Samen bekijken we uw perspectieven op de lange termijn...

Staffunctionarissen in kleine en
middelgrote bedrijven verdienen
meestal goed, maar hebben vaak een
matig pensioen in 't vooruitzicht.
De belangrijkste reden daarvan:
hun werkgever ziet op tegen de hoge
lasten, nu èn in de toekomst.

Begrijpelijk. Veelal wordt de
oplossing bijvoorbeeld gezocht in
maximering van de pensioengrondslag,

wat allerminst ideaal is.

Met het Profijt-Pensioen van
Nationale-Nederlanden is een uitste-
kend pensioen ook voor deze groep
mensen haalbaar èn betaalbaar.

Voor werknemer en werkgever.
Hoe kan dat? Door op een bijzondere
manier gebruik te maken van de winst-
deling. De aanvangslasten worden
daardoor niet alleen lager maar

kunnen bovendien in een redelijke
relatie tot de loonsom blijven.

Uw verzekeringsadviseur kan u
een boekje met veel informatie en
cijfers opendoen. Kunt u met uw
werkgever bespreken.

Nationale-Nederlanden

fem

16e jaargang nr. 15 20 april 1985

[Lc]

INHOUD

## Henry Kissingers zorgen om Europa

### UITGAVE: BV UITGEVERS-MAATSCHAPPIJ BONAVENTURA

Spuistraat 110-112, 1012 VA Amsterdam
telefoon (020) 244950

Algemeen directeur: drs L. J. Leeman
Uitgever: mr J. Th. Knook

FEM verschijnt twee wekelijks
ISSN 0165-5655

**REDACTIE**
B. Stoop, hoofredacteur
Dr P. E. de Hen, hoofredacteur
A. A. H. Smits, eindredacteur

M. Bakker, drs L. B. E. van Hoogenhuyze,
drs W. H. Hovenkamp, H. J. Keiser,
mr J. Koekebakker, R. J. M. Lesparre
R. Nods, drs T. S. Schoenmakers,
drs P. A. Wieringa,
drs L. J. de Wolff

Spuistraat 110-112, 1012 VA Amsterdam.
Postbus 152, 1000 AD Amsterdam
telefoon (020) 244950, telex 15301 Bonav nl

**MEDEWERKERS**

E. S. Andringa, P. de Casparis,
P. Dreyer (Brussel), E. N. Jonker,
mr J. Netten, P. Odrich (Tokio),
R. de Preter, (Antwerpen),
H. Rijnen (Madrid),
H. C. M. Tiddens (Keulen)

**SECRETARIAAT**
Gabrielle Spruijt

**VORMGEVING**
T. Snellenberg
Studio Bonaventura

**PRODUKTIE EN DISTRIBUTIE**

E. J. R. Kòsters (hoofd van dienst),
R. J. Fortgens (chef), W. J. Asbeek Brusse,
Ida W. van den Berg, G. H. M. Huits,
P. Swiebel, Ad Vork, F. A. de Vries.

**ABONNEMENTEN EN BEZORGING**

Jan van Galenstraat 335,
1061 AZ Amsterdam, telefoon (020) 5152167.
Postgiro 325731.

Voor België: postcheque 000.03505.50.89.

Abonnementen kunnen op elke gewenste
datum ingaan en lopen automatisch door,
indien zij niet 30 dagen voor het verstrijken
van de abonnementstermijn schriftelijk
zijn opgezegd.

Nieuwe opgave telefonisch (020/5152167)
of per brief of briefkaart.

Adreswijziging: 3 weken van tevoren, oud
(zoals op advrestrook staat vermeld) en
nieuw adres opgegeven.

**LEZERSSERVICE**

N. Z. Voorburgwal 116-118,
1012 SH Amsterdam.
Telefoon (020) 26 26 98 ts. 30

**ABONNEMENTSPRIJZEN**
BINNENLAND / 228,50

Voor betaling wordt een acceptgirokaart
toegezonden.
Belgje: Bfr. 4570, — per jaar
Belgische postcheque 000.03505.50.89 (uitsl.
voor Belgische abonnees) t.n.v. Bonaventura.

BUTENLAND / 328,90 per jaar
Betalingswijze per bankcheque, bankgiro of
internationale postwissel.

**ADVERTENTIES**

Singel 136, 1015 AG Amsterdam,
postbus 152, 1000 AD Amsterdam
telefoon (020) 263156,
tele: 14013 (Bonad nl)

Geldend advertentietarief nr. 19

FEM is lid van de Union de la Presse
Economique et Financière Européenne

Hoewel hij beweert geen directe invloed uit te oefenen op prakti-
sche politieke beslissingen, is de voormalige Amerikaanse minister
van buitenlandse zaken, Henry A. Kissinger, nog steeds een man
wiens mening over de wereldpolitiek zeer gevraagd is. Kort voor
hij, in een exclusief gesprek met dit magazine, de situatie in enkele
delen van de wereld — van Suriname tot West-Europa.

22

Nederland mist de boot met
windenergie. De politiek en
de grote elektriciteitsmaat-
schappijen zijn in wezen niet
géinteresseerd in windenergie.
De nog zwakke windmolenin-
dustrie krijgt daardoor niet de
kans te bewijzen dat zij voor
goedkope elektriciteit kan zor-
gen.

35

Stelselwijzigingen slopen de so-
ciale zekerheid al binnen. Bin-
nenkort moet de wijziging van
het sociale verzekeringsstelsel
aan de Tweede Kamer worden
voorgelegd. Een overzicht.

45

Bouw rekent op produktieve
overheidsinvesteringen. Bouw-
werkgeversvoorzitter De Vilder
(AVVB) geïnterviewd over de
situatie van de bouwnijverheid
ná de economische crisis.

56

Het gevecht om de wide-body
markt. Het monopolie van de
B747 in de markt voor lange-af-
standsvliegtuigen loopt ten ein-
de: ook hier is de toekomst aan
de „afgeleiden”, steeds ver-
nieuwde versies van bestaande
toestellen.

60

Het veelbelovende landbouw-
werktuig. Nederland impor-
teert voor een groter bedrag
aan landbouwwerktuigen dan
het exporteert. Maar dat komt
door de tractoren. Trekt men
die er af, dan blijft een
bloeiende export-activiteit
over. Een beeld van een be-
drijfstak met toekomst.

68

Hoe pak je fraude-bv's? Zwart
geld moet worden bestreden.
Dat is het uitgangspunt van het
onlangs verschenen ISMO-rap-
port over misbruik en oneigen-
lijk gebruik. Een overzicht van
de voorgestelde maatregelen
om de fraude in het bedrijfs-
leven aan te pakken.

84

## Trends

Conjunctuur.

4

Opinie. Nieuw handelsover-
leg; PvdA, verantwoorde
coalitiepartner?

5

Beurs. Koninklijke Bijen-
korf Beheer; beursover-
zicht.

6

EuroSCOOP. Inflatie het
laagst in Nederland en
West-Duitsland; EG ak-
koord met nieuwe GATT-
ronde; Voor en tegen libera-
lisatie binnenvaart; Afhan-
kelijkheid van energie-in-
voer neemt af; EG-Commis-
saris voor midden- en klein-
bedrijf?

11

Handelsinformatie. Dongel-
mans Business Service.

15

Politiek. Techno-pragma-
tisme

18

Mensen. E. H. Ruijs, steeds
meer kaas smelten; dr G. C.
Molenkamp, de eerste mi-
lieu-accountant.

83

Recht. Onrechtmatige pers-
publikatie.

87

Fiscus en financiën. Wet ke-
tenaansprakelijkheid; geë-
valueerd; Aanmerkelijk be-
lang.

91

Beleggersstaat. Perfor-
mance van de beleggings-
maatschappijen.

95

Feiten, cijfers, trends.

96

Service. Agenda

98

INHOUDSOPGAVE
ADVERTENTIES

98

3

fem

CONJUNCTUUR

NEDERLAND: VERDER AFVLAKKENDE CONJUNCTUUR

Vorig jaar groeide de produktie in de industrie met 6%. Blijkens een onlangs gehouden strekproefonderzoek bij bedrijven met 10 of meer werknemers (de aardolie-industrie en de voedings- en ge-notmiddelenindustrie waren niet in dit onderzoek betrokken) verwachten de ondernemers in de industrie voor dit jaar een volumegroei van de omzet met 4%. Daarmee wordt het beeld bevestigd dat voorals-nog gesproken moet worden van een zich verder afvlak-kende conjunctuur.

Dezelfde ondernemers verwachten dat dit jaar qua volume 5% meer kan worden geëxporteerd. De grootste groei zal naar verwachting worden gerealiseerd in de metaal- en elektrotechnische industrie. In deze sector verwacht men een exporttoename met 7% en een stijging van de totale omzet met 6%. Wat opvalt is de verwachte omzetontwikkeling in de chemische en kunststofverwerkende industrie. Het vorig jaar werd er in de sector nog qua volume 7% meer geproduceerd dan in het jaar ervoor. Voor 1985 verwacht men echter slechts een stijging van het omzetvolume met 3%, een ontwikkeling die zich blijkens het onderzoek ook zal voordoen bij de uitvoer.

Wat de buitenlandse handel betreft werd in januari van dit jaar zowel voor de import als voor de export de hoogste waarde gemeten die ooit in een maand was voorgekomen. De waardeontwikkeling van de uitvoer bleef echter achter bij die van de invoer als wordt vergeleken met januari van het vorige jaar (de exportwaarde steeg met 9%, terwijl die van de import toenam met 16%). Het handelsoverschot nam hierdoor af van 1,7 miljard gulden in januari van het vorige jaar tot 0,9 miljard gulden in januari van dit jaar. De invoer bereikte in januari van dit jaar een waarde van 19 miljard gulden en de uitvoer een waarde van 19,9 miljard gulden.

Beziet men de ontwikkeling van de buitenlandse handel naar goederensoorten in januari van dit jaar, dan valt aan de invoerzijde een belangrijke toename

ten opzichte van januari 1984 te constateren bij de import van groenten (+49%), optische instrumenten (+32%), machines (+24%) en elektrische apparaten (+22%).

Aan de uitvoerzijde trad vergleken met januari van het voorige jaar een belangrijke stijging op bij de export van vlees (+29%), ijzer en staal (+31%) en elektrische apparaten (+28%).

Ten aanzien van het algemene trendverloop deden zich voor wat betreft de invoer van goederen uit de belangrijkste handelspartners in de eerste maand van dit jaar afwijkende ontwikkelingen voor ten opzichte van januari vorig jaar bij het Verenigd Koninkrijk (waarde 1,9 miljard gulden, +51%) en Frankrijk (waarde 1,4 miljard gulden, +26%).

Aan de exportzijde was de uitvoer naar de Verenigde Staten opmerkelijk. De waarde ervan bedroeg in januari van dit jaar slechts 0,8 miljard gulden, wat neerkomt op een daling met 10%.

De invoer van energiedragers en energieprodukten steeg in januari van dit jaar ten opzichte van vorig jaar (dezelfde maand) met 20% en bereikte een waarde van 4,8 miljard gulden (waarde in januari van het voorig jaar: 4 miljard gulden).

De uitvoer van energiedragers en energieprodukten bereikte in januari van dit jaar een peil van 6 miljard gulden. Dit is 10% hoger dan in januari van het vorige jaar (waarde: 5,5 miljard gulden). Aan de invoerzijde was de stijging van ruwe aardolie aanzienlijk. Deze bereikte in januari van dit jaar een waarde van 2,8 miljard gulden (+21%). De stijging aan de uitvoerzijde werd voornamelijk veroorzaakt door aardgas dat een waarde haalde van 2,7 miljard gulden, een toename van 30% ten opzichte van januari van het vorige jaar.

Wat betreft het aantal uitgesproken faillissements werd de dalende lijn voortgezet. Dit geldt praktisch over de gehele linie van het economisch leven. Nemen we telkens de eerste twee maanden

van een jaar dan bedroeg het totale aantal uitgesproken faillissements in 1983 nog 1399. In hetzelfde tijdvak van 1984 was dit aantal teruggelopen tot 1229 en in de eerste twee maanden van dit jaar tot 1016. In deze periode bedroeg het aantal uitgesproken faillissementen bij besloten vennootschappen in 1983 nog 512, wat in 1984 verminderde tot 452 en in 1985 tot 359.

Nadat de ontwikkeling van de werkloosheid in de eerste twee maanden van dit jaar was tengevallen, valt er voor maart van dit jaar weer iets beters te melden. Voor invloeden van het seizoen gecorrigeerd nam het aantal werklozen af van 783.100 in februari tot 778.500 in maart. Dit komt overeen met een daling van 4600 personen. Eveneens voor seizoen gecorrigeerd nam het aantal bij de ar-

beidsbureaus geregistreerde vagues toe (met 700) van 21.400 in februari tot 22.100 in maart.

De eerste drie maanden van dit jaar waren goed voor de aandeLENkoersen. De beleggers zien het dus wat de winsten van de bedrijven betreft nog best zitten. De algemene index van aandelen steeg (1970 = 100) van 181,9 eind vorig jaar tot 202,7 eind maart van dit jaar. Daarmee stond deze index eind maart 25,8% boven de waarde van een jaar eerder. Eenzelfde ontwikkeling viel te constateren bij de index van Nederlandse industriële aandelen. Het indexcijfer hiervan steeg, eveneens op basis van 1970 = 100, van 145,3 eind vorig jaar tot 164,6 eind maart van dit jaar. Hiermee steeg deze index vanaf maart vorig jaar met 26,5%. (HJK)

4

fem / 15 20 april 1985

fem

[L]

# KISSINGER: VS veilige ankerplaats

Henry A. Kissinger twijfelt aan het nut van economische conferenties. Ze zijn te log en te bureaucratisch geworden, zegt hij in een exclusief gesprek met FEM. Zorgen maakt hij zich ook over Europa's afnemende rol in de wereld en de te sterke nadruk op de binnenlandse politiek van veel landen.

## Europa's rol in de wereld neemt af

De vijf jaren waarin Henry A. Kissinger een regeringsambt heeft bekleed, hebben zijn professorale afkomst en background niet kunnen overwoekeren. Ook wanneer hij niet aangesproken zou worden met „doctor Kissinger” (waarop hij prijs stelt), dan nog zou de manier waarop hij zijn gedachten en ideeën onder woorden brengt, zijn Harvard-afkomst verraden.

Hij doceert, analyseert en legt historische verbanden, ongeacht of hij het

over het schuldenprobleem in Latijns-Amerika heeft of over de werkloosheid in Europa. Daarnaast hecht hij er, zoals elke professor, grote waarde aan dat wat hij zegt, waar ter wereld ook, of schrijft, in tijdschriften van allerlei couleur, ook in druk verschijnt.

Zo worden zijn columns, toespraken en uiteenzettingen voor bijvoorbeeld congrescommissies elke paar jaar gebundeld. Hij wil de schijn vermijden een twintigste eeuws Orakel van Delphi te zijn, maar voor tallozen is hij dat nu

eenmaal. Z'n laatste schrifturen, het resultaat van twee jaar lezingen houden en artikelen schrijven, liggen nu onder de neutrale titel „Observations, selected speeches and essays *) in de Amerikaanse boekwinkels. De inhoudsopgave ademt de geest van de veelzijdige wereldburger: oost-west-verhoudingen, het Midden-Oostenprobleem, de redding van de wereld-economie, de hervorming van de NAVO en de moeilijkheden in Midden-Amerika, Amerika's backyard.

22

fem / 15 20 april 1985

DIPLOMATIE

Hoewel hij grif toegeeft geen vak-
econoom te zijn, aarzelt hij niet zijn
mening te zeggen over de economische
problemen waarmee veel landen wor-
stelen. „Maar,” zegt hij in dit ver-
band, kennelijk om niet het verwijt te
krijgen dat ook hij de oplossing niet
weet, „mijn remedies mogen misschien
niet de juiste zijn, ik weet wél dat men
een ziekte kan diagnostiseren zonder
daar een therapie voor te hoeven aan te
bevelen.”

Hij noemt zich bij voorkeur een
waarnemer van alles wat er in de we-
reldpolitiek omgaat: international or-
der is zijn métier.

Of die internationale ordening niet
meer dan ooit sinds 1945 wordt beïn-
vloed, ja zelfs dreigt te worden ver-
stoord, door de huidige economische
problemen?

„Natuurlijk hangt de internationale
ordening voor een belangrijk deel af
van wat er zich in de economie af-
speelt,” antwoordt Kissinger. „Ik ge-
loof echter niet dat de economische
problemen van de laatste tijd de inter-
nationale ordening meer dan tevoren
verstoren. Ze zijn alleen gecompliceer-
der geworden. Na de Tweede Wereld-
oorlog was dit een zaak van Amerika
en Europa; nu daarentegen hebben
deze problemen een globaal karakter.”

Economisch dictaat

Vooral de buitenlandse politiek
wordt volgens hem steeds meer gedic-
teerd door de economische ontwikke-
lingen, met alle nadelen daarvan. „In
het bijzonder het buitenlandse beleid
van Westerse democratieën. De econo-
mische moeilijkheden ondermijnen
vaak een doeltreffende buitenlandse
politiek. Wanneer er immers grote eco-
nomische crises in het Westen optre-
den, slokken die de energie op van alle
regeringen die ermee te maken hebben.
Die regeringen hebben het van nature
te druk met het regelen van hun bin-
nenlandse aangelegenheden. Alle lan-
den hebben natuurlijk structurele pro-
blemen, maar vooral in West-Europa
spelen ze een belangrijke rol. Het type
economie dat tot het eind van de
Tweede Wereldoorlog in West-Europa
bestond, werd gekenmerkt door de ar-
beidsintensieve zgn. schoorsteenindus-
trieën met hun grote kapitaalinveste-
ringen. Daarvoor is de high technology

in de plaats gekomen. Dat schept
structurele werkloosheid, en het is niet
langer waar dat economische expansie
automatisch nieuwe werkgelegenheid
schept. Een tweede belangrijk punt
wat West-Europa betreft is, dat de eco-
nomische rol van Europa ten opzichte
van de rest van de wereld relatief af-
neemt. Dat schept fundamentele, pro-
blemen.”

Begrotingstekort

In dit verband valt de door veel Eu-
ropese politici en economen geuite kri-
tiek op de Verenigde Staten, dat door
het gedogen van een hoog begrotings-
tekort en een hoge rentevoet veel inves-
teringen uit Europa worden weggezo-
gen. Of om met Helmut Schmidt te
spreken: Europa en Japan moeten de
prijs betalen voor het Amerikaanse
herstel.

„Ik ben een groot bewonderaar van Helmut Schmidt,” aldus Kissinger. „Maar ik betwijfel of het waar is wat hij zegt. Volgens mij zijn de grote Europese investeringen in de Verenigde Staten voornamelijk het gevolg van het feit dat Amerika in politiek opzicht een veilige ankerplaats is. In tegenstelling tot de meeste Europese landen — in Engeland en West-Duitsland is bijvoorbeeld de oppositie uiterst links — is de Verenigde Staten politiek stabieler, economisch veelbelovender, en ik ben er zeker van dat, ook wanneer de rente in Amerika naar beneden gaat, er buitenlandse investeringen naar de VS

zullen blijven komen, uit Europa, uit
Latijns-Amerika en van elders.
Het onvermogen van hedendaagse
staatslieden om hun nationale politiek
te integreren in een internationaal ge-
richt economisch beleid is volgens Kis-
singer evident.

„De grootste politiek-economische uitdaging voor staatslieden is hun nationaal beleid in een globaal perspectief te plaatsen,” zegt hij. „De disharmonie tussen de internationale economie en het op de nationale staat gebaseerde politieke systeem moeten verdwijnen. Helaas zie ik onder de staatslieden geen bereidheid dit te doen. Het probleem waarmee ze worden geconfronteerd gaan ze uit de weg ten koste van lange-termijnoplossingen. Ze nemen de uitdaging niet aan. De druk van de binnenlandse politiek werkt oplossingen voor de korte termijn in de hand. De verleiding bestaat dan dat bij het oplossen van acute crises de écht fundamentele zaken niet aan bod komen. Met fundamentele maatregelen kun je als staatsman jezelf op de korte termijn immers schade berokkenen.”

Maar de belangrijkste staatslieden
plegen regelmatig overleg met elkaar.
Zijn vooral de economische topconfe-
renties, zoals er begin mei weer een in
Bonn wordt gehouden, geen goede in-
strumenten voor een betere internatio-
nale samenwerking?

Kissinger fronst het voorhoofd: „Ik

HELMUT SCHMIDT

...prijs betalen...

* „Observations” kan door overmaking van
f71,60 op giro 3255309 t.n.v. Bonaventura
Amsterdam onder vermelding „Kissinger”
worden besteld.

jem / 15 20 april 1985

23

fem

DIPLOMATIE

LC

worden. Het oorspronkelijke argument om de Bretton Woods-overeenkomst overboord te gooien, namelijk dat het floating-systeem meer stabilititeit zou brengen, werd volgens hem geologenstraft door de schokken die de oliecrisis teweegbrachten. Geen enkel wisselkoerssysteem kan stabiliteit brengen wanneer de prijs van de olie binnen twee jaar vervijfvoudigd wordt. Maar ook na de olieprijscrises heeft het stelsel van vrije wisselkoersen volgens hem niet zo soepel gefunctioneerd als de voorstanders ervan handen voorspeld. Het bleek namelijk, dat de landen geen overgewaardeerde wisselkoers wilden accepteren, die nadelig was voor hun export, en van een ondergewaardeerde koers een hogere inflatie verwachtten.

## Dominerend

Kissinger is van mening, dat dit probleem nog acuter is geworden nu de Verenigde Staten de kracht heeft andere staten — „tenminste voor een bepaalde tijd” — zijn wil op te leggen.

„De dominerende positie van de Amerikaanse economie verklaart de kritiek op zijn, zoals beweerd wordt, schadelijke invloed op de wereldeconomie, onverschillig de koers van de dollar. In de economie is het nu eenmaal zoals in zoveel andere opzichten, dat de goden soms menselijkheid straffen door iemands wensen té volledig te vervullen.”

Wil Kissinger terug naar Bretton Woods of een aan de huidige situatie aangepast systeem van vaste wisselkoersen?

„Ja, ik denk dat we zoiets als het Bretton Woods-systeem nodig hebben, misschien met een grotere bandbreedte. Wanneer je dan de koerswaarde van je munteenheid moet wijzigen is dat een belangrijke politieke beslissing. Dat verplicht je tot een zekere discipline.”

## Snel herstel

Kort geleden zei Henry Kissinger dat „alleen Amerika de wereld naar een snel herstel kan leiden”, een opvatting die intussen gemeengoed is in Washington en niet alleen daar. Maar krijgt de gemiddelde Amerikaanse burger door dit soort constateringen niet het gevoel, dat de Verenigde Staten een onafhankelijke rol kunnen spelen in de economische ontwikkeling van de westerse wereld? Met andere woorden: scheppen dergelijke woorden niet een klimaat waarin het isolationisme kan opbloeien?

Kissinger: „Tot op zekere hoogte is dat waar. Maar niet het isolationisme is het grote probleem. Het werkelijke probleem is dat daardoor protectionistische tendensen groter worden. Gisten nam de senaat eenstemmig een resolutie aan, waarin de Japanse handelspraktijken fel werden gekritiseerd. In het algemeen heerst in de Verenigde

Staten de opvatting dat enkelen van onze handelspartners, vooral de Japanners en in mindere mate sommige Europese landen, inderdaad een industriële strategie ontwikkelen met mercantilistische trekjes. En dat terwijl wij een faire handelspolitiek praktiseren. Uit alles blijkt dat het protectionisme in opmars is en nog machtiger zal worden wanneer er een recessie zou komen. En als dat gebeurt kun je de commerciële klok niet meer terugdraaien.”

Is het gevaar voor een echte handelsoorlog daardoor toegenomen?

„Zeker. Dat gevaar bestaat. Ik ge loof dat er hoognodig onderhandeligen gevoerd moeten worden over de wereldhandel. Dit thema zou een belangrijk punt moeten worden op de agenda van de top in Bonn. We kunnen niet nog eens twee of drie jaar op dezelfde voet voortgaan.”

## „Marshallhulp”

Als voorzitter van de door president Reagan in het leven geroepen commissionie voor Midden-Amerika heeft Kissinger begin vorig jaar namens alle leden van dit gremium voorgesteld, een soort Marshall-hulp aan landen in dat gebied te verlenen. Kunnen die miljarden (acht miljard dollar in vijf jaar) wel worden opgebracht wanneer het record-begrotingstekort niet flink daalt?

Kissinger doet daar niet dramatisch over. „In wezen gaat het om vier mil-

PROF. DR E. H. v. d. BEUGEL ...goede vriend...

Hoog boven het gewoel van Park Avenue, op de 26ste etage van een kantorenflat, is het Newyorkse secretariaat gevestigd van Henry A. Kissinger (61).

Op de vensterruit op de begane grond van Park Avenue 350 staat met grote letters: „Look inside”. Die uitnodiging geldt echter niet de vroegere secretary of state, maar nog te verhuren prestigious retail space, kantoorruimte voor bedrijven en personen met prestige. Atlas-toestanden dus in de duurste zakenwijk van New York, waar H. A. K. kantoor houdt sinds hij als ambteloos burger adviezen geeft, lezingen houdt en artikelen schrijft voor opdrachtgevers in de gehele wereld (in Nederland in De Volkskrant, na 1 juni in Elseviers Magazine).

De wachtkamer is eenvoudig maar smaakvol ingericht. Assistenten en secretaires lopen geruisloos voorbij over smetteloos pluche. Vijf minuten later komt, even geruisloos, dr Kissinger binnen — een vrij kleine, wat gezette man, wiens omfloerste

bas ver onder het middenrif uit lijkt te komen.

Voor het interview, dat als inleiding is bedoeld tot zijn optreden voor de FEM-Executive Club op 24 april in de Haagse Ridderzaal, is een half uur uitgetrokken. Net als voor iedereen in Park Avenue is tijd hier geld en de afspraken en verplichtingen van de veel gevraagde spreker en columnist worden tot op de minuut gepland en gedicteerd door een toegewijde, punctuele medewerkster.

Kissinger vraagt wie er op 24 april naar de Ridderzaal komen. „Komt mijn goede vriend Ernst van der Beugel ook?” wil hij weten. Andere namen van prominente Nederlanders die hij graag wil zien, schieten hem nu niet te binnen. In de loop van het interview valt wel de naam van een andere goede vriend: Helmut Schmidt. „Zonder twijfel is hij een van de grootste staatslieden van Europa,” zegt hij. En als hij hoort dat Schmidt vorig jaar voor de FEM-Executive Club sprak, informeert hij: „En hoe deed hij het?”

26

fem / 15 20 april 1985

fem

DIPLOMATIE

LC

geloof dat de topconferenties te groot,
te bureaucratisch en daardoor te on-
realistisch geworden zijn,” zegt hij.

„Toen ik nog in de regering zat zijn we met die conferenties begonnen. In die tijd waren er van elke zijde drie mensen. Het geheel was dus een bijeenkomst van een man of zestien, achtien. Nu staat er een enorm apparaat aangetreden. Er zijn negen deelnemers en elk van hen komt met een veel grotere staf aanzetten. Het zou me niet verwonderen wanneer er binnenkort in Bonn wel honderd mensen in de confentiezaal zullen zitten.”

Is hij even teleurgesteld over geïn-
stitutionaliseerde internationale be-
leidsorganen, zoals bijvoorbeeld het
Internationale Monetaire Fonds
(IMF)?

Verdienstelijk

„Ik ben een groot bewonderaar van De Larosière, de secretaris-generaal van het IMF,” zegt Kissinger. „Ik denk dat hij het goed doet en dat het IMF verdienstelijk heeft geopereerd. Maar het IMF is de laatste tijd gevraagd dingen te doen waarvoor het niet is opgericht. Het IMF was bedoeld om individuele crises van individuele landen tot een oplossing te brengen. Het was niet de bedoeling dat het als gouverneur van een globaal economisch systeem zou gaan optreden. Nu dat wel van het IMF wordt verlangd en het in onderhandelingen daarover wordt betrokken, heeft dat vêrstrekkende gevolgen voor de betrokken landen. De problemen van de schuldenlanden kunnen niet simpelweg worden beoordeeld naar de situatie waarin de handelsbalans zich bevindt. Nogmaals, ik heb grote bewondering voor het IMF, maar omdat niemand de rol die het nu moet spelen op zich genomen heeft, is er iets mis. Ik kritiseer niet het IMF maar de regeringen die hebben verzuimd bepaalde functies van het IMF over te nemen.”

Het te sterke accent op binnenlandse
politieke beslissingen waardoor inter-
nationale samenwerking wordt be-
moeilijkt, komt volgens Kissinger
vooral tot uitdrukking in de wispeltu-
righeid van de zwevende dollaroers.
Ook al werd het Bretton Woods-sys-
teem van vaste wisselkoersen in 1971
eenzijdig door de Amerikaanse werd
opgegeven, hij betreurt het toch dat
de dollar sindsdien is gaan *floaten*, een
*commodity* en speculatie-object is ge-

CITROËN C 15 DIESEL. DE VISA BESTEL.
AL VANAF 19,5 CENT P.KM.*

Nieuw in het 50 modellen grote Citroën bestelwagengamma: de C15D op basis van de bedrijfszekere Visa. Voorin alle comfort, achterin 2.672 dm³ nuttige laadruimte en vlakke vloer, dus gemakkelijk inladen.

Zeer laag brandstofverbruik. Sterk en snel. Rechtstreeks geleased bij Citer kost de Citroën C15D slechts 19,5 cent* per km op basis van 3 jaar en 50.000 km per jaar.

Bel Citer: 020-57 01 881 of
vraag offerte bij één van de
ruim 200 Citroën agenten
in Nederland.

LEASE EEN CITROËN BIJ CITROËN citer

*Gebaseerd op middelgrote wagenparken. Incl. All-Risks verzekering, motorrijtuigenbelasting, ANWB-lidmaatschap met Wegenwachthulp en IRK, reparatie en onderhoud, excl. BTW en brandstof.

Stuur de bon in een ongefrankeerde envelop naar 3M Nederland B.V.,
Antwoordnummer 10059, 2300 VB Leiden, t.a.v. Afd. Kantoorvakhandel.

SCOTCH POST-IT MEMO'S.
GEHEUGENSTEUNTJES DIE LANGER BLIJVEN HANGEN.

3M

fem / 15 20 april 1985

25

fem

DIPLOMATIE

[L]

jard dollar extra, want we geven al economische hulp ter waarde van vier miljard. Een triviale som dus. Wat veel belangrijker is, is de manier waarop we die hulp willen verlenen. Onze commissionse wil een eind maken aan de huidige, bilaterale benadering, die uitgaat van individuele projecten, uitgevoerd door regeringsinstanties. Wij willen iets proberen door middel van de Marshall-plan-benadering, zoals inderijd in Europa. Daarin zal Midden-Amerika als groep van landen zijn doelstellingen moeten definiëren. Bovendien zou bij deze hulpverlening de private sector — werknemers, bedrijfsleven en academische kringen — een stem moeten hebben. Ook aan onze kant zal dat zo moeten zijn, zodat per saldo het uiteindelijke doel niet beperkt blijft tot technische projecten, waarin bijvoorbeeld de Interamerican Development Agency is gespecialiseerd.”

Midden-Amerika, vooral de gespannen verhouding tussen Washington en Nicaragua, kan in dit verband niet onbesproken blijven. Is Kissinger het eens met wat kort geleden voor het congres in Washington werd gezegd door de Argentijnse president Alfonsin, namelijk dat een oplossing voor de moeilijkheden met enkele landen in Midden-Amerika „gebaseerd moet worden op basis van niet-inmenging door buitenlandse mogendheden”?

„Volgens mij kunnen die conflicten worden opgelost wanneer álle buitenlandse militaire en intelligence-adviseurs — dus van Cuba, de Verenigde Staten én de Sovjet-Unie — worden teruggehaald,” zegt Kissinger. „Daaraan zou ik de voorkeur geven. Maar we kunnen niet het enige land zijn dat zijn belangen zo vlak bij onze grens niet verdedigt.”

## Interventie

Verwacht hij een directe Amerikaanse interventie in Midden-Amerika, met als gevolg misschien een tweede „Vietnam”?

„Dat verwacht ik niet,” zegt Kissinger zonder aarzelen. „De internationale context maakt een interventie niet aannemelijk.” Ook omdat zo’n actie Amerikaanse kiezers zou frustreren, zoals ze eens — aldus Kissinger kort geleden in een dagbladinterview zei — zó door het Vietnam-conflict werden gegefrustreerd, dat ze zich afkeerden van het establishment en eerst Carter, daarna Reagan aan de macht hielpen?

„Nogmaals: ik ben niet voor een Amerikaanse militaire interventie. Maar als die toch zou plaatsvinden, dan kun je de gevolgen ervan alleen beoordelen op grond van de vraag hoe lang die interventie zou duren.”

De Amerikanen zijn wanneer het op Amerikaanse inmenging in andere landen aankomt „ongeduldige, moralistische mensen die er de grootste moeite mee hebben te geloven dat het juist is macht ten toon te spreiden voor strategische doeleinden” (citaat uit een ander Kissinger-interview). Denken niet alleen veel Amerikanen maar ook de meeste Europeanen er niet net zo over?

## Ontmoeting

Kissinger nu (lachend): „De Europeanen hebben onze slechtste eigen-schappen overgenomen. Is het niet merkwaardig dat veel Europeanen nu net zo praten als de Amerikanen voor de Tweede Wereldoorlog? We zijn elkaar halverwege tegengekomen.”

Over het schuldenprobleem van veel landen in Latijns-Amerika heeft Kissinger de laatste tijd veel nagedacht en

gepubliceerd. „Wanneer de Verenigde Staten niet een programma opstellen voor de economische groei van geheel Latijns-Amerika, kan het schuldenprobleem boven ons hoofd exploden. Als wij Europa na de Tweede Wereldoorlog niet hadden verteld, dat de enige manier om de economische moeilijkheden te boven te komen was méér te produceren dan te consumeren en in plaats daarvan bancaire maatstaven hadden aangelegd voor het herstel na 1948, dan zou Europa nu totaal geradicaliseerd zijn. Het zou natuurlijk ook goed zijn wanneer alle industriële democratieën een rol bij het herstel in Latijns-Amerika zouden spelen, al is het natuurlijk wáár dat de Verenigde Staten daar op geografische en historische gronden een bijzondere taak hebben.”

Nu, volgens de bijna dagelijkse bezweringen van Reagan en leden van zijn regering, de invloed van het Cuabaanse en Sovjet-Russische communisme in Midden-Amerika toeneemt, rijst natuurlijk de vraag of hij dit gevaar ook voor Suriname ziet.

DR HENRY A. KISSINGER

...halverwege...

fem / 15 20 april 1985

29

fem

DIPLOMATIE

LC

„Een poosje is dat het geval geweest,” zegt hij. „Maar na de Grenada-expeditie is die invloed praktisch verdwenen, al ben ik eerlijk gezegd niet op de hoogte van de laatste ontwikkelingen daar.”

PRESIDENT REAGAN
...doe ons na...

## Dollarkoers

Zorgen maakt Kissinger zich over de ontwikkeling van de dollarkoers. „Een abrupte, sterke koersdaling zou ernstige problemen veroorzaken, voor ons en andere landen, vooral de ontwikkelingslanden. Daar staat tegenover dat onze exporten concurrerender zouden worden en onze te hoge importen zouden afnemen.”

Henry A. Kissinger komt telkens terug op zijn stelling, dat een internationaalisering van de economische politiek van westerse democratieën een dringende noodzaak is.

„Het is onze bijzondere verantwoordelijkheid, ervoor te zorgen dat op den duur de binnenlandse politiek van grote industriestaten niet meer als een puur binnenlandse zaak wordt beschouwd,” zegt hij met vuur. „Er zullen middelen moeten worden gevonden voor meer samenwerking. Maar daar hoor je van de regeringen nog niet veel over. Dat is meer een hoop voor de toekomst, maar helaas nog geen realiteit.”

Maar betekent het inslaan van een internationale weg naar samenwerking, gezien de overheersende rol van de Verenigde Staten, dat andere indus-

HEATH EN BARRE
...lezingen houden...

trielanden (wat Reagan propageert) dezelfde maatregelen zouden moeten nemen die tot het Amerikaanse herstel hebben geleid: belastingverlagingen en vermindering van de uitgaven voor sociale voorzieningen bijvoorbeeld?

Kissinger: „Belastingverlaging is overal in West-Europa wenselijk. De sociale uitgaven van de overheid zouden ook gereduceerd moeten worden. Ik denk overigens dat Europa voor een dramatische verandering van zijn historische situatie staat. In de negentiende eeuw had Europa een monopoliepositie op industriel gebied, het had de beste organisatie van de staat, de beste technologie van die tijd en ook op veel andere gebieden enorme relateve voordelen. Maar die voordelen heeft Europa verloren. Er is nu een enorme, gebundelde toewijding nodig om de crisis te boven te komen.”

Kissinger lijkt zich evenveel zorgen te maken om Europa als Helmut Schmidt om de Verenigde Staten.

## Meedenken

Denkt hij als lid van het kleine selecte groepje oud-staatslieden waartoe ook Schmidt, Heath en Barre behoren, iets te kunnen veranderen aan de loop der geschiedenis door lezingen te houden en essays te schrijven voor een heterogeen, maar groot en belangstellend publiek?

„Invloed op de loop der geschiedenis vind ik te grote woorden,” merkt hij peinzend op. „Maar omdat regeringen in een moeilijke positie verkeren waar het ’t denken op middellange en lange termijn betreft, kunnen mensen als ik misschien voor hen méédenken.”

Betekent dit, dat hij nog steeds invloed op beslissingen van zijn regering heeft?

„Ik denk dat ik een zekere, beperkte invloed heb op de wijze waarop mSENSEN over buitenlandse politiek denken, in de Verenigde Staten en misschien ook in sommige andere landen. Natuurlijk, als praktiserend politicus heb je een veel directere invloed op politieke beslissingen. Mijn huidige invloed is meer conceptioneel. Ik heb nooit geprobeerd actuele beslissingen te beïnvloeden. Helmut Schmidt misschien wél, maar dat is een zaak van persoonlijkheid.”

De dertig minuten zijn om. Henry A. Kissinger stapt op, naar zijn volgende afspraak.

B. Stoop.

fem / 15 20 april 1985

33

Internationale
grafische
vakbeurs

6 tijm 10 mei 1985

Grafi vak 85

amsterdam e.a.

# Een suggestie om filevorming te voorkomen.

Heeft u zich ooit afgevraagd wat het rendement van het kopieerapparaat in uw bedrijf is?

Geeft uw copier een adequaat antwoord op een plotseling verhoogd aanbod van documenten, of zijn rijen wachtenden en tijdverlies aan de orde van de dag? In dat geval nodigen wij u uit kennis te maken met de Kodak Ektaprint 200 Copier.

Die is ontwikkeld om in de kortste tijd de simpelste èn de grootste opdrachten te verwerken. De „200” kan sets tot 50 pagina’s in één keer afwerken. Dus mèt (gekleurde) hoofdstukpagina’s, gekaft en gehecht.

Door zijn ingebouwde microcomputer is hij op

9 standaardopdrachten vóór te programmeren.

Hij kan verschillende opdrachten tegelijk aan en beschikt over een zelfdiagnose-systeem om eventuele storingen binnen een handom-draai te verhelpen.

U begrijpt: We hebben meer te vertellen over de produktiviteit van deze copier. Overtuig u zelf en kies voor méér kwaliteit en service. Kies voor Kodak.

Wilt u op korte termijn meer informatie of een afspraak maken? Bel even: 03405-9 95 44.

We hebben een naam hoog te houden.

could not think of any other prominent Dutchman he would like to
meet. During the interview, he does, however, mention another good
friend: Helmut Schmidt. "Undoubtedly, one of Europe's greatest
statesmen", he says. And when he hears that Schmidt addressed the
FEM EXECUTIVE Club last year, he adds: "And how did it go?".

The five years during which Henry A. Kissinger was in office, have
not overgrown his professional background. Even if he is not
addressed as "doctor Kissinger" (which he does appreciate), the
way he expresses his thoughts and ideas would still betray his
Harvard background. He teaches, analyses, and puts things in
their historic perspective, whether dealing with the debt problem
of Latin-America or with the unemployment in Europe. Furthermore -
as any professor - he finds it very important that what he says -
anywhere in the world - or writes - in magazines of any colour -
is always published in print. His columns, speeches and observations
for e.g. congress committees, are being bundled and published
every year. He wants to avoid looking like a twentieth century
Oracle of Delphi, but, in fact, to many people he is. His latest
writings - the result of two years of lecturing and writing
articles, are now available in the U.S. bookshops under the title
"Observations, selected speeches and essays". The list of contents
breathes the atmosphere of the versatile cosmopolitan East-West
relationships, the Middle-East problem, the "rescue" of the world
economy, the reorganisation of NATO, and the difficulties in
Central America, America's backyard.

He readily admits that he is not an economic economist, but does not
hesitate to give his opinion on the economic problems of many
countries. "I am not an economic economist", he says, obviously trying to

avoid the reproach that he does not know the answer either, "And
my remedies may not be the right ones, but I do know that one can
diagnose an illness without having to recommend a therapy".

He prefers to call himself an observer of everything that goes on

EYJ
2

20

0642-0220

BONAVENTURA

90:51

04.05.85

3

B

tYJ

Isn't it true that the international order is now more than ever
since 1945, being affected, or even close to being disturbed, by
the present economic problems?

"Naturally, International Order depends <u>not</u> to a high extent on what happens in the economy", Kissinger answers," but I don't believe that recent economic problems disturb the international order more than before. The problems have only become more <u>complicated</u>, After World War II, it only concerned America and Europe, but today these problems have a <u>universal</u> character."

Foreign policy in particular is in his opinion more and more
determined by economic developments - with all the disadvantages of
that. "Especially the foreign policy of Western democracies.
Economic problems often undermine an effective foreign policy. For

heavy economic crises in the Western world take all the energy of
the governments being affected by them. And these governments are
traditionally too busy trying to settle their domestic problems.
Of course, all countries have structural problems, but especially
in Western Europe they play an important role. The type of economy
that existed in Western Europe until the end of World War II, was
<u>characterized by</u> industries that are heavy users of labor - the

80

059442

01 20

BONAVENTURA

01:10

05.04.04

This was replaced by high technology, which creates structural unemployment. It is no longer true that economic expansion automatically creates more employment. Concerning Western Europe, a second important point is that, relatively speaking, Europe's economic role is decreasing with respect to the rest of the world. This creates fundamental problems.

In this connection mention is made of the criticism passed on the U.S. by many European politicians and economists, that by allowing a high budget deficit and a high interest rate many investments are drawn away from Europe. Or in the words of Helmut Schmidt: Europe and Japan have to pay the price for America's recovery.

"I am a great admirer of Helmut Schmidt" says Kissinger, "But I doubt that this is true. I think that the large European investments in the U.S. mainly spring from the fact that politically America is a safe anchor. Contrary to most European countries - England and West-Germany for example, have an extremely leftist opposition - the U.S. are politically more stable, economically more promising. And I am convinced that, also when the interest rate in the U.S. falls, there will still be foreign investments in the U.S. - from Europe, Latin-America and elsewhere.

The inability of present-day statesmen to integrate their national

politics in an internationally oriented economic policy is evident, Kissinger thinks.

"The greatest political and economic challenge for statesmen is to put their national policy in a universal perspective," he says.

"The disharmony between the international economy and national political systems should disappear. But, unfortunately, I don't see any willingness on the part of the statesmen to do this. They evade the problem they are confronted with, for long-term solutions. They do not accept the challenge. Domestic politics urges them to find short-term solutions. In times of serious

04

02 24950

BONAVENTURA

31 20

15:11

05.04.04

important, fundamental questions. For, by taking fundamental
measures, a statesman may damage himself on the short term".

The important statesmen do, however, consult each other regularly.
Don't you think that especially the economic summits, like the one
to be held in Bonn at the beginning of May, are good instruments
to improve international cooperation?

Kissinger frowns: "I think that the summits have become too big,

too bureaucratic, and therefore, unrealistic", he says. "We started those summits when I was still in the administration. In those days all countries sent three representatives. So the summit would consist of some sixteen to eighteen people. Now the nine delegations are each accompanied by a much larger staff. I would not be surprised when before long there will be some hundred people present in the conference room."

Is he just as disappointed with institutionalised international
organisations such as the International Monetary Fund (IMF), for
example?

"I greatly admire De Larosiere, secretary general of the IMF," says Kissinger. "I think he does well and that the IMF has made

05

01 02 03 04 05

BONDUENTURA

15:12

04.04.85

for which is was not ~~defined~~ designed. The IMF was meant to bring solutions to individual crises of individual countries. It was not meant to become the governor of a global economic system. Now that the IMF is asked to do so and is involved in negotiations on this matter, it has far-reaching consequences to the countries concerned. The problems of the debtor-countries cannot be judged simply by the situation of the trade balance. Once again, I greatly admire the IMF, but since nobody has adopted the role it has to play now, something is wrong. I don't criticize the IMF, but the governments who have failed to take over certain functions of the IMF. The much too strong emphasis on domestic political decisions, which stands in the way of international cooperation, is according to Kissinger especially shown in the inconstancy of the floating dollar. Even though the Bretton-Woods system of fixed exchange rates was unilaterally abandoned by the U.S. government in 1972, he still regrets that since then the dollar became

floating, a commodity and an object of speculation. The original argument to terminate the Bretton-Woods agreement - that the floating-system would bring more stability - was in his opinion belied by the heavy blows of the oil-crisis. No exchange rate system can bring stability when the price of oil becomes more then five times as high within a period of two years. But also after the oil-price crises the system of free exchange rates has in his opinion, not worked as smoothly as its advocates had predicted. For the countries involved did not want to accept an overvalued exchange rate which was detrimental to their export, and an undervalued rate would according to them lead to higher inflation.

Kissinger believes that this problem has become even more acute, now that the U.S. have the power to impose its will upon other states - "at least for a certain period of time". "The dominating position of the American economy explains the criticism on its

06

BONAUENTURA

31 20 244950

15:13

05.04.04

the rate of the dollar. In economy too, as in many other ways, sometimes punished people try to fulfill a wish that is only too completely

my

Does Kissinger want to go back to Bretton Woods or a system of fixed exchange rates adapted to the present situation?

"Yes, I think we need something like the Bretton Woods system, maybe with a new band of countries which will be able to challenge the market value of one's currency, it would be an important political decision in that case. It would imply a commitment to a certain discipline."

The other day Kissinger said that "only America can lead the world to fast recovery", at least from a point of view that has now become

my

7

commonplace in Washington and not just there. But do not observations of this kind give the average American citizen the feeling that the United States can play an independent role in the economic development of the western world? In other words: wouldn't this create a climate in which isolationism can flourish?

Kissinger: "To some extent that is true. But isolationism isn't the real problem. The real problem is that it stimulates protectionist

07

BONNENTURRA 31 20 244950

15:14

04.04.85

in which the Japanese business practice was heavily criticized. In the United States the opinion prevails that some of our trading partners, especially the Japanese and to a <u>slightly</u> lower degree some European countries, are in fact developing an industrial strategy that shows some traces of mercantilism. And we practice a fair business policy. All this shows that protectionism is advancing and will grow even stronger when a recession would occur. And when that happens, it is not possible to put back the <u>business cycle</u>, <u>commercial cycle</u>."

Does this increase the risk of a real trade war?

"Certainly. That is a real danger. I think it is high time for negotiations on world trade. This should be an important point on the agenda for the summit in Bonn. We cannot continue this way for another two or three years."

As chairman of the committee for Central America, set up by president Reagan, on behalf of all members of this board, Kissinger proposed early last year, to give some kind of Marshall-aid to the countries in this area. Is it possible to raise those billions of dollars (eight billion in a period of five years), when the record budget deficit does not decrease substantially?

Kissinger does not consider this much of a problem "In essence it concerns an additional four billion dollars, for we already give economic aid to the amount of four billion. So it's a <u>trial sum</u>. What's more important is the way in which we want to give this aid. Our committee wants to break with the present, bilateral approach which is based on individual projects run by government agencies. We want to try something by means of the Marshall-plan approach, as we did in Europe. Central America, as a group of nations, will have to define its objectives in this. Furthermore, with this type of aid, the private sector - <u>trade unions, industry, labor, business</u>, and academic <u>circles</u> - should also have a say. Also on our side,

80

02 24950

BONAVENTURA

15:15 04.05.85

00.00.00

technical projects in which, for instance, the Interamerican
Development Agency is specialized.

In this context Central America, and the tense relationship
between Washington and Nicaragua in particular, will have to be
discussed. Does Kissinger agree with what was recently said to the
congress in Washington by the Argetine president Alfonsin - that a
solution to the difficulties with some countries in Central

America "should be based on non-interference by foreign powers."

" I think that these conflicts may be solved when all foreign military and intelligence advisers - from Cuba, the U.S. and the Sovjet Union that is - will be withdrawn, " Kissinger says. "I would prefer that. But we cannot be the only country that does not defend its interests so close to our border."

Does he expect a direct American intervention in Central America,
with the possible consequence of a second "Vietnam"?

"I do not expect that," he says without hesitation. " The
international context does not make an intervention likely."
Also because such an action would frustrate the American voters as

they were once frustrated by the Vietnam conflict - as Kissinger
recently maintained in a newspaper interview - to such an extent

08

09:55

09:55

BONAVENTURA

31

20

24

49

50

04

05

B

[Y]

power and then Reagan?

"As I said before, I am not in favour of an American military intervention. But in case it would take place, the consequences should only be judged on the question of how long this

intervention would last."

When it comes to American interference in other countries the Americans are "impatient, moralistic people who find it hard to believe that using power for strategic ends is a right thing to do" (from another Kissinger-interview). Isn't it true that not only many Americans, but also most Europeans think that way? Kissinger (now smiling):" Europeans have adopted our worst qualities. Isn't it odd that many Europeans now talk just like the Americans before World War II? And the Americans are now halfways the opinion of the Europeans in those days and of Reagan now. We have not halfways..." passed each other on the way.

About the debt problem of many Latin-American countries Kissinger has been thinking and publishing a lot lately. "When the United States do not develop a programme for the economic growth of entire Latin America, the debt problem may explode above our heads. If we had not told Europe after World War II that the only way to overcome the economic problems was to produce more than is consumed and had in stead applied bank standards for its recovery after 1948, then Europe would now be totally radicalized. Of course, it would be a good thing if all industrial democracies would play a role in the recovery of Latin-America, even though it cannot be denied that on geographical and historical grounds, the United States have a special task in that area."

Now that, as Reagan and the members of his cabinet almost daily assure, the influence of Cuban and Sovjet Russian communism in Central America is increasing, the question is justified whether he sees the same danger as regards Suriname.

"For some time this has been the case," he says. "But since the

01

244950 31 20

BONAVENTURA

15:17

05.04.04

although I must say I am not familiar with the latest developments

in that area."

The development of the price of the dollar does worry Kissinger.

"A sudden, strong fall in prices would cause serious problems - to us and to other countries, especially the developing countries. On the other hand it would make our export more competitive and our import, which is too high, would decrease.

Whenever he can, Henry A. Kissinger refers to his point of view that internationalisation of the economic policies of western democracies is a necessity.

"It is our special responsibility to see to it that on the long run domestic politics of large industrial countries should no longer be considered a purely internal affair," he says ardently.

"Means will have to be found to improve cooperation. But the governments concerned still do not say much about this. It is what I hope for the future, but unfortunately, it is not yet a reality."

But does taking the direction towards international cooperation - in the light of the dominating role of the United States - mean that other industrial countries (as Reagan propagates) should take the same measures which have resulted in the American recovery, such as tax relief and reduction of the expense of social welfare?

Kissinger: "Tax reduction is desirable in all European countries.

E

CYD

11

11

02 244955

BONAUENTURA

15:18

04.04.85

Government expenditure on social welfare should also be reduced.

In this respect I do think that Europe is about to experience a dramatic change in its history. In the nineteenth century Europe had an industrial monopoly, the best form of government, the best technology available in those days and had an advantage in many other areas as compared with other countries. Now Europe has lost these advantages. And an enormous, combined effort is needed to overcome the crisis."

Kissinger seems to be concerned about Europe as much as Schmidt about the United States.

Does he, as a member of the selected group of former statesmen to which Schmidt, Heath and Barre also belong, think that he can change something about the course of history by holding lectures and writing essays to a heterogeneous, but large and interested audience?

"Influence on the course of history is saying too much," he muses.

"But because governments are in a difficult position where it concerns thinking on the medium and short term, people like me could perhaps help them with their contributions."

Does this imply that he still exerts an influence on decisions of his government?

"I think I have a certain, restricted influence on the way in which people think about foreign policy, in the United States and perhaps in some other countries as well. As an active politician, one has, of course, a much more direct influence on political

decisions. My present influence is of a more conceptual nature. I

CY3

E

12

12

05.24.04 15:19

BONAVENTURA

31 20 244955

85.04.04