2

DOMINI RHASIS

MAGNI MEDICI NONVS

TRACTATVS AD REGEM ALA
manſorem, de curatione morborum para
ticularium.

De Soda, Cephalea & Hemicrania. Cap.I.

Vando rubedo & têſio
& grauedo in facie &
oculis cum æſtu affues
rint, & tactus calidus
ſentitur, & pulſus fuer
rit magnus, ex cephas
lica facienda eſt phlebo
tomia in parte, in qua
eſt dolor, vel in qua do
lor magis inſeſtat. Deinde aqua roſata & oleu
roſatum & acetum ſumantur, & ſimul mixta
agitetur donec inſpiffentur, & ſuper niuem in
frigidata, ſuper caput fundantur. Æger vero à
carne abſtineat & à vino, & comedat adeziam
citrinam & tapſil, & olera frigida ac fruſtus fri
gidos. Vêter autem ſoluatur ex mirobalanis ci
trinis & prunis ac tamarindis & zuccaro albif
ſimo. Quòd ſi iſta nô ſuffecerint, ſemina malua
uifci in aceto poſita agitentur quouſQB. ad ſpifſi
tudinem perueniant, ex quibus emplaſtrum ca
piti ſupponatur. Ex pſyllio quoq & aceto em
plaſtrum fieri vtile eſt. Si autê cû iſtis fuerit in
pulſu velocitas, & in tactu ſentitur caliditas, ſed
a.ij.

RASIS AD ALMANSOREM

neq in facie, neq in oculis fuerit rubedo neque
tenlio, in principio soluatur venter. Deinde fiat
quæ diximus. Naribus autem inijciatur oleum
violarum, aut oleum cucurbitę dulcis, aut nenu
faris oleum, aut oleum de floribus salicis, quorū
quodlibet ſuper niuem infrigidatum capiti ſu
perfundatur, & nutriatur vt prædiximus. Æger
verò odoret camphoram, & aquam roſatam &
salices & violas, & his ſimilia. Quòd ſi ægritu-
do multū inualeſcat, ſumatur opij & campho-
ræ vniuſcuiuſque quantum ponderant duo gra
na hordei, quæ diffoluta in oleo de ſalicib9, mit
tantur in nares & aures. Quòd ſi cum ſoda no
fuerit aliquid eorum quæ diximus de rubedine
in facie, fueritqæ ægritudo antiqua, in principio
venter cum pilulis cochijs soluatur, quas ego fe
ci. Pilulę cochiæ. & pulueris pigræ drachmas de
cem, coloquintidæ drachmas tres, & tertiam,
ſcamoneæ drachmas duas, & turbith, ſticados,
ana drachmas quinque: ſiant pilulæ ex iſtis, &
ſunt doſes decem. Poſtquam verò venter ſolu-
tus fuerit, infundatur caput ex oleo ſambacino,
& oleo de ben, & mittatur in aures. Æger qua-
que odoret algaliam & inſuffletur muſcus nari
bus. Quòd ſi ægritudo multum inſeſtauerit, ſu-
matur euphorbij & caſtorei, amborū ana ſexa
ta pars drachmæ vnius. Et diffoluta in pauco
oleo ſambacino mittantur in nares & aures. In
cephaleo verò calida, emplaſtrum hoc fronti &
temporibus eſt imponendum. Emplaſtrum in
cephalea calida. &. ſemen laſtucarum ſief me
mithe, ſandalum rubeum & album, faufel, ro
ſas, opium, fiat ex eis emplaſtrum poſtquam

DE MORB.PARTIC. LIB. IX. 3

aceto & aqua rosata consperfa fuerint, & frons
ti imponatur, super quod mittatur pānus aceto
& aqua rosata infusus. Qui cum tepefactus fue
rit, iterum infundatur & de super ponatur. Li
nimētum verò cephalicę frigidæ. caftoreum,
euphorbium, piper, sinapim, storacem, rutam,
marrubium, quæ siccata & puluerizata & trico
nizata misceantur, & conspergantur vino vete
ri, ex quibus fiant trocifci, & de ficcentur. Cúm
que neceſſe fuerit, ex vno in vino veteri, aut oleo
coſtino vel camomillino diſſoluto frons multo-
tiens liniatur. Hoc enim linimentum omni an-
tiquæ cephaleæ confert, non ſolum ſuperpoſi-
tum, ſed etiam auri iniectum, quæ ſequitur il-
lud tempus poſtquam in aliquo de prædictis o-
leis reſolutum fuerit. Ægro verò vinum vetus
& forte dandum eſt. Cum autem cephalea per
hebdomadam vnam perſeuerauerit, Æger in
balneum mittendus eſt, atque ſuper caput ipſi
us aqua in qua camomilla & ſanfucus, & ſtica-
dos arabicus, & nemen cocta fuerint ſimul aut
figillatim, fundenda eſt. Quòd ſi cephalea quo-
tidie ante comefionem inuadat & poſt co-
meſtionem recedat, ſuccurrendum eſt infirmo
ante horam, qua venire confueuit, dando ei buc
cellas panis in ſucco granati aut vuæ acerbæ,
aut horum ſimilium infuſas. Si autem cephalea
contingat propter multam in ſole moram, ſuſ-
ficienter ex oleo rosato & aceto infrigidatis cu
rari poterit. Quæ tamen, ſi ex hoc non quieue-
rit, ex alijs infrigidantibus curanda erit. Si autē
adhuc ſoda perſeuerauerit, & fortior fiat, neque
vlo modo remoueatur: & timeatur ne æger vi-

a.iiij.

RHASIS AD ALMANSOREM

quinçb,hieræ pigræ drachmas decem,coloquin;
tidæ,ceutaureç minoris,amborû ana drachmas
quinçb,euphorbij drachmas duas, turbith dra;
chmas decem,feitaragi indi,zinziberis,finapis,
piperis, caftorei, omnium ana drachmam vnã.
Informentur ex eis pilulæ,ex quibus à duabus
drachmis & media, ad tres fumantur.Hæ nãçb
pilulæ valde conferunt: quia non valentes fur-
gere,inedere faciunt. Epithima ad podagram
frigidam.Recipe ſtoracis liquidæ, caftorei, eu-
phorbij,myrrhæ,aloës,acaciæ,omnium partes
æquales: ex his omnibus vino veteri admixtis
fiat epithima. Cúmçb ifte dolor quieuerit, fuc-
curratur patienti ex diffillatione multæ aquæ
calidæ ab alto:& inunctio fiat ex oleo de lilio,
& emplastrû ex bdellio molli & ſtorace,ac fœ-
nugræco,& femine lini,& armoniaco,ſuperpo-
natur,quod hoc modo conficiatur.Armoniacû
& bdellium in vino veteri reſoluantur, & alia
omnia eis admifceantur, ex quibus fiat empla-
ſtrû,& ſuperponatur.Hæc nanque ægritudinis
ſpecies eſt,quæ in lapidis duricië tranſit,& red-
dit membra & iuncturas fungis ſimilia. Qua-
propter hanc habens paſſionem à faſtidio &
ab aqua frigida,& à cibis groſſis,& à frequen-
ti ebrietate cuſtodiatur, eique præcipiendum,
vt dum ſanus eſt,motu vtatur,& à coitu abſti-
neat, & præcipuè cum ſatur fuerit: neque bal-
neum ingrediatur,neque exercitetur poſt com-
eſtionem.Vinum præterea vetus & purum bi-
bat.Eis quoque dum ſanus eſt, vtatur quæ vri-
nam prouocare conſueuerunt.

( Dolor vero qui ſciaticus vocatur, eſt qui ab

DE MORB. PARTIC. LIB. IX.

54

ancha per coxã totam vſqβ ad genu in lôgitudi
nem protêditur. Quãdoqβ etiã in lôgitudine ad
virgæ similitudinê extenſus, per crus vſqβ ad pe
des deſcendit: & tunc ſi in complexione fuerit
caloris dominiũ, & vrinæ tinctura, ex basilica
manus eiufdem partis prius minutio facienda
eſt, deinde ex ſciatica. Si autem ægri côplexio
frigida fuerit, & color fuſcus, ſæpe prouocan-
dus eſt vomitus ex apozimate raphani cû ſyrus
po acetoſo. Coxa quoqβ ac pes & crus, ex oleo
in quo caſtoreũ & euphorbium, & ſtorax ſint
reſoluta, inungantur affidue. Q[ui] ſi dolor in coxa
manſiuus fiat, æger ex almuri, nabati, & bau-
rach clyſterizetur, & ex enemate acuto, quod in
capitulo de apoplexia nominauimus. Collyriũ
quoqβ ex ciclamine, & coloquintida factũ ſup-
ponatur. quod eo vſqβ fieri cõuenit, donec æger
excoriationê incurrat, ex ea enim, dum accidit,
plerunqβ cōſequitur ſanitas. Si autê paſſio inue-
terauerit, ſinapis ſumatur, & cû ſimo colũbino
eiuſdem quãtitatis teratur, & ex apozimate ſi-
cuũ conficiatur, ex quibus coxæ emplaſtrũ ſu-
perponatur, quod tãdiu dimittatur donec in lo
co veſicæ plenæ aqua fiant, & ſcindantur, & ef-
luat aqua quæ in eis eſt, & vaporetur locus cû
aqua calida. Deinde æger per aliquot dies qui-
eſcere dimittatur, & ſi nondũ ſanitati reſtitutus
fuerit, ad hæc eandë curã redeundũ eſt. Quòd ſi
ægritudo valde manſiua fuerit & longi tempos
ris, & timetur ne vertebrum profiliat aut egreſ-
ſum fuerit, locus ex inſtrumêto, quod rotë affi-
milatur cauterizãdus eſt: & intêdatur cû coctu-
ra ſuper caput anche apud caput coxe ponêda.

RHASIS AD ALMANSOREM

Huius tamē rei fermocinatio istius nostris ope
ris metas tranſcendit. Taliter præterea patien-
tes in tempore ſolpitatis vomere cōſueſcant, &
ſoluere ventrē, & regimen ſubtiliare, & à cibis
groſſis & frequenti ebrietate abſtinere.

De Gibboſitate, cum fieri incipit. Cap. XCI.

C
Vm gibboſitas fieri incipit, pilulę maio
res hermodaſtilorum dandæ ſunt, & o
leum de * cheisim cum apozimate de
ſeminibus ſæpe ſumendum . Locus quoque ex
oleo ſambucino, in quo ſtorax liquida, & caſto-
reum, & euforbium reſoluta ſint, frequenter in-
ungendus : & à cibis frigidis & groſſis abſti-
nendum . Aqua etiam calida in qua coſta ſint
mentaſtru & ſanſucus, & ſticados arabicus, ab
alto ſuper locum diſtillanda eſt, deinde frequēs
fricatio, & inunctio ex oleis calidis facienda eſt.
Quòd fi is qui hanc patitur ægritudinem, puer
fuerit, balneum ſolummodo & inuſtiones ex
his quæ prædiximus ſufficiunt . Si autem cum
gibboſitas incipit, affuerit febris, à prædicto re
gimine omnino abſtinendum eſt, ſed apozima
ex herbis factum cum caſſia fiſtula in potu eſt
tribuendum. phlebotomia quoque ex baſilica fa-
cienda eſt, & emplaſtra vehementia loco ſuper-
ponenda ſunt.

De varicibus. Cap. XCII.

C
Vm venę groſſę & plenæ & diuerſo mo-
do curuatæ, & virides in crure apparue-
rint, ægritudo quæ vitis vocatur, adeſſe
ſignificatur. Hæc autem ægritudo frequentius
accidit his, qui multum pedibus laborare con-
fueuerunt, & qui cibaria choleram nigram ge-

*Aliàs
raſim.

DEMORB.PARTIC. LIB.IX.

55

nerantia frequenter fumunt. In principio itaq
urationis huius paſſionis, basiſicam minuere
conuenit, & uentrem, ex his quæ choleram edu
cunt nigram, ſoluere: quorum mentionem feci
mus in capitulo de melancholia. Hec autem ſæpe
facienda ſunt, & ab omnibus à quibus melanc
holiam patientes cuſtodiuntur, in hac ægritu
dine abſtinendum eſt. Poſt quam verò hoc regi
men diu adhibitum fuerit, ex venis quas in cru
re apparuiffe diximus, minutio fiat: à quibus
ſanguis tam diu fluere dimittatur, donec quic
quid in eis eſt, euacuetur. Deinde huiusmodi pa
tiens choleram nigram expellentibus vtatur, &
ex basiſica minuatur, & caueat ſibi ab omnib
quæ choleram generant nigram.

De elephantia.

Cap. XCIII.

H
Aec paſſio poſtq; māſiua fuerit, incura
bilis eſt. Cum autem incipit, ſi ei ſubec
niatur, & vt debet, medicata fuerit, aut
ſanatur, aut manet ſic, nihil addens. Cum ergo
pedis groſſities augeri videtur, & color obſuſca
ri, venæ quoq; quæ vites vocātur apparere cœ
perint, æger aſſidue cogendus eſt vomere, & cu
ſtodiendus à deambulatione nimia, & ſtatione:
& venter, vomitu præcedente, ex pilulis maio-
ribus de hermodačtilis ſoluendus eſt, deinde ad
vomitum redeundum poſt illud. Hoc quoque
multoties fieri oportet. Aeger præterea à cibis
groſſis eſt abſtinendus, & tibia à calcaneo inci
piendo ſurfum vſq; ad genu ſtringēda. ante tas
men coftrictionem epithimanda eſt ex aloë &
myrrha, & acacia, & hypoquiftidos, & alumine
cum aceto forti diffolutis. Ex basiſica quoque

RHASIS AD ALMANSOREM

manus contrariæ partis minutio facienda eſt. Neque erectus ſtet,nifi pes prius ſtricte ligatus fuerit,neq[ur] epithima vlle modo dimittat.Vomi tu quoq[ur] frequêter vtatur.Quòd ſi paruum inſterceſſerit ſpatium à pr[e]cedenti vomitu,& ap[er]petit quiſſere,vapora ipſum cum ſeminibus caulium,& ſticados arabico,cinere de vitibus, & lupinis,& nitro, & ſtercore caprino, & farina ſœni græci,& liniatur etiam ex aqua cineris per ſpatium vnius diei aut duorum. Ipſa enim huius ægritudinis maximam reſoluit partem, aut leuiorem reddit.

De rubore & vlceratione lumborum, ſeu renum. Cap. XCIII.

Vm aliquis longo tempore ſupinus ſuper dorfum iacet, loca renum plerunque rubent, & mala ibi ſiunt vlcera. Cum ergo loca iſta rubere c[ui] augmento viſa fuerint, mi[li]um ſiue panicum aut folia ſalicis ſub eo ſterenda ſunt: & ipſe in die multoties eſt eleuandus. loca quoque quæ rubent aqua roſata ſuper niuem infrigidata,roranda ſunt,& flabellanda. Quòd ſi calor perſeuerauerit,imponatur epithima de alhubrati,quod in capitulo de ap[o]ſtema[tib]9 nominauimus.Et ſi veſicę & vlcera ibi exorta fuerint,ex vnguento de ceruſa curentur.

De doloribus exteriorum ſiue extremorù membrorum. Cap. XCV.

Vm dolor in manu aut pede fit, æger interrogandus eſt ſi ex percuſſione hoc ei accidit,aut ſi aliquid ſuper ipſum mēbrum cecidit,aut ſi ſuper ipſum diu iacuit, aut ſi contigit ex cauſa extrinſeca.Si autem ab ex

DE MORB. PARTIC. LIB. IX.

56

teriori cauſa non contigerit, locus dolens confiſ
derandus eſt, an fit magis rubeus, quàm reliquũ
corpus, aut non. Si enim toto corpore rubicun-
dior fuerit, ex calidi apoſtematis medicamine
curandus erit. Et fi membrum neq fuerit cali-
dum, neq rubeum, ſed iam quotidie obſuſcatur
& ſiccatur, aqua calida ab alto eſt ſuper ipſum
diſtillanda: & ex oleo & cera reſoluta inũgédũ,
& dimittédum ſic, donec dolor ſedetur. Quòd
ſi locus groſſior videatur, & tactu etiā frigidior
ſentiatur, frequenter erit fricandus, & aqua ca-
lida in qua ſanſucus & camomilla, & ſticados
arabicus cocta fuerint, ab alto, vt diximus, ſu-
per ipſum erit diſtillanda, & ex oleo de cheiri
citrino inungendus. Regimen quoq eius ſubti-
liandum erit. Ipſe verò multo vtatur exercitio,
& in balneo ſudet. Si autem iſta non ſuffe-
rint, venter ex his ſoluatur, quæ humiditates
educunt. Membrum præterea ſi tactu ſentitur
frigidum, fricetur prius, & deinde inungatur
ex oleo costino & ſambucino, & oleo de been
tepidis & his ſimilibus. Quòd ſi iſta non ſuffe-
cerint, ex vnguentis quæ in capitulo de paralyſi
nominauimus, inungendum erit, donec ſanctur.

Finis noni tractatus libri Rhaſis ad Re-
gem Almanſorem.