muru pierwszego tłum trupów dotloſzy Wał równiając, nań żołnierz ſkacze nieleniwo. Bard. Luk. 95.

DOTŁUC, dotłukił, F. dotłucze, dotłukę cz. dh., Dotlu-kać ndk., ſtłuc co na piękne, do reszty potłuc, wytłuc, vollends zefchlagen, zerſtampfen; Bh. dotklauch, dotlauch, dotlauſ, dotluſu, dotlaufati; Rs. domołočь. §. Wy-cisnąć biciem, tłuczeniem, dobrze, do reszty, vollends auſtampſen, auspressen. Dotłuc siemienia, tak ziarno wytłuc, żeby się w nim nic soczyłości nie zoftało. I.d. - Więcandy ieszcze wytłuc, lub też wytłuczenie skończyć, noch mehr dazu auſtampſen; oder auch alles vollends auſtampſen, das Ausſtampſen beendigen. Dotłuklem iuž; dišs wiećcy siemienia nie mam do tłuczenia na ołę. Off. Wyr. §. tr. Wybić, wyłatać ſkóre, doiać do żywego, dobić, domordować, wacker zuſchlagen, drauf losſchlagen, mit Schlägen bedecken, zudecken, tückig zu-ſehen. Pięścią komu dotłuc, onerare pugnis. Mačz. Miasło nie rychło się poddało, aż im dotłuczono z zamku. Biel Sw. 244. b. Gwagn. 85. §. Zaimk. dotłuc się czego, przyiśdź tłuczeniem do czego, do-kazać czego, durch Stampſen, Schlagen, erreichen, zu Wege bringen, erſtampſen. Tłukąć raz po raz, dotłukił się oleiu. Off. Wyr. - Dobić się, ściągnąć na się, sich durch Schlagen, Naufen u. dergl. zuſziehen. Dotłukił się guza. Ld. - Dowléc się, doléźć gdzie, dóyśdź nawałęsa-

Tom I.

64

506 DOTNIE - DOTRWAC.

DOTRZEC.

wszy się tu i owdzie, mit Můhe und North endlich wohin gelangen. Nawycierawszy kątów, dotlukł się przecię do Warszawy. Ld.

DOTNIE ob. Dociąć.

DOTOCZYC cz. dk., Dotaczać ndk., zatoczyć aż gdzie, przytoczyć, bis wohin wálzen; Cro, dotochiti, dotakati; Rs. домаскамь, домаскивать, домащить; домàтамь, докамывать, (домачить, домачивать) wyšlifować; домачать, przyszyć). Nigdy nie dotoczną w górę skła Zzyzyfona. Tward. Pas. 30. §. Dotoczyć dzieła tokarłkiego, zupełnie tocząc wyštawić, zaokrąglić, zu Ende drechſeln, fertig drechſeln. Dotoczył kuli. Ld. paff. Dotoczyła się kula, zaokrągliła się, wypełniła się, to- czeniem przyszła do okrągłości, die Kugel ist fertig ge- drechſelt. Fig. Dotoczyła się woyna, przeſtano woyne toczyć, der Krieg hat ein Ende genommen, man hat aufgebört Krieg zu führen. Jmpers. dotoczyło mu się, przyszło mu na nic, chluſał, ale uſał, przeſło mu się wieść, powodź, urwało mu się, es hat mit ſel- nem Glücke ein Ende; es glück ihm nicht mehr; es ist aus, das Glücksrad ist abgelaufen. §. O plynach, cie- kliznach, dotoczyć, do końea utoczyć, vollends abza- pſen. Więcęy ieszcze przytoczyć do iuž utoczonego pły- nu, noch mehr dazu zapsen; Cro, dotochiti, dotakati, nadotachem; Crn. datakam). Dotocz ieszcze dwa garce wina, będzie cztery. Off. Wyr. Dotoczyć sie czego, toczeniem, uciąganiem trafić na co, durch Abzapsen wor- auf kommen. Dotoczył się lagru. Ld. - §. O człowieku: do- toczyć się až dokąd, taczaić się wlec, bis wohin tau- meln, taumelnd wohin gelangen. Dotoczył się przecię ten piak wielkiem szczęściem do domu. Off. Wyr.

DOTOPIC cz. dk., Dotapiać ndk., do szczętu łopić, vol- lends schmelzen; Rs. домапитъ, домапливавъ. Do- topić się czego, łopić co, etwas durch Schmelzen in den Guß bringen; Bh. dotopti fe. §. Dotopić, zupełnie u- topić, völlig verſenken, untertauchen, eintauchen. Zeby w měy krwi swojego ludożerca Basza, Jak go porwie ochota, dotapiał pałasza. Zab. 15, 71.

DOTRA,BIC cz. dk., dotrębuie Pr., dotrębywac czfl., do końca wytrąbić, zu Ende blasen auf der Trompete, austrompeten; Rg. dotrùbiti.

DOTRAWIC cz. dk., Dotrawiać ndk., zupełnie przetrawić, ze wszytkiem źrawić, vollends verdauen, gänzlich ver- dauen; ( Rs. домавинь, домавливавь, wszyſtkę trawę spaſć ). Ryba niedotrawiona z ksieńca szczupa- kowego, ususzona i źarta na proszek. Comp. Med. 616. Rzeczy surowe i niedotrawione lepićy przetrawiała. Mon. 71, 221. - §. tr. dogubić, doniszczyć, zupełnie wygładzić, vollends vernichten. Musi wkrótce zaginąć; Jéy głód na ołatek i uciſk dotrawi. Przyb. Milt. 373. Dotrawił świata. Zebr. Ow. 399.

DOTRWAC niiak. dk., do końca wytrwać, wytrzymać, doſłać, doczekać, ausdauern, ausharren, auſhalten, au- halten bis zu Ende; Bh. dotrwati. Wiele ludzi pocznie; ale mało dotrwa. Sh. Kaz. 375. Początki często gorące bywaią; ale do końca rzadko dotrwaią. Cn. Ad. 866. Nie ten co począł, ale ten co dotrwal, koronę odnie- sie. Sh. Zyw. 2, 143. W śmierci mię moiény odbieżą, a w pokusach nie dotrwiają. Sh. Kaz. 14. Dobrze po- czał, by był dobrze dotrwał. Sh. Dz. 400. Dotrwanie,

wytrwanie, trwałość, wytrzymałość, die Ausdauer. S. Jan wielki ſtatek i dotrwanie w pokusach po sobie po- kazał. Sk. Kaz. 14. §. Dotrwać czego, doczekać się, dożyć, etwas erleben, erwarten, harrend erlangen, durch Ausdauer erreichen. Day boże dotrwać ſtarości poczesný, Nie bez czerftwości i łutni ucieszný. Petr. Hor. E. 4. Dni żywota mego były krótkie, i nie dotrwałem lat przodków moich, które oni przeżyli na świecie. Radz. Genes. 47, 9. (nie doszły dni moie lat oyców moich. Bibl. Gd.).

DOTRZEC, dotarł, dotrze, dotrę cz. dk., Docierać ndk., dokruszyć, na drobne zetrzeć, domłc, dorznać, vol- lends zerreiben, klein reiben; Bh. dotřiſt, dotřel, dotru, dotrati; Rg. dotarcjatti; Rs. домеремь, домирамь. Docieram farby. Cn. Th. Dotrzyy téy farby na kamie- niu. Tr. §. Docierać, ofatecznie nacierać, nalegać, sił się swoje na co wywierać, łosgeben, lostürmen, mit aller Kraft andringen; Boh. dotrati. Będę ieszcze do- cierał, może się zachwicie. Teat. 45, 29. Ale ieszcze kto będzie tém docierał, iž człowiek nie iest wynalezion žaden, aby częſtokroć nie miał uſąpić z drogi do cnoty. Modrz. Baz. 55. Docierać nieprzyaciela, dobijać, zwyciężtwa dopełniać, dogramiać nieprzyaciela, dokoń- czać zwyciężtwa, dokonywać kłęski, aufzureiben ſuchen, den Garaus machen wollen, aufs äuſerſte verſolgen. Do- trzeć kogo, dogniebić, doniszczyć, wniwecz obrócić, aufreiben, den Garaus machen, vernichten. Dotarł nie- przyaciela, że iuž się więcej cy na sily nie zdobył. Off. Wyr. Dotrzeć komu, doiąć dobrze do żywego, do- źkórzeć, einem tůchtig zuſeßen. Dotarła mu ciężka nędza. Opal. Sat. 47. - Docierać, przedzierać się až na samo mięsye, doieżłać, dodążać, bis hin vordringen, ein- dringen, ſich durcharbeiten. Dotarł na koniu až do obozu nieprzyjacielſkiego. Off. Wyr. Chciał wywabić nieprzy- iaciol, ale prózno pod nich samych dotarł, gdyż nikt się nie ruszył. Gaz. Nar. 2, 265. §. Docierać sprawy, rzeczy, interessu, targu, nalegać na dokończenie, za- warcie, ugodę, abzuschließen, zu beendigen ſuchen. Do- trzeć sprawy, interessu, dobić, dokończyć, zawrzeć, ugodzić, abschließen, abthun, abmachen, zu Etande brin- gen, beenden. Niech tego traktatu nie odkłada, ale wſkok rzeczy dociera. Tward. Wt. 270. Ja ci życzę, targu docieray co prědźěy, By więcćy nie za konia nie podał pieniędzy. Min. Ryt. 1, 316. Muszę teraz poſpieszać na pokoie królewſkie i interessu docierać. Boh. Kom. 2, 351. Snadniły drugich z obu ſtron punktów docierali, Až dotarli na koniec. Tward. W. D. 2, 277. Dależy, docieray interessu. Teat. 3, b. 42. (popieray aż do ukończenia). J dziś ieszcze żwawo roboty do- cierać będę. ib. 24, b. 22. Daléy, gdyśmy iuž zaczęli, dotrzymymy końca. Teat. 23, 30. Dotarlem interessu, i iuž rzecz cała ieł zakonkludowana. Boh. Kom. 4, 328. Udalem się tam, bym targu dotarł. Zab. 1, 187. Do- tarcie czego, zawarcie, dokończenie, ukończenie, das Abschließen, die Abschließung, der Abschluß. Wyprawili posłów na dotarcie z Sultanem związku, którego on żadał. Uſlr. Kr. 1, 256. (cf. lat. foedus icere, ſerire). Marszalków deputowano na dotarcie unii z koroną. Nies. 1, 252. Pilne dotarcie interessu i dopatrzenie się wszyſt- kich iego szczególów. Gaz. Nar. 1, 187. b. - Dotrzeć

DOTRZĄSNĄC - DOTRZEPAC.

DOTRZEZWIC - DOTRZYMAC. 507

Dokazać, do skutku doprowadzić, w brew przeszkodom
wykonać, durchsehen, ausrichten, erreichen, erlangen, zu
Stande bringen. Sulla muiæ dbat o to, ieśli godziwym
sposobem mogł dotrzeć swego; lecz całą myśl iedynie
na to oboćił, aby swego dokazać. Pilch. Sall. 10. Nie
dotarł, nie dopiął, na co się usadził. Cn. Ad. 579.
Gdy się mu zamsyly niesporo wiodą, poſtanawia, iakim-
kolwiek bądź sposobem swego dotrzeć. Pilh. Sall. 154.
Patrzcie, co nasi czynią, na swych seymiech wielkich,
Poczną, ale nie dotrą, rusząc rzeczy wszelkich. Biel S, N. 5.
§. Dotrzeć się czego zaimk, wytrzeć zupełnie, należycie,
rein reißen, rein scheuern, blank scheuern. Docieram się
cyny wycieram. Cn. I h. Dotrzeć się oczu, wzroku,
tracy otworzyć, die Augen aufreiben, reibend öffnen.
Nasi w nocy na Turkow uderzyli, a pierwey, niżli
oczu dotrą się poganie zaboy się srogi źał. Tward. Wt.
155. Jełtem iak w obłoku, ledwie mogę co widzieć i
dotrzeć się wzroku. Tward. Wt. 1. Człowiek w spa-
niu swojem niedotarty. Chrośc. Luh. 155. (którego się
dobudzić nie można, nicht zu ermuntern.) - Dotrzeć
się kogo, dotrzeć się duszy w kim, odróżnić zemdlą-
łego durch Reichen aus der Obnmacht wieder zu sich brin-
gen, einen Obnmächtigen ermuntern. Omdlała księžna i
nierychło iey się dotarto, dolano. Gorn. Dz. 71.

DOTRZĄSNĄC cz. idnt. Dotrząsać ndk. do końa wytrząsać, vollends den Nest aus hütteln. Juž Parka krótkich godzin moiego dotrząza zegara. Pot. Arg. 385.

DOTRZEPAC cz. dk., dotrzenie F., dotrzenie Pr., dotrzepywać czſl., na czysło wytrzepać, trzepaniem wychodzić, rein klopfen, rein ausklopfen; (Rs. Dompe-námь, домрěпливавшь = len wyczyścić). Dotrzepać się czego zaimk. cz., zdolać wytrzepać, dochodzić się czego trzepaniem, durch Klopfen rein bekommen. Tak był płaszczy zakurzony, žem się go ledwo dotrzepał. Off. Wyr. - Dotrzepać się czego, dobrać się do czego trzepaniem, herausklopfen, durch Klopfen bis auf etwas kommen. Trzepałem to futrzyſko, aż się dotrzepałem molów. Ld. §. Dotrzepać, dochloſtać, dobić, tüchtig durch-walken, durchfuchten, durchklopfen. pr. et tru. Dotrzepał go kijem. Dotrzepał Tatarów. Off. Dotrzyma komu, dokuczyć mu. dosadzić, porazić go, einem tüchtig zusehen, ihm warm machen. Staroſta Kamieniecki Tatarom niemało zdobyće odbił, i samym dotrzepał. Gwagn. 135. Zaimk. dotrzepać się czego, trzepaniem, biciem zarobić, zyſkać, ściągnąć na się, nabawić się czego, sich durch Klopfen, Schlagen, Prügelu zuziehen, erwerben. Dotrzepał się, że mu ręka obwisła. Dotrzepał się tego na Jacku, że go Jacek za łeb pochwycił. Off. Wyr. aliter Dotrzepać się czego na kim, biciem czyli trzepaniem dowiedzieć się, wymęczyć, wymódz, mit Klopfen oder Schlagen herausbringen, erfahren, erzwingen. Dotrzepał się tego na Jacku, że on mu krowę ukradł. Dotrzepał się na żaku prawdy. §. Dotrzepywać skrzydłami, doganiać, dokładać, dolatywać, mit den Flügeln bis wohin schla-gen, bis wohin mit den Flügeln klopfend fliegen. Orzeł lecący trzepał skrzydłami, i aż do gniazda dotrzypywał. - Dotrzepać się skrzydłami, dobić się gdzie, dowieć się, dolecieć, bis wohin fliegen, (sich bis wohin schwingen). Dotrzepała się przecię czapla na drzewo, §. Dotrzepać, dogadać, dotzepiłać, ięzykiem domłec, zu Ende plap-

pern. Dotrzepał pacierza. Zaimk. dotrzepać się, do-
sowisfrzałować się, dotrzpiotać się, mową, trzpiotow-
skiemi poſtepkami, sich durch Plapperey, Windbeuteley
zuziehen.

DOTRZEZWIC się tz. zaimk. dk., trzeźwieniem kogo do siebie przyprowadzić, ocucić, einen ermuntern, munter machen, wieder zu sich bringen. Wołała, żeby matkę iak nayprzegy trzeźwić; rzucali się wszyscy; lecz nie tak prędko dotrzeźwić się iéy mogli. Niemc. Kr. 2. 143. Nie mógł się tych piakow dotrzeźwić. Off. Str. 4. §. Passiv. dotrzeźwić się, wytrzeźwić się zupełnie, vollends nüchtern werden, vollends munter werden, ganz zu sich kommen. Juž nie był bardzo piany; a teraz się dotrząwił. Off. Wyr.

DOTRZYMAC cz. dk., dotrzymuie Pr., Dotrzymywać czſl., dodzierzeć, utrzymać do pewnego czasu lub do końca, bis zu einer gewissen Zeit, oder bis zu Ende erhalten, festhalten, aufhalten, nicht los laffen; Bh. dobrzeti, dobrzim, dodržiği. Jaſtrzębie zaiącow bez pomocy psow dotrzymać same nie mogą. Cresc. 618. Nie mogliśmy go dotrzymać, iż był mocnieyszy, niżli my. Radz. Sus. 39. Nie dotrzymasz tego ciężaru. Tr. (nie uniesiesz, nie udźwigniesz, nie wytrzymasz). Fig. nie proś tego od boga, czego pozykawsz, dotrzymać nie możesz. Zab. 7, 226. Koff. - Dotrzymać, zatrzymać co w solbie do czasu, in sich behalten, bev sich behalten, nicht von sich geben, verhalten. Nie mógł potrzeby przyro-dzeney dotrzymać i popuśći. (cf. Donieś). Simil. dotrzymać sekretu, dochować, ein Gehcimniß bev sich behalten. Pewien ieſtem, że mi tego sekretu dotrzymasz. Boh. Kom. 2, 319. - Dotrzymać słowa, obictnicy, przyrzeczenia, dochować, pełnić, fein Wort halten, fein Versprechen halten, erfüllen. Co kto raz ſtanowi. i przy-sięgą potwierdzi, musi dotrzymywać. Teat. 44, 79. Można to przeciw jednemu źwiać, że słowa nie dotrzyma. ib. 3, d. 16. Nie obiecy, kiedy dotrzymać nie możesz. ib. 13, 11. Łatwiey się obowiązać, niżli dotrzymać. Mon. 65, 219. Jużci on dotrzyma, t. i. dochowa słowa, tajemnicy. Cn. Ad. 206. Dotrzymać placu, pola, kroku, dołać komu, utrzymać się na placu, w polu, w kroku, nie uſtąpić, sich behandven, nicht weichen, gleichen Schritt halten. Brutus i Kassynsz nie umieli dotrzymać kroku mścicielowi zabójstwa Cezara. Kras. Hſl. 118. - Dotrzymać komu, wyrównać komu, wydołać, einem gewachsen seyn, es mit ihm aufreihen, es ihm gleich thun. Jan pił serdecznie, ale i Maciøy dotrzymywał. Walek kaducznego Iba, kiedy dotrzyma Wawrzkowi. - Dotrzymać kompanii, dotrwać w iakim towarzyſtwie, dopomódz kompanii, bydz równy z kim ochoty, einem bis zu Ende Gesellschaft leisten. Pytasz - li, kto też mi kompanii dotrzymuie? ieden tylko, a to mój syn. Pilch. Sen. liſt. 2, 356. Jak cię kocham, nie-podobna mi teraz dotrzymać ci kompanii. Zab. 2, 35. - Absol. nie dotrzymać, nie domierzać, nie w równi trzymać, chwiać się, nicht still halten, wanken, schwanken. Kiedy serce drży z łękliwą duszą, J oko nie dotrzyma, i ręce drżeć muszą. P. Kchan. Orl. 1, 251. Ukwapliwy niedobrze wymierzył, nie dotrzymał, i nie tam, kiedy chciał uderzył. ib. §. Zaimk. Dotrzymać się nie na nogach, dołać do końca, sich bis zu einer gewissen

508 DOTUCZYC = DOTYKAC.

Zeit aufrecht erhalten, auf den Füßen erhalten; wytrwач,
wydołać, ausdauern. Kaducznie pili; on przecię do-
trzymał się. Off. Wyr. - Oprzeć się, sich behaupten,
Widerstand leisten. Bili na niego, jednak się dotrzymał.
ib. W trzymaniu się czego wytrwać do pewnego
czasu, bis wohin festhalten, nicht loslassen. Uchwyciwszy
za wierzbę topielec, dotrzymał się ięy, aż z łódką
przyiechali. Off. Wyr. - Dochować się, (konserwować
się), sich bis wohin aufbewahren, aufsparen. Dotrzymał
się do lepszych czasów. - Nabawiać się czego trzyma-
niem, sich durch Halten, Aufhalten, Anhalten, zuziehen.
Zchwyciwszy za leb Woytka, ani go chcąc puścić, do-
trzymał się, że czereda przypadla i wygarbowała mu
skórę. Off. Wyr. - Przytrzymywać do końca, erhalten,
fest halten, so lange es nöthig ist. Ledwie się go mögł
dotrzymać. Ld.

DOTUCZYC cz. dk., Dotuczać ndk., z pełna wytuczyć,
dokarmić, wykarmić, vollends fett măsten. Jeśli wieprze
w sobie robaki maią, takich nie dotuczysz, choćbyś
im ruskie smażył pierohy, abo obartuchami nadziewał.
Haur. Ek. 111. Dotuczanie wieprzów zbożem mełtem
i żołęzią. Goſt. Ek. 111. Dotuczyć się, dopaść się,
dokarmić się, med., źkać się tucznym, sich ausmästen,
fett werden. Stare gęsi za kilka niedziel ledwo się do-
tuczą; młode do trzydziesłu dni będą do kuchni sprawne.
Haur. Sk. 125. Ten się chlebem dotuczył, a ów sło-
wem bożém. - Dotuczyć się czego, kogo, act. dopaść
się kogo, wytuczyć go, wirklich fett machen, fett ma-
ſten. Tak chudego wieprza kupił, że się go ledwie do-
tuczył. DOTUCZNY, a, e, - ie adv., sposobny, zdolny
do utuczenia, wykarmienia, posilny, tuczny, măſtend,
fett machend, ſattigend, kräftig.

DOTYCHMIAST adv. Temp., do teraznięyszego czasu,
do dziś dnia, bis auf die jeßige Zeit, bis jeßt. Pa-
miątkę tę na owem mięscu dotychczas chowają. W
Poſt. W. 2, 329. Farnow. 61. et 36. - Bulgarowie z Tatar
wyszedlszy, zwoiowali Tracją, i dotychmiał dzierzą. Lat.
Kom. D. 4, b. - §. Póty, Čn. Ad. so lange. Takiego
maią do więzienia wsadzić i dzierżęć w niem dotychmiał,
póki łronie żalosné dosyć nie uczyni. Stat. Lit. 146.
(cf. odtychmiał, natychmiał).

DOTYCZEC się zaimk. dk., Dotyczać się ndk., ściągna
się do czego, betreffen, belangen, anlangen, angehen;
Vd. dotekniti, sadeniti), Dotycze się, co się tycze,
dotycze, tego, owego. Cn. Th. Wszyſtkie księgi, któ-
reby się dotyczaly wiary chrześciańkiey. Baz. Hſl. 52.
Ta część uſtaw, które się sumnienia albo chwały bożey
dotycza. Sekl. 76. Dotycze się to mnie, do tego mi.
Cn. Th. - Z opuszczoném się: co dotycze sprawy, tak
się tłumaczył. DOTYCZNY, a, e, którego dotknąć
można, herührbar. Piasek bardzo miał i prawie ziarna
niedotycznego, którego wielkości i doyźrzeć nie można.
Sien. 600. Math. Dotyczna cotangens. Jak, Mat. 1, 223.
(Rs. недопочень nie należący do czego, nie dzielący
czego z kim).

1.) DOTYKAC ob. Dotknąć, ob. Dotkać.

2.) DOTYKAC komu cz. dk., od słowa ty: do oſtatniego
go tykać, szaſować obražliwie słowem ty taki owaki,
einen (ausduhen), ausſchelten, herunkermachen. Doty-

DOTYKALNOSC - DOWADZIC.

kałże mu, dotykał. Off. Wyr. Dotykać się, tykaniem,
lżeniem przez słowa ty taki owaki, co albo na co za-
robić, sich durch Schimpfen und Schelten zuziehen.

DOTYKALNOSC, ści, ż. własność ciał, że mogą bydź za
dotknięciem uczute, dotkliwość, die Betaſtbarkeit, Be-
fühlbarkeit. DOTYKALNY, a, e, - ie adv., pod dotknięcie
padaiący, dotkliwy, zmysłom podległy, betaſtbar, be-
rührbar, fühlbar; Bs. teghnutiv, sło se mosge tiąći;
Ec. ocązányj. Rs. ożymielałyj, oszázemый. Rzeczy naturalne dotykalne. Hub. Wſt. 386. Dotykal-
nemi figurami maiestat duchownych rzeczy okazano,
abyśmy wedle pojęcia naszego figury widome do po-
moey brali na iasnięysze rozumienie. Sk. Kaz. 521.
Niedotykalny Rs. неприкосновенный; Ec. непри-
касный, нека́сный. - Dotykalny, gruby, do maca-
nia, grob, dick, zu greifen, handgreißlich. Dotykalna
twoja nieumiejętność. Zebr. Zw. 159. Kto po týę do-
tykальнę ćmie źławiając nogi, Potrafi sobie kręte wy-
proſtować drogi? Przyb. Milt. 49. grube pamroki. ib.
DOTYKANIE ob. Dotknąć, ob. Dotkać.

DOTYRAC, DOTERAC cz. dk., doniszczyć, vollends ver-
nichten, aufreiben. Zebr. Ow. 364. ob. dotrzeć.

DOTYSKOWAC cz. ndk., mocno utyſkować, feſt klagen,
wimmern. Począli się żałować i dotyłkować przed kró-
lem na rozwalenie kościoła. Baz. Hſl. 18.

DOUCZYC cz. dk., Douczać ndk., doſkonale wuyczyć ko-
go, lub czego więcćy ieszcze nauczyć kogo, einen völ-
lig auslehren, oder auch: ihn noch etwas mehr dazu
lehren; Boh. douciti, doučowati; Rag. doucitti; Ross.
doучимь, доучивамь. Douczyła dzięki szyć. Tr.
Douczyłem go faciny. ib. cf. poduczyć. §. Zaimk. douczyć się,
doſkonale nauczyć się, ganz auslernen, vollkommen erler-
nen, ausſtudieren; Bh. douciti ſe; Sr. 1. dowuſnucż; Rs.
doучимь. Kto się nie douczy, albo przeuczy, szkó-
dliwszym bywa od proſtaka, Fr. Ad. 59. (cf. niedouk,
przeżak, poduczyć się). Jeszcze się wiary nie nauczył,
ieszczeł młody, ieszczeł się wiary nie douczył, a mi-
ſtrzem kapłańkim bydź pragniesz! Sk. Zyw. 2, 400. (ob.
niedouk, niedouczeniec). Rs. doучка termin uczenia
się, czas nauki, die Lehrtzeit. - Przynabydź umiejętności,
umiejętność inną nową pomnożyć, noch dazu erlernen,
noch zułernen. Zda mi się, iż się nowyć douczyła
sztuki. Hul. Ow. 119.

DOWABIC cz. dk., dowabiać ndk., wabienie skończyć,
zu Ende locken, zu Locken auſhören; Cro. dovabiti, do-
vablyujem; Dal, dovabivam. Zaimk. dowabić się cze-
go, kogo, w ſkutku przywabić, wabieniem zarobić lub
ściągnąć na się, wirklich herbey locken; durch Locken be-
wirken, verdienen, sich zuziehen.

DOWADZIC cz. dk., Dowadzać ndk., dowadzić komu,
oſtatniły szkody kogo nabawić, zaszkodzić komu tak, -iż
za tem idzie iego niepomyślność, einem aufs Ueußerste
ſchaden, ihn vollends zu Grunde richten. Dowadzić się
zaimk., skończyć wadzenie się, sich zu Ende zanken, sich
vollends auszanken. Dowadzić się czego, wadzeniem się
zyſkać co albo co na się ściągnąć, sich etwaß erzanken,
durch Zanken an sich oder über sich bringen, sich zuzie-
hen; Bh. dōwadeti, dowādijm, dowadijwam a) lasciuire
b) iurgare, obiurgare, dowadeniŋ petulantia.

DOWAGA - DOWARZYC.

DOWAGA, i, ż. doważanie, z pełna waga należyta, do-
ważność, die Völlwichtigkeit, volles Gewicht. Niedo-
waga Rs. **недовѣс**, **недовѣсок**, **провѣс**.

DOWALAC cz. dk., z resztą powalać, zupełnie zwalać,
dobrudzić, vollends schmužig machen, ganz abschmužen;
Sr. 1. dawalaczą.

DOWALIC cz. dk., obalić co do gruntu, zwalić do
reszty, zwališka przyczynić, vollends umwerfen, nieder-
werfen, niederreifen, umreifen; noch mehr umwerfen,
niederwerfen, niederreifen; Bh. **dowaliti**; Cro. **dovaliti,**
dovalyujem; Dl. **dovalivam**; Rs. **довалыть, довалі-
вамь** dowałkować). Dowalił starego zamczyška, albož
nie dosyć gruzów było, czemu on ich ieszcze przyczy-
nił? Off. Wyr. §. Dorzucić, noch hinzu werfen, zuwer-
fen. Dowal ieszcze to. §. Dowalić kogo, dotłuc, vol-
lends niederhauen, niederprügeń, zu Boden schlagen.
Dowalił go pałką w leb, i iuž oto bez ducha. Ld. §. Do-
walić komu, całą swoją siłą komu doiąć, dołożyć, mit
ganzer Kraft auf einen losdrängen. Dowalił mu na
urząd. Off. Wyr. §. Zaimk. Dowalić się, pass. obalić
się ze szczętem, vollends hinstürzen. §. Act. dowalić
się czego, zdolać upięlnemu wywaleniu, lub też wale-
niem nabydź czyli ściągnąć na się, wirklich ganz um-
werfen, das vollige Umwerfen zu Stunde bringen; sich
durch Umwerfen, Niederreifen zuziehen.

DOWARTY ob. Drowrzeć.

DOWAR, u, m., DOWAREK, rku, m., DOWARZA-
NIE, ia, n. dogotowywanie, das Garfochen, Garfsieden.
Słońce na wina dowarek bystro świeci w lato. Zab. 4,
270. Nar. - Niedowarek ob. niedowarzony, pod na-
ftępn: DOWARZYC cz. dk., Dowarzać ndk., uwarzyć
zupełnie, dogotować, dopić, vollends gar kochen, gar
sieden; Bh. **dowariti**, **dowałowati**; Sr. 1. **dowariczą**; Rs.
**доварыть**, **доваривать**, **досиряпать**, **досркпы-
вамь**. Nim toły uſtawiono nim się w kuchni do-
warza ... Pot. Arg. 179. ehe es in der Küche gar wird.
Krzykną na kucharza, niechże gęsi, indory, piecze i
dowarza. Teat. 43, c. 63. Wyb. Niedowarzona ryba żo-
łądkowi szkodliwa. Haur. Sk. 144. Boleści żołądka po-
chodzą z niedopieczonych i niedowarzonych potraw. ib.
595. - Dowarzyć, więcćy ieszcze przywarzyć, żeby
dołkatkiem było, noch mehr hinzu kochen, sieden. §. Fig.
dowarzyć co, doyźrzałość czego sprawić, etwas zur
Rüfe bringen, reifen lassen, gar machen. Zakwitńym buy-
nym zasiewem zagony, Dowarzy kłosów pełnych mile
lato. Zab. 13, 6. Grona ieszcze zielone, od słońca nie
dowarzone. Jak. Bay. 108. Z iednego drzewa figa nie-
doźrzała A druga wisi słońcem dowarzona. P. Kchan.
Fer. 400. - transl. To człowiek młody, trzebaby go do-
warzyć; pſtro ieszcze w głowie; ieszcze zielony; potrze-
buie, żeby doyźrzał. Ld. Niedowarzony człowiek, Nie-
dowarek, ein Untreifer, Unerfahrner. Niedowarzony mę-
drek wyſtawie na widok mniemaną swą umiejętności,
Mon. 75, 715. Byli ieszcze niedowarki, a ieszcze byli
nie poznali prawety dobrotliwości iego. Rey Posł. H. 7.
Dzielo niedowarzone, nie doſkonałe, newytwrawne,
ein unterifes Werk. Komedye iego są iakoś nudne, i
mogę rzć niedowarzone. Teat. 34, 5. H. 2. §. Mróz
dowarza, zmraża, zawiędnia co, der Frost rührt z. B.
das Laub, macht es schrumpſtich, schrumpſt es zusammen.

DOWAZNY = DOWCIP.

509

Mróz iuž dowarzył kwiecia. §. Dowarzyć, doknować
czego, dokuć, einen Anſchlag fertig schmieden, ausbrüten.
Dowarzył swoich zamysłów. §. Dowarzyć mąiątku, do-
trwonić decoquere remſfamiliarem, durchbringen, ver-
geuden. §. Dowarzyć się, pass. dogotować się, źłać
się warzeniem zdatnym do iedzenia, gar werden, gar
sieden. Kasza w garku iuž się dowarzyła. - Dowarzyć
się czego, dokazać, aby się co dowarzyło, etwas gat
bekommen. Nie mogłem się dowarzyć tego grochu. -
Warząc zarobić, lub czego się nabawić, sich durch Kochen,
Sieden erwerben oder zuziehen, Fig. knuiąc, gmatwiając,
intryguiąc, wichrząc, nabawić się, sich durch Ränke
u. f. w. zuziehen.

DOWAZNY, a, c, - ie adv., z pełna ważny, pełnøy nale-
żyteý wagi, vollwichtig; Vd. *zielovagen*, poune vage,
dobre vage, pounovagaſt. DOWAZNY cz. dk., Dow-
żać ndk., naważyć ile należy, w twupłnøy wadze dawać,
volles Gewicht geben, gehörig abwägen; Boh. **dowažiti,**
**dowažowati,** **dowažugi**; Rs. **довѣситься, довѣшивать.**
Kradną, którzy nie domierzą, nie doważą, nie doliczą.
Karnk. Kat. 353. Fig. doważyć komu, dadź mu do-
bre pensa, dopić na urząd, doiąć mu do żywego, et-
nem voll auf zu schaffen machen, ihm wacker zusehen. -
Doważyć czego, do reszty odważyć, pušćić i reszty na
los, vollends den Rest daran wagen, alles Uebrige noch
daran sehen. Kto iuž wiele na szczęście odważył, po-
wienin i reszty, doważyć. Off. Wyr. - Doważyć, wy-
sadzić podłożeniem czego, vollends heraſsehen. Doważył
drzwi. §. Niiak. doważać, należytą wagę mieć, ważnym
bydź, ciężkością swoją wagi döyśdź, vollwichtig seyn,
voll wiegen. Doważa talar, czerwony złoty, Cn. Th.
Czegoby czerwony złoty nie doważał, aby ieden dru-
giemu monetądokładał. Star. Mon. A. 3. Nadgroda
za zasfugi, niech rychléy wybiei z klóby, niżliby co
nie doważać miała. Gorn. Dw. 375. Doważać kogo,
bydź komu równym, einem aufwiegen, ihm gleich kommen.
Wirgiliusz zapewne doważa Homera. §. Zaimk. **Dowa-
żyć się, döyśdź wagi czego, mit Wiegen, Abwiegen fer-
tig werden.** Doważyć się złota. - Narobić sobie czego
ważeniem, sich durch Wiegen, Abwiegen zuziehen. Ważąc
dukaty i brakuiąc, doważył się tego, że kupcy od nie-
go odeszli. Off. Wyr. - Doważyć się do czego, sich
woran machen, sich worüber hermachen. Doważył się do
iego szkatuły. - Doważyć się czego, odważyć się na co,
sich woran wagen.

DOWCIP, u, m., DOWCIPEK, pku, m. zdrhn.,
*DOCHCIP Stryik. 686. *DOFCIP Mącz, szybkość, by-
frość, zwrotność myśli, dar przyrodzenia, Kopf, Mut-
terwieß, Wiz; Bh. wtip, duwtip, (duwtip coniectura,
wtipiti se coniicere, facile assequi cf. wścibić); Slo. wtip
docilitas; Sr. 1. cipipnosći curiositas); Rs. ocmpoy-
mię, смысаб, смысеб, Ec. благоauxипрénie; (Crn.
shtata z gieniusz). Gieniusz różni się od dowcipu. Do-
wcip ifkry, gieniusz zaś płomień wydaie; dowcip do poy-
mowania rzeczy wynalezionych pomaga; gieniusz nowe
wynayduie. Teat 24, 43. Czrtr. Polacy na wyrażenie
Francuzkiego génie, przydaią przymiotniki do słowa do-
wcip, nieiako podbiiające go w górę, n. p. niezrówna-
ny, naywiększy dowcip. Off. Wyr. Szczegolnie dowcip,
ten dąr umysłu, który między wielą rzeczami z łatwością

510 DOWCIPNOSC - DOWIAD¹

*DOWIADAC - DOWIC.

obymuio zwiążki i łtosunki podobieństwo i równość.
Pir. Wym. 4. Dowcip, śmiałek z natury, łstróy swanturzyły na nim, częstokroć w mowie i w sprawie trzpiot czyły. Zab. 14, 52. Dowcip w górę wyniesiony. Zab. 1, 46. Milość byłstrego dowcipu zabawą. Hul. Ow. 65. Dowcip dobry, rzadko z pamięcią dobrą. Cn. Aa. 207. Dowcip czasem potrzebny; ale rozum zawsze. Zab. 14, 50. Bywa i w dzielicach rozum, ale z rzadka, i bardzię dowcip, niż się rozum zowie. Jabl. Ł. 134. §. Dowciprk, pospolicie z przyganą, niedożiły, niedowarzony, fałszy w dowcip, unadpter, serp sollender Wib. On się sroży, na muszki nieszkodne naciera, J młody na ich zabój dowiprk wyviera. Tot. Saut. 25. Przykład Seneki namnożał owych dowcipkow. Pir. Wym. 160. §. Sztuka, fortel ein Kunstgriff, ein Kniff, Streich. Zaszedł na niego tym dowcipem. Zażył go takim dowcipem. DOWCIPNOSC, - sei, ž. słał dowcipu, płód dowcipu, własność dowcipu i co z nięy pochodź, przyczyna i skutek, przemysłność, Wibigkeit, Wib, Gabe des Wibes, Product des Wibes. Bh. wtipnoſt, dumtippnoſt. Slov. wtipnoſt, schopnoſt solerria; Vd. savitnoſt, potuhujenoſt; Rs. zamyſłowatocſtъ Książki letkie, przez zbytek dowcipności nudne. Pir. Wym. 161. Lubią rymy dowcipność, lecz nie zbyt wytworną, Wigraszkach słow masz tylko odzdobę pozorną. Dmorch. Szt. R. 33. Nie-dowcipność, tężość, niepojętność, die Stumpsheit. Duch S. naszćię niedowcipności poradził. Sekl. 86. DOWCIPNY, ae, - ie ado., pełen dowcipu, przemyślny, trefny, z konceptem, wibig, gewißt; Bh. wtipny, dumtippny; Vd. strowtippni, wtippny, schopny docilis; Sr. 1. czipnč curiosus); Vind. savit, potuhnjen, globozhen, sbisan, tenak; Rs. замысловатый, умный, умěń, остроуethyl. Ec. благоухищрённый. Dowcipny, rozumu byłrego, poczuie wnet i pozna, domyśli się. Cn. Ad. 207. Dowcipni pospolicie niedbali. Cn. Ad. 207. Na woynie trzeba bydź dowcipnym na nieprzyaciela, a ofstróżnym od nieprzyaciela, Lub. Roz. 556. Dowcipny ieſt Ec. благоухишроя. Falszywie dowcipny dowripek, DOWCIPRNIK, ein Wibling. Zginie mądrość od nich i od ich mědrkow, a roztropność od tych dowcipników ich. Rey Pofl. N. n. 6. Ni doweipny, Ross. недавий; (Slo. dowtipilka metonymia).

DOW ECOWAC cz. dk., do reszty wywecować vollends zu Ende wehen, fertig wehen oder schleifen; Bh. dobrauſiti, dobrauſem, dobruſwati, dobruſugi.

DOWIAC, F. dowieie cz. dk.; Dowionać, Fut. dowionie, dowionę idnr., Dowiewać ndk., wieiąc dójźdź aż do, bis wohin wehen, anwehen, bewehen; Vd. dopihati). Niż go dowieią auſtry Włoskie, użying trudności ieszcze, ofstre przebywając drogi. Tward. Wt. 163.

*DOWIAD, u, m., DOWIADYWANIE się, DOWIADYWANIE, DOWIADOWANIE, badanie, domacywanie się czego, szukanie wiadomości o czym, szlakowanie czego, das Erkundiagen, die Erkundigung, Nachfrage, die Nachſchung, Unterſchung; Rs. справka. Posłał do Polſki brata dla obeyrzenia ziemi i dowiadu u samego Konrada, ieſliby to za iego wołą było. Nar. Hfl. 4, 215. Wielkie między doktorami świętemi ieſt dowiadowanie, iako kiedy i gdzie matka bozka z tego świata uſtąpila. Sh. Dz. 33. Swiebodnie zabiiali, bez wszego wkładania

w to zwierzchności królewſkiy, abo też dowiadowania.
1 Leop. 3 Mach. 7. (bez indagacyi, inkwizycyi, inkwiroowania).
*DOWIADAC się, DOWIADYWAC się zaimk. cz. ndk., Dowiaduie się Pr., badać, dopytywać się, przepytować się, zasiągać wiadomości sięch erſundigen, nachſtagen, nachſorschen, forſchen, Bh. zwidati; Vd. posveduvatise, issveduvati, posnanjatise: Rs. навѣдывалъся, освѣдомь ться, развѣдывалъ DOWIE-DZIEC się, Fut. dowie się, dowiem się, Pr. dowiaduie się zaimk. cz. dk. powziąć wiadomość erſchren, in Erſahrung bringen, erſorschen, vernehmen, hören; Bh. dowědił se, dowim se, zwědił, zwym (cf. wzwiedzieć); Cro. dovedatisze Vd. svedeti, saſtopiti Rg. dosvjefutse; Rs. довѣдаться, довѣдываться, свѣдать извѣспиляя, извѣщать, внушилъ, внушилъ, внимань внемало, увѣдашь, увѣдши, увѣдописься; Ec. проуѣдали, провѣдали. Matki swey, dziatki, pytaycie, A u nięy się dowiadaycie. M. Kchan. Dz. 303. Jako nie możesz tych rzeczy, które są w głębokości morſkiey, ani się dowiadać, ani wiedzieć; tak nie może żaden na ziemi widzieć syna bożego. 1 Leop. 4 Ezdr. 13, 52. Dowiadowano się tego, ktoby to uczynił, ale się tego dowiedzieć nie było można. Baz. Sk. 243. Teraz się było dowiadać, kto ma naprzed z konia spadać. J. Kchan. Dz. 244. Przyſtąpiłem do iednego i dowiadowaniem się od niego prawdziwey rzeczy o tym. Leop. Dan. 7, 16. Codziennie on o iey dowiadywał się zdrowiu. Niemc. Kr. 4, 92. Kto się zytecznie czego dowiaduie. Częstokroć bardzo więc żałuje. Paſt. F. 287. Nieſtety! chciałbym wiedzieć; dowiedzieć się boie. Zabl. Amf. 88. Nie ieſt rzecz tak ſkryta, żeby się o nięy nie dowiedziano. Leop. Luk. 8, 17. Na woynie, kto się wrzód o kim dowie, ten go i ubieży. Pot. Pocz. 519. Nie wie do tych czas, o twoich poſtepkach; ale się dowie. Teat. 22, 10. Dowiedzienie się, powzięta wiadomość, die Nachricht. Dowiadywacz, dowiadujący się, der Erkundiger, Nachſoſcher; Vd. sveduvauz, napoprashar.

DOWIARSTWO, a, n., dowierzanie, wiara w kim, ufność, das Zutrauen, Glauben, Vertrauen. Tr. ob. Nie-dowiarstwo.

DOWIAZAC cz. dk., Dowięzywać czſł., Dowięzuie Pr., mornię ieszcze zawiązać lub więcej ieszcze czego przywiązać, vollends anbinden, noch mehr binden: Bh. dowázati, dowaži, dowazugi; Vd. dovesati; Rs. dovязанъ, довязывать (довязали vollig zuſtricken dodziać, dorobić pończochy).

DOWIC cz. dk., Dowiać ndk., wiecie dokończyć, zu Ende winden, fertig winden; Rs. довимь, довивань. Połące piękna panienka Chodzi kwiatki zbierającą, a dowiai wianka. Rey Wiz. 126. Zwić do końca, do reszty, dosnuć, vollends abwinden. Mnie końca nici dowiają prądki. Pot. Syl. 362. Kloto dowiła przedziona. P. Kchan. Orl. 1, 277. Pragnąłem duszę podadź, gdybykolwiek były Nieprzeiednane sioſtry przedzy swę dowily. J. Kchan. Dz. 286. Dowicie, Dowiianie Pos. doviłka. §. Dowić się czego, dokazać, żeby się co porządnie zwło, das Abwinden zu Stande bringen. Tak był popłatany iedwab', że ledwo się go dowiłem. - Dójźdź czego wiciem, durch Winden, Abwinden erreichen,

DOWIDZIC - DOWIERZYC,

DOWIESC

511

erlangen. Dowił się kłębka po nici. - Wiciem że lub
dobre na siebie ściągnąć, fig. sięch durch (Winden, Wickeln)
Dreherczen zuziehen. Jak zaczął matać, kręcić, wieć,
dowił się potrouka na szyge. Ld. - Dosnuć się aż gdzie,
dołydź z letka, z niechcenia dokąd, bis wobin schlendernd,
schlendernd gelangen. Dowił się przecię do miałta, aleć
sig. i tu i owdzie wił i kręcił.

DOWIDZIEC ob. Niedowiedzieć. DOWIEDZIONY, Dowiodę ob. Dowieśdź. DOWIEDZIEC się ob. Dowiadywać się.

DOWIENCZYC cz. dk., Dowieńczać ndk., wieńczenia do-
kończyć, do reszty uwieńczyć, das Bekränzen endigen,
vollends bekranzen; Rs. довѣнчáть.

DOWIERAC ob. Dowrzeć.

DOWIERCIC cz. dk., Dowiertywać czfl., Dowiertuie Pr.,
do końca powiercić, wywiercić, przewiercić, vollends
ausbohren, nachbohren; Rs. досверлимь, досверлямь.
Zaimk. dowiercić się, pass. nachgebohrt werden. Jedni
leią armatę w pełný miąższości, a potym wiercą kanał;
drudzy zasadzaią wpośrzód formy drag rdzenny, cokolwiek
mnieyszéy śrzednicy niż kanał ma bydź, która po odlaniu
dopiero dowiertuie się do swoíey miary. Jak. Art. 1, 187.
Komora w moździerzu wierci się zawsze cała; kanal zaś
tylko dowiertuie się i gładzi. ib. 2, 8. - Dowiercić się
czego, dokazać wywiercenia, etwas wirklich erbohren,
aufbohren, durchbohren. - Wierceniem dołydź czego,
zarobić, ściągnąć na się, durch Bohren worauf stojen,
mit Bohren vertienen, sich durch Bohren zuziehen.

DOWIERNORĘCTWO, a, u. mańtwo, leńtwo, das
Lehn, die Lehnbarkeit, Lehnsumunterwürflichkeit, das Fidei-
commis. Usilowanie dowieśdź, że Kazimierz II. książęta
Mazowieckie od hołdowania i dowiernictwa byłczął.
Krom. 644. e dediticiis exemptos. DOWIERNORĘCZNY,
a, e, - ie adv., lenny, lenniczy, fidei commissus, Lehnß,
Lehnbar. Król po śmierci dowiernoręcznych dzierżawców,
którzy potomka mężkiego nie odumierają, w dobra pozo-
štale ma naštępować. Krom. 644. dediticius, feudalis.
(cf. dzierżec co n. p. żupy, do wiernych rąk albo ku
wierney vęce. Herb. Stat. 102. Bh. duwernik sequeſter,
duwernuy ſiduciarius. DOWIERNOSC, sći, ž. zupělna
w kim wiara, dowierzanie, zaufanie, ufność, válliges
Vertrauen, Glaube, Zuversicht; Bh. et Slo. duwěrnoſt;
Sr. 1. dowerności; Rs. довѣренность, ( - wiara, kre-
dyt, pełnomocnictwo). Kniemu wołaymy w swéy uniżo-
ności, A uſtawnie żądaymy z calé dowierności. Kanc-
Gd. 173. Ryb. Ps. 24. DOWIERNY, a, e, - ie adv.,
dowierzaiący, uſny, zaufung, vertrauenvoll, vertrauend;
Bh. duwernuy. Modlić się bogu dowiernie. Hrßl. Odp.
H. 7. Umyslem niedowiernym niewierniku wahasz się.
Zygr. Gon. 159. Zły a niedowierny chrześcianin. Rey
Poſt. R. r. 4. Serca ludzkie niedowierne. ib. M. 3. (ob.
niedowiarſtwo).

DOWIERTUIĘ, DOWIERTYWĄC ob. Dowiercić.

DOWIERZYC med. dk., Dowierzać ndk., zupełnie wiarę komu lub czemu dawać, zupełnie wiary do czego przychylać, ufać, vollkommenen Glauben geben, völlig glauben, vertrauen, trauen; Bh. dowěriti se; Slo. dauwěrugi, duwěrugi se; Sr. 2. dowěrſich; Sr. 1. dowěram so, dowěřu; Vd. vupasłi, se saneiti, sanashati se; Rs. довěŕmь, довěŕkь. Zadnego dnia odtąd, žadný nocy nie miał

spokoynéy; ani mięscu, ani komukolwiek z ludzi, ani
czasowi dowierzał; swego równie, iako nieprzyjaciela
lěkał się. na wszyſtkie się ſtrony ogładał. Pilch. Soll.
239. Roztropn zdanie nasze szalą trzeba mierzyć; Zle
ieſt nadto dowierzać, gorzéy nic nie wierzyć. Kras.
W. 12. Jużci lepiéy dowierzać, niżli zbyt nie wierzyć,
Strzegac się by nie uiąć, lepiéy i nadmierzyć. Kras.
lif, 2, 103. Oſtrożny Władysław nikomu się nie po-
wierzał, nikomu nie dowierzał. Krom. 510. Kto do-
wierza, zaſuie. Pot. Arg. 98. Dowierzay sobie, dowie-
rzay, aż cię to zdradzi. Teat. 16, c. 81. Nie dowie-
rzać innym ieſt to rzecz tym tylko przyzwoita, którzy
sami sobie dowierzać nie mogą. Zab. 13, 76. W nie-
których okolicznościach lepiéy ieſt bydź oszukanym, ni-
żeli pokazać się nie dowierzającym. Pilch. Sen. 252.
(podeyźrliwym, miſtrauifch, Rs. недовѣрчивый). Předkie
do podeyrzenia, i niedowierzaiące ieſt tyrańtwo. Krom.
259. Dowierzanie, uſność, zaufanie, das Zutrauen,
Vertrauen, Trauen. Psuie się czeladź zbytniem dowie-
rzaniem, niedozorem, łagodnością niewczesną. Kras. Pod.
2, 82. Niedowierzanie, podeyźrliwość, podeyźrzenie,
das Miſtrauen; Rs. недовѣрка, недовѣрje, не-
довѣрёнě, недовѣрчивость; Ec. ойиновěнě.
Tym się wydaie niedowierzanie, gdy chory nie pokłała
zupełný ufności w przyrzeczeniach swego lekarza; ale
każdego się o radę i zdanie pyta. Perz. Lek. 359.
Niedowierzanie We Pana powinnoby mię urazić. Teat,
26, 85.

DOWIESC, DOWIESDZ, - iodł cz. dk., dowiedzie, do-
wiodę Fut., Dowodzić ndk., doprowadzić aż do, biſ
wohín führen, abſühren, geleiten; Bh. dowěſti, dowědł,
dowedu, dowoditi; Slo. dowěſti, dowoditi; Sla. dowěſti;
Vd. dovositi; Bs. douěſti, priueſti, dopegljati; Rg. do-
veſti, dovodim; Dl. dovoditi; Sr. 2. dować; Sr. 1.
dowedu; Rs. довěć, доводить. Będzieszże ty
mógł dowieść syna moiego do Gabelusa? 1 Leop. Tob.
5, 14. Dowiedziesz owce do brata swego. 1 Leop.
Deut. 22. Teć światłości mię przywiodły i dowiodły
na górę twą świętą i do przybytków twoich. 1 Leop.
Ps. 42, 3. Każda swywola wnet guzy dowiedzie. Rey
Wiz. 144. (przyniesie, zuziehen, bringen über einen).
§. Dokazać, sprawić, do ſkatku przyprowadzić, aus-
richten, inſ Werk stellen, es mozu bringen, es durchſetzen,
bewirken, bewerſtilligen, zu Stande bringen. Carn. da-
pernasham). Jednym słowem uzdrowić zarażonego; tego
żaden człowiek na świecie nigdyby był nie dowióał.
Rey Poſt. H. 7. Serce ſtraszliwe a czegoż dowiedzie,
J. sławę traci i guzu doiedzie. Rey Zw. 212. Fulkon
dowiódł przecię, że Władysława obrauo. Krom. 215.
Unii dowiółd, zbracił Polſke z Litwą. Stryk. Gon.
L. 3. Nie mogąc tego dowieść, na co się byli nasa-
dzili, mszczą się złym ięzykiem, Gorn, Dw. 272. Czego
dobrocią doyść nie mogą, złością dowieść chcą. ib. 286.
Sprawiając się według czasu, dowiedziesz tego, iż się
każdy ucieszy twoim towarzyſtwem. ib. 121. Z bratem
długo woynę zwodił, i dowiółł tego, iż go z pańſtwa
wygał. Sk. Dz. 2. Alexander naprawować chciał oby-
czaie Rzymian, ale tego dowieśćń nie mógl; kusił się
po nim i Filip, ale także nic nie przemogł. Sk. Dz. 115.
By też natura wszyſkę siłę swą na to obrócila, tego

512

DOWIESIC - DOWIEZC.

nie dowiedzie, żeby się odstało, co się stało. Gorn.
Sen. 398. Uspособіł go, aby rzeczy wielkich, Krzptěły
pożytecznych, dowodził. Budn. Cyc. Pow. 35. §. Do-
wieźdź na kim, wyiednać, wymódź po nim, von einem
erlangen. Ukazawszy królowi przysięgę w konitytuciy,
łatwie dowiedziemy sobie na nim prawdziwےj exekucyi.
Orzech. Qu. 18. y. Dowieźdź, dowodami wywieźdź,
okazać przeprzeć. bewisen, erweisen, darthun. Dowo-
dzić, próbować wywodźć, twierdzić dowodami, itarą
się by dowieźdź. zu beweisen suchen, Beweis führen, an-
führen, anbringen. Bh. dolčiti dolčim, dolčivat, do-
fakati dokazowati. Slo. duwozuq. Sr. 2. hopykaßach.
Sr. 1. dow. iż, wopokasati, dopokazu, yen i z diuboho
dowokazuyu; Bs. razlosati, s. razlozima ittini kazati;
Kg. potvarditti, doitiniti, pokazati; Vd. svishati, do-
kasati, skasati, previshati, naozhititi, ožituvati. dopo-
vedeti, doresnizhati; Rs. ДОКАЗАТЬ. ДОКАЗЫВАТЬ, ули-
зинъ улай мь (cf Live). Chcemy tego słowy pisma
S. dowieść a prawie iako palcem ukazać. Baz. Hfl. 287.
Tym świadectwem trzech bozkich w iednے iftności sobie
dowodzi. Smotr. Ex. 44. On dawnością alleguią albo
dowodząc tak pisze. Wiśn. 393. Chciał sprawy swojej
dowodzić świadkami; ale ięy nie dowiódł. Chet. Pr. 39.
J ni, co niewarci, bywiają w znacznych mięyscach;
nic to nie dowodzi za niemi. Dwor. A. 1. Dowodzić
na kogo, zadawać komu, przeświadczać kogo, gegen ei-
nen anbringen, einwenden, ihn beschuldigen. Ktoby na
kogo co dowodził, a nie dowiódł, tedy ma go in prawa
nawiązać. Stat. L.t. 200. Ktoby na kogo co niespraw-
wiedliwie w tych rzeczach wiodł, a nie dowiódł, karan
bydź ma. Stat. Lit. 2. Kto na kogo wiedzie a nie
dowiedzie, karan będzie. ib. Ktoby na którego świadka
co dowodził, a nie dowiódł, tedy ma go in prawa na-
wiazać. Stat. Lit. 200. Ukrzywdzony, sprawiedliwości
sobie dowodzić ma przed komissarzami. ib. 95. do-
wodzie dochodzić, szukać, sein Recht mit Beweiscahrü-
den suchen, darthun. Dowodzenie, dowod, dowodne
okozywanie, die Beweisführung, der Beweis: Eg. po-
kaza, rązlogh; Rs. uluka. Ath. demonstratio. Geom.
Nar. 1, 15. §. Dowodzić, przewodzić, przewodniczyć,
nacze-lukiem bydź, komendrowa, commandiren, an-
führen, führen, an der Spitze stehen. Rs. предо-
мешавшись вовять, предаводить, предгоxy; Ec. и.ред-
вожду', Officyer, dowodzący oddziałem żołnierzy, na
utrzymywanie porządku wyznaczonych. N. Pam. 10. 50.
Okiem, głosem, brotem i ręką dowodzi. Leszcz. Cl.
75. - Panować, herrchen, die Herrschaft führen. Owi,
co do zamku z ogniem podbiegali. Chcieli nad cesarzem
swém prawem dowodzić. Bardz. Tr. 576. Łacka mło-
dzi, w który niezwiązła laty krew dowodzi. Susz.
pies. 1 B. 3.

DOWIESIC cz. dk., Dowieszać ndk., skończyć wieszanie, powieszanie; więcćy ieszcze pozawieszać, das Hangen, Aufshangen endigen, vollends aufhängen, noch mehr dazu hängen; Rs. довѣшать, довѣшивать.

DOWIEWAC ob. Dowiać.

DOWIEZC, -iożl, ieżli cz. dk., dowiezie, dowiozę Fut.,
Dwozić ndk., zawieźć aż do, dostawiać wozem, po-
iaudem, statkiem bis hin fahren, zu Wagen bis hin füſ-
ten, hin bringen; Bh. dowazeti, dowajim, dowozylti, do-

DOWINIC - DOWOD.

westi, doweżl, dowežu; Sr. 1. dowežu; Rg. dovozitti;
Cro. doveszti, dovasam; Rs. довезин, довезам, до-
возить. J choćbyście nas proło w Jtak nie zawieźli,
Dość żebyście w sąsiedzki Epir nas dowieźli. Jabl.
Tel. 102. Z wielką trudnością woznica dowióżł go do
gospody. Baz. Hfl. 86. Miłosierny iakiś furman dowióżł
mnie do ołtatię wiołski. Teat. 48, 94. Mnie szczęściam
do brzegu dowiaziono na łodce. Teat. 53, 6. 42. - §. Cezon,
dowzić gruntowo, nawozem grunta dobrze sprawiać, do-
pokładać gnoiem, spokładać skończyć wywóz gnoiu, die
Acker vollendb düngen, das Düngen beendigen. §. Zaimk.
dowzić się czego, wożąc dadź sobie przyczynę do cze-
go, zarobić sobie, zyfrać, ściągać na się, durch Fahren
erwerben, verdrinnen, sich zuziehen.

DOWINK się czego zaimk. cz. dk., dopuścić się iakię
winy, zbroić co, popelnić co, przewinić co, etwąß ver-
schulden, verſchien, begehen. Kalimach radził Obrachtowi,
aby nie odpuszczał żadnemu szlachcicowi, gdy się kory
czego dowini. Biel. Kr. 434.

DOWIÓDE ob. Dowieźdź. DOWIONĄC ob DOWIAĆ.

DOWLEC, - ółk, ekli, cz. dk., Dowlekań ndk., Dowłó-
czyć kontyn., zawlec aż gdzie, bis hin schleppen, Boh.
dowlaćeti, dowłaćowati; Rg. dovüchi, dovlaacim; Bosn.
dovucchi; Rs. ДОВОЛОЧЬ, ДОВОЛАКИВАТЬ, домчávь.
Ledwie tak dowlół osłabione cialo. Zab. 14 241. Do-
wlec kogo, ciągnąc po ziemi, dociągnąć aż dokąd Ld. §.
Dowléc, dowlóczyć, włóczenie, iedną z robot gospo-
darſkich zakończyć, zu Ende eggen. Dowlec zagonu,
dokończyć włóczki na zagonie. Dowlec sprawy, zło-
ką aż do pewnego czasu rzecz pociągnąć, przeciągnąć,
bis wohin auſſchieben, in die Länge ziehen. §. Dowlec
się zaimk., doyśdź gdzie nogą za nogą, nieraźnie, przy-
telepać się, sich wohin schleppen, wohin kriechen; Ross.
DOVÓBÓYCЬ. §. Dowłóczyć się, włóczęgą nabawić się,
sich dutch Herumtreiben zuziehen.

DOWOD, u, m., czém dowodzą cezgo, preba, der Be-
weis; Bh. duwod, pruwod, dokaz, dukaż, dokazła, du-
kożk; Slo. duwod; Sr. 1. wopokazny czych; Bs. et Rg.
razlogh; Crn. previshenga; Vd. svisha, dokasa, previsha;
Rs. ДОВОДЬ, ДОКАЗАНЬ, ВИНОСЛОВЬЕ, obs. справа;
Ec. ДОВОДСТВО, ДОКАЗАМЕЛЬСТВО ПОКАЗАВ. Dowody
iasne położyć, ktoremi się co pokaże. Salin. 4, 23.
Dowód przeciw stronie na sądzie bywa przez świadki,
przez własne strony zeznanie, przez urzędowe lifty,
przez przysięgi. Sax. Porz. 88. Ú wilka dowód na
owcę, że zębami kołace. Zebr. Zw. 129. P. Kchan. Orl.
1, 101. (blahy dowód). Dowody śrebrne, żydowskie,
naymocnieysze. Cr. Ad. 836. (przekupstwa). Uſtanowił,
aby cudzołožniki, za dobrym dowodem, appellacyi nie
dopuszczając, palono. Sk. Dz. 214. (przekonawszy, prze-
świadczywszy ich). W tańcach nauki swęy dowody dali.
Jabl. Tel. 111. (proby, Proben, Beweise). Dowód
szkolny, popis, okazanie się, Schulprüfung, Eramen,
und dabeby abgelegter Beweis der Fortschritte. Mowa in
Collegio Nobilium, kiedy dawano dowód z prawa cywil-
nego. Zab. 4, 65. Mowa do króla, pod czas publiczne-
go dowodu z różnych umiejętności w Collegium Nobi-
lium Warszawskim. ib. 4, 97. §. Dowód, dowiedzenie
swego zamysłu, dokazanie, wykonanie, die Ausführung.
Chcieli wniyć do Cicerona i zabić go; ale przez Fulwią
wy-

DOWODLIWY - DOWOŁAC.

wydani, do wrot nie przypuszczeni, na dowodzie uftali.
Pit h. Sall. 52. §. dowod, powód, die Lei-
tung, Anleitung, Anführung. Za dowodem Glińskiego
twargęła Moskwa do Polki. DOWODLIWY, a, e,
- ie adv., mogący bydź dowodzonym, probabilis, et-
weislich. Vd. dokasliu, svishliu, dovishliu, dopovedliu;
Rs. Доказательный. Dowodliwa ieſt, że nasza ziemia
była niegdyś duem merſkim. Hub. Wſł. 16. Dowodliwą
ieſt rzeczą, iż wiele tysięcy komet bydź może w naszym
układzie słonecznym. Hub. Mech. 530. DOWODNOSC,
ści, ż., gruntowność na dowodach zasadzona, Gründ-
lichkeit, Superflässigkeit. Vind. Skashezhnoſt, svishtvu,
avishnoſt; dokaslivott). Solignak z wielką dowodnością
i dekladnością pisał dzieie Polskie. Stebel. Pr. DOWO-
DNY, a, e, ie adv., dobowy maiący, przekonywaią-
cy, pewny, iasny, oczywisty, erwiesen, bewiesen, über-
zeugend, überſührend, gewiß, klar, hell, angenscheinlich.
Bh. et Slo. duwodnij; Ross. доводный. Naydowodnicy
dobroć lub wady rządu okaznią skutki iego. Uſł. Konſt.
1, 216. Jawne ieſt i dowodne każdemu w Polsze, twoie około ubogich pieczolowanie. Haur. Sk. 209.
Wodka ta kiszkom wewnątrz zranionym ieſt dowodnym
lekarſtwem. Syr. 293. §. dokładny, doſtateczny, skuteczny,
walny, dzielny, kräftig, wirtſam, nachdrücklich, mächtig.
Znamienitym dowodnym boiem Sywarda porazili. Krom.
32. Stary ogar dowodniéy zwierza w kniei goni, Mlo-
dy, ieno go zoczy, ucieka i ſtroni. Kochow. 208.
Pta-
snik rozłożył z mocnych dobrze nici. Na różne ptaszki
dowodne swe sieci. Jabł. Ez. 181. Kupido dowodny.
ib. 156. DOWODZCA, y, m., przywódzca, naczelnik,
der Anſtifter, Anführer, komenderuiały, der Command-
dirende. Sr. 1. dowědnif; Cro. dovoditel; Es. dovoditeł;
Ross. военачальникъ, полководец, коноводец, коноводъ;
Ee. наставителъ, наставникъ. Чино-
начальникъ. Pokaże się z inkwizycyi, kto był zamie-
szania tego dowódzącą. Gaz. Nar. 1, 264. §. Dowódzca,
DOWODZICIEL, a, m., który co pokazuie i wywodzi,
demonſtrator. Maćz. der Beweisführer, Dl. dovoditel;
Ross. доводчикъ, доказателе, умчителъ. W rodz.
żeńk. DOWODZICIELKA, i. DOWODZIC ob. Do-
wieźdź. DOWODZTWO, a, n., komenda, naczeln-
nictwo, das Commando. Rs. водимство, полко-
вобдство, военачальство; Fc. чиноночкаłe. Obia-
wszy dowództwo nad wojskiem Francuzkim we Włoszech
i po otwarciu tam kampanii; szedł jak byſtry potok
wszyſko z sobą gwałtownie porywaiący. N. Pam. 1, 99.

DOWOIOWAC cz. dk., woyony dokonący, den Krieg vol-
lends beendigen, zu Ende kämpfen. Vd. dovoiſkuvati,
wsoſkuvati). Modlitwą słońce Jozue hamował, iż źło-
póki pogan dowoiował. Stryik. Con. U. 3. §. Dowoic-
wać się, zaimk., woiuiąc zyſkać, nabawić się, ścią-
gnać na się, sięch durch Kriegen und Streiten zuziehen,
erwerben. Vd. isshouduvati, doshouduvati.

DOWOŁAC cz. dk., Dowoływać czſł., wołania dokon-
czyć, vollends zu Ende rufen, das Rufen endigen. Boh.
dowolati, dowolawati; Sr. 1. dowołał; Vd. doklizati,
perklizati; Cro. dozvati, dozivam). Nie dał woźnemu
intromissyi dowołać. Off. Wyr. §. więcej y ieszcze przy-
wołać, wołaniem pomnażać liczę, noch mehr dazu ru-
ſen, Male miał ludzi kolo siebie, więcej y ich dowołał.
Tom I.

DOWOLNY - DOWROZIC.

515

Off. Wyr. §. Dowołać się, zaimk., wołać tak, iżby
bydź uſłyszanym, sprowadzić wołaniem, ocuicć, otrzeź-
wić, errufen, erschreyen, durch Rufen herbey bringen,
erwecken, ermuntern. Boh. dowolati ſe; Ross. докау-
кашь, Wołalem prosząc o ratunek; ale przez długi
czas žadnego dowołać się nie moglem człowieka. Mon.
70, 514. Na modlitwie tak była zachwycona częſtokroć,
iż się iéy nikt nie dowołał, gdy była potrzeba. Sk. Zyw.
1, 112. Z głębokiego snu dadź się dowołać. Cziach.
Prz. G. 1. Daremne czekanie; nie dowołaſz się. Cn. Ad.
648. - Wołaniem co wſkórać lub czego się nabawiać,
sich mit Rufen zuziichen. Dowołał się kiia na grzbiet. Ld.

DOWOLNY, a, e, - ie, - o adw., od woli zawisły, według upo-
dobania, arbitralny, dobrowolny, helichig, nach Belieben,
willführlich. Gdyby znaki nie były wrodzone, ale dowolne,
t. i. do woli ludzkiły czyli arbitralnie zrobione, po
czymżeby ludzie znaczenie ich poznać mogli? Kpcz. Gr.
3. p. 44. Dowolny guſt, który daie początek tyłu mo-
dom, raczéby fantazyą, aniželi guſtem nazywać. Gol.
Wym. 67. Uſtawiwſzy ſtolik mierniczy, w dowolnøy
odległości od niego zawiesza się pion. Zabor. Geom. 86.
§. doſtateczny, ile wola ieſt, dosyć, so viel man will, ge-
nug, hinlänglich, reidlich. (Sr. 1. dohochluſc; doſtatek;
Vd. dovojlen kontent; Kg. zadovooglnos satietas, zado-
vogliti sariare; Cro. zadovolyen contentus, zadovolnoszt
satisfactio, zadovólyujem contento; Rs. доволь, до-
вобно dosyć, довольный kontent; doſtateczny, недо-
вольный, nie za dosyć czyniący, niedoſtateczny, nie-
kontent, доволь'mvíje, довольство doſtatek). Do-
wolno, to ieſt, doſtatkiem lać wody. Sax. Persp. 15.
O tém i uſtne nasze rozmowy dowolne bywały. Sax.
probl. byr.

DOWORA, y, ž., doſłep, przyſłep, otwarcie do czego,
der Zutritt, Zugang. Nie daycie dowory szatanowi wſła-
pić do serca swoiego. Zrn. Poſł. 3, 757. Złodziły ieśli
do cudzego nie będzie dowory. Nie możeli odemknąć
*sołu i komory, Już będzie swoję suknią kradł. Klon.
Wor. 5. Okazya do czego dobra, gute Gelegenheit.
Judasz obiecawszy žydom wydadź Jezusa, szukal dowo-
ry, za którą mógłby go im wydadź okromia ludu. Zrn.
Poſł. 3, 754. Snadnie zatrzeć imieniem bratſkim lube
ſkradki, Jeſt mi - tobą dowora mówienia w ukradki.
Zebr. Ow. 234. - Powód, przyczyna, Veranlassung,
Urfache. Blužnierſtwo ieſt dowora albo przyczyna do
zgorszenia. Gil. Kat. 310. Przyczyna abo dowora. Groi.
Obr. 176. Chcemy, aby tym sposobem przyczyna albo
dowora poddanych naszych z powiatu ich wyzywania,
była oddalona. Herb. Stat. 270.

DOWOSZCZYC cz. dk., do reszty woſkiem powłec, po-

woszczyć, vollends bewiſchen, Rg. dovosctitti.
DOWOZ, u, m. DOWOZKA, i, ž., doſtawianie czego
wozami, die ſuſuhr. Bh. doważej; Cro. dopelanye; Rs.
dovózka, ввóзка, подвозь. Kupiec ułatwia przedż
i dowóz materyałów, Xiadz. 4. DOWOZIC ob. Do-
wieźć.

DOWROZYC cz. dk., dokończyć wróżby zupełnie przepo-
wiedzieć, vollends zu Ende prophezeihen, das Wahragen
endigen. §. Dowróżyć się, zaimk. dk., dowróżywać
się czſł., dochodzić wróżbą, prophezeiuhnd rathen,
waſhrigen. Fatalewje z człowiecznych ielit szęcześcia abo

65

514

DOWRZEC - DOYNY.

DOYRZAŁY - DOYRZEC.

nieszczęścia przyszłego zwykli dowróżywać się. Krom. 245. - Dowróżyć się czego, wróżeniem nabydź, zaro-bić, zyskać, ściągnąć na się, sich durch Prophezeihen, Wahrsagen erwerben, zuziehen.

1.) DOWRZEC, - arł, cz. dk., dowrze, dowrę Fut., Dowierać ndk., zupełnie zawrzeć, domknąć, do reszty zamknąć, völlig zufchließen, verschließen, abschließen. Bh. dowřiti, dowřel, dowru, dowram; Rg. dovretti; Ross. домворить, домворамь. Stróż bramy nie dowarł ospały. Miasłk. Ryt. 23. Ona w niedowartcy siedzi sobi kwaterze, nowa ta bogini. Tward. Pas. 22. Pot. Jow. 1, 10. Powieki niedobrze dowarte, iż białek tro-szenkę można widzieć w śpiącego, niedobry znak zdrowia. Krup. 5, 512. Lubo z niemałym halasem, stanęło, żeby tych paktów koniecznie dowierać. Tward. W. D. 2, 139. §. Dowrzeć się czego, ułkutecznć zupelne zam-knięcie czyli dowarcie, das vállige Zufchließen zu Stande bringen. aliter opanować co, zaiąć co, sich bemächtigen, einnehmen. Ten się dowarł pagórka, w krywym czol-nie drugi Wioslem napycha, kiedy zaciągał się z plugi. Zebr. Ow. 10. occupat.

2.) DOWRZEC, - wrzał, niłak. dk., Dowre, Dowrze Fut., Dowierać ndk., dogotowywać się, dowarzyć się, vollends gar werden, gar kochen, gar sieden. Czeka, ry-chłoli obiad dowre. Rey Zw. 26. Szcżaw, gdyby był używany, nie dowrzawszy swoييّ miary, opuszenie czy-ni. Syr. 863. Crzyby zjałt niedowrzale. Pot. Jow. 127, Dowrzałe iab'ka. Anakr. 31. Surowy, niedowrażały, crudus. Mącz, (difłg. doźrzały).

DOY, iu, m., doienie, das Melken. Pafterki do doiu statki gotowały. Tward. Pasq. 58. §. młóko z iednego doiu, wydóy, ein Gemelke, Milch von einem Melken. DOYKA, i, ž., döynica, skopiec od doienia, die Melk-gelte. Sr. 2. dojšk. Trzoda chętnie podaie' do doiek wy-miona. Zab. 4, 311. §. doyna krowa, eine Milchkuh, Melkkuh. Dojki dla doiwa do obory przyganiają. Haur. Ek. 178. (Vd. dojiza, doika; Cro. dojka, doyka; Dal, doicza; Hung. dayka z mamka).

DOYMEK ob. Doimek. DOYMOWAC ob. Doiąć.

DOYNICA, y, ž., od doienia statek, skopiec, doyka (difłg. donica), die Melkgelte. Sr. 1. dohyna, dončiła, deina, doina; Slo. dogeco nádoba, Sfechtáť; Cro. doil-nicza, sěhtarka; Vind. shehtáriz, shehtar, mousnjak, mousni sod; Bs. siglo, vidro od mljeka; Rg. siglo, bi-xiza; Rs. подойникъ (cf. донце, донышко denko); Es. дойникъ, доише, дойный сосуд (cf. Crn. dojniza, Bs. dojniła, dojitegliła mamka). Końwie i doynice. Hor. 2, 321. §. Doynica, vasa, vasella, zna-na w Niemczech miara, więcej płaśka niż korzec, od formy doynicy wzięła nazwisko. Miary nie było pewnøy tych doynic; równie w Litwie, i na Ukrainie, od 8 garycy do 2 korey, była w téy mierze różnica. Czach, Pr. 292. ein gewißes Maß, ein Schaff, eine Gelte. DOYNIK, a, m., izba gdzie krowy doią, die Melkstube. X. Kam. cf. piekarnia. DOYNY, a, e, od doienia, Melk =. Bh. dogni. Doyny statek ob. doyka, doynica. §. krowa doyna, którą doją, daiąca mleko (oppos. ialowa), eine Melkkuh, die Milch giebt. Rs. дойная; Vd. smousna krava). Cudzego, choć ubožsze szczęście w oczy kole, Doyniégysze cudze bydło i žyznieysze pole. Hor. sat. 10. (więcøy mleka daie, lepsze, es giebt mehr Milch).

DOYRZAŁY ob. Doźrzały.

DOYRZEC, *DOYZRZEC, *DOZDRZEC, - ał, cz. dk., doyrzy, doyrzę Fut., Dozierać ndk., okiem wzrokiem dosięgać, widzieć, biś hin sehen, mit den Augen biś hin teichen, gut sehen (Bh. žiiti widzieć). Ross. dozirать, дозирать. Oczy iego starością zaćmione były, iż nie mógł doyrzeć. Radz. Gen. 48, 10. Doktor, że iuž był ftary, nie doyrzał, przeto na nos włożył okulary. Pot. Jow. 122. Oczyma nie doyrzę. Teat. 42, d. a. Jeśli tak daleko doyrzemy, iešli tak daleko wzrok nasz dóz-dzie, doniesie, abo wzrokiem dosiężemy. Cn. Th. Pię-kna wspaniałość zawzdy patrzy wzgórę, Do cnety dóz-drzy wszędy i przez chmurę. Rey Zw. 211, b. §. Oczyma czego dosięgać, baczyć, postrzegać, etwas sehen, tr-bliczen, bemerken, wahrnehmen. Prawie byli doźrzeli oczyma swemi do tajemnic bóżtwa iego. Rey Polf. Rr. 2. Kto sielzi wysoko, nie doyrzy prawdy, która zakryta głęboko. Jabt. Tel. 24. Przez krzewy i porośty doyrzeć ich nie można było. Pilch. Sall. 209. Troszczą się, gdy iedue lezkę smutku doyrzą w naszém oku. Przyb. Ab. 92. Uyrzysz iego od szranków, uyrzysz i przy kresie, Nie doyrzysz, kiedy w koniec z końca się przeniesie. Zab. 15, 165. Wraz iéy doyźrzą, wraz obu ogień opa-ńca. Zebr. Ow. 277. Nie do końca wszyltkiego, co trzeba, w tém zwierciedle doyrzeli. Twor. Ok. A. 2. Troia kiedyś w pierwospy gorzała, Gdy w brzuchu koń-kim Greków nie doyrzała. Miasłk. Ryt. 2, 71. Doyrza-ny, Doyrzały, którego doyrzeć można, widomy, wi-dzialny, widoczny, sichtbar. Doyrzanie adv., widomie, widzialnie, widocznie, sichtbarlich. Chryſtus na ziemi doyrzanie mieszkał. Birh. Gt. K. 35. Robactwo malutkie i ledwo okiem doyrzałe. Boh. Pr. 2, 252. §. Doyrzeć do kogo, zayrzec do niego, dopaśćź na chwilkę, zu ei-nem hinſehen, einsprechen auf einen Augenblick. Doy-rzy do niego, dogłąday, dowiedz się. Cn. Th. §. Doy-rzeć, doyrzeć czego, dozorować, oko mieć. pilnować czego, dopinować, nachſchen, nachſchauen, ein obadła-meš Auge haben, Acht geben. Pilnie doźrzał wszylkich ścieżek moich. 3 Leop. Job. 13, 27. (ſtrzegl. 1 Leop.). Lepiły doyrzeć samemu, niż wierzyć drugiemu. Cn. Ad. 781. cf. Pańskie oko, konia tuczy. (cf. przez poſłów wilk nie tyie; cf. cudze ręce lekkie). Kto nie doyrzy oczkiem, ten zaplaci mieszkiem. Rys. Ad. 31. Kto okiem nie doyrzy, mieszkiem dołęży. Cn. Ad. 850. Wy-szedł rano na pole, chcąc doyrzeć roboty. Papr. Gn. 1106. Jakem ludzi doyrzał i dopilnował, wszyltko było lepiéy, Kras. Pod. 2, 144. Potrzeba samemu gospoda-żowi doyrzeć; bo cudze ręce lekkie, ale nieużyteczne. Cresc. 655. (cf. dozór, dozorca, dozorny). - Doy-rzeć kogo, poſtrzédz go, poszlakować go, einen wobey ertappen. Nie w iednym go doyrzał, i iuž miał na nie-go podeyrzenie. Off. Wyr. Tać się Phoebe podobała, lub dokąd czyła, lubo niedoyźżana była. Zebr. Ow. 44. inobservata). Nie tylko to, ale i inne ieszcze było doźrze-nie na nie. 1 Leop. Sap. 19, 14. §. Przewidzieć, opa-trzyć, zabiedz, Worſorge tragen, verhúten. Witold przed śmiercią warownie tego *doyzrzał (doyrzał), żeby źrółoſty Podola nikomu, krom samego króla, nie odda-wali. Krom. 576. prouidere). §. Zaimh. doyrzeć się, samego siebie widzieć, okiem dosięgać, poznawać się, sich selbst sehen, beobachten, erkennen,

["DOYRZEC - DOYSC.", "2.) DOYRZEC, DOYRZEWAC ob. Doyźrzeć, Doyźrzu-\nwać.", "DOYSC, DOYSDZ, doszdił, doszło, doszło, doszło, doszło, doszło, dosz

516

DOYSDŻ.

DOZA - DOZGONNY.

Kosz. Lor. 114. §. dochodzić sukni, donosić, dotyrać, dodzierać, dopłatać chodząc w nięy, einen Nock vollends abstragen, vollends abreifen, abnücken. Dochodzić szaty, zedrzeć. *Cn. Th.* §. Dochodzić, dociekać, upływać, zbiegać, ubiegać, wypływać, zbliżać się do końca, zu Ende gehen, zu Ende laufen, verlaufen. Zegarek dochodzi, godzina dokończenia roboty upływa. Gaz. Nar. 1, 63. Dochodzi życie, gotuy się na mary. Tr. dochodzi rok. *Cn. Th.* kończy się. - Dochodzi godzina, ósma, dziewiąta, dziesiąta, tylko co nie wybiele ósma, dziewiąta, dziesiąta, es wird gleich voll schlagen. Dochodzi mi lat pieńdziesiąt. *Cn. Th.* kończy mi się 50 lat, ich werde bald fünsfzig Jahre voll haben. §. Dochodzić, do pory swoيей przychodzić, dołsztawać, doźrzewać, zur Reife kommen, reis werden, zeitig werden. Wino, które pożnięy dochodzi, łatwiey zebrać. Cresc. 307. Doszło iuż żyto. Off. Wyr. Doszły, doźrały, dościały, dościały, reis, zur Reife gekommen, zeitig, gereift (cf. Sla. doshafti - przyszły). Kładź nieco iagód nierzałych z doszlemi do prasy. Sien. 623. Złe niedoszłe; ale też zle przestale grona. *J. Kchan. Fr.* 58. Dzieciu, aby się tego za nieuyrzałych lat uczył, iakoby miał czasu swego doszego brakować. Glicz. Wych. F. 2, b. Lata niedoszłe. Warg. Cez. 94. (cf. małołni, małoletność). W niedoszlym wieku lat swoich umarł. *Stryik.* 232. Wolemy być własnemi katolikami, niżli iakiemiś niedoszłemuni utami. *Sak. Persp. C.* z, b. (cf. niedonoszony, niedowarzony, zielony) ztąd Subflant. DOSZŁOSC, doźrzałość, dójście pory swoيي, i wymiar sił z nięy pochodzący, die Reife, die Zeitigung; der durch Wachstum und Reife erlangte Grad der Kraft. Podlig doszłości w siłach, zrzebieta trzeba na łtanje nie brać. Hipp. 23. Niedoszłość, niedoźrzałość, bezśinność, niekrzepkość, niezdolność, unreife, Obnmacht, Kraftlosigkeit, Unfähigkeit. Paweł S. pisze: chodźcie duchem, iżeby nam okazał, niedoszłość naszeł do wypelnienia zakonu. *Gil. Poft.* 172. §. Dorhodzić, do skutku przychodzić, zu Stande kommen. Jeżeł Hrabina odkryie te intrygi, wesele nie dödyzie. *Tear.* 58, 277. Trzeba było siedzieć spokoynie, weseleby było doszło. *ib.* Doszły, do skutku przywiedziony, uskuteczniony, zu Stande gekommen, zu Stande gebracht. Pierwszy seym niedoszły, był Krakowski za Zygmunta I. *Skrzet. P.* P. 1, 57. §. doyśdź na co, skutecznym bydź na co, zdadź się na co, wozu taugen, nůben, dienen, Wiedział, na które choroby ta woda nie dödyzie. *Syxr.* Szk. 209. §. *J. Ampers.* doszłoby, żeby nie miał etc. *vel doszłoby tego, owego, absurdum foret nescire; quidni? quidni faceret? quid mirum, si? Jdem valent illi modi loquendi: co za dziw? ieszczeby dobrze, a iakóż? ut Graecis πῶς s; *Cn. Th.* 142. iakby nie miał n. p. mieć, wiedzieć, wie sollte er denn nicht haben, wissen? Trotz bierze: doszłoby, doszłoby tego, za uszłoby, es gionge noch mit, gionge noch hin, würde noch angehen, hingehen, passiren. Doszłoby, żeby pieniędzy nie miała; doszłoby ubóztwa iego, ale pychy iego nikt nie pochwali. *Tr.* §. Dochodzi mię co, dołaсть mi się, odbieram co, przychodzi do moich łrak, do mnie, es kommt oder gelangt etwas bis zu mir, ich erhalte, empfange. Nie w tym rzecz ieſt, iako nas co dochodzi, i co nam daią; ale iakim unyslem. *Gorn. Sen.* 21. Wszyſłые pieniądze przez

iego mnie dochodzą ręce. *Teat.* 48, 65., *Vd.* noterpriti, noterhoditi). Mam za to, że cię lift odemnie dopśany doſzedl. Warg. Radz. 2. Doszłe tu w tych dniach z różnych mieysc lifty, donoszą... Gaz. Nar. 1, 257. (nadeszłe, angelangt, eingetroffen, eingegangen). Doszło mię co, doniosło się do mnie, peruenit ad aures meas. *Cn. Th.* es ist mir zu Ohren gefommen, ich habe in Erfahrung gebracht. obsol. Doszło kogo wiedzieć: n.p. Doszło to wiedzieć Fulkona arcybiskupa. Krom. 268. Co skoro wiedzieć doszło Przemysłła... *ib.* 265. §. Zaimk, dochodzić się czego, chodzeniem dołać, zyſkać, nabydź, ściągnąć na się, etwas ergehen, mit Gehen erwerben, erlangen, sich zuziehen.

DOZA, y, ž. DOZYS, z Greck. ilość, w której się daie lekarstwo, die Dosis, das bestimmte Maß, in welchem die Arzeney vorgeschrieben wird. Dozys, miarka lekarSKa na ieden raz. *Cn. Th.* Lekarz na końcu recepty podpisuje dozę, t. i. miarę, pod którą chory ma używać przepisany medykament. Krup. 5, 234. Pozwol mi wziąć ieszcze choć iedną dozę tego lekarstwa. *Tear.* 53, d. 15.

DOZA, y, m., Doża, pierwszy urzędnik albo księza Rezptéy Weneckiéy. Kras. Zb. 1, 242. der Venetianische Doge.

DOZAŁC cz. d'., dożnie, dożnę Fut., Dożynać ndk., żniwa czyli żęcia dokończyć, do końca zżąć, vollends abrnten, abmähen. Bh. dojiti, dojal, dojnu, dojinati; Rg. doxetti; Rs. дожамъ, дожинамъ. Tam dożynaią złote obszary, Tu doyne trzody pędzą w koszary. *Mon.* 67, 483. Dożynanie, dozęcie, Rs. дожинь, das Abdränten.

DOZARZYC cz. dk.. Doźarzać ndk., žarem dopić, dogrzać, dożgnąć, noch heiser machen, vollends heis machen. Ross. дожарить, дожаривать.

*DOZDAC cz. dk.*, doyrzeć, zoczyć, erblichen. O iakbyś był szęśćliwy, byś teyże światłości Prożen był, a nie dożdał Bachowych świątości. *Zebr. Ow.* 71. ne Bachia sacra videres.

*DOZDRZEWAC, *DOZDRZEC ob. Doźrzeć, doyrzeć.

DOZEBRAC się, zaimk. cz., żebraniną zyſkać, nabawić się, sich etwas erbettern. *Vd.* sberazhati, sberazhuvati.

DOZEGLOWAC cz. intrans. dh., żęgliąc dopłynąć, bis hin segeln, bis hin schiffen. Rg. dojedritti; Bs. dojedriti). Nie wierzę, abym dożeglował za takowym powietrzem w pożądane kraie. A. Kchan. W. 114. §. Zaimk. Dożeglować się, otrzymać żeglowaniem; nabydź, ściągnąć na się, sich durch Schiffen erwerben, verschaffen, zuziehen.

DOZERAC ob. Doźrzeć.

1.) DOZGNĄC, DOZEGNĄC, DOZOGNĄC, cz. idnt., *Dożgać, Dożegać ndk., dogrzewać, dopiekać, dołkwiਰać, vollends heis machen, tůchtig brennen, warm machen, zusehen. Rg. dovecchi; Rs. дожень, дожигань, дожженie. Dożega pokrzywa. *Tr. Excrucio dręczę, dopiekam. dożegam, bardzo męczę. Mącz.*

2.) DOZGNĄC cz. idnt., Dożgać ndk., dokluć, zu Ende picken, stóßen, vollends durchstößen.

DOZGONNOSC, ści, ž., dozgonna trwałość, ciąg do śmierci, lebenslängliche Fortdauer. Potrzeba dozgonności związku małżeńskiego. N. Pam. 17, 175. Przysięgasz mi dozgonną przyjań; nie wierzę tég dozgonności. Off. Wyr. DOZGONNY, a, e, ie adv., do zgonu, do śmierci trwały, lebenslänglich, bis an den Tod dau-

DOZIEMNY - DOZNAC.

ernd. Eccl. chre化зекийпельный. Miłość małżenčtwa, gdy była w modzie, Nie szła na ów czas cnota po urodzie, Dar był dozgonnie trwały thłubnøy rěki. Zab. 13, 373.

DOZIEMNY, a, e, - ie adv., ku ziemi zbliżony, der Ev-  
de zugekehrt. Rs. et Ec. doźémnyj. Punkt, w którym  
naybližey ziemi znayduie się książc, zowie się dozie-  
mnym, perigaeum. Hub. Mech. 156. die Erdnähe. (op-  
pos. odziemny, apogaeum, cf. dosłoneczny, odſone-  
czny, cf. odſtep, mimoſrzód.

DOZIERAC ob. Doyrzeć. DOZIERACZ, a, m. DOZIER-  
CA, y, m. dozorca, dogładacz, der Auffeher. Ec. do-  
зирӑмель, дозорӑмай, дозоршкъ. Panowie po-  
winui mieć dozieraczów bydła, Wolszt. 74. Mądry spo-  
wiednik panien, konwentu dozierca. Teat. 46, 46.

DOZNAC cz. dk., Doznaue Pr., doznam Fut., Doznawač kont., poznac do końca, grułtoniøy doýsdź, doświadczyć, noch mehr und besser können lernen, noch mehr dazu lernen, erkennen, erſehen, erſahren. Rs. dozhnāpь, dožiwańbъ. Wiele umiał geometryi w domu, doznal ięy w szkołach. Off. Wyr. Kto nie doznal, nie rozumie. Cn. Ad. 390. Lepiøy ten o tym powie, co doznawa, niż co tylko czyta. Złot. C. 4, b. Piérwøy doznać, niżli wierzyć, Z doświadczeniem pozór mierzyć. Jak. Bay. 179. W potrzebie mówią, doznac przyaciela. J. Kchan. Dz. 63. Zaden się nie pozna, ani sam siebie nie dozna. Cn. Ad. 1295. Doznawać, do końca poznawać, źarać się o upuſune poznanie, vollkommen kennen zu lernen ſuchen. Czego znasz troche, doznaway. Off. Wyr. §. Doznać, doświadczać, próbować, examinować, tentować, roztrząsać, průſen, probiren, forschen, unterſuchen. Samych siebie doznawaycie. W. 2 Cor. 13, 5. (doświadczycie. Bibl. Gd.). Gdy go doznawał w nauce praw, na wszyſtko mu z pamięci odpowiadał, o cokolwiek się go pytał. Sk. Zyw. 283. Od papieża dobrze piérwøy sprobowani i dysputacymi doznani, odniósli dozwolenie iędź na nawracanie pogan. Sk. Zyw. 2, 76. Doświadczyam mię boże, a doznaway serca mego. Budn. Ps. 139, 123. Złota ogniem doznaway, a człowieka złotem. Cn. Ad. 15+7. To to rozum naywiększy, kto się sam doznawa, A to co mu przyſtoi, pięknie rozeznay. Rey Zw. 8. Godzi się wam biſkupów doznawać i wiadomość spraw ich brać. Sk. Dz. 1024. §. Doznać kogo, poszlakować kogo, doyrzeć go, éinen woben betappen, ertappen. Ješli niewiaſte w nierzadzie doznaią, Długo ą w sromotnym więzieniu chowaią. Paszk. Dz. 126. Aby ich złe sprawy przez dozorce sprawiedliwości nie były doznane. Wys. Kat. 377. §. doznać, doświadczyć na sobie, bydź celem, na który doświadczenie pada, an ich ersahren, zur Folge haben, empſinden, die Erfahrung machen. Rodzice więcej mi dobrego uczynić nie mogli, iak tu doznawałam. Teat. 54, c. Dii. Przypuszczona sprawa na uwagę senatu, różnie zdania senatorów doznała. Krom. 549. §. Zaimh. Doznać się czego, doświadczyć, świadkiem czego bydź, poſtrzedz, ersahren, erleben, ſeuge ſenp von etwas. Każdy się tego niemało doznal, że synowie, którzy z młodu w rozkosznym wychowaniu byli, uroſlszy wiele się złego domyślali. Glicz, Wych. E. 5, b. Doznawamy się tež tego, że rodzice prze zuchwalſto dzieci swych przychodzą ku nędzy, ib. F. 7, b. Doznać

DOZNAWACZ - DOZORNY. 517

się czego na kogo, poszlakować kogo w czym, doczekeć
się czego po kim, an jemanden etwas erleben. Nie do-
znasz się tego na mnie, iżbym był zły człowiek. Off.
Wyr. DOZNAWACZ, a, m. DOZNAWCA, y, m. do-
znawaiący, doświadczający, dochodzący, der Untersu-
cher, Prüfer. Nie bądźcie słuchaczami potwarzy, ale
doznawcy prawdy. Sk. Dz. 284.

DOZOBAC ob. Zobać. *DOZONAC, DOZENIE ob. Do-
gnan.

DOZOR, u, m., dozieranie, dogładanie, pilnowanie,  
ſtrzeżenie, dozorowanie, die Auſſicht (ob. doyrzeć). Slo.  
pozorowanij; Vd. gorgled, gorgledva, zhresgled, ofkerb-  
noſt, vanzhanje; Crn. posir (Rs. дозоръ z ront. pa-  
trol); Rs. взиран'іе, надзиран'іе, надсмóрфь, при-  
смотрьб; Eccl. дозóрство, надзиран'іе, призорьб,  
призиран'іе. Dozór mieć nad czym, albo dozór mieć  
czego. Dudz. 12. O dozorze urzęduy, który powinie-  
neſ doyrzeć, a nie dbasz o nic. Syr. 289. §. dozorność,  
pilność dogładania, die Sorgſalt. Naſłaudy go w cno-  
tach, w godności, w sprawie, w czuyności, w dozorze.  
Gorn. Dz. 37. Wielkiego dozoru człowie; oftrowid,  
daleko widzący. Off. Wyr. przezorny, von groſsem Vor-  
aſſehungspervnijgen. DOZORCA, y, m. DOZORNIK,  
a, m., co dozór ma, dozór maiący, dozoruiący, dozieracz,  
dogledacz, przyſaw, rządziciel, kierniący kim, der Auf-  
ſeher, Leiter, Fuhrer. Bh. dohledać, poručnik; Rg. nad-  
ſtavnik, nadſłójnik, nadpómnik; Vd. gorgledauz, gor-  
vanzhar, vanzhavez, gorgledavez; Crn. pomirkazh; Rs.  
надзиратель, бережащой, надсмóрфникъ, блю-  
стимѣль, нарядникъ, призиратель, призиратель,  
книгочій (дозорщикъ, wizytator, odwiedziciel); Ec.  
дозиратель, дозоратай, дозорщикъ, досмопри-  
мель, надсмоптальецъ, нарядникъ. Dozorea albo  
nauczyciel dzieci. Petr. Ek. 97. Wylicza uczyciele, pa-  
ſterze, ſtarsze, dozorniki. Gil, Poſl. 25. O duchu S.  
sprawco i dozorniku owiec Chryſtusowych. Sk. Kaz. 271.  
DOZORCZY, a, e, od dozorcy, Auffeherf. §. ob. do-  
zorny. DOZORCZYNA, y, ž., maiąca dozór, doglě-  
daczka, stróžnica, die Auſſeherinn. Rg. nadſtojniza; Rs.  
надзирательница, надсмóрщица, блюстимѣль-  
ница, призирательница, нарядникъ. Nie  
trzeba się dozorczynom dziwować temu, gdy krowy nie  
w równym ocielają się czasie. Haur, Sk. 54. (ekonom-  
kom). DOZORNOSC, ſći, ž., zabiegłość, pilność,  
pięciezołitość, Sorgſamkeit, Achtſkeit, Ross. блю-  
стимѣльносْть. Czego komu potrzeba, dziś okrom  
trudności, Na swoim mieycsu znaydzie z iego dozorności.  
Groch. IV. 555. baczenie na wszyſtko, przezorność. DO-  
ZORNY, a, e, - ie adv., dozierający, dogłedujący, pil-  
niący czego. Acht habend, wachend worüber (Rs. до-  
зórnый rontowy, patrolowy). Rs. надсмóрщич'ій,  
блюстимошный, надзирательск'ій, призиратель-  
ный. Poſtanowiono, aby woiewodie w przedawaniu  
rzeczy wszelakich dozorni byli. Biel. Kr. 498. Ja pługa  
dozorny, wiersze piszę. Kchow. 376. Oycowſkie, a  
szczęśliwości poddanych dozorne oko W. K. Mści. Dyar.  
Gr. 1, 86. Przezorny, przewidujący, obmyślający, upa-  
truiacy na dal, vorschend, achtſam, vorsichtig, bedächtig,  
forgſam. Dozorna gospodyni. Tward. Pas. 55. W tym  
sprawiedliwie, pilnie i dozornie poſtąpiła komissya. Pqm,

518 DOZOWAC - DOZRZEC.

DOZRZEC - DOZYCZYC.

84, 1002. Florenczykowie maią subtelność dowcipu, sposobność do nauk, dozorów są zyśków. Boter. 76. Jan. tczs. K. 2. b. §. paff. W dozorney robocie każdy rzezty wiele się przyczynia. Haur. Sk. 45. (w robocie dołgadaney piłnie, wo sfełig nachgeschen wird). DOZORZAC intr. ndk., dozor mieć, dozierać, dołączyć, die Auffsicht führen. Sło. pozorowati (cf. pozor); i.g. näd-rujati, nadpomniti; Vd. gorgledati, gorpogledati, gor- vanzhati, gornagleduvati; Crn. posiram se; Rs. надма-мър вамъ, назирамь призрѣмь, призиратъ, при-моррѣмь, присмачиватъ, утвядѣмь; Ec. смо-пр. рин, смотрятъ. Im magistratura ieſt dalsa od swego obiektu, tym dozorowanie trudnieysze. Gaz. Nar. 1. 188. DOZRZYSTWO, a, n., urząd dozorezy, das Aufheberamt, dozorowanie, mienie dozoru, pieczolowi-tosł, die Auffsicht, Dohut. Rg. nadſtojank; Fecl. мо-мри пельм. о. Opiekuny z urzędu i z dozorstwa zło-żono, ponieważ Władysław iuž był piętnastego roku dopędźik. Krom. 546. Dozorstwo Idu bożego nauką szeregerą. Zgr. Pap. X. 4. (Dozorowanie nad ludem 1.

DOZRZALOSC, ści, ž. DOZRZAŁOSC, DOZRZA-ŁOSC, dołałość, dośpiałość, dóyście, die Heife, die Zeitigung. Bh. dozrałoſt; Vd. srelnoſt, srełina, sesornoſt; Cro. zreloszt; Bs. sazrjelloſt; Sr. 1. zranoſći, wudacjnoſći; Ross. эрбосцмь, рапцмь (ob. rosnąć, waroſt). Dożrzałość owocu. Ld. Od 24tego roku człowiek źawa w dożrzałości. Zeml. 284. DOZRZAŁY, Doyrzaly, DOYRZAŁY, DORDZAŁY, DOZRZAŁY. IVob. Zott. 135. a, e, DOZRZALE adv., dołaly, dośpiały, w swojeń porze, reif, gereiſt, zeitig. Boh. dozrakn, do-ſpěły; Vd. srel, persorjen, sesorjen; Rg. dozriod, do-ſzella, dozrello; Bs. sazrjello, zrjello; Cro. zrzel; Sr. 1. fraly, dozrałe, zrawé, ženitne, wudacjna; Rs. эрбалий, доэрбалий соэрбалий, виіда-балий. W kwieciu nie szukay owocu doyżrzałego. Mon. 68, 422. Nie zarezy- nay žniwa, až žniwa doyrzałe będą. łyuk. Ross. 5 211. W naydożrzałszym iabłu kay predźey się robak załęze. Fr Ad. 8. Czosnek młody i nieprzeźrzały nie tek obity smak z siebie daie, iak dobrze dożrzały. Syr. 1220. Z iedneyże rozgi dordzała śliwa wychodzi, z iedneyži zie-łona. P. Kchan. Jer. 100. Rozum doyżrzały. Prot. Kont. C. 3. Wyście doyrzalsi, a iam młodszy laty, Dla tegom nie śmiał wyjeźdźać před swaty. Chreśc Job. 120. Niedożrzały, unceſt; Ross. н-ербалий, надорбалий. Jablka niedoyrzałe zrywa ręka sroga. Hul. Ow. 158. Szczeſliwe dziecko, co w te niedoyrzałe Lata, iuž zbie-rasz owoce doſła. Paſt. F. 19. Dożrzałym czynię Ec. эрбло; Rs. свершамь. (2. Doyrzaly, Doyżrzały, Dożrzały ob Doyrzeć, Dozierną).

DOZRZLC, DOYZRZEC, DOZDRZEC, DOZDRZEC, DORDZEC. DOYZRZENIEC (Dambr. 551.) niak. dh., Dożrzewać i t. d. ndk., dołtawać się, dośpiać, do pory przyjeść, reif werden, reif-n, zeitigen. Boh. dozrati, do-żral, dozragi, dozrał, dozrąwam, Simpl. žrati, žral; Vd. srel gratati, soriti, personiti, sesoriti; Crn. sgodnim; Rag. cozretti, dozrijvam; Bosn. sazrjetti, uzrjetti; Sr. 1. žrany, dozrany, wuzrany; Cro. dozreleti, zreleti, zrelem, zezreliiti, zezrelyam; Ross. доэрбѣмь, доэрб-вамъ, сорѣтмь, доэрбѣмь, эрбѣмь, соэрбѣмь, эрбѣю, соэрбѣвамъ, нарбѣмь, вызарѣмь, вызарѣ-

вамъ, виірбѣмь; Eccl. з:ер-лаю. To się prawie w ten czas działo, gdy wina doyžrzewaly. Radz. Num. 15, 21. (gdy się wina doſtawaly. Bibl. Gd.). W Main, ły tam žyta doźrzała, począł woynę. Baz. Sk. 201. Tam predźey niż w tych kraiah doźrzewała. Pasz. Dz. 120. Gdy prawie grono doźrzie, wygnieć go. Sien. 615. Owoc ten po doyrzeniu czarno się farbował. Orw. Cw. 145., Ec. эрбалие. Doſkonałość i doźrzenie płodu. Spicz. 181. fig. Wprzod niż rozsądek doyrzeie. Nag. Cys pr. 8. Uzřń w chwalebnych obyczaiach doyrze-wałyły. Pilch. Sen. lifl. 274. O tym nie nie mylimy, iż doźdrzewamy, a urwać się leda kiedy. Key Zw. 115, b. §. cum Genit. Doyrzawszy lat swoich Ryngoft, umarł. Biel. Kr. 126, domierzywszy biegu lat.

2.) DOZRZEC ob. Doyrzeć, Dozierną.

DOZRZEC, dożarł, dz. dk., dożrze Fut. Eccl. dožerać ndk., do reszty pożrzeć, vollends auffreſsen. Bh. dojratı, do-żral, dojeru, dojżer. Wszytko Mahomet pożarł, a czego on nie dożarł, pożarło chrześciańtwo. Smotr. Ap. 103. Torz. Szk. 174.

DOZUC cz. dk., Dožuwać ndk., do reszty pożuwać, vol-ends zerkau. Nr. doжеватъ, дожевываю; Ig. dox-вати.

DOZWOLIC cz. dk., Dozwalać ndk., dopuścić, zdadź na czyję wolą, gestatten, zulassen, erlaubn. Boh. dowoliti, dowolowati, propugciti; Sr. 1. dowohłam; Vd. dovoliti, dovolenje, pervoliti; Ross. дозволимь, дозволять, дозволе-нje. Ja tego nie dozwolę, żebyś miał iść do niego. Boh. Iom. 4, 66. Dozwol mi, z łaską. Cn. Th. Dozwolenie odeyścia, commeatus. Cn. Th., urlop, der Urlaub, Bh. na dozwoleni bept na urlopie bydź). Dozwolenie, koncessya, wohućść komu na co dana, det Conceſſ, die Concession, Erlaubniſh, Vergönnung, Ge-währung. Szlachtę w darowiznach, przywiliach, w dozwoleniach im przez nas danych, zachowamy. Herb. Stat. 658. Dozwolony, niezabroniony, pozwolony. Bh. dozwolenij, Ger. gestattet, vergöunt, erlaubt. Lifl *dozwolony, z dozwalaiacy, Erlaubniſhbrief. Jeden z synów mo-że iść na naukę za liftem dozwolonym pana dziedziczne-wo. Tarn. Ufl. 110. (Rs. дозволиitechный mogący bydź dozwolonym).

DOZYC niak. dk., doczekać się czego za życia, erleben; Bh. dožigi; Sr. 2. dołabowaſch; Vd. doshiveti; Rs. Do-жимъ, д. ą-иа-мъ. Tak była słabą, iż rozumianą, że wieczora nie dożyie. Mon. 68, 299. Obym tego dnia dożył ieszcze, Gdy nasza matka w ręce zapleszcze, Z woyny witaiąc zwycięście syny. Karp. 2, 147. Zdaie mi się, że ieszcze dożytie nowego nieba i nowéy ziemi. Gaz. Nar. 1, 192. §. dożyć, dopełnić žyiąc pewnego kresu, dokonać życia, kiſ wobin leben, zu Ende leben, ausleben. Kiedy ieszcze do tego czasu mogleś dożyć, poydź, patrz na mą krew. Teat. 44, 102. Czlek dožywszy wieku tak długiego, powinien ieszcze pięknie podziękować śmierci. Jobt. Ez. 149. On ci iuž dożył swego wieku; ale sławaego žyje dotąd. I.d. *§. Niedożyty, niepożyty, nie przemożony, nie dajacy się przemodź, unibwingbar, nicht zu überwältigen. Tam animusz nio-ſać swoj oyczyły i serce niedożyte, dokazował siła. Tward. Pas. 20.

DOZYCZYC cz. dk., Dożycać ndk., ieszcze nad iuž dane

DOZYS - DRAB.

DRABANT - DRABINA. 519

życzyć, przypożyczyć, w pomoc dozwolić, noch über
dieß gewähren, vergönnen, hinzugeben. Wieczorna
gwiazdo, bądź łaskawa; a teraz gdy do milé moiej Idę
na taniec, dożycz mi światłości twoię. Sim. Siel. 36.
Chcący pozywać, ma iść do sędziego żadać, aby sługi
dożyczył na pozwanie swego winowaycy. Sax. Porz. 66.
Nędzniczek przed sędzią łtoią piszcz Pytaiąć, co dadź
to dadź, ieno mi dożycz. Rey Wiz. 139. (pozwól woź-
nego do pozwu). Puści nam ziemię Spiską, nawet i
ziemi Halickielly nam dożyczy. Jan. Oksz. B. Któremu
przyrodzenie czego szczęśliwego a bacznego dożyczy,
ma się pilnie przypatrować sprawom ludzkim. Rey Zw.
21. Wielki skład skarbów kościołowi bóg dożyczyć ra-
czył. Jan. Lig. E. b. Podpomożon memi lekarstwy,
których mi Pan Bóg dożyczyć raczył. Sienn. 491.

DOZYS ob. Doza.

DOZYSK, u, m., dopadkowy zyłk, ein Nebenvortheil.
Nieprzyiaciele nas długo fortelmi zbywali, przorwiſkami,
dozyłkami, uchronami. Fal. Fl. 62. DOZYSKAC trans.
dk., przyzyłkować, przynabydź w zyłku, zyłkać, zarobić,
nebenbey gewinnen, noch dazu gewinnen. Vd. perdobiti,
perdobizhkati, perdobiulati.

DOZYWIC dz. dk., do śmierci lub do pewnego kresu wy-
żywić, dochować, bis wohin oder woju unterhalten, ver-
zorgen, zu Tode füttern, nähren, ernähren. Bh. doji-
wiſt, dojiłwim. Szpitale chwalebne, aby żołnierza doży-
wić w przypadku iakiego kalectwa. Leszcz. Gt. 115.
DOZYWOCIE, ia, n., posiadanie czego do śmierci, lub
prawo nadaiące posiadanie do śmierci, lebenſlänglicher
Besiß; Recht zum lebenſlänglichen Besiße, Leibgedinge,
Leibgut. Dożywocie urzędników bardzo, naganne. Gorn.
Wt. 43. (dożywotne urzędowanie). Między małżon-
kami zapis zobopolny, waruicy temu, który drugiego
przeżyje, intraty z dóbr do śmierci, czyli dożywocie.
Oſtr. Pr. Cyw. 1, 216. DOZYWOTNIK, a, m., maią-
cy dożywocie, der ein Leibgedinge hat. W rodz. żeńk.
DOZYWOTNICA, DOZYWOTNICZKA, die Besißerinn
eines Leibgedinges. DOZYWOTNI, ia, ie, DOZYWO-
TNY, a, e, - ie adv., do śmierci, poki życia, do-
zgonny, auf Zeit Lebens, lebenſlänglich. Małżeństwo
ieſt interessem, nie diennym, nie locnym, ale doży-
wotnim. Bals. Niódz. 1, 48. Starać się, aby urzę-
dnicy dobrzy byli, a nie dożywotni; bo dla tego doży-
wocia a pożytku z przełożeńtwa, dziwnemi sposoby lu-
dzie do urzędów przychodzą. Gorn, Wt. 4, 3. Doży-
wotni przyiaciel, per excellent. mąż albo żona, icdno
względem drugiego. Off. Wyr. Dożywotnia pani ob. Do-
żywotnica.

D R.

DRAB', i, ż. DRABIE w liczb. mn. wielka drabina wozo-
wa, eine große Wagenleiter. Wozy do wożenia snopków
małą drabie szersze od drabin, lecz rzadszych szczeblów.
Kluk. Ross. 3, 120.

DRAB, a, m., piechur, żołnierz pieszy. Dudz. 36. ein
Fuſknecht, Kriegſknecht zu Fuß. Bh. drab; Slo. dráb;
Hung. darabant; Cro. grabant, czaf (Sr. 1. drab = ież-
dziec; Sr. 1. trabant - drab, cf. Ger. traben, cf. Gr.
Reganwv, Hebr. דרר RADAPH = insequi). Onym pieszym

żołnierzom, które draby zowiemy, nie ma bydź taka
swawola dawana, iż pospolicie żebrzą. Modrz. Baz. 444.
Nie odłapała Romula nigdy straż iego, drabami przewa-
na, która mu zawsze pod ręką była. Stas. Num. 1, 223.
celeres). Książe Roman w téty bitwie za proſego draba
zabity. Stryk. 209. Calo drab, podkonnik drudzy mó-
wią. Mącz. Teraz zginęli oni z długimi mieczami, a
naftali hayducy Wégierscy z kusemi szablami. Petr. Pol.
2, 188. ob. drabik. Saul uczynil Dawida rotmiſzem
nad tysiącem drabów. 1 Leop. 1 Reg. 18, 13. (meżów.
5 Leop.). 1 Leop. 2 Mach. 13, 2. Drabi, krzyżowni-
ki Jezusowe, die Kriegſchnedte, die Jesum Kreuzigen.
W. Pofl. W. 310. Ave Rabbi, a za płotem drabi. Rys.
Ad. 1. (Judaszowe pozdrowienie) - ſ. drab, dragal, basa-
łyk, chłop tegi niezgrabny, ein tüchtiger Kerl, ein Bau-
erkell, ein Herl, wie ein Soldat. Nie bylibyśmy sobie
dali rady, trzech chłopów było, iak drabów. Teat. 54,
41. ſ. biegus, łapikura, powsinoga, hultay, włóczega,
ein Herumlaucher, Landstreicher. Jeżeliby chłop iaki był
biegunem, drabem, bez osady i bez własnego swego pa-
na, iuż to czlek podeyżrzany. Haur. Sk. 244. Drabu.
Mon. 65, 103. ſ. w szachach: piechotuik, pieszek,
piechota: im Schachspiele: der Bauer. W szachach drab
na profit chodzi, ale z boku kole, A iego swyſtek ſkok
na pierwsze pole. J. Kchan. Dz. 86. DRABANT, a,
m. DRABANCIK, a, m. zdrbn., rodzay żołnierza, no-
szące halabarted. Włod. dragant, harcerz, halabartnik,
iak chodzili przed konsulami Rzymſkiemi z siekierą.
Dudz. 36. der Trabant; Vd. trobant, trabant, varih,
grabant, sprevodnik, obſtriravez; Cro. drabant, grabant,
czaf; Bs. barabanat; Hung. darabant; Suec. drabant;
Jſtal. trabante; Pers. derbaan cf. Gr. θεσανω, Ger. tra-
ben, Trappe); Ross. мБлохранипель, мБальник,  
подрёнда. В przód idących i na zadzie strzegących  
wielmożna ozdoba, w okrąg i oboſtronnie STOIAJCYCH  
drabantów gotowość. Smotr. Lam. 32. Musisz zład wyiść  
z twemii niezbożnemi drabantami. Birk. Gt. K. 58. Dra-  
banci, iazda naypowaźnięysza, która we Szwecyi i u  
niektórych książąt Niemieckich za gwardyą nayprzednię-  
szą bywa poczytana, Papr. W. 1, 470. - ſ. gatunek tańca,  
ein gewisser Tanz. Tańczyli Krakowiaka, byczka, sara-  
bandy, drabanta. Teat. 24, c. 74. DRABANCZY, a,  
e, od drabanta, Trabanten: Łąska drabancza. Fal. Fl.  
49. DRABARZ, a, m., rodzay wielbłądów. Włod., dro-  
medarius. Dudz. 36. das Dromedar, Dromedarz. 1 Leop.  
Jes. 60, 6., Ross. одногорбый, верблюд. DRA-  
BIK, a, m., zdrbn.rzecz. drab, - pieszek, ein (kleiner)  
Fuſknecht. Za Władysława drabikowie nasi chadzali z  
oszczepy, a miecze przy boku mieli; pawęzy też miewali;  
ani ich iazda lekka iako przełomila. Biel. K'r. 529. - Prov.  
Twarda kość drabiku. Rys. Ad. 66. (cf. dudku nie grab'  
siana; cf. nie podeymuy się szaszku legawego pola).

DRABINA, y, ž. DRABINKA, i, ž. zdrbn., DRABKA,
i, ž. zdrbn. (ob. drab', cf. Ger. Treppe, trappen, Gr.
τραπενι Pol. drepvic) dwie žerdzi szczeblami połączone,
 służące miało wschodów, die Leiter. Bh. rjebřik, rjeb-
bjěck; Sto. rjebrik; Mor rjebt, rjebt (cf. rjebro); Sr. 1.
rjebel, rjebli; Crn. rſop, lujtra; Vd. lötra, leitra (cf. le-
tra); Slá. et Rg. līſtve; Cro. sztupalka, sztupalnicza,
lisztva, lóytra; Dl. lisztva; Hung. lajtorja; Bs. połoj,

520 DRABINIARZ - DRABOWAC.

palir, palia; *Rs. Абсцца, Абсцнца, Абсенк.* (cf. *leź*); *Ec. Абунвица. Zerdzi u drabiny bywiają łobowe, osowe, dębowe; szczeble dębowe, grabowe. Kluk. Rosl. 2, 158.* Uyrzał Jakob we śnie drabinę noiącą na ziemi, a wierzych iey dotykają y sie nieba; anioły witpuiące i zchodzą po nię. *Leop. Gen. 28, 12.* Drabina z podporą, z podtawki m. *Crn. Th.* die Spannleiter, Doppelleiter. *Równo winien i wisieć powinienby snadnie, Ten co drabinę trzyma, iako ten co kradnie. Min. Ryt. 3, 309.* Szwiec a drabiny, będą nowiny. *Rys. Ad. 64.* (żłodzieyftwa). *Nayprédżej się od drabiny złodziey nawroci do pokuty.* *Pot. Arg. 616.* (od szubienicy, von der Galgenleiter, vom Galgen). - Drabina pleciona, die Strickleiter. *Z ganku drabinę plecioną spuszczała J po møy przyjęł do siebie dawała.* *P. Kchan. Oli. 1, 120.* *S. Drabiny u wozu drabnego, ob. Drab', Letra, die Wagenleitern, die Leitern am Leiterwagen.* *S. Drabina sienna w Rayni nad żlobem. die Rauſe, die Futterleiter. Koryta i drabki w źaience dla cieląt muszą bydź nizkie. Swirk. Bud. 63.* *§*. Fig. Wielka natury drabina. *Przyb. Milt. 159.* Kłopniowanie, snowanie się, zwiazek rzeczy przyrodzonych, die große Stufenleiter der Natur. *S. meton.* drabina, z cos ogromnego, olbrzymiego, niezgrabnego, etwas Ungeneures, Niesenmäßiges, Ungeschlachtes. *cf. długolag, dylag, dryblas, drygant.* Tała drabina, takie konioſko rosłe. *Alb. n. W 15.* Takie konie przerosłe, dryblasy, zowiemy z urzędwiskiem buceſałami. *ib. 14.* Z drugiego chłopa będzie okrutna drabina, Porſiryon równia w wysokości, a w sercu niemasz za fenik dzielności. *Mon. 71, 545.* Boh. kolohnat. DRABINIARZ, a, *m. cerambyx scalaris*, chrząszcz, na którego pokrywach kręsa ieſt, na kształt półdrabiny. *Kluk. Zw. 4, 58.* *der Vogenbockkäfer.* DRABINASTY, DRABNY, a, e, z drabiami. *z letrami, Leiter*. - Woz doſtatkowy, czy to drabiniały, czy wasągowy. *Jak. Art. 3, 295.* Wozy drabiniaſte z deszczkami. *Goſt. Kh. 136.* Chłopi na drabnych wozach małą chroity wozić, iako siano abo żyto wożą. *Goſt. Ek. 25.* Snopy noszą do drabnego wozu, J głosny z nim wnet ieſt do łodol iedzie. *Miaſk. Ryt. 2, 169.* Miia poboieiwſko, gdzie na wozy drabne walą trupy. *Pot. Arg. 304.* Dżiateczki same wozami drabnemi wożone były do Lwowa. *Birk. Chm. B. 3.*

DRABOWAC intrans. ndk., klusać, truchtać, podług Niem. traben, den Trabb giben, den Trabb reiten; Sr. 2. třobomasch. Konia uczą kłosać i drabować, a potym z prędkością uwracać. *Cresc. 683.* Drabować koniem albo na koniu. *Tr. Drab, który z szefelinem przy panu drabuie.* *Mącz. S. transit. drabować konia, nieżdżać go truchtem, ein Pferd (trabend) einreiten.* Obieżdżający, gdy poczyna konia drabować, aby uzdę krotko trzymał, ižby koń szyje krzywił. *Cresc. 522.* Trzeba drabować źrzebca po ziemi oranę i nieoranę, aby się nauzył nóg równo podnosić. *Cresc. 522.* Cwicząc źrzebca, kazać na nim ieżdżić wolno po roli, a drabować go przez zagony, tam i sam obraciać. *ib. Trzeba często konika drabować po téy drodze, gdzie ma w zawód biegać.* *W. Poſt. W. 3, 475.* Kto chce konia w zawód puszczać, pierwей go drabuje na onym mięscu. *ib. 505.* *S. Drabować, przetrząsać, roztrząsać, rozbie-

DRABSKI - DRĄG.

tać, untřuchten. Sprawy w niższym sądzie nie drabowane. *Vol. Leg. 6, 481.* Sprawy iuž in prima inłatia drabowane. *ib. 451.* Drabuiąc wołenne rynsztunki, Przypadkiem natrafilem na torbę wędzunki. *Zabt. Amf. 50.* Patron nie przyimuie, bo dokumenta drabie. *Zab. 13, 57* (szpera, gmerze w nich, er ſtankirt darin herum. ob. przedrabować). *§. czesć, kämmen, hecheln.* Juž Polifemie kudły grabiami drabuiesz, Juž kosmatą obżynasz sierpem krzywym brode. *Zebr. (W. 340. pectis).* Fig. drabować kogo, nicować go, einen hecheln, ihn durch die Hechel ziehen, ihn durchziehen.

DRABSKI, a, ie, od draba, piechury, piechotny, Füßknichts, Füßvolks. Seladin hetman ieszcze ital na plać smiele, Nie dbaiąc nic na działa, ni drabſkie piſczezele. *Stryk. 729.* Drabſką słužbę służyć, merere pedibus. *Mącz. Hotman drabſki, Budn. Jer. 52, 12.* (not, abo żołnierſki).

DRACHMA ob Dragma.

DRĄCY ob Drzeć. DRACZ, a, m., zdzieracz, łupiskora, ein Räuber, Schiinder; Sr. 2. drez; Bh. drac. DR. CZA, y, ž., zdzieranie, zdzierstwo, Räuberey, Edin derey, Raub. Nie h się ten wilk urzędnik tą draczą wspomoże. *Sim. Siel. 101.* Mnię łakoma oyca dracza zebrala, niż teraz syn iego przez miłość sobie ſkarbi. *Fabt. Tel. 110.*

DRĄG, u, m. (Drążek zdrbn. qu. v.), pręt gruby twardy przydłuższy, z drzewa lub żelaza, do utrzymania lub podnoszenia ciężarów. *Rog. Dos. 2, 83.* die Stange, der Baum, Hebebaum, die Hebestange; Bh. bidio, bidelec, náton, Spalck, rumpál; Slov. druk, zežlo; Kind. drog, ranta, shtanga, prekla, porivalu, vsdigauka, ak dreml, monga, brune, tromba; Crn. kij, drog; Hg. dorong; Niedersächſ. dragge, Angl. draga (Crn. et Vd. diögam, dręgam, dregniti, dregati = trudere, tundere, cf. dragnąć); Cro. drğ, sztanga, oschek; Dl. pritka; Rg. potuga; Bs. polugga, ljenka, linka, chujſk'a, pritka, motka; Sr. 1. flödor; Sr. 2. swoßd; Rs. dōga, dōrog, rücharb, rüchökeß, смятъ, осхопъ, ослоопина, подвёмъ, пешня; Eccl. poſemb, poſemb, kěrdrż. Dragi u poiażdżew u karet, die Kuffenbäume. *Ross. Dōrogi.* Dragi do karet, kolasek, bywaią brzoſtowe, iesionowe. *Kluk. Rosl. 2, 158.* Drag do zawarcia drogi, kobylice, rogatki, der Schlagbaum, Sperrbaum, der Baum. *Drągiem to zową, kědy port zawarto, Pod *Gdańsko przyſłep swowolny zaparto, Przeto ty czekay, až ci drag odwiodą.* *Klon. Fl. G. 3, b. - *Drąg, pręt, łąſka, kiy, ein Stock, ein Stab, ein Stecken.* Jak ów Jakób za Jordan, -przeszedł Wisłę z drągiem, A powrócił z ładownych wozów długim ciągiem. *Zab. 16, 127.* *Nar. S. Mechan.* Drag drewniany albo żelazny do podniesienia ciężaru. *Os. Fiz. 103.* der Hebebaum, der Hebel. *Drag, pręt niegiętki iakieykolwiek poſtaeī, tak uſtatkowany w jednym z swoich punktów, ižby nie mogł powziąć innego ruchu, tylko ruch kołowrotny, t. i spoßobny do obracania się około punktu, który się nazywa punktem podpory.* *Jok. Mat. 4, 250.* Trzy gatunki drągów, podług trzech różnych polożeń, iakie może mieć siła względem ruchadła i odpora. *ib. 4, 255.* Drag ulżywiały, który przy dźwiganiu sily dźwigającemu pizyczynia a ciężaru umnięysza. *Drag uciążiały, który, gdy*

DRĄGAL DRAGANT.

gdy go dźwigaiacy używa, ciężkości przyczynia. Sol.
Arch. 50. Tragehebel, Druckhebel. Drag, maiący pod-
ławek w samym śrzodku, a ciężary równe na końcach,
iest wagą. ib. 50. Ec. превѣси, вѣсі или коромысло
у вѣсѣb. §. Stoi iak drag, nieruchawy, wie ein Kłob,
unbeholfen, steif. Już chłop wielki iak drag, a czterech
mu zmysłów nie dołaie. Boh. Kom. 1, 107. - Drag,
basałyk, grundal, borys, dragal. ein unbeholfener Tölpel,
ein Kłob. Rs. oclónb, oclopóna. On iak drag nie-
zgrabny. Teat. 56, c. 42. Panienkę tak piękną ma po-
siadać drag iaki niezgrabny. ib. 35, 63. §. Na dragu
siedzieć (ob. drążkowa senatorka). Zona wziąwszy sta-
tut rachuie, daleko tam pan iøy siedzi od krola Na drą-
gu, iak rarog. Opal. sat. 39. DRAGAL, a, m., basa-
łyk, grundal, borys, drągal. ein ungeschicker
Tölpel, ein Kłob. Crn, bivolina. Popiel wtorzy, pięń
a dragal własny. Krom. 45. flipes caudesque). Maż
møy z pierwszøy żony ma wielkiego dragala syna. Teat.
36, c. 29. et 30, 33.

Pochodz: *Dragarz, dragowy, drążek, drążkowy, drążnik, drążny.*

DRAGAN, DRAGON, a, m., żołnierz pieszą i konną
służbę odprawuiący, der Dragoner; Bh. dragon, dra-
gaan; Sr. 1. dragonar, yeżdne pścik; Crn. dragónar, Vd.
dragonar, tragonar; Sla. drágun; Cro. grabant, baraba-
nat; Rs. aparyńb; Gall. dragon; Jtal. dragone). Te-
raz co kurta, to dołman, co chłop, to dragan. Dwor.
H. Dragan proty oncewiy zachowuje w słowach przy-
stoyności, niżeli te panięta z wielkiego świata. Teat.
19. c. 59. Dragan, przerosły, drabina, ein großer
Mensch, ein Dragoner; także o kobietach, auch von Wei-
bern. Baba dragon. Teat. 33, 8. Nayłatwiøy hędzie
dołać innéy służebnicy, Proszęć odegnać tego dragana
w spodnicy. Tręb. S. M. 26. §. Do ftu draganów, do
ftu kaduków, zum Henker. Ale pókiž ia do ftu dragonów
mam milczeć! Teat. 34, b. G. 2. S. Hiſt. Nat. brudny
dragan, tringa littorea, gatunek kulików. Kluk. Zw. 2,
315. die Seemornelle, Seelerche, eine Art Kibiß. DRA-
GANEK, nka, m., ptak, z gatunku kulików, tringa
pusilla. Kluk Zw. 2, 315. det graue Kibiß. S. Botan.
dracunculus, der Dragun, ziele. Ład. H. N. 29. Kluk
Rosl. 1, 219. et 2, 217. DRAGANIA, DRAGONIA,
ii, ž. zbiorow, dragani, die Dragoner. Slav. dragúni).
Zołnierze umieiały musztrę pieszą i konną, aby mogli
bydź uzyci i pieszo i konno. Papr. W. 1, 470. Chmiel.
1, 84. Dragonia na placu równym spotyka się konno;
na ciesninnie zaś iedna część zsiada z koni. Jak. Art. 2,
457. DRAGANISKO, a, it. nogann: podły niezgrabny
dragan, ein schlechter, ungeschicker Dragoner. Zbiory
iego draganisko podłe a insza kuchenna gawiedź rozszar-
pie. Psalmod. 56. DRAGANSKI, DRAGONSKI, a,
ie, od draganii; Dragoner: Rs. drapuyckii. Zaciągg
pieszy, dragoński, raytarſki. Vol. Leg. 4, 680. Což to,
nie macie sposobu dragońskiego? kolbą go tam który!
Teat. 32, b, 76.

DRAGANT, u, m., ziele, Kozłowe ciernie. Syr. 677.
Bocksdorn, Tragant. Crn. drógónt. §. Koźłego ciernia
kléy, sok, tragant. Cr. Th. aftragalus tragacantha.
Linn. tragagant. Syr. 677-78. der Tragant, das Gummi
des Bocksdorns.

DRĄGARZ ob. drążnik, tragarz. *DRĄGASTY, a, e,
Tori I.*

DRĄGARZ - DRAPAC.

521

- o adv., peněr dragów, kiiów, prętów, voll Stangen.
Vd. drogaſt, rantaſt, shtangaſt.

DRAGMA, DRACHMA, y, ž., z Greck. ósma część un-
cyi, čwierć łota. Crn. Th. eine Drachme. Uncyja ma 8
drachm. Krup. 5, 255. Dragma, trzy skropuły. Spicz. 241.
DRAGMOWY, DRACHMOWY, a, e, od dragmy,
Drachmen: -

? DRAGNIE. Jia Bellonę rzucam na stronę; Tym czasem
dragnie O Ruskiey Jagnie Chę naciągnąć trony. Kochow.
152. Dadź itary musi Pokoy Jagusi; Lecz niech odno-
szę Odpowiedź proszę, Wzgardań z której miary, Jże
nie dragnie Przy młodøy Jagnie Kiedy siędzie źary. ib.
172. (cf. Crn. et Vd. dregniti, dregati, dręgam, drô-
gam z pchnąć, trąćić) cf. drag, cf. Drgnąć, drgać.

DRAGON ob. Dragan.

DRĄGOWY, a, e, drążny, od draga, Stangen:-, Baum-,
Hebel: -. Dragowe Subſt. plata od draga, to ieł, od
rogatek, Schlaggeld, für den Schlagbaum. Myto, drą-
gowe nazwane, na źarosłorf Erzefich płacone bydź ma.
Vol. Leg. 7, 162. §. na dragi zdatny, zu Stangen taug-
lich. Tr. Sosna dragowa.

DRAKA, i, ž., dracza, darcie się, bitwa, porywanie się
na drugiego, das Herumreifen, das Nauerecy, Schläge-
rep. Rs. apáka. Gdybyśmy się potkali, nie móglibyśmy
wytrwać bez krwi i draki. Pot. Arg. 748. Ztąd te niekon-
tentece, ſkargi i niesmaki A potym rebellie i żałosne draki.
ib. 321. DRAK, plur. DRAK1, DRACZKI, z Koly ofstro za-
ciosane, z których plot robią. Woll. ſpiłżeje Zauńpſchłe.

DRAMA, *DRAMMA, y, ž. et - atu, m., z Greck. zna-
czy w powszechności sztukę teatralną. Kras. Zb. 1, 244.
das Drama, das Schauspiel. Bh. činobra, Sr. 1. pihla-
darſſa hra; Vd. ozhitau jiganre, goderſka ſkasa, ſkas-
nuje, nagledalu, presha; Cro. peldokaza, peldoigra;
Rs. apěłniše. *Dramma, dzieło każde do udawania
teatralnego przysposobione; tego są dwa gatunki tra-
giedya i komedy. Teat. 24, 9. Czrtr. Trajedye i ko-
medye zamykaią się pod ogólnym nazwiſkiem dramatu.
Gol. Wym. 402. DRAMATYCZNY, *DRAMMATYCZ-
NY, a, e, - ie adv., od dramatu, dramatich. Cro. pei-
dokazni). *Drammatyczne poema. Teat. 24, 9. Cztr.
DRAMATYKA, i, ž., nauka dramatyczna, nauka o dra-
mie, die Dramaturgie. Dziś dramatyka rośnie; śpie-
szem na niej radzi, Ale ta, co do śmiechu, nie do lec
prowadzi. Dmoch. Szt. R. 50.

DRAN, i, ž. DRANICA, y, ž., zbior, deſka darta, szece-
pana, ein dünn gespalteneß Bret. (ob. Drzeć; Rs. dranž
łaty dachowe; rozszarpane, rozdarte papiery; draniuła
mała łata dachowa; draniuła ułomek; Bh. dranice rap-
tura). Boh. dracſa, Sr. 1. ſchleyß. Drań piec okrywaią-
ca zwykła od wielkiego ognia w hucie zatlewać, Torz.
Szk. 15. Dranice do pokrycia dachów bywaią sosnowe.
Kluk Ross. 2, 159. cf. gont).

DRAPAC, DRAPIC, ał, drapie, drapię, *drapam, cz.
ndk., drapnąć idnt. (diſt, drapnąć niak), zdrapać dk.
pażnogciami szarpać, ſkrobać, (mit den Någeln) kraſzen,
Bh. drapati, drápi, drápám, drápati, držbati, drbati,
drbawati; Slo. drbati, drápu; Cro. drapati, draplyem,
harim, menem, chessem; Dl. drapim: Sr. 1. drapać,
drapnucż, drapam, drapu; Sr. 2. drapaſch (Sr. 1. drapa,
Sr. 2. drapawa swierzb); Crn. drapſti, drápem, der-
pavsam, praſkam, prashnem, prashneti, dergniti, der-

66

EXPENSOWNOSC - EXYLOWAC.

pensować, iak tyle, ile ieſt przychodu; bo wydatek nad przychód z cudzych ieſt pieniędzy. Teat. 19 b, 43. Ja niechcę, żeby się twoj pan miał expensować dla mnie. Teat. 36 c, 112. (piszczać, ubożyć, sięh koſten maſchen. EXPENSOWNOSC, ści, ż, kosztowność, wydatek wielki, Koſtbarkkeit, große Ausgaben, Aufwand. EXPENSOWNY, a, e, ie adw., kosztowny, wielki expens czyniący, łażący, koſtbar, mit Aufwand. Expensownie żyie. Xiqdz. 24.

EXPERIMENT, u, m., EXPERYMENCIK, a, m., zdrbn., doświadczenie, dowód. próba, der Erkahrungsverſuch, der Verſuch, die Erfahrung, die Probe, der Beweis. Piern- wszy experyment posłuszeńſtwa dał w szkołach mnićzych. Sk. Zyw. 1, 391. (cf. praktyka) §. termin prawny, we- dług wyrazów ſtatutu Litewskiego, rozpieranie się; spo- sób rozkazu sądowego, aby ſtronę zwołczącą przymusić do źławania u sądu, i to ieſt pierwsze accessorium. Kras. Zb. I, 282. Zwangsbehil an die zögernde Parthey, sięh vor Gericht zu stellen.

EXPLEJACYA ob. wykoczołowanie.

EXPLIKACYA ob. wyłuszczenie, wyprawa, rozbiór, obja- śnienie, wyjaśnienie. EXPLIKOWAC ob. wyłuszczać, obiaśniać, rozhierać.

*EXPOSTULOWAC z kim, intransit. nied., żadać od kogo sprawowania się z czego, spierać się z kim, von jeman- den Rechenſchaft forbern, sięh mit ihm herum diſputiren. Poczęliśmy z gospodarzem expoſtulować, czemuby w tak zacnuł wigilią tak słaby dał objad. Star. Ref. 44. Kiey- ſut, dowiedziawszy się, że Jagiełło nań się zmówił z miſtrzem Pruſkim, expoſtulował z nim o to. Biel. Kr. 219.

EXPRESSYA ob. wyraz, wyrażenie.

EXPROMISSOR, a, m., wyręczający dłużnika, zaręczy- ciel, rękoymia, poręcznik, der Bürge, Gewahleister, Gut- stcher. Gdyby wierzyciel, opuſciwszy przednIEyszego dłużnika, trzymał się wiary expromissora; tedy ów bywa wolny, a na iego zapis zlecony expromissor naſtě- pnie. Chelm. Pr. 159.

EXTORSY ob. wydzieranie, zdzieranie, wymęczenie, wy- mołenie, wyciſk.

EXTRA, ob. oprócz, nad. §. nadzwyczaynie, arcy, mocno, wielce, bardzo, auſerordentlich, ſchr, ſtark. Gołego orę- ża extra się łękam. Teat. I, 55.

EXTRAKT, u, m., EXTRAKCIK, u, m., zdrbn., wy- pis, wyciąg, Auſzug, Ertract. w prawie: transakcya z protokołu kancellaryi autentycznie wyjęta, z piczęcią, korrektą i podpisem konfrontuiaćego. Kras Zb. 1, 282. *ekſtrakt prawny. Cn. Th. 170. §. Medic. *ekſtrakt u aptekarzów, wyciągnienie iftości, duszy. Cn. Th. 170. Sjr. 96. ein medicinischer Ertract. Extrakt, wyciąg, ifto- ty oddzielony od roślin, za poſrzednictwem wody, Dyk. Med. 2, 150. Krup. 5, 33.

EXTRAORDINARYNY ob. Nadzwyczayny. Dział *ex- traordynalne, Archel. 18. id.

EXUL, EXULANT ob. wygnaniec, Rs. OZÉMŠTVOBANNÝ. *EYROPA ob. Europa.

EXULANTSKI, a, ie, wygnańczy, des Landes verwie- ſen, im Eril heſindlich. Exulantſkie seymiki, Smoleńſkie, Starodubowskie. Vol Leg. 7, 186. (zakordonowane). EXY- LOWAC ob. wygnać Rs. OZÉMŠTVOBANNÝ.

EXYSTĘCYA - EZAIASZ.

623

EXYSTENCYA, ob. byt, bytność, ieſteſtwo. Kras. Zb. 1, 281. das Daseyn; Rg. bivitvo, Rs. существованные. суſh- nosći; Ee. осущесmie, бытносći. EXYSTO- WAC, bydź, ieſteſtwo czyli bytność mieć, itnańc. eriſtiren, vorhanden ſevn. Rs. существовать, существовать. Exy- ſtuiacy, Rs. суſhij; Ee. осуществованный, восприя- вий существо.

EY! wykryk. Bh. ey, ay; Rs. ya. - a., radości: Ey! Ey! dałem ze iemu, dalem. Boh. Kom. 1, 359. Kozak na teor- banie tnie tańczyki: wszyscy goście krzykną: ey wiwat ochoły gospodarz. Zab. 13, 204. b., żądania przynie- cierpliwszego Ey. Ey kiia! Zab. 13, 134. - c., zachęce- nia Ey! Ey pokiż to rycerstwo ponosić będziemy. Pilch. Salt. 41. - d., zadziwienia, Ey! ſchau! Ey, ey, iakie dziwy. Maćz, papae! - e., niechcii, Ey! Ey cóż tu robić? kto mu doda rady! Zab. 16, 331. Ey ey umieram bru bru włosy mi wſtaią na głowie. Teat. 27, 107. - f., przestrogi zaſtanawiaćcey: ey! eyże! Ey! Ey! n.p.. Ey przebóg Mści Panowie! Zab. 15, 183. Ey day mi pokój, bo weźmiesz i drugi raz w pyſk. Boh. Kom. 1, 70. Ey co bzdurzysz. Teat. 30 5. Zawiedziez się, ey wa- ra! Brud. Oſt. a. 11. Ey synu niżey, ma rada, opali- č słońce skrzydła. Falib. Dis. E 3. Młynarzu! są tu ry- by? Są, panie łakfawy! Eyże! podobno niemaz! Pot. ſow. 24. Ey Marcinie! ey uważay. Boh. Kom. 4, 180. Eyże, mówcie prawdę. Birk. Ex. 17.

EYNAŁ, HEYNAŁ, HAYNAŁ, u, m., słowo Wegiſrskie; Hg. haynal aurora; Pannones excubitores sub auroram sibi accinunt: Haynal wagion szeppiros, haynal, haynal wa- gion t. i. erumpit iam elegans rubens, s. aurora etc. ut noſri: O widzę cię, widzę etc. U nas tedy znaczy: piesń budząca, ein Weckelied, ein Morgengefang der Wach- ter im Lager. Niż iutrzenka nad obozem wschodzi, Mu- zyki heynał otrąbią krzykliwy. Chrośc. Fars. 286. Rano zaraz probować chęć swéy fortuny, i zagrzmieć ogromnemi heynał pioruny. Tward. Wład. 122. Heynał wszyscy zaſpiewaymy, Eja. Piesź. 2. Poczciwemu nie trzeba ſtróża z heynałem na wieży, bo iuž ſtróżem u niego cnota. Rey. Zw. 135 b. Heynał utrapioney koronie Polſkiej: Heynał świta! Febus wſtaię! Kochow. 244. §. W Kra- kowie dawniły na wieży P. Maryi przez kilka niedziel przed bożym narodzeniem, zaczawszy wnet po pónocy aż do świtu na dęty infrumentach grano, aż do samego dnia bożego narodzenia, i to tam także zwali heynał; das Frühbla- ſen vor Weyhnachten auf dem Marienthurme in Krakau. - §. Już po heynale, inż po godach, inż po harapie, minał do- bry byt, es ist vorbey, es ist aus. Trza za wczasu kurat- ora sierocie, nie w ten czas, kiedy iako mówią po hey- nale, kiedy się koła rozbieżą, kiedy inż wszystko utraci. Groi. Obr. 92. *§. zorza, die Morgenröthe. Eurus pod- padł pod heynał. Zebr. Ow. 3. ad auroram). EYNA- LIK, a, m., zdrbn. EYNAŁOPIS, a, m., który eyna- ły pisze, der Frühlieder dichtet. Tr. EYNAŁOSPIEW, a, m., który eynały ſpiewa, der sie ſingt. Tr.

EYE! ob. EY f).

EZAIASZ ob. Izaiasz.

624

FA - *FACELET.

F.

F litera szóła alfabetu łacińskiego. Kras. Zb. 285. Głoska ta nie ieł Słowiańska, dla czego też tu pod żadnego słowa Słowiańskiego nie znaydziesz. - Omnia apud Slavos nomina, quibus litera φ, et apud Bohemos (et Polonos) f. initium dant, suam peregrinitatem produunt, et sunt numero exigua. Durich Bibl. Sl. 1, 105. Atoli Czesi w nie-których Słowiańskich słowach w przemienili na s u. p. fauś = wąsy fauśaty = wąsaty. U nas iedno słowo: fu! fuk! fukać niepewno, czuś swoykłe, czy przy swoione. S. Dawni pisarze Łacińskim i Gręckim słowom przyswoionym zołstawiq ph. n. p. philosophia, Phaeton; my teraz piszemy wszędzie z zaniał ph. n. p. Filozof, filozofia, filozoficzny, Faeton. Kpcz. Gr. 2, p. 260. w czém Włochów naśladuiemy.

FA! FA! wykrz. pfa, pfe! Nie mogąc wstrzymać, zawołali: fa, fa! Dwor. F. 4. fe, fi! pfe! ob. fałać, feydac.

FABRYKA, i, ż., z łac. budowanie, wyławianie budowni, das Bauen, der Bau. Caly maiątek swóy fabryce ś. Piotra darowała. Warg. Wal. 229. Haur. Eh. 6. Fabryka zamku Grodzieńskiego, dla nieoddania potrzebnych pieniędzy, ieszczenie nie dokońciona. Vol. Leg. 5, 520. Rozpoczęta fabryka, ma bydź podług podanych abrysów kontynuowaną. ib. 7, 102. §. budowanie, gmach, das Gebäude. Kościoł ś. Zofii wszytkie iane fabryki wspaniałością swoją przechożi. Star. Dw. 5. Nagle z grantu na wczersz fabryka wspaniała A przerozległa powstała. Przyb. Milt. 29. §. sposób budowania, ułożenie, struktura, die Art des Bauens, der Bau. Fabryka lub ułożenie serca takie ieł: . . Krup. 2, 258. 2 warsztat rękodzielny, rękodzielnia, rekonstrukcjo, eine Fabrik. Vd. rokodelauzhnia; Rs. zábódB. Trzeba nam założyć fabrykę kraioską na wszelkie towarzy. Kołt. Ligt. 1, 76. fig. słowa nowe z ich fabryki wychodzące. Mon. 69, 252. 3) FABRYKA, FABRYKACYA, yi, ž. zfałszowanie urzędownych pism. Kras. Zb. 1, 285. die Verfahrschung gerichtlicher Schriften. Są kancellarye nasze pieniactwa i wybiegów skladem; sędztwo fabryk i korrupcyi professya. Zab. 16, 166. FABRYCZNY, a. e, od fabryki, budowli lub rękodzielni, Bau-, Fabriken-. Dozorca i pisarz fabryczny. Xiqdz. 101. Torz. Szh. 57. Rs. zábódczyj, подзвódczyj. FABRYKANT, a, m., rękodzielnik, ein Fabrikant. Cro. rukotvöreiz; Rs. zabadunck. FABRYKANTKA, i, ž. die Fabrikantinn. FABRYKANTSKI, a, ie, od fabrykanta, Fabrikanten-. Fabrykantkie exkuzy. Torz. Szh. 6. FABRYKOWAC czyn. nied., złabrykować dok: robić co, składać co, osobliwie co niedobrego, fabriciren. Pan Laurenty zfabrykował testament. Teat. 5, 134.

FABUŁA, y, ž., FABUŁKA, i, ž., zdrbn., eine Mähre, eine Fabel. Jeft o nieśmiertelności plotek i fabul u pogańftwa dosyć; a u samych chrześcian prawda zołtałe. Skarg. Kaz. 641.

FACECYA, yi, ž., z łacin/kowłofk. kunsztownie i śmiesznie powiedziana rzecz. Maćz, kunsztowanie, ib. koncept zabawny dowcipny, żarcik, ein scherzhafter Wib. Rg. sięjala. (cf. żant).

FACILET, FACILET, FACELIT, FACOLET, u, m., Jtal, fazzuoloetto; Vd. facinötl, facilet, faceněłt, hantvela,

hadra; Crn, fazanękel; Bh. facałſt; chuſtka do nosa, das Schupſtuch. Facelet iey byl Izami napoiony. J Kchan. Fr. 69. Oleiek trwaley woni ku rękawicom i faceletom, które chęą wonne mieć. Sienn. 573. Mam facelet od niego; ieszczem panną była, Tańcował zemną, głowa mu się zapocila, Otarlszy, rzucil na mnie, iam zchowala. Sim. Siel. 91 §. chuſtka, ein Tuch. Wszedłsy w gób, vyrzał prześcieradło leżące i facelet, który był na głowie iego, z osobna zwiniony. Radz. Joa. 20, 7. (chułtke. Bibl. Gd.) Stroie białogłowskie, iakie są rucha, facolety, pończuszki, ferety. Coſt. Gor. 129. Kobiety ſtroiow niezwyczaynych nie maią wymyślić, facelity od wierzchu głowy do ziemi. Petr. Pol. 2, 197. Twarz iego faceletem zawiązana. Rey Poſt. Ooo. 1, Facilet. Paszk. Dz. 122. W facelit co zawinąć. Hrbſt. Nauk. C. 4.

FACHA, y, ž., z Niem. przegroda, das Fach, die Abtheilung. Cebulę morſką, rozebrawszy na fachy, w šklenicę włoż. Sienn. 627. Wydub' z iabłek iadra i z ich fachami włoż do garce. ib. 522. Okrętny piecyk w sobie fachy ma, iakoby połki w łakotkę. ib. wykl.

FACYATA, y, ž., FACYATKA, i, ž., zdrbn., z Włosk. domu przednia ściana, czoło, die Fronte eines Gebäudes, die Fashe (ob. Adig.). Prožno na facyacie pałacu zawieszać herby, kiedy we śrzodku glucho w familii. Mon. 69, 259. §, jedna frona karty, fronnica, pagina, eine Seite des Blattes, Od arkusza extraktów, po dwadzieścia wierszów na iedney facyacie, po złotemu. Vol. Leg. 7, 325. §. żart: twarz, oblicze, das Anklß, das Gerüst Wątpię, aby mego pona ta malowana uludzila facyatka. Teat. 24 b, 46. (twarzyczka). Niepodoba iey się twoia facyata. Ld. *§. kształt, die Beschaffenheit, der Zustand. Ta była Rzymskich obrotów facyata, W ten czas, nim daley Anton ie pomiata. Chrość. Fars. 62.

FACYENDA, y, ž. FACYENDKA, i, ž., zdrbn., z Włosk. sprawka, handelek, szachry, frymarczyk, ein Kaufhandel, Taufshandel, Geldhandel. W takie do facyendy wprawił kunszt łotrowski, Ze w rok poszły intraty i summy i wiołki. Kras. Sat. 111. Plenipotent, wziąwszy mię za rękę, rzęk: mam z WMe Panem facyendkę. Zab. 11, 159. FACYENDARZ, a, m., który za facyendami chodzi, ein Taufshändler, Kaufshändler, Geldshändler. Znasz tych facyendarzów, lichwiarzów, kapitalistow. Teat. 55 d. 9. FACYENDARKA, i, ž., eine Taufshändlerinn etc. FACYENDOWAC, al, nie act. nied., facyendy robić, Taufshandel, Geldhandel im Kleinen treiben. (cf. frymarczyć).

FAETON, nta, m., syn słońca, który nie umiejąc kierować wozem słonecznym, zginął, Phaeton. Przysłowie bydź może: nie bądź Faetontem, t. i. nie napieray się, czemu nie sproſtasz. Petr. Hor. 2, M. b. §. gatunek nowomodołych wysokich kolasek, ein Phaeton, eine Art hoher Wagen. Faetoncik zdrbn. cf. doroszka.

FAFAC, al, a act. nied., mówić fa fa, abo pfe pfe, Pfe fagen, pfui fagen. Skoro porczą nieczyſte mieszać, muszą fałać niechcąc i nie mogąc zlego wąchać. Dwor. H.

FAFAŁEK, Ika, m., złote faſałki. Nar. Dz. 218. bzbury, szuszałki, Glitter.

FAGOT, u, m., z Franc. narzędzie muzyczne dęte, wydaiące

FACHA - FAGOT.

FACOCISTA FALA.

daiące odgłos basu, der Fagot. FACOCISTA, y, m.,
graiacy na fagocie, der Fagorist.

FALA ob. Fayka.

FAJANZA, młaufo w stanie Papiezkim, sławne wynalazkiem pięknych fabryk farfurowych, ztag maiacych fajansow nazwiko. Dyć. Geogr. 1, 196. FAJANS, u, m., Fa- vance.

FAIERBAL os. ognifta piłka. Jak. Art. 3, 291. FA- IERKA, FEIERKA, i, ż.. (z Niem. Feuer), ein Koh- fenbecken, Glutövecken. Bohem. ochiwadło, ohništło, obništatko; Slo. zahějwadło, ohništátko; Sr. 1. wobriwa- dło; Rg. gheioniza; Bs. gralta, fogun; Sla. tava, kadio- nica; Crn. kadilnèk; Vd. ponou sa vogle, gretniza, grie- terza; Rs. канфóрка, жаровня; Cro. serjavnik (cf. żar, zarezewie. Ładna feierka. Teat. 8, 59. W kramach nad feierkami się grzeją. Haur Sk. 347. (cf. kotlina, kot- linka, ognifko). Mosiężna do grzania poćicieli faierka, szkandalan od niektórych zwana. Mon. 71, 204. ein Bettwärmer. *Fairka, - piecyk ruchomy żelazny. Cn. Th. 171. Fairka łólowa do grzania potraw. Cn. Th. ib. Na szkucie faierka ieł zrobiona z dwóch desek na kant zbitych, które na budzie przy kominie stawiają, aby się nie dymiło w kuchni. Magier Mscr. Faierka do kądze- nia, ein Mauchbecken. FAIERWERK ob. Feierwerk.

FAIFER ob. Fayfer. FAINGULD ob. Feynguld. FAIN- ZYLBR ob. Feynzylbr.

FAKCYA, yi, ž., z łac. partya, łrona, eine Faction, Parthey. Fakye niebzieczne bywiają. Gemm. 78. Lu- boś się zgarbił, Mości Panie Woycie, Przecież, iak mó- wią, fakcyi nie łtroycie. Brak. C. z, b. W gnuśnym pokoiu tylko fakeye, tylko swary łroią. Łochow. Wied. 5.

*FAKIEL, kli, ž., z Niem. pochodnia, wachla, die Fackel. Fakle iarzęce w ręku trzymali. Auszp. 56.

FAKTOR, a, m., FAKTOREK, rka, m., zdbrn., spra- wca interessów drugiego, der Factor, Geschäftsbevorst. Faktorowie i kommissyonarze, toż samo znaczą, co po- słowie pańtłw w materyach politycznych. Mon. 72, 53. Faktorom, czyli handlownym urzędnikom. Pam. 85, 1, 826. Kupcy maią swę faktory tam, skąd im towary przychodzą. Grod. Dis. D. 3. Zysk nasz bywa w ręku faktorów i legierów cudzoziemskich. Goł. Gor. 107. Fak- torowie na poly się dzielą zyfikiem. ib. Rutyliusz nie był celnikiem, ale celnikom za faktora służył. Warg. Wal. 219. §. Szczegolniey, żyd śtręczyciel, ein jüdi- scher Faktor, Mäkler, Zubringer. Zyd faktor, żyd i do- ktor, żyd ieł i podłkarbi. (comp. 395. FAKTORKA, i, ž., die Factorinn, die Unterhändlerin. FAKTOR- SKI, a, ie, Factors). FAKTOROWAC, cz. niedok, faktorstwem się bawić, den Factor machen. FAKTOR- STWO, a, n., die Factorey, das Geschäfts eines Factors, Zubringers, Unterhändler.

FALA, i, ž., (cf. weń, Germ. Welle); Slo. et Bh. wlno- bitj; Sr. z. žwalla; Rs. воленёне, зыбь, зыбель; Ec. влажне; nawalność morska, ein Seefturm. Cn. Th. Wody morfkie za falą wylewaią z brzegów. Gorn. Sen. 28. Fala okrutna morska powstała. Warg. Wal. 21. Fala na Wiśle wielka. Mon. 69, 68. §. fale plur. zó- wią ci, co po wodach żegluią, wzruszenie wód przez wiatry, które czasem skatki wodne i okręty zalewaią. Otw. Ow. 441. Welny, die Wellen, Wegen. Niech sta- Tom I.

FALANDYSZ - FAŁD.

625

nie wszyltek w falach ocean burzliwy. Bard. Tr. 165. Wszytko się na kształt fali na morzu tu i owdzic- chwieie. Teat. 42, d. d. fig. Fale przeciwny fortuny. Pot. Syl. 62.

FALANDYSZ ob. Falendysz.

*FALANGA, i, ž., Tak Macedonowie zwali swoje nay- młodzięsze wojsko, uszykowane w zworogran; wiel- ka falanga miała ludu sześćcie tysięcy; mała po- łową tego. Warg. Kure. praef. der Phalanx der Laceda- monier.

FALBALA, FALBULA, FALBANA: FALBANKA, i,ž., zdbrn., z Franc., falbala, obszycie fryzowane u fartuchow, sukni białogłowskich, die Falbel, die Frisut an der Kleidung des Frauenzimmers. Cro. obtök, obmet; Crn. obtök; Bs. obtoka, rese, liftice, skút, kraj od sukgne; Ross. BVIMEMPA, накладка; Ec. oměb, воскриле. Jäl- bule wysiekane wyrzezane, wyklóte, Gall. prentail- les, ausgestochene Falbeln. Tr. Szarły trefne z falbanami. Comp. Med. 705. FALBANOWY, a, e, od falbany, Falbel. FALBANOWATY, FALBANIASTY, a, e, na kształt falbany, falbelartig.

FALBIERZ ob. Farbierz.

FALC, FALS, FELC, u, m., z Niem. die Falze laško- wanie, fuga, n. p. Spodnice z falcami. Comp. Med. 705. (cf. fałd). W futrze od drzwi lub okna, ieł felc do ramy od okna lub do drzwi. Mag. Mśk. §. fale, u in- troligatora, kościany lub drewniany, do kształcenia sznurków na grzbiecie książek. Mag. Mśk. das Falzbein der Buchkinder. FALCOWAC, FALSOWAC cz. ndk., u intro- lig. składać arkusze do oprawy. Mag. Mśk. falzen, beym Buchkinder.

FALCGRABCZYK, a, m., rodem z Falcgrabſłwa Ryń- kiego, ein Pfälzert. FALCGRABIA, bi, m., albo biego zbyt, elektor palatyn, elektor Bawarski, der Pfalzgraf, der Churfürst von der Pfalz. FALCGRAB- BINA, y, ž., elektorowa Palatynatu, die Pfalzgräſinn. FALCGRABSKI, a, ie, od Palatynatu, palatyński, pſałiſch, elektor falcgrabſki abo palatyński, Bawarski, der Churfürst von der Pfalz. - FALCGRABSTWO, a, u, palatynat, die Pfalz. Wyższy Palatynat czyli Falc- grabſtwo Wyższe w Bawaryi, die Sierpfalz; Niższe Falcgrabſtwo czyli Palatynat Renu albo Elektorat w cyrkule Elektorskim czyli dołnym Ryńkim, die Unter- pfalz, die Pfalz am Rheine im Churkreise. Dyke. Geogr. 2, 255. Wyrw. Geogr. 208. - §. Falcgrabſtwo, collect. Falegrabia z Falcgrabiną, der Pfalzgraf und die Pfalzgrä- ſinn. Cf. Grof, Grabia, Hrabia, Hrabſwo, Margra- bia, Margrabſwo, Burgrabia, Burgrabſwo.

FALD, *FAUD, u, m., FALDA, y, ž., FAŁDKA, FAŁ- DECZKA, i, ž., zdbrn., Bh. et Slo. fald, iża; Crn. favd, favd, shkriz, guba; Vd. fald, garba, guba, bau- di; Bosn. ghib, puço, fraska; Rag. ghib, obtok, skút; Cro. gib, guza; Dl. fraszka, brazgotina, gib; Sr. 1. falda, hawda; Rs. фалда, фалдочка, вибь, скибь, перипьк, перипька, загибка, загибь, складка; Jtal. Falda, Angl. Fold, Anglos. Fealde, Hisp. Falta, Holl. voude, Gr. πλῆς; lat. med. faltus; Lat. plica); die Falte, žmarſk w iakię materyi, w suknie, w su- kni etc. czy to z pognieniem, czy też dla ftroiu umyślnie zalożony; n. p. Nałogowi nie poradzisz, Faldu w sukni

79

626 FAŁDOWAC - FAŁDOWNY.

FAŁDZIC / *FALANDYSZ.

nie wygładzisz. Jakub. B. 75. Sposób, aby fałdów i żadnego pogniecienia w szatach znać nie było. Haur Sk. 572. Na ostróżnego że strzała trafiła, W fałdach się tylko niego szaty zwiesila. Otw. Ow. 182. Szaty przedtym niewiały miewaly od wierzchu do ziemi pelne szów w i fałdów. Mącz. Cóż to, ia twoia żona, mam chodzić o dwu fałdach w ftaroswieckiemy kiecze? Papr. Przyk. C. b. Fald poftawowy - śrzonek założony w poftawie sukna, die Mitte, der Bruch des Tuchs im Stücke. Tr. Faldy rozsypuję albo rozpuszczam, replica. Mącz. §. fig. fałdow przysieść nad czem ustawicznie nad czym praco-wać, sich bev einer Arbeit Falten füßen, ausdauernd flei-ßig seyn. Uczone dzieła letko się nie robią; nad niem fałdow przysieść trzeba. Ld. cf. Rs. прастьмь assiduitas, прастьвоскъ, присьвоскъ; adj. Ec. присьвоскъ, присьвоскъ assiduus. Subfl. присьвокъ. §. fałdow komu przysieść: do ciasnoty go wprowadź, we ciasny kąt go wpierać, duszno mu robić, einen in die Enge treiben, ihm warm machen, ihn ins Gedränge bringen. Nieprzyiaciel naszym bardzo fałdów przysiadł, żywneści im bronią. Zotk. Anscr. 25. Moskwicin nam fałdow przysiadł. Starow. Ref. 12. Za cesarza Zygmunta Turek chrześcianom przysiadał bardzo fałdów. Biełsk. 314. (fesudów. Petr. P. 314.). Oni nieprzyiacielowi fałdów nie przysiądą. Chachcr. Tr. G. 2. (nie dadzą mu się we znaki, da on im radę). Zaczyna się przytułać, fałdów ięy przysiadać, W swéy mowie kształtiec, błازnie, i iakby szpak gadać. Zab. 14, 29. §. fałdy na mlele: zmarszczki, Munzeln. Smutek w mego wieku poręcło Młodego pomarszczył mi w drobne faldy skóre. Kul. Her. 85. U stałych wszytkich oblicze iednakie, Szpetne i pomarszczone, iako faldy ia-kie. Prot. Kont. B. Dziad o iednym zębie, Wicke lat, tyle fałdów maiący na gębie. Treß. S. M. 28. §. fałdy łamać - zmarszczyć się, die Stirne runzeln. Darmo on faldy łamie, bo iuž dla niego nadziej nie ma. Pot. Arg. 352. On się kryguie, on faldy łamie. ib. 756. FAŁ- DOWAC, al, - uie, cz. ndk., zfałdować, ufaldować, ob., we faldy zbierać abo ukladać, Boh. fałdowati, gabubugi; Sr. 1. hawdupu; Sr. 2. tropitd; Crn. favdam, sgerbiti; Vd. baudati, sbaudati, gubati, ob. gubać; Bs. ghibati, prigibati, fraszkati, namrriskati, ruditi, podvra- titi; Rg. zghibati, nasctipati, pokuppiti; Cro. gibati, rugati, guzati; Dl. fraszkam; Ross. cunumb, nacy- numb; fälteln, falten, in Falten legen. propr. et fig. marszeć, runzeln. Barzo mierterne ufaldował swéy płaszc. Haur Sk. 518. K łęczy Moloch, czolo fałduje z rozpaczy. Przyb. Milt. 38. Ały moie czaczko Zfal- dy czoło, właśnie ci pięknie bydź dziwaczko. Zalț. S. 13. Spierać się o co, poduialszy brwi do góry, sfaldowawszy czolo. Pilch. Sen. lift. 4, 62. FAŁDO- WANIE, ia, n., subfl. verb. zmarszczenie, zbieranie, szyplanie, das Falten, Fälteln, in Falten legen, runzeln. - §. zbiorowo faldy, zmarszki, die Falten, Mun- zeln. FAŁDOWATY, a, e, na kształt fałdów, w fal- dy złożony, gefaltet, gefältelt, wie Falten. Na téy ro- slinie w Marcu na prątkach wyraftają papie brodicate fał- dowate. Sjr. 1155. FAŁDOWNY, FAŁDZISTY, a, e, marszczony, pełen fałdów, Sr. 1. hawdoyitć, hawdwa- nitě; Vd. bauhaft, gubaften; Crn. gubne; Rg. skutaft; Bh. kásń; Rs. Boriemkny: voll Falten, faltenreich,

faltig. Gdy szybko wiatry siekła, Głóg ią w biegu strzy- mał, Gdy za suknią fałdzistą kolcami poimał. Zab. 1, 189. Nar. Fałdzitse szaty. 1 Leop. Lam. 4, 14. FAŁDZIC, ił, i, cz. ndh., przełamać, przekładać, falžen. Stare- mu kapeluszowi wyniosłość pychy właśnie on odświeży W trzech narożników fałdząc go odzieży. Zab. 12, 74. (haftuiąc) iuž i morze swéy igły dowcipnym poſkokiem W kłeny fałdzić począła błękitnym zatokiem. Zab. 15, 31. Kniaż. FAŁDZIK, a, m., zdrn. rzecznwn. fałd, cin Fältchen. Rs. фадочка. Z pływającą ięy suknią igrają wietrzyki, A włtyd lękliwy ściąga rozpierzche fałdziki. N. Pam. 19, 111.

FAŁDYSZTOR, u, m., Jtal. Faldiflorio, una delle se- die, che usano i prelari nelle chiese, wezglowie do klę- ezenia. Tr. ein Sümpolster.

*FAŁECZNY, *FAŁESZNY, a, e, FAŁECZNIE przysłk., Bh. faleſſun; Sr. 2. falſchut; Lat. falsus, Suec. falſk, Jsl. falſkur, Angl. false, Hiber. falsa, Gal' faux) - fał- szywy, nieprawdziwy, falſch. Mamy światłość prawdzi- wą przeciwko falesznégo światłości medrovy tego świata. Bial. Poſl. 90. Faleszny świadek. Leop. Deut. 19, 18. Djaboł zwodzi przez faleszne nauczyciele. Karnh. Kat. 439. Fałeszna a niezbożna sentencya. W. Poſl. Mn. 45. Fałecznie a pokrywcie obchodzili się z nim, chcąc go zawzydo podftąpić w rozmowach swoich. Rey Poſl. J. 7. Naftana faleszni Chryſtusowie, i faleszni prorocy. Leop. Matth. 24, 24. Egipzykowie od tych, którzy nigdy nie byli, fałcznych bogów, wywody narodu swego po- czynaią. Stryik. 67. - §. 2) Ovcarze, Osepsi, Pańſto- wi, Faleczni i inni, aby dali od dziesięci owiec swych po groszy dwa. Vol. Leg. 2, 989. na drugiem mięyscu: Zalęczni. Vol. Leg. 5, 557. na trzciém mięyscu: Fa- leczni. Vol. Leg. 3, 589. Mengeschäfer, Saßchäfer. FAŁECZNIK, FAŁESZNIK, a, m., falszem się paraią- cy, der sich mit Falschreiten, Unwahrheiten zu thun maßt. Omylacze a fałcznicy świata, które duch s. psy, swi- niami, złodziéiami wszedy nazywa. Rey Apoc. 17. Od takowych faleszników pisma święte nas przeſtrzegaią, Rey Poſl. M. 2. *FAŁECZNOSC, FAŁESZNOSC, ści, ž., faſzywość, faſz, nieprawda, klam, Boh. faſſnoſt; Sło. faſle'); die Falschheit, Unwahrheit. Wytrwasz w źłości Panu, nie oglądając się na faleszność pafterza swego. Rey Apoc. 37. Znamię swéy chytriści i fale- szności. Sienn. 427. Faleczność nauki. Hrßb. Odp. A a. 4. Pełni zdrady i wszelakię fałeczności. W. Poſl. W. 3, 148. O wy pełni wszelkiey zdrady i wszelakięy fa- łeczności, syny djabelſkie. Leop. Act. 13, 10.

*FALANDYSZ, FALENDYSZ, *FAYLENDYSZ, u, m., może z Niem. sein Holländisch lub sein Englisch. cf. Lun- dysz), gatunek sukna Hollenderskiego, Angielskiego, eine Art Holländisch, oder Englisch Tuch. Sztuka falendyszów Hollenderskich sukien Jnſtr. C. Lit. Na Angielskim falendyszu ſtapiłoby się na każdym pułpięta ćwierci lepiły niż ćwierć. Grod. Dis. E. b. Falendysu nayprzednię- szego drożey nie maią przedawać łokieć nad zł. 3. Vol. Leg. 3, 370. Zaciężki łatorołki, choć trwały na sza- ty, Porzucili falandysz; Karmazyn, szarlaty, lekkie, rzadkie J w senatorſkiy izabie i w senacie widzisa. Pot. Pocz. 328. Jemu co przedtym sługi w aksamicie nosił, Samemu ledwie potym falendyszu dołtawa. Petr. Ek. 97.

FALENDYSZOWY - *FALSARUCHA.

FALS - FALSZERZ.

627

Uwinąwszy się w falendysze lub nordery. Zab. 1, 135.
FALENDYSZOWY, a, e, z falendyszu, von solchem
Tuche. Falendyszowa suknia. Sah. Sob. B. d.

FALĘSZNY ob. Faleczny, Falszywy.

FALGELD, u, m., opłata przy rogatkach, z Niem. das
Psfalgeld, Schlagbaumgeld. Król od cła czyli falgeldu ma
około miliona tatrów. Pam. 84, 953.

FALISTWO, a, n., z Włok. bankrut, daż Falliren, der
Bancrout. Nieuchronne iego falistwo, gdy wszyftko przemarnował. Boh. Offol. 222., ob. falit, falować.

FALISTY, a, e, na kształ fal morskich, wellenartig. Rs.
VBAEMBIŻ. Liście faliste, f. undulatum, tu i owdzie, oso-
bliwie po brzegach gładko trzepiące się. Bot. Nar. 61.

*FALKI, - ów, liczb mn. odpadliny od mąki, das Absfals-
sel vom Mehle. Mąke przesiać trzeba z otrą i z falków,
iak piekarze czynią. Syr. 437. ob. falaki, szuszfalki.

FALIT, a, m., ten który zawiół bądź współkupca, bądź
u którego pieniędzy pożyczył. Włod. Falit, niesłowny
korespondent kupiecki abo pozyczalnik. CN. Th. 171.
bankrut, der Falit, Bancrouttier. Falit, nutratnik, de-
coctor. Cn. Syn. 265. Fallitowie, szalbierze. Groi.
Osr. 161. Falitarz. Gil. Pfl. 28.

FALMOWAC cz. ndk., zsfalmować dh., w hucie sklanćy,
odszumować szkło roztopione, daż zerschmolzene Glas
abschäumen. Mayſter to szkło, gdy się Ropi, powinien
zſalmować, to ieſt proch i kurz z wierzu na nim będą-
cyściągnąć. Torz. Sk. 204. et 171. FALMUSY, ów,
liczbn. mn. szumowiny ze szkła roztopionego. Torz.
Szk. 126. der Schaum von zerschmolzenem Glase. May-
ſter powinien swøy tygiel zſalmować; falmusy te osobno
zbićać i schować. ib. 266. et 205.

FALLO, ſeler, bląd, omyika, Fehler, Jrrtbum, Verſe-
hen, Verſtoß, Ruſ wielkie fallo w tym tobie pryznaie.
Pimin. Kam. 28., Crn. falenga, ſaler. FALOWAC,
- ał, - wie, niiaſ ndk., zſalować dh. (Jtal. fallare,
Germ. ſehlen; Vd. ſalati, ſallati, bloditi; Crn. falim;
Cro. ſaleti, ſalim; Slo. falliti); nie odpowiadac ſku-
tkowi, chybiać, szwankować, ſehſchlagen, nicht ſorkom-
men, ſeiner ſunction nicht genug thun. Pierwiaſtki ma-
gifratur naszych lepić sływy, koniec ſaluie. Nar. Tac.
2, 314. finis inclinat). Tu ach! nieſetyż! ięzyk mi
ſaluie Przed żalem, który tak serdeczny czuł. Paſt. Fid.
203. Klin klinem wybić, upiłać się wezoray, ieſćić
głowa ſaluie, Piy znowu, będziesz zdrów. Bies. C. z.
Skoro szczęście zſaluie, iakoby nie znali Odbieżą, co
przy tobie ſtać obicowali. Bud. Ap. 152. Kto roſtro-
pnie co sprawnie, Nie ma przygany, choć ſaluie. Cn.
Ad. 394. Falować, brakować, nie bydź takim, iak
się należy, ſehſerhaft ſeyn, mangeln. Powagi i ukladno-
ści tak trzeba używać, aby coby w oboynu ſalowało, te-
go się wiarował. Glicz. Jſocr. Ji. 4. §. ſalować na
czym = szwankować na czym, uszezerbku na czym dozna-
wać, Abbruch an etwas leiden. W tych leciech dla po-
desztýv starości na rozumie ſalował. Pitch. Sall. 134. -
§. czvn. *falować co, nabawiać szwanku, nadweregąć,
ſehſerhaft machen, verlehen. Piaińtwo zwykl o ludzki
rozum ſalować. Haur Ek. 189. - §. ſaluie kupiec ob,
bankrutuie, ein Kaufmann falirt.

FALSARUCHA, y, ž, gatunek sukni (cf, faſzura, eine

Art Kleid. One dźiwne czuhy, one falsaruchy, one stra-
diotki, one delie, župany. Rey Zw. 57, b.

FALS, FALSOWAC ob. Fale, Falcować.

FALSET, u, m., z Włok. głos zmyślen, nieprawdziwy
dyszkant, fiſtuła. Włod. das Falsett, die Falsettstimme.
FALSESTA, y, m., który falsetem śpiewa, der durd
die Fijſtel singt.

FALSZ, u, m., Bh. faſſes; Slo. faſſes' (Slo. falſa aſſutia);
Sr. 1. balsch, Lat. faſsus, Ger. faſsch, Nieders. faſſk,
Gall. faux, Crn. fōvsh cf. faſeczność), nieprawda, klam,
Rg. neſtinos, neſtintwo; Ec. шуйсство, неправда,
Unwahrheit, Falschheit, Lüge. Falsz prawdy nie lubi,
Cn. Ad. 226. Częło prawda wziąć na się faſzu poſta-
wę musi, aby ią ludzki rozum mile przyjął; faſz zaſ,
wlasny kształ zachowiać przyſtop znamduie. Zab. 6,
367. Wielki faſz ozywać się chrześcianinem, a uczyn-
ków chrześciańskich nie naſladować. Rey Pofl. J. i. 5.
Gdy do pisma S. co obcego przydano, albo co odmienio-
no, albo co inszego nad to zmyślono, to za faſz ma bydź
miano. Wiſn. 317. Rozum ludzki i faſz, ſćiſny nader z
sobą związek maią. Zab. 6, 366. Wyſtawiają w iſtotnyć
barwie prawdziwe obrazy, Bez wszelkich faſzów pozor-
nyje zarazy. Paſt. Fid. 49. Jeśli to nie ieſt faſzem o
pannie Elżbiecie, To się iuž żadný wienzył nie godzi
kobiecie. Tryb. S. M. 125. Nie dodaway faſzu do wia-
roſomſtwa. Teat. 18, 119. Niewdziećznik podobny do
człowieka, który z faſzu i ze zdrady žiey. Gorn. Sen.
172. von Lug und Drug leben. Falsz sam, choć go nie
popychasz, szyje łomie. Pitch. Sen. liſt. 3, 316. Czy-
nią różność między faſzem a nieprawdą, iakoby nie rze-
цы samej, ale dźwięku patrzeć trzeba. Modrz. Baz. 241.

§. 2) Za Władysława silny faſz w monetach się uka-
zał. Gwagn. 79. t. i. zſalszowanie, Verſalschung. cf. fal-
szywa moneta, §. 5) Płoto na faſz do tyłu kamiz-
elki, Teat. 29, c. 76. na faſszwy, to ieſt, z inszéy
materyi zatylek kamizelki, der faſſche Rücken in einer
Weſte. FALSZERKA, i, ž., nieprawdą się pariająca,
die mit Unwahrheit umgeht, eine Lügnerinn. Tyś to,
ćwiczona faſzerko! Paſt. Fid. 108. FALSZERKI, a,
ie, od faſzerza, Lügners-, Fäſchers-, Verſäſchers-.
Sr. 1. pjebaſchwać, pjebaſchwarſei. FALSZERSTWO,
a, n., zſalszowanie, die Verſalschung. Przekonani o
faſzerſtwo. Nar. Tac. 2, 267. Bh. faſſniftwo, faſſnict-
wi. FALSZERZ, *FALSZYRZ, FAŁSARZ, a, m.,
falszem się pariaćy, klamca, Boh. faſſnik (ob. faſe-
cznik); Slo. falſſit, falſſniſk; Cro. krivochin; Vd. pre-
vratauz, sgalfuvauz; der mit Unwahrheit umgeht, ein
Lügner. Takie iawne metactwo iuž nie wodza znaczy,
Lecz szatana, faſszerza szlakownego raczéy. Przyb. Milt.
154. Rey Pofl. R. 5. O zdradliwy faſzerzu, sztukmi-
ſtrzu wszech złości! Bardz. Tr. 217. Bezecny żywot
faſszerza Mahometa w siłu księgach opisany. Klok. Turk.
125. Falszyre swojej powagi nadſtawiają sobie. Gil.
Pofl. 41, b. Ten wymyſłny faſz Urban Riegiers śmiał
udaź; krótko tedy niewſtyd tego faſszerza pokaże-
my. Bial. Pofl. 112. §. 2) faſzuiacy co, der Verſaſſcher.
Falsarze monety. Goſt. Gor. 48. Falszerz monety na
gardle będzie karany. Chełm. Pr. 186., Pg. prieſnalaz).
Falszrz rachunków. Falszerz testamentów. Cn. Th.

79 · ·

628 FAŁSZOAPOSTOL - FAŁSZYWO.

*FAŁSZURA - 2) FAMUŁA.

Ross. подд'альщикъ. *FAŁSZOAPOSTOL, a, m., przepowiadaći falszu, falszywy apołtoł, pseudoapołtoł, ein falscher Apostel. Za czasów Apołtola Pawła byli fałszoapołtołowie, robotnicy nieprawości. Zygr. Ep. 13. *FAŁSZOMOWCA, y, m., łgarz, klamca, der Lügner. FAŁSZOPISZEC, - szca, m., pisarz klamstwa, der Lügenschreiber. Ow Aryanin i fałszopiszec, niezbożną był wydal księżkę. Stebet. 2, 175. FAŁSZORODNY, a, e, rodzacy czyli płodzący szl, lügenszengend. Falszorodne herezye. Chodk. Koſt. 3. FAŁSZOWAC, af, - uie, cz. ndk., poſałszować, zſałszować dk., Boh. et Slo. falſłowati, falſugi; Sr. 2. falſhowaſch; Crn. favsham; Vd. sſaushat, kriviti, vratati, sgaſuſati; Rg. izopacivati, izopaciti, isctetiti, pričinitti; Rs. испортивш, подд'альмъ, обманутъ. prawdziwøy iftości pozbawiać, falſchen, verſałſchen. Zyd złoto, šrebro, przysadą i inżemi fortelnemi sztukami zſałsznie. Grod. Dis. F. b. Star. Mon. A. 3. Oley szczéry, żadnøy rzeczy przymieszaniem niefałszowany. Sekl. Marc. 14. Odszczepiény fałszowali wiarą. W. Poſt. W. 2, 150. Falszuią słowo boże. 1 Leop. 2 Cor. 2, 17. Łakomftwo bezwene ludzką myſał fałszuie. Star. Vot. B. 2. Wenus, która bogatégj Ankonie panuſez, A frasunkami ludzkie rozkoszy falſzuiesz. Papr. Ryc. 24. U chorego smak zſałzevany. J. Kehan. Dz. 285. Rs. ненадлинный. FAŁSZYWOSC, ści, ż., nieprawdziwość, nieprawda, osobl. moraln. nieszczeroſć, nierzetelność, die ſalſchkeit, die Unwahrheit, die Unrechlichkeit. Slo. falſeſ'; Sr. 1. balfschniſći; Sr. 2. falſchnoſej; Crn.fovshya; Vd. kriuſnoſt, krivizhnoſt, galuſhnoſt, galuſia; Cro.nevera; Rs. поджноśći, ложношь. FAŁSZYWY, a, e, FAŁSZYWIE, FAŁSZYWO przysłk., nieprawdziwy (cf. fałczny, Bh. et Slo. falſelnj; Ser. 2. falſchne; Sorab. 1. falſhny, balfschniwe, balfschne; Crn.fovsh; Vd. krinu, galuſhnen, galiſaſt; Sta. falishan, la.ljivo (ob. ływy); Cro. falſlyj, himben; Dt. valovit, chalaren; Rg. laxiv, laxui, himben, neſiinit; Rs. faſwiſbnyj, lожный, лажавый, мытмáрный; falſch, untigtig. Nasz sąd ieſt falszywy, kiedy go zasadzamy na zdaniach falszywych. Stas. Buff. 15. Częſtokroć znaudie się ospa falszywa, acz pierwszym widzeniem zda się bydź podobna prawdziwøy. Krup. 5, 535. Siedm wyższe ziobra prawdziwe, a pięć niższe falſzywe, verae et spuriae. Kirch. An. 106. falſzywe dlatego, że chrzaſtki nie do kości piersiſey przyraſtale. Krup. 1, 124. Pacierze falſzywe kości ku-przaſtey. Krup. 1, 113. §. zſałszowany, falſch, verſaſſt. Falszywe złoto, falſzywa moneta. Crn. Th. Na-leziono przy nim falſzywe lity. Chelm. Pr. 185. Falſzywe regiſtia. Tr. §. moral. nieszczowy, nierzetelny, udajacy, udawany, nieſtateczny, falſch, ničt auſtritig, betrugliſch. Falszywy świadek, który mówi klamstwo. Dambr. 856. Rs. ажесвидательство. Falszywie świadcyć, Rs. аже видѣвалять. Falszywie świadcyć, Rs. аже видѣвалять-вотаь. Falszywy słowiek, słowa swoje opaknijacy, i tak i owak słowa odanienia, i źrzyże i goli, i grabi i siecze, insze mówi tołoz, insze siedząc. Wersz. Rgl. 118. Łzy, które ięły płyń, tak iak ona falſzywe. Teatr 49, b. 42. Falszywy duch w uſtach waszych proſłow. 5 Leop. 3 Reg. 22, 22. (omylny. 1 Leop.). Falszywy proſok Fecl. ажепорок; apotol ażepoſmokb; nauczyciel ażke-

пропов'дникъ, ажучий-тель; Falszywa nauka ażkeучęnte. Przysłega falſzywa. 3 I eop. Zach. 8, 17. (ływa. 1 Leop.). Między złemi zła przyjań, nietrwała, falszywa. Jabl. Tel. 184.

*FAŁSZURA, y, ż., Chodziwszy po ranu w kapie Włoskiey, w wieczor chodzą w Tureckię fałszurze. Modrz. Baz. 201. Ich falſzury, kołnierze do pasa, błaczynske czupryny - W. Poſt. W. 2, 178. Nie są u boga płatniydzse falſzury, a niżli uzcze we rewendy. Zrn. Poſt. 2, 366, b. gatunek, długiey zwierzchniły sukni, ein fanger Sberroſt. ob. falsarucha.

FALUIE ob. falować.

FAMILIA, ii, ż., z tac. rod, dom, eine (angeſehene) Familie. Bh. rodina; Bg. obitel; Crn. shlāhta (cf. szlachta Ger. Geschlecht); Vd. drushtvu, drushba, drushina (ob. druzyna); Sr. 2. schlačta; Sta. náród (co ob.); Rs. фамильъ, семенемько, семья of. siemje); Ec. вседомство, мамора. Osoby, od iednego przodka pochodzące, i iednakie nazwisko nożące. W Polszcze, nazwiska pozołtale herbów, znaczą pierwszy szczeł domów, dzielnice, od włości etymologią nazwisk wzięły. Toporow od herbu, a od włości Tęczyna zwani Tęczyńscy, z Osolina Ossolińscy. Kras. Zb. 1, 286. Poſtanawiamy, aby tron Poſłki elekcywnym był przez familie; nie zaś po zgonie każdego paniącego, przez wybór oddzielnych osob. Uſt. Konſt. 1, 123. ein Familienwahlschron. Maż ieſt naywyższa familii głowa. Zab. 16, 12. Miało woynami znędzone na malo pokoleniu złoſto ad paucas familias recidit. Mačz. Rozſzykowano ich, według domów i familiy swoich. 1 Leop. Num. 2, 32. (rodziew swoich. 3 Leop.). Wzgardzony w familii swojej. 1 Leop. Math. 15, 58. (w domu swoim. 3 Leop.). Słynie czdami dzielami, kto lizy familią. Bard. Traj. 13. antenatów). Cale plemię ludzkie, jedną familią ieſt, po święcie rozbieżą. Jabl. Tel. 156. cf. herb, przydomek. FAMILIANT, a, m, herbowny, do herbu iakiego należacy. cín Wappenverwandter, der zu dem nāmlichen Wappen, also ursprungslichen Geschlechtshause gebört. Więcęy familianów tego herbu nie piszą. Nies. 1, 15. §. 2) zacnego znakomitego rodu, czyli domu, ein Hochgebohruer, aus einem febr anſehnlichen Hause. Carn pleménitnek; Rag. plemenik, vlaſtelin: Rs. великородный; Ec. благородный; Vd. jimenitnik). Spisków nie robiła uboga szlachta; ale panowie; jak ich pochlebło nazywało, familianci; a wiek nasz nazywa ich aryſtokratami. Gaz. Nar. 1, 395. Nar. Szesnaſtoherbowny familiant. Mon. a. 65, 523. IV rodź. żełsk. FAMILIANTKA, Rg. plemeniza. FAMILIARNY, a, e, ie przysth., pouſaly, *bezpieczny, familiait, vertraut. We Pan zemną bardzo sobie familiarne poſłepuſesz; to pewnie dla dawny między nami znaiomości. Teat. 2, b. 126.

1) FAMULA, i, m., książka ta pisana przez nieumiejaćcego ęzyka famulę. Mon. 65, 304. sługa w iakiego literata, akademika, cín Famiułg. Sr. 1. wotroſk. 2) FAMULA, y, ż. (gramatka cf. panata), n.p. Sliwy, które maią bydź smażone, powinny bydź doſła, żeby się dobrze na famulę rozpuſcily. Haur Sh. 76. Ośrzodki suchę y chleba mialko utartęły w wodzie warzyć i przebić, do tego iablek a gruszek warzonych przyłaź, soli i mała włożyć, będzie potrawa, którą famulą nasi p. zodko-

*FAMULOWAC - FANT.

wie zwali. Syr. 922. ein Obstbrey. *FAMULOWAC, intr. n/k., za famulę służyć, Famuluš seyn. A n kogo famuluiesz? Teot. 24, 96.

*FAMURAŁY, FEMURAŁY, -ów, plur. z łac. femoralia, gacie, fartuch, winnik. Mącz. perizoma. femurały, gacie, campeftria. Mącz. *Famural, feminale. Volch. 295. (cf. pludry, ubranie, spodnie), Unterbeinkleider, Unterziehhosen. Sr. 1, podkasse.

FANATYCZNY, a, e, -ie adv., z łac. pełen fanatyzmu, fanatistisch, schwärmerisch. Sr. 1. torné. W fanatycznym Egipcie zwiedli gmin i popy Czarci... Przyb. Młt. 22. Fanatyczne uprzedzenie. Kras. Pod. 2, 157. FANATYK, a, m., kiedy człowiek przeciwko zdrowemu rozumowi co czyni lub wierzy, co śmiechu godno, fanatykiem go zowią. Mon. a. 65, 412. Fanatyk, któremu koczki drą we łbie, albo mu się muchy roią w głowie, niektórzy muwia. Mącz. - Rs. изступлённикd; ein Fanatiker, ein Schwärmer. N. Pain. 16, 118. FANATYZM, u, m., nierozsądne i śmieszne przywiązanie się do iakiej opinii. Mon. 65, 412. děł Fanatizmuš, die Schwärmerey; szczególnie zaś żarliwość nieprawa, przechodząca miarę, używaiąca gwałtowności pod pozorem religii. Kras. Zb. 1, 286. Stalość częło odmienia się w upor. zbawienna gorliwość w szalony fanatyzm. Zab. 12, 147. Fanatyzm, krzyż w iednøy ręce, żelazo ma w drugiéy, Zasłonił oczy, pozatykał uszy, Lubi kąłki, śmierć, nędżę i rany, Piie łzy cudze, tuczy się swym iadem. Karp. 7, 25. (cf. zabobon).

FANFARY, odgłos trąb, trantaratan, Döne, den Trompetenschall nachtaßmen. Słychać koni tent, ludzi ryk, třebaczów fanfary. Jabł. Tel. 144.

FANFARON, a, m., z Włosk. abo Franc. iunak, wietrznik Ross. храбреßb; ein Prabtans, ein Windbentel, ein Großprecher. Kur, choć głośno krzyczy, nie zje on nikogo, Nie boy się nigdy złecze fanfarona, U którego to gěba otworzona. Jałt. Fz. 22. FANFARONADA, y, ž., iunakierya, Rs. пищеварenie, cycesknie; Großprecheret. Porzuć tę fanfaronadę. Teat. 19, c. 27. FANFARONOWAC, - al, nie, cz. ndk., iunaczyć, breit thun, groß sprechen. cf. kokoszyć się, pawić się, gorgolić się.

*FANNA, y, ž., mięysce, gdzie wapno rozczyniają, wapienna fanna Mortarium. Mącz. FANIENKA zdrbn., der Kalktrog, die Kalkgrube. cf. wanną.

*FANSLIBR, Fanżylbr ob. Faynzylber.

FANT, u, m, z Niem. das Pfand, Sr. 2. pant. Rzecz, którą się dłużnik wierzycielowi w długu broni, gdy czym innym płaćie nie ma. Zowią go też zakładem. Sax. Porz. 70. zaftaw, das Pfand, Unteryfand. Faut bywa dan i dla dłużnika, aby mu tym pewniøy wierzono, i dla wierzyciela, aby tym bezpieczniéyszy był. Szczerb. Sar. 152. Zyd, kiedy daie na zaftawę, to fant dobry ieſt, na który daie. Gorn. Sen. 2. Fant zaftawny. A. Zamoy. 152. fant w zaftaw oddadź. ib. Wróćić fant abo zaftawę. 1 Leop. Ezech. 33, 15. §. w fanty grac, o fanty grac, um Pfänder spiclen. §. fant - rzerz kosztowna, u. p. drogie kamienie, perły, złoto, ein kóßbaré Stück, Getätthe, Edelsteine, Schmuck, Gold, Silber, kóßbarkeiten, Pretiosa. Bolesław, uspokoiwszy Ruś, podniki na nie, nie tylko pieniężne, ale wszelakich fantów (rerum) do

FANTASTYCKI - FANTAZYA. 627

życia i chodzenia przynależących, włożył. Krom. 104. Pierwøy pieniędze trawią, potym też i fanty. Klon. Wor. 34. Co po fantach na które poszły wsie dziedziczne? Kras. Sat. 42. Wydawał on gdzie trzeba; ale nie na fanty, Nie na łászki, co z wierzchu szklną się, wewnątrz puſte. Kras. Sat. 51. Przykazuiemy, aby nikt od ludzi nieznaiomych, a do miania rzeczy, które przedaią, niepodobnych, żadnych fantów nie kupował. Gaz. Nar. 2, 68. (cf. fantować).

FANTASTYCKI, a, ie, FANTASTYCZNY, a, e, FANTASTYCZNIE adv., z łac. zmyślony, uroiony (cf. dziwaczny), Sr. 1. żedzatniwě; Rs. mechinálémehный, призранный; fantastisch, schwärmerisch, eingebildet. Fantaſtyczne cnoty nie są cnotą. Zab. 11, 364. Eutychianie pletli, iż ciało Chryſtusowe było akieś powietrzne i zmyślone, fantaſtyckie; ale Jezus łaknał, umarł, co ciałom ſantaſtyckim nie przyłoi. Skarg. Kaz. 556, FANTASTYK, a, m., *snowidz, uroieniec, dziwak. dziwowidz; Vd. fantasirovez, nepametnik, siravez; Ec. mechinanoßbreeßb; ein ſantaß, ein Träumer. Gdzie myśli warsztat obrotny, ſantaſtyk na złe obołtuy, Cale nieutławnie knuię Na nim budynki fundiuie. Dar. Lot. 1c. Sien. 286. J teraz ieſt takich ſantaſtyków wiele, co z prawdy zmyślone rzeczy czynią. Sał. Dusz. 22. ſantaſtyk, mniemaniem narabiałyń. Cn. Th. FANTASTYKOWAC, al, - nie, cz. ndk., reć, ſantaſtyczne myślic, schwärmen, ſantastren. Cn. Th., Vd. fantasirati, siruvati, nepametu, ati). Brzydźe się takiem ludźmi, co to uſtawicznie myślą a ſantaſtykuią. Kosz. Lor. 176. *FANTAZM, u, m., uroienie, widzi mi się, ubrdanie, ein ſantasma; Ross. прафакб; Ec. припмакб. Reputacyją, tchórzów ſantazniem nozywa. Jabł. Tel. 157. FANTAZYA, yi, ž., §. siła abo zmysł wnetrzej u człowieka i zwierząt. Cn. Th. władza umysłu. Petr. Ek. 74. imaginacya, dzielność umysłu, przez którą człowiek itawi sobie w wyobraźeniu rzeczy pojeże. Kras. Zb. 1, 399., Rs. вообразимелльная сила; Ec. mechinálémehöe. wyobraźnia, małownia, die Fantaſſe, die Einbildungskraft. §. 2) obraz na ſantazyi, myśl u. p. wzłała mu w łeb za ſantaza, die ſantasic, das Bild in der Seele, der Einfall, den man hat (cf. koncept, uroienie, ubrdanie). Bh. přelud; Vd. fantasia, mienenje, ſkasilu, ifkasa, resmiena; Rs. mechiná, бредá, грёза. Co za ſantaza przysła mu do głowy! Teat. 18, b. 15. Fantazye swoie i wymysły, za słowo bozkie udawiają. W. Pofl. W. 3, 60. Co było, co ieſt, ba i to co miia. Wszystko nazwać možem, iż to ſantaza. Bies. A. z. cf. dym). §. 3) humor, ſklonność myśli, die Laune. Znam ia iego ſantazyą, i tak spodziewam się dogodzić iego ſantazyi. Cn. Th. Ta ieſt mniemana nasza wolność, czynić, co ſantaza każe. Xiqdz. 161. W oyczyznie wedle ſantazyi swéy chce brodzić. Star. Vot. C. 2., Rs. na obýwě. Rozmaitą i dziwną maią ſantazyą niewiały, zwłaszcza w ubiorach. Petr. Ek. 74. Jako niesie przyrodzenie czyie, Tak różne w różnych ludziach ſantazye. Kochow. 33. - §. dobra myśl, ochota, froher Muth, gute Laune, Fröhlichkeit. A tu zmarszczone Prozerpina czoło Natychmiast w ſantazyą uſtroi wesołą. Uſtrz. Klaud. 75. Uſtrz. Tr. 49. ib. 36. Ražność i dobra ſantazya były instrumen-tem moiego szczęścia. Kras. Doś. 56. Narzekała, że

650 FANTAZYYNY - FARA

zawsze smutna, i fantazyi żadnøy do wesołości nie mięwała. *Haur Sk.* 508. Polknął kapral duszkiem pełną szklonieć, po zapaliwszy faykę, z gęlią fantazyą na zlego duchą czekał. *Offol Str.* 1. Zbić kogo z fantazyi zasmuć, zawłydzić, zmieszać, einem den Muth benchinen. Łowezy na szczenieta nie fuka ceżło, ani i egromi zbytnim wrzałkien, hoby one zbił z fantazyi, i noweższenym połtrachem zatłumilby w nich wrodzoną pochopność. *Pilch.* Sen. 58.

Tracić fantazyą, spuszczać z basu na kwintę, skrzydła zwiesić, den Muth verlieren, die Flügel hängen lassen. Nic nie tracąc fantazyi, śmiało się do drugich obraca. *Mon.* 68, 587. Mawiała matunia: dziecię to niezmiernie boiaźliwe, gdybyśmy mu dyrcktora dali, łraciłoby fantazyą. *Kras. Dos.* 19. §. dumna fantazya, dumu, pycha, Stolz, Einbildung, Eigendünkel. Z wsznemi i dumnøy fantazyi ludźmi przeławać nie chciał, *Skarg. Zyw.* 1, 5+3. FANTAZYYNY, a, v, od fantazyi, imagincyyny, von der Einbildungskraft. Niektórych rozsądek ieł niedoskonały, bo ich fantazyyne obrazki nie są tak dobre, żeby ich dusza należyc ućь mogła. *Tr.*

FANTOWAC, al, - wie, cz. *ndh.*, załawiać, w zaftawę lub zakład oddawać, verpfünden, zum Pfande gebren. *Sr.* 2. pāndewēsch. Bez potrzeby kto wszytko kupuje, Z potrzeby wszytko przedaje, fantowie. *Mon.* 75, 115. *Teat.* 1. 12. *Zoiml.*, fantować się, obciążć się fantowaniem, sich verpfünden. *Zaralem się, musiałom się fantować i knity wydawać.* *Teat.* 19, 5. 88. *Pouzciemu przyidzie się fantować, łyby, łyby nie utrych sła-wy. Fabl. Buk. M.* 3. *(Cro. fantitisze = mścić sie.)* §. ciżać, zaymować, zażrabić, *dzieckować, pfänden. Takowego sędzia słaże na tantowanie, to ieł, aby już pozwany w tym długu, o który tak ieł przezyłkan, był fantowan i ciążan przez służy urzędowe. A gdzieby fan-tu nie wydał, t. i. iakię rzeczy, którzyby dług przezy-kany ważyła; to... *Saxon. Porz.* 68. Abdoł zagięte albo fantowane. *Szczerb. Sax.* 40. FANTOWNIK, a, m., który na dany fant długu zaciąga. *Sax. Tyr.* 89. der Pfandeinscher.

FANZYLBER ob. Faynzylber.

FAR, (z łac. Pharus), Egipt, Egypten. Lata przyszłezobaczą wiarę Faru (Ptolomeusza względem Pompeja). *Bardz. Luk.* 145. Kleopatra dziedziczne pańtwa Faru składa do nóg Cezara. ib. 2, 17., ob. Farfski, Farawy.

FARA, y, ž. *(Bh. fara; Vd. fara, zirkounishtvo; Crn. fara; Sr. 2. farra; Sr. 1. pārfa; Angl. parish, a łac. pa-rochia)*, die *Pfarre*, obywatele do iednego pasterza na-leżacy, i waarăd pasterza nad niemi, die *Pfarrgemeinde, Pfarrypründe, die Pfarre*. Těy to fary człowiek. *Cn. Th.* Do fary wcielić, einpfarren *Vd. vlayati, noterfarati, za-farati*. Księża ze wszytką farą *Maią na zmarłego waśń farą*. *Karc. Gd.* 98. Młody książd wielkich talentów, który iednak ieszcze nie miał fary, wybome miał kazanie... *Zab.* 8, 89. Chuda fara, sam pleban dzwoni. *Rys. Ad.* 6. Rż dosyć, drugi, ksztaltem chudøy fary. *Gaw.* 557. Kolo nich wielki defekt, albo iako mówią, fara chudnieie. *Glicz. Wych. F.* 2, b. (niedosłaie im). §. kościół farfski, die *Pfarrkirche*. Drudzy z nas naboż-nieysi, każdy przy swěy farze Oblapiali ze łzami ko-ścielne ołtarze. *Groch. W.* 558. Choć mu wierzgać u

FARAFAMFA - FARBA.

fary na pniu między żaki, Bierze pracownych piórek dzieła na przetaki. *Nar. Dz.* 5, 117. ieszcze mu trzeba do szkoły chodzić). Utraciwszy wieś dziemiom, póydziesz sam do fary. *Pot. Pocz.* 524. (nie dziady, du wirst an der Pfarrtunge betechn). §. fara, faryna, rodzay, die Guttung, die Art, das Gelichter. Do teże też fary utrat przy uliczą biesiady. *Leorfl. B.* b. teże faryny są, sie sind desselben Gliichters, von einem Schlage. *cf.* mynica.

FARAFAMFA! *Cn. Th.* 1025. *verbis effuutissimis adnumerat.*

FARAON, a, m., nazwisko to dołłoenístwo, nie imię króla Egipskiego znamionuie. *Biel. Sw.* 68. Pharaon, Titel der alten Egyptischen Könige. 2) gra, iedna z pierwszych azardowych, Pharao, eines der ersten Hezardspiele. Zebyśmy wszyscy grali, graymy w faraona. *Teat.* 9, +2. Szuler ten, upamiętawcy się, przełał bydź tym, czym przedzy był, i Faraona na całe życie wyrzekł się. *Mon. a.* 65, 556. *po FARAONSKU* z, iak *Faraon ów, który dręczył Jzraelitów w Egipcie, po tyrańsku, auf Pharaonischen, despotisch. Poddanych w nie-woli ciemieżyć po Faraónsku.* *Haur Sk.* 255. *Haur Eh.* 178.

FARARZ, a, m., parasianin, do fary ktoré należący. *Cn. Th.* *Dudz.* 37. der *Pfarrgenoss*, das *Pfarrkind*, der Kirchgenoss. 2) farfski ksiądz, pleban, Bh. farat; Slo. farar; Sr. 2. farrať; Sr. 1. pharat; Vd. far, farnoitter, faimafler, farmashter; Crn. fajmashtr; Slá. parok, xupnik, der Pfarrer. Fararze protestantcy. *Wyrw. Geogr.* 569. *(w rodz. źelk. Bh. farrałka.)*

FARBA, y, ž. *(cf. barwa; Bh. barwa; Dl. farba, mászt; Crn. farba, boja, barba; Vd. farba, karbina; Cio. farba, colur, boja; Slá. boja; Rg. zamiera; Ross. krapka, ušemb; Eccl. krapka, uaph; Dan. farve, Suec. farsg, Lat. farba (cf. varius)), die Farbe; kolor, barwa, maść, die Farbe eines Körpers.* Przez farbę rozumiemy przyczyne, która sprawuie, iż iakie ciało pewny tylko gatunek światła na około siebie rozrrzuca. *Hub. Wfl.* 263. Farby te są pierwiestkowe i pochodne. *ib. Grundsaften, Hauptfarben, und zusammengesetzte Farben.* Farba abo maćć przyrodzona końśka ieł ta, ktorą dąkie konie miewaią. *Cresc.* 525. Morze czerwone od farby dna iego rzeczone. *Borer* 11. Farby iednøy w drugą odmianu w malowaniu *Harmoge. Cn. Th.* die *Ferbenmischung*. Farby napsowanéy co, barwy abo maści zmionionéy, decor. *ib.* Suknia iego nie tylko bardzo była wytarta i zdrapana, ale tež od farości farbe zmienila. *Wys. Aloy.* 255. *(cf. spelznąć, blakować).* b) farba twarzy, cera, pleć, die *Gesichtsfarbe*, die Farbe. Mienie farbę nienie twarz. *Cn. Th.* Farbą włydy zarumieniła swe lice. *Vsg. Mar.* 1, 194. Ułowiony farbą iednøy dziwie dobrych i bogatych rodziców. *Wys. Aloy.* 529. §. 2) farba, która farbuie, n. p. malarska, die Farbe, andere Körper zu farben. Malarz przedni sam nie trze farby i pędzle gotuie, To on uczniom więcej swoim zołstawie. *Fabl. Tel.* 513. Przypadł nań z kiiem farbierskim, którym farbę wyciskają. *Skarg. Zyw.* 1, 271. Straszniejszy djabef w farbach, niż w saméy istocie. *Zab* 11, 588. *Zabl.* nie tak traszny, iak *o maluią*. Farby położyć na twarz. *Teat.* 2+, b. 26. *(cf. barwidło, runicnidło, biełidło).* Farba na włosy, piękryzdło, *Haarschminke*. §. 5) fig. piękryzdła, pozory, płaźczyk, die Farbe, der Anstrich, die gute Seite, von der man etwas vorstellt. Rzeczniki

FARBIARZ - FARBIERZ.

*FARBISTOCHW. - FARBOWAN. 631

swemi farbami wielekroć sprawy zatrudniają. Modrz. Baz.
584. Zywą farbą malował okazałość dworu. Teat. 45,
28. Chocie farby obce szkodzą. Warg. Cez. praef. d. 2.
Postrzegł farby do razu. Pot. Arg. 184. t. i. falszu, udan-
wania, er merkte fogleich den Betrug (cf. znamy się na
farbowanych lisach). FARBIARZ ob. Farbierz. FAR-
BIC, - ił, - i, cz. ndk., farbować, barwić, fątben.
Nie zawsze wiosna wonne farbi kwiaty. Hor. 1, 240.
Zab. 4, 11. Kobylr. FARBICA, y, ž., FARBICZKA,
\*FARBICKA, i, ž., farba do malowania twarzy, iako
to bielidło, barwiczka czyli rumienidło, czernidło, błę-
kitniło, die Schminke. Twarze mażą olęykami, far-
biczkami. W. Pofł. W. 312. Teraz piaštuy zwiercia-
delka, piluy farbiczek, mydelka. Jag. Wyb. C. 2.
Twarze olęykami i farbiczkami smelcowali. Zarn. Pofł.
3, 747, b. Poczużyć żenie nie potrzeba żadnego oszur-
kania, tak przez zbytni ubiór, iako też przez farbiczki.
Petr. Ek. 8. Nie pomocą babie Ni farbiczki zamorśkie,
ni gladkę iedwabie. Nar. Dz. 3, 52. Dawne białegło-
wy nie знаły innych farb, iedno gdy się przez włydyli-
wość która zaruńiła; lecz z dzisieyszych nie każda na
takię farbiczce przełanie. Budn. Apoplht. 140. Łago-
dnemi i wdzięcznemi słowkami, iako farbiczkami nieia-
kiemi, tak onę piękrzycie, że się wam samym widzi He-
lena iakaś. Birk. Exorb. 7. - §. mać, kolor, barwa,
n. p. sukna, die Farbe des Tuchs. W ubierze różnych
ftanów pocayń też tużnicę nie z złota, ni kleynotow,
lecz sukień \*farbicy. Fabt. Tel. 167. §. pozór, bar-
wa, Schein. Ten zarzut nikczemną i próżną pokazał
się bydź farbicką. Zygr. Ep. 16. FARBIERKA, i, ž.,
Crn. farbarza; Bh. barwicka; Ross. красильница; nie-
wańta, która materye farbuie, die Färberinn. ob. far-
bierz. FARBIERNIA, i, ž., mięsce, gdzie materye
farbuią. Włod. die Färberery. Bh. barwirna, barewna;
Slo. barwarna, farbowna; Crn. farbarya; Vd. farbaria,
farbarische; Cro farbanicza; Rs. красильня. Janowiec
w farbierniach daie pięknie żóltą farbę. Jundz. 367.
Materya ieſt w farbierni = farbuią ią, der Berg iſt in der
Farbe. Tr. §. farbiernia staroświecka folusz. Cn. Th.
blecharſki młyn. Cn. Th. die Walfmüſſe. FARBIER-
SKI, \*FALBIERSKI, a, ie, od farbierza, lub od farbo-
wania w farbierni, Färber-, Färbc-. Rs. красильни-
ковъ, красильнический. Falbierska sztuka przez wpo-
jenie sukna farbuie. Rog. Dos. 1, 52. die Färberkunſt.
Przypadł ieden nań z kiem farbierskim, którym farbę
wyciſkaią, i uderzył go w głowę. Skarg. Zyw. 1, 271.
Rosliny farbierskie, Färbekrauter, Färbehölder, Färbe-
psflauzen, są, któremi w rękkodzielach iedwabnych, su-
kiennych, płociennych, kolory się daią. Kluk Ros. 3,
350. Boryth, ziele farbierskie. Birk. Zyg. 16. Farbier-
ſkie ziarunka, ob. szarfatne iagody. Farbierskie drze-
wko, chrościna. Rhus Cotinus, Linn. das Gelbholz,
Gustel. FARBIERSTWO, a, n., sztuka farbierska czyli
farbowania materyi. Włod. die Färberkunſt. Mon. 73,
530. §. farbierwo staroświeckie, folowanie, das Wal-
ken, die Walkerproſſion. Cn. Th. FARBIERZ, \*FAL-
BIERZ, a, m., Bh. barwił, barewnik; Slo. barwar,
barwił, farbił; Sr. 2. barwał; Crn. barbar, farbar; Vd.
farbar, förbar, farbavez, ferbar, lepoſfarbar; Cro. farbar,
farbavecz, namakavecz, bojach; Sla. bojár, bojacz; Bs.

maſtilłaç; Rg. maſtjelaz; Rs. красильникъ, красиль-
щикъ (синильникъ, синильщикъ бłękitno farbuiący);
Ec. обагріпенъ; co materye farbuie, der Färber. Rog.
1, 52. Farbierz sukno farbuie. Cn. Th. Farbierz od
wełny, ein Wollenfärber; farbierz od iedwabiu, ein Se-
denfärber. Paszk Dz. 122. 2) farbierz staroświecki, fo-
larz. Cn. Th. der Walker, Walkmüller. Fullo walkarz
który bieli płótno, albo też szaty chędoły; też farbenzem
zowią niektórzy. Mać, Szaty białe iak snieg, iakich
farbierz na ziemi nie może tak białych uczynić. Sekl.
Mark. 9. \*FARBISTOCHWOSTY paw'. Otw. Ow. 545.
pſtrofarbowny ogon maiący, der buntbeschweife Pſau-
FARBISTY, a, e, pelen farb, kolorów rozmaitych, voll
von mancherley Farben, bunt, buntfarbig, farbig. Ogro-
dy farbıſtemi ziolami pachniące. Otw. Wirg. 458. Na-
tura ftroi smugi w farbiſe kwiecie. Zab. 14, 6. Ziemia
farbıſta kwiatki 1óżnych kolorów rozpuszcza. Jeż. Ek.
B. 2. FARBNIK, a, m., Chem. Färbeſtoff, pierwia-
ſtek farbuiący, znaydujący się w ciałach, maiących wła-
sność farbowania. Krys. Mscr. FARROWAC, ał,
ie, cz. ndk., ufarbować, zfarbować dh., Bh. barwiti,
barwim, barwijwam; Sr. 1. barbu; Sr. 2. barwija; Vd.
farbati, pofarbati; Crn. barbam; Cro. farbati; Dl. farba-
ti, masztiti, boiadissati; Rg. farbi; Rs. wabmury,
kráćmury; Ec. шаропиму, марю, разувчако; fär-
ben. 1) farbą napuszczać, napaiać farbą, fątben, von
ciner Farbe durchdringen lassen. Sirpika ziela używaią
sukiennicy, do farbowania sukna. Syr. Ziel. 1254. Wełna,
gdy się uſarbuie, do pierwszéy białości. iuż nigdy nie
przyidzie. Petr. Hor. 2, F. Korzenie krwi tak mućieły
nasycone Brunatno zfarbowały owoce zrodzone. Otw. Cw.
145. Morze się wszytko krwią farbuie, Trup płynący
okrętom przyłęp załępuie. Bardz. Luk. 48. §. po-
wierzchownie farbą powlekać, pofarbować, fątben, kiu-
dhen; mit ciner Farbe überziehen, bemahlen, maßen, aż
ſtreiden. Poſtrychną drzewo rubryką i rumianą uczynił
albo uſarbował barwę iego. 1 Leop. Sap. 13, 13. Se-
kiel farbowany. Kochow. 95. NB. było zwyczaiem u Pola-
ków, i ieſt dojąt w Turków, farbować pół mnię lub
wycěły ogony koniom, mianowicie siwym, złóito oso-
bliwie i czerwono. A. Czart. Mscr. Dotkliwemi prze-
rażony słowy Wſtydem rumiane iagody farbował. P. Kch.
J. 406. Ogląda Car szable, które cale okrławione, A
które się dopiero mało zfarbowały. Luk. Bardz. 125.
§. 5) kolor pućić, brudzić, smolić, oſfarbować, ab-
fątben, die Farbe lassen, schmugen, schmutz machen.
Granatowy i czarny kolor, kiedy nie bardzo dobył, ko-
szule farbuie. Ld. Błękitne sukno rzaſdło tak dobre, żeby
nie farbowało. ib. - §. 4) fig. barwić, piękrzyc, beschni-
gen (fątben). Ty zawzdy zdrady twoie wymówkami ia-
kiemi pokrywasz a farbuiesz. Faz. Szk. 547. Fortuna
rzeczy nam farbuie. Bach. Ep. 48. Lichwiarzu! farbuy
ty to swoie rzemiesło, iako raczysz, przecież ſt zdzie-
raczem. Starow. Ref. 102. Zbrodnie swoie piękniemi
słowkami uſarbował. Grod. Dis. F. b. Sprawmi, a nie
ſowy, cnotą się farbuie. Jag. Wyb. E. b. FARBOWA-
NIE, ia, n., Rg. maſtjen; Rs. выкра́ска, subſt. verb
das Färben, das Anstreichen. pr. et fig. Maż nie ma do-
puść żenie zbytniego ubioru i farbowania. Petr. Ek. 8.
Prawdę bez zdobienia i farbowania słow, iak się godzi,

["652 FARBOWANY FARFUROWY.", "FARMAZON - 2) FARYNA.", "mowa. Fur. Uw. F. 4. FARBOWANY, a, e, part. perf. - contracte farbowny. gefärbt, getundt, angetroffen. Opona z karmazynu po dwakroć farbowanego, 1 Leop. Łex. 26, 56. et 28, 5. (barwionego, maezanego, 5 Leop.). Farbowane gładkie płotno Rs. krawенина, krawенинка. §. fig. pozorny, na pozór, nieszcze- ry, falszywy, verstělt, falsch (gefärbt). Zuay się na farbowané wełnie. Burl. B. 2. (na pozorach). - Wiersz na zmyślone i farbowne przyjaźni. - Wiersz na zmyślone i farbowne przyja

FARYNARZ - FASKA.

Farynarski. Wyimowano z zawartych słuflady karteczki. Pot. Jow. 169. Bykowe mięso służy tylko ludziom grubszcz natural, pod czas kiermaszu, gdyś na wsi, na farynę. Haur Sk. 504. FARYNARZ, a, m., co z faryną po iarmarkach się wóczy, ein Glückshafner, Glückstöpfer, Glücksbündner. Bh. Karbanjik. Kaczmarka się dziewie, co podło noszę. Muiemala bym farynarz, albo kramarz iaki. Mat. z Pod. A. 3. Erw. 114. §. 2) Farynarz, kramarz, ein Krämer. Farynarz większy, kupiec iarmarczny, ein Kaufmann, der zum Jahrmarke geht. Przekupnie, farynarze, wendetarze, po groszy piętnaście płacą. Vol. Leg. 3, 53. Farynarze więksi, co drogie towary maią, płacą po zł. 100. Farynarze mali po pięć; Jubilerowie po łko. Vol. Leg. 3, 592. FARYNARSKI, a, ie, od farynarza, Glücksbündner. Bania farynarska. Chodk. Koſt. 32.

5) FARYNA, y, ž., z Włosk, surowy cukier, ale iuż w Ameryce lutrowany, który w Europejskich dopiero cukierniach kryftalizując. Kluk Dyke. 5. 56. der Fariußiker. Cukru *chomosu albo faryny kamień. Jnfl. cel. Lit.

FARYZEUSZ, *FARUZ, *PHARUZ, a, m., sekta żydowska, popisująca się swoją obłudną nabożnością, ein Pharsfär. Faryzeusz od żydów się dzieląc, takie imię słusznie odniesli, bo Faryzeusz (z Hebr. שְׁ) znaczy: oddzielony. Sharg. Dz. 3. Slepi wodzowie w obyczaiach iako Pharuzowie. ib. 1059. Nie ludziom, iako Pharyzeusz, aby byli widziani, ale Bogu posłamy. Sharg, Kaz. 112. Wjazdem swym Jezus bogate a zuchwałe one Pharuze pohańbił. Sharg. Kaz. 150. Faruzowie wiadomie bardzo Chrytusa prześledowali. Sharg. Zyw. 1, 34. Zhór Pharuzów, uzon chytrze, J w zakonnych pismach mifrze, W iedną kupę zetrani... Koch. Roż. 22. - Not. Pospolicie nasi ich zowią Lice miernikami qu. v. Przeciwnicy ich byli Saduceuszowie. - §. 2) ogólniey: obłudnik, nabożni, lizobrazek, gryzipacierz, ein Scheinheitiger, ein Fleißner. Owi Faryzeusz i wyschli i smutni, A w łakonikwie niesći, w dumie absolutni, Mściwi, knąbrni, łakomi, nie ludzcy, oszczercce. Kras. Sat. 20., Cro. szamopravichnik. FARYZEYSKI, *FARYZAYSKI, a, ie, licemierniczy, pharatisiſch. Chytrći o Pharuzayſkie. Sharg. Kaz. 151. Faryzayſka połać Pot. Jow. 2, 10., Sr. 1. phariseyſch.

FASA, y, ž., daš ſaß (lat. vas, Angl. fat, Suec. fat, Dan. fade, Cro. vosa, szud, Bh. sud vid. obsol. sąd, sud), naczynie drewuiane, różniące się tym od beczki, że iedno tylko duo ma przymocowane. - n-p. Te frukta moczą w iakim przeierku albo fasie. Sienn. 531. Fasa szeroka i głęboka. Solj. Arythm. 171. Wino z fasy do fasy przetrzać. Zaw. Gosp. Cresc. 360. (cf. kadź). - Fasa kupiecka do towarów, ein Schlagsaß, ob. fasować. FASKA, FASECZKA, i, ž., demin. ein kleines Faß, ein Fäßchen. Boh. faſka; Sr. 2. başken; Cro. vosa, lagu; Slo. sudek; Sla. sudich; Vd. sod, shkaf, pizhau, pitrih, Bs. krriegagh, krriegasgicbich). Faſki i inne źatki bedarſkie, wiadra, beczułki, bywają deboowe, sosnowe, bukowe. Kluk Ros. 2, 159. Faska masła. Petr. Ek. 127. ein Fäßchen Butter. Faska do masła, albo od masła, ein Butterfäßchen. Faska do towarów, ein Schlagsäßchen, ein kleines Schlagsaß. Faska do potom. I.

FASCYKUŁ - *FAST.

633

mywania abo płokania czego, cebrzyk. Cn. Th. ein Spühlſaß. FASKOWY, a, e, od faſki, Fäßchen. Od faſkowéy, to ieſ całkowéy krowy, faſka masła ma bydź oddana. Goł. Ek. 120.

FASCYKUŁ, u, m., z łac. konwolat, zwitek papierów czyli pism, Rg. rukovét, zamotaj; Ross. свермокб, свёрмочекб; ein Fasikel, ein Bund Briefſchaften, Eſchriften.

*FASOŁ, u, m., poswarek, burda, Hader, Zank, Streit. Bez wszego fasolu, rozmawiał się dosyć długo z nim. Zygr. Pap. 170. Nic ona nie umie, iak stroić po domu fasoly. Sim. Sieł. 112. Burdy, fasoly, roſterki. W. Poſt. W. 27. §. mozoł, frasunek, Kummer, Sorgen. Wymawiał się, nie chcąc wchodzić w takie fasoly, żeby pokoiu swego nie stracił. Wys. Aloy. 309. Na niego fasolw onych walnych, któreſcie amneſtą pogładzili, przyczynę położono. Birk. Sk. E. b. §. figle, žarty, Poſsen, Gauſeley. Chlube fasoly Brzmiącym czyni kopytem ieździec. Hor. 1, 354.

FASOLA, i, ž., (Fazyoli. Cn. Th.), Phaseolus, Linn. roślina wszytkim dobrze znaioma, lubo początkowie obca, dla użytku swego w ogrodach iarzynnych pospolicie utrzymywana. Fasola pospolita, Phas. Vulgaris Linn. na pręt się wiia, Türkische Bohnen, Schminkbohnen, Faselen, Phaselen (Säbelbohnen, Schabbelbohnen). Fasola karłowata, Ph. Nanus, Linn. nifko rośnie, j podpory prętu nie petrzebuie, die Zwergbohnen. Jundz. 366. Oſlatnią, że łyczek nie potrzebuie, zowią wieśniacy piechotką. Kluk Dyk. 2, 179., Bs. fasuo, fasul; Jtal. fagjolo; Cro. basol, basuly, basulyek; Hg. faszulyka; Dl. fasol; Sr. 1. fazola, dowhl hřóch. Fasolę zowią też Bob albo Groch Turecki, Groch Niemiecki. Syr 1054. et 790.

*FASOLNY, a, e, od słów mużycznych: ut re mi fa ſola, albo tež od fasolu, - basowy, gruby, grob tórtend, auſ dem Baffe. Glos fasolny, głos ogromny, Huezna trąba wynosi. Kochow. 120. Znagła się głos fasolny ſtraszné ułyby odzywa. Brud. Oſlat. B. 5. clan-git buccina sonoribus tremendousis.

FASOWAC, - ał, uie, act. ndk. (naſasować, pofasować dź qu. v.), do fasy mieścić, w beczkę wbić, w nawę sypać. Cn. Th. in ein Faß füllen, fassen, hinein schütten. Sr. 2. faſhowaſch; Vd. basati, bashem, bashuvari, toворiti; Crn. fasam). Łodzie zbožem fasowane. Tr. Terons swe w swe brzucho wnetrzności fasie. Zebr. Ow. 157. §. dopełniać, zbijać, voll pſropfen, anſtopfen. Baszy narożne warował Dla bezpieczeniwa i dla większý mocy, Ziemią ie z gnoiem na poły fasował. P. Kchan. J. 151. Ciesi profte niespoione iednę przeciwko drugicy kładą, na czele żelazcem ie zeymują, ziemią doſtatecznie fasuią. Warg. Cez. 167. §. Zolnierz dziś arzłać nie umie, i fasować lontu. Pot. Pocz. 614. może: wkładać go do kurka, iaki był u dawné muſzkiety. 4) Zrzeba na ręce trzeba ućzyć chodzić, dziorząć za dłuży cugiel, a nie nie fasuieren. Hipp. 32. szarpiąc, reiſen, zaſsen. Drżące woźniki biczem, ki-iem fasie a zacnie fasie. Zebr. Ow. 39. (ćwiczy, bi-czuie, zacina).

*FAST, u, m., chwała, Unkraut. By nie mróz na zle.

80

634

FASTEK - FATYGA.

pokrzywy, byłby ten faſt zawsze żywy. Rys. Ad. 3.
FASTEK kapuſta w głowki niezbita, niezłożona, mię-
tka, Ryael. unkópſiges, weichblättriges Kraut.

*FASTRZYGA, i, ż., nić, ktorą się co faſtrzyguje,
czyli szerokiemi ściegami przyszywa, der Anſchlagsfaden.
Młych nici faſtrzygi pod krawieckie idą nożyce. Pot-
Pocz. 248. Mieli iuž woyne domową obrzydem. Któ-
ra ich zbiera iak na nić faſtrzygi. Chrośc. Fars. 372.
FASTRZYGOWAC, FASTRYGOWAC, al, nie,
cz. ndk., nacinać, rzezać. IV/lod. karbować. Crn. Th.
kerben, einschneiden, Einschnitte machen. U krawców:
rzaſdik ściegiem sztuki pospaiać przed szwów obrobie-
niem. Mag. Mſk. bey den Schneidern: anheſten, anſchla-
gen, mit weitlaſtigen Stichen annähen. Nasz rozum
potrzeba cnotą faſtrzygować, Bo gdzie týy nie doſtanie,
trudno go bramować. Rey Wiz. 89.

FASZYNY, G. faszyn, plur. z franc. wiązki chroſtowe.
Jak. Art. 3, 522., Crn. sōzhje; są to pěki z gałęzi wią-
zane, których używaią na spaianie roboty iakię, na
zastonienie siebie od nieprzyjaciela, przypawszy zie-
mią, na zarzącenie fossy. Papr. W. 1, 471. Jaſchinen.
*Fasciny i chroſty z winnie, które na ogień rzucają,
aby gorzały. Birk. Exorb. E. 4, b. Faszyny do tam owania
wód wiązą się wierzbowe, łozowe. Alk Ros. 2, 159.
Switk. Bud. 599.

FATALIA, - iów, plur. z łac. wymiar czasu dochodzenia sądownie swego prawa. Kras. Zb. 1, 287, die Fatałien (cf. dawność, prefkrypcza). Fatalia, albo czas wnoszenia rzeczy pomocnej koncew się do sześciu niedziel. Dubin, 93. FATALNOSC, ści, ż., los przykry nieuchronny, Fatałitás, unangenebnes Geschid. Przez iaką fatalność niepołątą, honory, które załugi ogłaszać powinny, pospolicie opoką bydź zwykły, o którą się rozbiła cnota. Zab. 7, 258. Do wszytkich wielkich nieszczęść ma iakowy wpiyw fatalność. N. Pam. 11, 170. Lift mój do Łięcia pisany, fatalnością iakąś iemu był oddany. Teat. 48, b. 7. przypadkiem fatalnym. FATALNY, a, e, FATALNIE adv., wrogowy, losowy, do fatum należący, Schicſals, Niech bez boiażni księgi fatalný ob�ze Otwarcie, iednych szczęścia a drugich rozpące. Imnoch. Sąd. 61. das Buch des Schicſals. §. nieszczęścia lub przykrości nabawiający, fatal, Unglück bringend. W zły dzień z Paryża wiechać musiaſ, i tu dnia fatalnego ſlanął. Teat. 52, c. 31. Nie mogłem się schronić, iak pod rozpuszczonym Fatalnego po świecie komety ogonem. Kulig. Her. 38. Fatalna była dla Polſki trzech sześćkich moraſtów iednosc. Uſl. Konfl. 1, 54. Duma możnicyszych i uciebieńzenie gminu przez nich, była od wieków fatalną narodu naszego przywarą. Nar. Hfl. 2, 199. TATUM, indeclin., Nieodmienne przeyrzenie bożkie. Bud. Apopht. 44. bieg świata i wszytkich rzeczy na nim tozenie wieczne. Nag. Cyc. 75., Boh. dopuſſtenj; Slo. žiženi boji; Rg. udcs, wiedba, ósuda boxja; Rs. судьба, учась; Ec. самосуłчное. cf. los, wróg, das Schicſal. Mus. Hor. 1, 158. Nar.

FATYGA, i, ż., uirudzenie, trud, die Beschwerde, be-
schwerliche Bemühung. Bez fatygi znaczné oſtatek drogi
odprawił. Skarg. Zyw. 1, 392. Nie wiem, czy przyidzie
po fatydze tak długicý i srogićý, fortunnie powitać swe

FATYGOWAC - FAWORYTKA.

penaty. Jabt. Tel. 331., Sorab. 1. wuſaciji, mucinſoſći, zprocinſoſći; Bh. uſtaloſt; Crn. trůd, trudnoſt, muja; Vd. trudnoſt, vgnanoſt, prepadnoſt, obtrudnoſt; Ross. mó-moſnoſt, ucmáloſſt. FATYGOWAC, al, - nie, cz. ndk., zfatygowć, sfatygować, poſatygować dk., trudzić, trupać, mordować, bemuhen, Muhe machen, můde machen, ermúden. Bh. unawiti; Sło. unawugi, uſtalhojutim; Vd. smujat, obtrudit, trudit; Crn. truditi, pě-sham; Sr. 1. wuńcujam; Rs. mańmb, умямь, умовимь, утомаюмь. Nie śmiem fatygować We Pana Dobrodzicia daleły. Ld. FATYGOWAC się, zaimk. ndk., Poſatygować się dk., trudzić się, sich Beschwerde und Muhe machen, sich müssen, bemühen. Niechże mam honor odprowadzić We Pana. R. Supliknię się nie fatygować. Teat. 8, 32., Crn. mujám se; Sr. 2. he smužiſch. §. Sfatygować się, utrudzić się, zmordować się, ermúden; Vd. se obtruditi, vgnati se, se vtruditi, se truditi; Crn. zatruditisze, opeſsávam; Dl. szusztajem). Dzień i noc kuryerem biegnąć, mocnom się ſfatygował. Teat. 8, b. 28. ſfatygowany, strudzony, zmordowany, *zrobiony, ermúdet. Sr. 2. mužni; Sr. 1. mucinje, zprocinż, wuſaty; Vd. truden, otruden, vgnan; Crn. trudu, peshovt; Rs. приспамый, усмадай; Ec. с. ингрупукай, коморный нѣколько усмадан, умруха всѣ. ſfatygowani z drogi. Teat. 4, b. 43. Zaczynaią się w bitwie hetmani uwiała, aż zfatygowani spoczną trochę. Bardz. Łuk. 2, 58. Niesfatygowany, niespracowany, nie do ſfatygowania, utemuńdet Slo. neſfatify.

*FAUDA ob. Fald, Fald.

FAUN, a, m., z łac. Faunowie, według mytolegii, był
dzicy i leśni mężowie kosmaci, z nogami koziemi. Otw-
Ow. 14. ein Faun, ein Wallogeist. cf. satyr, Pan, Chlop-
sey bożkowie, leśnobżece.

*FAUTOR, a, m., łaskawca, życzliwy, sprzyjańcy, det Gönner. Ma on w dzień tym fautory. Tr. *FAUTORKA, i, ż., łaskawczyni, sprzyjańcą, die Gónncrinn. Wielką ona fautorką nauk. Ld. FAWOR, u, m., FAWOREK, - rku, m., zdrbn., łaska albo życzliwość nieporządna, iak o wżierzności, u urzędnika. Crn. Th. die Gunſt, die Begunſtigung. Każdy chce w pierwszym bydź faworu kroku Po drugim swego oświa dze nia slowie. Zab. 14, 382. Kto ma faſwor u dworu, ten ma i zaſlugi. Opal. sat. 82. Skarbi mierz w sztuce wioenný wielce biegły, a przeto w wielkich u dworu faworach zofiańcy. Wag. Hfl. 21. Sędzia nie ma faſworem się umosić. Ld. §. 2) częſz ubioru kobiecego. Płaćmaja od wſtąg, od faworu. Vol. Leg. 4, 80. Bierzynduszyczko z nowey mody wzorki, Przedaymy złoto, a kupmy faworki. Bratk. E. - §. faworki, kreple, ciaſta smażone. Wieląd. Kuch. 400. Kräpfchen, kleine Krapsfuchen. - FAWORYT, a, m., FAWORYTEK, - tka, m., dem., kochanek, wierniſ, wiernik, der Fazorit. Vd. lublenik, perjasnik, radovidenik. Rs. любовник, милостникъ, наперсникъ. O barwie faworów niech się nikt nie pyta, Poznań z miny zuchwaleć sługę faворyta; Choć nierówne teatrum, gdzie są umieszczeni, Co Pan w izbie, to słudzy dokazują w sieni. Kras. Sat. 91. Pam. 85, 619. Woła, żeby mu faворyta zagrać. Teat. 24, 119. Cztr. tańca upodobanego, der Fazorittanz. FAWORYTKA, i, ż., die Fave-

FAWORYZOWAC - FEERA.

FEBERKA - FEIERWERK. 635

ritinn. FAWORYZOWAC, - al, nie, cz. ndh., ko-
mu, sprzyjać komu, faworem się umosić, einem gūnſtig
ſeyn, ihn beguṇſtigen. Faworyzowana broda. Kochow.
Fr. 18. *FAWORYAC id. n. p. Zem ci w rytmie swym
zapomniał fawować, Proszę, nie racz się ztąd na mnie
frasować. Raż. Pob. B. iij.

FAYDAC ob. Feydać.

FAYFER, fra, m., piszczek, z Niem., der Pſeifer.
Biegaiąc przez rózgi, na to tylko żali się, iż mu fay-
fer piszczy nad uchem. Boh. Djab. 5, 93. Teat. 47, 8.
FAYFKA, FAYKA, i, ż., FAJECZKA, i, ż., demin.
Bh. fagſſka; Slo. piłka; Hg. pipa; Vd. feifa, kadniza,
fruleviza; Sr. 2. ſeiffa. Cybuch z lulką do palenia tu-
tuniu, eine Tabakſpeifeſc. Slodka rozrywko w cichym
pokoiku, Kochana fayſko, tlący się pęcyku. Mon. 71,
70. Min. Ryt. 3, 318. Chodzi z ſayką bezpieczny Saw-
ka Kozak po Maydanie. Zab. 16, 123. Kapral nakrze-
sał ognia, i zapalil sobie ſaykę. Offol. Str. 1.

FAYLENDYSZ ob. Falendysz. FAYNZYLBER ob. Feyn-
zylber.

FAYT! interj. smyk! witsch! hutsch! Ze krzty nad ciebie
nie mědrczy iest twøy szyderz, ſayt ogon pod siebie.
Zab. 9, 60. FAYTAC cz. ndh., śmigać, smagać, ći-
czyć, schmichsen, peitschen, hauen.

FAZAN, a, m., imię, które wyżłom daia, cia Maie,
den man den Hübnerbunden giebt. - *FAZYAN, a, m,
ob. Bażant, der Phaſan. Cuy boisz się o swoją kapu-
ſte, gdy fazyany i kurupatwy naſtępia! Skarg. Kaz. 259.

FAZYOLI, groch Turecki ob. Fasola.

F.E.

FE! interj., pſe, fa! pſuy! A ſe do kata. Boh. Kom. 1,
273. Fe panno, chcesz iść za mąz, a nie umiesz nic.
Teat. 8, b. 46., Sr. 2. ſi, pſui, ſi ba; Sr. 1. pbi, pbi;
Vd. ſui, kek; Crn. ſej, kek; Cro. pi; Rs. ćy; Gr. ζεύ.
Ob b. pſey! Sla. pſu! Slo. pſi, pſug.

FEBRA, y, ž., z łac. febis, jtal. febje, Dan. feber,
Angl. fiber, feaver, Gall. ſievre, daß Fieber, das kalte
Fieber. Febra, po Polſku ogražka. Sienn. Rej., Sr. 2.
ſimniza; Sr. 1. zimniza, zehmaicjza; Cro. febra, treshli-
ka, groznicza, zinułica; Crn. mersleza; Rg. treseglja-
viza, grožnizza; Ec. трясавица, зимница, лихорад-
ка, огница, огневица, жегавица; Rs. лихоманка;
Bh. zynnice, ndrda, naſła, ſuđenka, zymnička; Slov.
psyna; Vd. mersliza, tresliza, kobliža, hudobniza; Sla.
groznica, zimnica; Dl. zimnica; Bs. groznica, oghnica).
Choroba ta zaccyna się od przeciagania, ziewania i pra-
gnienia, dręczy potym przykrym zimnem, roztaczai-
cym drženie po całym ciele, a kończy swøy paroksym
na boju głowy i gorączce. Dyke. Med. 2, 153. Febra
abo gorączka, bieg gwałtowny i nieporządny krwi. Boh.
Djab. 2, 164. Febry są dwoiakie, zimne i gorące. Comp.
Med. 411. Cierpiała febrę; Chryſtus floiąc nad nią,
przykazł ogrąże, i opuściła ią. I Leop. Luc. 4, 39.
Leżała w gorączce; tedy się dotknął ręki ićy, a wnet
ią febra omineła. ib. Math. 8, 14. Pospołtwo febry
nazywa drżączkami, zimnicami, psinami, ciotuchnami,
ciotkami. Krup. 5, 527. (*trząsca). Febry przeſtaiące,
intermittentes, Wechſelfieber, są codzienne, das tágliche
oder alltágliche Fieber, tercyany czyli trzeciaczki, drey-

tágige Fieber, kwartany czyli czwartaczki, viertágige
Fieber. Krup. 5, 531. Gorączka piecze, febra trzęsie.
Pot. Jow. 21. Febry dzielimy ieszcze na wiosienne
(Rs. bečušxa) i na iesienne. Krup. 5, 535. Frühlings-
fieber, Herbstfieber. S. fig. Febra mię brała, gdym
go obaczyła. Teat. 51, c. 91. dreszcz, wibręt; - wzdryga-
łam się, Schauer. Zeby go frebra porwała! Teat. 36,
26. (ob. choroba, kaduk, kat, że!). FEBERKA, FE-
BRECZKA, i, ż., demin. ein Fieberchen. Urodę iedna
feberka odmieni. Skarg. Zyw. 2, 420. Nędznego czło-
wieka lada febreczka porazi. W. Pofl. W. 2, 284. FE-
BERNY, FEBROWY, a, e, od febry, Fieber-. Bh. et
Slo. zymnićń; Vd. merslizhen; Bs. oghnicjav; Ross.
лихорадочный. FEBRUIĄCY, - ego, m., Bh. zy-
mnikar; zimnicę maiacy. Mącz. ein Fiebernder, der das
kalte Fieber hat.

FECHTARSKI, a, ie, szermierski, Fecht-. Rs. мечебк-
тынъй, фехтовыянъй. Fechtarska sztuka, die Fecht-
kunst. FECHTARZ, m., z Niem. der Fechter. szer-
mierz. Sr. 1. fechtar, kawatjet; Vd. fehtar, shutar, bo-
jak, boinik, mezhuvauz, junak, jenak; Rs. мечебк-
мехб, мечебдехб; Cro. fektar; Dl. zatochnik; Slav.
megdangyia. FECHTMISTRZ, a, m., Boh, fechtmistr;
Sr. 1. fechtowne miſter; Rs. фехтмейсмерб. z Niem.
der Fechtmieſter. Kto innych wybiei i wyparuie z kro-
ku, ten wart, żeby był fechtmistrzem. Pam. 85, 1, 700.
FECHTOWAC, *FEKTOWAC, *WECHTOWAC, - al,
- nie, cz. ndh., szpadą robić, szermować, fechten. Sr.
1. fechtowafd; Vd. fehtat, szezhmi shtritat, mezhuvati,
bitise; Crn. ſehtam; Cro. fektatisze; Dl. rattimsze; Rs.
фехтмоватъ. Przeciwnik mój fektować nie umiał, a
nademnie w całey Anglii lepszego do szpady nie było.
Zab. 2, 87. - S. Oslą szczęką Samson na Filiſtynów
wechtuie. Psalm. 103. (szermuie). S. Fektuie ręką.
Teat. 35, c. b. macha, szermuie). FECHTOWANIE,
- ia, n., subſt. verb., potkanie się na szpady, das Fechten.
Sr. 1. zpołne kawano; Vd. mezhuvanje; Rs. фехтмовanie.
Sekret w fechtowaniu zasadza się na tym, aby bić, a nie
dadź się pobić. Teat. 36, c. 11. et 24, 118. FECHTY,
- ów, plur., sztuki i fortele fechtarskie, die Fechtkunst-
griffe, die Kunst zu fechten, das Fechten. Mięsye fech-
tow, Vd. mezhuvalishe, bojalishe, boinishe, der Fecht-
boden.

FECYAL, a, m., Fecyali byli kapłani Rzymscy, którzy
woynę wypowiadali imieniem Iudu Rzymskiego, także i
do zwiariania pokoiu naleźeli. Kras. Zb. 1, 258. ein Nö-
mischer Fetial, Kiricgß- und Friedenspriester. Fecył
wschodni, albo opowiedzenie woyny przez Czausza Tu-
reckiego, wiersz Kochow. 508.

*FEDERKIL, u, m., z Niem. der Federſiel. pipa od piora.
Tr. pieniek piora. Ld. FEDERPUSZ, u, m., z Niem. det
Federpuch. ob. pioropusz). Kita albo herb na przylbicy,
szyszaku. Cn. Th. Na nim federpusz. ze lwich grzyw
wity Powiewne trzęsącje najeży kity. Nar. Dz. 1, 125.
Porwał go za federpusze. J. Kchan. Dz. 1. koń z feder-
puszem, pennatus equus. Mącz. FEDERPUSZNIK, a,
m., szermierz pinnirapus. Młcz. Juvenal. 5, 158.
cin klopftecher, der nach dem Federpuchse haſcht.

FEIERKA ob. Faierka. FEIERWERK, u, z Niem. das
Feuerwerk. Bh. ohuowe diwadło, strog ohniowy, ohnoſtrog;
80 . .

636 FEIERWERKIER - FENIKS.

FENOMEN FERET.

Vd. veseliten ogenj, kunshten ogenj; *Rs. фейервёркъ, помѣшный оронъ, помѣха. ob. ognie, palenie ogniów puszkarskich, ognie krotochwilne*). Wulkan z Liparu dobywszy iskierki, Już rozłożone pali feierwerki, Cyfra nad same wzniosła się pałace, Fontany setne wyżrucają race. *Zab. 9, 149.* Po wieczerzy, feierwerk; goście patrzą z sali, Wpadł szmermel między gumna, łodziła się pali; Ja wybiegam, ia gaszę, trwuję i płaczę, A tu brzmią coraz głośnicy na wiwat rębaczce, *Kras. Sat. 82.* FEIERWERKIER, *a, m.*, co feierwerki robi (cf. puszkarz), *der Feuerwerker*; Vd. ognishtvar, delauz kunshtnega ognja, *Rs. фейервёркеръ, помѣшникъ*.

FEIN ob. Feyn. FEKTOWAC ob. Fechtować.

FELBANKA, *i, ż.*, W felbankach nowych, w ponsach, tak myszko guieździsz się śmiało? *Zab. 9, 275.*, ob. falbula, falbanka.

FELC ob. Falc.

FELCZER, *a, m.*, cyrulik, z Niem. *der Feldscheer*. Tą trzecią częścią cyrulietwa zamierzyłem sobie przysługę uznatić Panom regimentselczerom, niemniły kompanicznym i chorągwianym felczerom. *Perz. Cyr. 5, a 2.*, Bh. *felscar, ranhogić*; *Sr. 1. feldschar*; Vd. *brivez, bradobrizez, keramalz*; *Rs. феялшёръ, фёрмешъ, лѣхаръ*.

FELER, *u, m.*, z Niem. *der Fehler, błąd, omyłka, usterk*; Vd. *falar, falanje ob. falować*.

FELPA, *y, ž.*, z Włok. materya iedwabnowelniana, der *Felbel*. Felpa farbifta. Goł. Gor. 108. Od aksamitów, atlasów, kitaiek, felp, płaci się naštępuiacy podatek... *Vol. Leg. 4, 81.*

FEMORAŁY ob. Famurały.

*FENDEL, - ndla, m., podobno z Niem. *der Fenner Ob. der Fähndrich z Chorązy*). Reytarowie czarni, harde wsparlszy boki, Na frezach, hop hop krzyczącę, buczne ftroią skoki; Zaś čme knechtów z śpisami pod štem fencłów kroczą, Potym za Miftrzem obóz i dział dwieście toczą. *Stryik. Kr. 494.* Jdąc ku sobie wojska, piasek pyłem poruszaią, Fendle proporce wzgórę z obu stron wznaszaią. *Stryik. Kr. 503.* *Stryik. Henr. B. 3.*

FENDZIA, *i, ž.*, imię, które dają charcicom, *ein Name der Windhündinnen*.

FENGREK, *u, m.*, Foenup Graecum, Linn. inaczéy Bożza trawkę, Krzyżyczki, Koziorożec, rodzay rośliny o kwiatach iarzynnych, krętawych i białawych, Dykc. Med. 2, 153. *Griechisch Heu, Wockshorn.* Krup. 5, 143.

FENIK, *a, m.*, FENICZEK, - czka. *m. zdrbn.*, z Niem. *der Pfennig*. Pieniążek, moneta drobna w Polszeze idealna; znaczy rozdział naynmieyszy monety miedzianey. *Kras. Zb. 1, 290.*, Vd. *boshjak, belizh, vienar, denarez* (*ob. biela, bielka*). Co się tycze rachunków, przyśliy czeladnika Jutro rano, zapłacę Waści do fenika. *Zabl. Z. S. 21.* ich werde alles bis auf den Heller bezahlen. U niego oprócz smyka, Niema w worku i fenika. *Zab. 11, 287.* *Zabl. Złota cetnary kopiesz, lecz coć ztąd wynika, Oto, bo się za czasem przebierze fenika. *Zab. 8, 319.* Jeftesmy góluteńcy, i fenika złamanego w domu niemasz. *Teat. 22, 4.* J feniczka nie znaydą. *ib. 11, 67.* W sercu niemasz za fenik dzielności. *Mon. 71, 545.* (ani krsztyny).

FENIKS, *a, m.*, iedyny ptak, iak powiadają, wielkości

orta, maiąc łło sześć lat, sam się zapala, a z tego popiołu zaś się rodzi. *Mącz. ogniwaczek, wyczyniec; Crn. fenx; Bs. fenisgja*). Fenix nagotowawszy sobie ognisko suche, zopali go, i sam na nim zgore na popioł; a wdy zasię bóg z onego popiołu ożywi chrobaczka. *Gil. Kat. 275.* Feniks albo *samolot*, iełt iedyny na świecie; ma umrzeć i znowu się narodzić. *Gwagn. 696.* *Der Phénit*. Feniks łytkoorki. *Banił. J. 2, b.* Feniks się śmiał. *ib. J. 3, b.* Patrzą nań, iak na Feniksa, iak na ogniważa, Co go bayka w naturze iedynym naznacza. *Przvb. Milt. 150.* Feniks : rzecz bardzo rzadka, eine große Scltenheit. - §. 2) Towary cudzoziemskie, tasiemki, pierze łtrusie, feniksy, piszezałki etc. piacą ten podatek. *Vol. Leg. 4, 81.*

FENOMEN, *u, m.*, z grech. zjawienie nadzwyczayne, osobliwe; nayhardzisy używając tego słowa w Altronomii, względem osobliwych i nieprzewidzianych na firmamencie widowisk. *Kras. Zb. 2, 552.* daś Phánomen. Fenomen, wszelki skutek przyrodzony w świecie powszechnym, lub w dzielach natury, zachodzący, i wpadaiacy w zmysły ludzkie. *Sniad. Jeo. 20.*

FERALNY, *FERALIS*. t. i. dzień, z łac. dzień żalobny, pogrzebowy, *der Sterbetag, Begröbnisstag*. Czy feralny dziś na mnie! Nic mi się nie wiodło. *Zab. 7, 208.* Dzień dzisiejszy dla mnie iełt dniem feralnym. *Teatr 33, d. 56.* Jakiś na mnie dziś feralis. *ib. 2+, c. 97.* nieszczęsny, cín unglicźság.

*FERARZ, a, m.*, *Rey Wiz. 89.* *Ferrara, miało w flanie Papiezkim, Ferrara im Kirchenstaate.* Wina czarne około Ferarza maią naywybornięsze. *Cresc. 297.*

FERDYNAND, *a, m.*, FERDYNANDEK, dka, *m.*, *zdrbn.* FERDYNAS, *ia, m. zdrbn.*, imię mężkie, Ferdinand. Ferdynasiu, Henrysiu, poczekaycie! *Boh. Aom. 5, 181.*

*FERENC, *FERENS, *a, m.*, hołysz, goły, ein armet Schlücker. Chudy ferenc bywa nie z iednego, Dopiero widzi on Pan z gospodynią Co zbytki czynią. *Groch. W. 567.* Bezgroszni ferensowie, co gotowi łupić, Ganią miała, gdy niemasz za co chleba kupić. *Jag. Gr. B. 3.*

FERENDYNY od sztuki... *Jnfr. C. Lit.* materya iakaś iedwabna, cín Sćidenzeug.

*FERET, *u, m.*, *FERETA, *WERETA, *y, ž.*, *FERETKA, *i, ž.*, *zdrbn.*, bukiel, sprzęczka, die Buckel. Halsbanty złote uczyniemy tobie z feretami šrebrnemi. *Budn. Cant 1, 10.* *(Luther Pöckeln. z nakrapianiem šrebrnym. Bib. Gd.)*. Nic ci nie mimoże, gdy się ubierzesz w szarlat, gdy się ubierzesz w ferety złote. *ib. Jer. 4, 30.* (ozdoby złote). O głowę się tylko stara, aby bieretek był z ferety, z piękną zaponą i z piórki barw rozmaitych. *Gorn. Dw. 115.* Co owych naftało dziwnych pontalików, feretów, smalcowanych jańcuszków, pśtrych bieretków; a snadź inż drudzy nietylko na głowie, ale i na nogach a te ferety sobie przyprawuia. *Ry Zw. 57, b.* Kobiety strojów niezwyczaynych nie maią wymyślać, ferety, pontły niepotrzebne. *Petr. Pol. 2, 197.* Niewiały dzisiejsze feretami, pontałami, kamieniami, nie inaczéy iako niebo gwiazdami świecą. *Petr. Fk. 75.* Bieretek miała na głowie z feretkami, a pióreczko za nim. *Ry Wiz. 55. - §. 2)* Za-

FEREZYA - FERYÓWAC.

FEST - FI.

637

łobną ciało pokryła weretą. Min. Ryt. 3, 277. not. „wewreta czyli fereta, wór gruby, zgrzebny, długi i rozwlekły, na kształt łory żalobny; łtróy czyli pokrycie niedgdyś głow mżatek owdowiały.“ Trauersior, ein Kopfpuß der Wittwen.

FEREZYA, yi, ž., (Vd. faresha, dishni plash; Eccl. פֶּרֶצַּה וְצֵלِסِי eoster; Ross. פֶּרֶצַי אוֹדְשִׁיתָ כַּסְנַי חֶלוֹק Rossyyskъ. פֶּרֶב כֹּרֹלוָה וּszachach); Gr. Φορεσία, Φοργια, Turc. Feredze. Czart. Mscr.) suknia wierznia nie przypasana. Włod. ein weiter, offner Oberrook. Rs. רָקָא, רָרָקָא, саккось. Teraz woźnica nie chce w kożuchu baranim bydź widzian, ale go ferezyą z wierzchu okrywa, aby przecię suknią czerwoną był od ludu pospolitego różny. Star. Ref. 40. Nieladaiako ten syn ucieszył rodzice, Co ferezyą zgubil, a nalazł mańnicę. Pot. Jow. 194. – §. 2) ferezya dębowa, sosnowa, – dawny sposób lézenia francy, eine alte Art, die Franzosen zu heilen (cf. delia, metle). Z takiego spółkowania iuž się bez endzoziemskiéy nie obeyczy choroby, bez lekarza i dębowéy ferezyi. Haur Sk. 487. W reszcie udadź się do chirurga, a osobliwie dla sosnowéy ferezyi. ib. 424.

FERMENTACYA, - yi, ž., Sposób który roślinne rzeczy w inszą się naturę przemieniają, zowie się kisanie lub fermentacya. Krup. 2, 31. die Gähren. Przez fermentacyją lub kisanie piwa, części grubsze niestrawne od subtelnićyszych oddzielają się, i do dna idą. Krup. 5, 93. Vd. jeshanje, kip, kipenje; Ross. брожёне, бродьбá, бродня. FERMENTOWAC, ał, - nie, intrans. ndk., Vd. ieshati), wzburzać się, kisać, gáhren. Wina Włoskie albo mało fermentuią, albo wcale nic. Krup. 5, 100.

FERNAMBUK, u, m., wiór, podobnie iak Brezyliowe, do farbowania służące, przednią dąią czerwoną farbę. Z iakićy one rośliny wzięte, dotąd nie wiadomo. Kluk Dykc. 1, 95. Jmię maią od miała Amerykańskiego, das Fernambuckholz.

FEROWAC, - ał, nie, act. ndk., wyrokiem uftanawiać, durch gerichtlichen Auspruch befestigen. Appellując sjara- wę do wyższego sędziego wedle prawa, łfoiąc bywa wotum zganione i zepsowane, a siedząc bywa łerowane. Chelm. Pr. 46. Dekret feruie. Jabt. Ez. 161. FERY-ARZ, a, m., dekretarz, księga wyroków, das Decretentenbuch. W feryarzu nie tylko komparcyce łron, ale i przytomość deputatów sędziów na każdyć sessyi pisane bydź maią. Vol. Leg. 7, 694.

FERTAC się, zaimk. ndk., szaftać się, wartać się, łsch herumtummeln, herumbrehen (cf. fartyczny). Trzeba nam na tym baliku młodzieży, dla fertania się. Teatr 33, d. 64., Crn. ferkam; Cro. ferkati, ferchem). Będziesz fertać się aż do iutrzenki, Teat. 33, d. 89. Ferta się, łkacze, kręci się, iak cyga. Teat. 12, 12. Jak żywe śrebro chłopiec zawsze kręci się i ferta. ib. 48, b. 37. Jakoż człek się ieszcze nie źle ferta. ib. 42, c. 4. (ob. wartki).

*FERTON ob. Wiardunk.

*FERYAS, indecl., FERYA, yi, ž., wakacye, Ferien, Bacancen, Fevertage. Dni od sądów wolne, prawo pospolicie feryas zowie, Szczerb. Sax. 426., Rg. pristaje, pocivanje.

FERYOWAC, - ał, - nie, cz. ndk., u malarów, farby

inszéy przymieszać, mit einer andern Farbe versehen, vermischen. Rożaną farbę tuszować lakiem, feryować blaygiclem. Haur Sk. 364.

FEST, FESTYN, u, m., dzień wesoły publiczny, Cr. Th. uroczystość, ein Fest, eine Feuerlichkeit. We Włoszech zowią fełt, gdzie się zjeźdżią na dobrą myśl. Petr. P. 2, 227. Z czaszy téy złotéy pili na feście. ib. 206. Nie wątpię, na taki fełt, żeby tam nie byli. Rey Wiz. 23. Trwały fełtyny z okoliczności wesela Krolowy Nauarry przez długi czas. Niemc. Krol. 1, 15. Uczynił on pan fełt wielki. Weresz. Reg. 132. Wszystko się na ten fełtyn wspaniale sporządzalo. Nar. Hfl. 3, 81. Każdy dzień widział fełtyn zawołany, Brzmiał w nim spor głosów wzięcznych na przemiany. Zab. 5. 246. Minas. FESTON, u, m., Tytuł mappy niech będzie girlandem z łści, lub fełtonem ozdobiony. Łęk. Miern. 113. binda malowana, lub rzezana, owocu, kwiecia pełna, Fruchtschnur, Fruchtgehänge, Fruchtband, Fruchtkranz, Laubfschnur.

FETOR, u, m., smród, der Gestank, Rs. dymék. Nie ma nic niewygodnićzego w domu, nad fetor z mysc wychodnych. Switk. Bud. 100. Przyzwyczaieni do fetoru, nie czuią go. Krup. 5, 14. Wiele chorych dla cieżkiego fetoru porzucanych leżało. Skarg. Zyw. 1, 395.

FEUDALNOSC ob. Lenność.

*FEYDAC, ał, - a, act. ndk., srać, Vd. zhenati, fcheißen (cf. Cro. ofaytavam humecto cf. Ger. feucht; cf. Vd. et Crn. faja - kuper). Anielńskie tam mieszkanie, gdzie nie iadają, ani feydaią. Rys. Ad. 1. By był wilk nie feydał, iužby był dawno za górę. ib. 3. Nie pomogą rayce, kiedy się feydać zachce. ib. 47. Maturum flercus intolerabile onus.

FEYERWERK ob. Feierwerk.

FEYN, u, m., FEYNZYLBR, u, m., FEYNGOLT, u, m., (z Niem. sein), z czyłtego, chędogiego kruszcu, śrebra abo złota. Srebro przednie, które pospolicie zowią fainzylber, powinuo bydź w ogniu tak dobrze probowane na kapeli, aż proba iego łtanie Marc. grad. 24. Zlot. B. 3, b. W tysiącu telerów twardych iełt fainzylbru grzywien 125. Dow. A. 2, b. Złoto przednie Węgierłkie, ktore pospolicie zowią łayngold, powinno bydź w ogniu tak dobrze probowane na kapeli, aż proba iego łtanie Marc. Grad. 24. Zlot. B. 3. Faingolt. Zlot. B. 4, b. aurum sublimatum. ib. A. 4, b. Dziesięć talarów bitych z grzywny feynu. Vol. Leg. 7, 451. Hiłtoryą tę na drogim rysuią *fańslibrze* (fainzylbrze, feynzylbrze). Pot. Pocz. 122. Ufryz. Alg. 159. (cf. Superfin. Cro. fini egregius; Sr. 2. bejni, bojni = piękny). FEYNOWAC, FEINOWAC cz. ndk., cienkim czynić, fein machen. Feynowanie monety. Pam. 85, 1, 62. Dowcipnie feinowane bałamuctwa. Pilch. Sen. liß. 4, 120. subtylizowane.

FEZ, u, m., króleftwo i łolica króleftwa w Afryce. Dykc. Geogr. 1, 205. Feß. FEZANSKI, a, ie, od Fezu, Feßisch. Króleftwo Fezańskie leży między króleftwem Algierskim a Marokańskim. ib.

FI.

FI, interj. pfe! fa! fe! pfe! pfui! Fi! iak ten szpetny, le-dwo mu nos widać. Jabt. Ez. 7. Fi! wtydź się mój Panie. Teatr 52, c. 22. et 50, c. 86.

638

FIAKR - FIGA:

FIGARNIA - FIGLARZYK.

FIAKR, a, m., pojazd ulicowy do naięcia, tudzież wodzni-
ca iego, z franc. der Fiafer. Rs. изводник. Angielska
remiza, gdy się iuž psuie i ku ruinie zbliža, na fiakr
numerowany potym obróca, iuž chyba od pospółtwa
brana i płaconca. Teat. 48, b. 12.

TIALA, i, ž., z tac. Phiala; szklane naczynie podlużne
chemików, eine (chemische) Phiole. Butelka długą szyje
maiąca, lub fiala. Krup. 5, 76. Banie proste, małącę
zbyt długie walkowate szyje, nazywamy baniami dług-
goszynymi, króćiy fialami. Kruml. Chy. 52.

FIAŁEK, FIAŁKOWY ob. Fiołek. FLANK ob. Flank.

FIC! interj. on konia oftrogami spina, koń zacznie bry-
kać, a on sic z niego pod moł. Boh. Kom. 1, 457,
patšy! plicź!

FICAGGERNA, y, ž., n. p. Dwa i wiozny i Londyn i Bernę
Odwiedził; żkład nam iednę przywoz! ficygernę Z kilką
modnych wachlarzów. Nar. Dz. 5, 152.

FIDELIS, a, m., wierniš, faworyt, der Vertraute. FI-
DELISKA, i, ž., wiernisia, die Vertraute. Usłuchała
Algunda rady fidelifki, Podaiąc ž życiem, cnotę swą na
azart slizki. Min. Ryt. 3, 273. Swych się taemiem nie
zwierzay nikomu, Z fidelifkami podułałość szkodzi. Mon.
- 73, 113.

FIERLETKA ob. Třicetka.

FIGA, i, ž., FISZKA, i, ž. zdrbn., Bh. fik, fiši; Slo.
fik, ſkowě owotce; Fg. fige - la, fige, ſeuge; Crn. et Vd.
nga, figeze; Sr. 2. figa, Sr. 1. fiha; Cro. figa, szmokva;
Ll. szmokva; Sla. smokva; Rg. smokva; Bs. smokva,
petrovaccia; Ross. фіта, смоква, винная ягода; Ec.
смоквниуе (cf. smoktać); Jfal. fico, Lat. ficus, Gall.
ligue, Hisp. higua, Ang. ſe, Dan. fige, Suec. fikon);
die ſeige, die ſerbt des ſeignanbig. Figi są owocem
dzewa, w przednięyszych ogrodach znaydniącego sięg.
Kluh Ros. 2, 219. Nie zbierają owocu z glogu, ni fig z
oflu. Kul. Her. 180, Slo. fiki na trni ne roſtu). Figi
figami, motykę motyką zwac. Kosz. Lor. 55. (proſta-
kiem bydź). §. Figa morwowa. sycomorus, morwowe drze-
wo, liście maiąca takie, iskie ma figa. M. Urzyd. 314,
Ec. смоковнича; Rz. σολανυία. ſa. za fige za szy-
szke, za ni, za cyſce, für ein Nichts, für eine Nüll
(ž. B. gelten). Wszyſtki te rady o: mial za figi. Chrość.
Fars. 64. Uczeni dziś u niektórych tanieci, i za fiszke
ich sobie ważą. Glicz. Wych. N. 6. Taki czałek u nas za
fige. Dzwon. Stat. A. 2., Vd. figamosh tehórz) cf.
Ger. ſeige. §. pokazać komu fige - Jtal. monſtar le
ſiche ad uno wyśmiewać go, za poſmiewiſko go mieć,
palec mu przez szapę ukazać; Ross. показав кому
шишь; Ec. куркуш показую; einem die ſeige weißen.
Anielka odchodzą, figę mu pokazuje. Teat. 22, b. 93.
Złączywszy Lidów i Syryą w ligę, Smiele pokażę na Per-
gamy figę. Pot. Syl. 304. Wsiadlszy w okręt, pokaże-
my figi Złym ludziom, i pódziemy z wiatrem na wyścigi.
Pot. Arg. 60. Nic mu nie dadź, ukazać mu fige. Dzwon.
Stat. B. 2. Figę w kieszeni pokazywać, secreto irasci,
palam metuere. Gemm. 80. Rafałstüber in der Taſche
geben (cf. serdyt a nie duż) cf. figiel. Fiszkę mu w
nos zadano. Glicz. Wych. C. 1. §. fige wziąć - póysdź
z niczém. z kwitkiem, mit einer Rafe abzichen. Pa-
trzay ieno flarca wyję, A do rzecz nie do pojęcia, Chcieć
mu młodego dziewczącia, Weźmiesz za to dziadu figę.

Zalt. Bal. 10. Owca niewinna przez rok wełną dźwiga.
Oſtrzygą wełną, a iéy za to figa. Brath. O. 4, b. y. fig
sieg objadła burl. běbenek iéy zawieszono, ſic ijt schwan-
ger. Tr. §. 2) figa ('fig, u, m.), drzewo, der ſei-
genbaum. Vd. figovu dreuo; Sr. 1. ſibowna; Sla. smok-
venica; Rs. смоковница. Niemaz fig na fidze. Budu.
Jer. 8, 15. Ono drzewo, co się zdać bydź figiem, by-
ło cieriem. Zarn. Pofl. 2, 547, b. Figi maią to osobli-
wego, że bez kwiatu owoc wydań. Kluk Ros. 1, 157.
§. 5) Tigi, sadzele bołesne w siedzeniu. M. Urzyd. 24.
die ſeigwarzen. Condylomata, ob. lik. Tigi zowią guzy
w siedzeniu, takież insze sadzele w ſtoleu, ib. 519. Mać
ta szyszkom, albo wewnątrz w rurze ſolcowéy fiszkom
będącym iěſt karkarſttem. Syr. 425. Pabele pěcherzywa-
te w ſtoleu figami zowią. ib. 163. (cf. kurze dupki). -
§. Figi migt, Fik mik, fontele, blikry, kuglarſto,
Kunſtriffe, Gaukeley. Kiedy słužebna zna te figi migt,
Kiedy z piwniczym będzie iedney ligi... Brath. D. 4.
Wszyſtko, ſik mik, za nic. Teatr 45, c. 55. Wyb. Te-
raz wszytko na ſik mik. Teatr 43, c. 80. FIGARNIA,
i, ž., U nas na figowe drzewa budnią figarſie i dołrze
je na zimę opatruią. Ład. Hfl. Nat. 37. Mon. 73, 215,
Sr. 1. ſibownencza; Rg. smakoviste; Cro. smokviche,
figovische; Hg. figeskert; die ſeigenschale, das Kriegenhaus.

FIGATELE, - i, plur., pulpety, z cięćciny, kapłuna,
mięsa wolowego, wieprzowy i lioń kruchego, z chle-
bem białym siekaią, przydawszy iay, gělki małe robią.
Wiel. Kuch. 100. ſieſtaltje. Dano Włoskie memſky,
także figatele. Banial. B. 3. §. 2) fig. Dawnicy zamk
i miało walem obwodzono. Dziś figatele tylko wyſta-
wiono. Brath. M. 4, b. t. i. bagatele, fraszki.

FIGIEL, gla, FIGIELEK, Ila, m, Bh. figi (Rocci
фигии кугарство); sztuka, która się komu wyrządza,
psikus, ein Streich, den man jemanden spielt, ein Sca-
bernack. Zroblisz mi figla iednego, ia ci dziesięć innych wy-
raźdź. Teat. 4, b. 162. Teat. 31, c. 73. Gdzie idzie
o iaki figielek, niema sposobnięszego nad niego do teg-
ib. 51, c. 42., Vd. hudusadetje, norzhni, oshrilnoſt,
shimf; Sr. 2. poſn; Rs. проказы, пренёka, скомо-
pořesство. K. Krotochwilne sztuczki, zabawki, kro-
tochwile, Poffen, Kurzweil. Powiedź, twiy to głos?
bez figla wszelkiego. Pafl. Fid. 235. Nierz figielki ple-
ta. Teat. 54, b. 71, Slo. to ſu len fraſſi a figie, fictio-
nes politicae. Wolno po dworze chodzila małpa, wsze-
dzie ſtroiąc figle. Zab. 15, 509. - §. figiel malarſki,
ſznicerſki, złotniczy parerga. Cn. Th. drabny wymyſt,
eine kleine Schńdkeley. Jahim sposobem łatwo wyrysować
wiersze, herby, figle, floresy. Ha.-r. Šk. 374. FIGLAR-
KA, i, ž., kobieta figle ſtroiąca, wyrządająca, eine
Poffenmacherinn. FIGLARNY, a, e, -ie adv., FIGLARSKI, a,
ie, figuiący, schabernakisch, poffenhaft, durchtrieben. Rs.
фиглярскій, привязчивый, скоморошный, ско-
морошеский; Ec. скомрӑмешкий. Tobie potrzeba pa-
trona bardzo ſiglarnego i subtelnego. Teat. 30, c. 54.
Mina figlarna. Teat. 12, c. 44. FIGLARSTWO, a, n.,
kuglarſto. Cn. Th. Gaukeley, Poffen; Rs. привязчи-
воспѣшь, скоморошество. Odrzuć te fochy i twoie fi-
glarſto. Mat. z Pod. C. 2. FIGLARZ, a, m. kuglarz,
ein Poffenreißer. FIGLARZYK, a, m., demin., Ross.
фиглярб, скоморохб; Ec. скомпахб; Vd. norahu-

FIGLAS - FIGURA:

vauz, glumazh, oshrabnik, shalez. FIGLAS, a, m, zgrubiale psi figiel, psia sztuka, ein Streich, einUBerbrüdch. Co on tež dokazywał przez niemale czasy Pa-
mietasz świckrze owe nadobne figlasy. Kiedy ci się był
dobył do okutég skrzyni? Trgb. S. M. 10. ſ. žarty,
śmieszki, Poffen, Späſchen. Co za figlasy, až miło.
Teat. +5, c. 65. FIGLOWAC, - ał, uie, cz. ndk.
ſible ſroic, wyrządźać, Streiche machen, Poffen treiben.
Vd. norzhuvatise, norza palti, gnati, paukati; Cro. bu-
daliti; Rs. cromopomemb. Przy dworze naybezpie-
czniég figlować i frantować można. Dzwonk. Stat. A. 2.
(cf. naſiglować się, wyſiglować). FIGLOWNY, a, e,
- ie adw, žartowny, sztuczki wyrabiający, kurzweilig, voll
Poffen. Nie niemasz figlowniejszego od chytrości, którą
od przybycia twoje narabiasz. Tr. Tel. 260.

FIGOJADKA, i, ž., die Feigendroſſel, Feigenſchneſpeſe;
ptak od fig nazwany, ktoreni się żywi. Litwa obſtuie
w te ptaki, lubo fig nie ma. Ład. Hſt. Nat. 57., Ital.
beccalico, lat. ſicedula luscinia altera. Klein. - Krup.
5 68. *FIGOIADEK. Volck, 503., Sr. 1. ſchneuſa, ſchne-
pa; Crn. klunazh; Vd. podliſk, podliſka; Bs. gher-
museja, ghrimuseja; Slo. gittice, čwrcala; Cro. gërmu-
scha, szláka, kosiza, chernoglávka, samokvojedicza;
Hg. ſige - év. FIGOMORWA, y, ž., cf. sykomor,
Figa Egipſka, karwia. Ficus Jndica. Linn. die Maul-
betſeige, die Adamsſeige. FIGOWATY, a, e, na
kſtalt fig, ſeigenartig. FIGOWNICA, y, ž., ogrod
figowy, der Feigengarten. Sr. 1. ſiſhownenſza; Cro. figo-
vische, szmokovische, szmokvische; Hg. ſigeskert; Kg.
smokovisctě. Oliwnice wasze i figownice pożerała gą-
sienica. W. Amos. 4, 9. (figowe sady. Bib. Gd.). FI-
GOWNIK, a, m., figowy ogrodnik. Cn. Th. der Fei-
gengartner. FIGOWY, a, e, od fig, Feigen. Bh. et
Slo. ſkowy; Sr. 1. ſiſhownané; Crn. figove; Vd. figou;
Cro. ſigov, szmokověni; Hg. ſigés; Kg. smökven; Rs.
ſirobny; Rs. смоковный. Figowy kamień, sycites.
Plin. H. N. 57, 11. der Feigenstein.

FIGURA, y, ž., FIGURKA, FIGURECZKA, i, ž. zdbrhn,
z łac. kſtalt, który rzecz iaka ma, die Figur, Gestalt:
Vd. figura, furm, obras, poduba (ob. *podoba); Sr. 1.
figura; Sla. figura, prilika; Rg. slikka, prilika; Ross.
фигура, вóрась, образъ; Ес. уподоблённе. Każ-
de ciało musi mieć iaka figure, ułożenie części kładają-
cych go. Os. Fiz. 16. - ſ. wyſtawienie kſtaltu rzeczy
iakiég, rysunek, obraz, posąg, die Figur, das Bild,
die Statue. Stawiają w Persyi figury trzech Doktorów
Tureckich przed dwi diami, aby gościa na nich patrząc
wszyſtek iad i uroki wypuſcili. Ktoh. Turk. 148. Figura
przy drodze, krucyfix, boża měka, eine Figur, ein Kreuz,
ein Crucifir an der Landstraße. Prov. Siedzi pod figura,
a djabła ma za ſkóra (z wierzchu owca, wewnątrz wilk).
ſ. wyſtawienie rzeczy umysłowę przez zmysłową, die
Figur, finnliche Vorstellung des Uebersinnlichen. Dziwne
sprawy š. Janowi pod zakrytościami a figurami iakiemi
okazywały się. Rey Apoc. 5. ſ. theol. figury przeznac-
zańące, w ſtarym zakonie, die Vorbilder, Typen. Rg.
otajſtvo; Sr. 1. pśedźnamo; Vd. predobras, predkład,
predfurm, predpoduba; Ec. предображёнne, предо-
бразованиe. Pan Chryſtus był figurami przeznaczony w
pewnych patryarchach, ludziach onych, które bóg mieć

chciał nieiaką figurą i kształtem syna swego. Bial. Poſt.
63. Równie figurami, iako i pismem był nam przeznac-
zony i opowiedziany Chryſtus. ib. 64. ſ. Figury kra-
somowſkie, grammatyckie z sposoby mówienia o rzeczoni-
niewłaściwego, przenośnie: n. p. cztery litery - kiep'.
Trzy drewna - szubienica. Wronami karmiony - chytry.
Szczwany - doświadczony. Tu tež należy wielka część
przysłow i przypowieści: n. p. łaską pańką na pſtrzyć koniu
iedzie t. i, odmienna. Dobremu piwu nie trzeba wiechy - cnota
się sama zaleca. Ld. Rhetorische und grammatische Figuren,
wohín auch ein großer Theil der Sprichwörter und sprich-
wörtlichen Redensarten gehört. Sło. ozdobka, ozdobilka.
- ſ. Rzecz uważana co do samego kſztaltu iéy, eine Sache
bloß ihrer Gestalt nach betrachtet, die Figur. a) mate-
matyczna figura, pewne uſtawienie linii z ościan za-
zawych. Sołk. Geom. 3. mięsce ograniczone liniami.
Łesk. Miern. 15, eine mathematische Figur. b) osoba, co
do iéy wyglądania, eine Person in Rückſicht ihrer Gestalt.
Figura piękna, uroda, Rs. ocánka. Mniemaią, żeš
mym oycem; udawayże iakbyš nim był w samé rzeczy.
R. Więc będę utrzymywal figure oycą twoje. Boh. Kom.
4, 286. Figura iego ma dość w sobie powabów. Teat.
35, d. 56. Jeſ to chłopiec figury pięknej. ib. 17, c. 25.
Figurka, gdyby trzečinka, kſztaſtna i proſła, ib. 10, 5. Odra-
żaiąca figurka. ib. 19, c 74. Figurę ſtroić, figurą nad-
rabiać, figure prowadzić - powierzchownie imponować,
dußerlich imponiren. Rs. важничать, заважничать. -
Figura, sposób życia, Art zu leben. Zadný zniſką nie
mając intraty, taką prowadzi figure; czyliž to na ſtan
iéy przyſtoi? Teat. 7, c. 6. Chce większą nad ſtan figu-
rę prowadzić. ib. 34, b. Bii. Gniewa ich, iž on figu-
re większą większym kosztem prowadzi. Mon. 70, 355.
Okropną figure prowadzić musi źona taka. Zab. 16, 45.
eine solche Frau muß eine scheußliche Figur machen. Co
to za figura, co tam siedzi za ſtolem! Ld. 7) figuralne mu-
zyka, melodyia, Figural, Figuralgeſang. Ta muzyka
figurą idzie. Tr. Figurą idący z melodyyny, harmoni-
cus. Cn. Th. Figurą śpiewam z melodyynie. ib. (cf. Fi-
guralna muzyka). FIGURALNY, a, e, FIGURALNIE
adw.; 1) figuryczny, niewłaściwy, pod figurą ukryty,
figułrlich, uneigentliw. Sr. 1. pśedźnamenat; Rs. изобра-
зимельный, обр. зовательный, проо. разователь-
ный, обр. žáný. Ec. промиво. обр. žáný, знаменá-
тельно, умн. To figuralnie wyrażone było w ſtarym
těſtamencie. Bals. Niedz. 2, 38. Ekklezyaſtyk to prze-
powiedział figuralnie. ib. 1, 118. 2) Figuralną muzykę
wsiąż, śpiewanie iakie na kilka głosów, według wdieże-
cznéy melodiya uczynione. Petr. P. 2, 573. der Figural-
geſang. Figuralna muzyka, melodya t. i. z kilku roznych
głosów abo tonów, wyższych, niższych, śrzednich albo
z instrumentów rozmaitych złożona, Concentus. Cn. Th.
Muzyka figuralna i instrumentalna. Petr. P. 2, 572. Mu-
zyka głosowa figuralna i instrumentalna. ib. die Vocal-
und Instrumentalmaſſik. FIGURANT, a, m., aktor na
tatrze nie mówiący, tylko osobą swoją reprezentatorem
domagaiacy, der Figurant auf dem Theater. FIGURAN-
TKA, i, ž., aktorka taka, die Figurantinn. FIGURARZ,
a, m., który wszyſtko figurycznie wykłada, ein figur-
licher Ausleger, der alles durch Figuren erſliren will.
Uważayże, iako ci figurarze (Kalwinowie) i figlarze,

FIGURALNY · FIGURARZ. 659

640 FIGUROWAC FILAROWANIE.

FILAROWANY - FILIPOWCY.

sakramenta iedno w figure i w fantazyą obraciają. W.
Poſt. W. 2, 29. FIGUROWAC, - ał, uie, czyn.
ndk., figure troić, eine Figur machen, Aufsehen machen.
Slo. figurovati. Figurował w sukiach codzień inszych.
Teat. 24, 9¼. Czrtr. Chęc figurować równo z panami.
iб. 22, 25. Panowie ci bardziej myślą o figurowaniu,
iak o istotné wsludko krajuće. Gaz. Nar. 1, 20. By
tyłko figurować, każda przedać się gotowa. Teat. 54, 22.
Górować i figurować. Mon. 69, 602. Rzuci się do figu-
rowania, zdobienia domu, ekwipażów wymyślnych. Teat.
19, b. 26. - §. pod figura przeznaczać, figürlich vorbe-
deuten, vorstellen, andeuten. Vd. predpodobiti, predo-
brasati, prediurmati; Ec. preobражam, preobraz-
vovam. Te rzeczy Jzraelitom się łady, nas figuruią.
Leop. 1. Cor. 1, 6. Sekl. 57. §. figuralnie śpiewać,
einen Figuraltgesang fingen. Tr. FIGUROWANY, a, e,
part. perf., pod figura ukryty, niewłaściwy, figürlich,
nicht eigenthümlich. Prawdziwe ieſt ciało Chryſtusowe w
sakramencie, nie figurowane, ale istotne. Skarg. Zyw.
62. Figurowany baranek Chryſtus. Rey Apoc. 52. Kucz.
Kat. 62. FIGURYCZNY, a, e, FIGURYCZNIE ad.
po. figura, allegoryczny, niewłaściwy, figürlich. ob. Fi-
guralny. - FIGURZYSTA, y, m., który figuralny
mazyki dopomaga, der Figurist, Figuralfänger.

*FHANKA ob. Flank.

*THRK, u, m., może z Niem. Wierbing (cf. ferton, war-
dank). - Wyciąganie, które zowią Lobegal (może
Laufgebelf) i firkiem, w ziemiach Miſrowi poddanych,
od Polaków nie ma bydź zwięte. Herb. Stat. 706.
FIK, u, m. (Bh. fik), figa wrzód, die Feigwarze. Na
wrzód wychodny, który fikiem zowią, a z gruba rzy-
tnym wrzodem, szkodliwy a pod czas i śmiertelny, le-
karſto takie... Sleszk. Ped. 205. Ten wrzód nayczę-
ściwy z krwawnic zapiekłych przychodzi, gdy w nich
krew zgeſtnie, że wyiść czerwonką nie może. i5. wrzód
zadkowy. ib. 215. §. Fik mik ob. Figa.
FIKCYA ob. wymyſł, zmyšlenie, Ec. примворěńe.
FILADELFIÆ, ii, ž., - Greck. miioſć braterſka, die Bru-
derliebe, w szczególności między plebanami przyjaćielſke
wzaiemne obcofanie, Freiundſchaft und Nachbarliſkeit un-
ter den Landysfarrern. Uchylam się od przeiażdżki na od-
puſty, którą plebani dla wzaiemności ſladelfią pospolicie
zowią. Xiqdz. 212. Z memi konfratrami nie utrzymuje
filadelſſi, nie doeiżdżaiąc do ich kościołów na odpuſty.
Xiqdz. 195. FILANTROP ob. *człowiekolubec.
FILAR, u, m., FILAREK, rka, FILARZYK, a, m.,
Carn. falar; Vind. ſteber, podpertek, podporna; Ross.
ſmókаб, ſмóknb, ſмókbikb; Boh. pilił, Ital. pili-
re, Gall. pilier, Hisp. pilar, Snec. pelare, Lat. pila,
Gr. πολλη), der Pfeiler. Filary są słupy murowane, na
których leży ſklepienie. Jak. Art. 2, 256. Filary kształ-
towne trzymają na sobie w kościelech wysokie ſklepy.
Gorn. Dw. 411. Znieście filarzyki domu iego. Bib. Gd.
Jer. 5, 10. Filary w koło maiący ganek, peryſtylium,
ein Bogengang, eine Säuſenlaube; Ec. kryuſmoación.
Cn. Th. - §. 2) fig. podpora, die Stüſe, der Pfeiler.
Był š. Cyryllus wielką podporą wierze Katolickié prze-
ciw Aryanom; którzy znaiąc go bydź wielkim filarem
Katolickiego wyznania, mogą go wygnali. Skarg. Zyw. 1,
194. FILAROWANIE, - ia, n., filarów rząd. Cn. Th-

175. kolumnada, ein Säuſengang, eine Säuſenſte flung.
Filarowanie, budowanie na słupach. Cn. Th 51. FI-
LAROWANY, a, e, filarmi osadzony, mit Säuſen be-
ſeßt. Swiątynia z ciosu marmurowego wyławiona, i fi-
larowanym okrążona gankiem. Tr. Tel. 68. FILARO-
WY, a, e, od filarów, słupowy, Pfeiler, Säuſen.

FILATA. y, ž., z Włosk. z szereg, pasmo długie, eine
lange Miehe. - §. Część główna woysłka, einer von den
Hauptthellen der Armee. Woyſko dzieli się na trzy fila-
ty albo linie, Tr. Pierwsza filata, awangwardya. Tr.
przednia straž, das Vordertreffen ſzrednia filata abo ba-
talia. Tr. korpus, das Mitteltreffen. Trzecia filata. Tr.
tylna straž, das Hintertreffen. Oſtatnia filata, rezerwa,
Tr. odwod, die Reserve.

FILET, u, m., u introligatora, liniyki lub wżorki wyżla-
cane na oprawie, Mag. Młk. Filet, Filett, Filetſchampel
der Buchbinder.

FILGRANOWY, a, e, Filgranową robotą zpoł zausznice.
Łęczw. Zw. 8.?

*FILIAŁ, *FILIALNY kościoł, Crn. perdrushneza.

FILIP, a, m., imię mżkie, - Greck. Φιλίας et ιησος; Cro-
Filip); znaczy kochaiącego się w koniach, koniolubea,
Philipp. Prov. Wymknął go, jak Filipa z konopi. Rys.
Ad. 71. Wyrwał się, jak Filip z konopi. Mon. 73. 51.
et 725. Teat. 18, b. 10. t. i. gdy kto co nie à propos
mówi). Filip ze wsi własný Konopie, będąc za Augu-
ſta I. posłem na soymie Piotrkowickim, w swoim ode-
wał się intereſsier; hryzykiono: Panie Filipie z Konopi,
wyrwałaś się. Chmiel. 1, 75. Ni ztag ni zowąd wyr-
wał się, jak Filip z konopi. Teat. 33, d. 37. FILIPEK,
pka, m., pieniądze złoty Włoski, eine Italiянische Gold-
manze. Za czasu Bony niemała summa Filipków ze
Włoch do Polskie przywieziona. Gorn. Dz. 144. FI-
LIPPIKA, i, ž., Mowy gorliwe Demotiena przeciw Fi-
lipowi królowi, maią tytuł filippiki, które na Polskie
przełożył N. Nagurczewski, die Philippica des Demothe-
nes. Ztag filippika mowa gorliwa przeciwko komu,
eine feurige Rede gegen etwas, eine Streitrede. Nie-
które żurnały mowę tę tak rozsądną przeistoczyły w fi-
lippikę przeciwko religii. Gaz. Nar. 1, 193. FILIP-
POW, - a, m., miało Polskie w Woiew. Trockim.
Dykc. Geogr. 1, 205. eine Stadt in Littauen. FILIPO-
WIEC, wea, m., w liczb. mn. FILIPPOWCY, FI-
LIPPONY, ów, plur., Wylęgła się u Dyzunitów za
Jana Kazimierza wiara ſtarowierców czyli Filiponów. Ci
nie chcieli przyiąc nowego przekładu pisma S, i litur-
gicznych xiążek, które mołkiewski patryarcha Nikon
wprowadził. Rozdzielili się na dwa głowne podziły Po-
powców i Dyakowców. Czack. Pr. 1, 301. et 84. ieſt to
lud wśród lasów i bagien Litewskich osiadły. Dykc. Geog.
1, 204. eine eigne Art Menschen in Littauen, die auch
eine eigne von den Diffuniten noch verschiedne Secte aus-
machen. Podano memoryał od Filipponów, mieszka -
cych w Warszawie, z żądaniem pozwolenia im tu du-
chownego, dla odprawienia sakramentów. J ten rodzay
ludzi, różnie wierzących od Nieunitów, który naywięcęły
wpyłował do zaymuiącego się dawnié buntu, powinien
bydź urządzonym. Gaz. Nar. 2, 256. Pod imieniem
markiemanów zwoszczyki, filipony obce, i księza zagra-
niczni, Czerńcy zwani, podmawiali chłopów do buntu i
rzezi.

FILIPOWSKI - FILOZOFIA.

rzezi. Ufl. Konfl. 2. 50. FILIPOWSKI, a, ie, od filipowców, Philipponen. Filipowka herezya; autor ięy Filip, około R. 1650, za patryarchy Nikona. Chmiel. 1, 1118.

FILISTYN, a, m., Filityny, naród w Paleftynie, który naywięcęy dokuczał żydom, ein Philister. Samson był wybawicielem ludu żydowskiego z ręku Filitynów. Biat. Posf. 6i. FILISTYNSKI, a, ie, od Filistynów, Philister. Samson był ku wybawieniu ludu swoje z niewoli Filitynskiey. Biat. Posf. 64.

FILIZANKA, FLIZANKA, i, ż. (z Tur. findzan. Ad. Czart. Mscr.), naczynie niby to czaszka, do brania kawy, herbaty, szokolady, Sla. finexan, csasha, shalica za káva, eine Terschale, Kaffeeschale, Chocoladenschale, oder Taffe. Filiżauka wierzchnia, die Oberfschale, Oberfassse. Filiżanka spodnia, die Unterschale. W przeciąkach chorob gorączkowych po Filiżance kawowcy rosołu dąsić, co godzina, dosyć ieſt. Krup. 5, 369. Wypłała kawy trzy filiżanki. Mon. 68, 282. Pam. 85, 2, 1214. Filiżanki nowe z brzegami złotemi, Mon. 68, 287. FILIZANECZKA, i, ż., zdrbn.

FILOLOG, a, m., z Greck. uczony, naywięcęy literaturą i ięzykami się bawiącęcy, der Philolog. Filologiem pospolicie tego zowią, który około wielu i rozlicznych nauk i wiadomości chodzi. Pileh. Sen. lift. 4, 22. FILOLOGIA, ii, ż., nauka trudniąca się szczególności ięzykami i literaturą, die Philologie. Cro. jeżikoznanztvo; Ross. любословіе, словесность. FILOLOGICZNY, a, e, ie adv., philosophisch. Rs. любословный.

FILOWAC, cz. n-th, zfilować dk., z Franc. ciągnąć karłę, eine Karte ziehen. Umiemy zfilować kartę zrzecznie, woltę zrobić niewidzialnie, lisika w karty ułożyć nowego. Teatr 4, b. 115. Ten woła pas, ów acorde, ów krępuje, ten filuie. Mon. 71, 707.

FILOZOF, a, m., z Greck. posiadaięcy filozofią, der Philosoph. Mitomědrzec, Zab. 12, 78., Rs. любомуардъ, любомуардеъв, умствователь; Fg. mudaraz, mudroznanaz; Cro. mudroznan; Vd. sveta moder, modrosnanez; Sr. 1. swęta mudrě. Wołe, iż kto rzecze filozof, niż mědrzec; bo to iuž każdy rozumie, a ktenu niewłaśnie to, z Greckiego filozofia mądrość. Gorn. Dz. 49. Spytany, Pytagoras, iakoby się dał zwać, nie chciał mędrem, bo to iuž ten tytul ubieżeli byli oni siedm mędrców; ale się filozofem, to ieſt milośnikiem mądrości, nazwał. Warg. Wal. 272. Lubomědcy abo filozofowie. Klecz. Zd. 72. Filozofy u pogan, byli to do kaznodzieie, prorocy. Słarg. Dz. 58. Nie tak to trudno zostać filozofem; chwal, co drudzy ganią, myśl iako chcesz, byleby osobliwie; kiedy niekiedy z religii zażartuy; decyduy śmiele, a gaday głośno; uydziesz wkróte za wielkiego filozofa. Kras. Dos. 61. Filozofem kogo uczynić, Ec. улюбомуардрии, научить мудрости. FILOZOFEK, - fka, m., zdrbn., urągaiac, ein Philosopchen. FILOZOFIA, ii, ż., Rs. философия, любомуардpe; Bh. libomudrctwi, mudrctwi; Crn. svejtavědnost; Rag. mudroznanje; Sla. mudroznaustvo; Cro. mudroznanztvo). w powszechności rozciaga się do wszytkich objektów. Traktieu alboiem o bogu i duszy w Metafizyce; o obyczayności i prawie w Etyce, o przyrodzeniu w Fizyce; o sposobie myślenia i mówienia w Logice. Kras. Zb. 2, Tom. I.

FILOZOFICZNY - FILUT. 641

354. die Philosophie. Filozofia ieſt mądrości zamiłowa nie i pożądanie. Pileh. Sen. lift. 3, 33. Nie wielka to filozofia, dzieci to umieją, daß iſt keine große Hererey. Tr. Rzecz ieſt właściwa niesączściu, iż do filozofii przyprowadza. Zab. 7, 84. t. i. filozoficzne zaſtanawia nie, philosophisches Nachdenken. FILOZOFICZNY, a, e, FILOZOFSKI, a, ie, Boh. libomudrcky, mudrcky; Sr. 1. swetamudroweſſki; Rs. любомуардresвенный, любомуардрый, умственный; od filozofii, philosophisch. Filozoffiemi naukami okraszony. Skarg. Dz. 123. Wszyſtkie pożytki, które naukom przy nosi filozofia, razem zjednoezone, naydują się w duchu filozoficznym. Zab. 8, 183. philosophischer Geißl. - Po filozoffu ady. sposobem filozofów lub Filozoficznie, philosophisch, auf Philosophen Manier. Ec. смкшанмель- нъ, по умствованію. Słowa moie po filozofsku tlúmaczysz. Teatr 36, b. 30. FILOZOFKA, i, ż., kobieta paraiąca się filozofią, die Philosophinn. Moia żona tak ze filozofka. Wég. Marm. 25. O nowa filozofko, o świata mądrzyni. Łączw. Zw. 6. Rzadko filozofka bywa dobra gospodyni. Kras. Pod. 2, 245. Filozoiki uczoną terminalnością pomazawszy sobie ięzyk, nim kawą po- ceſtuią, gotowe godzinę gadać o Arabii; a tym czasem kawa ofygnie. Mon. 72, 424. Nie życzą sobie mędźwie, aby filozofkami óżony bywały. Stas. Zam. 41. FI- LOZOFOWAC, ał, uie, cz. ndk., Rs. любому- ардэмоватъ, мудрить, помудрить, помудро- вать, умствоватъ; Ec. любопрему ардэмоватами; Boh. mudrowati; po filozoffu rozbierać, philosophiren. We śnie filozofować i chłopu nie trudno, Bo śpiąc nie dha się o to, co na iawie nudno. Zab. 11, 187. Byłoby dobrze, gdyby albo filozofowie chrześciańscy królowali, abo królowie filozofowali. Skarg. Dz. 860. Mon. 70, 317. Epikurowie mieszkanie w cieniu sobie ulubili, a filozofowanie na biesiedzie. Gorn. Sen. 227., Ross. му- дэмованае; Ec. мудрословіе, умствованіе, умлě- ніе. Filozofować z kim Ec. солюбомуардствовати.

FILTROWAC, - ał, uie, cz. ndk., z łac., z cedźić; n. p. likwor przez bibułę szarą, włożyszy leiek w butelkę, lub w inne naczynie. Wiel. Kuch. 401. filtriren, durchfeisen. Oczyszczenie i filtrowanie wody nieczyštěy, żeby rury nie zamulała. Swith. Bud. 412.

FILUNK, a, m., mięsce wyniosłyszysz krącem zamknięte, w malarstwie, w architekturze, z Niem. die Füllung. Wnęka w malarza, głębokość na około filunka. Mag. Msk. Fryz w tablaturze, wyskok na około filunka. ib.

FILUT, a, m., FILUTEK, ka, m. zdrbn., z Franc., frant, oszuſt, sztuczny szalbierz, ein schlauer Betreger, ein feiner Spißbube. Bh. kluk, klauek, klukowina; Rs. naumb, nauměgb, шишмора, обзрона. Filut grze- cznie się klania, słodkim tonem mówi, A gdy zwiedzie głupiego, gdy się zeń obłowi, Z swoich sztuk się przewala, z proſoty się śmiele. Dmoch. Szt. R. 74. Ten dziš pieniędzy nie zbiera, Kto nie żyje filutem. Teatr 17, 5. 59. iak filut, spißbußisch. Znam cię iuž filucie, Jnsce masz w uſtach słowa, insze w sercu czucie. Zabl. Amf. 66. Musi bydź wielki filut, kto mię oszukać po- trafi. Zabl. Bal. 18. Do was więc mowę wżracam, sztuczni a ofrożni, Filuty Oświecone i Jaśnie Wielmożni,

81

642

FILUTKA FINETKA.

*FINIK - *FIRAMKA.

Wielmożni i Szlachetni - Kras. Sat. 29. §. żartem: nieglupi, przebiegły, ein Pfiffiger, Schlauer, Schlautopf. Oy filut z tego mego pana. Teat. 22, c, 40. Oy filut dziewezyna. ib. 29, 18. FILUS, miano kota w Kras. Mysz. 39. der Name einer Kahe byy kras. FILUSIA, imię służącey. Teat. 45, c. FILUTKA, i, ż., kobieta filut, frant, eine Spißbübinn. Rs. nałynówka. Filutko, hultayko, nie wiem, co mnie wstrzymuie. Ze cię nie morduię! Teat. 28, 71. Zart. Kobiety są naywiększe tilutki w świecie. Teat. 55, b. 59. Filutka, jak to teraz dobra zdaie się. ib. 54, 71. O filutko! ib. 29, 84. FILUTERNY, a, e, FILUTERSKI, a, ie, FILUTERNIE, FILUTERSKO adv., frantowski, spißbübisch, verschmigt, durchtrieben. Ross. nałymoskił. Patrzy na nią filuternie. Teat. 20, 38. FILUTERYA, yi, ž., sztuczka, figiel, frantoftwo, eine Spißbüberv, ein Streich. Coż to za chytra kobieta, co za wybiegi, co za filuterya. Teat. 10, b. 67. Filuterye Rs. nałymni, проводы. FILUTOWAC cz. ndk. filutem bydź, okipiewać, betrieben. Rs. nałymobał,słowěńničnył. We grze oszukiwać i filutować. Teat. 4, b. 116. FILUTOSTWO, FILUTOWSTWO, FILUTERSTWO, a, n., frantoftwo, Spißbüberv, serio i żart. Niemala to rzecz ieł, zadać filutoftwo dobrze urodzenemu człowiekowi. Boh. Kom. 1, 93. Ukontentuie się z edrawionego sześćliwie filuterstwa. Teat. 31, v. 77. Snowiczek przepowiadania funduią się na samem filutowitwie. Boh. Djab. 2, 97., Ross. nałymoszmo. FILUTOWATY, a, e, na filuta pochodzący, ctwas spißbübisch. Rs. nałymobałmij. Tek ieł szablierny, filatowaty, że bodayby i mnie nie oszukał. Teat. 48, 40.

FIMFA, FINFA, y, ž., blikry, zumany, dymy, Staub in die Augen. Turezyn sie raz Cesarzowi zwykły finy kurzyć. Leszcz. Claff. 24. Jabym miala przepomnieć iego fimf, przekąsów? Zabł. Zbó. 12. Może ci tu poradzę; na przykład, czy Nimfy Warszawskie gorzkiey w nos ci nie wpuściły fimfy? ib. 6.

FIN, FINT, a, m., człowiek ćwik, kos, szczwany, ein Ed laufkopf. Cały fin z dziada, czyłoch chciał mnie się pozbędź. Teat. 21, 93. Co co za fint dziewezyna. ib. 11, b. 50. ob. feyn.

FINAL, u, m., z tac., dokończenie pieśni, das Finale, die Verendigung des Gesanges, der Schlußton. FINALNY, a, e, ie adv., końcowy, *konieczny, zamykajacy, final*. Rs. zakłochitwemnejł.

FINANSE ob. dochody, intraty. FINANCER, a, m., skarbowy, nad skarbowemi interessami pracujący, ein Financier. Na ztą frone: za zykiem pieniężnym uganiańacy się, ein Geldspeulant. Należli się financerowie, którzy pożytek swój upatratiąc, poczęli monetę drobną robić. Goł. Gor. 2. *Phinancarzmi, falitarzmi nazywa. Głowki Połt. 28. FINANCERSKI, a, ie, od financera, Financier*, Speculanten*. By przemysly ludzji financerkich ustać musialy. Goł. Gor. 57. FINANCERSTWO, a, n., uganianie się za pieniężnym zykiem, Geldspeculation. Trzeba, żeby im się droga do tych financerstw zagrodziła, żeby pieniądzmi tak nie handlowali. Goł. Cor. 34.

FINESSY ob. wybiegi. FINETKA, i, ż., miano suczki. Teat. 23, b. 68. Name einer Hündinn.

*FINIK ob. Daktyl.

FINLANDIA, yi, ž., xieštwo do Rossyi należące. Dyk. G. 1, 206. Finland. Euter 157., Rs. финалія. j 1 v. LANDUSKI, a, ie, Rs. финалій, щехоней; Finlandisch. Golf Finlandzki. Dyk. G 1, 206. FINLAND 1, 1, a, m., rodowity z Finlandyi, der Finlander. Rs. финалнадеів. w rodz. želk. I FINLANDKA, die Finland. finn. Rs. чухна.

FINOSTWO, a, n., frantoftwo, wybiegi, Schlaheit. Nanczyć finoftwa. Teat. 20, 20.

FINTA, y, ž., z Franc. feinte, zmyślenie, samolowka, fortel, Versettlung, Finte, Schlinge, Fallstrick. Iintę komu ravić. Tward. W. L. 2, 25t. Fintą pod pokrywką cuoty tai złośliwe przymioty. Jabł. Iel. 526.

FIOK, a, m., z Włotk., kutas, eine Quaße, Ficque. Te dżonki, ten fiok biały przy tym wskrim czbie; Koń mój siwy! ab měžu, jakże ia to lubię! Zabł. Z. S. 10.

FIOŁEK, FIAŁEK, łka, m., FIOLECZEK, czka, m. zebł. (z tac. Viol.), die Biole, das Beilchen. Bh. fiala, fialfa; Slo. fiola, fialka; Hg. viola, Ctn. filóla, fioléza; Vd. fiola, bióla, Iolza, lubiza; Cro. fiola, fiołieza; Dl. lyubieza; Sla. Ijubica; Bs. gljubica; Rg. glubizza; Sr. 1. vinakfa; Ross. fia na. Fiolki wielorakie są: Marcowe, Viola Martia Linn. Marzviolien, są to kwiateczki błękitne, na wiosną rosnące. Aluk Ros. 2, 219. Fiolki żółte Cheiranthus Cheiri Linn. gelbe Wieslen, Lack, gelber Lack, chowiają się w ogrodach. ib. Fiolki nocne, Hesperis Linn. Nachtwiolen. Kluk Ros. 1, 265. Skopki albo fiolki białe, Cheiri viola Alba, Lesceticam album, Wilsche Wölken, weiße Wölken. Syr. 754. Matki bożey fiolki, albo Kolpaki, Medium, Viola Mariana, Marienglocken, Glockenblumen. ib. 1284. Zime Skopki albo fiolki, Viola Aiononahs, Frauenviolien. ib. Fiołek miesięczny, Greeki, Viola Lunaris, Bulbonac, Mondweilchen, Lsterblumen. ib. 1454. Fiolki brunatne abo sadowe, viola purpurea. Urzęd. 311. Fiołek potróny, ob. brat z siolbrą. Syr. 1452. Fioleczki brunatne, żółte, modre i szarlatne. Groch. W. 558. Urzęd. 311. FIOLET, u, m., kolor fiolkowy, błękitno cerwony, das Viollett. Paftoral wspiera biskupie dłonie, Fiolet krasny dołtarzeza. Zah. 12, 25. Kniaż. Sla. Ijubiesna boja; Cro. fiolichne farbe. FIOLETOWY, a, e, tegoż koloru błęducy, viollett. Vd. et Crn. fiolnat, Viola naft, fiolzhen; Rg. gljubiejalt; Rs. fiołémobnył; n. p. wstążka fioletowa. FIOŁKOWY, FIAŁKOWY, a, e, od fiolków, Weißchen; Violen*. Kwiatek każdy fiolkowy sklada się z pięciu liłków. Dyke. Med. 2, 159, syrop fiolkowy. ib. Boh. fialew, fialkowy; Sr. 1. vinamkowe; Vd. fiolni; Cro. biolichni; Dl. lyubichni; Fg. gljubieni; Rs. fiałakobnył. §. 2) koloru fialków (cf. brunatny), violenbraun. Fiolkowé maźci. Crn. Th. Brunatna farba fialkowa. Paszh. Dz. 122. - §. Fiolkowy korzeń ob. Kosacze.

FIONIA, ii, ž., Jünen, znoczna wyspa Duńska na morzu Baltyckim, między Zeelandyą i Jutlandyą. Dyke. Geogr. 1, 206.

*FIRAMKA, *FIRHANKA, *FIRCHANKA, FIRANKA, j, ž., FIRANECZKA, i, ž. zdrbn., z Niem. der Vorhang, zasłona wisząca n. p. u okien, koło łóżka. Boh. zawěszeni; Sla. zaslon; Vd. firank, firanki, vmang, pried.

FIRCYK - FISKĄŁ.

visje, predvisik, sagrualu: Crn. firènk; Cro. vmong, ferung, zasztor, zaszlon, zakrivalo; Rs. завѣса, злавѣбъ, заванѣска, злавѣсочка. Za żłe ułożoną rankę łaje Jeymosć przez kilka dui. Zab. 16, 21. Firanki u łóżka poduiesiono. Niemc. Krol. 2, 122. Do gierady należą firhanki. Szczerb. Sav. 155. et 154. Firchanki. Sax. Tyr. Firanki zasunąć, zasłonić, die Vorhange zjiessen. Firanki odsunąć, odslonić, die Vorhange aufziehen, aufinachen.

FIRCYK, a, m., wiercipięta, *ofertowniczek, trzpiot, fartyczny; Crn. et Vd. ferkolin, shtonzel, smerkolin, hodlauz, dedez (Vd. levzhati, ferkati, slattern); Ross. męgołь, францъ; ein Hasenfuß, ein spaßhaft thörichter Mensch, ein Stußger. Fireyk ieſt przyiacielem u całego świata, Fireyk wszytłkiego świadom, wszyłko on rozplata, Fireyk ma nos ogarzy, wszędy się on dowie, Fireyk jeſtami, ieſli nie językiem powie. Nar. Dz. 5, 106. Proſtak w zażakie chaty tak ieſt szczęścia blizkim, Jak fireyk puſty, co go posiadć rozumie. Weg. Lifl. 9. Widziano na ziemi djabłów wysmukuionych na firecyków. Off. Str. 8. Fireykiem bydź, Rs. штоямь.

FIRKA, i, ż., Kiedy się odrodzą od swych wielkich rozdków Man ich za firkę i za proſtych chłopów. Op. sat. 107. Ona święta cnota, nie łoi za firkę, kiedy niema złota. Papr. Kot. C. b. (cf. za szyszkę, za figę).

FIRLEIE, - eiów, plur. n. p. Krom piwa i chleba Nie ſtri firleiów baba, sine Bacho et Cerere friget Venus, Maćez. Stroi baba firleie, Kiedy sobie podleie. Rys. Ad. 65. Stroi Baba Firlecie, kiedy w czubek naleje, t. i. że królowa Bona, łądę na Panow Firleiów łaskawa, kiedy była dobrego humoru, naywięcyj rozdawala, i ich hogato firoila, maiąc ich przy boku swoim. Chmiel. 1, 75. Stroic z koło firleie z kpić z niego, ein zum Bsten haben. Gdy się z niego śmieią, temu się też šomicie, Nie wiedząc, iż to z niego tak firoią firleie. Prot. Kont. B. 2.

FIRLETKA, i, ż., Lychnis Coronarie, Maricordélein, Hinnarlsöflein, w ogrodach zowią kąkolikiem; dla kwiatu kąkolowi podobnego, liście ma wellniałe. Kluk Ros. 2, 219. Zowią też Rożyczka Panny Maryi. Przodkowie nasi źarzy, piki bawelny nie mieli, suchego do knotów firletki liśćia używali, i złą Lychnis. to ieſt Knořem, Knotownicą nazwali. Syr. 577. Fierletka plonna albo krowia, Ocimoides, Ocimaſtrum, Bazylia plonna. ib. 1501. Feldbaſlien. Fierletka wodna, Wodna Bazyli, Erinus, Ocimaſtrum aquaticum, wilde Basilien. ib. v. Smolka, Crn. smilka, Rs. міло, дрена. *

FIRMAMENT ob. twierdza, utwierdzenie.

FIRZAC, - a et - u, m., blacha stawiąca się przed otworem pieca hutnego, z Niem. der Vorsaß, das Vorsaßblech vor der Doffnung des Hattenofens. Załawia się dziura w firzacie, na którą zawsze robiący kolo szyt szulerz, ma spozierać. Torz. Szk. 109. Do wyższego ſklepu firzacu nie trzeza. ib. 311. ib. 512. ib. 110.

FISK, u, m., nazwisko w prawie ſkarbu publicznego. Kras. Podl. 1, 294. der Fiscus. Rs. казна, казначей-сінго. FISKĄŁ, a, m., urzędnik ſkarbu publicznego; 2) fisikal w konsystorzu kościelnym, der Fiscał. Cro. blagaynik; Rg. blagajnik. - § fig. pieniędzy choiwy, ein Geldfüchtiger. Co tych fiskałów u nas? co szlachcie, co dzierżawca, co arendarz, wszyſtek ich zamysł, aby

FISKALNOSC - FIUTYNIEC. 643

worki natkali. Birk. Kant. O. 2. FISKALNOSC, ści, duch fiskalny, gdy tylko o fisikusie myślą, fisicalischer Geift, Fiscalität. Wzrosła w podatkowaniu nierówność, fiskalność, słowem oszukanie i uciążliwość. Uſt. Konſl. 1, 82. FISKALNY, a, e, - ie adv., do fisłu należący, fisicalisch. Rg. blagajnicki; Cro. blagaynicki; Rs. казённый. Król Pruſki w nadgrode szkod swoich fiskalnych, cessyi Gdańska domagal się. Uſt. Konſl. 1, 95. Pochodz. Konſi/kować, konſi/kata, konſi/kacja.

*FISTEK n. p. fistek za fistek, liftek za liftek. Rys. Ad. 15. Lelum Polclum, fiſtum po fiſtum. ib. 34. verba effutitia kir far!

FISTUŁA, y, ž., rana czyli wrzód iamify, którego otwór ieſt ciasny, a głab szeroki. Dyke. Med. 2, 165. die Jistel, das Rohrgeschwür, das Hohlgeschwür. Fisтуła, po Polsku, czyści wrzód. Sienn. Rej. Fiwły, to ieſt, rany dziurawe a głębokie. Cresc. 291. wrzody wydubniałe, albo fiſtudy. Syr. 1506. Fisтуła łzawa, wrzód iamify w kącie wewnątrznego oka, w torbezce łzawey. Dyk. M. 2, 165. die Thränenſiſtel. Łenzowa cěwka, czyli fisłu. Perz. Cyr. 2, 168. Fisтуła zadniego otworu. Dyk. M. 1. die Gefäſſiſtel. §. 2) fiſtuła, głos, falsa vocula in cantu. Ct. Th. falset, das Falſett, die Falſettſtimme, die Jistel. Zawsze prawie Chińczykowie źlitułą spiewaią. N. Pam. 22, 19. b) piszącała iedna w organach, die Jistelpſetſe in der Orgel. Tr. §. 5) fiſtuła Kassya, Kassya w łaskach, Cassia ſiſtuła Linn., ieſt strącze twarde, czarne, sekowate, długie na półtoréy ſtopy, owocem drzewa Jn-dyſkiego, podobnego do orzechowego drzewa. Dyk. M. 5, 30. die Jistelcaſſle, Mohrcaſſle. FISTUŁOWAC, - al, - nie, act. ndh, falſetem śpiewać, przez fiſtułę, durch die Jistel ſingen. FISTUŁOWATY, a, e, na kształt fiſtudy, ſchelartig. Wrzody fiſtułowate, ciężkie do gojenia. Perz. Cyr. 2, 88.

FISZBEIN, u, m., z Niem. das Jischbein. Z rogu wierzchniły szczęki wieloryba mamy fuszbein, który do sznórowek, parasolów i innych sprzętów bywa używany. Zool. Nar. 393. *Fizbin. Pam. 83, 151., Sr. 2. fischbein; Bh. koſtice, Crn. ribna koſt; Vd. ribja, ribna kuſt; Rs. камовные учи (cf. Rs. фишми rogówka).

FISZKA ob. Figa.

FISZOLC, u, m., drewka suche, ſocula. Crn. Th. z Niem. Jischoł, kleinc, trocknes Holz.

FIU FIU! interj., na wyrażenie wietrzykoſtwa, Windbeuteley auszudrücken. W głowie ſiu ſiu. Teat. 22, c. 29. (pſtro). Znam dobrze Angelę; ieły umysł nie ſiu ſiu. ib. 23, 75. ſtateczny). Ta rozpuła, te uſtawiczne ſiu ſiu. Zabl. Zbb. 12. FIUGAS, fugas, žart., w nogi! cf. Lat. fujio, reiß aus (Crn. figniti - učinakć). Ja bez ceremoniuy fugas. Teatr 43, v. 124. Wyb. (fugas chruſtas per choinas, cf. a nasi w chroſt, cf. drapaka dadź). FIUTE, ego, m., pędziwiatr, wietrznik, ein Windbentel, Reichsfuß, Hasenfuß. Bh. ſućik, ſućidlo, fisidlo. cf. Lat. futilis). Komu žły w głowie ułożono, ten się chwyta, czego się nie chwytać, i zowiem takiego po Polsku fiute, który ani nauką, anį od natury nie ieſt opatrzon baczением ſklonnym do przyſtoynego. Petr. Et. 122. Lapięy służyć ſtatecznemu, niż ſutemu. Crn. Ad. 441. W udziałem często ſintę między Pany. Bratk. praef. FIUTYNIEC, FUTYNIEC, - ńca, m., idem, w. p.

81.

644

## *FIXMENTY - FLACHA.

### FLADER - 2) FLAK.

Wychodzę, ledwiem ieden krok był na ulicy, Bies iakiego fiutyńca konno mi nadarza, Pędzi iak wiatr, ia na bok, i iuźcim w piwnicy! Zabl. Zbb. 50. Fiutyńiec pochłeńbtemw więcćy, iak szezerością narabia. Mon. 75, 671. *Fiutyński, imię osoby teatralnej, Teat. 12, b. 25. Obchodź się z taką pogardą z tym futyńcem, na iaką zasługuie. ib. 28, b. 93.

* FIXMENTY, n. p. fixmenty, bonety, kornety. Haur Sk. 519. gatunek płaszczyków kobiecych, ein Mántelchen der Krowenzimmer.

* FIZERUNEK ob. Wizerunek. FIZY, u bednarza, miara żelazna, która mu służy, do oznaczenia wysokości i szeregości łatku, podług ilości garey, wiele ma w sobie trzymać. Mag. M/r. das Wirsmaß, der Wirsstab der Böttcher. FIZERAYZA, y, ž., u introligatora, żelazko, którym u księżyek i pullaresów brzegi fizeruie, t. i. liniykę czyli roweczek po brzegach na gorąco wycisłka. Mag. M/r. das Wirsreifen der Buchbinder.

* FIZYCKI, a, ie, FIZYCZNY, a, e, FIZYCZNIE adv., od fizyki, Rs. eсмествосховный, physich. Geografia fizyczna ziemię nie względem części powierzchownych, ale względem części wewnętrznych uważa. Wyrw. Geog. 2. Edukacja fizyczna z moralną i z instrukcyą zawiesłączona bydź powinna. Shrk. Pr. P. 2, 267. FIZYK, a, m., obierający się fizyczną nauką, ein Physiker. Rs. eсмествосхов. Fizykiem bydź Ec. eсмествосховлю, o eсмествах rozsуждаю. FIZYKA, i, ž., z Greckolac. Physica; nauka, własności i skutki ciał wykładająca. Os. iz. 1., Rs. eсмествосховě, die Physik, die Naturlehre. Fizyka doświadczająca, doświadczeniami potwierdzona die Experimentalphysik. *FIZYKOWAC cz. ndk., fizycznie rozbierać, rozumować, physich unferfuchen. Posłuchay, w iakię materyi i iak gruntownie fizykuią. Mon. 73, 311. FIZYOLOGIA, i, z Greck. nauka o powinnościach i czynnościach wszytkich części i członków w ciele ludzkim zdrowym zawartych. Perz. Cyr. 1, 2. die Physiologie. FIZYOLOGICZNY, a, e, ie adv., physiologisch. FIZYONOMIA, FIZOGNOMIA, ii, ž., Greckolac. Physiognomia, twarzy szkáltie abo skład. Cn. Th. die Gesichtsbildung, die Physionom. Rob. oblicniza). Fizyonomia szlachetna, i pelna dobroci. Tear. 7, 21. Fizognomia Wc Pana wiele mi się podoba. ib. 51, 14. §. zbiórigar wad nad powierzchowną ciała połtacią, uczący, iak z ciała poznawać duszę. Kpcz. Gr. 5, 48. die Physiognomik. Rg. slikkoznanje. FIZIONOMISTA, y, m., FIZONOM, u, m., z twarzy przyrodzinie i sklonności poznawaiący. Cn. Th. der Physiognom, Physiognomiker. Fizyonomowie z twarzy, aż położenia członków, nietylko obyczajc. ale i myśli czasem człowiece wiedzą. Gorn. Dw. 409. Wielu takich fizyonomików na tych kontraktach było, którzy po humorach i składzie twarzy wyczytywali, czy chce pożyczyć, lub radby odbrać. Zab. 13, 188. Jeden fizyonomista zle bardzo z twarzy Sokratesa wyczytywal sklonności. Kpcz. Gr. 5, 48., Rog, slikkosnanaz.

FL.

FLACHA, y, ž., wielka flasza, eine große Flasche. Ross. Флята, чевань.

FLADER, FLONDER, - dra, m., FLADRÁ, y, ž., FONDRA, FLADERKA, FLANDERKA, i, ž., dem. (Danice Flyndre) der Flünder, eine Art Schollen, Pleuronecres flesus linn. ryba bokopław morłka; wędzoną i świeżą iedzą. Kluk Zw. 3, 163. Krup. 5, 70., Koss. камбала. Cala ta ryba tak splaszczona, że jedna ięcy łona ieł grzbietem, a druga brzuchem; obie zaś oczy na iednje itronie głowy znaydują się. Zool. Nr. 180. Zowią ią też Wroblem moriskim. Na Ukrainie zowią ią Pótrybą. Lad. Hfl. Nat. 37. §. 2) flądra, niechluowata kobieta, eine Słampampe (cf. Ger. Flöß); Boń. flundra; Rs. шлаха, нерха.

FLADER, - dru, m., FLADROWANIE, ia, n. cf. landrowanie, ładrowany), płomieniła szeroko rozstrzelona żyla w drzewie, w kamieniach, z słołowatość, słoy. die Flader, d 15 Geäder im Holze, in Steinen. Vd. shile, shilouje; Rs. kand. Littwyawy płyuaćym fladrem połkадane. Rey Zw. 11, b. Biel. Sw. E. 2, b. Adamaszek z fladrem. Grod. Dis. D. 5, b. FLADROWAC, FLANDROWAC cz. ndk., fladrem niby przyozdabiać, ändern, mit Geäder wertzieren. Fladrowany Rs. kánový. Adamaszki flandrowane. Grod. Dis. D. 5, b. FLADROWATY, a, e, słołowaty, na ksztalt fladru, undatim crispus. Cn. Th. fladerict. Vd. shilen, shilaften; Rs. csoevarniši (cf. Gall. filandreux). Jawor, drzewo farby białej, i fladrowatøy. Haur Ek. 166. Fladrowaty narmur. Torz. Szl. 173. Drobno fladrowaty słók apiata mensa. Plin. H. N. 15, 15. Cn. Th. klein geäder. FLADROWY, a, e, z fladru, Flader, fladcrij. Zbytnim są gmachy złotent obite, słoki hebanowe, fladrowe. Petr. Ek. 30. Szafa bardzo ozdobną fladrową robotą urobiona. Bud. Ap. T. 3.

1) FLAGA, i, ž., z Niem. die Flage (cf. *wilgi), eine dicke Donnerwolke, die bald vorüber fliegt burza pochmurna, prędko przemijaiaça, cf. plzeta). Vd. slapi, ślapovje, valouje; Sr. 1. zmoła; Ec. вохенěte. Weseli, kiedy flaga pod pogodną dobą, ucichnie szumna. Klon. Fl. D. 4. b. Bez słusznego ładunku od flagi morkięy okręty bywiają miotane. Ctw. Ow. 61. Nie było drożyzny, chociaż dwieście statków flaga zalała. Nar. Tae. 2, 311. cf. fala).

2) FLAGA, i, ž., okrętowa bandera, wielka choragiew przy maszcie, Holl Vlagshe, Dan. Flagd, Suec. flagga, Fsl. flagg, Angl. flak, Jtal. fiocco, die Flagge, Schiffsgagge. Proporeczyk płocienny na maszcie. Klon. Fl. G. 5, b. Handel pod flagą Hollenderską prowadziły. Pam. 82, 35.

*FLAGMA ob. flegma.

1) *FLAK, *FLEK, u, m., z Niem. der Flecken, ž. B. Schmuesflecken; Bh. flek (flák plaga, cięcie); Crn. et Vd. blek Gr. βλαγις; plama, n. p. Mažć ta wszytkie nieczyłości z twarzy, iako i flaki, piegi i węgry spędza. Sienn. 155. Spicz. 43. Wodą tą umyway sobie liće, chceszli piegi i insze sfeki spędzić. Sienn. 82. Sok ten na twarzy flaki i insze *szkaraduści spędzi. Sienn. 115.

2) FLAK, u, m., FLACZEK. czka, m. zdbrn., wnetrze, kiszki, kalduny, der Darm, das Gedärme, der Gettdarm. Ze wół ma cztery żołądki, snadnie może się obaczyć w owych flakach, które się dziełą na czworo, na księgi, czepiec, łosią skorę i ślaz. Sak. Prob. 71. W bitych tych na ofiarę bydlętach, ani płuca technące na

FLAKCZEC - FLANK.

prawym boku leżą, ani serce na lewym, ani w swéy
mieckości flaki się kolo tułowych popięły wewnętrzności.
Boraz. Tr. 563. Na ofiarę dla Plutona flaki z Flakków
wyproto. Bal. Sen. 39. (wewnętrzności). Flak pěpkowy,
funiculus umbilici. Perz. Cyr. 2, 218. die Nabelschnur.
- §. 2) Concisa segmenta ventriculi animalis e. gr. bo-
vis, Polonis flak gładki proſty Cn. Th., w liczbn. mn. fla-
ki, Flecke, Stücke von den Erdbären der Thiere, Knut-
telsfleche (cf. kutlof). Cro. fileki; Vd. vampni bleki, Rs.
rodны. Bh. brſtſty. Flaki po 6 groszy w garkuchni ia-
dał, a i to czasem na kredyt. Teat. 29, c. 20. Kto pło-
cze flaki, rozumie, że każdy taki. Mon. 71, 752. (cf.
kto sam w piecu lega, drugiego ożogiem maca, cf. sameś
taki). Ale to teraz iuž obyczay taki, Kiedy u Pana
jesz w szafranie flaki, Gdy flaszą wina utraktuje go-
ści, To trzeba zaraz obrać Jegomości. Bratk. 3. §. Fla-
ki w głowie, siano w głowie, Strob im Kopſe. Teat.
53, 84, Zab. 9, 61. §. flak, coś nietegiego ob. fla-
kowaty, zflakciały, etwas Schlappes, Schlafes.
FLAKCZEC, FLAKOWAELE, ał, eli, eie,
neutr. ndh., zflakczeć, zflakowacieć dh., miętkim zoſła-
wać, odtężeć, weich oder schlaff werden. Pěcherzyna la-
dęta pod czas lata, w zimie wolnieie i flakcezie. Rog.
Doš. 1, 210. Piersi przez gwaltowne zatracenie pokar-
mu flakcezeia. Mon. 69, 657. Gdy nerw opadnie i zfla-
kowacieie. Perz. Cyr. 2, 242. Zmocnienie zflakowacia-
łych wntrzności. Perz. Lek. 243. FLAKOWATY, a,
e, iak flak, zflakciały, schlapp, schlaff. Wódka flakowa-
tym i nietegim ciało czyni. Perz. Lek. 13. §. 2) plami-
ły; fleckig; Sr. z. flakati; Crn. blekłaſt. Wódka na
uchędożenie flakowatéy ſkory na licu. Sien. 253. na twarz
piegowatą i flakowatą, żeby zginęły te nieczytłości. ib.
113. Spicz. 108. FLAKOWY, a, e, od flaku, lub fla-
ków, Darm; Fettdarm; Flecke. Zolądek flakowy
czyli księgowy. Wolſz. 30., ob. księga.

FLAMSKI, a, ie, (z Franc. Flamand), flámich, aus Flan-
dern. Z Flandryi, z Niderlandyi, n. p. Karty do gry
Flamſkie. Vol. Leg. 4, 82. płotna Flamſkie. b. 81.
Flamſkiego sukna poſtaw. Jnſlr. C. L., Rs. φλάμκοе
połomoło.

*FLANCA. Torz. Szk. 177. ob. roſlina. *FLANCOWAC, ał, - uie, cz. ndh., sadzić, pſlanzen. Crn. flanzam; Vd. flanzat, sadit, sasajat; Cro. zepiti. Flancowanie wielu służy kwiatom; ułamawszy róſzczkę roczną, rozſzczep u dołu się czyni, i wsadzi w ziemię pulchną. Kluk Ros. 1, 242. Flancowanie, sadzenie złotu z korzenia do ziemi, rozſzcepowiſzy róſzczkę od dołu do kolanka, włożwszy galeczkę gliny w rozſzczepienie. Syr. Rej., Rs. садка. FLANCOWANY, a, e, part. perf. ge- pſlanzt, sadzony.

FLANDERKA, FLANDER, ob. Flader.

FLANELA, i, ż., materya wełniana, z franc. cf. Lat. fla-
minoum, der Flanell. Członek cieplą flanelą rozcierać.
Perz. Cyr. 2, 56. FLANELOWY, a, e, z flaneli, Fla-
nell - u. p. kaftanik flanelowy.

FLANK, FIANK, ΓΗΙΑΝΓ, u, m., Fortyſ., bocznica. Tr.
Ramię narożnika, część wału z swoim przedpiersieniem,
przytykaiącą iednym końcem do zasłony, a drugim do czo-
ła uarożniczego. Jakub. Art. 3, 315. die Streiche, die
Streichlinie, die Flanke. Darmo nowe kosze posypano,

FLANKOWAC - FLEGMA. 645

Flianki, parapety, kiedy zamek wzięty, ręku nie zamie-
rzając. Tward. IV. D. 56. Fortece te bez fianków. Bo-
ter. 3, 80. FLANKOWAC, - ał, - uie, cz. ndh., z
boku nacierą, von der Seite angreifen.

*FLASTR, FLASTROWAC ob. płatrować.

FLASZA. y, ż., cf. Flacha, Bh. flasse, flaſſka; Hg. pa-
laszk. palatzk, palatzkotska; Sr. 2. flaſſa; Sr. 1. bleſſa,
bleſſa; Croat. flasha, flassa, flaſska, palászka; .
Dl. kondir; Sta. flaſkia, boca; Rg. fiasejak, truſſa pło-
sniza, truſſiza; Crn. flasha, vizhja; Vd. flasha, barigla,
biſhka, blesha: Rs. फाई, फाईका, चवाई, चवाई.
Jtal. Fiasco, Hisp. Flascon, Angl. flaſk, Suec.
flaſka, Dan. flaſke, Gall. flasque, flacon, Lat. med. fla-
sa, flaca, flaxa, flacta, Hesych. Φλασχνω) naczynie po-
spolicie szklane, z szyją wązką do zatykania, die Flasche.
cf. butla, butelka. FLASZKA, FLASZECZKA, i, ż.,
demin., das Fläſſchen. Otwiera puzdro i ogłada flaſze.
Teatr 4 103. Flasze puzdrowe. Mon. 73, 140. Flasza
obozowa. Teat. 8. 43. Feldflasche; Rs. манерка. Flaszka
gluka, belgoce. Dudz. 20. Naftawiali różnych rzeczy flaszek,
flaszeczek, pudełek, skrzyneczek. Teat. 19, 23. Fla-
szeczki aptekarskie z długą szyką ob. dziobanki). Trze-
ba z dobrym młodzież. Čras, Pod. 2, 210. (piańftwo).
Kto pisze fraszki, Trzeba mu flaszki. Zeg. Ad. 119. (wi-
na). - §. Złotnicy maią praseę ku ściſkaniu formy, któ-
rą lewną flaszą zowią. Sleszk. Ped. 343. die Formflasche
der Metallarbeiter. FLASZANY, FLASZKOWY, a, e,
od flaszy lub flaszki, Glaschen, Fläſſchen. FLASZKO-
WATY, a, e, na ęsztalt flaszki, flaſchenartig, wie eine
Flasche.

FLATERKA, i, ż. (z Niem. flatterna), der Flitter; polatka.
Dudz. 37. trzęsidło. FLATERKI, erek, plur., w
górnictwie dąterki, dwie rury, któremi miech węgle na-
dyma, Bergw. Flatterröbren, zwoł Röhren, durch wel-
che der Blaſſebalg die Kohlen in dem Triebroſen anbläſt. Tr.

FLAYTUCH ob. Fleytuch.

FLAZYC ob. rozłażyć.

FLECIK, a, m., zdrbn. rzeczw. flet, das Flötchen, eine
kleine Flöte. Ten zaniosł ięy, ten to bukiecik, Ma iuž
odemnie Multankę i flecik. Zab. 9, 97. Gęba zbyt na-
dęta. a flecik mały; tym wyrazem Sołokles wytykał u-
dzi. chęćzych wszyſtko wysoko i gornie powiedzieć. Pir.
Wym. 277.

FLEGMA, *FLAGMA, y, ż., z Greck. Φλεγχα, Lat.
med. fluma; Crn. fluma, shlém; Ec. фалегма, храка-
мина, харкамина; Rs. харкопмина, перхомина,
мокропома; Bh. flusowatoſt; Bs. hrakotina; Rg. krakoti-
na, hrakotina; Vd. shlemovina, pluvotina, shleme, sli-
nouje; Sr. 1. wožer. *wozgrza, woda we krwi takowa,
iako smarki z uſt albo z nosa pochodzą. Mącz, - Lek.
Koń. 3. Schleim im Leibe. mucus, gęſta od ciała zwie-
rzęcego odchodząca wilgoć, która się w wodzie rozły-
wa. Kluk Zw. 1, 36. Gdy po tułym zaraz piliesz, mia-
ło dobreły krwi, flegmy w sobie nabędziesz, Haur Sk.
487. Flagma, powróz na stare. Rys. Ad. 13. Julep fiol-
kowy uśmierza pleury, flegmy, kaszel. Sleszk. Ped. 95.

646 FLEGMATYCZNY - FLEYTUCH.

(cf. smark, płwociny). § 2) moral. choiętność, zimna krew, Kalfreinigkeit, Phlegma. Wszytko on robi z flegmą. Zab. 8, 551. Grozy Achila flegmą wymorzyłem. Bard. Tr. 194. W prawničowie nie bądź żywym, flegmy trzeba. Tear. 45, c. 46. Wyt. Wac Pan z pasysą grasz, a ja z flegmą. Teat. 9, 48, Bh. wodnokrewnoś. FLEGMATYCZNY, a, e, ie adv.. temperamentu nieochoczego, tegego, wolnego, phlegmatycz, Schäfrig. FLEGMATYK, a, m., pełen flegmy człowiek, wiele nieczytości w sobie małej, charchala, chuapek. Mącz, ein Mensch voll Seelen und zäher Wässerigkeit, ein Phlegmatikus. Flegmatykie maią połtanowienie ciała zimne i wilgotne. Petr. Et. 159, Ec. Флемма�кв. § 2) mora², człowiek flegmatyczny, nieochotny, nievychy, ein Phlegmatikus, ein kalfblütiger, schlafriger mensch. Flegmatycy, ludzie gnuśni, śpięcy, leniwí. Petr. P. 2, 502. Flegmatyk chrapie, sapí, śpi, a na brzuch pluie. Rey Zw. 3, b. Flegmatyk blado się rodzi. Rey Zw. 6, b. FLEGMISTY, a, e, pełen flegmy, cf. wozgrzywy, verschleimt, voll Seelen. Boh. fluswato; Crn. shłemašt; Vd. shlemlniu, shlemoviten, shlemašt, pluvotinašt; Rs. морфотный, морфотичный; Ec. фагматичный. Kiszek zamulenie stałe się przez szlamiitą, flegmiłtą materią. Krup. 2, 61. Flegmiftym ludziom mocnięsze można dawać purgancy. Krup. 5, 191. Zyly szlamowatościami flagmitemi ogarnione. Syr. 194. Chleb z nowego zboża, dla zbytnie wilgotności swę, czyni pokarm wilgotny i flegmiły. Syr. 920. Pyb przyrodzenie pospoliec teł flegmiſte. Sienn. 522. FLEGMISKO, a, n., flegma brzydka, haſtiger Sprichel. Narodź się flegmiſka pluszawego niemalo. Sztw. Szk. 217.

FLETI n, m, Crn. flavta; Gall. fleute, flure, Hisp. et Ital. flauta, fluto, Ang. flote), die Flöte, narzedzie muzeyczne dęte. Vd. pishalu, pishal; Cro. shelya; Rg. sinla, sviralla; Rs. фейма, синовка, фаннига; Ec. 5, 7b, conſab. Grać na flecie, auf der Flöte blaſen. Flecik demin. qu. v. FLETNIA, i, ż., piszczalka poprzezna, fletrawers, po teraznićszemu. Wod. eine Quertpeife, Querflöte. Po zaſ, gdy się z dowcipem kolwiek rozrucham, Toż samo gram na harie, lub na fletni dmucham. Zab. 9, 104. Zabt. Ucieszna fletni moia, niebios darze złoty. Ty folgšu sercu czynisz, ty koż kłopoty. Nar. Dz. 3, 50. Chudk. Loſt. 5. na biesiadach ſtarzy przodków sławne dzieje Przy graniu na fletniach śpiewali. Warg. Wal. 58. § 2) w organach rząd piszączek, odgłos fletniczy wydańych, daſ Flötenwck in der Orgel. Tr. FLETMICZEK, czka, demin nominis fletnia, ein Querflöch. Fletniczki piszczą, a puzany bęczą, Rey Wiz. 25, b. FLETMISTA, y, m., grający na fletni, ein Flöſt, ein Querpefeſet. Rs. фейшан; Rg. surlär, sviraz, svardonicjar. FLETRAWERS, u, m., z franc., z fletnia poprzejzna, die Querflöte (Flötstrawer). Crn. poſtraniza, vidaliza; Vd. poprezhna flauta, poſtranſka pishal). Fletrawers, gdy wszytkie boczne dziurki ma przykryte palcami, naygrubszy głos wydała. Kpecz. Gr. 3, 20.

FLEYTUCH, ‚FLAYTUCH, u, m, FLEMTUSZEK, szka, m, Fleytuch, ieſt u larwierzów, mech chuściany, owo co wyſkubuia nici z ſtare chuſy, na tego knoty czynią, albo też tak wziąwszy szczypty, na to mažći

FLEYTUCHOWATY - FLIS.

nakładą, a na rany przyłożą. Sienn. 586. Spitz. 250. Mech z plotna ſkrobanego, kuot do rany. Crn. Th. Chatpie, ſaſkleinwand, ſeleſen, Meſeln (Pfudtauch). Rg. ftigt, ſijęna; Bs. ftigt, ftign; Bs. cinči, cinki, czečini; Cro. czindra, kerpa; Crn. kopaja; Sr. 1. huk; Ross. kórpig; Ec. khómb kv isabv² rohnyj. Playtuch w rany kładą. Syr. 54. Fleytuchy ſkubne. Perz. Cyr. 2, 7. Krew mu wýsa, rane ſuli, Narobiwszy z rozdanty fleytuchy kósuli. Pot. Pocz. 151. Cyrulik mu fleytuchy w rany kładł. Pot. Arg. 687. Mażią tą trzeba fleytuchy albo knoty nacierać. Haur Sk. 458. W tym przypadku, nie h fleytuszek mażią posmaranie, na mięsze fluczone przyłły, i płaſtrem pokryje. Krup. 5, 508. Perz. Cyr. 1, 85. § 2. fleytuch, niechuy, hładra, eik Schlaf, eine ſolampe, ein Glos, Conunbarcel. Vd. nevzhednik, ſorganik, zotovce, koluder, narjasez, pazieli, ogaduik, vmasanek, mulei, bradomasnik; Carn. tiptek; Rs. ſamapáka, neumbevka, ckebehebng, ombimáka. Chłopiec służacy z flota, fleytuch roſzochrany. Hor. sat. 262. Což z takim poradzisz fleytuchem? Zabt. 26b. 29. FLEYTUCHOWATY, a, e, niechuy, ny, unreinlich, schlampampiły. ‚FLEMTUSZIEWIĆZ, żart, imię cyruliczka. Tear. 52, b.

*FLINEK, nka, m, Zewszad uławicznie leć ſtrzaly gęſte, W szyszak około głowy brzęczą ſlinki czeke. A. Achan. 267.*

FLINTA, y, ž., z Niem. die Flinte, ſrebelza, muszliet; Bh. flinta; Crn. flinta; Angla. Flut; ſzec. flinta; Dan. flint (fling ſkalka); Vd. puſha; St. pushka; Ross. ружье. Co tylko Wloch uniesć może flintę, to zaraz hiega na połowanie. Pam. 83, 2, 47. Flinta z bagnetem na długości flóp 6 i dwa cale. Papr. W. 1, 157. Kto nie ieſt Generalem, może flinte dźwigać, Może, nie rządząc woſkiem, niepzyviariol ścigać. Dmoch. Szt. R. 81. (może bydź pofiym žólnierem). FLINTOWNIK, a, m, ein ſuſelier. Tr. FLINTOWY, a, e, od flinty, Flinten. Loża flintowe, są okladki dřewiane, w których oszędzą się rucy flintowe. Jak. Art. 5, 500, Rs. rukewajny. FLINTI'PAS, a, m, handlet od ſtrzelby, der ſlentauſt, ſlentaviem. Karabin, albo pihlet, na flintpasie. Pam. 85, 2, 70.

FLIS, FLISAK, FLISNIK, a, m, maytek rzeczny, szkutnik, ein Boſtkecht, z Niem. ſluß, fluuius, Klon. Fl. C. 4. not,..) może raczey z Niem. Glos, tratwa, Glóſer; cf. Cro. flyosz, chátra ratis tratwa; Cro. flyoszar, floszar, plohar, Dl. plutvar ratiarius). Chłop, co wieslem robi, flis. Urs. Gr. 184., Bh. weſla; Vd. flosar, veslar, ladjovosez, lopatar, ploholadjar, zyger). Bosman, flis. Volck. 594. Marwarz, albo flis po naszemu. Klok. Turk. 189. Póki hoyne pol naszych zasiewy i zbiory, Spuszczać będzie w Baltyckie morze flisak spory. Zab. 9, 249. Eysym. To doby flisnik, który rudla vad pilnuie. Bach. Ep. z. Syr. 1006. Flisnicy, każdy od siebie placą po groszy dwudziestu; okrom tych flisników, którzy byna ſlatkach szlacheckich plynęli, a ich poddani własni byli, takowi maią bydź od tego wolni. Vol. Leg. 5, 51. Sternik flisnikom kazał przybić do ładu. Fetr. Ek. 105. § Flis, flisowski żywot, Cr. Th. flisowftwo, der Dienst oder Stand eines Boſtkechts. Poszedł na flis = zoftal flisnikiem, er iſt ein Boſtkecht geworden,

FLISOWAC - FLORESY.

FLORET - FLUKSOWATY. 647

er ist unter die Boötsknechte gegangen. flis, in ab-
straet, navigatio fluiuiatilis. Klon. Już kiedy flis za-
smakuje komu, Już się na wiosnę zoltoi w domu.
Klon. F. C. 4. (cf. Iryor, spuszzenie), die Wasserfarth,
der Wasserhandel. Kupiectwem albo flisem, doma sie-
dząc, się bawią. Pot. Pocz. 18. Wszytka w handlach, w
kupiectwach, wszytka szlachta in flisie. ib. 612. O chę-
dożeniu zboż na flis i na targi. Haur Sk. 59. Kto wedle
natury swey życie przepisu, Obéydzie się bez pieprzu,
bez wina, bez flisu. Pot. Jow. 59. Choćbyś się tysiąc
razy potkała z Parysem, Pewnieby cię krudzionym nie
wwozil flisem. ib. 179. FLISOWAC cz. ndh., flisem
bydź, spuszczaniem wodą bawić się, ein Boötsknecht senn;
Wasserhandl treiben. Wzdy się nam chce do Gdańska ze
zbożem flisować. Star. Vot. B 3. FLISOWKA, i, ż.,
flisowitwo. Boötsknecht selen. Poszedł na flisowkę. Ma-
gier Mscr. - ý. drwa na wodzie przywiezione, Flösholz.
Tr. FLISOWSKI, a, ie, do flisów należący, Boöts-
knechtsg. Węzel flisowski, do wyrywania z ziemi pa-
łow, do przywieszania batów, robi się, zadzieżierając
pierwszą kluczkę okolo pala, a potym na téy pierwszey
znowu drugą kluczkę. Jak. Art. 5, 44. (cf. węzel An-
gielki, Niemiecki etc.). Choćbyś mu stawiał naylepszą
zwierzęny, Przedsię on woli flisowską ierzęny. Klon. F.
C. 4. (pęcak). Krupy Tatan kowe flisowskiemu żołądko-
wi nie nie wadzą. Haur Ek. 38. Flisowskie odprawnie
nabożeństwo = klnie. Tr. er flucht, wie ein Boötsknecht.
FLISOWSKIE. po FLISOWSKU adv., sposobem flisów,
boötsknecht s maßig. FLISOWSTWO, a, n., żywot abo
stan flisowski, flis, das Boötsknecht selen. Mówił Cezar
rybytwie: iać to sprawi, Ze cię z ręczney roboty, z fli-
sowitwa wybawię. Bardz. Luk. 84.

FLIZA. y, ž., (Holl. Vlys, Vlyssteen, Dan. Flis, Flis-
steen, Suec. flis), die Fliese. Rs. пайма, паймка,
израїєнв, ізраїчник. Flizy pospolite w posadzkach
kościołów naszych, z Gdańska sprowadzane, są kamie-
nie, składane z gliny i pyłu ziemi. Do Gdańska przy-
chodzą z Szwecyi, która ich dostarcza wielką obfitość.
Kluk. Kop. 2, 34.

FLIZANKA ob. Filiżanka.

FLOGISTYK, u, m., z Crech. das Philologion. Maią to
bydź czałtki elementarne ognia, znaydujące się w ciałach.
Os. Kud. 65. (cf. ciepłoczyn).

FLONDER ob. Fläder.

*FLORA, y, ž., materya, krepa, der Flor, ein dünner,
zarter Zeng. Tr.

FLORA, y, ž., bogini kwiatów, die Göttinn Flora. Crn.
Kolěda, Roshnezvitarza; Rg. Zvjeta, cf. Kwiat, Kwie-
cie, Kwitnąć. FLOREK, rka, m., demin. nomin.
Floryan, = Floruś, Florianchen. Rg. Zvjětko). Florek
go w pyśk bie, burlesque, womituie, zwraca, et bricht,
übergiebt sich. Tr.

FLOREN, a, m., złoty cudzoziemski różnego waloru, n. p.
Rěnski = 4 zł. P. ein Floren, Gall. et Arg. florin. Jtal.
fiorino, Lat. med. florenus; Hg. forint, a flore lili,
quem moneta aurea Florentiae 1251 cusa referebat,
dictus). Naypiérwéy we Florencyi bito czerwone złote,
i ztag imię florenów otrzymały. Czack. Pr. 1, 165.

FLORESY, - ów, plur., z łac. styczne figle rysunkowe,
Zeichnungsjierathen. Jakim sposobem wyrysować wier-

sze, herby, figle, floresy. Haur Sk. 374., Vd. zvetish-
tvu, zvetische). Teat. 43, c. 78.

FLORET, u, m., szpada do fechtowania, das Florett,
Gall. fleuret, das Rappicr. Fechtmiftrz, odebrawszy flo-
rety od lokaia, oddaie ieden učznowi. Teatr 36, 10.

FLOROWAT, a, e, na kształ flory materyi, florartig.
*Stroczki florowatéy sztuka. Jnfltr. C. Lit.

FLORYAN, a, m., Florek, rka, m., demin. qu. v.),
FLORUS, ia, m., demin., imie mżekie, Florian. Rg.
Zvjeiko, Zvjěto, Zvjetan). S. Florian, męczenník prze-
zacny. Sharg. Dz. 1186. Kościoł s. Floryana na Kle-
parzu pod Krakowem; a ztag Floryańska ulica w Krako-
wie, die Floriansstraße in Krakau. Na Floriańskie y Schmita ulicy, Odzie uczęszczają nasi Politycy. Pot.
Jow. 123. FLORYLEGIUM ob. Kwiatobior antolo-
gia. FLORYZOWAC, - ał, ie, cz. ndh., uforyzo-
wać dk., floresy rysować, floresami ozdabiać, Zierratben,
Laubwerk małben, damit verzieren. Jak šrebrem pisać i
floryzować. Haur Sk. 358. W miłterne szyła wzory
cud dzieła nieścigły, Tu żywioły porządkiem floryzują
w cienie, tam..., Zab. 15, 29. Knial. Cokolwiek ręka
śmiertelua umiała Sztucznie uforyzować, Wszyfliko tu
zebrała. Tward. Pas. 3. FLORYZOWANIE, - ia, n.,
wyrysowane kwiecie, floresy. Laubwerk. Wyrył na
drzwiach cherubiny, i osoby palm, i insze floryzowania
bardzo wydające się. Leop. 3 Reg. 6, 52. (rozkwitnych
kwiatów wyrycie. Eib. Gd.). Na drzwiach tam floryzo-
wanie ieft rozmaite, dziwną umiejętność kwiaty i liście
w kamieniu wyciosane. Warg. Radz. 135. FLORYZO-
WANY, a, e, part. perf. floresami ożdobiony, upstrzo-
ny kwieiró, wzorzyły, mit Laubwerk gåziert, modellirt,
gemüüert. Srebro gěło złotem floryzowane. Pilch. Sen.
lifl. 1, 26. Stała floryzowana w drogie na niéy hafty.
Pot. Arg. 125. Obraz floryzowany. Tr.

FLOTTA, y, ž., łódziogrono, gromadołodź. Włod. Bh. ar-
mada (cf. *armata), sody, łodźwo, łodně wogło, łodni
prisław; Dl. plav voyfska; Vd. ladjouje, ladjoustvu, flo-
ta, poladje; Ross. фломб, фломылъх (Gall. flotte,
Jtal. flotta, Dan. floade, Suec. flotta, Ang. fleet, Holl.
Vlote), die Flotte. Zbiór okrętów, naypospolicy wo-
iennych. Padr. W. 1,471. Flotty wyprawa Rs. kora-
bałepołochęcie.

FLUKS, FLUS, u, m., z łac. Medicin, wszelkie prze-
niesienie się, czyli ścieczenie, z jedný części ciała do dru-
gicý. Dyke. Med. 2, 176., Sr. 2. Flus; Crn flus; der
Fluš, der widernatürliche Flu= oder Ablusluß der Säfte im
Herper. Fluks ałt, słuinenie ib. der Speichelfluß. Fluks
dyssenteryczny, dyssenterya, ib. der Bauchfluß. Fluks
hemoroidalny, = hemoroidy. ib. 177. krwawnice, der
Blutfluß. Fluks miesięczny, - miesiące. ib. 185. der
weißliche Fluß, die monatliche Reinigung (cf. upławy,
plaw). Flusy, które w oczy spadają i cieką. Syr. 1151.
Kmin flusy albo wilgotności zimne w głowie rozgrzwa.
Syr. 451. S. to co ciecze, ciekąca materya, die fließende
Materie. Ryma i sapka ieft flusów ściekanie. Tr.
S. Flus, Fluks, FLUXYA, yi, ž., reumatyzm, eine
Flurion, ein Fluß, Rheumatism. Sr. 1. kripawości; Vd.
nahad). Fluks w szczęce, gdy wszystkie zęby po jedný
fronie bola. Perz. Cyr. 2, 192., Boh. fluß; Rs. флоць,
FLUKSOWATY, a, e, Medicin, ściekaiący, fließend,

648

FLUKT - *FODRUM.

abfließend. Bh. flusowatły; Sto. flusowitły. Kto ma nogi do róży sklonne, a do tego niedbalitwo przyłączy, dziu-rami fluksowatemi róża mu nogi psuie. Perz. Lek. 276. FLUKT, u, m., złac. n. p. Wody w biegu ftąią, flukta idą na dno. Zab. 8, 307. Nar. wełny, łaga, fala, die Fluthen. Rozbuiałe flukta. Kras, Mon. FLUS, a, m., flus w kartach, wszytkie iednego koloru po sobie idące karty, der Fluß im Kartenpfleje, besonders im Piquit, alle auf einander folgenden Blätter in einer Farbe. Adlg. Ou zakazał na flus. Gorn. Dw. 210. Król Zygmunt graiąc flusa, iż mu przyszli dwa króle, powiedział, że ma trzy króle. J. Kchar. frag. 6. Mon. 76, 727. §. Jřoty, które do pewnych ciał, trudnych do roztopienia, dodane, znacznie ich topienie przyśpieszają, nazywiają flusami. Krumt. Chy. 181. chemische Flüsse. - §. ob. fluks.

*FLUZBA, y, ž., n. p. Wyprawił ktoś pachołka po ryby z flużbami. Jag. Gr. B. 2.?

F O.

FOCHIARKA, i, ž., innych gniewaiąca, iątrząca, podbudzająca, die andere zum Sorne reißt, aufbringt. Tr. czy nie raczły zalotna figlarka. Trotz zdaie się derywować od fr. facher; ale p. fochy. Bh. foch, samyś pozor, pozorność; fochrowati wachlować). FOCHIARZ, a, m., innych gniewaiący, iątrzący, podbudzający, der andere erzürnt, aufbringt. Tr. FOCHOWATY, a, e, gniewliwy, leicht zu erzürnen, ärgerlich. Tr. FOCHOWAC, - al, uie, cz. ndk., gniewać kogo, iątrzyć, podbudzać, podburzać, einen aufbringen (cf. Gall. facher, cf. fachen, aufachen). FOCHOWNY, a, e, pelen fochów, figłow, voll Faretten. Córka zamężna bardzo fochowa, ubawszy się, przyszła do niego; bardzo mu to nie było miło. Falib. Dis. M. 3. FOCHY, -ów, plur. cf. Foszki demin., rozpułka, swawola, szaleńtwo. Cn. Tā. zaloty. Dudz. 37. figle, kuglarstwo. Tr. fochy czyjnić w tańcu, matassiner. Tr. Faren, Gaukeley, Firsfaren. Wszetecznico! darmo się musisz z takiem ojfochy. Pot. Syl. 11. Odrzuć te fochy i twoje figlarstwo. Mat. z Pod. C. 2. Not. Trzeba to słowo porównywać z Niem. Faren (Etym. fachen), figlarfkie połtawy znaczące cf. dawne Francuzkie enfaxcigner, cf. Germ. Sup. fachen, žartować, szydzić, przedriwiwać cf. Jtal. lezio - §. fochy, czcze groźby (cf. fuki, fukać, Ger. pachen), leere Drohungen, Drehworte. Od słowa do słowa wylecią z téy komparii, z pogroźkami na mnie nieslychanemi; ale ia mnićy dbam o te fochy. Boh. Kom. 1, 27. Czyż może bydź tak głupia, bać się iego fochów? Teat. 28, 106. (cf. *serdit a nie duż).

*FODER, - dra, m., Od Drelinka, fodra, półsodra, od każdy baryły, maią płacić po dwanaście groszy. Vol. Leg. 2, 666. z Niem. Fuder, miara różnych rzeczy, osobliwie też i wina, Sax. Inf. foder; foer, Angl. fodder, fother; W Gdańsku foder tyle co fasa, ma 4 okseity albo 480 garnców.

*FODRUM, indeclin., n. p. Marszałkowie dawni dla koni królewskich wybierali na wsiach furaże, a żywość dla dworiskich; co się nazywało fodrum, podobno z Niemieckiego Forderung czyli eksakcy. Nar. Hfl. 5, 474. (cf. foldrowanie).

FOLARDA - 1) FOLGA.

FOLARDA, y, ž., ziemia folarska, Füllerde, Wachthon, Gettthon, terra fulonum. Ziemia folariskie, albo sukienicze, są te, które zamiała mydła zażywane bywiają przy folowaniu sukien. Kluk Kop. 1, 523. FOLARSKI, a, ie, od solarza albo solusznika, Walkmüller. Folarska ziemia, Füllerde. ib. FOLARZ, a, m., solusznik, który sukna foluie, der Walkmüller. Crn. zhesravz; Cro. prálecz; Rg. Kupár. §. 2) FOLARZEM, FULARZEM, w górnictwie zowią tego, który węgle zwozi do pieca lub do fryszerki. Os. Rud. 582. der Kohlenfuhrer, im Hüttenbne.

FOLDROWAC, - al, - uie, cz. ndk. (z Niem. fördern, Dan. fodre, Suec. fodra, Lat. med. foderne, Vd. fördrat, fodrati, - żadać Logo, wyzywać, pozywać). 1) foldrować na kogo - initygować, naftawać, ofkarzać. Włod. auf einen bey Gerichte instigire, ihm anklagen. Rozumiał Pilat, że to wielka skarga bydź musiała, iż tak wielcy stanowie na Jezusa foldrowali. W. Poft. W. 283. Na Kryftusa foldrował Naród iaszecurezy wrzałkliwem wolaniem, Bacząc, że Pilat chciał dadź wyrok za nim. Odym. Sw. 2. Ee 4, b. Foldrowali na nicy, rozmaitemi potwarzami go ofkarżali. Gil. Kat. 219. Nie będąc biegłym w prawie, a nie tylko nie foldrnuje nigdy nie nikogo, ale ani u sądu słowa należnego ku prawu mówiąc, teraz na księcia skargę kładę. Gorn. Dz. 61. b) foldrować co - sądowi donieść, dem Gerichte angetragen. Prokuratorze, z potwarzą na sąd przyszedł, a to fałsz iawnie foldruiesz. Orzech. Tarn. 84. Stronie, co foldrowała, połowica winy ma przyśdź. Tarn. Uft. 120. c) słownie powstawać na kogo, nacierać nań, auf einen mit Worten losdringen, losgehen. Gdyżeś ieſt tak enotliwy, nie foldruię na cię, Bo widzą z twéy połtawy, iże cię wſlyd ruszył. Rey Wiz. 123. §. 2) foldrować kogo, z Niem. einen fördern, ihm Vortschub thun, Hülſe leſten, dopomagać, wspomagać). Gdyby kto hultaie piciem i edzeniem, abo innym obyczajem foldrował, i wspomożenie dawał, rzeczy od nich kradzione przechowywał... Sax. Poſt. 11. FOLDROWANIE, ia, n., subſt. verb. das Inſtitiren, die gerichtliche Anzeige, das losdringen mit Worten. Gdy ie bydź winne naleziono, z foldrowania staréy rady, poſcinano ie. Biel. Sw. 287, b. 2) das Fördern, Befördern. FOLDROWNIK, a, m., inſlygator. Dudz. 37. der Inſtigator. Vd. fodraus z żądaićy. Michał przednićyszy foldrownik na Hufsa. Baz. Hfl. 6, b.

FOLEYZE, a, n., w hutach szklanych, widłowate żelakko, w palik white przed warsztatem, na którym piszezal się rychtuie, i szkło się ofstrzyga. Torz. Szk. 55. in den Glashütten, ein Cisen, das Glas za beschneiden.

1) FOLGA, i, ž., FOLIA, z tac. folium, die Folie, ein dünnés Blättchen Metall, z. B. unter den eingefassten Edelsteinen. Folga pod kamień drogi przeźroczyły, zapał. Cn. Th., Rs. et Ec. Фольга, подъ камыки подситимака. Kupuiąc iuž osadzone kleynoty, trzeba bydź ofstrzonym, aby się nie oszukać na podłożonym lifteczku, albo folium (foldze). Kluk Kop. 2, 24. Łuśi kleynot drogi, folgą podprawiony. Groch. W. 169. Wypadł kamień z swéy folgi, lecz temu poradzi, Jeśli cały, znowu go iubiler osadzi. Pot. Pocz. 344. Folga, ieſt to rzecz pod drugą podłtawna. Karnk, Kat. 175. Niż ty onych tłu-

2) FOLGA - FOLGOWAC.

tłuczeńców z kosmatym odprawisz, Wierz mi, iż pró-
żną folgę pod mieszek podprawisz. Rey Wiz. 57. (cf.
Crn. fősar jubilier).

2) FOLGA, i, ż., Pal do wiązania konia powinien bydź
przy toku na osobnym rzemieniu, czyli foldze, na prawęy
ftronie zawieszony. Kawal. Nar. 395, cf. Germ. die Folz-
geschmürz.

3) FOLGA, i, ż., ulga, ulżenie, die Linderung, Milbe-
tung, Erleichterung. cf. Ger. Folge); Bh. folk, oblewa,
ſlewunk; Rs. schopóka. Chcięy żyć wesoło; niech
myśl folgę czuie. Paſt. Fid. 65. Ucieszna fletni moia,
niebios darze zioty, Ty folgę sercu czynisz, ty koisz
kłopoty. Nar. Dz. 5, 50. Muic trzeba zięcia, któryby
przy mnie siedział, dla folgi i pociechy měy źarosci.
Boh. Kom. 5, 66. Gdy Moſkow usilniły wieź i blanka
Smoleńskie frzeßel psowala, rokował Hlebowic, pro-
sząc maicę folgi, azby się rozmyślił o poddaniu. Stryk.
722. W tym pafału Iżmi memi zulanym, ieszcze nie
miałem momentu folgi, Teat. 57. Nie morduie się,
choć bez folgi chodzi. Susz. Piek. 3, F 3, b. (uſtawnie,
bez uſtanku). §. 2) niedopilnowanie, niebaczność, die
Unachſamkeit. Nieprzyjaciel za folgą śpiegow uszedl.
Papr. Ryc. 163. FOLGOWAC, al, uie, cz. ndh.,
pofolgować, zſolpować, ſſolgować, uſolgować dk., ulży-
wać (cf. Ger. folgen; Bh. folkwati, oblewiti, oblewo-
wati; Vd. folgati, pokoren biti, morem gerere; Carn.
wōgam obsequor; Sr. 2. folgewaſch; Bs. enghedonati;
Rs. ſnorovimy, ſnorавиваемы; nachlaſsen, erleichtern,
mildern, lindern. Zdechł wół od pracy; dziś go gospo-
darz żałuie, Prědko poſtrada, gdy ch toczemu nie folgule.
Simon. Siel. 120. cf. Chloſtal, chłoſtal, aż konik uſłał).
Aby uſolgował pracom twym, z tobą robił i pracował.
Groch. W. 425. §. popuszeć komu, odpoczywać ko-
mu, einem nachſchen, nachgeben, ihn ſonend behandeln,
ſchonen. Kto zlemu folguie, cięższe wnet poczuie. Cn.
Ad. 404. Kto nieprzyjacielowi folguie, ten sobie śmierć
gotuie. Rys. Ad. 25. Dobrym szkodzi, kto żłym fol-
guie. Zegl. Ad. 63. §. ochraniać, ſchonen, verſchonen.
Sſolgwać próżnowaniem dla pracy niewadzi. Min. Ryt.
4, 38. Bóg własnemu synowi nie zſolgował, ale go za
nas wydał na śmierć. Kard. Rom. 8, 32. Kładź sobie
prz'd oćzy ſtaranie iego wielkie, nieuſolowania sobie,
naklady niezliczone. Jan. Pos. B 2, b. Rozbil pan,
ani uſolgował ręki, Wszyſkie Joba ozdoby i sprzęty.
Chrośc. Job. 183. Kiedy mnie mogowie chcieli uſolgo-
wać, Właśnie mię byli mieli kazać zamordować. Otw. Cw.
384. Kto folguie rozdze, nienawidzi syna swego. Leop.
Prov. 15, 24. (kto zawściaga różgi swęy. Biß. Gd.).
Helena š. pracy, nakładom nie folgowała, aby kryża š.,
bałwochwalnią zawalonego, doſłać mogła. Bals. Niedz. 1,
255. W miłowaniu bliżnich naszych, nakładom żadnym
folgować nie mamy. W. Poſt. M. 525. §. dogadzać,
ſtosować się, względ mieć, ſich nach einem oder nach et-
waſs bequcmen, darnach richten, Nüſchſicht darauf nehmen.
cf. Germ. Folge leisten. Więcęy przykładów nie przyta-
czam, folguiąc krótkości. W. Poſt. M. 568. Krótkości
i těſkliwemu czytelnikowi folguiąc, tysiąc dowodów o
Sarmatłkię ycerſkię dzielności opuſcilem. Stryk. 106.
Wiele o tym królu hiłtorya powie; tu się krótkości fol-
guie. Papr. Ryc. praef. Muszę ia dziś światu folgować.
Tom. I.

FOLGOWNIE - FOLWARCZANY. 649

W. Poſt. W. 2, 79. Są i drugie rzeczy o Dymitrze, któ-
re uczciwie powiedziane bydź nie mogą; a mnie nietylko
świętym uszom W. Kr. M., ale i poczciwym uſton moim
folgować przyſtoi. Gorn. Dz. 64. Nie dobrze ieſt moim
folgować czyiéy osobie w sądzie; gdyż dla kęsa chleba źawa
się człowiek przewrotnym. Radz. Prov. 28, 21. (wzgląd
mieć na osoh. Biß. Gd.). Gdyby był folgował wczaszo-
mi swemu, a nie posſugom Rzpltćy, żłyby był ieszcze
lat wiele. Gorn. Dz. 35. Szczeście tym folguie, które
mysłi oszukać. Bud. Ap. 82. Gdy nam szczęście fol-
guie, chcemy, aby nas każdy chwalił. Kosz. Cyc. 57.
(służy). - §. folgować, kształować, tworzyć ſingo.
Volch. 307. bilden, gestalten. FOLGOWNIE adv., po-
puszczając, mit Nachſicht, nachlaſſend, nicht heſtig. Nie-
folgownię iednak Choynicę nasi cispżeniem cisněli.
Krom. 675. nihiło segnius. FOLGOWNY, a, e, po-
puszczający, dogadzający, ſtosowany, nachlaſſend, nach-
giebig, Folge leſtend. Mielsztyńſkiemu Sciſkowski fol-
gowną miłość dla nadobńą żony wyrzucał. Krom. 429.
FOLIA ob. Folga.
FOLIAŁ, u, m., księga całoarkuszowa, ein Foliant. Pe-
ńć tego po grodach wprawdzie folialy. Zab. 15, 502.
FOLOWAC, al, uie, cz. ndh. (Lat. med. folare,
Gall. fouler, Ang. full), wałkować sukno, waſken. Weż
mydła sukienniczego, którym foluią szaty splugawione.
Sienn. 568. Ziemie solarſkie zamiał mydła zażywane
bywając przy folowaniu sukien. Kluk. Kór. 1, 323. -
§. Pargaminowe woreczki naboiowe bezpieczne od zakra-
dnienia się ognia, ale swą tłułością zapal i komorę arma-
ty bardzo foluią. Jak. Art. 1, 359. (utłuszczają, ſie ma-
chen ſie fett). Gipsowe kartacze kanał armaty foluią. ib.
1, 265. FOLOWANY, a, e, part. perf., gewaſt.
Płat gruby nieſolowany. Bud. Marc. 2, 21. Zaden ci
nie przyszywa sukna nowego nieſolowanego do ſtaréy
szaty. Radz. Marc. 2, 21. FOLUSZ, a, u, m., blechar-
ſki mlyn. Cn. Th. do folowania albo wałkowania sukna, die
Walfműſke. cf. farbiernia źaroswiecka. Slo. walchatna;
Sr. 1. walčina; Sr. 2. walſa; Crn. valavněza; Rg. ſupu-
pa (cf. ſeppa); Rs.ваљӑльна, сукновальна. Każda
sztuka sukna, nim do folusza pójedzie, musi bydź zmie-
rzona. Pam. 85, 164. Oni iako sukno ubite w foluszu,
W grubości serca nie nadławią uszu. Chrośc. Job. 148.
FOLUSZNIK, a, rż., farbierz źaroswiecki, barwierz od
barwienia albo kutnerowania, wałkarz, pracz, blecharz.
Cn. Th. der Walker, Walfmüller (der Fuller solarz);
Bs. ſupar, koji ciſti hagline; Rg. ſuppár; Rs.ваљӑль-
мукъ. Folusznicy powinni naznaczać, wiele się w fol-
lowaniu sukna zbiegło. Pam. 83, 164. FOLUSZNICZEK,
czka, m., czeladnik folusznikowy, der Walfmüllerge-
ſſle. FOLUSZOWAC cz. ndk., folować, walić, wał-
kować, waſken. Sukno doſkonale wygotował foluszowa-
niem. Grod. Dis. E. 2. folowaniem. FOLUSZOWY, a,
e, od foluszu, Walfmüſſen. - Rs.ваљӑльный.

FOLOWACZNY, FOLWARCZNY, FOLWARKOWY,
a, e, od ſolwarku, Rs. мызный, Borwerſk, zu einem
Worwerke geſtig. Trzeba mi ieszcze kupić koni fol-
wardznych. Mon. 74, 151. (roboczych). Folwarkowe
gospodarſtwo. Haur S. 117. Landwirthschaft. Ogrody,
w których się tylko roſliny ſtołowe i kuchenne mieszczą,
folwarcznemi nazywają. Kluk Ros. 1, 39. Kuchengårten,

82