ACTVRVS NE SIM Ope
re precium si a primordio ur
bis res Populi Romani per
seripserim: nec satis feci:
nec si feciam dicere autim.
Quippe qui cum ueterê tus
uulgatam esse rem uideam:
dum noni semper scripto
res aut in rebus certius alla
turos aliquid se: aut scribe
di arte rudem uetustatem

superaturos credunt. Vit cunq[ui] erit: iumabit tamen reque geſtaru
memoriae principis terra- populi pro iuris parte & meipsum
conſuluit. Et ſi nante ſcripto: turba mea ſama in obſuro e:
nobilitate ac magnitudine corum: qui nomini eſtient meo i
me conſoler. Res eſt præterea & immenſi operis: ut quæ ſu
praſeptingente ſimum annum repetatur: & quæ ab exiguis p
fecta initus eo creuerit: ut iam magnitudine laboret ſua: & le
gentium p[rae]ſiq[us] baud dubito: quin primæ origines: & proxi
ma origi[nibus] minus præbitura uoluptatis ſint ſestinantibus
ad hæc nona: quibus iampridem præualentis populi uires ſe
ipſe conficiunt. Ego contra: hoc quoq[us] laboris præmiu petax:
ut me a conſpectu malor: quæ noſtra per tot annos audit ætas:
rantifper certe dum prisca illa tota mente repeto: auerim: o
omnis expers curæ: quæ ſeribentis animu: & ſi non ſcetere a

uero: sollicitum tamen efficere potest. Quæ ante conditam o
condendamue urbem poeticis magis decora fabulis: quam
in corruptis rerum getaræ monumentis tradunt: ea nec af
firmare: nec refellere in animo est. Datur hæc uenia antigta
ti: vt miscendo humana diuinis: primordia urbiæ augusti
ora factat. Et si cui populo licere oportet consecrare origiæ
fuas: & ad deos referre auætores: ea belli gloria est populo to.
vt cum fluum conditoriæque suæ parente Marte potissimæ fe
tat: tam hoc gentes humanæ patiant: æquo animo quæ impe
rium patiuntur. Sed hæc & bis similia: ut cunqæ animaduer
sa: aut æstimata erunt: baud equidem in magno ponam diæ
crimine. Ad illa mibi pro se quicqæ acriter intendat animuæ:
quæ uita: qui mores fuerint: per quos uiros: quibus artibò
domi militiæqæ: & partum & auctum imperium sit: labete
deinde paulatim disciplina: uelut defidentis primo mo/
res sequam animo: donec ad hæc tempora quibus nec uicia
nostra: nec remedia possumus: peruentum est. Hoc illud
est præcipue in cognitione rerum salubre ac frugiferæ: oïs
te exempli documeta in illuftri polita monumento interuì:
unde tibi tuæqæ reip. quod imittere capias: vnde fœdum
inceptuæ: fœdum exituæ quod uites. Cætere aut me amor:
negocii suscepti fallit: aut nulla unqæ rei puæ nec maior: nec
sanctior: nec bonis exemplis dictior fuit: nec in quâ tam se
to auaritia: luxuria qæ immigrauerint: nec ubi tantus: ac
tandiu paupertati: ac parsimoniæ bonos fuerit: A deo quæ
tum rerum minus: tâto minus cupiditatis erat. Nup diuiriæ
auaritiam: & habundantes uoluptates defiderium per lu
xum atqæ libidinem pereundi perdendiæ omnia inuexere.
Sed querele ne tum quidem gratæ futuræ: cum forfitan ne
ceffariæ erunt: ab initio certe tantæ ordiendæ rei absint:

cumboniotus omnibus uotifqz ac precationibus deo
rum deaſ z fiut poetis: nobiſ quoqz mos effet: libenti'
inciperens: ut orſis tanti operis: ſucceffus profperos da
rent.

AM PRIMVM Omnium fatis con
ſtat troia capta in ceteros ſeuſum
eſſe troianos: duobus: Acnea Ante
noreqz: & uetuſt iure boſpity: &
quin pacis: reddendqz Helene ſe
per auſtores fuerunt: omne ius bd
li achiuos abſtunuiffe. Caſibus de
inde uarys Antenore cum multi
tudine benetur: qui ſeditione e Paphlagonia pulſi: & ſe
des: & ducem ge Pilemne ad troiam amisſo quercbat
ueniſſe in intium maris adriatici ſinu: euganeiſqz: q
inter mare alppz incolebant: pulſis benetos: troianof
qz eas tenuiſſe rras: & in quę primu egreſſi ſunt locum
troia iuocatur: iгоqz inde troiano nomen eſt: gens uni
uerſa uencti a cellatu. Acneam abſimili clade domo
profugu: ſed a conatora reß initia ducentibus fatis pri
mo in Macedon ueniffc: inde in ſiciliā quęrentem ſedey
delatū: a ſicilia e ſſe laurentem agrum tenuiſſe: troia &
buic loco nomen eſt. Ibi egreſſi troiani: ut qui bus ab im
menſo prope erne nihil preter arma & naues ſupereſſe
cum preda ex aqs aqerent: Latinus rex aborigeneſqz:
qui tum ea tenet int loca: ad arcendam uim aduenarū
armati ex urbe qz agris concurrunt. Duplex inde o

fama est: alij prehio uicetum Latinum pacem eú Aca: deinde
affinitate iumxiffe tradunt: alij cum instruèt ies constitus
sent: priuſqúz signa canerent: procediffe Latin inter primi
ores: ducemqz aduena: euocaffe ad colloquiercunctatu
deinde qui mortales effent: unde aut quo ca profeet i do
mo: quidue quęrentes in agru laurentem exiſit: poſtcaqúz
audiuit multitudiné troianos effe: ducē Acne ilium Anchi
ſe & Veneris: cremata patria & domo profugæ ede condède
qú urbi locu quérere: & nobilitatem admirata gentis uiriq-
animú uel bello uel paci paratu: dextra data ſe in futurè ami
citié ſanxiffe. Inde ſedus ietum inter duces inter exercitus
ſalutationem factā: Acneā apud Latinu ſui in boſpitió ibi
Latinú apud penates deos domestiú pubi p adiunxiffe ſe
dus filia Acneç in matrimonii data. Fauqz res troianis i
ſpem affirmat: tandem ſtabili certaqú ſe ſiniendi erroris
oppidú condunt: Acneas ab nomine uxor Latinú appel
lat: breui ſtirps quoqú uirilis ex nouo matrimonio ſuit: cui
Aſcanium parentes dixere nomen. Bell deinde aborige-
nes troianiqz ſimul petiú. Turnus rex ruilor: cui pacta o
Launia ante aduentu Acneç fuerat: pratu ſibi aduenam
ægre patiens ſimul Acneç Latinoqz bell in intulerat. Neu
tra acies leta ex eo certamine abijt: uicet i tuli: victores ab
origines troiani ducē Latinu amicere. Ida Turnus rutuliqz
diſſi rebus ad florentes opes et huc cor Mezentiúqz eor-
regē confugiunt: qui cere opulento tu epido imperitans:
tam inde ab initio minime letus noue agine urbis: & tu
nimio plusqúz ſatis tutum effect accolis r troianam creſere
ratus: baud grauat ſocia arina rutulis inxit. Acneas ad
uerſus tantu bell terrorem: ut animos originum ſibi con
ciliaret: ne ſub eodem iure ſolum: ſed ea nomine omnes
eſsent: latinos utranqz gentem appellat: nec deinde abo

rigines troianis studio ac fide erga regem Acneã ceffere: fræ
tuifqz.his animis coaleſcentiû in dics magis duor: populoR.
Acneas: quæqz tanta opibus etbruria erat: vt iam nò terras
ſolum: ſed mare etiam p totam italiç longitudinç ab alpib'
ad fretû ſiculum ſama nois ſui impleſſet: tamen cû menibz
bellum propulſare poſſet: in aciè copias eduxit. Secundum
inde prchû latinis: Aeneç etiam ultimû oper: mortalium
fuit: ſitus eſt: quencunqz cum dici us faſqz eſt ſup numi
cum flumen: Iouem indigctem appellant. Nondum matu
rus imperio Aſcanius Aeneç filius erat: tamen id imperiû
ei ad puberem çtatê meſcume manſit. tantifp tuteLLa muli
cbri tanta inſoles in lauimia erat: res latina & regnû auitû
paternuqz puero ſtect: Haud ambigã: Quis enim rem tâ
ueterê pro certo affirmet: biſcine fuerit Aſcanius: an ma-
tor quâ bic Creuſa matre Ilio inſolum natus: comeſqz ſide
paternç ſuge: quæ Iulum eundè iulia gens auet orê nomi
nis ſui nuncupat. is Aſcanius ubi cunqz & quacunqz ma
tre genitus: certe natû Acnea conſtat: habundante Lauiniij
multitudine florentê iam: ut tum res erant: atqz opulen
tam urbem matri ſeu nouercç reliquit: nouam ipſc alia
ſub albano monte conſidit: quæ ab ſitu porreçtç in dorſo
urbis longa alba appellata. Inter Lauiniù: & albam lon
gam coloniã deductã triginta ſere interſuere âni: tantû
tamen opes creuerant maxime fuſis etbruſcis: vt nemor
te quidê Aeneç nee deinde inter muliebrê tutellã: rudi
mentûqz primum puerilis regni mouere arma aut Me-
zentius: etbruſciqz aut ulli alij accolç auſi ſint. Pax ita o
uenerat: ut etbruſcis latiniſqz fluuius albula: quæ nûc
tyberim uocant: finis eſſet. Siluius deinde regnat. Aſca
ny filius caſu quodam in ſiluis natus: is Acneam Silui
um creat: is deinde Latinû Siluium: ab eo coloniç alioſt

deducte, prisc1 latini appellat1: man1fit poſt ca Siluius om
nibus cognomen: qui albæ regnarunt. Latino alba ortus:
albac atys: aty capis: capi calperus: calpeto tyberinus:
qui in traicctu albulc amnis ſubmerſus celebrc ad poſte
ros nomen flumini dedit. Agrippa deinde Tyberini fili
us: poſt Agrippa Romulus Siluius a patre accepto impe
rio regnat: aucentino fulmine集us ipſc regnùp manus
tradidit: is ſepultus in eo colle: qui nunc eſt pars romanc
urbis cognomen colli fecit. Proca deinde regnat: is Nu-
mitorc: atqz. Amulium procreat. Numitori qui ſtirpis
maximus erat: regnù uetuſtum ſiluic gentis legat: plus
tamen uis potuit: quâ uoluntas prisc: aut uereccundia æ-
tatis: pulſo fratre Amulius regnat: addit ſceleri ſcelus:
ſtirpê fratris uirilc interimit: fratris filic Rbcæ Siluic p
ſpecic bonoris: cu veſtalc eam legiſſet: perpetua uirgini
tate ſpê partus adimit. Sed debebatur: ut opinor fatis ta-
tc origo urbis: maximiqz ſecundù deoq opes impu1 pri
cipiù ut compreſſa uel talis cum geminù partù edidiffc
ſeu ita rapta: ſeu quia deus auector culpe honciſior erat:
Martc incertc ſtirpis patrc nuncupat: ſed nec dij: nec
homines aut ipſam: aut ſtirpem a crudelitate regia ue-
dicant: ſacerdos uincra in cuſtodiâ datur: pueros in pro
fluente aquâ mitti iubet. Sorte quadam diuinitus ſup
ripas tyberis effuſus lenibus ſtagnis: nec adri uſquâ ad
iuſti curſum poterat amnis: & poſſe quâuis languida
mergi aqua infantes ſpê ferentibus dabat. Ira uelut de
func1 regis imperio in proxima alluie ubi nûc ficus o
ruminalis c: rumularc uocatã ferunt: pueros exponût:
vaſte tum in ijs locis ſolitudines erant. Tenet fama cum
fluitantc alueum quo expositi erat pueri: tenuis in ſicco
aqua deſtituiffet: lupâ ſitienc c ex montibus: qui circa

sunt: ad puerilem uagitú cursum flexiffe: cam submiſſas
infantibus mitê prebuiffe mãmas: ut lingua lambentê
pueros magiſter regij pectoris inuenerit: Fauſtulo ſuſ
ſe nomen ſerunt: ab eo ad ſtabula delatos Laurentiçu-
xori educandos datos. Sunt: qui Laurentiã uulgato-
corpore lupã uocatam inter pастores putent: inde loci
fabulç: ac miraculo datú. Ita geniti: atqz educati: cù
primú adol circuit çtas: nec in ſtabulis: nec bi ad peccora
ſegnes: ucnando pagrare ſaltus: binc robore animis: +
corporibus qz ſumpto iam nô ſeras tantú ſubſiſtere ſed
in latrones preda bonuſtos impetú facere: pастoribus
qz capta diuidere: & cù bis crescente in dies grege iuue-
num ſeria: ac iocos celebrare. Iam tum in palatino mo
te lupercal hoc ſuſſe ludicrú ſerunt: & a Palanteo ur-
be arcadia pallantium: deinde palatinú montê appel
latum: ibi Euandru: qui ex eo genere arcadú multis à
te tempeſtaribus ea tenuerit loca: ſolčne allatú ex ar
cadia inſtituiffe: ut nudi iuuenes Lyceum pana uene-
rantes pluxum atqz laciuiã cùrrent: quë romani de
inde iuocauere Inuum: buic deditis ludicro: cum ſolé-
ne notum effet: inſidiatos obiram prede amiffe latro-
nes: cù Romulus uiſe defendiſſet: Remú cepiſſe cap-
tum Amulio regi tradi diſſe: ultro accuſantes crimin-
maxime dabant in Numitoris agrú ab bis impetú fieri:
inde eos collecta iuuenú manu hoſtulê in modum preſa-
agere. ſic Numitori ad ſupplicium remus deditur. Iam
inde abinitio Fauſtulo ſpes fuerat regiã ſtirpê apud ſe
educari: nã & exponiſtos iuſſu regis infantes ſciebat: &
tempus quo ipſe eos ſuſtuliſſet: ad idipſum congruere
ſed rem inaturam nifi aut p[ro]ocafionê: aut p[ro]necſſita
tem aperire noluerat: neceſſitas prior uenit: ita metu

subactus Romulo re: aperit. forte & Numitori: cui in cu
ftodia Remu baberet: audiſſet qz. geminos eſſe fratres: co
parando crare cor & ipſam minime ſeruile indole: teti
gerat animu memoria nepotu: ſiſcitandoqz. codc: pucnit:
ut baud procul eſſet: quin Remu agnoſecret: ita undiqz
regi dolus nec fitur. Romulus no cum globo iuueni: nec
cui erat ad uim aperta par: ſed alij alio itinere iuſſis certo
tempore ad regia uenire pастoribus ad regc impetu facit:
ce a domo Numitori alia cōparata manu adiuu at Remus
ita regc obtruncant. Numitor inter primu tumultu boſtes
inualiſſe: urbe atqz. adortos regia dictitās: cum pubc alba
nam in arc preſidio armiſqz. obtinenda aduocafſet: poſte
aqz iuuenes ppeſtrata cede pgere ad ſe gratulantes uidit:
extemplo aduocato concilio: ſcedera in ſe fratris: originc
nepotum: ut geniti: ut educati: ut cogniti eſſent: cede dem
ceps tyrani ſeqz eius auclorit oſtendit. Iuuenes per mediā
concionc agmine ingreſſi cui auum regc ſalutat ſent: ſecuta
ex oi multitudine uox conſentiens ratum nomen impium
qz regi eſſecit. Ita Numitori albana re permiſſa Romulum
Remu qz cupido ccpit: inys locis ubi exponi: ubi educati
erant: urbis coniende: & ſuperat multitudo albanor la
tinor qz: ad id paltors quoqz acceſſerat: qui omnes facili
ſpem faceret: paruam albā paruīu. Launinu prc ea urbe quc
conderet. ſore Interuenit deinde bis cogitationibus auitū
malum: regni cupido: atqz inde ſedu certamen coortu a/
fatis miti principio: quoniam gemini eſſent: nec etatis uero
cundia diſcrimen facere poſſet: vt dy in quor tutela calo
da eſſent: augurys legerent: cum: qui nomen nouç urbi da
ret: qui conditam impio regeret: Palatinu Romulus. Rem
Aucininu ad augurandu templa capiunt. priori Remo
auguriu fertur ſex uultures: iamqz nunciato augurio:

cum duplex numerus Romulo fecerit, often didict: utrunqovera gemina multitudo confalutauerat; tempore illi præcepto: at bi numero autum regnum trabebant. Inde cù alteratione congressi certamine ira, ad caedem uertuntur: ibi in turba dictus Remus cecidit. Vulgatior fama est ludibrio fratris o. Remus nouos tranfiliffe muros: inde ab uato Romulo: cum uerbis quoque increpitâs adiacerit: sic deinde quicunque alius tranfiliet mena mea: interfectus. Ita solus potitus imperio Romulus: condita urbs conditoris noce appellata, palatinum primum in quo ipse erat educatus: munyt, sacra diu alius alba non ritu: græco Herculi: ut ab Euandro instituta erant: facit. Herculem in ea loca Geryone intereppto boues mira specie a begiffe memorant: ac prope tyberi fluviis: qua propter armentum agens nando traecerat: loco berbido ut quiete & pabulo latro reficeret boues: & ipse fessum in a procubuifte: ibi cù cum cibo mino, grauatum fopor oppreffiflet: pастor accola eius loci nomine Cacus ferox uribus caput pulchritudine boum cù auferere eà prædà uellet: qua ſi agendo armentù in speluncâ contuliſſet: ipfa uelfigia quicrentè dominu co deductura erant: auferos boues eximiu quænque pulchritudine caudis in speluncâ traxit. Hercules ad primâ aurorâ excitus: cù gregè perluftraſſet oculis: & partem abefſe a numero ſenſiſſet: pergit ad proximâ speluncâ: ſi forte co uelfigia ferrent: quæ ubi oïa foras uerfa uidit: nec in partem aliam ferre confusus atque incertus annimi ex loco infestò agere porro armentù occaecit. Inde cum acte boues quædam ad defideriù: ut fit: relictam, magiſſent: redita inclufam: ex spelunca boum uox Herculem convertit: quem cum uadentè ad speluncâ Cacus in probi bere conatus efficit: dictus claua fidem pастorù nec quicquæ inuocans morte occubuit. Euander tum ea profugus ex

peloponεσι αυτοριτατε μαγις οὐα ἰηρματος λογιστικού λογισμού
nerabilis uir miraculo litterarum rei novae inter rudes artu
um homines: uenerabilior diuinitate credita Carmentem
matris: quam fatiloquam ante fibyllę in italiam aduen-
tum miratæ be gentes fuerant: is tum Euander concur-
su pastorum trepidantiū circa aduenam manifeste reu-
cedis excitus poſſtea quâ facinus facinus ſoq. cauſam au-
duit: habitum formam q. uiri aliquantū ampliorè augu-
ſtiorem q. humana intuens: rogitat: qui uir effet: ubi no-
men: patrem q. ac patria accepit: loue nate Hercules σ
ſalue: inquit: te mibi mater ueridica interpreſes deu auc-
tur: cœleſtium numera cœcinit: ubi q. aram bie dicatū iri: quâ
opulentiffima olim in terris gens maximâ uoecț tuoq. ritu
colat. dextera Hercules data accipere ſe omen: impletur.
q. ſata: ara condita atq. dicata ait. Ibi tum primu boue exi-
mia capta de grege ſacrù adbi bitis ad minifteriù dapem
q. potentijs ac pinarijs: que tum familie maxime indyte ea
loca incolebant factum. Forte ita euenit: ut potitiu ad têpus
preſto eſſent: iuſq. exta apponerentur. pinarij extis adefis
ad cetera uenirent dapem: inde institutum manſit: donec
pinarium genus fuit: ne extis Solemnibus ueſſerentur. po-
titiu ab Euandro edocti antiftutes ſacri eius p multas çtates
fuerunt: donec tradito ſeruis publicis ſolemnı familiæ mi-
nifterio genus omne potitiuori interuyt. Hec tum ſacra Ro-
mulus una ex omnibus peregrina ſuſcepit. Iam tum im-
mortalitatis uirtute parta: ad quâ cum ſua fata ducebât:
fautor rebus diuinis rite perpetritatis: uocataq. ad concili-
um multitudine: que coaleſcere in populi, unius corpus
nulla re preterquam legibus poterat: iura dedit: que ita ſa-
eta generi hominu agreſt i ratus fore: ſi ſe ipſe uenerabilè
inſignibus imperij feciſſet: cù cetero habitu ſe auguſtio-

rem: tū maxime lictoribus duodecim sumptis fecit. Aliy
ab numero auum: quę augurio regnū portenderant: eū
fecutū numerū putant. Me baud penitet cor sententie,
eſſe: quibus et apparitores: & hoc genus ab etbrufcis fi
nitimis: unde ſella curulis: unde toga pretexta ſumpta
eſt: numerū quoq ipſum ductū placet: & ita habuiffe
etbrufcos quod ex duodecim populis communiter rege e
creato ſingulos ſinguli populi lictores dederint. Citeſſe
bat inter iurbs munitionibus & alia atq alia appetědo
loca: cum in ſpem magis future multitudinis cā ueteri
confilio condentium urbes: qui obſcurā atq bumilē con
ciendo ad ſc multitudinč: natam e terra ſibi prolē mē
ciebant: locus qui nunc ſeptus denſis ſentibus inter du
os lucos eſt: afvīum aperit. co ex finitimis populis tur
ba oīs ſine diſeriminc: liber an ſeruus eſſet: auida no
uarumque pſuigur: idq primū ad ceptā magnitudinč
roboris ſuit. Cum iam uirium baud peniteret: confiliu
dunde iuribus parat: centū creat ſenatores: ſiue quia
is numerus ſatis erat: ſiue quia ſoli centū erant: qui cre
ari patres poſſent. patres certe ab honore: patriciq pro
genics corum appellati. Iam tes romana ad co erat uali
da: ut cuiſbet finitimare: cuuitatū bello par eſſet: ſed pe
nuria mulierū hominis ātāc duratura magnitudo erat
quippe quibus nec domi ſpes prolis: nec cum finitimis
conubia eſſent. Tum ex confilio patrū Romulus legato
circa uicinas gentes miſit: qui ſocietāc conubium, no
uo populo peterent. Vrbes quoq: ut cætera ab infimo
nasci. deinde qua ſua uirtus ac diu iuuent: magnas op
magnuq nomen ſibi facere: ſatis ſcire origi romanae
& deos affuiffe: & non deſuturam uirtutem: proinde
ne grauarentur boies: cum hominibus ſanguinč ac ge

nus muſcere. Nuſqua benigne legatio auditæ eſt: ad eo ſimul
oës ſpernebant: ſimul tantâ in medio crescentem molë ſibi ac
poſteris ſuis metuebant: p[er]liſq[ui] rogiſtantibus dimiſſi ecq[ui]
ſeminis quoq[ui] afylum aperuſſent: id eni demu compar
cōnubium fore. Aegre id romana pubes paſſa: & baud du
bic ad uim ſpectare res ceſp[it]: cui t[em]pus loci[que] aptu ut da
ret Romulus: eſgritudine animi diffimulans ludos exi
duſtria parat Neptuno equeſtri ſolēnes: confuſialia uocat.
Indici deinde finitimis ſpectaculum iubet: quantoq[ui] ap
paratu t[em] ſiebant: aut poterant: concelebrant: ut re clau
ram expectatamq[ui] facerét. Multi mortales conuenere
ſtudio etiâ uidende nouq[ui] urbis: maxime proximi quiq[
]b
ceninenses: cruſtumini: antemnates: iam ſabinor omnis
multitudo cui liberis ac coniugibus uenit. inuitati boſpi
taliter per domos: cum ſitu meniq[ui] & frequentem t[em]chis o
urbé uidiffét: mirantur tam breui ſe romana creuſſe. V
bi ſpectaculi t[em]pus uenit: deditq[ui] co mentes cum oculis
erant: tum ex cōpoſito orta uis: ſignoq[ui] dato iuuentus
romana ad capiendas virgines diſcurrit: magna pars
forte in quem queq[ui] inciderat rapić: quaſdam forma ex
cellentes primoribus patrum deſunatas: ex p[le]che homiēs
quibus datu negocium erat: domos deferebant. Vnâ longe
ante alias ſpecie ac pulchritudine inſignem a g[lo]bo thalat
ſi cuiuſda raptâ ferunt: multuſq[ui] ſeſſitantibus cui nâ cam
ſerrent: identide: ne quis uiolaret: thalassio ferri damitatu
inde nuptial[em] bane uocê factâ. Turbato per metu ludiero
mefu parentes uirginiu[m] profugiunt in cuſantes uiolati bo
ſpitiu ſedus: deuq[ui] inuocantes: cuius ad ſolemne l[ud]oſq[ui]
]b
fas & fidem decepti ueniffent. Nec raptus aut ſpes de ſeme
lior: aut indignatio eſt minor: ſed ipſe Romulus circum
ibat: docebatq[ui] patrui id ſupb[ia] factu: qui connubiu[rum] finiti

mis negaſſent illas tamen in matrimonio inſocietate for-
tunar omniu ciuitatiſq; & quo nihil carius humano gene-
ri ſit: liber ſore: mollirent: modo iras: & quibus ſors cor-
pora dediſſet: darent aíos: ſepe ex iniuria poſtmodȗ gra-
tiam orta: eoq[us] melioribus ufuras uiris quod annixurus
pro ſe quiſq[ui]t: ut cum ſua uiſe ſubſtus officio ſit: parétu-
etiam patrieq[ur] expleat deſyderiù: accedebant blandicię-
uior[ur] ſaſtù purgantiù cupiditate atq[ur] amor: quę [mi]x-
me ad mulieb[us] ingeniù preces efficaces ſunt. Iam admo-
dum mitigati anmi raptis erant. At raptar[ur] parentes tu
maxime ſordida ſueſt: lachrymiſq[ur] & querelis ciuitates
concitabant: nec domi tantum indignationes continuebat
ſed congregabantur undiq[ur] ad Tatium reg[em] ſabinor[ur] & le-
gationes: eo quod Taty [maxim] ſonen in ijs regionibus
erant: conueniebant. Ceninens[es]: cruſtuminiq[ur] & antem-
nates erant: ad quos eius iniurie pars pertinebat: lente
agere ijs Tatius ſabiniq[ur] uſi ſunt. Inter ſetres populi com-
muniter bellum parant: nec cruſtumini quidem neq[ur] an-
temnates pre ardo[re] iraq[ur] ceninensium ſatis ſe impigre o-
mouent: ita per ſeipſum nomen ceninu in agrum ri[o]ma
num impetum facit: ſed effuſe uaſtantibus fit obuius cù
exercitu Romulus: leuqi[ur] certamine docet uanam ſin[ce] ui-
ribus i[ram] exercitum fundit fugatq[ur] ſuſum perſequitur
regem in prelio obtruncat & ſpolar: duce boſtum occi-
ſo urbem primo impetu capit. Inde exercitu uiſtore re-
ducto ipſe tum faciſis uir magnificus: tum faci[tor] often-
tator haud minor: ſpola ducis boſtum ceſi ſuſpenſa fa-
bricato ad id apte ſerculo gerens in capitolium aſſeedit
ibi q[ur] cum ea ad quereu[m] paltoribus ſacram depoſuſſet
ſimul cum dono deſignauit templo Iouſi ſines: cogno-
menq[ur] addidit deo: Iupiter feretri: inquit: h[ec] tibi uiſtö

Romulus rex regia arma fero: templum q̥bis regio ibus quas modo ario metatus fum: dedico: sedem opimis Ipo lus: quę regibus ducibus horti uēs lis me autorem sequentes poſteri ferent. Hec templi eſt origo: quod primu̇nium Romæ ſacratù eſt: ita deinde uilum dûs: nec irrifā conditoris ſepli uocē eſſe: qua laturq̥ co ſpolia poſteros nuncupauit: nec multitudine com potum eius doni ulugari laudē: bina poſtea inter tot annos tot bella opima parta ſunt ſpolia: adco rara eius fortuna decoris fuit. Dum ea ibi romanu̇ gerunt: antē natum exercitus p[ro]ocafionē ac ſolitudinē hortiliter in fines romanos incurſionē facit: raptum ad bos roma na legio deduc̤ta palatos oppreſſit. ſuli igitur primo impetu & clamore bosſes oppidu̇ captu̇: duplici q̥ui etoria ouantē Romulu̇ Herſilia coniunx precibus ia ptarum fatigata orat: vt parentibus earu det ueniu̇ & ciuitatē accipiat: ita rem coaleſcere concordia poſ ſe: facile impetratù. Inde contra cruſtuminos proſce tus bellum inferentes ubi minus etiā: quod alienis clā diſibus occiderant animi: certaminis fuit: utroq̤ colonie miſſe: plures inuenti: qui propter ubertatē terre in cru ſtuminiu̇ nomina darent: & romam inde frequenter migratù eſt a parentibus ac propinquis raptar[que]. No uilimù bellum ab ſabinis ortu̇: multo q̤id maximù fuit: nihil enim per iram aut cupiditatem actu̇ eſt: nec oftenderu̇t bellu̇: priuſq̤ intuleru̇t. consilio etiā3 additus dolus. Sp[er]tpeius romanæ præcrat arcu, buti filiā uirginē auro corrumpit. Tatius ut arinatos in ar cem accipiat: aquā ca forte tu̇ ſacris extra mœnia p[er] titum ierat: accepti obrutā armis necauerunt: ſeu ut ui capta potius arx uideretur: ſeu prodendi exempli

causa: nequid uisa? fidu; proditori effet: additur fabule:
q uulgo fabini aureas armillas magni ponderis brachio
Icuo: geminatoſq; magna ſpecie annulos habuerint: pe-
pigiſſe eam quod in ſiniftris manibus haberent: eo ſcu-
ta illi pro aureis donis congeſta. Sunt qui ca; ex paco tra-
dendi: quod in ſiniftris manibus eſſet: decreto arma pe-
tiſſe dicant: & fraude uifam agere ſua ipſam peremptam
mercede. Tenuere tamen arcens fabini: atq; inde poſtero
dic eu; ro: exercitus inſtruſtus: quod inter capitolinu; col-
lem palatinu;q; campi eſt: compleſſet: no prius deſcende-
runt in equu; fabini: quam ira & cupiditate recuperandc;
arcis ſtimulante aios in aduerſum romani ſubiere. Prici
pes utrinq; pugnam ciebant: ab ſabinis Metius Curtius:
ab ro. Hoſtius Hoſtulius, bic rem romanã iniquo loco ad
prima ſigna animo atq; audacia ſuſtinebat. vt hoſtius
cecidit: conſeſtim ro. inclinatur actes: fuſaq; eſt: ad ueterc
corta palatij. Romulus & ipſe turba fugientium actus
arma ad coelu tollens Iupiter tuis: inquit: auibus uſſus i-
bic in palatio prima urbi fundamenta iec: arcem iã ſcede-
te emptã ſabini babent: inde huc armati ſuperata ualle
media tendunt: at tu pater deum hominu;q; binc ſaltem
arce hoſtes: deme terrorem romanis: fugamq; ſcedã ſiſt.
bic ego tibi templu; Statori Iout: quod monumentum ſit
poſteris tua piti ope ſeruatã urbem eſſe: uoueo. Hec pre
catus ueluti ſi ſenſiſſet auditas preces: binc inquit: roma
ni Iupiter optimus max. reſiſtere atq; iterare pugnã iube-
reſiſtere romani tanquam celeſt: uoce iuſſi: ipſe ad priores
Romulus uolat. Metius Curtius ab ſabinis princeps ab
arce decurrerat: & effuſos egerat ro. toto: quantum fo-
ro ſpacu; eſt: nec procul iam a porta palatij erat: dami-
tans uicimus p[er]ſdos hoſpites: imbelles hoſtes iam ſciunt

longe aliud esse urigines rapere: aliud pugnare cum uiris
in cum hec gloriantem cum globo ferocis limor iuuenum
Romulus impetum facit: ex equo tum forte Menius pu-
gnabit eo pellit facilius fuit: pulsum tum ro. per se quavitur
& alia ro. acies audatia regis accenfa fundit fabinos. Me-
tius in paludè seque strepitu sequentium trepidante equo
conicit: auerteratque res etiam fabinos tanti periculo
iri. Et ille quidem annuentibus ac uocantibus suis fauo-
re multor addito ario cuadit. Romani fabini qz in medi-
a conualle duor montium redint integrant præium: sed res
romana erat superior. Tum fabinç mulicres: quare ex in-
iuria bellum ortum erat: crinibus sparis scisa quæste:
uiecto malis muliebri pauore auæ se inter tela uolantia i-
ferre ex transfuero impetu facto dirimere infestas acies
dirimere iras: binc patres: binc uios orantes ne se fangu-
ne nefando foceri generi, res pergerent: ne paricidio
macularent partusuos: nepotum illi liberor bi progeni
cem: si affinitatis inter uos: si connubium piget: in nos ieru-
te iras: nos causæ belli: nos uulneru ac cædium uiris ac
parentibus fumus: melius peribimus: quam sive alteris
uestrum uiduæ aut orbæ uiuamus. Mouet res tu multi
tudinæ: tum duces: silentium & repentina fit quies: id-
ad sedus faciendum duces prodeunt: nec pace modo:
sed cuitatè una ex duabus faciunt: regnum consociat
impium omne conferunt romæ: ita geminata urbe: ut
fabinis tamen aliquid daret: quirites a curibus appellau
monumentu eius pugnæ: ubi primu ex profunda emer-
fus palude eques Curtius in uado statuit: curtiu lacus
appellaru. Ex bello tam tristiu lœta repente pax cariores
fabinas uiris ac parentibus: & ante oïs Romulo ipse fe-
cit. Itaq cum populu in curias triginta diuideret: noia,

caru curys impofuit: id non traditur: cum baud dubie a
liquanto numerus maior hoc mulieru fuerit: etate: an t
dignitatibus suis: uirorumue: an forte lecte sint: quæ cu
tijs nomina darent. Eodem tempore & centuriæ tres e
quitum conſcripte ſunt. Ramnensſa a Romulo: a Tito
Tatio titiensſes appellat1. Lucerum nois & originis cau
ſa incerta eſt. inde non modo cōmune: ſed concors etia
regnū duobus regibus ſuit. Poſt aliquot annos propinq
regis Taty legatos Laurentiū pulſant: cunque laurentes iu
regentiū agerent: apud Tatium gratia ſuor & preces
plus poterant: igitur illo: penā in ſe uertit: Nam laui
ny cum ad ſolemne ſacriſitiu eo ueniffet: concur ſu facto
interſcitur. eam re minus eore: quam dignu erat: tulif
ſe Romulu ſerunt: ſeu ob inſidam ſocietatc regni: ſeu
quinu baud iniuria cæſum credebat. Itaq bello qde
abſtinuit: ut tamen expiarentur legatoru iniuric regi
qceces: ſcedus inter romā launiumq urbes renouatus
eſt. Et cumbis quidem inſpata pax erat aliud multo p
prius atq in ipſis prope portis bellum ortu. Fidenates
nimis uicinas prope ſe conualeſcere opes rati: priuſqua
tantu roboris eſſet: quantum futurum apparebat: occu
pant bellu facere. iuuentute armata imiffa uafiant: agri
quod inter urbem ac fidenates. inde ad leuā uerſi: quia
dextera tyberis areebat: cum magna trepidatione agre
ſtium populantur: tumultuſq repens ex agris in urbem
allatus pro nuntio ſuit: excitus Romulus: neq eni dila
tionc pati ta uicinu bellu poterat: exercitu educit caſtra
a ſidenis mille paſſuī locat: ibi modico preſidio relieto
egressus omnibus copyſ partc militu locis circa denſa
obſita uirgulta obſita uirgulta obſcuris ſubſidere in in
ſidus uuſit. cù parte maiore atq omni eſtatu proſectus

["quod querebat: tumultuoso & minaci genere pugne o\nobsequitando ipfis prope portis hoſtem exciuit, ſuge\nquoq: quæ ſimulanda erat: cadem equeſtris pugna cau\nſam minus mirabilē dedit. & cum uelut inter pugnaz\nſugeq, confiliu trepidante equitatu pedes quoq refet\ntrret gradu: plenis repente portis effuſi hoſtes impulſa\nromana acie ſtudio inſtandi ſequendiq, trabuntur ad\nlocu infidiare: inde ſubito exorti romani tranſueram\ninuadunt boſtiu acie: addunt pauorē mota e caſtris ſi\ngna cor: qui in preſidio relicti fuerant. Ita multiplici\nterrore pculſi ſidenates: prius pene quā Romulus: qui\nq, cum eo eqtes erant: circuagerent frenis equos ter-\nga uertunt: multoq, effuſius: quippe uera ſuga: qui\nſimulantes paulo ante ſecuti erant: oppidum repete\nbant: nō tamen cripuere ſe hoſt1: herens in tergo ro-\nmanus priuſq, ſores portar: oblycerent: uelut agmē\uno irrumpit. Belli ſidennatis contagione irritati ue-\nnientiu animi & confanguimitate: nam ſidenates quo\nq, etbruſci fuerunt: & propinquitas loci: ſi romana ar-\ntna omnibus infesta finitimis eſſent: ſtimulabat: in fi-\nnes romanos excurrerunt populabundi magis: quaſ\niuſt1 more bell1. Itaq, nō caſtris politis: nō expectato\nboſtium exercitu: raptam ex agris predā portante\nveios rediere. Romanus contra poſtea quā hoſte in a\ngris non inuenit: dimicationi ultimè inſtructus inten\ntuſq, tyberim tranſit: quæ poſtea, caſtra ponere: & ad\nurbem accedur: ucentes audiere: obuam egreſſi ut po-\ntus acie decernerent: quā incluſi de tectis menibusq,\ndimicarent. Ibi uiribus nulla parte adiutus tantu ue\nteram robore exercitus rex Romanus uicir: perſecu\ntuſq, ſuos ad mema hoſtes urbe ualida muris ac ſitu"]

ipso munita abſtunuit: agros rediens uafiat ulcifcendi magis
quam præde ſtudio, ea quoque clade haud minus quam
aduerſa pugna ſubacti ueientes pacem petitum oratores
Romam mittunt: agri parte mulctati ſunt: in centum an
nos inducic datæ. Hæc ferme Romulo regnante domi
militiæq. gefta quorum nibil abſonum fidei diuinæ ori
ginis diuinitatiq. poſt mortem creditæ ſuit: non animus
in regno auito recuperando: non dêdæ urbis conſilium:
non bello ac pace firmandæ, ab illo enim profecto uiribus
datis tantum ualuit: vt in quadraginta deinde annos &
tutam pacem haberet: multitudini tamen gratior ſuit:
quam patribus: longe ante altos acceptiſimus militum
animis: trecentoſq. armatos ad cuſtodiam corporis: &
quos celeres appellauit: non in bello ſolum: ſed etiam in
pace habuit. His immortalibus æditis operibus: cum ad
exercitum recenſendum concionem in campo ad capræ
paludem haberet: ſubito coorta tepeſtas cujus magno ſrago,
re tonitribuſq. tam denſo regem operuit nimbo ut colpe
ctum eius concioni abſtulerit: nec deinde in terris Romu
lus ſuit. Romana pubes ſedato tandem pauore poſtea,
quam ex tam turbido die ſerena & tranquilla lux redi
it: ubi uacuam ſedem regiam uidit: & ſi ſatis credebat
patribus: qui proximi ſteterant: ſublimem raptum pro
cella: tamen uelut orbitatis meru icta mœſtum aliqua
diu ſilentium obtinuit: deinde a paucis initio facto: de
um deo natum: regem parentemq. urbis Ro. ſaluere u
niuerſi Romulum iubent: pace expoſuit: uti uolès pro
pitius ſua ſolpitet progenie. Fuſſe credo tum quoq. aliq
qui diſcerptum regem patru manibus taciti arquerent i
manauit. n. hæc quoq ſed obſcura fama, illa alteram admi
tatio uiri & pauior præſens nobilitauit: & conſilio etiam

unius hominis addita rei ducitur fides. Nanq Proculus Iu-
lus sollicita ciuitate defiderio regis & infenſa patribus &
graus ut traditur: quâuis magnæ rei auctor in conciones
prodit. Romulus inquit: quities parens urbis huius pri,
ma bodierna luce cælo repente delapſus ſe mibi obnum de
dit: cum perſuus borrore: uenerabunduſq. aftitiffem: pe-
tens precibus ut contra ſe intueri fas effect: abi: nuncia: in
quit: romanis celeſtes ita uelle: ut mea Roma caput orbis
terrarum ſit: proinde rem militarem colant: ſciantq. & i
ta poſteris tradant: nullas opes humanas armis romans
reſiſtere poſſe. bæc: inquit: locutus ſublimis abut. Miſ
quantum illi uiro nuncianti bæc fides fuerit: quanque
defyderium Romuli apud plebem exercitumq. facta fi
dem immortalitatis lenitum ſit. Patrum igitur animos &
certamen regni ac cupido uerſabat: nec dum a ſingulis
quia nemo magnopere eminebat in nono populo: perue
nerant ſactiones: inter ordines certabatur. Orundi ab
ſabinis: ne quia poſt Tatij mortem ab ſua parte non erat i
regnatum: in ſocietate æqua poſſessionem imperij amitte
rent: ſui corporis creari regem uolebant. Romani ueteres
peregrinij regem alpernabatur. in uarijs uoluntatibus rege
tamen omnes uolebant libertatis dulcedine nundum ex
perta. Timor deinde patres inceſſit: ne ciuitatem fine im
perio: exercitum fine duce: multarum circa ciuitatum irri
tatis animis uis aliqua externa adoriretur: & eſſe igitur
aliquod caput placebat: & nemo alteri concedere in anjuſ
inducebat. ita rei inter ſe centum patres decem decurijs
factis: ſingulifq. in ſingulas decurias creatis: qui ſummę
rerum præſſent: confociant: decem imperitabant: u
nus cum inſignibus imperij & litteribus erat. quinque
dierum ſpatio ſiniebatur imperium: ac per omnes in e

orbe m ibat.

orbem ibat: annuum, inter illium regni fuit, id ab re:
quod nunc quoq, tenet nomen: interregnum appellatù.
Fremere deinde plebs multiplicatã ſeruitutã: centum pro
uno domi nos factos: nec ultra nifi regè & ab ipsis crea-
tum utdebantur paſſuri. Cum ſeniffent ea moueri pres
offerendù ultro ratì quod amiffuri erant: ita gratiam in
cuiſ ſum a potefstate populo permiſſa ut non plus daret
iuris quâ detinerent: decreuerunt enim: ut cum popul
regem uſſffect: id ſic ratum effect: ſi patres auſtores ſie-
rent: bodicq, in legibus magiſtratusque rogandis uſurpa-
tur: id enim us in adempta: priuſqua populus ſuffragium
meat: in incertù comitior, cuentum patres auſtores ſuit.
Tum interrex concione aduocata quod bonum fauſtù,
fœliq, ſit: inquit: quirites regem create: ite prìbus uſus
eſt: patres: deinde ſi dignù: qui ſecundus a Romulo nu-
meretur: crearetis: auſtores ſient: adco id gratù plebì ſuit:
ut ne uich benefitio uiderent: id modo ſetſceret: uberent
q, ut ſenatus decerneret: qui Romè regnaret. Indyta in-
ſtituta regiaq, ea tempeſtare Numè. Pompiluerat: Curibus
ſabinis habitarat: consultuſimus ur: ut in illa quinſqua-
actate eſſe poterat omnis diuui atq, humani iuris. Au-
ctorè doctrinæ eius: quia nò extat alius falio Samum.
Pythagoram ædunt: què Senio Tullio regnante Romè/
centum poſt annos amplius in ultima italique ora circa me-
tapontum heracleam, & crotonam inuenù æmulantiù
ſtudia cetus habuiffe: conſtat: ex quibus locis & ſi eiuſ
dem ætatis ſuſſet: quæ fainà in ſabinos aut quo lingue
còmerno quèquam ad cupiditatiè diſcendi exequiſſet.
quoque preſidio umus per tot gentes diſlonas ſermone o-
moribus, perueniſtet. Suopte igitur ingenio tempatiù
animù uirtutibus ſuſſe: opinor magis: inſtruètùq non.

tam peregrinis artibus: quam disciplina tetrica ac triflu
ueterum fabinor: quo genere quondam nullum incorru
ptus fuit. Audito nomine Numæ patres Ro. quæ quæs
inclinari opes ad fabinos rege inde sumpto uidebatur:
tamen neq: se quæ quæ nec facioniis suæ alium: nec dem
q: patrum aut ciuilium quæquam preferre illi uiro auſi:
ad unum omnes Numæ Pompilio regnù deferendum de
cernunt. Ac citus sicut Romulus augurato urbe conden
da regnum adeptus est: de se quoq: deos consuli uilfit. in
de ab augure: cui deinde honoris gratia publicum id p
petuumq: facerdotium fuit: deductus in arcu in lapide
ad meridiem uerfus confedit: augur ad leuam eius capi
te uelato fedem cepit: dextra manu baculum fine nodo
aduncum tenens: quæ lituum appellarunt: inde ubi p
spectu in urbem agritq: capto deos precatus: regiones o
ab oriente ad occafium determinavit: dexteras ad meri
diem partes: leuasq: ad septrætrionem eſſe dixit: signu cò
tra quo longifime conspectum oculi ferebant: animo ſi
nuit. tum lituo in leuam manu translato: dextra in ca
pite Numæ impoſita precatus ita est. Iupiter pater: ſi
est fas: bunc Numam pompiliu: cuius ego caput teneo
regem Romæ eſſe: uti tua signa nobis certa ac clara ſint
inter eos fines: quos feci: tum peregit uerbis auſpicia: o
quæ mitti uellet: quibus miſſis declaratus rex Numa de
templo descendit. Qui regno ita potitus urbem noua cò
ditam ui & armis: uire legibusq: ac moribus de integro
condere parat: quibus cum inter bella auſſueſtere uide
ret non poſse: quippe efferatis militia animis: mitigadù
ferocem populum armor: diſſuetudine ratus: Ianum ad
inſimù argiletum indicem pacis belliq: fecit: apertus ut in
armis eſſe ciuitatem: clausus paccatos circa omnis popu

los significaret. Bis deinde poſt Numæ regnum clausus
fiut: ſemel Tito Manlio confule poſt primu punicum per
fectum bellu: ite quod noſtre ætati duí dederunt utui
deremus poſt bellum actiacum ab imperatore Celsare o
Augusto pace terra mari parta. Clauſo eo cum omni
um circa finitimo societate ac foederibus iuxiſſet am
mos: politis externo periculorum curis: ne luxuriarent o
cio animi: quos metus boſtii diſciplina militem cōti
nuerat: omnium primum rem ad multitudiné imperitam
& illis ſæculis rudem efficaciffimã deo meti inițiêdu
ratus eſt: qui cum deſcendere ad animos ſine aliquo com
mento miraculi non poſſet: ſimulat ſibi cum de Aegeria
congreſſus nocturnos eſſe: eius ſe monitu: que acceſſi
ma diu eſſent: ſacta inſtituere. Sacerdotes ſuos cujus deo
rum preficere: atque omnium primum ad curſum lunghinu.
menſes deſcribit annum: quem quia trecentos dies ſin
gulis menſibus luna non explet: deſunt dies ſollido à
no: qui ſolſtutali circumagitur orbe: intercalares men
ſibus interponendis ita diſpenſavit: ut uideſimo anno
ad metam eandem ſolis: unde orli eſſent: plenis annor
omnium ſpatus dies congruerent. Idem neſaſtos dies ſa
ſtoſq fecit: quia aliquando nihil cum populo agi utile ſu
turum erat. Tum ſacerdotibus creandis animu adiecit:
quæquâ ipſe plurima ſacra obibat: ea maxime: quæ nunc
ad dialem flamincptinent: ſed quia in cuuitate bellico
ſa plures Romuli: quâ Numæ ſimiles putabat fore: itu
roſq ipſos ad bella: ne ſacra regie uicis defererent: flaminc
loui affiduum ſacerdotem creavit: inſigniq cum ueſte
& curuli regia ſella adornavit. buie duos flamines adi
ecit. Marti unum: alterum Quirino: Virgineſq Veſte le
git alba oriundum ſacerdotium & genti conditoris ba

ud alienum, bis ut affidue templi antifites effent: sulpêdi
um de publico statunt: uroginitate aliusq. cerimonius uenera
biles ac sanetas fecit. Salios item duodecim Marti gradino
legit: tunicæq. pietæ inigne dedit: & sulp tunicam abencu
pedori regumen celestiaq. arma: quæ ancylla appellantur
ferre: ac per urbem irec eanentes carmina cù tripudijs so
lemniq. saltatu uiffit. Pontificem deinde Numa Marci
um Marci filium ex p[ri]ibus legit: eiq. facra omnia exs[]ep
ta exfignataq. attribuit: quibus hoffus: quibus diebus:
ad quæ templa facra fierent: atq. unde in cos fumptus pe
cunia erogaretur: c[etera]q. oïa publica priuataq. facra pon
tificis securis subjecit: ut effect: quo confultum plebs ueni-
ret: ne quid diuui uiris negligendo patrios ritus: p[egri]noſq. alciſeendo turbaret. Nec celeſtes modo cerimoiæ
ſed iuſta quoq. ſumebria placandofq. manes ut idè pon
tiſex edoceret. Quæq. prodigia ſulminibus alioe quo iuſſu miſſa ſuſciperentur: atq. curarent. Ad ea elienda
ex mentibus dimiis Iou. Elicio aram in auentino dicavit
deumq. confuluit: augurijs quæ ſuſcipienda effent. Ad o
hec confultanda procurandaq. multitudine omni aui &
armis conuerſa: & anumi aliquid agendo occupati erat:
& deoq. affidua infidens cura cum intereſſe rebus buma
n[is] c[eleſte] numen uideret: ea p[ietate] omnium p[ea]ctora
umbuerat: ut fides ac uſiurandum proximo legu ac p[er]naq. m[œtu] c[ui]itatem regerent: & cum i[pli]ſe homines
in regis uelut unici exempli mores formarèt: tum fini
tumi etiam populi: qui ante caſtra: non urbem politam
in medio ad ſollicitandam omnium pac[]e crediderant:
in eam uerecundià addueſt: ut c[ui]itatem in cultù
uerſam deoq. molari ducerent nephas. Lucus erat: qu[em]
medium ex opaco ſpecu fons p[em]ni rigabat: aqua: quo

qua se perſepe Numa ſine arbitris uelut ad congreſſu deo
inſerebat: camœmis cum lucum ſacrauit: quod dea& ſibi
concilia cum conuige ſua Aegeria eſſent. Et ſole fidei
ſolemne instituit: ad id ſacrarui flamines bigis curru ar
cuato uebi uſſit: manuq ad digitos uifq inuoluta ſe di
uinam facere: ſignificantes fidein tutandam: ſedeq eius
ctiam in dextris ſacratam eſſe. Multa alia ſacrificia loca
q ſacris faciendis: quæ argeos pontifices uocant: dedica
uit. omnium tamen maximu eius operum ſuit tutela per
omne regni tempus baud minor pacis quam regni. Itaq,
duo deinceps reges alius alia una: ille bello: hie pace ciuita
tem auxere: Romulus ſeptem & triginta regnauit anno.
Numa tres & quadraginta. Nume morte ad interregniu
res redit. Inde Tullum Hoftilum nepotê Hoftilu: cuus i
extrema arce clara pugna aduerſus ſabinos fuerat regé
populus uſſit: patres auſtores facti. Hie no ſolu pximo
regi diffimilis: ſed ferocior etiam quam Romulus ſuit: tu
ætas uireq: tum auita quoq gloria animum ſtimulabat.
ſeneſtere igitur ciuitatem otio ratus undiq materiam ex
citandı bellu quçrebat. Forte euemt: ut agreſſes romani ex
albano agro: albani ex romano preſdas inuicem agerent.
imperitabat tum. C. Cuiilius Albe: utrinq legati kere ſub
idem tempus ad res repetend as miſſi. Tullus preceperat ſi
is: nequid præter mandata agerent: ſatis ſiebat negaturu
albanum: ita pie bellum induci poſſe. ab albani ſecordius
res acta. excepſi hofpitio ab Tullo blande ac benigna comi
ter regis conuiuum celebrant. tantifp romani & res repeti
uerant priores: & neganti albano bellum in trigefimu diē
ingerant. hæc renunciant Tullo. Tum legatis Tullus dicen
di potestatê: quid petentes uenerint: facit: illi omnium igna
ri primum purgando terunt tempus: ſe inuitos quicquam

quod minus placet Tullo: dicturos: fed imperio subigi:
res repetitum se uenisse: mi reddantur: bellum indicere
iussos. Ad hec Tullus nunciate inquit: regi uestro regem
romanum deos facere testes: inter prius populus res re
petentes legatos aspernatus dimisserit: ut in cum omnes
expectant buiusec clades belli. Hec nunciant domu al
bani: & bellum utrinq, ſuma ope parabatur ciiili simil
limum bello: prope inter parentes natoſq. troianã utran
q, problem cum Launium ab troia: ab Launio alba: ab
albanor firpe regum oriundi romani effent. Euentus
tamen belli minus miſerabilem dimicatione ſecit: quod
nee acie certatum eſt. & tectis modo dirutis alterius ur
bis: duo populi in unum confuſi ſunt. Albani priores
ingenti exercitu in agrum romanum impetum ſecere
caſtra ab urbe baud plus quinq. millia paſſuum locat:
ſoſſa circundant: ſoſſa civilia ab nomine ducis p ali
quot ſecula appellata eſt: donec cum re nomen quoq
ietuſtate aboleuit. In bis caſtris Cuiilius Albanus rex
moritur. Dictatorem albani Metium Suffectiū creant.
Interim Tullus ferox precipue regis: magnum
q, deo, omen ab ipſo capite orſum: in omne nomen
albanum expetitur: penas ob bellum impium dictitãs
nocte præteritis hoſtium caſtris in albanum agrum p
git: ea res ab ſtatiis excuuit. Metium: ducit exercitu
quam proxime ad hoſtem potest. in de legatum premiffi
nunciare Tullo iubet: priuſqua dimicent opus eſse o
colloquio: ſi ſecum congreſſus ſit: ſatis ſare ea allatu
rum: que nibilominus ad rem Ro. quã ad albanã per
tineant. baud aspernatus Tullus: tam & ſi uana affere
bant: in aciem educit: execunt contra & albani. Poſtca
quam inſtruſt utrinq, ſtabant: cum paucis procerũ

in medium duces procedunt ibi infit albanus: Iniuri
as & non redditas res ex foedere: quę repetire sint: &
ego regem nostrum Civilium caufam buiusec effe bel
li audiffe uide cor: nec te dubito Tulle eadem pre te fer-
re: fed si uera ponius quã dictu speciofa dicenda sunt:
cupido imperij duos cognatos uicinoſq. populos ad
arma stimulat. nec recte an perperam interpretror:
fuerit ıſta cuius deliberatio: qui bellum ſuſcepit me al-
bani gerendo bello ducem creauere. Illud te Tulle mo-
nitum uelim: Etbruſca res quanta circa nos teq. maxi-
me ſit: quo propior uolſcis hoc magis ſcis: multu illa
terra plurimù mari pollent. memor eſto iam cum ſi-
gnum pugne dabis: bas duas acies ſpectaculo fore.
vt ſelios confectoſq. ſimul uictore ac uictu aggrediá-
tur. Itaq. finos diu amant: qui non contenti libertate
certa: in dubiam imperii ſeruituq. alcam umus: ineam
aliquam iam: qua utri utris imperent: ſine magna
dade: ſine multo ſanguine utriuſq. populi decerni
poſſit. Haud diſplicet res Tullo quanquam tum indole
animi: tum ſpe uictorie ferocior erat: quęrentibus u-
trinç ratio initur: cui & fortuna ipfa præbuit materi
am. Forte in duobus tum exercitibus erant tergemi
mi fratres nec etate nec uiribus diſpares: horatios eu-
riatioſq. ſuiffe ſatis conſtat: nec fere antiqua res alia
eſt nobilior. tamen in re tam clara nominum error o-
manet: utrius populi horati: utrius curiati fuerint:
auctores utroq. trabunt: plures tamen inuenio: qui ro
manos horatios uocent: bos ut ſequar: inclinat anim?
Cum tergeminis agunt reges: ut pro ſua quiſq. patria
dimicet ferro. ibi imperium fore: unde uictoria fuerit.
nibil recuſatur. tempus & locus conueniunt: priuſqua

dimicarent: foedus ietum inter romanos & albanos &
bis legibus: ut cuius populi cives eo certamine uicif-
sent: is alteri populo cum bona pace impitaret. Federa
alta aliis legibus: ceterum eodem modo omnia fiunt.
Tum ita factum accepimus: nec ulius uctuſtior fœde-
ris memoria eſt: fecialis regem Tullium ita rogavit. Iu-
beſne me rex cum patre patrato populi albani fœdus
ferire iubente rege: ſagmina inquit te: rex poſco: rex
ait: puram tollito. fecialis ex arce graminis herbam
puram attulit: poſtea regem interrogavit: rex facis o
ne me tu regium nuncium populi romani quiritium:
uaſa comiteſq. meos: Rex respondit: quod ſine fraud
de mea populi ro. quiritu fiat: facio. Fœcialis erat Mar-
cus Valerius: Patre patratum Spurium Fuſium fecit. Ver-
bena caput capilloſq. tangens paterpatratus ad iuſiu-
randum patrandum id eſt ſanciendum eſt. fit fœdus:
multiſq. id uerbis: quæ longo effata carmine: nò opere
eſt. referre peragit: legibus deme recitatis: audi inſt
Iupiter: audi paterpatrate populi albani: audi tu popu-
lus albanus: ut illa palam prima poſtremaue ex illis
tabulis cerane recitata ſunt ſine dolo malo: uti, ca hib
bodie rectiflome intellecta ſunt: illis legibus po. ro. pri-
or non deficiet: ſi prior defecerit: publico confilio: do-
lo malo: tu illo die Iupiter po. ro. ſie ferito: ut ego bûc
porcum bodie feriam: tanto q. magis ferito: quanto ma-
gis potes: poſleſq. ubi id dixit: porcum faxo ſilice per-
euſit. Sua item carmina albani ſuum q. iuſiurandum
per ſuum dictatorem ſuofq. ſacerdotes peregerunt. Fe-
dere ieto tergemini: ſicut conucnerat arma capiunt.
cum ſui utroq. adhortarent: deos patrios: patria: atq.
parentes: quicquid cium domi: quicquid in exercitiu

sit: illor� tunc arma: illorum intueri manus: feroces suop-
te ingenio: & pleni adhortantium uocibus in medium in-
ter duas acies procedunt. Confederant utrinqpro caits-
duo exercitus periculi magis praefentis: quam curc ex-
pertes: quippe imperium agebatur in tam paucorum uir-
tute atqfortuna positum: itaq, crecti sulpenſiq, in mini-
me gratum ſpectaculum animo intenduntur. Datur ſi-
gnum inſeſuſq, armis uelut acies terni unuencs magno-
rum exercituum aios gerentes concurrunt: neq bis: ne-
q, illis periculum ſuum: publicum imperiu ſeruitiunq,
obueriatur animo: futuraq, ea deinde patriæ fortuna:
quam ipſi feciſſent. Ut primo ſtatim concurſu increpi-
ere arma: micantefq, ſuſere gladii: horror ingens ſpcc-
tantes perſtringit: & neutro inclinata ſpe torpebat uox-
ſpirituſq. Conſertis deinde manibus: cum iam non mor-
tantum corpor: agitatioq, anceps telor: armor: q: ſed uul-
nera quoq: & ſanguis ſpectaculo eſſent: duo romani ſup-
alium aliu: uulneratis tribus albanis: expirantes corru-
runt ad quor caſum cum clamaſſet gaudio albanus exer-
citus: romanas legiones iam ſpes tota nondum cura deſe-
ruerat: exanimes iuee unius quem tres curiatu circuſſete-
rant. Forte is integer ſuit: ut uniuersi ſolus nequaqua par-
sic aduerſus ſingulos ferox: ergo ut ſegregaret pugna eor-
capeſſit fugam: ita ratus ſecuturos ut quenq, uulnere affe-
ſtum corpus ſineret. Iam aliquam tum ſpacii ex eo loco: u-
bi pugnatum eſt: aufuget: cum respiciens uidit magnis-
interuallis ſequentes: unum haud procul ab ſele abeſſe:
in cum magno impetu redit: & dum albanus exercitus
indamat curiatus: uti opem ferant fratri: iam Horatius
uietor ceſo hoſte ſecundam pugna petebat: tunc clamo-
re qualis ex inſperato fauentium ſolet: Ro. adiuuant mi-

litem suum: & ille defungi preliò festinat: prius itaq. q,
alter qui nec procul aberat: consequi posset: & alterum
curiatium conficit. Iamq. equato Marte singuli superat:
sed nec spe nec uiribus pares: alter intactum ferro cor-
pus & geminata victoria ferocem in certamen tertium
dabat: alter feffum uulnere: feffum curfi trabens cor-
pus: uicufq. fratrum ante se strage victori obicitur ho-
fi: nec illud prelium fuit. Romanus exultans duos in-
quit: fratrum manibus dedi: tertium caufam belli but?
ut Romanus albano imperet: dabo: male suftinenti ar-
ma gladium ſuperne iugulo defigit: iacentc ſpoliat.
Romani ouantes ac gratulantes Horatium accipiunt:
eo maieo cum gaudio: quo prope metum res fuerat.o
Ad ſepulturam inde ſuor. nequaqua paribus animis,
tuntur: quippe imperio alteri aucl: alteri dicionis alí-
enefacn. Sepulcra extant: quo quiſq. loco cecidit: duo
romana uno loco propiis albam: tria albana Romam
uerſus: fed diſtantia locis ut pugnatum eſt. Priuſquaſ
inde digrederentur roganti. Metio ex ſcedere iſto: qd
imperaret: imperat. Tullus uti iuuentutc in armis habe
at uſur. ſe ipſo opera: ſi bellum cum uicientibus forer:
ita exercitus inde domos abduch. Horatius ibat terge
mina ſpolia pre ſe gerens: cui foror uirgo: que deſpon
ſata uni ex curiatus fuerat obuia ante portam cape
nam fuit: cognitoq. ſuper humeros fratris paludamc
to ſponfi: quod ipfa confecerat: ſoluit crines: & flcbili
ter nomine ſponſum mortuum appellat. mouet feru-
ci iuueni animu comploratio ſororis in victoria ſua:
tantoq. gaudio publico. ſtricto itaq. gladio simuluer
bis inctrepans tranſfigit puellã. Abibinc cum imatura
to amore: inquit oblita fratrũ mortuor. iuuiq: & obli

ta patric: licat: quæcunque romanum lugebit hostem. o
Atrox unsum id facinus pattribus plebique: sed recens me
ritum facto oblatabat: tamen raptus in iis ad regem. Rex
ne ipse tam tristus ingratiq, ad uulgus iudicis aut secun
dum iudicium supplici auget etiam: concilio populi ad
uocato diuam uiros inquit: qui Horatio perduellionem
iudicent: secundum legem facio: lex horrendi carnis
erat. Duumuiri perduellionem iudicent: si a duumuiris
prouocarit: prouocatione certato: si uincent: caput obnu
bito: infelici arbori restituis fuispendito: uerberato uel intra
pomerium uel extra pomerium. hæc lege duumuiri cre
ati: qui se absoluere non rebantur eam lege: ne innoxium
quidem posse cum condemnassent. Tum alter ex iis. P.
Horati tibi perduellionem iudico: inquit: lictor colliga
manus: accesserat lictor: miiciebatque laqueu: tum Hora
tius augetore Tullo clemente legis interprete: prouoco:
inquit: ita de prouocatione certatum ad populum est.
Moti homines in eo iudicio maxime: P. Horatio patre
proclamante se filiam iure cæsam iudicare: ni ita pato
iure in filium animaduerit, fuisse, orabat deinde ne
se: quem paulo ante cum egregia estre pre conspexissent:
orbum liberis facerent. Inter hec senex iuuenum ample
xus spolia curiatorum fixa eo loco: qui nunc pila bora
tia appellati: r. ostentans bunceine: quæ modo decora
tum ouantem victoria incedentem iudicis Quirites
cum sub furca unctum inter uerbera & cruciatus in
dere potestis: quod uix albanorum oculi tam deforme
spectaculum ferre possent. Ilictor colliga manus: quæ
paulo ante armate imperii Po. Ro. pepererunt. I caput
ob nube liberatoris huius urbis: arbori infelici fuispen
de. uerbera uel intra pomerium: modo inter illa pila

& Ispolia bosfum: uel extra pomerium modo intra sepul
cra curiator: quo enim ducere bunc iuuenem potestis;
ubi non sua decora cum a tanta feditate supplicii undi
cent: Non tulit populus: nec patris lachrymas: nec ip
fius parem in omni periculo animu: absoluerunt, ma
gis admiratione iurtutis: quam iure cauſac. Itaq, ut cae
des manifesta aliquo tamen piaculo lueret: imperatum
patri ut filium expiaret pecunia publica: is quibuscam
piacularibus ſacriſicus faciis: que deinde genti boranic
tradita ſunt: tranſiſſo per iiam trigillo: capite adoperto
uclut ſub iugo miſit iuuene: id bodie publice quoq ſem
per reſeſtum manet. Sororium trigillum uocant. Hora
tie ſepuler: quo loco corruerat iecta: conſtructum eſt fa
xo quadrato. Nee diu pax albana manſit, inuidia uul
gi: quod tribus militibus fortuna publica comiſſa ſue
rit: ianum ingentium dictatoris corrumpit: & quoni
am recta conſilia baud bene euenerant: praeis reconci
liare popularium animos cepeſt. igitur ut prius in bel
lo pacem: ſie in pace bellum querens: quia ſue ciuitati
animor: plusquam iurium cernebat eſſe: ad bellum pa
lam atq, ex edicto gerendum: alios conſitat populos:
ſuis per ſpeciem ſocietatis referuat proditioru: Fidenæ
tes colonta romana iecientibus ſociis confiſu affumptis
pacto tranſitionis albanor: ad bellum atq, arma incitan.
Cum Fidenæ aperte deſeſſent: Tullus Metio exercituq, et
ab alba aceito contra bosſes ducit: ubi anienem tranſit
ad confluentis collocat caſtra. Inter eum locum & fide
nas: iecientium exercitus tyberim tranſierat: bi & in ac
e prope flumen tenuere dexterum cornu: in ſiniftro fide
nates propiis montes conſiſtunt. Tullus aduerſus uici
tem boſtem dirigit ſiis albanos contra legionem fide

natium collocat. Albano non plus animi erat: quam
fidei: nec manere ergo neq, transire aperte auſus ſenſi
ad montes ſuccedit. inde ubi ſatis ſubiffe ſefe ratus eſt:
erigit totam aciem: fluctuanſq, animo: ut tereret tem
pus: explicat ordines. Conſilium erat: qua fortuna res
daret co inclinare uires. Miraculo primo eſſe romanis:
qui proximi ſteterant: ut nudari latera ſua ſociorum o
digreſſu ſenſerunt. inde eques citato equo nunciat regi
abire albanos. Tullus in re trepida. xii. uoit ſalios ſana
q, Pallori ac Panori: equitem clara increpans uoce ut ho
ſtes exaudirent: redire in prelium iubet nihil trepidati
one opus eſſe: ſuo uſſu circumducı albanum exercitii
ut fidenatium nuda terga inuadant. idem imperat: ut
baſtas equites erigere iubeat. Id factum mague parti pe
ditum romanq, conſpectum abeuntis albani exercitus
interſeſpit: qui uiderant: id quod ab rege auditu erat
rati: co acrius pugnant. Terror ad hoſtes tranſit: & audi
uerant clara uoce dictum: & magna pars fidenatium:
ut qui colloni additi romanis eſſent: latine ſciebant.
Itaq, ne ſubito ex collibus decurſu albanor interclude
rentur: ab oppido terga uertunt. inſtat Tullus: ſuſoq,
fidenatium cornu in ucieatem alieno pauiore pcuſuus
ferociter redit: nec illi tuillere impetu: ſed ab effuſa ſuga
flumen obiectum a tergo arcebat: quo poſteaq, ſuga in
dinavit: aliu arma ſode iactantes in aquam ceci rucbat:
aliu dum cunctantur in ripis inter ſuge pugneq, conſili
um oppreſſu. Non alia antre romana pugna atrocior ſu
it. Tum albanus exercitus ſpectator certainis deduc
tus in campos Mettus. Tullo deuicuos hoſtes gratulatur.
contra Tullus Mettum benigne alloquitur: quod bene
uertant caſtra albanos ro. caſtris iungere iubet. ſacri

ficium luftrale in diem poſterum parat. Vbi illuxit:
paratis omnibus: ut aſſolet: uocari ad concionem utriu
q[ui] exercitum iubet: præcones ab extremo orſi prios
exciuere albanos: bi nouitate etiam rei moti ut rege
romanor[em] concionantem audirent: proxime conſtu
tere: ex compoſito arina circuſat romana legio: ce
turionibus datum negotium erat: ut ſine mora im
peria exequerentur. Tum ita Tullus inſit. Romanu ſi
unquæ ante alias ullo in bello fuit: quod duſ imor
talibus gratias aperetis: deinde ueſtre ipſo[rum] uirtuti
externum id prelium fuit: dimicatum eſt enim non
magis cum boſtibus: quamque dimicatio maior ac
periculofior eſt cum prodiſione ac perſidia ſociorù:
nam ne uos falfa opinio teneat inuiffu meo albani ſu
biere ad montes: nec imperium illud meum: ſed coſi
lium & ſimulatio ſuit: ut nec uobis ignorantibus deſe
ri uos: auerteretur a certamine animus & boſtibus eu
cùueniri ſe ab tergo ratis terror ac fuga inuiceretur.
Nec ea culpa quam arqu[em]: omnium albanor[em] eſt: du
cem fecuti ſuit: ut & uos: ſi quo ego inde aq[ua]men de
dinare uoluiffem: feciſſetis: Metius ille eſt ductioni ut
neris buus: Metius idem buus machinator bell[ei]. Me
tus focderis romani albani q[ui] ruptor: audefe deinde
talia alius: niſi bunc inſigne iam documentu mortali
bus dedero. Centuriones armati Metium circuſiſt[ur]
rex c[etera] ut orſus erat: paq[it]: Quod bonum fauſtus
felix q[ui] ſit Po. Ro. ac mibi: uobisq[ui] albani: populum o[em]
albanum Romæ traducere in animo eſt: cuittare da
de plebi: primores in patres legere: unam urbe unam
rempublicam facere: ut ex uno quondam in duos po
pulos diuſa albana res eſt: ſic nunc in unu redeat.

Ad hec albana pubes inermis ab armatis septa in ua
riis uoluntatibus comuni tamen metu cogente filen
tium tenet: Tum Tullus. Meti Suffeti inquit: si ipse di
scere posse fidem ac foedera seruare: utio tibi ca di
sciplina a me adhibita est: nunc quoniam tuu infa
nabile ingenium est: tu tuo supplicio doce humanu
genus ca lancta credere quae a te uiolata fune ut i
gitur paulo ante animum inter Fidenatem Roma
namq rem ancipitem gefisti: ita iam corpus passim
distrabendum dabis: Exinde duabus admotis qua
drigis in currus cae: distentium alligat Metium: de
inde in diuersum equi concitati lacerum in utroq cur
ru corpus: qua inbesserant: uinculis membra portates
auertere omnes a tanta foeditate spectaculi oculos. Pri
mum ultimq[ui] illud supplicium apud romanos exem
pli parum memoris legum humanae fuit: in alius olo
trari licet nulli centium mitiores placuiffe poenas.
Inter hæc iam premifi erant Albam equites q[ui] mul
titudinem traducerent Romæ: leoniæ deinde du
ctæ ad diruendam urbe: quæ ubi intrauere portas
non quidem fuit tumultus ille nec pauor: qualis ca
ptare esse urbium solet: cum efficitis portis: stratis
ue ariete muris: aut arce ut capta clamor hoſtilis &
curſus per urbem armator omnia ferro flamaq[ui]o
mifcet: fed filentium trifte ac tacita moestitia ita de
fixit omnium aios: ut præ metu obliti quid relin
querent: quid fecim ferrent deficiente consilio: rogi
tanteſq[ui] alii alios nunc in liminibus ftarent: nunc erra
bundi domos suas ultimum illud uifuri peruagarè
tur. Vt uero iam equitum clamor exire iubentium
inſtabat: iam fragor tectoru: quae diruebant: ultimis

urbis partibus audiebatur: puluſq; ex diſtantibus lo-
cis ortis uelut nube inducta omnia impleuerat: rapti
quibus quiſq; poterat clatis cum larem ac penates tec-
taq; in quibus natus quiſq; educatuſq; effect: relinquen-
tes exirent. Iam continens aqmen migrantium imple-
uerat ulas: & conspectus alio: mutua miſeratione intc-
grabat lachrymas: uocelq; etiam miſcrabiles exaudie-
bant: mulierum: precipue cum obſeſa ab armatis tem-
pla auqula præterirent: ac uelut captos relinquerent
deos. Egreſſis urbem albanis: romanus paſſim publi-
ca priuataq; omnia recta adequat ſolo: unaq; bora qua
dringentor: opus annorù: quibus alba ſteterat: exei-
dio ac runis dedit. templis tantum deum: ita enim c-
dictum ab rege fuerat: temperatum eſt. Roma interi-
creſcit albe runis: duplicatur eum numerus: cdi?
additur urbi mons: & quo frequentius habitaretur:
eandem ſedem Tullus regie capit: ibiq; habitaui: prin-
cipes albanor: in patres: ut ea quoq; pars reipu. creſſe
ret: leqit. Tullios: Serulios: Quintios: Geganios: Curia-
tios: Chloelios: templumq; ordini ab ſe aueto curiā ſe-
cit que Hofhia uſq; ad patrum nostror: aetate appel-
lata eſt. Et ut omnium ordinum uribus aliquid ex o-
nouo populo adueretur: equitum decem turmas ex
albanis leqit: legiones ueteres eodem ſupplemento ex-
pleuit: & nouas ſcripſit. Hac fiducia iurium Tullus ſa-
binis bellum indicit: genti ea tempeſtare ſeundū Etbru-
ſeos opulentiſtme uiris armiſq; utring: inurię faſte:
ac res nequequān erant repetit: Tullus ad Fenorę ſa-
num mercatu frequenti negotiatores Ro. comprehen-
ſos queribatur. Sabini ſuos prius in lucum confuojſſe
ac Romae reentos: be cauſae bellī ſerebantur. Sabini

baud parum memores & suarum iirium partē Romæ
ab Tatio locatam: & Ro. rem nuper etiam adiectione
populi albani auctam circuïspicere & ipfi externa au-
xilia. Et hæRIA erat uicina proximi et hæscon- uicien-
tes: inde ob reſiduas belloR iras maxime ſollicitatis
ad defectionem animis iuoluntarios traxere & apud
uaagos quosdam ex inopi plebe etiam merces ualuit:
publico auxilio nullo adiuti ſunt: ualuitq[ur] apud uciē-
tes: nam de caeteris minus mirum eſt pæta cù Ro-
mulo induciAR fide. Cum bellum utriq[ur] ſuma ope
pararent: uertiq[ur] in eo res uideretur: utri prius arma
inferrent: occupat Tullus in agrum ſabinum transire.
pugna atrox ad filiam malicioſam ſuit: ubi & pedi-
tum quidem robore: ceterum equitati aueto nuper
per plurimum Ro. acies ualuit: ab equitibus repente
inucetis turbati ordines ſunt ſabinor: nec puona de-
inde illis constare: nec ſuga explicari ſine magna cede
potuit. Deutetis ſabinis cum in magna gloria magniſq,
opibus regnum Tulli: ac tota res Ro. eſſet: nunciatum
regi pribuſq[ur] eſt in monte albano lapidibus pluiffe q[ui]
cum credi uix poſſet: miſſis ad id uifendum prodigl-
um baud aliter: quam cum grandinē uenti glomera,
tam in terras agunt: crebri cecidere celo lapides: uifi-
etiam audire uocem ingentē ex ſumi cacuminibus lu-
co: ut patrio ritu ſacra albani facerent: quae uelut di-
is quoq[ur] ſimul cum patria relichts obliuomi dederant
& aut Romana ſacra ſuſeperant: aut fortunae: ut fit
obiratı cultum relinquerant deum. Romanis quoq[ur] o
ab eodem prodigio nouendiale ſacrum publice ſuſee-
ptum eſt ſeu uocē cœleſtı ex albano monte miſſa: nas
id quoq[ur] traditur: ſeu aruſpicum monitu: maniſt certe

solemne: ut quando id quidem prodigium nunciatetur: ferie per nouem dies agerentur. haud ita multo post pestilentia laboratum est unde cum pigricia militandi oriretur: nulla tamen ab armis quies da batur a bellicoso rege: salubriora etiam credente mi litiæ quam domi iuuenum corpora esse: donec ipse quoq longinquo morbo est implicitus. tunc adeo fracti simul cum corpore sunt spiritus illi feroces: ut qui nihil ante ratus esset minus regium quæ sacris dedere animum: repente omnibus magnis paruitque superstitioibus obnoxius degeret: religionibus etiam populum impleret. uilgo iam homines cum statum rei: qui sub Numa rege fuerat: requirentes: unam opem eoris corporibus relictam: si pax ueni aq ab diis impetrata esset: credebant. Ipsum regem tradunt uoluentem cōmentarios Numæ: cum ibi quę dam occulta Solemnia sacrifitia Iovi Elicio facta in uenisset: operatum iis sacris se abidisse sed non te initum aut curatum esse id facere: nec solum nul lam ei oblatam celestium speciem: sed ita Iovis sol licitati præua religione fulmine dictum cum domo flagrassse. Tullus magna gloria bellu regnaut annos duos & triginta. Mortuo Tullo res: ut institutus iam inde ab initio erat: ad patres redierat: hīq interrege nominauerant: quo comitia habente Ancum Martium regem populus creavit: patres fuerè auctores. Nume Pompilii nepos filia ortus Ancus Martius erat: ut regnare coepit: & auitae gloriae memor: & quia proximum regnum ob cactera eorumque ab una parte haud fatis prosperu fuerat: sacris aut negetis: aut præue cultis longeq antiquissimum ratus sacra publi

ca: ut a Numa instituta erant: facere omnia ea ex com-
mentariis regis pontificem in album relata propone-
re in publico iubet: inde & cuibus otu cupidis: & fi-
nituis cuiratibus facta spes in awi mores atq. insti-
tuta regæ abitur. Igitur latini cum quibus regnante
Tullo ietum foedus erat: substituerant animos: & cum
incurfionæ in agrum Ro. feciſſent: repetentibus res to.
ſuperbe responſum reddunt: Desidem Ro. regæ inter
ſacella & aras acturæ eſſe regnum tati. Medium erat
in Anco ingenium & Numæ & Romuli memor: & p-
terquæ quod awi regno magis neceſſariam ſuſſe pa-
cem credebat: cum in nouo tum feroci populo quod
illı contigiffet otium fine iniuria: id ſe baud facile
habiturum: temptari patientiam: & têptatam conte-
ni: temporaq. eſſe Tullo regi aptiora quæ Numæ: ut ta-
men quoniam Numa in pace religiones instituiffet:
a ſe bellicae cerimoniae proderentur: nec gererentur
ſolum ſed etiam indicerentur bella aliquo ritu: ius
ab antiqua gente equiculis: quod nunc foeciales ba-
bent: descripſit: quo res repetuntur. Legatus ubi ad
fines cor. uenit: unde res repetuntur: capite uelato.
filo lanæ uelamen eſt: audi Iupiter: inquit: audite fi-
nes: cuicungq. gentis ſunt: nominant: audiat fas: e-
go ſum publicus nuncius Po. Ro. iuſte picaq. legatus ue
nio: uerbifq. meis fides fit. pagit deinde poſtulata:
inde Iouem teſtem facit: ſi ego iuuiſte impieq. illos
homines: illaſq. res dedier Po. Ro. miibi q. expoſco: tu
patriae compotæ me nunquam ſinas eſſe. Haec cum
fines ſupra ſcandit: haec quicungq. ei primus uir obui
us fuerit: haec portam ingrediens: hæc for. inoreſſus
paucis uerbis carminis concipiendiq. iuriſiurandi o

mutatis peragit. Si non deduntur: quos expofcit: die,
bus tribus & triginta tot enim solemnes funt: peractis
bellum ita indicit. Audi Iupiter & tu Iuno: Quirine o
diuq celefteſ: uoſq terreſtes: uoſq inferni audite: ego
uos teſtor: populum illum: quicung eſt: nominat inu
ſtum eſſe: neq uis perſoluere: ſed de iſtis rebus in pa
tria maiores natu conſulemus: quo pacto ius noſtrū
adipſcamur. Cum is nuncius Romā ad conſulendum
redit: conſeſtum rex ex bis ferme uerbis patres confu
lebat: quarum rerum: litium: cauſa: condixit paterpa
tratus Po. Ro. quiritium patri patrato priscor. Latino
rum bomini buſq priscis latinis: quas res dari: fieri: ſol
ui oportuit quas res nee dederunt: nec ſoluerunt nec
ſecerunt. die: inquit: ei: que primum ſententia roga
bat: quid cenſes: tum ille puro pioq. duello quæ redas
cenſo: itaq: conſentio: conſiſcoq. inde ordine alii ro
gabantur: quandoq pars major cor: qui aderant: in
candem ſententiam ibant: bellum erat conſenſu fieri
ſolitum: ut foccalis baſtam ferratam aut ſanguineam
prcuſtam ad fines cor: ferret: & non minus tribus pu-
beribus preſentibus diceret: Quod populi priscor. lati
noq. bomineſue prisc latini Po. Romano quiritiū ſe-
cerunt: deliquerunt quod Po. Romanus quiritiū bel-
lum cum priscis latinis uiffit eſſe: ſenatufsue Po. Roā
mi quiritium cenſuit: conſenſit: conſciuit: ut bellū cui
priscis latinis fieret. Ob eam rem ego populi q. roma
nus populo priscorum latinor. bomini buſq priscis
latinis bellum indico: facioq: Id ubi dixiſſet: baſtā in
fines coru: emit rebat. Hoc tum modo ab latinis repe
tite res ac bellum indictum: morēq cum poſteri acc
perunt. Ancus demandata cura facor: flamminibus t

facerat tribuſq.

facerdotibusq[ui] alius: exerciti nouo conscripto: profectus
Politorium urbem latinorum ui coepit: secutufq[ui] morem
regum prior: qui rem romanam auxerant: boſtibus
in cimitate accipiendis multitudinem omnem Romam
traduxit: & cum circa palatum fedem ueteres romam
or: Sabini capitolium atq[ui] arcē: celium montē alba
n impleßent: Auentinum noue multitudini datum
additi eidem haud ita multo poſt Tellenis Ficanaq[ui] ca-
ptis noui cies. Politorium inde rurſus bello repetit:
quod uacuum occupauerant prīſci latini: eaq[ui] cauſa
diruendę urbis eius ſuit romanis: ne boſtum ſem-
per receptaculum eſſet. Poſtremo omni bello latino
in Eduliam conpulſo aliquandiu ibi marte incerto
uaria uieſoria puq[ui]atum eſt: nam & urbs tuta mu-
nitionibus præſidioq[ui] firmata ualido erat: & cauſis
in aperto poſtis alioquutiens exercitus latinus com-
minus cum romanis ſigna contulerat. Ad ultumum
omnibus copiis connixus Ancus acie primum uueit:
inde ingenti præda potitus Romam redit. Tum quo-
q[ui] multis millibus latinorum in cimitatem acceptis: q[
bus ut iungeretur palatio auentinum ad Murticę da-
tę fedes. Iamiculum quoq[ui] adiectum non inopia loci
fed ne quando ea arx boſtium eſſet: id non muro ſo-
lum: fed ob eōmoditatem itineris: ponte ſublicio tu-
prumum in tyberim facto conungi urbi placuit. o
Quiritium quoq[ui] foſſa haud paruum munimentum
a plantoribus additum locis Anci regis opus est. Ino-
ti incremento rebus auethis cum in tanta multitudi
ne hominu diſerimine recte an perperam fach[ui] con-
fuſo facinora dandestina fierent. Carcer ad terro
rem increſcentis audacia media urbe ſiminens foro

aedificatur. Nec urbs tantum hoc reçc cœurit: sed e-
tiam aocr finesq. Silua melia uicientibus adempra:
usq ad mare imperium prolatum. & in ora tyberis
Hoftia urbs condita: Salinae circa facte: eorcunque
bus bello gectis aedes Iouis feretri amplificata. An-
co reconante Lucumo: uir impiger ac diuitiis potês
Romam cōmigravit cupidine maxime ac ſpe ma-
qui honoris: cuius adipiscendi Tarquiniis: nam i-
bi quoq peregrina ſturpe oriundus erat: facultas
non fuerat. Demarathi corinthii filius erat: qui ob
ſeditiones domo profuque cum Tarquiniis forte cō-
ſedisser: uxore ibi ducta duos filios genuit. nomina
bis Lucumo atq. Aruns fuerunt: Lucumo ſuperfu-
it patri bonor omnium heres: Aruns priuſqua pa-
ter moritur: uxore grauida relicta: nec diu manet
ſuperſtes filio pater: qui cum ignorans nur: uentre
ferre ſmemor in testando nepotis deceſſſer: puero
poſt auı morte in nullam forte bonor: nato ob ino-
piam Egerio inditum nomen: Lucumoni contra om-
nium hæredi bonor: cum diuitiæ iam animos face,
rent: auxit ducta in matrimonium Tanaquil ſümo
loco nata: & quae baud facile iis: in quibus nata erat:
humiliora ſineret. ea cum illi nupſſet: ſpernentibus
etbruſcis Lucumonem exulem: aduena ortum: ferre
indignitate non potuit: obliatq. ingenite erga patria
caritatis: dummodo uir: honoratum uideret: concilius
migrandi ab Tarquiniis cepit. Roma eſt ad id potiſſi
mum uisa in nouo populo: ubi omnis repentina atq.
uiiute nobilitas ſit: futur locum forti ac ſtrenuo ui-
ro: reconſſe Tatium ſabinu: accerſitum in regnû Nu-
mam a Curibus: & Ancum ſabina matre ortum nobi-

lemq una imagine Numc esse: facile perfuadet: ut cu
pido bonor: & cui Tarquinii materna tantum patria
effet. Sublatis itaq rebus cōmiorat Romā. Ad ianicu
lum forte uentum erat: ibi carpento sedenti cū uxore
aquila suſpenſis demiſſa leniter alis pilleum auferit
ſuperq carpentum cum magno clangore uolitans tur
ſus uelut minifterio diuinitus miſſa capiti apte repo
nit: inde ſublimis abuīt: accepiffe id augurium lēta di
citur Tanaquil perita ut uulgo Etbruſci cadefinium p
diogor. mulier excelfa & altra ſperare complexa uir
ubet: eam alitem ea regione celi & eius dei nunciam
ueniſſe: circa ſuum culmen hominis auſpicium ſe
ciſſe: leuaffe bumano ſuperpoſitum capiti decus: ut
diuinitus eidem redderet. Has ſpes cogitationeſq ſe
cum portantes urbem inoſſeli ſunt: domicilioq ibi
comparato. L. Tarquinium Priscum aedidere nomen.
Iam romanis conſpicuum cum nouitas diuinaeq ſa
ciebant: & ipſe fortunam benigno alloquio: comita
te inuitandi: beneficuſq: quos poterat: ſibi concilian
do adiuuabat: donec in regiam quoq de eo faima per
lata eſt: noticiaq cum breui apud regem liberaliter
dextercq obeundo officia in familiaris amicicæ ad
duxerat iura: ut publicis pariter ac priuatis confi liis
bello domiq intereſſet & per omnia expertus: poſtre
mo tutor etiam liberis regis teſtamento institueret.
Regnauit Ancus is quattuor & xx. annos: cuilibet
ſuperior. regum belli paciſq & artibus & gloria par.
Iam filii prope puberem actate erant: eo maſſis Tarq
nius inſtare: ut quāprimum comitia regi creando fi
erent quibus inſictis ſub tempus pueros uenatū ab
legauit: iſq. primus & petiſſe ambitioſe regnuin: &

orationem dicitur habuisset ad conciliandos plebis a
nimos cōpōsitā: cum se non rem nouam petere: quippe
qui non primus quod quisquam indignari mirariuc
posset: sed tertius romae peregrinus regnum affectet:
&Tatium non ex peregrino solum: sed ex boſte reges
factum: & Numam ignar urbis non petentē in regni
ultro accitum: se ex quo ſui potens fuerit Romam cū
coniuge ac fortunis omnibus cōmigraſſe: maiore par
tem actatis eius: qua cuiſibus officiis ſungantur bo
mines: Romæ se quam in uetere patria uiciffle: do
mi militiacq ſub baud poenitendo magiſtro ipſo o
Anco rege romana se iura: romanos ritus didiciffle:
obſequio & obſeruantia in regem cum omnibus bo
mitate erga alios cum rege ipſo certaſſe. Hac eum
baud ſalta memorantē ingenti consenſu populus ro
manus regnare iuſſit. Ero uir cactera eorumque se
cuta: quam in petendo habuerat: etiam regnantem
ambitio eſt: nec minus regni ſui firmandi: quam au
gende reipu. memor: centum in patres legit: qui de
inde minor gentium ſunt appellati: factio baud du
bia regis: cuius benefitio in curiam uenerant. Bellu
primum cum latinis geſſit. & oppidum ibi Appiolas
ui cecpit: predaq inde maiore: quam quanta belli fa
ma fuerat: reuecita: ludos opulentius instructuſq: qua
priores reges: fecit. Tum primum eicco: qui nunc maxi
imus dicitur: deſignatus eſt locus: loca diuſa patribus
equibusq: ubi ſpectacula ſibi quiſq facerent fori ap
pellati. ſpectanere ſurcis duodenos ab terra ſpectacu
la alta ſuſtinentibus pedes. Ludicrum ſuit: equi: pu
gileſq ex Etbruria maxime acciti. Solemnes deinde
annui manere ludi romani: magni q uarie appellati.

Ab eodem rege & circa for. priuaris aedificanda uifa
sunt loca: porticus: taberneq. factae. Muro quoq. lapi
deo circundare urbem parabat: cum Sabinum bellu
coepis interuenit: adcoq. subita res fuit: ut prius A
menem transfierunt boſtes: quam obuam ire: ac pro
bibere exercitus romanus poſset: itaq. trepidatum.
Romae eſt: & primo dubia victoria magna utrinq.
caede puonatum eſt: reductis deinde in castris boſt
um copiis: daroq. spacio romanis ad cōparandum de
integro bellum: Tarquinius equitem maxime ſuis de
eſſe iuribus ratus: ad Ramnensſes: Titienſes: Luceres:
quas centurias Romulus ſcripſerat: addere alias cō
ſtituit: ſuoq. inſignes relinquere nomine. Id quia in
aungurato Romulus ſecerat: negare Actius Nauius
inclytus ea tempeſtate augur: neq. mutari: neq. nouū
conſtitui: niſi aues addiſſent: poſſe: ex eo ira regi
mota: eludenq. arte: ut ferunt: age dom. inquit: diu
na maugurato fieri ne poſſit: quod nunc ego mente
conciPIO: cum ille in augurio rem expertus: profecto
futuram dixiſſet: atqui hoc animo aſtitam: inquit: te
nouacula cotem diſeſſurq.: cape hacc: & perage quod
aues tue fieri poſſe portendunt. Tum illud bauſ con
ctanter diſe diſſe cotem ferunt. Statua Actu capite
uclato: quo in loco res acta eſt: in comurio in orā diſb
ipſis ad Ieuam curiac. ſuit: cotem quoq. eodem loco
ſitam eſſe memorant: ut eſſet ad poſteros miraculi
eius monumentum. Augurus certe ſacerdotioq. au
gurum tantus bonos acceſſit: ut nihil bellu: domiq.
poſſea: niſi auſpicato gereretur: concilia populi: e
xercitus uocati: ſi ſma reſ: ubi aues non admiſſet
dirimerentur. Neq. tum Tarquinius de equitum cen

turiis quicquam mutavit: numero tantum alterus
adiecit: ut mille & ccc. equires in tribus centuriis ef
fent: posteriores modo sub iisdem nominibus: qui
additi erant appellati sunt: quas nunc: quia gemi
natc: sunt: sex uocant centurias: Hac parte copiar.
aucta: iter. cum fabinis confligitur: sed practerquæ
quod iiribus creuerat Ro. exercitus: ex occulto eti
am additur dolus: missis qui magnam uim lignor.
in Anienis ripa iacentem ardentem in flumen coni
cerent: uentoq. adiuuante accenfa ligna & pleraq. in
tatibus impacta publicis cum bacerent: pontem ince
dunt. ea quoq res in puona terrorc attulit fabinis ef
fusis: eadem fuga impediu: multiq mortales cum
boftem effuſient: in flumine ipfo periere: quorco
fluitantia arina ad urbem cognita in tyberim: pri
us pœne: quam nunciati poſset: inflignem uictoria
fecere. Eo prelio praecipua equitum gloria fuit: u
trinq ab cornibus politos: cum iam pelleretur media
peditum fuor. acies: ita incurriffe ab lateribus ferut:
ut non fifterent modo fabinas legiones ferociter in
ſtantes cedentibus: fed subito in fugam uerterent mo
tes fabini curfu effuſo patebant: & pauci tenuere ma
xuma pars: ut antedictum eſt ab equitibus in flume
acti ſunt. Tarquinius inſtandum perterritis: tatus
præda: captiiuſq. Romam missis: ſpoliis boſtii: uo
tum id Vulcano erat: ingenti cumulo accenſis: peror
porro in agrum fabinum exercitum inducere: &o
quãquã male gefta res erat: nec gecturos melius ſpe
rare poterant: tamen quia conſulendi res no dabat
ſpatium: iere obuiam fabini tumultuario milite: ite
rumq. ibi fusi perditis iam prope rebus pacc Petiere.

Collatia & quicquid circa collatiam agri erat: fabi
nis ademptum. Egerius hic fratris filius erat regis
Collatiae in præfido redictus: deditoſq. collatinos
ita accipio: eamq. deditionis formulam eſſe. Rex
interrogavit. Eſtis uos legati oratoreſq. miſſi a po
pulo collatino: ut uos populumq. collatinum dede
tectis? Sumus. Eſtne populus collatinus in ſua pote
ſtate? Eſt. Deditisne uos populumq. collatinum:ur
bem: agros: aquam: terminos: delubra:utenſilia:o
diuina: humanaq omnia in meam Po. Ro. dicione?
Dedimus. Et ego receipto. Bello fabino perſecto.Tar
quinius triumphans Romam rediit: inde priscis la
tinis bellum fecit: ubi nufquam ad univerſc rei di
micatione uentum eſt: ad ſingula oppida circuſere
do arma omne nomen latinum domuit: Corniculú:
Ficulnea Vetus: Cameria: Cruſtumerum. Ameriola:
Medulha: Nomentum. Hec de priscis latinis: aut q.
ad latinos deſecerant: capta oppida. Pax deinde fa
eta eſt. Maiore inde animo pacis opera inchoata:
quam quanta mole gesserat bella: ut non quietor
domi eſset populus: quam militiae ſuſſet: nã &
muro lapideo: cuus exordium operis fabino bel
lo turbatum erat: urbem: quam nondum munie
rat: cingere parat: & infima urbis loca circa forus
aliaſq. interectas collibus conualles: quia ex pla
nis locis baud facile euebebant aquas e cloacis fa
gio in tyberim ductis ſiccat: & area ad aedem in.
capitolio Iouis: quam uouerat bello fabino: iam pre
ſagiente año futuram olim amplitudinë loci occu
pat fundamentis. Eo tempore in regia prodigiù fi
it unum cuentuq mirabile ſuit puero dormienti:

cui Seruio Tullio nomen fuit: caput arsitque ferunt &
multor conspectu: plurimo igitur clamore inde ad
tantae rei miraculum orto excitum regem: & cum
quidam familiarium aquam ad extinguendum ferris
ab regina retentis: sedatque tam tumultu mouere uo
tuisset puerum: donec sua iponte experretus esset:
mox cum somno flamam abisse. Tum adducto in se
eretum uiro Tanaquil. Videinet tu puer bunc: inquit:
quem iis tam buman cultu educamus. Seire licet bue
lumen quondam rebus nostris dubus futuris: prefi
diumque regiae afflictes: proinde materiam ingentis
publicae priuatim decoris omni indulgentia nostra
nutriamus. Inde puerum liber loco coepitum habet
ri erudiriq aribus: quibus ingemis ad magnis for
tunae cultum excitant. Fuerit facile: quod dus cor
di esset: iuxonis enafiri uere indolis regiae: nec cum
querceretur gener. Tarquinio quisquam romanacu
uentutis ulla arte conferri potuit: filiamque ei suam
rex despondit. Hic quacumque de causa tantus illib
nos habitus credere probiter serua natum cum par
uimq ipsum feriisse. Eorum magis sententiae sum
qui Corniculo capto Seruio Tullio: qui princeps in illa
urbe fuerat: grandam uiro occiso uxorem: cui inter
reliquas captivas cognita esset: ob unicam nobilita
tem ab regina romana probitam feruntur: o
partum Romae aediditque Priti Tarquinii domo: idem
tanto beneficio: & inter mulieres familiaritatem au
etam: & puer in domo a paruo educatum: in caritu
te atq bonore fuisse: fortunam matris: quod capta
patria in boſtium manus uenerit: ut serua natus er
deretur: fecisse. Duo de quadragesimo ferme anno

ex quo regnare cœperat. Tarquinus non apud regem
modo: sed apud patres plebem, longe maximo bono
re Seruus Tullius erat. Tum Anci filii duo: & si antea
semper pro indignissimo habuerant se patrio regno
tutoris: fraude pullos: regnare Romae aduenam non
modo uicimic: sed ne italice quidem furpis: tunc im
penfius bis indignitas creßere: si ne ab Tarquinio q
dem ad se rediret regnum: sed præceps inde porro al
feruitia caderet: ut in eadem cimitate poft centefim
fere annum: quam Romulus deo prognatus: deus
ipse renuerit regnum: donec in terris fuerit: id ferus
ferua natus poſſideat: tum cœmune romani nominis
tum præcipue id domus suae dedecus fore: si Anct
regis uirili furpe salua non modo aduenis: sed etiam
ferus romanum regnum pareret: ferro igitur eam ar
cere contumeliam ſtatunt: sed iurie dolor in Tar
quinum ipsum magis: quam in Seruio eos ſtimu
labat: & quia gravior ultor caedis: si ſupereſſet: rex
futurus erat: quam primatus: tum Seruio occifio quæ
cum alium gencr: delectſset: eundem regni hæredè
facturus uidebatur. Ob hoc ipſi regi infidiae parant:
Ex pастoribus duo ferociſſimi delecti ad facinus: q
conſuèt crant: uterq agrefſibus ferramentis in ue
ſtubulo regi: quam potuere: tumultuofiſtme ſpe
cie rixac in se omnes apparitores regios convertut:
inde: cum ambo regem appellarent: clamorq corpe
nitus in regiam perueniſſet: uocati ad regem perouint:
primo uterq uociferari: & certatim alter alteri obſtre
pere: coeciti a lictore: ac iuſſi inuicem dicere: tandem
obloqui deſiſtunt. unus rei ex compoſito orditur. i
dum intentus in eum se rex totus außereret: alter cla

tam securum in caput deicit: relietoq. in uulnere te
lo: ambo se foras euiciunt. Tarquiniu[m moribundu:
cum qui circa erant: excepissent: illos fugientes lieto
res comprehendunt. clamor inde concurru[s]q. popu
li mirantium quid rei effet. Tanaquil inter tumultu
claudi regiam iubet: arbitros euicit: simulq. que cura
do uulneri opus sunt: tanquam spes subeflet cōparat.
Simul: si defituat spes: alia preſidia molitur: Seruio p
pere accito: cum poene exanquem iur. oftendiffet: o
dextram tenens orat: ne inultam morte foceri: ne so
cerum unimicis ludibrio eſſe finat. tuum eſt: inquit:
Serui: si iur es: regnum: non eor: qui alienis manibus
peſſimum facinus fecere: erige te: deoſq. duces ſeque
re: qui clare hoc fore caput dimo quōdam circuſu
ſo igni portenderunt: nunc te illa celeſtis excitet
flama: nunc experгиſcere uere: & nos peregrini regna
uimus: qui fis: non unde natus fis: reputa. Situa re
ſubita: confilia torpent: at tu mea confilia ſequere.
Cum clamor impetuſq. multitudinis uix ſuſtineri
posſet: ex ſuperiore parte aedium per fenestras in
nouam uiam uerſus: habitationem enim rex ad Iouis o
ſtatoris aedem populum Tanaquil alloquitur. Iub[que]
bono animo eſſe: ſopitum regem ſuſſe ſubito iſtu
ferrum baud alte in corpus deſcendiffe: iam ad ſe
rediſſe: inſpectum uulnus abſterſo cruore: omnia
ſalubria eſſe: confidere propediem ipſum eos uſu
ros. Interim Seruio Tullio iubere populum dicto au
dientem eſſe: cum iura redditu: obituroq. alia eius
munia eſſe. Seruius cum trabea & litteribus prodi:
ac ſede regia ſedens alia decernit: de alius consultu:
ſe regem eſſe ſimulat. Itaq. per aliquot dies cù iam

expiraſſet Tarquinius celata morte per ſpeciem alie
ne fungoendae uicis ſuas opes firmauit. tum demu
palam facta & comploratione in regia orta: Seruus
præſidio firmo munitus primus iniſſu populi uo
luntate patrum regnauit. Anci liberi iam tum cō
præbenis ſcederis miniftris: ut unuere regem: & tan
tas eſſe opes Seruus nunciatum eſt. Sueſtam Pome
tiam exulatum ierant. Nam iam publicis magis cō
ſiſiis Seruus: quam priuatis munire opes: & ne qua
lis Anci libere animus aduerſus Tarquinum fuerat:
talis aduerſus ſe Tarquini libere eſſet: duas filias u
uenibus regiis Lucio atq. Arunti Tarquinius tungit.
nec tamen rupit fati neceſſitatem humanis conſiſus:
quin inuidia regni etiam inter domestiicos infida o
nia atq. inſesta faceret. Peropportune ad præſentis
quietem ſtatus bellum cum ueientibus: iam enim
inductae exierant: aliis etbruſeis ſumptu: in eo bel
llo & uirtus & fortuna enituit. Tullii: ſuſoq. inoſe
ti boſtium exercitu: baud dubius rex ſeu patru:
ſeu plebis animus periclitaretur: Romam redit.
Agorediturq inde pacis longe maximum opus: ut
quemadmodum Numa diuini auctor iuris ſuſſet.
ita Seruus condiſtorem omnis in ciuitate diſeri
minis ordinumq: quibus inter gradus diſonitatis:
fortunae q aliquid interflucet: poterit fama ferrent.
Cenſum enim inſtituit: rem ſaluberrimam tanto ſu
turo imperio: ex quo belli paciſq. munia nō uiritim
ut ante: ſed pro habitu pecuniar. fierent. Tum daf
ſes centuriarq: & bunc ordinem ex cenſu deſcrip
ſit uel pace decorum uel bello. Ex bis: qui centu mil
lium aeris aut maiorem cenſum habereſ. lxxx. con

fecit centurias: quadragenas seniores ac junior: pria
classis omnes appellati. seniores ad urbis custodiam
ut praefto essent: iuuenes ut fortis bella gerecent. ar-
ma bis imperata galea: clypeus: ocreae: loricæ: omnia.
ex ære: bacc: ut regumenta corporis essent: tela inbo-
tem haftaq. & gladius addite huc classi duæ fabr.
centuriæ: quæ fine armis stipendia facerent: datu-
munus: ut macbinas in bello ferrent. Secunda clas-
fis intra centum usq. ad quinque & lxx. millium cenfù
instituta: & ex bis senioribus iunioribus unqinti co-
scriptae centuriæ. arma imperata scutum pro dypto
& practer loricam omnia eadem Tertiae classis in
quinquaginta millium cenfum esse uoluit: rotidem
centuriæ. & eæ codem diferimine aetatum factæ:
nee de armis quicquam mutatum: ocreae tantum
ademptae. In quarta classe cenfus quinque & xxx. mil-
lum: rotidem centuriæ factæ: arma mutata: nibi
practer haftam & uerutum datum. Quinta classis
aucta centuriæ. xxx. factæ: fundas lapideſq. miſſi
les bi fecim gerebant. In bis accenfi: cornicines: ubi
cineſq. in tres centurias diſtributi. undecim millibs
bacc classis cenſebatur. Hic minor cenfus reliquam
multitudinem habuit. Inde una centuria facta est im-
munis militia. Ita pedeſtri exercitu ornato diſtribu-
toq. equitum: ex primoribus cunatatis. xii. ſeripſit
centurias: ſex ite alias centurias tribus ab Romulo
inſtitutis ſub iſdem: quibus inaugurate erant: no-
minibus fecit: ad equos emendos dena millia acris
ex publico data: & quibus equos alerent: iuduae at
tributæ: que bina millia eris in annos ſingulos pè-
derent. Haec omnia in dites a pauperibus inclinata

onera. Deinde est bonos additus: non enim ut ab Romulo traditum caeteri fruauerant reges: uti timi suffragium eadem ut: eodemque iure promisere omnibus datum est: sed gradus facti: ut neq exclusus quinquam suffragio wideretur: & ius omnis per-nes primores cimitatis effect: equites enim uocabat-tur primi. lxxx. inde primae classis centuriae per-ditum uocabantur. ibi: si uariaret: quod taro inci-debat: ut secundae classis uocarentur: nec fere un-quam infra ita defeenderent: ut ad infimos peruenient. Nee mirari oportet bunc ordinem: qui nunc est post expletas quinque & xxx. tribus: dupplicato eorum numero centurus iuniorum: senorumque ad institutam a Serio Tullio summam non conveneri: quadrifari am enim urbe duisa regionibus collibusque: qui habi tabantur: partes eas tribus appellavit: ut ego arbitror: ab tributo: nam eius quoque equaliter ex cenflu con-ferendi ab eodem imita ratio est: nequeae tribus ad eorum tura distributionem numerum quicquam per timuere. Censu perfecto: quem maturauerat metu le-gis deinceps latae: cum uneculorum minis mortis: cedixit: ut omnes romani equites pedibus in fins qusa centurus in campo martio prima luce adfeendent. ibi instruereum exercitum omnem sicut: ouer: taurisque lustraunt: idque conditum lustrum appellatū quia in cenfendo finis factus est. Millia. lxxx. eo lustrro eorum cenfa dicuntur. A ducit scriptor: antiquissimorum Fabius Pictor eorum qui ferre arma possent: cui numeerum finiffe. Ad eam multitudinem urbs quoque am plificanda uisa est: addit duos colles quirinalemui minalemque: inde deinceps auget effectus: ibi ipse.

ut loco dignitas fieret: habitat. Aggere & fossis & muro urbem circundat. Item pomoerium profert. Pomoerium uerbi uim solum intuentes poftmœmum interpretantur effe: eft autem magis circa murom locus: quem in condendis urbibus quondam qua muß ducturi erant: certis circa terminis inaußurato confeerabant: ut neq interiore parte aedificia moenibus continuarentur: quae nunc iulooctiam coniungunt: & extrinsecus puri aliquid ab humano cultu pateret soli. hoc spacium: quod nec habitari: neq arari fas erat: non magis quod poft muß effet: quam quod murus: poft id: pomoerius romani appellarunt. & in urbis incremento ſempquantü moenia proceffura erant: tantum termini bi confeerati proferebantur. Aucta ciuitate magni tudine urbis: formatis omnibus domi: & ad bellum & ad pacis ufus ne ſemper armis opes acquirerentur: confilio augere imperium conatus eft: Timul & aliquod addere urbi decus. Iam tum erat inclytum Dianae Ephesæ fanum: id communiter a ciuitatibus Asiae factum fama ferbat. Cum conſenſum deoſq conſociatos laudaret mire Seruius inter proceres laininore: cum quibus publice priuatimq hofpitia amiciciaſq de industria unxerat: ſepe iterando eadem perpulit tandem: Vt Romae fanum dianae populi latini cum Po. Ro. facerent: Ea erat confefſio: caput reque Romam eſſe: de q toriens armis certatum fuerat. Id quanquam omiffum iam ex omnium cura latinorum ob rem toriens infeliciter temptatam armis uidebatur: uni ſe ex ſabinis fors dare uifa eft priua to confilio imperii recuperandi. Bos in ſabinis nata

cuidam patrifamiliae dicitur miranda magnitudine
ac specie: fixa per multas actates cornua in uestibulum
rempli Dianae monumenti ei fuere miraculo. Habeat ut erat res: prodigii loco est: & cecinere uates: cu
ius ciuitatis eam cives Dianae imolassent: ibi fore
imperium: id carmen peruenerat ad antifitem fani
Dianae. Sabinus: ut primum apta dies sacrificio est
uifa: bouem Romam actam deducit ad fanu Dianæ
& ante aram statuit. Ibi Antistes romanus: cum eum
magnitudo uichimae celebrata fama mouisset:
memor responsi sabinum ita alloquitur. Quid nam
tu bospes paras: inquit: inestum sacrificium Dianæ
facere: quin tu ante uio perfunderis flumine: infi
ma ualle pfluit tyberis. Religione tactus bospes:
qui omnia: ut prodigio responderer: cuentus: cupe
ret rite facta: extemplo defcendit ad tyberim. In
terea romanus imolat Dianæ boue. Id mire gratu
regi ac ciuitati fuit. Seruius: quæquam iam ufi ba
ud dubie regnum possederat: tamen quia interdù
iactari uoces iuene Tarquinio audiebat se miuffu
populi regnare: conciliata prius voluntate plebis: a
oro capto ex boſtibus iuritum diuiso: auſus est ferre
ad populum: uellent: iuberent ne se regnare: tantoq
conſenſu: quanto baud quifquam aliis ante rex de
claratus est. Neq ea res Tarquinio ſpem affectandi
reſon minuit: imo eo impenſius: quia de agro ple
bis aduerſum patrum voluntate ſenſerat agi: crimi
nandi. Serui apud patres crescendi, i curia ſibi oc
caſionc datam ratus est: & ipse iuuenis ardentis a
nimi & domi uxore Tullia inquietum animum ſti
mulante. Tullit enim Romana regia ſceleris tragici

exemplum: ut tedio regnum maturior ueniret libertas: ultimumque regnum effet: quod scelere partum foret. Hic, L. Tarquinius Priseni Tarquinii regis filius: nepos ue fuerit: par. liquet: plurimis tamen auctoribus fi litum crediderim: fratrem babuerat Aruntê Tarquiniu mitis ingenii iuxenem. His duobus: ut ante dictum est: duae Tulliac regis filiae nupferant: & ipse longe dispares moribus. Forte ita inciderat: ne duo uiolen: ta ingenia matrimonio ungerentur: fortuna credo Po. Ro. quo diuturnus Serui regnum effet: consulti. Iq. cimitatis mores possent. Angebatur ferox Tullia: nibil materiac in uiro neq. ad cupiditate: neq. ad au dactam esse: tota in alter. uerfa Tarquiniu cum ut rum dicere ac regio sanguine ortum: spernere foro rem: quod iur. nacta muliebri ceffaret audacia: Con trabit celeriter similitudo eos: ut fere fit: malum ma lo apuſſum: ſed initium turbandi omnia a ſemina ortum est: ea ſecretis iuri alieni affuefacta ſermoni bus: nullis uerbor. contumelius parcere de uiro ad fratrem: de ſorore ad iur. & ſe rectius iuduam: & il lum caelibem futur. ſuſſe contendere: quam eum pari continuo: aut clanguescendum aliena ignaua esse: ſi ſibi eum: quo digna effet: du deduſſent iur: domi ſe propediem iſuram regnum ſuſſe: quod a pud patrem uideat: celeriter adolesſcentem ſuac to: meritatis implet. Aruns Tarquinius & Tullia maior prope continuatis funeribus: cum domos uacuas no uo matrimonio feciſſent: iunguntur nuptiis: magis non prohibente Seruio: quam approbante. Tum ue to in dies inſefior Tulli ſenectus: inſefius coepit regnum esse: iam enim ab scelere ad aliuu ſpectare.

mulier fecus: nec nocte: nec interdiu uir: conquifce
re pati: nec gratuita præterita paricidia effent: non sibi
defuiffe: cui nupta diceretur: nec cum quo tacita fer
uiret: defuiffe: qui ſe regno dignum putaret: qui me
minifſet ſe eſſe Prisci Tarquinii filium: qui habere qua
ſperare regnum mallet ſi tu is es: cui nuptam me eſſe ar
bitror: & uir & regem appello: ſin minus: eo nunc pe
ius mutata eſt res: quod iſtice cum ignauia eſt fecus.
Quin accingeris: non tibi a corintho: nec a Tarquinus
ut patri tuo peregrina regna moliri necefſe eſt: du te
penates patruq: & patris imago: & domus regia: & i
domo regale ſolium: & nomen Tarquinium creat uo
catq regem: aut ſi ad bace par: eſt animi: quid fruſtra
ris cuitatc: quid re ut regnum iuuenem confpici ſi
nis: facefſe hinc tarquinios: aut Corinthum deuolue
re retro ad ſirpem ſtrati ſimilior: quam patri. His a
luifq: inerepando iuuenem inſiigati nec conquifſcere
ipfa poret: ſi cum Tanaquil peregrina mulier tantum
moliri potuifſet animo: ut duo continua regna uiro: ac
deinceps genero dediſſet: ipfa regio ſemine orta nullu
momentum in dando adimendoq regno faceret. His
mulieribus inſiinctus furus Tarquinium circuire & pre
benſare minore: maxime gentium patres: ad monere
paterni benefici: ac pro eo gratiam reperere: allicere
donis iuuenes: tum de ſe ingentia pollicendo: tum re
gis criminibus omnibus locis reſeſcere. Postreino ut
iam agende rei tempus iſſum eſt: ſlipatus agmine
armatoR in for: irrupit: inde omnibus pereuſis pa
uore: in regia ſede pro curia ſedens patres in curiam
per preconem ad regem Tarquinium citari iuſſit. Co
uenere ex templo alii tam ante ad hoc praeparati:

capto enituntur: atq. exuperant iniquitate lo-
ci. Iam prope erat: ut in fummum diu iugum
cuaderent: cum terga hoſtes dedere: effuſoq. cur
ſu pene agmine uno fugientes ſequentesq. ca
ſtris incidere in eo pauiore caſtra capiuntur. q
uolſcor: effuſere potuerunt: Antium petunt.
Antium & romanus exercitus ductus: paucos
circuſſum dies deditur: nulla oppugnantius
ui noua: ſed quod iam inde ab infelici pugna
caſtris amiffis occiderant animi.

NTIO CApto.T.Aemylius. & Quintius Fabius conſules ſuunt: bic erat Fabius Quintius: qui unus exticte ad cremeram genti ſuper fuerat. Iam priore conſula tu Aemylius dandi agri plebi fuerat auſtor: itaq. ſecun do quoq. conſulatu eis & agrari ſe in ſpemle gis erexerant: & tribuni rei contra conſules ſepe temptatam adiutore utiq. conſule obtineri poſſe rati ſuſcipiunt: & conſul manebat in ſententia ſua. Poſſeffores & magna patre tributicis ſe iactare actionibus principē cuitatis: & largiendo de alieno popularem fieri quae rentes: totius inuidiam rei a tribunis in confu

lem auerterant. Atrox certamen aderat: ni t
Fabius consilio neutri partium acerbo rem ex
pediffet. L. Quintii ductu & auspitio agri ca
pti priore anno aliquantulum a uolscis effe:
Antium propinquam opportunam: & mari
tumam urbem coloniam deduci posse: ita si
ne querellis posseffore plebem in agros iturâ:
ciuitatem in concordiam fore. Haec sententia
accepta est: triuuique dandi agri creat. T. Qui
tium. A. Veronium. P. Furium uiffi nomia
dare: qui agi accipere uellent. Fecit statum
ut fit: fastidium copia: adeoq pauci nomi
na dedere: ut ad explendum numere colo
ni uolsci adderentur: cactera multitudo po
scere Romae agrum malle: quam alibi acci
pere. Equi a Quintio Fabio: is eo cum exerci
tu uenerat: pacem petiere: irritamque ip
fi subita incurfione in agri latinum fecere.
Q. Seruilius in sequenti anno: (is enim cum.Sp.
Postbumio consul fuit) in equos missus in la
tino agro statua habuit. quies necessaria mor
bo implicitum exercitum tenuit. Extra dui
in tertium annum bellum est. Q. Fabio & T.
Quintio consulibus: Fabio extra ordinem qa
is victor pacem equis dederat: ca prouincia
data: qui haud dubia fpe profectus famam
nominis sui pacaturam equos legatos in co
cilium gentis missos nunciare uiffit: Q. Fa
bium confulem dicere se ex equis Romam
pacem tulisse: ab Roma equis bellum affer
te cadem dextra armata quam pacatam

illis antea dederat. quor id periturio & perfidia fiat deos nunc testes esse mox fore ultores: se tamen: ut cunque fit: etiam nunc poenitere sua sponte equos quam pati hostilia male: si poeniteat tutum recepium ad expertam claeumentiam fore: sin periturio gaudeant duis magis iratis: quam boſtibus gesturō bellum. Hace dicta adeo nihil mouerunt quęqua ut legati prope violati sunt: exercitusque in Algidus uerlus romanos miſtus. Quae ubi Romam ſunt nunciata: indignitas rei magis quam periculū co ſulem alter ab urbe exciuit: ita duo confulares e xereitus ad boſtem accesseſtere acie instructa: ut con ſestim dimicarent: sed cum forte baud multi diei ſupereſſet: unus ab statione boſtium exclamat: oſtare hoc est romani non gerere bellum: in noctem i minent ſe aciem inſtruitis: longiore luce ad id certa men: quod inſtat nobis opus est. erastino die orien te ſole redite in aciem: erit copia pugnandi: ne time te. His uocibus irritatus miles in diem poſter in caſtra reducitur. longam uenire noctem ratus: quæ moram certamini faceret: tum quidem corpora bo ſonnoq curant. Vbi illuxit poſtero die prior alio quanto conſtitit romana acie: tandem & Equi pro cesseſere: præchium ſunt utrinq uaeheimens: quod & romanus ira odioq pugnabat: & equos conſciētia contracti culpa periculi: & desperatio future ſibit poſtea fidei ultima audere & experiri cogebat: no tamen ſuſtinure aciem romanā Equi: puliqa cum in fines ſuos se recepiffeat: nihil o inclinatoribus ad pacem animis ferox multitudo merepare duces: quod in aciem: qua pugnandi arte romanus excel

lat:comitissa res fit.

lat comiffa res fit: equos populationibus incurfioni
bufq meliores effe & multas paſſim manus: quam
magnam molem unius exercitus rectius bella gere
de. Relicto itaq caſtris preſidio egreſſi tanto cum tu
multu inuaſere fines Ro. ut ad urbem quoq terrorē
pertulerint, nec opinata etiam res plus trepidatioſs
fecit: quod nihil minus: quā ne iuſtus ac prope in ca
ſtris obſeffus hoſtis memor populationis effect: time
ri poterat: agreſſeq pauci incidentes portis no po
pulatione nec prædonum paruas manus: fed omni
uano augentes timore: exercitus & legiones adſſe
hoſtium: & inſeto agmine ruere ad urbem clama
bant. Ab bis proxime audita: incerta coq uamora
ferre ad altos: curſus clamorq uocantium ad arma
baud multu a pauore captac urbis abeſſe. Forte ab
Algido Quintius conſul redierat Romā: id remedi
um timori fuit: tumultuq fedato iuſtos timeri inere
pans hoſtes preſidia portis impoſut. uocato deide
ſenatu cum ex auſtoritate patr. iuſticio iudicto pro
fectus ad tutandos fines effect: Q. Seruilio praefecto
urbis relicto: hoſtem in agris non inuenit. Ab altero
conſule res gecta eegregie eſt: qui qua iuentur hoſtě
ſiebat grauem preda: coq impeditori agmine ince
dentem agreſſus: ſuneftam ei populationem fecit:
pauci hoſtium euafere ex inſidus: præda omnis re
ceptra eſt. ſic ſinem iuſticio: quod quatriduum fuit
reditus Quinti conſulis in urbem fecit. Cenſus dei
de actus & conditum a Quintio luſtrum. cenſa cui
um capita centum quatuor & xx. milia. cc. xiii.
dicuntur: præter orbos orbaſq. In equis nihil dem
de memorabile actum. in oppida ſua ſe recepere. uri

sua populariq, paſſi. Conſul cum aliquotiens per
omnem hoſtium agrum inſeto aqmine populabun
dus iſſet cum ingenti laude prædaq, Romæ redit.
Conſules inde Poſtbumius Albus. Sp. Furius ſiue ſu
ſius fuſios: ſurios Fabius & quidam ſcripſere. Id ad
monco: ne quis imutationem ipſor, uiroR eſſe: que
nominum eſt: putet. Haud dubium erat: quin cu
equis alter conſulum bellum gereret. itaq, equi abe
cetranis uolſcis preſidium petiere: quo cupide obla
to adeo ciuitates bae perpetuo in romanos odio cer
tauere: bellum ſuma ui parabatur. Sentiunt hérni
ci: & prædicunt romanis: Ectranum ad equos de
ſeſſe: ſuſpecta & colonia Antium ſuit: qd magnæ
uis hominum inde: cum oppidum captum eſſet: co
ſugiſſet ad equos: iſq miles per bellum Equitum uel
acerrimus ſuit. Compulſis deinde in oppida equis
multitudo dilapſa: cum Antium rediſſet: ſua ſpo
te iam inſidos colonos Romanos abalienauit. Nec
dum maturare: cum defectionem parari delatus
ad ſenatum eſſet: datum neſocium eſt: conſulibus
ut principibus coloniae Romæ excitis quaereret:
quidnam rei eſſet: qui cum haud grauate ueniſſet:
introduci a conſulibus ad ſenatum: ita responderuſt
ad interrogata: ut magis ſuſpecti: quâ uenerant di
mitterentur. Bellum inde haud dubium haberi: Sp.
Furius conſulum alter: cui ea prouincia euenerat:
proſectus in equos bernicor, in agro populabun
dum hoſtem inuenit: ignoratuis multitudinis: quia
nuſqua uniuera conſpecta fuerat: imparè copus ex
ercitum temere pugnae cōmiſit. primo concurſu
pulſus ſc in caſtra recepit. Necq, is ſinis periculi ſuit.

namq, & proxuna nocte: & postero die tanta ui castra
sunt circuſſa atq, oppugnata: ut ne nuncius quidē
inde Romā mitti poſſet. Hernici & male pugnatum
& conſuſc exereſitumq, obſideri nunciaverunt: tantū
q, terrorem ineuſſere patribus: ut que forma ſenatuf
conſulti ultimae ſemper neceſſitatis habita eſt: Poſtbu
mio alteri conſulum negocium daretur: uideret: neqd.
detrimenti reſpublica caperet. Ipsum conſulem Romæ
manere ad conſeribendos omnes: qui arma ferre poſ
ſent: optimum uifum eſt proconſulem. T. Quintium
ſubſidio caſtris cum ſociali exercitu mitti, ad eū exple
dum latini herniciq, & colonia Antium dare Quintio
ſubitarios multes: ita tum repentina auxilia appella
bant iuſſi. Multi per eos dies motus: multiq, impetus
hinc atq, illinc facti: quia ſuperante multitudine ho
ſtes capere multifariam uires romanas ut non ſuffe
Eturas ad omnia aggreſſi ſunt: ſimul caſtra oppugna
bantur: ſimul pars exercitus ad populandum agrum
Ro. miſſa: urbemq, ipſam: ſi qua fortuna daret: teptan
dam. L. Valerius ad preſidium urbis reſidus: conſul
Poſtbumius ad arcendas populationes finium miſſus.
Nibil remiſſum ab ulla parte curae aut laboris. uigili
in urbe: ſtationes ante portas: praeſidiaq, in muris diſ
polita: & quod neceſſe erat in tanto tumultu: iuſtici
um per aliquot dies ſeruatum. Interim in caſtris Fu
rius conſul: cum primo quietus obſidionem paſſus
eſſet in incautum boſtem decumana porta crupit: &
cum perſequi poſſet metu ſubſtitut: ne qua ex parte
in caſtra uis fieret. Furium legatum: frater idem cōſu
lis erat: longius extulit curiſus: neceſuos ille redeuſtes
perſequendi ſtudio: neq, boſtium a tergo incurſum ui

dit. ita exclusus multus faepe fruſtra conatibus cap-
tis: ut uiam ſibi ad caſtra faceret: acriter dimicans ce-
cidit. Et conſul nuncio circuuenti fratris conuerſus i
ad pugnandum ſe temere magis: quā caute in medi-
am dimicationēn infert. Vulnere accepto aegre a cur-
cuſtantibus creptus: & ſuor animos turbuait: & ſe
rociores boſtes fecit: qui caede legati: & conſulis uul-
nere accenſi nulla deinde ui ſuſincri potuere. Cum
compulſi in caſtra romani rurſus obſiderentur: nee
ſpe: nee uiribus pares: ueniffetq in periculum ſuma-
rerum: in T. Quintius peregrinis copus cum latino-
bernicoq exercitu ſubueniſet: is intentos in caſtra-
romana equos legatiq caput ferociter oſtentantes ater
go adortus: ſimul ad ſignum a ſe procul aeditum ex-
caſtris eruptione facta: magnam uim boſtu circum-
uenit. minor caedes: ſuga effuſior equor in agro ſuit
romano: in quos palantes predam agentes: Poſtbumi
us aliquot locis: quibus opportuna impoſuerat preſi
dia: impetum dedit: uu uagi diffipato agmine fugien
tes in Quintium uiecte a ſaucio conſule reuertente
incidere. Tum conſularis exercitus eſregia pugna co-
ſulis uulnus: legati & eobortium ultus eſt caedem.
Magnaе clades ultro citroq illis diebus & illatae & ac-
ceptae. Difficule ad fidem eſt in tam antiqua re: quot
pugnauerint ceciderintue: exaetò affirmare nume-
ro: audet tamen Antius Valerius concipere ſumas.
romanos cecidile in bernico agro mille & cec. ex
praedatoribus equor: qui populabundi in finibus
romantis uagabantur ab conſule Poſtbumio. cecce ca-
ſos caeteram multitudinem praedam agente: quę in
ciderit in Quintium: nequaquam pari defundēt eſſe

caede: interfecta inde quattuor millia: & execuendo
subtiliter numeræ: cc. ait & xxx. Vt Romæ reditum est:
iusticium remissum est. Coelum uisum est ardere o
plurimo igni: portenta, alia aut obueri, sata oculis: aut
uanas exterritis offentauere species: bis auertendis
terroribus in triduum feriae indictae: per quas oïa
delubra pacem deum expofcentium uiron: mulierum, turba
implebantur. Cohortes inde latinae bernicae, o
ab senatu gratis ob impigram militiam actis remissis
domos: antiates mille milites: quia serum auxiliuï poft
pracium uenerant: prope cum ignominia dimittì.
Comitia inde habita: creati confulces. L. Ebutius. P. Ser
uilius kalendis sEXTILIBUS: ut tunc principium anni a
gebatur: confulatum incunt. Graue tempus & forte
annus pestilens erat urbi agrifus: nec hominibus ma
gis: quâ pecori: & auxere uim morbi terrores popu
lations: pecoribus agrostibus, in urbeim acceptis: ea
colluione mixtus: omnis generis animantium ex o
dore in solito urbanos: & agrestis: conferetum in arcta
tecta: acftu ac ingilius agebant: ministeria, inuicem ac
contagio ipfa uulgabant morbos. Vix instantes fulli
nentibus clades repente legati, hennici nunciant ina
gro: suo equos uolfeus, comunctis copiis castra posu
sse: inde ingenti exercitu fines suos depopulari, prae
ter quâ quod infrequens senatus indicio erat focus af
fluitam cuitatem pestilentia est: moestum etiam re
ſponſum tulere: ut per ſe ipſi hennici cum latinis res
ſuas tutarentur: urbeim romanam ſubita deum ira mor
bo populari: ſi qua eius mali quies ueniat: ut âno an
te: ut ſemper altas: focus, opem laturos. Disceſſere ſoci
pro trifi nuncio tristiorem domum referentes: quippe

quibus per se bellum sustinendum erat: quod uixro
mani fulget iuribus sustinuiffent: Non diutius se in
bernico hostis continuit: pergit inde infestus in a
gros romanos etiam fine belli iniuria uasfatos. Vbi
cum obuius nemo cum inermis quidem fieret: per
q, omnia non preſidiis modo deferta: sed etiam cul
tu agresti tranſirent: uenere ad tertium lapidem ga
bina uia. Mortuus Ebutius erat romanus conſul cu
collega eius. Servilius exigua in ſpe trabebat animā
affecti placet, principum: patrum maior pars: mi
litaris ſere actas omnis: ut no modo ad expeditio
nes: quas in tanto tumultu res poſcebat: ſed uix ad
quietas ſtationes iuribus ſufficereat munus uigi
liar, ſenatores: qui per acetatem ac nalitudinem pote
rant: per se ipſi obibant. Circumtio ac cura aedilium
plebis erat: ad eos ſumma re, ac maiestas conſula
tis imperii uenerat. Deſerta omnia fine capite: ſine
iuribus: du praeſides ac fortuna iuris tutata est:
quae uolſeis: Equis, praedonum potius mente qua
hostium dedit: ad eo enim nullas ſpes non potiundi
modo: ſed ne ad eundi quidem romana moenia a
nimos eor, cepeſt: recta, procul uisa atq, iminentes
tumuli auertere mentes eor: ut totis paffim ca
ſtris fremitu orto: quid in uafio ac deſerto agro
inter tabem peco, hominum, deſides fine pre
da tempus tererent: cum integra loca tuſculanu
ag, opumum copiis petere poſſent. ſigna rep,
te conuellerent: tranſueri, itineribus per lau
canos agros in tuſculanos colles tranſirent: co
uis omnis tempeſta, belli conuerſa est. Interi
bernici latini, pudore etiam non miſericordi

solum moti: si nee oblitiffent cōmunibus hoſtibus in
felto agmine romanam urbem petentibus: nee opem
ullam obſſonis ſociis ſerent: coniuncto exercitu Ro
mam perqunt: ubi cum hoſtes non inueniſſent: ſecu
ti famā ac uelſtigia obuiam ſiunt deſcendentibus a
tuſculano in albanam uallem: ibi baud quaqua aequo
praelio pugnatum eſt fides ſua ſociis parum felix in
praefentia ſuit. Haud minor Romae ſtrages: quam
quanta ferro ſocior: facta erat. conſul: qui unus ſuper
erat: moritur: mortui & alii dari uiri. M. Valerius.
T. Verginius Rutilus augures: Seruius Sulpicius cu
tio maximus. & per ignota capita late uagata eſt uis
morbi. Inops ſenatus auxilii humani ad deos popu
lum: ac uota uertit. uſſi cum coniugibus ac liberis ſup
plicatum ire: pacemq. expofcere deum ad id: quod
ſua quenque mala cogebant: auſtoritate publica euo
cati omnia delubra implent. ſtratac: paſſim matres &
erinibus templa uerrentes: ueniam irar: caceſtium
ſinčq. pessi expofcunt. Inde paulatim ſiue pace deu
impertrata: ſeu grauiore ſtěpore anni iam circuiacto:
defuncta morbis corpora ſalubriora eſſe incepere:
uerſiſq. animis iam ad publicam curā cum aliquot i
terregna exiſſent. P. Valerius Publicola tertio die:
quā interregnum inierat: conſules erat. L. Lucreti
um tricipitinum: & T. Veturiuſ Geminum: ſiue il
le Veturius ſuit. ante iii. idus ſextilis conſulatū in
cunt: iam ſatis ualida civitate ut non ſolum arcere
belluin: ſed ultro etiam inferre poſſet. Igitur nunci
antibus bernicis: fines ſuos tranſcendille hoſtes: im
piore promiſſum auxilium duo conſulares exercit
ſcripti. Veturius miſſus in uolſeos ad bellum ultroī

ferendum. Tricipitinus populationibus arcendis so-
cioR agro oppolitus non ultra: quâ in hernicos pro-
cedit. Veturius primo praelto boſtes fundit. Lucreti-
um: dum in hernicis ſed et: praeponum agmen ſeſel-
lit ſupra montes praepeſtinos duſtum. inde dimiſſu
in campos ualſauere agros praepeſtinum gabinuq:
ex gabino in tuſeulanos flexere: colles. urbi quoq. Ro-
mac ingens praebitus terror: magis in re ſubita: quâ
quod ad arcendam ſi paR urium effect. Q. Fabius o
pracerat urbi: is armata inuentute: diſpoſitiſq. prae-
ſidiis: tuta omnia ac tranquilla fecit. Itaq. boſtes prac-
da ex proximis locis rapta appropinquare urbi no
aui: cum circuâcto agmine rедirent: quanto longi
us ab urbe boſtium abſcederent: eo ſolutiore cura
in Lucretium incidunt confulem: iam ante explo-
ratis itineribus ſuis inſtruſtum: & ad certamen in
tentum. Igitur praepratis animis repentino paus
re perculſos adorti aliquanto pauciores multitudi
nem ingentem fundunt fugantoq: & cœpulſos in ca-
uas ualles: cum exitus bauſ in facili effect: circuue-
niunt. ibi uolſcum nomen prope delectum eſt. decê-
millia. cecel xx. cecidiffle in acie ac fuga mille. & cel.
captos uiuos: ſigna militaria. xiii. relata: in quibus
dam annalibus inuenio. ibi: & si ad dictum numero
aliquid eſt: magna certe caedes ſuit. Victor conſul
ingenti præca potitus eodem in ſtatua rедit. tum
conſules caſtra comiungunt & uolſci: equiq. afflic-
tas uires ſuas in unum contulere: tertia illa pugna
co anno ſuit. eadem fortuna victoriam dedit: ſuſis
boſtibus etiam caſtra capta. Sic res romana in an-
tiquum ſtatum rедit: ſecundaecq. belli res extéplo

urbanos motus excitaerunt. C. Terentillus Arfa tri
bunus plebis co anno fuit: is confulibus absentibus
ratus locum tribunicus actionibus datum: per aliqt
dies patrum superbiam ad plebem criminatus: ma-
xime in confulare imperium tanquam numium nec to-
lerabile libere cimitati inuehebatur: nomine enim ta-
tum minus inuidiosum re ipfa prope atrocius: quam
regnum esse: quippe duos pro uno dominos acceptis
imoderata infinita potestate: qui soluti atq. effrenati
ipfi: omnis metus legum: omniaq. supplicia uerteret
in plebem quae ne aeterna licentia sit: legem se pro
mulgatur: ut quinque uiri creentur legibus de imperi
confulari seribendis: quod populus in se ius dederit
co consulem uſur: non ipfos libidinem ac licentiam
ſuam pro lege habituros. Qua promulgata lege cum
timerent patres absentibus confulibus iugum acci-
pere: senatus a praeſecto urbis. Q. Fabio uocatur: qui
adco atrociter in rogationem latorem ipfium eſt iuc-
etus: ut nihil ſi ambo confules infesti circumſtarent
tribunum rei etum minar. atq. terroris fit: infidiatū-
cum & tempore capto adortum remp. ſi quem ſinil-
 eius priore anno inter morbum bellum q. irati du tri-
bunum dediſſent: non potuiffe ſi ſi: mortuis duob
confulibus: iacente aegro cuitate in colluione oium
re: ad tollendum reipu. confulare imperium latur.
leges ſuiffc: ducem Volſeis Equifq. ad oppugnandam
urbem futurum. Quid tandem illi non licere: ſi quid
confules ſuperbe in aliquem ciuium aut crudeliter
ſecerint: diem dicere: acuſare: bis ipſis iudicibus:
quorum in aliquem facuirum fit: non illud confulare
imperium: ſed tribuniciam potestate inuiſam into

lerandamq facere: quam pacatam reconciliatamq patribus deintegro in antiqua redigi mala: neq illu se deprecari: quo minus percat: ut coeperit: uos: in quit fabius caeteri tribuni oramus: ut primum om nium cogitetis potestatem istam ad singulorum au xilium: non ad perniciem uniuersorum comparatã esse: tribunos plebis uos creatos: non boſtes patri bus: nobis miſeR: inuidioſum uobis eſt: deſertã remp.inuadi: non ius ueltrum: ſed inuidiam mi nueritis. agite cum collega: ut rem integram in ad uentum consulum differat: ne equi quidem acuol ſci morbo aſſumptis priore anno consulibus ſup bo crudeliq nobis bello inſtitere. Agunt cum te rentillo tribuni: dilataq in ſpeciem actione rei ipfa ſublata conſules extemplo accerſiti. Lucre tius cum ingenti præda maiore multo gloria redi it: & auget gloriam adueniens exponita omni in campo martio præda: ut ſuum quiſq per tridu um cognitum abduceret: reliqua uendita: quiſ domini non extiteret. Debebatur omnium conſe ſu conſuli triumphus: ſed dilata res eſt tribuno de lege agente: id antiquius conſuli fuit. iactata per aliquot dies tum in ſenatu res. tum ad popu lum eſt: ceſſit ad ultimum maiestati conſulis tribu nus: & deſtitit. Tum imperatori exercituiq bonos ſuus creditus: triumphavit de uolſcis equiſq: tri umphantem fecutae ſuae legiones. Alteri conſu li datum: ut ouans ſine militibus urbem iniret. Anno deinde ſequenti lex Terentilla ab totoracla ta collegio nouos aggreſſa conſules eſt: erant cō ſules. P. Volumnius: Seruius Sulpicius. Fo anno

ceſum ardere uifum terra ingenti concuſſa motu eſt:
bouem locutam: cui rei priore anno fides non fuerat:
creditum eſt. Inter alia prodigia carne pluit: quê im
brem ingens numerus auuim uolitando rapuiffe fer
tur: quod intercidit ſparſum ita iacuiffe per aliquot
dies: ut nibil odor mutaret. Libri per duumuiros ſa
croR aditi: pericula a conuentu alienigenar: praedi
eta: nequi in loca ſumma urbis impetus caedefqinde
fierent. inter caetera monitum: ut ſeditionibus abſi
netetur. id factum ad impediendam legem tribuni
criminabantur: ingenſq. aderat certamen. Ecee ut idè
in ſingulos annos orbis uolueretur. hernici nunciant.
Volſcos: & equos: & ſi abſeuffe res ſint reficere exer
citus: Antii ſummâ rei politam: caeteros antiates co
lonos palam concilia facere id caput: eas uires belli ce
Vt hacc dicta in ſenatu ſunt: delectus edicitur. conſu
les belli. administrationem inter ſe diſpertiri uifi: al
teri ut Volſci: alteri ut Equi prouincia eſſet. Tribumi
coram in foro perſonare fabulam compoſitam uolſci
belli: hernicos ad partes paratos. Iam ne uirtute qui
dem premi libertatem Po. Ro. ſed arte ludi: quia occi
dione prope occifos uolſcos: & Equos mouere arma
ſponte ſua poſſe: iam fides abicrit: nouos hoſtes que
ti. coloniam fidam: propinquam: infamem fieri: bel
lum innoxiis antiatibus indici: geri cum plebe toma
na quam oneratam armis ex urbe: praecipii agmîe
acturi eſſent: exilio & relegatione cinium ulcifcentes
tribunos: ſic nequid aliud actum putent: uietam le
gem eſſe: niſi dum in integro res ſit: dum domi dû
togati ſunt: caucant ne poſſeffione urbis pellantur:
ne iuqum accipiant: ſi animus ſit non defore auxi.

lium: consentire omnes tribunos nullum terror ex
ternum: nullum periculum esse: cauille deos priore
anno: ut tuto libertas defendi possit. hacte tribuni o
At ex parte altera conculles in conspectu cor. positis
sollis delectum habebant. eo decurrunt tribuni: con
cionem, secum trabunt. citati patci uclut rei expe-
riundem cauſa: & statim uis cohorta quemcunque lictor
inſu conculis præbendiffet: tribus mitti uibat:
neq. ſuum cuius modum faciebat: ſed uirum ſpe:
ſed manu obtinendum erat: quod intenderes: quem
admodum tribuni geſſiſent in probibendo delectu:
ſic patres in lege: quae per omnes comitiales dies ſe
rebatur: impedienda gerebant. Initium erat rixc: ei
difcedere populum inſiſſent tribuni: quod patres
ſe ſummoueribaud ſinebant. nec ſere ſemores rei in
tererant: quippe quae non conſilio regenda: ſed per
miſſa temeritati audacibus, eſſet. multum & conculles
ſe abſtinebant: ne cui in colluutione rer. maieſtatem
ſuam contumeliac offerrent. Cefo erat Quintius ſe
rox iuuenis tam nobilitate gentis: quam corporis ma-
gnitudine ac iuribus: ad ea munera data a diu: & ip-
ic addiderat multa belli decora: facundiam, in foro:
ut nemo non lingua: non manu promptior in eunua
te haberetur. bic. cum in medio patre agmine conſi-
tiſſet eminens inter alios: uclut omnes dictaturas eſ-
fulatua, gerens in iuoc: ac iuribus fins: unus impe-
tus tribumicios: populare, procellas ſuſtinebat: huc
duce facpe pulſi foro tribuni: ſuſa ac fugata plebs e.
qui obuius fuerat: mulctatus nudatus, abibat: ut ſa
tis appareret: ſi ſie agi liceret: uictam legem eſſe. Tum
prope iam perculſis alius tribunis. A. Verginius ex

collegio unus Cefonis capitis diem dicit atrox ingeni
um accenderat eo facto magis: quam conterruerat: eo
acrius obſtare legi agitare plebem: tribunos uelut in
ſto perſequi bello. Accufator pati reum ruere: inundi
eq. flamam ac materiam criminibus ſuis ſuggere: le-
gem interim non tam ad ſpem perſerendi: quam ad
lacclſendam Cefonis remeritatem ferre. Ibi multa
ſaepe a iuuentute inconſulto dicta facta q. in unius
Cefonis ſuſpectum incidunt ingenum: tamen legi re-
ſiſtebatur. A. Verginius identidem plebi ecquid ſen-
titis nos quirites Cefonem ſimul euem: & legem
quam cupiris habere: non poſſe: quanquam: quid e-
go legem loquor: libertati obſtat omnes Tarquinos
ſuperbia exuperat. expeſtate: dum conſul aut dictator
fiat: quem priuatum uribus: & audacia regnantem
uideris: aſſentiebant multi pulſatos ſe querentes: &
tribumum ad rem peragendam incitabant. Iam ade-
rat uidio dies: apparebat q. nulgo homines in dāna/
tione Cefonis libertatem agi credere: tum demum
coactus cum multa indignitate praeberenſabat ſiqu-
tos. ſequebantur neceſtaru principes cimitatis. T. Qui
tius Capitolinus: qui ter conſul fuerat: cum multa
referret ſua familia: decora aſſirmabat neq. in o
Quintia gente: neq. in cimitate romana tantam in
 dolem tam mature iuirturis unquam exſtituſe: ſui
um primum militem ſuſſe: ſe ſaepe uidente pugnaf
ſe in boſtem. Sp. Furium & ipsum miſſum ab Quin-
tio Capitolino ſibi cum in dubiis ſuis rebus ſeniſſe i
ſubſidio: neminem unum eſſe: euus magis opera o
putet rempublica reſtitutam. P. Lucretius anni prio-
ris conſul recenti gloria mitens: ſi as laudes partici-

pare cum Cefone: memorare pugnas: reſterre eſore
gia facinora nunc in expeſitionibus: nunc in a
cie: ſuadere & monere iuuenem eſregium inſtru
ſtum naturae ſortunaeq: omnibus bonis: maximu
momentum reſeius ciuilatis in quacuſq: ueniffet:
ſuum quam alienum mallent: ciuem eſſe. quod offe
dat in co: ſeruorem & audaciam actatem quortidie
auſerre. quod deſideretur conſilium: id in dies cre
ſcere: ſencelcentibus uitiis: matureſcente uirtute: ſi
nerent tantum uirſenem in cuaſtate fieri. Pater in
ter hos. L. Quintius: cui Cicinnato eognomen erat:
non iterando laudes: ne cumularet inuidiam: ſed
ueniam errori atq: adolesſcentiac petendo: ſibi qui
non dicto: qui non facto quenquam offenſſet: ut
condonarent filium orabat: ſed alii auerſabantur
praeces aut uereccundia: aut metu: alii ſe ſuofq: mul
etatos querentes atroci reſponſo iudicium ſuum
praeferebant: premebat reum practer uulgatam
inuidiam crimen unum: quod M. Volſcius fioſor:
qui ante aliquot annos tribunus plebis fuerat: teſtis
extiterat: ſe baud multo poſt: quam pessilentia in
urbe fuerat: in iuuentute oraſſantem in ſuburra
inciduſſe: ibi rixam natam eſſe. fratremq: ſuum ma
torem natu: nec dum ex morbo ſatis ualidu pugno
ictum a Cefone ceciduſſe ſemianimem: inter ma
nus domum allatum: mortuumq: inde arbitrari:
nee ſibi rem exequi tam atroccim per conſuoles ſupe
tior: annor: licuiffe. Haec Volſcio clamitante adeo
concitati bomines ſunt: ut baud multum abfuerit:
quin impetu populi Celo interiret. Verginius arripi
iubet homine: & in uincula duci patricii ui contra

uum reliftunt. T. Quintius damitat: cui reo capitalis
dies dicta fit: & de quo futurè propediem iudicium:
eum indemnatum in dicta cauſa non debere iuolari,
tribunus ſupplicium negat ſumpturè ſe de indemna-
to: ſeruaturè tamen effe in uinculis ad iudicii die: ut
qui hominem neceuerit: de eo ſupplicii ſumendi co-
pia Po. Ro. fiat. Appellati tribuni: medio decreto ius
auxilii ſui expediunt: in uinda contici uetant: ſiſt re-
um: pecuniamq[ui] nifi ſiſtatur: populo promitti place-
re pronunciant. ſuumam pecuniae: quantam equum
eſet promitti ueniebat in dubium: id ad ſenatum re-
uitur. reus dum conſulerentur patres: retentus in
publico eſt. uades dare placuit: unum uadem trium
millium acris obligarunt: quot darentur tribunis
permiſsum eſt. decem finierunt. tot uadibus accuſa
tor uadatus eſt reum. h[uius] primus uades publicos de
dit: dimiſſus eſto node proxima iuſſu conſulum
tuſcos in exilium abut. Iudicui die cum exculſaretur:
ſolum uertiffe exilii cauſa: nihilominus Verginio co-
mitia habente collegae appellati dimiſere concalium.
pecunia exacta a parte crudeliter: ut dinaenditis om-
nibus bonis aliquandiu trans tyberim ueluti relega-
tus agello quodam in tugurio uineret. Hoc iudic-
um & promulgata lex exercuit cuitatè: ab exter-
nis armis otium fuit: cum uelut uicftores tribuni
percuſis patribus Cefonis exilio prope perlatam
eſſe crederent legem: & quod ad ſeniores patrù per-
tineret: ceſſſent poſſeffione reip. iuniores: id maxi-
me quod Cefonis ſodalium fuit: auxere iras in plebè:
non minuerunt animos ſed ibi plurimum profectùi
eſt: quod modo quodam temperauere impetus ſuos.

Cum primo post Cefonis exilium lex coepit ferti:
infructi parati, cum ingenti clientium exercitu: sic
tribunos: ubi primum sumouentes praebuere caufa
adorti sunt: ut nemo unus inde præcipuum quicquid
gloriae domum inuidiacque ferret: mille pro uno o
Cefones fuisse plebes quereretur. Mediis diebus: qu
bus tribuni de lege non agerent: nihil eisdem illis pla
cidius: aut quietus erat: benigne salutare: alloqui
glebís homines: domum inuitare: adesse in foro: tri
bunos ipfos cactera pati fine interpellatione conci
lia habere: nunquam ulli neque publice: neque præfatim
truces effe: nisi cum de lege agi coepit effet: alibi
popularis iuuentus erat. Nec cactera modo tribuni
tranquille peregrere: sed refecti quoque infrequentem an
num: ne uoce quidem in comoda: ne dum ut ulla uis
fueret: paulatim pmulcendo tractando, manufecerant
plebem. His per totum annum artibus lex
culsa est. Accapunt cimitatem placidiorem consules.
C. Claudius Appiu filius: & Publius Valerius Publi
blicola. Nihil noui novus annus attulerat: legis feren
dac: aut accipiendae cura cimitatem tenebat. Quantù
iuniores patre: plebi se magis infinuabant: co acrius
contra tribuni tendebant: ut plebi fùspectos eos cerni
minando facerent: coniurationem factam: Cefonæ
Romæ effe: interficiendorum tributorum: trucidandae
plebis consilia inita: id negocium datum ab seniortis
patrum: ut iuuentus tribuniciam potestatem e repub.
pelleret: formaque cadent effet cimitatis: quae ante fa
crum montem occupatum fuerat: & ab uolvens & Ega
statutum iam & prope solemne in singulos annos bel
lum timebatur. Propiusque aliud nonum malum nec

opinato exortum. Exules feruiq, ad quartuormillia
& quingenti hominum: duce. Ap. Herdonio fabino
nove capitolium atq arcem occupuerunt. confestim
in arce facia caedes eor: qui comurare & simul cape
arma noluerant: alii inter tumultum praecipites pa-
uore in for. deuolant. alternac uoces ad arma: & bofte
in urbe sunt: audiebant. Confules & armare pleb: &
inerimem eſſe pari timebant: incerti: quod malum re-
pentinum: externum aut intefinii ab odio plebis: an
a ſeruli fraude urbem inuafiſſent: ſedabant tumul-
tus: ſedando interdum mouebant: nec enim poterat
pauda & conſternata multitudo regi imperio: dant
tamen arma non uulo: tantum ut incerto boſſe pre-
ſidium fatis fidum ad omnia eſſet. Solleciti reliquius
noctis incertiq: qui homines quantus numerus eet:
inſtationibus diſponendis ad opportuna omnis ur-
bis loca egere. Lux deinde aperuit bellum ducemq,
belli ſeruos ad libertate Ap. Herdonius ex capito
lio uocabat: ſe miſſerimi cuiuſq, ſuſcepiffe cauſam:
ut exules iniuria pulſos in patriam reducet: & ſer
uitutis graue iugum demeret: id malle Po. Ro. auſto
re fieri. Li ibi ſpes non ſit: ſe uolſeos: & equos: & omnia
extrema temptatur & concitatur. Dilucere res ma-
gis patribus atq. conſulibus: praeter ea tamen: quae
denunciarentur: ne ueientium: neu fabino: id confiſi-
um eſſet: timere: & cum tantum in urbe boſtii eſſet:
mox ſabinac etbruſaeq legiones excompoſito adſe-
fent. tum aeterni boſtes uolſi: & equi non ad populan
dos ut ante fines: ſed ad urbem ut ex parte capta ueni
tent. Multi & uarii timores: inter caeteros eminebat i
terror ſeruſis: ne ſuis cuiq domi eſſet boſtis: cui nee

credere: nec non credendo: ne infestior ficeret; fidē ab
rogare latis erat tutum: uixq concordia sīti uidebat
poſſe: tantum ſuperantibus alius ac emergentibus ma
lis nemo tribunos ac plebem timebat. manuſectum id
malum: & per alior: quietem malor: ſemper exoriant.
tumq: eſſe peregrino terrore ſopitum uidebatur: ad
id prope unum ināxime inclinatis rebus incubuit: tā
tus enim tribunos ſuror tenuit: ut non bellum: ſedua
nam imaginem belli ad auertendos ab legis cura ple
bis animos capitolium inſedisse contenderent patrici
orum boſpites clientesq: ſi perlata lege fruſtra tumul
tuatos ſe ſentiant: maiore quam uenerint: ſilentio a
bituros. concilium inde legi per ſerendae habere ad
uocato populo ab armis. Senatum interim ſonuſes
babent alio ſe maiore a tribunis metu oſtendente: q,
quem nocturnus boſtis intulerat. Poſtea quā armam
ni: & diſcedere homines a ſtationibus nunciatū eſt.
P.Valerius: collega Senatum retinente ſe ex curia pro
ripit: inde in templum ad tribunos uenit. Quid hoc
rei eſt: inquit: tribuni? Ap. Herdoni ductu & au
ſpitio rempu. euerſuri eſtis: tam felix uobis corru
pendus ſuit: qui ſeruitia non cōmouit auſtor: cū bo
ſtes ſupra caput ſint: diſcedi ab armis: legeſq ferri
placet. Inde ad multitudinem oratione conuerſa:
ſi uos urbiſq: ſi uelſtri nulla cura tangit: at uos uere
mini deos uelſtros ab boſtibus captos. Iupiter opti
mus maximus: Iuno Regina: & Minerva: aliu diu: deq
q obſidentur: caſtra ſeruor: publicos noſtros pena
tes tenent. haec uobis forma ſane cuitatis uidetur:
tantum boſtium non ſolum intra muros: ſed in arcē
ſupra for: curiamq: comitia interim in foro ſunt:

ſenatus in curia eſt: uelut cum otium ſuperat: ſena
tor ſententiam dicit: alii quirites ſuffragium ineunt.
non quicquid patre: plebifq. eſt: conſules: tribunos:
deos: homineſq. omnes armatos opem ferre in capi
tolium curret: libetare ac pacare anguſtiffimā illā
domum Iouis optimi maximi decuit: Romule pa
ter tu mentem tuam: qua quondam arcē ab bis uſde
ſabinis auro captam recepisti: da ſtirpi tuac: iube o'
banc ingredi uam: quam tu dux: quam tuus ingreſ
ſus exercitus eſt: primus en ego conſul: quantu mor
talis deu[m poſſum: te ac tua uelſtigia ſequar. Vltimū
orationis ſuit ſe arma capere: uocare omnes qui
tes ad arma: ſi quis impediat: iam ſe conſularis i
perii: iam tribunicie potestatis ſacrарumq. legum
oblitum: quiſquis ille ſit: ubicunq. ſit: in capitolio:
in foro pro hoſte habitur: iuberent tribuni: quoni
am in Ap. Herodonium uetarent in. P. Valerium co
ſulem ſumi arma: auſur: ſe in tribunis: quod prin
ceps familiae ſuac auſus in regibus eſset. Vim ultimā
apparebat futurā: ſpectaculoq. ſeditionem romanā
hoſtibus fore: nec lex tamen ferri: nec ire in capito
lium conſul potuit. nox certamina coepta oppreſſit.
tribuni cevere nocti timentes conſulum arma. amo
tis inde ſeditionis auſtoribus patres circumire ple
bem inferenteſq. ſe in circulos. ſermones tempori ap
tos ſerere: admonere: ut uiderent: in quod diſerimen
tempublica adduerent: non inter patres & plebem
certamen eſſe: ſed ſimul patres plebeo, arcem urbis:
templa deoq. penates publicos: priuatoſq. hoſtib
dedi. Dum baec in foro ſed andac diſcordiae cau
ſa aguntur: conſules interim: ne ſabini: ne ueriens

boſtis mouereſtur circa portas muroſq. diſeſſet at
Eadem node & Tuſculum de arce capta: capitolio
q. occupato: & alio turbatae urbis ſtatu nunc u
niunt. L. Manilius Tuſculi tum dictator erat, is con
ſeſtim conuocato: atq. introductis nuncis: magno
pere conſet: ne expeſtent: dum ab Roma legati t
auxilium petentes uemiant: periculum ipſum di
ſerimenq. ac ſociales deos fidemq. ſoederum id po
ſcere: demerendi beneficio tam potentiem tâ pro
pinquam cimitatem nunqua parem occasionc da
turos deos. Placet ferri auxilium: iuuentus con
ſeribitur: arma dantur: Romam prima luce ue
nientes procul ſpeciem boſtium præbuere: Eq.
aut uolſei uemire uſi ſunt. deinde ubi uanus teror
abiit: accepi in urbem agimine in for. deſeendunt.
Ibi tam P. Valerius relieto ad portar. præſidia
collega inſtruebat aciem. auſtoritas niri moue
rat affirmandis capitolio recuperato & urbe paca
ta: ſi ſe doceri ſuiffent: quae ſtraus ab tribunis oc
culta in lege ferretur: memorem ſe maior ſuorù
memorem cognominis: quod populi colendi uelut
hereditaria cuta ſibi a maioribus tradita eſſet: co
cilium plebis non impeditur: bunc ducem ſeu
ti nequicquâ reclamantibus tribunis in cluus
capitolinum erigunt aciem: adiungitur & tu
ſculana legio. certare ſocii ciuſq. uti recuperat
arcis ſuum decus facerent. dux uterq. ſuos adbor
tatur. Trepidare tum boſtes: nec ulti ſatis rei prae
ter quam ſoco fidere. trepidantibus inferut ſigna
romani ſociq. Iam in iuſtibulum perruperant te
pli: cum P. Valerius inter primores pugnam ciens
interſeatur. P.

interſeatur P.

interficitur. P. Volumnius confularis uidit cadentem: is dato negocio suis ut corpus obtegerent: ipse in locu iucemq; confulis prouolat. prae ardore impetuq; tante rei senfus non peruenit ad militem: prius uicet: quam se pugnare fine duce sentiret multi exulum caede sua focdauere templum multi uiui capti. Herodonius in terfectus. ita capitolium recuperatum. De captiuis ut quifq; liber aut feruus effet: suae fortunae a quoq; fum ptum suppliciū est. Tuseculam is gratiæ actae. Capitoli um purgatum atq; luftratum. In confulis domum ple bes quadrantes: ut funere ampliore efferretur: iactaf se fertur. Pace parta inflare tum tribuni patribus: ut P. Valerii fidem exoluere nt. Inflare Claudio: ut collegae deos manes fraude libetaret: agi de lege fineret. Con ful antequam collegam libi subrogaflet: negare paflu rum agi de lege be tenuere contentiones uiq; ad com tia confulis subrogandi. Decembri menfe lùmo patr studio. L. Quintius Cincinatus pater Cefonis conful i creatur: qui magiftratum statim occiperet. perculfa e rat plebs confulem habitura iratum: potentem fauore patr uirtute sua: tribus liberis: quor nemo Cefoni cedebat: magnitudine animi confilium & modum ad bibendo: ubi res poſceret: priores erant. Is ut magiftra tum init: affiduis concionibus pro tribunali non in plebe coercenda: quâ senatu caſtigando uacbementi or ſuit: cuius ordinis langore perpetuo iam tribuni plebis: non ut in repub. populi romani: ſed ut in per dita domo lingua criminibusq; regnarent. cum Cefone filio ſuo uirtutem: conſtantiam: omnia iuuentur: bel li domiq; decora pulſa ex urbe romana & fugata: effe lo quaces: ſeditiosos ſemina diſcordiar: iter ac tertio tri

bunos peffumis artibus regia licentia uiuere. A. inquit:
ille Veronius: quia in capitolio non fuit: minus fup-
plicii: quam. Ap. Herdonius meruit? plus hercule ali-
quanto: qui uere rem aeftimare uedit Herdonius: fi-
nibil aliud ad boftem ſe fatendo prope denunciauit:
ut arma caperetis: bic neqando bella eſſe arma uobis
ademit: nudoſq feruis ueltris & exulibus obicet: &
uos (cum. C. Claudii pace &. P. Valerii mortui loquar)
prius in diuum capitolinum ſigna intuiftis: qua bos
boſtes de foro tolleretis. pudet deo: hominum q cum
boſtes in arce: in capitolio eſſent: exulum & ſeruor-
dux profanatis omnibus in cella Iouis optimi ma-
ximi habitaret. Tuseculi antequa Romae ſumpta ſut
arma: in dubium fuit: utr... L. Manilius tuseculanus
dux: an. P. Valerius: &. C. Claudius conſules romana
arceem liberarent. & qui ante latinos ne pro ſe qdem
ipſis cum in finibus boſtem baberent: attingere ar-
ma paſſi ſumus: latini nunc niſi ſua ſponte arma ſum
pſiſſent: capti & deleti eramus. hoc eſt tribuni auxi-
lium plebi ferre inermem eam boſti trucidanda obi-
cere: ſcilicet ſi quis uobis bumillimus homo de ue-
ſtra plebe: quam partem ueluti abruptam a cactero
populo ueltram patriam peculiarem, rempublicam
ſeciſtis: ſi quis ex his domum ſua obſeſam a familia
armata nunciaret: ferendum auxilium putarens. Iu-
piter Opti. Max. exulum atq. ſeruor: ſeptus armis
nulla ope bumana dignus erat: & hi poſtulant: ut ſa-
croſanenti babeantur: quibus ipſi dii: neq faci: neq,
ſanenti ſunt. Et eni diuinis bumanifq. obruti ſcelerib-
legem uos hoc anno perlaturos dictitatis? tum hercu-
le illo die: quo ego conſul ſum creatus: male gectareſ

publica est: peius multo: quam cum. P. Valerius consul
perit: si tuleritis. Iam primum omnium: inquit: quiri
tes in uolscos & equos mibi atq. collegae legiones du
cere in animo est: nefcio: quo fato magis bellantes:
quam pacati propicios habeamus deos. quantuque
riculum ab illis fuerit: si capitolium ab exulibus ob
seffum seiffent: suſpicari: quam re ipfa experiri est
medius. Mouerat plebem oratio consulis: credi pa
tres restitutam credebant rempublica consul alter co
mes animolior: quam auctor suſcepteſſe collegam pri
orem actionem tam gravis rei facile paſſus in peragé
dis confularis officii partem ad ſe uendicabat. Tum
tribuni cludentes uelut uana dicta perſequi quae
tentes quonam modo exercitum educturi conſuiles
eſſent: quos delectum habere nemo paſſutus ſit? No
bis uero: inquit Quintius: nihil delectu opus est: cu
quo tempore. P. Valerius ad recipiendum capitoli
arma plebi dedit: omnes in uerba iurauerint: con
uenturos ſe iuſſu consulis nec iniuſſu abituros. edi
cimus itaq. omnes qui in uerba iuraſtis: craftina die
armati ad lacum regillum adſitis: Cauillari tum tri
buni: & populum exoluere religione uelle: priuatu
co tempore Quintium ſuſſe cum sacramento ada
cti ſunt. ſed nondum haec: quae nunc tenet: ſaecu
lum: negligentia deum uenerat: nec interpretando
ſibi quinq iuſturandum & leges aptas faciebat: ſed
ſuos potiis mores ad eas accommodabat. Igitur tri
buni: ut impendiendae rei nulla ſpes erat de proferé
do exercitu agere: co magis quod & augures iuſſo
adefſe ad regillum lacum fama exierat: locumque in
augurari: ubi auſpicato cum populo agi poſſet: ut

quicquid Romae ut tribumicia rogatum effet: id co-
mitiis ibi abrogaretur: omnes id tuffuros: quod co-
sules uellent: neq enim prouocatione effe longius
ab urbe mille pafluum: & tribunos: li eo ueniat
in alta turba quiritium subicctos effe confularim
perio. Terrebant bace. fed ille maximus tertor am-
mos agitabat: quod lacpius Quintius dictitabat
se confulum comitia: non habitur: non ita cuita
tem acgram effe: ut confuets remediis fiti posset
dictatore opus effe reipu. ut qui se mouerit ad i
follicitandum flatum cuitatis sentiat ſine prouo-
catione dictaturam effe. Senatus in capitolio erat eo
tribuni cum praeterita plebe ueniunt. multitudo ela
more ingenti nunc confulum: nunc patre: fidem ipso-
rant. nec ante mouerunt de ſentectia confulem: quam
tribuni se in auſtoritate patry futuros effe polliciti
ſunt. Tunc referente confule de tribunorum & plebis
poſtulatis ſenatuseula ſiunt: ut neq tribum legem
co anno ferrent: neq confules ab urbe exercitum edu-
cerent: in reliquum magiſtratus continuari: & eos tri
bunos reſici iudicate ſenatum contra rempi. effe: con-
sules ſuere in patrum potestate tribuni reclamantib
conſulibus reſedt. patres quoq nequid cederent plebi
& ipſi. L. Quintium confulem reſicebant. Nulla toto
anno uachementior ad ſio conſulis ſuit. Mirer: inquit:
ſi ſana uelſtra patres conſcripti ad plebem auſtoritas
eſt: uos eleuatis eam: quippe quia plebs ſenatusecul
tum in continuandis magiſtratibus ſoluit: ipſi quoq
ſolutum uultis: ne temeritati multitudinis cedatis: ta
quam id ſit plus poſſe in cuitate: plus leuitatis ac lixe
tiae habere. leuius enim uaniuſq. eſt: profeſo ſua de-

creta & confulta tollere: quam alior. Imitamini patres
conscripti turbam inconfultam: & qui alius exemplo
elle debetis: alior: exemplo peccatis potius: quam aliu
uestro recte faciant: dum ego ne imiter tribunos: nec
me contra senatufconftum confulem renuntiari pa
tiar. Te uero. C. Claudi adbortor: ut ipse populum ro
manum bac licentia arceas & de me hoc tibi perfua
deas me ita acceptur: ut non bonorem meu a te im
peditum: fed gloriam fpreti honoris auetam: inui
diamq: quae ex continuato eo impenderet: leuata
putem. Comuniter inde edicunt: ne quis. L. Quinti
um confulem faceret: si quis fecisset: fc id suffragiu
non obferuatos. Confules creati. Q. Fabius tert.
& I. Cornelius Maluginenfis. Cenfus auditus eo an
no. lufrum propter capitolium captum confulec oc
cifum condi religiosum fuit. Q. Fabio & L. Cornelio
confulibus principio anni ſtatim res turbulentae in
ſtrigabant plebem tribuni. bellum ingens a uolſcis &
equis latini atq bernici nunciabant. Iam Antiu uol
ſcorq legiones effe. & ipfam coloniam ingens metu
erat defecturam. acqueq impetratum a tribunis: ut
bellum praeuerti ſinerent. Conſules inde partiti pro
uincias: Fabio: ut. Antium legiones duceret: datum
Cornelius: ut Romae praeſidio effet: ne qua pars
boſtium: qui equis mos erat: ad populandum ue
niret. Hermci & latini iuſſi milites dare ex foedere
duacq partes ſocior in exercitu: tertia cuum fuit.
Posteaqua ad diem praeſtitutum uenerunt ſocii:
conſul extra portam capenam caſtra locat. inde
luſtrato exercitu Antium profectus: bauſd procul
oppido ſtatiuſq boſtium confedit. Vbi eu uolſci:

quia nondum ab equis ueniffet exercitus: dimicare
non auſi: quemadmodum quieti uallo ſe tutarent:
parent. poſtero die Fabius non permixtam unam
ſocior. cimumq. ſed trium populo: tres ſeparatim
acies circa uallum boſtium inſtruxit. ipſe erat me
dius cum legionibus romanis. inde ſignu obſerua,
re iuſſit: ut pariter & ſocii rem inciperent: reſerret
q. pedem: ſi receptui ceciniffet. equites item ſuae eu
iq. parti poſt principia collocat. Ita trirariam ador
tus caſtra circuuenit: & cum undiq. inſtaret non ſi
ſtinentes impetum uolſcos uallo deturbat tranſoreſ
ſus inde munitiones pauidam turbä inclinantemq.
in partem unam caſtris expellit. inde effuſe fugie
tes eques: cui ſuperare uallum baud ſacile fuerat: cu
ad id ſpectator pugnae aftitiffet: libero campo adep
ptus parte uiſtoriae fruitur: territos cadendo. Ma
gna in caſtris & extra munimenta caedes fugientu
fuit: ſed praeda maior: quia uix arma ſecum efferre
boſtis poruit: deletuſq. exercitus foret: ni fugientes
ſilue textiſſent. Dum ad Antium hacc geruntur: in
terim equi robore iuuentutis praeſiſto arcem tuſ
culanam improuiſo notc capiunt: reliquo exercitu
baud procul moenibus Tuſculi confidunt: ut diſten
derent boſtium copias. Hacc celeriter Romä: ab it
Roma in caſtra Antium perlata mouent romanos
aut ſecus: quam ſi capitolium captum nunciaretur:
adeo & recens erat tuſculanor. meritum: & ſimi
litudo ipfa periculi reproſcere datum auxilium ut
debatur. Fabius: omiſſis omnibus praedam ex ca
ſtris raptim Antium conuebit ibi: modico praeſidio
reliſto citatum agmen. Tuſculum rapit: nihil preter

arma: & quod cœti ad manum fuit cybi: ferre militi
licuit. Comeatum ab Roma consul Cornelius sub
uebit. Aliquot menſes Tuſculi bellatum: parte exer
citus consul caſtra equo: oppugnabit: partê tuſcu
lanis dederat ad arcem recuperandam. in nunquam
eos ſubigere potuit: fames poſtremo inde detraxit
boſtem. quo poſteaquam uentum ad extremu eſt:
inermes nudiq. omnes ſub iugum ab tuſculanis miſ
ſi. bos ignominioſa ſuga domum ſe recipientes ro
manus in Algido conſecutus ad unum omnes oc
cidit. Victor ad Columen: id loco nomen eſt: ex
citu relicto caſtra locat. & alter consul poſteaqua
moentibus romanis iam pulſo boſte periculum
eſſe deſierat: & ipſe ab Roma p[rae]ſectus. ita bifari
am conſules ingreſſi boſtium fines ingenti certa
mine binc uolicos binc equos populantur. Eode
anno deſciffe antiates apud p[er]oſq. auſtores in
uenio. L. Cornelium consule id bellum deſſiſſe: op
pidumq. cepiſſe: certum affiſmare: quia nulla apd
uetuſtiores ſcriptores eius rei mentio eſt: no auſim.
Hoc bello p[er]ſecto tribunicium domi bellu patres
irritat. clamant ſtraude fieri: quod foris teneatur
exercitus: frustratiunem eam legis tollendae eſſe.
ſe nibilominus rem ſuſſepram p[er]acturos. obtinuit
tamen. P. Lucretius p[rae]ſectus urbis: ut actiones tri
bunificae in aduentum consulum different. Frat
& noua exorta cauſa motus. A. Cornelius atq. Ser
uilius quaſtores. M. Volſcio quod falſus haud o
dubie teſtis in Cefonem exſtituſſet: diem dixerant:
multis enim emanabat iudiciis. neq. frattê Volſcii
ex quo ſemel fuerit aeger: unquam non modo ui

sum in publico: sed ne affurrexisse quidem ex
morbo: multoruq, tabe menſium mortuum: ne
his temporibus: in quae teſtis crimen conſeſſet:
Cefonem Romae uſiſum: affiruſantibus: qui una
meruerunt ſecum eum tum frequentem, ad ſigna
ſine ullo comeatu ſuſſe: niſi ita eſſet: multi priuatim
ſerebant Volſcio iudices: cum ad iudiciu ire non auſe
ret: omnes eac res in unum congruentes baud magis
dubiam damnationem Volſeu: quam Cefonis Volſcio
teſte fuerat: faciebant. In mora tribuni erant: qui comi
tia, quaſtores habere de reo: niſi prius habita de lege
eſſent: paſſuros negabant: ita extraucta utraq, res in co
ſulum aduentum eſt: qui ubi triumpbantes uitero eum
exercitu urbem interunt: quita ſilentium de lege erat:
percuſos magna pars credebat tribunos: at illi & em
extremum anni iam erat: quartum affectantes tribu
natum in comitior, disſeptione ab lege certamena
uerterant. & cum conſules ntilominus aduerſus cōti
nuationem tribunatus: quam ſi lex minuende ſuae t
maieſtatis cauſa promulgata ferretur: tetendiffent: une
toria certamis penes tribunos fuit. Eodem anno eſq.
pax eſt petenribus data. Cenſus res priore anno meo
ara perficitur: idq, luſtrum ab origine urbis decemus
conditum ferunt. cenſa ciuilium capita centum triginta
duo millia. cecexix. Conſulum magna domi bellq, eo
anno gloria fuit: qd & foris pacē peperere & domi:
& ſi non concors: minus tamen quam alias inſeva ci
uitas fuit. L. Minutius inde & Lucius Nautius cōſu
les facti: duas reſiduas anni prioris cauſas excepunt.
codem modo conſules legem: tribuni iudicium de Vol
ſcio impediebant. Sed in quaſtoribus nouis maior au

Eboritas erat. Cum M. Valerio Valerii filio Volefi nepo
te quaeſtor erat. T. Quintius Capitolinus: qui ter con
ſul fuerat. is quomam neq. quintiac familiae Cefo: ne
que reipu. maximus iuuenum reſtitui poſſet: falsum
reſſtem: qui dicendae cauſae innoxio potestatē ademiſ
ſet: uſto ac pio bello perſequebatur: cum Verginius
maxime ex tribum de lege ageret: duum menſium
ſpatium conſulibus datum eſt ad inſpiciendum legem:
ut cum edocuſſent populum: quid fraudis occulta:
ſerretur: ſinerent deinde ſuffragium inre: hoc inter
nalli datum res tranquillas in urbe fecit. Nee diutur:
nam quietem equi dederunt: qui rupto ſoſdere: quod
iſtum erat priore anno cum romanis imperium ad
Gracebium Chloelum deferunt: is tum longe priceſ
in equis erat. Gracebo duce in latinum agr. inde in tu
ſeulandum loſtiti populatione uenium: pleniq. prae
dae in Algido caſtra locat. In ea caſtra. Q. Fabius. P.
Volumnius. A. Poſtbumius legati ab Roma uenient
quaeſtum inuarias: & ex eo ſoſdere res repetitum.
eſequor: imperator: quae mandata habebant abſe
naturu romano: ad quercum iuber dicere: ſe alia inte
rim actur: quercus ingens arbor praetorio imi
nebat: cuius umbra opaca ſedes erat. Tum ex lega
tis unus abiens: & bec: inquit: ſaerata quercus &
quicquid deor eſt: audivant ſœdus a uobis ruptu: no
ſtris, nunc querelis adſunt: & mox armis cum deo
rum hominum ſimul uiolata iura exequemur. Ro
mam rediere legati. Senatus uſſit alterum conſulem
contra Gracebium in algidum exercitum duere: al
teri populationem finium eſequor: prouincia dedit. t
Tribuni ſuo more impedire delectum: & forſitan ad

ultimum impedissent: sed nouus subito additus ter-
tor est. uis sabinorum ingens prope ad moenia urbis i-
festa populatione uenit: foedati agri terror iniectus
urbi est. tum plebs benigne arma cepit: reclamanti
bus frustra tribunis magni duo exercitus scripti alte
tum. Nautius contra sabinos duxit: castris, ad Erc-
tum politis per expeditiones paruas plerunt, nodi-
nis incursionibus: tantam ut sitatem in fabio agro
reddidit: ut comparati ad eam: prope intacti bello
fines Ro. uiderentur. Minutio neque fortuna: neque uis
animi eadem in gerendo negotio fuit: nam cito haud
procul ab hoſte caſtra poſuisset: nulla magnopere
clade accepta caſtris: ſe paavidus tenebat quod ubi
ſenſerunt hoſtes: cœuit ex metu alieno: ut fit: au-
dacia: & nocte adorti caſtra: poſte quæ paru is aper
ta profecerat: munitiones poſterio die circundant.
Quæ prius: quam undiqúallo obiectae clauderent
exitus: quinque equites inter stationes boſtium emi-
si. Romam pertulere conſulet: exercitum, obſide
ri. Nihil tam nec inopinatum: nec inſperatum acci-
dere poruit. Itaqúa tantus pauor: tanta trepidatio fu-
it: quanta ſi urbem non caſtra hoſtes obſiderent.
Nautium conſulem accerſunt in quo cum paru pre-
ſidu uideretur dictatorem, dici placeret: quire per
culSAM reſtitueret. L. Quintius Cincinatus conſen-
ſu omnium dicitur. Operium est audire: qui
omnia prae diu ius hujusmodi ſpernunt: neque bono
tria magno locum: neque iuirtuti putant eſſe: niſi effu-
ſe: affluant opes. Spes unica imperii Po. Ro. Luci
Quintius trans tyberim contra cum ipſum loci:
ubi nunc naualia ſunt: quattuor iugerum cole-

bat agrum: quae patra quintia uocantur. ibi a le-
gatis Ieu forf an fodiens palo innixus: Ieu cum a-
raret: operi certe id quod conſtat: agreſti intétus:
ſalute data inuicem redditaque: rogatus: ut quod
bencuerteret: ipſi rei q[ui] pu[er] mandata ſenatus audi-
ret. admiratus rogitanſq[ui] ſatis ne ſalua eſſent oïa:
togam propere e tuq[ui]ro proſerre uxorem Raci-
liam iubet: qua ſimul abſterſo puluere ac ſudore
uclatus proceſſit. dictatorem cum legati gratula-
tes confalutant: in urbem uocant: qui terror ſit in
exercitu: exponunt: Nauis Quintio publice pa-
rata ſuit: tranſueſt[ui]q[ui] tres obuiam egreſſi filii ex-
cipiunt: inde alii propinqui atq[ui] amici: tum patrù
maior pars. ca frequentia ſtipatus antecedenti
bus litteribus deductus eſt domum: & plebis co-
curſus ingens ſuit ſed ca nequaqua[que] tam lacta Qui-
tium uidit: & imperii nimium: & uib[us] in ipſo im-
perio uaebementiorem rata. Et illa quidem noſte
nibil practerquam uigilatum eſt in urbe poſtero
die dictator cum ante lucem in for[ibus] ueniffet: ma-
giſtrum equitum dicit. L. Tarquinium patriciae
gentis: ſed qui tum ſtipendia pedibus propter
paupertatem feciſſet: bello tamen primus lóge
romanae iuuentutis habitus eſſet. Cum magiſtro
equitum in concionem uenit: iuſticiu[m] edicit:
claudi tabernas tota urbe iubet: uctat quenquam
priuatae quicqu[ae] rei agere. Tum quicung[que] aſtate
militari eſſent: armati cum cabariis in dies qui
q[ui] coe[ct]is: uallifq[ui] duodenis ante ſolis occaſum mar-
tio in campo adeſſent. quibus aetas ad militan-
dum grauior eſſet: uicino militi: dum is arma

pararet: uallumq; peteret: eibaria coquere iuſtit. Sic iuuentus diſcurrit ad uallum petendum: ſumpſereu de: cuiq; proximum ſuit: prohibitus nemo eſt: impi greq; omnes ad edictum dictatoris praeſto ſuere. In de compoſito agmine non itineri magis apto: quam praeſio: ſi res ita tuliſſet: legiones ipſe dictator: magiſt equitum ſuos equites ducit. In utroq; agmine: quas te: pus ipſum poſſebat: adhortationes erant: ut adderet gradum maturato opus eſſe: ut node: ad boſtem perue nire poſſent: conſulum exercitumq; romanum obſide ri: tertium diem iam clauſos eſſe: quid quacq; nox: a ut dies ſerat: incertum eſſe: pundo: ſacpe temporis ma ximarum re: momenta uerti: acceſtra ſignifer: ſeque re: miles: inter ſe gratiſcantes ductibus clamabant. In e dia node in Algidum perueniunt: ut ſenſere ſe ta: pro pe boſtes eſſe: ſigna conſtituunt. Ibi dictator quantum node proſpici poterat equo circuſcctus: contemplat? q; qui traſtus caſtro: quac forma eſſet: tribunis miſ tum imperauit: ut ſarcinas in unum: coniuci uibeant: militem cum armis: ualloq; redire in ordines ſuos. ſa et aq; imperauit. Tum quo ordine ſuerant in uia: exer citum omnem longo agmine circundat boſtii caſtris: & ubi ſignum datum ſit: clamorem omnes tollereu bet. clamore ſublato ante ſe quenq; ducere poſſam: & iacere uallum. Aedito imperio ſignum ſecutum e: uſ ſa miles exequitur clamor boſtes circuſonat: ſuperat inde caſtra boſtium: & in caſtra conſulis uenit: alibi pauorem alibi gaudium ingens facit. Romani ciuilem eſſe clamore atq; auxiliu: ad eſſe inter ſe gratulantes: ultro exſtationibus ac uigiliis territant boſtem: co ſul diſſerendum negat: illo clamore non aduentu mo

do significari: fed rem ab suis ceptam: mirumq, esse:
mi iam exteriori parte castra boſtium oppugnentur:
itaq, arma fuos capere: & ſe ſub ſequi iubet. Nocte ini
tum praelium eſt: legionibus dictatoris clamore ſi,
quificantibus ab ea quoq, parte rem in diſerimine
eſſe. Iam ſe ad probibenda circundari opera equi pa-
rabant: cum ab interiore boſte praelio coepto: ne per
media ſua castra fieret eruptio: a munientibus ad pu-
gnantes introrfum uerſi iacuam noctem operi de-
dere: pugnatumq, cum confule ad lucem eſt. luce o
prima iam circumuallati ab dictatore erant: & uix
aduerſum unum exercitum pugnam ſuſtinebant:
tum a quintiano exercitu: qui confectim a perſe-
eto opere ad arma rediit: inuaditur uallum, bic in
ſtabat noua pugna: illa nibil remiſerat prior, tum à
capiti malo urgente a praelio ad praeceſs uerſi: binc
dictatorem: binc confulem orare: ne in occidione ni
ctoriam poneret: ut inermes ſe inde abre ſinerent
Ab confule ad dictatorem ire uilſis ignominiam in
cenſus addidit. Gracebium Chloelium ducem prim-
cipeq alios uictos ad ſe adduci iubet: oppido corbi
one deccdi: ſanguinis ſe equor, non egere: licere a
bire: fed ut exprimatur tandem confellio ſub dictam
domitamq, eſſe gentē: ſub iuqum abituros. Tribus ba
ſtis iuqum fit: bumi fixis duabus ſuperq, eas una trāſ
uerſa deligata: ſub hoc iugo dictator equos miſit.
Caſtris boſtui recepſis plenis omnium rei: nudos
enim emiſerat, praeſam omnem ſuo tantum militi
dedit: confuſarem exercitum confulemq, ipſum ſere
pans: carebis: inquit: praeſae parte miles ex eo bo-
ſte: cui prope praeſae ſuſti. & tu. L. Minuti: donec

confularem animum incipias babere: legatus fis: le
tionibus praeeris. Ira se Minutius abdicat consu
latu: uiffuſa ad exercitum manet. Sed adeo tu im
perio meliori animus manſuete obediens erat: ut
beneficii magis: quam ignominiaec bie exercitus m
mor: & coronam auream dictatori librae pondo
decreuerit: & proficifcentem eum patronum ſa
lutauerit. Romae a. Q. Fabio praefecto urbis ſe
natus babitus triumphantem Quintium: quo ne
niebat agmine: urbem ingredi uiffit. duci ante cur
rum boſtium duces militaria ſigna praclata: ſecu
tus exercitus præca bonuſtus: epuſac infrauctac
dicuntur ſuiffe ante omnium domos: epuſanteſ
q cum carmine triumphali: & ſolemnibus iocis
comoffantiu modo eurum ſecuti ſunt. Eo die
L. Manilio Tuſculano: approbantibus cunctis: cim
tas data eſt. confefſim q ſe dictator magiſtratu ab
dicaſſet: ni comitia. M. Volſcii ſalſi teſtis tenuiſt:
ea ne impedirent: tribui dictatoris obſtitit metu.
Volſcius damnatus Lanuuium exuſulatum abiit. o
Quintius ſextodecimo die dictatura in ſex men
ſes accepta ſe abdicavit. Per cos dies conſul Nau
tius ad Eſtum cum ſabinis eſregie pugnat: ad
uaſtatos agros ea quoq clades acceſſit ſabinis: Mi
nutio Fabius Quintius ſuſeſſor in Aloidum miſ
ſus. Extremo anno agitatum de lege ab tribuis
eſt: ſed quia duo exercitus aberant: nequid ferre
tur ad populum patres tenuere: plebes uicit: ut
quinto eſdem tribunos crearent. Lupos uifos in
capitolio ferunt fugatos a canibus: ob id prodig
um luſtratum capitolium eſſe. Haec eo àno gecſſa.

Sequuntur consules Q. Minutius. M. Horatius o
Puluillus: cuius initio anni cum foris otium effet:
domi seditiones idem tribuni eadem lex facie
bat ulteriusque foret uentum: adeo exarferant ani
mis: ni uelut dedita opera nocturno impetui equo
rum Corbione amissum praefidium nunciatum
effet. Senatum consules uocant: iubentur subita
trium feribere exercitum: atq in Algido m ducere.
Inde polito legis certamine noua de delectu contc
tio exorta: uincebaturq consular e imperium tribu
nicio auxilio: cum alius terror additur sabinu ex
ercitum praedatum descendisse in agros romanos:
inde ad urbem uenire is metus pereculit: ut scribi
militem tribuni linearent non sive pactione tamen
ut quoniam ipf quinquennium elusi effent: paru
q id plebi praefidium foret: decem deinde tribuniple
bis crearentur. Expreffit hoc necessitas patribus:
id modo excepere: ne poſtea eofdem tribunos iube
rent. Tribunicia comitia: ne id quoq poſt bellu ut
cactera uanum effet extemplo habita trigelimo lex
to anno a primis tribunis plebis decce creati sunt: bi
ni ſingulis classibus itaq cautum eſt: ut poſtea crea
rentur. Delectu deinde habito Minutius contra ſa
binos poffectus non inuenit hoſtem. Horatius: cu
iam equi Corbione interfecto praefidio Hortana
etiam cepiffent: in Algido pugnat: multos mortales
occidit: fugat hoſtem non ex Algido modo: ſed a Cor
bione Hortanaq Corbione etiam diruit propter p
ditum praefidium. Deinde M. Valerius Sp. Vergini
us consules facti. domi forisq otium fuit: annona
propter aquar intemperiem laboratuin eſt. De auë

tino publicando lata lex est. Tribuni plebis ndem re
fedri. Hi sequente anno. T. Romulio &. C. Veturio
confulibus legem omnibus concionibus fuis cele
brant: Pudere se numeri sui nequiqua auti: sic
a res aeque sio biennio iaceret: ac toto superiore
lufstro iacuifset. Cum maxime bacc agerent: trepi
di nuncii a Tufeulo ueniunt equos in agro tufcula
no effe. Feeit pudorem recens eius populi meriti
morandi auxili ambo confules cum exercitu miſi:
boſtem in ſua ſede in Algido ueniunt: ibi pugnati
ſupra quattuor millia boſtium caeſa: alii fugati p[]re
da parta ingens: eam propter inopiam acarii con
ſules uendiderunt: inuidiæ tamen ad exercitiu ſu
it. ea demq tribumis materiam criminandi ad ple
bem confules præbuit. Itaq ergo ut magiſtratu
abiere: Sp. Tarpeto &. A. Aternio confulibus: di
es dicta Romulio ab. C. Claudio Cicerone tribuo
plebis: Veturio ab. L. Haltieno aedili plebis: uterq.
magna patrum indignatione damnatus. Romu
lius decem millibus aeris. Veturius. xii. millibus.
Nec bacc prior, calamitas confulum ſegniores no
uos fecerat confules: & se damnari poſse aiebant
& plebem & tribunos legem ferre non poſſe. Tus
abieſta lege: quae promulgata conſenuerat: tri
buni lenius agere cum patribus: ſinem tandem cer
taminum facerent: ſi plebeiaci leges diſplicerent
at illi cōmuniter legum latores & ex plebe: & ex
patribus: qui utriſq utilia ferrent: quacq acquan
dac libertatis eſſent: ſinerent creari. Rem non
aſpernabantur patres: daturum legem neminem
miſi ex patribus aiebant. Cum de legibus cōue

niret tantum discreparent: missi legati Athenas. Sp.
Postbumus Albus. P. Sulpicius Camerinus. A. Mā
lius iussi, inclytas leges Solonis defecibere: & alia
Graeciae cimitatū instituta: mores iuraq, noſecere.
Ab externis bellis quietus fuit: quietior inſequens.
P. Curiatio & Sex. Quintilio conſulibus perpetuoſi
lentio tribunor: quod primo legato: qui Athenas
ierant: legumq, peregrina expectatio praebuit. de
inde duo ſimul mala ingentia exorta: fames peſtilē
tiaq, foeda homini: foeda peccori: uaitati agri ſunt:
urbs aſſiduis exbauſta ſuneribus multae & clare
lugubres domus. Flamen quiritatis Ser. Cornelius
mortuus: augur. C. Horatius Puluillus in cujuſ to
cum. C. Veturium eo cupidius: quia damnatus a ple
be erat: augures legere mortuus conſul Quintilius
tres tribuni plebis: multiplici clade foedatus annus.
ab hoſte otium fuit. domi motus orti. Iam redierat
legati cum atticis legibus: eo intentius inſtabant tri
buni: ut tandem ſeribendar legum initium fieret.
Placet creari decemuros fine prouocatione: & ne qſ
co anno alius magiſtratus eſset: ne admiſcerentur
plebeii: controuera aliquandiu fuit: poſtremo co
ceſſum patribus: modo ne lex acilia de auentino:
aliaeq. ſacratac leges abrogarentur. Anno trigente
ſino altero: quam condita Roma erat: ite muta
tur forma cimitatis ab conſulibus ad decemuros:
quemadmodum a regibus ante ad conſules uene
rat. Tranſlato imperio minus inſignis: quia no di
uturna mutatio fuit: lacta enim principia magi
ſtratus eius nimis luxuriauere: eo cujuſ lapſares
eſ: repetitum, duobus uti mandaretur conſulī

nomen imperium, Decemmuiri creati. Ap. Claudius
T. Genutius. P. Seftius. L. Veturius. C. Iulius. A. Ma
lius. P. Sulpicius. P. Curiatius. T. Romulus. Sp.
Postbumius. Claudio & Genutio: qui designati
conſules in eum annum fuerant: pro honore honor
redditus: & Seftio alteri conſulum prioris anni:
qd eam rem collcta inuito ad patres rettulerat:
bis proximi legati tres habiti: qui Atbenas ierat.
ſimul ut pro legatione tam longinqua praemio
eſſet honos: ſimul peritos legum peregrinar: ad
condenda noua iura uſui fore credebant: ſupple
uere cacteri numeq. graues quoq actate electos
noiſtimis ſuffragius ierunt: quo minus ferocit
alior. ſeitis aduerſarentur. Regimen totius ma
giftratus penes Appium erat ſauore plebis: ade
oq nouum ſibi ingenium inductat: ut plebicolare
pente omniſq aurae popularis captator euade
ret pro truci ſacuoq inſectatore plebis. Decimo
dic ius populo ſinguli reddebant: eo die penes
praefectum iuris faices duodecit erant: collegis no
uem ſinguli accenſi apparebant: & unica concor
dia inter ipſos: qui conſenſus in priuatis inter
dum inutilis eſſer: ſumma aduerſus alios acqui
tas erat. Moderationis cor. argumentum exé
plo unius rei notatſe ſatis erit. cum ſine prouo
catione creati eſſent deſollo cadauere domi a
pud. P. Sextium patriciae gentis iiru iuento
prolatoq in concioné: in re iuxta manifesta atq.
atroci. C. Iulius deceuir diem Sextio dixit: &
accuſator ad populum extitit: cuius rei iindex
legitimus erat: deceſſitq iure ſuo: ut demptu de

ui magistratus populi libertati libertati aduereret. Cum promptum hoc ius uelut ex oraculo incorruptum pariter ab his ſumi infimiq[us] ferrent: tum legi bus condendis opera dabatur: ingentiq[us] hominum expectatione propofitis decem tabulis populum ad concionem uocauerunt. & quod bonum fauſtū felixq[us] reipu. ipſis liberiſq[us] eorum effect: ire & legere leges propofitas iuſtere: ſe quantum decem hominū ingentis prouideri potuerit: omnibus ſummis inſi miſq[us] iura acqualſe: plus pollere multo: ingenia co filiaq[us] uerſarent in animis ſecum unaquaqua[que] rem: agitarent deinde ſermonibus: atq[us] in medium quid in quaq[us] re: plus minuſue effect: conferrent: eas leges habitur. Po. R. o. quas conſenſus omnium non iuſ ſiſſe latas magis: quam tuliſſe uideri poſſet. Cum ad rumores hominum de uno quoq[us] legum capite aedito ſatis correcte uiderentur: centuriatis comitis. x. tabulari leges perlatae ſunt: quae nunc quo q[us] in hoc imenſo alia ſuper alias aceruarant legum cumulo: ſons omnis publici pruatiq[us] eſt iuris. Vulgardeinde rumor duas deſſe tabulas quibus ad dictis abſolui poſſe uelut corpus omnis romani iuſris. Ea expectatio cum dies comitiorum appropinq[us] ret: deſyderium decemuros iter creandi fecit. Iam plebs: praeterquā quod conſulum nomen haud ſe cus quam regum perſa crat: nec tribunicium q[ud]e auxilium: cedentibus inuiſe appellatione decemui tis: quaerebat. Poſteaqua[u]ero comitia decemuiſtis creandis in trinumdinum indiſta ſunt: tanta ex arſit ambitio: ut primores quoq[us] ciuiriſtis: metu ere do: ne tanti poſſeffio imperii uacuo ab ſe reſidito lo.

co baud fatis dignis pateret: prabenharent bomies.
bonorem lumma opc ab se impugnatum ab ea plebe
cum qua contender int: suppliciter petentes. Dimis-
ſa iam in discrimen dignitas ea actate: bisq honorbæ
actis: stimulat Ap. Claudium: ne ſeires utrum inter
decèutros: an inter candidatos numerares: proptior in
terdum petendo: quam gerendo magiſtratui erat: cri-
minari optimates: extollere candidator: leuſſimum
quenq bumillimumq ipſe medius inter tribunicios du-
illios ſeiiſoq in foro uolitare: per illos ſe plebi uendica
re. donce collegae quoq: qui unice illi dediti fuerant.
ad id tempus: conicere in cum oculos: mirantes quid
ſibi uellet: apparere nibil ſynceti eſſe: profecto baud
gratuitam in tanta ſuperbia comitantem fore: nummi
in ordinem ſe iſpum cogere: & uulgari cum priuatis
non tam properantis abire magiſtratui: quam uia ad
continuandum magiſtratum quaerentis eſſe. Propala
obuam ire: cupiditati paræ auſi obſecundando molli
re impetum aggreduuntur. comitior illi babendorum
quando minuus natu ſit: munus confenſu inungut.
ars bace erat: ne ſemetipſe creare poſſer: qd practer
tribunos plebis & idipſum peſſimo exemplo nemo u-
quam feciſſer. Ille enim uero: quod bene uertat: babi
turum ſe comitia proſeſſus impedimentum pro occa-
ſione arripuit delectisq bonore per concionc duobus
Quintius capitolino & Cincinato & patruo ſuo. C. Clau
dio conſtantiſſimo uiro in optumatum cauſa & alius
ciuſdem faſſigii cuibus: nequaquam ſplendore uitac
pares decèutros erat: ſe in primis: quod baud ſecus
ſactum improbant boni: quam nemo facere auſurù
crediderat. Creaui cum eo. M. Cornelius Malugueni

ſis. M. Sergius

lis. M. Sergius Lucius Minutius. Q. Fabius Vibulanus
Q. Petilius. T. Antonius Merenda Cefo Duillius. Sp.
Oppius Cornicen. M. Robuleius. Ille fims aliene, p
fonac ferendac Appio fuit: fuo iam inde miuere ige
nio coepit: nouoſq; collegas iam priuſquam iniret
magiſtratum in ſuos mores formare. Quotidie co
ibant: remotis arbitris. inde impotentibus inſtru
&i conſilus: quae ſecro ab aliis coquebant: iam ba
tid diffimulando ſuperbiâ: rari aditus colloquentibus
difficiles iam ad idus matas rem perduxere. Idus
tum matac ſolemnes incundis magiſtratibus erat.
Initio igitur magiſtratus primum honoris diem de
mificatione ingentis terroris inflignem ſecere: nam
cum ita priores decemni ſeruſſent: ut unus ſaſſes
baberet: & boe infligne regium in orbem ſuam cujuſ
q; uocem per omnes iret: iubito omnes cum duode
nis ſaſcibus prodiere. centum uiginti lictores foru
implerant: & cum ſaſcibus ſecures illigatae praefere
bantur. ucc attinuiffe demi ſecurim: cum ſine prouo
catione creati eſſent interpretabantur: decem regnum
ſpecies erat. Multiplicatus terror non infimis ſolum:
ſed primoribus patrum: ratis caedis cauſam ac pri
cipium quaer: ut ſi quis memor: libertatis uocem
aut in ſenatu: aut in populo miſſet: ſtatim uirgac
ſecures, etiam ad caeteror: metum expedientur:
nam practerquam quod in populo nibil erat praeſi
diu ſublata prouocatione: interceſſionem quoq: con
ſenſus ſuſtulerat: cum priores decemni appellaſtioe
collegae corrigi: reddira ab ſe iura tuluſſent: & quae
dam: quae ſui iudicii uideri poſſent: ad populi re
iceuſſent. Aliquamdiu aequatus inter omnes terror

fuit: paulatim totus uertere in plebem coepit: abisti
nebatur a patribus: in bumiliores libidinoſe crude
literq: conſulebatur: hominum non cauſare toti e-
rant: ut apud quos gratia uim acqui haberet: iu-
dicia domi conſlabant: pronunciabant in foro: ſi
quis collegam appellasset: ab eo: ad quę uenerat:
ita diſeedebat: ut poeniteret non prioris decreto
ſtetiffe. Opinio etiam ſine auſtore exierat: non
im praeſentis modo temporis eos iniuriam coſpi-
raſſe: ſed foedus dandeſtinum inter ipſos iurem
randu iektum ne comitia haberent: perpetuoq de
cěuiratu poſſeſſum ſeinl obtinerent imperium.
Circuſpectare tum patricioſ multus plebeii: & i
de libertatis captare aurā unde ſeruitutem timē
do in cum ſtatum temp. adduxerant. Primores
patrum odiſſe decēuiros: odiſſe plebē: nec proba
re: quę fierent: & credere haud indignis accidere
aude ruendo ad libertatem in ſeruitutem clapſos
iuuare nolle: cumulare quoq iniurias: ut tedio pre
ſentium conſules duo tande & ſtatus pristinus
reque in deſyderium ueniant. Iam & proceſſerat
maior pars anni: & duae tabulae legum ad pri-
oris ani decem tabulas erant adiectae: nec quic-
quam iam ſupererat: ſi bae quoq leges centuriatīs
comitiis perlatae eſſent: cur eo magiſtratu reipu.
opus eſſet. Expeſtabant: quā mox conſulibus cre
andis comitia edicerentur. Id modo plebs agita
bat: quonam modo tribuniciam potestatem o-
munimentum libertatis re: interimiſſam repara-
rent: cum interim mentio comitiō: nulla fieri:
& decēuiri: qui primo tribunicios homines: quia

id populare habebatur: circum se obstantarant ple-
bi: patricius iuuenibus sepfserant latera: corse ca-
teruætribunalia obfederant. Hi fere agere plebe:
plebisq[ui] res. cum fortuna qua: quicquid cupitum
foret: potentioris effet etiam ne tergo quidem ab
stinebatur: uirgi caedi alii: alii securi lubiuci: & ne
gratuita crudelitas effet: bonorum donatio sequi do
mini supplicium. Hac mercede iuuentus nobilis
corrupta: non modo non ire obuiam iniuriae: sed
propallam licentiam fuam malle: quam omnii
libertatem. Idus maiae uenere nullis subrogatis
magistratibus: priuati pro decuris neq[ui] animis
ad imperium inhibendum iminutis: neq[ui] ad spe
ciem honoris inflignibus prodeunt. Id uero regnui
haud dubie uideri: deploratur in perpetuum liber
tas nec uindex quifquæ exisfit: aut futurus uide
tur. Nec ipsi solum deponderant animos: sed co-
temni coepi erant a finitimis populis: imperii
q[ui] ibi effe: ubi non effet libertas: indignabantur.
Sabini magna manu incurfionem in agrum roma-
num fecere: lateq[ui] populati cum hominum atq[ui] pe
cudum multi praedas coguſſent: recepto ad Eretru
quod paſſim uagatum erat: agmine: caſtra locant.
Ipom in romana diſcordia ponentes: eam impedi
mentum delectui fore. Non nunciu solum: sed per
urbem agrestium fuga trepidationem inicicit. De
cœurı consultant: quid facto opus ſit: deſtitutis in
ter patrum & plebis odia addit terrorem inſuper
alium fortuna. Equi alia ex parte caſtra in Algido
locant: depopulanturq[ui] inde excurſionibus excur-
ſionibus tuſculanu[m] agrum legatiq[ui] ab tuſeulo pre-

fidium orantes nunciant. Is perculit pauor decేuitor. ut senatum simul duobus circunstantibus urbe belis confulerent. citari tubent in curiam patres baudignati quanta inuidiae imineret tempeftas: omnes uafiati agri periculorumq, iminentium cauſas in ſe conſeſturos: temprationemq, cam ſore: abolendi ſibi magiſtratus in ſenſu reſſerent. Poſſeaqua audi ta in foro uox eſt praconis patres in curiam ad decేueros uocantis: uclut noua res: quia intermiſerat ta diu morem confuſendi ſenatus mirabundam plebem conuertit: quid nam incidiffet: cur ex tanto interuallu rem deſueta m uſurparent: hoſtibus belloq, gratiam habendam: quod ſolitum quicquâ liberae cuitatis ſi eret: circuſpectare omnibus fori partibus ſenatoſ: raroq, uſquam noſcitare, curiam inde ac ſolitudinem circa decేueros intueri: cum & ipſi ſenſu muiſus imperu: & plebs: quia priuatis ius non eſſet uocadi ſenatum: non conuenire patres interpretarentur. ta caput fieri libertatem reſpetentium: ſi ſe plebs comiſ ſenatui det: & quemadmodu patres uocati non coeant in ſenatum: ſic plebs abnuat delectum. bace ſi mit plebs. Patrum baud ſere quifquâ in foro in urbe rari crant: indignitate rei: ceſſerant in agros: ſuarum rerum amilla publica tantum ſe abeſſe ab inuria raui: quantum a coctu conſreſſuq, impotentium domi norum ſe amoiiſſent. Poſſeaquam citati non conueniebant: dimiſi circa domos apparitores ſimul ad piq. qnota capienda: ſeſſitandumq, num ſuſulto detreſarent: referunt ſenatum in agris eſſe. Letus id decemuris accidit: quamſi praeſentes detreſtare imperium referrent: tubent acciri omnes: ſenatumq,

in diem posterum edicunt: qui aliquanto s pe ipso
frequentior conuenit. Quo facto proditam a patribus
plebs libertatem rata: quod iis: qui iam magistratu
ab ille nt: tanquam iure cogentibus senatus paruit.
Sed magis obediencr uentum in curiam est: quam
obnoxie dictas sententias accepimus. L. Valerii Po
titum proditum memoriae est post relatione Apii
Claudii: priusquam ordine sententiac rogarentur:
postulando ut de rep. liceret dicere: prohibentibus mi
naciter deceturis: proditurum se ad plebe denuncia
tem tumultum excuiuſe. Nec minus ferociter. M. Ho
ratium Barbatum iſſe in certamen. x. Tarquimos ap
pellantem admonentem, Valerius & Horatius duci
bus pulſos reges: nec nominis homines tum perte
ſum eſſe: quippe quo Iouem appellari fas fit: quo
Romulum conditorem urbis deinceps reges appel
latos: quod faceris etiam ut Solemne retentum fit: ſu
perbiam uiolentiam, tum perſos regis: quae ſi in
rege tum eodem aut in filio regis ferenda non ſue
rit: quem latur in tot priuatis uiderent ne uetan
do in curia libere homines loqui extra curiam etia
mouere nt uocem. neq. ſe uider: qui ſibi minus pri
uato ad concionem populum uocare: quam illis ſe.
natum cogere licerät: ubi uellent: experirentur qua
to fortior dolor in libertate ſua indicanda: quam eu
piditas in iusta dominatione eſſet. De bello ſabino
eos reſerre tanquam maius ullum populo romano
bellum fit: quam in iis: qui legum ferenda cauſa
creati ni bil iuris in cuitate reliquerint: qui comi
tia: qui annuos magiſtratus: qui uie eſt iudicem un
perirandi: quod unum exacquandae fit libertatis:

sultulerint: qui priuati falces & regium imperium
habeant. Fuisse regibus exactis patricios magiftra
tus creatos: poſt ea poſt ſecessionem plebis plebeios:
cuius illi partis eſſent rogitare. populares? quid.n.
eos per populum egifle: optimates? qui anno pro
pe iam ſenatum non habuerint: tunc ita habeant:
ut de repu. loqui probibeant: ne nimium in metu
alieno ſpei ponerent: grauiora quae patiantur ut
deri iam bominibus: quam quae metuant. Haece
uociferante Horatio cum deccuiri nec irac: nec i
gnoſcendi modum reperirent: nec quo eaſura t
res eſſet: cernerent. C. Claudii: qui patruus Ap
pii deccuiri erat oratio ſuit praeccibus: quam iur
gio ſimilis perorantis per ſui fratris parentifque
tus manes: ut civilis potius ſocietatis: in qua na
tus eſſet: quam foederis nepharie i diti cum colle
gis meminifſet. multo id magis ſe illius cauſa ora
re qua reip. quippe remp. ſi a ſolentibus nequeat
ab inuitis ius expetituram: ſed ex magno certam
ne magnas excitari ferme iras: earum enuentum ſe
horrere. Cum aliud praeterquam de quo retulif
ſent: deccuiri dicere probiberent. Claudiumpre
pellandi uerecundia ſuit: ſententiam iotur pere
git. nullum placere ſenatusſonſultum fieri: omnes
qita accipiebant priuatos eos a Claudio iudica
tos: multiq. ex confularibus uerbo aſſenſi ſunt.
Alia ſententia alſperior in ſpeciem uim minorem
aliquanto habuit: quae patricios coire ad prode
dum interregem iubebat: cenſendo enim quoscu
q. magiſtratus eſſe: qui ſenatum haberent: iudi
cabat: quos priuatos fecerat auſtor nullius ſena

tusconſulti faciendi. Ita labente tam cauſa decē
uiroR. L. Cornelius Maluqincnſis. M. Cornelii
decēuiri frater: cum ex confularibus ad ultimum
dicendi locum consulto ſeruatus eſſet: simulan
do curam belli fratrem collegas q. cius tuebatur.
Quo nam fato incidiffet: mirari ſe dictitans: ut
decēuiros: qui decēuratum petiſſent: aut ſoci:
aut bi maxime oppugnarent: aut quid ita per tot
menſes uacua ciuitate nemo iuſti ne maſiſtra
tus ſummae rerum praeſſent: controuerſiā ſe
cerit: demum cum boſtes prope ad portas ſint:
ciuiles diſcordias ſerant: niſi quod in turbido
minus perſpicuum fore putent: quid agatur.
Caetero neminem maiore cuta occupatis ani
mis uerum eſſe praeiudicium rei tantae affer-
re: ſibi placere de eo: quod Valerius Horatiuſq. à
te idus matas decēuiros abiſſe maſiſtratu inſimu
lent: belliſq. ſimineant perſeſtis: ſebu. in tran
quillum redacta: ſenatu diſcrepante agi. etiā nunc
ita ſe parare. Ap. Claudium: ut comitiō: quae de
cēuiris creandis decēuir ipſe habuit: ſciat ſibi ratio
nem reddendam eſſe: ut et in unum annum creati
ſint: an donec leges: quae deſſent: perſerantur. I
praefentia omnia practer bellum mitri placere cu
ius ſi falſo famam uulgatam uanamq. non nuncios
ſolum: ſed tuſculanor: etiam legatos attuſſe putet
ſpeculatores mittendos cenſere: qui certius explo
rata referant: ſin fides & nuncius: & legatis habeat:
delectum quoq. primo tempore haberi: & decēui
ros: quo cuiq. cor. uideatur: exercitus duccere: nec
rem aliam praeuerti. In banc ſententiā ut diſcedere'

tur: iuuenes patrum cuincebant: ferocioreſque iteru
coorti Vallerius Horatiuſque uociferari ut de repub.
liceret dicere: dicturos ad populum ſi in ſenatu per
factionem non liccat: neq: enim ſibi priuatos aut in
curia: aut in concione poſſe obſtare: neq: imaginari
is fascibus eorum ceſſuros eſſe. Tum Ap. tam prope eſ
ratus: ut in iuolentiacæ eorum pari reſſeretur audacia:
uietum imperium eſſet: non erit melius: inquit: niſi
de quo confuſimus: uocem niſiſſe. & ad Valerii ne
gantem ſe priuato reticere: lietorem accedere iuſtut.
Iam quiritium fidem implorante Valerio curtae li
mine. L. Cornelius cōplexus Appii ſon quod ſimu
labat confulendo: diremit certamen: factaq: per
Cornelium Valerio dicendi gratia: quae uellet: cu
libertas non ultra uocem exceſſet: decēuiri pro
politum tenuere: confulares quoque ac ſeniores abr
ſiduo tribuniciae potestatis odio cuius deſiderius
plebi multo acrius: quā confularis imperii rebantur
eſſe: prope malebant: poſtmodum ipſos decēuros
uoluntate abire magiſtratu: quam inuidia eorum ex
urgere: rurſus plebem ſi leniter ducta res fine po
pulari ſtrepitu ad confuſes rediſſet: aut bellis inter
politis: aut moderatione confulum in imperiis ex
ercendis poſſe in obliuonē tribunor: adduci. Sil
ario patrum edictur delectus: iuiores cum fine p
uocatione imperium eſſet: ad nomina responderet.
Legionibus ſcriptis inter ſe decēuiri comparabat:
quos ire ad bellum: quos praceſſe exercitibus opor
teret: Principes inter decēuros erant: Q. Fabius &
A p. Claudius bellum maus domi: quā foris appa
rebat: Appii iuolentiam aptiorem rati ad comprí

mendos urbanos motus. In Fabio minus in bono corans quam gnauum ingenium in malicia effe: huc enim ut? egregium olim domi militiaeq decēuira tus collegaeq ita mutauerant: ut Appu: quam fui similis mallet effe: huic bellum in fabinis. M. Ra buleio &. Q. Petillio: additis collegis: mandatum. M. Cornelius in Algidum miſſus cum. L. Minutio & Cefone Duillio &. T. Antonio &. M. Sergio. Sp. Oppium. Ap. Claudio auditorem ad urbem tuē acquo omnium decēuira? imperio decernunt. & Nibilo militiae: quam domi melius reſp. admini ſtrata eſt. illa modo in ductibus culpa: quod ut odio eſſent: cibus fecerant: alia omnis penes milites noxa erat: qui nequid ductu atq. auſpitio decēuira? profbere uſquam gereretur: mine ſe per ſuum atq. illo? dedecus patiebantur. Fuſi & ad ſabinis ad Eretum: & in Algido ab equis exercitus erant: ab Eretro per ſilentium notis profugi propius urbe in ter Fidenas Cruſtumeriamq loco edito caſtra co munierat. Perſecutis boſtibus uſquam ſe acquo i certamine comittentes natura loci ac uallo: non uture aut armis tutabantur. Maus flagitium in Algido: maior etiam clades accepta: caſtra quoq. amilla erant: exutuſq omnibus utensilibus miles tuſeulum ſe fide: miſericordiaq uicurus boſpitú quae tamen non ſefeſſerunt: contulerant. Romam tanti erant terrores allati ut poſito iam decēuirali odio patres uigilias in urbe habendas cesserent: & mnes: qui per aetatem arma ferre poſſent: culto dire moenia: ac pro portis ſtationes agere iube rent: arma tuſeulum ad ſupplementum decerne.

rent decēuiroſq; ab arce Tusculi digreſſos in caſtris
militem habere. caſtra alia a fideinſ in ſabinum
agrum tranſſerri: belloq; ultro inferendo deter-
reri boſtes a conſilio urbiſ oppugnandae. Ad clau-
des ab boſtibus acceptas duo nephtanda facinora
decēuiri bellī: domiq; aduciunt. L. Sicciurn in ſa-
binis per inuidiam decēuiraſem tribunor; creā
dor: ſecefſionisq; mentiones ad uulq;us militus
ſermonibus occultaſ ſerentem: ſpeculatum ad lo-
cum caſtris capiendum mittunt: datur negocius
militibus: quos miſerant expeditionis eius comi-
tes: ut cum opportuno adorti loco interficerent.
baud multum interficere: nam circa repugnante
aliquot infidiatores cecidere: cum ipſe ſe præua-
lidus pari uiribus animo circuſuentus tutaretur.
Nunciant in caſtra cacteri praecipitatum in miſi-
dias eſſe Sicciurn eſregie puq; nante: militeſq; qſ
dam cum co amilſos. Primo fides nunciantibus
fuit: profecta deinde cobors ad ſepeliendos: qui
ceciderant: decēuiroſ permiſſu: poſte aqua nul-
lum ſpoliatum ibi corpus: Sicciurn q; in medio
centem armatum q; omnibus in eum uerſis cor-
poribus undere: boſtium neq; corpus ullu: nec i-
ueſtigia abcutium: profecto a ſuis interſectum
memorantes rettulere corpus inuidiæq; plena ca-
ſtra erant: & Romā ferri Sicciurn protinus pla-
cebat: niſi decēuiri funus militare ei publica im-
penſa facere maturaſſent. Sc Paulus ingenti mi-
litum moſticia: peſſima decemuiroſ in uulq;
fama eſt. Sequitur aliud in urbe nephtas ab li-
bidine ortum: baud minus foedo euentu: quā

quod per ſtuprum caedemq, Lucretiacæ urbe regno
q, Tarquinios expulerat: ut non finis ſolum idem
decçuiris: qui regibus: ſed cauſa etiam cadem ſpe
rii amittendi effect. Ap. Claudium uirginis plebeicæ
ſtuprandae libido cepeſt. pater uirginis. L. Virgini
us bonestum ordinem in Algido ducebat: uir exé
pli recti militiacæ domiq, perinde uxor instituta fu
erat: liberiq, instituebantur. deſponderat filiam. L.
Icilio tribunicio uiro acri: & pro cauſa plebis exp
tae uirtutis. Hanc uirginem adultam: ſorma excel
lentem: Appius amore amens pretio: ac ſpe pellicc
adortus: poſteaquâ omnia pudore ſepta animaduer
terat: ad crudelem: ſuperbamq, uim animum cõuer
tit. M. Claudio clienti negotium dedit: ut uirginè
in ſeruitutem affecteret: neq cederet ſecundum liber
tatem poſtulantibus vindicias: quod puellc pater
ab effect: locum iniuriæ effect ratus. Virgini uementi
in forz (ibi nãq in tabernis litterar, ludi erant) minuſ
decçuiri libidinis manum iniccit: ſerua ſua natâ: ſer
uamq appellans ſequi tubebat: cunctantem ui abſtra
etur. Paucida puella ſtupente: ad clamorem nutricis
fidem quiritium implorantis fit concurſus. Virgi
nii patris: ſponſiq, Iciliu populare nomen celebratur:
notos gratia eor: turbam indignitas rei: uirgini cõ
ciliat. Iam a ui tuta erat: cum affector nibil opus effect
multitudine concitata ait: ſe iure graſſari: non ui,
uocat puellam in ius: auſtoribus qui aderant: ut ſe
queretur: ad tribunal Appii peruentum est. Notâ
iudici fabulam petitor: quippe apud ipſum auſto
rem argumenti: peragit: puellam domi ſuae naram
furtoq, inde tranſlatam in domum Virginii: ſuppo

sitam ei esse: id se indicio compertum afferre: pro
baturumque, uel ipso Virginio iudicem: ad quę maior
pars iniuriæ eius pertineat: interim dominu seque
ancillam ac quum esse. Aduocati puellae cum Vir
ginum reip. cauſa abeſse dixiſſent: biduo affutur
ſi nunciatum ei ſit: iniquum esse abſentem libertis
dimicare: poſtulant: ut rem integram in patris ad
uentum differat: lege ab ipso lata uindicias det se
cundum libertatem: neu patiatur uirginē adult
tam: famae priuſquam libertatis periculum adi
re. Appius decreto praefatus: quam libertati fa
uerit eam ipſam legem declarave: quā Virginu a
mici poſtulationi ſuae practendant: caetero itam
ga libertatis fore praefidium: ſi nee cauſis: nee p
ſonis uariet. in bis enim qui aſſerantur in liberta
tem: quia qui uis lego agere poſſit: id uiris esse.In
ga quę in patris manu ſit: neminem esse alium: cui
dominus poſſessione cedat: placere itaq. patrem
accerſi: interea uiris ſui iacturam aſſertore no
facere: quin ducat puellam liftendamque in aduen
tum eius: qui pater dicatur: promitrat. Aduerſus
iniuriam decreti cum multi magis fremerent: qui
quiſquam unus recuſare auderet: P. Numitorius
puellæ auunculus & ſponſus Ielius interuenit:
dataq. inter turbam una cum multitudo Ialii,
maxime interuentu reſiſt poſſe Appio crede
ret: liſtor decreſſe ait: uociferantěq. Ielium ſui
mouet. Placidum quoq. ingenium tam atrox in
uria accendiſſet: ferro tibi bine ſumouendus ſum
Appi: inquit: ut tacitum feras: quod celari insiur
quinem ego bane ſum ducurus nuptam pudicam

habiturus: proinde omnes collegares quoque litteres
conuoca: expediri uirgas & secures tibe: non ma
nebit extra domum patris sponsa. Iciliu: non sibi tribu
nicium auxilium & prouocationem plegi romanae:
duas arces libertatis tuendae ademittis: ideo in libe
ros quoque noltem coniugales regnum uel strae libidi
ni datum est. facuite in tergum & in ceruleas nostras
pudicita saltem in tuto sit. Huic sibi afferetur e
go praesentium quiritium pro sponsa: Virginius
militum pro unica filia: omnes decor hominum q,
implorabimus fidem: neq. tu iustus unquam decre-
tum fine caede nostra referes. postulo Appi eam
atque etiam consyderes: quo progrediare: Virginius
uiderit de filia: ubi uenerit: quid agat: hoc tantum
sciat: supere buius undicui: cesserit: condicionem fit
liae querendam esse: me indicante sponsum in li
bertatem uta citius deferet: quæ fides. Concitat a
multitudo erat: certamenq. instare uidebatur. litter
res Iciliu. circuſteterant: nec ultra minas tamen i
proceſtum est: cum Appi us virgine non defendi ab
Icilio: fed inquietum hominem & ad tribunatum erat
nunc ſpirantem locum feditionis quaerere diceret.
non praebitur: se illi eo die materia: fed ut iam
ſeueret non id petulantiae ſue: fed Virginio abſe
ti & patrio nomini: & libertati datum: ius eo di
e: se non dictur: neq. decretum interpoſitur. a. M.
Claudio petitur: ut decederet iure ſuo: indicari
q. puellam in posterum diem pateretur: quod nifi pa
ter postero die affuisset: denunciare se Icilio ſimi
libus. Iciliu: neq. legi ſi ac latore: neq. decembris con
ſtantiam deſore: nec se uti quod collegares litteres con

uocatur: ad coercendos seditionis autiores: contem-
tum se luis lictoribus fore. Cum dilatum tempus
iniuriac effect: seceffiffentq aduocati puellae: pla
cuit omnium primu fratrem Iculi: filiumq nu
mitorii impigros iuuenes pergere inde recta ad
portam: & quantum accelerari poſset Virginius
acciri e caſtris. in eo uerti puellae ſalutè: ſi poſte
to die uindex iniuriac ad tempus praeſto effect.
Iuſſi pergunt: curatisq equis nuncium ad patrem
perferunt. Cum inſtaret aſſertor puellae: ut uí
dicaret: ſponſoreſq daret: atq idipſum agi diceret
Iculus: ſedulo tempus terens dum pracriperent
iter nunciu miſſi in caſtra: manus tollere undiq
multitudo & ſe quiſq paratum ad ſpondendus
Icilio oſtendere: atq ille lacrymabundus gratu
eſt: inquit: craftino die uelſtra opauta ſpoſor: nunc
ſatis eſt. Ita uindicatur Virginia ſpondentibus
propinquis. Appius pauliſper moratus ne eius
caufa ſediffe uideretur: poſteaqua omiſſis rebus
alis prae cura unius nemo cum adibat: domum
ſe recepit: collegiſq in caſtra ſeribit: ne Virginia
cōmeatum dent: at qui etiam in cuſtodia babe
ant. Improbum conſilium ſerum: ut debuit ſuit:
& iam comeatu ſumpto profectus Virginius pri
ma utqilia erat: cum poſtero die mane de rei
nendo eo nequicquam littere redduntur. At in
urbe prima luce cum cuitas in foro expecta-
tione erecſa ſtaret. Virginius ſordidatus filia
ſecum obſoleta uelſe: comirantibus aliquot ma-
tronis: cum ingenti aduocatione in foro addu-
cit: circuire ibi & præchenſare homines ceper.

& non orare solum precariam opem: fed pro debita
petere: se pro liberis cor ac continugibus quottidie i
acie ftare: nec alium uib effe: cuius ftrenue ac feroci
ter facta in bello plura memorari poſſent. quid pro
delle: ſi inſolum urbe: quae capta ultima timeant:
liberis ſuis ſint patienda? Hace prope concionabun
dus circunibat homines. ſimilia bis ab Icilio iactabā
tur. comitatus muliebris plus tacito fletu: qua ulla
uox mouebat. Aduerſus quae omnia obſtinato ani
mo Appius: tanta uis amentiacu uerius quam amoris
mentem turbauerat: in tribunal aſcendit: & ultro i
querente pauca petitore: quod ius ſibi pridie perā
bitionem dictum non eſſet priuſquam ille poſtula
tum perageret: aut Virginio reſpondendi daretur
locus: Appius interfatur. Quem decreto ſermonem
pretenderit: forſan aliquem uerum auſtores antiqui
tradiderint: quia nulſquam ullum in tanta foeditate
decreti uerifimilem inuenio: id quod conſtat: nudū
uidetur proponendum. decreuiffe uindicias ſecun
dum ſeruittet. Primo ſtupor omnes admiratione
rei atrocis defixit. Silentium inde aliquādiu tentu
it, deinde cum M. Claudius circuſtantibus matronis
iret ad coprebendendam uirginem: lamentabilitiſque
um mulierum comploratio exceptiſſer: Virginius in
tentans in Appium manus: Icilio: inquit: Appi no
tibi filiam deſpondi: & ad nuptias non ad ſtuprus
educaui. placet pecudum ferar, q ſitu promiſcue in
concubitus ruere? paſſuri ne hoc iſtifint: neſcio: no
ſpero eſſe paſſuros illos: qui arma habent. Cum re
pelleretur aſſertor uirginis a globo mulierum circu
ſtantiumq aduocator: ſilentium factum p preſconē

Decetur: alienato ad libidinem animo negat better
no tantum unumio Iciliu violentia, Virginu: cunù
restem romanum populum habeat: sed certis quoque
indicius compertum se babere: notè tota cœtus in
urbe factos esse ad mouendam seditionem: itaq. se
baud infestum eius dimicationis cum armatis desceden
disse: non ut quenquam quietum uiolaret: sed ut tur
bantes cimitatis otium pro maleitate imperii coece
ret: proinde quiescisse erit melius. Inquit lictor lùmo
ue turbam: & da utam domino ad præbendendum
mancipium. Cum bace intonuisset plenus irae: mi-
titudo ipse se sua sponte dimouit: desertaq. praeda
iniuriac. puella stabat. Tum Virginus: ubi nunc ut
quam auxiliu undit quæsito: inquit Appi primum
ignoſce patrio dolori: si quid inclementius in teli
mucetus: deinde finas huc coram virgine nutricè
percunetari. quid hoc rei fit: ut si faltò pater dictò
sum acquiore hinc animo discedam: data uenia
feducit filiam ac nutricem prope Cloacinae ad ta
bernas: quibus nunc nouis eft nomen: atq. ibi ab
lamo cultro arrepto: hoc te uno: quo poſsum ait t
modo filia in libertatè uendico: pedus deinde pu
elle: tranſſigit. respectans, ad tributum te: inquit:
Appi tuumq. caput languine hoc confecro. Clamo
re ad tam atrox facinus orto: excitus Appius cò
prebendi Virginium iubet: ille ferro: quacunque
bat utam facere: donec multitudine etiam proſe
quentium innenum tuente ad portam prexit.
Icilius Numitorius, exangue corpus sublatum
ofentat populo: feci us Appii: puellae infelicem
formam necessitatè patris deplorant. ſequentes

damitant matronae: eam ne liberor: procreandorum condicionem: ea pudiciae premia esset: cactera quae in tali re: muliebris dolor: quo est moestior imbecillo animo: eo miserabilia magis queren tibus subicit. Virore & maxime Iciliu nox tota tri buniciae potestatis ac prouocationis ad populus creptae publicar: q. indignationum: erat. Concita tur multitudo partim atrocitate sceleris: partim spe per occasionem repetendae libertatis. Appiuus uocari Iciliu munc retractantem arripi: postre mo cum locus adeundi apparitoribus non daret: ipse cum agmine patricior: iuuenum per turba uadens in uncla duci iubet. Iam circa Iciliu nò solum multitudo: sed duces quoque multitudinis erant. L. Valerius. M. Horatius: qui repulso lictore: si iure agerent: iudicare se a priuato Iciliuam aiebatur: si ium afferre conarentur: ibi quoque se haud imparres fore. Hinc atrox rixa oritur. Valerium Horati umq. lictor decenuii muadit. franguntur a multi tudine falces. In concionem Appiuus aseendit: sequuntur Horatius Valeriusque: eos concio audit: decenuiro obstrepitur. Iam pro imperio Valerius discedere a priuato lictores iubebat: cum fractis animis Appiuus uitae meruens in domum se propinqua foro: inſeis aduerſariis: capite obuoluto recepit. Sp. Appiuus: ut auxilio collegae esset: in foro ex altera parte irrumpit: uidet imperium in iudum. Aq. itatus deinde conſiſtus: atque ex omni parte atque tiendo multus auctoribus trepidus ſenatû poſtre mo uocari iuſſit: ea res: quod magnae parti patre diſplicere acta decenior: uidebantur: ſpe per ſe

natum finiendae potestatis eius multitudinem feda
uit. senatus nec plebem irritandam censuit: multo
magis prouidendum: ne quid Virginii aduentus in
exercitu motus faceret. itaq. multi iuniores patrus
in castra: quae tum in monte Vecilio erant: nunci
ant decēuitis: ut omni ope ab ſeditione milites co
tineant ubi Virginius maiorem: quam reliquerat
in urbe: motuin exciuit. Nam practerqua quod
agmine prope quadringentor hominum uem
ens: qui ab urbe indignitate rei accenſi comites
ei ſe dederant: conspectus eſt: ſtrictum etiā taeli
reſperſuſq. ipſe cruore: tota in ſe castra conuerit:
& togae multifariam in caſtris uifae maioris alio
to quam erat: ſpeciem urbanæ multitudinis ſece
rant. Quaerentibus quid rei eſſet: flens diu uocem
non emiſit. tandem ut iam ex trepidatione concur
rentium turba constitut: ac ſilentium ſuit: ordine cu
ſta: ut gēſta erant: expoſuit ſupinas deinde tendēs
manus cōmilitones appellans orabat: ne quod ſcel
Ap. Claudii eſſet attribuerent ſibi: neſu e ſut parrici
dam liber auersarentur: ſibi uitam filiæ ſua cario
rem ſuiffe: ſi libere ac pudice uiuere licitum ſuiffe
cum uelut ſeruam ad ſtuprum rapi uideret: morte
amitti melius ratum: qua contumelia liberos: miſeri
cordia ſe in ſpeciem crudelitatis lapſum: nec ſupersi
tem filiæ futu: ſuiffe: niſi ſpem ulcrcende mortis
cius in auxilio cōmilitonum habuiffe: illis quoq fi
lias forores coniuges eſſe: nec cum filia ſua libidine
Ap. Claudii extinetam eſſe: ſed quo impunitior ſit
ec effrenatiorem fore: aliena calamitate documentu
datum illis cauendae ſimilis iniuriac: quod ad ſe at

tineat uxorem libi fato raptam: filiam quia non ul
tra uictura pudica fuerit: misera: fed honesta morte
occubuiffe: non esse iam Appiu libidini locum in do
mo fua: ab alia violentia eius eodem se animo corpus
uindicatur: quo uindicauerit filiae: caeteri libi: ac
liberis fuis confulerent. Haec Virginio uociferanti
sueclamabat multitudo: nec illius dolori: nec suae
libertati se defuturos. Et imixti turbae militum to-
gati cum eadem illa querendo docendo, quanto
uifa: quam audita indigniora potuerint uideri: li-
mul profligatam rem iam nunciando Romae esse:
insecutoſq. qui Appium prope interemptum in exi
lium abiffe dicerent: perpulerint: ut ad arma con-
damaretur: uellerent, ſigna: & Romã proficifce
rentur. Decemiri simul iis: quae uidebant: iisq; quæ
acta Romae audierant: perturbati: alius in alias
partem caſtro: ad fedandos motus discurrit: &
leniter agentibus reſponſum non redditur: impe-
rium ſi quis inbiberet: & uiros: & armatos se esse
reſpondetur: eunt agmine ad urbem: & auentinum
inſidunt: ut quiſq. occurrerat plebem ad repetenda
libertatem: creandoſq. tribunos plebis adhortante.
nulla uox violenta audita est. Senatum. Sp. Oppi
us babet. nibil placet alſpere agi: quippe ab iſlis da
tum locum ſeditionis esse: mittuntur tres legati:
confulares. C. Iulius. P. Sulpicius. Sp. Tarpeius: qui
quaererent ſenatus uerbis: cuius iuſſu caſtra de-
ſeruiffent: aut quid ſibi uellent: qui armati auë-
tinum obſediffent: belloq. auerſo ab hoſtibus:
patriam ſuam cepiſſent: Non deſuit: quid reſpò
deretur: decat: qui daret reſponſum: nullo dum

certo duce nec fatis audentibus singulis inuidiæ se
offerre: id modo a multitudine concludatum est.
ut. L. Valerium: & M. Horatum ad se mitterent:
bis se daturos responsum. Dimittis legatis admo
net milites Virginus in re non maxima paulo-ate
trepidatum esse: quia fine capite multitudo fuerit
responsum, quæ quam non inutiliter: fortuito ta
men magis consenfu: quam communi consilio esse:
placere decem creari: qui summae rei praeffent:
militariq. bonore tribunos militum appellare. Cus
ad cum ipfum primum bis bonos deferretur: melio
ribus meis: uel trifq. rebus referuate inquit ita de
me inquit iudicia: nec mibi filia in iita honore
ullum iocundum esse patitur: nec in perturbata
re cos utile est praeest uobis: qui proximi miu
diac. sint: si quis ufus mei est. nibh minor ex pri
nato capietur. Ita decem numero tribunos mili
tares creant. Neq. in fabinis quicuit exercitus: ibi
quoq. auctore Ictio Numitorioq. fecerio a decem
ris facta est: non minore motu animor. Sicui cae
dis memoria renouata: quæ qui nona fama de uir
gine adeo fœde ad libidinæ petita accenderat. Iei
lius ubi audiuit tribunos militum in auentino cre
atos: nec comitior. militarium prærogatiuam ur
bana comitia uifdem tribunis plebis creandis se
querentur: peritus rei popularium: iminesq.
potestati: & ipse priuſqua tretur ad urbem: pari
potestate eundem numeru ab suis creandum eu
rat. Porta collina urbem intrauere sub signis: me
diaq. urbe agmine in auentinum pergunt. ibi
comiunchi alteri exercitui. xx. tribumis militu.

necOCITI DED(T:

negotium dederunt: ut ex suo numero duos crea-
rent: qui summae reræ praceffent. M. Oppiu. Sex.
Mamilium creant. Patres solliciti de summa rerum
cum senatus quottidie effet: iurii facius terunt
tempus quâ consiliis. Sicciu caedes decèuiris & Ap-
piana libido: & dedecora militiae obiicebantur: pla-
cebatq. Valerium Horatiumque in auentinum. Illi
negabant se aliter ituros: quâ si decèuiri deponeret
inflignia magistratus eius: quo anno iam ante abifſet:
Decèuiri quaerentes se in ordinem coq: non antequa
perlatis legibus: quare cauſa creati effent: depofitu-
ros imperium se aiebant. Per M. Duillium: qui tribu
nus plebis fuerat certior facta plebs: contentionibus
aſſiduis nihil tranſigi in facre montem ex auentino
tranſit: affirmando Duillio: non priuſqua deferi urbe
uideant curam in animos patre deſenſuram: admo
nitur facer montem constantiae plebis: ſeituros quod
ſine reſtituta potestate redigi in concordiam res ne
queant. Via momentana: cui tum ficulens ſi nomen fu-
it: profecti: caſtra in monte facro lociore: modestiā
patre ſuor nihil uiolando imitati. Secura exercitù
plebs: nullo qui per aetatem ire poſset: retractante:
proſequuntur coniuges liberiq: cuinam se relinque-
rent in ea urbe: in qua nec pudicitia: nec libertas i
ſancta effet: miſerabiliter rogitantes. Cum uafaſtâ
nia Romae inſucta ſolitudo feciſſet: in foro præter
paucos ſenior nemo effet: uocatis uti, in ſenatum
patribus: deſertum apparuifſet for: plureſqiam
quam Horatius: & Valerius uociferabantur: quid
expectabitis patres confulti: ſi decèuiri finem per
tinaciac non faciunt: ruere & deſlagrare omnia paf

suri eſtis. Quod autem iſtud imperium eſt decé
uris quod amplexi tenetis: tectis ac parietibus u-
ra dicturi eſtis: non pudet lictor: uel troxer maior
rem prope numerum in foro conspici: quam toga,
torum aliorumque. Quid ſi hoſtes ab urbe ueniant:
facturi eſtis: quid ſi plebs mox ubi pareræ ſecefſio:
ne moucamur: armata ueniat: occafu ne urbis uul-
tis ſinire imperium: atqui aut plebs non eſt habé
da: aut habendi ſunt tribuni plebis. Nos citius ca-
ruerimus patriciis magiſtratibus: quâ illi plebeis,
nouam inexpertamque cam potestatem eripuere:
patribus noſtris: ne nunc dulcedine ſemel capi ſe-
rant deſyderium? cum praeſertim nec nos tempe-
remus imperiis: quo minus illi auxilii egeant. Cù
haec ex omni parte iactarentur: uidi consenſu de
cenuti ſ futuros ſe: quando ita uideatur: in potesta
te patrum aſſirnant: id modo ſimul orant ac mo-
nent ut ipſis ab inuidia caucaetur: ne ſuo ſangui-
ad ſupplicia patru plebem aſſuefaciant. Tum Vale
tius Horatiuſque miſſi ad plebem condicionibus:
qui bus wideretur: reuocandam componenda ſtare
decéuiris quoque ab ira & impetu multitudinis pre-
cauere iubentur. Profecti gaudio ingenti plebis ac
cipiuntur in caltra: quippe liberatores haud dubi
& motus initio & exitu rei: ob haec iis aduenien
tibus gratiæ actae. Icilius pro multitudine uet
ba facit: idem cum de condicionibus agitaretur:
quaerentibus legatis: quae poſtulata plebis eſſent:
compoſito iam ante aduentum legator consilio:
ca poſtulavit: ut appareret in equitate rei: plus quâ
in armis reponi ſpei: potestatem enim tribunicis

prouocationemque repetebant: quae ante decēutros
creatos auxilia plebis fuerant: & necui fraudi eet
confiſſe milites aut plebē ad repetendam per ſe-
ceſſionem libertatem. de decēutror. modo ſuppli-
cio atrox poſtularum fuit: dedi quippe eos aequi
cenſebant: uuoſq. ioni crematutos minabantur.
Legati ad ea quae confiſii fuerunt: adco aequa po-
ſtulaſtis: ut ultro deferenda fuerint: libertati eni3
da praeſidia petitis: non licentiae ad impugnandī
alios: irae uelſtrae magis ignoſcendum: quam indui-
gendum eſt: quippe qui crudelitatis odio in crude
litatem ruitis: & prius pene: qua ipſi liberti fitis: do
minari iam in aduerſarios uiltis. Nunquam ne q-
eſect ciuitas nostra a ſuppliciis: aut patruum in plebē
romanam: aut plebis in patres. Scuto magis uobis:
quam gladio opus eſt: ſatis ſuperq. bumilis eſt: qui
iure acquo in ciuitate uiuit: nec inferendo iniuria:
nec patiendo etiam: ſi quando metuendos uos pre-
bituri eſtis: cum recuperatis magiſtratibus legibus
q. uelſtris: judicia penes uos erunt: de capite noſtro
fortunifq. tunc: ut quaeq. cauſa erit: ſtatuetis: nunc
libertatem repeti ſatis eſt. Facerent: ut uellent per
mittentibus cunctis: mox redituros ſe legati rebus
perfectis affirmant. Proſeſi cum mandata plebis
patribus expoſuiffent: alii decēuiri quando quidē
praeter ſpem ipſorum ſuppliciī ſui nulla mentio fi-
eret: haud quicquam abnuere. Appius truci inge-
nio: & inuidia praecipua odium in ſe alior. ſuo in
eo metiens odio: haud ignaro: inquit: iminet fortu-
na: uideo: donec arma aduerſariis tradantur diſ-
ferri aduerſus nos certamen: dandus inuidiē eſt

sanguis: nihil ne ego quidem moror: quo minus de
cenuiratu abeam. Factum senatusconsultum ut de
cēuiri ſe primo quoq. tempore magiſtratu abdicaret:
& necin fraudi eſſet ſeceſſio militum plebiſq. His ſe
natusconsultis perfectis: dimiſſo ſenatu: decenuiri pro
deunt in concionē: abdicantq. ſe magiſtratu ingenti
hominum laeticia. Nunciantur haec plebi per legatos:
quicquid in urbe hominum ſupercrat: proſequitur: bu
ic multitudini laeta alia turba ex calſris occurrit: gra
tulantur libertatem concordiam, cimitati reſtitutas.
Legati pro concione: quod bonum felix fauſtum, ſit
uobis reiq. publicae: redite in patriam ad penates con
iuges liberofq. uſtros. ſed qua bi modeſtia ſuſtis ubi
nullus aget in tot usu re: necellario tantae: mulctudn
ni eſt uiolatus: eam modeſtiam ferte in urbe. in Auen
tinum ite: unde proſedi eſtis: ibi felici loco: ubi priā
initia inchoaſtis: libertatis uſtrae tribunos plebis cre
abitis: praeſto erit pontiſex maximus: qui comitia
babcat. Ingens alſenſus alacritatq. cuncta approban
tium ſuit. conuellunt inde ſigna: proſediq. Romam
certant cum obuiis gaudio: armati per urbem filentio
in auentinum perueniunt. ibi extēplo: pontiſce comi
tia babente tribunos plebis creaucerunt primū omni
um. A. Virginium inde. L. Icilium &. P. Numitoriū
auunculum Virginiae auſtores ſeceſſionis: rum. C.Si
cinium progeniem eius: quem primum tribunum
plebis creatum in facro monte proditum memoriae
eſt: &. M. Duillium: qui tribunatum inſignem ante
decēuiros creatos gellerat: nec in decenuiralibus cer
taminibus plebi defuerat: ſpe deinde magis: quam
meritis eleſt. M. Titinius. M. Pomponius. C. Apro

nus. Ap. Iulius. C. Oppius. Tribunato inito. L. Icilius extemplo plebem rogavit: & plebs fecuit: necui fraudi esset: fecessio a decemuris facta: confestim de consulibus creandis cum prouocatione M. Dullius rogationem pertulit. ea omnia in pratis flamini is concilio plebis acta: quem nunc circum flamini um appellant. Per interregem deinde confules creari. L. Valerius & M. Horatius: qui extemplo maugestrum acceperunt: quoque consulatus populi ris fine ulla patrum iniuria nec fine offensione fuit: quicquid enim libertati plebis caueretur: id fuis decedere opibus eredebant. Omnium primi: cum ueluti in controuerso iure esset. tenerentur ne patres plebis estis: legem centuriatis comitiis tulere: ut quod tribuni plebis uiffient: populus teneret: qua lege tribunicis rogationibus taelum acerrimum da tum est. Aliam deinde consularem legem de prouocatione unicum praeidium libertatis decemurali po testate eueram non restituunt modo: sed etiam in poftere muniunt: fanciendo nouam legem: ne quis ulla magistratum fine prouocatione crearet: qui creasset: cum ius fafque esset occidi: neque ea caedes capitali noxerabatur etur: & cum plebem hinc prouocatione hinc tribunicio auxilio fatis firmassent: ipsis quoque tribunis ut facto fanchi uiderentur: cuius rei prope iam memoria aboleuerat: relatis quibusciam ex magno intervallo cerimonius renouarunt: & cum religione inuiolatores eos tum lege etiam fecerunt: fanciendo ut qui tribus plebis: aedilibus: iudicibus: decemuris nocuiffet eius caput Iouis sacrum esset: familia ad aedem Cere tris liberi liberaeq, uacnum irent. Hac lege iuris inter

pretes negant quemquam sacro sanctum esse: sed eum: qui deo: quenquam nocuerit: id sacrum fanciri. itaq: aedilem prachendi duci q: a magistratibus ma ioribus. quod & si non iure fiat: noceri enim ei: cù hæc lege non licent: tamen argumentum est non hæberi pro sacro sancto aedilem: tribunos ueteres iure iurando plebis cum primum eam potestatem creavit sacro sanctos esse. Fuerunt qui interpretarentur eamdem hæc oratia lege consulibus quoq: & pretoribus quia eisdem auspiciis: quibus consules crearentur: cautum esse. iudicem enim consulem appellari: quæ reffellitur interpretatio: quod bis temporibus nondum consulem iudicem: sed praetorem appellari mos fuerit. Hæc consulares leges fuere. Infitutus etiam ab eisdem consulibus ut senatutæ consulta in eamdem Cæreris ad aediles plebis defertentur: quæ à te arbitrio consulum supprimebatur: nunc iabant M. Duillius deinde tribunus plebis plebem rogauit: plebeq: sedit: qui plebem fine tribunis reliquielet: quia, magistratum fine prouocatione crea set: ter go ac capite puniretur. Hæc omnia ut inuitis: ita non auerantibus patriciis tranfacta: quia nondù in quæquam unum sæuiebatur. Fundata deinde & potestatem tribunicia & plebis libertate: cum tribu ni aggredi lingulos tutum maturum, iam rati: ac cufatorem primum Virginium & Appium reù de ligunt. Cum diem Appio Virginius dixisset: & Ap pius slipatus patriciis unum bus in foro: defcndif ert: red integrata est extéplo omnis memoria hoc diffime: potestatis: cum ipfum satellitæ q: eius undif sent. Tum Virginius, boratio: inquit: rebus dubiis

inuenta est itaqú neqú ego accufando apud uos eum te
pus teram a cuius crudelitate uoſmetipſi armis uí
dicaſtis nec iſtum ad cactera ſcelera impudentiam
in defendendo ſe adiucere patiar omnium igitur ti
bi Ap. Claudii quae impie nefarieqú per biennius
alia ſuper alia es auſus gratiam facio unius tantú
criminis niſi te uindices ab libertate in ſeruitute
contra leges uindicias non dediſſe in uincula te
duci iubeo. Nec in tribunicio auxilio Appius nec
in iudicio populi ullam ſpem habebat attamen
& tribunos appellauit & nullo morante arreptus
a uiatore prouoco inquit. Audita uox una liberta
tis ex eo miſſa ore: quo uindiciae nuper ab libet
tate dictaerant filentium fecit. Et dum pro ſe qú
qú deos & non negligere humana fremunt & ſup
biae crudelitatiqú & ſi ſeras: non leues tamen ueni
re poenas prouocare: qui prouocationem ſuſtulíſ
ſet & implorare praeſidium populi: qui omnia
iura populi obtrifſet: rapiqú in uincula egentem ui
te libertatis: qui liberum corpus in ſeruitutem ad
dixiſſet: ipſius Appii inter concionis murmur ſi
dem Po. Ro. implorantis uox audiebatur: maio
tum merita in remp. militiaeqú cōmemorabat ſuí
infelix erga plebem romanam ſtudium coequa
dare legum cauſa cum maxima offenſione patre
conſulatu abiſſet: ſuas leges: quibus manentibus:
lator caré in uincula ducatur. caeteré ſua propria
bona malaqú cum cauſae dicende data facultas ſit
tum ſe expertur in praeſentia ſe cōmuni iure ci
uitatis cuiem romanum dicta die poſtulare ut
dicere liceat: ut iudicium Po. Ro. experiri non

ita se inuidiam pertinuiffe: ut nihil in equitate & mi
fericordia cimum fuor speci habeat. Quod si in dicta
causa in uncula ducatur: iter se tribunos plebis appel
lare & monere ne immitentur: quos oderint. quod si
tribumi eodem foedere obligatos se fateantur: tollen
dac appellationis causa: in quam conspirasse decuitur
criminati sint: ait se prouocare ad populum: implorare
leges de prouocatione & consulares & tribunicias eo
ipso anno latas. quem enim prouocatur: si hoc indem
nato in dicta causa non licerat: cui plebeto & buni pre
fidium in legibus fore: si Ap. Claudio non fit: se documé
to futur utrum novis legibus dominatio: an libertas
firmata fit: & appellatio prouocatioq aduerus iniuri
am magistratum oftentata tantum inamibus litteris
an uere data fit. Contra ea Virginius unum. Ap. Clau
dium & legum expertem: & civilis & bumanm foede
tis esse aiebat. respicerent tribunal homines castellus
omnium sceler: ubi decenuir ille perpetuus bonis: ter
go: sanguin cimum infestus uirgas securesq omnibus
minitans: deo bominumq contemptor: carnificibus
non litteribus flapatus: iam ab rapinis & caedibus a
nimo ad libidin uerfo: uirginem ingenuam in oculis
Po. Ro. uelut bello captam a complexu patris abreptâ:
ministro cubiculi sui clienti dono dederit. ubi crudeli
iudicio nefandisq iudiciis dextram patris in filiam
armauerit. ubi tollentis corpus femanime uirginis
sponsum auunculûq in careerem duci iufferit: itupro
interpollato magis: quam caede motus: & illi careere
aedificatum esse quod domicilium: plebis romanæ
uocare fit solitus. Proinde ut ille iterum ac saepius p
uocet: sic se iterum ac saepius iudicem illi ferre: ne

uindicias in ſeruitutem ab libertate dederit: ſi ad
iudicem non eat pro damnato in uincula duci iube
re. Vt baud quoquam improbante ſic magno mo
tu animo: cum tanti uiri ſupplicio ſua & plebi iā
nimia libertas uideretur. in carcerem eſt coniectus.
tribunus ei diem praedixit. Inter baec latinis &
bernicis legati gratulatum de concordia patrum
ac plebis Romam uenerunt: donumq[ui] ob eam lo
ui optimo maximo coronam aurcam in capitolio
tulere parui ponderis: prout res baud opulentae e
rant: colebanturq[ui] religiones pie magis: quam magi
fice. uſdem auctoribus cognitum equos uolſcoſq[ui]
ma ui bellum apparate. itaq[ui] partiri prouincias con
ſules iuſſi. Horatio Sabini: Valerio Equi cuenere.
Cum ad ea bella delectum edixſent: ſanore plebis
non iuniores modo: ſed emeritis ſtipendius pars
magna uoluntariorum ad nomina danda praeſto
ſuere: eoq[ui] non copia modo ſed genere etiam militi
ueteranis admixtis firmior exercitus ſuit. Priuſ
quam urbem egrederentur: leges decēuirales: qui
bus tabulis duodecim eſt nomen: in aſe incifas
in publico propoſuerunt. Sunt qui iuſſu tribuno
rum aediles ſunctos eo minifterio ſcribant. Caip
Claudius: qui perſus decēuiron: ſcelera: & ante
omnis fratris fili[u] ſuperbiac[ui]nſeſtus: Regillum
antiquam in patriam ſe contulerat: is magno iā na
tu cum ad pericula eius deprecanda rediſſet: cuius
uitia ſugerat: ſordidatus cum gentilibus clientibusq[ui]
in ſoro præberat ſingulos: orabatq[ui] ne claudiac[
enti] eam inuſtam maculam uellent: ut carcerem & ui
culis uiderentur digni: iu[n]e: honoraſſime imaginis

furut: ad posteros legum latorem conditorem, ro
mani iuris iacere in dictum inter fures nocturnos
ac latrones, auerterent ab ira pariter ad cognitio
nem cogitationem animos: & potius unum tot o
Claudius deprecantibus condonarent: quam prop
ter unius odium multorum preces apernarentur. le
quoq id generi ac nomini dare: nec cum eo in qua
tiam redisse: cuius aduerse fortunae iudit succur
sum: uirtute libertatem recuperatam esse dacem
tia concordiam ordinum stabiliti posse. Erant: qu
moueret magis sua pietate: quam eius: pro qua
gebat cauſa: fed Virginius ut fui potius miſteren
tur orabat: filiacem nec gentis claudiae regnum in ple
be fortitae: fed neceflариore. Virginiae trium tribu
noB: preces audirent: qui ad auxilium plebis creati
ipſi plebis fidem atq auxilium imploraret. Inſtiore
bae lachrymae uidebantur. Itaq: ſpe incisa priuſa,
praedicta dies adſset: Appius ſibi mortem cōſci
ut. Subinde arreptus a. P. Numitorio. Sp. Oppius
inuidiae proximus quod in urbe fuerat: cum inu
ſtae uindiciae a collega dicerentur. plus tamen fac
ta iniuria Oppio: quam non prohibita inuidiae ſe
cit: teſtis productus: qui. vii. &. xx. cnumeratis ſti
pendus: octies extra ordine donatus: donaq eage
reus in conspectu populi: ſeuſaq ueſte teroumlace
ratum uirgis oſtendit: nibilum deprecans: qui ſi
quam ſuam noxam reus dicere posset: priuatusi
le iter: ſeuiret. Oppius quoq ductus in uincula eſt:
& ante iudicium diem finem ibi uitae fecit. bona Clau
diu Oppiuq tribuni publicanere. collegae eorſexi/
lui cauſa ſolum uerterunt: bona publicata ſunt. &

M. Claudius aſſertor Virginiae die dicta damnatus:
ipſo remittente Virginio ultimam poenam dimiſſus
Tybur exulatum abit: manet q. Virginiae: mortuac
quam uiuac fœdiciores per tot poenas uagati: nullo
reliſto ſonte: tandem quicuerunt. Ingens metus in
ceſſerat patres: uultuſq. iam inde tribu[n]or erant:
qui decenuiro[R] fuerant: cum M. Duillius tribunus
plebis inbibito ſalubriter modo nimiae potestatis: &
libertatis inquit noſtrae: & poenare ex inimicis ſatis
est: itaq. hoc anno nec diem dici cuiquam: nec in ui
cula duci quenquam ſum paſſurus: nam neq. uetera
peccata repeti iam obliterata placet cum etiam noua
expiata ſint decenuiro[R] ſuppliciis: & nihil admitti
niri: quod uim tribuniciam deſyderet ſpondet perpe
tua conſulum ambo[R] in libertate ueltra tuenda cu
ra. Ea primum moderatio tribuni metum patribu
dempiſt: cadent auxit conſulum inuiidiam: quod
adco toti plebis ſuiffent: ut patrum ſalutis libertatis
q. prior plebio maſſtratui: quam patricio cura ſu
iſſet. & ante inimicos ſatietas poenare ſuarum cepiſ
ſet: quam obuiam ituros licentiae eorconſules ap
pareret. multiq. erant: qui mollius conſultu diceret:
quod legum ab iis lata[R] patres auſtores ſuiffet: ne
q. erat dubium: quin turbato reip. ſtatu: temporis ſuc
cubuiffent. Conſules rebus urbanis compoſitis: ſu
datoq. plebis ſtatu: in prouincias diuerſi abiere. Va
lerius aduerſus coniunctos iam in Aſoido exercit?
Equor: Volſcorum q. ſuſtinuit conſilio bellum. quod
ſi exteplo rem fortunae comiſſet: haud ſcio: an q.
tum animi ab decenuiorum in felicibus auſpiciis t
romanis hoſtibuſq. erant: magno detrimento cer

tamen fitatur: fuerit: castris mille paffum ab bofte
politis: copias continebat: boftes medium inter bi
na castra patium acie instrueta complebant: pro
uocantibus ad praelium responsum romanus ne
mo reddebat: tandem fatigati stando: ac nequiequâ
expectando certamen Equi Volscie, pofteaquâ con-
cellum propemodum de victoria credebant: pats
in bernicos: pars in latinos praedatum abeunt: re-
linquitur magis castris praeidium: quam fatis ui-
trium ad certamen. Quod ubi fenfit conful: reddit
illatum antea terrorem: instrueta acie ultro ho-
Item lacefit: ubi illi conscientia quid abefset uiri
um detreetauere pugnam: creuit extemplo roma-
nis animus: & pro uictus habebant pauentes intra
ualium: cum per totum diem fitiffent intenti ad
certamen: nodi celfere: & romani quidem pleni
ſpei corpora curabant: baud quaqua pari boftes
animo nuncios paffim trepidi ad revocandos pre-
datores dimittunt: recurritur ex proximis locis:
ulteriores non inuenti. Vbi illuxit: egreditur caſſ
romanus uallum inualurus: ni copia pugnae fieri:
& poſteaquâ multa iam dies erat: neq mouebat
quæquâ ab boſte: iubet ſigna inferri conful: mo-
taq acie indignatio Equos: & Volſcos inceſſit: ſui
ſtores exercitus: uallum potius: quam uirtus &
arma tegerent. igitur & ipſi eſſagitatum ab duci
bus ſignum pugnae accepere: Iamq pars egreſſa.
portus erat deinceps alii ſeruabant ordine in ſui
quiſq locum descendentes: cum conful romanus:
priuſquam totis uiribus fulcra conſtaret boſtû
acies: intulit ſigna: adortuſq nee omnes dû edu-

Etos nec qui erant fatis explicatis ordiniibus, prope fluctuante turbam trepidantium buga atq. illuc eri cùspectantium, ac fuos: addito turbatis mentibus clamore atq. impetu inuadit. Rettulere primo pede boftes: deinde cum animos collegiuent: & undiq. duces dictis nec cœffuri essent: increparent: restituitur pugna. Conful ex altera parte romanos meminiffe iubebat: illo die primum liberos pro libera urbe ro- mana pugnare: sibimetipfis uiecturos non ut decèui roß: uiectores premium essent: non Appio duce rem geri: fed confule Valerio a liberatoribus populi roma- ni orto: liberatore ipso: oftenderent prioribus prae- lus per duces non per milites fteriffe: nec uincecent. turpe effe contra cives plus animi babuiffe: quam contra boftes: & domi: quam foris feruitute magis timuiffe: unam Virginiam fuiffe: cuius pudicenciae in pace periculum effet: unum Appium cuiem peri culofe, libi dimis: at si fortuna belli inclinet ab tot mil libus boftium periculum fore. Nolle ominari: que nec Iupiter: nec Mars pater pafluri fint: iis auip- cius conditae urbi accidere. Auentim facriq. mon- tis admonebat: ut ubi libertas parra effet paucis à te menſibus: eo imperium illibatum referrent: ofte derentq. eandem indolem militibus romanis poſt exactos decèuiros effe: quae ante creatos fuerit: nec equatis legibus iminutam iirtutem Po. Ro. effe. Hace ubi inter ſigna peditum dicta dedit: ad uolat: deinde ad equites. Agite uuenes: inquit: pre- ſtate iirtute peditem: ut honore atq. ordine preſta tis: primo concurſu pedes monebit boſtem: puſtum uos imiſſis equis exigite campo: non ſuſtinebunt i-

petum: & nunc cunctantur magis: quam reflunt. Concitant equos: permittuntq in boſtem pedeſtri iam turbatum pugna: perruptis ordinibus clati ad nouifimam aciem: pars libero ſpatio circuſedt iam ſuqam undiq capeſſentes pleroſq a caſtris a uertunt: praeterequitanteſq abſterrent peditum acies. & conſul ipſe uisq omnis belli fertur in caſtra: capiſq cum ingenti caede maiore praeda potitur. Huius pugnae ſama perlata non in urbe modo laeticia celebrata eſt: in caſtris animos militi ad aemulandum decus accendit. Iam Horatius cos excurſionibus ſufficiendo: pracluſq leuibus experiundo: affueſecerat ſibi potius fidere: qua meminiffe ignominiac decemiro: ductu accep te: paruaq certamina in ſummâ totius proſecerant ſpei. Nec ceſſabant ſabini feroces abre prie anno bene gecta laceſſere atq inſtate: rogitates quid latrocinii modo praecurſantes pauci recur renteſq tererent tempus? & in multa pradia paruaq carperent ſummam unius belli: quin illi congrederentur acie: incinandamq ſemel fortunae: rem darent? ad id quod ſua ſponte ſatis collectu animo: erat: indignitate etiam romani accende bantur: iam alter: exercitum uictorem in urbe redditur: ſibi ûltero p contumelias boſtê inſulta re: quando autem ſe: ſi tum non ſint pares: boſtib fore? Vbi baec fremere militem in caſtris conſul ſenſit: concione aduocata: Quemadmodum ingt: in Algido res gecta: arbitror uos milites auſſiſe: qualem liberi populi exercitum decuit eſſe: talis

fuit: consilio collegae uirtute militum victoria parte
eft. Quod ad me attinet: id consilii animiq. habitur?
fum: quod uos milites mibi effeceritis: & trabi bel
lum salubriter: & mature perfici potest: fi trabendū
eft: ego: ut in dies ſpes uirtuſq. ueltra crescat: eadem
qua institui disciplina: efficiam: ſi ſatis animi eft:
decerniq. placet: agitedum clamorem: qualem in aci
sublaturi eſtis: tollite hie indicem uoluntati ſuirtutil
q. ueltrae. Politeaquam ingenti alacritate clamor eſt
ſublatus: quod bene uertat geſtur: ſe illis morem: po
ſteroq. die in aciem deductur: affirmat: reliquum di
ei apparandis armis consumptum eft. Polſtero die
ſimul inſtrui romanam aciem uidere ſabini: & ipſi
iampridem auidi certaminis procedunt. Praeclius
fuit quale inter fidentes ſibimet ambos exercitus:
ueteris perpetuacq. alterum gloriae: alterū nuper
noua victoria elatum. Consilio etiam ſabini uires
adiuere: nam cum acqualſent aciem: duo extra or
dinem in millia: quae in ſiniftrum cornu romano: ſi
ipſo certamine impreſſionē facerent: tenuere. quae
ubi illatis ex tranſuerſo ſignis degrauabant prope
circuuentum cornu: equites duar. legionum ſexce
ti ſere ex equis defiliunt: cedentibutq. ſuis prouolat
in primum: ſimulq. boſt: ſe opponunt: & acquato:
primum periculo pudore deinde animos peditum
accendunt: uerecundiae erat equitem ſuo alienoq.
marte pugnare: peditem ne ad pedes quidem digreſ
ſo equiti parem eſſe. Vadunt igitur in praelium ab
ſua parte omiffum: & locum ex quo exceſſerant:
repetunt: momentoq. non reſtituta modo pugna:
ſed inclinatur etiam ſabinis cornu: eques inter or

dines peditum tectus se ad equos recipit. Tranfluolat
inde in partem alteram suis victoriae nuncius: simi
& in boſtes iam pauidos: quippe ſuso ſuac partis ua
lidiore cornu: imperum facit. non alio: eo praelio ut
tus magis enituit. conſul prouidere omnia: laudare
fortes: increpare ſicubi ſegnior pugna effect. caſtigati
fortium opera aedebant: tantumq: bos pudor: quan
tum alios laudes excitabant. Redintegrato clamo
re undiq omnes connixi boſtem auertunt: nec dein
de romana uis ſuſtineri potuit. Sabini ſusi paſſim p
agros caſtra boſti ad praeſam relinquunt. ibi non
ſocior sicut in Algoido res: ſed ſuas romanus popu
lationibus agror: amillas recepit. Gemina uicte
ria duobus bifariam praeſiis parta: maliſque ſena
tus in unum diſ ſupplicationes conſulum nomic
decreuit. populus inuiffu & altero die frequens imi
ſupplicatumq: eſt. & baec uaga popularis q: ſupplica
tio ſtudiis prope celebratior ſuit. Conſules excom
poſito eodem biduo ad urbem accedere: ſenatumq
in martium campum euocauere: ubi cum de rebus
aſc gefus agerent: queſt i primores patrum ſenatum
inter milites dedita opera terroris cauſa haberi ita
q inde conſules: ne criminationi locus effect: inpa
ta flamina: ubi nunc aedes Apollinis: iam tum ap
pollinarem appellabant: auocauere ſenatum: ubi i
cum ingenti conſenſu patrum negaretur triuſbus
L. Icilius tribunus plebis tulit ad populum de triu
pbo conſulum. multis diſ ſuaſum prodeuntibus ma
xime coram Claudio uociferante: de patribus: no
de boſtibus conſules triuſphare uelle: gratiāq: pro
priuato merito in tribunum non pro uirtute honore

peti, nunquam ante de triumpbo per populū actus.
semper ac habitationem arbitrium, eius honoris pe-
nes senatum fuisse: ne reges quidem maieftatem fum
mi ordinis iminuiffe, ne ita omnia tribuni poteftatis
fuae implerent: ut nullum publicum confilium fine
rent effe; ita demum liberam ciuitatem fore: ita ae
quatas leges: fi fua quifq. iura ordo fuam maieftate
teneat. In candem ſententiam multa: & a caeteris ſe
nioribus patrum cum effent dicta: omnes tribus e
am rogatione in acceperunt. Tum primu fine aucto
ritate ſenatus populi uſſu triumphatum eſt. Haecc
uictoria tribunor. plebifq. prope in baud ſalubrem
luxuriam uertit: confpiratione inter tribunos facta
ut iidem tribuni reficerentur: & quo ſua minus cupi
ditas emineret: confulibus quoq. continuarent magi,
ſtratum: confenſum patrum cauſabantur: quo perco
tumdiam confulum iura plebis labefactata effent.qd
futur. nondum firmatis legibus ſi nouos tribunos
per ſactiones ſuas confules adorti effent: non enim
semper Valerios Horatioſq. confules fore qui liber
tati plebis ſuas opes poſſerrent. Forte quadam uti
li ad tempus: ut comitiis praeſſet potissimum. M.
Duillio ſorte euenit uiro prudenti: & ex continuati
one magiſtratus inuidiam iminentem cernenti: q.
cum ex ueteribus tribunis negaret ullius ſe ratione
babitur: pugnarentq: collegae: ut liberas tribus in
ſuffragium mitteret: aut concederet ſortein comiti
orum collegis habituris e lege potius comitia: quam
ex uoluntate patre: inecta contentione Duillius
confules ad ſubſellia accitos: cum interrogaſſet: qd
de comitiis confularibus in haberent: respondi. ſſetq.

ſe nouos conſules creaturos auſtores popularis ſe
tentiac: baud populares nactus in concionem cu
iis proceſt. ubi cum conſules produc: ad populi
interrogatiq, ſi cos populus romanus memor li
bertatis per illos receptae domi: memor militie
rerumq, gectar, conſules iter, faceret: quidnam
facturi eſſent: nihil ſententiae ſue mutaſſent: col
laudatis conſulibus: quod per ſeueraarent ad ultimù
diſſimiles decemiro, eſſe: comitia habuit. & qu,
q tribus plebis creatis: cum prae ſtudiis aper
te petentium nouem tribuno, alii candidati tri
bus non explerent: concilium dimiſt: nec dem
de comitior, cauſam habuit: ſatiffactum legi aie
bat: quae numero nuſqua praefinito tribuni mo
do ut relinquerent: ſanxilſet: & ab iis qui creati
eſſent: cooptari collegas iuberet: recitabatq. roga
tionis carmen: in quo: ſi tribunos plebis decemro
gabo: ſi quinos minus bodie decce tribunos plebis
feccerint: ut bi tum utiq, quos ſibi collegas cooptaſ
ſent: ut illi legitimi ea lege tribuni plebei ſint: ut
illi quos bodie tribunos plebei ſeceritis. Duillius
cum ad ultimum per ſeueraſſet negando. xv. tri
bunos plebei rempublicam habere poſſe: utera
collega, cupiditate pariter patribus plebiq, ac
ceptus magistrati abiit. Non tribuni plebis in co
optandis collegis patrum uoluntatem fouert:
duos etiam patricios conſulateq, Sp. Tarpeiu
& A. Aeternium cooptauere. Conſules crea
ti. Sp. Herminius: &. T. Virginius caelimonta
nus: nihil magnopere ad patr, aut plebis cauſa
inclinati: otium foris ac domi habuere. L. Tre,

bonius tribunus plebis infestus patribus quod se ab iis in cooptandis tribunis fraude captum prodit, quod a collegis aicbat: rogationem tulit: ut qui plebem to manam tribunus plebis rogaret: is usq[uo] eo rogaret d[u]x. tribunos plebei faceret: infectandi patribus un de Aspero etiam inditum est cognomen: tribunatum gestit. Inde M. Geganius Macrinus & C. Iunius con sulles facti: conciones tribunor[em] aduerfus nobilium u[er]uentem ortas fine infestatione potestatis eius: con seruata maieftate patrum ſedauere. Plebem decreto ad bellum Volſcor[em] & Equor[em] delectu ſuſtinendo rem ab ſeditionibus continuere. urbano quoque otio foris omnia tranquilla est: affirmantes per diſcordias ci[u]iles externos tollere animos. cura pacis concordie, quoque infestinae cauſa fuit. ſed alter ſtemper ordo gra[u]uis alterius modelfiae erat. Quieſcenti plebi ab i[u]ni oribus patrum iniuriae fieri conceptra: ubi tribuni au[x]ilio humilioribus eſſent: in primis par[em] proderat: deinde ne ipſi quidem inuiolati erant. uti[que] poſtremi menſibus cum & per conciones potenti[or] iniuria fieret: & uis potestatis omnis aliquanto poſteriore anni parte languidior ferme est: iamq[ui] plebs ita in tribunatu poneret ſpei aliquid: ſi ſimiles Icilio tribu[n]os haberet: nomina tantum se biennio habuiffe: Seniores contra patrum ut nimis ſeroces ſuos cre[dere] i[u]uienes: ita malle: ſi modus excedendus eſſet: ſuis quam aduerſariis ſupereſſe animos: adeo mo[deratio] tuende libertatis: dum acquari uelle ſimulă do: ita se quiſq[ui] extollit: ut deprimat alium in diffi[c]uli eſt: cauendoq[ui] ne metuant homines: metuèdos ultro se efficiunt: & iniuriam a nobis repulſa tanq[ui]

aut facere aut pati necessitas sit: miungimus alus. T. Quintus Capitolinus. III. & A. Furius consules facti nec seditionem domini nec foris bellum acceperunt: sed imminebat utrumque. Iam non ultro discordia cuium reprimi poterat: & tribunis & plebe incitata in partres: cum dies alicui nobilium dicta nouis semper certaminibus conciones turbaret: ad quarum primum strepitum uelut ligno accepto arma cepere equi & Volscani: simul quod perfusa erant ius duces cupidi praedare. biennio ante delectum indigitum haberi non potuisset abnuente iam plebe impium. eo aduerfus ſe non eſſe miſſos exercitus: diffolui licentia militandi morerem: nec pro communi iam partia Romam eſſe: quicquid irae ſimultatùq. cum externis fuerit in ipſos uerti: occaecatos lupos: in teſtina rable opprimendi occasionem eſſe. Coniunctis exercitibus latimum primum agrum populati ſunt: deinde poſte aquam ſibi nemo ſindex occurrebat: tum uero exultantibus belli auctori bus ad moenia ipfa Romae: populæ abundi regio ne portae aefquilineæ accesseere: ualſatione agrorum urbi per contumcham ofſentantes. under poſte aquam multi praedam præſe agentes reſtro ad Corbionem agmine iere: Quintius cœful ad concionem populum uocavit: ibi in banc ſente tiam locutum accepio. Et ſi mibi nullius noxeræ cœſcis quirites ſunt: ramen cum pudore ſummo in concionem ueltram proceſſi: hoc nos ſeire: hoc poſteris memoriae traditum iri: Equos & Volſcos uix bernicis modo pares. T. Quintio. IIII. consule ad moenia urbis Romae impune armatos uéſſe.

banc ego ignomi

banc ego ignominiam: quanquam iamdiu itauiuitur:
is status rerum est: ut nihil boni diuinet animus: li
buc potissimum iminere anno seffem: uel exilio: uel
morte si alia fuga honoris non effect: uitassem. ergo si
illa arma viros babuissent: quae in portis fuere nostri:
capi Roma me confule potuit: satis bonor: satis super
q. utac erat: mori confulem. iii. oportuit. Quem tandem
ignauiollimi boſtium contempſere: nos confuſes: an
tios quirites: si culpa nobis est: auferte imperium id
onis: & ſi parum est: inſuper poenas experite: ſi in uo
bis nemo deo: nec hominum ſit: qui uelſtra puniat pcc
cata quirites: uoſmer tantum poeniteat. Non illi uelſtra
ignauiam contempſere: nec ſua iurute confiſi ſunt: i
quippe totiens ſuli fugatiqu caſtris exuti agro mulcta
ti ſub iuga miſſi: & ſe: & uos mouere: diſcordia ordinu
est uenenum urbis bonus. patrum & plebis certami
na: dum nec nobis imperii: nec uobis libertatis est
modus: dum tedet uos patricior: bos plebior: magi
ſtratum: ſuſtulere animos. Prob deum fidem quid
uobis uultis: tribunos plebis concupiſtis: concordic
caufa conceſſimus: decenuiros deſideraſtis: creari paſ
ſi ſumus. decenuior: nos perteſum est: abiere magia
ti: manente in eſdem priuatos ira uelſtra: mori atq.
exculare nobiliffimos viros atq. honoraſſimos paſſi
ſumus. tribunos ple. iteru: creare uoluitis: creaſtis.
conſules facere uelſtra: partium: & ſi patribus uide
bamus iniquum: patricium quoq. magiſtratum plebi
donum fieri uidimus. auxilium tribunicium: pro
uocationem ad populum: ſita plebis iniuncta patri
bus ſub titulo acquandar: legum: nostra iura oppreſ
ſa tulimus & ferimus: qui finis erit diſcordiarum?

& quando unam urbem habere: & quando communes
banc patriam esse licebit. Vidi nos acquiore anio
quicecimus: quam nos victores: fatis ne est uobis
uos metuendos esse? Aduerimus nos Auentinum
capitur: aduerimus nos facer occupatur mons: est
quilias quidem ab hoſte prope captas: & ſcandę
tem in aggerem uolſcum hoſtem nemo ſubmo
uit. in nos uiri: in nos armati estis. Agitedum
ubi hic curiam curuſederitis: & foro infestum
feceritis: & carcerem principibus implueritis:
bisdem istis ferocibus animis eoredimini extra
portam eſquilinā: aut ſi ne hoc quidem audetis:
ex muris uisite agros ueſtros ferro igni quaſtatos
praedam abigi: fumare incensā paſtim recta. At
enim communes res per haec loco est peiore: ager
uritur: urbs obſidetur: belli gloria penes hoſtes
est. Quid tandem priuatae res ueſtrae quo in
ſtatu ſunt: iam unicuiq: ex agris ſua damna nū
ciabuntur. quid est tandem domi: unde ea ex
pleatis? tributi uobis amiffa reddent ac reſtitu
ent: uocis uerborumq: quantum uoletis inge
tent: & criminum in principes & legum altarū
ſuper alias & concionum: fed ex illis concionib
nunquam ueſtrum quifquam re fortuna domī
auctior reduit: Eequis retulit aliquid ad comi
gem & liberos practer odia: offenſiones: ſimul
rates publicas priuataq a quibus ſemper non
ueſtra uirtute innocentiaq: fed auxilio alieno tuti
estis. At hercules cum ſtipendia nobis conſulibus
non tribunis ducibus: & in caſtris non in foro facie
batis: & in acie ueſtrum clamore hoſtes non in con

cione patres romani horrebant: praeda parte agro
ex hoſte capto: plenifortunatæ gloriaeq: ſimul publi
cæe ſimul priuatae: triumphantes domum ad pena
tes redibatis: nunc oncratum ueſtris fortunis hoſte
abire ſinitis. Hacrete affixi concionibus: & in foro
uiuite: ſequitur uos neceſſitas militandi quam fugi
tis. Graue erat in Equos & Volſcos proficiens: ante i
portas eſt bellum: ſi inde non pellitur iam intra moe
nia erit: & arcem & capitolium ſcandent: & in domo
ueſtras uos perſequentur. Biénio ante ſenatus de
lectum baberi: & educi exercitum in Algidum iuf
ſit. ſedemus deſides domi mulierum titu altercates
inter nos: præſenti pace lacti: nec cernentes ex otio
illo brevi multiplex bellum redditur. His ego gra-
tiora alia dictu ſcio: ſed me uera pro oratis loqui: & ſi
meum ingenium non monet: neceſſitas cogit. uelle
equidem uobis placere quirites: ſed multo malo uos
ſalios eſſe: qualicunque erga me animo futuri eſtis.
Natura hoc ita comparatum eſt: ut qui apud multi
tudinem ſua cauſa loquitur: gratior eo ſit: cumus mēs
nibil praeter publicum comodum uidet: nifi forte
aſſentatores publicos plebicolas iſtos: qui uos nec
in armis: nec in otio eſſe ſinunt: ueſtra uos cauſa
incitare & stimulare putatis. concitati aut hono
ri: aut queſtui illis eſtis. & quia in concordia ordi
num nullus ſe uſquam eſſe uident: male rei ſe qua
nullius turbare: ac ſeditionum duces eſſe uolunt.
Quar: rerum ſi uos tedium tandem capere potest:
& patrum ueſtroſq. antiquos mores uultis pro i
bis nowis ſumere: nulla ſupplicia recuſo: nifi pau
cis diebus hos populatores agro: noſtro: ſuos

fugatoſoq. caſtris ex muro & a portis noſtris moembuſ
q. ad illorum urbes hunc belli terrorem: quo nunc uos
attoniti eſtis: tranſtulero. Raro alias tribuni popula
ris oratio acceptior plebi: quam tunc ſeueriffimi cō
fulis ſunt. Iuuentus quoq: quae inter tales metus ducē
etationem militiae taclum acerrimum aduerſus patre
habere ſolita erat: bellum & arma ſpectabat. & agreſſi
um fuga ſpoliatioq. in agris & uulnerati: foediora uis: quę
ſubiicēbantur œculis nunciantes: totam urbem ira imple
uere. In ſenatum ubi uentum eſt: ibi uero in Quintium
omnes uerſi ut unum uindicem maieſtatis romanæ in
tucri: & primores patrum dignam dicere concionem
perio confulari: dignam tot confulatibus anteactis: di-
gnam omni uita plena honoR: ſaepe gectoR: ſaeplus meri
torum. altos confules aut per proditionem dignitatis pa-
trum plebi adulatos: aut acerbe tuendo iura ordinis af-
peritatem domando multitudinem feciſſe. T. Quintium
orationem memorem maieſtatis patrum: concordiçor
dinum & tempor. in primis habuiffe. orare cum colle-
gamq. ut caperſient remp. orare tribunos ut uno animo
cum confulibus bellum aburbe ac moenibus propulſari e-
uellent: plebemq. obedientem in re tam trepida patribus
pracberent. appellare tribunos cōmunem patriam auxi-
liumq. cor. implorare. Vaſtatis agris urbe prope oppu-
guara: conſenſu omnium delectus decernitur habetur
q. Conſules cum in concione pronunciassent tempus
non eſſe cauſas cognoſcendi: omnes iuniores poſtero
dic prīma luce in campo martio ad eſſent: cognoſſe
dis cauſis cor: qui nomina non dediſſent: bello perſe
cto ſe daturos tempus: pro deſertore futuR: cuius non
probassent cauſam: omnis iuuentus affiuit. poſtero die

cobortes libi quaeque centuriones legerunt: bini senatores
singulis cohortibus praepoliti. Hac omnia adco matu
re perfecta accepimus ut signa eo ipso die a quaeftori
bus ex aetario prompta delataq, in Campum: quarta
dici hora mota ex campo sint: exercitusque nouis pau
cis cohortibus ueterum militum uoluntate sequenti
bus manuerit ad decimum lapidem. insequens dies ho
Item in conspectu dedit: castraq, ad Corbione castris
sunt coniecta, tertia die cum ira Romanos: illos cum
totiens rebellaflent conscientia culpae ac desperatio
irritaret: mora dimicandi nulla est facta. In exercitu
romano cum duo consules effent potestate pari: quod
saluberrimum in administratione magnar: reru est:
summa imperii concedente Agrippa penes collegam
erat. & praclatus ille facilitati lumittentis se: comiter
respondebat communicando consilia laudesq & acquia
do imparem libi. In acie Quintius dexterum cornu:
Agrippa finistrum tenuit: Sp. Potissimum Albo lega
to datur media acies tuenda: legatum alterum. P. Sul
pitium equitibus praeficiunt. Pedites a dextero cor
nu eorumque pugnarere: haud segniter reflentibus
uolfibis. P. Sulpicius per medium bofium, aciem cum
equitatu perrupit: unde cum eadem reuerti posset ad
fuos: priusquam bofhes turbatos ordines reficerent:
terga impugnare bofium fatius uifum est: momento
q, temporis in aduerfam incurfando aciem ancipiti ter
rore diffipasset bofhes: ni suo proprio cum praelio equi
tes uolscorum & equorum exceptum aliquandiu tenuif
fent. Ibi uero Sulpicius negare cunctandi tempus eſſe.
circuuentos interclususq, ab liis uociferans: ni equeſtre
praelium connixi omni ui perficerent. nec fugare eqtes

integrum latis esse conficerent equos uiribus: nequis
reueberetur inde ad praelium aut integraret pugnam:
non posse illos reclusi eri: quibus conferta peditus
acies cesseret. Haud surdis auribus dicta: impreffio
ne una totum equitatum fudere magnam uim ex e
quis praecipitauere: iplos equos spiculis confodere.
Is finis pugnae equis fuit, tunc adorti peditum
aciem nuncios ad consules rei gectae mittunt: ubi
tam inclinabatur hoffium acies, nuncius deinde &
uincentibus romanis animos auxit: & referentes ora
dum perculit equos. In media primum acie uinci
coepit: qua praemius equitatus turbauerat ordine.
Sinistrum deinde cornu a Quintio consule pelli coep
tum in dextero plurimum laboris fuit. Ibi Agrippa
acetate uiribus ferox: cum omni parte pugnae me
lius rem geri: quam apud se uideret: accepta signa a
signiferis ipse inferre: quedam iacere etiam in con
fertiliuos boves coepit. cuius ignominiae moctu
concitati milites inualere boftem. ita equata exo
ni parte victoria est. Nuncius tum a Quintio uenit
uicetorem iam se iminere bofium castris: nolle irru
pere ante quam sciat debellatum & in sinistro cornu
esse: si iam fudisset boves: conferret ad se signa: ut si
mul omnis exercitus preda potiretur. Victor Agrip
pa cum mutua gratulatione ad uicetorem collegam
castraque bofium uenit. ibi paucis defendentibus mo
mentoque fuis: line certamine in munitiones irrum
punt: predaque ingenti compotem exercitum: fuis eti
am rebus recuperatis: quae populatione agros amic
ffae erant reducunt. Triumphum nec ipos poftulat
se: nec delatum iis ab senatu accipio: nec traditur can

ſa ſpreti aut non ſperati honoris: ego quantum in tâ
to interuallo tempore: coniucio: cum Valerio atq. Ho-
ratio conſulibus: qui practer uolſcos & equos ſabi-
ni etiam belli per ſecti ſloriam pepererant: negatus
a ſenatu triumphbus effect: uerecundiae ſuit pro par-
te dimidia rerum conſulibus petere triumphbû: ne
etiam: ſi impetraſſent: magis dominum ratio: quam
meritor habita uideretur. Victoriam honestam ex
boſtibus partam turpe domi de finibus ſocior in
dicium populi deformavit. arcim atq. ardeates de am
biguo agro cum ſaepe bello certaſſent: multis inuiſc
dadibus ſeffi iudicem populum romanum coepere.
Cum ad cauſam orandam ueniffent: concilio popu-
li a magiſtratibus dato: magna contentione actum:
amq. aeditis teſtibus cum tribus uocari: & populi
unire ſuffragium oporteret: confuſoit. P. Scaptius
de plebe magno natu. Et ſi licet: inquit: conſules de
rep. dicere: errate ego populum in hae cauſa nò pa-
tiar. Cum ut uanum eû negarent conſules audien
dum effect: uociferantem, prodi publicam cauſam
fummoueri uiffiſſent: tribunos appellat. Tribuni ut
fere ſemper reguntur a multitudine magis: quâ re-
gunt: dedere cupide audiendi plebi: ut quae uellet:
Scaptius diceret. Ibi infin annum ſe tertium & nona
gefimum agere: & in eo agro: de quo agitur: militaſſe i
non iuuenem uigefima iam ſtupendia merentem: cum
ad Coriolos ſit bellatum: eo ſe rem uetuſtate oblittera
tam ceter. ſuae memoriae inſi xam afferre. agrû: de
quo ambiguſtur: finium coriolano: ſuiffe: captiſq. co
riolis iure belli publicum Po. Ro. factum mirari ſe qui
nam more ardeates ariciniq: cuius agri ius nunquam

uſurpauerint: in columni coriolana re: cum ſe a Po. Ro.
quem pro domino iudicem fecerint: intercepturos ſpe
rent. Sibi exiquum uitae tempus ſupereſſe: non potuif
ſe ſe tamen inducere in animum: quin quem agrum mi
les pro parte inſili manu cepiſſet: cum ſenex quoquæ
qua una poſſet: uindicaret magnopere ſe ſuadere popu
lo: ne inſили pudore ſi am ipſe cauſam damnaret. Con
ſules cum Scaptium non ſilentio modo: ſed cum aſſeſu
etiam audiri anima duertiſſent: deos homines q. teſtan
tes flagitium ingens fieri: patrum primores accerſut:
cum bis circuire tribunos orare ne poffimum facinus pe
tore exemplo admittere nt: iudices in ſuam rem litem
uertendo: cum praeſertim etiam: ſi fas ſit cutam emolu
menti ſui iudici eſſe: nequaquam tantum agro interci
piendo acquiratur: quantum amittatur alienandis inu
tria ſocior animis: Nam famae quidem ac fidei damna
maiora eſſe: quam quae aſſtimari poſſent. Hoc legatos
referre domum: hoc uligari: hoc ſocios audire: hoc bo
ſtes: quo cum dolore bos: quo cum gaudio illos: Scaptio
ne hoc concionati ſeni aſſignaturos putarent ſinituos
populos: clarum hoc fore imagine Scaptii. Po. Ro. qua
druplatoris & interceptoris litis alienae perſonam la
turum. quem enim hoc priuatae rei iudicem feciſſe:
ut ſibi controuerſi oſam ad iudicaret rem: Scaptium ip
ſum id quidem & ſi praemortui iam ſit pudoris non
faeſtur. Haec ſonuſes: bace patres uociferabantur
ſed plus cupiditas & auſtor cupiditatis Scaptius ua
let. uocatae tribus iudicauerunt agrum publicu po
puli romani eſſe: nec abnuſtur ita ſuſſe: ſi ad iudi
ces altos itum foret: nunc haud ſane quicquā cauſa
bone leuatur de decus iudicii: idq. Aricinis Ardeati

rari iubent si quo intentius possit: quam. T. Quintio co
sule apparatum sit. Tum. C. Canuleius pauca in sena
tu uociferans nequicquam territando consules aucte
tere plebem a cura nouarum legum: nunquam eos
se unio delectum habituros antequam ea: quae pro
mulgata ab se collegiis, essent plebes scilicet: & co
festim ad concionem aduocavit. Eodem tempore
& consules senatum in tribunum: & tribus po-
pulum in consules incitabat. negabant consules iā
ultra ferri posse furores tribunicios: uentūtā ad si-
nem esse: domi plus belli concitari: quam foris: id
adeo non plebis: quam patruum: neq tribunor ma-
gis: quam consulum culpa accidere: cuius rei prae-
mium sit in ciuitate cam maximis semp auxibus
crescere: sic pace bonos: sic bello fieri: maximī Ro-
mae praesium seditionum esse: id & singulis uni-
uerit, semper honori fuisse. Reminiscerentur: q-
maieftatem senatus ipsi a patribus accepi s sient: qua
liberis tradituri essent: ut quem ad modum plebs o-
gloriari possit auctuorem ampliorem, esse, finem
ergo non fieri: nec futur: donec quam felices sedi
tiones tam honorati seditionum auectores essent:
quas quantas res. C. Canuleium aggreffum: collu-
mone gentium: perturbationem auipiciore publi
corum priuatorum, afferre: nequid syncetri: ne
quid incontaminati sit: ut discrimine omni subla-
to: nec se quifquam nec fuos nouerit. quam enim
aliam uim conubia promiscua babere: ni si ut feru
rum prope ritu uulgentur concubitus plebis patr
q, ut qui natus sit: ignoret: cuius languinis: quorui
facor sit: dimidius patrum sit: dimidius plebis.

ne fecum quidem ipse concors. Parum id uideri quid omnia diuina humanaq turbentur. Iam ad consu latum uulgi turbatores accingi: & primo: ut alter consul ex plebe fieret: id modo sermonibus temp tasse: nunc rogari ut seu ex patribus seu ex plebe uelit populus consules creet: & creaturos baud du bie ex plebe seditioeffimum quæq. Canuleios igi tur Icalioq consules fore: ne id Iupiter optimus i maximus fineret regiae maieftatis imperium core cidere. & se milies morituros potius: quam ut tantú dedecoris admitti patiantur: cettum habere maio res quoq. si diuinaffent concedendo omnia nò mi tiorem in se plebem: sed asperiorem: alia ex aliis iniquiora portulando cum prima impertraffet futu ram. Primo quâlibet dimicatione subituros fuisse potius: quam eas leges sibi imponi paterentur: qui tum conceffum fit de tribunis iter: conceffum ef se. finem non fieri posse in eadem ciuitate tribunos plebis: & patres esse: aut hunc ordinem: aut illum magistratum tollendum esse: potiusq. sero: quam nù quam obuiam eundum audaciae temeritatiq. illi ne ut impunc primo discordias ferentes concitet finitima bella: deinde aduerfus ea: quae concita uerint: armari ciuitate: defendiq. probibeant: & cum boſtes tantum non accerſierint: exercitus cò ſcribi aduerſus boſtes non patiantur: Sed audeat Canuleius in ſenatu proloqui: ſe niſi ſuas leges ta quam uictoris patres accipi ſinant: delectum ba beri prohibitur: quid eſſe aliud: quam minari ſe p diturum patriam: oppugnari atq. capi paſſur: qd eam uocem animo: non plebi romanae: ſed uolita

& equis & Vendentibus allaturam: non ne Canuleio duce
se fperaturos capitolium: atq. arcem scandere posse: sipa
tribus tribumi cum iure ac maiestate adempta animos
etiam eripuerint: conſules paratos eſſe duces prius ad
uerſus ſcelus cimum: quam aduerſus hoſtum arma. &
Cum maxime bacc in ſenatu agerentur. Canuleius pro
legibus ſuis & aduerſus conſules ita differuit. Quanto
pere uos quirites contempnerent patres: quam indigno
ducerent: qui una ſecum urbe intra eadem moenia uinc
retis: ſaepe equidem & ante uideor anima dueruſſe: nunc
tamen maxime: quod adco atroces in bas rogationes no
ſtras coorti ſunt: quibus quid aliud: quam admonemus
cuius nos eor. eſſe: & ſinon eadem opes habere: eandem
tamen patriam in collere: Altera cōnubium pectimus: qſt
finitus externisq. dari ſolert. nos quidem cuitatem:
quae plusquam cōnubium eſt: hoſtibus etiam uteris de
dimus. Altera nihil noui ſerimus: ſed id quod populi:
repetimus: atq. uſur pamus: ut quibus uelit: Po. Ro. bono
res mandet. Quid tandem eſt: cur coelum ac terras mi
ſceant: cur in me impetus modo pene in ſenatu ſit fact?
negent se manibus temperaturos violaturosq. denunci
ent ſacroſanctā potestare: ſi Po. Ro. liberum ſuffragi
darur: ut quibus uelit: conſulatum mandet: & non pre
ciditur ſpes plebeio quoq. ſi dignus bonore ſuum erit:
adipiscendi ſumu bonoris: ſtare urbs bacc no poterit
de imperio actum eſt: & perinde hoc uulet plebeius ne
conſul fiat: tanquam ſerum: aut libertatum aliquis
conſulem futur. dicat. Eequid ſentitis: in quanto con
temptu niuaris: Lucas uobis huius partem: ſi licet: adi
mant. quod ſpiratis: quod uocem miritis: quod for
mam bominum babetis: indignantur. quin etiā ſi dus

placet: nefas aiunt esse confulem plebeium fieri. Obse
cro uos: finon ad fastos: non ad comentarios pontifi
cum admittimur. ne ea quidem limus. quæ omnes pe
regrini etiam sciuunt: confules in locum regum suceſ
ſiſſe: ne aut iuris: aut maiefatis quicquam habere:
quod non in regibus ante ante fuerit. En unquam cre
ditis fando auditum esse Numam Pompilium nōmo
do non patricium: ſed ne ciuem quidem romanum ex
fabino agro accitum populi iuſſi: patribus auſtoribus
Romae regnaffe. L. deinde Tarquinium non modoro,
manae: ſed ne italicae quidem gentis Demarati cori
tu filium incolam a Tarquinis iuuis liberis. Anci rege
factum: Seruium Tullium poſt bunc captiva Cor
nicalana natum: patre nullo: matre ſerua: ingenio
& uirtute regnum tenuiſſe. Quid enim de T. Tatio
ſabino dicam? quem ipſe Romulus parens urbis
in ſocietatem regni accepit? Ergo dum nullum faſtidi
tur genus: in quo eniteret iuris: erunt imperium ro
manum. poeniteat uos nunc plebeii confulis eūma
tores noſtri aduenas reges non faſtidierint. & ne re
gibus quidem exactis: clauſa urbs fuerit peregrinac
iuruti: Claudiam gentem certe poſt reges exactos
ex ſabinis non in ciuitate modo accepimus: ſed etiā
in patricioribus numerem. Ex peregrino ne patricius de
inde conſul fiat: euis romanus ſi ſit ex plebe: præci
ſa conſulatus: ſpes erit? Vtrum tandem non credimus
fieri poſſe: ut iur fortis ac ſtrenuus pace belloq. bonus
ex plebe: Numae ſit. L. Tarquino: Seruio Tullio ſimilis?
an ne ſit quidem: ad gubernacula reip. accedere eū pa
tiemur: potuſque decenuris teterimis mortalium: q
tum omnes ex parribus erant: quam optimus regn

nouis hominibus limiles consules limus habituri. At enim nemo poft reges exactos de plebe consul fuit. quid poſtea? nulla ne res noua institui debet: & quod nundum eſt factum: multa enim nondum ſunt facia in nouo populo: ca ne ſi utilia quidem ſint: fieri opor tet? Pontifices: augures Romulo regnante nulli e, rant: ab Numa Pompilio creati ſunt. cenſus in ciuita te: & deſcriptio centuriar: classiump, non erat: ab SenioTullio eſt ſacta. Conſules nunquam fuerat: regibus exactis: creati ſunt. Dictatoris nec impre riium: nec nomen fuerat: apud patres eſſe coepit. Tr. Pl. aediles: quaestores nulli erant: institutum e: ut fierent. Decemuros legibus ſcribendis intra decem bos annos & creauimus: & e repu. ſuſtulimus. Quis enim dubitat quin in aeternum urbe condita & in imenſum crescente: noua imperia: ſacerdotia: iura gentium hominumq, instituantur? Hoc ipſum ne conubium patribus cum plebe eſſet: non decemuri tulerunt paucis bis annis peximo exemplo cum ſumma iniuria plebis: an eſſe ulla maior aut iniqnior contumelia poteſt: quam partem cuitatis uelut contaminatam: indignam conubio habet: quid eſt aliud: quam exilium intra eadem moenia: quam relegationem pati: ne affinitatibus: ne pro piquitatibus imiſcamur. causetur: ne ſocietur ſanguis. quid hoc ſi polluit nobilitatē iſtam ura: quam pleriq oriundi ex albanis: & ſabunis no ge nere: nec ſanguine: ſed per cooptationem in patre habetis: aut ab regibus lecti: aut poſt reges exactos iuſſu populi. ſyncaecam ſeruare priuatis con filijs non poteratis nec ducendo ex plebe: neque

Itræ filiæs foro reſq, etiam nubere ſinendo e patribus.
Nemo plebeius patriciae virgini uim afferret. patria
orum inſa libido eſt. nemo inuitum pactionem nupti
alem quenquam facere coegiſſet: Verum eniucro lege
id probiberi: & cœnubium tolli patrum ac plebis: id
demum contumelioſum plebi eſt: cur enim non cœfer
tis: ne ſit connubium diutibus: ac pauperibus: quod,
privator, consiliorum ubi q, ſemper ſuit: ut in qua cui
q, foeminæ conueniſſet domum: nuberet ex qua pacti
eſſet: uir domo in matrimonium duceret: id uos ſible
gis ſuperbiffimæ uincula connicitis: qua dirimatis ſo
cietarem cuilem: duafq, ex una cuitate faciatis. Cur
non ſancitis: ne uicinus patricio ſit plebeius: ne eode
itinere eat: ne idem convivium inea: ne in foro eode
confiſtat: quid enim in re eſt aliud: ſi plebetam patrici
us duxerit: ſi patriciam plebeius? Quid iuris tandé
mutatur? nempe patrem ſequuntur liberi. nec quod
nos ex connubio uelro petamus: quicquæ eſt: praeter
quam ut hominum: ut cuicum numero ſumus. nec uos
nifi in contuneliam ignominiam, noſtram certare in
uat: quod contendatis: quicquam eſt. Deniq, utrum ta
dem Po. Ro. an uelstrum ſummum imperium eſt: regi
bus ex actis utrum uobis dominatio: an omnibus ac
qua libertas parta eſt: Oportet licere Po. Ro. ſi uelit in
bere legem: an ut quaeq, rogatio promulgata erit: uos
delectum pro poena decernetis: & ſinil ego tribun
uocare tribus in ſuffragium coepero: tu ſtatim cœful
ſactamento iumiores adiges: & in caſtra educes: & mi
naberis plebi: minaberis tribuno: Quid ſi nunquam
tum iſtae minac aduerſus plebis conſenſum ualerent
bis iam experti eſſetis: ſe ſilicet: quia nobis conſultum

uolebat is certamine abest in uisitis, an ideo non est di-
micatum: quod quae pars firmior eadem modestior
fuit? Nec nunc erit certamen quirites: animos uestrò
lli tentabunt semper: uires non experientur. Itacque ad
bella ista seu falso: seu uera sunt consules: parata uo
bis plebs est: si connubus redditis unam banc ciuità
tem tandem facitis: si coalescere: si iungi misceriquo
bis priuatis necessitudinibus possunt: si spes: si aditi
ad honores uiris fitnuis & fortibus datur: si in cœsor
tio: si in societate reip. esse: si quod aeque libertatis est
in uicem annuis magistratibus parere atque imperitare
licet. Si bacc impedit aliquis: ferte semnonibus: & mul
tiplicate fama bella: nemo est nomen daturus: nemo
arma capturus: nemo dimicaturus pro superbus domi
nis: cum quibus nec in repu. honor nec in priuata con-
nubii societas est. Cum in concionem consules processit
sent: & res a perpetuis orationibus in alteratione uer
tiffet: interroganti tribuno cur plebeium consulem fieri
non oporteret? ut fortasse uere sic parere utiliter in præ
fens certamen respondit: quod nemo plebeius auipicia
haberet: ideoque decennos connubium diremisse: nec in
certa prole auipicia turbarentur. Plebs ad id maxime
indignatione exarfit quod auipicari: tanquam inuii
diis immortalibus negarentur posse. Nec ante finis con-
tentionum fuit: cum & tribumque acerrimus auetore
plebs nacta esset: & ipfa cum eo pertinacia certaret: qu
uiti tandem patres: ut de connubio ferretur consen-
fere. Ita maxime rati contentionem de plebeis confu
libus tribunos aut totam depopituros: aut post bellum
dilaturos esse: contentamque interim connubio plebem
paratam delectui fore. Cum Canuleius victoria de pa-

tribus & plebis fauore ingens erat: accenfi alu tribu
ni ad certamen pro rogatione sua fumma ut pugnant:
& crescente in dies fama belli delectum impediunt. Co
sules cum per senatum intercedentibus tribumis nibil
agi posset: confilia principum domi habebant: appare
bat aut boſtibus: aut ciuibus de victoria concedendù
eſſe. Soli ex confularibus Valerius atq. Horatius non
intererant consiliis. C. Claudii ſententia consules ar
mabat in tribunos: Quintior, Cincinnati & Capitoli
ni abborrebant a caede: iuolandiſq. quos foedere ieto
cum plebe ſacroſanctos accepiſſent. Per bacc confilia
co deducta res eſt: ut tribunos militum confulari pote
ſtate promiſcere ex patribus ac plebe creari finerent:
de confultibus creandis nibil mutaretur: eoq. contenti
tribum contenta plebs ſuit. Comitia tribum consula
ri poterat eſtate tribus creandis indicuntur: quiibus indi
ctis extemplo quicung aliquid ſeditioſe dixerat aut
fecerat: hunc quamaxime tribunieu & præbentare
homines & concuſare toto foro candidati coepere: i
ut patricios deſperatio primo irritata plebe adiſſe
di honoris: deinde indignatio: ſi cum bis gerendus eſt
bonos: deterreret: poſtremo coach tamen a primorum
petiere: ne ceſſe poſſſione reip. underentur. Enen
tus eoq. comitior docuit: altos animos in contentio
ne libertatis dignitariſq. alios ſecundum depoſita cer
tamina in corrupto iudicio eſſe: tribunos cum omnem
patricios creavit populus: contentus eo quod ratio
babita plebior eſſet. Han modesti am equitatem
& altitudinem animi: ubi nunc in uno inueneris: quæ
tum populi uniuersi ſuit? Anno trecentefimo decimo
quam urbe romana condita erat: primum tribuni mi

litum pro consulibus magistratum ineunt. A. Sempronius Atratinus. L. Atilius. T. Cæcilius: quorę in magistratu concordia domi pacem etiam foris præbuit. Sunt qui propter adiectum Equorę uolscorquę bello & ardeatium defectioni ueriens bellum: quia duo consules obire tot limui bella nequirent: tribunos militum tres creatos dicant: sive mentione promulgatae legis de consulibus creandis ex plebe: & imperio & inlimnibus consularibus uos: non tamen pro firmato iam sítetit magistratus eius ius: quia tertio menſe: quam inierunt: augutum decreto perinde: ac utio creati honore abiere: quod. C. Curiattus: qui comitis corę praefucrat: parę reccre tabernaculum cepuſſet. Legati ab ardeatibus Romam uenerunt ita de iuxta quærentes: ut si demeretur ea in foedere atque cicia manuſuros reſtituto agro appareret. Ab ſenatu reſponſum eſt iudicium populi reſcindi ab ſenatu non poſſe: præterquam quod nullo nec eſemplo: nec iure fieret: concordiae etiam ordinum cauſa ſi ardeates ſua tempora expectare uclint: arbitriumque ſenatui leuandae iniuriae ſuae permittant: fore ut poſtmodum gaudeant ſe irae moderatos: ſciant quod patribus aeque curae ſuiffet: ne qua in eos orire tur ac ne orta diuturna eſſet. Ita legati: cum ſe rei in tegram relaturos dixiſſent: comiter dimiſſi. Patri cui: cum ſine curruli magistratu reſp. eſſet: coiere: & interregem creauere, contentio consuoles ne an tribuni militum crearentur in interregno rem dies complures tenuit. Interrex ac ſenatus ac ſenatus conſulum comitia: tribuni plebis & plebs tribunorum militum: ut habeantur: tendunt. Vicerunt patres:qa

nequicquam exterrita ciuitate litterae a Posthumio laureatae
sequuntur: uicioriam Po. Ro. effe: equos exercitum deletum.
Tribูnor plebis actiones: quia nondum inuenerant finem: & pleb
continuare latoribus legis tribunatum: & patres reficere inter
cessores legis annis sunt: sed plus suus comitis plebs ualuit. quę
dolorem ulti patres sunt: senatus consulto facto: ut consules in
uius plebi magistratus crearentur. Annum post quintünde
cimum creati consules. L. Lucretius Flavius: Sergius Sulpius
Camerinus. Principio huius anni ferociter: quia nemo ex col
legio intercessurus erat: coortis ad perferendam legem tribunis
plebis: nec legnius ob idipsum consulibus reclusentibus: omni
q. ciuitate in unam eam curam conuerfa. Viteliam coloniam
romanam in suo agro equi expugnant: colonon pars maxia
incolumis: quia nocte proditione oppidum captum liberam per
auerfa urbis fugam dederat: Romam perfugere. L. Lucretio
consuli ea prouincia euenit. is cum exercitu profectus acie
hobites uicit. uiciorum Romam ad maius aliquanto certam
rediit. dies dicta erat tribunis plebis bienni supeſrioris a Vir
ginio & Q. Pomponio quos defendi patrum consensu ad fi
dem senatus pertinebat: nec enim eos aut uitae ullo crimine
aliaut gecti magistratus quifquam arguebat: præterquam
quod gratificantes patribus rogationi tribuniciae intercessi
ſent. uicit tamen gratiam senatus plebis ira: & peſſimo ex
plo innoxii denis millibus gravis aeris condemnati sunt. id
aegre pessi patres. Camillus palam feceris plebem arguere.
quae iam in suos uerſa non intelligeret se prauo iudicio de i
tribunis intercessione ſuſtuliffe: quod intercessione ſublata
tribuniciam potestate euertiffent: Nam quod illi ſperarent
effrenatam licentiam eius magistratus laturos: falli eos: ſi tri
bunieia uis tribunicio auxilio repelli nequeat: aliud telum
patres inuenturos effe: consulesq. increpabat: quod fide publi

ca decipit tribunos eos taciti tuliffent: qui senatus auctoritate
secuti effent. Haec palam concionabundus in dies magis au-
gebat iras hominum senatum uero incitare aduerfus legem
baud defiltebat: ne aliter defcenderent in foro: cum dies fere-
dae legis ueniffet: quam ut qui meminiffent: sibi pro aris fo-
cifq & deum templis ac solo: in quo nati effent: dimicandus
fore: nam quod ad se privatum attuncat: fit suac gloriae suum,
ter dimicatione patriae meminiffe fit fas: sibi amplam quo-
q, effe urbem ad se captam: frequentari quottidie se frui mo-
nimento suac gloriae: & ante oculos urbem habere latam in
triumpho suo: infiſtere omnes ueſtigis laudum ſua: ſed
nefas ducrec desertam ac relietam ad dius immortalibus ieo-
li urbem: & in captivo solo hofpitari Po. Ro. & iudicere pa-
triam iicet mutari. His adhortatiombus principes cœci
tati patres senes iuuenesq: cum ferretur lex: agmine facto
in foro: uenerunt: diffipatiq per tribus: ſuof quiſq tribules
praebenfantes orare cum lachrymis coepere: ne eam partia
pro qua fortiffime focieſtimaq ipſi ac patres eorum dimicaf-
ſent: defererent: capitolium: acedem Vehlac: cactera circa tem-
pla deo: oftentantes: ne exulem: extorrem po. ro. a solo pa-
trio ac dius penatibus in boſtum urbem agerent: eoq rem i
adduerent: ut melius fuerit non capi. Vehos: ne Roma deſe
raretur. Quia non ut agebant: ſed precibus: & inter præces
multa deo: mentio erat: religioſum parti maxture ſuit: &
legem unam plures tribus antiquarunt: quam inſuerunt: ade-
oq ca inſoria laeta patribus ſuit: ut postero die referentibus
conſulibus ſenatus conſultum fierent: ut agri ueientani ſepte-
na iugera plebi diuiderentur: nec patribus familiae tantum
ſed ut omnium in domo liberorum, capitum ratio haberetur: i
uellentq in eam ſpem liberos tollere. Eo munere: delimita &
plebe nihil certatum eſt: quo minus conſularia comitia ba-

berentur: creati confules. L. Valerius Potitus. M. Manlius: cui Capitolino poſtea fuit cognomen. Hi confules magnos ludos fecerent quos. M. Furius dictator uouerat uetenti bello codem anno aeſ des Iunonis reginae ab codem dictatore: codemq, bello uota de dicatur: celebratamq, dedicationem ingenti matronar. studio tradunt. Bellum baud memorabile in algido cum equis gestum eſt: fufis boſtibus prius: pene quam manus confererent. Valerio quod per ſeuerantior caedendis in fuga fuit: triumpbus: Mālio: ut ouans ingrederetur urbem: decretum eſt. Eodem anno nonum bellum cum uolſinienſibus exortum: quo propter famem pessilientiamq in agro romano ex ficitate caloribusq nimijs or tam exercitus duci nequit. ob quae uolſinienſes ſalpinatibus adiunctis ſuperbia elati ultro agros romanos incurſauere, bellu inde duobus populis indictum. C. Iulius cenſor deceſſit: in eius locum. M. Cornelius ſuffeſtus. quae res poſtea religioni ſuit: quia eo luftro Roma capta eſt: nec deinde unquam indemortu locum cenſor ſufficitur: confultibusq morbo innplicitis placuit p interregnum renouari auſpitia. itaq cum ex ſenatuſſconsulto coſules ſe maſiſtratu abdicassent: interrex creatur. M. Furius & Camillus qui Publium Corneliuſ Scipionem: is deinde Lucii Valerium Portitum interregem prodidit. Ab eo creati ſex tri buni militum confulari poteſtate: ut etiam: ſi cui cœ, incomo da ualitudo ſuſſet: copia maſiſtratum reipublicae eſet: kaſtendis quintilibus maſiſtratum occepere. Lucius Lucretius. Ser. Sulpicius. M. Aemylius. L. Furius Medutius ſept. Agripa Furius. Claudius Aemilius iter. Ex bus L. Lucrerio: Aemylio uolſinienſis provincia euemt: ſalpinates Agrippe Furio & Scruio Sulpicio. Prius cum uolſinienſibus pugnatum eſt: bellum numero boſtium ingens: certamen baud ſane aſperum fuit: ſuſa concurſu primo acies in fugam: millia octo armatoribus ab equitibus intercluſa poſitis armis in deditionem uenerunt.

Eius belli fama efficit: ne se pugnae commiterent salpinates: menibus armati se tutabantur. Romani praedas passim & ex salpi nati agro: & ex uolfiniensi nullo cam uim arcente egerunt: donec uolfiniensibus seffis bello ea condicione: ut res po. Ro. red derent: stipendium illius anni exercitui praefarent: inutiointi annos induciacae datae. Eodem anno. Marcus Ceditius de plebe nunciauit tribunis se in noua uia: ubi nunc facellum est supra aedem Vestae: noctis silentio audiſſe uocem clariore humana quae magiſtratibus dici iuberet gallos aduentare. Id ut fit propter auectoris humilitate ſpretum: & qd longin qua eoq. ignorior gens erat. Neq. deoq. modo monita ingruente fato iſpreta: ſed bumanam quoq. opem: quae una erat. M. Furium ab urbe amouere: qui die dicta ab Lucio Apuleio tribuno plebis propter praedam ueientanam: filio quoq. a dolescente per idem tempus orbatus: cum accitis domum tribulibus dientibus, magna pars plebis erat: percunctat animos cor. responſum tuliffet: se collaturos quanti dana tus eſſet: abſoluere eum non poſſe: in exilium abut precatus ab diu ſmortalibus: ſi innoxio ſibi ea inuria fieret: primo quoq. tempore deſyderium ſui civitati ingratae facerent. ab ſens quindecimmiſtibus grauis acris damnatur. Expulſo ci uie: quo manente: ſi quicquam humanor eſt certi: capi. Ro ma non potuerit; aduentanti fatali urbi dade legati a duſi nis uenient auxilium aduerſus gallos petentes. Eam gentem traditur fama dulcedine fruorum: maxime quini noua tum uoluptate captam alpes tranſiſc. agro quibus Etruscis ante eul tos poſſediſſe: & inuexiſſe in galliam uinum illiciendae gen tis cauſa. Aruntem cluſinum ira corruptae uxoris ab Lucu mone: cui tutor is fuerat: ipſo prae potente iuuene: & a quo experti poene: niſi externa iis quaerita eſſet: nequirent: bue tranſeuntibus alpes ducem auſtorem, Cluſium oppugnandi.

fuisse. Equidem baud abnuerim Clusium gallos ab Arunte:
sem quo alio cluſino adductos: fed eos: qui expugnauerunt i
Clusium non ſuſſe qui primi alpes tranſierunt: tatis conſtat.
ducentis quippe annis: antequa cluſium oppugnarent: urbe
q Romam caperent: in italiam galli tranſcenderunt nec cù
bis primum Etbruſcor: fed multo ante cum iis: qui inter appen
ninum alpeq incolebant: ſacpe exercitus gallici pugnauere.
Tuſcor ante romanor imperium late terra mariq opes pa
tuere: mari ſupero inferoq: quibus Italia: influlae modo ci
gitur: quantum potuerint: nomina ſunt argomento: quod
alterum tuſcum commi uocabulo gentis: alterum adriacii
mare ab Adria tuſcor colonia uocauere italicae gentes: gre
ci eadem tyrbenum atq adriaticum uocant. In utrumq mare
uergentes incoluere urbibus duodenis tertas prius cis appe
norum ad inferum mare: poſtea trans appeninum totidem: i
quod capita originis erant: colonis miſſis: quae tranſpadum
omnia loca: excepto uenetor angulo: qui finum circumco
lunt maris: uſq ad alpes tenuere. alpinis quoq ea tangentib
baud dubie origo eſt: maxime rheiis: quos loca ipfa eſſera
runt: nequid ex antiquo praeter ſonum linguae: nec cum in
corruptum retinerent. De tranſitu in Italiam galloR haec
accepimus. Prisco Tarquinio Romae regnante: celtar quae
pars Galliae tertia eſt penes bituriges ſuma imperii ſuit: iie
gem celtico dabant. Ambigatus is ſuit uirtute fortunaq tu3
lfa: tum publica praepollens: quod imperio eius Gallia a
deo frugum hominumq fertilis ſuit: ut abundans multitu
do uix regi uideretur poſſe. Hic magno natu ipſe iam exo
nerare praegrauante turba regnum cupiens: Belloneſu &
Sigoueſum fororis filios impigros iuenes miſſur ſe eſſe: in e
quas diu dediſſent auguris ſedes: oftendit: quantum ipſi uel
lent: numerominum excirent: nequa gens arcere adueni

entes posset tunc Signo eſo fortibus dati hinc ceyci faltus Bello
ueſo baud paulo laetiorem in italiam uiam diu dabant. Is qd
eis ex populis abundabat: bituriges: arnernos: ſenones: bedu
os: ambarros: carnutes: aulercos exciuit. p[ro]fectus ingenti
bus p[ed]itum equitum, copius in trifcaſpinos uenit. alpes in
de oppoſitae erant: quas inexpugnabiles uifas baud equi,
dem miror: nulla dum ut: quod quidem continens memoria
ſit: nifi de Hercule fabulis credere libet ſuperatas. Ibi eſt
lut ſeptos montium altitudo teneret gallos: circumspectareto,
qua nam per iuneta celo iuga in altum orbem terrar[em] tranſi-
rent: religio etiam tenuit: quod allatum eſt aduenas quac[er]
tes agrum ab salutem gente oppugnari. Maſſilienſes erant in
nambus a P[]bocide p[ro]fecti id galli fortunae ſuae omen rati ad-
iuere: ut quem primum in terram egreſſi occupauerant lo-
cum patentibus ſiluis comminirent: ipſi per taurinos: saltuſq,
iulio alpis tranſcenderunt: ſuſiq[ui]c acie rufus: baud p[ro]cul tici
no flumine: cum in quo confederant: agrum infubrium appel-
lari auſtifent cognomine infubribus pago beduor: ibi omen
ſequentes loci condidere urbem: Mediolanum appellarunt:
Alia ſubinde manus germanorum: Etlibuio duce uelſigia prior
ſecuta: eodem saltu ſauente belloueſo cum tranſcenditur alpes
ubi nume Brixia ac Verona urbes ſunt: locos tenuere libui co-
fidunt: poſt bos saluui: qui p[ro]pe antiquam gentem leuos li,
guere incolentres circa ticinum annem petiere. Penninu[m] de
inde boii ligures q[ui] tranſgreſſi: cum iam inter padum atq[ui] al
pes omnia tenerentur: p[ado] rati bus traieſto: non Etbruſco
modo: ſed etiam umbros agro p[ell]unt: intra appennum
tamen ſeſe tenuere. T[]um ſenones recentriffimi aduenar[em] ab
V[]ſente flumine uſq[ui] ad aterim fines habuere. b[anc]e g[ent]
Cluſium Romamq[ui] deinde ueniffe comperio. id parum
certum eſt ſolamne an ab omnibus c[ir]alpinorum gallo[rum] po

pulis adiutam. Cluſini nouo bello exterrini cum multitudi
nem: tum formas hominum inuſitatas cernerent: & genus
armorē audirent, ſaepe ab iis eis padum ultraq, etbruſcorē
legiones ſuſas: quanquā aduerſus romanos nullum eis ius
societatis amicitiacue erat: niſi quod ucie ntes confanguineos
aduerſus Po. Ro. non defendiſſent: legatos Romam qui auxi
lium ab ſenatu peterent: miſere. De auxilio niſi impetratum
legati tres. M. Fabii Ambuſtī filii miſſi qui ſenatus & Po. Ro.
nomine agerent cum gallis: ne a quibus nullam iniuriam ac
cepiffent: ſocios Po. Ro. atq. amicos oppugnarent: romanis
eos quoq bello ſires cogat: tuendos eſſe: ſed melius uifum bellu
ipſum āmoueri: ſi poſſet: & gallos nouam gentem pace potius
cognoſci: quam armis. Mitis legatio: in praeferoess legatos i
gallis, maqis: quam romanis ſimiles habuiffent: quibus po
ſtequa mandata aciderunt: in concilio galloR datur reſpō
ſum. Et ſi nouum nomen audiant romanorē: tamen credere
uiros fortes eſſe: quor auxilium a cluſinis in re trepida ſit im
ploratum. & quoniam legatione aduerſus ſe maluerint: quā
armis tueri ſocios: ne ſe quidem pacem: quam iſi afferant: al
pernari: ſi gallis egentibus agro: quem latius poſſideant: quā
collant: cluſini partem ſinium concedant: aliter pacem unpe
trari non poſſe. & reſponſum coram romanis ſe accipere uel
le. & ſi negetur ager coram coram uſdem romanis dimicatu
ros: ut nunciare domum poſſint: quanti galli uirtute caete
ros mortales praeſtarent. Quod nam id ius eſſet agrum a
poſſefforibus petere: & omnia fortium uiorē eſſe ferociter
dicerent: accenſis utrinq. animis ad arma diſcurritur: & pre
lium conferitur. ibi tam urgentibus romanam urbein fatis
legati contra ius gentium arma capiunt: nec id clam eſſe o
potuit: cum ante ſigna Etbruſcorē tres nobiliffimi fortiſi
miq. romanae tuuentutis pugnarent: tantum eminebat pe-

regrina virtus. quin etiam. Q. Fabius euectus extra aciem equo: ducem galloR ferociter in ipfa signa EthruscoR incur fantem perlustrans fixum haſta occidit: spoliaq eius legen tem galli agnouere: perq totam aciem romanum legatum eſſe ſignum datum eſt. omiffa inde in duſinos ira receptui canunt minantes romanis. Erant: qui extēplo Romā cun dum cenſerent: uicere ſeniores: ut legati prius mitterentur quaeſtum iniurias: poſtulatumq ut pro iure gentium inola to Fabii dederentur. Legati galloR cum ea: ſicut erant: man data expoſuiffent: ſenatui nec factum placebat Fabiorum: & ius poſtulare: & ius poſtulare barbari uidebantur: ſed ne id quod placebat decerneret: in tantae nobilitatis uiris ambi tio obſtabat. itaq ne penes ipſos culpa eſſet cladis forte gal lico bello accepte cognitionem depoſtulatis galloR ad popu lum reuiciunt: ubi tanto plus gratia atq opes ualuere ut quo rum de poena agebatur: tribuni militum confulari potefta te in ſequentem annum crearentur. quo facto baud ſecus: quam dignum erat: inſenſi galli bellum propalam minitan tes ad ſuos redeunt. Tribuni militum cum tribus Fabiis crea ti. Q. Sulpicius Longus. Q. Seruilius quart. P. Seruilius Ma luginenſis. Cum tanta moles mali inſtaret: adeo occecat ani mos fortuna: ubi uim ſuam ingruentem refringi non uult: di uitas: quae aduerſus fidenatem ac ueientem boſtem alioſq ſunitimos populos ultima experiens auxilia: dictatorē mul tis tempeſtatibus dixiſſer: ea tunc inuſitato atq inaudito boſte ab occeano terrarumq ultimis oris bellum ciente: ni bil extraordinarii imperii aut auxilii quaefuuit. Tribuni o quoR temeritate bellum contraeſtum erat: ſuminae reR prac erant: delectumq nibilo accurationem quam ad mediabel la haberi ſolitus erat: extenuantes etiam famam bellibaba bant. Interim galli poſtequaſa accepere ultro honore habiti

uolatoribus iuris humani: eluſamq[ui]b[us] legationem effe
flagrantes ira: cuju[s] impatiens eſt gens: conſeſtum ſignis c[um]
uuſis citato agmine iter ingrediuntur. ad quor[em] praeſtereun
tium raptim tumultum: cum exterritae urbes ad arma con-
currerent: fugamq[ui]b[us] agreſtium fieret. Romam ſe ire magno
damore ſignificabant: quacunque, ibant equis uirisq[ui]b[us] longe ac
late ſuſo agmine immenſum obtinentes loci. Sed anteceden
te fama nuncusq[ui]b[us] cluſinor[em]: deinceps inde aliorum populo
tum plurimum terroris Romam celeritas boſtium tulit: q[ui]
pe quibus uelut tumultuario exercitu raptim ducto: aegre
ad undecimum lapidem occuſum eſt: quaflumen Alliae
cruſtuminis montibus praealto deſluens alueo haud multo
infra uam tyberino amni misectur. Iam omnia contra circa
q[ui]boſtium plena erant: & nata in uanos tumultus gens tru-
ci cantu clamoribuſq[ui]b[us] horrendo cuncta compleuerat
ſono. Ibi tribuni militum non loco caſtris antecapto: non pre-
munito uallo: quo receptus eſſet: non deor[em] ſaltem: ſi non ho-
minum memores: nec auſpicato: nec litato inſtruunt aciem
deductam in cornua: ne circuſueniri a multitudine boſtium
poſſent: nec tamen ae[que] quari frontes poterant: cum extenu-
ando inſirmam & uix coherentem mediam aciem haberet.
paulum erat a dextera aediti loci: quem ſubſidiarii reple-
ri placuit: eaq[ui]b[us] res ut initium pauoris ac fugae: ſic una ſalus
fugientibus ſuit: nam Brennus regulus gallo[rum] in paucitate
boſtium artem maxime timens: ratus ad id captum ſuperio-
tem locum: ut ubi galli cum acie legionum recta fronte con-
curriflent: ſubſidia in auersos tranſuerſoq[ui]b[us] impetu darent:
ad ſubſidiarios ſigna conuertit: ſi eo loco depuliffet: haud
dubius facilem in acquo campi tantum ſuperante multitu-
dine uitoriam fore. adeo non fortuna modo: ſed ratio etia
cum barbaris ſtabat. In altera acie nibil ſimile romanis non

apud duces: non apud milites erat: panor fugaque occupaue.
rat animos: & tanta hominum obliuio: ut multo maior pars
Veios in boſtium urbe & tyberis arceret: quam recto itinere
Romam ad coniuges: ac liberos fugerent. Parumper ſub ſi
diarios tutatus eſt locus. in reliquia acie ſimul eſt clamor p.
ximus a latere ultimis a tergo auditus: ignorum boſtem prius
pene: quam widerent: non temptato certamine: ſed ne clão
re quidem reddito intacta, fugerunt. nec ulla caede pugna
tum ſuit: terga caeſa ſuomet ipſo: certaine in turba im
pedientium fugam: circa ripam tyberis quo armis abiectis
torum ſinistrum cornu deſugit: magna caedes facta eſt: niſ
toſa, unperitos nandi aut inualidos graues loricis aliaſa, teg
minibus bauſere gurgites: maſuma tamen pars in columns
Veios profugit: unde non modo præſidii quicquam: ſed ne
numeios quidem cladis Romam eſt miſſus: ab dextero cor
nu: quod procul a flumine & magis ſub monte ſteterat: Ro
mam omnes petiere: & ne clauſis quidem portis urbis in ar
cem confugerunt. Gallos quoque obſupeſtacbos miraculum
victoriae tam repente tenuit: & ipſi pauore deſfixi ſte
terunt: uelut ignari: quid accidisset: deinde inſidias uere
ri. poſtremo caeſon: ſpolia legere: armors. cumulos: ut eis 0
mos eſt: coaceruare. Tum demum: poſte aquam nihil ufquam
boſtile cernebatur: uiam ingreſſi baud multo ante ſolis oc
cafum ad urbe Romam perueniunt: ubi cum progreſſi
equites non portas clauſas: non ſtationem pro portis excu
bare: non armatos eſſe in muris reſulſſent: alud priori ſim
le miraculum eos ſuſtinuit: noctem quod uerit & ignota e ſit
urbis inter Romam atque amne confedere exploratoribus i
miſſis circa moenam aliaſa, portas: quae nam boſtibus in
ſita re confiſta eſſent. Romani cum pars maior ex acie i
Veios pectiſſet: quam Romæ: nec ſuper eſſe quenquam præ

ter eos: qui Romam refugerant: crederent: complorati omne
pariter iuii mortuiq; totam prope urbem lamentis impleue
runt. Priuatos deme luctus stupefecit publicus pauor: poſſe
aquam boſtes adefſe nunciatum eſt: mox ululatus cantuſq;
diſſonos uagantibus circa moema turmatum barbaris au
diebant: omne inde tempus ſuſpenſos ita tenuit animos uſq;
ad lucem alteram: ut identidem iam in urbe futurus uidere
tur impetus primo aduentu quo accesserant ad urbe: manu
ros enim ad alliam ſuiffe: uſi boe consilii foret: deme ſub oc
calum ſolis: quia bauſ multum diei ſupererat: ante noſte ra
ti ſe muafuros: tum in noctem dilatum consilium eſſe: quo plus
pauoris inferrent: poſtremo lux appropinquans exanimare
timoriq; perperuo ipſum malum continens ſuit. tum ſigna in
ſesta portis illata ſunt: nequaquam tamen ea noſte neq; in ſe
quenti die ſimilis illi: quae ad alliam tam paude ſugerat: ci
uitas ſuit: nam cum defendi urbem poſſe tam parua reſiſta
manu ſpes nulla eſſet: placuit cum comuſibus ac liberis iuue
tutem militarem ſenatuſq; robur in arcem capitolumq; con
cedere: armiſq; & frumento collatis ex loco inde munito deos
bomineſq; & romanum nomen defendere: flaminem ſacerdo
telq; ueſtales ſacra publica a caede ab incendius procul aufer
re: uee ante deſeri cultum eoR: quam non ſupereſſent: qui co
lerent. Si arx capitolumq; ſedes deoR: ſi ſenatus caput publici
consilii: ſi militaris iuuentus ſuper fuerit ſinidenti ruinae urbis
facilem iacturam eſſe ſenior; reſiſtae in urbe utiq; periture tur
bae. & quo id acquiore animo de plebe multitudo ferret: ſenes
triumphales conſuareſq; ſimul ſe cum illis palam dicere obitu
ros: nec bis corporibus: quibus non arma ferre: non tueri pa
triam poſſent: oneraturos mopiam armatoR. Hace inter ſe
miores morti delinatos iactata ſolatia. Verſae inde adhorta
tiones ad agmen unienum: quos in capitolum atq; in arcem

proſquebantur: comendantes virtuti eor. iuuentaeq. urbis
pet trecentos ſexaginta annos omnibus bellis inetricis que
cunque reſſet fortunam: diſ ingredientibus qui ſpem om-
nem atq. opem ſecum ſerebant: ab iis qui captae urbis no
ſupereſſe ſtatuerant exitio. Tum ipſa res ſpecieq. miſera
bilis erat: tum muliebris fletus: & concurſatio incerta t
nunc bos: nunc illos ſequentium rogantiumq. viros natof
q: cui ſe fato darent: nihil quod humanis ſupereſſet malis
relinquebant: magna pars tamen eor. in arcem ſuos proſe
cutae ſunt: nec probibente ullo: nec uocante: quia quod u
tile obſeſſis ad minuendam imbellem multitudinem: id pa
rum humanum erat. Alia maxime plebis turba: quam nec
capere tam exiguus collis: nec alere in tantam inopia frumé
ti poterat: ex urbe eſſuſa uelut aqmine iam uno petiſt iam
culum. inde pars per agros dilapiti: pars urbes petunt fini
tumas ſine ullo duce: aut confenſu ſuam quiſq. ſpem ſua co
ſilia communibus deploratis exqueſtentes. Flamen interim
quirinalis uirginelq. ueltales omiſſa reſ. ſua: cura: quae ſe
cum ſerenda facor: quae quia vires ad omnia ſerenda de
erant: relinquenda eſſent consultantes: quiſue ea locus ſi
deli aſſeruaturus cultodia eſſet: optimum dicunt condita
in doliſis ſacello proximo aedibus flaminis quirinalis
ubi nunc deſpui religio eſt defodere. caetera inter ſe onere
partito feruntur: una quae ſublicio ponte ducit ad Iamci
lum. In eo clino eas cum L. Albinus de plebe romana homo
conſpexiſſet plaußtro coniugem ac liberos habens: inter ce
teram turbam: quae inutilis bello ex urbe excedebat: ſal
uo etiam tum diſcrimine diuina: humanarum re: irre
ligioſum ratus ſacerdotes publicos: ſacraq. Po. Ro. pedibus
ire ferriq. ſe ac ſuos uebiculo conſpici: deſcendere uxore ac
pueros iuſſit: uirginel ſacraq. in plaußrum impoſuit: & Co

re quo iter erat facerdotibus peruexit. Romae interim sa-
tis iam omnibus: ut in tali re ad tuendam arcem compositis
turba senioribus domos regrella aduentum hoſtium obſtinato
ad mortem animo expectabat. qui eorum curules gesserant et
maſiſtratus: ut in fortunae pristinae honorem aut uir
tutis inſignibus morerentur: quae auquſtiffima uelſis eſt
thenſas ducentibus triumphantibus: ea uelſiti medio
aedium eburneis ſellis ſedere. Sunt qui. M. Fabio pontifi
ce maximo praefante carmen deuouiffe eos ſe pro patria
quiritibus ROMANIS tradant. Galli & quia interpoſita no
de a contentione pugnae remiserant animos: & quod nec
in acie ancipiti uſque certauerant praelio: nec cum impetu:
aut ut capiebant urbem: ſine ira: ſine ardore animor: igref
ſi poſtero die urbem patente collina porta in forum perue-
nunt: circuſerentes oculos ad templa deum: arcuſque ſolà bel
li ſpeciem tenentem: inde modico relicto praeſidio: ne quis
in diffipatos ex arce aut capitolio impetus fieret: dilapſi ad
praedam uaciis occuſu bominum uis: pars in proxima
quaeque tecto: agmine ruunt: pars ultima uelut ea demum
intacta & reſtera præda petunt. Inde rurſus ipfa ſolitudi
ne abſerriti: ne qua fratuſ hoſtibus uagos exciperet: in foru
ac propinqua foro loca conglobati redibant. ubi eos plebis
aedificiis obſeratis: patentibus atriis principum: maior
prope cunctatio tenuit aperta quam clauſa inuadendi. a
deo baud ſecus: quam uenerabundi intuebantur in aedius
ueſtibulis ſedentes uiros: practer ornatum habitum bu-
mano auquſtiore: maiestate etiam qua multus granitaſq.
oris prae ſe ferebat ſimillimos diuſ. Ad eos uelut ſimulacra
uerſi cum ſtarent. M. Papyrius unus ex bis dicitur: gallo
barbam ſuam ut rum omnibus promiſa erat permulceti:
ſcione eburneo in caput incuſſo iram mouiffe: atque eo

mitum caedis ortum: caeteros in fedibus fuis trucidatos. Post principium caedem nulli deinde mortalium parci: diripi tecta: exhausi miici ignes. Cacterum seu non omnibus delendi urbem libero erat: seu ita placuerat prici pibus gallore: & oftentari quedam incendia terroris cau: sa: si compelli ad deditionem caritate aedium suar obfessi poſſent: & non omnia concremem tecta: ut quod cunque ſu pereflet urbis: id pignus ad fleſtendos boſtium animos haberent. nequaquam perinde atq. capta urbe pruna die aut paſſim: aut late uagatus eſt ignis. Romani ex arcu plenam boſtium urbem cernentes: uagofq. per miſas omnes curſus: cum alia atq. alia parte noua aliqua clades orure tur: non mentibus ſolum concipere: ſed ne auribus quidem atq. oculis ſatis conſtare poterant: quocunque clamor ſonit boſtium mulie: puerorum q. ploratus ſonitus flammæ: & fragor ruentium tector aueruſſet: paudentes ad omnia alios oraq. & oculos fleſtebant uelut ad ſpectaculum a fortuna t. politi occidentis patriæ: nec ullius rerum ſua rei ch præterquam corpor unctes: tanto ante alios miserandim. q. quis unquam obſſeſi ſunt: quod intercluſi a patria obſi debantur omnia ſua cernentes in boſtium potefate. Nec e. tranquillior nox diem tam foede actum excepit. Lux de: de notem inquietam inſecuta eſt. nec ullum erat tempus quod a nouæ ſemper cladis alicuius ſpectaculo ceſſaret: mi. bil tamen tot onerati atq. obruti malis flexerunt animos: quin & ſi omnia flammis ac runnis aequata unduſent qua. uis inopem paruum: quem tenebant collem libertati re: lietum uirtute defenderent: & tam cum eadem quortidie acciderent: uelut affueti malis ab alienauerant ab ſenſure rum ſua: animos: arma tantum ferrum q. in dextris ue: lut ſolas reliquias ſpei ſuae intuentes. Galli quoq. p. aliqt

dies inecta modo urbis nequicquam bello gesto: cum iter incendia ac ruinas captae urbis inibil superessi practer arma tos boſtes uiderent: nequicquâ tot cladibus territos: nec ſle xuros ad deditionem animos niuis adbiberetur: experiri ul tuma & impetum facere in arcem ſtatuunt. Prima luce ſigno dato multitudo omnis in foro inſtruitur: inde clamore ſub lato ac reſtudine facta ſubeunt: aduerſus quos romani mibil temere nec trepide ad omnes aditus ſtationibus firmatis & qua ſigna ferri uidebant: ea robore uiror: oppoſito ſcandere ſinunt boſtem: quo ſueſſerint magis in arduum eo pelli poſ ſe per procluie facilius rati: medio ſere clino reſtitere: atq. i de ex loco ſuperiore quia prope ſua ſponte in boſtem inſere bat: impetu facto: ſtrage ac ruina ſudere gallos: ut nunquam poſtea nec pars: nec uniuersi temptauerint tale puoſnae genus. Omnia itaq. ſpe per uim atq. arma ſubeundi: obſidio nem parant: cumus ad id tempus immemores: & quod in ur be fuerat frumentum: incendus urbis abſumpſerant: & ex agris per ipſos dies raptum omne Velos erat. Igitur exerci tu diuſo partim per ſimitimos populos praedari placuit: o partem obſideri arcem: ut obſidenribus frumentum popu latores agro: praeberent. Profiſcentes gallos ab urbe ad romanam experiendam uirtutem fortuna ipfa Ardeam: ubi Camillus exulabat: duxit: qui moeſtior ibi fortuna publi ca quam ſua: cum diuſ bonumbuſq. accuſandis ſeneſceret: in dignando mirandoq. ubi uiri eſſent: qui ſecum Velos Fale riolq. cepiſſent: qui alia bella fortius ſemper: quam felicius geſſiſſent: repente audit gallo: exercitum aduentare: at q. de eo pauidos ardeates consultare. Nec ſecus quâ diuſo ſpiritu tactus: cum ſe in mediam conſionem inſtruſſet: ab ſtinere ſuetus ante talibus conſiluſ ardeates inquit ueteres amici: noui etiam cimes mei: quando & ueſtruim beneficem

ita tulit: & fortuna hoc egit mea: nemo uestrum condicio
nis mee oblitum me buc proceffiffe putet: fed res ac pericu
lum comune cogit: quod quifq. possit in re trepida prae
fidu in medium conferre. & quando ego uobis pro tantis
ueftris in me meritis oratiam referam: finunc ceffauero;
aut ubi ufus erut mei uobis: fi in bello non fuerit: hac ar,
te in patria fteri: & inuictus bello: in pace ab ingratis ci,
utibus pulſus ſum. Vobis autem ardeates fortuna oblata
eſt: & pro tantis priftinis. Po. Ro. beneficiis quanta ipſi
meminiftis: nec enim exprobranda apud memores ſunt
oratiae referendae & buie urbi decus ingens belli exbo
ite comuni pariendi. Quae effuſo agmine aduentat: gens
eſt: cui natura corpora animosq. magis quâ firma magna
dederit. eo in certamen omne plus terroris: quâ uirium ſe
runt. argumento fit clades rotmana: patentem cepere ur
bem: exarce capitolioq. quod bis exigua reſiſtur manu
iam obſidionis tedio uici abſcedunt: uagiq. per agros pa-
lantur: cybo uinoq. raptum baſto repleti ubi nox appen-
prope ruos aquar. fine munimento: fine custodiis paſſim
ferar. ſitu ſternuntur: nunc ab ſecundis rebus magis etià
ſolito incantati. Si uobis in animo eſt tueri moenia ueſtra:
nec pati baec omnia galliam fieri: prima uoſilia capite ar-
ma frequentes: me ſequimini ad caedem non ad pugnam
nifi uictos ſomno uelut pecudes trucidandos tradidero:
non recuſo eundem Ardeae rerum mear. exitum: quem
Romae habui. Aequis iniquifq. perſuaſum erat tantum
bello uirum neminem ufquâ ea tempeſtate eſſe. concione
dimiffa: corpora curant intenti: quam mox ſignum dare,
tur: quo dato primae noctis ſilentio ad portas Camillo
praefto fuere. egreſſi baud procul urbe: ſicut praedictum
fuerat: caſtra gallor. intuta negoctaq. ab omni parte nachi

cum ingentí clamore inuadunt. nulquam praelium: omnibus locis cédés eſt: nuda corpota & soluta ſomno truci/dantur. extremos tamen pauor cubilibus ſuis excitos: ò quae aut unde uis eſset ignaros in fugam: & quòſdam in boſtem ipſum improuíſa tulit. magna pars in agrú antia/ tem delati: incurſione ab oppidanis in palantes facta circú ueniuntur. Similis in agro ueienti tuſcor: facta ſtrages eſt: qurbis iam prope quadrigentesimum annum uicinae oppreſſe ab boſte inuſitato in auditóq: adeo nihil miſerti ſunt: uti agro romanum eo tempore incurſiones facerent: pleniq: ò praedae Veíos etiam praeſidiumq: & ſpem ultimam romani nominis in animo habuerint oppugnare. Viderant eos miſlitres romani uagantes per agros: & congregatos agmine preſdam prae ſe agentes: & caſtra cernebant haud procul. Veíus poſita: inde primum miſeratio ſui: deinde indignitas i atq: ex eaira animos cepit. Ethrufis etiam a quibus bellú gallicum in ſe auertiffent ludibrio eſſe clades ſuas: uix tê perauete animis: quin extemplo impetum facerent: com preſſiq: a Ceditio centurione: quem ſibimetípſi prae ſece rant: rem in noctem ſuſtinuere. tantum par Camillo deſu it auctor: caetera eodem ordine: eodemq: fortunae euentu gesta: quin eriam ductibus capriuis: qui caedi nocturnae ſui perfuerant: ad aliam manum tuſcor: ad Salinas proſecti nocte ſequenti eximptuílo maiorem caedem aediderunt: publica q: uíctoria onantes Veíos redeunt. Romae interim plerunq: obſidio ſeonis & utrinq: ſilentium eſſe: ad id tantú gallis intentis: ne quis boſtium euadere inter ſtationes poſſet: cum repente iuuenis romanus admiratione in ſe clues boſteſq: conuertit. ſacrificium erat ſtatum in quiritáli colle fabiae genti: ad id faciendum. C. Fabius dorfum gabino cinctus fa cra manibus gerens: cum de capitolio deſcendiffet: perme

dias boſtium ſtationes eGREſſUS: niſi ad uocem cuiusqua ter
roremue motus in quirinalem collem peruenit: ibi, omnibus
ſolemniter petaetis: eadem reuertens ſimiliter conſtati uul
tu graduq, ſatis ſperans propitios eſſe deos: quor, cultum
ne mortis quidem metu probibitus deferuſſet: in capito
lium ad ſuos rediut: ſeu attonitis gallis miraculo audacie
ſeu religione etiam motis cuius baud quaqua negligens
gens eſt. Veiis interim non animi tantum in dies: ſed etiā
uires crieſcebant: nec romanis ſolum eo conuenientibus
ex agris: qui aut prelio aduerſo: aut clade captae urbis ſi
gat fuerat: ſed etiam ex latio uoluntarus confluentibus
ut in parte praedae eſſent. Maturum iam uidebatur re
peti patriam: cripiq, ex boſtium manibus: ſed corporiua
lido caput deemat. Locus ipſe admonebat Camilli: & ma-
gna pars militum erat. qui ductu auſpicioq, eius res proſpe-
re gesserant: & Ceditius negare ſe comiſſur, cur ſibi aut
deor: hominumue quiquam imperium ſiniret potius: o
qua memor ipſe ordinis ſui poſceret imperatore. Conſeu
omnium placuit ab Ardea Camillum acciri: ſed ante co-
ſulto ſenatu: qui Romae eſſet: adeo regebat omnia pudor
diſcriminaq, rerum prope perſditis rebus ſeruabant. ingen
ti periculo tranſeundum per boſtium custodias erat: ad ea
rem Pontius Cominus impiger tuuens operam pollicitus: me-
meubans cortici ſecundo tybert ad urbem deſertur: inde qua
proximum ſuit: a ripa per praeruptum eoq, neglectum boſt
um custodia faxum in capitolium cuadit: & ad maſſiſtratus
ductus mandata exercitus acedit. A ccepio in de ſenatus deac
to: ut & comitus curians reuocatus de exilio uſſu Po. Ro. i
Camillus dictator extemplo diceretur: militeſq, haberent
imperatorem quem uellent. Eadem diſeſſus nuncius Veiós
contendit: miſſiq, ardeam legati ad Camillum: Veiós eú per

dixere: ſeu quod

duxere. seu quod magis credere libet: non prius profectum
ab Ardea quam comperit legem latam: quod nec iniussu po
puli mutari finibus posset: nec nisi dictator dictus auſpicia
in exercitu habere: lex curiata lata eſt: dictatorq. absens
dictus. Dum haec ad Vetos agebantur: interim arx Ro
mae capitoliumq. in ingenti periculo fuit: nam galli seu
ueſtigio notato humano qua nuncius a Veiis peruenerat: ſe
u ſua iponte ammaduerſo: ad Carmentis ſaxum aſcenſu e
quo nocte ſubluſtri: cum primo inermem: qui tempraret
uiam praeſiſſent: tradentes inde arma: ubi quid inqui
eſſet: alterni innixi: ſubleuanteſq. inuicem: & trabentes alu
alios prout poſtularet locus: tanto ſilentio in ſummui eua
ſere: ut non cultodes ſolum fallerent: ſed ne canes quidem
ſollicitum animal ad nocturnos ſtrepitus excitarent: anſe
res non ſefellere: quibus ſacris Iunonis in ſumina mopia cy
bi tamen abſtinebatur: quae res ſaluti fuit. nanq. clangore
cor. alarumq. crepitu excitus. M. Manlius: qui triennio an
te conſul fuerat: uti bello eſregius armis arreptis ad arma ce
teros ciens uadit: & dum caeteri trepidant: gallum: qui iam
in ſummo conſititerat: umbone ictum deturbar: cuius causus
prolapſi cum proximos ſterneret: trepidantes alios armiſ
q. omiſſis ſaxa: quibus adbaerebant: manibus amplexos
trucidat. Iamq. & aliis conglobatis taelis: miſſilibuſq. ſaxis
pturbare hoſtes: ruinaq. toſa prolapſa acies in praeceps de
ferri: ſedatoq. deinde tumultu: reliquium noſtis: quantum
in turbatis mentibus poterat: cum practeritú quoq. pericu
lum ſollicitaret: quieti datum eſt. Luce orta: uocatis clauſi
co ad concilium militibus ad tribunos: cum & recte & per
peram facto præcii deberetur. Manlius primum ob virtu
tem laudatus donatuſq. non a tribunis ſolum militum ſed
conſenſu etiam militari: cui uniuerſi ſelibras farris: & quar

tarios uini ad aedes eius: quae in arce erant: contulerunt: rem dictu paruam caeterum inopia fecerat eam argumè, tum ingens caritatis: cum se quisq[ui]ctu suo defraudans detractum corpori atq[us]libus necessariis ad honore unius uiri confertet. Tum uigiles eius loci: quos fecellerat aſſe: dens boſtis citati: & cum in omnes more militari ſe ani, maduerſur. P. Sulpitius tribunus militum pronunciaſet: conſentiente damore militum in unum uigilem coniicientium culpam deterritus a caeteris abſtinuit: reum baud dubium eius nox[em] approbantibus cunctis de ſaxo deicit. inter intentiores utrinq[us] cuſtodiæ eſſe: & apud gallos quia uulgatum erat inter Velos Romæ, nuncioſ comeare: & apud romanos ob nocturni periculi memo triam. Sed ante omnia obſidionis bellq[ui]mala: fames utriq[us] exercitum urgebat: gallos peſtilentia etiam tum loco la cente inter tumulos caſtra habentes: tum ab incendus torrido & uaporis pleno: cinetermq[ui]non puluerem modo ſeren tem cum quid uenti motum eſſet: quor[us] intoleratiffima g[es]tum humoriq[ui] ac frigori affueta: tum actu & angore uexata uulgatis ueluti in pecuam morbis morerentur. Iam p[ig]riciaſin gulos ſepeliendi: promiſcue aceruatos cumulos hominum acti. in buſtorumq[ui]n de gallicorum: nomine inſignem loci fecere. Induciac[ae] deinde cum romanis factae: & colloquia permiſſu imperator[us] habita: in quibus cum identid[ē] galli famem obiuerent: eaq[ui] necessitate ad deditionem uocaret dicitur auertendae eius opinionis cauſa multis locis p[an]nis de capitolio iactus eſſe in boſtium ſtationes. Sed iam neq[ui] diffimulari: neq[ui] ferri ultra fames poterat: itaq[ui] dum dictator delectum per ſe Ardeae habet: magiſtrum equitú L. Valerium a Veiis abducere exercitum iubet: patat inſtru: itq[ui] quibus baud impar a doriatur boſtes. interim capito:

linus exercitus ſtationibus uigilibus, ſeffus: ſuperatus tamè humanis omnibus malis: cum famem unam natura uinci non ſineret: diem de die proſpectans: ſi quod auxilium a dictatore appareret: poſtremo ſpe quoque iam non ſolū cy bo deficiente: & cum ſtationibus procederent prope obruentibus infirmum corpus armis: uel edi uel redimi ſe quacunque, pactione: iuſſit: iactantibus non obſcure gallis: baud magna mercede ſe adduci poſſe ut obſidionem reſin quant. Tum ſenatus habitus: tribunis militum datu neque cium: ut paciſcerentur. Inde inter. P. Sulpitium tribunum militum: & Brennum regulum gallo- colloquio tranſacta res eſt: & mille pondo auri p[re]tium populi gentibus mox iuſe raturi factum. R ei ſoediffimae per ſe adiecta indignitas eſt: pondera ab gallis allata iniqua: & tribuno recuſante ad ditus inſolente gallo ponderi gladius: auditaq, intoleranda romanis uox ueb uſtis eſſe ſed duq, & homines probibuerent redemptos uuiere romanos: nam forte quadam prius: quâ infanda merces perſicerentur: per alрercationem nondù omni auro appenſo dictator interuenit: auſerriq aurum de me dio: & gallos ſubmoueri iubet. cum illi renitentes pactos diſerent ſe ſe: negat eam p[act]ionè ratam eſſe: quae poſteaqua ipſe dictator creatus eſſet: iniuſſu ſuo ab inferioris iuris maſ击tratu facta eſſet: denunciatq, gallis: ut ſe ad praelium ex pediant: ſuos in acertum coniicere ſarcinas: & arma aptare ferroq, non auro recuperare patriam iubet: in conſpectu habes tes ſana deum: & coniuges: & liberos: & ſolum patrie defor me belli malis: & omnia: quae defendi repetiq & ulcisci fas ſit. Inſtruit deinde aciem: ut natura loci patiebatur: in ſemi rutae ſolo urbis & natura in acquali: & omnia quae arte bel li ſecunda ſuis elgi praeparariue poterant: prouidit. Galli noua re trepidi arma capiunt: ira magis quam conſilio in

romanos incurrunt. Iamuerterat fortuna: iam deoR opes
bumanaq, consilia rem romanam adiuuabant. igitur pri
mo concurfu baud maiores momento fuli sunt galli: quam
ad Alliam uicerant. Iuſtriore altero deinde praelio ad octa
uum lapidem gabina una: quo ſe ex fuga contulerant: eiſ
dem ductu auſpicioq. Camilli uincuntur: ibi caedes omnia
obtinuit caſtra capiuntur: & ne nuncius quidem dæ is re
lietus. Dictator recuperata ex boſtibus patria triumphas
in urbem redit: interq iocos militares: quos inconditos ſaci
unt: Romulus ac parens patriæ conditorq, alter urbis baud
uam is laudibus appellabatur. Seruatam deinde bello patri
am: iterum in pace baud dubie ſeruauit: cum prohibunt mi
grari. Velos: & tribunis rem intentius agentibus poſt incen
lam urbem: & per ſe inclinata magis plebe ad id consilius.
eaq, cauſa fuit non abdicande poſt triumphum dictaturae
ſenatu obſecerante ne rei publicam in incerto redinqueret ſta
tu. Omnium primum: ut erat diligens ſiimus religionum
cultor: quae ad deos ſmortales pertinebant: retulit: & ſena
tuſconfultum facit ſana omnia: quod ea boſtis poſſediſſet:
reſtituerentur: terminarentur: exquiarentur: exquiatioq,
coR in libris per duinuros quaereretur. Tum caeretibus pu
blice boſpitium fieret: quod ſacra Po. Ro. ac ſacerdotes rece
piſſent: beneficioq eius populi non intermiſus bonos deum
inmortalium effect. Ludi capitolini fierent: quod Iupiter Opt.
maximus ſuam ſedem atq arcem Po. Ro. in re trepida tutatus
eſſet: colleguimq, ad eam rem. M. Furius dictator constitue
ret: ex iis: qui in capitolio atq arce habitarent. Expiandae
etiam uocis nocturnae: quae nuncia cladis ante bellum gal
licum audita neglectaq, eſſet mentio illata: uſſumq, tempſu
in nona una Aio Loeutio fieri. Aurum: quod galls ereptum
erat: quodq, ex alius templis intrepidatione in Iouis cellam

collatum: cum in quae referri oporteret: confusa memoria
effet: facrum omne indicatum: & sub Louis sella poni iussu.
Iam ante in co religio cimitatis apparuerat: quod cum in pu
blico deffet auro: ex quo summa pactae mercedis gallis co
fieret: a matronis collatum acceperant: ut care sicut uitorum
post mortem Solemnis laudatio effet. Is peractis: quae ad
deos pertinebant: quaeque per senatum agi poterant: tu de
mum agitantibus tribuis plebem affidiis concionibus: ut
relietis ruinis: in urbem paratam Vei os transmigrarent: in
concionem uniuero senatu profequente ascendit: atque
uerba fecit. A deo mibi acerbae sunt quirites contentiones
cum tr. pl. ut nec tristissimi exilu solatium aliud habuerit:
quoad ardeae uixi: quam quod procul ab his certamimus
eram: & ob eadem hacc non si me senatusconfulto populiqui
iussu recuocaretis: rediturus unquam fuerim: nec nunc me
ut reditem mea uoluntas mutata: sed ueltra fortuna perpu
lit: quippe ut in sua sede maneret patria id agebatur: no ut
ego utique in patria esset: & nunc quiecerem & libenter ta
cerem. nisi hacc quoque dimicatio pro patria effet: cui deeffe
quo ad uita suppetat: aliis turpe: Camillo etiam nefas est.
Quid enim repetimus: quid obſettam ex boſtium manibus
eripimus: si recuperatam ipsi deferimus? & cum uitoribus
gallis capta tota urbe: capitolium tamen: atque arceam: diuq.
& homines romani tenuerint: habitauerint: uitoribus romam
tus recuperata urbe: arx quoque, & capitolium deferetur: &
plus uaitatis buie urbi secunda nostra fortuna faciet: qua
aduerfa fecerit? Equidem si nobis cum urbe simul poſitae
traditaeque per manus religiones nullae effent: tamen tam e
uidens numen hae tempeltate rebus affuit romanis: ut om
nem negligentiam diuui cultus exemptam hominibus putes
tintuemini enim borum deinceps annor: uel secundas res uel

aduerſas: inuenietis omnia proſpere eueniffle ſequentibus de
os: aduerſa ſpernentibus. Iam omnium primum ueiens bel
lum per quot annos quanto labore geſtum non ante cepit
ſinem: quam monitu deo? aqua ex lacu albano emiſſa
eſt. Quid baec tandem urbis noſtrae dades noua: num à
te exorta eſt: quam ſpreta uox caelo emiſſa de aduétu
gallo? quam gentium ius a legatis noſtris violatum: qua
anobis cum uindicari deberet: eadem negligentia deorù
praetermiſſum. Igitur uicbi capti q, ac redempti tantum
pocna: diis hominibus, dedimus: ut terras orbi docume
to eſſemus. aduerſae deinde res admonuerunt religioni.
Confugimus in capitolium ad deos ad fedem Louis Opt.
maximi ſacta in ruina rerum noſtra: alia terre celauimus:
alia auëcta in finitimas urbes amouiimus ab boſtium ocu
lis: deo? cultum deferti ab diis hominibus, tamen non
intermiſimus. reddidere igitur patriam: & uictoriam: &
antiquum belli decus amiſſum: & in boſtes qui caeci auari
cia in pondere auri foedus ac fidem ſefellerunt: uerterunt
terrorem fugam, & caedem. Haec culti neglefti, num minus
tanta monumenta in rebus humanis certentes: ecquid ſe
titis quirites: quantum uix dum ex naufragus prioris cu
pac: dadiſq, emergentes paremus neſas? Vrbem aufpicato
inauguratoq, conditam habemus: nullus locus in ea non re
ligionum deorum, eſt plenus: ſacrifici ſolemnibus non
dies magis ſtati: quam loca ſunt: in quibus fiant. bos om
nes deos publicos priuatoſq, quirites deferturi eſtis: qua
par ueſtrum factum eſt: quod in obliſione nuper in egre
gio adolescentе Fabio non minore boſtium. admiratione:
quam ueſtra conspectum eſt: cum inter gallica tacla digreſ
ſus ex atce ſolemne fabiæ gentis in colle quirinali obut.
An gentilicia ſacra ne in bello quidem intermiſt: publica

f acra & Ro. deos etiam in pace deferi placet? & pontifices
fl amines q, negligentiores publica: religionum effe: quam
priuatus in Solemni gentis fuerit? Forſitan aliquis dicat: aut
can nos Veiis facturos: aut bue inde miſſuros ſacerdotes ſnos,
qui faciant: quob, neutrum fieri ſaluis cerimonius potest. &
ne omnia generatim ſacta: omneſto, percenſeam deos in Louis
epulo num alibi: qua in capitolio puluinar ſuſcipi potest? 6'
Quid de aeternis Veaſtae iqnibus ſignoq, quod imperii pignus
cuſtodia eius templi tenetur. loquar? quid de ancylibus uris?
Mars gradiue: tuq Quirine pater haec omnia in profano de'
ſeri placet ſacta equalia urbi: quaedam uctuſtiora origine ur
bis? & uidete quid inter nos: & maiores interſit. illi ſacta quae
dam in monte albano lauinoq, nobis ſacienda tradiderunt. 0
An ex boſtium urbindus Romam ad nos tranſſerri ſacta reli
gioſum ſuit: binc ſine piaculo in boſtium urbem Veiis tranſ
feremus? Recordamini agitedum quotiens ſacta inſtauren
tur: quia aliquid ex patrio ritu negligentia: caſuie praeter
miſſum eſt. Modo quae res poſt prodigium albani ſacu: niſi
inſtauratio ſacro: auſpiciorumq, renouatio affectae ueienti
bello reip. remedio ſuit? At etiam tanqua ueterum religionu
memores & peregrinos deos tranſtulimus Romam & institu
imus non os. Iuno Regina tranſueſta a Veiis nuper in auentino
quam infligi ob excellens matrona: ſtudium celebriq, de
dicata eſt die: Aio locutio templum propter caeleſte uocē
exauditam in nova uia iuſſumus fieri: capitolinos ludos ſolem
nibus aliis addidimus: collegiumq, ad id nouum auctore ſena
tu condidimus. Quid hore opus ſuit ſuſcipi: ſi una cum gal
lis urbem romanam relecturi ſumus? ſi non uoluntate maniſi
mus in capitolio per tot menſes obſidionis? ſi ab boſtibus me
tu reteni ſumus? de ſacris loquimur & de templis: quid tan
dem de ſacerdotibus? non ne in mente uenit: quantu piaculi

committatur. Vestalibus nempe illa una fedes est: ex qua nihil unquam præterquam urbs capta muniru: flamini dialis noctem unam manere extra urbem nefas est. hoc uicientes pro romaniis facturi estis facerunt? & uestales tuae te deferent Vestae: & flaminem peregre habitando in lingulas noctes: tantum libi rei quod pu. piaculum contrabebet? Quid alia: quae aufpicato agimus omnia fere intra pomoerium: cui obliuoni: aut cui negligentiacedam? Comittam curiata: quae rem militarem continent: comittam centuriam: quibus consules tribunoque militares creatis: ubi aufpica to: nisi ubi affolent: fieri possunt? Velos ne bace transfferemus? an comitiorcaufa populus tanto incommodo in desertam bane ab diu hominibus urbem connuicet? Sed res ipfa cogit uafsam incendus ruinaque relinquere urbem: & ad integra omnia Velos migrare: nec hic aedificando inopem plebem uexare. bane au- temiaetati magis caufam: quam ueram esse: ut ego non dicam e apparet e nobis quirites puto: quia meminitis ante gallo: aduer- tum: saluis tecnis publicis prioribus: utante incolumi urbe: bane tandem rem actam esse: ut Velos transmigraremus. & uidete quia tum inter meam sententiam ueltramque interhit tribuni: uos etiam suum faciendum non fuerit: nunc uti faciendum putatis: ego contra: nec id mirati fitis: printquam: quale fit: audiveritis: etiam suum migrandum fuisset incolumi tota urbe: nunc has ruinas re linquendas non cesserem. quippe tum caufa nobis in urbem ca ptam migrandi: victoria esset gloriofa nobis ac pofteris nostris: nunc bace migratio nobis miſera ac turpis: gallus glorioſa est: nò enim reliquille victores: sed amitti uelit patriam indebimur. Hoc ad alliam fuga: hoc capta urbs: hoc circumſeffum capitolium neceflitatis impoſuſe: ut defereremus penates noſtros: exilium q. ac fugam nobis ex eo loco conſiſceremus: quem tueri non poſ ſemus: & galli cuertere potuerunt Romam: quam romani resti tuere non uidebuntur potuiffe. Quid restat: nisi ut iam nows

copius uemant: conſtat enim urx credibilem multitudinem eſſe:
& habitare in capta ab ſe deferta a uobis bae urbe uelint: finatis?
Quid ſi non galli boe: ſed ueteres boſtes noſtri equi uolſetq[ui] faciant:
ut cōmigrent Romam: uelitis ne illos romanos: uos uetentes eſſe?
non equidem uideo: quid magis neſas ſit: bace ſeelera quia piget
aedificare: bace dedecora pati parati eſtis? Si tota urbe nullu[m] me
lius ampliſue tectum fieri poſſit: quam caſa illa conditoris eſt no
ſtri: non in caſis ritu paſtor agreſtumq[ui] habitare eſt fatius inter
ſacra penatetq[ui] ueluros: quam exulatum publice iret? Maiores t
noſtri conuenae paſtoreſq[ui] cum in bis locis nihil practer ſiluas t
paludeſq[ui] eſſet: nonam urbem tam breui aedificauerunt: nos ea
pitolio arce mcolumi: ſtantibus templis deor[em] aedificare inſe
ſam piget: quod ſinguli facturi ſuimus: ſi aedes noſtrae deſla
graffent: boe in publico incendio uniuersi recuſamus facere?
Quid tandem ſi fraude: ſi caſu Veus incendium ortum ſit: uen
toq[ui] ut fieri poteret diffuſa flamina magnam partem urbis affu
mat. Fidenas inde aut Gabios: altamue quam urbem quaeritui
ri ſumus: quo tranſingremus? adeo nihil tenet ſolum patriae: ne
bace terra quam matrem appellamus: ſed in ſuperficie tignisq[ui]
caritas nobis patriae pendet? Et quidem fatebor nobis: & ſi
nus iniuriac[que] ueltrae: quam meq[ui] calamitatis meminſſe iuuat:
t
cum abeſſem: quotienscunq[ui] patria in mentem uenerat: bace omnia
occurrebant: colles campiq[ui] & tyberis & afflueta oculis regio &
boe caclum ſub quo natuſ educatutq[ui] eſſem: quae nos quirites t
nunc moueant potius caritate ſua: ut maneatis in ſede ueltra: q[ui]
poſtea cum relinquerit[s] ea macerent deſyderio. Non ſine cau
ſa du[em]ineſq[ui] condendae locum bunc urbi degerunt: ſaluber
rimos colles: ſlumen opportunum: quo ex mediterrancis locis
fruges deuebantur: quo maritimi cōmeatus accipiantur: mare
uicum ad cōmoditates: nec exponitum nimia propinquitate ad
pericula caſſium externam: regioni. Italiae medium ad incre

mentum urbis natum unice locum: argumento est ipfa magni
tudo tam nouae urbis trecentefimus sexagclusimus quintus an
nus urbis quirites agitur: inter tot ueterimos populos tādiu
bella geritis: cum interea ne singulas loquar urbes: non conu
cti cum equis uolscii tot tam ualida oppida: non univerſa E.
thrutia tantum terra mariq pollens: atq inter duo maria la
titudinem obtinens Italiae: bello uobis par est. Quod cū ita
ſit: quae malum ratio est expertis alia experiri? cum iamut
uirtus uelſtra tranſire alio poſſit: fortuna certe loci huius trāſ
ferri non poſſit. Hic capitolium est: ubi quondam capite bu
mano inuento responſum est: eo loco caput rerum ſummamq
imperii fore: bic cum augurato ſiaretur capitolium luuētas
Terminus q maximo gaudio patrum nostrq moueri ſe non
paffi. bic Veaſtæ ignes: bic caelo ancylia dimiſſa: bic omnes
propitii manentibus uobis diu. Mouiffe eos Camillus tum a
lia ratione: tum ea: quae ad religiones pertinebat: maxime
dicitur: ſed rem dubiam decreuit uox opportune emiſſa: qd
cum ſenatus poſt paulo de his rebus in curia boſtia haberec
cohortesq ex ptaeſi diis reuerentes forte agmine forum tra
ſirent: centurio in comitio exclamauit ſignifer ſtatue ſigni
bic mane bimus optime. Qua uoce exaudita: & ſenatus acu
pere ſe omen ex curia egreſſus conclamauit & plebs circun
ſuſa approbauit. Antiquata deinde lege promiſcue urbs ae
dificari coepta: tequla publice praebita est: ſaxi materiae q
caedendae: unde quiſq uellet: ius factum: praeſibus accepi
eo anno aedificia perſecturos. Festinatio curam exemit uicos
dirigendi: dum omiſſo ſui alieniq discrimine in uacuo aedifi
cant: ea est cauſa: ut ueteres cloacae primo per publici ductæ
nunc priuata paffim ſubeant tecta: formaq urbis ſit occupatac
magis: quā diuſac ſimilis.

VAE AB VRbe condita urbe Romæ
ma ad captam eadem urbe Romani
sub regibus primum: consulibus dein
de ac dictatoribus: decemmuirisa: ac tri
bunis consularibus gessere foris bella:
domi seditiones quinque libris exposuï:
res cum uetuſtate nimia obſcuras: uelut
quae magno ex interuallo loci uix cer
nuntur: tum quod paruæ & rarae per eadem tempora litteræ
fuere una cuſtodia fidelis memoriæ rerum geſtat. & quod
etiam si quæ in cœmmentariis pontificum aliuq. publicis pri
uatisa, erant monumentis: incensa urbe placerae, interiere,
clariora deinceps certiora, ab ſecunda origine: uelut abſtir
pibus latius feraciua, renatae urbis geſta domi militiae, ex
ponentur. Caeterum primo quo adminiculo erecta erat: co
dem innixa. M. Furio principc fœtut: neque cum abdicare ſc de
ctatura: nifi anno circuïcto paſſi ſunt. Comitia in inſquentc
annum tribunos habere: quonc in magiſtratu capta urbs eet:
non placuit: res ad interregnum rediit. Cum cujuas in opere
ac labore affiduo reſcien dae urbis teneretur: Q. Fabio ſimi
primum magiſtratu abiit. ab. C. Marcio tr. pl. dicta dies eſt:
quod legatus in gallos: ad quos miſſus erat orator: contra ius
gentium pugnaflet: cui iudicio cum mors adeo opportuna: ut
uoluntariam magna pars crederet: ſubtraxit: Interregnum ta
men iniit. P. Cornelius Scipio interrex: poſt eum. M. Furius
Camillus irep. Is tribunos militum consulari potestate creat

A. Valerium publicolam iterum. L. Virginium. P. Cornelium
A. Manium. L. Aemylium. L. Postbumium: n ex interregno
cum extemplo magistratum inſſent: nulla de re priuſqua de
religionibus ſenatum conſuere. In primums foedera ac leges e
tant autem aeneae duodecim tabulae & quaedam regiaci e le
ges conſquiri quae compararent: inſerant, alia ex alus aedita e
tiam in ſuſque: quae autem ad facra pertinebant: a pontifici
bus maxime ut religione obſtrictos haberent multitudinis au
mos ſuppreſſa. Tum de diebus religioſis agitari coeput: die
ad. XV kalendas ſextiles dupli ci clade inſignem: quo die ad e
meram Fabu caeſi: quo deinde ad alli am cum extra urbis ſoſde
pugnatum a poſteriore clade alli en ſem appellarunt: inſigne q,
rei nullius publice priuari m q agend e ſecerunt. Quidam quod
poſtridue idus quintiles non litaſſer Sulpitius tribunus miſi
neq inuenta pace deu m poſt diem tertium obiectus boſt exer
citus romanus eſset: etiam poſtridie idus rebus diu nis ſupr
ſederi inſi lum: inde ut poſtridie kalendas quoq ac nonas cad e
religio eſset: traditum putant. Nec du lieuit quietis confi lio eri
gendae ex tam grani caſu reip. ſecum agitare. bine uolſe uere
res boſtes ad extinguendum nomen Ro. arina ceperant: bine
Ethnuriae principum ex omnibus populi conſurationem ad
ſanum Vulturnae factam mercatores aſſerebant. nou m quo
q terror acceſſat defectione latinorum. bermicorui q. qui poſt
pacem ad lacum regillum factam per annos prope centum
nunquam ambigua fide in amicizia Po. Ro. fuerant. Itaq. cui
tant i terrores circumſtarent: apparereret q. omnibus non odio
ſolum apud boſtes: ſed contemptu etiam inter ſocios nomen
Ro. laborare: p[lae]cuit eis dem auſpicius defendi remp. qui bus
recuperata eſset: dictatorem q. diei. M. Furium Camillium.
is dictator Claudium Seruiliu m H alam magiſtru equit[i]i
dixit: iuſtio e q. indi to: delectum iu[n]noq. habuit: ita ut

seniores quoq. quibus aliquid supeſſet roboris in uerba ſua
iuratos centuriaret, exercitum conſcriptum armatum, trifa
riam diuſit: partem unam in agro ueiente Etbruriae oppoſu
ut alteram ante urbem caſtra locare uſſit: tribus militiis bis
A. Manlius: Illis qui aduerſus Etbruſeos mittebantur. I. Ac
mylius praepoſitus: tertiam partem ipſe ad uolſeos duxit nec
procul ab Launiio Admetium is locus dicitur: caſtra oppugna
re eſt adortus: quibus ab contemptu qſ prope omnem delectam
a gallis romanam inuentutem crederent ad bellum profectus: ta
tum Camillus auditus imperator terroris intulerat ut uallo ſe ip
ſi uallum congeſtis arboribus ſepirent: nequa intrare ad muni
menta boſtis poſſet. Quod ubi animaduerit Camillus: ignem
conectam ſepem conuci uſſit: & forte erat uis magna tienti uer
ſa in boſtem. Iraq, non aperuit ſolum incendio utam: ſed flammis
in caſtra tendentibus napore etiam ac fumo crepituq. iuridis &
materiae flagrantis ita confesternant boſtes: ut minor moſes ſupe
rantibus uallum in caſtra uolſeo: romanis fuerit quam tranſen
dentibus ſepem in cendio abſumptam fuerat. Fuſis boſtibus cae
ſiſq: cum caſtra cepiſſet impetu: dictator praedam militi dedit
quo minus ſperatam minime largitore duce: eo militi gratiorem:
proſecutus deinde fugientes: cum omne uolſcum agrum depo
pulatus eſſet: ad deditionem uolſeos ſeptuageſimo demum anno
ſubegit. Victor ex uolſeis in equos tranſit: & ipſos bellum mo
lientes exercitum cor. ad Bolas oppreſſit: nec caſta modo: ſed
urbem etiam aggreſſus impetu primo cepit. Cum in ea parte in
qua caput rei romanae Camillus erat: ea fortuna eſſet: alia in
partem terror ingens ingruerat. Etbruria prope omnis armata
Sutrium ſocios Po. Ro. obſidebat: quos legati opem rebus affe
ſus orantes cum ſenatum adiſſent: decretum tulere ut dictator
primo quoq. tempore auxilium ſutrimis ferret. Cumque moras
cum pati fortuna obſeſſor, non potuſſet: conſectaq. paucitas op

pidanorum opere uigiliis uulneribus: quae semper eodem ur-
gebant: per pactionem urbe boſtibus tradita inermes cum sin-
gulis uestimentis miſerabili agmine penates reliquerunt. Eo-
forte tempore Camillus cum exercitu romano interuenit: cui
cum ſe moeſta turba ad pedes prouoluſſet: principum, ora-
tionem neceſſitate ultima expreſſam: fletus mulierum ac pu-
eror: qui exilii comites trabebantur: excepſſet: parcere lamè-
tis ſutrinos uſſit: ethruſcis ſe luctum lachrymam ferre. ſarci,
nas inde deponi ſutrinos, ibi confidere modico praeſidio re-
licto: arma ſecum militem ferre iubet: ita expedito exercito p-
fectus ad Sutrium: id quod rebatur: ſoluta omnia rebus ut fit:
ſecundis inuenit. nullam ſtationem ante moenia: patentes por-
tas: uictorem uagum praedam ex boſtium tectis egerentem.
Iterum igitur eodem die Sutrium capitur: uictores Etbruſci
paſſim trucidantur ab nouo boſte: neq. ſe conglobandi coe-
undiq. in unum: aut arma capiendi datur ſpatium: cum pro
ſe quiq. tenderet ad portas: ſi qua forte ſe in agros eiicere poſ-
sent: clausas: id enim primum dictator imperauerat: portas
inueniunt. Inde alii arma capere: alii quos forte armatos tu
multus occupauerat: conuocare ſuos: ut praeclum inirent. Qd-
acensum a desperatione boſtium ſuſſet: ni praecones per ut
bem dimiſſi: poni arma: & parci inermi uſſiſſent: nec praeter
armatos quenquam uiolari. Tum etiam quibus animi in ſpe
ultima obſtinati ad certandum fuerant: poſtequa quæ data ſpes
uitae eſt iactare paſſim arma: inermes: quod tutius fortu-
na fecerat: ſe boſti offerre. magna multitudo in custodias diu-
ſa: oppiduin ante noctem redditum ſutrinis inuiolatum in
tegrum, ab omni clade belli: quia non ui captum: ſed traditù
per conditiones fuerat. Camillus in urbem triumphans redi-
it: trium simul bello, uitor: longe plurimos captuos ex E-
thruſcis ante currum duxit: quibus ſub haſta uaenundatis

tantum aeris redactum est: ut pretio pro auro matronis per
soluto: ex eo quod supererat: tres paterae auræae factae sunt:
quas cum titulo nominis Camilli ante capitolium incensum
in Iouis cella constat ante pedes lunonis politas fuisse. Eo an
no in ciuitatem accepti: qui ueientium: capenatiumque fali
scoræ per ea bella: tranffugerant ad romanos: agerque ius nouis
cuiibus assignatus. reuocati quoque in urbem Senatus consulto
a Veiis: qui aedificandi Romae pigricia occupatis ibi uacuis
tectis. Veiis se contulerant: & primo fremitus fuit aspern an
tium imperium: dies deinde praestituta capitalis poena:
qui non remigraffet Romam: ex ferocibus univerfis ſingulos
moetu ſuo quenqueobedientes fecit. Et Roma cum frequentia
creſcere tum tota ſimul exurgere aedificiis: & rep. impenſas
adiuuante: & aedilibus uelut publicum exigentibus opus: &
ipſis priuatis admonebat enim deſyderium uſus ſestinanti
bus ad effectum operis: intra annum noua urbs ſterit. Exi
tu anni comitia tribunorum militia confulari potestate habita:
creati. T. Quintius Cinninatus. Q. Servilius Fidenas. Q. Iu
lius Tullius. L. Aquilius Coruus. L. Lucretius Tricipitinus.
Servilius Sulpicius Ruffus exercitum alterum in Equos no
ad bellum: uicuos nancque fatebantur: sed ab odio ad perua
ſtandos fines: nequid ad noua consilia relinquerent urium.
duxere. Alterum in agrum tarquinienſem: ibi oppida ethru
ſcoræ Cortuofa: & Contenebra ui capta. Ad Cortuofam nihil
certaminis fuit: impruifio adorti: primo damore atque imple
tu cepere: direptum oppidum atque incensum est. Contenebra
paucos dies oppugnatione ſuſtinuit: labor continuus no die
non nocte remiſſus ſubegit eos: cum in ſex partes diuſus e'
xercitus romanus ſenis horis in orbem succederet praelio: op
pidanos eodem integro ſemper certamini paucitas ſeſſos o'
biiceret: ceſſere tandem: locuſque inuadendi urbe datus est.

romantis publicari praedam in tribumis placebat; fed imperium:
quam consilium legimus fuit; dum cunque tur: iam militum pre;
da erat: nec nisi per multidam aduni poterat. Eodem anno:
ne priuatis tantum operibus cresceret urbs: capitolium quo,
q[ui]s axo quadrato substructum est: opus uel in baccalae magnificæ
tia urbis conspiciendum. Iam & tri. pl. cimitate: aedificando
occupata: conciones suas frequentare legibus agrariis cona-
batur, oftentabatur in spem pomptinus ager tunc primum
post accisas a Camillo uolscoræ res pos sessionis haud ambi-
quae: criminabantur multo cum infestiore agrum ab nobili-
tate esse: quam auolscis fuerit, ab illis enim tantum: quo ad
uitres & arma habuerunt: incurviones factas: nobiles homines
in possessionem agri publici graffari: nec nisi ante: quam om-
nia praeriant: duisus sit: locum ibi plebi fore. Haud ma-
gnopere plebem mouerant: & infrequente in foro propter
aedificandi curam: & eodem exhaubitam impenſis: eorum a-
gri unimemorem ad quem influendum uires non essent.
In cuitate plena religionum: tunc etiam ab recenti dace
super ſtitutioſis principibus ut renonarentur auſpicia: res ad
interregnum redit. Interreges deinceps. M. Manlius Capi-
tolinus. Scruinus Sulpitius Camerinus. L. Valerius potatus, bi-
demum tribunor; militum confulari potestate comitia habu-
it. L. Papyrum. Gn. Sergium. L. Aemyltum iterum. Licium:
Menemum. L. Valerium Publicolà tert. creat. ex interregno
bi magnitratum occepere. Eodem anno aedes Martis gallico
bello nota dedicata est a. T. Quintio ducento ſacris faciundis.
Tribus quatuor ex novis cibus additae ſstellatina: ſabbati
na: Tromentina: armienſis: eaeq. xxxv. tribuum numerum
expleuere: De agro pomptino a. L. Sicundo tribuno plebis
actum ad frequentiorem iam populum: mobiliorem, ad
cupiditatem agri quam fuerat: & de latino bernicoq, bello

mentio facta in senatu: maioris belli cura: quod in Etruria in
armis erat dilata est. Res ad Camillum tribunum militum
confulari potestate redit: collegae additi quinque Seruilius Cor
nelius Maluginensis. Q. Seruilius Fidenas ext. L. Quintius
Cincinnatius. L. Horatius Puluillus. P. Valerius. Principio an
im auersc curae sunt hominum abello Etbrusco: quod fugient
um ex agro pomptino agmen repente illatum in urbem attu
lit antiates in armis effe: latinorum, populos iuuentutem surn
miffiffe id bellum: eo abnuentes publicum fuisse consilium: qd
non prohibitos tantummodo voluntarios dicerent militare: u
bi uellent. Deficerant iam ulla contemni bella: Iraq senatus dus
agere gratias: qd Camillus in magistratu effet: dictatore qq
pe dicendum cum fuisse: si priuatus effet: & collegae fateri re
qumen omnium rerum: ubi quid bellis terroris ingruat: in ui
to uno effe: sibi de finatuin in animo effe: Camillo sumit
tere imperium: nec quicquam de maieftate sua detractum
credere: quod maieftati eius conceffiffent. Collaudatis a ſena
tu tribumis: & ipse Camillus confusus animo gratias egit.
Ingens inde ait onus a Po. R. o. sibi: qui ſe dictatorem quart.
tam cre affect: magnum a ſenatu talibus de ſe iudicis eius or
dims: maximum tam honorato collegare: obſequio imungi.
Itaq. ſi quid laboris uigiliarumque aduer poſſit: certamen ip
ſum ſecum annifuer: ut tanto confenſu cuitatis opinionem
quae in maxima ſit: etiam confiantem efficiat. Quod ad bel
lum: atq. antiates attineat: plus ibi minare: quam periculi
eſſe: ſe tamen ut nibil timendi: ſic nibil contemnendi anſto
rem eſſe. Circumſederi urbem romanam ab inudia & odi
finitimorum: itaq. & ducibus pluribus & exercitibus admi
niftrandam remp. eſſe. Te inquit. P. Valerius ſoecium imperii
conſiluq. legiones mecu aduerſus antiatem boſtem ducere
placet: teq. Seruili altero exercitu inſtructo paratoq. in ur

be castra habere intentum: fiue Etbruria ſe interim ut nu
per: ſiue noua baec cura latini: atq. bernici mouerint: pro
certo habeo ita rem geſtus: ut patre auo: teq. ipſo: ac ſex i
tribunatibus dignum eſt. tertius exercitus ex cauſarus
ſenioribus q. a. L. Quintio ſcribatur: qui urbis moenibus q.
praefidio ſit. L. Horatius arma taela frumentum: quae q.
belli alia tempora poſcent: prouideat. te Seruili Corneli pro
ſidem buius publici confiilii: cultodem religionum comiti
orum legum: rei omnium urbanar. collegam facimus. Cui
eris in partes muneris ſui benigne pollicentibus operam Va
lerius ſocius imperii lectus adieicit. M. Furium ſibi pro die
tatore: ſeq. ei pro magiſtro equitum futur. proinde quam
opinionem de unico imperatore: eam ſpem de bello babe
rent: ſe uero bene ſperare. Patres & de bello: & de pace uni
uer ſaq. rep. eredi q. audio fremunt: nec dictatore unquam
opus fore reip. ſi tales viros in magiſtratu babeat: tam con-
cordibus iunctos animis: parere atq. imperare iuxta paratos:
laudem, conferentes potius in medium quam ex comuni
ad ſe trabentes. Iuſticio indicto: delectuq. habito: Furius ac
Valerius ad Satricum profecti: quo non uolſcor. modo iuue
tutem antiates ex noua ſobole lectam: ſed ingentem latinor
bernicoq. conciuerant ex integerrimis diutina pace popu
lis. Itaq. nouus boſtis ueterim aduinctus cōmouit animos mi
litis romani quod ubi aciem iam inſtruenti Camillo centu
riones renunciaverunt turbatas militum eſſe mentes: ſegni
ter arma capta: cunctabundosq. & reſiſtentes egreſſos ca
ſtris eſſe: quin uoces quoq. auditas cum centenis boſtibus
ſingulos pugnaturos: aegre inermem tantam multitudinē
ne dum armatam ſuſtineri poſſe: in equum inſilit: & ante t
ſiona obuerſus in aciem ordines interequitans: Quae trifi
cia milites baec: quae inſolita cunctatio eſt: boſtem an me:

an uos ignoratis: boſtis eſt: quid aliud quâ perpetua materia
uirtutis gloriae ac quae tracet uos contra me duce ut Falerios.
Vc 10 ſq. captos: & in capta patria gallo-B legiones caefas taccam:
modo tergeminae uictoriae triplicem triumpbum debis ip
ſis: & equis & ex Ethuria egiftis. an me quod non dictator
uobis: ſed tribunus ſignum dedi: non agnoſcitis ducem: neq
ego maxima imperia in uos defydero: & uos in me nihil prc
ter meipſum intueri decet: neq enim dictatura mibi unqua
animos ſecit: ut ne auxilium quidem ademit. Idem igitur
omnes ſumus: & cum eadem omnia in hoc bellu afferamus:
quae in priora attulumus: cuentum eundem belli expeſtem?
ſimul concurreritis: quod quiſq. didicit: ac confueuit: faci-
uos uincetis: illi fugient. Dato inde ſigno: ex equo deſilit:
& proximum ſigniferum manu arreptum ſecum in boſtè
rapit: infer miles clamitans ſignum. quod ubi uidere ipm
Camillum iam ad munera corporis ſenecta inualida ua
dentem in boſtes: procurrunt pariter omnes clamore ſub
lato: ſequere imperatorc pro ſe quiſq. clamantes. emiſſum
etiam ſignum Camilli iuſſu in boſtium aciem ferunt: idq.
ut repeteretur concitatos antefignanos. Ibi primum pulſus
antiatem: terroremq. non in primam tantum acie: ſed etia
ad ſubſidiarios perlatum: nec uis tantum militu mouebat
excitata praeſentia ducts: ſed quod uolſcor. animis nihil
terribilius erat quâ ipſius Camilli forte oblata ſpecies. ita
qcuiq. ſe intuliſtet: uictoriam ſecum haud dubiam trabebat.
maxime id cuidens ſuit: cum in leuum cornu prope ia pul
ſum: arrepto repente equo: cum ſcuto pedeſtri: aduectus: co
ſpectu ſuo praelium reſtituit: oſtentans uincentc caeteram
aciem. Iam inclinata res erat: ſed turba boſtium & fuga im
pediebat: & longa caede conficienda multitudo tanta ſeffo
militi erat: cum repente ingentibus procellis ſuſus imber +

certam magis victoriam: quam praelium diremit. Signo de
inde receptui dato: nox insecuta quiectus romanus perfecit
bellum: latini nanc, & bernici relictis uolfeis domos profe
eti sunt: malis contilus pares adepti euentus. Volſci uti ſe
desertos ab eis uidere: quob, fiduciata rebellaucrant relictis
castris: moenibus Satricis ſe includunt: quos primo Camil
lus eircundare uallo: & aggere: arq, operibus oppugnare
eſt adortus. Quae poſteaquam nulla eruptione impediri
uidet: minus eſſe animi ratus in boſte: qua ut in eo tam len
tac ſpei victoriam expectare: cohortarum milites: ne tanq
ucios oppugnantes in opere longinquo ſe ſe tenent: ut eto
riam in manibus eſſe: ingenti militum alacritate moeniat
diq. aggrессus ſe alis oppidum ceper. uolſci: abjectis armis. ſe
ſe dediderunt. Caeterum animus ducis rei maiori Antio
minebat id caput uolſcop: eam ſuſſe originem proximam bel
li: ſed quia uſi magno apparatu: tormentis machinſq. tam
ualida urbs capi non poterat: reiſtum ad exercitum collega.
R. oimam eſt profectus: ut ſenatum ad excidendum Antii
hortaretur. Inter ſermonem eius: credo rem Antate diu
nuriorem manere diu: cordi ſuſſe: legati a Nepete ae Sutrio
auxilium aduerſus etruſeos petentes uemunt: breue occa
ſione eſſe ferendi auxilu memorantes. eo uim Camillu ab
Antio fortuna auertit: nam cum ea loca oppoſita Etbrurie
& iudut clauſtra inde portae eſſent: & illis occupandi ea: eus
quid noni molirentur: & romanis recuperandi tuendi, cu
ra erat. Igitur ſenatui cum Camillo agi placuit ut omiſo An
tio bellum etruſcum ſuſeperet: legiones urbanæ: quibus
Quintius praefuerat: ei decernuntur: quanqua expertum
exercitum affuetu Quam imperio: qui in uolſeis erat: mallet: mi
bil reeſauit: Valerium tantummodo imperii ſocii depopofat:
Quintius & Horatius ſuccesſores Valerio in uolſeis miſi. o

Profecti ab urbe.

Profeſti ab urbe Sutrium Furius: & Valerius parté oppidi
iam captam ab etruſeis inuenere: ex parte altera interce
ptis itineribus aegre oppidanos uim boſtium ab ſe arceu
tes: tum romani auxili aduentus: tum Camilli nomen ce
leberrium apud boſtes ſociosq. & in praesentia rem indi
natam ſuſtinuit: & ſpatium ad opem ſerendam dedit. Itaq
duisſo exercitu Camillus collegam in eam partem circun
ductis copiis: qua boſtes tenebant moenia aggredi uiber:
non tanta ſpe ſcalis capi urbem poſſe: qua ut auerſis eo bo
ſtibus: & oppidans iam pugnando ſeffis: laxaretur labor:
& ipſe ſpatium intrandi ſine certamine moenia haberet.
Quod cum ſimul utrinq. factum effet: aneepſos, terror Etb
ruſeos circunſtaret: & moenia ſumina in oppugnari: & in
tra moenia eſſe boſtem uiderent: porta ſe: quae una forte
non obſidebatur: trepidi uno agmine eicere. magna cae:
des fugientium & in urbe: & per agros eſt ſacta. plures a fu
riams intra moenia caeſi: valeriani expeditiores ad perſe
quendos ſuere nec ante noſte quae conspectum ademit:
finem cedendi fecere. Sutrio recepto reſtitutoq. ſociis. Ne
pete exercitus ductus: quod per deditionem acceptum: ſa
totum etruſei babebant. Videbatur plus in ea recipiendala
boris fore: non in eo ſolum: quod tota boſtium erat: ſed eti
am quod parte nepeſinor prodente cimitatem ſacta erat de
dirio. miti tamen ad principes eon, placuit ut ſecerneret
ſe ab Etruſeis: & fidem quam implorassent ab romanis ip
ſi praeſtarent. Vnde cum reſponſum allatum eſſet nihil ſuae
poteſtatis eſſe: etruſeos moenia cultodiasq. portar tenere:
primo popuſationibus agri terror eſt oppidans admotus:
deinde poſteaquâ deditionis qua ſocietatis fides ſanctior
erat: ſalcibus farinentor ex agro collatis: ductus ad moe
nia exercitus: completisq. ſoffis: ſcalae admotae: & clamo

re primo impetuō oppidum capitur. nepesinis inde editū
ut arma ponant: parciō iussum inermi. etbruſci pariter at,
mati atq. inermes caeſi: nepesinō quoq. auctores deditio
nis ſecuri percuſſi. innoxiae multitudini redditae res: op,
pidum cum praeſidio reſictum. Itaq. duabus ſociis uribus
ex boſte receptis uiſtore exerctum tribuni cum magna &
gloria Romam reſuxerunt. Eodem anno ab latinis berni
caſq. res repetirae: quaeſitum q. cur per eos annos milite ex
inſtituto non dediſſent. Responſum frequenti utruisq. ge,
tis concilio nec culpam in eo publicam: nec conſilii ſuſſe:
quod ſuae iuuentutis aliqui apud uolſcos militauerint: eos
tamen ipſos praei conſilii poenam babere: nec quenquam ex
bis reducem eſſe: militis autem non dati cauſam: terrorem
aſſiduum a uolſcis ſuſſe: quam peſtem adhaerentem lateri
ſuo: tot ſuper alia aliis bellis exhaurire nequifſe. Quae re,
lata patribus magis tempus: quā cauſam non uſam bellba
bere. In ſequenti anno. A. Manlio: P. Cornelio. T. & Lucio
Quintiis Capitolinis. L. Papyrio curſore tribunis conſula-
ri poteſtate: graue bellum foris: grauior domi ſeditio orta.
Bellum a uolſcis adiuncta latinō: atq. bernico: defectio
ne. Seditio unde minime timeri debuit: a patriciæ gentis
uiro: & indytae familiac. M. Manlio Capitolino: qui nimi
us animi: cum alios principes ſperneret: uni inuideret exi-
mio ſimul honoribus atq. uirtutibus. M. Furio: aegre fere
bat ſolum eum in magiſtratibus: ſolum apud exercitus eē:
tantum tam eminere ut iſdem auſpiciis creatos non pro col-
legis: ſed pro miniftris babeat: cum interim ſi quis uere exi-
ſtimare uelit a. M. Furio recuperari patria ex obſidione ho-
ſtium non potuerit: niſi aſe prius capitolium: atq. arx ſerua
ta eſſet: & ille inter au: accipicendum: & ſpein pacis ſolutis
animis gallos aggreſſus ſit ipſe armatos capientelq. arcem

depulerit. illius gloriac pars uirilis apud omnes milites fit qui stimul uicerunt: suae victoriae nemine omnium morta lium socium esse. His opinionibus inflato anumo: ad hoc utio quoque ingenii uacbemens & impotens poſte aqua in ter patres: non quantum aequum cenſebat: excellere ſuas opes animaduertit: primum omnium ex patribus popu laris factus: cum plebeis magiſtratibus confilia comunica re: criminando pattres: alliciendam ad ſe plebetam auram: non confilio ferri: famaeque magnae malle: qua bonae esse: & non contentus agrariis legibus: quae materia ſemper tribu nis plebis ſeditionum ſuiter: idem moliri coepit: acriores q[ui] pe aeris alienis ſtimulos esse: qui non egestate modo: atq[ui] gnominiam minentur: ſed neruo ac uinculis corpus liberum territent: & crat aeris alieni magna uis: res damnoſſima etiam diuittibus aedificando contracta. Bellum itaque uol ſcum graue per ſe oneratum latinorum atq[ui] bernico de ſectione in ſpeciem cauſae iactatum: ut maior potestas que reretur: ſed noua confilia Manlii magis compulere ſenatus ad dictatorem creandum creatus. A. Cornelius Coffus ma giſtrum equitum dixit. T. Quintium Capitolinum. Dicte tor & ſi maiorem dimicationem propoſitam domi: quam foris cernebat: tamen ſeu quia celeritate ad bellum opus erat: ſeu victoria triumphboq[ui] dictaturae ipſi uires ſe additu tum ratus: delectu habito in agrum pomptinum: quo a uol ſcis exercitum induci indictum audierat: pergit. Non du bito praeter ſacietate tot iam libris affidue bella cui uolſcis geta legentibus: illud quoque ſuccursur: q[ui]d mihi percenſe ti propriores temporibus haru rei auſtores miraculo ſuit: unde totiens uicvis uolſcis & equis ſuffecerint milites. quod cum ab antiquis tacitum practermiſſumq[ui] fit: cuius tandem ego rei practer opinione: quae ſua cuiq[ui] coniectanti e[que] potest:

auctores lim. Simile ueri est: aut interuallis, heller, sicut nunc in delectibus fit romans: alia atque alia sobole, junior, ad bel la instauranda totiens uos effe: aut non ex uisdem semper populis exercitus sumptos: quanquam eadem semper gens bellum intulerit: aut innumerabilem multitudinem liberorum capitum in eis fuisse locis: quae nunc auxilialem exigunt militum reflecto seruitia romana ab solitudine uendicant. Ingens certe quod inter omnes auctores conueniat: quæquam nuper ducu Camilli atque auſpicio acciderat: res erant: uolstoque exercitus sunt: ad hoc latum hibernicam accenterat & cœraen sium quidam: & coloni etiam a Velutris. Romanus dicta tor caltris eo die politis: postero cum auſpicato prodisset, boſtiaque caesura pacem deum adorasset; lactus ad milites iama arma ad propoſitum pugnae ſignum: sicut edictum erat luce prima capientes: proceſsit. Nostra victoria est milites: in quit: si qui diu uatesq. cor. in futurum uident. Itaq. ut decet certe ſpeci plenos: & cum in paribus manus conferturos: pellis ante politis: gladus tantum dextras armemus: nec procurri quidem ab acie uelum: sed obnixos uos ſtabili gradu impecut boſtium excipere: ubi illa uana uneerint miſſilia: & efuſi ſtantibus uobis ſe intulerint: tunc micent gladum: & ut mat in mentem unicum, deos eſſe: qui romanum adjuuient: deos qui fecundis auibus in praelium miſerint. Tu Quinti equitem intentum ad primum mitum inoti certaminis reicuas: ubi hæcere iam aciem collato pede uideris: tum ter rorem equeſtre occupatis alio panore infer: inuectus ordines pugnantium diffipa. Sic pedes ſic eques: ut præceperat pugnat: nec dux legiones: nec fecerit fortuna ducem. Multurando boſtium nulli rei præterquam numero fracta, oculis utranq. metiens aciem: temere praelium mit: temere omisit: clamore tantum miſſilibusque tæchis & primo impetu

ferox: gladios: & collatum pedem: & uultum boſtis ardo
re animi mican tem ferre non potuit. Impulſa frons pria
& trepidatio ſubſidus illata: & ſuum terrorè intulit eques.
rupti inde multis locis ordines: motaq. omnia: & fluéuâ
ti ſimilis acies erat. deinde poſteaquam cedentibus primi
iam ad ſe quiſq. peruenturam caedem cernebat: terga uer
tunt: ſtare romanus: & donce armati confertiq. abibant:
pediturum labor in perſequendo ſuit. Poſteaqui aetati ar
ma paſſim fugaq. per agros ſparoi actiem boſtum animal
uerſum eſt: tum equitù turmae emiſſe ſigno dato: ne in
ſingulor. morando caede ſparium ad euandem interi
multitudini darent: ſatis eſt: miſſilibus ac terrorè impe
diri eurſum: obequitandoq. agmen teneri: dum affequi
pedes: & iulta caede conficere boſtè poſſet: fugae ſeque
diq. non ante noctem finis ſuit. capta quoq. ac direpta eo
dem die caſtra uolſeoR praedaq. omnis militi conceſſa
eſt: pars maxima captuor. ex latinis atq. bermicis ſuit:
nee hominum de plebe: ut credi poſſet mercede militaſſe: i
ſed principes quidam tuentutis inuenti: maniſſeta fides
publica ope uolſeos adiutos. cœrcienſium quoq. quid à co
guiti: & coloni a Velitris. Romamq. omnes miſſi. Percuſtan
tibus primoribus patrum: eadem quae dictatori defectio
nem ſui quiſq. populi baud perplexe indicauere. Dictator
exercitum in ſtatuis tenebat minime dubius bellum eù bis
populis patres iuſturos: cum maior domi exorta moles coe
git acciri Romã cum gliſcente in dies ſeditione: qua ſolito
magis metuendam auctor faciebat. non enim iam orones
modo. M. Manlii ſed facta populi a inſpectem tumultu
ofa eadem: qua mente fierent: intuenda crant. Centurionè
nobilem militaribus factis indicatum pecuniac: cum duci
iudiſſet: medio foro cum caterua ſua accurrit: & manu miſe

citat: uociferatus, de superbia patrum ac crudelitate foene-
rator: & miferiis plebis uirtutibus eius fortuna. Tumque
ro ego inquit: ne quicquā bae dextra capitolium arcem
seruauerim: si ciuem cōmilitonēque meum tanquam gallis
uiectoribus captum in ſeruitute ac uincula duci uideam.
de rem creditori palam populo soluit libra, & aere libe-
ratum emit: deoſque atque homines obteſtante: ut, M. Man-
lio liberatori ſuo parenti plebis romanae gratiam referat,
acceptus extēplo in tumultuofam turbam & ipſe tumul-
tum augebat: cicatrices acceptas ueienti: gallico: alioſque
inceps bellis oſtentans: ſe militante: ſe reſſituentē cuerſos
penates: multiplici iam forte exoluta mergentibus ſe per
ſortem uſuris obrutum foenore eſſe: uidere lucem forum
cuium ora. M. Manlii opera: omnia parentum beneficia
ab illo ſe habere: illi ſe deuouere corporis uitaeque ſanqui
nis quod ſuperſit: quod cunque ſibi cum patria penatibus
publicis ac primatis iuris fuerit: id cum homine uno eſſe.
His uocibus inſi necta plebs cum iam unius hominis eſſet:
addita alia cōmotoris ad omnia turbanda consilu res. ſun
dum in ueienti caput patrimonii ſubecit praeconi: nemi
nem ueſtrum: inquit: quirites donec quicquā in re mea ſu
pererit: uیدicatum addictum duci patiar. Id uero ita ac
cendit animos: ut per omne fas ac nefas ſecuturi uindice
libertatis uiderentur: ad hoc domi concionantis in modum
ſermones pleni criminum in patres: inter quos cum omiſſo
discrimine uera an uana taceret: theſauros gallici auri occu-
tari a patribus iecit: nec iam poſſidendis publicis agris cō
tentos eſſe: niſi pecuniam quoque publica auertant. ea res ſi
palam fiat: exoluì plebem aere alieno poſſe. Quae ubi obie-
cta res eſt: enim uero indignum facinus uideri: cum conſe-
tendum ad redimendam cuiſit a gallis aurum fuerit tri-

buto collationē factā: idem autem ex boſtibus captum in pau
coſ: praedam cefſſſe: itaq: exquebantur quaerendo: ubi tā
tae rei ſurtum occultaretur: differenteq: & tempore ſuo ſe
indicaturum dicente: caeteris omiffis: eo uerſae crant om
num curae: apparebatq: nec ueri indicii gratiam: nec falſi
offenſionem fore: Itaq: ſuſpenſis rebus dictator accitus ab
exercitu in urbem uenit: poſtero die ſenatu habito: cum ſa
tis periclitatus uoluntates hominum diſcedere ſenatum ab
ſe uctuiffet: ſipatus ea multitudine: ſella in comitio poſita
uiatorē ad M. Manlium miſit: qui dictatoris miſſu uocat?
cum ſignum ſuis dediſſet adſſe certamen: agmine ingenti
ad tribunal uenit: binc ſenatus: binc plebs ſuum quiſq: intu
entes duocem uelut in acie conſtiterant. Tunc dictator filentio
facto: utinam inquit: mibi patribusq: romanis ita de caete
ris rebus cum plebe conueniat: quēadmodum quod ad te
attinet: eamq: rem: qua de te ſum quaeſtiturus: conuenſe
ſatis confido. Spem factam a te ciuitati uideo fide incolumi
ex theſauris gallicus: quos primores patrum occultent cre
ditum ſolui poſſe. cui ego tantum rei abest: ut impedimen
to ſim: ut contra te. M. Manli adhorter: liberes foenore ple
bem romanā: & iſtos incumbentes theſauris publicis ex præ
da clandeſtina euoluas. quod niſi facis ſiue ut & ipſe in par
te praedae ſis: ſiue quia uanum indicium eſt: in uincula te
duci iubebo: nec diutius patiar a te multitudinē falaci ſpe
concitari. A d ea Manlius nec ſe ſefedliſſe ait: non aduerſus
uolſcos totiens boſtes: quotiens patribus expediat: nec t
aduerſus latinos etbruſcoſq: quos falſis criminibus in ar
ma agant: ſed aduerſus ſe & plebem romanam dictatore
creatum eſſe: iam omiffo bello: quod ſinulatum ſit: in ſe
impetum fieri. Iam dictatorem profiteri patrociuī ſoe
neratoq: aduerſus plebē: iam ſibi ex ſauore multitudinis

crimen & perniciem queri. Offendit inquit: te. A. Corne
li noſq. patres conſcripti circumſuſa turba lateri meo: quin
cam deducitis ame ſinguli ueltris beneficius intercendo
e ximendo de ueruo ciues ueluros: probibendo indicatos
addictoſq. duci: ex eo quod affluit opibus ueltris ſuſiné
do neceſſitates alio: Sed quid ego uos de uelro impenda
tis bortor: ſortem aliquā ferte de capite: deducite: quod
uſuris pernumeratum eſt: iam nibilo mea turba qua ullus
conſpector erit. At enim quid ita ſolus ego cimum cura
ago: nibilo magis qd respondeam babco: quam ſi queras
quid ita ſolus capitolium arcemq. ſeruarim: & tum unuer
ſis qua poru: open tuli: & nume ſingulis ſeram. Nam quod
ad theſauros gallicos attinet: rem ſnapte natura facile: diſ
ſicilem interrogatio. cur enim queritis: qd ſeis: cur quod
in ſinu uelro eſt: executi ubeis: potius qua ponatus: niſi alí
qua fraus ſubest quo magis argui praeſtigias ubebis ueltras:
eo plus ueror: ne abſtuleritis obſeruantibus etiam oculos.
Itaq. non ego nobis ut indicem praeadas ueltras: ſed uos id
cogendi eſis: ut in medium proſeratis. Cum mirtere amba
ges dictator inberet: & aut peragere uerum indicium eoge
rer: aut fateri facinus infimulari falſo criminé ſenatus ob
lataeq. uani furti inndiac. negantem arbitrio inmicon: ſe
locuturii in uincula duci iuſſit. Arreptus a viatore Iupiter
inquit optime maxime: Iunoq. regina: ac Minerua cacteri
q. dii deacq: qui capitolium arcemq. incolitis ſicine ueltrii
militem ac praeſidem ſinoris uexari ab inimicis: bace dex
tra: qua gallos fudi a delubris ueltris: iam in uinculis erit:
Nullius nec oculi: nec aures indignitatem ſerebant: ſed in
uieta ſibi quaedam pacientiffima iuſt imperu euitas ſece
tat: nec aduerſus dictatoriam nim aut tribui plebis: aut ip
ſa plebs attollere oculos: aut biſcere audebant. Comecto in

carcere Manlio: fatis conſtat magnam partem plebis ue
ſtem mutaſſe: multos mortales capillum ac barbam promi
ſſe: obſeruatamq[ui]eſtibulo careeris moeſtam turba. D[ur]a
tor de uolſcis triu[m]phauit: muidiacq[ui] magis triu[m]ph
qua[gloriae] ſuit: quippe domi: non militiae partum eum:
auctumq[ui] de cuje non de boſte fremebant: unum deſuiffe
tantum ſuperbiac: quod non. M. Manlius ante curru[m] ſit
ductus. Iamq[ui] baud procul ſeditione res erat: cuius lenien
dac cauſa: poſtulante nullo: largitor uoluntarius repente ſe
natus factus: Satricum coloniam duomillia cuum[rum] ſoma
no[rum] deduci inſtit: bina uigera & ſemiffes agri aſſignati. o:
Quod cum & paruum & paucis datu: & mercedem eſſe pro
dendi. M. Manliu interpreſtarentur: remedio irritatur ſedi
tio: & magis inſignis & ſordibus & facie reor: turba manli
ana erat: Amotuſq[ui] poſt triu[m]phum abdicatione diſla
tur[que] terror & linguiam & animos liberauerat hominum
audiebantur itaq[ui] propalam uoces exprobrantium multitu
dini: quod defenſores ſuos ſemper in praccipite locum fauo
re tollat: deinde in ipſo diſcrimine periculi deſtituat: ſie Sp.
Caſſuum in agros pleb[que] uocantem: ſie. Sp. Medium ab ore ci
uum[rum] ſ ſuis impenſis propulſantem oppreſſos: ſic. M.
Manliu merſam & obrutam ſo[n]enore partem ciuitatis inli
bertatem ac lucem extrabent[em] prodi[tum] inimicis. ſagmare
plebem populares ſuos ut iugulentur. boccine patiendum fu
iſſe: ſi ad nutum dictatoris non responderit uir confularis:
fingeret mentitum ante: atq[ui] ideo non babuiffe quod tum re
ſponderet. cui ſeruo unquam mendacii poctam uincula ſuſ
ſe: Non obuerſatam eſſe memoriam noſtis illius: quac[que]
ultima atq[ui] aeterna nomini romano fuerit: non ſpeci[que] agni
mis gallo[rum] per tarpeiam rupem ſcandentis: non ipſius. M. t
Manlii: qualem eum armatum plenum ſudoris ac ſanguinis

ipso pene loue erepto ex boſtium manibus: uidiffent. ſe
libris ne farris gratiam ſeruatori patriae relata: & quem
prope caeleſtem cognomine certe capitolino Iouſi paret
fecerint eum pati uinſum in carcere in tenebris obnoxi
am carnificis arbitrio ducere animam: adeo in uno omnibus ſatis auxili ſuſſe nullam opem in tam multis uni
eſſe: Iam ne noſte quidem turba eo loco dilabebatur: re
fracturoſq. carcerem minabantur: cum remiſſo id quod
erepturi erant: ex ſenatùſconſulto Manlius uincultis libe
ratur. quo facto non ſeditio ſinita: ſed dux ſeditioni datus
eſt. Per eoffdem dies latinis & hæmicis ſimul colonis circie
ſibus & a Velitris purgantibus ſe uolſci crimine bell: cap
tuſoſq. repetentibus ut ſuis legibus in eos anima dueteret
tristia reſponſa redita trifliora colonis: quod cives Roma
ni patriae oppugnandae neſanda conſilia uiffent. Non
negatum itaq. tantum de captuſis: ſed in quo ab ſociis ta
men temperauerant: denunCIatum ſenatus uerbis facer
ſerent propere ex urbe ab ore atq. oculis populi Romani:
ne nihil eos legationis ius externo non cui comparatum
tegeret. Recruſeſcente manliana ſeditione: ſub exitu an
ni comitia babita: creati tribuni militi conſulari poterſa
te Sergius Cornelius Maluginenſis. II.P.Valerius Pontus
iterum M. Furius Camillus quint. Seruus Sulprius Ruf
fus iteru. Claudius Papyrius Crassus. T. Quintius Cincin
natus. II. cuius principio anni & patribus: & plebi perop
portune externa pax data. Plebi quod non auocata delect
atu ſpem cepit: dum tam potentem haberet ducem focuo
ris expugnandi. Patribus ne quo externo terrore auoca
tentur animi ab ſanandis domesſicis malis. Igitur cu pars
utraq. acior aliquanto coorta eſſet: tam in propinquo cer
tamen aderat & Manlius: aduocata domu plebe: cui prin

cipibus nouandab[us] rerum interdiu noctuq[us] consilia agitat:
plenior aliquanto animor[us] irarunt, quâ antea fuerat. iram
accendit ignominiâ recens in animo ad contumelia inex
perto: spiritus dabat: quod nec auſus eſset: idem in ſe di
Etator: quod in Sp. Melio Cincinnatus Quintius feciſſet:
& uinculo[rum] ſuorâ inuidiam non dictator modo abdicado
dictaturam fugiſſet: ſed ne ſenatus quidem ſuittmere potu
iſſet. His ſimul inflatus exacerbatuſq[ui]am per ſe accenſos
incitabat plebis animos. Quouſq[us] tandem ignorabitis uires
ueſtras: quas natura ne belluas quidem ignorare uoluit: nu
merate ſaltem quot ipſi ſitis: quot aduerſarios habeatis: ſi
ſinguli ſingulos aggreſſuri eſt: tamen acrius credere uos
pro libertate: quam illos pro dominatione certaturos: quot
enim dientes circa ſingulos ſuiftis. patronos: tot nunc aduer
ſus unum boſtes eritis: oftendite modo bellum: pacem ha
bebitis. uideant uos paratos ad uim: ius ipſi remittent. au
dendum eſt aliquid uniuersi: aut omnia ſingulis patien
da. Quouſq[us] me circumspectabitis? ego quidem nulli ueſtru
deero: ne fortuna mea deſit uidete. ipſe uindex ueſter: u
bi uifum inimicis eſt: nullus repente ſui: & uiduſtis in uin
cula duci uniuersi eum: qui a ſingulis nobis uincula depute
ram. quid ſperem: ſi plus in me auideant inimici? an exitu
Caſſii Meliiq[us] expectem? benefacitis: quod abominamini
du probibebunt bacc: ſed nunquam propter me de caelo de
ſcendent: uobis dent mentem oportet: ut prohibeatis: ſi
cut mibi dederunt armato togatoq[us] ut uos a barbaris &
boſtibus: a ſuperbis defenderem cuibus. Tam paruus ami
mus tanti populi eſt: ut ſemper uobis auxilium aduerſus
inimicos ſatis ſit: nec illum inſi quatenus imperati uobis
ſinatis: certamen aduerſus pattres noritis: nec hoc natura
uobis inſitum eſt: ſed uſu poſſidemini: cur eni a duerſus

externos tantum animorum geritis: ut imperare illis acqui-
cenfeatis: quia consueiftis cum eis pro imperio certare ad-
tuerius bos temptare magis: quâ tueri libertate: tamen qua-
leſeunq; duces habuiftis: qualeſeunq; ipſi funſtis omnia ad
buc: quanta cunq; pefiſtis: obrinuſtis ſeu ut: ſeu fortuna ue-
ſtra tempus eſt etiam maiora conari: experimini modo &
ueſtram felicitate: & me: ut ſpero: feliciter expertum mino-
re negotio: qui imperet: patribus imponetis: quâ qui reſiſte
rent imperantibus impoſuſtis. Solo acquandae ſunt dicta-
turæ consulatuſq; ut caput attollere romana plebs poſſit.
Proinde ad eſte: probibete ius de pecunius dici: ego me patro-
num profiteor plebis: qd mibi cura mea: & fides nomeni-
duit. uos ſi quo inſigni magis imperii honoriſue nomine-
ueſtrum appellabitis ducem: eo utemini potentiore ad ob-
rinenda ea quae uultis. Inde de regno agendi ortum ini-
um dicitur: ſed nec cum quibus: nec quem ad finem conſi-
a peruenenint: ſatis planum traditur. At in parte altera-
ſenarus de ſeſeſſione in domum priuata plebis forte etias
in arce poſitam: & ſinmenti mole libertatis agitat: magna
pars uociferantur. Seruilio Hala opus eſſe: qui nô in uincu-
la duci uibendo irruet publicum boſtem: ſed unius iactura-
cius finiat intefinium bellum. decurrimur ad leuorem uer-
bis ſententiam uim tamen eandem babetem: ut indeant t
maſuſtratus: ne quid ex pernicioſis conſiſiis. M. Manlii t
reſp. detrimenti capiat. Tunc tribuni conſulari poteſtate-
tribumq; plebis: nam & quia eundem & ſuac poteſtatis o
que libertatis omnium finem cernebant: patrum auſtori-
tate ſe dediderant: hi tum omnes: quid opus facto ſit: cœſul-
tant. tum M. Menenius: & Quintus Publius tribum plebis
quid patrum & plebis certainem facimus: qd eimitatis eſſe
adueriſus unum pellifer, cuiem debet: quid cum plebe ag-

gredimur cum: quem per ipfam plebem tutus aggredi eſt;
ut fuis ipſe oneratus unibus ruat. diem dicere ei nobis in a
numo eſt: nibil minus populare: qua regnum eſt: fi multitu
do illa non fecum certari underint: & ex aduocatis indices
facti crunt: & accufatores de plebe: patricium reum intue
buntur: & regni crimen in medio: nulli magis quam liberta
ti fauebunt ſuae. Approbantibus cunctis: diem Manlio di
cunt: quod ubi eſt factum: primo cōmota plebs eſt: utiſ po
ſteaqua ſordidatum reum underunt: nec cum eo non modo
patruum quenquam: ſed ne cognatos quidem aut affines: poſtre
mo ne frattes quidem. A. & T. Manlios: quod ad eum diez
ninquam uſu ueniffet: ut in tanto diferimine non & pro
xumi ueſtem mutarent: Ap. Claudio in uincula ducto. C.
Claudium immemui: claudiamq. omnem gentem ſordidatas
fuiffe: confenſu oppruti popularē uib: quod primus a pa
tribus ad plebem deſeuffet. Cum dies uenit: quae practer
coerus multitudinis: ſeditioſaſq. uoces: & largitionē: & fal
lax indicium pertinentia prope ad regni crimen ab accuſa
toribus obecta ſint reo: apud neminem auctore inueno:
nee dubito bauſ partia ſuiffe: cum damnandi mora plebi
non in cauſa: ſed in loco fuerit. Illud notandum underitur: ut
ſciant homines: quae & quanta decora ſoeda cupiditas re
qui non ingtara ſoluin: ſed inuiſa etiam reddiderit. Ho
mines prope. cecce. produxiffe dicitur: quibus ſine ſoeno
tre expenſas pecunias tuliffet: quor boni uafenire: quos
duci addictos probibuiffet: ad baec decora quoq. belli no
comemorasse tantum: ſed protuſſe etiam confpicienda
ſpolia boſtium caeſor. ad. XXX. dona imperator. ad. xl.
in quibus inſignes duas murales coronas: cuneas octo: ad
hoc ſeruatos ex boſtibus cunes produxit: inter quos. C. Ser
uilium magiſtrum equitum absentem nominatum: & cui

ca quoq: quae bello gesta essent pro fastigio rerum ora-
tione etiam magnifica facta dictis acquando memorat-
set: nudaffe pectus infigne cicatricibus bello acceptis:
& identidem capitolium spectans Iouem deoſq alios de
uocaffe ad auxilium fortunaR suar: precatumque effe: ut
quam mentem ſibi capitolinam arcem protegenti ad salu-
tem Po. Ro. dediſſent: eam Po. Ro. in ſuo diſcrimine daret:
& oraffe ſinqulos uniuersoſq: ut capitolium atq arcem in
tuentes: ut ad deos ſmortales uerſi de ſe iudicarent. In cā
po martio cum centuriatim populis citaretur: & reus ad
capitolium manus tendens ab hominibus ad deos preces
auertiſſet: apparuit tribunis: niſi hominum quoq oculos
liberaſſent tanti memoria decoris: nunqua fore in praeoc
cupatis beneficio animis uero crimini locu. ita producta
dic in petelinum lucum extra portam frumentaria: unde
conſpectus in capitolium non eſſet: concilium populi indi-
etum eſt: ibi crimen ualuit: & obſtinatis animis truthe in
dicium inuifumq etiam iudicibus factum ſunt qui duum
uiros qui de perduellione anquirerent creatos auclores
ſunt. Damnatrum tribuni de ſaxo tarpeio deiecerunt: loc
q idem in uno homine & eximiacs gloriae monumentum
& poenae ſultimae ſuit. A diecæ mortuo notae ſunt pu-
blica una quae cum domus eius ſuiffet: ubi nunc aedes: at
q officina Monetae eſt: latum ad populum eſt: ne q[ui pa-
tricius in arce: aut capitolio habitaret: gentilicia altera σ
quod gentis manliae decreto cautum eſt: ne quis. M. Ma-
lius uocaretur. Hunc exitum habuit uir: niſi in libera cui-
tate natus eſſet memorabilis. Populum breui poſteaquaſ
periculum ab eo nullum erat per ſe ipſas recordante uirtu
tes: deſyderium eius tenuit. pestilentia etiam breui con-
ſecuta: nullis occurrentibus tantae cladis cauſis ex Man-

liano supplicio magnae parti underi orta, uiolatum capi-
tolium esse languine feruatoris: nec diuis cordi fuisse poe-
nam eius oblatam prope oculis suis: a quo sua templa ere
pta e manibus boſtium eſſent. Pestiientiam: inopiam
fruqum: & uulgatam utriusq[ula] mali fama anno inſeque-
te multiplex bellum excepit. L. Valerio. iii. A. Manlio
iii. Serutio. Sulpicio. iii. L. Lucretio. L. Aemylio. iii. M. Tre
bonio tribunis militum confulari potestate: boſtes noui
praeter uolſcos uelut forte quadam prope in aeternum
exercendo romano militi datos: Circeioſq[ula] & Velitras co
lonias iādiu molientes defectionem: & ſuſpectum latiū-
lanunni etiam: quae fidelissima urbs fuerat ſubito exor-
ti. Id patres rati contemptu accidere: quod ueliternis ci-
uibus suis tandiu impunita defectio eſſet: decreuerunt:
ut primo quoq[ula] tempore ad populum feretur de bello in
dicendo eis: ad quam militiam: quo paratior plebes eſſet:
quinq[ula] viros pomptino agro dimidendo: & triuuiros Ne
perae colonię deducendae creauerunt. Tum ut bellum in
berent. latum ad populum eſt & nequicquā diffuadentib[us]
tr. pl. omnes tribus bellum uifferunt. Apparatum eo an
no bellum eſt: exercitus propter pestiientiam no educt?
ca cunctatio colonis ſpatium dederat deprecandi ſena
tum: & magna bominum pars eo: ut legatio ſupplex o
Romam mitteretur: indinabat: niſi primato ut fit peri
culo publicum implicitum eſſet: auſtoreſq[ula] defectionis
ab romanis metu ne ſoli crimini ſubieſt i piacula itae ro-
manor: dederentur: auertiffent colonias a confiliis pa-
cis: neq[ula] in ſenatum ſolum per eos legatio impedita eſt:
ſed magna pars plebis incitata: ut predatum in agrum
romanum exirent hæc noua inuuria exturbauiſt omne
ſpem pacis. De praenestinorum quoq[ula] defectione eo ano

primum fama exorta: arquentibus, eos tusculanis: & ga-
binis & labicanis: quos infines incurvatum erat: ita placi-
de ab senatu responsum est: ut minus credi de criminibus-
quia nollent ea uera esse appareret. In sequenti anno Sp. &
L. Papyrius duo nom tribuni militum confulari poreſtate-
Velitras legiones duxere: quattuor collegis Sergio Corne-
lio Maluginenſi in. Q. Seruilio. C. Sulpicio. L. Aemvlio qua-
tuor tribumis ad praeſidium urbis: & ſi qui ex Etbrutia no-
ui motus nuncarentut: omnia enim in deſuſpecta erant: re-
lietis. Ad Velitras aduerſus maioria auxilia præneſtioru
quam ipſam coloniam: multitudinem fecundo prælio pugna-
tum est: ita ut propinquitur urbis hoſtis & cauſa maturio,
ris fugae: & unum ex ſuga recepit aculum effet. Oppidi op-
pugnatione tribuni abſtinuerè: quia & anceps erat: nec
im perniciem coloniæ pugnandum cenſebant. litteræ:
ad senatum Romam enim victoriam nuncius: acroreſq. in-
praeftum: quam in ueliternum hoſtem miſſae. Itaq. ſenat
conſulto populi iussu bellum præneſtioris indictum: qui con-
tinuo uolſcis anno inſequente Satricum coloniam Po. R. o.
vinaciter a colomis deſenſam ui expugnauerunt: foedeq. in cap-
tis exercuere victoriam. Eam rem acore paſſiromani. M.
Furium Camillum. in tribunum militum creauere: adduı
collegae: A. & L. Poffbumi Regilensæ: ac L. Furius cum
L. Lucrecio & M. Fabio Ambulo. Volſcum bellum. M. Fu-
rio extra ordinem decretum: adiutor ex tribumis ſorte. L.Fu-
rius datur: non tam e rep. quæ ut collegae materia ad omne
laudem effet: & publice rem temeritate eius prolapsam re-
ſtituit: & priuatum quod ex errore gratiam potius eius ſi
bi: quam gloriam ſuam petiut. Ex acta e iam actus Cami-
lus erat: comitibus iurare parato in uerba ex cuſande qualitù
dinis ſolitae: conſenſus populi reſtiterat: ſed negetum ingemi

in unundo pectore uigebat: uirebat, integris senlibus: & ci
miles iam res baud magnopere obcuntem bella excitabat.
Quattuor legionibus quaternum millium scriptis exerci
tu indicto ad portam eſquilinam in posteram diem ad Sa-
tricum profectus: ibi cum expugnatores coloniae baud 4
quaquam perpulſi: fidentes militum numero: quo aliqua
tum praeſtabant: opperibantur. poſteaqua appropinqua
re: romanos ſenſerunt: extemplo in aciem procedunt: ni
bil moraturi quin periculum ſummae rerum facerent: ita
pancitati boſtium nibil artes imperatoris unici: quibus ſo
luis confiderent: profuturas eſſe. Idem ardor & in romano
exercitu erat: & in altero duce: nec praefentis dimicatio
nis fortunã ulla res: praeterqua unius uiri consilium atq.
imperium: morabatur: qui occafionem iuuan darum rati
one iurium trabendo bello quaerebat: eo magis boſtis in
ſtare: nec iam pro caltris tantum ſuis explicare aciē: ſed
procedere in medium campi: & uallo prope boſtium ſigna
inferendo ſuperbam fiduciam oſtentare. Id aegre paticba
tur romanus miles: multo aegrius alter ex tribunis militu
L. Furius ferox tum aetate & ingenio: tum multitudinis ex
incertissimo ſumentis animos ſpe inflatus. Hic per ſe iã
milites incitatos inſuper inſtitut eleuando: qua una pote
rat aetatem auctoritate collegae: iuuenibus bella data di-
etitans: & cum corporibus uigere & deſlorescere animos.
cunctatorem ex acerrimo bellatore factum: & qui aduen
ens caſtra urbeſq. primo impetu capere ſit ſolitus: cum re
ſidem intra uallum tempus terere quid accedurum ſuis de
cedurumue boſtium iuribus ſperantem: quam occafionc:
quod tempus: quem inſidiis inſtruentem locum: fugere ac
torpere ſenis confilia. ſed Camillo tum uitae ſatis: tum glo
triac eſſe. quid attinere cum mortali corpore uno cuiutatis:

quam immortalem esse deceat: pati confenescere uires?
His sermonibus tota in se auertit castra: & cum omnibus
locis posueretur pugna: suftinere inquit: M. Furi non pos
sumus militum impetum; & cuius animos cunctando au
ximus: iam minime toleranda superbia insultat: cede unus
omnibus & patere te uinci consilio: ut maturius bello uí
cas. Ad ea Camillus quae bella suo unius auspicio gesta
ad eam diem essent: negare in eis neq. se: neq. Po. Ro. aut
consilii sui: aut fortunae poenituisse: nunc seire se collegã
habere imperioque parem uigore aetatis praestantè. itaq.
se quod ad exercitum attineat regere consueiisse non re
qui: collegae imperium se non posse impedire: diis bene in
uanribus ageret: quod e rep. duceret: actati suae se etias
ueniam perere ne in prima acie effect: quae senis munia
in bello sunt: us se non defutur. Id a diu ſmortalibus pre
cari ne qui caſus ſuum consitum laudabile efficiant Nec
ab hominibus salutaris sententia: nec a diu tam pie pre
ces auditae sunt. Primã aciem auctor pugnae inſtruit: 4
ſubſidia Camillus firmat: ualidam statione pro caſtris
opponit: ipse edito loco ſpectator intentus in cuentu al
eni consilii constitut. Simul primo concursu concrepuere
arma: boſtis dolo non metu pedem reſtrulit. lenis a ter
go diuus erat inter aciem & caſtra: & quod multitudo
ſuppedit abat: aliquot ualidas cohortes in caſtris arma
tas inſtruetaque reliquerat: quo inter cœmiffum iam cer
tamen ubi uallo appropinquaſset boſtis: erumperent.
Romanus cedentem boſtem effuse sequendo locum ini
quum pertracſus opportunus huic eruptioni ſuit: uer
ſus itaq. in uictore terror: & nouo boſte: & ſupina ualle
romanam induit aut acie. Inſtant uolſci recentes: qui e
caſtris impetum fecerant: integrant & illi pugnã: qui

simulata cesserant fuga. Iam non recipiebat se romanus
miles: sed immemor praesentis ferociac: ueterisq; deco/
ris terga paſsim dabat: atq; effuſo curfu caſtra repetebat.
Cum Camillus ſublatus a circunſtantibus in equum: &
raptim ſubſidiis oppoſitis: baec eſt: inquit: milites pugna:
quam popoſciths: quis homo: quis deus eſt: quem accu/
fare poſſitis: uelſtra illa temeritas: uelſtra ignaua baec e.
ſecuti alium ducem ſequimini nunc Camillum: & quod du
ſtu meo ſoletis: uincite. Quid uallum & caſtra ſpectatis:
neminem uelſtrum illa nifi uietore receptura ſunt. Pudor
primo tenuit effuſos: inde ut circunagi ſigna obuertiq;
aciem uiderunt in hoſtem: & dux practerqua tot inſi
gnis triumphbis etiam aetate uenerabilis: inter prima ſi
gna: ubi plurimus labor periculumq; erat: ſe offerebat: in
crepare ſinguli ſe quiſq; & alios: & adhortatio inuicē tota
alacri clamore peruaſit aciem. Neq; alter tribunus rei de
ſunt: ſed miſſus a collega reſituente peditum aciem ad
equites non caſtigando: ad quam leuiorem rem auctore
cum culpae ſocietas fecerat: ſed ab imperio totus ad pre
ces uerſus orare ſingulos univerſoſq; ut ſe reum fortunæ
 eius diei crimine eximere: abnuente & prohibente colle'
qa temeritatis me omnium potius ſocium: quam unius pru
dentiae dedi. Camillus in utraq; uelſtra fortuna ſuam gloria
uidet: ego: ni reſtituitur pugna: quod miſerrimum eſt: for/
tunam cum omnibus: infamiam ſolus ſentiam. Optimum
uifum eſt in fluctuantem aciem tradi equos: & pedeſtri pu/
gna inuadere hoſtes. eunt inſignes armis animiſq; qua pre
mi parte maxime peditum copias uident: nihil neq; apud
duces: neq; apud milites remittitur a ſummo certamine a/
nimi. Senſit ergo euentus uirtutis enixae opem: & uolſe
quia modo simulato metu cesserant: eunt in ueram fugam

effusì: magna pars & in ipso certamine: & poſt in fuga caeſi:
caeteri in caſtris: quae capta codem impetu ſunt: plures tanè
capti: quâ occuti: ubi in receſſendis capriuis cum tuſculani ali,
quot noſcitarentur: ſecreti ab aliis ad tribunos adducuntur: per
cum et antibus, faſſi publico conſilio militaſſe: Cuius tam uici
ni belli metu Camillus motus extemplo ſe Romam capriuos
ducturum ait: ne patres ignari ſint Tuſculanos ab societate de
ſeſſe: caſtris exercitus, interim: ſi uideatur: præſit collega.
documento unus dies fuerat: ne ſua confiſta melioribus præ-
ferret: nec tamen aut ipſi: aut in exercitu cuiquam fatis pla
cato animo Camillus laturus culpam eius uidebatur: qua da
ta in tam praecipitem caſum reſpu. effet. & tum in exercitu:
tum Romae confians omnium fama erat: cum uaria fortu
na in Volſcis gefta res effet: aduerſae pugnae fugaeq. in. I. Fu
rio culpam: ſecundac decus omne penes. M. Furium eſſe.
Introductus in ſenatum capriuis: cum bello per ſequeendos tu
ſculanos patres cenſuſſent. Camilloq id bellum mandaſſt:
adiutorem ſibi ad eam rem petit: permiſſo, ut ex collegis op-
taret: quem udlet: contra ſpem omnium. L. Furium optant.
Qua moderatione animi tum collegae leuauit in famam tu
ſibi gloriam ingenium peperit. Nec ſunt cum tuſculani bel
lum: pace confianti uim romanam arcuereunt: quam armis
non poterat. Intrantibus fines romanis: non demigratum
ex propinquis itineris locis: non cultus agron intermiſſus a
parentibus urbis portis togari obuiam frequentes imperato
ribus proceſſere: commearus exercitui comiter in caſtra ex
urbe: & ex agris deuebitur. Tum Camillus caſtris ante por
tas politis: eadem ne forina pacis: quae in agris oftentare
tur: etiam in moenia eſſe ſcire cupiens: ingreſſus urbe: ubi
patentes iauus & tabernis apertis propoſita omnia in me
dio uidit: intentoſq opifices ſuo quenq operi: & ludos linte.

TARUM FLORIBETE.

rarum strepere discentium uocibus: ac repletas semitas iter
uulgus: alid pueror & mulier e buc atq. illuc euntium qua
quenq fuor uenum cauſa ferret: nihil ufquam non paudis
modo: ſed ne mirantibus quidem ſimilem circunſpiciebar:
omnia inquirens oculis: ubi nam bellum ſuſſet: ad eo nec
amotae rei ufquam: nec oblatae ad tempus uelſigium ulluz
erat: ſed ita omnia conſtanti tranquilla pace ut eo uix ſama
belli perlata underi poſſet. Victus patientia igitur boſtium:
ſenatum eoR uocari uſſit. Soli adbuc: inquit: tuſculani ue
ra arma ueraſq. uires: qui bus ab ira romanor uelſra tutare,
mini: inueniſtis. ite Romain ad ſenatum: exiſtimabut patres
utrum plus ante poenae: an nunc ueniaci meriti ſitis: no pre
ripiam gratiam publici benefici: deprecandi poterſatem a
me habueritis: precibus enuentum uelſris ſenatus: quem ui
debitur dabit. Poſte qua Romā tuſculani uenerunt: ſena
tuſq. paulo ante fidelium ſocior moestus in uelſibulo curiæ
eſt conſpectus: moti ex templo parres uocari eos tam tum bo
ſpitaliter magis: qua boſtiter uilſere. Dictator tuſculanus ita
uerba fecit. Quibus bellum indiſtis muliſtisq. patres con
ſcripti: ſicur nunc uidetis nos ſtantes in uelſibulo curiæ ue
ſtrae: ita armati paratiq. obuam imperatoribus legiombus
quelſris proceſſimus. bie noſter: bie plebis noſtrae habitus
ſuit: eritoq. ſemper: niſi quando a uobis proq. uobis arma ac
ceperimus. Gratias agimus & ductibus uelſris: & exerciib?
quod oculis magis: quam auribus crediderunt: & ubi nihil
boſtile erat: neq. ipſi quidem fecerunt: pacem quam nos pre
ſtitimus: eam a uobis perſimus: bellum eo: ſicubi eſt: auerta
tus praeccamur. In nos quid arma poleant uelſra: ſi patiſdo
eſperi undum eſt: inermes experiemur. bacc mens noſtra
eſt: diu ſmortales faciant tam felix: quam pia. Quod ad cri
mina attinet: qui bus moti bellum indiſtis: & ſi remiſtare

bus uerbis confutare nihil attinet: tamen etiam si uera sit:
uel fateri nobis ea: cum tam evidenter poenituerit: tutu
 cenfemus, peccetur in uos: dum digni sitis: quibus ita sa,
tiiffiat. Tantum fere uerbor: ab tuſculanis factum: pa,
cem in preſentia: nec ita multo poſt ciuitatem etiam im,
petrauerunt. ab Tuſculo legiones reductae. Camillus co,
filio & uirtute in uolſco bello: felicitate in tuſculana expe-
ditione: utrobiq singulari aduerſus collegam patientia
& moderatione inflignis magiſtratu abiit: Creatis mili
taribus tribunis in inſequentem annum. L. & P. Valerio
Lucio.v. Publio.iii. & C. Seroio.iii. Licinio Menenio.u. P.
Papyrio. Servio Cornelio Maluginenſe: cenſoribus quo,
q eguit annus: maxime propter incertam fama aeris ali
ent: aggrauantibus ſummà etiam inuidiae eius tribunis
plebis: cum ab iis eleuaretur: quibus fide magis: quam
fortuna debentium laborare creditum uideri expediebat.
Creati cenſores Cl. Sulpicius Camerinus Sp. q. Poſtbumi
us Regilienſis: coepraq iam res morte Poſtbumii: quia
collegam ſuffici religio erat interpellata eſt. iotur cum
Sulpitius abdicaſſet ſe magiſtratu: cenſores alii iinitio cre
ati non gesserunt magiſtratum: tertios creari uelut diu
non accipientibus in cum annum cenſura religioſum fuit.
Eam uero ludificatione plebis tribuni ſerendam neqabat:
fugere ſenatum teſtes tabulas publicas cenſus cuiusq: qa
nolint confpici ſummà aeris alieni: quae indicatura ſit
demer ſam parte a parte ciuitatis: cum interim oberatã
plebem obiectari aliis atq aliis hoſtibus: paſſim iam ſine
ullo diſerimine bella quaeri: ab Antio Satricum: inde
Tuſculum legiones ductas: latinis: bernicis: praenestinis
iam temptari arma: ciuium magis: quam hoſtium odio:
ut in armis retant plebem nec respirare in urbe: aut pet

Notum libertatis meminisse finant: aut consiliter in con-
cione: ubi aliquando audiant uocem tribuniciam de le-
ando fœnore & fine aliarum miuriarē agentē. Quod
sit animus plebi memor patrum libertatis: se nec addi-
ci ciuem romanum ob creditam pecuniam passuros: ne
q, delectum haberi: donec inspecto aere alieno: initaq, ra-
tione minuendi eius: sciat unusquisq: quid sui: quid alie-
ni sit: super sit sibi liberum corpus: an id quoq, neruo debe
atur. Merces seditionis propofita confestim ſeditione ex-
citauit: nam & addicebantur multi: & ad praenestini fa-
mam belli nouas legiones ſcribendas patres cenfuerant: que
utraq, ſimul auxilio tribunicio: & conſenſu plebis impedi
ti coepta: nam neq duci addictos tribuni ſinebant: neq iu-
niores nomina dabant. Cum patribus minor praeſens
cura creditae pecuniae iuris exequendi: q, delectus effet
quippe iam ad preneſte profectos hoſtes in agro ſabino
conſedisse nunciabatur: interim tr. pl. fama ea ipſa irritaue
rat magis ad ſuſceptum certamen quam deterruerat: neq,
alud ad ſeditione extinguendam in urbe quam prope illa
tum moenibus ipſis bellum ualuit: Nam cum effet prene-
ſinis nunciatum nullum exercitum conſcriptum Romæ
nullum ducem certum eſſe: patres ac plebem in ſemetip-
ſos uerſos occasionem rati duces eoq. raptim agmine fa-
cto peruaſtatis protinus agris ad portam colinam ſigna in
tulere. Ingens in urbe trepidatio ſuit: conclamatū ad arma;
concurſumq, in muros atq. portas eſt: tandemq, ab ſeditio
ne ad bellum uerſi dictatorē. T. Quintium Cinnnatum
creauere: is magiſtrum equitum. A. Sempronium Atrari-
num dixit. Quod ubi auditum eſt: tantus eius magiſtra
tus terror erat: ſimul hoſtes a moenibus receſſere: & iuni-
ores romani ad edictum fine retraclatione conuenere. o

Dum Romae conſcribitur exercitus: caſtra interim boſtii
baud procul alia flumine poſita. inde agrum late popula-
tes fatalem ſe urbi romanae locum cepiſſe inter ſe iactabat:
ſimilem pauorem inde ac fugam fore ac bello gallico fuerat.
etenim ſi diem contactum religione inſignem nominem e-
ius loci tumeant romani: quanto magis allienſi die alliam
ipſam monumentum tantae cladis reſor immediateſuros? ſpeci-
es poffeſto bis ſibi trucſes galiſſ: ſonofq. uocis in oculis atq.
auribus fore. Has inanuum reſ: inanee ipſas uolut rates co-
gitationes fortunae loci delegauerant ſpes ſuas. Romani co-
tra: ubicumq. eſſer latinus boſtis: ſatis ſeire eum eſſe: quem
ad regillum lacum demeſtum centum annor: pace obnoxia
tenuerint: locum inſignem memoria cladis irritatur: ſe po-
tius ad delendam memoria dedecoris: qua ut tumorem ſa-
ciat: ne qua terra ſit neſalta victoriae ſuac. quin ipſi ſibi gal-
li: ſi offerantur: illo loco ſe ita pugnatoſuros: ut Romae pugna-
uerint in reperſenda patria: ut poſtulo die ad Gabios: tunc
cum effecerint: ne quis boſtis: qui moenia romana intraſſet
nuncium ſecundac aduerſacq. fortunae domum perſerret.
His utrinq. animis ad alliam uentum eſt. Dictator roman?
poſtequam in conspectu boſtes erant inſtructi intentiq:
widet ne tu: inquit: A. Semproni fortuna illos fractos ad al-
liam constitiffe: nec illis du immortales certioris quicquam
fiduciæ maioriſue: qd ſit auxili: dederint: aut tu fractus ar-
mis animiſq. concitatis equis inuaſde mediam aciè: ego cu
legionibus in turbatos trepidanteſq. inferam ſigna. A deſte'
du teſtes foederis: & expetite poenas debitas ſinul uobis ui-
olatis: nobiſq. per ueſtrum numen deceptis. Non equitè: no
peditem ſuſtinuere praenesti: primo impetu ac clamore:
duſſipati ordines ſunt: deinde poſtequa nullo loco conſta,
bat acies terga uertunt: conſternatiq. & practer caſtra enà

sua paniore praclati non prius se ab effuso curfu siffunt: quâ
in conspectu Praeneste fuit, ibi ex fuga diffipati locum: quê
tumultuario opere communirent: capiunt: ne si intra moenia
se recepissent: extemplo uteretur ager: depopulatifsq. omni
bus: obfidio urbi inferretur: sed poſteaqua direptis ad alli
am caſtris uietor romanus aderat: id quoq. munimentum
relietum: & uix moenia tuta rati oppido se Praeneste indu-
dunt. Octo practerea oppida erant ſub dicione praenestino
rum: ad ea circunlatum bellum: deinceps q. haud magno cer
tamine captis Velitras exercitus ductus: eae quoq. expugna
te: rum ad caput belli Praeneste ventum: id nonui: ſed per
deditione receptum eſt. T. Quintius ſemel acie uietor: binis
caſtris boſtium nouem oppidis ui captis: Praeneste in dedi-
tionem accepto Româ reuertit: triumphanſq. ſignum Prae-
neſte deucetum Iouis imperatoris in capitolium tulit: dedi
catum eſt inter cellam Iouis & Minervae: tabulaq. ſub eo fi
xa: monumentum rerum gefare bis ferme inſa lutteris fu-
it. Iupiter atq. du omnes bacc dederunt: ut. T. Quintius dicta
tor oppida nouem caperet: die xx. quâ creatus erat: dicta
tura se abdicavit. Comitia inde habita tribunor. militum co-
sulari poreſtate: quibus ac equatus patricior: plebeioriuq. ni
merus. ex parribus creati. P. & C. Manlii cum. L. Iulio: o-
plebs. C. Sextilium. M. Albinum. L. Antiftium dedit. Ma-
lius qd. genere plebeios gratia Iulium antebant: Volſei pro
uincia ſine ſorte: ſine comparatione extra ordinem data:
cuius & ipſos poſt modo: & patres qui dederant: pocnituit.
In explorato pabulatum cohortes miſere: quibus nulut cir
cuuentis cum id falſo nunciatum effect: dum praeſidio ut
eſſent: citati feruntur: nec autore quidem aſſeruato: qui
eos boſtis latinus pro milite romano fruſtratus erat: ipſi
in infidias praeccipitanere: ibi dum iniquo loco ſola urtute

militum refestentes caeduntur caeduntq: castra interim
tomana iaccentia in campo ab altera parte hoſtes inuaſe
re. Ab ducibus utrobiq, proditae temeritate atq, inſci
tia res: quicquid ſuperfuit fortunae populi romani: id
militum etiam ſine reſtore ſtabilis uirtus tutata eſt.
Quae ubi Romam ſunt reiſata primum dictatore diu
placebat: deinde poſteaquaā quiete res ex uolſcis affe
rebantur: & apparuit neſcire eos uictoria & tempore
uti: reuocati etiam inde exercitus ac duces: otium q in
de quantum a uolſcis ſuſſet: id modo extremo anno
tumultuatum quod praenestini concitatis latinob po
pulis rebellarunt. Eodem anno etiam ipſis quaerenti
bus penuriam hominum noui coloni aſcripti: reſuſq,
baud proſperis bello: domestica quies: quam tribuno,
rum militum ex plebe gratia maietaſq, inter ſuos obti
nuit: ſolatium ſuit. Inſequentis anni principia ſtatim
ſeditione ingenti arſere: tribunis militum conſulari po
teſtate. Sp. Furio. Q. Seruilio. u. Licinio Menenio. u. P.
& Cloelio. M. Horatio. L. Geganio. Erat autem & materia
& cauſa ſeditionis acſ alienum: cuius noſcendi gratia:
Sp. Servilius Priscaus. Q. Cloelius Siculus cenſores ſacti:
ne rem aſcrent bello impediti ſunt. nanq trepidi nuncii
primo: ſuga deinde ex aſris legiones uolſcoB ingreſſas
ſines: populiariq paſſim romanum agrum attulere. In
qua trepidatione tantum abſuit: ut civilia certamina
terror externus cobiberet: ut contra eo inſolentior tri
buniea poteſtas impediendo delectui eſſet: donec con
diciones impoſitae patribus: ne quis quo ad bellatū cēt.
tributum daret: aut ius de pecunia credita diceret. eola
xamento plebis ſumpto: mora delectui non eſt ſacta. Le
gionibus nouis ſcriptis placuit duos exercitus in agrum

uolscum legionibus duisitis duci. Sp. Furius. M. Horatius dextror fus maritumam oram atq. Antium. Q. Servilius: & M. Gegamus leua ad montes Ecctram pergunt. Neutra parte boſtis fuit obuius: populaſioq. non illi uagae ſimilis: quâ uolſcus latrocinii more diſcordiam boſtium fraetus: & uirtutem metuens per trepidationem raptim fecerat: ſed ab iuſto exercitu iuſta ira facta: ſpatio quoq. temporis gravior quippe a uolſcis timentibus ne interim exercitus ab Roma exiret: incurſiones in extrema finium factae erant: romano contra etiam in boſtico cōmorandi cauſa erat: ut boſtem ad certamen alliceret. Ita omnibus paſſim tectis aqro: uicis q. etiam quibufdam exuſtis: non arbore fruſoſera: nô ſa tis in ſpem frugum reſictis: omni quae extra moenia fuit: hominum pecudumq. præca abacta: Romam utriq. reduciti exercitus paruo interuallo ad respirandum debitoribus dato. Poſteaqua quiete res ab boſtibus erant: celebrari de integro iuriſdicio: & tantum abeſſe ſpes ueteris leuandi ſoſ noris: ut tributo nowum ſoſenus contraberetur: in murum a cenſoribus locatum ſaxo quadrato faciendum: cui ſuecum bere oneri coacta plebes: quia quem delectum impedirent: non babebant tribuni plebis: tribunos etiam militares patri cios omnis coacta principum opibus fecit. L. Aemylium: P. Valerium iii. C. Veturium Seruium Sulpicium. L. & C. Quintios Cincinnatos. Iſdem opibus obtinuere ut adue: ſus latinos uolſcoſq. qui coniunctis legionibus ad Satricii cauſa babebant: nullo impediente: omnibus iunioribus ſacramento adactis: tres exercitus ſcriberent: unum ad praeſidium urbis: alterum: qui ſiqui alibi motus extitifſet: ad ſubita bella mitti poſſet: tertium longe ualidiffimù P. Valerius: & L. Aemylius ad Satricum duxere: ubi cuz aciem inſtruſtâ boſtium acquo loco inueniſſent: exteſplo

pugnatum: & ut nondum fatis claram victoriam: lic pro
ispere rei pugnam umber ingentibus procellis fufus diremit.
Polfero die iterata pugna: & aliquandiu aequa utute for
tunaq. latinae maxime legiones longa societate militia ro
manam edoctae restabant. eques immiffus ordines turba
uit: turbatis figna peditum illata: quantuq romana se unue
xit acies: tantum boffes gradu demoti: & ut ſemel induina
uit pugna iam intolerabilis romana uis erat. ſuli boſſes cu
Satricum: quod duobus millibus inde aberat: non caſtra v
peterent: ab equite maxime caſi: caſtra capta direptraq.
ab Satrico nocte: quae praelio proxima fuit: fugae ſimili ag
mine petunt. Antium: & cum romanus exercitus prope i
ueſtigiis ſequeretur: plus tamen timor quam ira celeritatus
babuit. prius itaq. moenia intrauere boſtes: quam romanus
extrema agminis capere: aut morari poſſet. inde aliquot
dies naſtando agro affumpri: nec romanis latis inſtruclus
apparatu bellico ad moenia aggredienda: nec illis ad ſube
undum pugnae caſum. Seditio tum inter antiates latinoſq.
coorta: cum antiates uiti malis: ſubadiq. bello: in quo & na
ti erant & conſenuerant: deditionem ſpectarent: latinos ex
diutina pace noua defectio recentibus adhuc animis ſero
ciores ad perſeuerandum in bello faceret: finis certaminis
fuit: poſſeaquam utriuſq. apparuit inbil per alteros ſtare:
quo minus incepta perſe querentur: latini profecti ab ſoci
tate pacis: ut rebantur: inbonette ſele uendicauerunt. anti
ates incoimodis arbitris ſalutarium conſilio: remotis: urbe
agroſq. romanis dedunt. Ita & rabies latinor: quia nec ro
manos bello ledere: nec uolſcos in agris retinere potuerant.
eo erupit: ut Satricum urbem: quae receptaculum primum
eis aduerſae pugnae fuerat: igni concrememarent. nec aliu te
& tum eius ſuperfuit urbis: cum faces pariter factis proſa

nificum unicerent: quam matris Matutae templum: inde eos
non sua religio: nec uerecundia deum arcuiffe dicitur: sed
uox borrenda aedita templo cum tristibus minis: ni nefa
dos ignes procul delubris amouiffent. incensos ea rabie i
petus Tusculum tulit ob iram quod deferto cōmuni consi
lio latinorum: non in societatem modo romana: sed etiam in
cuiatē se dediſſent: patentibus portis: cum improuto in
cidiffent: primo clamore oppidum practer arcei captus
eſt: in arcei oppidani refuſgere cum coniugibus ac liberis
nuntiſq. Romam: qui certiorē de ſuo caſi ſenatrum face
rent: miſtere. Haud ſeignius: quam fide populi romani di-
gnum fuit exercitus Tusculum ductus. L. Quintius: & Ser-
uilius Sulpicius tribuni militi duxere: clauſas portas Tu
ſculi: latinoſq. ſimul obſidentium atq. obſeſſor: animo bi-
moema tueri uident: illinc arcei oppugnare: terrere una
ac paucere. aduentus romanor: mutaucerat utriuſq. partis
animos: tuſcalanos ex ingenti moetu in ſuminam alacri
tatem: latinos ex prope certa fiducia mox capiendae ar-
cis: quoniam oppido potirentur: in exiquam de ſe ipsis
ſpem uerterat. Tollitur ex arcē clamor ab tuſculanis: ex
capitur aliquanto maior ab exercitu romano. utrinque urget
tur latini: nec impetus tuſcalanor: decurrentium ex ſu
periore loco ſuffinent: nec romanos ſubeuntes moema
molienteſq. obinces portar: arcere poſſunt: ſcalis prius
moema capta: inde effraeta clauſtra portar: & cum aceps
hōſtis a fronte: & a tergo urgetet: nec ad pugnam ulla uis:
 nec ad fugam loci quicquam ſupereſſet: in medio caeſi ad
 unum omnes. Recuperato ab hōſtibus Tusculo: exercitus i
 Romam eſt reductus. Quanto magis proſperis eo ōno bel
 lis tranquilla omnia foris erant: tanto in urbe uis patrum
 indies miſeriacq. plebis ereſcebant: cum eo ipſo: quod necſ

ſe erat ſolui: facultas ſoluendi impediretur. Ita q. cum exre
iam nihil dari poſſet ſama & corpore iudicati: atq. addici
creditoribus ſatiffaciebant: poenaq. inuicem fidei cesserat.
adeo ergo obnoxios ſummiferant animos non infimi ſolū
ſed principes etiam plebis: ut non modo ad tribunatūmi
litum inter patricios petendum: quod tanta ui: ut liceret te
tenderant: ſed ne ad plebeios quidem magiſtratus: peten
dolq. ulli uiro acri experientiq. animus eſset: poſſessione q.
honoris uſurpati modo a plebe per pancoſ annos recupe
raſſe in perpetuum patres uiderentur. Ne id nimiumlae
tum parti alteri eſset parua: ut placruŋq. ſolet: rem ingen
tem moliundi cauſa interuenit. M. Fabii Ambuſtī poteris
uri: tum inter ſui corporis homines: tum etiam ad plebē:
quod baud quaquā inter id genus contemptor eius babe
batur: filiacē duae nuptae Ser. Sulpicio maior: minor. C. Li
cinio Sroloni erat illuſtri quidem uiro: ſed tamen plebio
eaq. ipſa affinitas baud ſpreta gratiam Fabio ad uilgus o
quaeſierat. Forte ita incidit: ut in Ser. Sulpicii tribuni mili
tum domo ſorores Fabiae cum intet ſe: ut fit ſermonibus
tempus tererent: liſtor Sulpicii cum is de foro ſe domum
reciperet: forem: ut mos eſt: uitga percuteret: cum ad id
moris eius inſueta expanuſſet minor Fabia: riſu ſorori ſu
it miranti ignorare id ſorore. Caeterum is riſus ſtumulos
paruis mobili rebus animo muliebri ſubdidit: frequentia
quoq. proſequentium rogantium q. nunquid uellet: credo
fortunatum matrimonium ei ſororis uilſum: ſuiq. ipſam
malo arbitrio: quo a proximis quiſq. minime anteiri uult.
pocnituiffe. confuſam eam ex recenti moru animi cu pa
ter forte uidiffet: percutētatus ſatin ſalue: auertentē cau
ſam doloris: quippe nec ſatis piam aduerſus ſorore: nec ad
modum in uirum bonorificam elicit comiter ſcifcitando:

ut fateretur: eam esse caufam doloris: quod iuncta effet
impari nupta in domo: quam nec honos: nec gratia intra
re posset: consolans inde filiam Ambustus bonum ani
mum babere iussit: eodem propediem domi uisuram bo
notes: quos apud fororem uiderat. Inde consilia inire cu
genero coepit. adhibito. L. Sextio strenuo adolescente: &
cuius spei nibil practer genus patricium deeflet. Occasio
udebatur rerum nouandae propter ingentem uim aerts
alieni: cuius leuamen mali plebs nifi fuis in lummo impe
rio locatis nullum speraret: accingendum ad eam cogita
tationem esse conando agendoq. iam co gradum feciſſe
plebeios: unde ſi porto annitantur peruenire ad ſumma.
& patribus acEquari tam honore quauiutute posſent. in
praefentia tribunos plebis fieri placuit: quo in magistra
tu ſibimet ipſi uiam ad caeteros honores aperirent. cre
ati tribuni. C. Licinius &. L. Sextius promulgauere le
ges omnes aduerſus opes patricior & pro commodis
plebis: unam de aere alieno: ut deducto eo de capite: qd
uſuris pernumeratum effet: id quod ſupereſſet: trienio
aequis portionibus perſolueretur: alteram de modo a
groB: nec quis plus quingenta iugera agri poſſideret: terti
am ne tribunob militum comitia fierent confulum, utin
alter ex plebe crearetur: cuncta ingentia: & quae ſine cer
tamine maximo obtineri non poſſent. Omnium igitur ſi
mul rerum: quare imodica cupido inter mortales est: a
ori pecuniae: honob discriminine propoſito: conterriti pa
tres cum trepidas ſſent publicis priuatiq consilis: nullo
remedio alio practer expertam multis tam ante certami
nibus interceſſionem: collogas aduerſus tribunicias to
gationes comparauerunt: qui ubi tribus ad ſuffragium
ineundum citari a Licinio Sextioq uiderunt: ſupati patr

praefidiis: nec recitari rogationes: nec solemnem quicquab
aliud aſeſſendum plebi fieri paſſi ſunt. Iam fruſtra ſaepe
confilio aduocato: cum pro antiquatis rogationes eſſent:
bene habet: inquit Sextius: quandoquidem intercedio
nem pollere placet: iſto ipſo taelo tutabimur plebem. agi
te dum comitia indicite patres tribunis militum creandis
faxo ne iuuet uox iſta uero: qua nunc concinentes collegas
noſtros tain laeti auditis. Haud irritae cecidere minae: co
mitia practer aedilium tribunorum, plebis nulla ſunt ha
bita. Licimus Sexti uſq[ula] tribuni plebis reſeſt: nullos eurru
les magiſtratus creari paſſi ſunt: eaq[ui] magiſtratum ſoli
tudo & plebe reſſiciente duos tribunos: & bis comitia tri
bunor: militum tollentibus per quinquennium urbem te
nuit. Alta bella optime quiuerunt: Veliterim coloni gefti
entes ocio: q[ui]d nullus exercitus roſnanus eſſet: & agrum ro
manum aliquotiens incurſauere: & tuſculum oppugnare
adorti ſunt: eaq[ui] res tuſculam is ueteribus ſociis nouis cuni
bus opem orantibus: uerecundia maſume non patres mo
do: ſed etiam plebem mouit remittentibus tribunis plebis
comitia per interregem ſunt habita: creariq[ula] tribuni miſ
tum. L. Furius. A. Manlius: Ser. Sulpicius: Ser. Cornelius
A. & C. Valerii baud quaqua[ta] tam obediencem in dectu
qua[na] in comitiis plebem habuere: ingentiq[ula] contentione ex
ercitu ſcripto proſeſt: non ab Tuſculo modo ſummouere ho
ſtan: ſed intra ſua metipſum moenia compulere: obſidebä,
turq[ula] baud paulo ui maiore Velitrac: quam tuſculum obſeſ
ſum fuerat: nec tamen ab eis: a quibus obſideri coeptae erat:
expugnari potuere. Ante noui creati ſunt tribuni militus
Q. Servilius. C. Veturius. M. Aulus: & M. Cornelius. Q. g.
Quintius. M. Fabius: niſib ab bis quidem tribunis ad Veli
tras factum memorabile. In maiore diſcrimine res domi

uertebantur: nam praeter Sextium Liciumque latores legi
am. vii. tribunos plebis refectos: Fabius quoque tribus mi
litum Stolonis fecer: quarum legum auctor fucrat: earum su
asorem se baud dubium ferebat: & cum octo ex collegio trib.
pl. primo intercessores legum fuissent: quinque soli erant: & ut
ferme solent: quia suis desideunt capti & stupentes animi uo
cibus alienis id modo: quod domi praeceptum erat: intercelli
oni suae practendebant: Velutris in exercitu plebis magnâ par
tem esse: in aduentum militum comitia deferri debere: ut u
nuerfa plebs de suis cōmodis suffragium ferret. Sextius Lici
nufq. cum patre collegarum: & uno ex tribus militu Fabio
artifices iam tot annos usu tractandı animos plebis: primo
res parrum productos interrogando de singulis: quae fereba
tur ad populum: fatigabant: auferentne potulare: ut cumbi
na uigera agri plebi diunderentur: ipsis plus quingenta uge
ra habere liceret: ut singuli prope trecentos cimum posside
rent agros plebizo homini uix ad rectum necessarium aut lo
cum lepultaecus suus pateret ager: an placeret fœnore circu
uentam plebem: ni potius: quam sotem creditam solutat: cor
pus in nerverum ac supplicia dare: & gregatim quondicte de
foro addictos duci: & repleri nimetis nobiles domos. & ubi
cunque patricius habitet: ibi carcerem priuatum esse: H acce
indigna miserandaque auditu cum apud timentes sibimetip
lis maiore audientium indignatione quam sua increpuisset:
atqui nec agros occupandi modum: fœnore trucidandi ple
bem alium patribus unquam fore affirmabant: nisi alterum ex
plebe consulem custodem suae libertatis plebs fecisset: con
temni iam tribunos plebis: quippe quae potestas iam sua ip
sa uim frangat intercedendo: non posse acquo uire agi: ubi
imperium penes illos: penes se auxilium tantum fit: nisi im
perio cōmunicaro: nunquam in parte plebem pari reipubli

ce fore: nec esse quod quifquæ latis putet: li plebeiorum ra
tio comitus confularibus habeatur: nisi alterum confu
lem urib, ex plebe fieri necesse fit: neminem fore. An iâ
memoria exisſe cum tribunos militum idcirco potius q,
conſules creari placuiffe: ut & plebeus ſummus bonos
pateret. iii. & xl. annis neminem ex plebe tribunum mili
tum creatum esse: qui crederent duobus ne in locis ſua uo
luntate impertituros plebi honorem: qui octona locatri
bunis militum creandis occupare ſoliti ſint? & ad confu
latum uiam fieri paſſuros: qui tribunatum ſeptum tâdiu
habuerint: lege obtinendum esse: quod comitis per ora
tiam nequeat: & ſeponendum extra certamen alterum
conſulatum: ad quem plebi ſit aditus quoniam in certa
mine relictus: praemium ſemper potentioris futurè ſit.
nec iam posse dici id quod iam antea iactare ſoliti ſint:
non esse in plebeis idoneos uiros ad cur rules magiſtrat?
nunquid enim ſecordius: aut ſegnius reſpu. adminiſtra
ri poterſt poſt. P. Liceii Calui tribunatum: qui primus ex
plebe creatus ſit: quam per eos annos gelta ſit: quibus pri
ter patricios nemo tribunus militum fuerit: quin còtra
patricios aliquot damnatum poſt tribunatum nemine
plebeium. quaestores quoq: ſicut tribunos militu paucis
ante annis ex plebe coeptos creari: nec ulius cœ po. Ro.
poenituisse: conſulatum ſupereſſe plebeius: eam esse arce
libertatis: id column: ſi eo peruentum ſit: tum populum
romanum uere exactos ex urbe reges: & ſtabilem liberta
tem ſuam exiſtimaturum: quippe ex illa die in plebe ué/
tura omnia quibus patricii excellant: imperium atq. ho
norem glori am belli genus nobilitate: magna iſſis fruen
da: majora liberis relinquenda. Huius generis orationes
ubi accipi undere: nouam rogationem promuſquant: ut pro

dumini iuris facris faciundis decēuiri crecentur: ita ut pars ex plebe: pars ex patribus fiat: omniumq earum rogationum comitia in aduentum eius exercitus differunt: qui Velitras obſidebat. Prius circunactus eſt annus: quam a Velitris reducterentur legiones ita ſuſpenſa de legibus res ad no uos tribunos militum dilata. Nam plebis tribunos eoff dem duos utiq: quia legum laiores erant: plebs reficie bat. tribuni militum creati. T. Quintius Ser. Cornelius: Ser. Sulpicius. Sp. Servilius. L. Papyrius. L. Veturius. Principio ſtatum anni ad ultimā dimicationē de legibus uentum: & cum tribus uocarentur: nec interceſſioolle garum latoribus obſtaret: trepidi patres ad duo ultima auxilia ſummum imperium ſuumum ad cuem decut runt: dictarorem dici placet: dicitur. M. Furius Camill? qui magiſtrum equitum. L. Aemylium cooprat. Legu quoq laores aduerſus tantum apparatum aduerſariorum: & ipſi cauſam plebis ingentibus armant animis: confiłoq plebis in dicto tribus ad ſuffragium uocant: ei dictator ſſipatus agmine patricior plenus irae mina rumq: ſonſediffet: atq ageretur res ſolito primum certa mine inter ſe tribunor plebis ſerentium legem intercedentumq: & quanto iure potentior interceſſio erat: tā tum uinceretur ſauore legum ipſarum latorumq: & uti rogationes primae tribus dicerent. Tum Camillus qua doquidem: inquit: quitites iam uos tribuniaſa ſibido po tectas regit: & interceſſionem ſeceſſione quondam ple bis partam uobis eadem ui facitis irritam: qua peperi ſtis: non reip. magis uniuersae: quam uelſtra cauſa die tator interceſſioni adero: euerſumq uelſtrum auxilium imperio tutabor. itaq ſi. C. Licinius: &. L. Sextius iter ceſſioni collegab: cedunt: nihil patricium magiſtratum

inferam consilio plebis: si aduerfus intercederint, tanquam captae cuitati leges imponere tendent: uim tribuniciam a leipfa diffoluti non patiar. A duerfus ea cum contempra tribuni plebis rem nibilo feci us peragerent: tum pereat? ura Camillus litteres: qui de medio plebeem emueret: miſit: & addidit minas: si pergerent: sacramento omnes iuntores adacturum: exercitumque extemplo ex urbe edicturum. Terrorem ingentem incufferat plebi: ducibus plebis accen, dit magis certamine animos: quam minuit: sed neutro re inclinata magis tratu ſe abdicavit: ſeu quia utio creatus erat: ut ſcripſere quidam: ſeu quia tribuni plebis tulerit ad plebem: idque plebs feci: ut ſi. M. Furius pro dictatore quid egifer: quingentummillium acris mulcte eſſet. Sed auſpiciis magis: quam nam exempli rogatione deterritum tum ipfius uiri facit ingenium: tum quod ei ſuſfectus eſt ex templo. P. Manlius dictator: quem quid creari attinebat id certamen: quo M. Furius eſſet: & quod eundem M. Furius dictatorem inſequens annus habuit: haud ſine pudore certe fractum priore anno in ſe imperium repetitur: ſimul quod co tempore: quo promulgatum de mulcte euis traditur: aut & buic rogationi: qua ſe in ordinem cogi uidebat: obſterere po tuit: aut ne illas quidem propter quas: & bace lata erat: im pedre: & quod inſo ad memoriam noſtram tribuniciis conſu laribus, certatum uiribus eſt: dictatura eam ſemper altius falti, quin fuit. Inter priorem dictaturam abdicatam: nonamque Manlio initam: ab tribunis uelut per interregnum consilio + plebis habito: apparuit quae ex promulgatis plebi: quae la toribus gratiora eſſent: nam de foenore atque auro rogationes iubebant: de plebeio conſulatu antiquabant: & perſecta utra q. res eſſet: in tribuni ſe in omnia ſimul conſulere plebem dixiſſent. P. Manlius deinde dictator rem in caufam plebis in

clinavit. C. Licinio: qui tribus militum fuerat: magistro e-
quitum de plebe dicto. Id aegre passos patres accipio: dicta
torem propinqua cognitione Licini se apud patres excusa-
re solitum: simul negantem magiftri equitum maius: quam
tribuni confularis imperium eſſe. Licinius Sextiusq[ui] tri
bunorum plebis creandorum indicta comitia eſſent: ita ſe
gerere: ut negando iam ſibi nelle continuare honore: accerri
me accenderent ad id quod diffimulando petebant: plebe.
Nonum ſe annum iam uclut in aciem aduerſus optimates
maximo priuatum periculo: nullo publico emolumento ſta-
re: confenuiffe iam ſecum: & rogationes promulgatas: & ut
omnem tribunicia potestatis: primo intereſſione collega-
rum in leges ſuas pugnatum eſſe: deinde ablegatione iuue,
tutis ad ueliterum bellum: poſtremo dictatorium ſulmen
in ſe intempratum: iam nee collegas: nee bellum: nee dicta
torem obſtare: quippe qui etiam omen plebeio confuli: ma-
gistro equitum ex plebe dicendo dederit: ſeipſam plebem
& cōmoda morari ſua: liberam urbem ac forum a creditori
bus: liberos agros ab inuſtis poſſefforibus: extemplo ſi ue
lit habere poſſe. Quae munera quando tandem ſatis gra-
to animo acſimaturus: ſi inter accipiendas de ſuis como
dis rogationes ſpem honoris latoribus earum incidant: no
eſſe modestiæ Po. Ro. id poſtulare: ut ipſe foenore leuer:
& in agrum miuria poſſeffum a potentibus inducatur: per
quos ea confecutus ſit: ſenes tribunícios non ſine honore
tantum: ſed etiam ſine ſpe honoris relinquat. Proinde ipſi
primum ſtatuerent apud animos quid uellent: deinde co-
mitiis tribunicis declararent uoluntatem: ſi cominectim
ſerre ab ſe promulgatas rogationes uellent: eſſe quod e-
ſdem reſicerent tribunos plebis: perſaturos enim: quae
promulgauerint: ſin quod cuiq[ui] priuatim opus ſit: id mo

do accipi uelint: opus esse nibil inuidioca continuatione i
honoris: nec se tribunatum: nec illos ea: quae promulga
ta sint: habituros. Aduerimus tam oblituatam oratione
tribunor cum prae indignitate rerum situ por filentiuq
inde caeteros patrum defixisset: Ap. Claudius Crassus
nepos decuiri dicitur odio magis iraq: quam s pe ad di
suadendum processisset: & locitus in banc sententia esse.
Neq novum: neq inopinatum mibi sit quirites: si quod
unum familiae nostre semper obectum est ab seditionis
tribunis: id nunc ego quoq audiam: claudiae gentis ia
inde ab initio nil antiquius in rep. patrum maiestate su
isse: semper plebis comodis aduerfatos esse: quonc alter
neq nego: neq inficias eo: nos ex quo alici sumus simul
in ciuitatem & patres enixe operam dedisse: ut per nos
aucta potius: quâ imminuta maiestas earu centium iter
quas nos esse uolueris: dici uere posset. illud alterum
pro me maioribus meis contendere auſim quirites: nifi
quae pro univerſa rep. fiant: ea plebi tanquam aliam inco
lenti urbem aduerſa quis puter: nibil nos neq priuatos
neq in magistratibus: quod incoimodum plebi effet: scie
tes feciſe: nec ullum factum dictumue nostru contrau
tilitatem ueltrâ: & si quaedam contra uoluntate fuerint:
uere referri posse. An hoc si claudiae familiae non ſim:
nec ex patricio ſanguine ortus: sed unus quiritium qui
libet: qui modo me duobus ingenuis ortum & uiuere in
libera ciuitate ſi am: reticere posſum. L. illum Sextium:
& C. Licinium perpetuos: si diuſ placet: tribunos: tantum
licentiaem nouem annis: quibus regnant: ſumpſiffe: ut uo
bis negeat potestatem liberam ſuffragii non in comitus
non in legibus iubendis permiffuros esse? sub conditio
ne: inquit: nos reficietis decimum tribunos. quid est a

liud dicere quod petunt alii nos adeo fastidimus: ut
line mercede magna non accipiemus. Sed quae tandem
iffa merces est: qua uos semper tribunos plebis habe
amus: ut rogationes inquit nostras: seu placent: seu di
splicent: seu utiles: se inutiles sunt: omnes coniuncti
accipiatis. Obsecro uos Tarquinii tribuni plebis puta
te me ex media concione unum ciume succlamare:
bona uenia ueftra liceat ex his rogationibus legere:
quas salubres nobis censemus esse: antiquare alias: no
inquit: licebit tu de foenore: atq. agris: quod ad uos p
tinet: uibeas: & hoc portenti non fiat in urbe romana
uti illum. L. Sextium: atq. bunc. C. Licinium consules:
quod indignaris: quod abominaris: uideas: aut omni
accipe: aut nibil fero: ut si quis ei: quem urgebat fames
uenenum ponat in cybo: & aut abestinere eo: quod ui
tale fit: uibeat: aut mortiferum uitali admisceat. Et
go si esset libera baccas cuitas: non frequentes succlamat
sent. abi bunc cum tribunatibus & rogationibus tuis: eo
quid si tu non tuleris: quod comodum est populo acci
pere: nemo erit: qui ferat illud: Si quis patricius: si quis
quod illi uolunt inuidiostus esse Claudius diceret: aut
omnia accipe aut nibil fero: quis uefstrum quirites fer
det: nunquam ne uos res potius qua auctores specta
bitis: sed omnia semper quae magistratus ille dicer
secundis auribus: quae ab nostrum aliquo dicentur:
adueris si accipietis? At hercule fermo est minime ei
nilis. Quid rogatio qualis est: quam auobis indignan
tur antiquatam: semoni quirites simillima. consules
inquit rogo ne uobis quos uelitis: facere liceat: an aliter
rogat: qui utiq. alteru ex plebe fieri consulem iubet: nec
duos patricios creandi potestatem uobis permittit?

Sibodie bella sint: quale etbrufcum fuit: cum Porsena la
niculum infedit: quale gallicum modo: cum practer capt,
totium atq. arcem omnia bacc boſtium erant: & consulati
cum boe. M. Furio: & quolibet alto ex patribus. L. ille Sc
ſtius peteret: poſſeris ne ferre Sextium band pro dubio co
ſulem eſſe. Camillum de repulſa dimicare. Hoccine eſt i
cōmune bonores uocare: ut duos plebios fieri confules li
ceat: duos patricios non liceat? & alterum ex plebe creari
necesse ſit: utrunq. ex patribus practerire liceat? Quae o
nam ifta ſocietas: quacnam comfortio eſt: parum eſt: ſi eu
ius pars tua adbue nulla ſuit: in partem eius uens: niſi t
partem petendo totum traxeris: rimeo inquit: ne ſi duos
licebit creari patricios: neminem erectis plebeium. Quid
eſt aliud dicere: quia indignos ueltra uoluntate creatuti
non eſtis: neceſſitatem uobis creandi: quos non uultis ipo
nam: quid ſequitur: niſi ut ne beneficium quidem debe
at populo: ſi cum duobus patricius unus peticerit pleber?
& ſege ſe non ſuffragio creatum dicat? Quomodo extor,
queant: non quomodo perant bonores: quaerunt: & ita:
maxima ſunt adepturi: ut nibil ne pro minimis quid e de
beant: & occasionibus porius qua uriute pere re bonores
malunt. Eſt aliquis: qui ſe inſpici: qui acrimari fastidiat?
qui certos ſibi uni bonores inter dimicantes competitores
aequum cenſeat eſt: qui ſe pro arbitrio ueltra eximat: q
ueſtra neceſſaria ſuffragia pro uoluntariis: & ſerua pro
liberis faciat: omitto Licinum Sextium: quor. annos
in perpetua potestate tanquam regum in capitolio nu
meratis. quis eſt bodie in cimitate tam bumilis: cui non
ua ad consulatim faciilor per ſtius legis occasione: qua
nobis ac liberis noſtris fiat: ſiquidem ne cum uolueritis
quidem creare: interdum poteritis: ſtos etiam ſi noluc
ris: necesse ſi.

necesse ſi.

ritus necesse fit. De indignitate satis dictum est: & cum dignitas ad hominem pertinet, quid de religionibus arcu auspiciis: quae propria deorum immortalium contempluo atque iniuria est: loquar auspiciis: bancè urbem conditam esse: auspicus bello & pace: domi militiae, omnia geri: quis e: qui ignoret: penes quos igitur sunt auspicia more majorum? nempe penes patres: nam plebeius quidem magistratus 4 nullus auspicato creatur: nobis adeo propria sunt auspicia: ut non solum quos populus creat patricios magistratus non aliter: quâ auspicato creet: sed nos quoque ipsi seneffragio populi auspicato interregem prodamus: & privatim auipscia babeamus: quae isti nec in magistratibus quidem babeat. Quid igitur alid: quam tollit ex cimitate auspicia: qui plebè os confutes creando: a patribus qui soli eababere possunt: aufert: Fludentunelicet religiones: quidem est: si pulli non palcentur: si ex eanea tardius exierint: si occiderit amicâ parua sunt baccated parua ista non contemnendo maiores non sunt maximam bancè rem fecerunt: nunc nos tanquam iâmi, bul pace deorum opus sit: omnes cerimonias polluimus: nulgo et go pontifices: augures: sacrificuli reges creentur: eulibet api cœm dialem: dummodo homosit: iponamus: tradimus ancylla: penetralia: deos: deorum curam: quibus nefas est: non leges au spicato ferantur: non magistratus creent: nec centuriatis: nec curiatis comitis patres auxfores fiant: Sex. & Liceimus tanquam Romulus: ac Tacius in urbe romana regent: quia per cumas alienas: quia agros dono dant: tanta dulcedo est ex alienis fortunis præedandi: nec in mentem uenit altera lege solitudinis uasitas in agris fieri pellendo finibus dominos: altera fidem abrogari: cum quâ omnis humana societas tollit? Omnum rerum causa nobis antiquandæ censæ istas rogationes: quod faxitis: deos uelum fortunare. Oratio Ap. ad id

modo ualuit: ut tempus rogationum iubendae proferre
tur. Refechi decimum iidem tribuni Sex. & Licinius de
cœuris sacrorum ex parte de plebe creandis pertulere.cre
an quinque patrum quinque plebis: graduq[ula] eo iam uia fa
da ad consulatum uidebatur. Hac victoria contenta e
plebs cœffit patribus: ut praefentia consulum mentione
omiffa tribuni militum crearentur. creati. A. & M. Cor
nelii: iteru. M. Geganius. P. Manlius: L. Veturius. P. Va
lerius vi. Cum praeter Velitrapu obfidionem: tardi magis
tem exitus: quam dubi: quietae externae res romanis
cœffent: fama repens belli gallici allata perpulit cuirase
ut. M. Furius dictator quint. diceretur. is. T. Quintium
Penum magiftrum equitum dixit. Bellatum cum gallis
co anno circa anienem flumen auector eft. Cincius: indy
tamq[ui] in ponte pugnam: qua. T. Manlius gallum: c[ui] quo
prouocatus manum conferuit: in conspectu duob[us] exer
cituum caesum torque spoliavit tum pugnatam. Pluri
bus auectoribus magis adducor: ut credam decè baud mi
nus poft ea annos ca acta: hoc autem anno in albano a
gro cum gallis dictatore. M. Furio ſigna collata: nec du
bia nec difficilis romanis: quanquam ingentem galli terro
rem memoria pristinae cladis attulerat: victoria fuit.
multa millia barbarorum in acie: multa captis castris cæſa:
palati alii Appuliam maxime petentes cum ſuga ſe lon
ginqua: tum quod paſſim eos ſimil pauor terrorq[ui] diſu
lerant: ab hoſte ſefe tutati ſunt. Dictatori confenſu pa
trum plebifq[ui] triumphus decretus. Vix dum perſunctu
eum bello: atrocior domi ſedino excepit: & per ingentia
certamina dictator ſenatufq[ui]tus: ut rogationes tribu
niciac acciperentur: & comitia consulum aduerſa nobi
litate habita: quibus. L. Sex. de plebe primus c[oe]ſul fact?

Et in bis quidem finis certaminum fuit: quia patricii se
auctores futuros negabant: prope secessionem plebis res
terribiles, minas alias civilium certaminum uenit: cum
tamen per dictatorem condicionibus fedatae discordie
funt: conceffum, ab nobilitate plebi de consule plebeio
a plebe nobilitati de praetore uno: qui ius in urbe dice,
ret ex patribus creando. Ita ab diutina ira tandem in
concordiam redactis ordinibus: cum dignam eam rem
Senatus cesseret esse: merito, id si quando unquam alias
deum immortalium cauſa libenter facturos fore: ut ludi
maximi fierent: & dies unus ad triduum adiueretur: re
culantibus id munus aedilibus plebis: condlamatum a/
patriciis eſt iuuenibus ſe id honoris deo: ſinfortunii cau
ſa libenter acturos: ut aediles fierent. quibus cum uni
ueris gratiæ actae essent: factum Senatus conſultu: ut
duos viros aediles ex patribus dictator populum roga
ret: patres auctores omnibus eius anni comitiis fieret.

NNVS HIC Erit infligis noum bo
minis confulatu: infligis nouis du
obus magistratibus: praetura & cu
ruli aedilitate: bos sibi patricii qua
fiuere honores pro concefflo plebi al
tero confulatu. Plebs confulatu. L.
Sextio: cunis lege partus erat: dedu
Patres praeturam. Sp. Furio. M. fu-

rio Camillo: Aedilitarem Gn. Quintio Capitolino: & P.
Cornelio Scipionem gentium viris: gratia campestri
ceperunt. L. Sextio collega ex patribus datus. L. Aemy
lius Mamereus. Principio anni & de gallis: quos primo
palatos per appulam congregari iam fama erat: & her
nicor- defectione agitata mentio. Cum de industria e
omnia: ne quid per plebeium confulem ageretur: profer
rentur: silentium omnium rerum ac influicio simile omni
fuit: nisi quod non patientibus racitum tribumis: pro co
sule uno plebeio tres patricios magistratus curulibus fel
lis praetextatos tanquam confules sedentes nobilitas sibi
sumpserunt: praetorem quidem etiam iura reddentem: &
collega confulibus atque in dem auspicis creatum. Verecum
dia inde impofita est: tenatui ex patribus iubendi aediles
curules creari: primo ut alternis annis ex plebe fierent co
uenerat: poſtea promiscuum fuit. Inde. L. Genitio: & Q.
Scrutio confulibus: & ab ſeditione: & abello quietis rebus
ne quando a metu ac periculis nacarent pessilenta inges

orta: cenſorem: aedilem: curulem: tres tribunos plebis mor
tuos ſerunt: pro portione & ex multitudine alia multa ſu
nera ſuſſe: maximeq: eam p[est]ilentiam inſignem mors qua
matura tam acerba. M. Furi ſecit: ſuit enim uere uir unicus
in omni fortuna pr[inceps] pace belloq: priuſquam exulatū
iret: clarior in exilio uel deſyderio ciuitatis: quae capta ab
ſentis impleo[ra]uit opem: uel felicitate: qua reſtitutus in pa
triam: ſecum patriam ipſe reſtituit. par deinde per quinq,
&. xxx. annos: tot enim poſtea uixit: titulo tantac: gloriae
ſuit: dignuſq: babitus: quem ſecundum a Romulo condi
torem urbis ſomanac ſerrent. Et boe & inſequenti anno.T.
Sulpicio Potito. C. Liceinio Stolone consſulibus p[est]ilentia
ſuit: eo nihil dignum memoria actum: niſi q[ui]d pacis deum
expoſcendae cauſa tertio tum poſt conditam urbem lechi
ſternium ſuit: & cum uis morbi nec humanis consſiliis nec
ope diuina leuaretur: uietis ſuperſtrione animis: ludi q[
]ui ſcenici noua res bellicoſo populo: nam circa modo ſpe
etaculum fuerat: inter alia c[ele]tis urae placamina inſtitu
ti d[ic]untur. Cactere parua quoq: ut ferme principia om
nia: & ea ipſa p[ere]grina res ſuit: ſine certamine ullo: ſine
unitandorum earinum actu: ludiones ex Etbruria ac
cin ad t[ib]icinis modos ſalrantes habu[n] indecoros motus mo
te tuſco d[b]abant. initari deinde eos tuuentus ſinul me[n]
ditis inter ſe iocularia fundentes uerſibus coepere: nec
abſon[i] a uoc[em] motus erant. A ccepta itaq[us] res ſaepius q[ui]
ſurpando excitata uerna c[ulis] artificibus: quia bif[ter] i
tuſco uerbo l[udio] uocabatur: nomen b[istr]ionibus in di[n]
qui non ſi[mi]t ante ſeſcenino uerſu ſinilem in com[po]ſitū
temere ac rudem alternis iac[eb]ant: ſed imple[ta]s modis
ſatyras deſcripto iam ad t[ib]icenem cantu motuq[ui] congru
enti per[age]bant. Limus poſt aliquot annos: qui ab ſatv/

ris auſus eſt primus argumento fabulam facere idem
ſcilicet: id quod omnes timuerant ſuor carminu aſtor
dicitur: cum ſepius reuocatus uocem obtudiffet: ueniapc
tita puer ad canendum ante tubicem cum ſtatuiffet:
canticum egiffe aliquanto magis ingente motu: quia ni
bil uocis uſus impediebat inde ad manum cantari histrionibus
coeptum: diuerbia q tantum ipſor uoci reliſta.
Poſtea quâ lege hac fabular ab rifiu ac soluto ioco res a
uocabatur: & ludus in arte paulatim uerterat: iuuentus
bistronibus fabellar actu reliſto: ipfa inter ſe more anti
quo ridicula intexta uerſibus iactare cepit: quae exo
dia poſtea appellata: conferta q fabellis potriffimum at
tellatis ſunt: quod genus ludorum ab oſcis accepti tenui
it iuuentus: nec ab bistrionibus pollui paſſa eſt. eo inſi
tutum manet: ut actores attellan nec tribu moueant:
& ſtipendia tanquam expertes artis ludicre faciant. In
ter alia parua principia rer ludor quoq prima ori
go ponenda uifa eſt: ut appareret: quam ab ſano initio
res in hanc uix opulentus recognis tolerabilem inſaniam
uenerit. Nec tamen ludor primum initium procutan
dis religionibus datum: aut religione animos: aut corpo
ta morbis leuauit: quin etiam cum medios forte ludos
circus tyberi ſuperſuo irtigatus impediffet: id uero ue
lut auerſis iam diu aspernantibus placamina irae ter
rorem ingentem fecit. Itaq C. Genuit. L. A emylio Ma
terco. II. conſulibus: cum piaculor magis con quiſitno
animos: quam corpora morbi afficerent: repetitum ex
ſenior: memoria dicitur peſtulentiam quondam clauo
ab dictatore fixo ſedat. A reiſligione adductus ſenat
dictatorem claui figendi cauſa iuſſit. dictus L. Manli
Imperioſus: is T. Pinarium magiſtrum equitum dixit.

Lex uctuſa ex priscis litteris uerbis, ſcripta: ut qui prætor maximus ſit, idibus ſeptembribus dauum pangat: fi xus ſuit dextero lateri aedis Iouis optimi maximi ca qua parte Mineruae templum eſt: eum dauum: quia rarae per ea tempora litterae erant: notam numeri annor: ſuſſe ferunt: eoq. Mineruae templo dicatam legem: quia nume rus Mineruae inuentum ſit. Volſeinis quoq. dauos indi ces numeri annor: fixos in templo Nortiae etbruſcae de ac comparere diligens talium monumentorum auctor Cintius affirmat. M. Horatius conſul ex lege templum Iouis optimi maximi dedicauit anno poſt reges exactos. a conſulibus poſtea ad dictatores: quia maius imperium erat: ſolemne clauſi ſingendi tranſlatum eſt. Intermiſſo deinde more: digna etiam per ſe uifa eſt res: propter quam dicta tor crearetur. qua de cauſa creatus. L. Manlius perinde ac rei oerendae ac non ſoluendae religionis gratia creatus eſ ſet: bellum bernicum affectans delectu acerbo iuuentur: agitauit: tandem, omnibus in eum tribunis plebis coortis. ſeu ui: ſeu uerecundia iuſtus dictatura abut. Neq. eo mi nus principio inſequentis anni. Q. Servilio Hala. L. Ge nutio conſulibus dies Manlio dicitur a. M. Pomponio tri buno plebis. acerbitas in delectu non damno modo cuius ſed etiam laceratione corporis lata: partim uirgis caeſis: q ad nomina non respondiſſent: partim in uincula ductis inuifa erat. & ante omnia inuifum ipſum ingenium atrox: cognomenq. Imperioſi graue liberae ciuitati ab oſtentati one ſcaeuicæ aſcitum: quam non magis in alienis quam proximis: ac in ſanguine ipſo ſuo exerceret: criminq. ei tribunus inter caetera dabat: quod filium iuuenem nul lius probri coopertum extorrem urbe: domo: penatibus: ſoto: luce: congreſſu aequalium prohibitum: in opus ſer

uile prope in carcerē arq. in ergaftulum dederit: ubi sum,
mo loco natus dictatorius iuuenus quotidianam inferia
diseeret uere imperioſo patre ſe natum eſſe. at quam ob,
no xam? quod inſacuſtior ſit & lingua impromptus: o
quod naturae damnum utrum nutriendum patri ſi quæ,
quam in eo buſanu eſſet: an caſtigandum ac uexatione,
ſigna faciendum ſuſſe: ne mutas quidem beſtias minus
alere ac ſouere: ſi quid ex progenie ſua paſt. proſperu ſit.
at hertule. L. Manlium malum malo augere ſilii: & tardi,
tatem ingenui inſuper premerc: & ſi quid in eo exiſium t
naturalis uigoris ſit: id extinguere uita agreſt & iuſtico
cultu inter pecudes babendo. Omnium potius bis crimi,
nationibus: quam ipſius iuuenis irritatus eſt animus: qu-
contra ſe quoq. parenti cauſam iuvidiac atq. criminu eſſe
acore paſſus: ut omnes diu homineſq. ſcirent ſe parenti o,
pein latam: qua unuueris eius malle: capit consilium rudis
quidem atq. agreſtis ammi: & quanquam non eujus exſe,
pli tamen pietate laudabile. Inſcientibus cum eis cultro ſuc
cinet us mane in urbein atq. a porta domum conſeſtum ad
M. Pomponium pergit tribunum: tamitori opus eſſe ſibi do-
mino eius conuenuo extemplo ait: nunciarct. T. Manlium
Luci filium eſſe. mox introdutus & enim percutit iram
patrem ſpes erat aut criminis aliquid noui: aut consilu ad
rem agendam deferre: ſalute accepta redditaq. eſſe ait: qua-
cum co agere arbitris remotis uelit. procul inde omnibus
abre iuſſis: cultrum ſtringit: & ſuper lectum ſtans ferro i,
tento: niſi: in quae ipſe concepiffet uerba: iuraret: ſe patris
eius accuſandi cauſa consilium plebis nunquam babiturus:
ſe eujn extemplo tranſſi xur: minatur. paudus tribunus:
quippe qui ferrum ante oculos micare: ſe ſolum inermem
& illum pracualidu iuuenem: & quod band minus timen

dum erat totide ferocem uiribus fiis cernerat: adiurat: in quae adactus est uerba. & prae se deinde tulit ea ut subac, tum se incepto deftitiffe: nec perinde ut maluisset plebs, libi suffragii ferendi de tam cruddi & superbo reo potestatæ tems fieri: una aegre habuit filium id pro parente auſum: eo quid laudabilius erat quod animum eius tanta acerbitas patria nihil a pictate auertiffet. Itaq, non patri modo rei, miſſac cauſæ dictio est: fed ipſi etiam adolescenti cares bonori fuit. & cum eo anno prumum placuisset tribunos militum ad legiones ſuffragio fieri: nati & antea: ſi cut nunc quos ruffulos uocant: imperatores ipſi faciebant: ſecundù in ſex locis tenuit: nullis domi militiae quod conciliandus gratiam meritis: ut qui rure & procul coctu bomnum in uentam eguſſet. Eodem anno ſeu motu terræ: ſeu qua ui alia: forum medium ferme ſpecuuaſto collapsum in ſimen ſam altitudinem dicitur: neq, cam uoraginem comectu terræ: cum pro se quiſ, gereret: expleri potuiffe: priuſq, deum monitu quaeri coeput: quo plurimum populus ro: manus poſſet: id enim illi loco dicandum uates canebant: ſi temp. romanæ perpetuam eſſe uellent: tum M. Curti, um uuenem bello eegregium caſtigaffe ferunt dubitate: an ullum magis romanum bonum: quâ arma uirtuſq, ceter. Silentio facto templa deo, ſinortalium: quae foro immi, nent capitolium, intuentem: & manus nunc in caelum: nunc in patentes terre biatus ad deos manes porrigente: ſe denouiffe: equo deinde quam poterat maxime exor, uato incedentem armatum ſe in ſpecum ſinuiffe: donaq, ac fruges ſuper cum a multitudine uiro: ac mulierum congeſſas: lacumq, Curtium non ab antiquo illo. T. Tatii milite Curtio Metio: ſed ab hoc appellatum: cura uo de eſſet: ſi qua ad uerum via inquirentem ferret: nunc fa

mae rerum Itandum est: ubi certam derogat uetulſa
fidem: & lacus nomen ab hac recentiore insignius fa
bula est poſt tanti prodigii procuratione. Eodem anno
de bernicis conſultus ſenatus: cum ſoeciales ad res re
petendas nequaqua miſſet: primo quoq; die ferendú
ad populum de bello indicendo bernicis cenſuit: popu
luſq; id bellum frequens iuſſit. L. Genutius conſuli ea pro
utencia ſorte euenit. In expectatione cuitas erat: quod
primus ille de plebe conſul bellum ſuis auſpiciis geſtu
rus eſſet: perinde ut eueniret res ita comunicatos bono
res proſpere aut ſecus consulto habitura. Forte ita tilit
calus: ut Genutius ad hoſtes magno conatu profectus in
inſidias praecipitaretur: legionibus nec opinato pauro
tre ſulis: conſul cireuuerus ab inſiis quem interſeſſet
occideretur. Quod ubi est Romam nunciatum: nequa
quam tantum publica calamitate moeſt patres: quam
tum feroces infelici conſulis plebii ducu: fremunt om
nibus locis: irent crearent conſules ex plebe: tranſerret
auſpicia: quo neſas eſſet: potuiffe patres plebificito pell
honoribus ſuis: non etiam in deos ſmortales inauſpicata
legem ualuisse? uindicaſſe ipſos ſuum numen: ſua auſp
cia: quae ut primum contacta ſunt: ab eo: a quo nec nec
fas: nec ius fuerit: deletum cum duce exercitum docume
to ſuiffe: ne deinde turbato gentium iure comitia habere
tur. His uocibus & curia & for; per ſonat: Ap. Claudius
quia diffuaſerat legem maiore nunc auſtoritate euentú
repraebenſi ab ſe conſilii incuſantem: dictatore conſenſu
patricior Seruilius conſul dieit: delectuſq; & iuſticiumí
dictum. Priuſqua dictator legioneſq; novae in bernico
uenirent: ducu. C. Sulpicii legati per occasionem res e
gregie geſta est. In bernicos morte conſulis contemptis

ad castra romana cum baud dubia expugnandi s pe fucce
dentes: bortante legato & plenis irae ac indignitatis im-
litum animis eruptio eft facta. multum ab s pe adeundi
ualli res hernicis abfuit: adeo turbatis inde ordinibus ab
ſceffere. Dictatoris deinde aduentu nouus ueteri exer
citus iungitur: & copiae duplicantur: & pro concione
dictator laudibus legati militum q: quor uirtute caſtra
defenſa erant: ſimul audientibus laudes meritas tollit a
nimos ſimul cacteros ad aemulandas uirtutes acuit.Ne
q ſegnius ad hoſtes bellum apparatur: qui & parti ante
decoris memores: neq ignari auſtar uirium hoſtis: ſu
as quoq uires augent. omne bernicum nomen: omnis
militaris actas accitur. quadragenariac octo cohortes
leeta robora uiroR ſcribuntur. hunc eximium flore u-
uentutis: eo etiam quod ut duplex acciperent ſtipendi
um: decreuerant: ſpei animor q. impleuere. ſimunes q.
oper militarium erant: ut in unum pugnae laborem re
ſeruati plus ſibi: qua pro uirili parte annitendum ſeret
extra ordinem etiam in acie locati: quo conſpector uir
tus eſſet. Duumillium planicies caſtra romana ab herni
cis dirimebat: ibi pari ſerme utrinq ſpatio in mediopu-
gnatum eſt: primo ſtetut ambigua ſpe pugna: nequicquā
ſaepe conatus equitibus romanis impetu turbare hoſtui
aciem. poſte qua equeſtris pugna eſſetu: qua conati,
bus uanior erat: confulto prius dictatore equites pmif
ſu deinde eius: reſiectis equis: damore prouolant ante ſigna
& nouam integrant pugnam: neq ſuſtineri poterant: ni
extraordinariac cohortes pari corpor animor q. robo/
te ſe obieſſent. Tunc inter primores duor popuſlorus
res geritur: quicquid hinc aut illinc cōmunis mars bello
auffert: multiplex qua pro numero damnum eſt: uulg?

alud armator. uelut delegata primoribus pugna euenti
suum in urtute ponit aliena. multi utrinque cadunt: plures
uulnera accipiunt. Tandem equitem alius alium increpan-
tes quid deinde restaret: quacrendo: si neq. ex equis pe-
pulissent boſtem: neq. pedites quicquæ momenti facerent:
quam tertiam expectarent pugnã: quid ante ſigna fero-
ces profiluſſent: & alieno pugnarent loco? His inter ſe uo-
cibus concitati: clamore renouato: inferunt pedem: & pri-
mum gradu mouerunt boſtem: deinde pepulerunt: poſtre
mo iam baud dubie auertunt: neq. tam uures pares: quae
ſuperauerit res: facile dictu eſt: uſi quod perpetua fortuna
utrinque populi & extollere animos & minuere potuit. Vſ-
q. ad caſtra ſugientes bernicos romanus ſequitur: caſtroru-
oppugnatione: quia ſerum erat diei abſtinuere: diu non p-
litatum tenuerat dictatore: ne ante meridiem ſignum dare
poſſer: eo in nocte tractum erat certamen. Poſtera die de
ſerta fuga caſtra bernicorum: & ſauci relieti quidam iuuen-
ti agmen quoque ſugientum ab ſignis cum practer moenia eo-
rum infrequentia ſigna confpecta eſſent: ſufum ac per agro
trepida fuga palatum eſt: nec romans incruenta victoria
fuit: quarta pars militum amilla: & ubi baud minus iacture
fuit: aliquot equites romani cecidere. Inſequenti anno cu
L. Sulpitius: & C. Licinius Caluus conſules in Hernicos ex-
ercitum duxiſſent: neq. inuentis in agro boſtibus Ferentum
urbem eor. ui cepiſſent: reuertentibus inde eis tyburtes clau-
ſere portas. ca ultima fuit cauſa: cum multac ante queti-
monie: ultro cutro, iactatae eſſent: cur per ſocciales rebus
repetitis bellum tyburti populo indiceretur. Dictatorem
T. Quintium Penum eo anno ſuſſe ſatis conſtar: & magiſtru
equitum Sergium Cornelium Maluginensium. Macer Lici
nius comitiorum habendor: cauſa & ab Licino conſule di

Etum scribit: quia collega comitia bello praeferre festinâte
ut continuaret consulatu: obniam eundum prauae cupidi
tati fuerit. Quae fit a ea propriae familiae laus leuiore au
etorem Licium facit: cum mentionem minus rei in uetu
stioribus annalibus nullam inueniâ. magis ut belli gallici
causa dictatorem creatum arbitrer inclinat animus. eo cer
te anno galli ad tertium lapidem salaria uia trans pontem
anienis castra habuere. Dictator cum tumultus gallici ea
iusticium edixisset: omnes iuniores sacramento adegit: in
gentis exercitu ab urbe profectus in citeriore ripa anienis
castra posuit. Pons in medio erat: neutris crumpentibus
ne timoris indicium esset: pracia de occupando ponte ere
bra erant: nec qui potirentur: incertis iuribus fatis dicer
ni poterat: tunc examina corporis magnitudine in uacuum
pontem gallus processit: & quantum maxima uoce potu
iv: quem nunc: inquit: Roma fortissimum iurum habet: pro
cedat agendum ad pugnam: ut noferet duor: euentus oſtedat:
utra gens bello fit melior. Diu inter primos tum iuuenim
romanor: silentium fuit: cum & abnuere certamen uereren
tur: & præcipuam fortem periculi petere nollent: tum. T.
Manlius. L. filius: qui patrem a uexatione tribunieia uindi
caucrat. ex statione ad dictatorem pergit: inuſſu tuo: inqt
imperator extra ordinem nunquam pugnauerim: non ſi cer
tam victoriam uideam: ſi tu permittis: uolo ego illi bellu
oſtendere: quando adeo ferox praefultat boſtium ſignis:
me ex ea familia ortum: quae gallo: agmen ex rupe tar
peia deicit: Tum dictator made iuri tute: inquit: bae pie
tate in patrem patriamq. T. Manli eſto: perge & nomen
romanum inuietum iuuantibus diuſ praesta. Armant in
de iuuenem acqueles: pedeſtre ſcutum capit: bispano ciu
gitur gladio ad propiorem babili pugnam armatû ador.

natumq aduerfus gallum fitoli de lactum: & quoniam id
quoq memoria dignum uifum antiquis eft: lingua etiam
ab iriſu exerentem producunt. R ecipiunt inde ſe ad ſta-
tionem: & duo in medio armati ſpectaculi magis more:
quæ lege belli deſtituuntur: nequaqua ſuiſu ac ſpecie aſſi-
mantibus pares: corpus alteri magnitudine eximiij: uer-
ſicolori uelſe: pichſq & auro celatis reſuſgens armis.me-
dia in altero militaris ſtatura: modicaq in armis babili-
bus magis: quâ decoris ſpecies: non cantus: non exulta-
tio armoq agitatio uana: ſed pectus animoſum iraeqta-
citae plenum omnem ferociam in discrimen ipſum cer-
taminis diſtulerat. Vbi constitire inter duas acies tot eit
camortalum animis ſpe metuq pendentibus: gallus ue-
lut moles ſuperne iinens: proiecto leua ſcuto: in adue-
nientis arma boſtis uanum caeſim cum ingenti ſonitu-
enſem deiecit. romanus mucrone ſurrecto cum ſcuto ſeu-
tum imum perculiſſet: totoq corpore interior periculo
uilneris factus inſinuaſſet ſe inter corpus armoq uno al-
teroq ſubinde iectu uentrem arq inguina hauſit: & in ſpa-
tium ingens ruentem porrexit boſtem: iacens inde cor-
pus ab omni alia uexatione intactum uno torque ſpolia
uit: quem reſperſum cruore collo circundedit ſuo. Deſi-
xerat pauor cum admiratione gallos: romani alacres ab
ſtatione obuiam militi ſuo progreſſi laudantes gratuſa-
telq ad dictatorem perducunt: inter carminum prope-
modum incondita quaedam militariter ioculantes: a
Torquati cognomen auditum celebratum deinde poſte
ris etiam familiaeq honori ſuit. dictator coronâ aurêa
addit donum: miriſq pro concione eam puoñâ laudib
tulit. Et hercule tanti ea ad univerſi belli euentum mo-
menti dimicatio ſuit: ut gallo: exercitus proximano

ſte redictus trepide caſtris in tyburtem agrum: atq[ui]de
ſocietate belli facta cōmeatuq[]benione ab tyburtibus ad
iutus mox in Campaniam tranſierit. Ea ſunt cauſa: air
proximo anno. C. Petilius Balbus conſul cum collog[ae]
cius. M. Fabio Ambuſto Herme[i]ci prouincia cueniffet:
aduerſus tyburtes iuſſu populi exercitum duueret. ad
quoq[ui] auxilium cum galli ex Campanta rediſſent: foe
de populationes in lauicano tuſculanog[ui] & albano agro
baud dubie tyrburtibus ducibus ſunt facte. Et cum ad
uerſus tyburtem hoſtem duce: conſule contenta reſpu.
eſſet: gallicus tumultus dictatorem creari coeq[ui]r. crea
tus. Q[ui]Seriilius Hala. T. Quintium maſiſtruin equit[i]
dixit: & ex auſtoritate patrum: ſi proſpere id bellum
cueniſſet ludos magnos u[n]uit. Dictator ad continen
dos proprio bello tyburtes conſulari exercitu iuſſo\manere omnes iuniores nullo delectante militiā ſa
cramento adeg[uit]. Pugnatum baud procul porta colli
na eſt totius iiribus iuribus in conspectu parentum co
tuq[ui] ac liberorui: quae magna etiam abſentibus horta
menta animi: tum ſubjecta oculis ſimul uerecundia miſe
ricordiaq[ui] militem accendebant. Magna utrinq[ui] acedita
caede aueritur tandem acies galloq[ui] fuga Tybur ſicut
arce[m] belli gallici petunt. palati a conſule petilio baud
procul Tibure excepti: egreſſis ad opem ferenda tubuti
bus ſimul cum bis intra portas compelluntur. Egreg[ui]c
tum ab dictatore: tum ab conſule g[est]a eſt res. Et conſul
alter Fabius praeliis primum paruis: poſtremo una in
ſigni pugna cum boſtes totis adorti copus eſſent h[er]mi
cos deuincit. Dictator conſulibus in ſenatu & apud po
pulum maq[ui]nifice collaudatis: & ſuaq[ui] quoq[ui] reru illis re
miſſio bonore: dictatura ſe abdicaunt. Petilius de gallis

tyburtibufq geminum triumphum egit. Fabio satis ut
sum ut ouans urbem iniret. Irridere Petilii triumphbû ty
burtes: ubi.n.eum fecum acie conflictiffe? spectatores i
paucos fugae trepidationifq gallo: extra portas egreffos:
politeaquâ infe quoq fieri impetum uiderint & fine diſ
erimine obuios caedi recepiffe ſe in urbem: eam rem tri
umpbo dignam ufam romanis: ne numis mirum magnû
q, cenſerent: tumultum exciere in boſtium portis: maio,
rem ipſos trepidatione ante moenia ſua uiluros. Iraq in
ſequenti anno. M. Popilio lenate: Gu. Manlio conſulib'
primo ſilentio noctis ab Tybure agmine inſelo profeci
ad urbem uenerunt: terrorem repente ex ſomno excitat
ſubita res & nocturnus pauior praebuit: ad boe multorù
inſeitia: qui aut unde boſtes aduenſſent. conſlamatum
tamen celeriter ad arma eſt: & portae ſtationibus muriq
praefidiis firman: & ubi primaux mediocrem mulutu,
dinem ante moenia neq alium qua tyburrem boſſe often,
dut: duabus portis egreſſi conſules utrinq, aciem ſubeunti
um: iam muros aggrediuntur: apparuitq, occafione maſ
qua virtute fretos ueniffe: adeo aux primum impetum ſu
ſinuere: quin etiam bono ſuſſe romanis aduentum cor
conſtabat: orientemq, iam ſeditione inter patres & plebe
metu tam propinqui belli compreſſam. Alius aduentus
boſtium ſuit proximo bello agris quam urbi terribilior:
populandi Tarquinienses fines romanos maxime: qua ex
parte Ebruri am adiacent: peragruare: rebusq nequeq,
repetitis noui conſules. C. Fabius: &. C. Plautius uilu popu
li bellum indixere: Fabioq ea provinția: Plautio Hernici e
uenere gallici quoq, belli ſama increbrescebat: ſed inter mi
tos terrores ſolatio ſuit pax latinis petentibus data: & ma
qua militum uis ab iis ſoedere uetulo: quod multis iter,

miserant annis: accepta. quo praefidio cum fulta res ro
mana effet: levius fuit quod gallos mox praenefte uenif
ſe: atq. inde circa Pedum confediffe auditum eſt. Dictato/
rem dici. C. Sulpicium placuit conſul ad id accitus. C. Plan
nius dixit. magiſter equitum dictatori additus. M. Vale/
rius: hi robora militum ex duobus confularibus exerciti,
bus electa aduerſus gallos duxerunt. Lentius id aliquan
tum bellum: quam parti utriq. placebat: ſuit: cum primo
galli tantum audi certamimus ſuiffent: deme Romanus &
miles ruendo in arma ac dimicationem aliquantii galli
cam ferociam uinceret. dictatori neutiq. placebat: quâdo
nulla cogeret res: fortunae ſe comittere aduerſus boſtem
quem tempus deterioré in dies & locus alienus faceret: ſi
ne praeparato cömeatu: ſine firino munimento morante:
ad boe bis animis corporibus: quon. omnis in unpetu
uis eſet: parua eadem lanque ſceret mora. His consiliis &
dictator bellum trabebat: grauemq. edixerat poenam: ſi
quis iniſſus in boſtem pugnafet. Milites aegre id pati
entes primo in ſtationibus uiqulifq. inter ſe dictatorem
ſermonibus carpere: interdum patres cœmunter inere,
pare quod non iuſſent per consules geri bellum: elec
tum eſſe eximium imperatore unicum ducem: qui nihil
agenti ſibi de caelo deuolatura in ſinum cenſeat uictori
am. eadem deinde bace interdiu propalam ac ferociora
bis iactare ſe iniſſu imperatoris aut dimicaturos: aut
agmine Romam ituros: immiſceriq. iam militibus cêtu
riones: nec in circulis modo fremere: ſed iam in principi
is ac praetorio in unum ſermones confundi: atq. in cœci
onis magnitudinem creſcere turbam & uociferari exom
ibus loeis: ut extemplo ad dictatorem oretur: uerba pro
exercitu faceret. Ser. Tullius: ut iurtute eius dignum eſet.

Septimum primipilum iam Tullus ducebat: neq[ue] erat in e[xercitu]: qui quidem pedeſtria ſtupendia feciſſet: uir fa[ens] nobilior: is praecedens militum agmen ad tribunal[em] pergi[t] mirantiq[ui] Sulpicio non turbam magis: quam turbe[rum] principem Tullium imperiis obediens[us]imum militem. Scilicet dictator: inquit: condemnatum ſe universus ex[ercitus] a te ignota[n]ac ratus & prope ignominae cauſa deſtitutum ſine armis oraui[t] me: ut tuam cauſam apud te gererem. Equidem ſiculi loco ceſſum: ſi terga data hoſt[em] ſi ſigna ſoede amiffa obiut nobis poſſent: tamen haec a te impetrati acquum cenſerem: ut nos uirtute culpam noſtram corrigere: & abolere flagitii memoria[n]a noua gloria patereris etiam ad alliam ſuſae legiones eand[e] qua[rum] per paui[ore] amiserant patriam: profectae poſt[ea] ab Vei[u]s uirtute recuperauere: nobis deum beni[gnitate]: felicitat[em] tua populi[que] romani & res & gloria eſt integra: quam qua[n] de gloria uix dicere auſim: ſi nos & hoſt[es] haud ſe[u]cus: quam foeminas abditas intra uallum omnibus con[tum]elus clu[n]diunt: & tu imperator noſter: q[d]d[a]eor[ius] pa[timur] exercitum tuum ſine armis: ſine animis: ſine ma[n]ibus iudicas eſſe: & priuſqua[que] expertus n[ò] effe[s]: de no[bis] ita desperaſt[ur]: ut te manco[que] ac debilium ducem i[u] diſcares eſſe. quid enim aliud eſſe cauſae credamus: cur ueteranus d[u]x fortiffimus bello: compreſſis: q[d]d[a]unt: manibus ſedes: ut cuno[n]q[uod] enim res habeat: te de nostra uirtute dubitaſſe uideri qua[n] nos de tua ueri[m]s eſt. Sin autem non tuum iſt[ud]: ſed publicum eſt consilium & consenſus aliquis patre[n]: non gallicum bellum nos ab urbe a penatibus noſtris ablegatos tenet: quaeſo: ut o[rum] quae dicam: non a militibus imperatori dicta cenſas: ſed a plebe patribus: quae ſi[mi]t uos uelſtra habeatis c[ó]

filia: sic se sua habituram dicat. Quis tandem succentur et milites non esset non fuerint uestros? ad bellum non ad e xilium missos? Si quis det signum: in aciem educat: ut uiris ac romanis dignum sit pugnatos: si nihil arnis opus sit otium Romae potius: quæ in castris acturos. hæc dicta sunt patribus. Te imperator milites tui oramus: ut nobis pugnandi copiam facias: cum uincere cupimus: tu duce te uincere: tibi lauream infligem deferre: tecum tri umpbantes urbem inire: tuum sequentes currum Iovis o pumi maximi templum gratantes ouantefque adire. Orati onem Tullii exeperunt preces multitudinis: & undiq: ut signum daret: ut capere arma iuberet: clamabant. Die tator quæquam rem bonam exemplo haud probabili ac tam cenſbat: tamen factus: quod milites uellent: se recepit. Tulliumque ſecreto: quae nam haec res fit: aut quo acta more percutetur. Tullius magnopere a dictatore pete re ne se oblitum disciplinæ militaris: ne ſui: neue imperatoria e maieſtatis crederet: multitudin concitat: quæ ſerme auſtoribus ſimilis eſset: non ſubtraxiſſe se duces: ne quis alius qualem mota creare multitudo ſolere: exi ſteret: nam se quidem nihil non arbitrio imperatoris ac turum. Illi quoque tamen uidendum magnopere eſse: ut e xercitum in potestate haberet: differri non posse: adeo co citatos animos: ipſos ſibi locum ac tempus pugnandi ſum pturos: si ab imperatore non detur. Dum haec loquuntur: iumenta forte paſcentia extra uallum gallo: abigenti duo milites romani ademerunt: in eos ſaxa conecta a gallis: deinde ab romana ſtatione clamor ortus ac procurſum utrinque eſt. Iamque haud procul iusto prælio res erant: ni celeriter direptum certamen per centuriones eſset. Af firmata certe co caſu Tullii apud dictatorem fides eſt. 4

nee recipiente iam dilationem re in posterum diem edictur,
acie pugnatos. Dictator tamen ut qui magis animis: quæ
uribus tractus ad certamen descenderet: omnia circumspecte
re atque agitare coepit: ut arte aliqua terrorem boſtibus iux-
teret: solerti animo rem nona excogitat: qua deinde mul-
ti noſtri atque externi imperatores nostra quoque quidam aeta-
te uſi ſunt: inulis fitata detrabi iubet. binis tantum centu-
culis reldicis agalones partim capriuis: partim aegroes ar-
mis ornatos imponit: bis ſere mille effectus centum admi-
ſeet equires: & nocte ſuper caſtra in montes euadere ac fil-
uis ſe occultare iubet: neq. inde ante mouere: quæ ab ſe acci-
perent ſignum ipſe: ubi illu[x]it: in radicibus montium ex-
tendere aciem coepit ſedulo: ut aduerſus montes conſiſte-
ret boſtus. Inſtrudo iam uam terroris apparatu: qui qui
dem terror plus pene uerſis uribus profuit: primo ere
dere duces gallo- non descenſuros in acquum Romanos:
deinde ubi diſreſſos repente uiderunt: & ipſi certamuis
audi in praelium ruunt: priuſq[ui] pugna coepit: quæ ſignu-
ab ducibus daretur. A. crius inuaſere galli dextreru[n] cornu-
neq. ſuſtineri potuſſent: ni forte eo loco dictator ſuſſet.
Sex. Tullium nomine increpans rogitanq[ui] ſicine pugna
turos milites ſpopondiſſet: ubi illi clamores ſint arma po-
fcentum: ubi minae miſſu imperatoris proclu[m] initu
ros: en ipſum imperatorem clara uoce uocare ad proclu[m]
& ire armatum ante prima ſigna: ecquis ſequeretur cor-
qui in modo ducaturi fuerint: in caſtris feroces in acie paui
di? Vera audiebant: itaq[ui] tantos pudor ſtimulos admouit.
ut ruerent in boſtum tacla: alienatis a memoria periculi
animis, b[ie] primo impetus prope uecors turbuit boſtes.
eques deinde emiſſus turbatos auertit. ipſe dictator po-
ſt ea quæ labantem una parte uidit aciem: ſigna in leu[m]

cornu confert.

cornu confert: quo turbam boſtium congregari cernebat:
& iis: qui in monte erant: signum: quod conienerat: dedit.
Vbi inde quoque nonus clamor ortus: & tendere obliquo:
monte ad caſtra gallo-Ruſi ſunt: tum metu ne excludere:
tur: omiſa eſt pugna: cur ſuq; effuſo ad caſtra ſerebantur: u
bi eum occurriflet eis. M. Valerius magiſter equitum: qui
proſligato d'extero cornu obequitabat boſtium munimen
tis: ad montes filuaſq; uertunt ſuga: plurimum q; ibi a falla,
ei equitum ſpecie: agaſombuſq; excepti ſunt. & cor: quos
pauor pertulerat in filuas: atrox caedes poſt ſedatū proſci
um ſunt. Nec alius poſt. M. Furiū: qua. C. Sulpicius iuſtio/
rem de gallis egit triumpbū. auri quoq; ex gallicis ſpolus
ſatis magnum pondus saxo quadrato ſeptum in capitolio
ſacraut. Eodem anno & a conſulibus uario euentu bella,
tum: nam bermici a. C. Plautio deuiciu ſubactuq; ſunt. Fa
bius collega eius incaute atq; inconſulte aduerſus Tarqui
menſes pugnauiit: nec in acie tantum ibi cladis accepius:
qua quod. eee. vii. milites romanos captus tarquinienſes
imolauerunt. qua foeditate ſupplici aliquanto ignomina
Po. R. o. insignior ſunt. acceſſit ad eam cladem & uaitatio
romani agri: quam primernates: ueliterm deinde incurſi
one repentina ſecerunt. Eodem anno duq; tribus pompo
mana & publicia additae. Ludi nonni quos. M. Furius di
ctator uouerat faci: & de ambitu a. C. Petilio tribuno ple
bis auſtoribus patribus: tum primum ad populum latu
eſt: eaq; rogatione nonoq; maxime hominum ambitione:
qui nundinas & conciliabula obire ſolvi erant: compreſſa
eredebant. Haud aeque patribus laeta in ſequenti anno
C. Martio: Gn. Manlio conſulibus de unciario foenorea
Martio Duilio. L. Menemo tribumis plebis rogatio eſt per
lata: & plebs aliquanto eam cupidius ſeiuıt accepitq;.

Ad bella noua priore anno destinata: falisci quoq boſſe
exorti duplici crimine: quod cum tarquiniensibus iuue
tus cor militauerat: & eos qui falerios perfugerant: cu
male pugnatum eſt: repetentibus foccalibus romanis
non reddiderant. ea provincia Gn. Manlio obuenit. o
Martius exercitum in agrum priuernatem integrum
pace longinqua induxit: militem, praeda implement: ad
copiam rerum addidit munificentiam: quod nihil i pu
blicum fecernendo augenti rem priuata militi faunt. 4
Priuernates cum ante moenia ſua caſtris permunitis.
confediffent: uocatis ad concionem militibus caſtra nuo
inquit: uobis boſtium urbem, praedae do: si mibi pol
licemini uos fortiter in aciem opera nauaturos: nec pre
dae magis: qua pugnæ paratos eſſe. Signum poſcunt
ingenti clamore: celsiq & ſpe haud dubia feroces i pre
lium uadunt: ibi ante ſigna. Sex. Tullius de quo ante
dictum eſt: exclamat: alpice imperator: inquit: quæ
admodum exercitus tuus tibi promiſa praeſet: piloq
poſito: strictoq gladio in boſtem impetum facit: ſequi
tur. Tullium antehignani omnes: primoq impetu auer
terc boſtem fusum: inde ad oppidum perſecuti: cum
iam ſcalas moenibus admouerent: in ditione urbe
acceperunt. triumphus de priuernatibus actus. Abal
tero confule nihil memorabile geſtum: niſi quod legè
nouo exemplo ad Sutrium in caſtris tributim de ui
celima cor: qui manumitterentur: tulit. patres qui ea
lege haud parium uechgal inopi aerario additù eſſet:
auctores fuerunt. caeterum tribuni plebis non tam le
ge: quam exemplo moti: nequis poſſea populum ſeuo
caret: capite ſanxerunt: nihil enim non per milites in
ratos in conſulis uerba: quâuis pernicioſum populo:

non tanquam senatorem: sed tanquam reum tam infedcis
belli: quam ignominioſc pacis. ego tamen quando neq.
de noxa nostra: neq. de pœna rettuliftis: omiffa defenſi,
one quæ non difficillima eſſet apud baud ignoros fortu
nare humana: neceſſitatuinq. ſententiam de eo de quo
rettuliftis: paucis peragam: quæ ſententia testis erit: mi,
bi ne an legionibus ueltris pepercerim: cum me ſeu turpi
ſeu neceſſaria ſponſione obſtrinxi: qua tamen quando
inuſſu populi facta eſt: non tenetur populus romanus:
nee quicquam ex ea præterquæ corpora nostra deben
tur ſamnitibus. Dedamur per fœciales nudi uinduq. e,
xoluamus religione populum: ſi qua obliguimus: neqd
duini aut humani obſet: quo minus inſum piumq. de
integro ineatur bellum. interea ſonſules exerecitum ſen
bere: armare: educere placet: nec prius ingredi boſtium
fines: quæ omnia uilſa in deditionem nostra perfecta
erunt. Vos diu ſmortales præcor quæ eſeq. ſi uobis non fu
it cordi: Sp. Poſtbumium. T. Veturium ſonſules cum ſam
nitibus proſpere bellum gerere: aut nos ſatis habeatus ui
diſſe nos ſub iugum miſſos: uidiſſe ſponſione infami ob,
ligatos uidere nudos uinduq. boſtibus deditos omnem
iram boſtium noſtris capitibus excipientes: nonos cœſu
les legioneſq. romanas ita cum ſamnite gerere bellum ue
litis: ut omnia ante nos ſonſules bella gecta ſunt. Quae
ubi dixit: tanta ſimul admiratio miſeratioq. uiri inceſſit
homines: ut modo uix crederent illum eundem eſſe. Sp.
Poſtbumium: qui auſtor tam ſcedæ pacis ſuſſe modo mi
ſerarentur: quod uir talis etiam præcipuum apud boſtes
ſupplicium paſſurus eſſet ob iram diſemptæ pacis. Cum
omnes laudibus modo proſequentes uirum in ſententia eius
pedibus irent: temptata pauliſper interceſſio eſt a. L. Líno

& Q. Melio tribunis plebis qui neq exolui religione populi aiebant deditione sua: nifi omnia famnitibus: qualia apud Claudium fuifcent: reftituerentur: neq se pro eo: quod ipse dendo pacem feraffent: exercitum Po. Ro. pœnam ullam meritos effe: neq ad extremum: cum facroſancti effent: de di boſtibus uiolariue poſſe. Tum Poſtbumius interea dedi te: inquit: profanos nos: quos ſalua religione poteſtis: dein de dedetis & iſtos facroſanctos: cum primum magiſtratu a bierint: ſed ſi me audiatis: priuſquam dedantur bie in comi tio iuris caſos: banciam ut intercalatæ poenæ iſuram ba beant: Nam quod deditione noſtra negant exolui religione populum: id iſtos magis ne dedantur: quam quia ita res babeat dicere quis adco iuris fœcialium expers eſt: qui igitur: neq ego inficias eo patreſconſcripti tam ſponſores: qua ſcedera ſancta eſſe apud eos homines: apud quos iuxta diuinas religiones fides humana colitur: ſed iniuſtu populi nego quicqua ſanciri poſſe: quod populum tencat. Anſi cadem ſuperbia: qua ſponſionem iſtam expreſſerunt: nobis ſamnites coeſſent: nos uerba legitima dedentium urbes nunc pare: deditum populum romanum uos tribuni diceretis: & banc urbem templa delubra: fines aquas ſamnitium eſſe? omitto deditionem: quoniam de ſponſione agitur. Quid tandem ſi ſpopondiſſemus urbem banc reſiſturæ populum romanum? ſi incenſur? ſi magiſtratus: ſi ſenatum: ſi leges non habiturum? ſi ſub regibus futur? Diu meliora: inquis atqui non indignitas rei ſponſioni iuiculum leuat. Si qd eſt: in quo obligari populus poſſit: in omnibus poteſt: & ne illud quidem: qd quoldam forſitan moueat: refert: conſul an dictator: an prætor ſpoponderit: & hoc ipſi etiam ſam nites iudicauerunt: qui bus non ſuit ſatis conſuiles ſponde re: ſed legatos: quaſtores tribunos militum ſpondere coege

runt. Nec ame nunc quifquam quæfiuerit: quid ita fpo
ponderim: cum id nec confulis ius effet: nec illis fpon,
dere pacem: quæ mei non erat arbitru: nec pro uobis
qui nibil mandaueratis: poſſem. Nibil ad caudii pa,
tres conſcripti humanis conſilius geſtum eſt: du i mor,
tales & ueſtris: & hoſtium imperatoribus mentem ade
merunt: nec nos in bello ſatis cauimus: & illi male o
partam uiſtoriam male perdiderunt: dum iux locis:
quibus uicerant: credunt: dum quacunque condicione
arma uiris in arma natis auferre festinant. An ſi ſa
na mens fuifſet: difficile illis fuit: dum ſenes ab domo
ad conſultandum accerſunt: mittre Romam legatos
cum ſenatu: cum populo de pace & ſcedere agere? tri
dui iter expeditis erat: interea in inducius res fuifſet:
donec ab Roma legati aut uiſtoriam illis certam: aut
pacem afferrent. ea demum ſponſio effet: quâ populi
iuffi ſpopondiſſemus. ſed neq uos tuliffetis: nec nos
ſpopondiſſemus: nec fas fuit alium rei exitum eſſe:
quam ut illi uelut ſomnio letiore: quâ quod mentes eo
rum capere poſſent: nequicquam eluderentur: & no
ſtrum exercitum eadem: quæ impedierat fortuna ex
pediret: unam uiſtoriam uanior iiritam faceret pax:
ſponſio interponeretur: quæ neminem præter ſpon
ſorem obligaret. Quid enim uobifcum patres conſeri
pti: quid cum Po. Ro. actum eſt: quis uos appellare po
teſt: quis ſe a uobis dicere deceptum? hoſtis an cius?
hoſt i nibil ſpopondiſtis: quem neminem ſpondere pro
uobis iuſſiſtis: nibil ergo uobis: nec uobifcum eſt: qui
bus nibil mandaſtis: nec cum ſamnitibus: cum quibus
nibil egiſtis. Samnitibus ſponſores nos ſumus rei ſatis
locupletes in id quod noſtrum eſt: in id quod præſtare

poſſumus corpora nostra & animos: in hæc ſæuiant: iboc
ferrum: in hæc iras acuant. Quod ad tribunos plebis at
tinet: conſulite utrum præſens deditio eoræ fieri poſſit:
an in diem differatur: nos interim. T. Veturi: uoſq[ula] caete
riui[ilia hæc capita luendæ ſponſionis feramus: & noſtro
ſupplicio liberemus romana arma. Mouit patres conſcri
pros tum cauſa: tum auſtor: nec cæteros ſolum: ſed tribu
nos etiam plebei: ut ſe in ſenatus dicerent fore potestà
te: maſiſtrati inſide ſe extemplo abdicauerunt: traditiq[ula] &
ſoecia[libus cum cæteris Caudium ducendi. Hoc facto ſe
natus conſulto lux quædam affuſſe ciuitati uisaē: Po
ſtbumius in ore erat: eum laudibus ad cælum ferebant: de
uotioni. P. Deciu conſulis aliis claris facinoribus æquabat:
emerſſe ciuitatem ex obnoxia pace illius conſilio & ope
ra: ipſum ſe cruciatibus & boſtuiu[re]offerre: p[iacula] pro
populo dare romano. arma cuncti ſpectant & bellu: quod
deſyderant futu[que]: ut conſoredi armatis eum ſamnitete
at. In ciuitate ita odioq[ula] ardente delectus omnium pro
pe uoluntario[que] ſuit reſcriptæ ex eodem milite nouæ le
giones: ductuſq[ula] ad Caudium exercitus. Progressi ſoeci
ales: ubi ad porta uenere: uſitem detrabi pacis ſponſori
bus iubent: manus poſt tergum uinciri. Cum apparitor
uerecundia maieſtatis Poſtbumuum laxe uinciret: quinti:
inquit adduces lorum: ut iuſta fiat deditio: Tum ubi in cæ
tum ſamnitium & ad tribunal Pontiu[u]entum eſt. A. Cor
nelius Arinna ſoecialis ita uerba fecit. Quando quidem
biſce homines iniuſſu populi romani quiritium foedus i
etum iri ſpoponderunt: atq[ula] ob eam rem noxam nocuerſt.
ob eam rem: quo populus romanus ſcelere impio ſit ſolu
tus: hoſce homines uobis dedo. Haec dicente ſoeciali Po
ſtbumius genu ſemur: quanta maxime potuit ui: per cu

lit: & data uoce ait se famnitem ciuem eſſe: illum legatum
foecialem a ſe contra ius gentium uiolatum: eo iuſtius &
bellum geſturos. Tum Ponrius nec ego iſtam deditionem
accipiam: inquit: nec ſamnites ratam habebunt. quin tu
Sp. Postbumi: ſi deos eſſe cenſes: aut omnia iurita facis: a,
ut pacto ſtas? ſamniti populo omnes: quos in potestate ba,
bunt: aut pro iis: pax debetur. Sed quid ego re appello: qui
te caprui uiciori: cum qua potes fide: reſtituis? Po. Ro.
appello: quem ſi ſpoffionis ad ſurcas caudinas ſactæ pœ,
nitet: reſtituat legiones intra ſaltum: quo ſepræ fuerunt:
nemo quenquam deceperit. omnia pro inſecto ſint: recipi,
ant arma: quæ per pactionem tradiderunt: redeant in ca,
ſtra ſua: quicquid pridie habuerunt: quam in colloqui,
eſt uentum: habeant tum bellum: & fortia conſilia place,
ant: tunc ſponſio & pax repudietur. ea fortuna iis locis:
quam ante pacis mentionem habuimus: geramus bellum:
nec populus romanus conſulum ſpoffionem: nec nos fide
po. ro. accuſemus. Nunquam ne cauſa deſict: cur iuſtio pacto
non ſtetis? obſides Porſenæ dediſtis: ſurto eos ſubduiſtis
auro ciuitatem a gallis reſdemiſtis: inter accipiendum au,
rum caeſi ſunt: pacem nobiſcum pepiſtis: ut legiones uo,
bis captas reſtitueremus: eam pace irritam facitis: & ſem
per aliquam fraudi ſpeciem iuris imponitis. Non probat
populus romanus ignominioſa pace legiones ſeruatas? pa,
cem ſibi habear: legiones captas uiciori reſtituat. hoc fide:
hoc ſoederibus: hoc foecialibus cerimoniis dignum erat: ut
quidem tu: qo[que] petiſi: per pactionem habeas torciues inco,
lumes: ego pacem: quam hoſtibi remittendo pactus ſum:
non habeam? hoc tu. A. Corneli hoc nos foeciales iuris gen,
tibus dicitis? Ego uero iſtos: quos dedi simulatis: nec acci,
pio: nec dedi arbitror: nec moror: quo minus in ciuitate:

obligatam sponſione comiſſa iratis omnibus dius: quorum eluditur numen: redeant. geratur bellum quando Sp. Poſthumius modo legatum fœcialem genu perculit: ita diu cre dent ſamnitem ciuem Postbumium non ciuem romanticum eſſe: & a ſamnite romanum legatum iuolatum: eo uobis uiſtum in nos factum eſſe bellum. Hæc ludibria religionum non pudere in lucem proſtere? & uix pueris dignas amba ges ſenes accuſuſares fallendæ fidei exquiſtere? Iliodot: deme uncula romanis: moratus ſit nemo: quo minus: ubi uifum fuerit abeant. Et illi quidem forſitan & publica: ſua certe liberata fide ab Caudio in caſtra romana inuiolati redierunt. Samnitibus pro ſuperbia pace inſeſtiffimum cernentibus renatum bellum: omnia quæ deinde ueneſt: non in animis ſolum: ſed prope in oculis eſſe: & ſero ac ne quicquam laudare ſenis Ponti utraque consilia: inter quæ ſe media lapſos victorіæ poſſefſionem pace incerta mutaſſe: & beneficii & maleſcifici occaſione amiſſa: pugnatiuros cujus: quos potuerint in perpetuum uel inimicos tollere: uel amicos facere: adeoq nullo dum certamine inclinatis uiri bus poſt caudinam pacem animi mutauerant: ut clariore inter romanos deditio Postbumium: quam Pontium incutent a victoria inter ſamnites faceret: & geri poſſe bellu ro mani pro victoria certa baberent: ſamnites ſimul rebellaſſe & uicaſſe crederent romanum. Inter hæc ſatricani ad ſamnites deſecerant: & Fregellæ colonia nec opinato aduerſtu ſamnitium: ſuſſe & ſatricanos cum iis ſatis conſtat: nocte occupata eſt: timor inde mutuus utroſq. uſq. ad luce quietos teniut: lux pugnæ initium ſuit: quam aliquadu æquam: & quia pro aris & focis dimicabant: & quia ex te etis adiuuabat imbellis multitudo tamen fregellam ſuſtuerunt. Fraus deinde rem inclinavit: qdt. uocem audiri

præconis passi sunt incolumem abitù: qui arma poſuit,
ſet. ea ſpes remiſit a certamine animos: & paſſim arma la
ſtari coepta. Pertinacior pars armata per auerſam porta
erupit: tutiorq eis audacia fuit: quam incautus ad credè
dum cæteris pauor: quos circundatos igni nequicquâ de
os fidemq inuocantes ſamnites concremauerunt. Conſu
les inter ſe partiti prouincias Papyrius in Appuliam ad
Luceriam pergit: ubi equites romani obſides ad Caudiû
dati cuſtodiebantur: Publius in ſamnio ſubſtitut aduerſ
caudinas legiones. Difſendit ea res ſamnitium animos:
quod nec ad Luceriam ire: ne a tergo inſtaret hoſtis: nec
manere: ne Luceria interim amitteretur: ſatis audebant.
optimum uiſum eſt comittere rem fortunæ: & tranſiſgere
cum Publio certamen: itaq in aciem copias ducunt: aduer
ſus quos Publius conſul cum dimicaturus eſset: prius allo
quendos milites ratus concionem aduocari uſſit: cæteq
ſicut ingenui alacritate ad prætorium concurſum eſt: ita
præ clamore poſcentium pugnam nulla adbertatio impe
ratoris audita eſt: ſi us cuiq animus memor ignominae
adbertator aderat. Vadunt igitur in prælium urgentes
ſigniſeros: & ne mora in concurſu pilis emittendis ſtrin
gendiq in de gladius: pila nelut dato ad id ſigno abiuciſt:
ſtrictiq gladius curſu in hoſtem feruntur: nihil ilic impe
ratoriæ artis ordinibus: aut ſubſidiis locandis fuit: omnia
ira militaris prope uexano ordine egit. Itaq non ſuſi mo
do hoſtes ſunt: ſed ne caſtris quidem ſi us fugam impedi
te auſi: Appuliam diffipati petiere: Luceriam tamen coa
eto rurſus in unum agmine eſt peruentum. Romanos ira
eadem: quæ per mcoliam hoſtium aciem tulerat: & in ca
ſtra pertulit: ibi plus quam in acie ſanguinis ac caedis ſa
ctum: prædæq pars maior ira corrupta. Exercitus alter

cum Papyrio consule locis maritimis peruenerat. Arpos p
omnia pacata famnitium magis inuriis & odio: quia be
neficio ullo Po. Ro. nam famnites ea tempeftate in mon
tibus uicatim habitantes campeftria & maritima loca
contemptu cultor moliore: atqut euenit fere locis ſimi
li genere ipſi montani atq. agrefſes depopulabuntur. quæ
regio ſi fida famnitibus fuifſet: aut peruenire Arpos exer
citus romanus nequifſet: aut inter Romam & Arpos pe
nuria rerum omnium excludos a comeatibus affumplif
ſet. Tum quoque profectos inde ad Luceriam iuxta obſide
tes obſeffos inopia uexaut: omnia ab Arpis romanis t
ſuppeditabantur: cæteres adeo exigue ut militi occupa
to ſtationibus uigiliſque opere: eques folliculis in ca
ſtra ab arpis frumentum ueheret: interdum occurrut
hoffium cogeretur obiecto ab æquo frumento pugnare
& obſeffis priuſquam alter consul uiſtore exercitu adue
nit: & comeatus ex montibus famnitium inueſt erant:
& auxilia intromiffa. Artiora omnia aduentus Publii
fecit: qui obſidione delegata in curam collegæ uacius
per agros cuneta infesta comeatibus hoffium fecerat.
Itaq cum ſpes nulla effet diutius obſeffos inopiam latu
ros: coacti famnites: qui ad Luceriam caſtra babebant:
undiq. contractis uiribus ſigna cum Papyrio conferre.
Per id tempus parantibus utriſque ſe ad prælium: legati
tarentini interueniunt denunciantes famnitibus: roma
niſque ut bellum omitterent: per utros ſtetiſſet: quo min
difcederetur ab armis: aduerſus eos ſe pro alteris pugna
turos. Ea legatione Papyrius audita perinde ac motus
dictis eoque cum collega ſe comunicatu: respondit: acci
toq eo: cum tempus omne in apparatu confumpſiſſet: col
locutus de re haud dubia ſignum pugnæ propofiunt. Agé

tibus diuina humanaq: quæ affolent: cum acie dimicãdu
eſt: conſulibus tarentini legati occurreare reſponſi expecta-
tes: quibus Papyrius ait: auſpicia ſecunda eſſe tarentini
pullarius nunciat: litatum præterea eſt egrege: auctori
bus diis: ut uideris: ad rem agendam proficiſeimur. Signu-
inde ferri uiffit: & copias eduxit: uaniffimam increpans
gentem: quæ ſuaR impotens reR præ domesticis ſeditio
nibus diſcordiſq: alius modum pacis ac belli facere æquu
conſeret. Samnites ex parte altera cum omnem curãbel,
li remiſſent: quia aut pacem uere cupiebant: aut expedi-
ebat ſimulare: ut tarentinos ſibi conciliarent: cum inſtru-
etos repente ad pugnam romanos conſpexiſſent: uocifera
riſe in auctoritate tarentinoR manere: nec deſcendere
in aciem: nec extra uallum arma ferre: deceptos potius
quodcumq caſus ferat paſſuros: qua ut ſpreuiffe pacis au-
ctores tarentinos uideantur. Accipere ſe omen conſules
aunt: & eam praecari mentem boſtibus: ut ne uallu qui
dem defendant: ipſi inter ſe partitis copiis ſuccedùt bo-
ſtium munimentis: & ſimul undiq adorti cum pars foſſa
explerent: pars uellerent: uallum atq in foſſas prorueret:
nec uirtus modo inſita: ſed ira etiam exulceratos ignomi-
nia ſtimularet animos: caſtra inuaſere. & pro ſe quiſq, no
haec ſurcas: nec Caudium: nec saltus inuios eſſe: ubi erro
rem ſtrauſ ſuperbe uiciffet: ſed romanam uirtute: quam
nec uallum: nec foſſæ arcerent memorantes. cædunt pari
ter reſiſtentes: ſuſoſq inermes atq armatos ſeruos: liberos:
puberes: impuberes: homines: iumentaq nec ullum ſuper
ſuiffet animal: ni conſules receptuſiſium dediſſent: au-
doſq caſdis milites e caſtris boſtium imperio ac minis ex
puliſſent. Itaq apud inſenſos ob interpellatam dulcedinem
iræ conſeſtum oratio habita eſt: ut doceretur miles minime

quam militum consules odio cesserit aut cesserunt: quin duces sicut bellis ita infortunii supplicii futuros fuerint: ni refectus equitum sexcentenarum: qui Luceris obliis tenerentur: præpedушerant animos: ne desiderata uemia hostes caecos inupplicia coram ageret: perdere prius: quæ perire optantes. Lantare caesuræ: lætarium obuiam itum iræ suæ esse: faterimonia patienda prius: quæ perderetur salus tot principum romanæ inuentus. Dimittam concione: consilium habitu omnibus ne copius Luceriam premerent: an altero exercitu & duce appuli circa gens dubia: ad id voluntatis temptarentur. Publius consul ad peragrandam profectus Appuliã aliquot expeditione una populus aut inubegit: aut condicionibus in societatem acceperit. Papyrio quoque: qui obfessor Luceris restiterat: brevi ad spem euentus respondit: nam infeffis omnibus meis: per quas cœmeatus ex Samnio subUEhebatur: fame domiti famnites: qui Luceris in praefidio erant: legatos inſiere ad consulem romanum: ut receptis equitibus: quæ cauſa belli eſſent: abſifteret obſidionem. His Papyrius ita respondit debiffe eos Pontium Herenni filium: quo aucentur Romanos sub iugum miſſent: consulere: quid utiis patiebum cesseret. cæterem quoniam ab hostibus in ſe æqua fitat: quam in ſe ipſi ferre maluerint: nunciare Luceriam inſiſtarma: ſarcinas: iumenta: multitudinem omnem imbellem intra mo^nia reſinquerent: militem ſe cum singulis uelitementis sub iugum miſſura: ulcifcentem illatam non nouam inferentem inuiam. Nibil reſuſatum: ſeptemmillia militum sub iugum miſſa: prædaq[ui]gens Luceris capta: receptis omnibus ſignis arniſta: quæ ad Caudium amiserant: & q[ui]d omnia ſuperabat gaudia equitibus recuperatis: quos pignore pacis custodiendos Luceriam famnites dederant. Haud ferme alia mutatione ſubita rerum clarior infortuna populi ro

mani est: liquidem etiam quod quibusdam in annalibus inuenitur Pontius Herennii filius famnitium imperator: ut expliaret consulum ignominiam sub iugum cum caete ris est miſſus. Cæteris id minus miror obſcurum eſſe de i boſtium duce dedito miſſoq. sub iugum id maquis mirabi le est ambigi. L. ne Cornelius dictator cum L. Papyrio o Curſore maſſtro equitum eares ad Caudium atq. inde Luceriam geſſerit: uſtorq. unicus romanæ ignominiæ ha ud ſciam an iuſtiffimo triumpho ad eam ætatem ſecundi Furium Camillium triumphaucerit: an consulis Papyrii pre cipuum id decus ſit. Sequitur bunc errorem alius error: Curſor ne Papyrius proximis comitus cum Q. Aurelio t Ceretano ite: ob rem bene geſtam Luceriam maſſtratu conſultet. creatus ſit: an L. Papyrius Muqilanus & in cognomine erratum ſit. Conuenit iam inde per conſu les reliqua belli perfecta. Aurelius cum ſerentanis uno ſecundo prælio debellavit: urbemq. ipſam: quo ſe ſuſaaco tulerat acies: obſidibus imperatis in deditionem accepit. Pari fortuna conſul alter cum ſatricanis: qui cives roma ni poſt caudinam cladem ad ſamnites deſecerant: preſi duimq. eon in urbem acceperant: rem geſſit. nam cum ad moenia Satricæ admotus eſſet exercitus: legatisq. miſſus ad pacem cum præcibus petendam triste responſum a conſule redditum eſſet: niſi præſidio ſamnitium inter fecto aut tradito ne ad ſe remearent: plus ea uoce: quam armis illatis terroris colonis inieſtum. Itaq. sub inde cù exequerentur quærendo a conſule legati: quonam ſe pa eto paucos & infirmos crederet præſidio tam ualido & armato uim allaturos? ab iſdem conſilium petere iuſſi: quibus auſtoribus præſidium in urbe accepiſſent: diſce dunt: ægreq. impetrato ut de eam conſuli ſenatù respò.

faq ad se referri fineret: ad suos redeunt. Duæ facti œes
senarum diſtrahebant: una cuius principes erant defe
ctionis a Po. Ro. auctores: altera fidelium cuium. certa
tum ab utriſq tamen eſt: ut ad reconciliandam pace co
ſuli opera nauaretur. Pars altera cum præſidium ſamni
tium: quia nibil ſatis præparati erant: ad obſidionem to
lerandam excurſur: proxima node eſset: nunciare con
ſuli ſatis habuit: qua noctis hora: quamq per portam: &
quam in uiam eGREſſurus boſtis foret. altera quibus in
uitis deſcitum ad ſamnites erat: eadem node portam e
tiam conſulibus aperuerunt: ita duplici proditione &
præſidium ſamnitium inſeffis circa uiam ſiluetribus
locis nec opinato oppreſſum eſt: & ab urbe plena boſti
um clamor ſublatus: momentoq unius horae ſamnis cæ
ſus: ſatricanus captus: & omnia in potestate conſulis erat:
qui quæſtione habita: quor opera deſectio eſset facta:
quos ſontes comperit: uirgis cælos ſecuri percuſſit: prae
ſidioq ualido imposito arma ſatricanis ademit. Inde ad
triumpbum deſeſſe Romam Papyrium Curſorem ſeri
bunt: qui eo duce Luceriam receptam: ſamniteſq ſub ui
gum miſſos auctores ſunt: & ſuitur haud dubie dignus
omni bellica laude: non animi ſolum uigore: ſed etiam
corporis uiribus excellens. præcipua pedum pernicitas
inerat: quæ cognomen etiam dedit: uiſtoremq curſu om
nium ætatis ſuae ſuiffe ſerunt: & ſeu uirium ui: ſeu exer
citatione multa: cybi uiniq eundem capaciſſum: nec
cum ullo asperiorem: quia ipſe inuiſt ad laborem corpo
ris eſset: ſuiffe militiam pediti pariter equitiq equites
etiam aliquando auſos ab eo petere: ut ſibi pro re bene ge
ſta laxaret aliquid laboris: quibus ille: ne nibil remiſus
dicatis: remitto: inquit: ne utiq dorfum demulceatis: cu

ex equis descendetis. & uis erat in co uiro imperii ingens pa-
titer in socios cujusq. Præestinus prætor per timore legni-
us ex subfidiis suos duxerat in primam aciem: quem cu in-
ambulans ante tabernaculum uocari iussisset: lictorem ex-
pedire securim iussit: ad quam uocem exanimi stante præ-
nestino: agedum lietor excide radicem banc: inquit: incō-
modam ambulantibus: perfusumq. ultimi supplicii metu +
mulcta dicta dumisit. Haud dubie illa ætate: qua nulla
uirtutum feracior fuit: nemo unus erat uir: quo magis in-
nixa res romana staret. quin eum parem deestinant animis
magno alexandro ducem: si arma Asia perdomita in Euro-
pam iussisset. Nihil minus quæsitum a principio hujus o-
peris uideri potest: quam ut plus iusto ab re: ordine dedi
narem uariet atibusq. dustinguendo opere & legentibus ue
lut diuerticula amœna: & requiem animo meo quaerere:
tamen tanti regis ac ducis mentio: quibus sæpe tacitis cogi-
tationibus uolutauit animum: cauocat in medium: ut que
rere libeat: quinam euentus romanis rebus: si cum Alexan-
dro foret bellatum: futurus fuerit. Plurimum in bello pol-
lere identur militum copia & iurtus: ingenia imperator
fortuna per omnia humana maxime in res bellicas potes.
Ea & lingula intuenti & uniuersa: sicut ab aliis regibus ge-
tibusq. ita ab hoc quoq. facile præestant inutrum romanu-
imperium. Iamprimum ut ordiar ab ducibus comparan
dis: band equidem abnuo eegregium ducem fuisse Alexa-
drum: sed clariorem eum tamen facit: quod unus fuit: quod
adolescens in incremento rerum nondum alteram fortunã
expertus deceſſit. Vt alios reges claros ducesq. omittam a-
gna exempla cauuum humanoræ: Cyrum: quem maxime
græci laudibus celebrant: quid nifi longa uira sicut magni
modo Pompeium uertenti praebuit fortunæ. Ne recenteã

duces romanos: nec omnes omnium aetatum: sed ipfos eos: cum quibus consulibus aut dictatoribus Alexandro fuit bellandum. M. Valerium Coruinum. C. Claudiū. M. Ru tilium: Claudium Sulpicium. T. Manlium Torquatum. Q. Publium Philonem. L. Papyrium Curforem. Q. Fabiū Ma ximum. duos Decios. L. Volumnium: M. Curium deiceps ingentes sequuntur uiri: si punicum romano praeuertiſ ſer bellum: ſeniorq in Italiam trarecſſet. Hor. in quolibet tum in doles eadem: quæ in Alexandro erat animinge niq: tum disciplina militaris iam inde ab initiis urbis t tradita per manus: in artis perpetuis praecepris ordina tae modum uenerat. Ita reges gesserant bella. Ita deinde exactores regum lunii Valeriiq: ita deinceps Fabi Quin tii Cornelii: ita Furius Camillus: quem iuuenes duo: qui bus cum Alexandro dimicandum erat: ſenem uiderat. Militaria opera pugnando obeunti Alexandro: nam ea quoq bauſ minus clarum eum faciunt: ceſſet uideli cet in acie oblatus par Manlius Torquatus: aut Valeri us Coruinus inflignes ante milites: quam duces? ceſſi ſent. Decii denotis corporibus in hoſtem ruentes? ceſ ſiſſet Papyrius Curiſor illo corporis robore: illo animi uietus eſet consoliis iuuenis unus: ne ſingulos nominé ſenatus ille: quem qui ex regibus conſtare dixit: unus ueram ſpeciem romani ſenatus cepit? Id uero erat peri culum: ne ſolertius: quam quiuis unus ex iis: quos no minaui: caſtris locum caperet: cōmeatus expediret: ab inflidiis praecaueret: tempus pugnæ eligeret: aciem in ſtrueret: ſubſidiis firmaret. non iam cum Dario rem ē dixiſſet: quem mulier: ac ſpadonum agmen trabente: inter purpuram atq aurum ornatum fortunæ ſuae ap paratibus praedam uerius: quam boſtem: nihil aliuſ

quam bene ausus uana contemnere incruentus deuict.
Longe alius Italiæ: qua indiæ per quam temulento ag,
mine comestabundus incesfit: ausus illi habitus effet:
saltus Appuliæ: ac montes lucanos cernenti: & ueftigia
recentia domesticae cladis: ubi auunculus eius nuper
Epiri rex Alexander abſumptus erat. Et loquimur de
Alexandro nondum merſo ſecundis rebus: quaeremèo
intolerantior fuit: qui ſi ex habitu nouæ fortunæ noui
q: ut ita dicam: ingenii: quod ſibi uictor induerat: ſpec
tetur: Dario magis ſimilis: quam Alexandro in Italia
ueniffet: & exercitum Macedoniæ oblitum degeneran
temq iam in perſa mores adduxiffet. Referre in tato
rege piget ſuperbam mutationem ueſtis: & deſyderatas
bumi iacentum adulationes etiam uichtis graues ne dû
macedonibus uictoribus: & ſœda ſupplicia: & inter ui
num & epulas cædes amicor: & uanitatem ementiendæ
ſtirpis. Quid ſi uini amor in dies fieret actionem, quid ſit
ac pira feruidaira nec quicquam dubium inter ſcripto
res refero: nulla ne haec damna imperatoriis uirtutib
ducimus. Id uero periculum erat: quod leuiffimi ex ore
cus: qui parthor: quoq contra nomen romanu gloriæ ſa
uent: dicitare ſolent: ne maieſtatem nominis Alexan
dri: quem ne fama quidem illis notum arbitror ſuſſe
ſtinere non potuerit populus romanus: & aduerſus quæ
Atbenis in cuuitate fracta macedonum armis: cernente
tum maxime prope fumantes thebaru ruinas: concionari
libere auſi ſint homines: id qd ex monumentis orationum
patet aduerſus eum: nemo ex tot proceribus romanis uo
cem liberam miſſurus fuerit. Quantalibet magnitudo bo
minis concipiatur animo: unius tamen ea magnitudo bo
minis erit: collecta plus paulo plus decem annor felicita

te: quam qui eo extollunt: quod populus romanus & fi nul
lo bello: multis tamen prælius uictus sit: Alexandro nulli
us pugnæ non secunda fortuna fuerit: non intelligit se ho
minis res gestas & eius iuuenis: cum populi iam octingé
tefimum bellantis annum rebus conferre: miremur: li cui
ex hac parte saecula plura numerentur: quam ex illa an
ni plus in tam longo spatio: quam in ætate. xiii. annor for
tuna uariauerit. Quin tu hominis cum homine: & ducis
cum duce: fortunæ cum fortuna confers? Quot romanos
duces nominem: quibus nunquam aduerfa fortuna pugn
fuit: paginas in annalibus magistratum fastigq percur
tere licet consulum: dictatorq quoq nec uirtutis: nec
fortunæ ullo die populum romanum pœnituit. Et quo
sint mirabiliores quam Alexander: aut quifquam alius
tex denos uicenofq dies quidam dictaturam: nemo pluf
quam annum consilatum geffit: a tribunis plebis delect
impediti sunt: post tempus ad bella ierunt: ante tempus
comitior caufa reuocati sunt: in ipso conatu reß circu
egit se annus: collegæ nunc temeritas: nunc prauitas im
pedimento aut damno fuit: male gestis tebus alterius
successum est: tyronem aut mala disciplina institutum
exercitum acceperunt. At hercule reges non liberi soli
impedimentis omnibus: sed domini rerum temporum
trabunt consilius cuncta non sequuntur. Eroo inuictus A
lexander cum inuictus ducibus bella gefflet: & eadem
fortunæ pionora in discrimen detulisset: imo etiam eo
plus periculi subisset: quod macedones unum Alexandrũ
habuissent multis caufibus non solum obnoxium: sed eti
am offerentem se: romani multi fuissent Alexandro
uel gloria: uel reß magnitudine pares: quor s uo quifq
fato fine publico discrimine uueret morereturq. Restat:

ut copiæ copiis comparentur: uel numero: uel militum generali: uel multitudine auxiliorum. Censebantur eius actis lustris ducenaquinquagenamillia capitum. Itaq. in omni defectione sociorum latini nominis urbano prope delectu decem scribebantur legiones: quaterni quinque exercitus sæpe per eos annos: in Etbruria: in Vmbria gallis hoſtibus adiunctis in Samnio in lukanis gerebarum. Latium deinde omne cum fabinis: & uolscis: & equis: & omni Campania: & parte Vmbriæ Etbrurieq. & picentibus: & in aris peligroſque ac uestinis: atq. apputis: adiunctis omnis ora græcorum inferi maris a Thuris Neapolin & Cumas: & inde Antio atq. Hoſtia tenus ſanites aut socios ualidos romanis aut fractos bello inueniſſet hoſtes. Ipsi traieciſſet mare cum ueteranis mace domibus non plus trigintamillibus hominum: & quatuor millibus equitum maxime theſalorum hoc enim roboris. erat: perſas indos aliaſq. fi adiunctiſſet gentes: impendimentum maius: quam auxilium traheret. Adde quod romanis ad manum domi ſupplementum eſſet. Alexander: quod poſtca Hannibali accidit: alieno in agro beli lanti exercitus conſentiſſet. Arma: clypeus: farillæq. ilis: romano ſcutum maius corpori tegumentum: & piluibus aud paulo qua haſtæ uæbementius ichti miſſumque tælin. ſtatarius uterq. miles ordines ſeruans: ſed illa phalanx imobilis unius generis: romana acies diffinctor ex pluri bus partibus conſtans. faciis partienti: quacunque opus eſſet: faciis iungenti. Iam in opere quis par romano mile? quis ad tolerandum laborem melior? Vno prælio uictus Alexander bello uictus eſſet: romanum quæ Caudium: quem Cannæ non fregerunt: quæ fregiſſet acies? Ne ille sæpe etiam: ſi prima proſpere eueniſſent: perſas: & id.

& imbellè Aſiam

& imbellem Aſiam quæſiſet: & cum ſoſeminis ſibi bellum
fuiffe dixiſe: quod Epiſi regem Alexandrum mortiſero
nuinere iſtum dixiſe ferunt: ſortem belloſ& in Aſia geſto
rum ab boe ipſo inuene cum ſua conferente. Equidem cù
per annos quattuor & uiginti primo punico bello classi
bus certatum cum pœnis recordor: uix ætatem Alexan
dri ſuſſecturam ſuiffe reor ad unum bellum: & forſitan
cum & ſoſderibus uetuſtis iumeta res punica romanæ eſ
ſet: & timor par aduerſus cœmunem boſtem: duas poten
tuſſimas arinis uiriſq. urbes armaret: ſimul punico roma
noq. obrutus bello eſet. Non quidem Alexandro duce:
nec integris macedonum rebus: ſed experti tamen ſunt
romani macedonem boſtem aduerſus Antiochû: Philip
pum: & Perſen: non modo cum clade ulla: ſed ne cum pe
triculo quidem ſuo: abſit inuidia uerbo & civilia bella ſi
leant: nunquam ab equite boſte: nunquam a pedite: nun
quam aperta acie: nunquam æquis utiſ: nunquam iniquis lo
cis laborauimus. Equitem: ſagiptras ſaltus impeditos: auil
a cȏmeatibus loca grauus arnis miles timere poteſt. mille
acies grauiores: quam macedonum atq. Alexandri auer
tit auertetq. modo ſit perpetuus cuius: qua uniuimus pa
cis amor: & civilis cura concordiæ. Inde. L. Flaccus: & L.
Plautius Venox conſules facti. Eo anno a frequentibus &
ſamnitiu[m popuſis de ſoſedere renouando legati: cum ſe
natum humiſtrati mouiſſent: reiecti ad populum haud
quaqua[ta] tam efficaces habebant preces. Itaq. de ſoſedere
negatum: induciæ biennii: cum per aliquot dies fatigaſſet
ſingulos: precibus impetrate. Et ex Appulia theanenſes ca
nuſniq. populationibus ſeffi obſidibus. L. Plautio conſu
li datis in deſitionem uenerunt. Eodem anno primum
præſeſi Capuæ creari cœpti legibus ab L. Furio præto

re datis: cum utrunq ipfli pro remedio ægris rebus discor,
dia inteftina petiffent. & duæ Romæ additæ tribus V,
fentina & falerina. Inclinatis ſemel in Appulia rebus:
theates quoq appuli ad nouos conſules. C. Iuniu Bubul
cum. Q. Aemylium Barbulam ſcedus petitum ueneriit:
pacis per omnem Appuliam præſtandæ populo romano
auctores id audacter ſpondendo: impetrauerunt: ut fec
dus daretur: neq ut æquo tamen ſcedere: ſed in dicione:
populi romani eſſent Appulia perdomita: nam Floreto
quoq ualido oppido Iunius potitus erat: in lucanos bel
lum porrectum inde repentino aduentu Aemylii conſu
lis Nerulum ui captum. Et poſteaquâ res Capuæ ſtabili
tas romana disciplina fama per ſocios uulgavit: antiati
bus quoq: qui ſe fine legibus certis: fine magistratibus
agere querebantur: dati ab ſenatu ad iura ſtatuenda ipſi
us coloniæ patroni: nec arma modo: ſed iura etiam roma
na late pollebant. C. Iunius Bubulcis: &. Q. Aemylius
Barbula conſules exitu anni non conſultibus a ſe creatis
Sp. Nautio: &. M. Popilio: cæter: dictatori. L. Aemylio
legiones tradiderunt. Is cum. L. Fuluio magiftro equitù
Satriculam oppugnare adortus rebellandi cauſam fam
nitibus dedit. Duplex inde terror illatus romanis: huc
ſamnis magno exercitu coacto ad eximendos obſidio
ne ſocios baud procul caſtris romanor. caſtra poſuit: huc
ſatricani magno cum tumultu pateſactis repente por
tis in ſtationes hoſtium incurrerunt. Inde pars utraq
ſpe alieni magis auxilii: quam uiribus fræta ſuis: iuſto
mox prælio inito romanos urgent: & quanqua ancep
dimicatio erat: tamen utrinqututam aciem dictator:
babuit: quia locum baud faciſem ad circuüeniendum
cepit: & diuerſa ſtatuit ſigna. infeſtior tamen in erum

pentes incelſit: nec magno certamine intra moënia com-
pulit. tum totam aciem in ſamnites obuertit. Ibi plus cer-
taminis uictoria ſicut ſera ita nec dubia: nec uaria ſuit:
ſuſi in caſtra ſamnites: extinetis noſte ignibus: tacito
agmine abeunt: & ſpe abiecta Satriculæ tuendæ: Poſtia
Pliſtiam ſocios romanœ: ut parem dolorem boſti redde
rent: circuſidunt. Anno circunacto bellum deinceps ab
dictatore. Q. Fabio geſtum. Conſules noui ſicut ſuperi
ores Romæ manſerunt: Fabius ad accipiendum ab Aë-
mylio exercitum ad Satriculam cum ſupplemento uenit:
neq enim ſamnites ad Pliſtiam manſerant: ſed accitis ab
domo nouis militibus multitudine fræti caſtra eode quo
ante loco poſuerunt: lacessentefq. prælio romanos auer
tere ab obſidione conabantur. Eo intentius dictator in
moënia boſtium uerſus id bellum tanti ducere quod ur,
bem oppuqnabat: ſecurior ab ſamnitibus agere ſtatio
nibus modo oppoſitis: nequa in caſtra uis fieret: eo ſero,
cius adequitare ſamnites uallo neq otium pati. & cum iá
prope in portis caſtroe: eſſet boſtis: nihil conſulto dicta,
tore magiſter equitum. Q. Aulius Ceretanus magno tu
multu cum omnibus turmis equitum euectus ſumouit
boſtem: tum in minime pertinaci genere pugnæ: ſic for-
tuna exercuit opes: ut inflignis utrinq. clades & clara ip-
ſorum æderet ſunera. prior ſamnitium imperator ægre
patiens quod tam ferociter adequit affect: inde ſe fundi
ſugariq: orando hortandoq. equites prælium iterauit.
In quem inflignem inter ſuos crientem pugna magiſter e
quitum romanus inſelta cuſpide ita permiſit equum:
ut uno iectu exanimem equo præcipitaret: nec ut fit: ad
ducis caſum perculſa magis: qua irritata eſt multitu
do omnis. Qui circa erant: in Aulium temere inuectus

per hortium turmas tæla conecerunt: fratriq, præcipu-
um decus ulti famnitium imperatoris dederunt. Is ut eto-
rem detractum ex equo magiftrum equitum plenus me-
roris atq, iræ trucidauit nec multum abfuit: quin corpo,
re etiam: quia inter hortiles ceciderat turmas famnites po-
tirentur: fed extemplo ad pedes deſcenſum ab romanis e:
coactuq idem ſamnites facere & repentina acies circa cor-
pora ducum pedeſtre prælium iniit: quo haud dubie ſupe-
rat romanus: recuperatumq, Aulii corpus mixta cum dolo-
re læticia uictores in caſtra referunt Samnites: duce amif-
ſo: & per equeſtre certamen tempeſtatis uiribus: omiffa Satri-
cula: quam nequicquam defendi rebantur ad Pluſtiae obſidi-
onem redeunt: intraq paucos dies Satricula romanus per
deditione, Pluſtia per uim ſamnis potitur. Mutata inde i
belli ſedes eſt: ad Soram e ſamnio Appuliaq, traducta legi
ones. Sora ad ſamnites deſecerat: inter ſectis colonis roma-
nor. Quo cum prior romanus exercitus ad ulcifcendam
cuium necem: recuperandamq coloniam magnis itineri/
bus perueniſſet: ſparli per uas ſpeculatores ſequi legioes
ſamnitium: nec iam procul abeſſe: cum alii ſuper altos nú-
ciarent: obuiam itum horti atq ad Lautulas ancipiti prae
lio dimicatum eſt: non cædes: non ſuga alterius partis: fed
nox incertos: uiti uictores ne eſſent: diremit. Inuenio a
pud quofdam aduerſam eam pugnam romanis ſuiffe: atq
in ea cecidiſſe. Q. Aulium magiftrum equitum. Suffeſtus
in locum Aulii Claudius Fabius magiſter equitum cum
exercitu nouo ab Roma aduenit: & per præmiſſos núci
os consulto dictatore: ubi ſubſiſteret: quoque tempore: &
qua ex parte hortem aggrederetur: ſubſtitit occultus ad
omnia ſatis exploratis conſiliiſ. Dictator cum per aliquot
dies poſt pugnam continuſſet ſuos intra uallum obſelli

magis: quam obfidentis modo: ſignum repente pugnæ pro
posuit: & efficacius ratus ad accedendos uiro: fortium ani
mos nulla alibi quam in ſemetipſo cuiuâ reſuſtam ſpem: de
magifto equitum nouoq: exercitu militem celauit: & tanq
nulla nifi in eruptione ſpes eſſer: Loci: inquit: anguſti mi
lutes depræbeni: nifi qua victoria pateſecerimus: uâ niſ
lam babemus: ſtatiua ſoſtra munimento ſatis tuta ſunt:
ſed inopia eadem infesta: nam & circa omnia deſecerunt:
unde comeatus poterant: & ſi omnes tuare uelint: iniqua
loca ſunt. Itaq: non fruſtrabor ego uos caſtra hinc reſinuq
do: in quæ infecta victoria: ſicut pruſtino die uos recipiatis:
armis munimenta non munimentis arma tuta eſſe debent:
caſtra babeant repetantq: quibus operæ eſt trabere bellû
nos omnium rerum reſpectum practer: quam victoriae no
bis abſcindamus: ferte ſigna in boſtem: ubi extra uallum
cesserit agmen: caſtra quibus imperatum eſt incendant.
damna ſoſtra milites omnium circa qui deſecerunt popu
loq: praeda ſarcientur. Ea oratione dictatoris: quæ neceſ
ſutatis ultimæ index erat: milites accenſi uadunt in boſſe:
& reſpectus ipſe ardentium caſtro: quâquam proximis
tantum: ita enim uſſerat dictator: ignis eſt ſubditus: baud
paruum irritamentum ſuit. Iraq: uelut uecordes illati ſig
primo impetu boſtium turbant & in tempore poſte quaſ
ardentia procul uidit caſtra maſuſter equitum: id conue
nerat ſignu: boſtium terga uadit. ita circumuenti ſamni
tes: qua potest quinq fugam per diuerſa petunt. Ingens t
multitudo in unum metu conglobata ac ſemetipſam turba
impediens in medio cæſa: caſtra boſtum capta direpta q:
quo: præda bonuſtum militem in romana caſtra dictator
reducit baud quaqua tam victoria letum: quam quod t
praeter exiquam deformatam incendio partem cæteta

contra spem salua inuenit. Ad Soram in de reditum nou
q. conſules. M. Perilius. C. Sulpicius exercitum ab dicta
tore Fabio accipiunt: magna parte ueter. militum dimiſ
ſa: nouiſq. cohortibus in ſupplementum adduſis. Cæte,
rum cum propter difficilem urbis ſitum: nec oppugnā,
diſatis certa ratio iniretur: & aut tempore longinqua:
aut præceps periculo uiectoria effet: ſoranus tranſuſa
dam ex oppido profectus cum ad uigiles romanus pene
traſſet: duci ſe extemplo ad conſules iubet: deduſq.
traditur. urbem promittit rurſus inde cum quonāmo
do id præſtaturus effet percunſtantes doceret haud
uana afferre: perpulit prope adiuncta moenibus roma
na caſtra: ut ſexmillia ab oppido remouerentur: fore
ut minus intente in cultodiam urbis diurnæ ſtationes
ac nocturnæ uigiliæ eſſent. ipſe inſequenti noſte ſub
oppido ſiluſtribus locis cohortibus infidere iuſſis: de
cem milites delectos ſecum per ardura ac prope inua
in aciem ducit pluribus quam pro numero uiro. miſ
ſilibus tælis eo collatis: ad hæc ſaxa erant & temercia
centia: ut fit: in aſpretis: & de induſtria etiam: quo lo
cus tutior effet: ab oppida. is cœcita: ubi cum constitut
iſſet: romanos ſemitamq. anquiftam & arduam erectas
ex oppido in arc. oftendiſſet. Hoc quidem aſcenſu: in
quit: uel res arinati quaſlibet multitudinem arcuerint:
uos & decem numero & quod plus & romani romano
rumq. fortiſſimi uiri eſtis: & locus pro uobis & nox erit
quæ omnia ex incerto maiora territis oſtentat: ego iā
terrore omnia implebo: uos autem arcem intenti tene
te: decurrit inde quanto maxime poterat cum tumul
tu ad arma: & pro uelſtram fidem clues clamitans arx
ab boſtibus capta eſt defendire: ite. haec incedens prin

capitum foribus: hæc obuiis: hæc excurrentibus in publicu
pauidis increpat. Acceptum ab uno pauorem plures per
urbem ferunt. Trepidi magistratus mittis ad arcem explo-
ratoribus: cum tæla & armatos tenere arcē multiplicato
numero audirent: auertunt animos a ſpe recuperandae
arcis: ſuga cuncta complentur: portæq; a ſetnifomnis ac
maxima parte inerimibus refringuntur: quaR per unam
præſidium romanum clamore excitatum irrumpit: & cor-
curſantes per uiam pauidos cedit. Iam Sora capta erat:
cum conſules prima luce aduenere: & quos reliquos fortu-
na ex nocturna cæde ac ſuga fecerat: in deditionem accepi
unt. ex bis. ccxxv. qui omnium conſenſu deſtinabantur:
& infandæ colonob: cædis & defectionis auſtores uictos
Romam deducunt. cæteram multitudinem in columns
præſidio impoſito Soræ relinquit: omnes qui Romæ de-
ducti erant: uirgis in ſoto cæſi: ac ſecuri percuſi ſummo
qaudio plebis: cum maxime intererat: tutam ubiq: quae
paſſim in colonias mitteretur: multitudinem eſſe. Conſu-
les ab Sora poffecti in agros atq; urbes auſonum bellum in
tulerunt: mota nang: omnia aduentu ſamnitium: cu apd
Lautulas dimicatum eſſet. fuerant: coniurationes: circa
Campaniam paſſim factæ: nec Capua ipfa crimine ca-
ruit: quin Romam quoq; & ad principum quosdam inq;
rendos uentum eſt: cæteR auſonum qens proſitione ur-
bium ſicut Sora in poteſtatem uenit. Aufona & Nuntum
nae & Veltina urbes erant: ex quibus principes iuuentu
tis duodecim numero in proſitione urbiu[m ſuaR con-
iurati ad conſules ueniunt: docent ſuos Iampridem ex-
optantes ſamnitium aduentum: ſimul ad Lautulas pu-
onatum audierunt pro uicis romanos habuiffe: iuuen-
tute & armis ſamnites iuuiſſe: fugatis inde ſamnitibus

incerta pace agere: nec claudentes portas romanis ne accer
ferent bellum: oblitunatos claudere: si exercitus admouea
tur: in ea fluctuatione animor: opprimi incautos posse.
His auctoribus mota propius castra: missi, eodem têpo
re circa tria oppida milites: partim armati: qui occulti
propinqua moenibus insiderent loca partim togati tec
tis ueste gladius: qui sub lucem apertis portis urbes ingre
derentur: ab iis simul custodes trucida: cœpti: simul da
tum signum armatis: ut ex infidiis concurrerent: ita por
tae occupatae: tria, oppida eadem hora: eodem, consilio
capta: sed quia absentibus ducibus impetus est factus: nul
lus modus cædibus fuit: deleta, auſonum gens uix certo
defectionis crimine: perinde ac si inter necuno bello cer
tasset. Eodem anno prodito boſtibus romano præſidio
Luceria famnitium facta: nec diu proditoribus impuni
ta res fuit. haud procul inde exercitus romanus erat: eu
ius primo impetu urbs ſita in plano capitur. lucerini ac
famnites ad internicionem cæſi: eoq. ura proceſsit: ut Ro
mæ cum de colonis mittendis Luceriam conſuleretur ſe
natus: multi delendam urbem cenferent: præter odium
quod execrabile in his captis erat: longin quitas quoq. ad
horrere a relegandis tam procul ab domo cùbus inter
tam inſeſt as gentes cogebat. uicit tamen ſententia: ut t
mitterentur coloni: duomillia & quingenti miſſi. Eode
anno cum omnia infida romanis eſſent. Capuæ quoque
occulte principium coniurationes factæ: de quibus cu
ad ſenatum relatum eſſet: haud quaquam neglecta res
eſt: quaſtiones decretæ dictatorem, quaſtionibus e
xereendis dici placuit. C. Menenius dictus: is. M. Folli
um magiſtrum equitum dixit. Ingens terror magiſtra
tus eius erat: itaq. ſuie timore: ſeu conſcientia eius cala

bios Obium Nomium, ea capita coniurationis fuerant:
primquam nominarentur apud dictatorem: mors haud
dubie ab ipfis confcita iudicio subtraxit. Deinde ut quæ
frioni Campanæ materia deceffit: uerla Romam inter
pretando res: non nominarim qui Capuæ: fed in univer
sum: qui ufquam coiffent: coniuraſſentue aduerſus to
manum populum: quæri ſenatum iuſſiffe: & coitiones
honor& adipiscendor& cauſa factas aduerſus temp. eſſe:
latorq & re: & perſonis quæſtio fieri: haud abnuente di
ctatore fine fine uelle quæſtionis ſuæ ius eſſe. Poſtulabu
tur ergo nobiles homines appellantibus tribunos: nemo
erat auxilio: quin nomina reciperentur: inde nobilitas i
d modo in quos crimen intendebatur: fed univerſi ſimul ne
gare nobilium id crimen e: quibus ſi nulla obſtetur frau
de: pateat uia ad honorem: fed hominum nouor: ipſos a
deo dictatorem magiftrum equitum reos magis: quam
quæſtores idoneos eius criminis eſſe: intellecſuroſq uta id
eſſe ſimul magiſtratu abiſſent. Tum enim uero Menenius
iam fame magis: quam impern memor progreſſus in conci
onem ita fecit uerba. Et si omnes anteactæ uiræ nos confci
os habeo quirites: & hic ipſe honos delatus ad me testis eſt
innocentia me: nec enim quod ſacpe alias quia ita tempo
ra poſtulabant reip. qui bello clariflimus eſſet: fed qui ma
xime procul ab his concionibus uitam egifſet: dictator de
ligendis exercendis quæſtionibus ſuit. Sed quoniam qui
dam nobiles homines qua de cauſa nos eſtimare qua me
pro me pro magiſtratu quicquæ incompertum dicere me
lius eſt: primum ipſas expugnare quæſtiones ope anniſi
ſunt: deinde poſtea qua ad id parum potentes erant: ne o'
cauſam dicerent: in præſidia aduerſario: appellationem
& tribunicium auxilium patricii confuſerunt: poſtremo i

repulsi inde adeo omnia tutora: quam ut innocentiam suam purgarent: uisa in nos irruerunt: & priuatis dictato, tem poſcere reu uerecundiæ non fuit: ut omnes diu homini neſq[ui]ſciant: ab illis etiam: quæ non poſſint: temptant: ne rationem uitæ reddant: ne obuiam ire crimini: & offerre me inimicis reum dictatura abdico. Vos quæſo conſules: ſiuobis datum ab ſenatu negotium fuerit: in me primus: & hunc: M. Follium quæſtiones exerceatis: ut appareat, nocentia noſtra: nos non maiestate honoris tutos a criminibus iſtis eſſe. Abdicat ſe inde dictatura: & poſt eυ cο[]ſeſtum Follius magiſtro equitum primi q[ui] apud conſules iis enim ab ſenatu mandata res eſt rei facti: aduerſus no bilium teſtimonia eſregie abſoluuntur. Publius etià Phi[lo]: multiplicatis ſummis honoribus: poſt res tot domibelq[ui] gēſtas cætēr[em]iuiſus nobilitati: dixit cauſam: abſolu tuiq[ui] eſt. Nec diutius: ut fit: quam dum recens erat: quæ ſtio per clara nomina reor: uio quit, inde labi cœpit ad uiliora capita: donec factionibus coitioni buſq[ui] aduerſus e[] quas comparata erat: oppreſſa eſt. Earum ſama rerum: magis tamen ſpe campane: defectionis: in quam conu[]ratum erat: ſamnites in Appuliam uerſos rurſus ad Caudum reuocauit, ut in de ex propinquo: ſi qui motus occaſionem aperirent. Capuam romanis eriperent. Eo conſules cum ualido exercitu uenerunt: & primo circa ſalutus: cum utriq[ui] ad hoſtem iniqua uia eſſet: cunctati caſtra mœtati q[ui] ſunt: deinde ſamnites per aperta loca breui circuitu in loca plana campanos campos a[]gmen dimitunt. ibi q[ui] primum caſtra in conspectu hoſtibus data: dein de leuibus præliis equitum ſæpius: quam peditum utriq[ui] periculum factum: nec aut euentus e[]or: romanum aut p[]more: qua trahebant bellum pœnitebat. Samnitiu contra

ducibus: & carpi quottidie paruis damnis: & senescere
dilatione belli uires suæ uidebantur: itaq. in aciem proce
dunt: equitibus in cornua diuifis: quibus præceptum e
tat: intentiores effe ad respectum caſtroy: ne qua eo uis
fieret: cum ad praelium ſtarent: aciem peditum tutam
fore conſules Sulpicius in dextero Petilius in leuo cornu
conſiſtunt: dextera pars: qua & ſamnites raris ordinib
aut ad circueundos hoſtes: aut ne ipſi circunuenientur:
conſiterant: latius pateſtacTa ſtetit: ſinſtris præterquæ
quod conſertiores ſteterant: repentino conſilio Petiliu con
ſulis additæ uires: qui ſubſidiarias cohortes: quæ integre
ad longiores puoæ caſus referuabantur: in primam acie
extemplo emiſt: uniuersa hoſte primo impetu uiribus
impulit. Comota pedeſtri acie ſamnitiu[m eques in puo[n]
ſuccedit: in hunc tranſuerſo agmine inter duas acies ſe
inferentem romanus equitatus concitat equos: ſigna q.
& ordines peditum atq. equitum confundit: donec uni
uerſam ab ea parte auertit aciem. In eo cornu no Petiliu
ſolus: ſed Sulpicius etiam hortator affuerat: auectus ab
ſuis nondum conferentibus manus ad clamorem ab ſi
niftra parte prius exortum. Vnde haud dubiam uicto
riam cernens: cum ad ſuum cornu tenderet cum mille
ducentis uiris: diffimilem ibi fortunam inuenit: rota
nos loco pulſos: uictorem hoſtem ſigna in perculſos inſe
rentem. cæteræ omnia mutauit repente conſuils aduen
tus: nam & conſpectu ducis reſfectus militum eſt anum?
& maius: qua pro numero auxilium aduenerat mille
fortes uiri: & partis alterius uictoria audita: mox uifa
etiam prælium reſtituit: tota deinde iam uincere acie
romanus: & omiſſo certamine cædi capi[que] ſamnites: ni
ſi qui Maleuentum: cui nunc urbi Beneuentum nomen

est: perfugerunt: ad trigintamillia cæsa aut capta fam,
nitium proditum memoriæ est. Conſules eegregia utro,
ria parta protinus inde ad Boulanum oppugnandum
legiones ducunt: nominatus dictator Claudius Petilius
cum M. Follio magiftro equitum exercitum accepit. Is
cum audiſſet arcem fregellanam ab ſamnitibus captæ:
omiſſo Bouliano: ad Fregellas pergit: unde nocturna ſam-
nitium fuga ſine certaine receptis Fregellis præſidio
q. ualido unpoſito in Campaniam creditum maxime ad ę
Nolam arinis repetendam. eo se intra moenia ſub aduen
tum dictatoris & ſamnitium omnis multitudo & nolani
agreſſes contulerant. Dictator urbis ſitu circuſpecto: q.
apertior aditus ad moenia eſſet: omnia ædificia: & fre-
quenter ibi habitatur: circunieſta muris incendit. nec
ita multo poſt ſine a Petilio dictatore: ſine ab. C. Iunio?
ſule: nam utrumq. traditur Nola est capta. Qui captrae
decus Nolæ ad conſulem trahunt: adiuciunt. Atinam: &
Calatiam ab eodem captras: Petiliu[m autem pessilentia
orta: clauſi[figendi] cauſa dictatorem dictum. Sueſſa &
Pontiæ eodem anno coloniæ deductæ ſunt. Sueſſa aurí-
corum fuerat: nolſci Pontias inſulam fitam in conspectu
littoris ſui incoluerunt. Minturna & Caſſinum: ut de
ducerentur coloniæ: ſenatuiſconſultum factum est. triu-
mos creauere: ac miſere colononæ: quattruor millia. Inſe
quentes conſules. M. Valerius. P. Decius profligato ſere
ſamnitium bello: priuſquam ea cura decederet patribus
romanis ethrusci belli fama exorta est: nec erat ea tempe
ſtate gens alia: cuius ſecundum gallicos tumultus arma
terribiliora eſſent: tum propinquitate agri: tum multi
dine hominum. Itaq. altero conſule in Samnio reliquias
belli perſequente. P. Decius: qui graviter æger Romæ re

ſtiterat: auſtore ſenatu dictatorem. C. Iunium Bubulcus dixit. Is prou rei magnitudo poſtulabar: omnes iunioreſ sacramento ad digit: arma quaeq. alia res poſcit: ſi ſma induſtria parat: nec tantis apparatibus clatus de inferendo bello agitat: quieturus aut dubie: niſi ultro arma etbru ſci inferrent. Eadem in comparando cohibendo q. bello cœſuria & apud etrbus cos ſuere: neutri finibus egreſſi. Et cenſura clara eo anno Ap. Claudii: &. C. Plauti ſuit: moriæ tamen felicioris ad poſteros nomen Appii: quod & uiam munuit: & aquam in urbem duxit: eaq. unus perſe cit: quia ob infamem atq. inuidioſam ſenatus lectionem uerecundia uictus collega magiſtratu ſe abdicauerat. Ap. pius tam deinde antiquitus inſitam pertinaciam familie gerendo ſolus cenſuram obtinuit. Eodem Appio auſtore poticia gens cunus ad aram maximam Herculis familia ſe ſacerdotium fuerat: ſeruos publicos minijterii delega di cauſa ſolemnia eius ſacri docuerat. Traditur inde diſtu mitabile: & quod dimouendis ſtatu ſuo ſacris religio nem aſſerre facile poſſet: cum duodecim familіæ ea te peſtate potiſſor. eſſent: puberes ad triginta: omnes intra annum cum ſturpe extinctos: nec nomen tantum potici orum interiſſe: ſed cenſorem etia. Appium memori deuira poſt aliquot annos luminibus captum. Itraq. conſules qui eumannum ſecuti ſunt. C. Iunius Bubulcus tert. & Q. Aemylius Barbula iterum: initio anni quaſi apud i. populum deformatum ordinem praua lectione ſenatus: qua potiores aliquot lectis præteriti eſſent: negauerut eam lectionem ſe quæ ſine recti praua, diſcrimine ad gratiam ac libidinem facta eſſet: obſeruatores: & ſena tum extemplo citauerunt eo ordine: quo ante cenſores Ap. Clauſium: &. C. Plautium fuerat. Et duo imperia

ecso anno dari cœpta per populum utraque pertinentia ad
tem militarem: unum ut tribunimilitum senideni in e'
quattuor legiones a populo crearentur: quæ antea per
quam paucis suffragio populi religiis locis dictatorum
& consulum ferme fuerant beneficia. tulere eam roga-
tionem tribuni plebei. L. Attilius: Claudius Martius,
alteque ut duumuiros nauales classis ordinandæ reficiet,
dæqcausa idem populus uiberet. lator huius plebisciti
fuit. M. Decius tribus plebis. Eiusdem anni rem die
tu paruam præterirem ni ad religionem esset uisa pertu-
nere: tibicines quia prohibiti a proximis cenforibus erat
inæde Iouis ueſci: quod traditum antiquitus erat: æGRE
paſſi Tybur uno agmine abierunt: adeo ut nemo in urbe
eſset: qui ſacrifi ciis præcinerer. Eius rei religio tenuit se-
natum: legatoſq. Tybur miſerunt: ut datent operam: ut hi
homines romanis reſtituerentur. Tyburtini benione polli
citi primum accitos eos in curiam hortati ſunt: ut reuer-
terentur Romam: poſte aquam per pelli nequibant: conſi
lio haud adhorrente ab ingeniis hominum eos aggredui
tur: die festo alii alios per ſpeciem celebrandam cartu epi-
larum cauſa inuitant: & uino cuius auidum ferme genus
eſt: oneratos ſopiunt: atq. ita in paluſtra ſomno ueſtos con-
iiciunt: ac Romam deportant: nec prius ſenere: quam pa-
luſtris in foro religiis plenos crapulæ eos lux oppreſſit. Iuc-
concurſus populi factus: impetratoq. ut manerent datum
ut triduum quotannis ornati cum cantu atq. hæc quæs d'
nunc ſolemnis eſt licentia per urbem uagarentur: reſtitu-
tumq. in æde ueſcendi ius: qui ſacris præcinerent. Hæc
inter duob. ingentium bellöre curam gerebantur. Conſu-
les inter ſe provincias partiti: Iunio famnites: Aemylio no-
uum bellum Ethuria forte euenit. In Samnio cuuiani præ-

fidium romanum: quia nequiterat ui capi: obſeffum fame
in deditionem acceperant: ſamnites uerberibus ſcedum
in modum laceratos occiderant deditos. Huic infenſus ę'
crudelitati Iunius nihil antiquius oppugnatione duolana
ratus: quo die aggreſſus eſt mœnia: ui cepit: atq[us omnes pu
beres inter ſecit. Inde uictor exercitus Bouianum ductu
caput hoc erat pentrorum ſamnitium longe ditiffimum
atq[us opulentiffimum armis uirifq[us. Ibi quia haud tantum
ira[que erat: ſpe prædæ milites accenſi oppido potiuntur: ę
minus itaq[us ſauitum in hoſtes eſt: prædæ plus pene: quam
ex omni Samnio unquam egeſtum benigneq[us omnis militi
conceſſa: & poſtea quam præpotentem armis romanu nec
acies ſubſiſtere uille: nec caſtra: nec urbes poterant: omni
um principum in Samnio eo curæ ſunt intentae: ut infidi
is quæreretur locus: ſiqa licentia populando effuſus exer
citus excipi ac circunueniti poſſet. Tranſſuq[us agreſſes: &
captiui quidam pars conſilio: pars forte oblati congruen
tia ad conſulem aſſerentes: quæ & uera erant: pecoris ui
ingentem in ſaltum auium compuſam eſſe perpulerunt:
ut prædatum eo expeditæ ducerentur legiones: ibi inges
hoſtium exercitus itinera occultus inſiderat: & poſteaq[
intraſſe romanos uidit ſaltum: repente adortus cum clau
more ac tumultu inuadit: & primo noua res trepidatione
fecit: dum arma capiunt: ſarcanas congerut in medium: de
inde poſteaquæ: ut quiſq[us liberauerat ſe onere: aptaueratq[
armis: ad ſigna undiq[us coibant: & notis ordinibus in uete
ti diſciplina militiæ iam ſine præcepto ullius ſua ſponte
ſtruebatur acies. Conſul ad ancipitem maxime pugnus
adueſtus deſilit ex equo: & Iouem Martemq[us atq[us alios
teſtatur deos: ſe nullam ſuam gloriam inde: ſed prædam
militi querentem in eum locum deueniſſe: neq[us in ſe aliud

quam nimiam ditandi ex hoffe militis curam repræhen
di poſſe: ab eo ſe dedecore nullam rem aliam: qua virtu/
tem militum uindicaturam conniterentur modo uno a/
nimo inuadere hofftem uiectum acie: caſtris exutum: nu/
datum urbi bus: ultumam ſpem furto infidi are: tempran
tem: & loco non armis frætum. Sed quem eſſe iam virtu/
ti romanae in expugnabilem locum: fregellana arce ſora,
naq: & ubicunque iniquo ſuccellum erat loco commemora
batur. His accenſus miles omnium immemor difficulta/
tum uadit aduerſus iminentem hofftium aciem: ibi pau/
lulum laboris ſuit: dum in aduerſum cluum erigitur ag
men: cætere poſte aquæ prima ſigna planiern erumam
cœperunt: ſenitquæ acies æquo ſe iam inſtituiffe loco: uerſus
extemplo eſt terror in infidiatores: eisdemque latebras q/
bus ſe paulo ante texerant: palati atq inermes fuga repe
tebant: ſed loca difficultia hoffi: qua ſita ipſos tum ſua ſtra
de impediebant. itaq ergo per paucis effugium patuit. cæſa
ad uigintimillia hominum: victorq. romanus ad oblatam ab
hoffe prædam peccor. discurrit. Dum hæc geruntur in Sä/
nio: iam omnes Ethruriæ populi præter arctinos ad arma
terant: ab oppugnando Sutrio: quæ urbs ſocia romanis ue
lut clauſtra Ethruriæ erat: ingens orſi bellum. Eo alter co
ful Aemylius cum exercitu ad liberandos obſidione ſocios
uenit: aduentibus romanis ſutrini cœmeatus benignæ
in caſtra ante urbem poſita aduexere. Ethruſci diē pri
mum confultando maturarent traherent ne: bellum tradu
xerunt: poſtero die ubi celeriora: quam tutiora confilia v
magis placuere ducibus: ſole orro: ſignum pugnæ propoſi
tum eſt: armatiq. in aciem procedunt. Quod poſte aquam
conſuli nunciatum eſt: extemplo tesseram dari inbet: ut p[ra]
deat miles: firmatiqu[que] cybo uribus arma capiat. dicto pare

tur. consul ubi armatos paratoſq. uidit: ſigna extra uallum
proferri uiffit: & haud procul hoſte inſtruxit aciem. Aliq,
diu utrinq. intenti ſteterunt expeſtantes ut ab aduerſari,
is clamor & pugna inciperet. & prius ſol meridie ſe incina
uit: quam tælum hinc aut illinc emiffum eſt: inde ne inſec
ta re abiretur: clamor ab ethruſcis oritur: concinuntq. tube
& ſigna inferuntur: nec ſegnius romanis pugna initur: con
currunt inſenſis animis: numero hoſtis: uirtute romanus
ſuperat. anceps prælium multos utrinq. & fortiſſimum que
q. abſumir: nec prius inclinata res eſt: quam ſecunda acies
romana ad prima ſigna ſeffis integri ſuccesserunt. Ethru
ſer: quia nullis recentibus ſubſidiis ſulta prima acies ſuit:
ante ſigna circaq. omnes ceciderunt: nullo inquià prælio
ſugæ minus: nec plus cædis ſuiffet: ni obſtinatos mori tu
ſcos nox texiſſet: ita ut uictores priuſqua uicti pugnandi
ſinem faceret. poſt occaſum ſolis ſignum receptui datum
eſt: nocte ab utroq. in caſtra reditum, nec deinde quicquæ
co anno rei memoria dignæ apud Sutrium gectum eſt: qui
& ex hoſtium exercitu prima tota acies delecta uno prælio
fuerat: ſubſidiariis modo relictis: uix quod ſatis eſſet ad
castrorum præſidium: & apud romanos tantum uulnerus
fuit: ut plures poſt prælium ſaucii deceſſerint: quam ceci
derant in acie. Q. Fabius inſequentis anni consul bellum
ad Sutrium excepit. collega Fabio. C. Martius Rutilius t
datus eſt. cæter. & Fabius ſupplementum ab Roma addu
xit: & nouus exercitus domo accitus ethruſcis uenit. Per
multi iam anni erant: cum inter patricios magiſtratus tri
bunoſq. nulla certamina fuerant: cum ex ea familia: quæ
uelut ſatalis cum tribunis ac plebe erat: certamen oritur.

Ap. Claudius cenſor circuinae c[]tis decem & octo menſibus:
quod a[]mylia lege finitum cenſurae ſpatium t[]e]poris erat:

cum C. Plautius collega eius magistratu se abdicasset; et nulla ui compelli: ut abdcaret potuit. P. Sempronius erat tribunus plebis: qui finiendæ cenfurae intra legittimus tempus actionem susceperat: non popularem magis quæ iustam: nec in uulgus: quam optimo cujus gratiorem. Is cum identidem legem æmyliam recitaret: auestoremque ius Mamercum Aemylium dictatorem laudibus ferret: qui quinquennalem ante cenfurae & longinquitate po testatem dominantem intra sex mensum & anni cœcif set spatium. Dic agendum: inquit. Ap. Claudi: quid nam facturus fueris: si eo tempore: quo. C. Marcus Furius: & M. Geganius cenfores fuerunt: cenfor fuiffes? Negare. Appuus interrogationem tribuni magnopere ad caufa pertinere fuam: nam & si tenuerit lex æmylia eos cenfores: quobz in magistratu lata effet: quia poft illos cenfores creatos eam legem populus iuiffet: quodq poftremum iuiffet: id ius ratuimq effet: non tamen aut se: aut eorum quenquam: qui poft eam legem latam creati cenfores eent teneri ea lege potuiffe. Hæc fine ullius affenfu cauillante Appio: & hic eft inquit: quirites illius Appuus progenies: qui decceur in annum creatus altero anno se ipse crea uit: tertio nec ab se: nec ab ullo creatus priuatus faaces & imperium obtinuit: nec ante continuando ablatit magistratu: quam obruerent eum male parta: male gesta: male retenta imperia. hæc eft eadem familia quirites: cuus ui atq iniuriis compulsi extorres patria sacrum monte cepiſtis. hæc aduerſus quam tribunicium auxiliu uobis comparasti. hæc propter quam duo exercitus auentinu infedisti: hæc quæ fœnebres leges: hæc quæ agrarias ſe per impugnauit: hæc conubia patrum & plebis interru pit: hæc plebi ad curules magistratus iter obſepſit: hoc est

nomen multo: quam Tarquinioæ infestius uestræ liberta
ti. Ita ne tandem. Ap. Claudi cum centefimus iam anus
sit ab Mamerco Aemylio dictatore: tot cenfores fuerit
nobilissimi fortiffimi quiri: nemo eos duodecim tabula^
legit: nemo id ius esse: quod postremo populus uiffasset:
scut? imo uero omnes sciuerunt: ideo æmyliæ potius legi
paruerunt quam illi antiquæ: qua primum cenfores cre^
at ierant: quia hanc postremum uifferat populus: quia u
bi duae contrariæ leges sunt semper antiquæ abrogat no
ua. An hoc dixi Ap: non teneri aetilia lege populum: an
populum teneri te unum extra legem esse? Tenuit Aemy
Ita lex iuolentos illos cenfores. M. Furium: &. M. Gega
nium: quicquid iste magiftratus in rep. malefacere poft&
indicarunt: cum ira finitæ potestatis Mamercum Aemy
lium principem ætatis fuæ belli domiq ærarium fecerit.
tenuit deinceps omnes cenfores intra centum annorum
ſparium, tenet. C. Plautium collegam tuum iis de auspici
is eodem iure creatum. An bunc: non ut qui optimo iure
cenfor creatus effet: populus creavit: tu unus eximius es
in quo boc præccipuum ac ſingulate ualeat? quem tu re^
gem sacrifciob crees amplexus regni nomen: ut qui op
timo iure rex Romæ creatus fit: creatum ſe dicet. que
ſemeftri dictatura: quem interregno quinſ diebus con/
tum fore putes? quem daui figendi aut Iudob cauſa di/
ctatorem auда after crees? Quam iftiftolidos ac ſecordes
uideri creditus eos: qui intra uiceſimum diem ingentib?
rebus geſtis dictatura ſe abdicauerunt: aut qui iinitio cre
ati abierunt magiſtrati? Quid ego antiqua repetam? nu
per intra decem annos. C. Menenius dictator: quia cu
quæſtiones ſeuerius: quam quibudam potentibus tutu
erat: exerceret: contago eius: quod quærebat: ipſi crinis

obecta ab inimicis est: ut priuatus obuiam iret crimini:
dictatura se abdicavit. Nolo ego istam in te modestiâ: ne
degeneraueris a familia imperio suffima & superbiafima:
non die: non hora citius qua necessitas est: magistratu abierit:
modo ne excedas finitimum tempus: satis est aut diem:
aut mensem censuræ adiocere. Triennium: in quit: & sex.
menfes ultra: quam licet Aemylia lege cenfurali geram: &
solus hoc quidem iam regno simile est: an collegam subro/
gabis: quem ne indemortui quidem locum subrogari fas est:
penitet enim quod antiquissimum solemne & solum ab ipso
cui fit institutum deo ab nobilissimis antiftibus eius faci
ad seruor: ministerium religiosus cenfor deduxisti: gens
antiquior originibus urbis eius hofpitio deo et inmortali
um sancta: propter te ac tuam cenfurali intra annum ab
surpe extinta est: nisi univerfam rempu: eo nefario obftrix
xeris: quod ominari etiam reformidat animus. Vrbs eo lu
stro capra est: quo demortuo collega. C. Iulio cenfore. L. Pa
pyrius Cusfor ne abiret magistratu. M. Cornelium Malu
ginenfem collegam subrogaunt. & quanto modefior illius
cupiditas fuit quâ tua Appi: nec solus: nec ultra finitum le
ge tempus Lucius Papyrius cenfurali geffit: tamen nemine
inuenit: qui se poſtea auctore ſequeretur: omnes deinceps
cenfores poſt morte collegæ se magistratu abdicarunt. Te
 nec quod dies exiſ cenſuræ: nec quod collega magistratu a
biit: nec lex nec pudor coerceret: uirtutem in ſuperbia auda
ciam in contempru deo et hominum ponis. Ego te Ap. Clau
di pro istius magistratus maleſtate ac uerecundia: quem ge
ſiti: non modo manu uiolatum: ſed ne uerbo quidem indæ
mentiori a me appellatum uellem: ſed & hæc: quæ adhuc
egi: pernictaria tua & ſuperbia coegit me loqui: & niſi æmy
liae legi parueris in mincula duci iubebo: neq. cum ita com

paratum a maiorib?

paratum a maioribus fit ut comitis cenforiis: nifi duo con-
fierint legitima suffragia non renunciato altero: comitia
differantur: ego te qui solus cenfor creari non possis: solum
cenfuram gerere non patiar. Hæc taliaq cum dixisset: præ
hendi cenforem: & in uincula duci iussit. Approbantibus
sex tribunis actionem collegæ: tres appellati Appio auxili
fuerunt: summaq inuidia omnium ordinum solus cenfura
geffit. Dum ca Romæ geruntur: iam Sutrium ab etruscis
obsidebatur: consuliq Fabio imis montibus ducenti ad fe
rendam opem lociis: temprandaſq munitiones: fi qua poſ
ſet: acies hoſtium instructa occurrit. quor Ergentem mul
titudinæ cum oftenderet ſubjecta late planicies: consul ut
loco paucitare ſuor adiunaret: flectit paululum in clinos
agmen. Aspreta erant ſtrata ſaxis inde ſigna in hoſtem ob
uertit. Ethrufci omnium præterqua multitudinis ſua: qua
ſola fræt erant: ſmemores prælium ineunt adeo raptim & a
uide: ut abiectis miſſilibus: quo celerius manus confereret.
ſtringerent gladios uadentes in hoſtem. Romanus contra i
nunc tæla nunc ſaxa: quibus eos affatim locus ipſe armabat:
ingerere. igitur ſcuta galea: icta cum etiam: quos non uul
nerauerant: turbarent: neq ſubire erat facile ad propiores
pugnam: neq miſſilia habebant: quibus eminus rem gete
rent: ſtantes & expositos ad dictus: cum iam ſatis nihil rege
ret: quosdam etiam pedem referentes fluctuantes: & inſta
bilem aciem redintegrato clamore ſtrictis gladiis haſtati &
principes innuadunt: eum impetum non tulerunt: ethrufci
uerſis: ſignis ſuga effuſa caſtra repetunt. Sed equites roma
ni præueci per obliqua campi cum ſe fugientibus obtulisset:
omiſſo ad caſtra itinere: montes petunt. inde incermi pene
agmine ac uexato uulneribus in ſiluam Ciminia penetrat.
Romanus multis millibus ethrusco: cæſis. duo de quadra

ginta fignis militaribus captis castris etiam hostium cum
præda ingenti potitur. Tum de persequendo hoste agitari
coepunt. Silua erat Ciminia magis tum inania atque horre-
da: quâ nuper fuere germanici saltus: nulli ad eam diem
ne mercator quidem adita: eam intrare haud fere quisque
praeter ducem ipsum audebat. aliis omnibus dadis caudi
nae mundum memoria aboleuerat. tum ex iis qui aderat:
confulis fratre M. Fabium Cesonem: alii. C. Claudium qui
dam matre eadem: qua consulem genitum tradunt: s pe-
culatum se itur: profectum brevium omnia certa allaturus.
Cære educatus apud hostes ethrus cam probe nonerat. Habeo au-
tem ulgo tum romanos pueros sicut nunc græcis ita ethru-
fus litteris erudiri solitos. Sed propius est uero præcipuum
aliquid fuisset in eo: qui se tam audax simulatione hostib-
imis cuerit: seruus et dicitur comes unus fuisset nutritus
una: eoq. haud ignarus linguæ eiusdem. nec quicquam a
liud proficentes: quam summatim regionis: quæ intrà
da erat naturam: ac nomina principum in populis accep-
ere: nequa inter colloquia infigni nota hæsitantes depra-
hendi possent. iere pæstorali habitu agrestibus tælis gæs
fisqa bimis armati. Sed neq. cœmertium linguæ: nec uelus
armorumue habitus sic eos text: quæ quod abhorrebat
a fide quenquam externum Ciminios saltus intraturi.
Vifq. ad camertes umbros penetraffie dicuntur: ibi qui e
sent fateri romanum auſum introductum in ſenatum co
fulis uerbis egisse de societate amicizia: atque inde comi
hostitio acceptum: nunciare romanis illium cœmeatum
exercitui die. xxx. præsto fore: si e loca intraffet: iuuen
tutem camertium umbra: in armis paratam imperio fu
turam. Hæc cum relata consuli essent: impedimentis pria

uigilia præmiffis legionibus poſt impedimenta ire iuſſi
ipſe ſub ſtitut cum equitatu: & luce orta poſtero die obeq
taui ſtationibus hoſtium quæ extra ſaltum diſpoſitæ e
rant: & cum ſatis diu tenuiſſet hoſtem in caſtra ſe ſe rece
pit: portaq altera egreſſus ante noctem agmen affequiſt.
poſtero die luce prima uiga Ciminii montis tenebat inde
contemplatus opulenta Eſthruriæ arua milites emittit. In
genti iam abacta præda tumultuariæ agreſſium ethrusco
rum cohortes repente a principibus eius regionis concitatæ
romanis occurrunt adco incompoſitæ: ut indices prædaru
prope ipſi prædæ fuerint. Cæſis fugatipq iis late depopulato
agro uictor romanus opulentuſq rerum omnium copia in ca
ſtris rediit. Eo forte v. legati cum duobus tribunis plebis uene
rant denunciatum Fabio ſenatus uerbis ne ſaltum ciminius
tranſiret: lætati ſerius ſe quam ut impedire bellum poſſent
ueniſſe: nuncii uictoriæ Romam reuertuntur. Hac exped
tione conſulis motum latius erat: quam proſligatum bellu:
uaſtationem nang ſub Ciminii montis radicibus iacens ora
ſenſerat: concitaueratq indignatione non Eſthruriæ modo
populos: ſed Vimbriæ ſinitima: itaq quantus nunquam an
tea exercitus ad Sutrium uenit: neq eſiluis tantuimodo p
mota caſtra: ſed etiam audivitate dimicandi quaſprimum
in campos de data acies: deinde inſtruſta. primo ſuo ſtare
loco reſicto hoſtium ad inſtruendum contra ſpatio: deinde
poſte aquam detreſtare hoſtem ſenſere pugna: ad uallum
ſubeunt. ubi poſte aqua ſtationes quoq receptas intra mi
nimenta ſenſere: clamor repente circa duces ortus: ut eo ſi
bi e caſtris cybaria eius diei deſeri iuberent: manuſuros ſe
ſub armis: & aut nocte: aut certe luce prima caſtra hoſtii
inuaſuros. Nihilo quicior romanus exercitus imperio du
cus continetur: decima erat ſere diei hora: cum cybum ca

pere conful milites iubet: praecipit: ut in armis sunt: quacumque diei noctifue bora signum dederit. paucis milites alloqui tur: famnitium bellum extollit: & lenat ethruscos: nec boſſe boſt: nec multitudine multitudini ait comparandam eciam: præterea tælum aliuſ occultum ſcuturos in tempore interea taceri opus eſſe. His ambagibus prodi ſimulabat boſtes: q[ui] animalis militum multitudine territus reſtiteretur: & quod ſine munimento conſtiterant: uerifinilius erat: quod ſimuſ labatur. Curati cybo: corpora quieti dant: & quarta ſere' uigilia ſine tumultu excitati arma capiunt: dolabræ caloni bus diuiduntur ad uallum proruenduin foſſaſq[ui] implendas intra munimenta inſtruitur acies: delectæ cohortes ad porța: exitus collocantur: dato deinde ſigno paulo ante lucem: quod æſtius noctibus ſopitæ maxime quietus tempus e[lectus] pro ruto uallo erupit acies: ſtratos paſſim inuadit hoſſes: alios immobiles: alios ſemifomnes in cubilibus ſuis: maximæ parTEM ad arma trepidantes cædes oppreſſit: paucis armandiſe datum ſpatium eſt: eos ipſos non ſignum certum: non duces ſequentes ſ fundit romanus: ſugatoſq[ui] perſequitur ad caſtra: ad ſiluas diuerſi tendebant. ſiluæ tutius dedere reſuſu[n]i: n[am] caſtra in campis ſita eodem die capiuntur: aurum argenti qu[ui]uſum reſerri ad conſulem: cætera præda militis ſuit. cæſa aut capta eo die hoſtium millia ad ſexaginta, Eam tam claram pugnæ trans ciminiam ſiluam ad Peruſiam pugna tam: quidam auſtores ſunt: metuq[ui] in magno ciuitate ſuſſe ne interclusus exercitus tam infelto ſaltu cohortis undique tuſeis umbrisq[ui] opprimeretur: ſed ubicungq[ui] pugnatum e[lectu]s romana ſuperior ſuit: itaq[ui] a Peruſia & Crotone & Arretio: quæ ferme capita Ethruriæ populo[rum] ca tempeſtate crant: legati pacem ſceduſq[ui] ab romani petentes inducias in triginta annos impetrauerunt. Dumbæ in ethruriage

runtur: consul alter. C. Martius Rutilius Alifas de famniti
bus ut cecit: multa alta castra iacta: aut deleta hostiliter: a
ut integra in potestatem uenere. Per idem tempus & claus
bis romana a. P. Cornelio: quem senatus maritimae oræ præ
fecerat: in Campaniam acta: cum appulsa pompeios efflet:
socii inde nauales ad populandum agrum nucerinu profec
ti proximi raptum naftatis unde reditus tutus ad naues effet:
dulcedine ur fit praeda longius progrelli excuere hostes: pa
latis per agros nemo obuius fuit: cum occidione occidi posset:
redeuntes agmine inc auto band procul naubus affecuti agre
ftes exuerunt præda: partem etiam occiderunt: quæ superfu
it cædi: trepida multitudo ad naues compulsa est. Profectio
Q. Fabii trans Ciminiam filuam quantum Romæ terrorе fecerat:
tam lætam famam in Samnium ad hostes tulerat: inter
dusium romanum exercitum obsideri: clausas in imaginem &
furcas candinas memorabant: eadem temeritate auidam ul
teriorum semper gentem saltus inuios deductam: septam nò
hostium magis armis: quam locorum iniquitaribus esse. Iam
gaudium inuidia quadam miscebatur: quod belli romani de
cus ab famnitiibus fortuna ad e trucros auertiffet. Itaq. armis
urisq. ad obterendum. C. Martium consulem concurrerit: pro
tinus inde Etbruriam per marlos ac fabinos petituri: si Mar
tius dimicand i potestatem non faciat: obuius iis consul fit: di
micatum prælium utrino, atroci atq. incerto cuentu est: & cum
anceps cædes funfet: a duer sæ tamen rei fama in romanos uer
tut: ob amuros quosdam equeftris ordinis tribunoſq. milituz
atq. unum legatum: & quod infligne maxime fuit consulis ipfì
us uulnus. Obhæ etiam auætæ fama: & ut foler: ingens terror
patres inuafit: dictatorem, dici placebat: nec quin Curi for Pa
pyrius diceretur: in quo tum ſuma rei bellicæ ponebatur: du
biu m cuiquam erat: fed nec in Samnium nuncium perferri ær

omnibus infestis tuto posse: necuiuere Martium consulem sa-
tis fidebant. Alter consul Fabius infestus priuatim Papirio e-
rat: quæ ne ira oblitaret bono publico legatos ex consularibus
numero mittendos ad eum senatus censuit: qui sua quoq cu
non publica solum auctoritate mouerent: ut memoriam si/
multatum patriæ remitteret. Profecti legati ad Fabium con-
sulem cum senatuſconſultum tradidiffent: adieuiffentq ora
tionem conuenientem mandatis: consul demiſſis in terras
oculis tacitus ab incertis: quid nam effet acturus: legatisre
ceſſit. nocte deinde ſilentio: ut mos eſt. L. Papyrium dicta/
torem dixit: cui cum ob animum egrege uictum legati gra-
tias agerent: obſtunatum ſilentium obtinuit: ac ſine reſpo-
ſo ac mentione facta ſui legatos dimiſit: ut appareret inſi
gnem dolore ingenti comprimi animo. Papyrius dictator
ſunium Bubulcum magiſtrum equitum dixit: atq eilegem
curiatam de imperio ſerenti triste omen diem diffudit: e'
quod ſaucia curia ſuit. principium duabus infligibus da
dibus: captæ urbis: & caudinæ pacis: quod utroq anno euf
dem curiæ fuerat principium. Macer Licinius tertia etiā
deade: quæ ad cremera accepta eſt: abominandam ea cu
triam facit. Dictator poſtero die auſpiciis repetitis pertu
lit legem: & profectus cum legionibus ad terrore traducti
ſiluam Cuminiam exercitus nuper ſcripti: ad Longulam p
uenit: accepfiſq a Martio confule ueteribus militibus in
aciem copias eduxit. nec hoſtes detrectare uſi pugnamin
ſtructos deinde armatoſq cum ab neutris prælium incipere
retur: nox oppreſſit. Quieti aliquandiu nec ſuis diffiden
tes uribus: nec hoſtem ſpernentes ſtatua in propinquoha
buere: Nam & cum umbrorum acie depugnatum eſt. ſuſi
tamen magis: qua caeſi hoſtes: quia cœptam acriter non to
lerarunt pugnam: & ad Vadimonis lacum etbruſa ierge ſa

crata: coacto exercitu: cum uir uitum legiſſet: quantis nun
quam alias ante ſimul copiis: ſimul animis dimicarunt: tan
toq. iraR: certamine gēſtā res eſt: ut ab neutra parte emiſſa
ſint tæla: gladiis pugna cepit: & accerrime comiſſa ipſo cer
tamine: quod aliquandiu anceps ſuit: accenſa eſt: ut non cù
Etbruſcis totiens uicvis: ſed cum aliqua noua gente uideret
dimicatio eſſe nihil ab ulla parte mouetur ſuqæ caduſt an
teſignani: & ne nudentur pugnatoribus ſigna: ſit ex ſecuſa
prima acies: ab ultimis deinde ſubſidiis cietur miles: adeoq.
ad ultimum laboris ac periculi uentum eſt: ut equites roma
ni omiſſis equis ad proximos peditum per arma: per cor
pora euſerint. ea uelut noua inter ſellos exorta acies tur
bauit ſigna ethruſcor: ſecuta deinde impetum cor: ut
cunque ſ affectinga fuerat cætera multitudo tandem perruſpit
ordines hoſtum. Tunc uinci pertinacia cœpta: & auerti
manipuli quidam: & ut ſemel dedere terga etiam certio
rem caperſere ſugam. Ille primum dies fortuna ueteri ha
bundantes Etbruſcor: ſregit opes. cæſum in acie quod robo
tis ſuit. caſtra eo impetu. capta direptaq. Pari ſubinde pe
riculi gloriæq. euentu bellum in ſamnitibus erat: qui præ
ter cæteros belli apparatus: ut acies ſua ſulgeret nouis ar
mor: inſignibus: ſecerunt. duo exercitus erant: ſcuta alte
rius auro: alterius argento celauerunt. Forma erat ſcuti ſu
mum latius: qua pectus atq. bumeri teguntur faſtigio ac
quali ad imum cuneatior nobilitatis cauſa: ſpongia pedo
tri tegumentum: & ſinſtrum crus ocrea tectum: galcate
criſtæ: quæ ſpeciem magnitudini corpor: adderent: tu/
nicæ auratis militibus uerſicolores argentatis linteæ ca
didæ. bis dexteR cornu datum: illi in ſinſtro conſiſtunt.
Notus iam romanis apparatus inſignium armor: fuerat
doctiq. a duci bus erant horridum militem eſſe debere: a'

non celatum auro argentoque fed ferro & animis frætum quæ
pe illa prædam uerius: quam arma esse: nitentia ante rem: de
formia inter sanguinem & uulnera: uirtutem esse militis de
cus: & omnia illa victoriam sequi: & ditem hoſte quæus pau
peris victoris præmium esse. His Cúſor uocibus inſtinctos
milites in prælium ducit: dextero ipse cornu conſtitut: ſinſit
præſecit magiſtrum equitum. Simul eſt concurſum: ingens fu
it cum hoſte certamen: non ſegnius inter dictatorem & magi
ſtrum equitum ab utra parte victoria inciperet. Prior forte
Iunius comouit hoſtem leuo dexterum cornu: ſacratos more
ſamnitiu[m milites coq candida ueste & paribus candore ar
mis inſignes eo se borco mactare Iunius dictitans: cum intu
liferet ſigna: turbant ordines: & haud dubie impulit aciem.
Quod ubi ſenſit dictator: ab leuo ne cornu victoria inapiet in
quit? & dexterum cornu dictatoris acies alienam pugnaleque
tur: non partem maximam victoriae trabet: concitat milites.
Nec peditum uirtuti equites: aut legato: studia ducibus ce
dunt. M. Valerius a dextero. P. Decius aleuo cornu ambo co
ſulares ad equites in cornibus positos uehuntur: adortatiq[uo]s
ut partem ſecum caperent[ur] decoris: in tranſuerat latera hoſt
um incurrunt: is nonus terror additus cum ex utraq[uo] parte ar
cunua[ſſet aciem: & ad terrorem hoſtium legiones romanæ re
dintegrato clamore intuſſent gradum: tum fuga ab ſamniti
bus cœpta. Iam ſtrage hominum armor: q[ui]n inſignium campie
pler[ie]r: ac primo pauidos ſamnites caſtra ſua accepere deinde t
ne ea quidem reenta: captis direpſi: ante nocte inictus igni.
Dictator ex ſenatuſſonſulto triumphavit: cuius triumpho lon
ge maximam ſpeciem captiva arma præbuere: tantum magni
ficentia[re] uifum in iis: ut aurata ſcuta dominis argentarii: ad
forum ornandum diuiderentur: inde natum initium dicitur
fori ornandi ab ædilibus: cum thenſe ducerentur. Et romani o

quidem ad honorem decim infligribus armis hostium uſi sunt.
Campani ab ſuperbia & odio ſamnitium gladiatores: quod
ſpectaculum inter epulas erat: co ornatu armarunt: ſamnitiu
q. nomine apparuerunt. Eodem anno cum reſiquis Ebruſcoru
ad Peruſiam: quæ ipfa induci. are. ſidem ruperat Fabus conſu
nec dubia: nec difficili uſtoria dimicat. Ipsum oppidum iam
ad mo^nia uictor acceſſit: cepiſſet: ni legati dedentes urbe exis
ſent. Præſidio Peruſiè impoſto: legationibus Ebruſiæ amici
petentibus: præ ſe Romam ad ſenatum miſſis: conſu preſt an
tiore etiam qua dictator uſtoria triumphans urbem eſt inue
dus. Quin etiam deui.ector. ſamnitium decus magna ex parte
ad legatos. P. Decium: &. M. Valerium eſt uerſum: quos popu
lus proximis comitus ingenti conſenſu conſulem alter: alter
prætorem declaravit. Fabio ob eſregie perdomitam Ebruſi
continuatur conſulatus: Decio collega datur Valerius prætor
quartum creatus. Conſules partiti provincias Ebruſiæ Decio
Samnium Fabio euenit. proſectus ad Nuceriam alipates iam tu
pacem petentes: quod uti ea cum daretur: noluſſent: alperna
tus oppugnando ſubegit. Cum ſamnitibus acie dimicatu band
maqno certamine boſſes uici: neq. eius pugnæ memoria tradi
ta foret: ni marſi eo primum prælio cum romanis bell affect: ſe
curi marſorum defectione pelioni eandem fortunã habuerſt.
Decio quoq. alteri conſuli ſecunda bell fortuna erat: tarquini
enſem metu ſubegerat frumentum exercitui præbere: atq. in
ducias in. xl. annos petere: uolſinienſium caſtella aliquot in ce
pit: quædam ex us diruit: ne receptaculo hoſtibus eſſent: circu
ferendoq. paſſim bello tantum terrore ſui fecit: ut nomen om
ne ethruſcum ſcedus a conſule peteret: ac de eo quidem nihil i
petratum: induciæ annuæ datæ ſtipendium exercitui roma
no ab boſte in eum annu penſum: & binæ tunicae in milite exa
dæ: ea merces induci. are. ſuit. Tranquillas res iam Ebruſeis tur

bavit repentina defectio umbroſe gentis integræ a cladi
bus bell: niſi quod tranſitum exercitus aſter ſenſerat. Li
concitata omni iuuentute ſua & magna parte Ethruſco
tum ad rebellione compulſa tantum exercitum fecerat:
ut relicto poſt ſe in Ethruria Decio ad oppugnandü inde
Romam ituros magniſice de ſe ac contemprum de toma
nis loquentes iactarent. Quod incoſptum eorum ubi ad De
cium conſulem perlatum eſt: ad urbem ex Ethruria ma
onis itineribus pergit: in agro pipinienſi ad famam inten
tus hoſtium conſedit. Nec Romæ ſpernebatur umbrorú
bellum: & ipſe minæ metum fecerant expertis a gallica d
clade: quam intutam urbem incoolerent. Iraq, legati ad Fa
biu[m conſulem miſſi ſunt: ut ſi quid laxamenti a bello ſam
mni[tiu[m eſset: in Vmbriam propere exercitum duceret.
Dicto paruit conſul: magniſq. itineribus ad Metuanía: ubi
tum copiæ umbroſe erant perrexit. Repens aduentus con
ſulis: quem procul Vmbria in Samnio bello alio occupatum
crediderant: ita exterruit umbros: ut alii recedendum ad
urbes munitas: quidam bellum omittendum cenſerent. Pla
ga una: Materinam ipſi appellant: non continuit modo ca
teros in armis: ſed conſeſtim ad certamen egit: caſtra ual
lantem Fabium ad orti ſunt. Quos ubi effuſos ruere in mu
nimenta conſul uidit: reuocatos milites ab opere: prout loci
natura tempuſq. patiebatur: ita inſtruxit: cohor tatuſq. pre
dicatione uera: qua in tuſcis: qua in Samnio partorum de
cor. exiguá appendicæ Ethruſci bellı conficere iubet: & uo
cis impiæ poénas expeſtere: quaſe urbem romana oppugna
turos minati ſunt. Hæc tanta ſunt alacritate militu audi
ta: ut clamor ſua ſponte ortus loquentem interpellauerit
ducē: ante imperium deinde concentu tuba[re] ac cornuum
curſu effuſo in hoſtem feruntur: non tanquam in viros aut

armatos incurrunt: mirabilia dictu signa primo eripi cœp
ta signiferis: deinde ipsi signiferi trahi ad consulem arma
tiq milites ex acie in aciem transferri: & ficubi eſt certamè
ſcutis magis quâ gladius geritur res & umbonibus: incuffaq,
ala ſternunt hoſtes: plus capitur hominum: quâ cæditur: at
quna uox ponere arma iubentium per totam fertur aciea.
Itaq inter ipſum certamen facta deditio eſt a primis auſto
ribus belli: poſtero inſequentibus diebus & cæteri umbro
rum populi deduntur: ocriculani ſponſione in amiciciam ac
cepti. Fabius alienæ fortis uictor belli inſuam provinciam
exercitum reducti: itaq ei ob res tam feliciter gectas ſicut
priore anno populus continuauerat consulatum: ita ſena
tus in inſequentem annum: quo Ap. Claudius I. Volumni
us conſules fuerunt prorogavit maxime Appio aduerſan
te imperium. Appium cenſorem petiſſe consulatum comi
tiaq eius ab L. Furio tribuno plebis interpolata: donec ſe
cenſura abdicauit: in quibusdam annalibus inuenio creat
conſul cum collegæ nouum bellum ſalentini hoſtes decerne
rentur Romæ manuſt: ut urbanis artibus opes augeret: ſo
quando belli decus penes alios eſſet. Volumnium proſu
ciæ aut poenituit: multa ſecunda prælia fecit: aliquot ur
bes hoſtium ui cœpit: prædæ erat largitor & benoſitate
per ſe gratam comitate adiuuabat: militemq us artibus
fecerat & periculi & laboris auidum. Quintus Fabius pro
conſul ad urbem Alifas cum ſamnitiuſm exercitu ſignis col
latis conſlit. minime ambigua res fuit: ſuli hoſtes atq. i ca
ſtra compuſi: nec caſtra forent retena: ni exiquum ſuper
fuſſet diei: ante noctem tamen ſunt circumſſa & nocte r
cuſtodita: nequis labi poſset: poſtero die uix dum luce cer
ta deditio fieri cœpta: & pach: qui ſamnitiuſm forent: ut cù
ſingulis ueſtimentis emitterentur: ii omnes ſub inſum miſi:

focus famnitium nibil cautum ad quattuormilia sub corona
ueniere: qui se ciuem bernicum dixerat: seor sum in cuftodi,
a habitus: eos omnes Fabius Romam ad senatum misit: & cu
quæsitum effet: delectu an voluntarii pro famnitibus aduer
sus romanos bellassent: per latinos populos cuftodiendi dan
tur. Iussiq. eam integram rem noui consules. P. Cornelius A
ruina. Q. Martius Tremulus: iu enim iam creati erant: ad sena
tum referre. Id ægre passi bernici concilium populo: omni
um habentibus anagninis in circo: quem maritimum uocant:
præter alatrinatem ferentinatemo, & uerulanum: omnes ber
nici nominis populo romano bellum indixerunt. In Samnio q.
quia decesserat inde Fabius: noui motus exorti: Calatia & Sora
præfidiacq. quæ in iis romana erant: expugnata: & in captivorum
corpora militum fœde sæutum. itaq. eo. P. Cornelius cum exer
citu missus: Martio noui hoſtes: iam enim anagninis bernicisq.
alus bellum iussum erat: decernuntur. Primo ita omnia oppor
tuna loca hoſtes inter conſulum caſtra interceperunt: ut perua
dere expeditus nuncius non poſset: perq. aliquot dies incertum
rum omnium ſuſpenſiq. de ſtatui alterius iterq. conſul ageret: Ro
mamq. is metus manaret: adeo ut omnes iuniores sacramento a
digerentur: atq. ad ſubita rerum duo iussi ſcriberentur exercitus:
Cæterum bernicum bellum nequaquam pro præſenti terrore ac
uetuſtate gentis gloriae fuit: nibil uſquam dictu dignum auſi: u
nis caſtris intra paucos dies exuti triginta dierum inducias: ita
ut ad senatum Romam legatos mitterent: pacti ſunt: bimeſtri
ſtipendio frumentoq. & ſingulis in militem tunicis. Ab senatu al
Martium reiecti: cui senatuſconſulto permittum de bernicis erat
iſq. gentem in deditionem accepit. Et in Samnio alter conſul ſupe
rior uribus locis impeditor erat: omnia itinera obſeperant ho
ſtes: ſaltuſq. peritos ceperant: ne qua ſubuehi comeatus poſſent:
neq. eos cum quotidie ſigna in aciem conſul proferret: elicere ad

certamen poterat: satis, apparebat neque famnitem certamen præ
sens: nec romanum dilationem bellis laturos. Aduentus Martii: qu
hernicus subactus maturavit, collegæ uenire auxilio: mora certa
minis hoftu exemit: nam ut qui alteri quidem exercitui se ad cer
tamen credidissent pares: coniungit uti, paſſi duo consuulares et
xercitus nihil crederent superefſe speci: aduenientem in compo
ſito agmine Martium aggrediuntur. Raptim collatae ſarcinæ in
medium: & prout tempus patiebatur: instructa acies: clamor, o
primum in ſtatua perlatus: deinde conspectus puluis tumultu
apud alteros: consulem in caſtris fecit: iſq[ui] confestim arma capere
uſſis: raptimq[ui] edictis in actem militibus: tranſueram hoſtum
atq[ui] alio agmine occupatam inuadit: clamitans ſummum flagiti
um fore ſi alterum exercitum utriuſq[ui] dicti æ compote ſineret
fieri: nec ad ſe ſui belli uindicarent decus. qua impetum dederat
perrumpit: aciemq[ui] per mediam in caſtra hoſtum tendit: & uа
cua defenſoribus capit: atq[ui] incendit. Quæ ubi flagrantia martia
nus miles conspexit: & boſſes reſpexere: tum paſſim ſuga cœpta
ſamnitium fieri: ſed omnia obtinet cædes: nec in ullam partem tu
tum refuſium eſt: Iam, xxx. millibus hoſtum caſis ſignum rece
ptum consules dederant: colligebant, q[ui] in unum copias inuicem in
ter ſe quatantes: cum repente uſa[que] procul hoſtum nonæ cohortes
quæ in ſupplementum ſcriptæ fuerant: integraliere cæde: in qua
t nec iuſtu consulum: nec ſigno accepto in dictores ad uadunt: mality
trocinio imbuendum famnitem clamitantes. Indulgent consules
legionum ardori: ut qui probe ſeient nonum milité hoſtium iter
perculeſos ſuga ueteranos ne temprando quidem ſatis certamine
fore: nec eos opinio ſe ſefellit: omnes ſamnitium copiæ ueteres no
uæq[ui] montes proximos ſuga capiunt: eo & romana erigitur aci
es: nec quicquam ſatis tuti loci dictis eſt: & de inquis: quæ cœpe
rant: funduntur. Iam, q[ui] una uoce omnes pacem petebant. Tum tri
um menſium frumento imperato: & annuo ſhpendio: ac ſingu

lis in militem tunicis: ad senatum pacis oratores miſſi. Corne-
lius in Samnio relictus: Martius de hernicis triumphans in
urbem rediit: ſtatuaq, equeſtris inforo decreta eſt: quæ ante
templum Caſtoris pofita eſt. HernicoR tribus populis ana
trinati uerulano ferentinati: quia maluerunt qua cuuitates:
ſuæ leges redditæ: connubium inter ipſos: quod aliquadu
ſoli hernicoR habuerunt: permiſſum. anagninis quiq arma
romanis intulerant: cuitas ſine ſuffragiulatione data: con
cilia connubiaq adempta: & magiſtratibus præterquam ſa-
crorum curatione interdictum. Eodem æno ædes Salutis a/
C. Iunio Bubulco cenſore locata eſt: quam conſul bello ſam
nitium uouerat: ab eodem collegaq eius. M. Valerio Maxi
mo uiæ per agros publica impenſa factæ. & cum carthaq
nenſibus eodem anno ſcedus tertium renouatum: legatiq
eor: qui ad id uenerant: comiter munera miſſa. Dicatore
idem annus habuit. P. Cornelium Scipionem cum magiſtro
equitum. P. Decio Mure: ab iis propter quæ creati erant: co
mitia confularia habita: quia neuter conſulum potuerat
bello abeſſe. creati conſules. L. Poſthumius. T. Minutius. o'
Hos conſules Pifo. Q. Fabio & P. Decio ſuggerit: biennio e/
xempto: quo Claudium Volumnumq & Cornelium cu
Martio conſules factos tradidimus memoriæ ne ſugerit
inannalibus diſerendis: an conſulto binos conſules falſos
ratus tranſcenderit: incertum eſt. Eodem anno in cam/
pum ſtellatem agri campani ſamnitium in curſiones ſa-
ctæ itaq. ambo conſules in ſamnii miſſi cum diuerſas re-
giones Tifernum Poſthumius: Bouinam Minutius petiſſet:
Poſthumii prius ductu ad Tifernum pugnaſi. alii baud &
dubie ſamnites uictos: ac. xxx. millia inde hominum cap
ta tradunt: alii marte æquo diſceſſum: & Poſthumium me
tum ſimulantem nocturno itinere dam in montes copias

adduxisse: hoſtes ſecitos duomilia inde locis munitis &
ipſos confediffe. Conſul ut ſtatua tuta copioſaq. & ita e/
rant: petiſſe uideretur: poſteaquam & munimentis caſtra
firmaui: & omni apparatu rei rerum utilium inſtruxit
relieto firmo præſidio uigilia terria: qua duci proxime po/
teſt: expeditas legiones ad collegam & ipſum aduerſus ali/
os ſedente ducit. ibi auctore Poſthumio Minutius cum bo/
ſibus ſigna confert: & cum anceps prælium in multu di/
ei proceſſet: integris legionibus deſeffam iam acie bo/
ſium improuiſo inuadit: itaq. cum laſſitudo ac uulnera
fugam quoq præpediſſent occiſi hoſtes: ſigna unum & tri/
qinta capta: atq. inde ad caſtra Poſthumii perrectum: ibi
duo uictores exercitus perculſum iam fama hoſtem ador/
ti fundunt fugantoq. ſigna militaria ſex & uiginti capta: &
imperator ſamnitium Statius Cellius multiq. alii mortales
& caſtra utraq. capta: & Bouianum: ubi poſtero die cœptu
oppugnari: breui capitur: magnaq. gloria rerum geſtaru
conſules triumphbarunt. Minutium conſulem cum uulne/
re graui relatum in caſtra mortuum quidam auſtores ſut:
& L. Fuluium in locum eius ſuffectum: & ab eo cum ad exer
citum Minutii miſſus eſset: Bouianum captum. Eodeano
Sora: Arpinum: Ceffentia recepta ab ſamnitibus: Herculis
magnum ſimulacrum in capitolio poſtrum dedicatumq. P.
Sulpicio Auerrione: P. Sempronio Sopho conſulibus: Samni
tes ſeu finem: ſeu dilationem belli quærentes legatos de pace
Romam miſere: quibus ſuppliciter agentibus reſponſum e:
nuſi ſæpe bellum parantes pacem petiſſent ſamnites oratio
ne ultro citroq. babita de pace tranſigi potuiffe: nunc quâdo
uerba uana ad id locoq. fuerint: rebus ſtandum eſſe. P. Sem
pronium conſulem cum exercitu breui in Samnio fore: eum
ad bellum pacemue inclinent animi falli non poſſe: compta

omnia senatui relatum: decedentem in Samnio consulem legati
sequerentur. Eo anno cum pacatum Samnium exercitus romam
nus benigne præbito commeatu peragraffet: sædus antiquum
famnitibus redditum. Ad equos inde hoſtes cæterum per mul
tos annos ſub ſpecie infidæ pacis quietos uerſa arma romana:
quod incolumi bernico nomine miſſit auerant: ſimul cum iis fam
niti auxilia: & poſt bernicos ſub acros univerſa prope gens ſine
diſſimulatione consilii publici ad hoſtes deſciuerat: & poſteaq
icto Romæ cum famnitibus ſœdere fœciales uenerant res repre
titum: temptationem aiebant eſſe: ut terrori incuſſo belli romam
nos ſe fieri paterentur: quod quantopere optandum foret: her
nicos docuiffe: cum quibus licuerit: ſuas leges Romanæ ciuita
ti præoptauerint: quibus legendi: quid mali ſent: copia no ſue
rit: pro pœna neceflariam ciuitate fore. Ob hæc unloge in conci
liis iactata: Po. Ro. bellum fieri Equis inſtit: consuleſq. ambo ad
numum profecti bellum quattuor millia caſtris hoſtium conſe
derunt. Equor: exercitus: ut qui ſuo nomine per multos años
imbelles egiſſent: tumultuario ſimilis ſine ductibus certis: ſine
imperio trepidare: alii exеundum in aciem: alii caſtra tuenda
cenſent: mouet plæroſq. uaſtatio futura agrore: ac deinceps cu
lembus præſidus urbi ſim. reſidu. excidia: itaq. poſteaquæ in
ter multas ſententias una quæ omiſſa cura communium adreſ
pectum ſua: quenq reru auertiſſet audita: ut prima ingilia di
uerſi e caſtris ad deportanda omnia tuenda ſq. moernibus in ur
bes abirent: cuſtet iam ſententiam ingenti aſſenſu accepere: o
Palatis hoſtibus per agros prima luce roimani ſignis prolatis in
acie conſiſtunt: & ubi nemo obuinus ibat: pleno gradu ad caſtra
hoſtium tendunt: cæterum poſteaquæ nec ſtationes pro por
tis: nec quenquam in uallo: nec fremitu conſueta calſorum
animaduerterunt: inſolito ſentio moti metu inſidiar: ſub ſi ſtui
tranſgreſſi deinde uallum: cum deſerra omnia inueniſſent: o'

pergunt hostem uel tigius sequi. sed uel tigia in omnes æque feren
tia partes ut in dilapidis passim primo errorem factebant: post
per exploratores compertis hostium consiliis ad singulas urbes
circunferendo bello unum & triginta oppida intra dies quinqua
ginta omnia oppugnando ceperunt: quorum plæraq diruta at
q. incensa: nomenque prope ad internicionem deletum. De
equis triumphatuæ exempla eorum clades fuit: ut marrucini:
marši: peligni: ferentini mitterent Romam oratores pacis pe
tendæ amicicæq. iis populis sædus petentibus datum. Eo ano
C. Flavius Gn. filius Scriba patre libertino humili fortuna or
tus: cæterum callidus urk & facundus ædilis curulis fuit. Inue
mio in quibusciam annalibus cum appareret ædilibus: fieri, se
pro tribuno ædilem uideret: neq. eius accipi nomen quod scri
pium faceret: tabulam posuere & iurassc se scriptum non fac
turum: quem aliquanto antea desille scriptum facere arquit
Macer LICINIUS: tribunatù ante gesto triumviraribus: nec ur
do altero: altero coloniæ deducendæ. Cætere: id quod hæc dix
crepat: contumacia aduerfus contemnentes humilitate fum
nobiles certavit: ciuile ius repositum in penetralibus pontifi
cum eulugavit: faftofq circa forum in albo propofuit: ut p
quando lege agi posset: ſicretur: ædem Concordiæ in area Vul
cani ſumma inuidia nobilium dedicavit: coactuq consenſu
populi Cornelius Barbatus pontifex maximus herba præ
ire: cum more major negaret nifi confulem: aut imperatore
posse templum dedicare: itaq. ex auctoritate ſenatus latus
ad populum est: nequis templum aramque iniuſu ſenatus aut
tribumorum plebis partis maioris dedicaret. Haud memo
tabilem rem per ſe nifi documentum fit: aduerſus ſuperbiæ
nobilium plebeæ libertatis referam. Ad collegam ægrum ui
ſendi cauſa Flavius cum ueniffet: consenſuq nobilium adole
ſcentium: qui ibi affidebant: affurrecti ei non effet: curules

afferri sellam co iussit: ac fede honoris fui anxios inuidia l,
nimicos spectavit. Cæterum Flavium dixerat ædilem fo
renfis factio. Ap. Claudii cenfura uires nacta: qui senatû
primus libertinor filiis lectis inquinauerat: & poſtequa
eam lectionem nemo ratam habuit: nec in curia adeptus e
rat: quas petierat opes urbanas: humilibus per omnes tri
bus diuſis forum & campum corrupit: rantum Flavii co
mitia indignitatis habuerunt: ut pleriq nobilium aureos
annulos: & phaleras deponerent. Ex eo tempore in duas
partes diſceſit ciuitas: aliud integer populus fautor & cul
tor bonor: aliud forenſis factio tenebat: donec. Q. Fabius
& P. Decius cenſores facti. Fabius ſimul concordiæ cauſa
mulne humillimor in manu comitia effent: omnem foren
ſem turbam excretâ: in quatuor tribus coniccit urbanas
eas appellauit: adeo q eam rem acceptam gratis animis ſert:
ut Maximi cognomen: quod tot iuſtorius non peperat: hac
ordinum temperatione pararet. Ab eodem institutum dici
tur: ut equites idibus quintilibus tranſueherentur.

GENVTIO Ser. Cornelio consulib
ab externis ferme bellis otium fuit. So
ra atq Alba coloniæ deductæ. Albam
in Equos sexmillia collonor scripta: So
ra agri uolſci fuerat: ſed poffederant
ſamnites: eo quattuormillia hominu
miffa. Eodem anno arpinatibus trebu
lanifq cuitas data. fruſinates tertia.

parte agri damnati: quod bermicos ab eis ſollicitatos comper
tum: capitq coniurationis eius quaſtione ab consulibus ex ſe
natusconsulto habita: uirgis cæſi: ac ſecuri perculſi. Tamen ne
prorfus imbellem gererent annum: parua expeditio in Vmbri
aſacta eſt: quod nunciabatur ex ſpelunca quadam excurſioes
armatoR in agros fieri. In eam ſpeluncam penetratum cum ſi
gnis eſt: & ex eo loco obſcuro multa uulnera accepta maxime
q lapidum iactu: donec altero eius ſpecus ore: nam peruius e:
rat: in uento utraq fauces congeſtis lignis accenſæ. ita intus fu
mo ac pauore ad duomillia armatoR ruentia nouſſime in ip
ſas flammas dum euadere temprant: abſumpta. M. Luiio &
Q. Aemylio consulibus redintegratum equitum bellum. Colo
niam equi æiore patientes uelut arcem ſuis finibus impoſitam
ſumma ui expugnare adorti ab ipſis colonis pelluntur: cæte
rum tantum Romæ terrorè fecerunt: quia uix credibile erat
tam affectis rebus ſolos per ſe equos ad bellum coortos: ut tu
multus eius cauſa dictaror diceretur. C. Iunius Bubulcus cù
M. Titinio magiſtro equitum profectus primo congreſſu eòs
ſubegit: ac die octauo triumphans in urbem cum rediſſet: æde

Salutis: quam consul uonerat: cenfor locauerat: dictator dedica
uit. Eodem anno classis græcorum: Cleonymo duce lacedæmonio
ad Italæ littora appulsa Thurias urbem in salentis cepit. Ad
uerfus bunc hoftem consul Aemylius miſſus prælio uno fugatù
compulit in naves. Thuriæ redditæ ueteri cultori Salentinoq a
gro pax parta. C. Iunium Bubulcum dictatore miſſum in ſale
tinos in quibusciam annalibus inuenio: & Cleonymum prius:
quam confligendum eſset cum romanis: Italia exceſſe: círcu-
uctus inde Brundusii promontorium medioſinu hadriatico
uentis latus: cum leua importuſa Italæ littora: dextera illyrici
liburnoq & íſtri gentes ſere & magna exparte latrociuſis mari
tuſtis inſames terrerent: penitus ad littora uenetor: peruenit.
íbi exponitis paucis: qui loca explorarent: cum auſſeret tenue i
ta prætentum littus eſſe: quod tranſgreſſi ſtagna ab tergo ſint
irrigua æſtibus maritimus: agros hauſ procul proximos cæpe
ſtres cerni: ulteriora colles underi eſſe hofſium præſti fluminis:
quo círcunagi naves in ſtationem tutam undiſſe: meduæus am-
tis erat: eo inuenctam classem ſubire flumine aduerſo iuſſit. Gra-
miſſimas nautium nec pertulit alueus fluii: & leuiora nautia
tranſurrea multitudo armator: ad frequentes agros tribus ma-
rituſtis patauinoq uicis colentibus eam boram peruenit. Ibi e-
greſſi leui præſidio nautibus reliſto uicos ui expugnant: infla-
mant tecta: hominum pectudum: prædas agunt: & dulcedine
prædandi longius uſq: a nautibus procedunt. Hæc ibi Patauui
ſunt nunciata ſemper autem eos in armis accolæ galli habebat:
in duas partes inuenutè diuident: altera in regione: qua effu-
ſa populiatio nunciabatur: altera: ne cum prædoni obua fieret:
altero itinere ad ſtatione nautum: millia autem. xiii. ab oppi-
do aberant ducta. In naves paruas ignaris custodibus intere-
ptus repentinus impetus factus: territoq nautæ cognuntur nane
in alteram ripam amnis traiicere: & in terra proſperu acque

in palatos prædatores

in palatos prædatores prællum fuerat: refugientibus ad stari
onem græcis ueneti oblitunt. Ita in medio circuienti hoſtes
caſiſ: pars capti classem indicat: regemo. Cleonymum tria
millia abeſſe. Ibi captiuis proximo uico in cultodiam datis: e
pars fluminatiles naues ad ſuperanda uada ſtagnorum apte
planis alueis fabricatas: pars captiva naugia armatis com
plent: profectiſ ad classem ſmobiles: naues & loca ignota pluſ
qua hoftem timentes circuuaadunt: fugienteſq. in altum: ac o
nuſqua repugnantes uſq. ad hoſtium amnis perſecuti: captis
quibufdam incenſiſq. nanibus hoſtium: quas trepidatio in ſua
da intulerat: uictores revetuntur. Cleonimus uix quinta par
te nauium incolumi: nulla regione maris badriatici proſpere
adita diſſeſſit. roſtra nauium ſpoliaq. græco: in æde lunonis
uetere fixa multi ſuperſunt: qui uiderunt. Patavi monumè
tum naualis pugnæ eo die quo pugnatum eſt: quor annis ſo
lemni certamine nauium in flumine oppidi medio exerce
tur. Eodem anno Romæ cum ueſtinis perſentibus amicaci
am iſtum eſt ſcedus. Multiplex deinde exortus terror Et
furiam rebellare ab aretino: ſeditionibus motu orto núcia
batur: ubi cuitum licinium genus præpotens diuitiarù inuidi
a pelli armis cœptum: ſimul marſor: agrum ui tueri: in quem
colonia Carſeoli dedueta erat quatuor millibus hominu ſcri
ptis. Itaq. propter eos tumultus dictus. M. Valerius Maximus
dictator magiſtrum equitum ſibi. M. Aemylium Paulum: id
magis credo: quam. Q. Fabium ea ætate atq. eis honori bus Va
lerio ſubiectum: cæter ex maximi communi cognomine ortum
errorem haud abnuerim. Proſectus dictator cum exercitu pre
lio uno marſos fudit. compuſis deinde in urbes munitas Milo
niam: Pluſtiam: Freſtiam intra paucos dies cepit: & parte agri
mulctatis marſis ſcedus reſtituit. Tum in Etbruſeis uerſum bellù.
Cum dictator auſpicior repetundor: cauſa proſectus Romam

effet. magifter equitù pabulatum egreffus eſt: infidus cir
cunuenitur: ſignifq. aliquot amiffis fœda militum cæde ac
fuga in caſtra eſt compulsus. qui terror non eo tantum a Fa
bio abhorret: quod ſi qua alia parte cognomen ſuum æqua
uit: tum maxime bellicis laudibus: ſed etiam quod memor
papyrianæ fœuiciæ nunquam: ut dictatoris iniuſſu dimica
ret: adduci potuiffet. Nunciata ea clades Romam maiore:
quam res erat: terrorem exciuit: nam ut exercitu deleto: ita
iuflicium indictum: custodiæ in portis uigiliæ uicatim exa
dæ: arma tæla in muros congeſta. Omnibus iunioribus ſa
cramento ad actis: dictator ad exercitum miſſus omnia ſpe
tranquiliora & compoſita magiſtri equitum cura: caſtra i
tutiorem locum redacta: cohortes: quæ ſigna amiferant: ex
tra uallum ſine tentoriis deſtitutas inuenit exercitum auı
dum pugnæ: quo maturius ignominia aboleretur. Itaq. co
ſeftim inde in agrum rusſellanu caſtra promouit: eo & boſſe
ſecuti: quanqua ex bene geſtare ſummà in aperto certami
ne uirium ſpem habebant: tamen infidus quoq: quas felici
ter experti erant: boſſe temptant. Tecta ſemiruta: uici pua
ſtationem agro: deſtituti haud procul caſtris romanorum
aberant: ibi abditis armatis pecus in conspectu præſiduo
mani: cui præerat. C. Fuluus legatus: propulſum. ad quam
illecebram cum cōmoueretur nemo ab romana ſtatione: pa
ſtorum unus progreſſus ſub ipſas munitiones incamat alio
os cunctanter ab ruinis uici pecus propellentes: quid ceſſa
rent: cum per media caſtra romana tuto agere poſſent. Hæc
cum legato cærites quidam interpretarentur: & per omnes
militum manipulos ingens effet indignatio: nec tamen iniuſ
ſu mouere ſe außerent: iubet peritos linguaë attendere aſum
paſto: ſermo agreſt i an urbano propior effect. Cum reſerret
ſonum lingua: & corporum habitum: & nitorem cultuora e'

quam pastoralia esse: ite igitur: dicite inquit: detegant neque
quam conditas infidias omnia scire rotanum: nec magis iſa
capi dolo: quæ armis uinci posse. Hæc ubi audita ſunt: & ad
eos: qui confederant in infidiis: perlata: confurrectum repere
te ex latebris est: & in patentem ad conspectum undiq. campi
prolata ſigna uisa legato maior acies: quam quæ ab ſuo præſi
dio ſuſtineri posset: itaq. propere ad dictatore auxilia accitus
mittit: intere ipſe imperum hoſtium ſuſtinet. Nuncio allato
dictator ſigna ferri ac sequi armatos iubet: ſed celeriora pro
pe omnia imperio etant: rapta extemplo ſigna armaq. & uix
ab impetu & curſu tenebantur: cum ita ab accepta nuper cla
deſtimulabat: tum concitatior accedens clamor ab increſcen
te certamine: urgent itaq. alii alios: bortanturq. ſigniſeros: ut
otius eant: quo magis festinantes uider dictator: eo impenſi
us retentat agimen: ac ſenſim incedere iubet. Ethruſci contra
principio exciti pugnæ omnibus copiis aderant: & ſuper ali
os aliu nunciant dictatori omnes legiones etbruſcoq. caſeſſi
ſe pugnam: neq. tam ab ſuis reſiſi posſe: & ipſe cernit ex ſupe
triore loco in quanto discrimine præſidium eſſet: cæter. ſatis
frætus eſſe etiam nunc tolerando certamini legatum: nec ſe
procul abeſſe periculi uindicem: quæ maxime uult fatigari
hoſtem: ut integris adoratur uiribus ſeſſos. quanquam len
te procedunt: iam tamen ad impetum capiendum: equit. uti
q. modicum erat ſpatium. prima incedebant ſigna legionum:
nequid occultum aut repentinum hoſtis tineret: ſed relique
rat interualla inter ordines peditum: qua ſatis lato ſpatio e
qui præmitti poſſent. Pariter ſuſtulit clamorem acies: & emiſ
ſus eques libero curſu in hoſtem inuebitur: incompoſitiſq. ad
ueri ſus equeſtrem procellam ſubitum pauorem effundit. Ita
q. ut prope ſerum auxilium iam pene circunuentis: ita univer
ſa requies data est. integri accepere pugnam: nec ea ipſa lon

ga aut anceps fuir. fuli boſtes caſtra repetunt: inferentibus
q iam ſigna romanis cedunt: & in ultima caſtro: parte con
globantur. bærent fugientes in anguſtis porta: pars ma/
gna uallum aggeremq: confcendunt: ſi aut ex ſuperiore loco
tueri ſe: aut ſuperare aliqua & euadere poſſent. Forte quo /
dam loco male denſatus agger pondere ſupra ſtantium inſoſ
ſam procubuit: atq ea cum deos pandere uiaim fugæ concla
maſſent: plures inermes: quam armati euadunt. Hoc prelio
fractæ ute: etbruſco: uires: & pacto annuo ſtipendio: & du/
um menſium frumento imperato permiffum ab dictatore:
ut de pace legatos mitterent Romain: pax negata: inducæ
biennu datæ: dictator triumphans in urbem rediit. Habeo
auſtores ſine ullo memorabili prælio pacatam ab dictatore
Etbru: utam effe: ſeditionibus tantum aretinor: compoſitis: &
licinio genere cum plebe in gratiam reducto. Conſulem ex di
ctatura factum. M. Valerium non perentem: atq adeo abſentè
etiam creatum credidere quidam: & per interregem ea comi
tia facta id unum non ambiguïtur consularium cum Apuleio o'
Pamſa geſſuſe. M. Valerio: &. Q. Apuleio consularibus: ſatis pa
catæ res foris ſuere: etbruſcum aduerſa bellî res: & inducæ que
tum tenebant: ſamnitem multor: annor: cladibus domitù baud
dum ſoſderis non poenitebat: Romæ quoq plebem quietam &
exoneratam deduſa in colonias multitudo præſtabat: tamen
ne undiq tranquillæ res effent: certamen incoepium inter pri
mores cimitatis patricios plebeioſq ab tribumis plebis. Q. &. Gn.
Oguiniis: qui undiq criminandor: patr: apud plebem occaſio '
nibus quælitis: poſt ea qua alia fruſtra temptata crant: eam adio
nem ſuſceperunt: qua non inſiimam plebè accenderent: ſedi p'
ſa capita plebis conſulares triumphbaleſq plebeios: quoq hono
ribus nibil præter ſacerdotia: quæ nondum promiſcua crant: de
effet. Rogationem quoq promulgarunt: ut cum quartuor an'

gures: quattuor pontifices: ea tempeftate effent: placerent q,
augeri facerdotum numer: quattuor pontifices: quinq augu-
tres de plebe omnes allegerentur. Quemadmodiij ad quattu-
or augurum numer: nifi morte duor: id redigi collegium po-
tuerit: non inuenio: cum inter augures confet imparem nume-
rum debere eſſe: ut tres antiquæ tribus ramnenſes: titiens:
luceres ſuum quenq augurem habeant: aut ſi pluribus ſit op?
pari inter ſe numero facerdotes multiplicent: ſicut multipli-
cati ſunt: cum ad quattuor quinq adiech nouem numer: ut-
terni in ſingulas eſſent: expleuerunt. Cæter: quia de plebe-
allegebantur: iuxta eam rem eore paffi patres: quam eij confu-
latum iiderent: ſimulabant ad deos id magis: quam
ad ſe pertinere: ipſos utiuros ne ſacra ſua poluantur: id ſe op-
tare tantum: ne qua in tempu clades ueniat. Minus autem
cum tetendere affueti iam tali genere certaminum uinci: &
cernebant aduerſarios non id quod olim uix ſperauerint: af-
fectantes magnos honores: ſed omnia iam in quor ſpem du-
biam erat certatij: adeptos multiplices consulatus cenſuraſq,
& triumphos. Certatum tamen ſuadenda diffuadenda, lege-
inter Ap. Claudiij maxime ferunt: & inter. P. Decimum Mure.
Qui cum eade ferme de uire patrum ac plebis: quæ pro lege-
licinia quondam: contraq ea dicta erant: cum plebeus confu-
latus rogabatur: differuiffet: retuliffc dicitur Decius pareris
ſui ſpeciem: qualem eum multi: qui in concione erant: ui de-
rant in cinctum gabino cultu ſuper tælum ſtantem: quo ſe o'
habitu pro populo ac legionibus romanis deuonuſſet, tum. P.
Deciij consulem purum piumq diis ſmortalibus utiſum æque
ac ſi. T. Manlius collega eius deuoueretur, eundem. P. Deciij
qui ſacra publica Po. Ro. faceret: legi rite non potuiffet. Id ee
periculum: ne ſuas preces minus audirent di: quam Ap. Clau
diij caſtius eum ſacra priuata facere: & religioſius deos coſe

re: quam fer: quem pœnituere uotobus: quæ pro republica nü
cupauerint tot consules plebeii: tot dictatores: aut ad exer
citus euntes: aut inter ipfa bella: Numerarentur duces eo/
tum annobiz: quibus plebeiorum ductu & außpicio res geti,
coepre sunt: numerarentur triumphi: iam ne nobilitatis
quidem suæ plebeios pœnitere pro certo habere: si quod
repens bellum oriatur: non plus sbei fore senatui populoq
romano in patricius qua in plebeis ducibus. Quod cum ita
se habeat: cui deo hominumque indignum uideri potest i
quit: eis uiris: quos uos sellis curulibus toga prætexta: tu
nica palmata: & toga picta: & corona triumphalæ laureaq,
honoretis: quorum domos spoliis boſtium affixis inflignes
inter alias feceritis: pontificalia atq. auguralia inflignia a
diicere? Qui Iouis optimi maximi ornati decoratus curru
aurato per urbem uectus in capitolium ascenderit: is conspi
ciatur cum capside ac lituo capite uelato: uidentim cœdet
auguriumue ex arce capiet: cuius imaginis titulo consula
tus cenfuraq & triumphus equo animo legetur: si augura
tum aut pontificatum adieceritis: non ſuffinebunt legen
tium oculi? equidem pace dixerim deum eos nos iampo.
Ro. beneficio eſſe ſpero: qui ſacerdotis non minus redda
mus dignatione honores: quam acceperimus & deoriri ma
gis: quam ſoſtra cauſa expetamus: ut quos priuatim co
limus: publice colamus. Quid autem ego ſic adbuc egi tä
quam integra ſit cauſa patriciorum de ſacerdotis: & non nos
iam in poſſione unius ampliſſimi ſumus ſacerdoti: de
cœiuros ſacris faciundis carminum Sibyllæ ac factore popu
li huius interpretes antiftites eoffdem Apollinis ſacri certi
moniarumq alia: plebeios uidemus nec ut tum patricius
ulla iniuria facta eſt: cum duumuiris ſacris faciundis adie
ctus eſt propter plebeios numerus: & nunc tribus uir

fortis ac fitrenuus quinque augurum loca quattuor pontifici
adiecit: in quæ plebeii nominentur: non ut uos Appi ueftro
loco pellant: fed ut adiuuent uos homines plebeii diuinisque
rebus procurandis: ficut in cæteris humanis pro parte utri
li adiuuant. Noli erubefcere Appi collegam in facerdotio
babere: quem in cenfura: quem in confulatu collegam habe
re potuifti: cuius tam dictatoris magifter equitum: quas
magiftri equitum dictator eſſe pores. Sabinum aduenam
principem nobilitatis ueſtræ ſeu Ap. Clauſum: ſeu Ap. Clau
dium mauiſtis: illi antiqui patricii in ſuum numeræ acceperſt.
ne faſtidieris nos in ſacerdotum numeræ accipere multa nobif-
cum decora afferimus: imo omnia eadem: quæ uos ſuperbos
fecerunt. Sextius primus de plebe conſul eſt factus. Clauclius
Licinius Stolo primus magifter equitü. C. Martius Rutilius
primus & dictator & cenſor. Q. Publius Philo primus prætor.
Semper ita audita ſunt eadem penes uos auſpicia eſſe: uos ſo
los gentes babere: uos ſolos iuſtum imperium & auſpicium do
mi militiæq: quin aſbuc plebeium proſperæ: & patricium ſuit
porroq erit. En unquam ſando auditis patricios primo eſſe fa-
etos non de ceſo demiſtos? fed qui patrem ciere auque poſſent
id eſt nibil ultra quam ingenuos. conſulem iam patrem ciere poſ-
ſum: auque iam poterit ſiltus meus nibil eſt alud in re qui
tes: niſi ut omnia negata adiſcamur: certamen tantum patri
cii petunt: neq curant quem euentum certaminum habeant.
Ego bane legem quod bonum faſtum fœlxq ſit uobis ac reipu
uti rogaſtis: ſubeundam cenſeo. Vocare tribus extemplo popu
lus iubebat: apparebat accipi legem: ille tamen dies eſt inter
ceſſione ſublatus. poſteto deterritis tribunis: ingenti conſenſu
accepta eſt. Pontifices creantur ſuaſor legis. P. Decius Mus. P.
Sempronius Sophus: Clauclius Martius Rutilius. M. Linius &
Denter. Quinque augures item de plebe Clauclius Genutius. Pub.

Elius Pætus. M. Minutius Fessus: Cl. Martius. T. Publius. Ita o
to pontificum nouem augurum numerus factus. Eodemano
M. Valerius consil de prouocatione legem tullit diligentius wa
cam. tertio ea tum poft reges exactos lata eft fempera fami
lia eadem. cauſa renouandæ ſæpius haud altam ſuifſe reor: o'
quam qd plus paucor opes: quam libertas plebis poterat. Por
tia tamen lex ſola pro tergo ciuium lata uidetur: quod eagra
uis poena: ſi quis uerberaſſet: necaſſet: ut cuem romanu ſan
xit: ualeria lex cum eum: qui prouocaſſet: uirgis cædi ſecuriq
necari uetuiffet: ſi quis aduerſus ea feciſſet: nibil ultra: quam
improbe factum adiecit: id qui tum pudor hominum erat: ui
ſum credo uinculum ſatis ualdum legis: nunc uix ſeruo ſuo ita
minetur quiſquæ: Bellum ab eodem confule haud quaquam me
morabile aduerſus rebellantes equos: cum præter animos feru
ces nibil ex antiqua fortuna haberent: geſtum eſt. Alter coſuſ
Apuleiis in umbria Nequinum oppidum circunſedit: locus
erat arduus atq. in parte una præceps: ubi nunc Narnia eſt ſita
nec ui nee munimento capi poterat: itaq. eam in ſfectam tem: |
M. Fuluius Pætus. T. Manlius Torquatus noui confuſes accepe
runt. In eum annu cum Fabium confulem non petente omnes
dicerent centuriæ: ipsum auſtorem ſuifſe Macer Licinius: ac
Tubero tradunt differendi ſibi confuſatus in bellicofiore annu
co anno maiori ſe uſui reipu. fore urbano geſto magiſtratu. ita
nec diffimulantem: quid mallet: nec petentem tamen ædiſſe
curulem cum. L. Papyrio Curiſore factum: Id ne pro certo
ponerem: uetuſtior annaliu[m auſtor Pifo effecit: qui co ano
ædiles curules ſuifſe tradit. Cl. Domitium. Gn. Fuliniu[ Cal
uinum & Sp. Caruſium. Q. Fabium Maximu: id credo cogni
men errorem in ædilibus feciſſe: ſecutamq. fabulam mixtam
ex ædiſiciis & confuſaribus comitiis conuenientem errori.
Et luſtrum eo anno conditum a. P. Sulpicio Sopho: &. P. Sem

pronio Auerrione cenforibus: tribuſq; additæ duæ anicnfis
& terentina. Hæc Romæ gēſta: cæterum ad Nequinum
oppidum cum ſegni obſidione tempus tereretur: duo ex
oppidanis: quor; erant ædificia iuncta muro: ſpecu facto
adſtationes romanas itinere occulto perueniunt: inde ad
conſulem deduci præſidium armatum ſe intra moenia &
muros accepruros confirmant. Nec alſpernandares uiffa t
neq; incaute credenda: cum altero eo; nam alter obſes reſe-
tus: duo exploratores per cuniculum miſſi: per quos ſatis cō
perta re trecenti armati tranſſuga duce in urbem ingreſſi no
de portam: quæ proxima erat: cepere: qua refracta conſul
exercituſq; romanus ſine certamine urbem inuaſere. ita Ne
quinum in dicionem Po. Ro. uent colonia eo aduerſus ſubros
miſſa a nare flumine Narnia appellata. exercitus cù magna
præda Romam reductus. Eodem anno ab Etbruſcis aduer
ſus inducias paratum bellum ſed eos alia molientes gallorus
ingens exercitus fines ingreſſus pauluſper a propoſito auer
tit: pecunia deinde: qua multum poterant fræt: ſocios ex ho
ſubus facere gallos conantur: ut eo adiuncto exercitu cum ro
manis bellarent. de ſocietate baud abnuunt barbari: de mer
cede agitur: qua pacta accepraq; cum parata cætera ad bellù
eſſent: ſequiq; etbruſcis uiberet: inſielas eunt mercedem ſe
belli romanis inferendi pactos: quicquid acceperint accepis
ſe: ne agrum etbruſcum uaitarent: armiſq; laceſſerent culto
res: militaturos tam en ſe: ſi utiq; etbruſci uelint: ſed miſſa ali
a mercede: quâ ut in partem agri accipiantur: tandem, ali
qua ſede certa conſiſtant. Multa de eo concilia populo; etbru
riæ habita nec perſici quinčuâ potuit: non tam quia iminu
agrum: quâ quia accolas ſibi quiſq; adiungere tam eſſeratae
gentis bomines horrebat. ita dimiſi galli pecuniam ingenu-
ſine labore ac periculo paratam rettulerunt. Romæ terroré

præbuit fama gallici tumultus ad bellum ethruscum adjecti. co minus conctanter fecimus dictum cum picenti populo est. T. Manlio consuli Etbruria provincia forte euenit: qui dum uix ingreffus hoſtium fines cum exerceretur inter equites ab rapido curfu circunagendo equo effusus extemplo prope expiravit: tertius ab eo caſu dies finis uitæ consuli fuit. Quo uelut omine belli accepto deos pro se commifſe bellum memo rantes ethrusca ſuſtulere animos. Romæ cum deſiderio uiri tum incoſmoditate temporis triftis nuncius fuit: ut patres ab iubendo dictatore consulis ſubrogando comitia ex ſententia principum habita deterruerint. M. Valerium consulem: omnes ſententiæ centuriæq. dixere: quem ſenatus dictatorem di cujuſurus fuerat, tum extemplo in Etbruriam ad legiones p[ro]ſicifca iuſſit: aduentus eius compreſſit ethruscos ad co: ut ne mo extra munimenta egredi auferet: timorq. obſidioni ſimi lis eſſet: neq. illos nouus consul uaitandis aoris urendiſq. teſtis cum paſſim non uillæ ſolum: ſed frequentes quoq. uici incedi is ſumarent: ad certamen elicere potuit. Cum hoc ſegnius bd[rum] opinione eſſet: alterius belli quod multis inuicem cladi bus haud immerito terribile erat: fama picentium ſociœ: no[u]o: indicio exorta est: ſamnites arma & reßellionem ſpecta re: ſeq. ab us ſollicitatos e[e]. Picentibus gratiæ actæ: & magna pars curæ patribus ab Etbruria in ſamnites uerſa est. Caritas etiam annonæ ſollicitam cuuitatem habuit: uentum q. ad ino[piæ] ultimum foret: ut ſcripſere: quibus ædilem ſuſſe co ano Fa[rum] Maximum placet: ni eius uiri cura: qualis in bellicis rebus multis tempeſtatibus fuerat: talis domi tum in annonæ diſp[er]ſa tione præparando ac conuechendo frumento ſuſſet. Eo anno nec traditur cauſa interregnum initum: inter reges ſuere Ap. Claudius deinde. P. Sulpicius: is comitia confularia habuit: cre auit. L. Cornelium Scipionem: & Gn. Fultuium consules. Prin

apio buius anni oratores lucanoB ad nouos consules uenerat
quæftum: quia condicionibus perlicere se nequierint ad soci
etatem armoB famnites inſeſto exercitu ingreſſos fines ſuos
uaſtare. belloq ad bellum cogere: lucano populo ſatis ſuperq,
erratum quondā: nunc ita obſtinatos animos eſſe: ut omnia ſer
te ac pati tolerabilius ducant: quam ut unquam poſtea nomē
romanuuiolent. Orare patres: ut & lucanos in ſidem accipiāt:
& uim atq iniuriā ab ſe famnitium arceant. Se quanquā bello
cum famnitibus ſuſcepto neceſſaria iam ſacta aduerſus roma
nos ſides ſit: tamen obſides dare paratos eſſe. Breuis colſultatio
ſenatus ad unum omnes iniungendum ſcedus cum lucanis: reſ
q, reperendas ab ſamnibus cenſent. Benione reſponſum lu
canis: iſtumq ſcedus. Fœciales miſſi. qui ſamnitem decede
re agro ſocior: ac deducere exercitum finibus lucanis u
berent: quibus obuiam miſſi ab ſamnitibus: qui denunciareſt
ſi quod adſſent in Samnio concilium: baud iniuolatos abitu
tos. Hæc poſteaqua audita ſunt Romæ bellum ſamnitibus
& patres cenſuerunt: & populus uſſit. consules inter ſe pro
uincias parriti ſunt: Scipioni Etbruria: Fuluio ſamnites ob
uenerunt: diuereſi ad ſuum quiſq bellum proficiscuntur. 6
Scipioni ſeone bellum & ſimile prioris anni militiæ expectā
tibotſes ad Volaterras inſtrueto agmine occurrunt: pugna
tum maſlore parte diei magna utrinq cæde: hox incertis: qua
data victoria eſt: interuenit. Lux insequens victore: uietu
q, oſtendit: nam etbruſci ſilentio noctis caſtra reliquerunt.
romanus egreſſus in aciem ubi protectione hoſtium conceſ
ſam uidet victoria: progreſſus ad caſtra uacuis cum pluri
ma præda: nam & ſtatia trepide deserta fuerant: potitur:
inde in falſcum agru copiis reductis: cum impedimenta Fa
leriis cum modico præſidio reliquifſet: expedito agmine ad
populandos hoſtium fines intendit: omnia ferro igni, uaitā

tur: prædæ undiq. actæ: nec solum modo unaftatum boſtireli,
dum: fed caſtellis etiam uicifq. illatus ignis: uribus oppuqnâ
dis temperatum: in quas timor etbruscos computerat. Gt. Iul
uii conſulis clara pugna in Sammio ad Bouanum baud quaqua-
ambiguæ uicioriæ fiut: Bouanum inde agressus nec ita mul
to poſt Aufidenam uii cœpit. Eodem anno carſeolos colonia m
agre equicolor deducla. Fuluins conſul de ſamnitibus triúpha
uit. Cum comitia confularia inſtarent: ſama exorta etbrus-
cos ſamniteſq. ingentes conſcribere exercitus palam omnibus
concilus uexari principes etbruscor quod non gallos quacú
q. condicione traxerint ad bellum: increpare magiſtratus, e'
ſamnitium: quod exercitum aduerſus lućanum boſſe com
paratim obiccerint romanis. Itaq. ſins ſociorum q. uribus e'
confurgere boſtes ad bellum: & baud quaqua pari deſingë
dum eſſe certamine. Hic terror cum illutres uiri conſulaſi
peterent: omnes in. Q. Fabium Maximum primo non pecten
tem: deinde ut inclinata ſtudia udit: etiam recuſanem con
uertit. Quid ſe iam ſenem ac perſuntum laboribus labor.
q. præmiis ſollicitarent? neq. corporis: nec animi uideorem
manere eundem: & fortunâ ipfam ueteri ne cui deo? ſinia
iam in ſe & constantior: qua uclint humanæ res: uideatur:
& ſe gloriæ ſenior. ſuccreuntſe: & ad ſuam gloriam conſur
gentes alios lætum aſpicere: nec bonores magnos fortifi
mis uiris Romæ: nec bonotribus deeſſe forres uros. Ac ue
bat bac moderatione tam inſtaſtudia: que uere cuindia le
qum reſtinguenda ratus legem recitari inſiſt: qua intra e'
decem annos eundem conſulem reſſi non liceret. uix pre
ſtrepitu audita lex eſt: tribunq. plebis nihil id impedimè
ti futur. aiebant: ſe ad populi ſaturos uti legibus ſoluerę
tur. & ille quidem in recuſando perſtabat: quid ergo at
tinet leges ferri rogiſtans: quibus per eofde: qui tulliſſet:

fraus fieret: iam regi leges non regere. Populus nibilominus
suffragia inibat: & ut quæq; intro uocata erat centuria: co-
sulem haud dubie Fabium dicebat. Tum demum consensu
ciuitatis unictus dei approbent: inquit: quod agitis aeturiq;
eftis quirites: cæter; quoniam in me quod uos uultis: fac/
turi eftis: in collega fit meæ apud uos gratiæ locus: Publium
Decium expertum mibi concordi collegio urium uobis di-
quum: dignu parente fuo: quæſo mecum consulem faciatis.
ſulta ſuffragatio inſa: omnes quæ ſupererant centuriæ: Q.
Fabium. P. Decium consules dixere. Eo anno plætisq; dies o
dicta ab ædilibus: quia plus: quam quod lege finitum erat:
agri poſſiderent: nec quicquæ ferme eſt purgatus: unculu-
q; ingens immodicæ cupiditatis inectum eſt. Conſules no-
ui. Q. Fabius Max. quart. & P. Decius Mus tert. cum inter
ſe agitarent uti alter ſamnites boſtes: alter ethruseos delige
tet: quantæq; in banc: aut in illam provinciam copiæ ſatis eſ
ſent: & inter ad urB bellum dux idoneus magis eſet: ab Su-
trio & Nepete & Falerius legati auctores concilia Etbruriae
populoB de petenda pace haberi: totam bellu molem in Sam-
nium außerunt. Proſecti consules: quo expeditiores com-
meatus eſſent: & incertior boſtis qua uenturb bellum foret:
Fabius per foranum Decius per ſidicinum agrum in Sammiu
legiones ducunt. Vbi in boſtum fines uentum eſt: uterq; po-
pulabundus effuſo agmine incedit: explorant tamen latius
qua; populantur. Igitur non ſeſſellere ad Tifernum boſtes in
occulta ualle inſtruclu qua ingreſſos romanos ex ſuperiore
loco adoriri parabant. Fabius impedimentis in locum tutum
remotis: præſidioq; modico impoſito præmontis militibus
adefſe certamen: quadrato agmine ad prædictas boſtum la-
tebras ſuccedit. Samnites deliperantes improuiſo tumultu o-
quando in apertum ſemel discrimen euſura eſet res: & ipi

acie iuſta maluerunt concurrere: itaq in æquuī descendut
ac fortunæ ſe maiore animo: qua ſpe comittunt. cæterum
ſiue quia ex omnium ſamnitium populis quodcunque robo
ris fuerat: contraxerat: ſeu quia diſcrimen ſumæ reß auger
bat animos aliquantum quoq aperta pugna præbuerunt
terroris. Fabius ubi nulla ex parte hoſtem loco mouerit ut/
det. M. Fuluium & L. Valerium tribunos militum: cum qui
bus ad prumā aciem procurrerat: ire ad equites iubet: & ad
hortari ut ſiquando unquam equeſtri ope adiutam temp.
meminerint: illo die annitantur: ut ordinis eius gloriam in
uiſtam præſtent. peditum certamine imobilem hoſtem re-
ſtare: omnem reliquam ſpem in impetu eſſe equitum: &
ipſos nominatim iuuenes pari comitate utrunq nunc laudi/
bus: nunc promiſſis onerat. Cætē: quando nec ea quoq te
prata ius proficeret consilio graſſandum: ſi nihil iures iua-
rent: ratus: Scipionem legatum baſtatos primæ legionis ſub
trahere ex acie: & ad montes proximos qua poſſer occultaſſi-
me: circunducere iubet: inde affenſu / abdito a conspectu em-
gere in montes agmen: auerloq hoſt iu ab tergo repente ſe o-
ſtendere. Equites ducibus tribunis haud multo plus hoſtibus
qua ius ex improuiſo ante ſigna eueni præbuerunt tumul-
tus. aduerſus incitatas turmas ſterit imota ſamnitium acies:
nec parte ulla pelli aut perrumpi potuit: & poſtea qua irritu
inceptum erat: recepi poſt ſigna prælio exceſſerunt. Creunt
ex eo hoſtium animus: nec ſuiſtinere frons prima tam longu-
certamen increſcentem q fiducia ſui iim potuſſet: ni ſecun
da acies iuſſu conſulis in primum ſuccesſet. Ibi integræ
uires ſiſtunt inuebentem ſe iam ſamnitem: & tempore impo-
uiſa ex montibus ſigna clamorq ſublatus: non uero tantu me
tu terruere ſamnitium animos: nam & Fabius Deciū collega:
appropinquare exclamauit: & pro ſe quiq miles ad eſſe alte/

rum consulem: adesse legiones, gaudio alacres, fremunt: error
q. utilis romanis, oblatus fugæ formidinuſq. famnites impleuit:
maximeq territos: ne ab altero exercitu integro intactoq. ſeffi
opprimerentur: & quia paſſim in fugam diffipati ſunt: minor
caedes: quâ pro tanta victoria ſuit, triamillia &. cccccc. cæſi: cap
turrecenti ferme &. xxx. ſigna militaria capta tria &. xx. Sam
nitibus appuli ſe ante prælium coniunxiffent: ni. P. Decius co
ſuliis ad Maleuentû caſtra obiectiffet: extraictoq. deinde ad
certamen ſudiffet. Ibi quoq. plus fugæ ſuit: quâ caedis: duo
millia appuloq. cæſa: ſpretoq. coboſte Decius in Samnium le
giones duxit. Ibi duo consulares exercitus diuerſis uagati par
tibus omnia ſpatio quinq. menſium euafiatunt. quadraginta
& quinq. loca in Samnio ſuere: in quibus Deci caſtra ſuerunt:
alterius consulis ſex &. lxxx. nec ualli tantum ac ſoſſare uessi
gia reſiſta: ſed multo illis inſigniora monumenta uafitatis eri
ca regionumq. depopulataq. Fabius etiam urbem Gumeram ce
pit. ibi capra armatoq. duomillia &. cccccc. cæſi ferme pugnates
ad. cccccc. xxx. Inde comituoq. cauſa Româ profecturus matura
uit eam rem agere: cum primo uocatum. Q. Fabum consulem
dicerent omnes centuræ. Ap. Claudius consularis candida
tus uir acer & ambitioſus: non ſui magis honoris cauſa: quam
ut patricii recuperarent duo confularia loca: cum ſiis: tu to
cius nobilitatis uiribus incubuit: ut ſe cum. Q. Fabio consule
dicerent. Fabius primo de ſe eadem ſere: quæ priore anno di
cendo abnuere: circunſtare ſellam omnis nobilitas orate: ut
ex cœno plebeio consulatum extraberet: maiestatêq. prifi
nam tum bonori: tum patricius gentibus redderet. Fabius ſi
lentio facto media oratione ſtudia hominuï ſedauut: facturæ
enî ſe ſuiffe dixit: ut duoq. patricioru nomina reciperet: ſi alij
um quâ ſe consuleſieru wideret: nunc ſe ſui ratione comitiis cù
contra legê futur. ſit pessimo exemplo nô babitur. Ita Luicr

Volumnius de plebe cum Ap. Claudio consil est factus: priore
trem consularu inter se comparatu. Nobilitas obiectare Fabio
fugiffe cum Ap. Claudium collegam eloquentia civilibus,
artibus bauo dubie præstante. Comitiis perfectis ueteres con
fulces uiffi bellum in Samnio gerere pro rogato in sex menſes 1
perio. Itaq. in ſequenti quoq anno. L. Volumnio & Ap. Clau
dio consulibus. P. Decius qui consil in Samnio relictus a col
lega fuerat: proconſul idem populari non deſutit agros: do
nec ſamnitiuſ exercitum nufquâ ſe prælio comitentem po
ſtremo expulit finibus: Etbruriam pulſi peticerit: & quodle
gationibus nequaqua ſæpe temptauerant id ſe tâto agmine
armatoR: mixtis terrore præcibus acturos efficacius rati po
ſtulauerunt principum Etbruriiæ conciliu. Quo coacto p quot
annos pro libertate dimicent cum romanis exponunt: om/
nia expertos eſſe: ſi ſuſimet ipſoR uribus tolerare tantâmo
lem bellipoffent: temptaffe etia bauo magni momenti fini
timaR centuum auxilia: peticque pace a Po. Ro. cu bellum tolera
tre non poffent: rebelaffe quod pax ſeruientibus gnoior: qua
liberis bellu eſſer: una ſibi ſpem reliqua in etbruſcis restare:
ſare gentem Italïæ opulentiffima armis uris pecunia eſſe:
babere accolas gallos inter ferru & arma natos: feroces cum
ſuoptre ingenio: tum aduerſus romanu populum: quiè cap
tum a ſe auroq redemptum bauo uana iactantes memorét.
Nihil abeſſe: ſi ſit animus etbruſcis: qui Porſenæ quondam
majoribusq eſſe: ſuerit: quin romanos omni agro cis tybe'
tim pulſos dimicare: pro ſalure ſua: non de intolerando Ita
liæ regno cogant. Samnitè ills exercitum paratum: inſtru
dum armis ſtipendio ueniffe: confestim ſecuturos: uel ſi ad
ipſa in romana urbe oppugnandam ducant. Hæc eos in E
thruria iactantes molientefq bellu domi romanu urbat: na
P. Decius ubi comperit per exploratores profectu ſamnitiu

exercitum: aduocato concilio quid per agros: inquit: uagam
uicatim circunferentes bellum: quin urbes ac moënta aggre
dimur: nullus iam exercitus Samnio præfideret: cœffere fini
bus ac sibimet ipsi exiliu conſeuere. Approbantibus cùcitis
ad Murgantiam ualidâ urbe oppugnanda ducit: tantufq. ar
dor militum ſuit & caritate ducis: & ſpe maioris: quâ ex a
greſtibus populationibus prædæ: ut uno die ui atq. armis a
urbê caperent: ibi duomillia ſamnitii & centû pugnantes cir
cûuenti captiq: & alia præda ingens capta eſt. quæ ne impe
dimentis granibus agmen oneraret: conuocari milites Deci
us inbet: baccine: inquit: inſtoria ſola aut bac præda conten
ti eſtis ſuturis ſiultis nos pro uirtute ſpes gerere: omnes ſam
nitium urbes fortunæq. in urbibus derelictæ ueftræ ſunt: quâ
do legiones eor: tot præliis fuſas poſtremo tot ſinibus expu
lifſis: uændite iſta: & illicite lucro mercatorem: ut ſequatur
agmen: ego ſubinde ſuggera: quæ uendaris. Ad Romuleâ
urbê binc camus: ubi nos labor hand major: præda potior
manet. Duendita præda ultro adbertantes imperatorem ad
Romuleam pergunt. Ibi quoq. ſine opere: ſine tormentis ſi
mul admota ſunt ſigna: nulla ui deterriti a muris: qua cui
q. proxumum ſuit: ſcalis raptim admotis in moënia euafere:
captum oppidu ac dureptum eſt. ad duomillia & ccc. occi
ſi: & ſeximillia hominum capta. Et miles ingenti præda po
titus: quâ uændere ſicut priore coactus: Ferentinu inde: quâ
quâ nihil quietis dabatur: tamen ſuma alacritate ductus: ca
ter: ibi plus laboris ac periculifuit: & defenſa ſumma ui moe
nia ſunt: & locus munimento erat naturaq. tutus: ſed eucit û
nia affuetus prædæ miles ad triamillia boſtui circa muros ceſa
præda militis ſuit. Huius oppugnatae urbiu decoris pars ma
ior in quibufdâ annalibus ad Maximum trabitur: Murgantia
ab Decio: a Fabio Ferentinu Romuleamq. oppugnatas tradut.

sunt: qui nonque consolulūbanc gloriam faciant: quidā non abor-
sed alterius Volumnii: ei Samnii prouincia euenisse. Dum ea
in Samnio cuiuscunque ductu auſpicioquæ gererentur: romanis t
erim in Ethuria bellum ingens multis ex gentibus concitur:
cuius auctor Gelius Egnatius ex ſamnitibus erat: tufci uero
omnes conſcuerat bellu: traxerat contagio proximos Vmbrie
populos: & gallica auxilia mercedē ſollicitabantur: omnis miſ
titudo ad caſtra ſamnitium conveniebat. Qui tumultus reſpos
poſteaqua Romā perlatus eſt: cum iam L. Volumnius consil
cum legione ſecunda actertia ſocioreq millibus quindeci pro
fectus in Samnii effect: Ap. Claudii primo quoq tempore in
Ethuria ire placuit, duæ romanæ legiones ſecutæ prima & o'
quarta & ſociore duodecim millia: caſtra baud procul ab hofte po
ſita. Cætere magis eo profectum eſt quod mature uentu erat:
ut quoldam ſpectantes iam arma Ethuriiæ populos metus roa
ni nominis comprimerer: quâ quod ductu consulis quicquas
ibi ſatis ſcute aut fortunate gectu ſit. Multa prælia locis & te
poribus iniquis comiſa: ſpeloq in dies graniore boſſe faciebat:
& iam prope erat: ut nec duci milites: nec militibus dux ſatis
fideret. Litteras ad collega accerſendi ex Samnio miſſas in
tribus ânalibus inuenio: piget tamen incertu ponere: cum ea
ipfa inter consuiles Po. Ro. iam iteque cundē honore fungentes
disceptatio fuerit: Appio abnuente miſſas: Volumnio affirma
te Appi ſelitteris accitum. Iam Volumnius in Samnio tria ca
ſtella ceperat: in quibus ad triamillia boſtiu cæſa erat dimidi
umfere eius caprium. Et lucanor ſeditiones a plebeiis & egen
tibus ductibus ortas: ſuma optimatiu uoluntate per. Q. Fabium
proconſule miſſum eo cum ueteri exercitu compressæ erant.
Decio populandos boſtiu agros relinquit: ipſe cum ſuis copiis
in Ethuria ad collega pergit: quæ adueniente læti oes accepere.
Appiu ex conscientia ſua credo animu habuiffe baud imerito

tratum: si nihil scripserat: illiberali & ingrato animo si eguerat
ope diffimulante: uix.n. salute mutua reddita: cù obuiâ egref
fus eet. satin salue: inquit: Luci Volumni: ut sese in Samnio res
habent: quæ te cauſa: ut provincla tua excederes: induxit?
Volumnius in Samnio res proſperas eſſe ait: litteris eius acci
tum uentiffe: quæ ſi falſæ fuerint: nec uſus ſui ſit: in Eθuria
exteplo conuerſis ſignis abitur. Tu uero abeas: inquit: nec te
quiſquâ moratur: & eni minime conſentaneu eſt: cum bello tu
ſer ſitan uix ſufficias bie te ad opem ferendâ aliis gloriari ue
niffe. Bene hercules uerteret dicere Volumnius male fruſtra
opera inſumptam: qua quicquâ incidiſſe: cur non ſatis eſſet
Eθuriaæ unus conſularis exercitus. Digredientē iam conſu
lem legati tribuniq ex appiano exercitu circuſiſtunt. pars i
peratore ſuum orare: ne collegæ auxiliu: quod acciendu ul,
tro fuerit: ſua ſponte oblatu ſoneret. plures abeunt Volum
nio obſiſtere: atq obteſtari ne prauo cum collega certaine
temp. perdat: ſi qua clades incidiſſet: deſertori magis qua
deſert to noxiæ fore. eo rem adductâ: ut omnis rei bene: aut ſe
cus geſtæ in Eθuria decus dedecuſq ad. L. Volumniu dele
getur: neminē quaſitub quæ uerba Appii: ſed quæ fortuna
exercitus fuerit: dimitti ab Appio cum ſed ab repu. & ab ex
citu retineri: experiretur modo uoluntate militu. Hæc monē
do obteſtandoq prope reſtitantes conſules in concione ptra
xerut: ibi orationes longiores habitæ in eandē ferme ſenten
tiam: in qua inter paucos certatū uerbis fuerat. Et cum Volu
nius cauſa ſuperior ne inſacundus quidem aduerſus eximiā
eloquentiā collegæ uisus eſſet: cauillanſq Appius ſibi acceptu
referre diceret debere: quod ex muto atq elingui facundum
etiam conſulem haberent: priore conſulatu primis utiq me
ſibus hſcere nequiſſe: nunc iam populares orationes ſerere:
quam mallem: inquit Volumnius: tu a me ſtrenue facere: qua

ego abs te scire loqui didiciffem. Postremo condicionem ferre
quæ decretura fit: non orator: neq. enïd defyderare rem: fed
imperator inter fit meltor. Etbruriam & Samnïi provincias
effè: utram mallet: digeret: suo exercitu se in Etbruria uel in
Samnio rem gettur. Tum militi clamor ortus: ut simul ambo
belli ethrifci sufficerent. quo animaduerit so consenfu Volum
nius quoniam in collegæ: in quit uoluntate interpretand a erra
ui: no comittam: ut quid uos uelitis: ob scur. fit: manere ana
bire me uelitis: clamore significate: tii uero tantus est damor
exortus: ut hoste ex castris exciret: armis arreptis in aciem de
scendunt & Volumnius signa canere ac uexilla efferre e castris
infit. Appium addubitasse ferunt cernentè seu pugnante:
sen quieto se fore collegæ victoriam: deinde ueritù ne suæ quo
q. legiones Volumnium sequeretur: & ipsum flagitantibus suus
signi dedisse. Ab neutra parte fatis comode instrucltæ fuerit:
nam & Samnium dux Gelius Egnatius cum cohortibus pa
bulatù pascis ierat: suoq. impetu magis milites: quâ cumque
ductu aut imperio pugnâ capes ebant: & romani exercitus
nee pariter ambo ducit: nec fatis temporis ad influendii fu/
it: Prius concurrit Volumnius: quâ Appius ad hoste perueni
det: ita forte inæquali concursum est: & uelut forte quadas
mirante affixtos inter se hostes ethruci Volunio: Samnites
par: percutiunt: quia dux aberat: Appio occurrere. Dicitur
Appius pugnæ in medio discrimine ita ut inter prima signa
manibus ad caelum sublatis conspiceretur: ita præcatus effe:
Bellona si nobis bodie victoriae duis aft hie egoribi templi uo/
ueo. Hæc precatus uelut infrigante dea & ipse collegæ: & e/
xercitus virtute adæquavit ducis: imperatoria opera exeq.
tur: & milites ne ab altera parte prius victoria incipiat: anni
tuntur: ergo fundunt fugantibus majore molem haud fa
cule sufficientes quâ cum qua manus conferere confieta fuerat.

urgendo cedentres

urgendo cedentes insequendoq; effusos copulere ad castra. 1
bi interuenti Gdii cohortiūq; tabellā: pauli: per recruduit
pugna. iis quoq; inox fusis iam uictoribus castra oppugnabā
tur: & cum Volumnius ipse portæ signa inferret: Appius Bel
lonā uictricem identidem celebrans accenderet militū anios
per uallū: per foſſas eruperunt: castra capta direptaq; præda
ingens parta: & militi conceſſa est: ſeptēmillia ac. ccc. boſtus
caſi: duomillia &. cxx. capti. Dum ambo conſuiles: omniſq;
romana ius in ethrufcū bellum magis indmat in Samnio noui
exercitus exorti ad populandos imperii romani fines per ue
ſtinos in Campaniā falernum, agru tranſeendunt: ingentefq;
prædas faciunt Volumniu magnis itineribus in Samnium rede
unrem: iam enim Fabio Decioq; prorogari imperii finis aderat:
fama de ſamnitiu̇m exercitu populationibuſq; campani agri
ad tuendos ſocios connuertit. Vt in Caloenum uenit: & ipſe cer
nit recentia cladis ueliſtigia: & caloeni narrant tantū iam præda
boſtes trabere: ut iux explicare agmen poſſint: itaq; iam propa
lam duces loqui eundum in Samnium eſſe: ut reliſta ibi præda:
in expeditione redeant: nec tam oneratum agmen dimicacioni
comittant. Ea quanqua ſimilia ueris erant: certius tamen explo
randa ratus dimittit equites: qui uagos prædatores in agros pa
lantes excipiant: ex quibus inquirendo cognoſcit ad multum
flumen ſedere boſtē: inde tertia uigilia motu: iter in Samniu3
eſſe. His ſatis exploratis profectus tanto interuallo ab boſtib;
confedit: ut nec aduentus ſuus propinquitate numia noſci poſſe
& egrediente e caſtris boſtē opprimeret. aliquanto ante luce3
ad caſtra accedit: gnarofq; ofcæ linguæ exploratū: quid agitur
mittit. Intermixtibootibus: quod facile erat: in nocturna trepi
datione cognoſcunt infrequentia armatis signa egreſſa ad præ
dam: prædaq; custodes exire ignobile agmen: & ſua quenq; mo
lientē: nullo inter alios conſenſu nec ſatis certo imperio. Temp⁹

aggrendi aptissimī unum est: & iamlux appetitebat: itaq. si
ona canere uiffit: agmenq. boſtii aggreditur. Samnites præda
impediti infrequentes armati: pars addere gradum: ac præſe
agere prædam: pars ſtare incertu utrii progredi an regredi in ca
ſtra tutius foret: inter cuncatione opprimuntur. & romanuā
transcenderant uallii: cædeſq. ac tumultus erat in caſtris. Sam
nitii agmen præter qua boſtii tumultu captuor: etiā repentiā
defectione turbatum erat: qui partim ipſi ſoluti uinetos ſoluebat
partim arma in ſarcinis deliogata rapiebant: tumultuīq. prælio ip
ſo terribiliore inter mixti agmini præbebant. memorandum de
inde ædidere facinus: nam ſtatim Minatium ducem adeuntem
ordines bortantemq. inuadunt: diffiparis inde equitibus: qui
cum eo aderant: ipsum circumſiſtunt: infidentēq. equo captus
ad consule romanum rapiunt. Reuocata eo tumultu prima ſi
ona ſamnitium: præliumq. integratum est: nec duius ſultine
ri potuit. cæſa ad ſex millia hominu: duo millia & quingenti
capri: in eis tribui militu quatuor ſigna militaria. xxx. & qu
lætissimū uictoribus ſuit: captiuor: receptra millia ſeptre & cœc.
præda ingens ſocior: accitiq. edicto domini ad res ſias noſce
das recipiendafq. præſituta die: qua: re: non extitit do
minus militi conceſſæ: coactuq. ſuendere præda: ne alibi qua
in armis animu haberent. Maqnum ea populatio campai
agri tumultu Romæ præbuerat: & per eos forte dies ex e
Ethuria allatii: poſt deductum in de uolumnianu exerci
tum Ethuria concitam in arma: & Gelium Egnatiu ſamni
tium duce: & umbros ad defectione uocari: & gallos prætio
ingenti ſollicitari. His nuncius ſenatus conterritus uiffitum
india: delectum omnis generis hominu haberi uiffit: nec iſe
nui modo aut iuniores ſacramento adacti: ſed ſenior: etiam
cohortes factæ: libertiniq. centuriati: & defendendæ urbis co
ſilia agitabantur: ſumæq. re: prætor. P. Sempronius præerat:

cætæB parte curæ exoneratum senatum. L. Volumnu cōſulis
litteræ: quibus cæſos ſuſoſqæ populatores Campaniæ cogni
tum eſt. Itaqæ & ſupplicationes ob rem bene gēſta conſulis no
mine decernunt: inſi ciu remittunt: quod fuerat dies decēocto:
ſupplicatio perlæta ſuit. Tum de præſidio regionis depopula
tæ a ſamnitibus agitari cœptu: itaqæ placuit: ut duæ coloniæ'
circa Vesti nū & Falernī deducerentur: una ad hoſtīvi liris flu
uii: quæ Minturnæ appellata: altera in saltu uestino falernum
contingente agrī: ubi Synope dicitur græca urbs ſuſſe. Siueſ
ſa deinde a romanis colonis appellata. Tribumis plebis negociu
datum eſt: ut plebiscito iuberetur. P. Sempronius prætor tri
unuiros in ealoca colonis deducendis creare, nec qui nomina
darent: facile inueniebantur: quia in ſtationem ſe prope per
petuam inſeſtæ regionis non in agros mitti rebantur. Ab eis
auertit curis senatū Etbruriæ ingraueſcentis bellī: & crebræ
litteræ: Appii monentis ne regionis eius motu negligerent: qua
tuor gentes conferre arma ethruscos: ſamnites: umbros: gal
los. iam caſtra bifariā facta eē: quia unus locus capere tantā
multitudinē non poſſet. Ob hæc etiam appetitebat tempus co
mitior: cauſa. L. Volumnius conſui Romæ reuocatus: qui pri
uſquam ad ſuffragiī centurias uocaret: in concione aduocato
populo multa de magnitudine bellī ethruci differuit. iam tu
cum ipſe ibi cum collega rem pariter gēſerit: ſuſſe tantū bel
lum ut nec duce uno: nec exercitu geri potuerit: acceſſſent
poſſea dicti umbros & ingentem exercitum galloR. A ducersi
quattuor populos & duces conſules illo die deligi meminiffet:
ſe nifi confideret: eum conſenſu populi romani conſuè decla
ratum iri: qui haud dubie tum primus omniu ductor habeat:
dictatorè ſuſſe extemplo dictuR. Nemini dubium erat: qn
Q. Fabiis omnium conſenſu deſtinaretur: eumqæ & prærogati
uæ: & primo uocatæ omnes centuriiæ conſuè cum. L. Volu[nio

dicebant. Fabii oratio fuit: qualis biennio ante: deinde ut un
cebatur consensu uerfa postremo ad collega. P. Decium posſe
dum id senectuti ſuæ adminiculii fore cenſura duobusq. con
fulatibus ſimul geftis experti: ſcere nihil concordi collegio fir
mius ad remp. tuendam eæ: nono imperii ſocio uix iam affue
ſcere ſenilem animi posſe: cum moribus notis ſacilius ſe comm
icatur & confilia. Subſcripſit orationi eius conſul: tū meritis
P. Decii laudibus: tū quod ex concordia conſulum bona quæq
ex diſcordia mala in administratione reß militariu eueniret:
memorando quâ prope ad ultimum diſcrimen ſuis & collegæ
certamibus nuper uentum foret: admonendo Decii Fabii
q. ut uno animo: una mente uuerent: Eſſe præterea uirſo qua
ros milite: factus magnos ad uerbos linguaq. cerraminarudè\lea ingenia confularia eſſe. callidos ſolertesq. uris atq. cloquen
tiæ: conſultos: qualis Ap. Claudius eſſet: urbis ac ſeto præſide
habendos prætoresq. ad reddenda uira creandos eæ. His age
dis dies eſt: consumptus: poſtridie ad præſcripti conſulis &
confularia & prætoria comitia habita. Conſules creati. Q. Fa
bius: &. P. Decius. Ap. Claudius prætor omnes absentes. &. L.
Volumnio ex ſenatuſconſulto & ſeto plebis prorogatum in e
annu imperium eſt. Eo anno prodigia miſtra fueru: quorum
auerruncandor: cauſa ſupplicationes in biduum ſenatus de
creuit. publice uinu: ac thus præbuti ſupplicatum iere frequè
tes uiri foeminaeq. Inſigne ſupplicatione fecit cerramen in ſa
cello Pudiciciæ: quæ in ſoro boario eſt ad ædem rotundâ Her
culis inter matronas ortu Virginiam. Auli fili am patriciâ ple
beio nuptâ. L. Volumnio conſuli: matronæ quod e patribus e
nupſuſſet: ſacris arcuerant. Breuis altercatio inde ex iracum
dia muliebri in contentione animor: exarſit: cum ſe Virginia
& patriciâ: & pudicam in patriciæ pudiciciæ templu ingreſſu:
& uni nuptam ad quem uirgo deducla ſit: nec ſe uiri honore

ue eius ac rerum gesta poenitere: uero gloriaretur. Facto de
inde egregio magnifica herba ad auxit: in uico longo: ubi ha
bitabat: ex parte ædium: quod satis effet loci: modico facello
exclusit: aramque ibi posuit: & convocatis plebeiis matronis cœ
questa iniuri am patriciarum: hanc ego aram: inquit: Pudiciciæ
plebeiæ dedico: uosq[ui] hor wor: ut quod certamen uirtutis uir[os]
in hæc cimitate tenet: hoc pudiciciæ inter matronas sit: denique
operà: ut hæc ara: quo illa antiquior culta est: ut nulla nifi spe
& statæ pudiciciæ matrona: & quæ uniputa fumiferi us sacrifi
candi haberet. Vulgata deinde religio a pollutis: nec matronis
solus: sed omnis ordinis fœminis. postremo in oblivionem uet
nit. Eodem anno Gn. &. Q. ogulni ædiles curules aliquot fœne
ratoribus diem dixerunt: quos bonis multæ tatis exco: q[ui]d in
publicum redactum est: ænæa in capitolio limina: & tru[n] men
sarum argentea uafa in cella Iouis: Iouemque in culmine cù quæ
drigi: & ad ficum ruminal[em] simulacra infantium conditorum ur
bis sub uberibus lupæ posuerunt: sedit amque saxo quadrato a
capena porta ad Martis ædem strauerunt. & ab ædilibus ple
beiis. L. Aemylio Pæto. &. C. Fulio curio ex multæ tacia
item pecunia quam exegerunt: pecuariis damnatis iudicæ facti:
pateræque aureæ ad Cæreris ædem posuitæ. Q. Fabiis inde quint.
&. P. Decius quart. confulatum ineunt: tribus confulatibus c[ir]
suraque collegæ nec gloria magis reque: quæ ingens erat: quam
concordia inter se clari. quæ ne perpetua effet: ordinum ma
gis: quam ipso inter se certamen interueni[f]e reor: patriciis
tendentibus ut Fabius Ethbruriæ extra ordinem provinciam
haberet plebeiis auctoribus Decio ut ad s[or]tem reuocaret. Fu
it certe contentio in senatu: & poſtea quæ ibi Fabius plus pote
rat: reuocata res ad populum est: in concione ut inter milita
res uir[os] & factis portus quæ dictis frætos p[an]ca uerba habita.
Fabius quam arbore conſeruiffet: sub e[ale]gere alium frucluſus

indignum esse dicere: se aperuisset cimina filiam: uiamq. p.
devios saltus romano bello fecisset. Quid se id ætatis sollicitas
sunt: si alio duce bellum gesturi essent? Nihil aduerfarii
se non socium imperii legiſſe ſenſim exprobrat: & inuidiſſe'
Deciui concordibus collegis tribus. Poſtremo se tendere nihil
ultra: quâ ut se dignum provincia ducerent in eam mitteret:
in ſenatus arbitrio se fuisset: & in potestate populi futuræ. P.De
cius ſenatus iniuriam querebatur: quo ad potuerint patres an
nifos: ne plebeius aditus ad magnos bonores effet: poſte aquas
ipfa uirtus peruicerit: ne in ullo genere hominum in honora ta
eſſet: quæri quemadmodi irrita ſint non ſuffragia modo po
puli: ſed arbitria etiam fortunæ: & in paucor: potestatem uer
tantur. Omnes ante se consuiles forſitos provincias eſſe: nunc
extra fortem Fabio ſenatum prouinciam dare. Si honoris eius
caufa: ita cum de se: deq. rep. meritum eſſe ut faueant. Q. Fa
bii. gloriæ: quæ modo non ſua contumelia ſplendeat. cui autem
dubium eſſe: ubi unum bellu ſit atque ac difficile: cum id alteri
extra forſe mandetur: quin alter consul pro ſuper uacuo y
atq. inutiles habeatur? gloriari Fabium rebus in Etruria gestis
uelle & P. Decium gloriari: & forſitan quem ille obruti igne
reliquerit: ita ut rotiens nouum ex improuiſo incendii daret:
eum se extingitur. Poſtremo se collegæ honores præmiaq. con
ceſſuræ werecundia ætatis eius maiestatiff. cum periculum: cu
dimicatio propoſita ſit: neq. cedere ſua ſponte: nec ceſſuræ: & ſi
nihil aliud ex eo certamine tulerit: illud certe laturæ: ut quod
populi ſit: populus uibeat potius quâ patres gratificantut. Iouë
Opt. Max. deoſq. ſinortales se præcari ut ita fortem æqua ſibi
cum collega dent: ſi eandem uirtutem fœlicitatæq. in bello admini
nistrando daturi ſint. certe & id natura æquum: & exemplu
tile eſſe: & ad famæ Po. Ro. pertinere: eos consuiles eè: quorè utro
libet duce bellum et huc cum geri recte poſſit. Fabius nihil ali

ud præcatus populum: quâ ut prius quâ intro uocarentur ad, &
suffragium tribus: Ap. Claudii prætoris allatas ex Ehruria
litteras audirent: comitio abit: nec minore populi consenfu:
quam senatus provincia Ehruria extra forte Fabio decteta
est. Concursus inde ad consules factus omnium ferme iuni
orum: & pro se quisq. nomina dabant: tanta cupido erat sub
eo duce stipendia faciendi. Qua circumfusus turba: quattuor
millia: inquit: peditum & sexcentos equites diitaxat scribere
in manum est hodie no & craftivo die: qui nomina dederitis:
mecei ducam: maiorı mihi curæ est: ut omnes locupletes redu
cam: quâ ut multis rem geram multibus. Profectus aperto e
xercitu: & eo plus fiduciæ ac s pei gerente: quod non defyde
rata multitudo erat: ad oppidum Aharnam unde haud pro
cul hoſtes erant: ad caſtra Appii prætoris pergit. pancis citra
millibus lignatores ei cum præſidio occurrunt: qui ut lictores
prægrædi uiderunt: Fabiumque consulem accepe: læti atq.
alacres dius populoq. romano gratias agunt: quod eum ſibi i.
peratorè miſſent: Circunſuſi deinde cum consulem ſaluta
tent: quærit Fabius: quo pergerent. respondentibus ligna
tum ſe iure: an tandem: inquit: nunc caſtra uallata no habetis:
ad hoc cu ſucdamatum eſset: duplici quidem uallo & ſoffa
& tamen in ingenti metu êe. habetis igitur: inquit: affatim
lignore: redite & uellite uallum. Redeunt in caſtra: terrore
q. ibi uellentes uallû: & iis qui in caſtris remanerant: muliti
bus: & ipſi. Appio fecerunt. Tum pro se quisq. alii alius dicere
conſuìts ſe. Q. Fabii facete iuſſu. Postero inde die caſtra mo
ta & Appius prætor Româ dimiſſus. inde nuſquam ſtatua
romanis ſuere. Negabat utile eſſe uno loco ſedere exercitû:
itineribus & mutatione loco: nobiliorem ac ſalubriore ſe.
fiebant autem itinera quanta fieri ſinebat hyems haud diu
exacta. Vere inde primo relicta ſecunda legione ad Cluſiû

quod Camarfolium appellabant: præpoſitoq. caſtris. L. Scripti
one pro prætore Romam ipſe ad consultandum de bello rei
diut: ſiue ipſe ſponte ſua: quia bellum ei maius in conspectu
erat: quæ quantum effe famæ crediderat: ſiue ſenatufscoſul
to accitus: nam in utrung. auſtores ſunt ab. Ap. Claudio præ
tore retractu quidam uideri ſolunt: cum in ſenatu & apud
populum id quod per litteras affidue fecerat: terrorē belli
ethrufci augeret: non ſuffeetur. duce unum: nec exercitum
unі aduerſus quattuor populos: periculoſium effe ſiue un
ſi unum premant: ſiue diuerſi gerant bellum: ne ad omnia
ſimil adire & obire unus no poſſit: duas ſe ibi legiones roma
nas reliquiſſe & minus quinque millia peditum equitum, cu
Fabio ueniffe: ſibi placere. P. Decium conſuſe primo quoq. te
pore Eſthruriam ad collega proficifci. L. Volumnio Samnii
prouinciam dari. ſi conſul malit in ſuam prouinciamre. L.
Volumnium in Eſthruria ad conſuſe cum exercitu iuſto con
ſulari proficifci. Cum magnam parte mouereret oratio præto
ris. P. Decium cenſuiffe ſerunt: ut omnia integra ac libera
Q. Fabio ſernarentur: donec ut ipſe ſi per cōmodum reipu.
poſſet: Romam ueniffet: uel alipue exſegatis miſſet: a quo
diſeeret ſenatus: quantiſi in Eſthruria belli effet: quantis ad
minuſtrandum copiis: & per quot duces effet. Fabius ut Ro
mam rediit: & in ſenatu & producſus ad populum media ora
tionē habuit: ut nec augere: nec minuere uideretur bellifac
mam: magiſq. in altero affumendo duce alio: in indulgere ti
mori: qua ſuo: aut reipu. periculo conſulere. Cæteri ſi ſibi
ad iutorem belli ſocium, imparii darent: quonam modo ſe
obluiſci. P. Decii conſulis per tot collegia experti poſſe ne
minem omnium ſecum comiungi malle: & copia ſibi ſatis
cum. P. Decio nunquam niniuſtum hoſtrium fore. Si collega quid
aliud malit: at ſibi. L. Volumnium darent adiutore. Omniuſ

rerum arbitrium: & a populo: & a senatu: & ab ipso collega. Fabi
permittum est. & cum Decius se in Samnium uel in Etruria pro
ficia paratu, esse oftendisseret: tantalæticia & gratulatio fuit: ut
preciperetur victoria animis triumphus, non bellu confulibus
underetur. Inuenio apud quosdam extemplo confulatu inito,
fectos in Etruria Fabii Deciumque ulla mentione fortis pro
uinciarum certaminum inter collegas quæ exposuì. Sunt quibus
nechæc quidem certamina exponere fatis fuerit: adiecerint &
Appui criminationes de Fabio absente ad populum: & pertina
ciam aduerfus præfentem confulere prætoris: contentionem, aliam
inter collegas: tendente Decio ut suæ quiſque provinciæ forte tu
eretur. Conſtare res incipit ex eo tempore quo profecti ambo
conſules ad bellum ſunt: cæteris antequam conſules in Etrurias
peruenirent: senones galli multitudine ingenti ad Cluſiunene
runt legionem romanam caſtraq, oppugnaturi. Scipio qui caſtis
præerat: loco adiuuandam paucitatem ſueremilitum ratus: in col
le: qui inter urbem & caſtra erat: aciem crexit. Sed ut in re ſubi
ta par explorato itinere ad iugum perrexit: quod hostes cepe
rant: parte alia aggræſſi: ita cæſa ab tergo legio atque medio: cu
hoſtis undiq. urgeret: circuienta. Deletamque legionem ita: ut o
nuncius non ſuperceret: quidam auſtores ſunt: nec ante ad co
ſules: qui iam haud procul a Cluſio aberant: fama eius cladis
perlara: quæ in conspectu ſuere gallo: equites pectoribus equo
rum ſuſpenſa geſtantes capita & lanceis infixa ouantefque
tris ſui carmine. Sunt qui umbros ſunſe non gallos tradant: nec
tantum cladis acceperu: & circuientis pabulatoribus cu. L. Mā
lio Torquato legato Scipione proprætore ſubſidium e caſtris tu
luffe: uiectoreſque umbros redintegrato prælio uiectos: captuofque
tis ac prædam adempta. Similius uero est a gallo hoſte: quæ um
bro eam cladem accepera: quod cum ſæpe alias: tum eo anno gallici
tumultus præcipuus terror cimitate tenuit. Itaq. præterqua quod

ambo consules profecti ad bellum erant: cum quattuor legio
nibus & magno equitatu romano campanis, mille equitibus
delectis ad id bellum missis: & sociob. nominisQB latini maiore
exercitu quâ romani: alii duo exercitus haud procul urbe Ethru-
riæ oppofiti: unus in falisco: alter in uaticano agro: Gn. Fulu-
us: &. L. Poſthumius Megillus proprætores ambo ſtatua in e-
is locis habere iuſſi. Conſules ad hoſtes tranſoreſſo appenino
in agô. ſentinate peruenerunt: ibi quattuor milia ferme inter
uallo caſtra poſita. Inter hoſtes deinde consultationes habite;
atqêta conuenit: ut ne unis caſtris miſcerentur omnes: neuei
aciem deſcenderent ſimul ſamnitibus galli ethruscis umbri
adlecti. dies indicta pugnæ ſamnitibus gallis, delegata pu-
gna: inter ipſum certamen ethrusci umbriq. iuſſi caſtratoma
na oppugnare. Hæc consilia turbarunt: tranſiſugæ duſimi
tres clam nocte ad Fabium consulem tranſogreſſi: qui editho
ſtum consiliis: dimiſſi cum donis ut ſubinde: ut quæq. tes no
ua decreta eſſet: explorata perſonent. Conſules Fuluio: ut ex
falisco: Poſthumio: ut ex uaticano exercitum ad Cluſum admo-
ucant: ſi maq. uiſes hoſtum depopulentur: ſcribunt. Huus
populationis ſama ethruscos ex agro ſentinate ad ſuos fines tu
endos mouit. inſtare inde consules ut absenſtibus ius pugnaret.
per biduû laceſſiere prælio hoſte: biduo nihil dignum dictu a
crum: pauci utrinq. cecidere magiſq. urritati ſunt ad iuſtû cer
tamen animi: quâ ad diſcrimen ſummare reque adducta: tertio die
deſcenſum in campum omnibus copiis eſt. Cum inſtruſtæ ac
es ſtarent: cerua fugiens lu pum e montibus acta per campos
inter duas acies decurrit: inde diuerſæ feræ cerua ad gallos:
lupus ad romanos curſum deſflexit. Lupo data inter ordines
uia: ceruam galli confixere. Tum ex anteſſignanis romanus mi
les: illac fuga: inquit: & cædes uertit: ubi ſacra Dianæ ferâ la
centem uidetis: hinc uicior martius lupus integer & intactus

gentis nos martiæ & conditoris nostri admonuit. Dextero cornu galli: finiftro famnites constituerunt. aduerfus famnites Fabius primam actertia legionem pro dextero cornu: aduerfus gallos pro finiftro Decius quintam & sexta infruxit. secunda & quarta cum. L. Volumnio proconſule in Samnio gerebat bellum. Primo concurfu adeo æquis uribus gestares eſt: ut ſi affinuffet etruſci & umbri: aut in acie: aut in caſtris: quocunque inclinat ſent: accipienda clades fuerit: cæteræ quanquam communis adhuc mars bellابر: nec dum discrimen fortuna fecerat: qua datura uires eſset. Haud quatuam ſimilis pugna in dextero Icuoq. cornu erat: romani apud Fabium arcebant magifquâ inferebant pugna extrahebaturq. in quam maxime ſeque diei certamen: quia ita p[ro]ſusam erat duci & famnites: & gallos primo impetu feroces eſſe: quos ſuſtineri ſit: longiore certamine ſenſum refidere ſa[nitium animos: gallo: quidem etiâ corpora intolerantiffima laboris atq. æſtus fluere primaq. cor: prælia plusquâ uiro: poſtrema minus quâ fœminar: ce. In id tempus igitur: quo iuci ſolebat hoſtis: quâ integerrimas uires militi ſeruabat. Ferocior Decius & ætate & uigore animi: quantuncunque urium habuit. certamine primo effudit: & quia alentior uidebatur pedeſtris pugna: equitatu in pugna concitat: & ipſe fortiffime iuuenu turmæ imixtus hortatur proceres iuuentutis ut ſecu in hoſtè impetù faciant: duplicem illo: gloriam fore: ſi ab leuo cornu & ab equite uictoria incipiat. Bis auertere gallicum equita rum: iter longuis cuectos & inter media equitù agmina pro[que] lium cientes nouum pugnæ conterruit geniis: eſſedis carrifq. ſuper ſtans armatus hoſtis ingenti ſonitu equor: rotarumq. aduenit: & infolitos eius tumultus romanor: conterruit e[q]s. Ita uictore equitatu uelut lymphaticus pauor diffipat: ſternit inde equos ruentes uiroq. improuida fuga. turbata etiâ h[uius]c ſigna legionu: multiq. impetu equor: ac vehiculorum raptor.

per agmen obtriti antefixi: & insecuta limul territos hoſſe
nidit gallica acies: nullum spatium reſpirandi recipiendi ſe de
dit. Vociferare Decius quo ſugerent: quamue in ſuga ſpe habe
rent: obſuſtere cedentibus ac reuocare ſuos: deinde ut nulla ut
perculſos ſuſtunere poterat: patrem. P. Decium nomine cōpellās:
quid ultra moror: inquiſt: familiare fatum dati hoc noſtro gene
ri eſt: ut luendis periculis publicis piacula ſimus: iam ego mecur
legiones hoſtium maſtandas Telluri ac diuſ mambus dabo. Hæc
locutus. M. Liuium pontificē: quem descendens in aciē digredi
uetuerat ab ſe: præire inſtituerba quiſbus ſe legiones hoſtium
pro exercitu Po. Ro. quiritum deuoueret: deuotus inde eadeſ pre
catione eodemq. habitu: quo pater Decius ad Vesperim bellolatino
ſe iuſſerat: deuoueri. cum ſecundum ſolemnes præcationes adie
ciſſet præ ſe agere ſele formidinē ac ſugam cædemq. ac cruorem
cæleftium: inferno: itas contracturū funebribus diris ſigna: ta
da ſarma hoſtui locumq. eundē ſuæ pellis & gallo: ac ſamnitiuſo
tre. Hæc execratus in ſe hoſteſq. qua confessilimā cernebat gallo
rum aciē: concitat equum: inferensq. ſe ipſe inſelſis tælis interſec
tus eſt. Vix humanæ inde opis underi pugna potuit: romani duce
amisſo: quæq. res terrori alias eſſe ſolet: iuſt e ſugam: ac nouā de
integro nelle inſtaurare pugna. Galli & maxime globus circuſtās
conſulis corpus: uelut alienata mente uana in caſtum iactare ta
da: torpere quidam: nec pugna meminiffe: nec ſugæ. At ex pat
te altera pontifex Iiius: cui lictores Decius tradiderat: iuſſerat
q. proprætorem e: vociferari uiciffe romanos deſunctos conſu
lis fato: gallos ſamnitesq. Telluris matris ac deo: manium eſſe:
rapere ad ſe ac uocare Deciij deuotam ſecij aciem: furiarumq. ac
formidinis plena omnia ad hoſtes e: Superueniunt deinde bis
reſtituentibus pugna Cornelius Scipio & Gaius Martius cum
ſubſidiis ex nowiſſima aciē iuſſu. Q. Fabii conſulis ad præſidiuſ
collegæ iuſſi. ibi auditur. P. Decii euentus ingens hortamen ad

omnia pro repu. audenda itaq cum galli fitrethis ante se scutis con
ferti ftarent nec facilis pede collato uideretur pugna: inſuſulegato
rum collecta humi pila: quæ fitrata inter duas acies iacebant: at
q in teſtudiné hoſtium conicecta. quibus plerifq in ſcuta: plerifq
ueritur in corpora ipfa fixis ſternitur cuneus: ita ut magna pars
integris corporibus attoniti conciderent. hæc in ſinſtro cornu
romanor fortuna uariauerat. Fabius in dextero cornu primo: ut
ante dictum eſt: cunctando e Extraxerat diē: deinde poſſeaquam
nec clamor hoſtū: nec impetus: nec tæla miſſa e andem uim babe
re uifa: præfectus equitū inſſis ad latus ſamnitium circunducere
alas: ut ſigno dato in tranſuerſos: quanto maxumo poſſent impen
incurrerent: ſenſim fuos ſigna inſerre inſtit & cōmonere hoſtem.
Poſſeaqua non reſſihi udit & haud dubi am laſſitudiné eſſe: tu
collectis omnibus ſubſidius: quæ ad id tempus reſeruaerat: & le
giones concitavit: & ſignu ad inuadendos hoſtes equitibus de
dit. Nec ſuſtinnerunt ſamnites imperu: præterq aciem ipſam
gallo: reſchis in dimicacione ſocus ad caſtra eſt. uſo curiu ſere
bantur: galli teſtudine facta conferti ſtabant. Tum Fabius audi
ta morte collegæ campanor alam quingentos ſere equites excc
dere uibet acie: & circuñectos a tergo galli eam inuadere acie: ter
tuæ deinde legionis ſubſequi principes: & qua turbatum agmen o
hoſtū uiderent impetu equitii inſtare ac territos cédere. Ipſe æ
dem Iou iuſtori ſpoliaq hoſtū cum uoiiſſet: ad caſtra ſamitium
perrexit: quo multirudo omnis conſternata agebatur ſub ipſo i
uallo: quia tantam multitudiné portæ non receperunt: tempta
ta ab excludis turba ſuor pugna eſt: ibi Gellus imperator ſamni
tum cecidit: compulſi deinde intra uallu ſamnites: paruoq cer
tamine capra caſtra: & galli a tergo circuñuenti. Cæſa eo die hoſt
um. xxiiii. millia: octo capta. nec incruenta uietoria ſuit: nā ex
P. Décui exercitu cæſa ſeptē millia: ex Fabii mille ac trecenti. Fa
bius dimiſſis ad quærendi collegæ corpus: ſpolia hoſtium con

lecta in aceruum. Iou. uiciori cremauit: consulis corpus eo die: quia abruptum superstratis galloR. cumulis erat: inueniri non potuit. Postero die inuentum relatumq. est cum multis mili tum lachrymis. Intermissa inde omnium aliar. reR. cura Fabi us collegæ funus omni honore laudibusq. meritis celebrat. Et in Ethuria per eos dies ab Gn. Fuluio proprætore res ex sententia gesta: & præter ingentem illatã populationibus agroR hoſti dadem pugnatiu etiam egrægie est: peruſinor. q. & cluſi norR. cæſa amplius triamillia: & ſigna militaria. XX. capta, o Samnitium agmen: cum per pelignum agro: fugeret: circum uentum a pelignis est: ex millibus quinq. ad mille cæſi. Maq. eius dict: quo in ſentinati agro bellatum ſama erat: etiam uero ſtanti: ſed ſuperiecere quidem augendo fidem: qui in hoſtus exercitu peditum quadraginta millia & tercentum triginta equitum ſex & quadraginta mille carpentor. ſcripſere ſinſſe: ſcilicet cum umbris tuſiſq. quos & ipſos pugnæ affuſſe. Et ut Romanor. quos augeter copias. I. Volumnum proconſule duce consulibus: exercituq. eius legionibus conſulii aduciunt. In pluribus analibus duor. ea conſulii propria uictoria est. Vo lumnus in Samnio interim res gerit: ſamnitium, exercitum in Tifernu monte: compulſum non deterritus iniquitate loci ſ fundit fugatq. Fabius deciano exercitu reſidu in ethruſcis ſu is legionibus deduſis ad urbe: de gallis ethruſiſq. ac ſamniti bus triuſphauit: milites triuſphantem ſecuti ſunt: celebratam inco diris carminibus militaribus non magis uictoria. Q. Fabu quâ præclara mors. P. Decu est: excitaq. memoria parentis: æqua ta cuentu publico priuatoq. filu laudibus. Data ex præda mi litibus æris octo geni bini ſagaq. & tunice: premia illa tempe ſtate militiæ haud quaquâ ſpernenda. His ita rebus geſtus ſi in ſamnitibus adhuc nec in Ethuria pax erat: nã & peruſinis auſtoribus poſt deductu ab conſule exercitum rebellatã ſue

rat: & famnites prædatum in agrïi ueſtinû formianïq: & par
tem alia in eſeruciï quoq: quæ multurno adiacet flumini:
defcendere aduerſus eos Ap. Claudius prætor cui exercitu de
ciano miſſus. Fabius in Ethuria rebellante denuo quattuor
millia & quingentos peruſinor: occidit: cepit ad mille ſeptigë
tos quadraginta: qui redempſi ſinguli æris trecentis decem:
præda alia omnis militibus conceſſa: Samnitiï legiones cui par
tim Appius prætor: partim. I. Volumnius proconſuli ſequere
tur: in agrïi ſtellatë conuenerut. ibi & Samnitiï legiones oës
conſidunt: & Appius Volumniuſq. caſtra coniungunt. pugna
tum inſeſtiffimis animis hinc ira ſtimulante aduerſus rebel
lantes totiens: illinc ab ultima iam dimicantibus ſpe. Cæſa er
go Samnitiï. XVI. millia. eee. capta duo millia ſeptingenti. Fdix
anus bellicis rebus peſtilentia grans prodigiuſq. ſollicitus: na
& terra multifaria pluuiſſe: & in exercitu Ap. Claudu p[ra]tros
q. ſulmine ictos nunciatum e: libriq. ob hæc aditi. Eo anno
Q. Fabius Gurges conſulis filius aliquot matronas ad popu
lum ſtupri damnatas pecunia multaui: ex quo multaticio
ære Veneris ædem: quæ prope circui eſt: faciendam curaui.
Super ſunt etia nunc Samnitiï bella: quæ continua per quar
tum iam uolumen anniq. ſexti & quadrageſimii a. M. Vale
rio. A. Corneio conſultibus: qui primi Samnio arma tulerat:
agimus. & ne tot anor: cladem utriuſq. gentis laboreſq. acus
nunc refera: quibus nequiuerunt tamen dura illa p[ro]ctora ui
a: proximo anno famnites in ſentinat[em] agro pelignis ad Tifer
nu ſtellatibus capis ſuis ipſi legionibus mixt[em] alienis: ab quat
tuor exercitibus: quattuor ducibus romanis cæſi fuerat: ipe
ratorc: clariffimii gentis ſuæ amiserat: ſocios bell[um] ethruscos:
umbros: gallos in eade fortuna uidebant: qua ipſi erant: nec
ſuis externis uiribus iam ſtare poterant: tamen bello no ab
ſtinebant: adeo nec infeliciter quid[em] defenſæ libertatis rede

bat: & uinci quâ non temptare victoria malèbant. qui nam fit
ille: quë non pigeat longinquitatis bellus scribendo legendos
quæ gerentes no fatigaverunt. Q. Fabii. P. Decii. M. Postbi
mius Megellus & M. Attilius Regulus conſules ſecuti ſunt. o'
Samnium ambobus decreta prowincia eſt: qua tres ſcriptos
hoſtii exercitus uno Ethruriâ: altero populatione Campaniæ
repeti: tertii tuendi parari ſimbus ſama erat. Postbi miu ali
tudo aduerſa Romæ tenuit. Attilius extemplo profectus ut
in Samnio hoſtes: ita eni placuerat patribus: nondi egressos op
primeret: uelut ex cōpoſito ibi obiui habuere hoſtè ubi & intra
te ne dum uafare iſi ſamnitiui abe prohiberentur: & regredi
de in pacata ſociorùq. populo romano fines ſamnites prohiberet:
cum caſtra caſtris collata eſſent: quod uis romanus tottens uitor
auderet: auſi ſamnites ſunt: tantù desperatio ultima temeritati
facit caſtra romana oppugnare: & quanqua non uenit ad ſinſe
tam audax inceptù: tamen haud omnino uanù fuit. Nebula erat
ad multù diec denſa adeo ut lucis iſum eripet: no prospectu mo
do extra uallù adempro: ſed propinquo etià congruentiù inter
ſe confpectu. bact uelut latebra inſidie frèt ſamnites iux duis
ſatis certaluce & eam ipſam premente caligine: ad ſtatione ro
manà in portam ſegniter agentè uigilias perueniunt. Improui
ſo oppreſſis nec animi ſatis ad reſiftendù nec uiriù fuit: abtergo
caſtro decumana porta impetus factus. itaq. captu quæſtoriù
quæſtorq. ibi. L. Opinius Panſa occifus. conclamatiù inde ad ar
ma. conſul tumultu excitus cohortes duas ſocior lucanà ſueſa
namq. quæ proximæ forte etant: tueri prætoriù uibet: manipu
los legioni principali uia inducit: iux dum ſatis armis aptatis in
ordines eunt: & clamore magis: quâ oculis hoſtem noſcunt: nec
quantus numerus fit æſtimare potest. cedunt primo incerti ſonu
næ ſuæ: & hoſtè inſtrumum in media caſtra accepiunt: inde cui co
ſul uociferaretur: expulſe extra uallù caſtra deinde ſua oppu

gnaturi effent: rectans clamore sublato commixt primo resiſtunt
deinde inferunt pede: urgentq; & impulſos ſemel terrore eode a
gunt: quo cœperunt: expellunt extra porta uallumq; inde p[oe]re
ac proſequi: quia turbida lux metu circa infidiare faciebat: no au
ſiliberatus caſtris contenti receperunt ſe intra uallum trecentis
ferme boſtui occifis. Romanorum stationis primæ uigilumq; & eorum
qui circa quæſtoriij oppreſſi periere ad. cxxx. Animos inde ſa
imitibus non infelix audacia auxit: & non modo proſterre inde ca
ſtra romanij: ſed ne p[ab]ulari quid e per agros ſuos patiebantur: re
tro in pacatuij ſoranij agrum p[ab]ulatores ibant. Q[ui]a re: fama
tumultiuſior: etiam qua res crant: perlata Romæ coeget. L. Poſtbu
mum confuſe uix dum ualidu proficiſci ex urbe: prius tamen:
qua exiret: multibus edicto S[ora] uſſis conuenire. Ipſe æde Vico
tiæ: qua ædilis curulis ex mulctaticia pecunia faciendæ curauerat:
dedicavit. Ita ad exercitu] p[ro]fectus ab S[ora] in Samnitiij ad caſtra p[
collegæ perrexit. inde poſt ea qua] ſamnites diffiſi duobus exereſ
tibus reſiſt: poſſe receſſerunt: duerſi confuſes ad uaitandos agrò
urbefq; oppugnandas diſcedunt. Poſthumus Milonij oppugna
re adortus in primo atq; ica]p[etu]: deinde poſt ea qua] ca p[ar]c: p[ro]ce
debant: opere ac uincis demu inimicis muro cepit. ibi captat am
urbe ab hora quarta uſq; ad octaua ſere boram omnibus partibus
du incerto euentu p[ug]nat[i]u est. poſtremo oppido poter ut] r[om]a
nus. ſamnitiij caſi tri] a] millia. ccc. capti quatuor millia ac. dec. pr[
ter prædam alia. Inde Ferentinu] duetæ legiones: unde oppidani
cum omnibus rebus: quæ feri agiq; potueru]t: node per anerias
porta ſilentio exceſſerunt. Igu[ur ſimil aduenit conſu]l primo ita
compoſitus inſtru]tusq; mo[nibus ſu]cces[it: tanquam idem q[ui ad
milonij ſuerat: certaminis foret: deinde ut ſilentium ualſi]u in
urbe nec arma: nec iuros in turribus ac muris uidit: audum in
uadendi deſerta mo[nia militi]e detinet: ne qua] occuſa in ſtauſe
incautus tueret: duas turmas ſociob: nominis latini circu[n equi

tare mœnia atq. explorare omnia iubet. equites portam una altera, eadem regionem in propinquo patentes conspiciunt: utineri, ufusq. us nocturnæ hoſtium fugæ ueſtigia. adeguit de inde ſenim portis: urbem, ex tuto rectis utineribus per uias conspiciunt: & conſuli referunt excedi ſu urbe: ſolitudine haud dubia id perſpicii eſſe & recentibus ueſtigiis fugæ ac ſtrage, etc. in trepidatione nocturna paſſim relictis. His auditus conſul ad eam partem urbis quæ adierant equites: circuſducit agmè corſitutiſq. haud procul porta ſignis: quinq. equites iubet intrare urbe & modicu ſpatiï progreſſos tris manere eode loco: ſituta uideantur: duos explorata ad ſe referre. Qui ubi redierunt: retulerunt, eo ſe progreſſos: unde in omnis partes circuſpectus eſt: longe lateq. ſulenti ſi ac ſolitudine uidiffe: extemplo conſul eo hortes expeditas in urbe eduxit: cæteros interi caſtra comuni re inſtit. Ingressi milites refractis portis paucos kraues ætate aut inualidos inueniunt: relictaq. quæ migratu difficilior eſſent: ea direpta: & cognit ſi ex captuus eſt comuni conſilio aliquot circa urbes conſiſſe fugä: ſuos prima uigilia proſectos credere eandem in alius urbibus ſolitudine inuenturos. Dicis captuor: fides ex titur: defectis oppidis conſul potitur. Alteri conſuli M. Attili nequaqua tam facile bellu fuit. cum ad Luceri duceret legio: qua oppugnari ab ſamnitibus audierat: ad finem lucerin ſi hoſtis obuius fuit: ibi ira uires equant: prælii uarium & anceps fuit: trifius tamen euentu romanis & quia inſuetti erant uinci: & qd digredientes magis: quâ in ipſo certamine ſenſerunt: quantu in ſua parte plus uulner: ac cædis ſuiffet. Itaqis terror in caſtris ortus: qui ſi pugnates ce piffer: inſignis accepta clades foret. tum quoq. ſollicita nox fuit iam inuaſur. caſtra ſamnitè credentibus aut prima luce cu uideoribus conferendas manus. Minus claus: cæteri: no plus animor. ad hoſtes erat: ubi primi illuxit. abi re ſine certamine cupiunt. Sed uia una & ea ipfa præter hoſtes

erat: quâ ingreſſi præbuere ſpeciem recta tendentium ad caſtra op
pugnanda. Conſul arma capere milites iubet: & sequi extra ital
lum: legatis: tribunis: præfectis ſocior imperat: quod apud quę
q[ui] facto opus est. Omnes affirmand ſe quidem omnia facturos: &
ſed militi acere animos: tora nocte inter uulnera & gemitus &
morienti uigilat[i]i eſſe. Si ante luce ad caſtra uentù foret: tan
tum pauperiſ ſuiſe ut reſiſturi ſigna fuerint: nunc pudore a ſu
ga continet: alioquin pro iicis eſ. Quæ ubi conſul accepit: ſi
bimenſi circuïcundos alloquendosq[ui] milites ratus: ut ad quos
qu[ui]n erat: cunctantes arma capere increpabat: quid cesserent:
tergerunturq[ui] hoſte in caſtra uentur: niſi illi extra caſtra
exiſſent: pro tentoriis ſuis pugnatos: ſi pro uallo nollent: ar
matis ac dimicantibus dubia victoria eſſe: qui nudus atque
mis hoſte maneat: ei aut morte: aut ſeruutute patiend[ia]. Hæc
urganti increpantiq[ui] reſpondebant confectos ſe pugna hoſter
na: nec uitium quicquâ: nec ſanguinis ſupereſſe: maiores mul
titudinem hoſtuii apparetere: quâ pridie fuerit. Inter hæc appro
pinquabat agmen: & iam brevior interuallo certiora intuètes
uall[us] ſecù portare ſamnitè affirmand: nec dubiù eſſe quin caſtra
circuïuallaturi ſint. Tunc enim[uo]ro conſul indigni facinus eſ uo
ciferari tant[am] contumelïa ignominiamq[ui] abignam[illim]o acci
pi hoſte: etiam nec circuïcedebimur: inquit: in caſtris ut fame potu
per ignominiã quam ferro: ſi neceſſe est per uirtutem moriamur.
Dybene uerterent: ſacerentq[ui] quod ſe digni quiſq[ui] ducebat: cò
ſule. M. Attilium uel ſol[ui] ſi nemo alius ſequatur: itur: aduer
ſus hoſtes: caſurumq[ui] inter ſigna ſamnitiui potius: quâ circuïual
lari caſtra romana uideat. Dicta conſulis legati tribuniq[ui] omne
turmæ equitum & centuriones primor ordin[i]i approbueret:
tum pudore uiectus miles ſegniter arma capit: & ſegniter e caſtis
egreditur longo agmine: nec contineti moſt[us] ac prope uic[ui] pro
cedunt aduerſus hoſte: nec ſpe: nec animo certiorè: itaq[ui] ſimul

conspecta sunt romana signa: extemplo a primo famnitiu[m] agnico
ad non illimui[rum] fremitus perfertur: exire id quod timuerunt ad
impediendui[rum] romanos iter: nullam inde ne fugae quidem parere
uiã: illo loco aut cadendui[rum] esse: aut stratis hoffibus per corpora co-
tum cuadendui[rum]. In medio sarcinas coniuciunt: arimatis suus quinque
ordinibus inſtrunt acie: Iam exiguui[rum] inter duas acies erat ſpa-
tium & ſtabant expectantes: dum ab hoffibus prius impetus pri-
us clamor in ciperet: neutris animus est ad pugnandui[rum]. Duerſi
integri atq[ui] intach[ui] abiſſent: in cedenti inſtatui[rum] alteri timuſſet
ſua ſponte inter inuitos terguer ſanteſq[ui] ſeque[ris] pugna clamore
incerto atq[ui] impari cœpit: nec ueli[rum]io quiniqua[m] monebatur. Tui
conſul romanus: ut re excitatet: equitui[rum] pangaſis turmas extra
ordine immiſt: quob[que] cui plæriq[ui] delapſi ex equis eſſent: & alii
turbati: & ab famnitiu[m] acie ad opprimendos eos: qui ceciderant:
& ad ſuos tuendos ab romanis procurſum est. Inde paului[rum] uri
tata pugna est: ſed aliquanto & impigre magis: & plures pro
currebant ſamnites: & turbatus eques ſua ipfa ſubſidia terri
equis procul cauit. hinc ſuga cœpta totam auertit aciem roma-
nam. Iamq[ui] interga fugienti[rum] ſamnites pugnabant: c[ui] conſul
equo præfectus ad porta caſtro: ac statione equitui[rum] ibi oppo-
fita: edictoq[ui] ut quicungq[ui] ad uallum tenderet: ſiue ille romanus:
ſiue ſamnis eet: pro hoſte haberetur. hæc ipfa minitans obſi-
tit profuſe cedentibus ſuis in caſtra. quo perq[ui]s: inquit: miles?
& hic arma: & uiros inuenies: nec muo conſule tuo: niſi inſtor
caſtra intrabis: proinde elige c[ui] cuie: an hoſte pugnare malis.
Hæc dicente conſule equires inſeſris cuſpidibus circuſ fundun
tur: ac pedites in pugna redire tubent. Non iurtus ſolui conſulis
ſed ſors etiam adiuerunt: q[ui]d[um] non inſtiterunt ſamnites: ſpariumq[ui]
circu[m] agendi signa reuertendiq[ui] aciem a caſtris in hoſſem ſuit.
Tum alii alios hortari ut reſpeterent pugna: centuriones ab ſi
guiferis rapta signa inſerre: & oftendere ſuis pangaſis & ordini[rum]
incompoſitis

incompositis effiſe uenire hoſtes. Inter hæc conſul romanus ad cælum manus attrollens uoce clara ita: ut exaudivetur templu Io vi Satori uouet: ſi constituiſet a fuga romana acies: redintegrato q. prælio ceciduſet: uicuſet q. legiones ſamnitii. omnes undiq. an niſi ad restituenda pugna duces mulites peditu equitum q. uis. no men etiam deo: reſpexiſſe nomen romanu iuſum. adeo facile in clinata res: repulſiq. a caſtris hoſtes: mox & tam redacti ad eum lo cum: in quo comiſſa pugna erat. Ibi obiacente ſarema: cumulo i. quas coniceerant in mediü hæſere impediti: deinde ne diriperen tur res: orbè armator. ſaremiis circuſant. Tum uero eos a fronte urygere pedires: ab tergo circuſuæ equites. ita in medio cæſi captiq. Captuor: numerus ſuit ſeptem millia ac. dec. qui omnes nudi ſub iu gum miſſi. cæſos ad quatuor millia octingentos. Nec romanus qui dem lœta iuſtoria ſuit. recensente confule biduo accepram cladem amiſor. militi numerus relatus ſeptem millia ac. ccc. Dum hæc in Appulia gerebantur: altero exercitu ſamnites Interamnem colo nam romanã: quæ iua latina eſt: occupare conati urbe non tenue runt: agros depopulati cum præda aliam inde mixtã hominu atq. pecuń colonoſq. captos agerent: in iuſtore incidunt confulem ab Luceria redeunte: nec præda ſolum amitunt: ſed iſi longo atq. um pediro agimine incoſpoſiti ceduntur. Conſul Interamnè edicto do minis ad res ſuas noſcendas recepienda ſo: renocatis: & exercitu ibi ibi edicto: comiti: cauſa Romã eſt perfectus. Cui de triumpho agenti negatus honos: & ob amiſſa tot millia militi: & quod capti uos fine pactione ſub iuſum miſſet. conſul alter Postbumus: quia in ſamnitibus materia belli decerat: in Ethriã traducto exer citu primu peruaſtauerat uolſinienſe ag: deinde tum egreſſis ad tuendos fines haud procul moenibus ipſo: depugnat. duomillia tercenti ethruſcor: cæſi: cæteros propinquitas urbis tutata eſt. In roſelianu ag: exercitus traductus: ibi non agri tantu uaitati: ſed oppidu etiam expugnatu: capra ampluſ duomillia hominu: min.

duomilia circa muros cæsa. Pax tamen dairior major: quâ bel
lum in Ethruria eo anno fuerat: parta est tres ualid iſtimæ urbes
Ethruriæ capita Volſimi Perſuria Arretiū petere pace: & ueſtimê
tis militiū frumento, paco, cù consule: ut mitti Româ oratores
liceret: inducias in. xl. annos impetraueru: mulctâ præſens quâ
gentum milliū æris in ſingulas ciuitates impoſita. Ob haſce res
geſtas consuſ cù triu[mphû ab ſenatu[moris magis cauſa: quâ ſpe
imperandi periſſet: uideret, alios: q[ui]târdius ab urbe exiſſet:
alios q[ui]miuſſu ſenatus ex Samnio in Ethruriâ tranſiſſet: parti
ſuos inimicos: partim collegæ amicos: ad ſolatii æquatæ repul
ſæ ſibi quoq negari triu[mphû: non ita: inqui[ta] patres conſcripti
ueſtræ maiestatis meminero: ut me consuſe eſſe obliu[n]ſcat: eo
dem iure imperii: quo bella geſſi bellis feliciter geſtis Samnio at
q[ui] Ethruria ſubactis victoria & pace parta triu[m]phabo. ita ſena
tum reliquit. Inde inter tribunos plebis contentio orta est: pats
interceſturos ne nouo exemplo triu[m]baret: aiebant: pars auxi
lio ſe aduerſus collegas triumphanti ſuturos. Ia[ct]ata res ê ad
populi: uocatuſq[ae] consuſ cù. L. Horati. M. Valerii c[oh]ſules.
C. Martiū Rutiliū nuper patre eius: qui tunc cenſor eſset: no
ex auctori[ate] ſenatus: ſed iuſſu populi triu[m]haffe diceret: a
duecebat ſe quoq latu[m] ſuſſe ad populi: ni ſciret mancipia
nobiliu[m] tribunos plebis legê impedituros: uoluntate ſibi acſa
uorê conſentientis populi pro omnibus iuſſis affutura. Poſte
ro die auxilio tribu[n]o[m] plebis aduerſus triu[m] interceſſio
nem. vi. tribu[n]o[m] & conſenſum ſenatus celebrante populo
di[ē] triu[m]phauit. Et huus anni par[;} conſtans memoriâ est.
Poſthumium auctore Clau[i]ni in Samnio caput aliquot ur
bibus in Appuliâ ſuſum fugat[i]nq[ue]: ſauci[n] ipſum cum paucis
Luceriâ compuſum: ab Attilio in Ethruria res geſtas: eumq[ae]
triu[m]haffe. Fabius ambos consuſles in Samnio: & ad Lucrei
am res geſſiſſe ſcrib[it]: traducti[que] in Ethruriâ exercitum: ſed

ab utro consule non adjecit: & ad Luceriã utrinque multos occosos:
in eaque pugna Iouis Statoris ædem uotã ut Romulus ante uoue
rat: sed tantus id est locus templo iam sacratus: effatus fuerat. 4.
Cætetræ hoc demus anno ut ædè etiam fieri senatus iuberet: bis
eiusdem uoti damnata respu. in religionè uenit. Sequitur huc
annus & consul insignis. L. Papyrius Curi for tam paterna gloria
quam sua: & bellus ingens victoriaque quantà de famnitibus nemo
ad eam diem præter. L. Papyrii patre consulis pepererat: & for
te eodem conatu apparatuque omni opulentia insigniui armorum bel
lum ador nauerant: & deo etiam adhibuerat opes ritu quodam
sacramenti uetus to uelur initi atis militibus. delectu pomme Sam
nium habito noua lege: ut qui iuniores non conueni fet ad impe
ratorem: quibuscumque abisset: caput Iouis sacratù erat. Tum exer
citus omnis Aquilonia est indictus: ad xl. millia militum: quod ro
boris in Samnio erat: convenerunt. Ibi mediis sere castris locus est
conseptrus cratibus: pluteusque & lin teis contectus: patens ducet os
maxime pedes in omnes pariter partes. Ibi exlibro uetere linteo
lecto sacrificatu i facer donec Omo Paccio quod ame homine magno na
tu: qui se id facer petere affirmabat ex uetus ta famnitii religio
ne: qua quondam uli maiores eorum fuerint: cum adimendæ ethru
ſcis Capnæ clandeſtinu ceperint confiliu. Sacrificio perfe cto: p
uiatorem imperator acciri uebat nobiliffimù quenq. genere fa
etis quæ ſinguli introduce banem. erat tui alius apparatus ſacri: qui p
fundere religione animu posset. tum in loco circa omni contecto
adipe aræ in medio uiciumæque circa cæſe: & circuſtantes centuri
ones ſtrictis gladiis: ad moebatur altaribus miles magis ut uidi
ma: quæ ut ſacri particeps: ad igebaturque iure iurando: quæ uisa au
ditaque in eo loco eſſent: non etnunciatur: deinde iurare cogebat di
ro quod ame carmine in execrationè capitis familiae & ſturpis com
poſito: niſi uſſet in prælium: quo imperatores duxi uſſent: & ſi aut ip
ſe ex acie fugi uſſet: aut ſi quæ fugientem undiſſet: non exteplo occidif