PART ONE

EHANNI LAK'OTA O'UNYANPI WIC'OWOYAKE WAN.

OYAKE KIN HE

ALEX CHARGING CROW, E.

" Tokel imac'age kiŋ he t'okaheya o'waglakiŋ ktelo. Wana waniyetu wikcemna napo inyunk amakenapo inyunka yelo. Ho yunk'an hekta lila ehanmi ina mat'un kte k'un hehan, atewaye kiŋ he Wašicu keya pelo, hona wana ina mayuha kte kiŋ hehanl ate kiŋ tok'i'iyayiŋ na hec'ena tokañ'an šk'elo. Hoc'a heun etanhan Lak'otañca ognayan imac'age lo.

Ho, Maga Wakpala, iyokañmi k'un hel, owaŋka kiŋ hel mat'unpe lo, na hetan waniyetu mašakpe ehanl Wakpamnipi T'ank'a kiŋ he hec'unpe lo, c'a lena unc'i iyuha lila tanyaŋ omic'iyake lo. Ho hetan unc'i lila Wašicu eyeka c'ank'e hel Ak'ic'ita Ot'i kiŋ hel ohan o'imac'age lo.

" Ho waniyetu amakewanjic'a ehanl lekši, Wanap'eya, ( he Mañpiya Luta c'iyeku ) c'a he waziyatanhan hi, na amak'iyagle lo. Ho hehan wana t'oka Wašicu op o'c'ikte kte kiŋ hehantu welo.

Alex Charging Crow.

- 2 -

" Eyapaha " Wašicu waņ lila pehīņ hanskaska c'a kte yelo, he Louie Hanska ( Shagnreau) atkuku c'a kte pelo. ( Miye atewaye kiņ he Alec Adams ec'iyape lo, c'a mišeya heya c'ajemayatape lo. Wic'ac'aje kiņ he oštaņ hemac'iyape lo.

" Ho hetan heyata waziyata mak'oc'e kiņ hec'iya waun welo, lekši c'inc'a wanic'e c'a lila t'emañilape lo, c'a he oyate kiņ tanyan slolyape lo.

" Ho hetan Lak'otata waun welo. Hona he ik'anyela oyate kiņ o'k'iju welo, Mnik'owoju Oyate, Oglala Oyate, na Oyate ummapi kiņ hena o'k'iju yunkan ho'iyok'iseya ataya šunk'a wak'inwic'ak'iyape lo, tok'i t'iwahi iyohila šunka wiko'emna wak'inwic'ak'iyape lo, nahan šunkawak'an wic'ayuhapi kiņ ee lila c'onalape lo, tok'i atayakel šunkawak'an yamnila sec'a wic'ayuhapi c'a wanblake lo.

" Ho hehan Lak'ota wic'aša ic'agapi kin hena teñpi c'a un aške gluwipe lo, nahan winyan kiņ taha c'a heik'anyape lo, nahan tañc'a ha kpanyanpi panşpanjela c'a cuwignaka yape lo. Wic'aša na winyan na wak'anheja k'o hec'a ec'e un wok'oyake yape lo.

Alex Charging Crow.

- 3-

" Uŋc'i maza waŋ wik'ic'anyela c'a yuha, c'ank'e heuŋ
pseŋtiŋ c'an nainš c'anšuška c'an c'a kazizipelapi na uŋ nasuŋ-
pakc'e kagape lo, na nakuŋ p'ahiŋ siŋte c'a uŋ nasunpakc'e ka-
gape lo, he inš Šahiyela Oyate kiŋ t'awoec'unpe lo, na hankeya
tuweke c'eyaš hena woilagyape lo. Na nakuŋ c'anwakšic'a k'o ka-
gape lo na uŋ wotape lo. C'anuga c'an c'a etanhaŋ kagape lo
c'a oc'aje iyuha a'oc'ikpanini ol'ota kagape lo. Hec'inškayapi
he, t'at'anka he, na heňaka he, hena k'o un c'inška kagape lo
na hena un wotape lo, na unpan husli c'a uŋ wahinpaŋpa kagapi
na t'ahalo paŋpa pelo. Hoc'a hehaŋ wac'euŋpapi ec'ela unyutape
lo, na tohanl t'aniga uŋ wohaŋpi c'anha ec'ela wahaŋpi unyatk'an
pelo.

" T'iwahi wanjila el uŋgna t'ablo mila wanji, nainš wahiŋ
mila wanji nainš uŋgna nup hec'eglala yuhape lo, c'anke otaňc'i
mila c'ola wayašpa wauŋyutape lo. T'ablo huhu c'a lila p'eya
yumapi na milayapi c'anha maza mila kiŋ he iyec'elya lila p'e
yelo.

" Taku wanji uŋ lel iwakiksuyapi kta iyec'ec'a c'a he

Alex Charging Crow.

- 4 -

oblaka wac'iŋ yelo. He " P'alani owewak'ank'an, c'a hena heya-
pelo yunkan hena t'unkašila omakiyake lo, yunkan he Šahiyela
Oyate kiŋ op ok'ijupi yunkan Šahiyela kiŋ wahiŋkpe kagapi
unspepišni c'ank'e Oglala kiŋ wahiŋkpe wikc'emna un šunkwiŋyela
wanji iyop'eyapi keye, hoc'a hetanhanla Oglala kiŋ šunkawak'an
wic'ayuhapi keye lo. Nahaŋ wahiŋkpe wikc'emna top un šunkbloka
wanji lila luzahan c'a iyop'eyapi keyelo.

" Ho wana walehanyan kiŋ el Wašicu lila ota ahi škelo,
na Magawakpala el Ak'ic'ita lila ota ahiyotaka škelo, hoc'a
hel wagli na hena wauŋ welo. Ho hel atewaye kiŋ c'iyeku

wan ni un na hel wowaši ec'un c'a heł magluha yelo: wani-
yetu nup magluha yelo.

" Ho hetan wana zuya aya owapa yelo. P'alani ahiwic'aku-
wapi c'anna el owap'a yelo, eyaš hehan wana waniyetu amaketo-
pa yelo, c'a p'ehin amajijike lo, c'a tuktel bleke eyaš

Wašicula wan emakiyape lo.

Alex Charging Crow.

- 5 -

" Ho hetan Wakpamnipi T'anka hetanhan wana Wašicu t'ama-
zawak'an yuke lo, na šunkawak'an k'o yuk'anpi c'ank'e, na na-
kuŋ lila pte na t'at'anka lila otapi c'a hetan a'op'ic'ayakel
ni uŋk'unpe lo. Na hehaŋ Wašicu Ikc'eka ota. (French people)
ahi na iyopteya eyayahe lo. C'a hetanhan mazawak'an yuke c'a
he wanblake lo. Šunkwak'ink'iyapi kin ataya na mazawak'an k'o
hec'el šina hiŋšma wiko'emna ik'ic'ipi, c'ank'e Lak'ota kiŋ
hel lila wat'ok'inyop'eya pelo. Ho lak'ota oyate kiŋ el
mazawak'an kiŋ lila ota aye kiŋ ecel inšeya lak'ota kin lila
ohitika ayape lo.

" Ho mazawak'an wanic'e k'un hehaŋ tañc'a o'okuwa (trap)
wan kagapi c'a he c'a kiŋ topakiya kagapi c'a hena el wic'a-
ša wanjila tañc'a t'ac'ankupi kiŋ ogna "ho" hiyaya c'anna
tañc'a kiŋ ihakap yapi na ecel, tañc'a o'okuwa, kiŋ ekta ma-
hel iyoŋpayapi c'anna c'an un wic'unkat'ape lo, na tuweni wa-
hiŋkpe un wic'akte kte šni wo'op'e yelo. Tañc'a o'okuwa kiŋ
lena lak'ota kiŋ iye nape un kagapelo, wak'ogla nainš kseihaŋ-
ke c'a opta c'anhanskaska kazuŋtapi na lila wankatuya kagapi
na topak'iya kagapi c'a hena etu c'a wic'aša kin he, Wopiye

Alex Charging Crow.

- 6 -

k'ing, C'etan Ska, ec'iyapi c'a he "ho" hiyaye na tañc'a
kiŋ wak'ogla kiŋ ekta mahel eyaye, c'anna c'an c'a un wic'a-
kat'api, c'anna wiŋyan kiŋ ahi na c'ankazuntapi kiŋ oñlate
tanhan tañc'a kiŋ wic'ayuslutapi na oiyokipiya wagli aglape lo.
Paha akaŋ Wic'ot'i, ( Ft. Fetterman, Wyo.) ņe mahe iyeye kiŋ
hel lena hec'unpe lo. /

" Susuni Oyate kiŋ inšeya tañc'aha hiŋapake kpanyanpi c'a k'oyakapi na tuktel tañc'a unpi kiŋ ohaŋ slohaŋ yapi na he ogna tañc'a kiŋ wic'aktepe lo. /

" Pte hi k'opi. Pizo he t'awek'iyapi, c'a wak'an kage.
T'ipi waŋ yuk'anpi na el c'anli wap'aŋte waunyanpi kagapi na
wak'an lowanpi, c'anna pte kiŋ hipi. Wiŋyan c'a šina luta
ouwignaka hec'a huŋska waŋ ot'un na šina hiŋšma waŋ
hiŋyakatanhan in na he pahatakiya ye na wana pa hata inaji
na c'eya c'a nawañuŋ welo. Nahaŋ he yugal naji na c'eyahe
na wana ku na glihuni el heye: "Hiŋhanna kiŋ wanaunsapi kte".
eye, yuŋkaŋ ihiŋhanna el pte optaye waŋ t'ik'anyela hiunpi ca
lila oiyokipiya wanaunsape lo. Ho he ptehik'opi eyapi kiŋ
eyelo. /

Alex Charging Crow.

- 7 -

He waniyetu kiņ opta wikc'emna ec'e ptehik'opi na wanasapelo.

Yunkan winyan kiņ he iyec'ana t'e lo, na Pizo hec'ena ni un
na wic'oñ'an kiņ he hec'ena ec'un= he lo. /

" Ho hehan1 Mañiya Luta t'oka kiņ wikc'emnala wic'akte
yelo. Na C'et'an Ska t'oka kiņ akewanjila wic'akte yelo.

Mañpiya Luta t'oka kiņ atayela wic'akte kiņ he Šakpela pelo.

Na C'et'an Ska t'oka kiņ atayela wic'akte kiņ he toplala pelo
c'ank'e heun yuhekta egnakape lo, na Mañpiya Luta pat'okahe
It'anc'an kagape lo. C'et'an Ska ota t'okakte k'eyaš atayela
t'okakte kiņ he e c'onala c'ank'e heun hec'unpe lo. /

" Ho hehan1, Wic'ayajipa, ( Col. Hornet ) Sic'angu Oyate
kiņ wayaka wic'ayuze na šina san inwic'ak'iyin na Ft. Laramie
Magawakpala el awic'agli yelo. Yunk'an wana oyate kiņ Maga-
wakpa op'aya t'ipi na akic'ita kiņ ihutawap t'ipi na hehan
wana Wašicu wan Ateunyanpi kta c'a unk'upe lo. Ho c'ank'e
wana oñlis'e han c'a ekta wa'i yelo, yunk'an Wašicu wan osun
topa c'a ptec'ela c'a c'okata ahiglepe lo. Yunk'an iyeska wan
Sic'angu c'a lak'ota iya c'a el ahipi c'okata na wana leye:

Alex Charging Crow.

- 8 -

' Ho po, le Wašicu kin Ateyayapi ktelo ' eye, Yunkan Wakpamni kiŋ
le, osunyuke kiŋ le leye lo: ' Ho po, le wayaka yaunpɛ kiŋ le
wanjini ktepi kte šni yelo, hoc'a yanipi yaciŋpi ehaŋtanš wiŋyan
wanji wašte c'a omakile po bluziŋ ktelo, kiŋhaŋ yanipi ktelo'.
eye, c'aŋk'e Lak'ota Itanc'aŋ kiŋ iyayapi na ho'okawinñ lowan
hiyayapi na wiŋyan wan lila wašte c'a ( Willy Twiss ) hunku
k'un he wana yusicupi na Wakpamni yankiŋ kte kiŋ wiŋyan kahipe
lo. Hoc'a he winyan kin he Oglala Oyate kiŋ t'awapi keyapi,
na heuŋ Wašicula kiŋ le osun ota kiŋ heuŋ ( Kisuŋsuŋla ) eya
c'ajeyatape lo.

" Ho hehaŋ Oglala oyate kiŋ ecela šunkawak'aŋ wic'ayuhape lo,
na unma oyate kiŋ tuktelktel nupa nainš yamnila wic'ayuhape lo.
Inc'iŋ Oglala Oyate kiŋ lila zuya yamnpa yapis'a na šunkmanupis'a
c'aŋk'e lila t'ašunke otape lo: Susuni, P'ogeñloka, Psaloka t'a-
šunke kiŋ mawic'anupis'a kiŋ heuŋ hec'ec'a yelo.

" Ho wana Ateyapi k'un he gluha Magawakpa ( Ft. Laramie)
etanhaŋ iglaka iŋkpatakiya T'añc'a Wakpa iyoŋloke el (Glenrock Wyo)
eyotake lo. Hona hel Susuni Oyate kiŋ op olak'ota kta keyapi

Alex Charging Crow.

- 10 -

Wakpa T'anka kin iyuweñya atakic'iyapi, na he ecunhan Oglala wic'aša wan, Ištamaza, eciyapi c'a he taku wowac'i wan, 'Wiyatapika' am wac'i a'u: winyan c'a hena wac'i a'u, na Ištamaza 'Wiyatapika' wac'ipi el wošicu, na winyan wan lila as'cu na yusi cu eyaš winyan kiņ, kak'el ayuta, na c'eyaiyaye na šina un Ištamaza, p'a'opemni iñpeyin na iyayekiya c'ank'e hec'el wic'oñ'an ka c'a Oglala kiņ iyuha ptec'e na taku icupi kiņ hena un, šina k'o un kap'eyohanhan iñpekic'iyape lo. Ho hetan Oyate kiņ kak'inuk'ankiya eyaye lo.

"Ho hetan Mnik'owoju kiņ waziyatakiya eyaye lo, na iye t'okeya K'angi Wic'aša op kic'izape lo. Na P'alani Oyate kiņ nakun K'angi Wic'aša op ehanhi ounyanpi c'ank'e wokic'iyakapi un K'angi Wic'aša kiņ waziyatakiya nap'api c'a hetu c'a Mnik'owoju kiņ K'angi Wic'aša atawic'ayapi na op kic'izape lo, na hetu c'a Itelega (Slow Bull) sunkaku wan (Heñaka T'anka) c'ec'a'ot'ankaya kiņ nupin ak'igna wahinkpe un ope lo, c'a Itelega hektakiya t'oka kiņ wanji ktepi c'a he t'okaheya kte na hinša wan oyuste c'a he sunkaku kiņ wahinkpe kiņ kic'iyušlokin na akañegnake,

Alex Charging Crow.

- 11 -

na glogliyacu welo. Ho he ptaŋyetu kin el Mañpiya Luta
It'aŋc'aŋ hiyu kiŋ hetanhaŋ yelo.

" Hona Oglala kiŋ hetanhaŋ ñeska etkiya eyaye, na hetu c'a Óecinškayapi Wakpa ñemahe iyaye kiŋ hel, Mniñuŋwiŋmna Wakpa op'a-ya waniyetu wašma na lila osni ecuŋhaŋ Susuni oyate kiŋ iglag t'aŋka a'u waŋ atawic'ayapi na Susuni wic'aša waŋ ciŋc'a kic'i atawic'ayapi c'a wic'aša kiŋ ktepi na hokšila kiŋ ni k'igle, c'aŋk'e hel ik'aŋyela t'ipi c'a hetan Susuni oyate kiŋ natan ahiyu na hetukšto Oglala wikc'emnayamni ahiwi c'aktepi kiŋ.

" T'ašunke Witko, Sic'angu t'ipi el ic'age lo, c'a hehan itokagata c'asmu iyokaŋmi kiŋ hel hehan hena oŋŋyanpe lo. Yuŋ-kaŋ, T'ašunke Witko, Sic'angu op Scili ota wic'aktepi c'a hehan el op'a yelo. Scili kiŋ owo ju t'aŋka waŋ el maŋkašla ahi c'a hena wic'aktepi na he T'ašunke Witko hena wic'akte yelo: wiŋyaŋ kiŋ topa pelo, c'a hena maŋic'amna yuhapi c'a wic'akte yelo. He ot'okahe hecun welo. Na hetanhaŋ wana Wašicu op kic'izapi c'aŋk'e hetan nap'e glicu na Oglala t'ipi ekta gli uŋ welo.

Alex Charging Crow.

- 12 -

Ho he iwetu kiŋ el wana Oglala kiŋ zuya ayelo, Susunita kiya zuya aye lo, na wana aataŋ eyayiŋ na Oglala kiŋ lila šunkiñ'an pelo, na šunk aglipi eyaš T'ašunke Witko takuniñci aglišni yelo.

Ho miye hehaŋ zaptan awic'awagli c'a etan hiŋŋota wan tezi ska c'a T'ašunke Witko wak'u welo. He c'iyewaya c'a heun wak'u welo, na nakun, Aguyapi Šoka, wanji wak'u welo, na C'ec'a nakuŋ wanji wak'u welo. Na wana t'iyata unglipe lo. Ho ak'e iyec'ana ekta zuya a'i yelo ho eyaš ak'e takuni aglišni yelo, tka unma kiŋ iyuha šunk agli pelo. C'a mišeya ak'e yamni awic'awagli yelo. Unglipe lo. Hona ak'e ik'anyela, Ogle Luta, zuya c'a el owap'a yelo. T'iyagleya kuwa awic'ahipi c'a hehaŋ yelo. Na ak'e wec'ic'a yelo, c'a hehaŋ Ogle Luta ki'c'i /ima-t'anc'an yelo, c'a hehaŋ, C'anku Wankatuya, na T'ašunke Witko, hena el op'ape lo. Yunkaŋ, wana Susuni Oyate kiŋ C'elioju

Wakpa iyoŋloke kiŋ el wic'ot'i yelo c'a eh unkipi na tunweya wa'i na he haŋhepi kiŋ el kat'a'aye lo na haŋc'ok'anyan wa-haŋ'awic'aš'a

hehaŋl, Gnaška, Susuni kiŋ wanakwa yelo, na miye na unmapi kiŋ op wana anpahan, wihinapiŋ kte kiŋ it'okap, šunkma'uŋnupe lo,

Alex Charging Crow.

- 13 -

šunkawak’aŋ šakowin iwić’awacu welo, na ‘T’aheya Ota’ šaglogaṇ
iwic’acu welo. Hec’ena ungliyacupi na, C’aŋku Wankatuya, suŋkaku
kic’i opaya (Wind River) where St’ Stephens Mission is now located)
he ogna nap’a pelo, na wana uŋkit’okap uŋma kiŋ agle lo, eyaš
unkiš t’ehaŋyaŋ nauŋp’a pelo. Ho Maka C’iŋc’ala wec’o na kic’i:

'Wic'ik'aŋyela oŋkic'ihaŋpi ktelo' ep'e. Ho eyaš wana miye na Maka C'iŋc'ala, na T'ašuŋke Witko hena yamnila unkupi, walehaŋl wana Susuni kiŋ nat'aŋ a'u na Maka C'iŋc'ala heye lo: "Wana Susuni kiŋ nat'aŋ a'u t'aŋka yelo" eye. "C'aŋku Wankatuya wana ku welo" eyape lo. Hun hun he ! wana nauŋp'ape lo. T'okata etuŋwešni nauŋp'ape lo, eyaš hawekta kiŋ Susuni Oyate kiŋ ataya kinil wok'okip'eya nat'aŋ a'u na t'okaheya šuŋkluzahan akaŋyaŋke kiŋ wike'mna wahec'etuya samp k'aŋyela oŋkihaŋpe lo, na wahehaŋl uŋkit'okap, Gnaška, haŋ'wa'aš'a mama kep'e k'un kupe lo, na uŋkisakip uŋmapi kiŋ hena kupi, Ite Skala, Mazaska, na eya ošpašpaye u'kiye lo na sano nat'aŋ u t'aŋka kiŋ wana k'aŋyela a'u. Mnikaluza waŋ el ungliyacupi c'a hunn inañni mni unyatka'npi na ak'e ungliyacupi, na hetu c'a mit'okap T'ašuŋke Witko

Alex Charging Crow.

- 14 -

wahiŋheya ot'i waŋ el najiŋ na mak'a kiŋ etan a'iglala na šunka-

pāk'an kiŋ k'o aglala he ehanl iyopteya wagliyacu na tokešk'e
t'ašunke kiŋ miyopteya glicu, c'a hawekta yunke'ak'mani lila
iŋyank ku eyaš lila luzahe c'a šunka'ak'aŋ kiŋ wanji misakip
nauke kiŋ obluspe na akaŋyanke waši c'a ecuŋ welo na hec'ena
wana nat'aŋ ahihuŋni c'a tonakiya unkepi c'a ecel wana ut'apelo,
na unkiye unkepi kiŋ el C'ank'u Wankatuya op'a yunkan hetu c'a
t'awa ogeya opi c'ank'e hiyūci'iye c'a wanblake lo. Yamnila wan-

unyankape lo, hwoke, T'ašunke Witko na miye. Yunkan nat'aŋ ahi
kiŋ lila otapi c'a paok'iyut'api c'a tuweni t'anyan wanyankešni
kepé lo. Na he el mišeya ma'ope lo. Ho enanakiya ošpaye unkepi
kiŋ hektaktakiya ut'api c'a hehanyan unkuwapi šni yelo. Ho hečtu
welo. Unglipi el T'ašunke Witko wolwic'aye na el mi'o na wogla-

ke el heye lo: "Le wic'aša kiŋ ecela ohitike lo" emakiye lo.
Ho hečkeče slolwecic'iye lo. Hona eya C'ank'u Wankatuya wic'aša
kiŋ lila ohitike lo c'a slolwaye lo. P'eji Sla wakpala hec'iya
zuya unyapi na el cañkanokapi na mniyatka-npi owehanpi waŋ wan-

unyankapi c'a lila t'anyan unkablezape lo, yunkan Kangi Wic'aša pelo

Alex Charging Crow.

- 15 -

c'a owe oțap wic'unyanpi yunکan, p'eji wok'eya wan he, na
c'et'ipi owehanpi na lețalańci k'iglapi owehanpi, c'a wançak
unkiyayapi yunkaң osmaka op'aya wan el K'angi Wic'aša top
iyayus c'olapi c'a glahanpi c'a anawic'un tanpi eyaš, C'ank'u
Wankatuya, luzahan wan akaŋyaŋka c'ank'e iye t'okeya iyuha e-
wic'akte yelo. Ho wic'aša kiŋ he hećek'e ec'un welo. /

"C'ank'u Wankatuya ktepi kta it'okap zuya unkipi, ñeska, ekta na hehaŋni Susuni ktepi kte eyaš miyeñc'a niwaye lo. /

"Tašunke Witko, tohanni šunkmanu agli šni un welo. Na C'ank'u Wankatuya ee lila šunkmanu aglis'a yelo. Na T'ašunke Witko Scili winyan wic'akte na it'ahena kic'i Wašicu wan unktepi na ak'e it'ahena Psaloka yamni wakpala op'aya wac'eunp yaŋkahaŋpi c'a iwankap'at'aŋhaŋ wic'aktepi eyaš unma a'okpanipi kiŋ iyuha t'oka ktepi na iye (T'ašunke Witko) iyamni t'okap'e lo. C'aŋhañake, lena hec'un welo. (Note: C'aŋhañake was a War Leader at the time of this incident) Hona nakun tuktehaŋ T'ašunke Witko sunkaku kic'i na tonakel op Susuni wan ktepi eyaš sunkaku kiŋ he t'oka kiŋ wan un kte c'a hel t'okap'e lo, na