Hugo Capet.

465

mnożyć swoje bogactwo i potęgę: postarał się o nadanie sobie praw niemal zwierzchniczych nad Burgundą i Akwitanią, i stał się poniekąd rengentem całego królestwa. W roku następnym skłonił Lotaryusza do wyprawy na południe od Loary, aby przełamać opór i nieposłuszeństwo Wilhelma, hrabi Poitiers. Pod Poitiers król i H. poniesli kleską i wrócili do Francyi; H. odzieżdiczył wtedy posiadłości Gilberta, księcia Burgundyi. Umarł w roku następnym, zostawiając synowi obszerne ziemie i znaczną potęgę.—Por. de Barthélemy „Les Origines de la maison de France” (w „Revue des questions historiques” 1870 t. XIII); C. von Kalckstein „Geschichte des französischen Könighums unter den ersten Capetingern; t. I: „Der Kampf der Robertiner und Karolinger” (Lipsk 1877); F. Lot „Les derniers Carolingiens” (Paryż 1891).

Hugo Capet (Hugues, C. Hugo, Capetus, Capito, Capucii; Hue Chapet, Chapez), pierwszy król Francyi z trzeciej dynastyi, Kapetyngów, najstarszy syn Hugona Wielkiego (ob.) i Hathuidy, siostry Ottona Wielkiego (* 938 lub 939 — † w Paryżu 996); po ojcu odziedziczył w 956 lenna: Paryż, Etampes, Orléans, Melun, Senlis, Dourdan, Montreuil-sur-Mer i in.; brat jego młodszy Otto, który się ziemie w Burgundyi, pragnął zostać, jak i ojciec, księciem Burgundyi. Trzeci syn Hugona Wielkiego, Eudes Henryk, był klerykiem. Młody król z dynastyi Karolingów, Lotaryusz, zmuszony był w r. 960 nadać Hugonowi tytuł księcia Franków i zwierzchnictwo nad Poitou, a Ottonowi tytuł księcia Burgundy, przyszczem obadwaj bracia brzolyli mu przysięgę na wierność. H. starał się naprężno zawładniać Poitou, w którem rządził Wilhelm III, książę Akwitanią; wreszcie zrzekł się tego kraju ostatecznie, zaślubiając w 970 córkę księcia, Adelaidę, z której w 971 czy 972 urodził mu się syn Robert. Zrzekł się tedy H. podbojów na południu; na północy jednak H. należał do władzów najpotężniejszych i odbierał hold prawie od wszystkich panów ziem położonych na północ od Loary i na wschód z Sekwany. Księzę Normandyi, Ryszard, był jego szwagrem od 960 i uznawał go za swój suzerena; hrabowie Vermandois, Troyes, Vendôme, Corbeil, Amiens, Dreux, Mans, Chartres, Blois, Tours i Anjou byli jego wassalami. Nawet na południu od Loary wicehrabiowie Bourges zależili od niego. Posiadał liczne ziemie, nietylko w Ile-de-France, ale i w Owernii, Burgundyi, Poitou, Touraine, Ponthieu i nad Mozą. Posiadał liczne opactwa; swej godności opata ś. Marcina w Tours, którego kapę nosił, zawdzięczał przydomek Capapitus, Capetus, Chapez lub Capet. Miał też szcześć posiadać oddanego strounika w osobie Adalberona, arcybpa Reims (od 969); prałat ten, energiczny, czynny i ambitny, był w blizkich stosunkach z rodziną królewską niemiecką: kierownikiem jego szkoły katedralnej był mnich

Gerbert, wierny sługa Ottonów. Niechęć Adalberona względem projektów Lotaryusza co do Lotaryngii i jego sojusz z H-em otworzyły przed tym ostatnim drogę do tronu i zapewniły jego ambicyi poparcie domu królewskiego niemieckiego. — H. z początku popierał Lotaryusza, licząc na to zapewne, że odegra wobec niego podobną rolę jak i ojciec; dopomagał mu w wojnie z Ottonem w 978 i brał udział w akcie uroczystym, na mocy którego trzynastoletni Ludwik mianowany został współpanującym (979). Ale pokój potajemny, zawarty w 980 przez Lotaryusza z Ottonem II w Margut, dowiódł H-owi, że król stara się wylamać z pod jego wpływu; zaczął tedy też się ukladać z cesarzem i zaparł z nim przymierze. Lotaryusz naprężno chciał się zemścić nad swym wassalem: musiał z nim się pogodzić. Śmierć Ottona II (983) wywołała nowe starcie. Lotaryusz, który miał nadzieję, że otrzyma opiekę nad Ottonem III, spróbował znowu zająć Lotaryngię, zdobył Verdun (w marcu 985), gdzie wziął do niewoli hrabię Godfryda, jego syna Fryderyka i krewnych, Zygfryda Luksemburskiego i Teodoryka, księcia Wyższej Lotaryngii. Po tym pogromie swych stronników Adalberon miał jedną myśl tylko: połączyć H. z Ottonem III przeciwko Lotaryuszowi i od 985 sekretarz jego Gerbert wskazywał na H-a, jako na króla prawowitego. W maju tegoż roku H. zmusził z bronią w ręku Lotaryusza do zaniechania procesu, wytoczonego Adalberonowi o zdradę stanu i do wypuszczenia książąt lotaryńskich. Wkrótce potem z chorował Lotaryusz i przed śmiercią polecł się na swój Ludwika opiece H-a. — Podczas krótkich rządów Ludwika V (ob.) H. odgrywał rolę zuchwałego protektora i podstępnego współzawodnika Karolingów. Towarzyszył Ludwikowi do Reims, gdzie król ten oblegać zaczął Aldaberona, aby go ukarać za knowania i zdradę. Prawdopodobnie za namową H-a król zaniechał obłęzenia i zadowolnił się wezwaniem arcybpa przed sąd swój. Wkrótce potem H. udzielił przytułku w Dourdan królowej Emmie i bpowi Laon, Ascelinoni-Adalberonowi, oskarżonym o cudzołóstwo i ściganym przez Ludwika V. Tymczasem król zmarł nagle wskutek wypadku na polowaniu (12 maja 987) w Compiègne, gdzie zwołał był panów, którzy mieli sądzić Adalberona. Ludwik nie zostawił potomstwa. Karol, brat Lotaryusza, żonaty z siostrą Herberta z Troyes, uważał się za prawego następcę Ludwika, trudno-by mu było jednak uzyyskać uznanie za następcę. Zdradził był bowiem swego brata i uznał się za wassala Ottona II, jako książę Niższej Lotaryngii; był nieprzyjaciel Emmy, którą oskarżył o cudzołóstwo. Z drugiej strony Niemcy nie pragnęli wyniesienia jego na tron Francyi, utraciliby bowiem wtedy Lotarynsza. Adalberon skorzystał z tego położenia, aby przeprowadzić wybór H-a;

Enovkl. Powss. Lustr. Zoss. 282. T XXIX

59

466

Hugo Wielki, hr. Vermandois.

skłonił zebranych w Compiègne do przysięgi,
że nic nie postanowią przed nową naradą, która
miała się odbyć w czerwcu w Senlis. Arcybp
przedstawił temu zgromadzeniu, że Karol jest
człowiekiem osławionych obyczajów, wassalem
obcego monarchy, żonatym z siostrą wassala
H-a; że korona nie jest dziedziczna, lecz należy
jeną najgodniejszemu i że zbawienie państwa wy-
maga oddania jej księciu Franków. H., okrzyk-
nięty królem, ukoronowany został 3 lipca 987 r.
w Noyon przez Adalberona.—Utrzymywano, że H.,
popierany przez episkopat, miał przeciwko sobie
duchowieństwo zakonne, i że większa część
panów wymówiła mu posłuszeństwo. Jest to
przecież niedokładne. Wogółe wybór H-a przy-
jęło całe królestwo przychylne. Nunat Akwi-
tania uznała go natychmiast, a na najdalszych
kresach królestwa hrabia Barcelony zawezwał
jego pomocy przeciwko Saracenom. — H. wziął
się do rządów energicznie. Zmusił Seguina
i Alberta z Vermandois do posłuszeństwa i, po-
mimo oppozycyi Aldaberona uregulował sprawę
następstwa tronu, koronując 25 grud. 987 w Or-
leanie syna swego, Roberta. Ożenił go w 988
ze znacznie starszą córką króla Włoch, Berenga-
ryusza, Rozalią Zuzanną, wdową po Arnuulf II,
hrabi Flandryni. Wkrósć Robert porzucił żonę
i zawiązał stosunki z żoną Eudesa z Chartres, co
stało się powodem nieporozumień z ojcem. —
Wkrósć niebezpieczeństwo zagroziło H-owi. Ka-
rol Lotaryński, do spółki z naturalnym synem
Lotaryusza, Arnulfem, zdobył w maju 988 mia-
sto Laon i uwięził bpa Ascelina i królową Em-
mę. Naprózno H. oblegał dwa razy miasto; Ka-
rol odpędził go i w 989 zajął nawet Reims;
miasto to wydał mu Arnulf, następca arcybpa
Adalberona († 989). Z ciężkiego położenia wy-
prowadziły H-a intrygi Ascelina, który zdołał
uciecz z Laon. Udał on, że się pogodził z Ka-
rolem, pochwycił go i wydał H-owi wraz z żo-
ną, trojgiem dzieci i arcybpem Arnulfem (991).
H. więził w Orleanie Karola do śmierci (995).
W 992 przy pomocy Normandów H. odebrał
twierdzę Melun, którą zawładniał był Eudes
z Chartres, sprzymierzenie Karola Lotaryńskie-
go. Wojnę z Eudesem prowadził aż do jego
śmierci (995) Fulko Andegaweński, wierny was-
sal H-a. — Potęga H-a była już wtedy umoc-
niona; z powodu spraw kościelnych zaczęły się
jednak wkrósce nieporozumienia z papiestwem,
które trwały przez całe panowanie H-a; były
one tem poważniejsze, że cesarzowa Adelaida,
opiekunka Ottona III, występowała po stronie
papieża w imieniu zwierzchnictwa cesarskiego.
Podczas walki z Karolem H. prosił naprózno
papieża Jana X o wystąpienie przeciwko Ar-
nulfowi z Reims. Po uwieżeniu Karola sobór
w Verzy złożył z godności Arnulfa i obrał arcy-
bpem Gerberta. Papież odpowiedział wyklęciem
Gerberta i przychylnych mu biskupów. Sobór
duchowieństwa francuskiego w Chelles (994 lub

995) odrzucił pretensye papieskie. Papież zwo-
łał w 995 synod do Mouzon, na który H. za-
bronił pojechać duchowieństwu francuskiemu.
Sprawa ta toczyła się jeszcze do r. 996, w któ-
rym umarł H. (24 października.). — H-a różnie są-
dzili współcześni i dalsze pokolenia. Kronikarz
Richer wychwała jego zdolności i cnoty; inne
kroniki, zwłaszcza z Sens, mówi o nim z po-
gardą i widzą w nim tylko uzurpatora. Według
dawnej piosenki H. miał być nawet synem rzeź-
nika. W istocie zaś, H., choć nie posiadał
uzdolnienia ojca, był jednak człowiekiem zrész-
nym i szczęśliwym. Sprzyjały mu okoliczno-
ści, umiał on z nich jednak korzystać. Ma
pewne cechy takiesame jak i wybitniejsi z je-
go następców, Filip-August, Filip IV, Karol V:
jak i oni był chytry, cierpliwy, szukał korzyści
realnych, a nie zwycięstw błyskotliwych, prze-
kładał roztropność dobrego polityka nad sławę
pobożnego rycerza. Jak i oni był wiernym słu-
gą i sprzymierzeńcem Kościoła; brał chętnie
udział w ceremoniach religijnych i pracował nad
reformą klasztorną.— Jak i pierwsi jego nastę-
cy, nie zdawał sobie H. jasno sprawy z polityki,
jaką narzuczał nowemu królestwu przez pół feo-
dalny charakter jego władzy; był raczej kon-
konyuatorem ostatnich Karolingów, niż inicya-
torem rządów nowych. Pomimo to, po pokona-
niu nieprzyjaciół, potrafił zapewnić synowi
swemu spokojne następstwo tronu, przygotować
utworzenie się dziedziczności dynastycznej, za-
cieśćnić przymierze pomiędzy władzą królewską
a Kościołem i utrzymać niepodległość Francyi
wobec Cesarstwa Niemieckiego.— W dziele Lot'a
„Les derniers Carolingiens” (Paryż 1891) znaj-
duje się wykaz zupełnie źródeł i opracowań
epoki H-a; por. oprócz tego: Monod „Les sour-
ces du règne de Hugues Capet” (w „Revue hi-
storique” t. XXVIII); Pfister „Études sur le rè-
gne de Robert le Pieux” (Paryż 1885); C. von
Kalckstein „Geschichte des französischen König-
thums unter den ersten Capetingern; t. I: Der
Kampf der Robertiner und Karolinger” (Lipsk
1876); Viollet „La Question de la légimité à l'a-
vènement de Hugues Capet” (Paryż 1892). —
(G. Monod w „Grande Encyclopédie” Lami-
raulta).

Hugo Wielki, hrabia Vermandois, syn Henryka I, a brat Filipa I francuskiego. Przez małżeństwo objął hrabstwo Vermandois (1080). W r. 1096 uczestniczył w wyprawie krzyżowej. W drodze, na rozkaz cesarza Aleksego I, pochwycyny w Durazzo, stamtąd przewieziony do Konstantynopola, po kilku dopiero latach wolność odzyskał. W r. 1101 przyłączył się do wojska Gwelfa IV bawarskiego, które spieszyła na pomoc świeże założonemu królestwu Jorozolimskemu. W Azyi Mniejszej Turcy wojsko to do szczętu rozbili. H. ocalił życie, ale wkrósce potem zmarł w Tarsie, dnia 18 października 1101 roku.

<

Hugo de Champfleury — Hugo Gustaw.

467

Hugo (Hugues) de Champfleury, kanclerz Ludwika VII, króla Francyi. Kanclerzem został w listopadzie 1150 r. Z łaski królewskiej korzystał, zyskując liczne beneficya. Brał czynny udział w układach, które poprzedziły pokój między Francją a Anglią. Był pośrednikiem pozwiedzy Ludwiki VII a papieżem Aleksandrem III, który z nim prowadził ożywioną krespondencję. On-to, z polecenia papieża, pogoził Henryka II angielskiego z arcybiskupem Tomaszem Becketem. W roku 1159 został biskupem Soissons, zachował jednak przytem urząd kanclerza do r. 1172, w którym popadł w niełaskę. Usunął się wtedy do klasztoru († 1175). Przypisują mu ułożenie zbioru z 569 listów, wydanego przez Duchesne'a;APHIS, z tych listów pisane są przez niego, niektóre inne przez papieża Aleksandra III.—Por. Luchaire «Etudes sur les actes de Louis VII»; „Grande Encycl.” Lamiraulta.

Hugo von Trimberg, poeta dydaktyczny, prawdopodobnie w wsi Trimberg, w okolicach Würzburga urodzony i stąd tak nazwany. Od 1260 do 1309 był mistrzem i rektorem szkół kollegiackich w Theuerstadt, jednym z przedmieść Bambergi. Znany jest jako autor poematu dydaktycznego „Renner”, pisanego w narzeczu srednio-górno-niemieckiem, który ułożył w roku 1300, a jeszcze w 1313 poprawiał i pomnażał. Mając na celu oświetczenie i umoralnienie spółczesnych, maluje on stan owoczesnej kultury i obyczajów, walczy z panującemi wadami i występkami. Przeplatając swój utwór licznemi przykładiami, porównaniami, bajkami i anegdotami, daje w nich dowód poetyckich zdolności swoich. Zupełne wydanie Rennera wyszło najpierw stanraniem Bamberskiego związku historycznego (1883—84, w trzech zeszytach). W pracowaniu, niesłusznie przypisywanem Seb. Brantowi (Frankfurt 1549, wyd. nowe Tübinga 1827), poemat ten jest przekształcony w duchu protestanckim. Inne utwory H-a, mianowicie zaś poemat „Der Sammler”, zaginęły.— Por. Jänike „Ueber Hugos von Trimberg Leben u. Schriften” (w „Germany” tom II str. 363 i nast.).*

Hugo von Monfort, poeta niemiecki (* 1357 roku — † 1423 r.), pochodził z osiadłego w Vorrarlbergu rodu hrabiów Monfortów i był piątym tego imienia. Roku 1377 uczestniczył w prawie księcia Albrechta III austrayackiego na pogańskich Prusaków i potem często wojenem bawił się rzemiosłem. Odbył też pielgrzymkę do Ziemi Świętej. Poezye jego są początki w rodzaju allegorycznym, i pospolicie w formie rozmów („Reden”) traktują o zwycząjacych i wypadkach współczesnych; poreczći zaś liryczne (pieśni i listy), pośrodkujące pomiędzy pieśniami minnezyngerów i ludowemi. Germek jego, Burk Mangolt, komponował do nich melody. Wydanie poezji H-a opracował Bartsch (Sztutgard 1880, Litterarischer Verein) i Wacker-

nell (Insbruk 1881). — Por. Weinhold „Ueber den Grafen Hugo v. Monfort” (Gradec 1857). *

Hugo z Sieny (H. Senensis albo de Siena); zwał się właściwie Ugone Benzi, dlatęgo nazywano go też z łacińska Bentius (* w Sienie w połowie drugiej w. XIV.—† w Ferrarze w r. 1439), lekarz. W r. 1399 był profesorem w Pawiow, potem w r. 1412 w Bolonii, w r. 1420 widzimy go na takiemże stanowisku w Padwie, poczem czas pewien przebywa we Florencyi; w r. 1430 wraca do Padwy. Pod koniec życia osiadł w Ferrarze.—H. był lekarzem biegłym i spostrzegaczem tak bystrym, że niektóre opisy niebiegu chorób po nim pozostałe i dziś jeszcze nie utraciły znaczenia; jako profesor używał sławy rozgłosnej. Szczególnie ciekawe są jego „Perutilia consilia ad diversas egritudines a capite usque od calcem” (Bolonia 1482, in folio); pisywał też objaśnienia do dziś Hippokratesa, Galena i Avicenny; wydanie zbiorowe wszystkich prac jego wyszło w Wenecyi w r. 1518.—Por. Ch. Daremberg „Histoire des sciences méd.” (T. I str. 318 i 339) i H. Haeser „Lehrb. der Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, t. I str. 751). DR J. P.

Hugo Gustaw (* 1764 r. — † w Gietyndze 1844 roku), słynny prawnik niemiecki, założyciel historycznej szkoły prawa (ob.), profesor w Gietyndze (1788 — 1844). Epoka najbujniejszej jego działalności reformacyjnej przypada na lata 1785—98 i krystalizuje się w trzech momentach: 1) działalność krytyczna, polemiczna. W tym celu H. zakłada czasopismo „Civilistisches Magazin” (ogółem wyszło 6 tomów), w którym poddawał stale gruntownej krytyce najwybitniejsze utwory literatury prawnej,romanistycznej; w szczególności na przykładzie popularnych instytucyj Höpfnera i kommentarza Glücka (ob.) dowiódł, że obowiązująca podówczas metoda jest fałszywa i nie broni od błędu najwybitniejszych uczonych. Jednocześnie na gruzach (2) budował H. zarówno w pierwszych pracach „De fundamento successionis ab intestato ex jure Romano antiquo et novo” (1785), w przekładzie 44 rozdz. Gibbona „Dziejów upadku cesarstwa Rzymskiego”, jak w instytucyach („Institutionen oder Pandekten als Lehrbuch des heutigen römischen Rechts” 1789, wyd. 7-e 1826), w Dziejach prawa rzymskiego („Geschichte der röm. Rechts” 1790, wyd. 11-e 1832), z których wyłoniła się 1812 dziś jeszcze pożyteczna „Civilitische Litteraturgeschichte” (wyd. 3-e 1830)—wszędzie odbudowuje H. prawo rzymskie, z pod ruin wydobywając na wierzch zapomniane od wieków prawdziwe i właściwe teksty prawne. Bada styl, oddzielne wyrazy, gromadząc ziarna drobne ale trwałe, z których i późniejszym czasom wolno było jeszcze korzystać. Przytem nie ma „H. owej chorobliwej miłości dla antykwaryatu romanistycznego, w której następnie popadli niektórzy przedstawiciele

468

Hugo Józef — Hugo Abel.

historycznego kierunku w prawie; nie ma rów-
nież mistycyzmu: jest raczej H. pragmatykiem,
racyonalistą. W organizmie owoczesnego prawa,
złożonym, przerosłym, chaotycznie i nierównie
rozwiniętym—wyodrębnia pierwiastki staro-rzyjm-
skie od justyniańskich albo średniowiecznych,
romanistyczne od germanistycznych. W ten spo-
sób przygotowuje H. materyał skończony, histo-
ryczuje pewny, z którego Savigny (ob.) wzniesł
następnie swoje klasyczne i systematyczne pa-
łace — co zresztą sam Savigny niejednokrotnie
uznał (ob. jego artykuł jubileuszowy „Der 10
Mai" w „Zeitschrift fuer historische Rechtswis-
senschaft" tom IX). Jedno bowiem miał H. za-
miłowanie: dla faktów, jedno żyił przekonanie,
to mianowicie, że zasady wyprowadzić się dają
z faktów, a nie odwrotnie. — 3) Należy zwrócić
uwagę jeszcze na filozoficzne pogłady H-a. Prze-
dewszystkiem jest w wrogiem nieprzejednany
prawa natury („Naturrecht als Philosophie des
positiven Rechts" 1798, wyd. 4-e 1819; „Juri-
stische Encyklopädie" 1792, wydanie 8-e 1835).
Prowadzi „Naturrecht" do absurdur: ściga je na
własnem jego polu; dowodzi, iż przy pomocy
jego przesłanek można dowieść, że czarne jest
białem i szarem jednocześnie, że niewolnictwo,
poligamia, tortura, ludźoerstwo—są instytucyami
rozumnemi i koniecznemi. Następnie jest w dzie-
dzinie filozofii prawa nie pierwszym i nie jedynym
(Hufeland, Schmalz, Gros), ale najbardziej
konsekwentnym, najgłębszym kantystą (ob. Kan't).
Nie uznając późniejszych prac Kanta, zwalczając
je nawet — uważa H. Krytykę czystego rozumu
(1781) za epokowe i wiekuiste dzieło rozumu
ludzkiego, a „krytyczną" filozofię za „fundament
euklidesowy" wszelkiej umiejętności. Racyonalizm
mniemał, że wszystko zrozumieć, objaśnić, ma-
terymatycznie wyrazić potrafi. H. za Kantem na-
kazuje skromność: ograniczyć się musimy do po-
znania dostępnego naszemu umysłowowi; wolno
nam tylko spostrzegać, spostrzeżenia opisywać
i gromadzić. Wszelki aprioryzm, ile, że wogółe
jest dopuszczalny, może posiadać tylko znacze-
nie formalne. Takim też jest według H-a aprio-
ryzm Kanta, wyłożony w jego etycznych i praw-
nych pracach. Wszelkie „zasady naczelne" me-
tafizyczne są tylko pustą formą, którą zapełnić
należy treścią z życia, doświadczenia i historyi
czerpaną. Porównanie prawa materyalnego z za-
sadami i wskazaniami abstrakcyj teoretycznych
nie da żadnego rezultatu materyalnego; ze sta-
nowiska filozofii krytycznej dać go nie może,
albowiem całe myślenie nasze jest tylko formą;
wszelki materyał musimy zapożyczać ze świata
zjawisk. O ile zasługi H-a wymienione pod 1)
2) ocenione były współcześnie, o tyle „Kan-
tyzm" jego był najzupełniej zapoznany i nie
wywarł najmniejszego wpływu na współczesne
ani na późniejsze pokolenia. Dopiero za dni na-
szych wraz z tryumfami neokantyzmu (ob.),
w innych dziedzinach myśli filozoficznej dla tych

jego przekonań nastąły dni lepsze (ob. Stamm-
ler). — Spis dokładny prac H-a znaleźć można
u Pültera „Akad. Gelehrtengeschichte von Göt-
tingen" dopeł. Saalfelda 1820 (str. 295 nn.)
i Oesterley'a z 1838 (str. 14 i nn.). — O H-em,
prócz wymienionych prac Savigny'ego, pisali:
Eyssenhardt „Zur Erinnerung an H.” (1845);
O. Mejer w „Preuss. Jahrh. 1879”; Singer
i Landsberg w Czasopiśmie Grünhuta (Wie-
deń) w T. XVI i XXVIII.
S. P.

Hugo Józef Leopold Sigisbert, hrabia,
generał francuski (* w Nancy 1773 — † w Pa-
ryżu 1828 r.). Był synem stolarza. W 1788
wstąpił do wojska; w 1791 przeniesiono go do
13-go pułku piechoty; w 1792 przyłączono do
sztabu armii Renu. W r. 1793 pod Hochheim
kula zraniła go w szyję. Wysłany do armii
w Wandei (1793), odznaczył się w bitwach pod
Tihiers i Montaigu. D. 4 października 1795 r.
zabił w bitwie pod Coudray przywódcze szua-
nów, Laperdrie. W 1800 walczył w armii Re-
nu; na polu bitwy pod Moerskirch Moreau mia-
nował go szefem batalionu. W kampanii 1805
odznaczył się pod Caldiero. W r. 1806 wstąpił
do 2-go pułku piechoty neapolitańskiej; wtedy-to
schwytał słynnego bandytę Fra Diavolo, którego
ścigał przez miesiąc. W roku 1808 został płu-
kownikiem. Towarzyszył królowi Józefowi do
Hiszpanii, w styczniu 1809 zdobył Avilę, za co
mianowano go marszałkiem polnym. W 1810
był gubernatorem Guadalajary i walczył szczę-
śliwie z Empecinadem, którego pobił 32 razy
nad Tagiem i w górach Kastylii i Aragonii,
Jako nagrodę otrzymał tytuł hrabi. W r. 1812,
podczas odwrotu z Hiszpanii dowodził strażą
tylną i w bitwie pod Vittorią (21 czerwca) oca-
lił życie królowi Józefowi, który go mianował
swym pierwszym adjutantem. W 1814 bronił
bohatersko przez 88 dni Thionville'u przeciwko
związkowym; w 1815 przeniesiono go na poło-
wę żołdu; w r. 1825 otrzymał dymissy w sto-
pniu generała - porucznika. Z pierwszego mał-
żeństwa, z Zofią Franciszką Trébuchet (1797), zo-
stawił trzech synów (ob. niżej). — H. pisał spo-
ro, między innemi: „Journal historique du blocus
de Thionville en 1814” (1819); „Mémoires”
(1825, 2 tomy); „L’Aventure tyrolienne” powieść
(1826, 3 tomy).

Hugo Abel, literat francuski (* w Paryżu 1798—† 1855), syn generała Józefa (ob.) i brat poety Wiktora (ob.). W młodym już wieku okazywał zamiłowanie do literatury; w r. 1817 wraz z Armandem Malitourne i Aderem napisał „Traité de mélodrame”, podpisany A-A-A. W r. 1819 ogłosił „L’Heure de la mort” i wraz z Wiktorem H. zaczął wydawać czasopismo „Conservateur littéraire”, w którym sporo artykułów pomieścił; zajmował się głównie literaturą obcą, zwłaszcza hiszpańską. Zajmował się też poezya: jego „Ode sur la bataille de Dénain” uwieńczona została w 1822 przez akade-

Hugo Wiktor.

469

mię w Cambrai. Zostawił znaczną ilość prac literackich i historycznych, między innemi: „Pierre et Thomas Corneille” (1823); „Histoire de la campagne d’Espagne en 1823” (1824, 2 tomy); „Les Tombeaux de Saint-Denis” (1824); „Histoire de l’empereur Napoléon” (1833); „La France pittoresque” (1833); „La France militaire” (1834); „La France historique et monumentale” (1836–43); „Le Conteur” (1833) i inne.

Hugo Wiktor (* 26 lutego 1802 w Besançon—† 22 maja 1885 w Paryżu), poeta francuski. Był synem generała napoleońskiego, który, zaprzyjaźniony z królem Józefem Bonaparte, podzielał jego zmienne losy, walczył za jego sprawę we Włoszech i w Hiszpanii i w obu tych krajach przy jego boku dłuższy czas przybywał. Żona i syn towarzyszyli mu nieraz w wyprawach i pochodach wojennych, wskutek tego przyszły poeta już w dzieciństwie doznawał licznych i różnorodnych wrażeń, które przyspieszały rozwój wrodzonych jego uzdolnień umysłowych, oraz działały pobudzającą na żywą, skłonną do egzaltacyj i uczuciodość i z natury niezmiernie wybujałą wyobraźnię dziecka, wstępującego w świat ze znamieniem wyjątkowej gniałości. „Cudowne dziecko”, sławione przez Chateaubrianda, wyrosło na młodzieżica zaufanego w swój geniusz i w swoje wielkie posłanictwo, żądnego powodzenia, sławy i wielkości. Jakoż pierwsze zaraz jego utwory poetyckie, przeniknięte duchem reakcyi monarchicznej, zwróciły na niego uwagę powszechną i zjednały mu względy króla, Ludwika XVIII-go, który wyznaczył stałą pensyę dziewiętnastoletniemu zaledwie poecie. Dzięki temu w następnym roku mógł on poślubić ukochaną Adelę Foucher, z którą bardzo szczęśliwy wiódł żywot, osiągając przez pojawiające się w szybkiem po sobie następstwie dalsze swoje poezeje coraz większy rozgłos i wpływ na umysły młodzieży współczesnej. Niebawem ujrzał się na czele licznego zastępu młodych entuzyastów, nietylko poetów, lecz także literatów, dziennikarzy, malarzy, muzyków, którzy pod jego wodzą i pod hasłem romantyzmu występowali do walki zaciekłej z panającą jeszcze wówczas przeważnie w literaturze i sztucze francuskiej, choć przeżytą już i po niekład zwyrodniająca doktryną klasyczną. Walki literackie i artystyczne, toczone przez Wiktora H. i jego zwolenników, przybrały niebawem odcień polityczny. Po rewolucyji lipcowej, którą, porzucając swoje pierwotne, krańcowo-monarchiczne przekonania, z gorącym entuzyazmem powitał, począł się H. nakłaniać do zasad republikańskich, przybierających u niego stopniowo barwę coraz czerwieńską. Wskutek tego, jak kolwiek obsypany zaszczytami przez monarchię orleańską i w r. 1845 do godności para Francyi wyniesiony, coraz częściej począł wchodzić w kolizyż z jej rządem, który zakazał przedstawienia jego dramatu p. t. Król się bawi,

co stało się powodem rozgłosznego procesu, zdędnywającego poecie gorący poklask stronnictw wolnomyślnych. Jednocześnie odnosił H. ostateczne swe tryumfy nad obrońcami dawnego klasycyzmu, którzy, jako naczelne jeszcze powagi urzędowe literatury współczesnej, stawiali w dalszym ciągu opór rosnącym coraz bardziej wpływom wodza romantyków i dopiero w roku 1841, ulegając naciskowi opinii publicznej, otworzyli przed nim podwoje głównej swej twierdzy, Akademii francuskiej. Po wybuchu rewo-lucyi lutowej r. 1848 rzucił się H. w wir polityki jako zdecydowany bojownik idei republikańskich i socyalistycznych. Wybrany do zgromadzenia ustawodawczego, występował w nim jakko zaciekły przeciwnik księcia prezydenta, Ludwika Napoleona, a skoro ten, po grudniowym zamachu stanu r. 1851, ogłosił się cesarzem, jako Napoleon III, H. opuścił Francyę i lat prawie dwadzieścia przeżył na dobrowolnym wy-

Fig. 82. Hugo Wiktor.

gnaniu. naprzód w Brukselli, potem na wyspie Jersey, a od r. 1854 na Guernsey, gdzie przemieszkiwał, otoczony małym gronem wygnaćów, odwiedzany często przez licznych wielbicieli i skąd nieraz podnosił głos protestu przeciwi rządowi drugiego cesarstwa. W r. 1870, po upadku Napoleona III i ogłoszeniu rzeczypospolitej, powrócił H. do Francyi, występując, mimo podeszłego wieku, z iście młodzieżniczym zapałem, jako rzecznik radykalnych dżeń polityczno-socyalnych, oraz patryotycznej idei odwetu za doznaną klęskę. Jednocześnie aż do ostatnich niemal chwil życia rozwijał niezmordowaną twórczość poetycką, która, pomimo swej niezwykłej, przechodzącej niekiedy w dziwaczność, formy, ogromne zawsze miała powodzenie we Francyi i rozgłos w całej Europie. Obchodźone uroczyście 1881 r. w Paryżu osiemdziesięcioletnie urodziny poety, stały się wielką manifestacyjną narodową, w której cała Francja uczciła genialnego wieszcza, a zarazem szlachetne-

472

Hugo z Lukki — Huguier Piotr.

ments, son histoire ou la Normandie inconnue” (1857). Następnie zajmował się literaturą angielską, ttómaczył i kommentował dramaty Szekspira i po raz pierwszy przełożył wzorowo jego sonety. Powróciwszy do kraju po amnestyinależał do założycieli i stałych współpracowników dziennika „Rappel”; w roku 1872, na rok przed śmiertią, założył wraz ze swym ojcem demokratyzuy i popularny dziennik „Le peuple souverain”. W. G.

### Hugo z Lukki (H. de Lucca), ob. Borgognoni H.

Hugonoci, po francusku Huguenots. Tak nazwano, w drugiej połowie wieku XVI, stronników reformy religijnej we Francyi. Pochodzenie tej nazwy jest niepewne: może być, że w formie hugonot była ona około roku 1552 przezwiskiem miejscowem, nadawanem w Tours protestantom, którzy się nocami zgromadzali w pobliżu bramy zwanej bramą króla Hugona; we Francyi rozpowszechniła się dopierro po spisku Amboazyjskim (Conjuration d'Amboise) przeciwko Franciszkowi II; pierwszy dokument, który ją wymienia, pochodzi z roku 1560; w 1562 pewny pamflet chce napiętnować protestantów przezwiskiem aignons (t. j. eigenotz, forma popularna w Genewie, używana zamiast Eidgenoss = związkowy), jako zbuntowanych przeciw władzy legalnej. Zdaje się więc, że wskutek osobliwej zbieżności, genewsy Eidgenotz, zbuntowano przeciwko księciu sa-baudziemiu, od pierwszej éwérii wieku XVI byli przezywani Hugonotami od nazwiska przewódzcy swego, Beroon Hugues. O H-ach w Eucyklopedyi niniejszej mówi się w artykółach następujących: Francya (dzieje), Franciszek I, Franciszek II, Henryk II, III i IV, Karol IX, Katarzyna Medicis, Małgorzata Nawarska, Lotaryński dom (Gwizyusze), Coligny Kacper II i Franciszek, Kondeusz, Dragonady, Noc św. Bartłomieja. — Bibliografia: Beza Teodor „Histoire des Eglises reformées en France” (Antwerpia 1580, 3 tomy); Thuanus „Historia sui temporis” (Paryż 1604; lepsze wydanie Londyn 1733, 7 tomów); Davila „Storia delle guerre civili di Francia” (Wenecya 1630, 5 t.); Duplessis-Mornay „Mémoires et correspondances” (1624 i 1825, Paryż, 12 t.); Laretelle „Histoire de France pendant les guerres de religion” (tamże 1814—1816, 4 t.); Aguesse „Histoire de l'etablissement du protestantisme en France” (Paryż 1891, 2 tomy); Soldan „Geschichte des Protestantismus in Frankreich bis zum Tode Karls IX” (Lipsk 1853, 2 tomy); v. Polenz „Geschichte des französischen Calvinismus” (Gota 1859—69, 5 t.); Meaux „Les luttes religieuses en France au XVI siècle” (Paryż 1879); C. M. Baird „History of the rise of Huguenots” (Londyn 1880, 2 t.); tenże „History of the Huguenots emigration to America” (New York 1855, 2 t.); H. M. Baird „Huguenots and Henry of Navarre” (tamże 1886,

2 tomy); Sander „Die H. und das Edikt von Nantes” (Wrocław 1886); „Puaux i Sabatier „Etudes sur la révocation de l'édit de Nantes” (Paryż 1886).

### Hugues Clovis, publicysta poeta i polityk francuski (* w Ménerbes 1851), rozpoczął działalność dziennikarską w pismach radykalnych, mając lat 18, i już w 1871 z powodu artykułu w dzienniku „La Fraternité” został skazany przez sąd wojenny na trzy lata więzienia i 2000 franków grzywien. Wypuszczony w 1875, wstał do redakcyi gazety „La Jeune République”. W 1877 wdał się w klótnię z jednym z redaktorów bonapartystów, zabił go w pojedynku i uciekł do Neapolu, w 1878 stawił się jednak przed sądem w Aix, który go uniewinnił. Od 1881 zasiada w Izbie poselskiej; przyłączył się do skrajnej lewicy i należy do jej mówców najśmielszych i najradykalniejszych. Ogłosił drugiem kilka zbiorów poezji, p. t. „La petite musique” (1877); „Poèmes de prison”; „Les soirs de bataille” (1882); „Les jours de combat” (1883); „Les Evocations” (1885); „Madame Phaëton” (1888); „Poésies choisies” (1892). Żona jego zastrzeliła z rewolweru w 1884 w pałacu sprawiedliwości literata Morin, którego oskarżała o potwarz; sąd przysięgłych uniewinnił ją w r. 1885.

### Huguier Piotr Karol (* w Sézanne [Szampania] d. 4 września r. 1804 — † w Paryżu d. 12 stycznia r. 1873), lekarz, szczególnie zasłużony jako chirurg i ginekolog. Wykształcenie otrzymał w Paryżu, gdzie w r. 1833 został profesorem, w roku zaś 1835, osiągnąwszy rok przedtem dyplom doktorski, profesorem przybrannym (agrégé) wydziału lekarskiego paryskiego. W r. 1836 zapisano go w poczet lekarzów Biura centralnego; w r. 1840 otrzymał oddział chirurgiczny niewieści w szpitalu Lourcine; w r. 1847 takież samo stanowisko zajął w szpitalu Beaujon i pozostawał na niem do r. 1866, w którym, jako chirurg honorowy szpitali paryskich, ustąpił z niego. W r. 1863 został także profesorem w Szkole sztuk pięknych; również był lat wiele chirurgiem aszarza Napoleona III. Podczas obłężenia Paryża w r. 1870/1 stał na czele ambulansów „des Beaux-Arts” i „Saint-Augustin”, podczas Kommuny zarządzał oddziałem chirurgicznym w szpitalu Charité. Umierając, poczynił zapisy dość znaczne Akademii medycznej, której był człoukiem, oraz Towarzystwu chirurgicznemu i Szkole sztuk pięknych. W początku zawodu swego H. zajmował się głównie anatomią i fizyologią i rozwinął w kierunku tym działalność pisarską wcale znaczną. Później, gdy w r. 1840 wszedł do szpitala Lourcine, pracać zaczął przeważnie nad ginekologią. W r. 1843 wynalazł sondę maciczną, którą wszakże opisał dopiero znaczuie później, w pracy „De l'hystérométrie et du cathétérisme utérin etc.” (Paryż 1865), co stało się powodem, że gineko-

474

Hulajpol — Hulakovsky Jan Ewang.

rzekę trwała cały miesiąc. Pod miastem Tus, położonem w pobliżu Meszedu, połączył się z odziałem Kitubuki, uwolnił po drodze Demawend od tyrana Sohaka i zdobył następnie Szadiz. Pokonawszy Izmaelitów, w marcu 1257 posunął się do Hamadanu (Ekbatany), słynnej stolicy starożytnych Medów. Tu zajął się wzmocnieniem swych sił zbrojnych i zaopatrzeniem się w narzędzia do walenia murów, aby potem uderzyć na Bagdad, rezydencją Kalifa. Owczesny Kalif Mostassim, człowiek nieudolny, gnuśniejący w otoczeniu artystów i poetów wraz ze swymi wodzami, dał się uwieść podstępnym namowom wezywa i zmniejszył w tym czasie liczbę swych wojsk ze stu tysięcy do dwudziestu, co wraz z namowami tegoż wezywa osmiliło H-a, który przeceniał jego potęgę, do przyśpieszenia kroków nieprzyjacielskich. Po kilkunastodniowem obężeniu Kalif dał się nakłonić do ogłoszenia w mięsie, że H. daruwa życie tym, którzy złożą broń i udadzą się do obozu Mongołów. Wskutek tego mieszkańcy w znacznej liczbie dali się uwieść obietnicom, zostali jednak wymordowani, a Mongowie wpadli do miasta (13 lutego 1258), szerząc zniszczenie, oszczędzając atoli domy chrześcian. Po zdobyciu Bagdadu i obaleniu Kalifatu udał się H. do miasta Chanekinu dla połączenia się z resztą swej hor dy; stał się też wkrósce panem na obszarze pomiedzy rzekami Oxus i Tygrysem; w myśl rozkazów wielkiego hana miał jeszcze zdobyć Mezopotamię i Syryę, pozostające pod panowaniem dynastyi Ajubitów. H. ruszył dalej we wrześniu 1259. Dotarł do Diarbekru, opanował miasto Dżezireh nad Tygrysem, a jeden z wodzów jego zdobył Amid (Tigranocerta). Opanowawszy całą Mezopotamię, H. przeszedł na drugą stronę Eufra tu, zdobył Menbedż (Hieropolis) i kilka innych miast w pobliżu rzeki, nareszcie obległ Aleppo, które wziął po kilkunastodniowym szturmie (25 stycznia 1260 r.), a więc stał się panem Syryi. Otrzymawszy wiadomość o śmierci Mangu, po wrócił do Mongolii, w Syryi zaś ustanowił urząd kadima, w Aleppo pozostawił namiestnika i kommissarza mongolskiego, a chrześcianom in Damaşku zapewnił szczególną opiekę i wolność wyznania. Zwycięskie odparcie przez Egipcyan najazdu Kitubuki (3 września 1260) położyło kres dalszym krokom zdobywczym Mongołów. Po śmierci następcy Mangu, Algui'ego, i objęciu tronu wielko-hańskiego przez Kubilaja H. otrzymał samodzielne rządy nad zdobytemi przez siebie obszarami, które się ciągnęły od rzeki Oxus aż do granic Egiptu, oraz tytuł Il-hana (Il w narzeczu Dżagatai, tureckiem i perskiem — naród, stępiłem, podług innych il—wielki); rok 1264 spędził naوردzaniu swego państwa i podziela władzy pomiędzy swych sześciu synów. Państwo to obejmowało następujące prowincye: Chorasan ze stolicą Niszapur, Irak-Adżem czyli Beladal Dzybal (kraj górzysty) ze stolicą Ispahan,

Irak Arabi ze stolicą Bagdad, Azerbejdżan z Tabrysem, Churistan z Tostarem (dziś Szuster), Fars z Szyrazem, Diar-Bekr ze stolicą Mossul i Rum ze stolicą Konieh (Iconium). H. jak i żona jego Dokus-Chatun, darzył szczególnemi względami chrześcian, którzy też nieraz gościli na jego dworze i otrzymywali nawet niego ofiary na budowę kościołów. Względ, okazywane chrześcianom, zwróciły na niego uwagę papieża Aleksandra IV, który w r. 1261 wzywał go do przyjęcia chrztu. H. zajmował się astronomią, a słynny Nasr-ed Din dedykował mu swe tablicę astronomiczne. Z czasów rządów jego dochowały się monety srebrne i miedziane. Na wcześniejszych znajdują się dwa napisy: mianowicie imię Mangu i H. z tytułem hana, na późniejszych zaś jeden: H. z tytułem Il-hana.—H. H. Howorth „History of the Mongols” (cz. III, Londyn 1888); D’Ohsson „Histoire des Mongols” (wyd. 2-e Amsterdam 1852; t. IV). J. B.

Hulajpol, dwie obszerne osady w gub. Jekaterynosławskiej, jedna w powiecie Wierchnie-dnieprowskim, druga w Aleksandrowskim, obie słynne z jarmarków; w powiecie Maryupolskim tejże gubernii znajduje się kolonia polska Hulajpol. Prócz tego dwie wsi tejże nazwy leżą w południowej części gubernii Kijowskiej: jedna w powiecie Niżnogródzkim nad rzeką Tykiczem (tu znajduje się wielka mogiła, zwana Wyzyrską), druga (zwana inaczej Janopol) w powiecie Czehryńskim nad rzeką Wysią, tutaj też występują liczne dawne mogiły, gdyż H. był stacyją kresową, za którą zaczynały się już tak zwane Dzikie Pola. W. N.

Hulakovsky Jan, pisarz czeski (* 1804 r. w Niemieckim Brodzie—† 1877 tamże). Nauki gimnazyalne odbył w mieście rodzinnem, filozofią studyował w Pradze. Skutkiem głuchoty nie mógł zająć katedry profesorskiej i poprzaść musiał na skromnym obowiązku kopisty starych rękopisów naprzód w Muzeum (1830), a po roku praktyki — w archiwum gubernialnem. Z doświadczenia tam nabytego napisał „Zkraceni slov, uživaná v rukopisech a listinách zvláštět latinských středniho věku, pak i českých a sturoslovanských, jak kyrilici tak glagolitou pisanych, anobrž némeckych” (Praga 1852). Po r. 1843 H. opuścił służbę w Muzeum, a w 1846 został kancelistą archiwum gubernialnego. Prowany w wir wypadków r. 1848, jako członek „Svornosti”, przez dwa dni był więziony. Od r. 1853 mieszkał w mieście rodzinnem na wypoczynku. Wiele artykułów ogłosił w czasopismie „Murejuik”, a między innemi „O přesvoře časoslov stržednich v činná” (1845); „O původa a proměnách jmen rodnich” (1860). Pisywał także: „w „Květach”, w „Památki archaeologicke”, w „Neues Lausitzer Magazin” i inn. *

Hulakovsky Jan Ewangielista, profesor i pisarz czeski (* 1834 w Niemieckim Brodzie). Nauki gimnazyalne ukończył w mieście rodzin-

Hulczyn — Hulewicz Jan.

475

nem, poczem w Radziejowicach odbył studia teologiczne i przyjął święcenia kapitańskie (1857). Następnie był wikarym w Taborze, 1864 katecheta w szkole głównej, a r. 1872 został profesorem religii oraz języków nowożytnych w Trzeboni. Po zniesieniu gimnazyum trzebońskiego, przeniesiono go do szkoły realnej w Śmichowie. Działalność go literacka bardzo rozległa i różnorodna; pisał powieści obyczajowe i historyczne, powiastki i drobne wiersze dla młodzieży; głównie wszakże uprawiał teologię, pedagogikę i dydaktykę. Do pierwszego działu należy wiele kazań, katechizm, obrazy biblijne, Modlitewnik dla szkół średnich i inne. Z zakresu dydaktyki i pedagogiki wspomnieć wypada wiele prac odnoszących się do teoryi języka francuskiego, jako też „Naše přislovi v moderních jazykach” (1885) i „Česka přislovi srovnána s přislovimi moderních a klass. jazyků” (1891). Z francuskiego przełożył Telemaka Fenelona, niektóre bajki Lafontaine’a, Renego Chateau-brianda, Życie Chrystusa Didona. W roku 1892 został zamianowany notaryuszem księdza-arcybiskupa.

Hulczyn, miasteczko na Szląsku pruskim, w reġencyi Opolskiej, w powiecie Raciborskim, o 24 km. na południo-południo-zachód od Racibora, o 1 km. od granicy austryackiej, nad rzeką Opą, lewym dopływem Odry; komora celna, browar, wyrób pończoch; około 8 000 m.-ców. W. N.

Hulda, bogini germańska, ob. Holda.

Hulewicz, herb polski z nadania. Na tarczy šćiętej, w polu górnem, złotem — orzeł dwugłowy, czarny; w dolnem, czerwonem — trzy lilie złote: jedna i dwie. Nad hełmem, w koronie szlacheciej—orzeł czarny, dwugłowy. Nadany Jakóbowi Michałowi Hulewiczowi, radzcy sału szlacheciego w Galicyi, w dniu 10 stycznia 1785 roku, z przydomkiem von Liliënfeld. — Żrótła: „Poczet szlachty galicjyskiej”; Hefner; Borkowski; D. Ostrowski.

Fig. 81. Hulewicz (herb).

Hulewicz Wojutyński Sylwester, prawosławny biskup przemyski w XVII w. († 1645). Był mnichem bazyliańskim. Na biskupa konsekrowany został bez przywileju królewskiego. Już jako biskup w r. 1637 urządził najazd na oddane Krupeckiemu przez Władysława IV dwie unickie cerkwie i monaster Zbawiciela. W tym gwałcie publicznym H. sam bierze czynny udział: rani, zabija, depce Najśw. Sakrament. Skazanego wyrokiem trybunału Piotrkowskiego na in-

famię uwalnia niebawem sejm z r. 1640 i na biskupstwie potwierdza. Podobne napady na Krupeckiego powtarzał H. jeszcze w latach 1640 i 1643. W r. 1642 był obecny na synodzie w Jassach pod patryarchą konstantynopolskim, Parteniuszem, gdzie wraz z innymi biskupami potępił błędy Cyryla Lukarysa. Ostatnie wygnany z kraju, w r. 1643 umarł na Wołyniu w Kamieniu w dwa lata później. — Por. Dobrzański „Korotkaja wiedomost’ istoryczeskaja o episkopach ruskich w Peremyszli” i Pętesz „Geschichte der Union der russischen Kirche mit Rom”.

Hulewicz Wacław, kasztelan bracławski, syn Jerzego, podkomorzego łuckiego, poseł z Wołynia na sejmy 1641 i 1645 r., deputat na trybunał koronny w r. 1643, w 1649 został podsedkiem łuckim. Posłował jeszcze w r. 1651; następnie, walcząc pod Cudnowem z Szeremetiem, postrzelony z działa „niemałą zdrowia odniósł ujmę”. Elekcję Michała Korybuta pisał „salvis juribus ecclesiae catholicae romanae”. Był również na elekcyi Jana Sobieskiego (1674). D. 11 marca 1676 został mianowany kasztelanem bracławskim po Stefanie Ledochowskim. J. B.

Hulewicz Aleksander Gabryel z Wojytyna (pierwsza połowa XVIII wieku), gramatyk i chronograf, wyszedł z kraju, miał związki z dworem pruskim, którego ministrom i urzędnikom dzieła swoje, po łacinie pisane, dedykował. Był profesorem w Lejdzie. Wydał naprzód rzecz o konjugacyi hebrajskiej: „Notae characteristicae conjugationum linguae sanctae” (1733), potem gramatykę grecką: „Institutiones linguae graecae” (1746), wreszcie chronologię od stworzenia świadstwo z zgonu Messyasza, opartą na Biblii: „Chronologia sacra annorum 4034 in sex notabiles epocahs distributa” (1757 we Frankfurcie i Lipsku). P. Chm.

Hulewicz Jan (* 24 stycznia 1722 roku — † ? ), kaznodzieja, wstał do zakonu jezuitów r. 1738; wysłuchawszy filozofii w Kaliszu, teologii w Krakowie, uczył teologii w Przemyślu przez lat 9, potem był w Rzymie od roku 1765 do 1770 cenzorem ksiąg z assystencyi polskiej. Losy jego dalsze nieznane. Wydrukował: „Ora-tio funebris de laudibus... Patris Aloysii Centurioni, praepositi Soc. Jesu” (1758); „Pamiątką uroczystości N. Matki cudami sławnej w kościele jarosławskim” (1759); „Kazanie o poświęceniu kościoła pod imieniem... Antoniego Rozwadowskiego” (1760). Pomijając drobniejsze piśemka, wspominamy o obszernym wykładzie prawa kanonicznego, wyd. w Przemyślu p. t. „Examen ecclesiæsticum... ad praxistum ordinandis, confessariis et parochis... succincta methodo reductum, usibusque tam examinatorum quam examinandorum accommodatum” (1768). Od str. 345—356 pomieścił tu po polsku wskazówki p. t. „Informacya o pokrewieństwie i powinowactwie — imiona pokrew-

476

Hulewicz Andrzej — Hull.

nych — wyjaśnione rodzaje powinowactwa". — Por. K. Estreichera „Bibliogr. polska" (t. XVIII str. 312, 313. P. Chm.

Hulewicz Andrzej na Drozdniach (dru-
ga połowa XVIII), sędzia inowrocławski, wydał
„Zbiór powinności różnych", dedykowany Micha-
łowi Skorzewskiemu, podkomorzemu poznańskie-
mu (1788). Znajdują się tu także mowy pogrze-
bowe oraz „Opis ożenienia Sokółowskich, trzech
braci rodzonych". — Por. K. Estreicher „Bibliogr.
polska" (t. XVIII str. 310). P. Chm.

Hulewicz Benedykt z Drozdeń (* 1750 roku—† w kwietniu 1817 r.), jowialista, mówca i wierszopis, syn Kazimierza i Magdaleny z Leńkiewiczów, urodził się w Ujłowie pod Krystyno-polem (obecnie w Galicyi). Kaształcił się w kollegium lwowskiem u jezuitów; gruntownie poznal język grecki, łaciński i cerkiewno- słowiański. Królik Rusi, Franciszek Salezy Potocki, od którego Ujtów był dzierżawiony, wziął Benedykta za towarzysza dla swego syna, Szczęsnego, i wysłał ich obu w licznem towarzystwie służby i dyrektora, księdza Wolfa, po tragicznej katastrofie z Gertrudą Komorowską, na „wojaž": byli w Wiedniu, Szwajcaryj, Paryżu. Wrócili w końcu 1772, po śmierci Franciszka Salezego Potockiego. H. przywiązał się do Szczęsnego i był jego nieodstępnym towarzyszem, a ze względu na magnata, doznawał i on faworów dworu. Podobno król chciał go zrobić metropolita unickim. Ab H. nie czuł powołania: prorzestał na tytule podkomorzego J. K. Mości. W r. 1778/9 był deputatem na trybunał koronny z województwa Czernichowskiego; wygłosił i wydrukował mowę do N. Pana podczas audycyji imieniem trybunału (1778), oraz „Odę w dzień limity trybunału” (1779). Jako pisarz ziemskiłowodzimierski miał dwie mowy na sessiy sejmowej „przy examinationie Rady nieustającej” (23 i 25 października 1786). Podczas sejmu czteroletniego, jako jeden z postów wołyńskich, zabierał głos kilkakrotnie r. 1788, 1790 i 1791, zawsze występując jako zwolennik aliensu z Rossyą, jako przeciwnik reform projektowanych i przeprowadzanych przez stronnictwo przeciwne. Jedna z mów (15 listopada 1788) stała się głosną z powodu koncowych słów: „Bardzo-by dobrze Rzplitej, gdyby zerwała aliens z retoryką, a zawarła go z logiką”. Jeżeli H. nie miał myśli ubocznej, allegorycznej na celu, a chciał tylko napiętnować rozwlekłość mów i rozpraw, słowa te były bardzo trafne, lubo mogły się i do jego oracyj zastosować. Po ogłoszeniu konstytucyji trzeciego maja, H. zaniósł do akt trybunałskich lubelskich manifest przeciwko niej, wraz z Pinińskim i stolnikiem Czartoryskim, posłami wołyńskimi, jak i on. — Jako poplecznik Szczęsnego Potockiego, przystał do Targowicy i sam nieledwie redagował wszystkie jej rozporządzenia. Po drugim podziale kraju udało się do Lwowa, ale po roku 1794 wrócił do dzierżawionej od Potockiego wsi

Zabuża w powiecie Winnickim, a niebawem po-
tem zadzierżawił w kluczu humańskim trzy wio-
ski: Berestowice, Cebermanówkę i Jarowatkę.
Z chłopami obchodził się po ludzku i miał na-
met z tego powodu zajście z sąsiadami, którzy
utrzymywali, że H. bałamuci im poddanych. Po
śmierci Potockiego, nie lubiąc jego trzeciej žo-
no, Zofii, zerwał z Tulcznym, a wydzierżawił
od hetmanowej Rzewuskiej dużą wieś, Glińsk,
w powiecie Winnickim, a pod koniec życia na-
był na własność wioseczkę Stodulec, pod Barem
położoną. Był wesołego usposobienia, nietylko
za młodu, ale i w starości; należał do tego ro-
dzaju jowialistów, którzy grą fizyognomii, gesta-
mi, tonem mowy bardziej rozśmieszają, aniželi
dowcipem słowa. H-owi do wywoływania śmie-
chu dopomagała jego brzydka, komiczna postać;
popisywał się tłustemi konceptami, które druga
zona Szczęsnego Potockiego lubiła; umiął naśla-
dować głosy i zachowanie się różnych zwierząt.
Gdy brał za pióro, werwa jego stygła; nietylko
w tem, co pisał do druku, ale i w listach pry-
watnych widać wysiłek, gmatwaninę, sadzenie
się na dowcip. O korrespondencyi jego mówi
A. Rolle: „Aż smutno ją czytać, jak po grudzie,
ni ładu, ni składu w niej ni dojrzeć-i chyba
jeden-jedyny testament, pod wrażeniem powa-
nem układany, zasługuje na zaznaczenie”. W li-
teraturze zapisał się on głównie jako tłomacz
Owidyusza, śpiewaka miłości zmysłowej. Dwa
jego utwory przełożyl: „O sztuce kochania”
(Warszawa 1785) i „Elegij miłosnych księg trzy”
(Lipsk b. r., Warszawa 1791). Pierwszą księgę
tych Elegij dedykowały księciu Adamowi Czarto-
ryskiemu, dwie drugie Szczęsnemu Potockiemu
„nie jako ofiarę wybornego gustu i poezyi, lecz
jako płód wolnej myśli i tej swawoli, którą,
wieśniakując ze mną po Ukrainie, cenisz i ba-
wisz się...”. Przekłady te dziś nam wydają się
lichemi, ale spółczesnym podobały się, jak tego
dowodzą nowe ich wydania w r. 1805 i 1810,
oraz zdanie F. Bentkowskiego, że H. „gładkim
wierszem” przetłomaczył Elegie miłosne. — Por.
A. Rolle „Opowiadania historyczne” serya III
(tom I, 79—125); H. Rzewuski „Mieszaniny oby-
czajowe” tom I, rozdział pod tytułem „Bardowie
polscy”. P. Chm.

Hull, właściwie Kingston-upon Hull, mia-
sto w Anglii wschodniej, w hrabstwie York, na
lewym, to jest północnym, brzegu szerokiego
uścia rzeki Humber, przy uściu doń rzeki H.
o 37 km. od morza Północnego, o 50 km. na
południo-wschód od Yorku. Nad miastem panu-
je cytadella z koszarami i magazynami wojsko-
wemi. Ulice są po większej części wązkie
i brudne. Na rynku stoi kościół św. Trójcy
w r. 1312 i posąg Wilhelma III na koniu, oraz
kolumna na pamiątkę filantropa Wilberforce'a, uro-
dzonego 1759 r. w H., który przyczynił się do
zniesienia niewolnictwa Murzynów. Trzy wiel-
kie parki, ogród zoologiczny i botaniczny, mu-

478

Hüllmann Karol — Hülsse Juliusz.

leyranda o poparcie u Ludwika XVIII, który
jednak wecale widzieć go nie chciał. Podczas
Stu-Dni był gubernatorem Paryża. Skazany na
wygnanie w r. 1816, błąkał się po Belgii
i Niemczech, zajmując się spekulacyjami handlo-
wemi; w 1819 dostał pozwolenie na powrót do
Francyi, gdzie umarł w niedostatku, zupełnie
ocienniały. Zostawił broszurę, w której stała
się zrzucić z siebie odpowiedzialność za zamor-
dowanie księcia d'Enghien, p. t. „Explications
offertes aux hommes impartiaux au sujet de la
commission militaire instituée en l'an XII pour
juger le duc d'Enghien” (Faryż 1823).

Hüllmann Karol Dietrich (* w 1765 r.
w Erdeborn pod Eisleben—† w 1846 w Bonn),
profesor ekonomii, statystyki i historyi na uniw-
ersytetach niemieckich. Pierwiastkowo, po ukoń-
czeniu studyów w kilku wszechnicach, założył
w Bremie szkołę handlową, następnie obejmo-
wał kolejny katedry w uniwersytetach: we Frank-
furcie, Królewcu i Bonn. Konserwatysta z przek-
konań politycznych, nie przenosił jednak do wy-
kładów, ani do prac swych, pierwiastków ten-
dencyjnych. Szczególniej zasłużył się jako au-
tor wielu poważnych monografij historyczno-
ekonomicznych. Z dzieł jego zasługują na uwagę:
„Historische und staatswirtschaftliche Un-
tersuchungen über die Naturdienste der Gutsunter-
thauen nach fränkisch-deutscher Verfassung
die Verwandlung derselben in Gelddienste”
(Berlin 1803); „Deutsche Finanzgeschichte des
Mittelalters” (Berlin 1803); „Geschichte des
Ursprunges der Stände in Deutschland” (1806—
1808); „Geschichte des byzantinischen Handels
bis zu Ende der Kreuzzüge” (1808—dzieło na-
grodzone); „Ursprünge der Besteuerung” (1818);
„Städtewesen des Mittelalters” (4 tomy, Bonn
1825—26. Jest to kapitalne dzieło H-a, jedno
z najlepszych źródeł do poznania ustroju han-
dlowego i przemysłowego miast średniowiecz-
nych; w tomie 4-ym są bardzo zajmujące opisy
życia i zwyczajów mieszczanstwa owoczesnego);
„Staatsverfassung der Israeliten” (Lipsk 1834);
„Handelsgeschichten der Griechen” (Bonn 1839;
równiež doskonały podręcznik do poznania hi-
storyi handlu Grecyii); „Staatswirtschaftlich-
geschichtliche Nebenstunden” (Bonn 1843; za-
wiera między innemi rozprawy o biletach ban-
kowych, o historyi banków, o bankach emissyj-
nych i żyrowych i t. p.).
St. A. K.

Hulot Stefan Helena Konstantyn, hra-
bia d'Osery, baron, marszałek polny (* 1783—
† 1852). W 1789 zaciągnął się do armii Reń-
skiej, później został adjutantem generała Mo-
reau, który ożenił się z jego siostrą. Odbył na-
stępnie kampanię niemiecką i w bitwie pod Es-
ling stracił prawą rękę. W 1809 otrzymał ty-
tuł barona. W 1812 walczył w Rossyi, w 1814
przeniesiono go w stan spoczynek. Przeszedł wtedy
do wojska rossyjskiego w stopniu generała-ma-
jora jazdy. Po Restauracyi wrócił do wojska

francuskiego, w stopniu marszałka polnego, i był
sekretarzem generalnym wielkiej kancelaryi Le-
gii honorowej. W 1816 otrzymał tytuł hrabiow-
ski, a w 1825 dymissę w stopniu generała-po-
rucznika. W lipcu 1830 powołano go znów do
służby czynnej i mianowano kommendantem de-
partamentów: Calvados, l'Orne i La Manche;
w tym charakterze eskortował Karola X i ro-
dzinę królewską do Cherbourgą. W 1837 opu-
ścił szeregi ostatecznie.

Hüls, miasteczko w Prusach Nadreńskich,
w regencyi Dusseldorfskiej, o 6 km. na wschód
od Kempen; stacja kolei żelaznej z Crefeld do
Kempen; około 5 500 m-ców. Kopalnie żelaza,
fabryki wstążek.
W. N.

Hülsen Chrystjan, filolog klasyczny, ur.
29 listop. 1858 w Charlottenburgu; studjował
filologię w Berlinie, następnie od r. 1885 prze-
bywał w Rzymie jako stypendysta niemieckiego
Instytutu archeologicznego w Włoszech («Insti-
tuto di corrispondenza archeologica», założony
1829 r. w Rzymie; 2-gi oddział tego Instytutu
utworzony w Atenach 1874 r.). Po powrocie był
przez dwa lata nauczycielem gimnazjum w Ber-
linie i Grosslichterfeldzie; w 1887, przy nowej
organizacji instytutów archeologicznych, z któ-
rych każdy, zarówno rzymski jak ateński, pod-
dany został zarząd dwuch sekretarzy, H-a
powołano na drugiego sekretarza instytutu rzy-
mskiego. Jeszcze jako stypendysta w Rzymie
a następnie po powrocie do Berlina brał udział
w wydaniu, wspólnie z Henzenem i G. B. Rossi'm,
napisów łacińskich miasta Rzymu (1880 r. tom VI
wydawnictwa Akad. berliń. «Corpus Inscriptionum
Latinarum»; część 2-ga 1882; cz. 3-a 1886; cz.
4-a 1894; cz. 5-a 1885). Wiele prac drobniej-
szych ogłaszał w czasopismach, wydawanych
przez Instytut archeol. w Rzymie, mianowicie
w kwartalniku p. u. «Mitteilungen des Keith-
letino della commissione archeologica comu-
nale» i w innych. Wydał nadto: „Varronianae
doctrinae quaenam in Ovidii fastis vestigia ex-
stent” (Berlin 1880); „Das Septizonium des Sep-
ttimius Severus” (t-że 1886); „Die Alliaschlacht”,
studjum topograficzne (wspólnie z P. Lindnerem,
Rzym 1890); „Das Forum Romanum” (t-że 1893)
i „Formae urbis Romae antiquae” (wspólnie
z H. Kiepertem; Berlin 1896).
A. A. K.

Hülsse Juliusz Ambroży, technolog (* r.
1812 w Lipsku — † 1876 w Dreźnie). Studyo-
wał w Lipsku i Freiburgu matematykę i nauki
przyrodnicze; r. 1834 był nauczycielem w Lip-
sku, 1840 został profesorem i dyrektorem kró-
lewskiej szkoły rzemieślniczo-naukowej w Chem-
nitz, 1850 — profesorem politiekiki w Dreź-
nie. R. 1863 był prezesem deputacyi technicz-
nej w ministeryum spraw wewnętrznych. Napi-
sał: „Allgemeine Maschinen-Encyklopädie” (Lipsk
1839—44, 2 tomy z atlasem); „Sammlung ma-

Hultst — Hultsch Fryderyk.

479

thematischer Tafeln" (tamże 1840, wyd. 2-е 1849): „Die Kammgarnfabrikation" (Sztutgard 1861); „Die Technik der Baumwollspinnerei" (tamże 1863). Oprócz tego od r. 1834—50 brał udział w wydawnictwie „Polytechnisches Zentralblatt" i pracował nowe wydanie stereotypowe Logarytmów Vegi („Grosses Freiherrn v. Vega Logaritmisch-Trigonometrisches Handbuch"). R.

Hultst, miasto w Hollandyi, w prowincyi Zee-
land, o 26 km. na północo-zachód od Antwer-
pii, na kolei żelaznej Mecheln-Terneuzen, na
granicy belgijskiej; urząd celny, kościół gotyc-
ki. H. wiele ucierpiało w czasie wojny z Hisz-
panią o niepodległość. Około 2 500 m-ców. W. N.

Hultst Maurycy Lesage d'Hautecoeur
d'H., prał, i polityk francuski (* w Paryżu
1811). Wyświetony w 1865, przebywał przez
czas jakiś w Rzymie przy krewnym swym Mgr.
de Mérode, był następnie wikaryuszem parafii
Belleville. Podczas wojny z Niemcami służył
kako kapelan wojskowy; w 1875 został wikary-
szem generalnym dyecezyi Paryskiej i archidya-
konem Saint-Denis, potem—rektorem Instytutu
katolickiego, który sam zorganizował. Jest zna-
komitym kaznodzieją; w 1890 zastąpił O. Man-
sabré na kazalnicy w Notre Dame podczas po-
stu wielkiego. W 1892 zasiadł w Izbie posel-
skiej jako przedstawiciel dep. Finistère. Nale-
ży do prawicy legitymistycznej; był jednym
z przywódców odłamu stronnictwa katolickiego,
który nie chciał wysłuchać napomnień Leona
XIII do duchowieństwa francuskiego, zalecają-
cych pogodzenie się z rządem republikańskim
i oddzielenie interesów religijnych od monarchii.
Bardzo inteligentny i bardzo czynny H. przyczy-
nił się wielce do utworzenia Towarzystwa św.
Tomasza z Akwinu w celu zachęcenia do stu-
dyłów filozoficznych i zrobił co mógł, aby pchnąć
duchowieństwo na drogę studyów naukowych,
a tak dawno zaniedbanych przez nie.—Napisał:
„L'Instruction obligatoire" (Paryż 1872); „Vie
de la mère Marie-Thérèse" (1872); „Les Appa-
ritions libéristrices. Jeanne d'Arc" (1876); „Que
vont devenir les facultés libres?" (1880); „Le
Droit chrétien et le Droit moderne" (1886);
„Vie de Just de Bretenières" (1889); „Mélanges
oratoires" (1891, 2 tomy); „Mélanges philoso-
phiques" (1892); „La Question biblique" (1893);
„Conférences de Notre-Dame" (1890—93, 4 tomy).

Hultaje — w prawodawstwie polskiem toż
samo co ludzie bez stałego zamieszkania i za-
jęcia, zbiegi, włóczęgi, żebracy, łotrzyki i gwał-
townicy na drogach publicznych, przestępcy,
ukrywający się po spełnieniu lub podejrzani
o spełnianie przestępstw. W prawodawstwie Ka-
zimierzowem do kategoryi tej niepewnej ludności
zaliczano i szlachtę, która się zdzierstwem, na-
pastnictwem lub rozbojem trudniła. W XIV w.
obejmowano ich wszystkich wyrazem vagabundus,
przy jednoczesnem używaniu i polskiego goło-

ta (hołota). W XV wyodrębniała się w łacińskich
statutach nazwa *profugus* — zbieg specyalnie na
zbiegłego kmiecia, chłopa. W XVI (1593) zastąpiła
ją polska hultaje, hultajstwo, aby w XVIII
stać się już powszechną. Blizkoznacznymi lub
nawet tożsamymi z Hultajstwem byli w w.
XVI Lóžni ludzie. H-m w mieście był każ-
dy, kto przebywał w niem, nie byłąc w rze-
miośle, w służbie, na stałem komornem co naj-
mniej od roku, wreszcie każdy kto nie miał stałego
zajęcia i niespokojnie się zachowywał. Na wsi
za H-a uważano każdego, kto ani na zagrodzie,
ratajstwie, karczmie, młynie lub ogrodzie wy-
dzierżawionym nie siedział, ani osiadłym podda-
nym nie był, do rodziny jego nie należał i
wreszcie kto nie zostawał w służbie dwor-
skiej. H-m był każdy chłop bez „listu odpraw-
nego" i żołnierz z prostego komputu, który tu-
łał się bez „abszeytu" od officera; takiego nazy-
wano też i drabem. Każdeho H-a miał obo-
wiązek w prawie ziemskiem starosta, w miej-
skiem burmistrz z wójtem chwytać i sądzić. Za
przechowywanie i przetrzymywanie H-ów prawo
nakładało wysokie grzywny (100 marek). H-a,
przyjętego na wieś, każdy obowiązany był za-
prządz bezzwłocznie do pracy, wyczekując z zgło-
szenia się jego pana, wrazie gdy był zbiegłym
poddanym. Po ukrywającego się w mieście się-
gało ramię starosty; nawet zamieszkiwanie od
roku nie chroniło od wydania. Na H-ów uchwa-
lano pogłówne. Co do zbiegów ze wsi zasad-
niczym jest Statut 1532 r., potwierdzony przez
konstytucyje 1593 r. H-m mogła być tak do-
brze kobieta jakmışczna; był nim i syn pod-
danego, uciekający od ojca.—Pochodzenie wyra-
zu zob. u Karłowicza „Słownik wyrazów obcego
a mniej jasnego pochodzenia".

Hultsch Fryderyk, filolog i badacz staro-
żytności klasycznych, ur. 22 lipca 1833 w Dreź-
nie; kształcił się w tamtejszej szkole św. Krzy-
ża, następnie studjował filologję w Lipsku
(1851 — 55), r. w 1857 był tamże adjunktem
w szkole św. Mikołaja, w 1858 r. nauczycielem
gimnazjum w Ćwikowie, 1861 r. w szkole św.
Krzyża w Dreźnie, następnie w 1868 rektorem
teże szkoły, którą w ciągu dwudziestoletniego
zarządu swojego zmienił w podwójne gimna-
zjum o 16 u klasach; w 1889 wyszedł do eme-
rytury. Obok zajęć pedagogicznych pracował
także naukowo, przeważnie nad dziełami mier-
niczemi starożytnych matematyków i krytyką
tekstów dzieł tych pisarzy.—Wyniki prac swo-
ich ogłosił w dziełach następujących: „Griechi-
sche und römische Metrologie" (Berlin 1862;
wyd. 2-e 1882); „Scriptores metrologici graeci
et romani" (Lipsk 1864—66, 2 tomy); w opra-
cowaniach krytycznych pism matematycznych:
Herona z Aleksandrji, znakomitego matematy-
ka greckiego, żyjącego w II-im wieku przed Chr.,
p. n. „Heronis Alexandrini geometricorum et
stereometricorum reliquiae" (Berlin 1864), i te-

Humaniora — Humanizm.

481

szedł naturalnym prawem na sukcesorów Stani-
sława Rewery Potockiego, hetmana w. kor.,
który żonaty był z Zofią Kalinowską, córką za-
łożyciela H-a, Walentego, mianowicie zaś na
wnuka jego, Stanisława, wojewodę bełskiego.
Potoccy władali Humańszczyzną aż do r. 1834,
w którym dobra te przeszły do skarbu państwa.
Słynne były swojego czasu humańskie szkoły
bazyliańskie, z których wyszło wielu słynnych
w rozmaitych zawodach ludzi, między innymi
zaś: Bohdan Zaleski, Seweryn Goszczyński, Ale-
ksander Groza, filolog Jeżowski, lekarze Czer-
nicki, Seweryn Gałęzowski i Józef Mianowski,
były rektor Szkoły główn. warsz., oraz malarz
Roman Postępski. Szkoły te zniesione zostały
r. 1831.

Humaniora. Tak się nazywają w Pedagogice
studya starożytności klasycznych (to jest lite-
ratury i sztuk pięknych Greków i Rzymian,
w ogólności zaś ich żywota politycznego, reli-
gijnego i społecznego), które w epoce Odrodzenia,
pod wpływem humanistów, stały się główną
podstawą nietyłko naukowego, ale i ogólnego
wykształcenia wyższego.

Humanista, ob. Humaniora i Humanizm.

Humanitaryzm (od łaciń. *humanus* = ludzki, uprzejmy, *humaniter* = po ludzku, uprzejmie), tak się zwa w ogólności usiłowania natchnione współ-
czuciem dla człowieka, zmierzające do niesienia
pomocy cierpiącym, do opieki nad ubogimi, pielę-
gowania chorych, wychowywania sierot i t. p.;
ma więc H. między innemi także i znaczenie filan-
tropii (ob.).

Humanizm, w znaczeniu kulturalno-dziejo-
wem, jest nazwą, którą nadano odnowicielskim
studyom naukowym i twórczości pisarskiej w do-
bie tak zwanego Odrodzenia czyli Rene-
sansu (ob.). Istota H-u polega z jednej strony
na walce z umysłowem barbarzyństwem, które
widziano w Wiekach Średnich, a zwłaszcza w ich
najcharakterystyczniejszym wytworze umysło-
wym -filozofii scholastycznej, z drugiej strony
zaś na dążeniu do wskrzeszenia w całej pełni
kultury grecko - rzymskiej; ta kultura miała się
stać głównem, jeżeli nie jedynem, źródłem i środkiem do osiągnięcia wyższej ogłady i wytwor-
nego wykształcenia, które znamionuje czystą
naturę człowieczą, i które z tego łowodu już
za czasów Cytcerona Rzymianie oznaczali wyra-
zem „humnitas”. Tym sposobem H. zajął sta-
nowisko wręcz przeciwne kulturze średniowiecz-
nej. Wprawdzie i tam pisarze starożtyni, zwłaszcza rzymscy, nie byli poszli w zupełnie zapo-
mienie, uwzględniano ich w wykładzie szkolnym
(Beda Wielebny, Alkuin, Rhabanus Maurus)
i dzieła ich przepisywano pilnie po klasztorach;
ale wszystko to miało służyć jedynie za tło do
urobienia człowieka według normy chrześciań-
skiej. Teraz poznание i wcbłonięcie starożytно-
ści stawiano za cel główny, chrześciaństwo pod-
porządkowywano klasykom rzymskim i greckim

lub pomijano zupełnie, tak, iż H. możnaby
określić także jako ześwieczenie lub nawet spo-
ganienie wykształcenia i nauki wogóle. Dzi-
wactwo humanistów, ich czasami śmieszna prze-
sada w uwielbianiu świata pogańskiego, tłumaczą
sieg z jednej strony urokiem niezrównanego pięk-
na dzieł klasycznych oraz powabem względnej
noności, jaki one posiadały oబ्हರ्म्यस्यक
pokeń; z drugiej strony zaś — upadkiem duchowym, do jakiego doszli w końcu Wieków Średnich przedstawiciele doówczasowej oświaty i nauki. Jednostronny lub nawet bezmyślny zapłał dla zewnętrz nego piękna, dla tchnących życiem, choć obcych i poniękąd przeżytych, tworów duchą grecko - rzymskiego był naturalną reakcyją przeciwno jednostronnemu zaniedbaniu formy, beztreściwości i suchemu formalizmowi zwyrodniałej scholastyki. — Kolebką H-u były Włochy: tutaj narodzinom nowych studyów towarzyszyła największa radość i upojenie, na territoryum dawnej Italii i Rzymu teraźniejszość najłatwiej wywoływała obrazy i wspomnienia świetnej przeszłości, zachęcając do jej wszechstronniejszego poznania; to też „studia humanitatis” odbijały się tutaj najsilniej w całem życiu umysłowem i praktycznym, budząc nawet niedorzeczne mazruia o zupełnie przywróceniu stosunków starorzymskich. Z Włoch przedostały się zwolna do innych krajów: we Francyi wydały najrychlej wspaniałe owoce naukowe, w Niemczech i Hollandyi puściły korzenie najtrwalsze; gorliwie, choć nie tak powszechnie oddawano się im w Anglii, Polsce, Czechach, Hiszpanii i Dalmacyi. Za epokę humanizmu, pojmowanego jako Odrodzenie studyów klasycznych, uważa się drugą połowę wieku XIV, cały XV i większą połowę XVI-go. Był on zjawiskiem złóżonem i krył w sobie kilka pierwiastków. O ile dążył do dokładnego poznania Starożytności, był, jak każdy badanie historyczne, rzeczą całkiem uprawnioną i nie przestał się nigdy rozwijać w postaci filologii klasycznej, w której stanowi najwybitniejszą epokę. O ile pragnął przerobić ludzi nowoczesnych na modłę starożytną, praca jego musiała być, oczywiście, daremną; nie pomogło usilne ćwiczenie się w łacinie, posuwane aż do wzgardzania mową rodzinną, na nic się nie zdało greczenie i latynizowanie nazwisk, grasujące zwłaszcza wśród humanistów niemieckich: ogół społeczeństw pozostał samym sobą, choć ulegał wpływom grecko-rzymskim. Jako przedmiot nauczania szkolnego klasycyzm przechodził w różnych krajach różne koleje; szeroki użytek robili z niego jezuici; w szkołach świeckich naczenie jego sołoło, to się wzmagało; obecnie panowanie jego jest zachwiane, ale rola nieskończaona. O ile studya klasyczne przyczyniły się do wytworzenia w jednostce samopoczucia, wolności i niezależności alkalnej, skutki ich będą trwały dopóty, dopóki indywidualizm będzie miał swych zwolenników.

Knoykl. Powsz. Iustr. Zebr. 282. T. XXI

61

484

Humanizm.

derlandczyk z pochodzenia, ale z działalności
należący do innych krajów, zwłaszcza do Nie-
miec. Pomimo działalności takich mężów jak
H. Junius (1530 — 75), W. Canter (1541—75),
T. Pulman (1510 — 90, korrektor sławnej dru-
karni Plantina w Antwerpii) i innych, rozkwit
H-u niderlandzkiego przypada właściwie do dobę
późniejszą, po założeniu uniwersytetu w Lejdzie
(1575), którego pierwszym kuratorem był właśnie
typowy humanista, Jan Dousa (1545—1604).
Szereg innych filologów jest bardzo znaczny. —
Pod względem ruchliwości i patryotyzmu huma-
nizm niemiecki najbardziej się zbliża do well-
skiego; w porównaniu z Francją nie wydał on
ale razie tak doniosłych rezultatów naukowych,
ale, organizując na nowych zasadach szkolnic-
two, przygotował posiew dla przyszłych wieków,
które miały uczynić z Niemiec najznakomitszą
siedzibę studyów klasycznych. Oprócz pierwszych
rozglągłęsch zwolenników nowego kierunku: Rud.
Arykoli (1442 — 85), J. Wimpfelinga (1450 —
1528 i bpa J. Dalberga (1455—1503), typowymi
humanistami, krzewicielami przedewszystkiem
światła i czystej nauki, byli: wędrowny nauczyciel
i poeta, organizator towarzystw naukowych, odkryw-
ca „mapy Peutingera", K. Celtis (Celtes; 1459—
1508), autorzy Szańca Humanizmu, H. Busch (1468—
1534), zjadliwy satyryk W. Pirckheimer (1470—
1528), pogromca teologii J. Locher (1471—
1528) i wreszcie dwaj niezapomniani mężowie:
J. Reuchlin (1455 — 1522) oraz nawpóki Hollen-
der, D. Erazm Rotterdamczyk (1465—1536), naj-
większy uczony swego czasu. Pierwszy wła-
rił się nadto jako znawca i obrońca hebra-
szczynny. Przedstawicielem ojowniczego hu-
manizmu, oddanego raczej propagandzie niż nau-
te, był Ul. von Hutten (1488 — 1523), główny
twórca Listów Ciemnych Mężów. Wiek XVI wy-
kazuje znaczny poczet uczonych, którzy z po-
żytkiem pracowali nad starożytnością, choć wie-
dza ich i zdolności nie wykraczały poza średnią
miarę (np. Beatus Rhenanus, H. Glareanus czyli
Loriti, S. Grynaeus, J. Camerarius, Fr. Sylburg).
Jako organizatorowie szkół, uwzględniający no-
we prądy, znani są: R. von Langen (1438 —
1519), F. Melanchthon (1497—1560) i J. Sturm
(1507—89). Głównemi ogniskami H-u były mia-
sta Sztrasburg, Erfurt i Bazylea; w tej ostatniej
miały siedzibę najślynniejsze drukarnie: J. Heer-
wagena, Kratandra i J. Frobena (przyjaciela
Erazma). W rozwoju H-u niemieckiego sztuka
drukarska odegrała wogóle rolę bardzo poważ-
ną. Natomiast reformacya Lutra okazała się dla
niego nieprzychylną. — W Czechach po raz
pierwszy Aeneas Silvius Piccolomini (późniejszy
papież Pius II), a także Jan Młodszy z Rabsztej-
na, od r. 1457 proboszcz wyszehradzki, próbo-
wali odnowić studya naukowe, ale bezskutecznie.
W uniwersytecie praskim po r. 1466 za-
błysło światło nowej nauki, ale już po kilkuna-
stu latach zgasło. Czesi zaczęli jeździć po wy-

kształcenie do Włoch, gdzie też wyrobił się
pierwszy wybitniejszy pisarz i poeta łaciński
Bogusław Hasišteinský z Lobkowie (1462—1510).
Dopiero w w. XVI H. i poezya łacińska zakwi-
tły nadobre. Wśród poetów wyróżnili się szczę-
gólnie dwaj: Jan Hodějovský z Hodziejowa
(1496—1566) i Mateusz Collinus z Chocierzyny
(1516 — 1566); około Collina grupował się cały
szereg poetów. Wydały wówczas Czechy i wy-
bitnego uczonego, mianowicie Zygm. Hrubego
z Jelenia (Gelenius 1497 — 1554), ale ten uległ
prądowi kosmopolitycznemu i osiadł ostatecznie
w Bazylei, tak, iż Niemcy nie bez słuszności
zaliczają go raczej do swoich. — Wspomnimy
wreszcie o Dubrowniku (Raguzie), gdzie
przebywał dłużej Jan Malphagini, i gdzie się
zatrzymywali po drodze uczeni greccy. Ruch
humanistyczny znalazł tu żarliwych zwolenni-
ków, a za dowód tego może służyć znaczny po-
czet poetów łacińskich, jak np. Aelvus Lampri-
dius Cervinus (Crjević 1460 — 1520), I. Gučetić,
Aleks. Cortesius, a zwłaszcza wszechstronnie
uzdolniony M. Marulić ze Spljetu († 1524). H.
chronił Dubrowiczan od zwłoszczenia. — Por. L.
Geiger: Odrodzenie i humanizm w Włoszech
i Niemczech (przekł. St. Mieczyńskiego Warsza-
wa 1896); Iw. Müllers „Handbuch der klass.
Altertums-Wissensch.” (Monachium 1892, tom I);
„Ottův Slovník naučný”. M. Ro.

Humanizm w Polsce. Prąd humanistyczny
przedostał się do nas, nie z Niemiec bynajmniej,
lecz ze swojej ojczyzny, i to wcześniej aniżeli
do Niemiec, bo już w początkach XV wieku.
Nie możemy wprawdzie dotychczas wskazać do-
kładnie, jakiemi drogami, za pośrednictwem ja-
kich ludzi krzewić się u nas zaczął, ale faktem
jest niewątpliwym, iż około r. 1430 posiadali-
my już mężów, którzy nietyłko przyswoili sobie
pierwsze, zewnętrzne cechy stylu humanistycz-
nego, t. j. poprawniejszą łacinę, wzorowanie się
na pisarzach klasycznych, miary wierszowe sta-
rożytne (przedewszystkiem dystych, t. j. he-
ksametr z pentametrem), przejęcie się wspomnie-
niami Grecyi i Rzymu. Przedstawicielami tego
prądu byli, oczywiście, przez długie czas wyłącznie
duchowni, jak: kanonik krakowski Adam
Świnka, profesor medycyny i mówca Jan z Lu-
dziska, ks. Marcin ze Słupcy, kanonik Mikołaj
Łasocki, biskup (w końcu kardynał) Zbigniew
Oleśnicki, który prowadził obszerną korrespon-
dencyę z humanistą włoskim. Eneaszem Silvio
Piccolominim, późniejszym papieżem Piusem II,
i który do kancelarii królewskiej starał się
wprowadzić poprawny i piękny styl łaciński.
Zakupywało rękopisma starożytnych autorów,
jako też pisarzy nowszych開啟kich, jak dzieła
łacińskie Petrarki, Bokkacyusza, Wergeryusza i in.
Akademia krakowska chwilowo między r. 1440
a 1450 żywo się zajmowała uprawą sztuk wy-
zolonych, a szczególnie wymowy na wzór Cy-
cerona; lecz zapał ten rychło ostygł. W 1449

Humanizm.

485

r. z zapisu Mężykowej, wojewodziny ruskiej, utworzone zostało nowe kollegium dla profesora poezyi. Profesor ten miał wykładać traktat Beocyxusza: O pocieszeniu filozofii, utwór Alana ab Insulis z XII wieku „O żałobie przyrody", wierszem i prozą napisany, zbiór anegdot historycznych Waleryusza Maksyma, — a obok tego Wergiliusza, Owidyusza, Horacego i komedye Terencyusza. Z przepisów tych widać, że wydział filozoficzny z r. 1449 nie miał jasnego pojęcia o humanizmie i sprzęgał wyroby średniowieczne z arcydziełami klasycznemi. Układano dystychami przepisy wierszowania łacińskiego, jak Marek z Opatowca w swojem „Mettrificale"; ale pod względem poglądów pozostano w stanowisku średniowiecznym, chciando godzić scholastykę z humanizmem, a raczej, nie wnikając w rzecz głębiej, zestawiono je tylko z sobą. Świadectwem tego są dochowane z XV w. liczne rękopisma, gdzie tuż obok wyjatków ze starożytnego autora albo też humanisty włoskiego znajdujemy traktaty teologiczne, filozoficzne, lub satyry i powiastki pisane barbarzyńską łaciną. Całkowitych rękopismów, zawierających dzieła autorów starożytnych, było w połowie XV wieku jeszcze mało; zazwyczaj znano ich z wyciągów, i te wielokrotnie przepisywano; teologicznych i filozoficznych traktałów średniowiecznych znajdowało się daleko więcej. Tuż obok nich atoli zapisywano w całości albo w wyjatkach średniowieczne satyry z duchowieństwo, nieraz bardzo drastyczne, a dalej poemata miłoszczy Owidyusza i jego średniowiecznych naśladowców, bajki Ezopa, Awiana i innych, głosną „Historyę o Euryalu i Lukrecyi", skreśloną w listach przez wspomnianego już humanistę włoskiego, Eneasza Silvio Piccolominiego. Podobna mieszanina istnieje i w zapisywaniu wierszy łacińskich, oryginalnie w Polsce utworzonych. Obok heksametrów (Dyalog o Zbigniewie Oleśnickim, Ułamek poematu o bitwie pod Koźminem), obok dystychów, słuło naśladujących wzory starożytne, spotykamy także średniowieczne leoniny, t. j. wierszy łacińskie rymowane. Przez długi czas jednym przedstawicielem humanizmu nietylko pod względem humanistycznym, ale także pod względem krytycznego poglądu na scholastykę, entuzyazmu dla poezyi i wymowy starożytnej, wreszcie pod względem sposobu życia, był Grzegorz z Sanoka, obok którego wymienić trzeba jego biografa, nauczyciela synów Kazimierza Jagiellończyka, dyplomatę Filipa Buonacorsi, zwanego Kallimachem, Włocha rodem, lecz przez długi pobyt w Polsce należącego częściowo przynajmniej do dziejów naszego humanizmu. Nie stylem, ale wielu poglądami przypomina humanistów słynny publicysta - polityk, Jan Ostroróg. W r. 1475 już widzimy jaśniejsze pojęcia co do katedry poezyi w uniwersytecie krakowskim. Ustawy przepisują wtedy profesorowi czytanie i objaśnianie samych dzieł

klasycznych: Wergiliusza, Owidyusza, Horacego, Stacyusza, a także komedyj Terencyusza i Plauta, dodając w końcu, że może brać do wykładu i inne utwory poetyckie. I rzeczywście postanowienia te weszły w życie; ale profesorowie poezyi pochodzą przeważnie ze Szląska, jak Wawrzyniec Korwin (Rabe) z Nowego Targu, Jan Aesticampianus (Somerfeldt), Jan Sacranus z Oświęcimia i t. p., lub też noszą nazwiska niemieckie, jak Stanisław Selig z Krakowa Wogóle między r. 1487 a 1490 było znowu znaczne ożywienie w zajęciu się literaturą klasyczną w uniwersytecie krakowskim. Wzmocnił je jeszcze przyjazd głośnego humanisty niemieckiego, Konrada Celtesa, który wykładami swiemi, prowadzoniemi prywatnie, budził niemale zainteresowanie, zwłaszcza wśród bogatego mieszczanstwa w Krakowie, i założył u nas pierwsze Towarzystwo literackie (Sodalitas litteraria), studym klasycznym oddane, niestety, krótkotrwałe. Między r. 1493 a 1498 zasłańiewyjaśniała w swych przyczynach przerwa w wykładach akademickich, mających na celu poetów łacińskich; poprzestawano na komentowaniu średniowiecznych podręczników poetyki. Było atoli społo Włochów humanistów, bawiących przy dworze, było też kilku Polałów (Drzewiecki, Erazm Ciołek), humanistycznie wykształconych, a posadę sekretarzy przy królu lub królowej zajmujących. Z ich-to grona wyszędł pierwszy na naszym gruncie powstały podręcznik wychowania w duchu humanistycznym, jako „List królowej Elżbiety o wychowaniu królewicza” (1502). Wiek XVI jest dobą najwyższego rozkwitu humanizmu u nas. Nie poprzestawano już teraz na prostem naśladowaniu poezyi rzymskiej w języku łacińskim, lecz stosowano naśladowanie to w utworach pisanych mową ojczystą, już-to za pośrednictwem przekładów już też za pomocą dzieł oryginalnych. Zaczęto się uczyć języka greckiego; pierwszym profesorem jego w akademii krakowskiej r. 1511 był Jerzy Liban z Lignicy, ale ponieważ wielu duchowych poczytywało nauczanie grecznyzna za środek siania herezyi, musiał wykładły swe przerwać (głównym jego prześladową był Grzegorz z Szamotuł) i dopiero po latach siedemnastu (w 1528) nanowo je rozpoczął. Następcą jego był Bazyli Goliński, biegły także w języku hebrajskim. Około połowy XVI wieku już nie tylko w akademii, lecz i w wielu szkołach średnich uczono u nas języka greckiego; a jego znajomość posiadają pierwszorzędu nasi poeci, nie mówiąc o filologach takich, jak: Szymon Marycki, Andrzej Nidecki, Stanisław Ławski, Franciszek Masłowski, Jakób Górski, Benedykty Herbest, a w początku Grzegorz Knapski. Byli nawet tacy, co po grecku mówili i pisali, jak Żórawski, Wogóle jednak zauważyć trzeba, że znajomość literatury greckiej nie była rozpowszechniona wśród ogółu ukszałconego, na-wet w w. XVI; prócz niektórych dzieł Arysto-

486

Humanizm.

telesa (Etyki, Polityki, Ekonomiki), przełożonych i pomnożonych rozumnemi dodatkami przez Sebastyana Patrycego, bardzo mało ważniejszych utworów greckich przyswojono językowi naszemu; więcej łłómaczyli ich Polacy na łacinę-dla całej Europy. Łacina natomiast była powszechnie znana; niektórzy utrzymują, że nawet wśród rzemieślników. Ponieważ przez pierwszą połowy wieku XVI ustawy nawet pisano po łacinie, nie mówiąc o użytku dyplomatycznym tego języka, ponieważ następnie Batory nie właował polszczyzną, a Zygmunt III niechętnie się nią posługiwał; więc znajomość łaciny stała się obowiązującą dla każdego szlachcica, nietylko kiedy chciał uchodzić za ukształconego, ale także kiedy do spraw jakichkolwiek publicznych należyć pragnął, lub nawet własne choćby interesa skutecznie popierać zamierzał. Łacińskich też autorów i znakomitszych i w większej liczbie łłómaczono. Pozostała też nauka filologii klasycznej u nas (ob. artykuł w tej Encyklopediyi, p. t. „Filologia klasyczna w Polsce”). Poezya w języku łacińskim jest obita, choć przeważnie ma charakter okolicznościowy i bardziej nazwać się może wierszopistwem, wymową w rytmy łacińskie jęjęta, aniżeli rzetelną poezją. Znamionuje ją uczoność, t. j. przyswojenie sobie i treści i formy poetów łacińskich: retoryka, amplifikace, porównania mitologiczne, przypomnienia z dziejów greckich i rzymskich, użycie najnorodnorodnijszych form wierszowych. „Natchnienia”, polotu, było bardzo niewiele, a fantazya plastyczna pojawia się rzadko i wyjątkowo. Na poemata obszerne nie zdobywano się; poprzelwano na liryce, satyrze, epigramatach, poematach opisowych i dydaktycznych. Najczęściej spotykane rodzaje poetyckie są: epitalamia, epinicia, epicadia, elegie. Głośniejsi wierszopisowie z pierwszej połowy XVI wieku są: Paweł z Krosna, Jau z Wiślicy, Andrzej Krzycki, Mi kolaj Hussovianus, Jan Dantyszek, Jakób Przyłuski, a prawdziwym między nimi poet jest tylko Klemens Janicki. W drugiej połowie XVI wieku osiąga pewien rozgłos poematami religijnemi (bez mitologii) Grzegorz z Sambora, a największą sławę jako poeci-artyści: Jan Kochanowski i Szymon Szymonowicz, zarówno łacińskiemi jak i polskimi utworami. Chociaż i oni przeważnie kształcili się na łacinie, to przecież znając język grecki i czytając (częściowo łómacząc) poetów starohelleńskich, uniknęli największej wady, jaką wzory łacińskie zaszczepiały zazwyczaj w humanistów, t. j. przesady i deklamacyi, a natomiast przejmowali się prostotą i naturalnością, znamionującą utwory Greków. Szymonowicz np. rozumiał bardzo dobrze różnicę, jaka zachodziła między idyllami Teokryta a bukolikami Wergiliusza, i śmiało oddawał pierwszeństwo „pasterzowi z Syrakuzy”, a sam zawdzięczał jego przykładowi najpiękniejsze swoje sielanki.— Wpływowi styl humanistycznego ulegała także

i proza łacińska. Już w XV wieku można to widzieć w Historyi Długosza; a w XVI wszyscy znakomitsi pisarze: mówcy, historycy, politycy, wciąż się posługują i wyobrażeniami, i wyraźeniami klasycznych autorów łacińskich: Liwiusza, Clycerona, Kwintyliana. Orzechowski, Modrzewski, Kromer, Hozyusz, Warszewicki, Goślicki-że wymienię tylko najznakomitszych w każdym piśmi swojem okazując ten wpływ najwidoczniej. Co się tyczy oddziaływania humanistów obcych, to naprzód objawiło się ono ze strony włoskich, ponieważ od nich, jak wiemy, przejeliśmy pierwsze całego ruchu popędy. Więc Petrarka, Bokkacyusz, Filelfo, Bracciolini, Wawrzyniec Valla, Aretinus i wielu innych, mniej głosnych już w XV wieku, znajdowali czytelników i skrzętnych przepisywaczy. Pod koniec XV i w początkach XVI stulecia, humaniści niemieccy, napiływając do Polski, zajmowali się jej sprawami i opiewali je wierszami łacińskiemi, pobudzając do naśladownictwa. Oprócz Celtesa należy, tu zaznaczyć nazwiska Rudolfa Agrykoli młodszego, Eckiusa, Cozusa. Najznakomitszy europejskiej sławy humanista z Hollandi rodem, Erazm Roerdamczyk, pozostawał w częstej korrespondenciy z wybitnymi mężami naszymi XVI wieku, a książki jego i w oryginalne, i w łłómaczeniu, były u nas rozpowszechnione. Od drugiej połowy XVI stulecia znowu widoczyszczym się staćano wpływ cos do utworów pisanych po łacinie, jak po dośku. Palingenius Stellatus, Hieronim Vida—z jednej strony, a z drugiej Baltazar Castłglione, Aryost i Tasso znajdują przerabiaczy lub łłómaczy w Reju, Kochanowskim Janie, Kochanowskim Piotrze, Górnicim Łukaszu. Nowelle, bajki i pieśni włoskie, wraz z różnorodnemi formami wierszowemi (sometem, tercyną, oktawą, kanconą) przyswajane są językowi naszemu zarówno przez najznakomitszych (Kochanowscy, Mikołaj Sęp Szarzyński), jak i przez drugorzędných pisarzy (Stanisława Grabowieckiego, Marcina Błażowskiego i inn.). Pod koniec XVI i w początkach XVII stulecia potężnie oddziaływanie wzorów humanistycznych włoskich, a zarazem wzmaga się wpływ pisarzy łacińskich, t. zw. „srebrnego wieku” (Seneka, Lukan, Klaudyan, Stacyusz, Juwenalis, Persyusz), chociaż jeszcze poeci „wieku złotego”, wieku Augustowego mają pilnych i utalentowanych naśladowców, których najzdolniejszym i najśawniejszym przedstawicielem jest Maciej Kazimierz Sarbiewski. W miarę jednak posuwania się w głąb wieku XVII, znajomość literatury greckiej słabnie, a w końcu zanika zupełnie; nadeży Lukan i Seneka zaczynają być uważani za najznakomitszych poetów: jeden w poezyi bohater skiej, drugi w tragicznej; Horacy jako satyrzy ustępuje miejsca Juwenalisowi i Persyuszowi; Klaudyan podnosi się niezmiernie w cenie. Podobnie rzecz się ma i z poetami i poełtami. Marini, od którego Włosi datują psucie się smaku,

Humanizm.

487

staje się u nas największym poetą (tłomaczo-
nym: naśladowanym przez Andrzeja Morsztyna);
a obok niego stawiani są Sannazaro i Guarini
(którego „Pasterz wierny” został przetłomaczo-
ny przez marszałka w. k. Jerzego Lubomirskie-
go). Klasyczna łačina psuje się, zeszepcona
barbaryzmami, chociaż nie brak utalentowanych
jednostek jak jezuita Inez; w środku za panowa-
nia Sasów dochodzi do kształtów potwornych,
lubo i wtedy jeszcze lepiej nią władają niektó-
rzy, jak Jan Damascen Kaliński, Jan Skorski,
aniżeli inni polszczyzną. Odnowienie smaku pod
wplywem pseudoklasyczym jest ostatnim odgłos-
sem humanizmu u nas, przetwarzającego się
w prąd nowy „wieku oświeconego”. Początko-
dawca tego odrodzenia, Stanisław Konarski, pi-
sał jeszcze ody łaścińskie i starał się o czystość
języka klasycznego, lubo jej osiągnąć nie potra-
fił, nagradzając braki formy ważnością treści.
Końcowym przejawem humanistycznych wpły-
wów są poezye łaścińskie (Carmina, 1781) Fran-
ciszka Dyonizego Kniażnina,ORDRYBKI
znajduje się także przekład Trenów Kochanow-
skiego. Spotykamy wprawdzie i w XIX stuleciu
wiersze łaścińskie przez Polaków pisane, ale są
to już tylko przejawy sporadyczne. Jak każdy
kierunek umysłowy, tak i H. miał dodatnie i u-
jemne strony; dodatniemi były: zasilenie umysło-
wości naszej nabytkami cywilizacyji grecko-rzyms-
kiej, obudzenie ruchu literackiego, uśwadomie-
nie wymagań artystycznych; ujemnemi—wzmoczę-
nie skłonności panegirycznej, ułatwienie mała-
ronizmów, opóźnienie rozwoju pierwiastków ro-
dzimych w poezyi. Ale prąd ten dziejowy był
konieczną fazą w przejściu od średniowieczzy-
ndo czasów nowszych; a jego krańcówości
moralne, widoczne np. Włochów, u nas
w nader łagodnej kazały się formie; jak we
wszystkich innych kierunkach duchowych, tak
i w tym, nie wyprowadziliśmy ostatecznych kon-\sekwency. Dzieje H-u u nas nie zostały do-
tychczas obrobione w całości; mamy do nich
nieło materyały, naprzód w „Historyi literatury
polskiej” M. Wiszniewskiego (t. IV i VI); dalej
w pracy Zeissberga, łómaczonej na naszym jezyjk:
„Dziejopisarstwo Wieków Średnich” (koniec to-
mu II), następnie w odczytach Józefa Szujskie-
go: „Odrodzenie i Reformacya” (1882), w roz-
prawie Józefa Kallenbach „Les humanistes po-
lonais” (1891 w „Index lectionum Universitatis
Friburgensis”), w rozprawach A. Brücknera „Śred-
niowieczna poezya łaścińska w Polsce” (1892—
95 w 16, 22 i 23 tomie „Rozpraw Akad. Umiej.
wydziału filologicznego”, w artykule T. Sinko
o Grzegorzu z Sanoka (w czasopismie „Eos”
1900); w dzieleks. Jana Fijałka „Mistrz Jakób
z Paradyża i uniwersytet krakowski w okresie
soboru bazylejskiego” (Kraków 1900). P. Chm.

Humanizm, nowołacińskie Humanismus,
wyraz prawdopodobnie wytworzony w w. XVI;
używa się w trzech odmiennych znaczeniach,

z których dwa są tak stare jak wyraz, trzecie
zaś wiąże się z ideą nowoczesną i datuje się
zaledwo od drugiej połowy XIX wieku. — 1) H.
w pierwotnom znaczeniu oznacza kierunek stu-
dyów przeważnie filologicznych nad pomnikami
kultury duchowej Rzymian i Greków starożytnych,
przedewszystkiem nad językami i literaturą. Sła-
dyd tego kierunku dają się wykrocь we Włoszech
już w wiekach XIII i XIV, np. u Dantego, Pe-
trarki, Boccaccia, którzy przejmowali się wzora-
mi klasycznej literatury rzymskiej, zapożyszali
z niej formę i materyę czyli motywy i pogłady.
W przeciwstawieniu do widnokręgu duchowej
kultury Scholastyki ówczesnej, zamkniętego w obrę-
bie spekulacyj teologicznych i sporów o uni-
wersalia (ob.), był to postęp, gdyż bardziej
zwrócono uwagę na rzeczy ludzkie, na dzieła
tworzone przez człowieka, na jego uczucia, upo-
boania i potrzeby. Środeki ciężkości życia du-
chowego zaczął się przemieszzać z nieba na ziemię.
Kiedy w wieku XV, po upadku wscho-
dniego państwa Rzymskiego Włochy weszły
w bližszy stosunek z uczonością bizantyjską i za-
częły zapoznawać się z pomnikami starożytnej li-
teratury greckiej, zapał do studyów klasycznych
wzrósł niepomiernie, pody kultury hełenskiej
nietylko dostarczyły wzorów do naśladowania
formy i przedmiotów do przekładów, kommenta-
rzy i krytyki filologicznej, lecz zaczęły wywie-
ڈać potężny wpływ na umysłowość workską pod
względem zapatrywań się na przyrodę, na człowieka,
na życie polityczne. Nie o to tylko cho-
dzi, że zaczęto Platona przeciwstawiać urzędwo-
wemu Arystotelesowi Scholastyków i prawdzi-
wego Arystotelesa fałszywemu, że gromadzono
rękopisy i szperano w klasykach, lecz i o to
także, że przekonano się, iż poganie przed erą
chrześciańską uprawiali głęboką i wielostronną
kulturę duchową, mieli umysły oryginalne, twór-
cze i rozwijali poglądy dotyczące świata i roli
człowieka na świecie, nietylko głębokie, lecz
niepozbawione wartości ogólno-ludzkiej i o wie-
le żywotniejsze od dogmatycznych łamigówek
scholastyków. Studya nad językami klasyczne-
mi, literatwną i starożytnościами nazywano stu-
dia humaniora, co znaczy: bardziej ludzkie,
bardziej dotyczące spraw i dzieł ludzkich, niż
studya scholastyczne, w których przedewszyst-
kiem chodziło o zagadnienia teologiczne. Stąd
H. jako nazwa tego kierunku i humanista, jako
nazwa przedstawiciela lub zwolennika tego kie-
runku. Prąd humanistyczny obok takich warun-
ków, jak zapoznanie się ze Wschodem podczas
wojen krzyżowych, jak wynalazki prochu, druku,
kompasu i lunety, jak system Kopernika i od-
krycia geograficzne, a nadzwyszystko, jak rozwój
indywidualizmu, jak emancypacja jednostki wo-
bec stosunków politycznych i ekonomicznych we
Włoszech, sprowadza tak zwane Odrodzenie
(ob.) w dziedzinie sztuki, filozofii, nauk, polityki
i religii. Z Włoch ruch humanistyczny przerzu-

["488", "Humanizm.", "ca się na północ i zachód, do Niemiec, Niderlandów, Hiszpanii, Francyi, Anglii i Polski. Wszędzie H. znamionują te same rysy istotne: pozytywnie podkreśla on znaczenie i wartość natury ludzkiej i życia świeckiego; negatywnie zaś przeciwstawia się średniowiecznemu typowi myśli i kultury. Dopomaga on do sformułowania idei emancypacyjności jednostki i wolności politycznej, budzi krytyczym, rozszerza widnokrąg dziejowy poza ciasne szranki średniowiecznego świata chrześciańskiego, daje impuls do porównawczego badania systemów religijnych i przez to pośrednio wpływa na osłabienie wiary pozytywnej. Wobec wszczętego ruchu reformacyjnego, H. wchodzi w ściste stosunki, a niekiedy sprzymierza się z reformycą. Studya filologiczne humanistów na południu Europy ześrodkowują się głównie na klasykach; na północy często nadto zwracają się do Biblii, w celu datania jej nowej i bardziej krytycznej interpretacji. Wobec zmian stosunków ekonomicznych i rozwoju stanu mieszcząńskiego, obok uprzywilejonych doład stanów duchownego i rycerskiego, H. dopomaga sprawie kształtowania się nowych ideałów politycznych, szczególnie uświamianiu się idei samoistności politycznej państwa narodowych wobec Kościoła i roli jednostki-obywatela wobec prawa. — Klasyczna literatura łacińska zawsze była dostępna dla Włoch średniowiecznych, ale przed ruchem humanistycznym była ona co najwyżej szkoła języka łacińskiego, który się posługuje Scholastyka. Dopiero Dante (1265 — 1321) obiera Wergilego za przewodnika. Petrarka (1304 — 1374) uczy się już greczyzny u Bernarda Barlaama (ob.) i przekłada Platona nad Arystotelesa, Cicerona i Senekę nad arystotelizm scholastyczny; sam uważa siebie za stoika. Boccaccio (1313—1375) uczy się greckiego u Leoncyusza Pilata (ob. Leontius Pilatus), tłomacza Homera na łaciński, i starożytność w wysokim stopniu go pociąga. Manuel Chrysoloras († 1415) jest pierwszym publicznym profesorem greckiego języka i literatury we Włoszech (jego uczniami są: L. Aretinus, Fr. Barbus, Guarinus). Wybitnym krzewicielem heleinizmu jest synowiec poprzedzającego Jan Chrysoloras († 1480); uczniami jego byli dwaj Filelfowie, Franciszek (ojciec) i Maryusz (syn). Trwalsze i bardziej powszechne zajęcie się literaturą grecką budzi we Włoszech L. Aretinus († 1444, ob.), tłomacz pism Platona i Arystotelesa na łaciński. Wybitny udział w ruchu humanistycznym biorą: Eneasz Sylwiusz Piccolmini (papież Pius II, † 1464, ob.). Konstantyn Lascaris i syn jego Jan (1446—1535), obaj profesorowie greckiego. Około wznowienia Platoniaśmu wybitne zasługi położył Jerzy Gemistos (Pletho), który przybył do Włoch w roku 1439 i skłonił Kosmę Medyceusza do założenia Akademii Platońskiej we Florencyi (1440). Dalej Bessarion († 1572); Marsilius Ficinus († 1499),", "tłomacza Platona i autor dzieła „Theologia platonica”; Jan Pico de Mirandola († 1494), który wezwał do Rzymu uczonych całego świata na dysputę nad 900 tezami, dowodzącemi, że Platona jest najlepszym obrońcą chrześciaństwa. Do humanistów włoskich należy zaliczyć także Piotra Pomponazzi (1462 — 1525) i Mikołaja Machiavelli (1469—1527). Nie byli oni filologami, ale pierwszy z nich jest autorem dzieła „De immortalitate animi” (1516), gdzie rozwija pogłady psychologiczne i etyczne, niezależne od jakiejkolwiek powagi a uwzględniające rzeczywistą naturę ludzką i warunki realne, w jakich człowiek żyje; drugi jest humanistą w dziedzinie polityki, historykiem i statystą. Z niemieckich humanistów wybitniejsi są: Jan Reuchlin, Ulrych von Hutten, Agryppa z Netesheimu, Erazm Rotterdamczyk (ob.). — 2) H-em nazywa się system wykształcenia i nauczania szkolnego, pomerającyCOMMONWEALTH of ENGLAND, a system wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych (ob. Klasyczny, 1921), dziejów, literatury i starożytności greckich i rzymskich. System ten wykształcenia szkolnego przygotowali i wykorzystyli humanistów filologowie, którzy często bywali nauczycielami i profesorami. Skoro, pozynając od epoki odrodzenia, stopniowo nowożytna kultura europejska wchłonęła i rozwinęła w różnych kierunkach te pierwiastki kultury grecko-rzymskiej, które H. średniowieczny zaszczepił, oczywiście szkoła錯wyzanskej pedagogii, a wyższe wykształcenie na studyowaniu starożytnych języków klasycznych

490

Humanizm.

naiwny kosmologów greckich, po nim zaś na-
stępuje długi, bo kilkanaście wieków trwający,
okres supranatnralizmu czyli teologizmu, kiedy
naczelne stanowisko w spekulacyi i w dążeniach
idealnych zajmuje świat nadprzyrodzony. Po
Wiekach Średnich epoka Odrodzenia jest znów
protestem człowieka, ujarzmionego przez pogląd
supranaturalizmu, i na nim opartą kulturę,
jest wybuchem H-u, który, jakkolwiek bujny
i wielostronny, zwalezać jednak musi powagę
dogmatu w imię praw rozumu ludzkiego, i dla
tego, gdy zwycięża, okazuje się racyonalizmem,
jednostronnie podkreślającym w naturze ludzkiej
rozum jako instancyę, która ma wszystko objaś-
niać i nakazywać. Wobec tego w XVIII wieku
Rousseau musi protestować przeciwko wszech-
władztwu w kulturze, w sprawach i dziełach
ludzkich, rozumu i upominać się o prawa uczu-
cia, które ma być w życiu ludzkiem ostateczną
instancyą rozstrzygającą. Jest to typowe sta-
nowisko humanistyczne, z którego Rousseau kry-
tykuje kulturę spółczesną, odwołując się do nie-
wypaczonej natury ludzkiej i pomijając wszel-
kie inne instancye; nawet religię rozważa jako
wartość ludzką. Rousseau jest ojcem duchowym
romantyzmu i pośrednio subjektywizmu roman-
tycznego w filozofii niemieckiej. Od połowy
XIX wieku, wobec upadku filozofii romantycznej
i wspaniałego rozwoju nauk przyrodniczych, je-
dnostronnie wybujały naturalizm wypiera H. i na-
wet, przez grube nieporozumienie, tu i odwiez
przybiera na się rolę przyszłego prawodawcy
w dziedzinie moralności i sztuki, zastępcy wszel-
kich wierzeń, dogmatów i ideałów, pogromcy
wszelkich tajemnie. Dopiero ostatniać ćwierć ze-
szego wieku opanowuje ten wybujały natura-
lizm i przywraca równowagę przez stopniowe
uwydатnianie stanowiska humanistycznego, jako
nieuniknionego i prawowitego, pod warunkiem
poszanowania granic naturalizmu. — Już w wie-
ku XVI obok nazwy studia humaniora spo-
tykamy inną: studia humanistica. Ta ostatnia
nazwa szczególnie się utarła w nowszych czas-
sach, jako oznaczająca ogół nauk, które badają
sprawy i dzieła ludzkie, wszystko to, co stanowi
wartość lub cel człowieka. My, Polacy, tę grupę
nauk dawniej, pod wpływem francuszczyzny,
zwykliśmy nazywać naukami moralnemi lub
humanistyką, obecnie zaś często nazywamy
naukami humanistycznemi. Francuzi na-
zywają je sciences morales; Anglicy dawniej na-
zywali moral sciences: tak je nazywał Hume i tak
John Stuart Mill; ale bodaj od czasu ukazania
się „System of Logic" Milla (1843), gdzie już
spotykamy nazwę mental sciences, zaczyna prze-
ważać ta nazwa w filozoficznem piśmiennictwie
angielskiem, jako bardziej dogodna, gdyż usuwa
aluzie etyczne, nieodłączne od nazwy poprzed-
niej. Za przykładem Anglików poszli Niemcy,
którzy przedtem używali nazwy Humanistik, od
niedawna zaś stanowczo zastąpili ją nazwą Gei-

steswissenschaften, co jest dosłownym przekła-
dem mental sciences = nauki humanistycz-
ne. W układzie nauk realnych, tj. badających
wszelką rzeczywistość, nauki humanistycz-
ne przeciwstawiają się przyrodniczym. N.
przyrodnicze badają to, co jest w świecie da-
nem niezależnie od działalności człowieka, ki-
rującego się swojimi ocenami uczuciwemi i ce-
lami zakładanemi przez wolę; badają one rzę-
czywistość tylko dlatego, że jest faktem i bez
względu na wartość tego faktu dla kogokolwiek-
bądź. Przeciwnie, nauki humanistyczne ba-
dają sprawy i dzieła ludzkie, a więc to, co çło-
wiek wytwarza ze względu na jakąś wartość dla
siebie, lub co wytwarza jako cel dżeń swoich.
Zatem nauki humanistyczne zawsze badają jaką-
kolwiek rzeczywistość, widzianą przez pryzmat
jej wartości dla tego, kto ją wytwarza, kto
z niej korzysta lub kto jej wpływonolega.
Takiemi wartościami są: języki, instytucye spo-
eczne, prawa, obyczaje, religie, nauki, sztuki,
rzemiosła, przemysł i t. d. Słowem, cała kul-
tura materyalna i duchowa. Nauki humanistycz-
ne dziełą się na: filologiczne, historyczne, spo-
eczne, nauki normujące czyli o wartościach
(etyka, estetyka, logika) i filozoficzne. Niektó-
ry do nauk humanistycznych zaliczają i psy-
chologię, szczególnie Niemcy, którzy nie mogą
zapomnieć, że kiedyś psychologia uchodziła za
dział filozofii i nadto dają się uwodzić zdradli-
wymi nazwe Geisteswissenschaften. Z istoty swo-
jej psychologia zupełnie odpowiada typowi nauk
przyrodniczych. Ob. Nauka i Klasyfikacja
nauk. — Należy unikać dość często u nas spo-
tykane nazwy: „nauki humanitarne"; bywają
humanitarne instytucye, uczucia, cele, idee, idea-
ty, ale nie nauki.

Literatura do punktu 1-go: Voigt „Die Wiederbelebung des klassischen Alterthums"; Burkhardt „Die Cultur der Renaissance in Italien" (tomów 3, T. I w przekładzie polskim); Geiger „Renaissance und Humanismus in Italien und Deutschland" (przekład polski); Moritz Carrière „Die philosophische Weltanschauung der Reformationszeit in ihren Beziehungen zur Gegenwart" (2 tomy); Symonds „Renaissance in Italy"; tom II: „The revival of Learning", oraz artykuł p. t. „Renaissance" w „Encyclopaedia Britannica" (wyd. 9-e, T. XX str. 380 — 94). — Do punktu 2-go: Dr Karl Schmidt „Geschichte der Paedagogik dargestellt in weltgeschichtlicher Entwicklung und im organischen Zusammenhange mit dem Kulturleben der Völker" (4 tomy, 1873—76; szczególnie w danym przedmiocie koniec T. II i początek III); Dr Fr. Paulsen „Geschichte des gelehrten Unterrichts auf den deutschen Schulen und Universitäten vom Ausgang des Mittelalters bis zur Gegenwart. Mit besonderer Rücksicht auf den klassischen Unterricht" (wyd. 2-e, 2 tomy, Lipsk 1896 i 1897), oraz artykuł p. t. „Humanizm" w „Encyklop.

Humann Jan Jerzy — Humańska rzeż.

491

Wychowawczej". — Do punktu 3-go: E. Dilthey „Einleitung in die Geisteswissenschaften. Versuch einer Grundlegung für das Studium der Gesellschaft und der Geschichte” (T. I, Lipsk 1883); Wilhelm Wundt „Logik. Eine Untersuchung der Principien der Erkenntniss und der Methoden wissenschaftlicher Forschung” (wyd. 2-e, 2 tomy; szczególniej 2-ga część T. II: „Logik der Geisteswissenschaften” Sztutgard 1895); Dr Chrystyan von Ehrenfels „System der Werttheorie” (2 tomy, Lipsk 1897—98); Hugo Münsterberg „Grundzüge der Psychologie”, T. I „Allgemeiner Theil. Die Principien der Psychologie”, mianowicie str. 7—200, gdzie autor rozważy stosunek psychologii do nauk humanistycznych i wogół naturalizmu do H.-u. Ad. M.

## Humann Jan Jerzy (* 1780 w Sztrasburgu — † 1842 w Paryżu), finansista, mąż stanu francuski. ZROBIŁ znaczny majątek na obrotach bankierskich, poczem poświęcił się sprawom politycznym. W r. 1820 wybrany został do Izby posłów, a w lipcu 1830 podpisał adres na rzecz Rewolucyj. Od r. 1832 do 1836 był ministrem finansów, następnie pozyskał znowu tekę skarbu w r. 1840 i piastował ją prawie do śmierci. Przewradził wiele reform finansowych, a w szczególności podatkowych. Na polu podatkowości był bezwzględnym, trzymając się maksymy, że „należy zwrócić państwu w postaci podatków wszystko, co tylko zwraćać można”. Surowy miiliar podatków w r. 1841 wywołał walki uliczne między ludem a wojskiem. W Clermont-Ferrand przyszło do bójek krwawych; wówczas minister musiał ustąpić, a klęska ta, która głęboko dotknęła jego miłość własną, przyprawiła go o chorobę, której też uległ. St. A. K.

## Humann Edgar, admirał francuski (* 1838). Wstąpił do marynarki w 1861. W 1870 był oficerem ordonansowym przy admirale Rigault de Genouilly, ministrze marynarki; po wybuchu wojny z Niemcami czynny był przy obronie Pałryża. W 1889 został kontr-admirałem; w 1889 i 1890 r. zasiadał w Brukselli na konferencyi przeciwniewolniczej jako przedstawiciel Francyji. W 1891 mianowano go kommendantem dywizy morskiej na dalekim Wschodzie. Na jej czele, w lecie 1893 r., H. kierował operacyami przeciwno Siamowi.

## Humann Karol, inżynier i archeolog (* 4-go stycz. 1839 w Steele, w prow. Nadreńskiej); przez jeden rok praktykował przy budowie drogi żelaznej, potem wstąpił do Akademii budownictwa w Berlinie, lecz z porady lekarza r. 1861 musiał przerwać swe studya i szukać poprawy zdrowia na greckim archipelagu. Najpierw mieszka na wysp Chios i Samos, a potem przeniosł się do Smirny. Na Samos, zachęcony przez Stracka w Berlinie, przystąpił z powodzeniem do pierwszych swych odkopów przy tamecznej starożytnej świątyni Hery; w roku zaś 1862 otrzymał od posła angielskiego w Konstantyno-

polu, Henryka Bulwera, propozycyje, żeby mu wybudował pałac na jednej z wysp morza Marmurowego. Następnie w r. 1864, zaproszony przez rząd turecki do budowy drogi żelaznej z Jaffy przez Jerozolimę do morza Martwego, udał się do Palestyny, zniwelował ten kraj izjął z niego mapę. Potem, zrobiwszy wyżsZECKĘ do Egiptu, powrócił do Konstantynopola, gdzie Fuad Pasza powierzył mu wyszukanie przejścia przez wschodnie Bałkany w tym celu, ażeby później pozakładać drogi, któreby połączyły równiny, leżące na północy tych gór, z położonemi na południu. Wyniki swoich poszukiwań przedstawił H. na szczególowej mapie całej zbadanej przez się okolicy. Prace podobnego rodzaju przedsiębrał on w licznych podróżach swoich, które nastręczyły mu dobrą spo sobność do ścisłego zbadania pod względem geografičnym znacznej części Azyi Mniejszej. Jakkolwiek wielostronne poznanie topografii tych krain można by nazwać zasługą epokową H-a, to jednak imię jego nierównie słynniejszemu jako tego, który rozpoczął i aż do końca doprowadził (1878—86) poszukiwania archeologiczne pergamskie (ob. Pergam). Uniwersytet greifswaldzki ofiarał mu godność doktora; r. 1884 nadano mu, jako kierownikowi odkopów pergamskich, tytuł jednego z dyrektorów Muzeum berlińskiego, a 1894 zamianowano go tajnym radzącą państwa. Po załatwieniu się z Pergamem H. wziął udział w wyprawie niemieckiej do Azyi Mniejszej i Syryi północnej, a r. 1890 zabrął się do odkopów w Magnezyi nad Meandrem. Z Conzem, Bohnem i innymi współpracownikami wydał: „Die Ergebnisse der Ausgrabungen zu Pergamon” (Berlin 1880—88); z Puchsternem „Reisen in Kleinasien und Nordsyrien” (tamże 1890, z atlasem).

## Humansdorp, prowincya w Kaplandyi (Afryka południowa), w jej części południowo-wschodniej, wydzielona z większej poprzednio prowincyji Uitenhage. Graniczy na północ i północ-o-wschód z obecną prowincją Uitenhage, od której jest odgraniczona na północy górami Winterhoeke, na południe z oceanem Indyskim, na zachód z prowincyami Knysna i Georges. Jest to kraina górzysta, zroszona rzekami Karadur i Gamtoos, uchodzącemi do zatoki Saint Francis. Mieszkańcy, poczęści biali, poczęści Hottentoci, zajmują się rolnictwem i hodowlą bydła. Miasto główne tejże nazwy. W. N.

## Humańska rzeż, najkrwawszy epizod t. zw. koliszczyzny czyli zbrojnego ruchu hajdamaków i ludu dyzunickiego, wszczętego w r. 1768 na tle fanatyzmu religijnego w okolicach Smiańszczyzny i Żabotycyńszczyzny pod wodzą setnika zaporoskiego Maksyna Zeleżniaka, a z posuszczeń ihumena klasztoru motreuińskiego, Melchizedecha Jaworskiego. Ruch ten, któremu towarzyszyły pełne okrucieństw rzezie, rozpoczął się w końcu maja i posuwał się ku zachodowi.

492

Humański Jan — Humber.

Pierwszemi ofiarami rozhukanej tłuszczy stały się miasteczka: Śmiła, Lisianka i Żwinogódka, poczem Żeleźniak na czele wzrastających wciąż zastępów podążył w kierunku Humania, dokąd, jako do miasta posiadającego liczniejszą załogę i fortecę, zbiegła strwożona ludność okoliczna. Miasto było przepetnione, a ci, dla których zabrakło w niem miejsca, rozłężyli się taborem w pobliżu pod Grekowym laskiem, tworząc w ten sposób obóz, złożony przeszło z 8 000 ludzi. Załoga miasta pod zwierzchnią władzą gubernatora Mładanowicza składała się z garnizonu piechoty, liczącego 600 żołnierzy pod dowództwem porucznika Lenarta, i z milicyi kozaków piechnych i konnych pod dowództwem dwóch pułkowników, Obucha i Magnuszewskiego, razem przeszło póltora tysiąca żołnierzy. Prócz tego miasto posiadało cztery armatki, ale bardzo mało ammunicyj. Na wieść o szerzącym się buncie Mładanowicz wezwał do miasta oddziłał kozaków nadwornych Potockiego, stojący nad Siuniuchą pod dowództwem setnika Gonty, w którym nierozważnie pokłałaATIONAL UFOWANIE DO DROBZI NA DROBZE, RUSZYŁ Z KOZAKAMI DO PAPUŁYNIEC, DO OBOZU HAJDMAKÓW. W HUMANIU O ZDRADZIE GONTY DO WIEDZIANO SIE DOPIERO W DUIU 17 CZERWCA, Gdy godz i si ukazywały już łumy Żeleźniaka (o godzinie 10-ej rano). Pierwszego dnia hajdamacy nie atakowali miasta, zajęci mordowaniem ludności, zgromadzonej pod Grekowym laskiem, skąd prawie nikt nie uszedł z życiem. Mładanowicz, który do ostatniej chwili nie chciał wierzyć w zdradę Gonty, przekonał się o tem dopiero o 5-ej po południu. Zrozpaczony, złożył obronę w ręce Lenarta. Podczas niezwykle ciemnej nocy cała milicya „zielona”, dragoni, garnizon piechoty i kozacka służba dworska przeszły do obozu Żeleźniaka. Miasto zostało pozbawione jakiejkolwiek regularnej obrony. Nazajutrz więc spróbowano układów i w tym celu wysłano kilku Żydów z kilku wozami kosztowności, w celu ugłaskania hajdamaków; nie odniosło to jednak żadnego skutku, a Żeleźniak niezwłocznie zabrał się do szturmu. Lenart przywitał go ogniem z czterech armat, wkrósłe jednak zabrakło mu kartaczy, i miasto, poddając się, zastawiło stoły z częstunkiem dla zdobyweów. Wtedy 800 hajdamaków i 1 900 żołnierzy rzuciło się na bezbronnych mieszkańców, mordując z wyszukaniem okrucieństwem nawet dzieci i kobiety. Z największą zawziętością ścigano księży katołickich, Bazylianów i Żydów. Wymordowano 200 uczniów szkoły bazyliańskiej. Po wyrzinciu zgromadzonych na rynku, w kościołach

i w bożnicy żydowskiej rzucono się do mięskan prywatnych, i do piwnic, skąd wyciągano nieszczęsne ofiary. Między innemi sam Gonta kazał zamordować Mładanowicza i całą jego rodzinę, darowując życie tylko trojgu nieletnim jego dzieciom. Niewielką liczbę kobiet pozostawiono przy życiu po to, ażeby je ochrzci w grecku, mordowano jednak te, które stawiły opór. Rzecz trwała trzy dni i trzy noce, poczem rozesłane hufce sprowadzały do Humania z poblizkich miejscowości pochwytanych ludzi i pod okiem Żeleźniaka i Gonty odbywały zabijanie speedzonych brańców. Po ośmiu dniach zakończono krwawe orgie i hajdamacy zatoczyli tabor pod miastem. Tu przy salwach armatnych obwoływano hetmem Maksyma Żeleźniaka, pułkownikiem Gontę, obu zaś książętami. Żeleźniak otrzymał tytuł księcia Śmilańskiego, kozak Ułaseńko został ustanowiony rządzącą Humańszczyny. Rozpasane bandy hajdamaków grasowały jeszcze do kośca sierpnia po Ukrainie i w części województw: Podolskiego, Bracławskiego i Wołyńskiego, dópki głównych hersztów nie pojmali Gurjew i Krywogłowow, a ruchu całego nie słumili Branicki i wojska rossyjskie pod Kreczetnikowem. Hajdamacy wymordowali ogółem około 40 000 ludności, w samym zaś Humaniu miało zginąć według współczesnej, przesadnej, rachuby około 18 000. Wogóle przesadne liczby ofiarkrzezi podane przez ówczesnychernetnikarzy nie zgadzają się z obliczeniami, dokonanemi na podstawie akt sądowych, podług których zginąć miało od hajdamaków w Humaniu 5 000.—Fr. R. Gawronski „Historyka ruchów hajdamackich” (Lwów 1901, 2 tomy); T. Korzon „Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta” (t. I str. 198, przyp.); H. Schmidt „Dzieje panowania Stanisława Augusta” (t. III, Łwów 1880). J. B.

Humański Jan Aloizy z Humanik, kanonik płocki i warszawski, kanclerz chełmiński, sądów królewskich assesor, kaznodzieja ("w w. XVII — † w XVIII"). Napisał: „Wymiar Świątobliwej wielkości... świętych Stanisława Kostki i Aloizego Gonzagi... do metrop. Miast Polskich Warszawy w kościele PP. Benedyktynek przy pierwszej wieczornej stamtąd do kościoła Patrum Soc. J. tych świętych dedukcyi d. 11 października 1727 r. etc.” (kazanie; Warszawa 1728); „In. fantka nieba nowonarodzona etc.” (kazanie; Warszawa 1729). Inne jego kazania znajdują się w zbiorze p. t. „Kazania panegiryczne miane podczas solenney introdukcyi do Warsz. Soc. J. kośc. nowo-kanonizowanych świętych Lud. Gonzagi i St. Kostki” (Warszawa 1729). Estreicher podaje jeszcze tytuł świstka z r. 1732. <

Humanus, pseudonim Maryi Konopniciej (ob.).

Humber, zatoka, a raczej szerokie uście rzeki (estuaryum) na wschodniem wybrzeżu Anglii. Jest to wspólne uście dwóch rzek Trent i Ouse,

494

Humboldt, rzeka — Humboldt Karol Wilhelm.

oszczędzało samego nawet króla. Małżeństwo H-a ze stryjeczną siostrą, księżniczką Małgorzatą, córką księcia Genui, której piękność i wziękieszystkie serca podbijały, utrwaliło przychylne dlan usposobienie (22 kwiet. 1868), a narodzenie się syna, księcia Neapolu (11 listop. 1869), radośnie zostało przyjęte przez cały naród. Gdy Włoch objęły w posiadanie Rzym, Wiktor Emmanuel wysłał tam naprzed księcia Piemontu, który zamieszkał w Kwirynale. Nie biorąc czynnego udziału w sprawach państwowych, H. chętnie utrzymywał stosunki z patryotami, a wizyta oddana Garibaldiemu, z bytością tegoż w Rzymie, w styczniu r. 1875, wywarła silne wrażenie. Wiktor Emmanuel na łóżu śmierciLECZALNIE synowi, by zawsze postoł wiernym instytucyjom liberalnym. — H., zostawszy królem Włoch 9-go stycznia 1878, oświadczył przy składaniu przesięgi, iż pragnie tylko zaślużyć o pochwałę, że „był godnym swego ojca”. W końcu tegoż roku (17 listopada) został lekko raniony sztyletem przez szaleńca Passamante: dobywszy szabli, z najzimniejszą krwią zadał mordercy cios na głowę. Zamach ten wywołał liczne demonstrejacy lojalizmu monarchicznego. Panowanie H-a nie odznaczało się świetnemi wypadkami panowania Wiktora Emmanuela; utrzymało jednak zaszczynnie jego tradycye, przez poszanowanie wolności i ścisłe przestrzeganie konstytucyjnej formy rządu. Król, trzymając się zdaleka od walk partyjnych, zastosował się do okoliczności i żył wSUPERIORY zgodzie z temi ministeryami, które wyłaniały się z mniej lub więcej trwałych większości parlamentu. Sam Crispi nie znajdował w nim żadnego oporu. Jeżeli zaś przyłączenie się Włoch do trójprzymierza przypisywał mu jest osobistej inicyatywie króla, nie można mu zarzucać w tym wypadku uzurpacyji praw, gdyż § 5 Statutu daje królowi wyłącznie prawo zawierania traktatów pokojowych i handlowych oraz przymierzy. Zdaje się zresztą, że pływ królowej Małgorzaty, dbałej o zasadę monarchiczną i obawiającej się zbliżenia z wielką sąsiednią Rzeczypospolitą Francuską, nie pozostał obcym kierunkowi polityki zewnętrznej Włoch. Konsekwentnie i stałe podtrzymywane przez pruską rodzinę królewską stosunki osobiste zanieśnity węzły przyjaźni między dwiema dynastyami. Z pośród kilkakrotnych wzajemnych odwiedzin zaznaczyć wypada przyjazd cesarskiej pary niemieckiej na obchód srebrnego wesela królestwa włoskich (w kwietniu 1893). Udział wszakże ks. Neapolu w wielkich manewrach pod Metzem i postawienie go na czele 145-go pułku piechoty, stojącego załogą w Alzacyi-Lotarynii nie wszędzie uważane były za właściwe; ale popularność H-a, podtrzymywana przez żywą zawsze pamięć Wiktora Emmanuela, na zbyt silnych spoczywała podstawach w całej Europie, aby miała ucierpieć na tych niedogodnościach, jakie przedstawiało trójprzymierze. Stosunki H-a

z Crispim za powtórнем objęciem przez tegoż steru ministeryum, zadrańniły się nieco, a nowy Crispi, dopatrując się w pewnych, ujemnych dla polityki wewnętrznej, działanich dworu królewskiego, wpływu ministra tegoż dworu Rattazziego, zażadał jego usunięcia. Po zamachu, dokonanym na Crispiego przez Paola Lega w dniu 16 czerwca 1894 r., H. dał mu szakżeż dowodować najgorętszego współczucia i przyjaźni. Gdy w r. 1900, bawiąc w Monzy, wyjeżdżał z placu wystawy, odbywającej się wówczas, do miasta, zamordowany został przez anarchistę Bresciego, d. 30 lipca, pograżając kraj cały w głębokiej żalobie. Zostawił po sobie pamięć człowieka szlachetnego, monarchy dbałego o dobro swego narodu. Kolosalne wydatki na uzbrojenia—naturalna konsekwencja przystąpienia do trójprzymierza — przyczyniły się jednak w znacznej mierze do tego przesilenia finansowego i ogólnej nędzy, z której tak trudno Włochom się podźwignąć. J.S.

**Humboldt**, rzeka w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w kordylierskim stanie Nevada, bierze początek niedaleko Wielkiego Jeziora Słonego, pływny linią falistą ku zachodowi przez kraj pustynny, przy końcu swego biegu skręca się na południo-zachód i ginie w jeziorze zamkniętym Humboldt-Lake (1 334 m. nad półwierzchnią morza), po przebiegnięciu około 500 klm. Wzdłuż tej rzeki biegnie kolej zelazna oceanu Spokojnego.
N. W.

**Humboldt** Karol Wilhelm, baron, jeden z najznakomitszych uczonych i wybitny, pełen szlachetności mąż stanu niemiecki, ur. 22 czerw. 1767 pod Poczdamie, um. 8 kwietnia 1835 w Telgel pod Berlinem. Po śmierci przedweczesnej ojca (który podczas wojny siedmioletniej był majorem i adjutantem kś. Ferdynanda Brunswiekingo, następnie szambelanem królewskim) utrzymał razem z młodszym swoim bratem Aleksandrem bardzo staranne wychowanie domowe; następnie studjował (1787 — 88) we Frankfurcie nad Odrą, potom w Getyndze prawo i umiejętności państwowe, jako też u słynnego tamże Kr. Heynego naukę starożytności, nadto pracował gorliwie nad estetyką i filozofją, szczególne filozofją Kanta. Kształcił się i wrzosił wśród takich warunków, które go nie zmuszały, by wielki nakład swej pracy umysłowej, użyty dla zdobycia wykształcenia, oddać potym na usługi jakiego ograniczonego zawodu. W podróžach po krajach Europy zachodniej rozszerzył znacznie zakres nabytych wiadomości. W r. 1789 dał się wraz z Campe'm, swoim byłym nauczycielem, do Paryża i Wersalu, gdzie był obecny na kilku posiedzeniach zgromadzenia nagrodowego; zwiedził Szwajcarję, potym dał się do Erfurtu i Wejmaru, gdzie przepędził zimę 1789-90. Żył tu w przyjacielskich stosunkach z koadjutorem v. Dalbergiem, późniejszym księciem-prymasem, poznal Karolinę v. Dachröden, przyszłą swą żonę, i za jej pośrednictwem wszedł

Humboldt Fryderyk Henryk.

497

poeta, przymiot., = mądry), wydane po raz pierwszy po śmierci autora przez Buschmanna (1836). Wstęp obszerny do tego dzieła p. n. „Über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues und ihren Einfluss auf die geistige Entwickelung des Menschengeschlechts” (Berlin 1836) i osobno także wydany, stanowi epokę w historji nowszego językoznawstwa (Por. Schasler „Die Elemente der philosophischen Sprachwissenschaft W. v. Humboldts”, Berlin 1847). Wydania następne dzieła O rozmaitości budowy ludzkiego języka... sporządził A. Pott (Berlin 1876, 2 tomy, z uwagami i objaśnieniami; cały tom 1-szy wypełnia wstęp p. n. „W. v. Humboldt und die Sprachwissenschaft” str. 421, t. II str. 544; wyd. 3-cie tegoż 1883). Inna praca H-a: „Vo-cabulaire inédit de la langue taïtienne” była również ogłoszona przez Buschmanna w jego „Aperçu de la langue des îles Marquises et la langue taïtienne” (Berlin 1843). Nowe, bardzo staranne wydanie dzieł H-a filozoficzno-językowych przygotował H. Steinthal i wydał p. n. „Die sprachphilosophischen Werke Wilhelm’s v. H.” (z objaśnieniami wydawcy, Berlin 1884, wiel. 8-ka str. 698). H. zajmował się także jęz. amerykańskimi, jęz. chińskim, japońskim, hjeroglifami egipSKIemi, i rozprawy w tych przedmiotach ogłaszał w akademii berlińskiej; niektóre także nieukończone pozostały w rękopisach. Wszystkie rękopisy dotyczące prac językońskich H. przekazał bibłotece król, w Berlinie. Obok niepospolitych przymiotów umysłu, wszechstronnie wykształcony duch H-a i szlachetny humanizm, przenikający jego istotę oraz delikatność uczuć zjednywały mu przyjaźń i miłość spółyczesnych. Dowodem takich uczuć jest korespondencja H-a z p. Charlottą Diede, ogłoszona p. n. „Briefe an eine Freundin” (Lipsk 1847 i późn.; wyd. 12-e 1891). — Wydanie zbioryowe dzieł H-a: „Gesammelte Werke”, które ukazało się w kilka lat po jego śmierci w 7-u tomach (Berlin 1841-52), zawiera także część licznych jego poezji, pomiędzy któremi godne uwagi są: elegja p. n. «Rom» (1806) i sonety, odznaczające się głębokością myśli (osob. wyd. Berlin 1853). Wydanie nowe rozpraw historyczno-politycznych wyszło w 1870 w Berlinie (Abhandlungen über Geschichte u. Politik). Dziewnik podróży H-a: „Tagebuch W. v. H-s von seiner Reise nach Norddeutschland im J. 1796” wydał Leitzmann (Weimar 1894). Jego korespondencję z Goethem ogłosił Bratranek (Lipsk 1876); także wyszły: listy H-a do filologa Schweighäusera w przekładzie francuskim. Lakiante’a (Paryż i Nancy 1893), do F. G. Welkera wydane przez Hayma (Berlin 1859), listy do Chr. G. Körnera wyd. przez Jonasa („Ansichten über Ästhetik und Litteratur”, t-że 1879), listy do J. R. Forstera wyd. przez tegoż (t-że 1889), listy do F. H. Jacobiego wyd. przez Leitzmanna (Halla 1892); „Lichtstrahlen aus seinen

Briefen” ogłosiła Eliza Maier (wyd. 6-e Lipsk 1881). Do biografji H-a porówn.: Rudolf Heym „Wilh. v. H. Lebensbild und Charakteristik” (Berlin 1856, 8 str. 641); H. Steinthal „Gedächtnissrede auf W. v. H. an seinem hundertjährigen Geburtstage 22 Juni 1867” (Berlin 1869). Także: Gustaw Schlesier „Erinnerungen an W v. H.” (Sztutgard 1843-45, 2 tomy); Arm. Ewald „Wilh. v. H. Eine Biographie” (Kassel, wyd. 2-e 1854); Max Schasler „Die Elemente der philosophischen Sprachwissenschaft W. v. H-s” (Berlin 1847); Distel „Aus W. v. Humboldts letzten Lebensjahren” (listy, Lipsk 1883); Cherbuliez „Profils littéraires” (Paryż 1889). — H. Steinthal „Die Sprachwissenschaft Wilh. v. H-s und die Hegelsche Philosophie” (Berlin 1848); Hornay „Die Sprachforschung W. v. H-s und die heutige Philologie” (Berlin 1858); Teodor Benfey „Geschichte der Sprachwissenschaft und orientalischen Philologie in Deutschland” (Monachjum 1869, na str. 515—556 i indziej miejscami). A. A. K.

Humboldt Fryderyk Henryk Aleksander, przyrodnik, brat poprzedzającego (* 1769 w Berlinie—† tamże 1859), otrzymał wraz z bratem staranne ychowanie domowe i do szkół publicznych nie uczęszczał; w r. 1787—88 wstał do uniwersytetu we Frankfurce nad Odrą, gdzie studyował nauki kameralne i filologię; stąd wrócił do Berlina, a następnieSAMPLEWłyd w szkół nauk publicznych, gdzie wraz z bratem kształcił się w secondaryum filologicznemu Heynego, obok tego jednak gorliwie zajmował się naukami przyrodniczymi i historyą. Już w tym czasie nęciły go podróże, zwiedził Harz, okolice Nadreńskie, a wraz z Forsterem Belgię, Hollandyę, Anglię i Francyę, wszędzie starając się o zawiązanie stosunków z przedstawicielami nauki. W szkole handlowej w Hamburgu uczył się buchalteryi, a w r. 1791 wstał do akademii górniczej we Freibergu, by wykształcić się na górnika i hutnika. Tam wywarł znaczny wpływ na niego Werner, gorliwy szermierz neptunizmu. W tym już czasie ogłosił kilka prac, z których najważniejszą była „Mineralogische Beobachtungen über einige Basalte am Rhein” (1790). W r. 1792 został assesorem w departamencie górnictwa, a wkrótce potem objął wyższy urząd górnicy w górach Sosnowych (Fichtelgebirge). W tym czasie wydał kilka dzieł, jak: „Flora subterranea Fribergensis et aphorismi ex physiologia chemica plantarum” (1793); „Die Lebenskraft oder der rhodische Genius” (1795); „Ueber die chemische Zerlegung des Luftkreises” (1799); „Ueber die unterirdische Gasarten” (1799); „Ueber die gereizte Muskel- und Nervenfaser, nebst Vermutungen über den chemischen Prozess des Lebens in der Thier- und Pflanzenwelt” (2 t., 1797—99). W tem ostatniem dziele, wywołanem odkryciem Galvaniego, przyjmuje H. jako źródło dostrzeganych objawów elektryczności zwierzęcą

Enc. Pow. Lustr. Zeus. 232. T. XXIX.

63

Humboldt Fryderyk Henryk.

499

Każda idea wielka i ważna, która gdziekolwiek zabłysła, winna tu być obok faktów zaznaczona. Całość nie ma być tylko geografią fizyczną: objąć ma niebo i ziemię, ogół stworzenia". Tak zamierzony „Kosmos", po wielu przygotowaniach, wyszedł w 5 tomach (1845 — 62). Tomy I i II obejmują przegląd ogólny całego obszaru zjawisk kosmicznych i tellurycznych, mają na celu wzbudzenie zamiłowania natury, wykazują wpływ świata zewnętrznego na rozwój ducha ludzkiego, zawierają też historyę zmiennych w biegu czasu na świat poglądów. Tom III rozpatruje szczęśowo zjawiska kosmiczne, astrognozyę i układ słoneczny. T. IV i V obejmują dział objawów ziemskich, traktują o wielkości i masie ziemi, o jej cieple wewnętrznem, o magnetyzmie ziemskim, o trzęsieniach, wulkanach, o uporządkowaniu gór. Śmierć nie dozwoliła autorowi tomu tego wykończyć; zamknął go epilogiem Buschmann, który też dorobił obszerny i dosyć nieużyteczny regestr. Z książek, które miały na

Fig. 85. Humboldt Fryderyk Henryk.

celu wyjaśnienie i udostępnienie „Kosmosu” naj-
ważniejsze są: „Briefe über Humboldts Kosmos”,
wydane przez B. Cotta, Schellera i innych (4 t.,
1848 — 60). Obecnie „Kosmos” jest dziełem
w znacznej części przestarzałem; już nawet
w swoim czasie nie stał na wysokości nauki,
nie uwzględniał bowiem znanej już zasady za-
chowania energii, która stała się podstawą po-
glądów naszych na objawy przyrody. W każ-
dym razie „Kosmos”, napisany wytwornie, za-
pełniony wspaniałemi obrazami przyrody i mnó-
stwem wiadomości, pozostanie zawsze pomni-
kiem geniuszu i obszernej wiedzy H-a, przed-
stawia wzór klasycznego dzieła popularnego
i dał podnietę do popularyzacyi nauki.—Mate-
matykiem H. nie był, a gdy szło o ćśisłe kwe-
stye astronomiczne, szukać musiał pomocy astro-
nomów; zwrócił jednak uwagę na zjawisko
gwiazd spadających, na światło zwierzyńowe, na
załamanie promieni światła w atmosferze i wiążące
się z tem migotanie gwiazd, przyczynił się do za-
łożenia obserwatoryum w Berlinie i dał podnietę

do pomiaru stopnia południka w Prusiech Wschod-
nich. W podróżach swoich oznaczył położenie
geograficzne przeszło 200 miejscowości i wy-
mierzył wzniesienie nad poziom morza przeszło
500 punktów. Gorliwie zwłaszcza zajmował się
magnetyzmem ziemskim, a gdy Gauss w r. 1833
dał badaniom tym podstawy naukowe, H. wpły-
wem swoim przyczynił się znaczenie do urządze-
nia licznych obserwatoryów magnetycznych.
W meteorologii najważniejszą zasługą H-a jest
wprowadzenie linij izotermicznych; on też pierw-
szy zbadał warunki klimatyczne okolic zwrot-
nikowych i wyodał wpływ prądów oceanicznych
na klimat wybrzeży i lądów całych; dał podsta-
wy geografii roślin i zwierząt, przeprowadził
liczne badania geologiczne, etnografię zbogaći
pracami nad pochodzeniem, mową, kulturą, wę-
drówkami i chronologią Peruwiańczyków i Me-
skykanów. Wpośród wielkich badaczów przyro-
dy H. zapewne nie zajmuje miejsca wybitnego,
niemniej jednak oddziałał silnie na postęp nau-
ki; wyodał łączność człowieka z przyrodą, oraz
zawisłość duchowego i materialnego jego bytu
od coraz głębszego pojmowania natury. Z Fry-
derykiem Wilhelmem III pozostawał w przyja-
cielskich prawie stosunkach, a z Fryderykiem
Wilhelmem IV był w bliższej jeszcze zażyło-
ści; ze wszystkimi prawie uczonymi współ-
czesnymi wiązała go znajomość osobista, a wszyst-
ko to zapewniało mu wpływ znaczny, z którego
do popierania celów naukowych zawsze korzy-
stał. W r. 1857 uległ atakowi apoplektyczne-
mu, przeżył jednak jeszcze dwa lata, do 6 maja
1859; żył 90 lat prawie i do zgonu umysł
jasny utrzymał. Już w r. 1804 wybito na cześć
jego medal z napisem „Novi orbis Democritus”,
następnie kilka innych jeszcze medali. W Fila-
delfii wzniesiono kolosną jego statułę bronzową
1876 r., w St. Louis statułę 1878, a w Berlinie
posąg dłóta Begasa 1883 r., przed gmachem
uniwersytetu, obok posągu brata jego, Wilhelma.
„Instytucya Humboldta” przy berlińskiej akade-
mii nauk ma na celu głównie popieranie podró-
ży naukowych. Po śmierci H-a wydane zostały
liczne jego korrespondencye: z Varnhagenem
von Ense (1860), z pewnym młodym przyjacie-
lem (1861), z Berghausem (3 t., 1863), z Bun-
senem (1869), z hrabią Jerzym Kankrynem (1869),
z Pictetem (1868), z Raumerem (1869), z Goe-
them (1876), z Gaussem (1877), z Campem
(1877), z bratem Wilhelmem (1880), oraz „Cor-
respondance inédite scientifique et littéraire”
(1869). Zbiorowe wydanie dzieł H-a, „Gesam-
melte Werke”, wyszły w 12-u tomach (Sztutgard
1889). W tłumaczeniu polskiem mamy: „Kos-
mos”, przekład J. Baranowskiego, Zejsznera i E.
Skrzyińskiego (4 t., Warszawa 1862); „Obrazy
natury” (przek. Urbańskiego, 1860); „Podróże
po Afryce i Ameryce” (przek. Bohusza Szyszki,
2 t., 1860—61); „Podróże po Rossyi” (2 t., 1861);
„O stepach i pustyniach” (przek. Zejsznera). —

500

Humboldta Akademia — Hume Dawid.

Por. Bruhns „A. v. H., eine wissenschaftliche Biographie, herausgegeben im Verein mit Avé-Lallement, Carus, A-Dove” (3 t., 1872, z dokładną bibliografią dzieł H-a); Klencke „A. von Humboldts Reisen, Leben und Wirken” (wyd. 7-e 1882); Ule „A. v. H.” (wyd. 4-e 1870). S. K.

**Humboldta Akademia**, wyższa szkoła prywatna, założona r. 1878 z inicyatywy i według planu d-ra Maksymiliana Hirscha przez centralny związek naukowy w Berlinie, w tym celu, aby tym, którzy nie mogą ucześćzać do uniwersytetu, lub już go opuścili, dać w niej spo sobność przez cykle wykładów systematycznych, jako też przez inne środki odpowiednie, do dalszego harmonijnego rozwoju swego wykształcenia naukowego i utrzymać ich w związku z pospamiрамi rozwijającej się wiedzy. W Akademii pomienionej pielęgnowane są przeważnie te nauki, które się wiążą z imionami braci H-ów (Przyrodocnawstwo, Filozofia, historya literatury i sztuk pięknych, ekonomia polityczna i t. d.). Pomiędzy słuchaczami jest około 2/5 kobiet. Nauka odbywa się wieczorami w cyklach od 10 do 12 wykładów, poświęconych jednemu przedmiotowi, a traktowanych popularnie. Opłała bardzo umiarkowana.

**Humboldta góry:** 1) dwa łańcuchy gór w Stanach Zjednoczonych, w stanie Nevada, biegnące z północy na południe równolegle względem siebie, od 40 — 41° szer. półn. oraz od 115 — 118° d. zach. Gr. Góry te, o kształtach zaochrgłonych, pokryte w najwyższych częściach prawie przez cały rok śniegiem, w środkowym — lesiste, u stóp trawiaste. Wschodni łańcuch wznoси się na północy do 3 680 m. łańcuch zachodni ciągnie się w pobliżu dolnego biegu rzeki i jeziora H. — 2) Nazwa nadana przez Przewalskiego północno-zachodniej części gór Nan-szan, ograniczających Tybet z północo-wschodu. W. N.

**Humboldtilit, ob. Skapolit.**

**Humboldtyn, ob. Oksalit.**

**Humboldyt, ob. Datolit.**

Hume Dawid, filozof, historyk, krytyk, pisarz polityczno-spółeczny angielski (* 26 kw. 1711 w Edyuburgu — † 25 sierp. 1776 tamże). Syn młodszy zubożałego landsquire’a szkockiego z rodu hrabiów Home. Na uniwersytecie słu-

chał nauk prawnych, ale z nich nie wziął sobie powołania w życiu. Już w 18-ym roku niepokoiły go zagadnienia bytu ogólnego; wcześnie też czynił spostrzeżenia nad stosunkami spółecznicami, zwłaszcza ekonomicznymi. Nieszadowolony z siebie, nadmierną pracą osłabiony, a niedostatkiem rodzinnym gnębiony, przyjął miejsce w jakimś kantorze kupieckim w Brystolu, miejsca tego jednak nie zagrazał. Pomyślne okoliczności pozwoliły mu wyjechać do Francyi. W Reims i u Jezuitów w La Flèche, gdzie kształcił się był Kartezyusz, oddał się całkiem studyom naukowym; ze studyów wyłoniła się filozofia. Na zie mi francuskiej napisał H. najpierwsze swie dzieło: 1) „Treatise upon human nature, being an attempt to introduce the experimental method of reasoning into moral subjects” (bezim., Londyn 1738—40, 3 t.) — nie metodyczne, ale generalne. Wytworzył z niego później: naczelnny swój traktat „An enquiry” z 1748; „A dissert. on the passions”; „An enquiry” z 1751 i „A natural history of religion”. Do wczesnej doby należą również: 2) „Essays, moral, polit. a literary” (Edymburg 1742). Obie książki nie sprawiły oczekiwanego wrażenia. Po powrocie do kraju H. w r. 1745 przyjął opiekę nad umysłowoe rozstrojonym margr. Annandale. Wkróte potem Sinclair, wysyłany z wyprawą na wybrzeże północne Francyi i w poselstwie do Wiednia i Turynu, wziął go sobie w sekretarza. W Turynie H. przyrobili owo pierwsze swoje dzieło i napisał: 3) „An enquiry concerning human Understanding” (Londyn 1748); ale i tem dziełem, najważniejszem ze wszystkich, jakie wytworzył, nie zwrócił ani na siebie, ani na myśli swoje zasłużonej uwagi. Obojętnie też przyjęto równoległe z powyższem 4) „An enquiry cone. the principles of morals” (Edymburg 1751). Powróciwszy do Szkocyi w r. 1749, H. zbliżał się do t. zw. szkoły szkockiej uczonych, a zaprzyjaźnił z młodym profesorem glazowskim Adamem Smithem. Wówezas także zapiąawszy korrespondencyę z Monteskiuszem, utrzymywał ją do r. 1753, a w r. 1750 wydał przekład jego „Esprit”. Na te lata przypadają również starania o katedrę w Edymburgu, najpierw etyki i pneumatologii (nauki o duchu), potem logiki; w obu wypadkach duchowieństwo zastąpiło mu drogę. Wynagrodził mu krzywdę związek adwokatów edinburskich, dając posadę głównego kustosza swego pięknego księgozbioru. Nie filozofia, ale polityka miała teraz pierwsza ukoić tę silną żądzę sławy literackiej, literackodrukowej, do której H. sam się przyznawał. Dopiero 5) „Political discourses” (Lond. 1752) zjednały mu imię, które stało się już rozgłosnem, gdy wystąpił jako krytyk i myśliciel filozoficzny, a przytem doskonały pisarz w 4-t-ym zbiorze 6) „Essays and treatises on several subjects” (Londyn 1755). Rozgłos spotęgowała 7) „A natural history of religion” (t-że 1755) przez wy-

Hume Dawid

501

wołanie gorących sporów i napaści piórem i sło-
wem żywem ze strony Hurda i Warburtona.
Zetknictę się ze starą książką w bibliotece adwo-
katury edinburskiej pobudziło równie energiczny
jak głęboki umysł do badania starych dziejów.
Do filozofia przybywał historyk; zaczął od czasów
najblższych, i w przeszłość szedł wstecz. Przy
umiejętnej a nieczmordowanej pracy mógł już
w r. 1754 wydać Stuartów, w r. 1759 Tudorów,
w latach 1761-3 dzieje przedtudorowe. Trzy
te części wytwarzają całość 8) „History of Eng-
land from the invasion of Jul. Caesar to the
revolution in 1688” (Londyn 1754—63, 6 t.).
Teraz już odrazu zdobył i sławę i pieniądze.
Pierwszą rzeczywistą historyę, całość dziejów
Anglii obejmującą, uznano powszechnie za dzie-
ję klasyczne. Dziś jeszcze Anglik z zajęciem
je czyta, z powodu wielkiej gruntowności i po-
rządku treści, jasności i wzięku wysłowienia,
wresze filozoficznego pogłębienia opowieści
dziejowej. Wysokie na owe czasy honoraryum,
ok. 3 000 f. st., zapewniło autorowi dni spokojne.
W tym samym roku, w którym wyszedł ostatniom
„History”, lord Hertford, wyjeźdżając do Wer-
salu na układy zakończające wojny Siedmiolet-
nią i Kanadyjską, zaproponował H-i miejsce
sekretarza nawdzyczejnego poselstwa. Uczony wa-
łał się, ale ostatecznie przyjął—i ani lord, ani
on sam nie żałował tego: nadspodziewanie oka-
zał się zdołnikiem dyplomatycznym;
w tymczasowych od Hertforda do Richmonda
sam jeden był przedstawicielem angielskim we
Francyi, a Brougham składa mu za ten czas
zaszczytne świadectwo. Skeptycznego filozofa,
rydakalnego myśliciela, człowieka prześladowa-
nego przez duchowieństwo, a przytem już sław-
nego pisarza, Paryż powitał, rzecz prosta, z unie-
sieniem, które nawet króla, nawet panią Pom-
padour w swój wir wciążęło. Ściślejszimi
węzłami połączył się uczony dyplomata z Janem
Jakóbem i zdołał nawet namówić go do odwie-
dzenia Anglii, gdy sam miał do niej w r. 1766
powrócić. Wyrobił mu tu stałą pensyę, otoczył
go opieką, wprowadzał w koła najoswieńše
i najwyżej uobyczajone; ale genialny dziwak
wszystkie te wysiłki H-a zmarnował, węzły z nim
zerwał, a zamiast wzięćzności obryzał go ja-
dem, oskarżając o wyzysk. Zawiódł się H. na
Rousseau'ie, ale nie zawiódł na Hertfordzie.
Był jeszcze we Francyi, kiedy nowo-mianowany
wice-król Irlandyi starał się dla niego o urząd
irlandzkiego sekretarza stanu. Formalizm nie
pozwolił zamiaru urzeczywistnić; ale tego same-
go roku brat Hertforda, Conway, min. spr. zagr.,
dał H-i przy sobie podsekretaryat stanu. Przez
półtora roku, od zimy 1766 do lata 1768 r., filo-
zoof-historyk przeważuje sam jeden prowadził całą
korrespondencyę zagraniczną W. Brytanii. Prze-
bywał jeszcze przez rok w Anglii, dopiero w r.
1769 powrócił do rodzinnego miasta, aby w niem
życia dokonać. Po śmierci z puścizny literac-

kiej wydano: 9) „The life of D. H. written by himself” (Londyn 1777); 10) „Dialogues on natural religion” (t-że 1779); 11) „Essays on suicide a. immortality of the soul” (t-że 1783), a w XIX już wieku 12) listy. W autobiografii (9) H. sam tak o sobie pisze: „Jestem, a raczej byłem—bo tak tylko mówić mi teraz wypada—czowiekiem słodkiego usposobienia, panem sa-mego siebie, otwartym, wesołym i towarzyskim, nastrojonym na przyjaźń, do nienawiści mało skłonnym, a we wszystkich namiętnościach mo-ich umiarkowanym. Nawet żądza sławy literac-kiej, namiętność we mnie panująca, nigdy, po-mimo tyłu zawodów w nadziejach, nie pobudziła umysłu mego do sarkania. Obcowanie ze mną nie było przykrem ani młoduemu lekkodochowi, ani rozważuemu, pracy oddanemu mężo-wi. Towarzystwo kobiet cnotliwych szczególnej miłem mi było i nigdy nie miałem powodu do niezadowolenia ze sposobu, w jaki wychodziły ze mną. Przyjaciele moi nie nieli też nigdy powodu wytykać mi cośkolwiek, czy to w mo-jem postępowaniu, czy w pogłbach umysłu. Gdyby tylko fanatycy nie byli kuli i szerzyli ba-jek, które mnie krzywzięły! Ale i oni nigdy nie zdołali wynaleźć ani jednej takiej, którzyaby mia-o jakiekolwiek prawdopodobieństwo”. Pod-bizna rzetelna; Adam Smith, przyjacielsz szczerzy, ale i umysł poważny, dał takie świadectwo: „Na H-a patrzyłem zawsze jak na człowieka, o tyle zbliżającego się do ideału mędrica i me-ża żyjącego moralnie, o ile na to pozwala nie-moc człowiecej natury”. — *Bibl.* a). Wydania najnowsze dzieł H-a: 1) Londyn 1888; Hamburg 1895 (wydawca Köttgen, kommentator Lipps). 2) Heidelberg 1888 (wydawca Kirchmann). 3) Londyn 1875, 2 t. (wyd. Greene i Grose). 4) Londyn 1794 i 1806—10, 10 t. (wyd. Bowyer, przepyszne); t-że 1864-5, 8 t. (z dal. ciąg. i dopełn. Smolletta); t-że 1866, 18 t. (z d. c. i d. Hug-hesa); t-że 1880, 3 t. — Zbiór pism filozoficznych „Philos. Works” Edymb. 1826-7; Londyn 1874-6, 6t.(razem z № 6; wyd. Greene; wyczerpujące studium). W r. 1856 w Londynie wyszedł zbiór ogólny „Works”, bez „History”. b) *Przekła-dy:* 2) Jena 1793 (przekł. Tennemanna); 3) t-że t. r. (tenże), Berlin 1888 (Kirchmann), Lipsk 1893 (Nathansohn); 4) Wiedeń 1883 (Massařik). 7) Berlin 1876 (laulsen). c) O H-e i jego filozofii: Burton Hill „Life and Corresp. of H.” (Edyn-burg 1846—50, 2 t.; dzieło kapitalne); Hill „Letters of D. H. to Will. Strahal” (Londyn 1888); Compayré „La philos. de D. H.” (Paryż 1873); Pfleiderer „Empirismus u. Skepsis in D. H-s Philosophie” (Berlin 1874); Meynong „H.-Stu-dien” (Wiedeń 1877—82, 20 c.); Giżycki G. „D. Ethik D. H-s in ihrer geschichtl. Stellung” (Berlin 1873); Huxley „D. H., his life a. his philosophy” (w „Engl. men of letters”, Lon-dyn 1879); Massařik „H-s Skepsis u. Wahrscheinlichkeitsrechnung” (Wiedeń 1884); Knight W.

502

Hume Dawid.

„H.” w Blackwooda „Philosophic. Classics” (Londyn 1887).

Filozofia H-a snuła dalej wątek krytyczyzmu, z którym pierwszy wystąpił był Baco. H. najbliszzy Locke'owi, jego też najbardziej, przy całej oryginalności swojej, przypomina: skutek to jedności i przedmiotu, i kierunku rozumowania. Krocząc często krawędzi sensualizmu, nowet materializm, jest on rzeczywistość tylko sięgającym śmiało poza empiryzm sceptykiem, jednym z największych. H. nie dostrzega istotności człowieka, nie widzi w nim żadnych idei, typów czy. porządków wrodzonych, powątpiewa nawet z wyobrażeniem umysłu, branym ze świata, odpowiada rzeczywistość świata, a powątpiewaniem tem burząc spinozowskie ordo et connexio, staje też w przeciwieństwie z Locke'm. Dociekania swe podejmuje pod hasłem sensualizmu: „Nihil est in intellectu, quod non prius (antea) fuerit in sensu"; ale je miarkuje—jakby w myśl Leibnizowskiego dopełnienia „nisi intellectus ipse”—i z odczuciem zmysłowem rzeczywistości, z wrażeniami za pomocą zmysłów otrzymanami równouprawnia stany duchowe, synteiczne, nie rozkładane na elementa pierwotnych tych wrażeń. Przyjmując wszakże swoje stany, mówiąc o duchu, duszy, umyśle, rozsądku i rozumie, o myśli czynnej, sile umysłowej, pamięci i wyobraźni, — czyni to tylko dyalektycznie: żadna z tych danych nie kształtuje mu się w odrębną całość, substancyę, formę, siłę czy porządek bytu; wszystkie są tylko faktyckimi ogniskami i czynnikami jakiej energii wewnątrznej, spełniającej funkcye pojęciowe i czuciowe. Człowiek wszystko w siebie bierze z poza siebie. Każda myśl (thought), które wyobrażenie (idea) jest tylko wyblakłą kopią wrażenia (impression), otrzymanego z ruchu w przestrzeni, z pewnego wypadku w naturze, za pomocą zmysłów. Pojęcia nasze powstają w ten sposób, że wyobrażnia uprzytomnia nam, bądź wrażenia, bądź własne nasze stany duchowe, a myśl czynna łaczy jedne z drugiemi i urabia w nowe myśli i wyobrażenia. Na takiem przerabianiu materyalu, jak u Locke'a, tak i u H-a polega życie nasze psychiczne. Jakim sposobem ruch przestrzeni, od zjawiska nieodłączny, udziela się naszej wrażliwości, jak z wypadku powstaje wrażenie, a z niego znowu wyobrażenie lub pojęcie —tego dociec nie zdolamy; ale o niemożność taką człowieka uderza się wszędzie, gdzie tylko dochodzi jakiejś przyczyny. Dopuszczenie logiczne przez H-a ruchu przechodzącego ostatecznie w wyobrażenie zostawia wprawdzie miejsce wolne dla materyalizmu, nigdzie jednak wielki sceptyk nie formułuje materyalistycznych domniemań jako też filozoficznych. Działalność nasza, plegająca, jak wyżej, na łączeniu, zrzeszaniu (assocyacyji), spaja między sobą zjawiska i stany na zasadzie: 1) podobieństwa; 2) przeciwieństwa; 3) styczności w przestrzeni i czasie; 4) przyczyny i skut-

ku. Wszakże druga z tych zasad wydaje się H-owi złożoną z 1-ej i 4-ej, a poszukiwanie węzła przyczynowego jest według niego tylko skutkiem nałogu, utrwalonego przy pomocy mowy: nie tkwi w nas a priori jako forma lub popęd wrodzony, czy też wrażony umysłowi. Skutek jest czemś całkiem odmiennym od przyczyny i z pojęcia jej nigdy wyłuszczonym być nie może. Samem tylko wnioskowaniem niepodobna wykryć ani przyczyny dla skutku, ani skutku dla przyczyny, jako faktów. Do wszystkiego potrzeba doświadczenia; ono tylko poznaje prawa natury, działanie ciał na siebie, złożoność zjawisk. H. nie określa tej siły, jej granic, jej pojęciowego wnętrza, a zwłaszcza stosunku jej do prawa przyczynowości, jako narzędzia poznania, używanego przez samo doświadczenie. Przedmiotem poznawania mogą być albo stosunki (relations; matematyka), albo fakta (matter of facts; nauki przyrodnicze i dzieje); pierwszym wystarcza samo ich pomyślenie, do poznania drugich potrzeba narzędzi przyczynowości. Tylko prawdy matematyczne (H. uważa je brew Kantowi za analityczne), które nie drogą zmysłów do umysłu dochodzą, posiadają niezawodność. Trójkąt Euklidesa byłby zawsze trójkątem, choćby žaden zgoła trójkąt w rzeczywistości przestrzeniowej nie istniał. Poza tem wszelkie poznanie ludzkie jest tylko subjektywnem, i tu jeszcze nawet nie mamy wcale pewności zali czuciom zmysłowym, wrażeniom odpowiada rzeczywistość wrzekomo w nich odbita; nałogowo tylko wyrabiamy w sobie wiarę, że tak jest, jak wrzekomo być ma. Ta wiara względem natury znajduje się w stosunku pod pojęcie harmonia praestabilita podpadającym, a o mądrości tejże natury świadczącym. Nałog jest wielkim przewodnikiem człowieka w życiu. Natura nie ufała naszemu rozumowi: data nam instynkt, jakby machinalny rozęd. Trzyma nas ona od siebie w odległości osłaniającej przyczyny zjawisk bądź tajemnicą. Sił i przyczyn istotnych nie zbadamy nigdy: ciemni jesteśmy i słabi; wszakże iść wciąż naprzód powinniśmy i musimy. Najwyższym celem pozuania jest prowadzenie przyczyn zjawisk do jak najwyżej szczególności, a ustawiczne redukowanie skutków do nielicznych ogólnych przyczyn — poznawania zadaniem. Jedynym środkiem uwolnienia nauki od metafizyki nieprawej jest zbadanie i wykazanie, że umysł ludzki nie ma w sobie danych do niej; dopiero wtedy można będzie uprawiać metafizykę prawowitą i burzyć nią ową pokurzą, wyganiającą nazawsze z mowy ludzkiej szkodliwą metafizyczną gwarę. Zbadanie umysłu zapewni wyrozumienie i uporządkowanie funkcji duszy, jej sił i zdolności. Trud taki podjął sam H., badając i rozsądek, i ogólną naturę ludzką. Wprawdzie nie postawił przy tem zagadnienia duszy, jako czegoś substancyo-nalnego; wszakże mówiąc o człowieczem „ja” (myself), ujemne przekonanie swoje jasno wypo-

504

Hume Józef — Humiecki Stefan.

woju, od pewnego momentu zapowiadają zawsze
upadek. Niektórzy przeciwnicy Marxa (ob.)
widzą w tej tezie cały punkt wyjścia marxyzmu.
Nadmienić jeszcze trzeba, że filozoficzna krytyka
H-a pojęcia przyczynowości oraz metoda jego
dołatnio wpłynęły na rozwój ekonomii. H. nie-
tylko skutecznie walczył z ciasnemi pojęciami
merkantylistów, nietyłko stał wyżej od współ-
czesnych sobie fizyokratów, lecz pierwszy pod-
niosł ekonomię na wyżyny nauki prawdziwej.
Główne jego teorye gospodarcze zawarte są
w książce p. n. „Essays moral, political and lite-
rary” (Londyn 1742), z której pojedyńcze szkice
weszły do „Essays and treatises on several sub-
jects”. Zbiór ten (4 t.) przetłomaczony został na
kilka języków europejskich. Tu właśnie miesz-
czą się oddzielnie rozprawy o różnych zagad-
nieniach ekonomicznych. Najnowsze angielskie
wydanie tych „Essays” ob. wyż. Bibliografia.—
W języku polskim mamy z pism ekonomiczno-
statystycznych H-a przekład Kamińskiego Adolfa
„O ludność i czasów dawnych y teraźnieyszych
przez D. Hume, z francuskiego” (Wrocław 1785,
86 i 29 str., 8-o; tytuł przedrukowany z dodan.
„Edycya poprawiona” według Estreichera taż
sama).
St. A. K.

Hume Józef, polityk angielski (* w Mont-
rose 1777 — † w Norfolk 1855). Był lekarzem
w służbie Kompanii Indyjskiej i gorliwie uczył
się języków hindustani i perskiego; odbył
kampanie r. 1801 i 1807. Powrócił do Anglii
w 1808; w 1812 Weymouth było go do Izby
gmin; zajął się gorliwie sprawami robotników,
sprawami finansowemi i Indyjskiemi. W 1818
wybrano go ponownie i odtąd przez lat 30 był
przywódczą partyi radykalnej, brał żywy udział
w rozprawach, występował gorąco przeciwko
wszystkim nadużyciom i dzięki swej wytrzymałości
i zręczności przeprowadził niejedną pożyteczną
reformę.

Hume Hamilton, podróżnik australski (* d. 18 czerwca 1797 w Garamatta, w Nowej Walii południowej—† 19 kwiet. 1873 w Yassie, tamże). R. 1824 udało się z Sydneju z Howellem w góry Błekitne na brzegu południowym Australii, a w podróży tej odkrył, nazwany od jego imienia, górny bieg rzeki Murray, i ogładał Alpy australskie, których przed nim žaden z podróżników nie widział. R. 1829 towarzyszył Stuar-towi w pierwszej jego wyprawie. Z Howellem wydał: „Journey of discovery to Port Philipp” (Sydney 1837), a sam przez się „A brief statement of facts in connection with an overland expedition from Lake George to Port Philipp” (Yass 1835, wyd. 3-e 1874).

Hume Daniel Duglas (* 1835 na Orka-
dach—† 1886 w Paryżu), prestidygitor i spi-
rytysta. Zawód rozpoczął w Ameryce jako me-
dium, później sam stał się wywoływaczem i kie-
rownikiem duchów. W latach 1870—80 miał
wielkie powodzenie na obu półkulach.
<

Humen, właściwie Ihumen (ob.).

Humerał (humerale=naramiennik, albo amic-
tus odämicire = okryć, osłonić), ubiór liturgicz-
ny, už wany przy Mszy św. od VIII wieku.
Jest to kawałek płótna, rodzaj chusty lnianej,
wkładanej na ramiona, na sutanę, pod albę
(ob.) i przytrzymywanej dwiema tasiemkami.
Przy święceniach subdyakońskich biskup wkłada
święconemu H. Jest to symbol wstrzemiężli-
wości i umartwienia, a allegorycznie oznacza
chustę św. Weroniki lub Koronę Chrystusową.—
Por. De Herdt „Sacrae Liturgiae Praxis”. S. P.
I.

Humiecki 1) Stefan († 28 maja 1736), wojewoda podolski, syn Wojciecha, chorażego podolskiego, i Izabeli Kątskiej, siostrzeniec sławnego generła aryleryi, Kątskiego. W r. 1692 został stolnikiem podolskim. Podczas bezkróle-wia po śmierci Jana Sobieskiego był marszał-kiem sądów kapturowych, posłem na sejm kon-wokacyjny i małażkiem izby poselskiej (1696). Jako marszałek oznaczył się mądrością i suro-wością, połączoną jednak z wyrozumiałością. Po-pierał kandydaturę księza Conti i stanął na czele rokoszu, zawłazanego w obronie kandy-data francuskiego. I'o rozwiązaniu rokoszu (1698) i uznaniu królem Augusta II został mianowany pułkownikiem artykiryi koronnej. W 1699, po pokoju Karłowickim, brał udział w kommissyi, wyznaczonej do rozgraniczenia Rzitełej od Tur-cyi i Wołoszczyzny. Sprawozdanie z czynności tej kommissyi ogłosił drukiem p. t. „Relacja in anno 1699 circa evacuationem Kamieńca Pol-dolskiego odprawionej (kommissyi)” W 1702 mianowany podstolim wielkim koronnym. W na-stępnym roku ukończył i podpisał akt powtór-nego rozgraniczenia z Turcyą, a sprawozdanie znów ogłosił drukiem (Relacja rozgraniczenia Polski z Państwem Tureckiem in anno 1703). W sprawie pomiędzy Augustem II a Stanisła-wem Leszczyńskim stanął po stronie pierwsze-go. D. 13 kwietnia 1706 został wojewodą po-dolskim. Po abdykacyi Augusta II (1706) przez czas panowania Leszczyńskiego trzymał się na uboczu. Po powrocie Augusta II został wyzna-czony (1710) na kommissarza do trybunału skar-bowego, do „hyberny”, do kommissyi gdańskiej i do kamienieckiej, która miała rozpatrzyć ra-chunki Kątskiego z wydatków, poczynionych na rzecz Kamieńca. Do konfederacyi Tarnogrodz-kiej przystąpił dopiero w r. 1716. Po przenie-sieniu się konfederacyi do Lublina i rozpoczęciu układów z królem został wybrany na jednego z kom-missarzy i wówczas przysiągł, że póki życia, nie będzie prosił Augusta o urząd lub starostwo, a na jego wniosek wykonali taką samą przy-sięgę i inni kommissarze. Mianowany w roku 1726 generałem artyleriya koronnej, został po kilku miesiącach pozbawiony tej godności, po-nieważ August dowiedział się był o jego przy-siędze kommissarskiej. Pomimo niełaski kró-lewskiej używany był jednak przez Augusta

506

Hummel Jan Nepomucen — Humnicki Ignacy.

dobał sobie pejzaże. W 1809 został profesorem architektury, perspektywy i optyki w Akad. berlińskiej. Był równie teoretykiem jak artystą. Obrazy z różnych dziedzin celują perspektywą i kolorytem. — Napisał: „Die freie Perspektive” (Berlin 1838 — 42, wyd. 2-e, 2 części); „Geometrisch-praktische Construction der Schatten” (tamże 1830).

Hummel Jan Nepomucen (* 14 listopada 1778 r. w Presburgu — † 17 października 1837 r. w Wejmarze), słynny pianista niemiecki i kompozytor muzyczny. Początkowe wykształcenie muzyczne otrzymał w domu sweago ojca, Józefa, kierownika szkoły muzycznej wojskowej w Wartenbergu, a następnie direktora Opery wiedeńskiej. W Wiedniu zaznajomił się z Mozartem, u którego w ciągu dwóch lat pobierał lekcyte teoryi muzycznej. Od roku 1788 — 95 dawał koncerty w różnych miastach Niemiec, Danii, Anglii i Hollandyi. Wróciwszy do Wiednia, uzupełnił studya teoretycznej pod kierunkiem Albrechtsbergera, Salieriego i Haydna. Od 1804 — 11 zajmował posadę kapelmistrza w orkiestrę w Sztutgardzie, a w 1819 w Weimarze. Stąd H. w 1822 r. przeniósł się do Petersburga, gdzie bawił około trzech lat. W r. 1825 przedsięwziął wycieczkę artystyczną; grał w Warszawie, Londnie, Paryżu, Wiednii, Bruckselli, Berlinie i w. in. stolicach europejskich. W 1837 r. wyjechał dla poratowania nadwątniego zdrowia do Niemiec, gdzie go śmierć zaszkoczyła w Weimarze. Krytyki ówczesne wyrażały się z podziwem o nadzwyczajnej technice H-a, jego frazowaniu artystycznem i sprzyżystości dotknięcia, zarzucając mu jedynie brak uczcia i temperamentu. Jako kompozytor uległ w młodości przeważnemu wpływowi Mozarta, z którego już nigdy oswobodzić się nie zdołał. Napiął wogłe około 124-ch dzieł; między innemi: 7 koncertów, słynny septet (op. 74), 5 sonat na dwie ręce i trzy na 4 ręce; 8 sonat skrzypcowych, 6 triów, 4 opery, 5 baletów, 4 kwartety smyczkowe, kwartet fortepianowy, wiele waryacyj, rondów, fantazyj, kaprysów, parę mszy, kantat, serenad na orkiestrę i t. p. Z tych utworów pojawiają się dotąd jeszcze, aczkolwiek rzadko, na programach koncertowych jedynie koncerty: A-mol (trzeci), H-mol (czwarty), As-dur (szosty), oraz septet na fortepian, flet, obój, walturnię, altówkę, wiolonczelę i kontrabas. A. Pol.

Hummel Karol, syn muzyka Jana Nep., malarz (* 1821 w Weimarze), uczeń Prellera do 1841 r. R. 1845 został profesorem w Weimarze. Obrazy jego olejne i akwarele traktują tematy alpejskie; poczucie natury romantyczne. Obrazy w muzeach: lipskiem, sztutgardzkiem, w Berlinie, Petersburgu, w zamku weimarskim (Ogrody Armidy 1861).

Hummel Fritz (* 1822 w Berlinie), malarz-

portrecista; wyrazisty w charakterystyce, chłodny w kolorycie; w rodzaju hollenderskim.

Hummel Ferdinand (* 6 września 1855 w Berlinie), kompozytor muzyczny. W dzieciństwie grywał na arfie, na której dawał koncerty w środkowej i południowej Europie do dwunastego roku życia. W 1868 r. oddany został przez ojca do akademii muzycznej Kullacka w Berlinie, skąd w 1875 r. przeszedł do wyższej szkoły muzycznej królewskiej. Poza temi uczelniami H. studyował jeszcze grę na fortepianie u Rudorffa i Grabau, a teoryę kompozycyj i Kiela i Bargielą. Utworzył dotychczas: 4 sonaty wiolonczelowe, kwintet klarynetowy, kwartet fortepianowy, sonatę na skrzypce, suite fortepianową na cztery ręce, uwerturę „Columbus” na głosy solowe, chór mieszany i orkiestrę; ballady: „Jung Olaf” i „Germanenzug” na głosy solowe, chór i orkiestrę; baśni ludo-we: „Rumpelstilzchen”, „Frau Holle”, „Hänsel und Gretel”, „Die Meerkönigin”, „Die Najaden”, wszystkie na trzygłosowy chór żeński i głos pojedyńczy; fantazyę koncertową na arfę i orkiestrę; opery: „Angla”, „Mara”, „Assarpai” etc., parę utworów drobniejszych na arfę, wiolonczelę i harmonium, kilka pieśni na głosy męskie i t. d. A. Pol.

Humnicki Ignacy (* 1798—† 15 maja 1864), dramatyk, syn Wincentego, który służył pod Kościuszką; urodził się we wsi dziedzicznej Czajecyzce w Sandomierskiem, kształcił się w uniwersytecie krakowskim, słuchając między innymi wykładów literatury Pawła Czajkowskiego (ob.). W dziedzinie literatury debiutował r. 1818 wierszem na cześć Józefa Maksym. Ossolińskiego (druk. w „Pamiętniku Warsz.” t. XIII), wierszem gładkim, potoczystym, jak wszystkie później. W r. 1819 ogłosił pierwszy swój dramat z dziejów rodowych, w 3 aktach, p. t. „Goworek, wojewoda sandomirski, czyli tryumf cnoty obywatelskiej”, grany na scenie krakowskiej bez wielkiego powodzenia. Uznanie znacne osiągnął tragedię pięcioaktową, wystawioną w Warszawie, p. t. „Żółtkiewski pod Cecorą” (druk. w Warsz. 1821), gdzie bohater wbrew swojemu szekonaniu stoczyl bitwę, ulegając rozkazowi Zygmunta III, poduszane go nań przez zawistnych (Kalinowskiego), upatrujących w wahaniu się wodza zdradę kraju. Tragedya ta była wielokrotnie powtarzana. Sentencye takie np. „Próżno zawiść sąsiadów dzieje nasze czerni, Prawi Polacy zawsze swym królom są wierni”, albo też: „Sława z przodków jest tylko dawne sławy ciemien, Gdy saby człowiek wielkiem szczycy się imieniem” — oklaskiwano gorąco. Ostatnią tragedią, również 5-aktową, był „Edyp” (Warsz. 1827), gdzie autor wziął sobie za wzór „Edypa” Wolter, z którego liczne wiersze do swego utworu przeniósł, zaznaczając je czasami cudzysłowem—chyba jedyny przykład w twórczości poetyckiej. Ogólny atoli po沫ś odmienił, bo Edyp budzi w Jokaście silną

Humnickich hr. herb — Humor.

507

miłośo, zabija potwora (bezimiennego, nie sfinksa,
coś jakby smoka wawelskiego, i tymże sposobem
tj. za pomocą trucizny), żeni się, posądza Kreon-
ta o spisek, jak niemniej samego arcykapłana,
a dowiedziawszy się o prawdzie, sztyletem, któ-
rym się zabiła Jokasta, wykłowa sobie oczy.
Zarówno Jokasta jak Edyp są wciąż gotowi do
poświęcenia swego życia za pomyślność Teb
i wyrażają to dobitniej niż u Woltera. Liberalne
poglądy co do szlachectwa zdobywanego czyna-
mi występują silniej niż w „Źótkiewskim”. Nato-
miast szyderstwa z kapłanów i z wieszczarbiary
w porównaniu z Wolterowskiemi są bardzo łagod-
ne. Piorunów wzywa H. dwukrotnie; wizya Lajusa
ukazuje się Jokaście wyraźnie. Oczywiście, że
zachowanie jedności miejca i czasu zmusiło au-
tora do przeinaczeń podania i do naciągań. Ca-
łość tętni jakiemś gorączkowem, pośpiesznem
prowadzeniem rzeczy. Co porabiał H. przez resztę
życia, nie wiemy. Umarł w Krakowie. Ze zmia-
ną poglądów literackich zapomniano o nim, choć
nie był bez talentu.
P. Chm.

Fig. 37. Humnickich hrabiów herb.

Humnickich hrabiów herb. Na tarczy pię-
ciodzielnej, w połu I, czerwonem — trzy kopie
złote w gwiazdę, środkowa żeleżcem na dół
(herb Jelita); w II, błękitnem, nad półksiężycem
złotym, takaž gwiazda sześciopromienna (herb
Leliwa); w III, błękitnem, między ocelami zło-
tej podkowy, barkiem na dół obróconej—krzyż
kawalerski, srebrny (herb Jastrzębiec); w IV, dwu-
dzielnem, z prawej strony czerwonem—róg ba-
woli, srebrny, z lewej, srebrnem, róg jeleui,
brunatny (herb Rogala); w V, czerwonem — lilia
srebrna (herb Gozdawa). Nad koroną hrabiow-
ską pić hełmów z koronami szlacheckiem: nad
pierwszym jastrząb barwy naturalnej w lewo,
z podkową i krzyżem w niej w szponie; nad
drugim pół srebrnego kozła wyskakuje w lewo;
nad trzecim, na pawim ogonie—półksiężyc zło-
ty, z takaż gwiazdą; nad piątym róg bawoli,

srebrny, i róg jeleni, brunatny. Labry w pra-
wej połowie błękitne, podbite złotem, w lewej—
czerwone, podbite srebrem. Nadany wraz z ty-
tułem hrabiowskim Michałowi Humnickiemu h.
Gozdawa, cześnikowi žydaczewskiemu, w r. 1790
przez Leopolda II, cesarza św. p. rz. Potwier-
dzenie tytułu w Austriyi otrzymał wnuk rzeczo-
nego Michała, Franciszek Floryan w 1846 r. —
Źródła: Gritzner i Hildebrandt, Hefner, Kosiń-
ski (I, 177); Borkowski, Ostrowski.

Humor (z łaciny—wilgoć), w starej medycy-
nie oznaczał „wilgotność”, jak u nas Rej go
nazywał, zapewnie zgodnie z użyciem powszech-
nem; odróżniano ich cztery: krew, flegmę, żółć
białą i żółć czarną; stąd 4 temperamenty.
Prze-
nośno znaczył H. tyle, co uposiedienie; mamy
więc: dobry i zły humor. W powszechnem też,
nawet wśród literatów pojęciu humorystycznemi
nazywają się pisma żartobliwe lub satyryczne;
lada koncept, lada dowcip bywa podnoszony do
znaczenia i godności humoru. Oczywiście wyplenić
tego językowego zwyczaju niepodobna; ale
w określeniach estetycznych trzeba być ściślej-
szym. Humor należy wyróżnić od żartu, dowcipu,
ironii, sarkazmu, komizmu. Niema, naturalnie, zu-
pełnie czystych przejawów humoru i mniej-wię-
cej zawsze znajduje się w nim jakaś przymiesz-
ka; lecz gdy chodzi o wyróżnienie pierwiastku
H-u, musimy go od tych przymieszek odłączyć
i oczyścić. W znaczeniu więc estetycznym H.
jest to nastrój duszy, łączący w sobie bystrą
obserwacyję, bogatą wyobraźnię, wytorny dow-
cip, żartobliwy lub satyryczny, z głębokiem,
szczerem, tkliwem, ale w objawach swych skąpem
uczuciem. Obrazowo nazywają go uśmiechem
przez ły. Pierwszy podobno dał to określenie
słynny humorysta niemiecki Jean Paul (Richter)
i odtąd w różnej formie powtarza się ono w es-
tetykach i przygodnych rozprawach. Czynnik
podmiotowy (subjektywny) jest w niem silnie
zaznaczony. „Humor o tyle mieści w sobie komizm
powiada Lemcke w swojej Estetyce, że lubi
zestawiać kontrasty, i to w ten sposób, że od
jednego prześlizguje się ku drugiemu, wręcz
przeciwnemu, tak nagle, iż nie dostały dostrzedz,
kiedy tę drogę przebiegł. Widzimy czarny smu-
tek, za chwilę uśmiech posępną zadrzy na łza-
wych rzęsach, to znowu serdeczna zapanuje we-
sołość; pytamy: skąd to wszystko? a tu śmiech
i płacz już zniknęły i martwe zwątpienie na
twarzy: tak tu wraz spływają wzniosłość, płaskość,
brzydota, pospolitość, moc, słabość. Humor jest
kalejdoskopem uczuć, który za każdym szkła
obrotem nowe pokazuje obrazy”. Trafnie też od-
różnia H. od dowcipu: „Dowcip przemawia do
rozumu, humor splata się z rozumem. Dowcip
sprowadza kollizyę dwóch żywiołów, która się
kończy znicestwieniem obu; humor tak je zle-
wa, że wielkość przestaje być zbyt wielką, a ma-
łość zbyt małą. Delikatną zręczność wynajdowa-
nia podobieństw wśród rzeczy niepodobnych, co

508

Humoralna patologia — Humorysta.

znamionuje istotę dowcipu, musi posiadać i H.; ma on jednak szerszy zakres działania, wymaga uczucia i poetycznego poglądu; nie ma atoli rzutkości i ostrza dowcipu. Humor, strzelający rakietami dowcipu, jest potęgą; przytem bywa on łagodniejszym i skuteczniejszym niż dowcip, dopóki nie przechodzi w sarkazm, w który lubi się przedzierzgać. Jeżeli dowcip wymaga bystrości w dopatrzeniu podobieństwa, dowodzi H. wielkiej swobody umysłu i władzy nad światem uczuć własnych. Żadnemu uczuciu nie daje on tyle nad sobą przewagi, aby go uniosło; ale w tejsamej chwili, kiedy sądzimy, że wszechwładny patos porwie go swoją falą, zahacza się i zwraca w kierunku odwrotnym. Oczywiście przepiełniają się łzami, drżą usta, serce mocniej uderza — cóż innego pozostaje jak płakać nad nędzą, której obraz kreśli nam H.? Wtem nagle zatrzymujemy się i z miną zwiedzionego patrzymy poza siebie; przedmiot smutku—zgłodniałe chlopię o bladem obliczu—gdzieś zniknał; za plecami świeszce już nam i śpiewa, jak žaczek w łachmanach, co język pokazał i umyka". Niektórzy estetycy, jak np. Fr. Vischer, chcieli okiełznać subjektywizm H-u, jako łamiący piękną, skończoną formę dzieła sztuki; dażyli zatem do nadania i temu nastojowi cechy objektywnej (przedmiotowej). U nas Bolestaw Prus, czy pod wpływem obcym, czy też sam, doszedł do podobnego wyniku. Według niego humor ma polegać „na sumiennem ogładaniu rzeczy, conajmniej z dwu stron: dobrej i złej, małej i wielkiej, ciemnej i jasnej". Stworzywszy potem dowolne przeciwieństwo optymizmu, pesymizmu i humoryzmu, dodaje: „Dla optymisty każdy człowiek jest porządny, dla pessymisty każdy człowiek jest podejrzany; humorysta zaś, który bada ludzi wszechstronnie, na którym człowieku widzi coś porządnego i coś łajdackiego". W tym opisie można dojrzeć raczej charakteryystykę tworzenia „przedmiotowego” niż „humorstycznego”. Niewątpliwie humorysta, im głębsze ma wywześć wrażenie, tem wielostronniej powinien znać i przedstawiać objawy duszy ludzkiej, lecz gdyby tylko przestawał na obserwacyjne, leczby spogladał na ludzi z wyżyn, na których znikają różnice między małymi, wielkimi i bogałtymi, mędrcami i prostaczkami, — to-by mógł zostać filozofem lub epikiem; ale-by nie był humorystak, bo ten właśnie zazwyczaj podnosi małych i biednych z tych nizin, w których oni giną dla złackiego oka, maluje ich radość i cierpienia, a nie ukrywając bynajmniej ich wad i usterek, uwydатnia ukryte zalety. Ustawiczne przeskakiwanie od wesołości do smutku, od rozdradowania do góryczy, od powagi przybranej do wyszydzauia; gwałtowne skoki w podobnych przejściach — jednem słowem, brak harmonijnego pogodzenia sprzecznych z sobą pierwiastków, jak wszędzie tak i w H-e, jest błędem i męczy, zamiast dawać zadowolenie estetyczne. Wybryki H-u bywają

równie nieznośne jak wybryki rozwichrzonej fantazyi.
P. Chm.

Humoralna patologia, ob. Patologia.

Humoreska powinnaby oznaczać utwor piśmienniczy, mający znamiona humoru, w powyżej określonym znaczeniu; przed nadużycie atoli wyrazu nazywa się tak każdy opowiadanie, tonem swobodnym, żartobliwym prowadzone, o treści komicznej albo satyrycznej. U nas pierwszy zdaje się Ksawery Edward Wojniłowicz użył tego wyrazu, wydając pod pseudonimem Jacka Burczymuchy r. 1852: „Humoreski, szkice, fraszki i inne szpargały z mózgownicy własnej". Od owego czasu wyraz ten wielce się rozpowszechnił. H-i pisali: Bałucki, Bliziński i wielu innych.
P. Chm.

Humorysta jest to człowiek, względnie pisarz, obdarzony „humorem”. A ponieważ humor brano w znaczeniu rozległem, nadawano więc tę nazwę ludziom nader różnego pod względem estetycznym usposobienia i uzdolnienia, a zatem: jowialistom, żartownismom, dowcipnismom i satrykom. W tem znaczeniu wziął tę nazwę Karol Mecherzyński (ob.), lubo znalazł i sam podawał określenie prawdziwego „humoru”, napisał swój artykuł „O fanzatyki i humorystyce w piśmiennictwie polskiem” (Bibl. Warsz. 1869, kwiecień), gdzie mówił o trefaisiach, facecyonistach, autorach „fraszek” i t. p. Rzetelnie pojęcie „humorysty” podał History Meciszewski w gawędzie p. t. „Humorystyka”, pomieszczonej r. 1844 w „Dwutygodniku literackim”, wydawanym w Krakowie. Dobry humorysta, czytamy tu „powinien łączyć wytworny dowice z najśmielszą i najbunjniejszą wyobraźnią, niepokonaną siłę myśli z tkliwością i delikatnością czucia, wytrawiony wreszcie i dojrzały rozum z surowiem prawdy zamiłowaniem. Powinien być przyjacielem ludzi i na świat spogladać okiem, nie uragającego się jego śmiesznościom, ale ubolewającego nad niemi; powinien w nim widzieć więcej słabości, aniżeli złej woli, więcej głupstwa, aniżeli zepsucia; i nie może być nigdy nicyim sędzią, lecz osobistość przedewszystkiem własną, łącznie z osobistością innych, własnemu paroleującemu poddawać sądowi... I takie to właśnie usposobienie jego tłómaczyć w nim winno i tę łagodną rzewność, z jaką w obrazach swoich kolejno ma to zstępować w dziedzieni elegii, to wznosić się w górne sfery natchnieńia i pathos; i tę pustotę, co, śmiejąc się ze łzami w oczach i żartując drżącym od rozrzewnienia głosem, pod maską dojrzale pomyślanego libertynizmu, ogłasza wnioski i konkluzye, napożór potworne, przyjętym wyobrażeniem dyamecoalny przeciwne, a mimo to w właściwemu zastosowaniu pełne zdrowego sądu i nauki... H. powinien nosić głowę Janusa, po jednej stronie z twarzą pełną powagi surowej, po drugiej z śmiejącą się i żartobliwą; podwójne jednak takie oblicze swoje tak układać. Żehy twarz pierw-

Humorystyka — Humpata.

509

sza ubolewała nad drugą, druga zaś zdawała się żartować z pierwszej... W oddaniu myśli swoich powinien używać stylu i kolorytu, równie niezwykłych, jak niezwykłym jest jego sposób widzenia i sądzenia świata; i sąd ten głównie powinien się malować i odbijać w języku, jakim przemawia". Rzecz oczywista, że indywidualne właściwości człowieka muszą modyfikować prze- wajenie ogólnie tu uakreślonego usposobienia. Jeden będzie miał więcej uczcienia, drugi—fantazyji, trzeci— rozumu; ten będzie łagodnym i rzewnym bardziej niż surowym i satyrycznym; a przeróżnamieszani- na czynników duchowych oraz stopień jej spójno- ści wykaże się w tworzeniu. Ogólnie przyjęto za prawdę, iż Anglia jest miejscem rodzinnem H-ów: pisarze jej od czasów najdawniejszych celowali w tym względzie; w utworach Szekspira znaleźć można mnóstwo przykładów tego „humor", tak trudnego do przyswojenia przez inne narody. Wiek XVIII w Anglii szczycił się wielką iżzbą znakomitych H-ów w nader urozmaiconem stopniowaniu zdolności i stopnia natężenia. Oto nazwiska najważniejsze, które w Encyklopedyji albo już były, albo będą uwzględnione: Swift, Congreve, Addison, Steele, Prior, Gay, Pope, Ho- garth, Smollett, Fielding, Sterne, Goldsmith. W wieku XIX do największych dicziczo- Dic- kensa i Thackeraya. Niemcy etosunkowo najwię- cej się zbliżyli do Anglików, chociaż u nich ma- nierowane uczczie, dziwactwa fantazyji, lub też sarkazm psują harmonię potęg duchowych, jaka cechować winna prawdziwego H-ę. Za najprzed- niejszego przedstawiciela H-ów niemieckich uważa się Jean Paula (Richtera), który też bo- daj pierwszy dał w swojej „Vorschule der Ae- sthetik" definicyę humoru. Po Jean Paulu czę- ściowo tylko do rzędu H-ów zaliczyć można Henryka Heinego i Ludwika Börnego. Takich, co sami siebie nazywali H-ami, jest, naturalnie, bardzo dużo; lecz z estetycznego punktu widze- nia trudno im tytuł ten przyznać. Znakomity estetyk Fr. T. Vischer próbował także się swo- ich w romansie humorystycznym „Auch Einer", ale krytyka nie przyznała mu wielkich zalet (zob. Fr. Spielhagen: „Beiträge zur Theorie und Technik des Romans", Lipsk 1883). Z pomiędzy pisarzy romanskich jednemu tylko Cervantesowi zaszczytne miano H-y prawdziwego przysądzono. U nas wcześnie, bo już w wieku XVIII, zaczęło się zapatrywać na wzory angielskie, a ich naślado- wania można widzieć w „Monitorze", wydawa- nym przez Bohomolca od 1765 do 1784 na wzór „Spectatora" Addisona i Steele'a. Powieść Fiel- dinga „Tom Jones" również w XVIII wieku w tłomaczeniu przyswojona, a utwory Sterne'a i Goldsmitha w początkach XIX-go. Pierwszym wybitniejszym pisarzem, który, wzorując się na Sternie i Fieldingu, podjął próby napisania u- tworów humorystycznych, był Fryderyk hr. Skar- bek, mianowicie w „Podróży bez celu" (1824) i w „Panu Antonim" (t. r.), gdyż inne jego

opowiadania nie mogą być do tej kategory wciążnięte. Za humorystę ogłoszono u nas potem Placyda Jankowskiego (Johna w Dycalp), ale niesłusznie; był to raczej doweckipni, któremu czasem zaledwie udało się coś rzetelnie humo- rystycznego napisać, jak: „Autopopobiografia", poczęści „Zaścianek". „Humor staropolski", przy- znawany Rzewuskiemu i Ignacemu Chodźce, na- leży raczej do dziedziny „jowialności". Wielu widzi „humor" w niektórych ustęphach „Pana Tadeusza"; widać tu raczej łagodną ironię, gdyż w nich właśnie zGOła niema rzewnego uczcienia (np. Zaścianek, Bitwa i t. p.); natomiast humorem tchucie „Beniowski" Słowackiego. Nie liczę do H-ów ani Augusta Wilkońskiego, ani Alberta Wilczyńskiego: są to żartobliwi satyry- cy i gdzieniegdzie jeno znaleźć w nich można ślady estetycznego humoru (np. w pierwszym ustępie „Ktopotów starego komendanta"). Są na- natomiast H-mi Jan Lam i Bolesław Prus; pierwszy z silnym odcieniem satyrycznym, przechodzącym nieraz w sarkazm i karykaturę; drugi z przewa- żającem rzewnym uczuciem, mianowicie w doj- rzalszych utworach (od „Antka" poczynając), U innych pisarzy, zarówno starszych jak młod- szych, pierwiastek humorystyczny pojawia się tylko dodatkowo; można go znaleźć i u Kraszew- skiego (np. Z dziennika starego dziada), i u Se- wera (w Szkicach z Anglii, w Siostrzanych du- szach, w Przybłędach), i u Mikołaja Biernackie- go (Rodocia), przeważnie satyryka, lecz niekiedy błyskającego humorem w swych fraszkach, tak samo jak błyska nim Kazim. Bartoszewicz w swych feljetonach.—Por.: H. Hettner „Historya lit. ang. 1660—1770" (Warsz. 1879); W. Thackeray „The english humorists of the XVIII century" (Lipsk P. Chm.

Humorystyka, przez rozległe pojmowanie wy- razu „humor", oznacza u nas wogóle zakres tworzości zabawnej, żartobliwej, wesołej, saty- rycznej. Czasopisma będące w gruncie rzeczy wydawnictwami satyrycznemi przyswoiły sobie nazwę „humorystycznych". Przykład pierwszy w tym względzie dał Wojciech Lasocki, który od października 1839 do 17 grudnia wydawał w Warszawie „Humorystę", przemienionego por- tem na „Statek parowy". Od owego czasu przy- jęło się w literaturze określanie takich czaso- pism mianem wygodnem, ale niewłaściwem. Daleko lepiej i trafniej scharakteryzowały treść swoją „Wolne żarty", wydawane r. 1858 i 1859 przez Fr. H. Lewestama i Jana K. Gregorowicza w Warszawie. P. Chm.

Humpata (San Januario), osada w Afryce zachodniej, w portugalskiej kolonii Angola, w pro- wincji Mossamedes, na wyżyn Huilla (ob.), u wschodnich stóp gór Szella, w żyznej okolicy i przyjemnym klimacie. Tutaj w r. 1880 osie- dliło się kilkuset Boerów z Transwalu; żyją tu oni w czystych, porządnie zbudowanych domach,

510

Humperdinck Engelbert — Hunanian Wartan.

zajmują się rolnictwem, hodowlą bydła i polo-
waniem na słonie i hipopotamy. W. N.

Humperdinck Engelbert (* 1 września r. 1854 w Sieburg nad Renem), kompozytor mu- zyczny. W czasie pobytu w konserwatoryum Kolońskiem H. objawił talent nadzwyczajny. Zdobywał corocznie pierwsze odznaczenia za swe kompozycye i, co ważniejsza, stypendya, z któ- rych stypendyum imienia Mozartą umozliwiło mu ukończenie studyów muzycznych w szkole kró- lewskiej w Monachium,—imienia Mendelssohna do- starczyło mu środków materyalnych na podróż artystyczny do Włoch, jak znów stypendyum Meyerbeera na wycieczkę do różnych ognik sztuki europejskiej. W powrocie z tej wyciecz- ki zatrzymał się H. dłużej w Barcelonie (1885), zdzie objął klase kompozycyi w konserwatoryum miejscowem i prowadził ją przez dwa lata. W 1890 r. wykładał zasadę teoryi kompozycyi w konserwatoryum frankfurckiem (nad Menem), po kilku jednak latach zrzekł się tych obowiąz- ków i osiadł na stałe w Boppard nad Renem, gdzie oddał się wyłącznie kompozycyi. Z jego dzień największego uznania dostąpiły: ballady chóralne „Das Glück von Edenhall” i „Die Wall- fahrt nach Keevlaer”, oraz trzyaktowa opera „Hänsel und Gretel” (1893), ktorą w krótkim czasie obiegła prawie wszystkie większe sceny europejskie i nazwisko H-a rozstawiła po świe- cie szerokim. Treści do tej opery dostarczyła baśń Grimia „Vom Knusperhäuschen”, udrama- tyzowana przez siostrę H-a, Adelaidę, zamężną Wette, a tematów melodyjnych — głównie pio- senki dziecinne, popularne w całych Niemzech. Po tej operze H. napisał „Die Königskinder” (1896) i „Die sieben Geislein” (1897), te jednak niewielkiem już cieszyły się uznaniem. A. Pol.

Humpóletz, miasto w Czechach, o 19 klm. w południo-zachód z Deutsch - Brod, na wyso- kości 530 m. nad powierzchnią morza; szkoła tkacka, szpital, fabryki sukna, browar. Prze- szło 6 000 mieszkańców. Na pobliskiej górze, wysokiej na 673 m., wznosi się zamek Morlik z XIV wieku.

Hums, miasto w Syryi, ob. Emesa.

Humulus, ob. Chmiel.

Humus, ob. Czarnoziem i Próchnica.

Hunald lub Hunold, książę Akwitanii, syn i następca (od 735) Eudesa, inaczej Eudona (ob.). Zaraz po objęciu rządów musiał toczyć wojnę z Karolem Martelem, który najechał Akwitanię, dotarł aż do Bordeaux, zajął je i zmusił nowego króla do uznania zwieranic- twa Austrazyi. Po śmierci Karola Martela uwięził opata St-Germain-des-Près nazw. Lanfroi, przed- stawiciela książąt Franków w swym dworze, i rozpoczął wojnę; zwyciężony (742), uciekać musiał do Gaskonii. W roku 743 znów porwał za oręż i dotarł aż do Chartres, które spalił i zrabował. W r. 745, zagrożony przez Pipina

i Karlomana, prosił o pokój, uzyskał go i usu-
nął się do klasztoru, zdaje się, że na wyspie
Ré. Następcą jego był Waifre, prawdopodo-
bnie syn jego. Data śmierci H-a nie jest wia-
domą. Może jest on tożsamym w owym księ-
ciem Akwitanii, który schronił się do Rzymu za
pontyfikatu Stefana II i przyrzekł żyć w klasz-
torze; wkrótce łamał przyrzeczenie, połączył się z Lombardami i zginął ukamiienowany („Li-
ber Pontificalis”, wyd. Duchesne II, 441). Na-
leży tego pierwszego H-a odróżniać od innego
księcia tegoż samego imienia, który po śmierci
Waifra stał na czele Akwitanii, opierającej się
Austrazyi. W 768 ten drugi H. zbuntował kraj,
ale nadbiegli Karol i Karloman i zmusili go do
uciewczki do Gaskonii, a książę tych krain wy-
dał go w ręce Franków. Niewiadome są dalsze
losy tej drugiej osobistości, noszącej imię H-a.
Roczniki Eginharda dają jej miano „Hunaldus
quidam” (jakiś Hunald); dopiero późniejsj kroni-
karze utożsamiają go z synem Eudesa. Poda-
nie o tem, jakoby jakiś H., książę Akwitanii,
obecny był przy obłęzeniu Pawii w r. 774, jest
bajką.—A. Molinier w „Grande Enc.” Lamiraulta.

Hunan, prowincya Chin właściwych, na po-
ludnie od środowiskowego Jang-tse-kiangu, obejmująca
obszar 216 000 klm. ☐, graniczy na pólnoc
z prowincyą Hupe, na południe z górami Nan
Szan, które oddzielają prowincyę H. od prowin-
cyi Kwang-tung i Kwang-si, na wschód z pro-
wincyje Kwang - si i na zachód z prowincyami
Kweiczou i Sze-czwan. Z wyjątkiem części pó-
nocno - wschodniej, H. jest porozdzielana górami
nieznacznej wysokości na liczne kotliny. Mniej-
więcej w środku prowincy leżi Heng-szan, „po-
ludniowa” z pięciu świętych gór chińskich.
Znaczniejsze rzeki, należące do systematu Jang-
tse - kiangu, są: Siang - kiang, biorąca początek
w prowincyi Kwang-si, Jiang-kiang, biorąca po-
czątek w prowincyi Kwei-czou, i Li-cziu. Wszyst-
kie te trzy rzeki uchodzą do jeziora Tung - ting
w pólnocno-wschodniej części prowincyi. Jeżioro
to ma bardzo zmienny poziom wód i istnieje
właściwie tylko w czasie letnich wylewów Jang-
tse-kiangu; w innych porach roku są tu tylko
nici wodne trzech wyżej wymienionych wielkich
rzek i kilku drobniejszych. Rzeki te, połączone
w jedno łożysko pod Ju-czou, uchodzą do Jang-
tse-kiangu o 10 klm. poniżej. Wszystkie te zatoki
są żeglowne. H. jest jedną z najlepiej nawod-
nionych i najżyźniejszych prowincji w całych
Chinach. Z produktów najważniejszą jest her-
bata, której najlepszy gatunek rośnie na wyspie
jeziora Tung-ting, bawełna i ryż. H. jest też
bogatą w skarby mineralne, szczególniej w węgiel
i żelazo. Ludność ocenianą na przeszło 21 mi-
lionów. Głównem miastem prowincy i jest Czang-
sza nad Siang - kiangiem pod 28°12' szer. półn.;
ma około 300 000 m ców. W. N.

Hunanian Wartan, areybiskup lwowski
orm, obrz. (* w r. 1644 w Cezarei--† r. 1715

Hunczovsky Jan Nepom. — Hundeshagen Jan Krystyan.

511

we Lwowie). Zasiadł na stolicy arcybiskupiej po Mikołaju Torosowiczu. Położył wielkie za-sługi około utwierdzenia unii Ormian lwowskich z Rzymem.—H. po raz pierwszy przybył do Lwo-wa w r. 1665 z legatem patryarchy eczmiadzyń-skiego, Pawłem, biskupem z Tokkat. Tutaj wstawił do kollegium teatynów, sprowadzonych do Lwowa staraniem arcybiskupa Torosowicza. Dalsze nauki odbywał w kollegium papieski w Rzymie, gdzie też doktorat filozofii otrzymał. W r. 1674 został koadjutorem arcybiskupa, t. r. wyświęcony w Rzymie na biskupa, Przykry charakter Torosowicza zatruwał mu życie; opu-ścił więc H. Lwów i powrócił do rodzinnej Ar-menii. Arcybiskup umarł 24 października 1681 r. Prawnie arcybiskupstwo należało się H-owi, ale przeciwni unii z Rzymem patryarcha eczmiadzyński, Jakób, w porozumieniu z oppozycyjną partą Ormian lwowskich, który chciał puścić go do Lwowa. Wyznaczono nawet potajmnie na biskupstwa Bernatowicza, który też do Lwowa przybył; ale do urzędu nie dopuścił go admini-strator dycezyji, Nersesowicz, biskup trojano-politański. Wreszcie, na żadanie króla Jana III, przybył H. do Lwowa d. 3 października 1686 r. i objął rządny dyecezyji. Z jego przybyciem wzmocniła się unia z Rzymem i poczęła się sztyczyć na Ormian mołdawskich i siedmiogrodzkich. Nie-bawem złożył w ręce H-a wyznanie wiary-biskup mołdawski, Werczyreski. W r. 1691 H. odbył synod we Lwowie i przepisał konstytycye dla mniszek ormiańskich, które do owego czasu żyły w wielkiem rozprężeniu. Wydał pontyfi-kał orm. obrz., zbudował pałac dla arcybiskupów. Umarł w r. 1775 w przeddzień Zielonych Świątek. Pochowany w grobowcu arcybiskupów.— Sadok Barącz „Żywoty sławnych Or-mian w Polsce” i „Rys dziejów ormiańskich”; Pawiński „Źródła dziejowe” (T. II). J. R.

Hunczovsky Jan Nepomucen (* d. 15 ma-
ja r. 1750 w Czechu pod Prošnicami, na Mora-
wach — † w Wiedniu d. 4 kwietnia 1798),
chirurg zasłużony. H. był synem golarza i, wyu-
czywszy się rzemiosła ojcowskiego, o pustej kie-
szeni przybył w r. 1771 do Wiednia w celu
wykształcenia się na chirurga. Biedny chłopiec
byłby się może zmarnował w stolicy astryac-
kiej, gdyby nie pomoc szlachetna dwu pań, któ-
re za poradą Brambilli (ob.), opatrzywszy na
drogę, wysłały go do Medyolanu, gdzie dwa la-
ta kształcił się z ich łaski pod przewodnic-
twem P. Moscatiego (ob.). Powróciwszy
stamtąd do Wiednia, otrzymał posadę assysten-
ta w szkole chirurgicznej przy Sapitalu Hisz-
pańskim, gdzie znalazł poparcie u łaskawego nań
Brambilli, który też postarał się o to, że w r.
1777 H-ego z polecenia cesarza, Jozefa II,
wysłano w podróż naukową na koszt rządu.
Udał się więc naprzód do Paryża i przebył dwa
lata w tej ówczesnej stolicy świata chirurgicz-
nego, korzystając z nauk mistrzów tamtejszych,

szczególnie A. Louisa (ob.), który go i później
przyjaźnią swą darzył. Następnie spędził tak
samo rok przeszło w Londynie, skąd’ał się
na czas pewien do wielkich szpitali marynarki
w Portsmouth i Plymouth, a w roku 1780,
powracając przez Francyę, Turyn i Medyolan,
stańął znów w Wiedniu. Podróż tę opisał nastę-
pie w dziele p. n. „Medicinisch-chirurgische
Beobachtungen auf seiner Reise durch England
u. Frankreich etc.” (Wiedeń 1783). W r. 1781
został profesorem anatomii, fizyologii oraz pato-
logii i terapii ogólnej, jako też zarządzającym
kliniką chirurgiczną w świeżo założonej szkole
medyko-chirurgicznej przy szpitalu wojskowym
w Gumpendorfie w Wiedniem; od r. 1784 wy-
kładał tam chirurgię operacyjną, nauczał także
położnictwa i medycyny sądowej. W czasie
tym wydał cenioną pracę „Anweisung zu chi-
rurgischen Operationen” (Wiedeń 1785 i 3 wyd.
poźniejsze, tamże 1787, 1794 i 1808). W roku
1791 towarzyszył cesarzowi, Leopoldowi II,
w podróży do Włoch i po powrocie z niej był
mianowany ces. chirurgiem przyboznym. Umarł
w 47 roku życia po skaleczeniu palca podczas
operacyi.—H. należał do najbieglejjszych chirur-
gów w połowie drugiej wieku XVIII, a pomimo
wykształcenia zaniedbanego w młodości umiał
pracą własną zdobyć sobie później ogromny za-
pas wiedzy naukowej. Jako profesor miał powo-
dzenie wielkie i wykształcił szereg pokaźny le-
karzy wojskowych. — Z prac jego nielicznych,
ale odznaczających się treścią, wspomnieć tu
jeszcze można: „Über die neuere Geschichte der
Chirurgie in den k.-k. österreichischen Staaten”
(Wiedeń 1787) i „Bibliothek der neuesten me-
dicinisch-chirurgischen Literatur” (Wiedeń 1790
1791, wspólnie z J. A. Schmidtem). — Por. J.
A. Schmidt „Rede zum Andenken des k.-k.
Rathes und Prof. J. N. H. etc.” (Wiedeń 1798);
A. Louis „Éloges lus dans les séances publ.
de l’Acad. royale de chirurgie de 1750 à 1795
etc.” (Paryż 1859; wydawca E. F. Dubois
d’Amiens, str. 346) i „Allgem. Deutsche Biogr.”
(T. XIII str. 389). Dr J. P.

Hundeshagen Jan Krystyan, znakomity
leśnik niemiecki (* 10 sierpnia 1783 w Hanau),
uczęszczał do szkół leśniczych w Waldau i Dil-
lenburgu, następnie studyował nauki przyrodni-
cze w Heidelbergu od 1806—9, potem wstał
do służby rządowej w zarządzie leśnym, miano-
wany w r. 1818 profesorem leśnictwa w Tübin-
dze, w 1821 został nadleśnym i dyrektorem no-
woutworzonej szkoły leśniczej w Fuldzie, w roku
1824 zaś profesorem leśnictwa w Giessen i na
tej posadzie życie zakończył 10 lutego 1834 r.
W zawodzie swoim wielce się przyczynił do
rozwoju leśnictwa, opierając empiryczne prawi-
dła na naukowych podstawach z dziedziny nauk
przyrodniczych i ekonomicznych czerpanych, da-
jąca początek nowej gałęzi nauki leśnictwa, mia-
nowicie statystyki leśnej. Napisał: „Forstabschä-

Hunfalvy Paweł — Hung Hsiu-cz'uan.

513

nego stoku góry Hundwylerhöhle (1300 m.), nad rzeką Urnäsch, dopływem Sitter, wpadającej do Thuru (systemat Renu); przemysł bawełniany, gospodarstwo alpejskie, okolice malownicze, szcze- gólniej wawóz Urnäsch. W. N.

Hunfalvy Paweł, znakomity językoznawca i etnograf węgierski, ur. 12 marca 1810 roku w Wielkim -Sławkowie (Nagy-Szálók) na Spiżu, um. 30 listop. 1891 w Budapeszcze: do gimnazjum uczęszczał w Kiesmarku i Miszkowcu (Miskolcz), potym uczył się prawa w liceum kiesmarskim i w uniwersytecie peszteńskim i w r. 1842 został profesorem prawa w kolegjum ewangelickim w Kiesmarku. W roku 1848 był wybrany na posła z okręgu komitatu Spiskiego do sejmu węgierskiego; podczas powstania, w drugiej połowie tegoż roku porzucił stanowisko profesora, został członkiem zgromadzenia narodowego i był nim aż do katastrofy pod Vilagosz (13 sierpnia 1849). Po pełnym stłumieniu powstania zamieszkał w Peszcze, gdzie oddał się wyłącznie pracy naukowej, mianowicie studjom filologji klasyficznej, następuje semiciekiej, w koncu badaniu języków ugro -altajskich, i w tych ostatnich starał się określić stosunek języka madziarskiego do fińskiego z jednej strony i do turckiego z drugiej. Prace swoje w tych przedmiotach ogłaszał w wydawnictwach akademji umiejętności, w specjalnych pismach etnograficznych i w sprawozdaniach kongresów orjentalnych; obok tego wydał osobno szereg cennych dzieł, dotyczących bliżej języka i etnografii Węgier. W roku 1856 założyi i redagował pismo perjodyczne językoznawcze p. n. „Magyar Nyelvészet” (Językoznawstwo madziarskie, 6 tomów, Peszt 1856—61), które od r. 1862 zmieniło na główek na: „Nyelvtudományi Közlemények” (Widomości językoznawcze). W r. 1859 został członkiem zwyczajnym akademji umiejętności, gdzie był także starszym bibljotekarzem. Z zakresu etnografji i językoznawstwa ugro-fińskiego ogłośi dzieła następujące: „Finn olvasmányok” (Chrestomatja fińska, Peszt 1861); „A Vogul föld és nép” (Kraj i lud Wogułów; t-że 1864), ułożone z polecenia akademji peszteńskiej na podstawie pism pozostałych po Reguly'm, poddržniku i lingwiecie madziarskim († 1856 r.); „A Kondai Vogul nyelo” (język Wogułów konadjskich [południowych], tamże 1872); „Utazás a Balt-tenger vidékein” (Podróż po krajach Nadhaltyckich; t-że 1871, 2 tomy; część 1-sza tego dzieła, dotycząca Estonji, wyszła po niemieku p. n. „Reise in den Ostseeprovinzen Russlands”, Lipsk 1883); „Az észak Osztják nyelv” (Język północnych Ostjaków: Budapeszt 1875); „Magyaroszag ethnographiája” (Etnografia pani stwa madziarskiego: Budapeszt 1876; przekład niemiecki Schwickera: «Ethnographie von Ungarn», t-że 1877). Od r. 1877 do 1881 H. wydawał, z polecenia akademji peszteńskiej, wiadomości o literaturze węgierskiej p. n. „Litterarische Berichte aus Ungarn”, poczym od 1883 redagował wspólnie z Heinrichem „Ungarische Revue”. również wydawane przez akademję. W tym czasie napisał także dzieło „Die Ungarn oder Magyarren” (Cieszyn 1881), stanowiące tom 5-ty wydawnictwa «Die Völker Oesterreich - Ungarns», nadto rozprawę treści polemicznej „Die Rumänen und ihre Ansprüche” (t-że 1883). W roku 1901 akademja peszteńska, w 80-ą rocznicę urodzin H ego, wydała ku uczceniu zasług jego naukowych dzieło zbiorowe, złożone z prac wybitnych uczonych węgierskich, p. n. Album Hunfalviego. A. A. K.

Hunfalvy Jan, geograf, brat poprzedniego (* 9 czerwca 1820 w Gross Schlagendorf — † 6 grudnia 1888 w Budapeszcze). W r. 1846 był profesorem prawa w Kiesmarku; za udział w rewolucyj 1848 przez długi czas interwowy, 1853 zamieszkał w Peszcze; 1861 został profesorem geografii i statystyki na politechnice w Budzie, a 1871 r. ordynaryuszem geografii w uniwersytecie peszteńskim. Od r. 1872 był prezesem węgierskiego Towarzystwa geograficznego. Z dzieł jego zasługują na zaznaczenie: „Egyetemes förtérelem” (Historya powszechna; Peszt 1850—51, 3 tomy, ponawiana w licznych wydaniach); „Ungarn und Siebenbürgen in Belfern” (po niemiecku i po węgiersku, Darmsztad 1856); węgierski i niemieckie opracowanie poredźy L. Magyara (Peszt 1859); „A Magyar hirrodalom természeti viszoniainak leírása” (Opisanie stosunków fizycznych państwa Węgierskiego, tamże 1863—66, 3 tomy), za które został członkiem zwyczajnym węgierskiej Akademii umiejętności. Z głównego dzieła jego, obliczonego na pięć tomów, Geografii powszechnej, wyszły: Tom I. Europa południowa (Budapeszt 1884); Tom II. Węgry i kraje przyległe (1886); a po zgonie jego G, Thiring wydał Tom III. Zachodnia i północna Europa. R.

Hünfeld, miasto powiatowe w pruskim obwodzie regencyjnym Kasselskim, nad rzeką Haun i na linii Frankfurt-Getynga pruskich państwowych dróg żelaznych, po wielkim pożarze r. 1888 prawie całkowicie nanowo zbudowane. Ma kościoł katolicki, ewangielicki, synagogę, cukrownię, papiernię, przedzalnię mechaniczną, destynarnię parową, młyn parowy, browar i tartak. Mieszkańców liczy z góry 2000, przeważnie katolików.— R. 1866 pruska dywizya pod dowództwem Beyera odniosła tu walne zwycięstwo nad kawaleryą bawarską, pod Taxisem. R.

Hung Czjun, rodem z Soochow (Suczou) (* 1840—† 1893). W 1887 r. otrzymał nomincycę na ministra pełnomocnego na Rossyę, Niemcy, Hollandę i Austrę. W 1890 został starzym wice-prezydentem w Radzie Wojny, a w koncu r. 1891 ministrem w Tsung-li-Yamenie. Por. Herbert A. Giles „Chinese Dictionary”. S. Pk.

Hung Hsiu-oz'uan lub Hung-siu-Tseuen (* 1812—† 1864), z miejscowości Hua w Kuang-

514

Hunia Dymitr — Hunnowie i Hiung-nu.

tung, jeden z organizatorów i przewodźców wielkiego Powstania Tajpingów (ob.). Zapoznaw-szy się z zasadami chrystyanizmu przez missy-narza anglikańskiego Robertsa, ogłosił się za posłańca Niebios, upoważnionego do burzenia bałwanów i założenia Królestwa Pokoju (1843). Zupoczął, jako Król Niebieski, nową dynasty Zupełnego Pokoju. W marcu r. 1853 zdobył Nankin i kilkakrotnie zwyciężał wysyłane prze-ciwko niemu wojska cesarskie. W 1864 r. 30 czerwca wojska cesarskie przy pomocy Europej-czyków zdobyły Nankin, a H. widząc się zgubio-nym, zażył truciznę. Ciało jego spalono.—Por. Herbert A. Giles „Chinese Dictionary” i Hergen-roether: Hist. Kościoła. S. Pł.

Hunia Dymitr Tymosiewicz (Tymaszewicz), watażka kozacki. Odznaczył się podobno dzielnie w bitwie pod Kumejkami (16 grudnia 1637), walcząc po stronie Pawluka przeciwno-wojsku kwarcianemu pod hetmanem polnym Mi-kolajem Potockim. Po bitwie zdołał ujść z od-działem kozaków i działami po Borowicy i po-łączyć się z Pawlukiem, poczem udał się na Zaporoze i, obrany tam przez kozaków na „starzego”, począł się pisać „hetmanem wojsk J. K. Mości Zaporoskich”, zyskując coraz większe uznanie wśród kozaków. Z Zaporóża, gotując się do nowych buntów, pisał (26 lutego 1638) do sułtana Gałgi, z prośbą o przysłanie Tata-rów, za co „my”, jak się wyrażał, „powinni błę-dziemy wasbie carskiej mości odsługuwać na każda potrzebę i rozkazanie w. c. m., gdzie tylko w. c. m. rozkażes”. Na wiosnę wziął udzielał w powstaniu Ostrzanina, a gdy ten został pod Żołninem (13 czerwca) rozbity przez wojsko polskie i uszedł za Dniepr, H. objął nad koza-kami dowództwovi, zatoczywszy tabor, bronił się jeszcze duia następnie; widząc atoli przewagę po stronie Wiśniowieckiego, zaproponował ukła-dy, stawiając jednak wygórowane żądania, mia-nowicie: wydanie Iliasza Karaimowicza, zwrotu armat, zabranych pod Kumejkami, i na przyszło-ść wolnego obioru atamana. Ośmieleni wiadomością o zbliżeniu się Skidana, kozacy, nie czekając na odpowiedź, wystąpili znony zaczep-nie. Nadciągającego jednak Skidana powstrzy-mał Stanisław Potocki, a gdy nadiągnęły świe-że wojska polskie, H. dnia 22 czerwca w nocy cofnał kozaków do oszańcowanego obozu między Starcem a Dnieprem. D. 24 czerwca betman polny Mikołaj Potocki rozpoczął oblężenie szań-ca, wtedy H. oświadczył że się podda, byle ko-zakom dawne potwierdzono wolności, „inaczej” twierdził „gotowiśmy pomrzeć i jeden na drugim głowy swojo położyć, aniż takie przymie-rze, jak z pod Kumejek, mieć”. Obłężenie wśród układów, przerywanych utarczkami, prz-e ciągnęło się aż do początku sierpnia. Nareszcie po klęsce Fihoneńki, przychodzącego kozakom z ods sieczał (6 sierpnia), przystali obłężeni na łagodne warunki, podyktowane przez hetmana,

i poddali się 7 sierpnia, 9-go zaś rozeszli się do domów. H. zdołał w trzysta koni umknąć do Moskwy. — Szymon Okolski „Kontynu-cya Dyaryusza wojennego... w r. 1638” (wyda-nie Turowskiego, Kraków 1858); J. Szujski „Dzieje Narodu Polskiego” t. III; W. I. Soło-wjew „История Рoccин” (t. X str. 100). J. B.

Hüningen, miasto w Alzacyi, w okręgu Mülhausen, na lewym brzegu Renu, o 4 klm. poni-żej Bazylei, a o 31 klm. na południo-wschód od Mülhausen, między Renem i kanałem Hüningen-skim, który łączy Ren z kanałem Rodano - Reń-skim; dwa mosty przez Ren; fabryki przetworów chemicznych, farb anilinowych, farbiernie jedwa-biu, wyrób cygar, handel drzewem i rybami. H. był dawniej silną fortecą francuską, broniąc przeprawy przez Ren, i zasłynął mężną obroną przeciw Austryakom w 1796 i w 1815 roku. O 3 klm. od H-u leży wzorowy zakład hodowli W. N.

Hůnkjår, właściwiej Chůnkjår, z perskiego Chudavendkjår—zwierzchni pan. Jest to ty-tu sułtana tureckiego, równoznaczny z tytułem cesarz. — Hůnkjår-Skalessi (Cesarskie schody), nazwa miejscowości na azyatyckim brzegu Bosforu, upamiętnionej przez zawarcie w niej między Rossyą a Turcyą przymierza zaczepzopodnego d. 26 maja r. 1833. R

Hunnowie i Hiung-nu. I. Dzieje. Nazwa H-ów ogarnia różne plemiona tatarskie, rozmaitego prawdopodobnie pochodzenia. Zamieszenie to powstało, po-pierwsze, z winy pisarzów staro-zytnych, ponieważ nadawali oni nazwę H-ów wszystkim plemionom azyatyckim, które najez-dzały państwo Rzymskie po H-ach prawdziwych, następnie zaś, od przeszłego wieku, z winy uzonej pracy de Guignes’a, który w swej „Hi-stoire générale des Huns” (1756) rozciągał na-zwe H-ów na wszystkie plemiona barbarzyńskie Azyi środkowej. Nazwa H. jest bardzo dawna: spotykamy ją po raz pierwszy u Ptolemeusza, który umieszca t. zw. Xočvoł pomiędzy Bastar-nami a Roksolanami na południu Rossyi dzisiej-szej; Dyonizy Periegeta wspomina również o Očvołot, zamieszkałych nad morzem Kaspijskiem. Zeuss zakwestyonował te ustępy, uważając je za interpolacye; widzimy jednak z dziejów Chin, że H. w II wieku ery naszej przebywali rzeczy-wiście pomiędzy morzami Czarnem i Kaspijsiem, a Uralem; stają się zuani jako łupiecz y w po-tłowie wieku III, gdy przekroczyli Don. Zdaje się, że byli to właściwie Turcy i że H. III, IV i V wieku są tym samym narodem, co i Hiung-nu. Wiadomości o tym okresie dziejów Azyi szukać należy u historyków chińskich. Naród Hiung-nu gra ważną rolę w dziejach Chin dawnych; przybył z Azyi wschodniej z nad rzeki Orchonu i Mandżuryi, i dzielił się na plemiona, których nazwy powstały zapewne od nazw miejsc pochodzenia lub zamieszkania; byli to H. (jedna z nazw rzeki Orchon), Hun-je i Hu-jen.

Hunnowie i Hiung-nu.

515

Osiedlenie się H-ów na północy Azyi sięgać może wieku XIII przed Chr. Za dynastyi Czeow nazywali się Hien-jun. Począwszy od wieku I, spotyka się też nazwę Kiang-nu. Państwo ich rozciągało się przez czas jakiś od morza Ochoc- kiego do gór Altajskich, a nawet do Uralu; zaj- mowali całą zachodnią część Azyi, skąd nazwa ich „Tatarach zchodni”, w stosunku do narodów Topa, Sien-pi, Dźu-dźuen, który byli Tatarami wschodnimi. Naród Hiung-nu był dla Chin po- wodem ciągłych zamieszek i wojen. Choć znacz- nie potężniejsi od Chin, które składały się wte- dy tylko z kilku prowincyj, nie zostawili dotąd żadnego pomnika języka swego i więcej ucwy- lizowani od nich Chińczycy uważali ich zawsze za „Hu”, t. j. za ludy barbarzyńskie. Władzca narodu H-ów nosił tytuł „tengri kutu szen-ji” (syn słońca, majestat wysoki), skrócony na „szen- ji” lub „tan-dźu”, a żona jego tytuł „jen-szi”. Tandźu wybierany był z rodu Sien-pi Hu-jenow, który był wśród H-ów najszlachetniejszy i zaj- mował zawsze lewą stronę (Zachód) państwa; następca tronu nazywał się „hien-wang (mądryellesz) lewej strony”; wszyscy urzędnicy dwor- scy tworzyli dokładnie zorganizowaną hierarchię. Tandźu rezydował na górze Inszan (na Póln-Wsch. od dzisiejszego miasta Kuei-ho-czeng), jednym z rozgałęzień Altaju, niedaleko od źró- deł Irtyszu, który był pón- zachodnią granicą państwa Hiung-nu. Tandźu traktował cesarza chińskiego jako którego independently. Stosunki hi- storyczne pomiędzy Chinami a państwem Hiung- nu zaczynają się od r. 210 przed Chr. W roku tym Teu-men był tandźu. Następca jego Mo-te (lub Me-te), panujący od 206 do 174 przed Chr., porobił zuaczne zdobycze. Cesarstwo Chińskie po gwałtownych zbawrotach dostało się w ręce Kao-hoang-ti, założyciela dynastyi Han. Zale- dwie ten cesarz zasiadł na tronie, gdy Mo-te zaatakował go i zaczął oblegać miasto Ma-je (obecnie So-ping-tu); zdobył je i zapuścił się do Szen-si aż pod Si-ngan-fu na czele 300 000 H-ów. Kao-ti nie mógł się opierać i musiał prosić o pokój, który otrzymał, po oddaniu za żonę Mo-temu swej córkii. Odtąd związkи małżeńskie pomiędzy władzcami H-ów a córkami cesarzów chińskich stały się częstemi.— Około r. 175 przed Chr. Hiung-nu wypędzili naród Jue-czi z Kansu i Szensi i zmusili ich do schronienia się na zachód, pomiędzy jeziora Balchasz i Ili. Jeden z następców Mo-tego, Lao-czang, zamordował ich króla i wypędził ich za Ta-uan. Jue-czi zajęli siedziby narodu Sse lub Sakas i zdobyli Sogdyanę i Baktryanę. W tym samym czasie tandźu obalił potęge Tatarów wschodnich; resztki tego narodu usunęły się w góry Wu-huan (na północ od Pekinu) i Sien-pi. Później Wu-sun, sprzymierzeńcy Hiung-nu, osiedlili się na Póln- Zachodzie, pomiędzy Irtysem a krajem Kipczak aż do jeziora Aralskiego, mniejszej w tym samym czasie, w którym Jue-czi weszli do Trans-

oxiany. Wu-sun mieli oczy niebieskie; głowa ich nosił tytuł kun mi; rezydencya jego znajdowała się na brzegach Ili; kraj Wu-sunów Chińczycy nazywali „Kun-mi-kue” (królestwo Kun-miego). W r. 70 przed Chr. naród Wu-huan powstał przeciwko Hiun-nu i znowyały groby ich królów, zwłaszcza Mo-tego. Hiung-nu usu- nając się musieli o sto mil na Zachód; opuszczone przez nich ziemie zajęli Wu-huan. Wkrótce po- tem (54 przed Chr.) Sien-pi dopomogli Chiń- czykom do pozbycia się Wu-huanów, lecz ci wrócili potem do potęgi i zachowali ją aż do pogromu w r. 207 po Chr. — Około r. 43 po Chr. państwo H-ów Hiung-nu podzielone jest na dwa królestwa: H-ów Północnych i H-ów Połud- niowych. W r. 65 H-owie Pónocni, przy pomocy Południowych, spustoszyli Szensi i Hami, zostali jednak pobici i musieli wracać do swych pro- wincyj północnych; wódz chiński Teu-hien po- ciągnął za nimi, zajął ich kraj i po wielkiej klęsce pod górą Kiluszan tandźu uciekł na Za- chód. Tak upadło w r. 93 państwo H-ów Północ- nych. Dwieście tysięcy H-ów poddało się Chiń- czykom; reszta przeszła za góry Altajskie i za- trzymała się na stepach Uralskich i w kraju Baszkirów. Utworzyli wtedy na granicy Azyi i Europy nowe państwo Hiung-nu czyli H-ów zachodnich, pod rządami tandźu, które kilka wieków przetrwało. Pisarze chińscy wspomi- nają to nowe państwo, nazywając je „króle- stwem tandźu”, ze stolicą Jue-pan u źródeł rzeki Ural, nie przytaczają jednak żadnych szcze- gółów z jego dziejów. Ci-to H-owie Zachodni, mieszani z Uigurami, Onogurami, Sien-pi i in- nemi plemionami tureckiemi, zaleli później Eu- ropę pod imieniem H-ów. Pierwszym skutkiem ich przybycia na granicę Europy było wypędze- nie zamieszałych tam przedtem bylem i pchnie- cie ich na południe. Plemionami temi byli Ala- nowie („A-la-ni” Chińczyków); z autorów łaciń- skich wiemy, że Alanowie ukazali się na Kau- kazie, weszli do Medyi i zetknęli się z Partami w r. 78 i z Rzymianami, za Marka Aureliusza, w r. 168. Wstołat później, za Gordyana III, dotarli do Macedonii. Około r. 290 Tiridates, król Armenii, miał w armii swej oddział z Ala- nowów i H-ów (podług Faustusa z Byzaneyum, który pisał ok. 350); jest to najstarsza wzmianka o H-ach; ich król nazywał się Sanesan (podług Mojżesza z Choren „Sanatrug”). W 317 Chosroes II Armeński ożenił się z Satiniką, córką króla Alanów. — Tymczasem Hiung-nu Południowi zaj- mowali kraj Szensi i ich tandźu, Hieu-lan-szi, otrzymał 34 000 rodzin z H-ów Północnych, któ- rzy się poddali Chińczykom w r. 93. W r. 125 spadł na nich najazd narodów Sien-pi, Wu-huan i Kiang. Stopniowo jednak państwo H-ów Po- łudniowych zaczęło słabnąć i ich tandźu stał się narzędziem w ręku Chin. W r. 206 cesarstwo Chińskie rozpadło się na trzy królestwa: Wei, Wu i Małych Hanów. W r. 207 Wei napadli na

516

Hunnowie i Hiung-nu.

plemiona sąsiednie, podbili Wu-huanów; wkrósćte kolej przyszła na H-ów Południowych; po dłu- giej walce ostatni ich tandżu poddał się cesarzowi chińskiemu i państwo H-ów południowych istnieć przestało (221). Część mieszkańców została w prowincyach Kansu i Szensi, reszta po-
ciągnęła na Zachód i połączyła się z pierwszymi wychodźcami z r. 93. Około 225 Sien-pi zeszli do środkowej części Azyi i zajęli ziemie, opusz- czone przez H-ów; założyli pod imieniem To-ła i So-teu olbrzymie państwo, które w sto lat później (320) rozciągało się od rzeki Ili do Amuru. Ale około r. 360 zjawiają się od Wschodu nowe plemiona tureckie, pokrewne Sien-pi, zna- nowe w historyi pod imicniem Dżuen-dżuen, Dżu- dżu, Dżeu-dżen, Dżu-dżuen. Sien-pi zostają wypędzeni i ich państwo upada (390). Dżu- dżuen stają się stopniowo panami całej Tartaryi. Królowie ich mieli też tytuł tandzu. Jeden z nich, Tu-lun, przyjął ok. 402 nowy tytuł chakana (po chińsku cho-han), który stał się później nazwą wszystkich przywódźców plemion tatarских. Tu-lun był wielkim zdobywcą i pra- wodawcą; za jego rządów państwo Dżu-dżuen rozciągało się od Korei do Europy; przez czas jakiś obejmowało nawet kraj Baszkirów, w któ- rym siedzieli H-owie Zachodni; niema wątpliwości, że pojawieniu się tych nowych przyby- szów przypisać należy najazd Attyli, ok. r. 430. Historycy chińscy zachowali zupełnie wykaz chakanów Dżu-dżuenów aż do upadku ich państwa. Za O-na-hoei i Ngan-lo-czina Turcy Tu-kie zdobyli kraj Dżu-dżuen i wymordowali mnóstwo mieszkańców (552—554). Dżu-dżuen uciekli, prowadzeni przez książąt War i Kuni; od nich pochodzi nazwa Warkuni lub Warkonici, pod którą znali plemię to Uigurowie, Sabirowie i Turcy. Lecz gdy przybyli do Europy przy- brali imię Awarów (Αάρρες); spotkamy się z nimi później. — Wracając do H-ów Europejskich, zacznemy od drugiej połowy wieku IV, opuszczając napady, jakie poczynili na terrytoryum rzymskie przed tą epoką. H-owie pojawiają się właściwie w historyi dopiero około r. 375, w którym po przejściu przez Don, będący wonczas ich granicą, rzucili się na Germanię i cesarstwo Rzymskie. Ammianus Marcelinus, współczesny ich przybyciu, zostawił nam bardzo szczególowy i dokładny opis ich wyglądu i oby- czajów. Dowiadujemy się też dużo o nich od Klaudyana, który pisał około 400, Sydoniusza Apolinaryjskiego (ok. 460), Zozima (ok. 480) i Jordanisa (ok. 550). Wszyscy przedstawiają nam zgodnie wygląd H-ów jako ohydny: wzrost nizki, głowa spłaszczona, cera ciemna, oczy małe i zapadłe; życie spędzali na koniu, na którym siedzieli jak przykuci, „equis prope affixi”

(Ammianus); mieli wszystkie wady, dzikość i okrę-
cieństwo barbarzyńców („omnem modum ferita-
tis excedunt”). Prowadzą żywot koczowniczy,
 włócząc się po górach i dinolach z wielkiem
stadami. Jordanis zachował nam imiona pierw-
szych plemion H-ów, które najechały Europę; są
to Alipzurowie, Alcidzurowie, Itamarowie, Tun-
kassowie i Boiskowie; Balamber czy Balameir
był jednym z ich wodźów. Pierwszy cios do-
siągnął Alanów; później zwyciężeni zostali Ostro-
goci i Wizygoci. Plemię Scirów, które tworzyło
część narodu Alanów i żyło nad Borystenem
w dobrych stosunkach z Rzymem, zgniecione
zostało przez H-ów w 410. Jednocześnie rzu-
cili się H-owie na Mezopotamię i zaczęli oble-
gać Edessę, lecz zwyciężył ich w 384 Richimer,
wódz Teodozyusza. Pisarze bizantyjscy przypi-
sują tę wyprawę Eftalitom, co jest jednak błę-
dem, gdyż Eftalici zjawiają się dopiero później.
W kilku potem ciż sami H-owie spustoszyli
Armenię. Mezopotamię i Syryę, stanęli nawet
pod Ktesifonem, odpędził ich jednak Bahram
IV (396). — Około r. 430 miał miejsce drugi
najazd H-ów, najstraszniejszy i najśawniejszy,
pod Attylą (ob.). H-owie Attyli, jak i H-owie
Balamira, są to Hiung-nu; ich przybycie do Europy
odpowiada wielkim ruchem plemion tatarских,
które zaszły w Azyi wskutek zwycięstw Tu-luna.
Gdy H-owie Attyli wstrząsali Europą, inne ple-
miona teżgo imienia, przez Dżu-dżuen wypędzo-
ne, rozlewały się po Azyi południowej: jest to
epoka, w której Eftalici ukazali się w Turkie-
stanie, Kabulu i nawet w Indyach, gdzie ich na-
zywano „Hunas”; inny odłam H-ów przebył rze-
kę Ural i zapuścił się do Europy; część została
nad morzem Kaspijskiem i Wołgą pod imieniem
Kidarytów; reszta połączyła się z H-ami z po-
przednich najazdów. Utworzyła się tym sposob-
em olbrzymia masa 600 do 700 tysięcy barba-
rzyńców, z którą Attyla rzucił się na cesarstwo
Zachodnie. Szczegóły tego najazdu ob. w arty-
kule Attyla. — Po śmierci Attyli (453) synowie
jego nie mogli się zgodzić co do podziału pod-
bitych krajów. Zwyciężone przez H-ów narody,
Gotowie, Gepidowie, Rugowie, Herule, Sarmaci,
Alani, Swewi, skorzystali ze sposobności, by
zrzucić jarzmo najeżdźców. Po kilku starciach
Gepidowie zwyciężyli H-ów w krwawej bitwie
w Pannonii nad nieznaną rzeką, którą Jordanis
nazywa Netad; 30 000 H-ów i syn Attyli, Ellak,
polegli na pobojowisku. Pozostali synowie At-
tyli uciekli z resztą H-ów nad morze Czarne.
W wieku następnym potomkowie tych H-ów na-
zywali się Sacramontisii i Fosatisii, zapew-
ne od miejscowości, w których mieszkali. W r.
454 H-owie napadli na Ostrogotów, zostali jed-
nak pokonani i zmuszeni do schronienia się
w części Scytyi, przez którą Dunaj przepływa,
znannej w ich języku Hunniwar. W 462 ciż sami
H-owie zjawiają się pod dowództwem Dengisi-
ka na pomoc H-om Satagarom, osiadłym w Panno-

518

Hunnów grobowce — Hiunsrück.

narchów Awarów, których nazywają poprosto chakanami („Cacanus Hunnorum” lub „Avarum”); mamy za to nazwiska ich posłów: Kandik w 588, Jobulidas i Targetius w 583, Solak w 580. Nie zostało prawie śladów z cywilizaciy Awarów; na Węgrzech kopano w wielu miejscach, które miały być zamieszkiwane przez nich; znaleziono tylko zbroje, klejnoty i nacznia srebrne, trochę broni i medale Justyniana. Według roczników z czasów Karolingów, które opisują rozbicie Awarów przez Karola Welkiego, ostatnimi ich chakanami mieli być Tudun i Kajam; Alkuin nazywa Awarów „gens certe idiota et sine litteris”. Na chrzcie w r. 805 chakan przybrał imię Abrahama.— Hunnowie Kutrygurowie byli bardzo potężni w r. 557, w którym zaraza dziesiątkowała Konstantynopol. Wódz ich, Zabergan, opuścił brzegi morza Czarnego, przeszedł przez Dunaj z liczną jazdą, spustoszył Mezę i Turcę i stanął pod murami Konstantynopola (559). Belizaryusz ocalił miasto, ale H-owie pustoszyli dalej półwysep Bałkański; cesarz dołał się na nakłonić do powrotu dopiero po opłaceniu switowego okupu, poczem zbudował flotę na Dunaju, która miała nie puszczać barbaryńców przez tę rzekę. Wkróte potem pokłócił Kutrygurów z innymi H-ami, Utigurami, i dwa te narody wytępiły się wzajemnie i wsiąkły w inne plemiona, które ich kraj zajęły. Zostały z nich tylko drobne resztki, za słabe, by niepokoić państwo Bizantyjskie. Za Herakliusza, około 618, przybył do Konstantynopola jakiś wódz H-ów i ochrzcił się; fakt ten opowiada patryarcha Nicefor, historyk z wieku XIII. Począwszy od wieku VII, nie spotykamy nigdzie wzmianki o H-ach; zmieszali się oni wkrótce zupełnie z ludami sąsiednimi.

### II. Język i písmo.
Nie posiadamy ani jednego pomnika pisanego, dzieła literackiego, napisu, medalu narodu Hiung-nu i różnych H-ów europejskich. Autorowie starożytne nie zachowali nam ani jednego wyrazu z ich języka, oprócz nielicznych nazwisk osób i plemion. Gdy H-owie przybyli do Europy, nie zali pisma, używając jednak musieli alfabetów rozpowszechnionych wśród ludów, z którymi się stykali. Otóż w IV i V wieku z pewnością istniały w Gocyi, Pannonii i w całej Europie środkowej, oprócz pisma greckiego i łacińskiego, używanego przez urzędników i żołnierzy rzymskich, jeszcze dwa alfabety—runy i alfabet gotycki Ulfilasa. Gdy Attyla pokazywał posłom Teodozyusza tablicę, na której spisane były nazwiska zbiegłych H-ów i gdy kazał swym sekretarzom pisać listy do Teodozyusza, które potem przełożono na język grecki, bardzo jest prawdopodobne, że dokumenty te pisane były alfabetem runicznego, który był daleko więcej rozpowszechniony nad Dunajem niż grecki. Uczony rossyjski Jadrincew odkrył w r. 1889 na Syberyi kamień z napisem chińskim i tureckim, pismem runicznem; napis ten pocho-

dzi z r. 733 po Chr. i dowodzi, że prawdopodobnie alfabet runiczny zaniesiony został z Europy przez H-ów i innych Tatarów, których siędziby ciągnęły się wtedy od Dunaju do Azyi środkowej i że posługiwali się oni nim przez dwa lub trzy wieki przed zaprowadzeniem alfabetu ujgurskiego.—Por. A. Remusat „Recherches sur les langues tartares” (1820); Lebeau „Histoire du Bas-Empire” (wyd. Saint-Martin, t. IV—IX); Neumann „Die Völker des Südlichen Russlands” (1847); Zeuss „Die Deutschen und die Nachbarstämme” (1837); Vivien de Saint-Martin „Les Huns ouralieux” (1848); tenże „Les Huus blancs ou Ephalites” (1859); Hunfalvy „Etnograph. von Ungarn” (1877) i in.; W. Tomaschek „Über den Skythischen Norden” (1888); Howorth (notatki o H-ach, Sabirach, Awarach, w „Mémoires du congrès des Oriental.” Lejda 1885 i w „Journał of royal asiatic Society” 1889 i 1892); Terrian de Lacouperie „Khan Khakan” (1888); Radlof, wstęp do „Kudatku-Bilik” (1891).—E. Drouin w „Grande Encycl.” Lamiraulta.

### Hunnów grobowce, Hünengräber, Hünenbetten, pod taką nazwą słyną najniesłuszniej w różnych punktach Europy środkowej grobowce i pomniki epoki przedhistoryycznej. Te pozostałości okresu barbarzyńskiego nie mają nic współnego z Hunnami historycznymi. Ale nazwa tego ludu pozostała w pamięci gminu przez wieki całe, i fantazya gminna, widząc w polach starodawne kurhany, przypisała je Hunnom. Tak samo u nas wszystkie horodyszcza przedhistoryczne słyną pod nazwą „okopów szwedzkich” i „tatarskich”. L. K.

### Hunold Krystyn Fryderyk (* 1680 r. w Wandersleben — † 1721 roku w Halli), poeta niemiecki.
Należał do tak zwanej drugiej szkoły śląskiej (ob. Niemiecka literatura), odznaczającej się bardzo zepsutym smakiem, który w wymuszonym, napuszystym stylu głównie się ujawniał. W takim stylu pisywał H. liczne romanse, poematy, satryy i dramaticzny czyty opery. Wszystkie te utwory (a szcześnie opery: „Salomon” i „Neubukadnezar” oraz komedy „Der thörichte Pritschmeister”) dość znacznem w swoim czasie cieszyły się powodzeniem. Dzisiaj są zupełnie zapomniane i w literaturze niemieckiej żadnego nie posiadają znaczenia. W. G.

### Hunse albo Huwse, rzeka w północnej Hollandyi, w prowincyi Drenthe; powstaje z trzech rzeczek, przepływa jezioro Zuidlaarder Meer, wchodzi do prowincyi Groningen pod nazwą Schuitendiep i wpada jako Reitdiep albo H. pod Wadden do Lauwersee, zatoki morza Północnego. W. N.

### Hunsrück, t. j. wysoki grzbiet (niewłaściwie Hundsrücken), góry wyżynowe w zachodniach Niemczech, południowo-zachodnia część wyżyny Łupkowej Reńskiej albo gór Łupkowych Reń-

520

Hunt William — Hunt Alfred.

1875; wybór w 2-ch tomach tamże 1891). —
Por. E. Kent „Leigh H. as poet and essayist”
(1869). W. G.

Hunt William, malarz angielski (* 1790 r.
w Londynie — † 1864 r. tamże). Kształcił się
w pracowni Varley'a, a następnie skończył ak-
demię londyńską. Ro. malował farbami wodnemi;
tworzył dużo, co rok dostarczał od 20-u do 30-u
prac swoich londyńskiemu Towarzystwu akwa-
rellistów, którego członkiem został w roku 1827.
H. malował szeroko i lekko zarazem, koloryt
jego pełen jest świeżości i świetny. Uprawiał
on pejzaże, sceny wiejskie; celował zaś przede-
wszystkiem w malowaniu kwiatów i owoców,
w czem žaden ze współczesnych mu akwarellistów
nie dorównał temu artyście.
S. S.

Hunt Robert, fizyk i mineralog (* 1807 r.
w Devenport — † 1887), wykształcenie naukowe
zdobył własną pracą, był konserwatorem archi-
wum górniczego w muzeum geologii praktycznej,
oraz profesorem mechaniki w szkole górniczej
w Londynie. Pracował nad udoskonaleniem fo-
tografii, nad działaniem chemicznem promieni
światła i wpływem ich na wzrost roślin.
Prowadził też doświadczenia nad powstawianiem
obrazów Mosera i przypisywał je ciepłu utajo-
nemu, skąd objawy te nazwał termografią.
W r. 1846 dostrzegł, że opad wpływem bieguna
magnetycznego kryszały, opadające z rozwo-
rów soli, układają się w prawidłowe linie krzy-
we. Z jego inicyatywy zarząd górniccta w An-
gliii zaczął ogłaszać corocznie wykazy statystycz-
ne. Oprócz wielu rozpraw ogłosił podręcznik
fizyki (1851) i in.
S. K.

Hunt William Morris, malarz amerykań-
ski (* 1824 w Brattleborough, w Stanach Zje-
dnoczonych — † 1879 r. w Bostonie). Kształcił
się w Europie w akademii düsseldorfskiej (1846—
48), a następnie w Paryżu pod kierunkiem Cou-
ture'a. Powróciwszy do Ameryki (1875), osiądził
w Bostonie, gdzie uprawiał pejzaż, portret i ma-
larstwo rodzajowe. Obrazy jego odznaczają się
dobrym kolorytem. H. drukował także broszury
o sztukach pięknych, czem przyczynił się w znac-
nej mierze do wyrobienia smaku artystycznego
wśród ziomków swoich.
S. S.

Hunt Tomasz Sterry, chemik i geolog
amerykański (* dnia 5 września 1826 r. w Nor-
wich [Connecticut]). Był przez pewien czas assy-
stentem w Yale College, a od r. 1847 do 1872
— chemikiem i mineralogiem w Canadian Geo-
logical Survey. Wykładał również chemię w La-
val University (1856—1862) i w M’Gill Univer-
sity (1862—1868). Od 1872 r. do 1878 zaj-
mował katedrę geologii w Massachusets Institu-
te of Technology. Pomiędzy 1848 i 1851 r.
wydał szereg prac z zakresu chemii teoretycz-
nej w „American Journal of Science” Jego ba-
dania nad składem skał mają dotąd wielkie
znaczenie. W tym samym czasie został czion-


kiem Royal Society. Był oficerem legii honoro-
wej. Napaśał z górą 200 artykułów i kilka
większych prac z dziedziny chemii i minera-
logii.
L. Szp.

Hunt Jan, duchowny anglikański i pisarz (* 1827 r. w Perth w Szkocyi). Ukończywszy studya w mieście rodzinnem, przeszedł z kościoła presbiteryańskiego do państwowego i został proboszem w Otford pod Seven Oaks. Wydał tom przekładów pieśni religijnych Lutra (1847); Poezyj Goethego, Schillera i Bürgera (1861); „Essay on pantheism” (1866), oraz cały szereg pism teologicznych („Religious thought in England”, wyd. 2-e 1884, 3 tomy; „Contemporary Essays”, 1873; „Pantheism and Christianity”, 1884). Brał żydów udział w ruchu starokatolickim i przetłómaczył na język angielski pisma Döllingera, Reinkensa i v. Schultego. Zona jego, Eliza z domu Meadows Sheppard, urodzona 1845, gorąco popierała tę dążność i jako autorka zyskała sobie pewny rozgłos, szczególnie przez romans historyczny „The wards of Plotinus” (1881, 3 tomy).
*

Hunt William Holman, współczesny malarz angielski (* 1827 w Londynie). Wychowajiec miejscowej Akademii królewskiej, zaczął wystawiać obrazy swoje od r. 1846. H. należyły do angielskiej Szkoły Prerafaelitów, naczelnym obraz jego w tym kierunku: Chrystus jako Świato przedwieczne (1885) wywarł wielki wrażenie na widzach, i nabyty został za 5000 funtów sterlingów. Pokrewnym mu obrazem jest Chrystus nauczający w świątyni. Z innych obrazów jego ważniejsze są: Przebudzenie się Sumienia, Kościół ofiarny, Cień śmierci (1873, w muzeum manczesterskiem) i Ucieczka do Egiptu (w muzeum liweorpulskiem). H. uprawia także malarstwo akwarellowe; maluje mianowicie widoki z pod nieba południowego w Europie oraz ze Wschodu, widoki odznaczające się wybornie uchwyconą grą światła. H. mieszka obecnie w Jezolimie.
S. S.

Hunt Alfred William, malarz angielski (* 1830 w Liverpoolu—† 1896 w Londynie). Syn malarza-pejzażysty, poświęcił się także temu rodzajowi malarstwa. Widoki jego wybrzeży angielskich i szkockich, oraz widoki morskie tchną poetyckim nastrojem, przytem traktowane są realistycznie; znać na nich sumienne studya natury, woda, drzewa wybornie są malowane, perspektywa powietrzna odczuta przez artystę. H. maluje zarówno olejno jak i akwarellą. Z olejnych obrazów jego ważniejsze są: Ulewa z burzą (1860), Mgła ranna w Loch Maree (1870), Goring Lock nad Tamizą (1871), Księży wschodzący nad Bamborough (1872), Wybrzeże w Yorkshire (1877); z akwarel: Durham, Loch Torridon, Streatley nad Tamizą, Bambo rough od strony południowej, i wreszcie Widoki z Northumberland. H. jest wiceprezesem Stowarzyszenia królewskiego akwarellistów.
S. S.

Hunte — Hunter Wilhelm.

521

Hunte, rzeka zachodniej części niziny Nie-
mieckiej, największy lewy dopływ Wezery, wy-
pływa w zachodniej części gór Wezerskich, na
wschód od Osnabrücku, niedaleko rzeki Hase
(prawego dopływu Emsu), płynie na północ, prze-
pływa jezioro Dümmer, tworzy granicę między
Oldenburgiem i Hannowerem, zwraca się nastę-
pnie na północo-zachód, płynąc przez Oldenburg;
od miasta Oldenburga skręca na północo-wschód i,
przebiegłszy blizko 190 km., wpada do Weze-
ry powyżej Elsfleth. Jest spławną od jeziora
Dümmer. Kanałem Hunte-Ems łączy się z rze-
ką Leda, prawym dopływem dolnego Emsu; do-
rzecze jej jest błotnieste.
W. N.

Hünten Franciszek (* 26 grudnia 1793 r. w Koblencyi — † tamże 22 lutego 1878 r.), kompozytor muzyczny, wychowaniec konserwatoryum paryskiego. Napisał muóstwo utworów fortepianowych: waryacyj, rondów, divertissemen-
tów, fantazyj i t. p., utrzymanych w stylu lek-
kim, które w swoim czasie wielką cieszyły się
wziętością w kołach amatorskich. Prócz tego
napisał wyborną „szkołę na fortepian”. A. Pol.

Hunter, rzeka nadbrzeźna w Australii wscho-
dniej, w kolonii Nowej Południowej Walii, wy-
pływa w górach Liverpool Range, płynie z po-
czątku na południe, następnie po przyjęciu rze-
ki Goulburn, zwraca się na wschód i uchodzi
do oceanu Wielkiego po Newcastle (około 33°
szer. pn.). Długość jej wynosi przeszło 480 km.,
z których tylko 40 km. są spławne. Dolina H.
jest bardzo żyzna (zboże, wino), posiada też bo-
gate pokłady węgla kamiennego.
W. N.

Hunter Wilhelm (* w Long Colderwood [Szkocya] d. 23 maja r. 1718 — † w Londynie 30 marca r. 1783], znakomity lekarz i anatom. brat starszy słynnego Jana H-a (ob.). Początkowo uczył się w Glasgowie teologii, ale nie czując w sobie powołania do stanu duchownego, udał się do Cullena (ob.), zajmającego się wówczas wykonawstwem lekarskiem w Hamiltonie i pod jego kierownictwem zaczął kształcić się w medycynie; następnie zapisał się na wydział lekarski w Edynburgu i pracował tam głównie nad anatomią. Przesiedliwszy się do Londynu, z początku został assistentem ginekologa Smelliego (ob.), następnie takież stano wsko zajął przy J. Douglasie (ob.), którego dzieci był nauczycielem domowym. Równocześnie kształcił się dalej w anatomii w Royal College of Surgeons, w chirurgii zaś w szpitalu św. Jerzego. W r. 1746 mianowano go profesorem anatomii w Society of Navy Surgeons (Covent Garden), w roku zaś następunym został członkiem stowarzyszenia chirurgów (Corporation of Surgeons). W celu uzupełnienia wiedzy swej odbył w r. 1748 podróż do Hollandyi i Francyi, a powróciwszy po roku do Londynu otrzymał posadę chirurga w British Lying in Hospital; w r. 1750 uniwersytet glasgowski przyznał mu

dyplom doktora medycyny. Od czasu tego za-
niechał wykonawstwa chirurgii, zajmując się te-
raz głównie już tylko położnictwem i ginekolo-
gią, ale nie zaniedbując przytem anatomii, dla
której żywił przez życie całe zamiłowanie gra-
niczące z namiętnością. W r. 1756 został człon-
kiem królewskiego towarzystwa lekarskiego
(Royal College of Physicians), w r. 1764 leka-
rzem przybocknym królowej, w 1767 członkiem
(Fellow) towarzystwa Royal Society, nakoniec
w r. 1768 profesorem anatomii w nowo-otwo-
rzonej Royal Academy of Arts, a w r. 1781 po-
wołano go na prezesa tejże akademii.—H. był
mężem nadzwyczaj zdolnym, wielce uczonym
i bardzo wykwintnym, profesorem świetnym, pi-
sarzem wytwornym, a jako wykonawca sztuki
swej, niezwykle biegłym i doświadczonym leka-
rzem. Powodzenie służyło mu też stale i do-
szedł do bardzo znacznego majątku, a dostatków
sych używał rozumnie i z pożytkiem dla spo-
łeczeństwa. Na muzeum swe, będące dziś włas-
nością uniwersytetu glasgowskiego, wydał 100 000
funtów sterlingów, zbiór numizmatów kosztował
go 20 000 funtów; nie mniejsze summy pochło-
nęło urządzenie zakładów anatomicznych pry-
watnych jego, w których, otoczony licznem gro-
wem uczniów pracował i wygładał: pierwszy
z nich znajdował się przy Lichtfield Street, dru-
gi zaś, osobliwie sławny, przy Windmill Street.
Oprócz anatomii konauca przy położnictwo i gi-
nekologii.—W dziejach lecznictwa zdobył sobie
H. na zawsze miejsce zaszczytne, wydając dzie-
ło pomnikowe p. n. „Anatomy of the human
gravid uterus” (Birmingham 1774 in fol. i wyd.
późniejsze), tekst łaciński i angielski wyszedł
z pod pióra ucznia H-a, M. Bailliego, tablice
zaś, w liczbie 34, są arcydziełami sztuki mie-
dzioryniczej, wykonanemi podług wyrobów ana-
tomicznych, po mistrzowsku sporządzonych przez
H-a samego. Jest to owoc pracy 20-letniej.
Jeźsze w r. 1851 londyńska Sydenham Society
postarała się o wydanie nowe tej księgi wspa-
niałej, niemającej równej sobie w całej literatu-
rze anatomicznej. Z innych prac H-a wymienić
wypada jeszcze: „Medical commentaries etc.”
(Londyn 1740 i dopełnienia, tamże 1764 i 1777)
i „Two introductory lectures to his anatomical
courses etc.” (tamże 1785; wyd. pośmiertne sta-
naniem M. Bailliego). Prace drobniejsze, tre-
ści przyrodniczej i lekarskiej, ogłaszał w „Phi-
losophical Transactions” i w „Medical Observa-
tions and Inquiries”; wszystkie rozprawy te ra-
zem zebrane wydał w przekładzie niemieckim
C. G. Kühn p. n. „W. Hunter’s medicinische
Beobachtungen und Heilmethoden” (Lipsk 1784—
1785, 2 tomy).—H. zbogacił anatomię niejednym
odkryciem, jednakże tu wyszczególnić ich nie
możemy. Do załug jego zaliczyć i to należy,
że wykształcił poważny szereg anatomów słyną-
cych po nim na katedrach angielskich i szkoc-
kich.—Por. Simmons „Account of the life and

522

Hunter Jan.

writings of W H." (Londyn 1785); M. Duncan
„On the life of W. H.” („Edinbourg Med. Jour-
nal”, r. 1872, Cz. II, str. 1061, z portretem),
„Biographie médicale” (T. V str. 315), H. Hae-
ser „Lehrb. der Gesch. der Med.” (wyd. 3-e,
T. II str. 551) i pracę G. R. Mathera przy-
wiedzianą pod życioryse J. Huntera. Dr J. P.

Hunter Jan (\* d. 13 lutego r. 1728 w Long
Calderwood [hrabstwo Lanark w Szkocyi] —
† w Londynie d. 16 października r. 1793), le-
karz znakomity, któremu, według słów Haese-
ra, ze spółczesnych nikt nie dorównał, z póź-
niejszych zaś niewielu tylko. Jan był najmłod-
szem z 10-a dzieci H-a of Hunterstown,
właściciela drobnego majątku ziemskiego Long
Calderwood. Wychowanie i wykształcenie jego
w dzieciństwie i w pierwszych latach młodzież-
stwa zaniedbano prawie zupełnie, a gdy skoń-
czył lat 17, oddano go do Glasgowa na naukę
do stolarza, ożenionego z siostrza jego starszą.
Dwa lata parał się H. rzemiosłem, lecz, zbrzy-
dziwszy o sobie nakoniec, udał się z prośbą do
brata o 10 lat starszego, Wilhelma (ob.), aby
go przyjął na pomocnika w pracach anatomicz-
nych, gdyby zaś prośba nie była wysłuchana,
zamierzał zaciągnąć się do wojska. Brat go-
dził się, więc na jesieni r. 1748 stanął H.
w Londynie, jako młodzieżiec nieokrzesany i bez
wszelkiego wykształcenia naukowego. Pod prze-
wodnictwem brata, oraz Cheseldena i P. Pot-
ta (ob. te nazw.) zaczął wtedy uczyć się ana-
tomii i chirurgii, pracując zarazem gorliwie nad
naprawą, czyli raczej nad osiągnięciem, wykształ-
cenia ogólnego; w tymże celu w r. 1753 udał
się do Oksfordu, a wróciwszy stamtąd po roku,
wstąpił jako wychowanie (Surgeon pupil) do
londyńskiego szpitala Ś-go Jerzego; w r. 1756
został proektorem i assystentem brata i w tymże
roku otrzymał posadę chirurga młodszego w wy-
mienionym szpitalu. Od r. 1760 do 1763 słu-
żył jako chirurg w marynarce angielskiej, od-
był wyprawę do Portugalii i uczestniczył w bi-
twie morskiej w pobliżu Belle-Isle. Wróciwszy
do Londynu, zajął się wykonawstwem chirurgii
do badaniami uczoniami i szybko dobił się roz-
głosu i wzięłości. W r. 1767 został członkiem
towarzystwa królewskiego (Royal Society), na-
stępnie zgromadzenia chirurgów (College of Sur-
geons) w czasie późniejszym, będąc już r. 1768
chirurgiem stałszym szpitala Ś-go Jerzego, wy-
kładającym tamże anatomię i chirurgię, został nad-
to inspektorem głównym szpitala, chirurgiem na-
czelnym (Surgeon Master) wojsk angielskich, na-
koniec prezesem zgromadzenia weterynarzy dy-
lonńskich. Umarł nagle w szpitalu podczas speł-
niania obowiązków. Na rok przed śmiercią prze-
stał wykładać jako profesor. — Wskutek zanie-
dbanego w młodości wychowania i wykształce-
nia, zachował H., pomimo posobienia szlachet-
nego i zacnego, pewną szorstkość w obejściu,
graniczącą czasami z prostactwem; wykład jego

bywał ciężki, nie porywający słuchaczów, styl
zaś niezgrabny i niezawsze jasny; ale przy-
wary te okupywał H. sowiecie bystrością spoztrze-
gawczą zdumiewającą, krytycyzmem surowym,
rozumem rzadkim i wyjątkową znajomością ana-
tomii, fizyologii, embryologii, patologii, nakoniec
chirurgii. Z przymiotami temi łączyła się w nim
pracowitość niesięchaną, dozwalającą cau, po-
mimo bardzo wielkiej wzięłości, którą miał jako
chirurg, dokonywać prac naukowych nadzwyczaj
cennych, a czasu niemało pochłaniających. H.
był anatomem wybornym, szczególnie zaś znaw-
ącą wielkim anatomii porównawczej, w której
nikt ze spółczesnych z nim mierzyć się nie
mógł: świadczy o tem, między innemi, muzeum
jego, w którem zgromadził w ciągu lat 30-u
przeszło 14 000 okazów anatomicznych, wyrobio-
nych przeważnie ręką jego wiąsną. Od r. 1785
otworzył zbiory swe ogółowi, a po śmierci jego
rzad angielski nabył je od spadkobierców w r.
1799 za 15 000 funtów sterlingów dla londyń-
skiego College of Surgeons, gdzie, powiększone
staraniem R. Owena i W. Flowera, znaj-
dują się dotąd i w zakresie zootomii oraz ana-
tomii porównawczej należą do najpierwszych
w świecie (por. J. B. Bailey „Catalogue of
the collection of Hunterian relics exhibited at
the R. C. S. of England” Londyn 1893). Nie-
mniej odznaczył się H. jako fizyolog, embryolog
i patolog wytrawny, zbogacający odkryciami
swemi wymienione dliały nauki lekarskiej, na
szczególną zaś uwagę zasługują jego prace wzó-
rowe z zakresu patologii doświadczalnej. Jako
chirurg - wykonawca doszedł do biegłości niepo-
spitej; nie na tem wszakże polega jego zaśłu-
ga, jeno na tem, że pierwszy w Anglii umiał
oprzeć chirurgię o naukę rzeczywistą, przystoso-
wując do niej umiejętnie wyniki badań fizyolo-
gicznych i patologicznych, własnych i cudzych,
a przez to z rzemiosta, którem niemal dotąd
była, podniósł ją do godności nauki prawdzi-
wej. — Nie mogąc tu wymienić mnogich odkryć
H-a, zarówno licznych w dziale anatomiї, jako
w fizyologii, embryologii, patologii oraz chirur-
gii teoretycznej i stosowanej, odesłać musimy
czytelnika do niżżej przywiedzionych źródeł nie-
szych. — Do pióra zabrał się H. dość późno,
gdyż dopiero w 43-m roku życia, pozostawił jed-
nakże prac niemało, odznaczających się bez wy-
jątku treścią bogatą i krytycyzmem niezrówna-
nym; z pomiędzy nich przytoczyć należy: „Natu-
ral history of the human teeth, explaining their
structure, use, formation, growth and diseases”
(Londyn, Cz. I 1771; Cz. II 1778; przekł. niem.
Lipsk 1780); dzieło to jest podstawą najgłów-
niejszą późniejszej znajomości budowy i chorób
sębów i dziš jeszcze godue jest cytania.
W „Observations on certain parts of the animal
economy” (Londyn 1786; przekł. niem. Schel-
lera, Brunświk 1808) zawarł H. szereg rozpraw
fizyologicznych i anatomicznych, niezmiernie cie-

524

Hunter Colin — Hunyad.

czy zwolennik dżeń Południowców. W r. 1849—1861 był prezesem komitetu skarbowego w Senacie; sprzeciwiał się billowi o Homesteadach (ob.) i billom o wykonywaniu robót publicznych na koszt rządu związkowego; był jednym z promotorów taryfy przeciwprotekcyjnej z r. 1857. H. brał żywy udział w walce Stanów Południoowych z Północnemi i niewiele brakło do powierzenia mu urzędu prezydenta Stanów Skonfedrowanych. W 1868 prez. Johnston dał mu amnestyę. W 1885 prez. Cleveland zamianował go poborcą cel. H. przez całe życie należał do stron. demokratycznego.

### Hunter Colin, współczesny malarz szkocki
(* 1842 r. w Glazgowie). Jeden z wybitniejszych współczesnych malarzy morza; celuje zwłaszcza w chwytaniu pędzlem ruchu fal morskich, jak np. na słynnym obrazie: Niagara (1885). H. zamieszkuje stale Londyn, gdzie co rok stawia prace swoje w Akademii królewskiej. Muzeum w Sydney posiada najwięcej jego obrazów. W. N.

### Huntingdon, hrabstwo w Anglii wschodniej, ograniczone z zachodu i północy przez hrabstwo Northampton, na południe przez hrabstwo Bedford, na wschodzie przez hrabstwo Cambridge. Zajmuje zlewisko zatoki Wash (główno rzeki Ouse); północna jego część jest bagnistą krainą fenów (ob.); część południowa jest malowniczą krainą pagórkowatą; mieszkańcy zajmują się rolnicztwem i hodowlą bydła; znaczą jest produkcya masła i serów (ser Stilton). Miasto główne tejże nazwy, nad rzeką Ouse; miejsce urodzenia Cromwella. W. N.

Na prawym brzegu Ouse leży przedmieście H-u, Godmanchester, na miejscu dawnej rzymskiej osady *Durolipons*, a nieopodal piękna siedziba letnia hr. Karola Sandwich, Hitchbrook, z galeryą ciekawych portretów. H. jest to stare miasto anglosaskie, *Huntentum*, obwarowane jeszcze przez króla anglosask., Edwarda, r. 919 i przez króla szockiego, Dawida. — Hrabstwo H. ma obszaru 948 km. ☐ i około 60 000 m-ców. Żeglowna Ouse przepływa w kierunku południowym, Nen—na granicy północnej. Grunt wogóle żyzny; 58.5% znajduje się pod uprawą, 33.3% pod pastwiskami, 1.8% pod łąkami. Z produktów mineralnych godna jest.uwagi tak zw. glina oksfordzka. Zresztą hrabstwo nie posiada ani górnictwa, ani fabryk znaczniejszych. R.

### Huntington, kilka miast w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej:
1) w zachodniej części stanu Wirginii (West Virginia), na lewym brzegu rzeki Ohio, powyżej uścia Big Sandy-River, krzyżownica kolei żelaznych, fabryka wygonów kolejowych; 2) w stanie Indiana, na południo-zachód od fortu Wayne; miasto główne hrabstwa tejże nazwy, w okolicy roluiczej, piece wapienne, cegieluie; 3) w stanie New York, na wyspie Long Island i t. d. W. N.

### Huntington Daniel, współczesny malarz amerykański
(* 14 października 1816 w Nowym Yorku). Uczeń słynnego Morsa, malarza i wytalazcy elektromagnetycznego aparatu telegraficznego, oraz Henryka Inmana, kształcił się następnie w Europie, głównie we Florencyi i w Rzymie, gdzie uprawiał malarstwo portretowe i rodzajowe. Powrociwszy do miasta rodzinnego, addał się z powodzeniem malarstwu religijnemu i historycznemu. Do najlepszych obrazów jego religijnych zaliczają: Ucieczka z doliny śmierci, Sen o łasce, Jałmużna, Samarytanka u studni, Chory kommunikujący się. Z historycznych obrazów H-a najlepsze są: Joanna Grey w Tower, Henryk VIII i Katarzyna Parr (1850); Tycyan w towarzystwie Karola V i papieża Klemensa VII w Bolonii (1870); Dwór republikański w Wasingtonie (1876). W r. 1866 H. wybrany został powtórnie na prezesa Akademii narodowej w Nowym Yorku. W. N.

### Huntingtower, wieś w Szkocyi wschodniej, w hrabstwie Forfar, o 4 km. na północo-wschód od Perth; stary zamek, zwany dawniej Ruthven-Castle, znany ze związku aielskiej, protestanckiej partyi szlacheckiej pod przewodnic twem lorda Ruthvena w 1582 r. W. N.

### Huntley, ob. Gordon, ród szkocki.

### Huntsville, miasto w południowej części Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie Alabama, w hrabstwie Madison, o 265 km. na północ od Montgomery, nad małą rzeczką, wpadającą z prawej strony do Tennessee, w życznej okolicy; prowadzi handel zbożem, jest połączone kanałem żeglownym z rzeką Tennessee; fabryki bawełniane; w pobliżu kopalnie węgla oraz liczne jaskinie. W. N.

### Hunyaď, komitat południowo-zachodnim rogu Siedmiogrodu, w dawnym kraju Szeklerów. graniczy na zachód z komitatami Krasso-Szöreny i Arad, na północ z komitatem Torda-Aranyos, na północo-wschód z Also-Feher (Unterweissenburg Niemców), na wschód z komitatem Szeben (Hermannstadt Niemców); na południe z Alpami Transylwańskiemi, które go dzielą od Wołoszczyzny i których rozgałęzienia wypełniają znaczną część komitatu; tym sposobem kraj jest przeważnie górzysty; najwyższe szczyty są Mandra i Pelaga, przeszło po 2 500 m. i Retyesat bliko 2 500 m.; u stóp tej góry, we wsi Gradistye (Varhely), leżą zwaliska Sarmizegetusy. W zach. części komitatu występują Siedmiogrodzkie Góry Kruszcowe (kopalnie złota i srebra). Przez góry południowe prowadzi przejście Wulkanu—na Wołoszczyznę, a przez góry zachodnie przejście Żelaznej Bramy—na Węgry. Rzeka Maros płynie w północnej części komitatu do Cissy. W drugiej dolinie z kotliną Hatseg, słynną z zabytków rzymskich, płynie rzeka Streiu; równolegle z nią ciągnie się dolina Cserna śród gór obfitujących w żelazo. Na południu leży dolina

Hunyady Jan Korwin — Huon.

525

Silu z pokładami węgla kamiennego pod Petro-
seny. Klimat odpowiednio do urozmaiconej pla-
styki jest bardzo rozmaity: na górach surowy,
w głębokich dolinach sprzyja uprawie wina.
Mieszkańcy, przeważnie Rumuni (w mniejszej
części Madiarowie i Niemcy), zajmują się głów-
nie hodowlą bydła, a prócz tego rolnictwem
i górnictwem. Miasto głowę Deva. W N.

Hunyady Jan Korwin (* około 1388—† 1456), głośny w dziejach wojewoda i wódz węgierski, pochodził niewątpliwie z rodziny rumuńskiej, spokrewnionej z wołoskim rodem bojarskim Danów. Późniejsze opowiadania uczyniły z niego syna króla Zygmunta i Katarzyny Morzisiray. Niewiadomo, dlaczego nazwano go Korwinem, gdyż on sam siebie nigdy tak nie nazywał. Wstąpiwszy do służby cesarskiej, stał się jednym z ulubieńców Zygmunta. Brał udział w wyprawie Albrecha II do Czech (1438 r.) i był mianowany banem szöreńskim. Po śmiertci Albrecha wystąpił energicznie przeciw Habsburgom, pobiwszy Władysława Garę, przeciwnika nowego króla, Władysława, otrzymał województwo Siedmiogrodzkie. W r. 1441 i 1442 odniósł szereg świetnych zwycięstw nad Turkami i odparł ich za aż Bałkany. Później brał udział w wyprawie przeciw Turkom w r. 1443 i w nieszczęśliwej wyprawie r. 1444, zakończonej klęską warneńską. Z licznych sporów i walk wewnętrznych, które po śmierci Warneńczyka wybuchły, H. wyszedł zwycięską, zostawszy w r. 1446 wielkorządczą Węgier. Na tem stanowisku rządził niezmiernie energicznie i przezornie i wykazał wielką dbałość o dobro kraju, akzolwiek nie zapomniał i o sobie: pragnął regency w swych ręku zatrzymać jak najdłużej, porozumawszy się w tym względzie w r. 1450 z cesarzem Fryderykiem III, opiekunem obranego już króla Węgier, Władysława Pogrobowca. W dalszym ciągu toczył bitwy z Turkami, korzystając z wojny pomiędzy nimi i Skanderbegiem, wtargał nawet do Serbii, ale tu w trzydniowej bitwie na polu Kosowem (1448) był pobity na głowę. Podczas ucieczki dostał się do niewoli swojego wroga, Jerzego Frankowicza, który go wszakże, za wstawieniem się szlachty węgierskiej, po dwóch miesiącach wypuścił na wolność. Gdy w r. 1453 ujął rządy w swe ręce Władysław Pogrobowiec, H., obdarzony łaskami królewskiemi, otrzymał na prawie dziedzicznicom komitat Bystrzycki, tytuł wojewody siedmiogrodzkiego i naczelnego hetmana krajowego, przytem został zarządzającym dochodami królewskiemi. Natomiast musiał zrzec się tytułu wielkorządczy Węgier z korzyść hrabiego Ulryka Cylejskiego. Ostatnim rozgłosłym czynem H-go było świetne zwycięstwo jego nad Turkami, oblegającymi w r. 1456 Białogrod; pobity na głowę pod murami tej twierdzy, Mahomet II musiał wyrzeć się tejsch zamiarów podbicia Węgier, a H. krwóte potem umarł na zarazę morową. Rycerski ten

mąż stał się bohaterem licznych pieśni ludowych
Słowian bałkańskich, którzy opiewają go pod
imieniem Janka lub Jankuła.—Syn jego starszy,
Władysław H., był przez króla mianowany ba-
nem sławeińskim i po śmierci ojca kommendan-
tem twierdzy białogrodzkiej. Mimo to był je-
dnał skrystym wrogiem Władysława Pogrobowca
i dążył do niezależnych rządów w Slawonii
i nad Białogrodem; przytem nieustannie toćił
się z największym swoim i swojego ojca nie-
przyjacielem, Ulrykiem Cylejskim. Wprawdzie
na sejmie w Futaku (1456) obiecał wydać kró-
lowi Władysławowi Białogród i inne twierdze
i pozornie pogodził się z Ulrykiem, wszakże
niebawem podstępnie zamordował go w Biał-
ogrodzie. Król Władysław, obawiając się Wład.
H-go, na chwilę ukrył swój gniew i nawet dał
mu urząd hetmana królestwa Węgierskiego, lecz
dy hetman przybył do Budy, mówił go raz-
zem z bratem jego, Maciejem, uwięzić, pod po-
zorem, że godził na życie królewskie, a na-
stępnie ściąć r. 1457.

Hunyady Eugeniusz (* 1838—† 1889 r.), matematyk węgierski. Pisał o zasadniczych własnościach krzywych algebraicznych (Getynga 1864), o teoryi powierzchni („Crelles Journal” i Sprawozdanie Akademii paryskiej), o krzywych stopnia trzeciego, biegunie, biegunowych powierzchniach stopnia trzeciego (w pismach Akademii węgierskiej) i t. d. S. D.

Hunziker Otto, historyk i pedagog szwajcarski (* 13 sierp. 1841 r. w Hottingen w Kantonie Zürych). Odbywszy studya teologiczne w mieście rodzinnem, od r. 1867 do 1871 był proboszczem w Unterstrars pod Zürychem, potem się poświęcił szkolnictwu i spełniał rozmaię te obowiązki w Kantonie Zurychskim: od r. 1879 był nauczycielem seminaryum w Küssnacht, a r. 1890 został profesorem uniwersytetu w Zürychu. Napisał: „Zur Regierung und Christenverfolgung des Kaisers Diocletianus und seiner Nachfolger” (Lipsk 1868); „Pestalozzi und Fellenberg” (Lангensalza 1879); „Geschichte der schweizerischen Volksschule” (Zürych 1881—83, 3 tomy, wyd. 2-e 1886); „Rousseau und Pestalozzi” (Bazylea 1885); „Bilder zur neueren Geschichte der schweizerischen Volksschule” (Zürych 1889). Od r. 1880 redaguje „Schweizerisches Schularchiv” i „Pestalozziblätter”.*

Huon, grupa wysp na oceanie Wielkim, na
płynoco-zachód Nowej Kaledonii, pod 18º szer.
połud. Grupa ta, otoczona rafą koralową, obej-
muje wyspy: H., Leleizur, Fabre i Surprise. Wy-
spy te składają się z piasku wapiennego oraz
okruchów koralowych i muszlowych; zresztą po-
siadają drzewa i bogąt faunę ptasią, a stąd
też i pokłady guana. Największa z wysp, Lelei-
zur, jest zamieszkana: Europejczycy przy pomo-
cy robotników Hindów i Kanaków zajmują się
tu eksploatacyą guana. Na wyspie H. silne wią-
try przeszkadzają gromadzeniu się guana; wyspa

526

Huongolf — Hurban Józef.

ta jednak jest odwiedzana dla połowu żółtwi, bardzo tu licznych i wielkich. Wyspy te, wraz z Nową Kaledonią, należą do Francyi. W. N.

Huongolf, zatoka na wschodniem wybrzeżu Nowej Gwinei (około 7° szer. połud.), w południowo-wschodniej części kolonii niemieckiej Kaiser Wilhelms Land. Zatoka wrzyna się ostrym kątem w wyspę, skąd płynie do niej rzeka Markham; wybrzeża zatoki są górzyste, na południowem występują skały starokrystaliczne, stare osadowe, oraz wulkaniczne. W. N.

Hupe, t. j. „północ jeziora”, prowincya chińska między 29° i 33° szer. pn. nad średnim Jang-tse-Kiangem, głównie na północ odeń. Obejmuje obszar 185 000 km. []; jest ograniczona z północy prowincyami: Szensi i Honan, na wschodzie prowincyą Ngan-Hwei, na południu prowincyami Kiangsi i Hunan, na zachodzie Szeczuanem i Szensi. H. z północna częścią Hunanu (ob.) tworzy dobrze nawodnioną i żyzną niziną, przerzęstą z zachodu na wschód przez Jang-tse-Kiang, a z północo-zachodu na południowwschód—jej dopływem, Hau-Kiangiem; na połazczeniu tych rzek znajduje się wiele jezior. Kraj ten wydaje herbatę, bawełną i ryż, lasy dostarczają drzewa bambusowego, a rzeki masy ryb. Ludność oceniają na 30 milionów; miasto głowne Wu-Czang, nad Jang-tse-Kiangiem; prócz tego leżą tu miasta Han-Jang i Han-Kou, oddzielone od Wu-Czangu tylko Jang-tse-Kiangiem, a od siebie — Han-Kiangiem. W. N.

Hupfeld Herman, hebraista niemiecki i teolog protestancki, ur. 31 marca 1796 r. w Marburgu, um. 24 kwietnia 1866 r. w Halli; studjował teologię i filologję w Marburgu, od r. 1819 do 1823 był profesorem gimnazjum w Hanau, następnie habilitował się 1824 roku na docenta uniwersytetu w Halli, w 1825 został w Marburgu profesorem nadzwyczajnym teologji, w 1827 profesorem zwyczajnym języków wschodnich, a obok tego w 1830 profesorem teologji. W r. 1843 był powołany do Halli na katedrę teologji, na miejsce Geseniusa († 1842), gdzie pozostał do końca życia. Z dzieł ogłoszonych przez H-a godne uwagi: „Exercitationes Aethiopicae” (Lipsk 1825); „De emendanda ratione lexicographiae semiticae commentatio” (Marburg 1827), z którym w pewnym związku zostają poszukiwania H-a w przedmiocie najdawniejszych dziejów gramatyki hebrajskiej, a mianowicie: „De rei grammaticae apud Judaeos initiis antiquissimisque scriptoribus” (Halla 1846) i „De antiquioribus apud Judaeos accentuum scriptoribus” (Halla 1846—47, 2 części). Nadto napisał: „Ueber Begriff und Methode der sogen. biblischen Einleitung” (Marburg 1844); poszukiwania dotyczące świad hebrajskich: „Commentatio qua Festorum memoriae apud rerum hebraicarum scriptores cum legibus Mosaicis collatae examinantur” (Halla 1851—64), 4 części); „Die Quellen der Genesis...” (Berlin 1853). Głównym zaś dziełem

H-a jest egzegetyczno-krytyczna praca, poświęcona tłumaczeniu i wykładowi Psalmów p. n. „Uebersetzung und Auslegung der Psalmen” (Halla 1855—62, 4 tomy; wyd. 2-e, Riehma, 1867—1871; wyd. 3-e, Nowaka, 1888, 2 tomy). Ogłosił także część pierwszą dzieła niekończonego: „Ausführliche hebraische Grammatik” (Kassel 1841, część I) i „Die heutige theosophische und theologische Theologie und Schrifterklärung” (Berlin 1861); nadto w osobnych pismach zabierał głos w bieżących sprawach kościelnych, politycznych i akademickich. Życiorys jego skreślił E. K. Riehm: „Dr. Hermann Hupfeld. Lebens- und Charakterbild” (Halla 1867). A. A. K.

Hüppé F., ob. Hueppe.

Huquier Gabryel, sztycharz francuski (* 1695 r. w Orleanie — † 11 czerwca 1772 roku w Paryżu). Trudnił się handlem rycin, gromadził je z zamiłowaniem, a w końcu sam wziął się do rytownictwa. Kopiował przeważnie obražą Klaudyusza Gillota, Watteau, Lajoue i wogóle mistrzów XVIII wieku, lubujących się w tematach obyczajowych lekkich, celował zaś przedzyszystkiem w przedmiotach dekoracyjnych i arabeskach, tworzonych w guście owej epoki. Jedną z rycin swoich, treści satyrycznej, skierowanej przeciwko jezuitom, naraził się rządowi, a w obawie dostania się do Bastylii, przesiedlił się do Anglii. Syn jego, Jakób Gabryel H. (* 1730 w Paryżu—† 7 czerwca 1805 w Shrewsbury w Angliii), odziedziczył po ojcu talent ryunkowy. Jego małe portrety, ołówkiem robione, były w swoim czasie bardzo cenione. J. G. H. uprawiał także i rytownictwo, głównie kopiował obrazy Bouchera.—Por. Ed. deGCourt. „La maison d'un artiste”; Bar. Roger Portalis i H. Béraldi „Les graveurs du XVIII siècle” (Paryż 1880—82, 3 tomy); Guilmart „Les maîtres ornementistes”. Katalog dzieł H-a starszego, wystawionych na sprzedaż, zredagowany przez Joullaina, syna: „Vente de Huquier père, novembre, 1772”. s. s.

Hura L., rodzaj z rodziny Wilczomleczowatych (Euphorbiaceae), jest właściwy Ameryce środkowej i Indyom Wschodnim. Najpospolitsza H. crecitans, Łoskotnica, jest drzewem wysokości około 10 m., z dniem prostym i szeroko rozgążionemi konarami. Owoc, wielkości pomarańczy, dojrzewając, otwiera się z łoskotem silnym i mocą, która odrzuca nasiona daleko od pnia macierzystego. Okrągławe, spłaszczone nasiona mają smak nader przyjemny, lecz w skutkach są niebezpieczne, gdyż sprowadzają wymioty i rozwolnienie. Wszystkie narządy rośliny zawierają sok mleczny, trujący. Z niedojrzałych owoców, po wyjęciu ziarn, wyrabiają piaseczniczki. Z. Z.

Hurban Józef Ludwik Miłosław, wybitny słowacki działacz polityczny i społeczny, oraz poeta i powieściopisarz (* 19 marca 1819

Hurban Józef.

527

roku w Beckowie — † 21 lutego 1888 r.). Stu-
dya odbył w Presburgu. Od roku 1843 aż do
końca życia był pastorem ewangielickim w Hlu-
bokiem (komitat Nitrański). Działalność swą
r zerzoptął H. dość w cześnie, jeszcze jako czło-
nek małego kółka studentów presburskich, z którego właśnie w epoce zaniku sił szkoły
Bernolaka (1762-1813) zajiwiła się nowa pomoc,
z niego bowiem wyszło hasło pracy narodowej.
W r. 1841 wydał H. opis swej wycieczki do
Wiednia, Moraw i Czech z r. 1839, a w nastę-
pnym I rocznik „Nitry". Obie te książki, acz-
kolwiek pisane w języku czeskim, natchnione
były ideą odrębności narodowej Słowaków.
W r. 1846 wydał H. pracę p. t. „Unia čili spo-
jeni Lutheranů s kalviny v Uhrách", w której
ostro występował w imię zasad narodowych
przeciwno łączności luteranów (Słowaków) z kal-
winami (Madiarami). Rocznik II „Nitry" (1844)
wydał H. w języku słowackim. Wywołało to
wiele hałasu. Kollar, który był za językiem
czeskim jako literackim Słowaków, i większość
duchowieństwa ewangielickiego nie uznali języka
„Nitry"; katolicy zaś, którzy, idąc śladami Berno-
laka, używali narzecza tarnawskiego, jako języka
literackiego-milczeli. H. szedł śladami przyja-
ciela swego, Sztura, który, stając w obronie ję-
zyka rodzinnego od zalewu czeszczyzny, stworzył
język literacki, oparłszy się na najbardziej wol-
nym od wpływów czeskich i polskich tak zw.
narzeczu średnio-słowackiem. Pisowni
używał fonetycznej. W r. 1846, w którym wy-
sła kodyfikacja tego nowego języka literackie-
go przez Sztura („Nauka reči slovenskej"), H.
założył pierwszy naukowo - literacki miesięcznik
słowacki p. t. „Slovenskje Pohlády na redy,
umenia a literatúru" (1846-1852, z wyjątkiem
1848-49), w którym zamieszzał bardzo wiele
cennych własnych rozpraw i przyczynków lite-
rackich i historycznych (np. „Slovensko a jeho
život literárny" Rocz. I). Zaznajamiał też w nim
rodaków z literaturami innych szczepów słowia-
nskich. W roczniku „Nitry" (w R. I 1842, po czes.,
w II 1844, III 1846 i IV 1847 po słow.) dru-
kował swoje poezye, pisane w duchu szkoly ro-
mantycznej, z widocznemi śladami wpływów
Macha. Równocześnie też z największym po-
wieściopisarzem słowackim, Kaliczakiem, wystę-
puje H. ze swemi powieściami pseudo-historycz-
nemi, dla których wątek czerpał z dziejów Wiel-
kiej Morawy („Svatba krále velkomoravského",
„Svatoplukovci”)-obie po czesku). i. z epoki Ma-
teusza Trenczyńskiego („Olejkar" po słow.)
i wiele innych. Powieść „Olejkar" miała wiel-
ki wpływ na młodzież. Wogóle H. swą dzia-
łalnością literacką i dziennikarską, liczeni bro-
szurami i artykułami, w których poruszał żywot-
ne kwestye społeczne, wielce się przyczynił do
znacznego posunięcia się literatury, języka i ży-
cia narodowego Słowaków. Swemi powieściami
historycznemi, w których brak wiadomości dzie-

jowych wypełniał własną fantazyą, starał się
obudzić u swoich współżiomków zamiłowanie do
przeszłości. Niebawem też wstał na szerszą
areń życia politycznego. W roku 1848 Słow-
cy, uciskani przez Madiarów, zwołali trzy zgro-
madzenia w Wiedniu, Liptow, św. Mikulaszu
i Brezowej. Duszą dwóch ostatnich był H. Z je-
go udziałem zredagowano znane Żądania narodu
słowackiego. W tymże czasie wydał szereg
odezw do Słowaków („Bratia Slováci", „Čo ka-
zí Slovakov?...”). Wskutek tych agitacyj, ucho-
dząc zemsty Madiarów, opuścić musiał Słowacyę.
Wówczas-to wziął udział w zjeździe słowackim
w Pradze. Następnie miał się do Zagrzebia,
szukając u Chorwatów pomocy przeciwko współ-
nemu wrogowi. Otrzymyawsy od Serbów Ko-
złowickich zapas broni, uzbroiwszy ochotników,
puścił się na pole walki orężnej, odnosząc zwy-
cięstwa i ponosząc kłęski, aż z wkroczeniem wojsk
rossyjskich powstanie madiarskie zostało stłu-
mione. W rozruchach tych brał H. tak da-
lece czynny udział, iż nosi ono nazwę „po-
wstania Hurbanowego”. Ustawą z d. 4 marca
1849 roku, na mocy której równouprawniono
zwyskie narodowości Austryi, Słowacy zyskali
tylko tyle, iż język uznano za urzędowy. Na
podstawie przedstawienia Kollara uznano mini-
steryum za urzędową tak zw. „starosłowaczyznę”.
Dr Radiński napisał odpowiednią gramatykę
(1850). Sztur jednak, H. i inni rozpoczęli sta-
rania, aby język, wprowadzony przez nich do
piśmiennictwa, został uznany za urzędowy. Osta-
cznie obie partye, po wzajemnych ustępstwach,
przyszły do zgody, a rezultatem jej była „Krát-
ka mluvnica slovenská” (1852) Hattali. W czasie
panowania reakcyi niemieckiej H. wraz ze Sztu-
rem przedstawił ministrowi Bachowi memoryał,
upominając się o przyobiecana organizację na-
rodową -niestety, jednak bez skutku. Kiedy zaś
dyplomem październikowym zniesiono absolutyzm
w Węgrzech i zaprowadzono ustawę krajową,
Słowacy znów się upomnieli o swe prawa. W d.
6 i 7 lipca 1861 odbyło się „Słowackie zgro-
madzenie narodowe”, które przyjęło memorandum
pracowane przez Dexuera (odrębność Słowaków,
państwowość ich języka i t. d.). Większa część
pracy i tu przypadła na H-a, pomimo, że i tym
razem nic nie wskórano. Idea jednak narodo-
wości, dzięki usilnej agitacyi H-a, coraz bar-
dziej przenikała do szerokich warstw społeczeń-
stwa słowackiego. W r. 1861 wychodzi zbiór
poezyj H-a „Piesne na teraz”, a w roku 1870
„Vzdychy vacovské”; te drugie pisane były pod
wplywem wspomnień więziennych, H. bowiem
za swą wybitną działalność patryotyczną kilka-
krotnie był więzijony w Vacowie, a prześladowa-
ny przez Madiarów aż do śmierci. Nie będąc
z powołania poetą, pisał H. poezye, ulegając je-
dynie ogólnemu prądowi; nie posiadają więc one
trwalszej artystycznej wartości; są to przeważnie
wiersze okolicznościowe, w formie piosenek, lecz

Encykł. Powsz. Ilustr. Zesz. 233. T. XXX.

67

528

Hurban-Vajanský Svetozar — Hurdalek Józef.

tchnące goracym patryotyzmem. Pod wpływem
licznych ciosów politycznych, jakich doznała oj-
cyzna jego, zwątpił o przyjęciu się języka
słowackiego jako literackiego. Jeszcze po roku
1861 napisał powieść „Gottšalk” po czesku,
a w r. 1876 w tymże języku wydał odezwę,
w której nawoływał do języka czeskiego, jako
literackiego dla Słowaków, przypisując „Sloven-
štine” nawet „Kulturne pohromy”. Rocznik „Ni-
try” VI (1876, poświęcony „córkom i synom
Słowacyi, Moraw, Czech i Szłaska”) i VII (1877)
wydał też w języku czeskim. W „Slovenskich
Pohládach” z r. 1881—84 ogłosił życiorys Sztura,
zawierający bardzo cenne przyczynki do dziejów
odrodzenia się literatury i języka słowackiego. Był
też współpracownikiem „Národnich Novin”; dla
duchownych zaś swego wyznania założył tygod-
nik „Církevne listy”. Znany jest również H.
gwiecie i dzielny szermierz apologii luteranizmu
(„Z neŭcteni pamatky dra M. Luthera”). H. Ul.

Hurban - Vajanský Svetozar, poeta i po-
wieściopisarz, najpopularniejszy z żyjących dziś
pisarzy słowackich, bardziej znyany spod pseudo-
ninem Vajanskiego (* 16 stycznia 1847 r.),
syn Józefa Miłosława H-a (ob.). Do gim-
nazum uczęszczał w Stendalu (w Niemczech),
następnie studyował prawo w Preszburgu i Pesz-
cie. Brał udział w okkupacyi Bośnii. W latach
1874 — 1878 trudnił się adwokaturą w Skalicy,
Namiestowie i Liptowskim św. Mikulasz. Od
roku 1873 drukuje H. swoje utwory w czaso-
pismach słowackich, w roku 1874 wydaje „Du-
chovia sudov”, obrazek z najnowszych czasów,
a w 1876 przekład Psalmów z gór Scheff-
la. W r. 1878 wstępuje do redakcyi nowozało-
żonego w Turczańskim Novy, pozostając w niej
do dziś jako najbardziej wpływający na kierunek
tego pisma redaktor. Uwagę ogółu zwróciły na
H-a dopiero drukowane w tem czasopiśmie „Ja-
derskie listy” (1878), pisane wierszem, w któ-
rych dał wyraz sympatyi dla braci południowych.
W roku następnym wyszedł pierwszy zbiór jego
utworów poetyckich: „Tatry a more”. Już od
czasów Sładkowicza (Mickiewicza Słowack)
Chalupka i Botta, poezya słowacka oczekiwała
z niecierpliwością na poetę, który by tchnął
w nią świeży powiew, pchnął ją na nowe tory,
przyciągnął ku niej młode talenty i zaśpiewał
z pełnej piersi, szczerze. Taką właśnie poezię
przyniósły „Tatry a more”. Stanowią one epo-
kę w dziejach literatury słowackiej. Po nich
nastąpiły: „Z pod jarma” (1884), „Vilín” (1885),
poemat malujący życie obecne i „Verše” (1890).
Wspaniałe obrazy natury, plastyka, subtelność
w cieniowaniu, polot fantastyczuy, język barw-
ny, wyrobiony (w kształtowaniu się języka lite-
rackiego słowackiego położył H. wielkie zaślugi),
sprawiły, iż H. uznany został za najwybitniej-
szego poetę słowackiego po Hwiezdosławie

(ob.). Z pod jego pióra dopiero wyszedł bez
zarzutu sonet i stanca. Wyżej stoi on jeszcze
jako nowellista i powieściopisarz. W tym za-
kresie jest H. stanowczo pierwszym w swojej
ojczyźnie. Nowelle swoje i powieści druko-
wał H.-V. we wskrzeszonych „Slovenskich
Pohl'adach", założonych i wydawanych niegdyś
przez ojca jego, Józefa H-a (ob.). Część ich
wszła osobom p. t. „Besedy a dumy” (1883 —
84, 2 tomy). W powieści większej „Sucha ra-
tolest” chłoszcze renegotów i wskazuje im cel
pracy narodowej. Jest to najlepsza powieść H-a,
profesor Vlček uważa ją nawet za jeden z naj-
piękniejszych utworów całej zachodnio - słowia-
skiej literatury. Następnie wydał powieści: „Na
rozhrani” i „Koreń a vyhonký” (w „Slov. Pohl.’”
z 1890 i 1896). Ostatnią powieścią H-a jest
wielki romans „K” (1901), w którym barw-
nie skreślił prześladowania, jakich doznają Sło-
wacy ze strony Madiarów. Tak jak H. nikt
przed nim nie malował życia Słowaków w mie-
ście i na wsi, obywateli i księży; jest prze-
cież najlepszym portrecistą warstwy średniej.
Nikt dobitniej od niego nie przedstawił radości
i goryczy swoich spółziomków; nikt tak dokładnie
nie odtworzył tego tonu elegijnego, jaki towa-
rzyszy życiu Słowaka pod naciskiem madiar-
skim. Charakterystyka psychologiczna postaci
zgodna z prawdą, plastyka doskonała; obrazy
przyrody wspaniałe. Styl mistrzowski, potoczy-
сть, barwny, dokładnie oddającej najsubtelniej-
sze odcienie uczuć i myśli. Wpływ H-a na młod-
szych literatów jest bardzo wielki. Popularność
swą zawdzięcza on jeszcze temu, iż jest pisarzem
tendencyjnym, w utworach swoich dotyka za-
wsze najżywotniejszych, będących na czasie,
palących stosunków i kwestyj społecznych. Pra-
cuje H. również na polu krytyki literackiej, któ-
rej jest właściwym twórcą, i na niwie dzienni-
kar skiej. Jego pióra jest też obszerny Żywot
Stefana Mojżesza, skreślony na tle dziejów od-
rodzenia słowackiego (w „Storočná pamiątka na-
rodenia Štefana Moysesa, biskupa baňsko - by-
strického...” Turcz. sv. Marcin, 1897, str. 5—
126).

Hurdalek Józef Franciszek, biskup lito-
mierzycki w Czechach (* 1747 w Nachodzie—†
1833 w Pradze). Pochodził ze stanu włóścią-
skiego, uczył się naprzód w Kładzku, potem
w Pradze u jezuitów na Nowem Mieście. Roku
1771 został księdzem, a zarazem magistrem fi-
lozofii i nauk wyzwolonych i bakałem z teologii.
W r. 1775 udawszy się do Wiednia dla osią-
gnięcia doktoratu teologicznego, otrzymał tam od
nuncyusza papieskiego pozwolenie na posiadanie
i czytanie wszelkich księży będących na indeksie
z wyjątkiem kilkunastu, co wielki wpływ wy-
warło na jego liberalny sposób myślenia i daż-
ność postępową. Przeszedłszy przez różne stop-
nie i godności duchowne, r. 1775 został rekre-
rem generalnym seminaryum w Pradze, a zna-

Hurdes — Hurko, herb.

529

laziszy w niem wiele złego, usiłował je zrefor-
mować w duchu nowoczesnym, przez co ściągnął
na siebie mnóstwo przykrości i podejrzeń, je-
dnakże ze wszystkich czynionych mu zarzutów
usprawiedliwił się osobiste przed cesarzem Jó-
zefem II, a nawet względy jego pozyskał. Po
zniesieniu w r. 1790 seminaryów generalnych, H.
utrymywał się z pensyi tymczasowej do r. 1794,
w którym zamianowano go dziekanem kapituły
w Litomierzycach, gdzie r. 1815 został biskup-
pem. Na tem stanowisku niezależnym, z ener-
gią i zapałem zabrał się H. do upragnionych
reform, do podniesienia w swej dyecezyi umy-
słowego i moralnego poziomu duchowieństwa,
któremu jako najwyższy i najpierwszy obowią-
zek zalecał czystość obyczajów, oraz pracę żar-
liwą nad umoralnieniem, oświeceniem i uszczę-
śliwieniem swojej owczarni. Szczególną obok
tego epieką otoczył swoje seminaryum dyece-
ytalne, pracując nad zreformowaniem w niem
systematu naukowego, ku czemu przybrał sobie
dzielnego MSDZU, Michale Feslu, uczniu i zwolenni-
kę słynnego Bolzana (ob.), którego zamiano-
wał radzącą konsystorza i egzaminatorem syno-
dalnym. Rychła wszakże gorliwość tych dwóch
mężów spotkała się z wielkiem przeciwnościami:
szczegół nie Fesl został oskarżony w Rzymie
o kacerstwo, a w Wiedniu o karbouaryzm. R.
1820, d. 5 stycznia otrzymał H. list z Fesum,
pełen cierpkich wyrzutów za to, że ważne sta-
nowiska powierza nieprzyjaciółom Kościoła i pa-
pieża, takiemu np. Feslowi, który jadem herezyi
zatruwa przyszłych kapłanów. Zawezwano go
przytem, aby Fesla i pomocników jego wydalił.
Gorąca i wymowna obrona H-a nie odniosła
skutku żadnego. D. 11 marca zarządzono w se-
minaryum litomierzyckiem surowe śledźono; nie-
tórych profesorów (Wernera, Krombholza, Fesla)
i alumników uwięziono, różne papiery przy rewi-
zyi zabrano, a d. 16 marca Fesla zawieziono do
Wiednia i zamknięto w klasztorze. Na tem
wszakże nie koniec. Teraz nieprzyjaciele rzucili
się na samego biskupa: oskarżyli go o niepra-
womysłność przed cesarzem i ten własnorocz-
nym swym listem nakazał mu zmienić niektó-
rych profesorów; potem zmuszono go do zamia-
nowania swoim zastępcą w zarządzie dyecezyą
swego wroga, kanonika Faulhabra, który objął
i zarząd seminaryum. Wkrótce potem nieprzy-
jaciele H-a odnieśli nad nim ostateczne zwy-
cięstwo: zagrożony w imieniu cesarza zapowie-
dzią, że jeśli dobrowolnie ze stolicy biskupiej
nie zrezygnuje, to się doczeka, że będzie z niej
skandalicznie strącony, w r. 1822 wyjednał
u papieża, Piusa VII, pozwolenie na zrzeczenie
się swego urzędu. Cesarz później wymawiał mu
przejmie, że się zanadto z rezygnacyją swoją
pośpieszył. H. resztę życia przepędził w Pra-
dze, studyom naukowym oddany. R. 1824 wy-
dał pod pseudonimem M. A. Keladruh „Mravne

vypravováni a povidačky pro malé a dospěle”
(w Hradcu); „Světozor” 1890, str. 562; Časopis
katolic. duchovenstva” 1834, str. 104.

Hurdes, szereg wąwozów w Hiszpanii, na po-
łudniowo-wschodnim stoku gór Sierra de Gata
(Estremadura); potoki płynące w tych wąwozach
należą do systematu rzeki Alagon, prawego do-
pływu Tagu. Potoki te płyną między ścianami
skalistemi tak stromemi i tak wysokiemi, że do
dna ich dolin słońce rzadko zagłała. Na brzegach
potoków rzadko gdzie jest miejsce na uprawę zie-
mi, ale stoki gór posiadają bujną roślinność le-
śną. Ludność tych niedostępnych dolin należy
do najbardziej zacofanych w Europie. W. N.

Hurwar, miasto w Indyach, ob. Hardwar.

Huret Grzegorz, rysownik i sztycharz francuski († 1610 r. w Lionie – † 4 stycznia 1670 w Paryżu). Wyborny rysownik, H. sztychował wyłącznie niemal własne swoje kompozycye. Ważniejsze z nich są: 32 tablice in-folio Męki Pańskiej; Votum Ludwika XIII, wielkie folio (1638); portret Anny austryackiej i Ludwika XVI (oboje w całej postawie; 1645); portret Henryka IV wraz z Ludwikiem XIII; portrety kardynałów: Richelieugo i Mazariniego, portret księcia Kondeusza, kanclerza Séguiera, księcia Lesdigierra, marszałka de Guébriant, Maryi Stuart i w. in. H. jest także autorem kilku rozpraw o perspektywie. Jedna z nich, „Règle précise pour décrire le profil élevé du fust des colonnes” (Paryż 1665), wywołała żywą polemikę autora z pismem naukowem „Journal des Savants”. Porów. A. Firmin-Didot „Les graveurs de portraits en France” (Paryż 1877, T. I). s. s.

Huriel, miasteczko we Francyi środkowej,
w departamencie Allier, o 13 km. na zachodo-
północo-zachód od Montlucon, nad rzeką Magiè-
re, lewym dopływem Cheru, wpadającego z le-
wej strony do Loary, na wysokości 320 m. nad
p. m., stacya kolei żelaznej między Montlucon
i Limoges. Zamek z wieku XIV z wiezą po-
chodzązą z w. XII, jeden z najlepiej dochowa-
nych tego rodzaju zabytków. W. N.

Hurigny, miasteczko we Francyi, w departa-
mencie Saône-et-Loire, o 6 km, na północo-pół-
noco-zachód od Maçon, na wzgórzach panujących
nad prawym brzegiem Saony, na wysokości 300
m. n. p. m. Kamieniołomy. W. N.

Hurko, herb polski. Na tarczy, w polu
czerwonem, na belce srebrnej, poprzecznej, łą-
czącej barki dwóch haków czy też pałąków,
spodem również złączonych belką ukośnie w le-
wo-strzała czy włócznia srebrna, zeleźcem do
góry. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej,
trzy pióra strusie, białe. Pieczętują się nim
rodziny: Chocimskich, Hurków, Kamienieckich,
Omelańskich i Hurków - Romejków — wszystkie
jednego pnia i pochodzenia. — Z ródła: Kojało-

530

Hurko, ród — Hurmak.

wicz, Niesiecki, Darowski „Znaki pieczętne“, Borkowski, Polaczek, Żernicki. D.

Hurko, czyli Romejko-Hurko, białoruski ród szlachecki, herbu Hurko. Protoplastą ich był H. Olechnowicz Romejko, namiestnik smoleński w województwie Witebskiem (1539). Prawnuk jego, Andrzej, podczas wojny r. 1654—56 wzięty był do niewoli przez Rossyan, a starszy syn Andrzeja, rotmistrz Daniel, pozostał

w poddaństwie rossyjskiem. Jedyna wnuczka jego wyszła za księcia Eliasza Druckiego-Sokolińskiego, który w r. 1723 przybrał nazwisko Romejko-H., a potomkowie, pochodzący z tego małżeństwa, zwa się Druccy-Sokolińscy-Romejko-H. Młodszy syn Andrzeja pozostał w Polsce. Z jego potomków Józef, syn Aleksandra H. († 1857), był senatorem; Włodzimierz, syn Józefa († 1852) — naczelnikiem wszystkich wojsk zapasowych i rezerwowych; Józef, syn Włodziemia—generał-gubernatorem warszawskim. R.

Hurko (Gurko) Józef (* r. 1828 — † 28 stycznia 1901 r., w dobrach swych Sacharowie, w gub. Twerskiej). Wychowywał się w korpusie paziów; przed wojną r. 1877 dowodził 2-ą dywizyą kawaleryi gwardyjskiej. Kiedy wojska rossyjskie przeszły przez Dunaj pod Sistową, głównodowodzący wielki książę zdecydował się wysłać przodem oddział osobny dla szybkiego opanowania niektórych przejść przez Bałkany. Wypełnić to postanowienie polecono generałowi H-e, który był odkomenderowany do armii czynnej i d. 6 lipca objął dowództwo nad tym przednim oddziałem, składającym się z czterech pułków jazdy, brygady strzelców i świeżo-sformo-

wanego pospolitego ruszenia bulgarskiego. Odtąd generał H. stał się jednym z najwybitniejszych działaczy w wojnie 1877—78. On-to opanował Tyrnowę, zajął wąwozy bałkańskie Chainkioj i Szypkę, poraził Turków pod Uflany, Kazanłykiem, Jenizagrą i Dżuranli; zdobył szańce nieprzyjacielskie pod Górnym Dubniakiem (24 października) i pod Tyliszem (28 października); zimową porą przeszedł przez Bałkany; stoczył bitwę pod Taszkisenem i trzy dni walczył pod Filippopolem (15, 16 i 17 stycznia 1878), a wreszcie energicznie ścigał rozgromioną armię turecką aż do Adryanopola. W kwietniu r. 1879 zamianowany został pomocnikiem głównodowodzącego wojskami gwardyi i petersburskiego okręgu wojskowego, a od 19 kwietnia 1879 do 26 lutego 1880 spełniał obowiązek tymczasowego generał-gubernatora petersburskiego. W styczniu 1882 zamianowany był tymczasowym generał-gubernatorem odeskim i dowodzącym wojskami odeskiego okręgu wojennego; w czerwcu zaś roku 1883 został generał-gubernatorem warszawskim i dowodzącym wojskami warszawskiego okręgu wojskowego. Uwolniony od tego obowiązku przez cesarza Mikołaja II w grudniu 1894, w nagrodę za zasługi wojenne otrzymał nominację na feldmarszałka. — („Enciklopediczeskij słowar” Brokhausa i Efrona. R.

Hurmak, Agelastica (Galeruca), rodzaj owa-dów tęgopokrywych (Insecta Coleoptera), do rozdaju Galerucini zaliczony. Niewielkie te, najczęściej o metalicznym połysku, ciemne lub kolorowe owady ogałacają nieraz drzewa liściaste z liści. Znany jest szczególnie z tego gatunek H-a Agelastica alni; chrząszcz zwierzchu niebieski lub zielonkawy, metalicznie połyskujący, zdolu czarny lub granatowy od 5—6 mm. długości składa swe żółte jajeczka na liściach olszyny. Wylęgające się z nich larwy oraz dorosłe chrząszcze wyjadają w taki sposób tkankę miększo-wą z liści, że pozostaje tylko gęsta dolikatna siatką żyłek, tworząca ażurową blaszkę. Przeistoczenie w poczwarkę odbywa się w ziemi. K. K-ć.

Fig. 88. Hurko (herb).

Fig. 89. *Agelastica alni* — Hurmak.
a—larwa; b—owad rozwinięty; c—liść olchy, zjadany przez larwy i owada.

Hurmüz Edward — Hurtado de Toledo Luis.

531

Hurmüz Edward, arcyb. orm. (* w Konstan-
tynopolu d. 22 stycznia 1793 r. —† w Wenecyi),
wstąpił do zgromadzenia Mechitarystów na wy-
sepcę S. Lazaro pod Wenecyą. Wyświęcony
tamże na kapłana w r. 1816, a później w Rzy-
mie na biskupa Chiragh „in part. inf.”, zajmo-
wał się głównie literaturą ormiańską. Napisał
Zasady retoryki, poetyki i o sztuce rymotwó-
rzeczej w ormiańskim języku, tudzież większy poe-
mat w 4-ch pieśniach O ogrodach. Przetłóma-
czył Eneidę i Eklogi Wergilego, bajki Fedra,
jako też z francuskiego Podróz młodego Ana-
charsysa, oraz Telemaka Fénelona. Wydał Ka-
talogagg drukarni ormiańskiej św. Łazarza. J. R.

Huron, nazwa dwóch drobnych miasteczek w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej: 1) w stanie Michigan, o 35 km. na południo-południo-zachód od Detroit, nad rzeką H. w pobliżu jej uścia do jeziora Erie; 2) w stanie New York, o 55 km. na wschód od Rochester, nad jeziorem Ontario. W. N.

Huron, jezioro w Ameryce Północnej na gra-
nicy Stanów Zjednoczonych i Kanady, jedno
z pięciu wielkich jezior, stanowiących t. zw.
„morze wody słodkiej”. H. łączy się z jezio-
rem Wyższem na północo-zachodzie za pomocą
rzeki Sainte Marie (stanowiącej odpływ tego je-
ziora); z jeziorem Michigan, na zachodzie, za po-
mocą cieśniny Mackinac albo Michili Mac-
kinac; z jeziorem Erie, na południu, za po-
mocą rzeki Saint Clair, jeziora Saint Clair i wy-
pływającej zeń rzeki Detroit. Na północo-wscho-
dzie przez liczne cieśniny środ archipelagu wysp
Manituline jezioro to łączy się, jakby z nowem
jeziorem, z zatoką Georgian-Bai. Jezioro H.
rozciąga się z północo-zachodu na południo-
wschód między 46° i 43° szer. półn. Długość\>jego wynosi 470 km., największa szerokość 230
km.; obszar 40 000 km. ☐, razem zaś z zatoką
Georgian przeszło 61 000 km. ☐. Wysokość
jego poziomu wynosi 177 m. n. p. m.; największa
głębokość 525 m. Z wysp szczególnie za-
śługuje na uwagę szereg ich, oddzielający wła-
ściwe jezioro od zatoki Georgian; ciągnie on się
jako przedłużenie półwyspu Saugeen, długiego
na sto kilometrów, są to mianowicie wyspy Co-
ve, Yeo, Fitz-William, Grande Manituline i Cock-
burn; szereg ten kończy się wyspą Drummont
przy uściu rzeki Sainte Marie. Poza tym sze-
regiem właściwe jezioro H. jest prawie zupełnie
pozbawione wysp, podczas gdy zatoka Georgian,
o wybrzeżach skalistych, fiordowych, posiada licz-
ne drobne wysepkı skaliste. Wybrzeża właści-
wego jeziora H. są nizkie i jednostajne. Prócz
wyżej wspomnianej rzeki Sainte Marie H. przyj-
muje rzek niewiele, mianowicie: na wybrzeżu
zachodnim wpada Rivière-au-Sable i Saginaw,
krótsza od poprzedniej, na wybrzeżu wschodniem
wpadają rzeki Maitlaud i Saugeen. Do zatoki
Georgian wpadają: Mississagui, Rivière Espagno-
le, Rivière Française Manganatawan i Severn.

H. posiada swobodną konsumunikacyję żegłowną
z jeziorami Erie i Michigan; tylko z jeziorem
Wyższem kommunikacja naturalna jest prze-
rwana przez wodosład na rzecze Sainte Marie
i trzeba ją było ustanowić sztucznie, za pomocą
kanału ze szluzami. Żegługa na jeziorze
jest utrudniona: nie posiada ono dogodnych
przystani, podlega silnym burzu i zamarzaniu,
jakkolwiek swemi północnemi częściami sięga
niewiele poza szerokość Wenecyi i Tryestu.
Za to bogactwo ryb jest wielkie; to też w zi-
mie powstaje tu na łodzie pośród jeziora praw-
dziwe miasto, zbudowane i zamieszkane przez
rybaków.
W. N.

Huroni, plemię czerwonoskóke Ameryki pół-
nocnej, należące do irockiej (ob. Irokowie)
rodziny lingwistycznej. H. zamieszkiwali obsza-
ry pomiędzy jeziorami Hurońskiem a Ontario.
Szczątki ich słyną dzisiaj pod nazwą „Wyando-
tów" i dostarczyły J. W. Powellowi materyału
do niewielkiej, acz cennej monografii „Wyandot
government, a short study of Tribal Society"
w pierwszym Roczniku waszyngtońskiego biura
etnologicznego. Jak wszystkie plemiona irokie-
skie, H. rozpadali się na rody totemiczne z za-
kazem zawierania małżeństwa wewnątrz rodu;
„kobieta utrzymywała ród", t. j. obowiązywało
prawo macierzyste, godność wodza przechodziła
z brata na brata lub z wuja na siostrzeńca.
O szczegółach ustroju społecznego ob. Iroko-
wie.
L. K.

Hurońska formacya, miejscowa, północno-ame-
rykańska (na północ od Wielkich Jezior) nazwa
górnego piętra formacyi Archaicznej, stanowią-
cego przejście do leżącego na nim dolnego pię-
tra formacyj paleozoicznych (formacyi prekam-
bryjskiej). Odpowiednio do takiego przejści-
wego charakteru formacya H. składa się z dwóch
seryi niezgodnie na sobie leżących: serya doна
albo Keewatin, składa się z łupków krysta-
licznych, kwarcytów, konglomeratów i składa wy-
buchowych; serya górna albo Animikie, obejmу-
je górne, żeleżiste warstwy Vermilion i Mar-
quette; żelazo to występuje tutaj z dolomitami,
kwarcytami i gabbro. Dawniej nazwy „Formacya
H.” używano na oznaczenie całego górnego pię-
tra formacyi Archaicznej, czyli formacyi łup-
ków krystalicznych (ob.).
W. N.

Hurrikan, wyraz indyjski, uformowany z pier-
wotnego Hurranrucan, od którego pochodzą
europejskie huragan i orkan, oznacza gwał-
towny wiatr wirowy, cyklon (z greckiego ky-
klos = koło), występujący szczególnie w okoli-
cach podzwrotnikowych (ob. Cyklon).

Hurtado de Toledo Luis, poeta i dramaturg
hiszpański (* 1530 r. w Toledo — † po 1598).
Przez długi czas był proboszczem przy kościele
św. Wincentego w Toledo. — Z dzień pod jego
imieniem wydrukowanych godne uwagi: sławny
romans rycerski „Palmeirim da Inglaterra” (To-

Hurwitz Abraham — Hus Jan.

533

czynić Żydów nieszczęśliwymi i niepożytecznymi; udzielcie im praw obywatelskich, których im odmawiacie wbrew wszelkim prawom boskim i ludzkim”. Gdy wybuchła rewolucya, H. bierze czynny udział w życiu publicznem i pisuje do wielu dzienników paryskich, szczególnie staje w obronie swoich współwyznawców, których emancypacja stała wówczas na porządku dziennym spraw ogólno-państwowych. Oprócz tego H. zajmował się studyami lingwistycznymi i wydał w tym zakresie kilka prac: „Polygraphie ou l'art de correspondre à l'aide d'un dictionnaire dans toutes les langues etc.” (1881); „Origine des langues” (1808); „Lacographie ou entretiens laconiques aussi vite que l'on peut parler” (1811). Dzieła i artykuły swoje podpisywały zwykle: „Zalkind Hourwitz Polonais” lub też „Z. H. Juif Polonais”. — Por. jeszcze: Léon Kahn „Les Juifs de Paris pendant la Révolution” (wyd. 2-e Parzyż 1898, str. 130—150). Dr S. P.

Hurwitz 1) Abraham, autor talmudyczny w Lwowie, w drugiej połowie XVI wieku. Napisał następujące dzieła: „Berith Abraham”, to jest Przymierze Abrahama; zawiera modlitwy i przepisy o pokucie (wyd. 1-e Lublin 1577—78); „Chesed Abraham”, t. j. Łaska Abrahama, kommentarz do 8-u rozdziałów etycznych („Szemona Perakim”) Maimonides (drukowane razem z pierwszym dziełem); „Emek Beracha”, to jest Dolina błogosławieństwa, o błogosławieństwach liturgicznych (wyd. 1-e Kraków 1597) i testament p. t. „Jesz Nochalim” (wydanie 1-e Praga 1597). — 2) Jezajasz, syn poprzedzającego. Jeden z najwybitniejszych rabinów w pierwszej połowie wieku XVII. Kształcił się w uczelniach talmudycznych w Poznaniu i Lublinie. Był rabinem we Frankfurce nad Menem i w Pradze dolniskiej, poczem wyemigrował w roku 1621 do Palestyny i umarł tam około r. 1630. Tu wykończył najgłówniejsze swoje dzieło p. t. „Szne Lochoh ha-berith”, t. j. Dwie tablicę przymierza, dzieło treści etycznej, kabalistycznej i talmudycznej (wyd. 1-e Amsterdam 1648—49). Oprócz tego napisał obszerny kommentarz do modlitw p. t. „Szaar ha-szamajim”, to jest Brama Niebios, modlitwy pokutne („Selichoth”), oraz kilka innych jeszcze dzieł. — 3) Sabbataj czyli Szeftel, syn poprzedzającego. Był kaznodzieją w Pradze, potem rabinem w Fürth, Frankfurcie nad Menem, Poznaniu i Wiedniu i umarł 12 kwietnia 1660 roku. Napisał dzieło treści etycznej i talmudycznej p. t. „Wawe ha-amumdim” (drukowane razem z dziełem ojca), modlitwę pokutną z okazyi rzezi Chmielnickiego i testament z przepisami etycznymi.—4) Jezajasz, syn poprzedzającego. Był rabinem we Frankfurcie nad Menem i Poznaniu i umarł w r. 1689.—5) Abraham, syn poprzedzającego. Był assesorem rabinicznym Poznaniu i wydał w roku 1717 wyżej wymieniony kommentarz do modlitwego pradziada. Dr S. P.

Hurwitz Adolf (* 1859), spółćzesny matematyk niemiecki, profesor politechniki w Zurychu, jest autorem bardzo wielu ważnych i oryginalnych badań w dziedzinie analizy wyższej i geometryi.—Z prac tych wymieniamy następujące: Zasady niezależnej teoryi funkcyj eliptycznych modułowych (w „Math. Ann.” XXXIX); Dowód przestępcości liczby e (tamże XLIII), oraz Prace mat.-fiz., t. V (Warsz. 1894); O redukcyi form kwadratowych dwójkowych (Math. Ann. XLV); Niektóre twierdzenia ogólne o krzywych przestrzennych (tamże XXV, XXVII); O liczbie powierzchni Riemanna z danemi punktami rozgałęzienia (tamże LV). S. D.

Hurysa, Huryska (z dawnego arabs. haura =czarnooka, o oczach gazelli), dziewica rajska, wiecznie młoda i niewinna, niezmiernie piękna, mająca być nagrodą wiernych muzułmanów w życiu przyszłem, którego miejscem, według Koranu, ma być ogród rajski. — Porów. Kazimirskiego „Gulistan” str. 254—255 i Al-Koran II, 23; LV, 72; LVI, 22. J. K.

Hurzuf (Gurzuf), stacya klimatyczna i kąpiele morskie na południowym brzegu Krymu, 12 wiorst od Jałty, w małowniczej dolinie. Najodpowiedniejszemi do pobytu tutaj są miesiące: sierpień, wrzesień i październik. Pobyt dość urozmaicony i wesoły, lecz drogi. Dr J. M.

Hus Jan (* 1369 — † 1415), od wioski, w której się urodził, zwany pierwotnie Janem w Husińca, reformator religijny czeski w XV w., był synem niezamożnego wieśniaka, który jednak chciał synowi dać większe wykształcenie. Najpierw uczęszczał do szkoły elementarnej w Pradze, gdzie utrzymywał się, jak większość ówczesnych żaków, z jałmużny i śpiewu po kościołach. Tamże studyował i na uniwersytecie, gdzie nabył wszechstronnego wykształcenia, Pomimo wielkiego niedostatku materyalnego, odznaczał się zawsze wesołem usposobieniem, lubił się ładnie ubierać i rad speedał czas na wosłej pogawędce lub uczcie z kolegami i znajomymi; zwłaszcza lubił grę szachową. To jednak nie przeszkadzało mu bynajmniej w studyach naukowych; specyalnie poświęcał się naukom teologicznym, których najwyższym wyrazem w akademii praskiej były „Libri sententiarum” Piotra Lombarda; obok nich H. również gorliwie studyował „Decretum Gratiani”, a także zapoznał się wcześnie z dziełami sś. Augustyna, Grzegorza i Bernarda. W r. 1393 otrzymał stopień bakałarowa, w r. 1396 — magistra nauk wyzwolonych i krótce potem—baka-

534

Hus, Jan.

karza teologii. Z profesorów swych H. sam wspomina między innymi Stanisława ze Znojma, późniejszego przeciwnika swego. Od r. 1398 widzimy go już jako profesora w akademii, od r. 1401 piastuje urząd dziekana, a wreszcie w r. 1401 obrany był rektorem akademii i na tym urządzie pozostawał do r. 1403. W tym samym czasie został pierwszym kaznodzieją w kaplicy Betleem, zbudowanej przez kilku pànów w Pradze i przeznaczonej na kazania w języku narodowym. Kiedy H. przyjął święcenia kładąskie? dokładnie nie wiemy; prawdopodobnie około 1400 roku. W kazaniach jego, wygłaszanych w Betleem, można się już dopatrzyć pewnej samodzielności myśli, niezawsze zgodnej z poglądami kościelnemi. Wszakże był to tylko zdania luźne, nie oparte na żadnej podstawie trwalszej, a niewątpliwie i sam H. nie przypuszczał, aby one mogły w czemkolwiek sprzeciwić się nauce Kościoła. Dopiero gdy w r. 1402 rycerz czeski, Hieronim z Pragi, przywiósł z za granicy dzieła Wiklefa, H., czytając się wielokrotnie z zapałem, urobił sobie powoli jasne poglądy na sprawy kościelne. Wiklew ze wszystkich obowiązków księży najwyżej kładał kaznodziejstwo; H. doszedł do tego samego wniosku i do swej działalności, jako kaznodziei, przywiązywał wielką wagę. Tłumy ludu śpieczyły słuchać jego kazań, w których żarliwy mówca potrącał śmiało o rozmaite wwestye religijno-społeczne, o jakich wtedy wogół wiele mówiono w całej Europie, jak np. o potrzebie reformy wśród duchowieństwa. Dzieła Wiklefa, czytywane w Pradze, zajmowały wyso profesorów akademii, z których jedni, przeważnie Czesi, stali po stronie reformatora angielskiego, drudzy, przeważnie cudzoziemcy, występowali przeciw niemu. Gdy mistrz Jan Hubner ze Szląsko do 24-ch tez, ułożonych przez synod londyński (1382), dodał jeszcze 21 nowych, wyciągniętych z dzieł Wiklefa, akademia zwołała specyjalne posiedzenie dla ich rozpatrzenia. Profesorowie, ze Stanisławem ze Znojma na czele, w znacznej większości wystąpili przeciw Hubnerowi i po dłuższej polemice wwalili, aby nikt nie ważył się tych artykułów głosić publicznie. H. w tym czasie napisał dwa dzieła: „De corpore Christi in sacramento altaris” i „De corpore Christi”; to drugie jest tylko rozszerzeniem pierwszego; w nich stoi on jeszcze zupełnie na stanowisku kościelnem w poglądach swych na Kommunię i zyskuje wielkie uznanie ze strony arcybiskupa praskiego, Zbyńka, który zaszczyca go swą przyjaźnią i żada od niego, by mu wskazywał wady duchowieństwa, wadliwości w jego ustroju i podawał środki poprawy złego. Gdy w mieście Wilsnack w Brandenburgii wynikł spory w kwe sty i zaszłego tam jakoby cudu, a mianowicie ukazania się krwi Chrystusowej w Kommunii, arcybp zamianował H-a członkiem kommissyi, mającej na celu rozpatrzenie tej kwestyi; wyni-

kiem tych badań był zakaz odbywania pięlgrzymek do tej miejscowości, ogłoszony na synodzie 1405 r. H. napisał wtedy dzieło „De omni sanguine Christi glorificato”, w którym staje na gruncie czysto katolickim. W tym samym czasie układa pieśni nabożne w języku czeskim i pisze kilka traktatów religijno-moralnych w tymże języku, w celu rozpowszechnienia ich między ludem i podniesienia temsamem jego pobożności i moralności. Obok tego pisze traktat „Orthographia bohemica”, w którym żada ujednostajnienia pisowni czeskiej. Wkrótce potem zostaje kapelanem królewskim, w dalszym ciągu miewa kazania w Betleem i, ufny w opieku arcybiskupa, coraz gwałtowniej występuje przeciw zepsuciu duchowieństwa. Za jego przykładem poszli i inni księża, skutkiem czego pa-pież Grzegorz XII upominał arcybpa, wyrzucając mu, iż pozwala u siebie krzewić się błędu Wiklefa; pomawiał nawet króla Wacława o sprzyjanie herezyi. Arcybp i król zarządzili w tej mierze ścisłe dochodzenie: jednym księżom zatroniono miewać kazania, innym kazano odwołać publicznie to, co głosili. H. stanął tu po raz pierwszy w obronie jednego o obwinionych księży, który w myśl Wiklefa nie chciał przysiągać na Pismo św., tylko na imię Boże. Przeciwnicy H-a usiłowali teraz podkopać jego stanowisko i oddziaływali usilnie na arcybpa, który stopniowo przechyłał się na ich stronę i począł podejrzliwie patrzeć na działalnością kaznodziejską H-a. W r. 1408 ułożono nawet szereg artykułów, oskarżających go o nieposłuszeństwo arcybiskupowi i o publiczne występowanie przeciw uadużyciom duchowieństwa. H. bronił się z godnością i napisał w tej kwestyi traktat „Quæstio de arguendo clero pro concione”, w którym jeszcze wpłynł Wiklefa nie da się widocznie zauważyć. Gdy dwaj profesorowie akademii: Stanisław ze Znojma i Stefan z Palczy, wysłani przez króla w poselstwie do Włoch, byli przez kardynała Cossę uwzięciem pod zarzutem herezyi Wiklefa, H., jak zresztą i cała akademia, żadał uwolnienia kolegów; miał też, jako kapelan królewski, wpłynł na króla Wacława. W tym czasie wśród samych profesorów akademii rozpoczęły się niesnaski na gruncie narodowości i religii; Niemcy niechętnie patrzyli na Czeczów, a gdy ostatecznie król arcybpa, który tem chętniej dawał posłuch swym uzasznikom. Jeden z nich, ksiądz Jan Protiva, zarzucił H-owi herezyę; arcybp wyzuaczył inkwizytora, przed którym jednak oskarżony zdołał się usprawiedliwić. Wkrótce potem nadeszła do Pragi wyjed-

Husarya.

541

jach (Wład. Kryczyński „Zamek w Podhor-
cach” nakł. Zukerkandla w Złoczowie, str. 57).
Podczas marszu spoczywały one na wozach;
„rozdawał” je wódz dopiero przed bitwą. Słu-
żyły na jedno tylko uderzenie, bo się zaraz ła-
mały, jako próżne wewnątrz; tak też należy ro-
zumieć wyrażenie techniczne: „skruszyć kopię”.
Ale to everyne uderzenie wystarczało zwykle do
złamania szyku nieprzyjacielskiego; potem H.
brała się do szabel i koncerzy, siekła i kłóba
pierzchających. Wyższy oficer francuski Millet,
przysłany przez Ludwika XIV do Jana Kazimie-
rza dla zasiadania w jego radzie wojennej pod-
czas rokoszu Lubomirskiego, wyraża się w ra-
porcie swoim z d. 11 września 1665 r. (Teka
Lukasa XIII, str. 442): „hussards si formi-
dables”, a sam należał przecię do najznakomit-
szej wówczas ze wszystkich armij europejskich.
Ze względu na kosztowność ekwipażu H. nigdy

nie była bardzo liczną: czytamy o 4, 6 najwy-
żej 8-u tysiącach (pod Chocimem 1621). For-
mować te „złote roty” mogli tylko magnaci.
Organizacya była towarzyska, t. j. każdy szere-
gowy był towarzyszem, bratem-szlachcicem, rów-
nym z urodzenia swemu rotmistrzowi, lub jego
namiestnikowi, a nawet i samemu hetmanowi.
Poza szeregami bojowemi stawali pachołkowie
krwi plebejuszowskiej, lecz oni inaczej byli
ekwipowani i do sprawy rycerskiej przypadko-
wo tylko przychodzić mogli w zamęcie walki.
Po zakończonej kampanii towarzysz częstokroć
zasiadał w izbie sejmowej, jako poseł obrany na
sejmiku swego województwa, i mógł wpływową
zyskać rolę w najważniejszych czynnościach pra-
wodawczych lub rządowych. Więc szeregi H-i
różniły się od wszelkiej jazdy innych narodów
w XVII w. nie tylko odmienną powierzchowno-
ścią, ale i duchem ożywiającym każdego ryce-

Fig. 90. Zbroja husarska kompletna, z czasow
Zygmunta III i Władysława IV — własność Strza-
łeckich; fotogr. (Z wystawy dzieł sztuki i staro-
żytności w r. 1881 w Warszawie).

Fig. 91. Husarz na koniu.
(Fotogr. z obrazu Anotniego Strzałeckiego).

Huschke Emil — Husiatyn.

543

Publicznie nie wykładał, a z rad dawanych młodemu badaczowi okazało się, iż o niemieckich historykach nie wiedział, całą zaś umiejętnośc czerpał od Francuzów; zalecał jednak Lelewelowi, ażeby na wskazówki obce się nie spuszcał, ale sam sobie drogi szukał, co też Lelewel uczyński (por. Lelewel „Polska, dzieje i rzeczy jej rozpatrywane” 1858, t. I str. VIII), Ogólną charakterystykę H-go podał jego wieleotni kolega. „Wyżej wzniesiony umysł, od najmniejszego upodlenia daleki, godnie zawsze odpowiadał moralnej swojej wartości. Bystry dowcip, czysty rozum, równie od wszelkich przesądów, jak od wszelkiego nadużycia ochroniony; pojęcie niepospolite, przenikliwość wielka, pamieć do zadziwienia, która aż do ostatnich dni jego wiernie mu towarzyszyła: bo co gdzie aby raz czytał, słyszał, patrzył, uważał, nigdy mu tego nie dawał zapomnieć; wielki skarb różniego rodzaju wiadomości, zręcznych obserwacyj, przyzwoitych a ważnych stosunków, wielki ten skarb coraz więcej z latami jego poznająny, w objęcie tak obszernej jego myśli zgromadziła” (F. N. Golański „Pamiątka T. H-go i Franciszka Smuglewicza... w głosie prof. na publicznem powsiedzeniu Imp. Uniw. w publicznej bibliotece 15 września 1808” Wilno, str. 66). — Pohl Jędrzej „Zycie JX. T. H-go” b. r. i m. druku, cytowane przez Estreichera w „Bibliografii XIX stólecia”. P. Chm.

Huschke Emil (* w Wejmarze d. 14 grudnia roku 1797—† w Jenie d. 19 czerwca roku 1858), wielce załużony anatom i embryolog. Kształcił się w Jenie i w r. 1818, po obronieniu rozprawy „Quaedam de organorum respiratoriorum in animalium serie metamorphosi generatim scripta et de vesica natatoria piscium quaestio”, otrzymał dyplom doktorski, poczem wyjechał na czas dłuższy do Paryża. Powróciwszy stamtąd, osiadł w Jenie jako docent przywatny anatomii; w r. 1824 mianowano go profesorem nadzwyczajnym, w trzy lata zaś później otrzymał tamże katedrę zwyczajną anatomii i zajmował ją do śmierci, jako profesor ceniony powszechnie. H. był anatomem biegłym, pilnym i starannym, przyczyniającym się stanowczo do postępu nauki, pomimo, że w niektórych pracach swych wkraczał na bezdroża tak zwanej filozofii przyrodniczej (Naturphilosophie), którą przesiąkił był za młodu, szczególnie pod wpływem Okena (ob.), profesora swego. Embryologia zawdzięcza mu niejedno spostrzeżenie wyborne i kilka odkryć drobniejszych.—Z prac jego wyróżniają się: „Beiträge zur Physiologie und Naturgeschichte. Ueber die Sinne” (Wejmar 1824); „Schädel, Hirn und Seele des Menschen und der Thiere etc.” (Jena 1854) i „Craniosclerosis totalis rhachitica” (tamże 1858). Pisywał też dla wydawnictwa Okenowego „Isis”. — Por. „Allgem. Deutsche Biographie” (T. III str. 149)

i H. Haesera „Lehrb. d. Gesch. d. Med.” (wyd. Dr J. P. 2-e T. II str. 849).

Huschke Filip, prawnik niemiecki (* 1801—† 8 lutego 1886), od r. 1822 profesor prawa w Getyndze, Rostocku, wreszcie we Wrocławiu. W swoim czasie znany i płodny romani Sta.—Ważniejsze prace: „Studien des römischen Rechts” (1830); „Die Verfassung des Königs Servius Tullius” (1838); „Ueber des Recht des Nexum und das alte römische Schuldrecht” (1846); „Gaius” (1855); „Jurisprudentiae antestJustinianeae quae supersunt” (1861, wyd. 5-e 1886); „Die Multa und das Sacramentum” (1874); „Das Recht der publicianischen Klage” (1874); „Die Lehre des römischen Rechts vom Darlehen” (1882). S. P.

Husein, Hussein, ob. Hosain.

Husein-Pasza, ostatni bej Algieru, ob. Husein.

Husi (Husz), miasto w Mołdawii, w obwozie Falcin, niedaleko granicy rossyjskiej, o 66 km. na południo-wschód od Jas, nad rzeką Husi, dopływem poblizkiego Prutu; siedlisko biskupa, seminaryum duchowne; blizko 15 000 m-ców; na okolicznych wzgórzach rośnie wyborne wino. Tutaj w 1711 r. Piotr Wielki, otoczony przez armię turecką śród bagnisk Prutu, zawarł pokój z Turkami. W. N.

Husiatyn (Usiatyn, Wsiatyn), miasto pograniczné między gubernią Podolską a Galicą, po obu brzegach rzeki Zbrucz, połączonych mostem. H. Podolski, lewobrzeźny, jest to nędzne, błotniste, że zabudowane miasteczko, liczące około 3000 mieszkańców, śród których 40% samych Żydów. Ma zarząd policyjny, pocztę, cerkiew, wymurowaną przed 20 laty, aptekę, telegraf, komorę celną, szkołę wiejską, młyny. H. Galicyjski, prawobrzeźny, jest miastem powiatowem, liczącem około 6¹/₂ tysiąca mieszkańców, przeważnie Polaków; ma urządzeńkowy, sąd powiatowy, pocztę, telegraf, stacyję kończącej się tu drogi żelaznej transwersalnej, komorę celną, kościół parafialny katolicki i unik, dwie pograniczne strańice i stacyję kontumacyjną dla bydła, przepędzanego z Podola. Godna uwagi synagoga, w ostatniej ćwierci wieku XVIII wymurowana, z gotyckiemi oknami i płaskim dachem niewidzialnym. Przemysł miejscowy obejmuje, prócz rolnictwa, którem prawie cała ludność chrześciańska się trudni: wyroby szewckie, grubego sukna i odzieży dla włoszcian, wyroby kuśnierskie i narzędzi gospodarczych. Gorzelnia tutejsza założona na wielkie rozmiary; browar pospolity, lecz ma słynne w całej okolicy piwnice. Aż do roku 1872 H. był ważnym punktem handlowym na drodze z Podola galicyjskiego do rossyjskiego; po otwarciu kolei z Tarnopola do Podwołoczysk stracił był dawne znaczenie. lecz znów je odzyskał dzięki kolei transwersalnej. — H. był pierwotnie

69

Huss Jan — Huss Józef.

545

nie z zięciem swoim, Arturem Häuslerem, otworzył pod firmą „Husnik i Häusler” zakład reprodukcyjny, słynny dziś w całym świecie. Z innych wynalazków Ha ważne są: Reliefy żelatynowe do znaków wodnych (r. 1888) i dononane, wespół z synem, Jarosławem, udoskonalenie reprodukcyj trójbarwnych, które dziś jego zakład z wielkiem powodzeniem uprawia. R.

Huss Jan, budowniczy. Przybył do Polski z Węgier na wezwanie hr. Potockich i budował w r. 1695 kościół jezuitów z kollegium (dziś kościół parafialny, do r. 1826 katedra) w Krasnymstawie w gub. Lubelskiej, kosztem hr. Anny Potockiej; w tym też kościele pochowany. (Z notatek budown. Heuricha). J. H-ch.

Huss Magnus (* w Torpie [Medelpad] d. 22 października r. 1807—† w Sztokholmie r. 1890), bardzo zasłużony lekarz szwedzki. Do nauk przykładał się od r. 1824 w uniwersytecie upsalskim, poczem służył w wojsku i w marynarce, a osiągnąwszy w Upsali w r. 1834 dyplom doktorski, został lekarzem młodszym w sztokholmskim *Scafrimer-Lazareth*; w r. 1839 posunięto go na zastępcę lekarza naczelnego tegoż szpitala i zarządzącego nowo-otworzoną kliniką lekarską. W r. 1840 został lekarzem naczelnym i profesorem nadzwyczajnym Instytutu Karolińskiego w Sztokholmie, w r. 1846 profesorem zwyczajnym. Od r. 1854 do 1860 był nadto pierwszym lekarzem szpitala dziecięcego, imienia królewiczowej Ludwiki. W r. 1860 miarowano go inspektorem Instytutu Karolińskiego, przewodniczącym w Kollagium lekarskiem i dyrektorem naczelnym wszystkich szpitali szwedzkich. W r. 1857 otrzymał od króla godność szlachecką.—H. należał niewątpliwie do najzasłużęszych lekarzów szwedzkich podczas wieku XIX życzących; przyczynił się do pomyślnego rozwoju szpitalnictwa w ojczyźnie swej, jako też do podniesienia służyby zdrowia wogół, piórem też oddał nauce przysługi rzetelne. Oprócz licznych prac mniejszych w wydawnictwach lekarskich szwedzkich i sprawozdań szpitalnych, bardzo starannych, wydał między innemi oso-bono następujące dzieła poważne: „Observation sur la fièvre typhoide” (Paryż 1845); „Alcoholismus chronicus, eller kronisk alkoholssjukdom” (Sztokholm 1849—51, 2 tomy; przekład niem. Gerharda von dem Busch, Lipsk 1852; za dzieło to otrzymał H. od Akademii francuskiej nagrodę Monthyona); „Om Sweriges endemiska sjukdomar” (Sztokholm 1851; przekład niem. Gerh. v. d. Busch, Brema 1853); „Om tyfus och tyroidfeberns statistika förhållanden och behandling” (tamże 1855; przekład ang. tamże i franc. Gothenburg, oba w tymże roku; tłém. niem. G. v. d. Busch, Brema 1856) i „Om lunginflammationens statistika förhållanden och behandling” (tamże 1861). — Por. „Biographies Lexikon der hervorrag. Aerzte” (T. III str. 325). Dr J. P.

Huss Henryk, inżynier polski (* 29 listopada 1837 w Krakowie); ukończył szkołę polityczniczną w Wiedniu 1859 r. Pod inżynierem H. Hodelem pracował przy budowie drogi żelaz. Karola Ludwika w Galicyi, następnie pod kierunkiem inżyniera Rosenbauma przy budowie kolei Warszawsko-Wiedeńskiej oddziału Bydgoskiego. Budował drogę żelazną Teresposkiego na dystansie od Warszawy do Siedlec, a w końcu został starszym inżynieriem całej drogi. Budował kolej Południowo-Zachodniej w charakterze inżynieroprzedsiębiorcy, poczem wrócił do Warszawy i tu, powołany przez inżyniera Chrzanowskiego, zajął stanowisko jego współpracownika przy budowie kolei Nadwiślańskiej Obwodowej, przyczem brał udział w budowie mostu na Wiśle pod cytaDELĄ. Współcześnie lat kilka był profesorem geometryry wykreślnej i teoretyki mechaniki w szkole technicznej kolejowej. H. powołany na naczelugo inżyniera budow dróg żelaznych strategicznych rządowych w Cesarstwie, zbudował odnogę kolei Wilno-Pińsk-Kowno; według jego też projektu została zbudowana kolej przecinająca błota Pińskie 1881—84. A ukończeniu tych robót zajął się budową kolejek wązkotorowych podjazdowych; pierwsza taka kolejka w Królestwie zbudowana została na dystansie Warszawa-Wilanów-Piaseczno; rozpoczęta 1885, wykończenia 1891.

Huss Józef, współczesny budowniczy polski (* w Krzeszowicach pod Krakowem d. 11 kwietnia 1845), jest synem Józefa H-a, oficera b. wojsk polskich. Ukończył Instytut techniczny w Krakowie, W r. 1864 wstawił do berlińskiej Akademii budownictwa; ukończył ją w r. 1866. Przyjechawszy do Warszawy w r. 1866 praktykował u Józefa Orłowskiego. Od r. 1867 prowadził, jako budowniczy-konduktor, budowę pałacu L. Kronenberga aż do pełnego jej ukończenia. W r. 1875 otrzymawszy prawo prowadzenia robót budowlanych, rozpoczął samodzielną praktykę budowlaną. W tym samym roku wzniesiół pałac hr. Starzyńskiego w Pietkowie, w gub. Łomżyńskiej, według projektu Ankiewicza. W r. 1876 projektował i budował willę dla wice-prezesa Nagórnego. W r. 1876 i 77 zaprojektował i zbudował dwie wille w aiejach Ujazdowskich (№ 1714a). W r. 1880 odbudował pałac w Królikarni pod Warszawą dla hr. Pusłowskiego, odtworzywszy całość pierwotną z drobnych szczebółów, po pożarze pozostałych. W r. 1881 według jego projektu i pod jego kierunkiem stanął kościół w Czermnie; w r. 1884 dom Fuchsa przy placu św. Aleksandra w Warsz., w którym brama i klatka schodowa odznaczają się wykwintem wykończeniem. W r. 1890 według szkicu budown. Edw. Cichockiego, rozpoczął budowę kościoła św. Augustyna przy ulicy Dzielnej w Warsz., ukończoną w r. 1895. W roku

Hussovianus Mikołaj — Huszeza, herb.

547

ska w r. 1804, odbył kampanie 1805 i 1806—1807; służył potem w Hiszpanii; pod Baylen (w r. 1808) dostał się do niewoli; wrócił do Francyi dopiero w roku 1814. Odznaczył się w bitwie pod Quatre-Bras (1815), gdzie otrzymał ranę; w r. 1819 został szefem batałionu, w r. 1822 wystąpił z wojska. Brał czynny udział w rewolucyji Lipcowej; wrócił potem do wojska; dowodził 42 pułkiem piechoty w Boulogne, w r. 1838 podczas zamachu Ludwika Bonapartego. W r. 1845 mianowano go marszałkiem polnym; po rewolucyji 1848 otrzymał dymissyę. Zasidał w Zgromadzeniu prawodawczem jako przedstawiciel departamentu Aube; od 1862 zasiadał w senacie; odznaczył się mowami, pełnimi nawiści względem Anglii. Napisał między innemi: „J'Aide - Mémoire de l'officier supérieur d'infanterie” (1836); „Les Maximes de guerre de Napoléon I” (1850); „Pensées et Maximes de l'empereur Napoléon” (1852).

Hussovianus Mikołaj (prawdopodobnie: Hus-
sowski; * około 1480 — † w pierwszej połowie
XVI w.), poeta, piszący wyłącznie po łacinie,
najpewniej nieszlacheckiego pochodzenia, rodem
może z Hussowa (w pow. Łańcuckim na Rusi
Czerwonej), młodość miał twardą, spędził ją nie
na naukach, lecz na łowach pod kierunkiem oj-
ca w wielkich lasach na grubego zwierza, któ-
rego nieraz ścigał konno aż za Dniestr. Kiedy
i gdzie pobierał wykształcenie, niewiadomo; do-
stawszy się na dwór biskupa płockiego, Erazma
Ciołka, mecenasa uczonych i poetów, z nim ra-
zem r. 1521 i 1522 spędził w Rzymie. Tu
podczas igrzyska walki byków, na którym obec-
ny był papież Leon X. ktoś z Polaków wspo-
mniał o łowach, urządzanych w Polsce na żubry.
H., jako znawca przedmiotu, zabrał głos i tak
zaciękawił papieża, zapalonego myśłiego, że
ten zwrócił się do Ciołka z prośbą, by mu przy-
śał wypchanego żubra. Ciołek wysłał w tym
celu list do Mikołaja Radziwiłła, wojewody wi-
leńskiego, a równocześnie polecił H-u, by uo-
żył po łacinie opis polowania na żubry. H. lu-
bo niechętnie, jako niewprawny, zabrał się do
pracy i ukończył ją w początkach r. 1522 p. t.
„Carmen de statura, feritate ac veuatione bison-
tis”. Tymczasem w grudniu już 1521 Leon X
umarł, w 10 miesięcy potem umarł także Cio-
łek, a poeta, pozostawszy bez protektora, wrócił
zbiedzony do kraju, dedykował swój utwór Bo-
nie i wydrukował go w Krakowie r. 1523; za-
wiera on wierszy 1072; są to dystychy; natura
sama dzieła, dydaktyczna, opisowa, niezbyt się
nadawała do poezyi, a forma żle była obrana;
to też niektóre tylko epizody są w nim ładne.
Z powodu ciekawej treści czytano go, a nawet
przedrukowano r. 1855 w Petersburgu nakładem
Akademii Nauk. Pomimo ciężkiej choroby, w ja-
ką popadł H. za powrotem do kraju, w pracy
nie ustawał: w r. 1524 wydał dobrze napisany
w przeciągu jednego dnia poemacik o zwycię-


stwie przez Firleja nad Turkami odniesionem:
„Nova et miranda de Turcis victoria mense Ju-
lio”, a w r. 1525 o życiu bł. Jacka: „De vita
et gestis divi Hyacinthi”. To są trzy rzeczy
najważniejsze H-go; inne są drobne i podrzędne
mają znaczenie. Cechą znamienną jego utwo-
rów jest powaga, prostota uczcia, głęboka reli-
gijność w połączeniu z otwartą niechęcią wzglę-
dem Lutra i jego nauki, którą przy każdej spo-
sobności potępia. W wierszowaniu byli mu wzo-
rem głównie Wergili i Owidusz, ale nie wypi-
sywał z nich dosłownie, jak to robili inni hu-
maniści; raczej brał od nich myśli. Humaniści
polscy, a mianowicie Paweł z Krosna i Andrzej
Krzycki, także nań wpływ wywarli. Łacina jego
nie była poprawną, nawet w takich napozór ele-
mentarnych rzeczach jak użycie zaimków, spój-
ników, czasów i trybów; wierszowanie łacińskie
również jest częstokroked wadliwe. Warto także
zaznaczyć, że wbrew zwyczajowi humanistycznemu
nie wzywał Muz, nie posługiwał się mitologią,
jako środkiem upiększenia dykcyj, prócz kilku
małoznaczących wyjątków (Styks, Tartar, Orkus
itp.). Miłość ojczyzny silnie się w jego utwo-
rach przebijała. Nowem wydaniem poezij H-a
zajął się nauczyciel Tarnowskiego
Jan Pelczar p. t. „Nicolai Hussoviani Carmina”
(Kraków 1894); poprzedził je obszerną przed-
mową. Z powodu tego wydania napisał Dr Mi-
chał Jezienicki cenny artykuł p. t. „Mikołaj
Hussovianus (Hussowski) w świetle najnowszych
badań” („Kwartalnik historyczny” r. 1895. str.
445—457).
P. Chm.

Hustopecz, miasteczko na Morawach, o 4 km. na południopółudniowschód od Weisskirchen nad Beczwą, lewym dopływem Morawy; fabryka sukna. W. N.

Husum, miasto w Prusach, w regencyj
Szlezwicko - Holsztyńskiej, o 32 km. na zachód
od Szlezwigu, nad rzeką Husumeraue, w pobliżu
jej uścia do morza Północnego, naprzeciwko
wyspy Nordstrand, na północ od półwyspu Eider-
stedt, pod 54°/2' szer. pn.; 7 000 m-ców; han-
del zbożem i bydłem, hodowla ostryg. W. N.

Husyneo, ob. Husinetz.

Huszeza, herb polski.
Na tarczy, w polu barwy
niewiadomej — belka po-
przeczna, krzyżem kawa-
lerskim obarczona i z obu
końców prosto ku dołowi
załamana, następnie jak-
by w kotwicę zgięta. Pod
belką kółko przewleczo-
ne na sznurku, przy-
twierdzonym w załam-
niach. Nad hełmem ko-
rona szlachecka. — Z r ó-
dło: Pieczęć Iwaną
Huszczy, horodniczego ho-

Fig. 93. Huszeza (herb).

Hutchinsia.

549

elementarne: percepcya zmysłowa, samowiedź,
sądzenie i rozumowanie. Wola zawiera w sobie:
pożądanie, wstręt, przyjemność, przykrość. W in-
nem wszakże diele (Inquiry etc.) nasze oceny
piękna i dobra uzależnia od dwóch nowych
władź: „zmysłu wewnętrznego" czyli estetycz-
nego i „zmysłu moralnego" (intern and moral
senses), którzy nie znajdujemy w powyżejś
liście władz duszy. Są to te zmysły, dzięki któ-
rym bezpośrednio oceniamy co jest piękne lub
brzydkie, dobre lub złe, jak smakiem oceniamy
słodycz i gorycz. „Nazwą zmysłu wewnętrznego
oznaczam władzę postrzegania piękna, wynika-
ającego z prawidłowości, porządku i harmonii;
nazwą zaś zmysłu moralnego oznaczam naszą
gotowość do pochwalania tych afektów, postęp-
ków i przymiotów istot rozumnych, które noszą
miano cnotliwych”. Są to zmysły, a więc wła-
dże zmysłowe, chociaż H. odrarżnia od zmy-
śów zewnętrznych, właściwych także zwierz-
tom, u których niekiedy nawet bywają bardziej
rozwnięte, niż u człowieka. Zmysłów estetycz-
nego i moralnego zwierzęta nie posiadają, albo
w bardzo nikłej postaci. Zmysły te są instynkto-
wemi, nie zaś nabytemi przez wychowanie, i nad-
to powszechni, gdyż wszyscy ludzie są niemi
obdarzeni. W kwestyi rodowodu idei H. po-
dziela także zapatrywania Locke'a: jedne idee
posstają z czuć zmysłowych, inne z refleksyi
czyli samowiedzy; tylko z tych dwóch źródeł
pochodzi cała treść wiedzy naszej. Jak w psy-
chologii Locke, tak w etyce Shaftesbury jest
punktem wyjścia H-a. Shaftesbury (ob.) tyl-
ko zaznaczył życzliwość, sympatyę, jako podsta-
wę moralności; poza tem był intelektualistą
w etyce. H. rozwija szczególnie tę zasadę
i stanowczo przeciwstawia etyce intelektualistycz-
nej swoją, intuicyonalistyczną. Tym sposobem
zakłada grunt dla szkockiej szkoły etycznej, do
której należą Hume (ob.) i Adam Smith (ob.).
Jest to pierwszorzędna zasługa H-a. Życzliwość
(benevolence) bezinteresowna, miłość człowieka
ku człowiekowi i wogóle każdej żywej istoty ku
sobie podobnym jest powszechną, o ile jej nie
ogranicza interes osobisty, samolubstwo. Życz-
liwość jest tak niezłomnem prawem, jak ciąże-
nie powszechne. Samolubstwo o tyle bywa pra-
wowitem, o ile kochamy samych siebie jako
cząstkę ogółu. Zmysł moralny jest władzą kon-
templacyjną tylko; nie popycha on do czynu, lecz
tylko sądzi, jak również zmysł estetyczny. Do-
piero życzliwość jest zewnętrzna postępków moral-
nych. Oto ustęp z „System of moral philoso-
phy" streszczający zasadniczą ideę etyki H-a:
„Wszelki postępek, uważany przez nas za mo-
ralny lub niemoralny, zawsze wynika z jakie-
gosł afektu względem istot czujących. Gdyby
wstrzemięliwość nie uzdolniała nas do służenia
Rodzajowi Ludzkiemu, nie byłaby dobrem moral-
nem. Właściwa odwaga jest tylko cnotą szaleń-
ca, o ile nie zmierza do obrony newinnego.

Roztropność nigdy nie uchodziłaby za cnotę,
dygybys służyła tylko interesom osobistym; a co
do sprawiedliwości, to gdyby nie miała ona na
względzie szczęścia ludzkiego, byłaby przymio-
tem bardziej odpowiednim dla wag, które są jej
symbolem, niż dla istoty rozumnej". Jest to
oczywiście utylitaryzm udemonistyczny. Szczeg-
ólnie obszernie rozwodzi się H. nad moralno-
ścią społeczną i polityką. Zagadnieniom tym
poświęca księgi II i III Systemu filozofii moral-
ności. Rozprawia tam o konieczności życia spo-
łecznego, o prawach obowiązujących i przysłu-
gujących, o umowach cywilnych i przyczynach
powstawania rządów, o prawach przysługujących
tym, którzy rządzą, i o wartości różnych form
rządu. Rządy dzieli na prote i mieszane; do
prostych zalicę monarchię, arystokracyję i de-
mokracyję. Rząd mieszany, który byłby kombi-
nacyją tamtych trzech prostych, byłby najleps-
szym, gdyż zobojętniałby ich jednostronności.
Innemi słowy, H. jest wielbicielem konstytucyi
angielskiej. Jednak we częśniejszem dziele
swojem „Philosophiae moralis institutio" pisał:
„Osoby, sprawiające władzę najwyższą, mają
tyle tylko władzy i praw, ile im przyznały pier-
wotne postanowienia narodu" (ks. III, rozdz. 7).
Jest to zasada wszechwładztwa narodu i uspra-
wiedliwienie rewolucyi. Pod względem metody
H. jest empirykiem w etyce swojej; ze względu
na główną zasadę moralności—jest przeciwnikiem
panującego intelektualizmu i intuicyonistą altri-
stycznym; ze względu na cel moralności jest
utylitarnym udemonistą.—Literatura: prócz
mymienionego szkicu biograficzno- krytycznego,
który Leechman dodał do „System of moral phi-
losophy" H-a; V. Cousin „Cours d'histoire de
la philosophie morale au XVIII siècle. Ecole
cécossaise" (tom II, wykłady 2 i 3); Friedrich
Jodl „Geschichte der Ethik in der neueren Phi-
losophie" (tom I str. 222—8, Sztutgard 1882).
Obszernyna wykład teoryi estetycznej H-a w Zim-
mernyach „Geschichte der Aesthetik als philos.
Wissenschaft" (Wiedeń 1858). Ad. M.

Hutchinsia R. Br. z rodziny Krzyżowych (Cruciferae). Gatunki: H. alpina (H. alpejska, albo Rzeżucha skalna); ma liście pierzaste, łodygę pojedyńczą, opatrzoną tylko od dołu liści; korony dwa razy od kielicha dłuższe; łuszczynki podłużne, po obu stronach kończyste, w krótką szyjkę wybiegające. Kwiaty białe, zbrane w długie grona. Odmiana H. brevicaulis ma grono owocowe krótkie i jakby baldoszkogron tworzące, łuszczynki podłużnie-przewrotnie-jajo- wate, těpe. Wysok. do 10 cm. Kwitnie w lipcu i sierpniu; trwała. H. petraea (Rzeżuszka kamienista) ma łodygę gałęzistą ulistnioną. Liście głęboko-pierzasto-wrobne; płatki korony niewiele od kielicha dłuższe. Łuszczynki podłużne, těpe; jednoletnia; kwiaty białe. Cała roślina nader nikła, łatwa do przeoczenia. Wysokość od 3 do 10 cm. Z. Z.

552

Huttary Józef — Hutten-Czapskich hr. herb.

tem r. 1568 zamieszkał w Pradze, uzyskał w niej prawa mieszczańskie, a r. 1572 został przyjęty, jako mistrz samodzielny, do cechu malarского. Roku 1585 przyozdobił malowidłami ściennimi kaplicę św. Wacława na zamku praskim, a egzemplarz, wykonany na pergaminie, ofiarał arcyksięciu Ferdynandowi. Będąc malarzem nadwornym tego arcyksięcia, malował także większe obrazy sztalugowe, ale te wszystkie zaginęły.*

Huttary Józef, malarz ceski († 1890 roku w Pradze), był uczniem Akademii praskiej. Po ukończeniu studyów osiądł w Karlsbadzie, gdzie głównie wykonywał portrety olejne i pastelowe. Do obrazów swych rodzajowych z upodobaniem zgerpał temata z życia Czarnogórców, idąc w tem za przykładem Czermaka. Takiemi są: Epizod z wojny Czarnogórców z Turkami (1877); Wspomnienie Czarnogórza (1877), i Czarnogórska Judyta (1886), reprodukowana w tygodniku „Złata Praha” jako ilustracja do poematu Krasnohorской. Z późniejszych obrazów jego wymienimy: Wołoska studnia wiejska; Ustron leśna; Po łaźni. Prócz tego w r. 1885 wykonał dla króla hollenderskiego pięć obrazów, z których jeden przedstawiał Czarnogórkę.*

Hütten Ulrych von (* 21 kwietnia 1488 w zamku Steckelberg — † 23 sierpnia 1523 na Ufnau, wyspie Zürychskiego jeziora), pisarz i działacz niemiecki z epoki humanizmu i reformacyi. Pochodził ze starożytnej szlachty franskiej; przeznaczony był przez rodziców do stanu duchownego i oddany na wychowanie do słynnego opactwa w Fuldzie. Nie czując wele powołania na księdza, porzucił niebawem szkoły i zakłady duchowne, studyował w różnych uniwersytetach i wiódł żywot bardzo niespokojny, poczęsi rycerza, poczęsi uczonego literata. Nie odziedziczywszy po rodzicach żadnego majątku, znajdował się nieraz w niedostatku. Książęta współcześni, elektor brandenburski i arcybiskup moguncki, chcieli mu zapewnić byt niezależny i płacili stałą pensyę roczną, ale H. nie umiał się nagiać do warunków spokojnego, normalnego żywota i przez swoje, bardzo szlachetne, lecz wielce krańcowe, dążności zrażał sobsie wszystkich protektorów i na różne narażał się prześladowania. W młodzieżowych latach walczył pod chorągwią cesarską we Włoszech, następnie prowadził zaciekłe spory literackie, naukowe i religijne. Wystąpienie Lutra powitał z entuzyazmem i z jego reformy pragnął wysnuć doniosłe przeobrażenia polityczne i społeczne w Niemczech. Powodowany takiemi ideami, związał się z Franciszkiem von Sickingen, z którym dążył wspólnie do reformy cesarstwa przez zniesienie księstw duchownych. Pokonany, wraz ze swoim sprzymierzeńcem, musiał uchodzić z Niemiec i szukać schronienia w Szwajcaryi, gdzie umarł w niedostatku i opuszczeniu na wyspie jeziora Zürychskiego.—Pozostawił pi-

sma łacińskie i niemieckie. W języku ojczystym wstawił się głównie prez swoje odezwy prozą i wierszem w sprawie reformacyi, a szczełgólnie przez rozgłosne pismo p. t. „Klag und vermanung gegen den uebermoessigen gewalt der Bapsts”, oraz „Gesprächbüchlein”. Pisma jego łacińskie postawiły go w rzędzie najwybitniejszych humanistów współczesnych. Oprócz prac naukowych, jak ogłoszony w r. 1511 traktat „Ars Versificatoria”, pozostawił utwory satyryczne, jak „Phalarismus”, „Triumphus Capnionis”, „Epistolae obscurorum virorum” (napisane współnie z innymi humanistami współczesnymi w zaognionej sprawie reformacyi); „Ad Principes Germaniae ut bellum Turcis invehant Exhortatoria”. Wydał Wawrz. Valla „De falso credita et ementita Constantini donatione declamatio” (Bazylea 1517). Zbiorowe wydanie pism H-a przez Böckinga (5 tomów z dwoma suplementami, Lipsk 1859—70) i poprzedzone przez „Index bibliographicus Huttenianus” (tamże 1858) Poezye młodzieżyczce H-a („Jugenddichtungen”) wydane przez Müncha (Sztutgard 1838); jego dyalogi łacińskie ogłoszone w przekładzie niemieckim przez Straussa („Gespräche”, Lipsk 1860). Literatura niemiecka posiada liczne biografie H-a oraz studya o jego pismach i działalności. Najważniejsza z nich praca Straussa („Ulrich von H.”, 2 tomy, Lipsk 1857; nowe wydanie Bonn 1878). Z nowszych prac o H-nie godne jeszcze uwagi: H. Prutza (tamże 1876), Reichenbacha (tamże 1877) i Szamatolskiego (Sztrasburg 1891). W. G.

Fig. 95. Hutten-Czapskich hr. herb.

Hutten-Czapskich, hrabiów, herb. Na tarczy czterodzielnej, w polach I i IV, czerwonych — dwja pasy srebrne, równoległe, ukośnie wprawo idące; w III i IV, błękitnych — nad złotym półksiężycem takaż sześciopromienna gwiazda. Nad

Huxley Tomasz Henryk.

555

dynie oddał się z niezwykłym zapałem i na-
miętnością badaniom anatomiczno-zoologicznym.
A jakie były tych badań owoce, ten tylko oce-
ni, kto potrafi zgłębić jego przeszło 150 mono-
grafij i rozpraw ściśle naukowych. W badaniach
swych uwzględnił wszystkie prawie typy kró-
lestwa zwierzęcego; znakomite bowiem są jego
prace nad pierwotniakami (Protozoa), jamochło-
nami (Coelenterata), skorupiakami (Crustacea),
mięczakami (Mollusca), osłonicami (Tunicata)
i kręgowcami (Vertebrata). Trudno jest w tem
miejscu dać nawet w przybliżeniu pojęcie o tych
różnych spostrzeżeniach i odkryciach, które zwią-
zane są z imieniem H-a. Nie poprzestając—jak
powiedziano wyżej—na samem gromadzeniu spo-
strzeżeń i faktów, H. zawsze miał na oku wnio-
ski ogólne, wyniki teoretyczne, zawsze widać
w nim było zoologa-filozofa.—Będąc gorącym
welbicielem i obrońcą teoryi Darwina, H. niezli-
czoną ilość razy zabierał głos w artykułach róż-
nych pism, w wykładach i odczytach, dowodząc
służności i doniosłości „teoryi o powstawaniu
gatunków.” — Niezwykły zmysł krytyczny H-a
maluje ta okoliczność, że już w r. 1860, t. j.
w rok po ogłoszeniu dzieła Darwina O powsta-
waniu gatunków, wygłosił następujące zda-
nie: „...od czasu ogłoszenia przez Baera badań
embryologicznych nie zjawiła się żadna inna
praca, którzyaby, równie jak książka Darwina, nie-
tyłko wywarała pływ obrzymi na przyszłość
biologii, ale przyczyniła się nadto do opanowa-
nia przez naukę takich dziedzin myśli, jakiemi
ona dotąd się nie zajmowała”, zaznaczając, że
„okaże się może, jednak, iż tu i owdzie stosun-
ki w przyrodzie nie dają się objaśnić przez do-
bór naturalny” — zdania i uwagi, pod które-
mi i dziś, po tak obrzymim postępie w nau-
kach przyrodniczych, każdy naturalista bez wa-
hania — by się podpisał.—Wierząc niewzruszenie
w teoryę ewolucyjną w świecie organicznym,
H. przysporzył nauce osobiście wiele dowodów
na korzyść tej teoryi. lecz najważniejsz może
dla zoologii teoretycznej było to jego spostrze-
żenie, że zarodki kręgowców (a jak się potem
ogazało, i innych zwierząt), będąc w tej fazię
rozwoju, że się tylko z dwóch listków zarodko-
wych (ektodermy i entodermy) składają, podobne
są do dorosłych jamochłonów, których ciało
z dwóch tylko warstw jest zbudowane. Wska-
zał on w ten sposób na homologię pomiędzy
listkami zarodkowemi zwierząt wyższych z za-
sadniczemi warstwami ciała (ektodermą i ento-
dermą) zwierząt jamochłonnych. Opierając się
na tej idei, H. (później E. Haeckel) rozwinał
swoje drugie prawo biogenetyczne. — Niemniej-
szej doniosłości dla antropologii, jak poprzednia
idea dla biologii, są dociekania H-a w kwestyi
stanowiska człowieka w przyrodzie („Man's place
in Nature”). Wskazał on mianowicie, że jajeczo-
ko ludzkie i jaja zwierząt ssących (psa, małpy)
niczem się (dla naszego, nawet w najlepsze mi-

kroskopy uzbrojonego, oka) nie różnią. Rozwija-
jące się z tych komórek jajowatych zarodki pod-
legają z początku zupełnie tymsamym proces-
som rozwojowym i dopiero w późniejszych fa-
zach embryologicznych występują różnice po-
między zarodkiem psa z jednej strony, a człowieka i małpy—z drugiej. Różnice zaś pomiędzy zarodkami ludzkim i małpim występują bardzo późno. Opierając się na tym i do tego podobnych faktach anatomicznych, H. przychodzi do wniosku, że różne rasy ludzkie pomiędzy sobą— z jednej strony, i różne gatunki małp pomiędzy sobą—z drugiej, więcej się różnią, niż człowiek od szympansa lub goryła—i dlatego zalicza człowieka z tego samego, co i małpy, rzedu, tworząc dla niego odosobnioną na dzinę Anthropini.— Pozostając zawsze nieubłaganie ściśłym w swych badaniach przyrodniczych, H. stara się jednak złagodzić swe twierdzenia, dotyczące stanowiska człowieka w naturze, twierdzenia, które mogłyby obrazić poglądy i wierzenia czytelników, mówiąc: „Cześć nasza dla godności Rodu Ludzkiego nie maleje bynajmniej przez to, iż poznaliśmy, że człowiek ze względu na swą istotę i budowę ma tyle wspólności ze zwierzęciem. Albowiem on jeden posiada przedziwną zdolność rozum性的, wskutek czego w ciągu wiekowego okre-
su swojej egzystencyci nabrał doświadczenia (nau-
ki), które u zwierząt z końcem każdego życia
indywidualnego zupełnie prawie ginie. Doświad-
czenie to powoli nagromadził i ogranicznie prze-
robił, tak, że obecnie stoi jakby na szczycie
góry, wysoko ponad niższemi swemi współisto-
tami, uduchowiony w swoj grubej naturze przez
to, iż tu i owdzie mógł czerpać z nieskoń-
czonego źródła wiecznej prawdy”. Z poświę-
ceniem oddając się badaniom laboratoryjnym zo-
logicznym, H. przejęty był jednak zawsze szla-
chetną miłością. Ludzkości i dlatego nie uważał
czystej nauki za abstrakcję, dla sfer „niepoświę-
conych” niedostępną, lecz przeciwnie: starał się
we współczesne sobie społeczeństwo jaknajgłęb-
sze wpoć przekonanie, że pedagogika i naucza-
nie powinny oprzeć się na najszerszych podsta-
wach naukowo-przyrodniczych. Był wrogiem nau-
czania przyrodoznawstwa z książki. Wydał ca-
ły szereg bardzo cennych podręczników, w któ-
rych wykazuje, jak należy wpajać w młode umy-
sły prawa przyrody, jak rozwijać spostrzegaw-
czość i samodzielne wysnuwanie wniosków.
Wyższość pedagogiczną nauk przyrodniczych nad
naukami innemi H. widzi w tem, że uczący się
„historyi naturalnej” może uczyć się wprost
z natury, może stykać się bezpośrednio z fakta-
mi, i dlatego może być wolny od wiary w auto-
rytety, wiary, która paralizuje samodzielność
myśli; inaczej jest w historyi, gdzie np. „nie można
ucznowi pokazać bitwy pod Termopilami, ani też
przekonać go w sposób niezbity, że Cromwell
opanował niegdyś Anglię”. To też, podług H-a,
nic tak nie przygotowuje młodzieży do życia

556

Huy — Huygens Konstanty.

praktycznego, jak nauki przyrodnicze.—W wy-
kładach swych uniwersyteckich H. tej trzymał
się metody, że „prelekcyje” polegały na kom-
mentowaniu tego, co studenci sami widzieli pod-
czas swych zajęć praktycznych laboratoryjnych.
Metody swoich wykładów H. wyłożył w kilku
swych znakomitych podręcznikach do praktycz-
nych zajęć zoologicznych. Szczególniej wielkiej
wartości pod tym względem jest jego „Biologia
praktyczna” (na język polski przełożona przez
prof. A. Wrześniowskiego, Warszawa 1883); Ana-
tomia zwierząt bezkręgowych (1877); Anatomia
kręgowców (1871) i Rak rzeczny.—Wobec tak
olbrzymich zasług naukowych i humanitarnych
nic dziwnego, że H. bardzo prędkie wznosił się
coraz wyżej w hierarchii społecznej. W latach
1846 — 1850 bierze on udział w wyprawie do
północnych i wschodnich wybrzeży Australii
oraz wysp sąsiednich, jako młodszy lekarz na
okręcie Rattlesnake; w r. 1851 zostaje człon-
kiem Towarzystwa królewskiego, a w r. 1854
objemuje katedrę nauk przyrodniczych w kró-
lewskiej szkole górniczej w Londynie, oraz zo-
staje członkiem Royal College of Science South
Kensington. W r. 1885 otrzymuje katedrę fizyo-
logii w instytucie królewskim, od r. zaś 1863
do r. 1869 prowadzi wykłady anatomii porówn-
wawczej w College of Surgeons. W roku
1869 został prezesem towarzystwa geologicz-
nego i etnograficznego, w następnym zaś roku
prezesem British Association for the promotion
of Science. Przez czas od r. 1868 do r. 1872
był H. członkiem rady szkolnej w Londynie.
W latach 1864 — 66 i 1881 — 85 brał czynny
udział w pracach kommissyi królewskiej do
spraw rybołówstwa (w końcu mianowany inspek-
torem połowu łososí). W r. 1884 wybrany na
prezesa Royal Society; po roku jednak wskutek
choroby zrzekł się tej godności. W r. 1892
został członkiem Rady Tajnej. — Najważniejsze
prace H-a są następujące: „The oceanic hydro-
zoa” (Londyn 1858); „Man’s place in nature”
(Londyn 1863); „Elements of comparative ana-
tomy” (Londyn 1864); „Lessons in elementary
physiology” (Londyn 1866 i 1885); „The phys-
sical basis of life” (Londyn 1868); „Lay ser-
mons” (Londyn 1870 i 1871); „Critiques and
addresses” (1873); „Hume” (1879); „Science and
culture” (1881); „Controverted questions” (1892);
„Evolution and Ethics” (1893); „A manual of
the anatomy of vertebrated animals” (1871);
„Anatomy of invertebrated animals” (1877);
„The crayfish” (1884); „Physiography” (1877
i 1880). W r. 1893 rozpoczęto wydawnictwo
wszystkich dzieł H-a.
K. K.-ć.

Huy, po flamandzku Hoey, miasto w Belgii,
w prowincyi Liège, o 27 klm. na południo - za-
chód od miasta Liège (Lüttich), na obu brzegach
Mozy (Maas), przy uściach rzek Hoyoux z pra-
wej i Mehaigne z lewej, stacya kolei żelaznej
z Liège do Namur. Położenie tego miasta, ścieś-

nionego między górami i rzeką, z jego wieżami
i cytadelą, z przepływającą pośród niego rzeką,
z winnicami na wzgórzach okolicznych, jest bar-
dzo malownicze. Jest to miasto przemysłowe
i handlowe, posiada papiernie i zakłady meta-
lurgiczne; 15 000 m-ców. W dawnych czasach
ulegało zmiennym łosom wojny, zajmowane ko-
lejno przez Francuzów, Hollendrów, Hiszpanów.
W poblizu, na brzegu rzeki Hoyoux, bije źródło
tak obłe w tuf wapienny, że inkrustuje raki
jeszcze żyjące. W poblizkiem opactwie Neuf
Moutier umarł Piotr Pustelnik.
W. N.

Huydecoper Baltazar, poeta i filolog hol-
lenderski (* 1695 w Amsterdamie—† 1778 roku
tamże), był rządząc wyspy Texel, potem ławni-
kiem w Amsterdamie. Odznaczył się przeważnie
jako językoznawca. Głowememi jego dziecieli
z tego zakresu są: uwagi nad przekładem Me-
tamorfoz Owidiusza przez Bondela (Amsterdam
1730; wydanie nowe Lejda 1782—91, 4 tomy)
i wydanie Kroniki Reimskiego Melisa Stoke
z objaśnieniami (tamże 1772, 3 tomy), pierwsza
próba krytycznego i egzegetycznego wydania pi-
sarza starohollenderskiego. Jako poeta próbo-
wał się swoich w czterechy tragedyach: „Arsaces”
(1715, wydanie 2-e 1743); „De triompherende
standvastigheid, of verijdelde wraakzucht” (Am-
sterdam 1717) według romansu Calgrenède’a
„Cléopatra”; „Edipus” (1720) według Corneille’a
i „Achilles” (1719). W r. 1726 wydał proza-
iczny, a 1737 metryczny przekład Satyr i Li-
stów Horacyusza. Zbiór poezyj H-a wyszedł
po jego śmierci w Amsterdamie r. 1788. Dzie-
sięć jego utworów poetycznych łaścińskich van San-
ten umieścił w zbiorze „Deliciae poeticae” (Lej-
da 1796).

Huygens Konstanty (* 4 września 1596 w Hadze—† tamże 28 marca 1687), poeta holenderski. Był synem wysokiego urzędnika, otrzymał bardzo staranne wykształcenie, podróżował wiele za granicą. W r. 1625 mianowany został sekretarzem stadhudera, księcia Fryderyka Henryka orańskiego; następnie pełnił też same obowiązki w służbie Wilhelma II aż do śmierci swojej, która w bardzo sędziwym społtkała go wieku.—H. pozostawił zbiór poezyj p. t. Kwiecie żytnie („Korenbloemen”, wyd 1-e Haga 1658—72, najzupełniejsze nowe wydanie przez W. Bilderdijka w Lejdzie 1824) zaliczanych do najgodniejszych uwagi płodów literatury hollenderskiej w głównym okresie jej rozwoju. Pod względem wysoce artystycznej formy stawiane one bywają tuż po utworach najznakomitszego z poetów hollenderskich, Vondela; pod względem prawdy głębokiej w przedstawieniu przyrody i obyczajów życia współczesnego przypominają najwybitniejsze arcydzieła malarsztwa hollenderskiego. Oprócz tego pisywał H. poezeje łaścińskie, które wydano zbiorowo p. t. „Monumenta desultoria” (Lejda 1644). W. G.

Huygens Chrystyan.

557

Huygens (Huyghens, łac. Hugenius) Chrystyan, fizyk i matematyk, wraz z Galileuszem i Newtonem twórca mechaniki nowoczesnej, syn poprzedzającego (* 14 kwietnia 1628 roku w Hadze—† 8 lipca 1695 r. tamże). Nauczył się pierwszych początków matematyki i mechaniki od ojca; w 16-ym roku życia wstał pił do uniwersytetu w Lejdzie, i tam oraz w Brezdie studyował prawo; zapewne jednak nie zaniedbywał matematyki, już bowiem w roku 1651 ukazało się pierwsze jego dzieło: „Theoremata de quadratura hyperboles, elipsis et circuli”, za którem poszły i inne, jak „De circuli magnitudine inventa nova” (1654), a zwłaszcza rozprawa „De ratiociniis in ludo aleae” (1657), w której położył podstawy rachunku prawdopodobieństwa. Obok tego pracował nad udoskonałeniem lunety i zbudował dobry przyrząd, za pomocą którego odkrył w r. 1656 nowy, szósty księżyc Saturna, a wrótce potem rozstrzygnął trudną kwestię osobliwej postaci tej planety, wykazawszy, że Satumu otoczony jest pierścieniem, który stosownie do położenia swego względem ziemi rozmaicie się nam przedstawia. W tymże czasie rozpoczął doświadczenie nad zastosowaniem wahadła do zegarów i już w roku 1657 rezultat pomyślny osiągnął. W r. 1660—1663 odbywał podróże do Francyi i Anglii, w r. 1663 został członkiem Royal-Society, a w r. 1666 członkiem nowo założonej akademii nauk w Paryżu, co mu zapewniło znaczną płacę i mieszkanie w bibliotece królewskiej. W Paryżu przepędził lat 16 i dopiero, gdy rozpoczęły się prześladowania religijne we Francyi, zanim jeszcze edykt naniejski odwołany został, opuścił swe stanowisko w r. 1681 i wrócił do miasta rodzinnego. Tam zajmował się znowu budową wielkich lunet, urządzeniem planetarium, a zwłaszcza badaniami teoretycznemi światła. Jak wielu innych wielkich fizyków owoczesnych, H. pozostał w stanie bezżennym; wszystką swą pracę i cały swój majątek na usługi nauki oddawał, pozostawił też potężne podwaliny w mechanice i optyce, w astronomii i matematyce. Prace H-a w zakresie mechaniki wiążą się głównie z jego wynalazkiem zegarów. Odkąd Galileusz wykazał zasadę równoczesności kołysań wahadła, posługiwano się niem do mierzenia czasu, naprózno jednak stanano się o połączenie wahadła z odpowiednim mechanizmem skazówkowym, któryby bieg czasu zaznaczał. H. dopiero, zamiast urządzenie zegara naginać do wahadła, zwrócił się do dawnych zegarów wagowych i do nich zastosował wahadło, które równoczesnością swych wahań jednostajny im bieg zapewniło. Patent na swe zegary wahadłowe uzyskał H. od stanów generalnych w 1657 i opisał je w rozprawie „Horologium”. Nie obyło się tu wprawdzie bez sporów o pierwszeństwo wynalazku (ob. Zegar), nie zdołały one jednak w niczem obniżyć zasług H-a; następnie pracował też jeszcze nad udoskona-

leniem zegarów, co go powiodło do nader ważnych badań teoretycznych, które ogłosił w większym dziele: „Horologium oscillatorium, sive de motu pendularum ad horologia aptato demonstrations geometricae” (1673). Wykazał tu prawa ruchu wahadła złożonego, wprowadził zasadę momentów bezwładności, podał metodę oznaczenia środka wahań, dowiół, że spadek punktu po cykloidzie jest zupełnie izochroniczny, niezależnie od drogi, jaką punkt ten przebiega, czyli że cykloida jest tautochroną; wykrył też, że rozwinięta cykloidy jest również cykloidą i według tego wahadło kołowe zastąpił cykloidalnem, chociaż zegary takie rozpowszechnienia nie zyskały. W dalszym ciągu zastosował wa-

Fig. 97. Huygens Chrystyan. Kopia ze sztychu Fr. Ottons.

hadło do mierzenia natężenia siły ciężkości, a długość wahadła sekundowego zaproponował jako jednostkę zasadniczą miar długości. Przeprowadził nadto badania nad wyprężeniem nici wahadła pod wpływem siły odśrodkowej, a dokładny rozbiór biegu ciał po liniach krzywych przeprowadził w rozprawie „De motu et vi centrifuga”, ogłoszonej już po jego śmierci w zbiórze „Opuscula posthuma”. W tymże zbiorze mieści się traktat o uderzaniu się ciał sprzyżystych: „De motu corporum ex percussione”; wyłożone tam prawa odegrały następnie ważnąrolę w długim sporze o siły martwe i żywe. W rozprawie „Discours sur la cause de la pesanteur”

558

Huygensa prawidło — Huyot Juliusz.

zgodnie z Newtonem przyjmuje spłaszczenie ziemidobiegunowe, ale oblicza je według pewnych błędnych założeń na 1/578; w tejże rozprawie wykazuje, że wiry Kartetyuszca ciężkości wyjaśnić nie mogą. Niemniej doniosłego značzenia są badania optyczne H-a. Już w roku 1678 czytał w akademii paryskiej rozprawę, w której wykazał, że objawy światła wyjaśnione być mogą jedynie teoryą undulacyjną, ale drukiem rzecz tę, p. t. „Traité de la lumière” ogłosił dopiero w roku 1690 (wyd. nowe Lipsk 1885, oraz w przekładzie niemieckim Lommela w zbiorze Ostwalda „Klassiker der exacten Wissenschaften” 1890). Jest to już zupełnie traktat teoryi undulacyjnej światła, obejmujący nie-tylko teoryę odbicia i załamania światła, ale nadto i teoryę podwójnego, załamania; do objawów rozszczepiania światła jednak H. teoryi swej rozciągnąć nie dojął i pominął je zupełnie milczeniem; ponieważ zaś na tym właśnie punkcie Newton teoryą emanacyjną osiągnął tryumf niewątpliwy, optyka H-a nie zyskała żadnego zgoła uznania u spółczesnych i popadła w zapomnienie, z którego wydobyć jej nawet nie dojął w wieku XVIII Euler, gorący stronnik teoryi undulacyjnej, a na drogę utorowaną przez H-a optyka wroczyła dopiero w przecinkach XIX wieku. W tejże rozprawie podał też H. obliczenie linij ogniskowych zwierciadła wklęstego. Obok badań mechanicznych i optycznych zajmowały go i inne dzięki fiziki; podał pewne udoskonalenie barometru, prowadził doświadczenia nad temperaturą wrzenia, nad rozszerzalnością wody przy krzepnięciu, miał udział w oznaczeniu szybkości głosu, podjętym przez członków akademii paryskiej, i in. W r. 1660 wyualiżał sposób szlifowania soczewek i z pomoćą brata swego Konstantego wyrabiał soczewki znacznych wymiarów, a z nich składa olbrzymie lunety, w których soczewki nie były osadzone w rurze, ale uczepione tylko na końcach długiego pręta; za pomocą takiej właśnie lunety zbadał układ Saturna i podał wyżej już przytoczone jego wyjaśnienie. W dziele „Kosmothearoeros” (1698), obejmującem fantazye astronomiczne o zaludnieniu światów, opisał fotometr, za pomocą którego oznaczył stosunek jasności słońca i Syryusza. Niemniej doniosłe są wreszcie zasługi H-a w matematyce: zbadał cykloidę, podał metody oznaczania długości cykloidy i innych linij krzywych, oraz powierzchni paraboloid i hyperboloid, wprowadził teoryę ewolut czyli linij rozwiniętych, położył podstawy rachunku prawdopodobieństwa. Z przyządów Huygensa przechował się w Lejdzie pierwszy jego zegar wahadłowy, oraz jedna z jej lunet; w Utrechcie znajduje się soczewka, którą odkrył szósty księżyc Saturna. Zbiorowe wydanie dzieł H-a sporządził s'Gravesande (4 tomy, Lejda 1724, oraz 2 tomy, Amsterdam 1728) i towarz. nauk. hollenderskie (Haga 1883—94, 5 tomów). S. K.

### Huygensa prawidło,
zasada tycząca się rozchodzenia fal, ob. Falowy ruch.

### Huyn (wym. Heun) Ludwika, autorka niemiecka,
ur. 1843 r. w Koblencyi, gdzie mieszka stale, z wyjątkiem czasu}sędzonego w licznych podróżach. Pod pseudonimem M. Ludolff ogłosiła wiele nowelli i powieści, odznaczających się polotem poetycznym, który ją stawia w rzędzie najbardziej utalentowanych nowoczesnych pisarzy katolickich w Niemczech. *

### Huyot Jan Mikołaj, architekt francuski
(* w Paryżu 28 grud. 1780—† 2 sierpnia 1840), syn architekta przedsiębiorcy i uczeń szkoły akademickiej, malarza Ludwika Dawida, H. 1807 zdobył wielką nagrodę architektury. Od 1808 do 1812 jako stypendysta nagrody Rzymu, pracował nad planami odbudowania świątyni Fortuny w Preneste, którą wykonał w sześciu planszach. Pracował nad planami restauracyi Starożynego Rzymu, według pomiarów przez siebie dokonanych, które w r. 1820 po ponownym powrocie do Rzymu ogłosił. H. pozostał tylko cztery lata w Paryżu, od 1813 do 1817, następnie wyjechał w towarzystwie M. de Forbin na wschód i do Egiptu. W Konstantynopulu wykonał projekt na pałac ambasady francuskiej i na szpital francuski tamże. W Egipcie odbył studia nad staremi gmachami tego kraju, topografią dawnych Teb, ruin Ipsambulu (Nubia). Wykonał rysunki znaczujejszych budowli Azyi Mniejszej i Archipelagu. W Atenach nietyльko zajął się studyami nad budowlami, ale odtworzył starożytne miasto topograficznie. Na podstawie studyów swych, popartych znakomity kollekcyja kartonów, został mianowany w r. 1822 profesorem historyi architektury w szkole sztuk pięknych, a następnie członkiem akademii sztuk pięknych. H. przyczynił się w znakomitej części do ozdobienia pięknego łuku tryumfalnego de l'Etoile w Paryżu, oznaczył się projektami kościoła św. Karola, powiększenia i restauracyi pałacu sprawiedliwości i wielu innemi. Ap. N.

### Huyot Stefan Fryderyk, sztycharz francuski
(* 1808 roku w Paryżu — † 1886 w Clamart). Uczeń Arouina, został sztycharzem banku francuskiego i w tym charakterze wykonął wspaniały bilet bankowy na 10000 fr., który jednakże, jako republikański, nie był puszczony w ruch z powodu nastania „drugiego cesarstwa”. W r. 1855 H. założył pracownię rytorniczą, w której wykonane zostały wszystkie niepalilustracye do wydawnictw firmy Firmin Dydota, w okresie od 1855 do 1878. s. s.

### Huyot Juliusz Jan Marya Józef, współczesny sztycharz francuski
(* 11 stycznia 1841 roku w Tuluzie), syn i uczeń poprzedzającego. W roku 1878 objął po ojcu zarząd zakładu rytowniczego w Paryżu. H. uprawia specylnie drzeworytnictwo; jest mianowiec przedstawicielem, a zarazem i głównym rzecznikiem, nowej

Huysmans Cornelis — Huysum Justus.

559

szkoły drzeworytniczej, współzawodniczącej w zakresie rytownictwa z akwafortą. Począwszy od r. 1868, H. niemal co rok wystawia w Salonie liczne swoje prace drzeworytnicze, wykonane zarówno podług dawnych jak i nowszych mistrzów, a od r. 1880 jest najpopularniejszym ze wszystkich ilustratorów, biorących udział w ozdobnych wydawnictwach książkowych. Ważniejsze z nich są następujące: „Walter Scott illustré” (Paryż 1880 — 91, 20 tomów); „Cooper illustré” (tamże 1884 — 86, 4 tomy); „Roméo et Juliette de Shakespeare” (tamże 1886, in 4-0), podług rysunków Andriollego; „Manon Lescaut” (tamże 1885) i „Paul et Virginie” (tamże 1888), podług rysunków Maurycego Leloir; „Les Oiseaux” (t-że 1888), podług Giacomeillego; „L’Immortel” Daudeta (1888), podług rysunków Emila Bayarda; „Candide” Voltaire’a (1893), podług rysunku Adryana Moreau; „Les Trois Mousquetaires” Dumasa (1894), podług rysunku Leloira; i wreszcie „Le livre d’or du centenaire de l’Ecole polytechnique” (1894). S. s.

Huysmans Cornelis, znaný takého pod zwą Huysmans z Malines, malarz szkoły flamandzkiej (* r. 1648 w Antwerpii—† 1727 r. w Malines). Syn budowniczego, Henryka H-a, po wczesnej śmierci ojca wychowywał się pod opieką Kacpra de Witte w Antwerpii, a następnie Jakóba d’Arthois w Brukselli, poczem przeniósł się do Malines, gdzie 1688 r. został mistrzem wyzwolonym. W r. 1702 opuścił to miasto i udał się do Antwerpii, a uzyskawszy i tam patent na mistrza wyzwolonego gildyi 1706 r., pracował w swem mieście rodzinnem aż do r. 1716, w którym osiadł na stałe w Malines, gdzie długiego życia dokonał. H. jest jednym z największych pejzażystów szkoły flamandzkiej; obdarzony wysokiem poczuciu piękna natury, H. malował szeroko, paletę posiadął bogatą w żywe kolory, któremi barwił swe drzewa i niebo. Obrazy jego odznaczają się przytem przyjemnym, pełnym harmonii układem i wybornemi figurkami ludzi i zwierząt; widzieć je można w zbiorach miast stołecznych Francyi, Anglii i Irlandy, Niemiec, Danii, Belgii i Rosyi, oprócz tego w Rouen, Dreźnie, Monachium i wielu miastach niemieckich, a w Ameryce w Nowym Yorku.— H. pozostawił syna, Piotra Baltazara (* 1684 w Malines—† 1706 r. w Antwerpii), który także uprawiał malarstwo. Był uczniem F. van Bloemana. S. s.

Huysmans Jan Chrzciciel, malarz flamandzki (* 1654 w Antwerpii — † około 1711), brat poprzedzającego; był w 1676 mistrzem gildyi św. Łukasza w mieście rodzinnem, bawił czas jakiś we Włoszech. Obrazy jego, podobnie jak brata jego, noszą cechy wielkiego poczucia piękna przyrody; często też sprzedawane były jako obrazy Ruisdaela. Bruksella posiada pejzaż jego, wielkich rozmiarów, z r. 1697, o wybornym układzie i bardzo, pięknym kolorycie. S. s.

Huysmans Jakób, malarz flamandzki (* 1654 w Antwerpii—† 1696 w Londynie). Uczeń Gillesa Backereel, poświęcił się malarstwu historycznemu (obraz w kaplicy królowej Katarzyny w Saint-James), a także portretowemu. Z licznych portretów jego pędzla najślynniejszym jest portret Katarzyny, królowej portugalskiej, w pałacu Buckinghamskim. S. s.

Huysmans Jorris Karol (* w Paryżu 8 lutego 1848), współczesny romansopisarz francuski. Pochodzi z osiadłej we Francyi rodziny hollenderskiej. Studyował prawo i otrzymał naprzód urząd w ministeryum spraw wewnętrznych. Wkrótce po r. 1870 począł pracować na polu literatury, której niebawem całkowicie się poświęcił. Jako wydawca czasopisma „La medie humaine” należał do teoretycznych bojowników naturalizmu, który następnie znalazł praktyczne zastosowanie w licznych jego romansach. Już dwa pierwsze: „Le drageoir aux épices” (Paryż 1874) i „Marthe” (tamże 1876) okazywały wybitny talent i skłonność do bezwzględnego fotografowania najpospolitszych zjaźwisk życia codziennego, oraz upodobanie do wszelkich jego stron wstrętnych i odrażających. Początek europejskiego rozgłosu osiągnął H. przez następny swój romans p. t. „Les Soeurs Vatard” (Paryż 1879), w którym z właściwą powieściopisarzom naturalistycznym ścisłością przedstawił życie robotnic paryskich, rozwijające się na na najtrywialniejszych brudów fizycznych i moralnych. Brutalny naturalizm tego utworu prześcignięły jeszcze został w następnych romansach H-a: „En menage” (Paryż 1881); „Crouquis parisiens” (t-że 1881); „A vau l’eau” (1882); „A rebours” (1884); „En rade” (1887); „Un dillemme” (1888). W ostatnich trzech wymienionych romansach obok naturalizmu występuje szczególnego rodzaju mistyczym skojarzony z buddyską dążnością do nirwany, a także z upodobaniem do magii i czarnoksiestwa. Zwrot w tym kierunku zaznaczył się szczególnie w romansie „La-bas” (1890). Wkrótce potem w rozwinieciu swych dżeń mistyczno-idealnych zwrócił się H. ku katolicyzmowi i w romansie p. t. „En route” (1896; najnowsze, 23-e, wyd. 1902) przedstawił przeobrażenia duchowe, które go do prawowiernej religijności zawiodły. Następnie osiadł jako laik w klasztorze benedyktynów i zajął się wyłącznie studyami nad sztuką i teologią katolicką. Wynikiem tych studyów są najnowsze prace H-a: „La cathédrale” (1898); „Sainte Lydwine de Schiedam” (1901); „De Tont” (1902). W. G.

Huyssum albo Huijsum Justus van, malarz hollenderski (* 1659 w Amsterdamie — † 1716 tamże). Uczeń Berchema, uprawiał głównie malarstwo pejzażowe, naśladując swego mistrza; malował także obrazki rodzajowe i portrety. Prace jego znajdują się w Antwerpii, Hadze, Brunswiku i Szwerynie. S. s.

Knoykl. Poważ. Ilustr. Zez. 288. T. XXX.

71

Huzary.

561

kulbace mają zawieszoną siekierkę (w kształcie ciupagi góralskiej) i wysoko uwiązane strzemiono, co pozwala im wznosić się na koniu w czasie walki do większego rozmachu dla sciencej głowy nieprzyjacielowi, do czego są bardzo zręczni. Zwykły ich sposób walczenia jest następujący: otaczają szwadron nieprzyjacielski, starają się go nastraszyć okrzykami i przez różne ewolucye. Jeżdżą doskonale na swych małych koniach, mają krótkie strzemiona i ostrogi przy boku koni, które zmuszają biedz szybziej niż ciężka kawalerya. Podnoszą się na siodłach i są nie-

bergii broń H-ów egzystowała od 1735 do 1798. W Anglii jest obecnie 13 pułków H-ów, w Szwecyi 4. W Rossyi w r. 1740 powstało 5 pułków: Słobodzki, Serbski, Węgierski, Gruziński i Źóły; w r. 1840 było pułków 16, obecnie zaś są tylko dwa, gwardyi. — Słynni husarze, czoło jazdy polskiej, oprócz nazwy nie wspólnego z huzarami węgierskiemi nie mieli: przeciwnie, stanowią przeciwstawienie tamtych. Jeżeli usarze w pełnych zbrojach, na rośych koniach, z ko pią w ręku stanowią typ doskonały ciężkiej jazdy, w zwartych szeregach łamiącej zastępy nieprzyjaciół, H., jak Lisowczycy lub Kozacy, przedstawiają typ jazdy lekkiej, wybornej do wojny podjazdowej i do służby straży przedniej, w czem zasłużonej sławy nabyli. Pierwszym zawiązkiem H-ów polskich, formowanych i ubranych na sposób zachodnio-europejski, nie biorąc pod rachubę dawnej piechoty węgierskiej oraz chorągwi węgierskich buławy wielkiej i polnej koronnych, było 20-u H-ów, jako kadry pułku, który miał formować w r. 1794 major Krasicki. Wypadki wojenne przeszkodziły dalszej organizacyi. Pełnili oni służbę ordynansową przy naczelniku Kościuszce. Nosili czarne dołmany i takież spodnie z zielonemi sznurkami, orazzielone mentyki z czarnym barankiem i sznurkami; guziki z białego metalu. Mundur taki przechowuje się w gabinecie archeologicznym przy uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. W r. 1807 formował się pułk H-ów pułkownika Kalinowskiego; lecz formacya ta również do skutku nie przyszła i 300 H-ów z 7-ma oficerami do pułku ułanów nadwiślańskich tegoż roku wcielono. W r. 1809 po zajęciu Galicyi przez wojska Księstwa Warszawskiego utworzono dwa pułki H-ów, które otrzymały następnie Něże 10 i 13 jazdy Księstwa Warszawskiego. Pierwszy z tych pułków formował gen. Dąbrowski kosztem departamentów Wielkopolski; pułk ten zostawał pod dowództwem Jana Nepomucena Umińskiego, później wybitnego generała, który w r. 1810 wydał dzieło: „Krótki zbiór uwag dla oficyerów pułku X jazdy Hussarów, tyczący się służby polowej, mianowicie placówek, wedet i patrolów”. Pułk 13-y galicycki formował się kosztem okręgów: lubelskiego, zamojskiego, białskiego i stanisławowskiego pod dowództwem pułkownika Tólińskiego; w r. 1813 pułkownikiem był Sokolnicki. Stopnie, liczba głów i żołd taki, jaki był przyjęty w istniejących już pułkach strzelców konnych. Skład pułku: w sztabie: pułkownik, major, 2 szefów szwadronu, kapitan płatnik, 2 adjutantów majorów, urzędnik zdrowia I klasy, dwóch II klasy i dwóch klasy III, kapitan, sztandarowy, 2 adjutantów podoficerów, tębacz pułkowy, konował, majstrowie rzemieślicy: puszkarz, siodlarz, krawiec, rajtużnik, szewe w kompanii; kapitanów I klasy trzech, II klasy pięciu; poruczników I klasy czterech, II czterech, podporuczników 16; wachmistrzów

Fig. 99. Huzar, według ryciny niemieckiej. (Z rysunku Stan. Gembarzewskiego).

bezpieczni zwłaszcza dla uciekających" (opis z r. 1724). W r. 1791 były we Francyi następujące pułki: 1) Bercheny, 2) Chamboran, 3) Esterhazy, 4) Saxe, 5) Colonel-général, 6) Lauzun. W r. 1814 było pułków 14. W Austriyi w r. 1762 było już 15 pułków H-ów, obecnie jest ich 16. W r. 1688 generał - adjutant Lidl von Borbula organizuje w Bawaryi pułk H-ów pod nazwą: Baron Lidlische Gränitz-Ungarn zu Pferd; w r. 1822 zwinięto tę broń w Bawaryi. Na r. 1721 przypada pierwsza formacya H-ów w armii pruskiej; w r. 1773 było już 10 pułków, obecnie jest ich 17, z których jeden gwardy. W Saksonii wprowadzono tę broń w r. 1791, obecnie jest ich dwa pułki. W Wirtem-

562

Hven — Hwiezdosław.

8, sierżantów 32, furyerów 8, kapralów 64: ko-
wali 8, trębaczów 16, jeźdźców 632. Ogół
dwóch pułków H-ów 1 646 głów, koszt roczny
1 006 610 złp. Pierwotnie pułki te ubrane były
ze zdobytych efektów na H-ach węgierskich.
Dołman i mentyk granatowe, spodnie niebieskie.
Pułk 10-y nosił szamerowania, guziki i ozdoby
żółte, oficerowie złote, czako czarne; pułk zaś
13-y ozdoby białe, oficerowie srebrne, czako nie-
bieskie. Szabeltasy ze skóry czarnej lakiero-
wanej, z metalowym orłem białym. Pułki te
miały opinię bitnych, lecz nie dość karnych.
W roku 1813 pułk 10-y złączono z 13-ym.
Wskutek kapitulacyi Drezna pułk H-ów puł-
kownika Sokołnickiego miał oddać brón i konie,
oprócz oficerskich, i udać się do wielkiej armii,
lecz umowa była zgwałcona, a pułk wzięty do
niewoli, co stanowiło kres jego istnienia. W r.
1824 sformowano w Warszawie pułk H-ów Gro-
dźieńskich gwardyi cesarzewicza Konstantego;
pułk ten rekrutowany był wyłącznie z żołnierzy
polskiego pochodzenia z dywizyi ułanów litew-
skich. Stanowił on brygadę generała Kurnatow-
skiego wraz z pułkiem strzelców konnych gwar-
dyi królewsko-polskiej.
Br. G.

Hven, wyspa szwedzka w cieśninie Zund,
o 8 km. na północo - zachód od Landskrony, ma
przeszło 7 km. ☐ obszaru, grunt piaszczysty
i nieurodzajny; wyspa ta została odstąpiona
Szwecyi przez Danię pokojem w Roeskilde w r.
1658; poprzednio w r. 1576 otrzymał ją w da-
rze astronom Tycho Brahe, który zbudował tu
zamek Uranienborg z obserwatoryum astrono-
micznem Stjerneborg, gdzie przez lat 20 zajmo-
wał się obserwacyami. Resztki tego obserwa-
toryum zostały zburzone przez Rossyan w 1716
roku.
W. N.

Hwar, ob. Lessina.

Hwasser Izrael (*d. 17 czerwca r. 1790—
† d. 11 maja r. 1860), lekarz, profesor uniwer-
sytetu upsalskiego. W r. 1804 zapisał się na
wydział lekarski w Upsali, w roku 1812 został
licencyatem, w następnym zaś doktorem medy-
cyny, poczem bezpośrednio wstał do służby
wojskowo - lekarskiej szwedzkiej i z wojskiem
przebywał do całej roku 1814, w Niemczach
naprzód, później w Norwegii. W r. 1817 został
profesorem w Abo, skąd w r. 1827 przeniósł
się na takież stanowisko do Helsingforsu, nieba-
wem jednak opuścił Finlandyę, a powróciwszy
do Szwecyi, otrzymał w r. 1830 katedrę zwy-
czajną lecznictwa teoretycznego i praktycznego
w Upsali; zajmował ją do r. 1855, w którym
jako emeryt ustał. W r. 1854 został jednym
z 18-u członków Akademii szwedzkiej.—H. wy-
wierał w swoim czasie wpływ niemały i dodatni
do kierunek nauki lekarskiej w Finlandy i Szwe-
cyi; jako profesor odznaczał się wymową pory-
wającą słuchaczów, pełną treści i znajomości
przedmiotu, ożywioną miłością gorącą ku nauce.
Będąc zwolennikiem niemieckiej filozofii przy-

rodniczej (Naturphilosophie), którą się przejął za
młodu, bawiąc w Niemczech i ulegając głównie
wplywom J. Chr. Reila (ob.), pozostał na za-
wsze idealistą, nieraz zbyt skłonnym do uogól-
nień filozoficznych, niezawsze zgodnych z wy-
nikami badań trzeźwych i nieuprzedzonych, a na
doświadczenie umiejętności opartych. Pomimo to
jednak jako lekarz - wykonawca zwykle umiał
zachowywać sobie jasność poglądów, niezaw-
sze zgodną z poglądami teoretycznemi, któ-
re wygłaszał. Należał też do szczuptej gar-
stki badaczów zajmujących się z zamiłowa-
niem dziejami lecznictwa. Za zasługę policzyć
mu trzeba podniesienie wydziału lekarskiego
w Upsali do świetności, jakiej nigdy przedtem
nie posiadał. Dla uczczenia pamięci i zasług
H-a król Karol XV ustanowił stypendyum imie-
nia jego, wynoszące 1000 koron rocznie, a prze-
znaczone naHASPRODE naukowe lekarzów szwedz-
kich. H. był pisarzem płodnym, ale pisywał
tyłko w języku szwedzkim, z wyjątkiem pracy
jednej „De typho contagioso” (Upsala 1816),
wieć opuszczamy tu napisy dziś jego lekar-
skich, w swoim czasie cenionych; oprócz nich
wydał też jeszcze, równie po szwedzku, szereg
rozpraw treści estetycznej lub politycznej; mię-
dzy innemi pisał o poecie Tegnérze (ob.),
o Walterskocie, o Szekspirze, o soju-
szu Szwecyi z Rossyą, o połączeniu Norwegii
ze Szwecyą i t. p. P. Hedenius wydał dzie-
H-a p. n. „Valda Skrifter af I. H.” (Sztok-
holm 1868—70, 4 tomy). — Por. życiorys H-a,
pióra O. Hjelta w „Biograph. Lexicon der
hervorragenden Aerzte” (T. III str. 332), gdzie
są też wyszczególnione napisy prac jego. Dr J. P.

Hwiezdosław, pseudonim najznakomitszego z żyjących obecnie poetów słowackich. Pawła Országha (* 2 lutego 1849 r. w Wyższym Kubinie na Orawie). Po ukończeniu gimnazyum w Keżmarku i studyów prawniczych w kollegium w Preszowie (mad. Eperies), wstał do urzędu, a następnie zajął się adwokaturą w Niemiestowie, ostatało w Niżnim Kubinie. Skłonność do poezyi objawił H. dość właśnie. Już w klasie trzeciej, pod wpływem rozczytywania się w Petőfim, pisał wiersze, lecz w języku madiarskim. Szkoła narzucała mu obcy język i wpała w niego obce ideały. Dopiero wpływ matki podczas wakacyj letnich i silne wrażenie, jakie na niego wywarły poezye Śladkowicza, spowodowały, iż stał się wyznawcą ideałów narodowych i począł pisać w języku słowackim. Jako poeta na arenę publiczną wystąpił po raz pierwszy w 1868 ze zbiorkiem: „Básnickie prvisenki Józefa Zbranskiego”. W roku 1871 wydał z Banszellem almanach „Napred”. W tymże czasie drukował sporo poezyj swoich w czasopismach słowackich. Rok 1881 stanowi dla niego nową epokę: od tego roku bowiem twórczość H-a płynie równem korytem. H. jest przedewszystkiem lirykiem refleksyjnym. Obdarzony

Hybla — Hydar-Ali.

565

moralne, pedagogiczne, technologiczne), oraz dwutomową Najnowszą Kronikę czeską Pabsta. Ogółem przełożył lub przerobił 28 dzień, a wiele także i oryginalnie napisał, między innemi zaś pierwszą historyę teatru czeskiego. Zrozumiały, w ścisłem znaczeniu słowa ludowy, styl H-a zjednał mu bardzo rozległe koło czytelników, a język jego był tak czysto-narodowym, że nawet literaci dalowi mu swoje utwory do poprawiania. Zasypywany też był i przez drukarzy korrektami, i znalazł z czasem na tem polu stałe zajęcie. Nie zaniedbywał jednak pracy literackiej i zasilał utworami swojemi wszystkie czasopisma ówczesne, a nareszcie założył własne p. t. „Rozmanitosti”, które luźnemi zeszytami wydawał od r. 1816 do 1822. W tymyże czasie wydał dwa kalendarze p. t. „Nový tolerančni posel”, a od 1821—22 redagował pismo naukowe „Hyllos”. R. 1828 objął redakcyę czasopisma obrazkowego „Jindy a nyni” założonego przez Pospišiła, które r. 1832 zdał w ręce Tyła. H. cieszył się wielką popularnością w Pradze, nie tylko jako publicysta, ale także jako wesoły i wszędzie pożąduy towarzysz; bardzo też był lubiony w kółku patryotów ówczesnych i odznaczał się największą gorliwością pomiędzy tymi, którzy dla oświecenia ludu i zaszczypienia w jego sercu miłości kraju, nawiedzali gospody, gdzie się zbierali prostaczkowie, i w poufanych z nimi gadankach prowadzili propagандę patryotyczną. Miata też wielki wpływ na studentów i używał ich do szerzenia świata śród pospólstwa, rok wyjeźdżających na waćakę zaopatrując w kształki, odpowiednie dla ludu i ucząc ich, jak powinni z nim postępować, a pracę na tem polu przedstawiał im jako święty obowiązek patryotyczny. Za to wszystko słusznie ru się należy wzięczena pamięć potomnych. Życiorys jego podał A. Rybička w „Osvětěs” tom V, str. 641 i nast. *

Hybla (po grecku Ἠβλα, albo Ἠβλη), nazwa trzech miast starożtynych na wyspie Sycylii. 1. H. Większa (Ἐβλη ἡ μεχάλη, μειξων, H. major), położona nad rzeką Simaithos (dzisiaj Paterno, nad rzeką Giaretta), na południowym stoku Etny, pierwotnie siedziba Sykulów, z słynnym kultem bogini Hyblai, której kapłani ze zjawisk nadzwyczajnych i ze snów przyszłość przepowiadali (Pauz. 5, 23, 5). Mieszkańców miasta tego (Hyblenses) wspomina jeszcze Cyteron (Verr. 3, 43, 102); później opustoszało.— 2. H. Mniejsza (Ἐβλη ἡ ἐλάττων, zwana też Ἠραία), miasto leżące pomiędzy Gelą a Syrakuzami (prawdopodobnie dzisiejsze Chiaramonte).— 3. H. Megara (Ἐβλη τὰ Μέγαρα, albo ἡ μικρά = mała), na wschodniem wybrzeży wyspy, na północ od Syrakuz położona. Doryscy koliści, którzy z greckiej Megary w r. 729 przed Chr. tutaj przybyli, zastali już miasteczko H-ę, noszące naonczas przydomek Γελεάτις, Γερεάτις, Γαλεώτις, i przezwali je Megarą według swego miasta oj-

czystego. Mieszkańcy zwali się Μεγαρεις Ἐβλατο. Od czasów Gelona należała H. do Syrakuz (Herod. 7, 50; Thucid. 6, 4; 94) i była zarazem małą fortecą (Liv. 24, 30; Thucid. 6, 75; 94). W drugiej wojnie punickiej zdobyli i zburzyli ją Rzymianie pod wodzą Marcellusa (Liv. 24, 35); Cyteron (Verr. 5, 25) zna ją jeszcze pod nazwą Megaris. Hardzo sławiony przez poetów (Verg. Ecl. 1, 55; Ovid. Trist. 5, 13, 22; Marcial. 7, 87; 11, 43, 3) miód hyblejski pochodził z tej właśnie miejscowości. S. Drz.

Hybrydy, czyli mieszance, są to osobniki jednego gatunku, zapłodnionego przez inny gatunek. W wysokości wypadków mieszance odznaczają się niepełnością zupełnie lub płodnością przeważnie zmniejszona; w rzadszych tyłko wypadkach płodność nie zmienia się wskutek krzyżowania (np. pewnych gatunków bażantów). K. A. C.

Hybrydyzm bot.)( jest to zapłodnienie jajka kwiatu jednej rośliny przez pyłek drugiej, innego gatunku blisko z pierwszą spokrewnionego. Roślina wyrosła z nasienia w ten sposób postałego nazywa się bastardem, hybryd lub mieszancem. Skrzyżowanie płciowe może się odbyć bądź naturalnie, lub zwierzęta wiatr, bądź sztucznie, ręką ludzką. Ostatni sposób jest często stosowany przez ogrodników i rolników, hodowców nasion. Przykłady skutecznego skrzyżowania z sobą roślin dwóch gatunków, pokrewnych sobie w rodzajach, są nader rzadkie; mieszkańców dwóch gatunków odległych z siebie w pokrewieństwie rodzajowem dotychczas nie otrzymano.— W mieszkańcach przebijają się cechy, obojga rodziców, np. mieszanie Lucerny niebieskiej (Medicago sativa) o kwiatu niebieskich i Dzięcieliny (Medicago falcata) o kwiatach żółtych, ma kwiaty niebiesko-żółte. Słita rozrodcza mieszkańców jest osłabioną, natomiast (zwłaszcza mieszance) blizko spokrewnionych gatunków, odznaczają się one bujniejszym wzrostem, silniejszym ukorzenieniem, lepiej wykształconym kwiatem (z wyjątkiem narządów płciowych), dłuższem życiem.— H. mieszkańców może być dalej prowadzony. W ten sposób otrzymano taką mnogość odmian Kluczyków, Azalij, Kamelij, Georginij, Gwoździków i t. d.— Skłonność do H-u przejawia się w silniejszym stopniu u rodzin: Bodziszkowatych, Rożowatych, Traw, Złożonych, Wierzbowatych, Psiankowatych; u innych, np. Baldachowatych, H. jest rzadkością. U skrytopłciowych wyższych wiadome są dotychczas nieliczne mieszance, niedostatecznie jeszcze zbaldane. Z. Z.

Hydar-Ali (właściwie Haidar-Ali Chan Bahadur), sultan mahometański Mysory (Maisur), syn gubernatora twierdzy Bangalur (* roku 1722 — † 1782 w Czytor). W r. 1749 wstałi jako ochotnik do wojska maisurskiego, w 1752 otrzymał już znaczną kommendę, został potem gubernatorem Dindigalu, wreszcie naczelnym wo-

566

Hydaspes — Hyde de Neuville Jan Wilhelm.

dzem armii maisurskiej. Zreorganizował ją na sposób francuski i pozyskał ją dla siebie w zępełności, tak, że od r. 1759 był już faktycznym władzcą Maisuru; radzy zostawił tylko tytuł i znaczne dochody, trzymał go jednak w zamknięciu, zdala od wszystkich spraw państwowych. Zdobył Kalikut, Bednur, Honawar, Kananur i kilka innych państw pomniejszych; w r. 1766 Maisur liczył już 174 800 klm. kwadr. W tym samym roku umarł i radża Maisuru, i H. był już odtąd zupełniem władzcą tego państwa. Był on zaciętym wrogiem Anglików a przyjacielam Francuzów, którzy walczyli wtedy z Anglikami; przy pomocy Francuzów toczył z nieprzyjaciółmi dwie wojny ze zmiennem szczęściem. D. 29 marca 1769 roku podyktował Anglikom warkini pokoju pod bramami Madrasu. Wojował też kilka razy z Mahrattami. Bywał nieraz w bardo trudnym położeniu, umiał jednak zawsze znaleźć nowe środki i wywinąć się z niebezpieczeństwa. Był odważny, rozumny i przedsiębiorczy, bez fanatyzmu religijnego; nie był okrutny, w środkach jednak nie przebierał. Synem i następcą jego był Tippu-Sahib (ob.).

Hydaspes (po grecku Ἵδασης, po staroindyjsku Vitastà), z pięciu dopływów z lewej strony rzeki Indos w Pendźabie, w Indych przednich, najwięcej ku zachodowi wysunięty, dzisiaj Behât albo Dżalam, Dżylam zwany. Rzeka ta wypływa z krainie Sabisie, z gór Emodyjskich (Plin. „Nat. Hist.” 6, 17, 21) i wpada do dzisiejszego Cynabu (w perskiem — złączona woda), który w sanskrycie zwał się Czandrabhāghā (—część księżyca) i Assikni, z czego grecka nazwa Akesines powstała. Nad brzegami H-u założył Aleksander Wielki miasta Bukefala i Nikaja, której, jako pobojowisku, miano to nadał na pamiątkę swego zwycięstwa nad królem indyjskim, Porosem, a w listopadzie r. 326 przed Chr. popłynął ze swą flotą po H-sie aż do uścia jego do Akasinesu.—(Por. Arr. 5, 4, 2; 8, 4; 19, 4; 6, 1, 1 i t. d.; Strab. 15, 691, 696 i nast.). S. Drz.

Hydatody, czyli szparki wodne. Są to drobne otwory, znajdujące się na liściach nie-których roślin (Tropeolusa, Saxifraga), słuszają zaś do wydzielania wody wraz z rozpuszczeniem w niej solami. U skalnic (Saxifraga) woda wydzielona przez te otwory zawiera znaczną ilość węglanu wapnia, który po wyparowaniu wody osiada na liściach tych roślin w postaci łusek. Wydzielanie to odbywa się tylko w bardzo wilgotnej atmosferze nad ranem, w czasie ciepłych wilgotnych nocy lub po zachodzie słońca, a także jeżeli roślinin zaopatrzoną w szparki wodne wstawimy do klosz. Wynikałoby stąd, że szparki wodne słuszają do wzmożenia wyziewania w warunkach, gty ono z jakichbądź przyczyn zostanie utrudnionem. Przeciw temu przypuszczeniu przemawia jednak fakt, że rośliny wydzielają przez H. nietylko wodę, ale i roz-

puszezone w niej sole mineralne oraz związki organiczne. Zresztą szparki wodne znajdujemy w i u roślin podwodnych, u których o wyziewaniu nie może być mowy.— Budową szparki wodne różnią się w zasadzie od szparek oddechowych. Tworzą się one mianowicie w ten sposób, że dwie sąsiednie komórki szparkowe stykają się swemi wkłęsłemi stronami. Różnią się jednak od szparek zwykłych znaczną wielkością oraz tem, że pozostają stale otwarte, ponieważ komórki szparkowe zamierają bardzo prędko. Mieszczą się H. na końcach ząbków liści stale nad zakończeniami nerwów, od których otrzymują wydzielaną przez siebie wodę. J. Trz.

Hydatogeniczne skały, ob. Metamorfizm.

Hyde Tomasz, orjentalista angielski, ur. 1636, um. 1703. Początków nauki języków wschodnich, głównie hebrajskiego, udzielał mu ojciec jego, Ralf H., pastor parafji Billingsley, w Shropshire. Następnie H. uczył się u arabiisty Wheelock'a w Cambridge; później pracował z Waltonem nad przekładem perskim i syryjskim biblji poliglotycznej. W r. 1658 został lektorem hebrajskiego w kolegium królewskim w Oksfordzie (Queen's college), gdzie otrzymał wkrótce miejsce podbibljotekarza tamtejszej bibljoteki Bodlejańskiej, a w 1665 został tamże bibljotekarzium. H. wykładał też. arabski, był profesorem hebrajskiego, otrzymał prebendę przy katedrze salisburskiej, był archidjakonem glaucerskim, kanonikiem kościoła Chrystusa (Christ Church), oraz tłumaczem i sekretarzem rządowym w wydziale języków wschodnich. Pomiędzy pismami jego godne jest uwagi dzieło „Historia religionis veterum Sarum” (1700), świadczące o znacznym postępie w znajomości dziejów i języków wschodnich na Zachodzie. H. jako bibljotekarz ułożył i wydał 3-ci katalog bibljoteki Bodlejańskiej p. n. „Catalogus impressorum librorum Bibliothecae Bodleianae” (Oksford 1674, in folio). A. A. K.

Hyde Anna, ob. Clarendon Edward Hyde.

Hyde de Neuville Jan Wilhelm, baron, polityk francuski (* w La Charité - sur - Loire 1776-† w Paryżu 1857). Od r. 1793 był jednym z najczynniejszych agentów emigracyi francuskiej, brał udział w powstaniu rojalistów w Berry w 1796, a po 18 brumaire'a starał się nakłonić Bonapartego do przywołania z powrotem Burbonów. Fouché wpłatał go bezzasadnie w sprawę „machiny piekielnej” (1800-1801); H. udał się do Szwajcaryi, potem do Stanów Zjednoczonych, gdzie zaprzyjaźnił się z generałem Moreau. Po Restauracy (1814) wrócił do kraju; Ludwik XVIII powierzał mu ważne misy dypomatyczne w Anglii i Włoszech (1814-15); po powrocie H. zasiadł w Izbie poselskiej (1815) i w tej t. zw. „Chambre introuvable”

568

Hydra lernejska — Hydrangea.

mionach, dłuższych od ciała, gdy są wyciągnięte.
K. A. C.

Hydra (po grecku Ἠδρα = wąż wodny) lernejska, według opowieści mitycznych, spłodzona z Tyfona i Echidny, przez boginię Herę, nieprzejednaną nieprzyjaciółkę Heraklesa, w lernejskich moczarach odchowana, którą Herakles wespół z Jolaosem, z pomocą Ateny, mieczem zabił. Eył to obrzymi potwór z działaniem łbami, z pomiędzy których środky był nieśmiertelnym (Apollod. 2, 5, 2); według innych podań miał on mieć 50, a nawet 100 łbów; na starożytnych płaskorzeźbach waha się ilość ich od 3 do 12. Potworna gadzina owa ukrywała się zwykle w okolicy Lerny, na wybrzeżu argolskiem, na pagórku, w cienu jaworu, w pobliżu źródła Amymony, skąd całą okolicę pustoszyła i liczne stada bydła niszczyła. Herakles, któremu Eurysthenes potecił był zabić H-ę, wypłoszył ją z kryjówki gorejacemi strzałami i zdostał ją dopiero z natężeniem wszystkich sił pokonać. Ponieważ jednak potworowi na miejsce jednego odciętego łba zaraz dwa nowe odrastały, zawołał na pomoc towarzysza swego, Jolaosa, który sąsiedni las zapalił i płonącemi głowniami karki, krwią płużące, wypalali, tak, że nic już odrastać nie mogło; wreszcie ogłiBERT HERAKLES MIECZEM I ŁEB NIEŚMIERTELNY I PRZYWALIŁ GO CIĘŻKIM GŁAZEM PRZY DRODZE, WIODĄcej Z LERNY DO ELAIUS. W JADOWITEJ POSOCE ALBO ŻÓŁCI ZABITEGO PWTORA, KTÓREGO-TE CHNIECNIENIE NAWET KAZDEGO PRZECHODNIE ZABIJĄ-ŁO, UMACZAŁ TWYCIEŚKI BOHATER STRZAŁY SWE, KTÓRE ODTĄD NIECHYBNIE KAZDEGO, KOGO TYLKO DRASNĘTY, O ŚMIERĆ PRZYPRAWIAŁY (PAUZ. 2, 37, 4; Hygin. Fab. 30; Diod. 4, 11; 38). HERAKLES SAM ODNIOSŁ W ZACIĘTnej WALCE OD UKĄSZEŃ H-Y KILKA RAN: WYLCZYŁ SIĘ Z NICH ZA RADĄ BOŻKA DIFICYJEGO PO UŻYCIU JAKIEGOŚ ZIELA CUDOWNEGO W FEKUNIYI, GDZIE NA PAMIĄTKĘ SWEGO WYLECZENIA MIASTO AKE ZAŁOŻYŁ; JAD H-Y WRESZCIE, POMIESZANY RAZEM Z KRWIą NERSSOA, I JEMU, JAK WIADOMO, ŚMIERĆ ZGOTAWAŁ. W EUHETERYSTYCZNY (ob.) SÓBOS PRÓMACZONO W WIEKACH STAROŻYTNYCH MIYCZĄNĄ OPOWIEŚĆ O H-RZE LERNIEJSKIEJ, JAK NASTĘPUJE: STARODAWNY KRÓL LERNOS MIAŁ MAŁĄ WAROWNIĘ, NAWISKIEM H-Ę, KTÓREJ BRONIŁ Z 50 ŁUCZNIKAMI. HERAKLES, OBLEGĄCĄ WAROWNIĘ, MIOTĄ OGNIEM NA JEJ ZAŁOGĘ, LEcz SKORO JEDEN Z OBRÓNCÓW POLEGŁ, STAWAŁO NA JEGO MIEJSCE DWOCH INNYCH. WRESZCIE PRZYBYŁ HERAKLESOWI NA POROM Z LICZNEM WOJSKIEM JOLAOS, A WTEDY WAROWNIĘ ZDobyTO, ZAŁOGĘ ZAŚ W PIEŃ WYCIĘTO. WSZAKŻE PRAWDZIWE ZNACZENIE MITU OWEGO O H-RZE JEST NASTĘPUJĄCE: POTWÓR OŚ WODNY Z LICZNEM ŁBAMI, ZIONĄCY NA CAŁĄ OKOLICĘ ZNISZCZENIEM, OZNAĆZA wilgotne niziny, bagniste moczary z rozlicznemi źródłami (κεφαλαι = ŁBY) W OKOLICY LERNY; ZABÓJĘCY ZAŚ JAD H-Y ZNACZY SYMBOLICZNE SZKODLIWE WYZIEWY, ŚMIERTELUE MIAZMATY, które w BRAKU KULTURY, NA WODACH BAGNISTYCH, NIEMAJĄCYCH ŻADNego ODPIWYU, same z siebie KONIECZNI wy-

twarzać się musiały; Herakles natomiast występuje w tej legendzie mitycznej szczególnie w charakterze bohatera, zwalczającego zgnubne siły przyrody i zdziczałym krainom przynoszącego pierwsze dobrodziejstwa kultury.
S. Drz.

Hydrachniidae, rodzina należąca do rzędu roztoczy (Acarina), gromady pajaków (Arachnoididea). Są to wodne kleszece, okrągłej formy, o ciele nieczłonkowanem, różnorodnie zabarwione. Sześciocnożne larwy przekształcają się w ośmio-nóżne nimfy. Dorosłe żyją przeważnie swobodnie w słodkich wodach, młode często prowadzą życie pasorzytnicze na owadach, mięczakach i innych. Najpospolitszy w naszych wodach słodkich rodzaj *Hydrachna* (Wodopójka).
K. A. C.

Hydraemia (z grec. ὁ ὀδωρ = woda i τὸ αὐμα = krew), wodniósć, zwodnienie krwi, wodnica; nazwa ta bywa dawana chorobliwemu stanowi krwi, w którym ilość zawartego w niej białka jest znacznie zmniejszona (poniżej 6‰). Krew przes to staje się rzadką, wodnąstą. Temu stanowi jej towarzyszyć zwykła puchlina wodna (ob.), co się tem objaśnia, że woda z krwi takiej łatwiej przesiąka z naczyń w tkanki sąsiednie. H. nie jest chorobą samoistną, lecz{następswem różnych zmian chorobliwych w usta-ju; ustępuje zatem, o ile się uda usunąć jej przyczynę.
Dr J. P.

Hydraminy są to związkę organiczne, w których znajduje się resztka aminowa i hydroksyl. Z jednej strony, zawierając grupę aminową, hydraminy mają charakter silnie zasadowy, z drugiej, dzięki hydroksylowi, dają reakcye właściwe spyrtysom, np. mogą tworzyć estry. Otrzympują się przez działanie haloidhydrynów na ammoniak resp. amiyuy. Do takich związków należy: cholina ($C_5H_{15}NO_2$), jeden najważniejszych składników cząsteczki lecytyny, izomuskaryna i wiele innych.
L. Szp.

Hydrangea L., Hortensia, rodzaj z rodziny Łomikamieniowych (Saxifrageae), według niektórych z osobnej pod - rodziny Hortensyowatych (Hydrangeae). Obejmuje około 30-u gatunków właściwych Azyi wschodniej, Himalajom i umiarkowanym strefom Ameryki Północnej i Południo-wej. Są to przeważnie krzewy lub drzewa z liści-mi prostemi, wielkiemi, przeciwległemi i kwiata-mi zebrauemi w krótkie baldachowate wiechy; kwiaty brzeżee są większe, lecz często bezpludne. Kwiat ma kielich 5-ząbkowy, koronę 5-listkową i torebkę 2 - komorową. Najpospolitszy gatunek H. hortensis Sm., Hortensya zwyczajna, czyli Róża japońska. Gatunek ten (odkryty w Chinach w r. 1767 i nazwany przez Commersona Hortensia japonica Lieb., dla uczczenia narzeczonej Commersoni, Hortensyi Barté) został sprowadzony do ogrodu botanicznego w Kew pod Londynem w r. 1790 przez J. Banksa. Stamład rozpowszechnił się po całej Europie. Ponieważ nie wytrzymuje surowszej zimy, nawet w okolicach

Hydraty.

571

czalność, zależną od temperatury. Zdawać-by się
możło na pierwszy rzut oka, że niższy H. w ze-
tknięciu się z wodą, zanim się rozpuści, zmieni się
na wyższy, tak, iż bylibyśmy w stanie określić
rozpuszczalność tylko najwyższego H-u. W więk-
szości wypadków jednak możemy się przekonać,
że zmiana ta nie następuje, o ile uda nam się
wykluczyć a *priori* obecność drobnych ilości
wyższego H-u. W ten sposób możemy dokładnie
określić rozpuszczalność kilku H-ów jednej
soli przy rozmaitych temperaturach i przedsta-
wić tę zależność graficznie pod postacią „krzy-
wych rozpuszczalności”, zakładając tempe-
raturę jako odciętą, a zawartość soli w roztwo-
rze nasyconym jako rzędną, jak to przedstawia
rysunek (fig. 103) dla dwóch hydratów siarczanu
magnezu:

Fig. 103.

Poniżej 48° MgSO₄·6H₂O rozpuszcza się łatwiej
niż MgSO₄·7H₂O; roztwór nasycony pierwsze-
go jest przeto „przesycony” względem drugiego;
takie roztwory przesycone dają się jednak prze-
chowywać przez dowolny przeciąg czasu, o ile nie
pozostają w zetknięciu z solą, względem której są
przesycone, w danym wypadku z solą MgSO₄·7H₂O.
Z rysunku wynika, że w ogólnym wypadku krzy-
we rozpuszczalności przecinają się w pewnym
punkcie, czyli, że przy pewnej temperaturze
dwa H-y są jednakowo rozpuszczalne. Punkt
ten jest wysoce charakterystyczny; powyżej bo-
wiem tej temperatury hydrat wyższy staje się
w obecności wody niestałym: mianowicie tworzy
roztwór przesycony, który w obecności odro-
biły niższego H-u wydziela kryształy tego ostat-
niego. Temperatura ta stanowi „temperaturę
przemiany” jednego H-u na drugi:

$$
\mathrm{MgSO_4} \cdot 7 \mathrm{H_2O} \rightleftharpoons \mathrm{MgSO_4} \cdot 6 \mathrm{H_2O} + \mathrm{H_2O}.
$$

Przemiana ta uwidocznia się w tem, że woda,
wydzielająca się przy rozkładzie, rozpuszcza
część soli, wskutek czego H., poprzednioizo-
pułę-
nie suchy, częściowo się topi. W tym wypad-
ku, kiedy powstały H. jest o tyle rozpuszczal-
ny, że woda wydzielona przy reakcyi wystarcza
do rozpuszczenia go, mamy zjawisko topienia
się zupełniego, które podobne jest z pozoru do

zwykłego topienia się ciał prostych, nieulegających
rozkładowi. W ten sposób topi się H. chlorku
wapnia CaCl₂·6H₂O przy 30.2°. Ten wypadek
przemiany wyższego H-u na niższy ściśle nale-
ży odróżniać od wietrzenia H-u, o którym po-
przednio była mowa: kiedy bowiem wietrzenie
zarówno jak parowanie wody odbywa się przy
każdej temperaturze, o ile prężność pary H-u
przewyższa ciśnienie cząstkowe wody w powietrzu,
przemiana odbywa się przy temperaturze stałej,
która wobec znacznych nawet zmian ciśnienia
nieznacznie zaledwie się zmienia; o ile wietrze-
nie podobne jest do parowania substancyi pro-
stej, o tyle przemiana podobna jest do topienia się,
które również odbywa się przy stałej tempera-
turze, mało od ciśnienia zależnej. Różnica ta
zgadza się najzupełniej z wymaganiami reguły
faz Gibbsa (ob. Gibbs): reguła ta opiewa, że
ilość faz +ilość zmiennych niezależnych = ilo-
ści ciał składowych + 2. Wietrzejący H. przed-
stawia trzy fazy: H. niezwietrzały, produkt wie-
trzenia, parę wodną, składającą się z dwóch
składników: soli i wody; ilość więc zmiennych
niezależnych = 1. W układzie, składającym się
z dwóch składników, przyjąć możemy zmienne
następujące: skład chemiczny (analizę) układu,
temperaturę i ciśnienie. W naszym wypadku
skład każdej fazy jest stały; rozporządzać mo-
żemy albo temperaturą, albo ciśnieniem, czyli
każdej dowolnej temperaturze odpowiada dowol-
ne ciśnienie i odwrotnie. Drugi wypadek: prze-
miany H-u, przedstawia również trzy fazy,
lecz innego rodzaju: H. wyższy, H. niższy i roz-
twór nasycony obu H-ów, których rozpuszczal-
ność jest, jak zaznaczyliśmy, w punkcie prze-
miany jednakowa. Skład trzech tych faz jest
również niezmienny: mamy przeto jako zmienne
znów temperaturę i ciśnienie. Ale podczas kie-
dy układ poprzedni, jako zawierający fazę ga-
zową, bardzo był czuły na zmianę ciśnienia,
układ obecny, jako składający się wyłącznie
z faz stałych i płynnych,ondo bardzo reaguje
na zmianę ciśnienia. Układy tego rodzaju na-
zywają się „zgęszczonemi” (van’t Hoff). Mo-
żemy stan równowagi uczynić zupełnie od ciś-
nienia niezależnym, dodając jako warunek obec-
ność pary wody: wówczas mamy 4 fazy, ilość
zmiennych = 0, czyli stan równowagi jest okre-
ślony jednoznacznie. Dodać potrzeba, że warunki
równowagi H-ów w stanie stałym teoretycznie
w sposób zupełnie zadawalniający zostały wy-
jaśnione, a doświadczenie stwierdził w zupełnie-
ści wymagania teoryi; ale kwestya istnienia i prze-
mian H-ów w roztworze wodnym dotąd zupełnie
nie została wyjaśnioną. Przyczyna polega na
temu, że stany równowagi H-ów stałych odpo-
wały „równowadze zupełniej”, stan zaś
równowagi H-ów w roztworze odpowiada „rów-
nowadze nieszupelnej”. Tam nieskończe-
nie mała zmiana ciśnienia lub temperatury spo-
wodowywała całkowity zanik jednej z faz, tu

574

Hydrauliczny hamulec — Hydraulika.

kiedy zaś stosunek $\frac{h}{H}$ = 11, skutek działania przyrządu będzie tak mały, że trzeba uciec się do pomp. Zatem przytoczony wzór decyduje, czy w danym wypadku może być użyty H. b. czy powinien być zastąpiony droższem jakiem przyrządem. — Literatura: F. Kucharzewski „Hydraulika (1873, str. 901); Bélier „Hydraulique”; Décoeur „Ann. de ponts et chaussées” (Decemb. 1891, str. 646).
A. Kusz.

**Hydrauliczny hamulec.** Zasadę i działanie hamulca zrozumieć można z rozpatrzenia załączonego rysunku (fig. 107), który przedstawia górną część wielkiego pieca z huty Dortmunder Union, uzbrojoną w przyरząd do zatrzymywania

drugi cylinder, mniejszy, b, o średnicy 0,2 m., napiłniony wodą (z domieszką gliceryny w tym razie); jest to zajmujący nas hydrauliczny hamulec. W jego tłoku zrobiono dwa małe otwory o średnicy 2,5 mm., które łączą część górną cylindra z dolną. Jeżeli stożek opuszczony, cylinder parowy nie działa, lecz płyn w hamulcu z górnej części cylindra powinien się dostać pod tłok; przy wywołanych ciśnieniach przez małe otwory płyn może przechodzić z określoną prędkością, więc spadanie odbędzie się bez wstrząśnień—spokojnie; podobnież działa hamulec przy podnoszeniu i reguluje raptowne działanie pary na tłok wielki, który nagle już opuszczać się nie będzie, lecz przejdzie swą

Fig. 107. Hydrauliczny hamulec przy aparacie gazowym.

gazów. Gichtę zamykają dwa stożki A i B, a gazy ulatują przez rurę do miejsca ich zżytkowania. Rudę i węgiel zasypuje się w miejsce, gdzie litera B. Stożek A z częścią rury jest ruchomy: gdy się on opuszcza, ruda wpada do pieca. Gdy się ten stożek podnosi i szczelnie przylega do stożka B, wyciekanie gazów naczewnątrz jest wstrzymane. Stożek A opuszcza się pod własnym ciężarem, podnosi się zaś za pomocą łańcuchów i dwuramiennego drąga, na którego drugim końcu działa tłok parowy o średnicy 0,4 met. Para wchodzi w górną część cylindra, a ciśnie na tłok i podnosi stożek A. Żeby przy opadaniu i podnoszeniu tego stożka uniknąć wielkich prędkości i powstających stąd wstrząśnień i uderzeń, postawiono obok

drogę z taką prędkością, na jaką H. h. pozwala. Owa prędkość reguluje się wielkością otworu w tłoku, gdyż opór w H-ym h-cu będzie proporcionalny do kwadratu prędkości płynu w tym otworze. Hamulec wodny u niektórych autorów nosi nazwę katarakty.
A. Kusz.

**Hydraulika,** wyraz pochodzący od greckich ὀδωρ — woda i αόλος — flet, oznaczał u Starozytnych sztukę budowania organów, które przed wynalezieniem miecha potrzebowały spadku wody dla wprowadzenia powietrza w pisząśniki i wywołania dźwięku. Używany następnie do oznaczenia wogóle mechaniki ciał płynnych, przyjęty został w końcu we wszystkich krajach jako nazwa nauki wytworzonej ze zbioru prawidł, które kierują rozwiązywaniem za-

Hydraulika.

575

dań, tyczących się ruchu płynów. H.,
posiłkując się wywodami Hydrodynamiki — me-
chaniki analitycznej płynów, jest mechaniką
stosowaną ciałt piłnych. Rozpatrzymy
tu cztery jej działa: I. wyciekanie płynów przez
otwory; II. ruch nieustanny wody w rurach,
III. ruch nieustanny wody w kanałach; IV. wza-
jemne ciśnienie ciałt stałych i piłnych w ich
ruchu względnym.

I. Wyciekanie płynów przez otwory. W badaniach tego zjawiska postaramy się określić objętość wody wyciekającej przez dany otwór w ciągu jednej sekundy i oznaczymy ją Q, wyrażając w metrach sześć. Jeżeli przekrój wyciekającej żyły będzie F, a prędkość w tym przekroju — v, to

$Q = Fv.$

wodnej, mniejszy od otworu, będzie miał wielkość F,
tj. nastąpi ściśnienie żyły; miarą tego ściśnienia
będzie μ = F: A i F = μ.A. Doświadczenia po-
kazują, że prędkość wody w przekroju F będzie
v = √(2gH), gdzie H jest wysokością po-
wierzchni w zbiorniku ponad środkiem cięż-
kości otworu A, t. j., że woda będzie wyciekała
z prędkością ciała swobodnie spadającego z wy-
sokości H, i wydajność otworu Q = μ.A √(2gH).
Obliczając Q w tym wypadku (otwór w cienkiej
ściance) μ = 0.62. Jeżeli zaś podobny otwór
będzie uzbrojony w przystawkę taką, jak po-
kazano na następujących rysunkach, to wydajność
żyły będzie się zmieniała, gdyż będzie się też
zmieniał i współczynnik μ, którego rozmaite
wartości wskazuje następująca tablica:

<table><thead><tr><th></th><th>A</th><th>F</th><th>v</th><th>Q</th><th>U W A G I.</th></tr></thead><tbody><tr><td>[Image: H, H1, H2, H3, H4, H5, H6]</td><td>b(h<sub>2</sub> - h<sub>1</sub>)</td><td>0,62 A</td><td>√(2gH)</td><td>0,62 A √(2gH)</td><td rowspan="2">ob. niżej uw. 1.</td></tr><tr><td>[Image: H, H1, H2, H3, H4, H5, H6]</td><td>πr<sup>2</sup></td><td>0,62 A</td><td>√(2gH)</td><td>0,62 A √(2gH)</td></tr><tr><td>[Image: H, H1, H2, H3, H4, H5, H6]</td><td>πr<sup>2</sup></td><td>0,97 A</td><td>√(2gH)</td><td>0,97 A √(2gH)</td><td rowspan="2">ob. niżej uw. 2.</td></tr><tr><td>[Image: H, H1, H2, H3, H4, H5, H6]</td><td>πr<sup>2</sup></td><td>0,99 A</td><td>0,95 √(2gH)</td><td>0,94 A √(2gH)</td></tr><tr><td>[Image: H, H1, H2, H3, H4, H5, H6]</td><td>πr<sup>2</sup></td><td>1,00 A</td><td>0,82 √(2gH)</td><td>0,82 A √(2gH)</td><td rowspan="2">ob. niżej uw. 3.</td></tr><tr><td>[Image: H, H1, H2, H3, H4, H5, H6]</td><td>πr<sup>2</sup></td><td>1,00 A</td><td>0,82 √(2gH)</td><td>0,82 A √(2gH)</td></tr><tr><td>[Image: H, H1, H2, H3, H4, H5, H6]</td><td>ba</td><td>0,62 ba</td><td>√(2gH)</td><td>0,62 A √(2gH)</td><td>ob. niżej uw. 4.</td></tr><tr><td>[Image: H, H1, H2, H3, H4, H5, H6]</td><td>ba</td><td>0,62 ba</td><td>√(2gH)</td><td>0,62 A √(2gH)</td><td>ob. niżej uw. 5.</td></tr></tbody></table>

Fig. 108 przedstawia zbiornik
z niezmiennym poziomem wody,
o cienkich ściankach. W bocz-
nej jego ściance zrobiono otwór
o przekroju A. Do tego otworu
w zbiorniku strugi wody będą
biegły w kierunkach oznaczonych
strzałkami i swój bieg równoległy
otrzymają, nie w samym otworze, lecz dopiero na
pewnej od niego odległości, w której przekrój żyły

Fig. 108.

Uwaga 1. Dla otworów prostokątnych prze-
ciętna wielkość μ=0,62, dla otworów okrągłych
waha się od 0.60 do 0.70.— Uwaga 2. Przy-
stawka cylindryczna krótka, z brzegami wewnątrz
zaokrąglonemi, daje μ = 0,97, jeżeli ε = 4r,
δ = 1.5r; waha się od 0.95 do 0.99. — Uwa-
ga 3. Przystawka stożkowa zwiększa wydaj-
ność otworu; μ = 0,94 jeżeli kąt w = 12°; naj-
większe będzie μ=0.95 przy w=13½°.—Uwa-
ga 4. Przystawka cylindryczna również zwięks

Snoykl. Powss. Unstr. Zess. 324. T. XXX.

73

576

Hydraulika.

sza wydajność; jeżeli jej długość 2 do 3 razy przechodzi średnicę otworu wtedy $\mu=0.80$; przy większych długościach przystawki wielkość $\mu$ spada. Jak widać na rysunku, w przystawce cylindrycznej również następuje ściśnienie żyły. Jeżeli w przekroju największego ściśnienia zrobimy mały otwór w ścianie przystawki i wstawimy doń rurkę szklaną, której drugi koniec wstawimy do wody, to w tej rurce woda się podniesie do wysokości $1/3 H$, co dowodzi, że wokoło przekroju największego ściśnienia panuje ciśnienie mniejsze od atmosferycznego, czyli, że w tym przekroju jest dążność do ssania. Zjaświsko to tłowaczy działanie przyrządu Giffard'a, używanego do zasilania kotłów, i wielu innych podobnych, w których żyła wody o wielkiej szybkości wywołuje ssanie. — Uwaga 5. Wypadek tu oznaczony przedstawia wyciekanie przez otwór zanurzony w płynie. Ciśnieniem hydrauliczniczym, które wywołuje prędkość strugi, będzie pionowa odległość między poziomami w zbiorniku i w kanale; zaś $\mu$ będzie zależało od otworu i przystawki, które także będą wpływały na wydajność żyły, jak przy wyciekaniu w atmosfere; dla otworu więc przedstawionego na rysunku $\mu = 0.62$.

## II. Ruch nieustanny wody w rurach rozpatrzy-
my w następujących warunkach: Zbiornik, usta-
wiony na pewnej wysokości mieści wodę; poziom jej utrzymuje się na stałej wysokości. Ze zbiornika wychodzą trzy rury proste, o jednakowej średnicy, ale o rozmaitej długości, położone na poziomej płaszczyźnie, tak, że pionowa odległość środka każdej rury od poziomu w zbiorniku będzie jednakowa; nazwiemy ją $H$. Jeżeli z otwartego końca każdej rury zmierzymy ilość wyciekłej wody na sekundę, to zauważymy, że wydajność będzie większa dla rur krótkich, a mniejsza dla długich. Ponieważ przekrój $F$ dla każdej rury jest jednakowy, a wydajność $Q=Fv$ rozmaita, to przyjdziemy do przekonania że średnia prędkość w każdej rurze będzie będzie i zależną od długości. Fakt ten objaśniany lepkością cieczy i tarciem jej o ściauki rury, gdyż obie te przyczyny opóźniają bieg cieczy, stanowią pewien opór, i tem większy, im rura dłuższa. Jeżeli nazwiemy v prędkość wyciekania wody z końca jednej rury, to $\frac{v^2}{2g} = h$ będzie ciśnieniem wody, które może spowodować prędkość v, jeżeli niema żadnych przeszkód, i $H-h$ będzie stratą ciśnienia. Wogóle dla rury

$$H = \frac{v^2}{2g} (1 + \eta + \lambda \frac{l}{d}).$$

Rozpatrując każdy wyraz tego równania otrzymamy: $\frac{v^2}{2g} = h$ — jest to część ogólnego ciśnienia, które wywołuje prędkość v; $\eta \frac{v^2}{2g}$ — stra-

ta ciśnienia przy wejściu wody ze zbiornika do rury $\eta=0.05$; $\lambda \frac{lv^2}{d2g}$ — strata ciśnienia wskutek tarcia wody o ścianki rury; $l$ — długość rury, $d$—stała jej średnica. Dla określenia wielkości $\lambda$ w rozmaitych wypadkach robione były rozległe doświadczenie przez Weisbacha, Eitelweina Prony, Dupuit, Darcy i wielu innych. Przytaczamy tu dane Henryka Darcy, byłego dyrektora wodociągów paryskich, który wykonał szereg 198 doświadczeń i ułożył je w tablice i wzory, służące dziś za podstawę w praktyce. Według Darcy

$$\lambda = 0.01989 + \frac{0.0005078}{d}$$

skąd wypada, że $\lambda$ zależy od średnicy rury.

Dla skrócenia oznaczamy:

$$h_1 = \lambda \frac{l}{d} \frac{v^2}{2g}; \quad F = \frac{Pd^2}{4}; \quad v = \frac{Q}{F} = \frac{Q \cdot 4}{Pd^2}$$

to otrzymamy zrównania Darcy:

$$\frac{h_1}{l} = \frac{16 \lambda Q^2}{P^2 2 g d^5} \quad i \quad \frac{h_1}{l} = I.$$

To ostatnie jest zrównaniem linij poziomów pa-
riometrycznych, a I oznacza stratę ciśnienia
przez tarcie na jeden metr bieżący rury. Ozna-
cającą $\frac{16 \lambda}{P^2 2g} = \alpha$, otrzymamy:

$$Q = \sqrt[5]{\frac{Id}{d^5}}, \quad d = \sqrt[5]{\frac{Q^2 \alpha}{I}}.$$

Oprócz straty ciśnienia, zależnej od długości wodociągu, powstają także straty skutkiem wygięcia rury, skutkiem przejścia wody z rury większej do mniejszej, nadto straty w kranach, szluzach i klapach, i wszystkie one powinny być wzięte na uwagę przy obliczaniu wydajności przewodów wodociągowych, jako też przy obliczaniu rur ssących i tłoczących dla pomp. Dane do ścisłego określenia tych strat znaleźć można w podręcznikach dla inżynierów (nap. Hütte), a dla wodociągów miejskich można się posiłkować wzorem Dupuita $\lambda = 0.03025$; w tej wielkości zawarte są już straty przy zgięciach rur i rozgałęzieniach. Kończąc o ruchu wody w rurach, zauważyć należy, iż rozpatrywana tu prędkość wody v jest średnią dla całej żyły wodnej; w rzeczywistości prędkość w środku rury jest największą, a zmniejsza się ze zbliżeniem do ścianek i będzie tylko jednakową dla strug w każdym wąskim pierścieniu, współśrodkowym z geometrycznym środkiem przekroju rury.

## III. Ruch nieustanny wody w rzekach i kana-
tach odkrytych odbywa się podobnie jak w ru-
rach: zmoczone ścianki kanalu i dno okazują
pewien opór cieczy, skutkiem czego prędkość
oddielnych strug w blizkości ścianek i dna jest
najmniejszą, zwiększa się ku środkowi i po-
wierzchni, na środku zaś kanalu i powierzchni

Hydrazobenzol.

577

jest największą. Ta ostatnia prędkość, którą
nazwiemy $v_1$, może być łatwo mierzona za po-
mocą pływaków puszczonych na powierzchnię
wody, więc zawsze jest wiadomą, ale dla okre-
ślenia wydajności kanału—Q—potrzeba znać pręd-
kość średnią, którą oznaczymy przez v, przy-
czem, jeżeli F jest przekrój kanału, Q=vF.
Dla określenia związku między v i v₁ dokonano
mieliu doświadczeń; między innemi zaznaczyć na-
leży prace Dubuata, Prony, Sonneta, robione
przed 1860 r., prace Witkowskiego, inżyniera
kommunikacyi w Warszawie 1862 roku, wyko-
nane na Wiśle swobodnej i na pokrytej
łodem, i nakoniec prace Darcy i Bazina, robio-
ne na wielką skalę, popierane przez rząd fran-
cuski i ogłoszone drukiem 1865. Te ostatnia
stanowią ważną podstawę tej części H-i; prace te
sprawdziły doświadczenie poprzedników, ukazu-
jąc, w jakich warunkach i granicach dają one
sprawdliwe wyniki; dały wzory nader ściśle,
choć bardziej złożone, i szeregi tablic pomocni-
czych do rozwiązywania zadań z tej dziedziny.
Ilekroć można zadowolnić się przybliżonem okre-
śleniem prędkości średniej V, posikujemy się
wzorem Prony:

$$
\frac{v}{v_1} = \frac{v_1 + 2v_2}{v_1 + 3v_3} \frac{372}{153}
$$

Chcąc korzystać ze ściślejszych danych Bazina,
trzeba wprowadzić następujące oznaczenia: l =
długość kanału, h—spadek kanału na całej dłu-
gości, h/l = I—spadek kanalu na metr bieżący,
s—obwód ścianek kanału zmoczonych wodą,
F—przekrój kanału, F/s = R—jest to tak zw.
promień hydrauliczny; wtedy

$$
\frac{v}{v_1} = \frac{1}{1+1/4} \frac{1}{V_{\alpha+\frac{\beta}{R}}} \quad \text{albo } v=c \sqrt{RI}, \\
c = \sqrt{\frac{1}{\alpha+\frac{\beta}{R}}}
$$

Współczynniki α i β zależą od materyłu,
z jakiego utworzone są ścianki kanału, przeto
mamy dla rozmaitych ścianek:

<table>
  <thead>
    <tr>
      <th></th>
      <th>α =</th>
      <th>β =</th>
    </tr>
  </thead>
  <tbody>
    <tr>
      <td>Drzewo hebl. i cement</td>
      <td>0.00015;</td>
      <td>0.0000045</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Drzewo niehebl. i mur<br/>z kamienia</td>
      <td>0.00019;</td>
      <td>0.000135</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Ziemia i piasek</td>
      <td>0.00028;</td>
      <td>0.00035</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Żwir</td>
      <td>0.00040;</td>
      <td>0.0007.</td>
    </tr>
  </tbody>
</table>

IV. Wzajemne ciśnienie ciał stałych i płyn-
nych w ich ruchu względnym. Przypuśćmy, że
ciało stałe, którego wymiary są małe w porówn-
naniu z powierzchnią wody, płynie z prędkością

v, względną w stosunku do wody, to płyn bę-
dzie okazywał pewien opór P, bardzo zmienny
w rozmaitych warunkach. Oznaczy przez F
największy przekrój zanurzonej części stałego
ciała, dokonany płaszczyzną prostopadłą do kie-
runku prędkości v, przez γ—ciężar metra szc-
ściennego wody = 1 000 kilogramów, to

$$
P = \eta \frac{v^2}{2g} F \gamma \text{ kilogramów.}
$$

Z tego wzoru zauważyć możemy, że opór wody
w danym wypadku bywa proporcionalny do
kwadratu prędkości strug wody na twarde ciało
działającej. Co zaś się tyczy wielkości η, przed-
stawiającej tu współczynnik oporu, to ona zale-
ży najwięcej od kształtu zanurzonej części pły-
nącego przedmiotu i w rozmaitych wypadkach bę-
dzie miała następujące znaczenie:

Graniastosłup kwadratowy pionowo
ścięty na przodzie i tyle . . . η = 1
Takiż graniastosłup zaostrzony ką-
tem 120° tylko z przodu . . . η = 0.93
Takiż graniastosłup zaostrzony ką-
tem 60° tylko z przodu . . . η = 0.48
Takiż grańastosłup zaostrzony ką-
tem 120° z przodu i tyłu . . . η = 0.82
Takiż graniastosłup zaostrzony ką-
tem 60° z przodu i tyłu . . . η = 0.37
Statki parowe rzeczne i łodzie η=od 0.12 do 0.82
Statki parowe morskie . . .η=od 0.05 do 0.11

Z tej tablicy widzimy, że statki w swoim biegu
wywołują opór najmniejszy wśród przytoczonych
przykładów, dlatego, że kontury ich podwodnej czę-
ści są budowane w celu zmniejszenia tego opo-
ru i najlepsze rezultaty otrzymuje się w statkach
morskich przy głębokiem ich osadzeniu w wo-
dzie, co pozwala dawać im kontury ostrzejsze
niż w statkach rzecznych, pływających po wo-
dach płytkich.—Literatura: Kucharzewski F.
„Wykład hydrauliki” (Warszawa 1873); Grashof
F. „Hydraulik” (Lipsk 1875); Vigreux „Traité
théorique et pratique d’hidraulique appliquée”
(1892, 2 t.).
A. Küssz.

Hydrazobenzol (C₆H₅NH. NH. C₆H₅). Należy
do gromady drugorzędowych symetrycznych hy-
drazynów, czyli hydrazozwiażków. Otrzymuje
się za pomocą działania spirytusowego rozczynu
siarku ammonu na azobenzol. Strąca się wodą
w rozczynie alkalicznym i krystalizuje ze spiry-
tusu. H. jest to ciało bezbarwne, krystaliczne.
Pod działaniem kwasu siarczanego lub solnego
przechodzi w sól benzydyny i difenyliny, po-
chodnych difenylu. Izomeryczna ta przemiaua
objaśnia się przez przyłączenie się do grup NH
po jednym atomie wodoru z grup benzolowych
i utworzenie się bezpośredniego połączenia po-
między węglami tych ostatnich:

$$
C_{6}H_{5}NH. NH. C_{6}H_{5} \rightleftharpoons NH_{2}C_{6}H_{4}. C_{6}H_{4}. NH_{2}
$$

Hydriatria — Hydrocephalus.

579

Lau-Brunn „Die griechischen Vasen, ihr Formen-
und Decorationssystem"; O. Jahn „Beschreibung
der Vasensammlung zu München".
R.

Hydriatria (z gr. ὀ ῥω =woda i ἤ λαρσια=
leczenie), Wodolecznictwo. Nazwa używana
niekiedy zamiast poprawniejszej Hydrothera-
pia (ob.).
Dr J. P.

Hydrilla verticillata, Przesiąkra, roślina
z rodziny Żabiściekowatych (Hydrocharitaceae).
Rośnie pokryta wodą, ma liście owalnie lanceto-
wate, ostro - kończysto - ząbkowane, umieszczone
okółkowo na delikatnej, kruchej łodydze. Kwi-
ty maleńkie, jednopłciowe, męskie odrywają się
i pływają na powierzchni wody, jak u Vallisne-
ryi. Łatwo rozmnaża się za pomocą odrywają-
cych się kawałków łodyg. Rośnie w wodzie słod-
kiej; trwała. U nas rzadka, przeważnie w akwa-
ryach.
Z. Z.

Hydroapatyt, minerał, jest to apatyt wie-
trzejący, a zatem zawierający wodę i dwutle-
nek węglowy, mętny i ziemiały.
z. w.

Hydroboracyt, minerał składu przybliżenie
wyrażającego się wzorem (Ca, Mg)H₃O₆, 2H₂O;
wraz z innemi boranami znajduje się w morzu
Marmara.
Z. w.

Hydrocampa, rodzaj motyli drobnych (Micro-
lepidoptera), do rodziny Pyralididae zaliczony.
Gasienice tych motyli przebywają w wodzie, bu-
dując tam sobie domki z kawałków liści roślin
wodnych i zaopatrując je w powietrze, którego
oddychają i tam też podlegają przobrażeńiom.
Najpospolitszym gatunkiem tego rodzaju jest H.
stagnata (topielka). Ładnego tego, drobnego mo-
tyka łatwo jest spotkać w sierpniu i we wrze-
sniu na brzegach jezior i stawów, ponieważ wte-
dy składa się jajeczka w ilości 40 – 100 na
rdeстnicę (Potamogeton) lub nenufary (Nymphea
i Nuphar); łodygami i liśćmi tych roślin żywią
się bowiem następnie wykluwające się z tych
jajeczek gasienice. Dzięki niezwykłemu, jak na
motyła, wodnemu sposobowi życia tego owada,
już oddawna badacze zwrócili na niego uwagę
swoją (Réaumur), lecz dopiero w ostatnich roz-
sach zostają wszystkie szczegóły historyi rozwo-
ju jego wyjaśnione (Müller).
K. K.-c.

Hydrocele (z grec. τὸ ὀδωρ =woda i ἤ κήλη=
opuchlizna, guz, osobliwie moszny), Woduiak,
zszególnie zaś Puchlina pochwy jądra,
nazywana też Przepukliną wodną. H. jest
zebraniem się większej ilości płynu surowiczego
(ob. Surowica) w pochwie jądra (Tunica vagi-
nalis propria testis—ob. Jądro), tworzącem guz
widoczny, dochodzący nieraz do objętości znacz-
nej, nie bolesny i dla zdrowia nieszkodliwy
wprost, uciążliwy wszakże, gdy wyrośnie nad-
miernie; postać miewa zwykle gruszkowatą, ko-
niec węższy zwrócony jest w górę ku pachwi-
nie, przez co H. staje się bardzo podobną do
przepukliny (ob.). Przypadłość ta u dziej
darza się jako wrodzona stosunkowo dość czę-


sto (H. congenita), u mężczyzn zaś dorośłych
powstać może z przyczyn rozmaitych (H. acqui-
sita), najczęściej wszakże bywa następstwem
spraw zapalnych jądra lub tworów otaczających
je. Bez przyczyn dających się bliżej oznaczyć
nierzadko powstaje w krajach międzyzwrotni-
kowych, oraz u mężczyzn, którzy rok 50-y życia
przekroczyli (H. senilis). H. wrodzona ustępuje
względnie często dobrowolnie; wszystkie inne
leczyć należy za pomocą zabiegów chirurgicz-
nych.—Odmiananą przepukliny wodnej jest
wodnik powrózka nasiennego (H. funiculi
spermatici), prawie bez wyjątku wrodzony, i ta-
kiemu jak ona sposobowi leczenia podlegający.
H. występuje także czasami w półąceniu z prze-
pukliną właściwą (ob.); o innych jej odmi-
nach i rodzajach powziąć można wiadomość do-
kładniejszą w źródłach niżże podanych. Zupeł-
nie innem cierpieniem jest wodniak opon
mózgowych (H. meningea), powstający wtedy,
gdy przy istnieniu wodogłowia (ob. Hydro-
cephalus), opony mózgowe, napełnione płynem
surowiczym, wypuklają się nazewantrz przez
otwór powstały w czaszce. — Por. Virchow
„Die krankhaften Geschwülste” (Berlin 1863;
str. 155—168 i 279—283) i Hueter-Lossen
„Wykład chirurgii szczegółowej” (Warszawa
1900; przekład wydania 7-go niem., str. 960—
973).
Dr J. P.

Hydrocelluloza (C₁₂H₂₂O₁₁). Otrzymuje się
z cellulou po 12-godzinnem działaniu kwasu
siarsczanego lub 24 -godzinnem kwasu solnego.
Tworzy się również przy przepuszczaniu przez
wilgotną cellulozę chlorowodoru, bromo- i jodo-
wodoru. Pod działaniem kwasu azotnego cellu-
loza także przechodzi w H-ę, lecz równocześnie
worzą się połączenia z kwasem azotnym. Płyn-
ny kwas fosforowy bardzo wolno wywołuje zmia-
nę cellulozy; kwas szczawiowy działa tylko przy
100°C; kwas mrówczany i octowy wywołują two-
rzenie się H-y dopierom przy 100°C. H. powierz-
chownie podobna jest do cellulony, lecz rozkła-
da się łatwiej od niej. Rozpuszcza się w kwa-
sach i przechodzi przytem w glukozę. Roztwór
ammoniakowy tlenku miedzi rozpuszcza ją mo-
mentalnie. Utlenia się bardzo łatwo, już przy
50°C pochłania powoli tlen. Przy długiem na-
grzewaniu od 80°—100°C czernieje, dając roz-
puszczalne w wodzie ciała huminowe, które re-
dukują roztwór Fellinga i strącają się octem
łowianym. Też same ciała otrzymuje się przy
nagrzewaniu H-y do 160°C z 10-u częściami
wodanu potasu. W tym ostatnim (40° B) H. pęcz-
nieje; pod mikroskopem można wtenczas zauwa-
żyć charakterystyczne rozszczepienie się oddziel-
nych kawałeczków. Przy działaniu mieszaniny
kwasów siarsczanego i azotnego H. daje tensam
szereg pyroksylinów co i celluloza.
L. Szp.

Hydrocephalus (z greckiego τὸ ὀδωρ = woda
i ἤ κεφαλή = głowa), Wodogłowie, oznacza
różne stany chorobliwe, którym towarzyszy ze-

580

Hydroceruzyt — Hydrocynit.

branie się płynu wodnistego wewnątrz czaszki. Aczkolwiek płyn wodnisty znajdować się może w jamie czaszkowej w niektórych chorobach ostrych, jako to w zapaleniu opon mózgowych i przy obrzku mózgu, wszakże nazwa H. zazwyczaj stosuje się tylko do chorób przewlekłych. Rozróżniamy trzy rodzaje wodogłowia: *H. externus*—wodogłowe zewnętrzne—jest to nagromadzenie się płynu między oponą pajęcznowatą i miękką (ob. Mózg); jest ono wynikiem częściowego lub całkowitego zaniku mózgu, który spotykamy przy porszeniu ogólnem, w otruciu alkoholem, niekiedy w wieku starczym. — *H. internus* *congenitus*—wodogłowie wrodzone wewnętrzne—zdarza się u dzieci w ostatnich mięsiecach życia płodowego lub krwóte po narodzeniu; płyn zbiera się w komórkach mózgowych i ilość jego może z wiekiem wzmagać się. Czaszka w tych przypadkach bywa nadmiernie duża, a szwy jej kości spajające szerokie; rozwój umysłowy bywa wtedy wolny lub zatrzymany. Przyczyny powstawania wodogłowia wrodzonego nie są dostatecznie zbadane; pewną rolę niewątpliwie odgrywa tu posuszenie dzieżdziczne lub pijaństwo rodziców. — *H. internus chronicus* *acquisitus*—wodogłowie przewlekłe wewnętrzne nabyte—bywa skutkiem różnych chorób, jak oto: zapalenia opon mózgordzeniowych, urazu, przymiotu, zastoju żylnego w mózgu, otrucia wyskokiem i t. d. Objawy chorobne wleżą tu od cierpienia pierwotnego mózgu i jego opon.
Dr J-y B-r.

Hydroceruzyt, minerał, jest to węglan ołowiu zawierający wodę, jednak analizy nie dają się ująć w ścisły wzór chemiczny. Zdaje się, że mamy tu węglan zassdowy.

Hydrocharis morsus ranae L., Żabiściek, z rodziny Żabiściekowatych (*Hydrocharitaceae*), roślina właściwa Europie i Azyi środkowej. Rośnie w wodzie, ma liście okrągławe, u nasały głęboko- sercowato- wcięte, i piękne, białe kwiaty. Po rowach, w wodach stojących w zabrzegach; trwała; kwitnie lipiec, sierpień. Z. Z.

Hydrocharitaceae, Żabiściekowate, rodziną z klasy Jednoliścieniowych, grupy Wodnicowatych (*Helobiae*), obejmuje około 40 gatunków, właściwych wodom stref umiarkowanych i gorących całej kuli ziemskiej. Kwiaty jednopłociwe, przeważnie małe, białe lub różowo zabarwione, na bardzo długich szypułkach, żeby mobile się wydostać na powierzchnię wody. Liście rozmaitych kształtów. Należą tu gatunki: *Elodea*, *Hydrocharis*, *Vallisneria* i inne.

Hydrochinon (dioksybenzol, $C_{16}H_{10}(OH)_2$) otrzymuje się przez redukcyę chinonu, lub przy jejnej destylacyi kwasu chinowego. Oczyszca się za pomocą gotowania z wodą i węglem kostnym, przy jednoczesnem przepuszczaniu kw. siarkawego. H. ciało dwukształtne: z wody krystalizuje w postaci długich heksagonalnych pryzmatów, przy

sublimacyj—w postaci monoklinicznych tabliczek; topi się około 169°C; smak posiada nieco słodki. Łatwo rozpuszcza się w spirytusie, eterze i gorącej wodzie, w zimnym benzolu jest prawie nierozpuszczalny. Destyluje się bez rozkładu, przy przepuszczaniu przez słabo rozpaloną rurkę daje wodór i chinou. Chlorek żelaza, chlor, kwas azotny i t. d. bardzo łatwo utleniają H. Z hydroksylaminą w roztworze kwasu solnego H. daje dioksym; redukuje rozczyn srebra przy nagrzewaniu, a płyn Fellinga przy temperaturze zwyczajnej. Przy stapianiu H-u z dużą ilością wodanu sodu powstają związki: oksyhydrochinou, óhleksaoksydyfenil i dihydrochinon. H. łączy się bezpośrednio z siarkowodorem i kwasem siarkawym. Wodny rozczyn H. z potażem lub sodą i tio - siarkonem sodu używa się w fotografiach jako wywoływacz.
L. Szp.

Hydrochoerus, ssak z rodziny Kopytkowatych (*Subungulata*), rzędu Gryzoniowi (*Rodentia*). Kończyny przednie z 4 palcami, tylne z 3-ma. Pazuury bardzo szerokie, ogona brak. *H. capybara*, Kapibara, jedyny gatunek tego rodzaju,głównie z gryzoniów, długości do 1 m., wysokości 50 cm. Szerść twarda, brunatno-żółtowa, jaśniejsza na stronie brzusznej. Ciało wydłużone, głowa silna, pysk gruby. Żyje nad rzekami południowo-amerykańskiemi. Łatwo się oswaja.
K. A. C.

Hydrocorallia, ob. Hydromedusae.

Hydrocores, pluskwy wodne, gromada oawów, do rzędu półpokrywych (*Hemiptera*), do podrzędu różnoskrzydłych (*Heteroptera*) zaliczona. Ich ceechy charakterystyczne: krótkie, krótsze od głowy, z 3-4 członków złożone, różki, oraz długie, najczęściej włoskami obrosłe, do pływania przystosowane, piszczele nóg. Żyją w wodzie, nocami nieraz z niej wylatując. Do gromady tej zaliczono dwie rodziny pluskwiaków wodnych: *Nepidae* (płoszczyce) i *Notonectidae* (pluskolce). Wszystkie one są największymi drapieżcami wodnymi.
K. K.-ć.

Hydrocotyle, Wąkrota, Pępownica, należy do rodziny Baldaszkowatych (*Umbelliferae*). Roślina wodna, ma kwiaty białe, gwałdziste. *H. asiatica*, właściwa wilgotnym i ciepłym okolicom Azyi, Afryki i Ameryki, jako też inne gatunki,_uważane są za lecznicze. H. vulgaris ma liście tarczowate, okrągławe, łodygę nitkowatą, płożącą się, baldachy główkowate 3-5 - kwiatowe; trwała; kwiaty drobne, białe lub różowe. Kwitnie w lipcu i sierpniu.
Z. Z.

Hydrocynkit czyli kwiaty cynkowe, minerał biały lub żółtawy, zbity lub ziemisty; twoRY powłoki i naskorupowania, stalaktywy lub dziurkowate masy; na powierzchni wykazuje twory nerkokształtne. Twardość 2 do 2½, na kresie połyskujący; jest on jeduym z zasadowych węglanów cynku; rezultaty rozbiorów chemicznych nie dają się ująć w ścisły wzór: jest zatem

Hydrodictyon — Hydrofity.

581

mieszaniną związków bliżej nieznanych. Wraz z galmanami, spatem cynkowym i innemi mine-
rałami występuje w wielu miejscach Karyntyi,
Z. W.
Sardynii i Hiszpanii.

Hydrodictyon. Płóczeń, rodzaj wodorostów z gromady zielenic. Jedyny gatunek H. utriculatum Roth. tworzy do 30 cm. długie, workowa-te sieci. Rozmnażanie się za pomocą zoosporów i płciowe z komórek (mikrozoospor), które do-piero po kopulacyi rozwijają się dalej i wytwa-rzają 2—5 makrozoospor.

Hydrodolomit, mineral, zwany też hydro-
magnokalcytem, jest nieokreślona mieszani-
ną hydromagnezytu z kalcytem i niektóremi in-
nemi węglanami.
K. K-ć.

Hydrodromici, rodzina owadów, do pluskwia-
ków różnoskrzydłych (Hemiptera, Heteroptera)
zaliczona. Owady te wyróżniają się smukiłem,
wydłużonem ciatem, o jedwabistym, skutkiem gę-
stych, delikatnych, pokrywających je głosków,
połysku, i są opatrzone niezwykle długimi no-
gami. Drapieżne te pluskwiaki biegają bardzo
zręcznie po powierzehni wody, najchętniej trzy-
mając się przybrzeżnych zarośli rzek, jezior i
stawów, a niektóre gatunki trzymają się na
powierzchni morza w znacznej odległości od
brzegów (rodzaj Halobates). Do rodziny H. za-
liczono rodzaje: Limnobates, Hydrometra, Velia
i Halobates.
K. K-ć.

Hydrodynamika, dział fizyki, traktujący o ruchach cieczy. H. zwraca uwagę przedewszystkiem na ciecze idealne (ob. Ciecz), wpływ zaś tarcia (ob.), jakie przedstawiają ciecze rzeczywiste, rozpatrywać należy oddzielnie. Przy przepływie cieczy cząstki jej nie oddalają się na znaczniejsze odstępy, czyli ciecz zachowuje ciągłość, a to daje podstawę do wyprowadzenia równań hydrodynamicznych, które wypływają z ogólnych równań dynamicznych. Równania takie podał najpierw Euler (1755), następnie Lagrange (1788), w nowszych czasach badania teoretyczne nad ruchami cieczy przeprowadzili: Weber, Clebsch, Helmholtz, Craig i inni. Objawy ruchu w cieczach przedstawiają wszakże rozmaitość tak znaczną, że należy je podzielić na pewne kategorie i każdy rodzaj tych ruchów rozpatrywać osobno. W ogólności wyróżnić można trojałe ruchy cieczy, postępowe, wahadłowe i wirowe. Do ruchów postępowych należą: 1) Przepływ przez rury zamknięte, niesprężyste lub sprężyste; 2) Przepływ przez kanały otwarte, gdy ciecz w części tylko ujęta jest przez ściany stałe, w części zaś pozostaje w zetknięciu z innemi cieczami lub gazami, jak to ma miejsce w rzekach. 3) Promienie cieczy, które zgoła ściany stałych nie posiadają. 4) Wypływ cieczy przez otwory, co stanowi przejście dwóch objawów pierwszych do trzeciego. Ruch wahadłowy czyli drgający cieczy może być pozornie postępowym, jak to ma miejsce przy rozprzestrzeniających

się falach, albo też dokonywa się tylko na prze-
strzeni ograniczonej, jak przy falach stojących.
Ruchy wirowe są to ruchy obrotowe, które do-
konywują się około osi, bądź statecznych, bądź
też dokoła osi, które na pozór miejsce swe
zmieniają. Warunkiem powstawania ruchów w cie-
czy jest tarcie; w cieczy idealnej, od tarcia wol-
nej, ruchy wirowe ani powstawać, ani zagła-
dzie ulegać nie mogą; jeżeli w niej zatem za-
chodzą, to istnieją w niej wiecznie. Ruchy ci-
czy mają niekiedy ważne znaczenie praktyczne,
jak przepływ przez rury przy budowie wodocią-
gów; przepływ przez rury sprężyste ma miejsce
przy przebiegu krwi przez tętnice i żyły. Co
do szczegółów ob. Przepływ, Wypływ, Fa-
lowy ruch, Wirowy ruch. Do zakresu hy-
drodynamiki należy też rozpatrywanie biegu ciał
stałych w cieczach (ob. Ciecz). Ciecze pozo-
stające w ruchu wywierać mogą działania me-
chaniczne, bądź przez swe ciśnienie, bądź przez
uderzanie, lub wreszcie przez oddziaływanie czyli
reakcyę, jak to w szczególności okazuje młynek
Segnera (ob.). Działania mechaniczne wody
w ruchu pozostającej znajdują ważne zastosowa-
nie praktyczne w kołach wodnych, nasiębiernych
i podsiębiernych, turbinach, w baranie hydrau-
licznym i t. p.; praktyczne te zastosowania są
przedmiotem hydrauliki.
S. K.

Hydroecia, Pacieplica, rodzaj motyli wielkich (Macrolepidoptera), do rodziny nocówek (Noctiidae) zaliczony. Gatunek H. nicticans należy do szkodników w rolnictwie, ponieważ szare z podułużnemi liliowemi pręgami gasienice tego motyła, żyjąc w ziemi, przegryzają u podstawy łodygi zbóž i wyrządzają w ten sposób dotkliwe nieraz szkody. Szkodniki te zjawiają się nieraz przez lato w dwóch pokoleniach — w maju i w lipcu.
K. K-ć.

Hydrofan jest to opal na powietrzu mętny,
włożony zaś do wody staje się przeświecającym
i nabiera gry barw.

Hydrofit, minerał, synonim serpentytu.

Hydrofity. Mianem tem obejmujemy wszelką
roślinność wodną, zarówno wód słodkich (rzeki,
jeziora, stawy, rowy), jak i słonych (hydrofity
morskie). Wskutek odmiennych warunków, ja-
kie przedstawia środowisko wodne w porówna-
niu z powietrzem, wytworzył się u H-ów cały
szereg specyalnych przystosowań, z których
przytaczamy następujące, jako najważniejsze:
1) Liście podzielone na liczne nitkowate weięcia
(Ceratophyllum, Myriophyllum) lub też bardzo drob-
ne, ale za to nader liczne (Elodea, Myriophyllum);
u wodorostów nitkowata i wogół silnie rozga-
łęziona plecha. Przystosowanie to ma na celu
zwiększenie powierzchni zetknięcia się organu
z wodą (podobne przystosowanie spotykamy
w skrzelach u zwierząt), co jest ważne dla od-
chania i asymilacyi tem bardziej, że rośliny
wodne otrzymują daleko mniej światła, niż la-

Hydrofon — Hydroksylamina.

583

bnie używana dla oznaczenia wścieklijny (ob.).
Dr J. P.

Hydrofon, przyrząd mający ostrzegać na lądzie o zbliżaniu się ku brzegom torpedowców i innych statków nieprzyjacielskich. Jest to skrzynia żelazna w postaci dzwona, zapuszczoną w wodę do głębokości 10 — 30 metrów i opatrzona płytą, swobodnie osadzoną, która przechodzi w drganie, skoro uderzają ją fale wzbudzone przez ruch szruby zbliżającego się statku, a drgania za pośrednictwem przyrządu elektrycznego zdradzają się na lądzie. Hydrofon taki wprowadzony został do marynarki francuskiej w roku 1887; wprawia go w drganie szruba okrętowa już w odległości 800 metrów. S. K.

Hydrogenium, wodór, nazwa grecka od ἀδωρόν = woda i γίγνω = rodzę, stwarzam.

Hydrografia, t. j. opisanie wody, jest częścią geografii fizycznej, zajmującą się wodnym żywiołem kuli ziemskiej, hydrosferą. Odpowiednio do podziału wód ziemskich H. dzieli się na naukę o wodach lądowych (zródłach, rzekach, jeziorach) i oceanach (Oceanografia, ob.). Jako nauka nie może ona poprzestać na prostym opisie, wskazanym jej przez nazwę, lecz musi poszukiwać związków między zjawiskami ich przyczyn i praw; powinna się więc zamytać hydrologią, lecz nazwa H. jest bardziej utarta. Do kwestyj, któremi zajmuje się H., prócz różnych zjawisk w samej wodzie zachodzących (skład, smak, barwa, temperatura, jezioranie, ruchy i t. p.) należy też ukształtowanie i pochodzenie naczyń, służących wodzie za zbiorniki. Kwestya ta otwiera szczególniej obszerne pole badań w dziale H-i, traktującym o jeziorach, który w ostatnich czasach rozwiały się w odzielną naukę, limnologię (ob.). Kartograficzne przedstawienie zjawisk wodnych stanowią mapy i atlasy hydrograficzne, np. odpowiedni dział w atlasie fizycznym Berghausa („Physikalischer Atlas”: Geologie, Hydrographie, Meteorologie, Erdmagnetismus, Planzenverbreitung, Thierverbreitung u. Völkerkunde). W. N.

Hydrograficzny papier, papier, na którym pisać można wyraźnie czystą wodą. Aby go przygotować, zanurza się papier w odwar galasłow w roztwór cyanku żółtego czyli żelazocyanku potasu, a następnie naciera go się sproszkowanym siarczanem tlenku żelaza czyli witryolem żelaznym. Na papierze takim po zetknięciu z wodą występują w pierwszym razie czarne ryсы atramentu zwykłego, w drugim niebieskiej żelazocyanku żelaza. Przy przechowywaniu wnen być papier H. starannie chroniony od wpływu wilgoci. S. K.

Hydrohematyt, minerał stanowiący przejście od limonitu do hematytu przez stopniową utratę wody, a zatem zawierający tej wody mniej, niż limonit normalny.
Z. W.

Hydroherderyt, minerał jednoskośny, układu HO Ca Be PO₄.

Hydroida, Hydroidae, ob. Hydromedusae.

Hydroksyl (Wodorotlenek) — OH — rodnik jednowartościowy, składający się z jednego atomu tlenu i wodoru. Jak wszystkie rodniki, H. w stanie wolnym nie jest znany; w połączeniu z pierwiastkami chemicznemi lub rodnikami organicznimi two rzy cały szereg ciał, posiadających najrównorodniejsze własności. Z dziedziny chemii organicznej do związków posiadających grupę hydroksylową należą: alkohole o ogólnym wzorze R(OH) i kwasu R.C=OOH. Z pomiędzy związków nieorganicznych—wszystkie wodziany (hydraty) o ogólnym wzorze R(OH), np. K(OH), Ca(OH)₂, Al(OH)₃. Łączac się z drugą grupą, OH, hydroksyl tworzy związek zwany wodą utlenioną (OH)₂, z wodorem tworzy wodę H(OH). Przy chemicznych reakcach H. może brać udział jako jednowartościowa grupa i wtedy całkowicie może być zmieniony na jeden atom takiego elementu jak Cl (chlor), lub też może nastąpić zamiana tylko jednego wodoru i otrzymamy ciała o. ogólnym wzorze R.O.R. K. S.

Hydroksylamina (Oksyammoniak, Hydroksyliak). Związek ten składa z resztki amino- wej NH₂, połączonej z hydroksylem OH; może go również rozpatrywać jako pochodny ammoniaku, w którym jeden atom wodoru został wymieniony na hydroksyl. H., również jak i aminy, ma własności zasadowe, lecz dosyć słułe, gdyż łączy się tylko z silnemi kwasami, np. z siarcznym, solnym. W roku 1865 była otrzymana po raz pierwszy w postaci soli kwasu chlorowodowego przy redukcyi azotanu etylu mięszaniną cyny i kwasu solnego. Z tego połączenia mogą być otrzymane i inne sole H·y, np. (NH₂OH)₂·H₂SO₄; sole te są łatwo rozpuszczalne w wodzie i w spirytusie; przy wyparowywaniu roczynów dają duże bezbarwne kryształy. Oprócz wyżej wymienionych istnieją jeszcze zasadowe sole, np. (NH₃O₃)HCl. H. otrzymuje się z saletry chilijskiej i tlenku azotu, jak również z pierwszorzędowych nitrozwiązków (nitroetan), pod działaniem mocnych kwasów. Długi czas czysta H. nie była znaną, a znaną były tylko jej wodne roztwory, przyrzążane w następujący sposób: do roczynu soli H-y dodaje się tyle alkalii, aby z kwasem utworzyła sól, a wtedy H. zostaje wolną; najlepiej ku temu służy soda i potaż, gdyż H. z kwasem węglanym soli nie tworzy. Roztwór H-y ma własności alkaliczne. Poddając roztwór H-y w metylowym spirytusie destylacyi pod zmniejszonem ciśnieniem, udało się nareszcie (1891) otrzymać czystą krystaliczną H-ę. Pod ciśnieniem 60 m/m H. were przy 70°C; topi się około 33°C, zapachu nie posiada, jest cięższą od wody; łatwo rozpuszcza się w wodzie i w spirytusie, trudno w eterze. Redukuje roztwór Fellinga; utlenia się nadmanganianem potasu. Przy desty-

Ena. Pow. Dustr. Zesz. 234, T. XXX.

74

584

Hydroliza.

lacyi wodnego roztworu H. w obecności alkali rozkłada się na ammoniak, azot i bezwodnik podazotowy; reaguje z wielu ciałami organicz-nemi; aldehydy i acetony (ketony), łącząc się z H-ą, tworzą związki krystaliczne — oksymy. Za pomocą oksymów zostały wydzielone niektó-re bardzo złożone związki organiczne, które za-wdzięczając tylko tym własnościom aldehydu lub ketonu można było otrzymać w stanie czystym. H. stosowana bywa w lecznictwie jako środek przeciwko którym chorobom skórnym. L. Szp.

**Hydroliza** — rozczepienie, wywołane działa-niem wody. Woda działa bardzo energicznie na wiele nieorganicznych i organicznych substancj. Rozkłada ona bez wyjątku prawie wszystkie związki chlorowców z metaloidami, tworząc kwasy:

$$ \mathrm{PCl_5} + 4\mathrm{H_2O} \rightleftharpoons \mathrm{H_3PO_4} + 5\mathrm{HCl}. $$

W podobny sposób działa też woda na chlorki kwasów organicznych:

$$ \mathrm{CH_3COCl} + \mathrm{H_2O} \rightleftharpoons \mathrm{CH_3COOH} + \mathrm{HCl}. $$

Woda rozkłada estry:

$$ \mathrm{CH_3COOC_2H_4} + \mathrm{H_2O} \rightleftharpoons \mathrm{CH_3COOH} + \mathrm{D_2H_5OH}. $$

Wszystkie te reakcye są w mniejszym lub większym stopniu odwrotnie, co zaznaczone jest przez symbol $-:$ zachodzą one na obu kierunkach i prowadzą zawsze do stanu równowagi, określonego przez koncentracyję wszystkich czterech ciał oddziaływających. Skoro S estru oznacza stężenie estru (ilość drobin w litrze),

S wody — stężenie wody

S kwasu — stężenie kwasu

S alkoholu — stężenie alkoholu,

to równowaga następuje wtedy, gdy

$$ \frac{\text{S estru} \cdot \text{S wody}}{\text{S kwasu} \cdot \text{S alkoholu}} = \text{K}. $$

K jest wielkością stałą, charakteryzującą daną reakcję, niezależną od stężenia pojedyńczych ciał oddziaływających. Najciekawszym i najlepiej zbadanym jest rozkład, jakiemu ulegają sole słabych kwasów i słabych zasad w wodzie. Rozkład ten wynika z dwuznacznej roli, jaką odgrywa woda, będąca jednocześnie słabym kwasem i słabą zasadą. Skoro przeto rozpuścimy w wodzie sól słabego kwasu, up. cyanek potasu: KCN (tosamo dotyczy soli mocnych kwasów, lecz w bardzo nieznacznym stopniu), następuje podział zasady między dwoma kwasami: kwasem cyanowodorowym i wodą; sól kwasu cyanowodorowego — to cyanek potasu, sól wody — to potaż gryzący: KOH. Wskutek tego roztwory soli kwasów słabych działają alkalicznie. Im słabszy kwas, tem większy jest procent wytworzonej zasady, tem znaczniejszy stopień H-y. Odwrotnie: działanie wody na so-

le słabych zasad, np. chlorek żelaza, polega na tem, że woda wypiera zasadę i tworzy wolny kwas solny oraz wodan żelaza. Wskutek tego sole słabych zasad oddziaływają kwaśno, a skoro zasada jest nierozpuszczalna, wydzielają osad. Płościowo rozkład hydrolityczny soli przedstawić się daje w sposób następujący: zasada ZOH two-ry z kwąsem HK sól ZK. Sól ta ulega w wodzie dyssocyacyi na iony metalu i kwasu:

$$ \mathrm{ZK} \rightleftharpoons \mathrm{Z} + \mathrm{K} \quad (1) $$

Dyssocyacya ta zachodzi zwykle w tak znacznym stopniu, iż uważać ją możemy bez wielkiego uszczerbku co do dokładności zazinęłą, co znacznie upraszcza rachunek. Woda ulega również dyssocyacyi, jako kwas i zasada, na ion wodoru i ion hydroksylowy:

$$ \mathrm{E_2O} \rightleftharpoons \mathrm{H} + \mathrm{OH} \quad (2) $$

Ion wodoru tworzy z ionem kwasu kwas:

$$ \mathrm{H} + \mathrm{K} \rightleftharpoons \mathrm{HK} \quad (3) $$

Ion hydroksylu z ionem metalu — zasadę:

$$ \mathrm{OH} + \mathrm{Z} \rightleftharpoons \mathrm{ZOH} \quad (4) $$

Kwasem mocnym nazywamy taki kwas, który w znacznym stopniu rozkłada się na iony:

$H$ i $K$; mocną zasadą — taką, która w znacznym stopniu rozkłada się na ion $OH$ i $Z$. Widocznem jest przeto, że sole mocnych kwasów z mocnemi zasadami nie ulegają hydrolizie,

gdyż iony kwasu i zasady: $K$ i $Z$ nie łączą się z ionami wody $H$ i $OH$. Jedynym rodzajem dyssocyacyi jest przeto w tym wypadku dyssocyacya elektrolityczna (1). Inaczej zachowuje się sól

kwasu słabego: tu ion kwasu $K$ łączy się z ionem wodoru $H$ (3), dając kwas słaby, t. j. mało dyssocyowany, HK; wskutek tego pozostaje w wodzie nadmiar ionów hydroksylowych OH, udziela-jący wodzie własności alkalicznych. Podobnie też, jeżeli mamy sól słabej zasady, łączy się

$+\text{ion zasadowy Z z ionem hydroksylowym OH (4), tworząc zasadę ZOH, nieulegającą dyssocyacyi; pozostaje więc nadmiar ionów wodoru, udziela-jący roztworowi własności kwaśnych. W wypadku soli słabego kwasu ze słabą zasadą łączą się oba zjawiska: roztwór działa obojętnie, niezej zawiera jednakże wolny kwas i wolną zasadę, które tak są słabe, iż nie są zdolne zobojętnić się wzajeannie, tworząc sól. W tym}$

Hydromagnezyt — Hydromegatermy.

585

ogólnym wypadku, z którego inne łatwo dają się wyprowadzić, stan równowagi odpowiadać musi równaniu przytoczonemu wyżej dla estru:

$$ZK + H_2O \rightleftharpoons ZOH + HK \quad (5)$$

$$\frac{S_{ZK} \cdot S_{H_2O}}{S_{ZOH} \cdot S_{HK}} = K_3.$$

Z wyrazu (1) wynika równoważne równanie:

$$\frac{S_{ZK}}{S_{Z}^{\dagger} \cdot S_{K}^{-}} = K_{1}, \quad \text{czyli} \quad \frac{S_{Z}^{\dagger} \cdot S_{K}^{-}}{S_{K}} = \frac{S_{ZK}}{K_{1}}$$

z wyrazu (2):

$$\frac{S_{H_2O}}{S_{H}^{\dagger} \cdot S_{OH}^{-}} = K_2, \quad \text{czyli} \quad \frac{S_{H}^{\dagger} \cdot S_{OH}^{-}}{S_{H_2O}} = \frac{S_{H_2O}}{K_2}$$

z wyrazu (3):

$$\frac{S_{H}^{\dagger} \cdot S_{K}^{-}}{S_{HK}} = K_3, \quad \text{czyli} \quad \frac{S_{H}^{\dagger} \cdot S_{K}^{-}}{K_3} = K_3$$

z wyrazu zaś (4):

$$\frac{S_{OH} \cdot S_{Z}^{\dagger}}{S_{ZOH}} = K_4, \quad \text{czyli} \quad \frac{S_{OH} \cdot S_{Z}^{\dagger}}{K_4} = K_4$$

stąd:

$$S_{HK} \cdot S_{ZOH} = \frac{S_{H}^{\dagger} \cdot S_{K}^{-} \cdot S_{OH}^{-} \cdot S_{Z}^{\dagger}}{K_{3} \cdot K_{4}} = \frac{S_{H_2O} \cdot S_{ZK}}{K_{1} \cdot K_{2} \cdot K_{3} \cdot K_{4}}$$

a więc:

$$K_3 = \frac{S_{ZK} \cdot S_{H_2O}}{S_{H_2O} \cdot S_{ZK}} \quad K_1 \cdot K_2 \cdot K_3 \cdot K_4 = K_1 \cdot K_2 \cdot K_3 \cdot K_4$$

czyli, znając stan równowagi w układach (1), (2), (3), (4), t. j. stopień dyssocyacyi elektrolycznej soli, wody, kwasu i zasady, obliczyć mózemy dla każdego stężenia stopień dyssocyacyi hydrolitycznej (5) danej soli.—W roztworze ¹/₁₀ normalnym wynosi, podług badań Shieldsa („Zeit-schrift für physikal. Chem.”, t. XII str. 167, 1893), stopień H-y:

<table><tr><td>cyanku potasu KCN</td><td>1.12%<sub>0</sub></td></tr><tr><td>węglanu sodu K<sub>2</sub>CO<sub>3</sub></td><td>3.17%<sub>0</sub></td></tr><tr><td>fenolanu potasu C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>.OK</td><td>3.05%<sub>0</sub></td></tr><tr><td>boraksu</td><td>0.5%<sub>0</sub></td></tr><tr><td>octanu sodu</td><td>0.008%<sub>0</sub></td></tr></table>

Odwrotnie można z dyssocyacyi hydrolitycznej obliczyć dyssocyacyę elektroli wody, która wynosi podług tego obliczenia 1.1 · 10⁻⁷ gram. mlekują w litrze, czyli 2 · 10⁻⁶ grama w litrze wody. M. C.

**Hydromagnezyt.** minerał, zasadowy węglan magnedu H₂O₂Mg₄C₃O₉, 3H₂O; występuje niekiedy w serpentynach. Z. W.

**Hydromagnekalcyt**, minerał, to samo co hydrodolomit.

**Hydromechanika**, mechanika ciał ciekłych, nauka o równowadze i ruchu cieczy, skąd rozpada się na hydrostatykę (ob.) i hydrodynamikę (ob.). Zastosowanie zasad H-y do celów praktycznych nazywa się hydrauliką (ob.). S. K.

**Hydromedusae** (v. *Hydrophoriae* Delage) — stułbiopławy, stułbiochelbie lub polipomeduzy. Jest to grupa zwierząt Jamochłonnych (*Coelenterata*). Zwierzęta te żyją pojedyńczo lub przez pączkowanie tworzą kolonie polipów (ob. Hydra). Niektóre hydromeduzy tworzą płciowe pokolenie meduz (ob.), opatrzonych obwódką pławną (*Craspedota*). Meduzy pozostają w związku z pokoleniem polipów lub swobodnie pływają (ob. Campanulariae). Istnieją wreszcie hydromeduzy pozbawione pokolenia polipów (ob. Trachymedusae). K. A. C.

**Hydromegatermy** (z greckiego hydor=wo-da, megas= wielki i thermos=ciepły), nazwa, którą obejmujemy w geografii roślin—rośliny, wymagające klimatu bardzo gorącego (przeciętna roczna temperatura 20°, nawet wyżej), oraz obitującego w opady atmosferyczne. Tego rozdaju warunki posiada cała wschodnia część Brazylii wraz z całą prawie Ameryką Środkową, Środkowa Afryka, wybrzeża Indostanu, całe Indochiny z Archipelagiem Malajskim, Nowa Gwiniea, oraz północna część Australii.—Roślinność okolic tylko co wymienionych wyróżnia się przedwieszkiem bujnością i wspaniałością swych postaci, tworząc w miejscach nietkniętych przez kulturę ludzką nieprzebyte lasy dziewicze. Charakterystyczną cechę tych podzwrotnikowych lasów przedstawia ogromna ilość gatunków w ich skład wchodzących. W Brazylii np. samych traw naliczono 615 gatunków, gatunków zaś nałożących do rodziny ziożonych (*Compositae*) až 1280! Lasy dziewicze składają się przeważnie z wiecznie zielonych drzew, o twardych, błyszczących do liściach. Prócz palm rosną tu rozmaite gatunki z rodziny: *Anonaceae*, *Lauraceae*, *Malpighiaceae*, *Melastomaceae*, *Acanthaceae*, *Asclepiadaceae*, *Rubiaceae*. Poprzez gęste konary drzew dążą ku światłu, okręcając się koło pni i przeryzucając się z gałęzi na gałęź, rozmaite pnącze czyli liany, na gałęziach zaś drzew osiedlają się rozmaite epifity o malowniczo zwieszających się pędach i liściach, a często i barwnych, wielkich kwiatach. Do takich epifitów należą storageki, niektóre *Araceae*, *Piperaceae*, a ze skrytopłciowych — liczne gatunki paproci. Z roślin uprawnych zasługują wśród H-ów na uwagę: bataty, manioka, palma kokosowa, łagowa, olejowa, ryż, trzcina cukrowa, chlebowiec, drzewo kawowe, kakaowe, banany, imbier, indygowiec, krzew bawełniany, cynamonowiec, gwoździkowiec oraz muszkatołowiec. J. Trz.

586

Hydrometr — Hydrophilidae.

Hydrometeory, meteory wodne, zjawiska atmo-
sferyczne, zawisłe od obecności pary wodnej
w atmosferze. Para wodna, dopóki jest w stanie
lotnym, jest niewidzialna, stanowi część skład-
dową atmosfery i powoduje większą lub mniej-
szą wilgotność powietrza; gdy ulega skropleniu
i przechodzi w stan ciekły, wydziela się z atmo-
sfery w różnych formach: jako rosa, szron, mgła,
chmury, deszcz, śnieg, grad, krupy. S. K.

Hydrometr, przyrzad do mierzenia szybkości wody pionącej. Do tego celu służy dogodnie rura Pitota; jest to rura zgięta pod kątem prostym, której jedno ramię, w końcu nieco rozszerzone, umieszcza się poziomo w prądzie wody, skąd w ramieniu drugiem, pionowem, dłuższem i opatrzonem podziałką, słup wody wznosi się tem wyżej, im prąd jest bystrzejszy. Darcy i Reichenbach wprowadzili do rur tych pewne udoskonałe ulecie i połączyli je z przyrzadami, które wypisują automatycznie szybkość w różnych głębokościach. Używane są zresztą i liczne inne przyrzady, należące do kategoryiICHometrów (ob.). S. K.

Hydrometra (z greckiego τὸ ὕδωρ = woda i ἡ μήτρα = macica). Puchlina wodna maciza, cierpienie następcze, wywołane innemi przypadłościami macicy, przewlekle przebiegającej, zdarzającemi się przeważnie tylko u niewiast w wieku podeszlejszym będących, a zasada się na nieraz bardzo znacznem nagromadzeniu płynu śluzowatego, rzadkiego w jamie macznej. Cierpienie to bywa zawsze przewlekłe i trudne do usunięcia, leczenie zaś jego znajduje zadanie główne w zwalczaniu choroby pierwotnej wywołującej H-ę. — Por. opis klasyczny cierpienie tego w W. Scanzoniego „Lehrbuch der Krankheiten d. weiblichen Sexualorgane” (wyd. 4-e Wiedeń 1867, T. I str. 220—227). Dr J. P.

Hydrometra, Miernik, rodzaj owadów półpo-
krywych, różnoskrzydłych (Insecta Hemiptera He-
teroptera), do rodziny Hydrodromici wliczony.
Owady te, aczkolwiek do gromady pluskwiaków

Fig 110. Hydrometra lacustris.

lądowych (Geocores) zaliczone, trzymają się po-
wierzchni wód słodkich, po której chyzo i zręcz-
nie biegają; przednia para ich kończyn jest znacz-
nie krótsza od pozostałych dwóch par tyłnych
i przystosowana do chwytania owadów, któremi
się mierniki żywią. Rodzaj ten obejmuje 12 ga-
tunków, z których najpospolitszy u nas jest H.
lacustris (Miernik jeziorny), czarny, z rudawemi

pokrywami (samica z odwłokiem żółtawym), 8—
K. K.-ć.
K.

Hydromotor, ob. Motory.

Hydronephrosis (z greckiego τὸ ὕδωρ = woda i ὁ νεφρός = nerka), Puchlina nerek, jest to rozszerzenie miedniczek i kielichów nerkowych (ob. Nerka), powstałe wskutek zastoju moczu. Wszystkie przyczyny powodujące zatrzymanie wydzieluy nerek, bądź stałe, bądź czasowe, mogą do ich puchliny doprowadzić; należą tu: kamienie uwiężłe w moczowodzie, bliznowate zwężenia tego przewodu, ucisk wywołany na moczowód przez guzy macicy, jajników, gruczołów chłonnych, przerost gruczołu korkowego, nowotwory pęcherza i wiele innych. Rozszerzenie miedniczek i kielichów jest pierwszym okresem choroby; ucisk na naczynia nerek wywołuje następnie zanik ich tkanki miąższowej, mogący w końcu doprowadzić do pełnego zniszczenia narzędłu tego, który wówezas nabieraidiswagładu torbieli wypełnionej surowiczo - śluzowym lub roponym płynem z większą lub mniejszą domeską barwnika krwi. H. może występuwać w jednej lub w obu nerkach. Dr J-y B.-r.

Hydronomus, rodzaj owadów, do rzędu tego-
pokrywnych (Insecta Coleoptera), do rodziny ryj-
kowcowatych (Curculionidae) zaliczony. Jedyny
znaný europejski gatunek H. alismatis spo-
tyka się niekiedy w wodzie na roślinach wod-
nych.
K. K.-ć.

Hydroparastaci, Ὑροπαραστάται, ob. Enkra-
tyci.

Hydropatya, właściwie Hydropathia
(z grec. τὸ ὕδωρ = woda i ἡ πᾶδη = cierpienie,
choroba, przypadek), nazwa białdna, nadawana
wodolecznictwu, zamiast poprawnej Hydro-
theraphia (ob.).
Dr J. P.

Hydropericardium (z grec. τὸ ὕδωρ = woda i τὸ περικαρδίον = osierdzie), Puchlina osierdzia, jest to zebranie się znacznej ilości płynu surowiczego w osierdziu. H. bywa następstwem zastoju krwi w żyłach serca lub towarzyszy ogólnej puchlinie w chorobach serca, nerek, krwi i t. d.
Dr J-y B.-r.

Hydrophilidae, rodzina wężów morskich. Od-
naczają się ciałem z boków ścieśnioniem i spłas-
czonym ogonem. Węże morskie są zwykle nie-
 wielkich rozmiarów (rzadko więcej niż 1 m.),
opatrzone są zębami jadowitemi (ukąszenie ich
śmiertelne dla człowieka); żywią się rybami.
Pływają wielkiemi stadami w pobliżu brzegów,
wysuwając głowy nad powierzchnię wody. Ży-
ją w oceanie Indyjskim i Spokojnym. K. A. C.

Hydrophilidae, pływaki gromadoowadów tę-
gopokrywych (Insecta Coleoptera), do rodziny
szczypawek zaliczone. Różnej wielkości, owalne
lub okrągławe owady te, o grzbiecie mocno wy-
pukłym, zamieszkują zwykle w wodzie lub w miej-
sach wilgotnych, na bagnach, w nawozie i t. p.
Krótkie ich różki, grubsze na końcach, a cień-
sze u podstawy, składają się z 6—9 członków;

588

Hydroporus — Hydrostatyczna waga.

laceae) i Szorstkolistnemi (Asperifoliaceae). Kórona w pąku dachowato ułożona, owocnia jedno albo dwukomorowa, z 2-u do wielu nasionami; słupek rozdwojony lub 2 oddzielne słupki. Do tej rodziny należy około 150 gatunków prawie wyłącznie amerykańskich. U nas w ogrodach siewają gatunki: Nemophila insignis Benth., Różnelica niebieska, i odmiany: atomaria, discoidalis, maculata i t. d., jako rośliny odobne na obsiewki, i Phacelia tanacetifolia Benth., jako roślinę miododajną. Z. z.

Hydroporus, Halawnik, rodzaj owadów tego-pokrywych (Insecta Coleoptera), do rodziny *Dytiscidae* (pływaki) zaliczony. Drobne owady tego rodzaju posiadają jajowate, nieco wydłużone ciało, zwierzchu wypukłe, oraz kończyny pierwotnej i drugiej pary 4-członkowemi stopami opatrzone. Zamieszkują czyste, stojące i bieżące, wody. Do rodzaju tego zaliczono przeszło 200 gatunków europejskich; z pomiędzy nich niektóre dość pospolite są u nas, np. *H. pictus* (2 mm.), *H. granularis* (2 mm.), *H. quadrilineatus* (3 mm.), *H. picipes* (¼ mm.), *H. palustris* (4 mm.). K. K.-ć.

Hydropsyche, rodzaj owadów błonkoskrzydych (Insecta Neuroptera), do rodziny *Hydropsychidae* zaliczony; bardzo cienkie ich rożki dłuższe są zwykle od skrzydeł, zrzadka owłosionych. Jajeczka swoje owady te składają do wody; wykluwające się z nich larwy budują sobie z drobnego zwiru domki, przyklejając je następnie na dnie do kamieni, korzeni roślin i t. p. Najpospolitszym u nas gatunkiem jest *H. nebulosa*. Dojrzuły owad jest czarny, na głowie i na tułowiu ma rudawe włoski, przednie skrzydła szare ze złocistemi włoskami; długość ciała 6.5 mm., skrzydeł 2 centym. Zjawia się u nas w maju. K. K.-ć.

Hydropsychidae, wodosówki, rodzina owadów siatkoskrzydych (Insecta Neuroptera), do podrzędu *Trichoptera* zaliczona. Tylne skrzydła tych owadów tej co i przednie szerokości lub szersze; samice posiadają niekiedy pokładełko, głowa ich stosunkowo duża, kosmata, reszta zaś ciała, oprócz skrzydeł, prawie wcale naga. K. K.-ć.

Hydroptila, rodzaj owadów siatkoskrzydych, do rodziny *Hydroptilidae* zaliczony; larwy tych owadów żyją w wodzie, budując tam sobie z pałeczyny krótkie, grube, ruchome domki. W rodzowej i północnej Europie spytka się gatunek *H. tineoides*, rudawo-szary owad z białemi włoskami na tułowiu i głowie; ciemne jego skrzydła opatrzone są białym rysunkiem (dese niem); zjawia się na brzegach rzek i jezior w czerwcu. K. K.-ć.

Hydroptilidae, rodzina owadów siatkoskrzydych (Insecta Neuroptera), do rzędu *Trichoptera* zaliczona; drobne te owady posiadają bardzo wązkie, lancetowate, włocbate skrzydła, oraz grube, krótsze od skrzydeł, rożki. K. K.-ć.

Hydropyrum esculentum Lk. (Syn. *Zizania aquatica* L., *Zizania palustris* L.), trawa z podrodziny kukurydzowych (*Maydae*). Dochodzi wysości od 2-2½ metrów; rośnie w Ameryce Północnej. Ziaruna jej służą za pokarm, szczególniej dla północno-amerykańskich Indyan, kanadyjskich handlarzy futrami i myśliwych. Uprawa tej rośliny doobna do uprawy ryżu; tak samo jak ryż wymaga ona bardzo wiele wody: ziarna jej nie kiełkują nawet inaczej jak tylko pod wodą. Ponieważ jednak znosi zimny i surowy klimat, przeto w tych częściach Ameryki Północnej, gdzie uprawa ryżu staje się niemożliwą, hodowaną bywa na szeroką skalę. J. Trz.

Hydrostatyczny paradoks, ob. Hydrostatyka.

Hydrostatyczna prasa, prasa Reala, przyrząd służący do wywierania znacznych ciśnień działaniem niewielkiej ilości wody, polega na zasadzie, że ciśnienie cieczy na dno zawisło od wysokości słupa cieczy, a nie od jej ilości (ob. *Hydrostatyka*). Jeżeli w górne mnie dnie beczki (fig. 112) osadzimy wązką rurę, którą wraz z beczką napełnimy wodą, dno dolne doznaje ciśnienia takiego, jakgdyby wysokość samej beczki sięgała poziomu wody w rurze. Jeżeli dno beczki ma powierzchuię 1 go metra kwadratowego, wysokość zaś słupa cieczy w rurce 2 metry, objętość przyuszczalnego tego słupa wody wynosi 2 metry sześcienne, a woda tej objętości waży 2000 klg., — takie jest zatem wywarte ciśnienie, chociaż ciężar wody wynosić może kilka tylko kilogramów. W prasie hydrostatycznej ciało poddane ciśnieniu znajduje się pod tłokiem ruchomym w naczyniu, którego pokrywa połączona jest z długą rurą, opatrzoną lejkiem. Prasy tej używa się do otrzymywania wyciągów z matoryałów roślinnych. Zyskujemy tu na sile, ale, by tłok zeszedł na niewielki odstęp, musi się woda w rurze znacznie obniżyć, czyli tracimy na czasie; ogólna więc zasada działalności machin nie napotyka i tu wyjątku. Nazwę prasy hydrostatycznej nadeje się niekiedy i prasie hydraulicznej (ob.). S. K.

Hydrostatyczna waga, waga tem się od zwykłej różniąca, że jeden jej talerzyk, zawieszony

Fig. 112. Ciśnienie wysokiego słupa wody.

Hydrosudopatya — Hydrotherapia.

591

gestoisci; z zasady tej korzystać można do oznaczania ciężaru właściwego ciał ciekłych.—Ciało stałe, w cieczy zanurzone, pod wpływem jej ciśnień traci na ciężarze (ob. Archimedes praWO), a zasada ta wyjaśnia wpływanie (ob.) ciał.—Teorya matematyczna równowagi cieczy wysnuwa się z równań mechaniki ogólnej, przez wprowadzanie do nich uogólnienia, że ciało zmienić może swe miejsce nietyko jako całość, ale że nadto i jego czastki wzajemnie względem siebie przesuwać się mogą. Warunki równowagi, zależne od działań molekularnych czyli międzyczesteczkowych w cieczach, objęte są ogólną nazwą włoskowatości (ob.). S. K.

**Hydrosudopatya** (z grec. τὸ ὀδωρ = woda, z łac. sudor=pot i z grec. ἡ πατηθη=cierpienie, choroba i t. p.), nazwa błędną urobioną, mająca oznaczać to samo, co **Hydrotherapia** (ob.). Dr. J. P.

**Hydrotalkit**, minerał, zbita mieszanina brucytu i gibbsytu.

**Hydrotherapia** (z grec. τὸ ὀδωρ = woda i ἡ φεραπελία=leczenie), **Wodolecznictwo** — jest to nauka o stosowaniu wody rozmaitej ciepłoty i różnych postaci skupienia w leczeniu chorób i — w szerszem zuaczeniu — dla wzmcznienia i podtrzymania zdrowia. Będąc jedną z najwyższych gałęzi współczesnej medycyny na sćiłych, naukowych podstawach opartej, H. jest zarazem najstarszą empiryczną metodą leczniczą. W działaniu fizyologicznem wody na ustrój zwierzęcy należy odróżniać wpływ termiczny (ciepłoty) i wpływ mechaniczny. Ciepłota wody działa jako czynnik pobudzający nerwy czucia skóry i za ich pośrednictwem wywołuje cały szereg objawów odruchowych. Im bliższą jest ciepłota wody ciepłocie ciała, tem mniejsze bywa podrażnienie. Kąpiel o ciepłocie ciała (37°C) wywiera działanie uspokajające na nerwy skóry i przez nie na caży ustrój nerwowy. Niska lub wysoka ciepłota wody wywołuje podrażnienie nerwów czucia, ból i następnie zmniejszenie ich przewodnictwa; ogólnie znanny jest np. znieczulający wpływ pęcherza z lodem. Mijscowe działanie zimna wywołuje skurcz mięśni skóry i kurczenie się naczyń skórnych wskutek podrażnienia nerwów naczynio - ruchowych; wynikiem tego bywa bladość skóry, która wszakże wkrótce ustępuje miejsca żywzemu zaczerwienieniu. Dłuższe działanie zimna wzmaga to przekrwienie, powstaje zastój krwi, cechujący się sinawą barwą, i wreszcie może nastąpić miejscowe obumarcie tkanek (gangrena), jakie widzimy przy odmrożen iach (ob.). Ciepło również wywołuje kurczenie się naczyń kwionośnych, które wszakże trwa bardzo krótko i przechodzi w rozszerzenie; przekrwienie to może doprowadzić do zastoju krwi i jego skutków tylko pod wpływem wysokiej ciepłoty (oparzenie) i długotrwałe działania. Krótkotrwałe działanie zimna z na

stępnem rozgrzaniem (t. z. okład zimny pod cekatrką, okład Priessnitza) pobudza silnie krążenie miejscowe i sprzyja wysysaniu wydzielin chorobnych. Wpływy ciepła działają nietylko powierzchownie, ale i wgłąb i wszerz na drodze odruchowej. W ten sposób można wywołać kurcz naczyń płucnych przez lodowy okład na piersi (stosowanie przy krwotokach płucnych), zmieniać przekrwienie mózgu za pomocą pęcherza z lodem i t. d. Odruchowem działaniem na układ nerwowy, na częstość pulsu i oddechu, na ilość moczu, na przemianę materyi tłomaczy się również zbawienny wpływ rozmaitych zabiegów wodoleczniczych, jako to: obmywań, wycieran, natryскów, kąpieli i t. d. przy rozmaitych chorobach. Zimna woda przy stosowaniu ogłłnem obniża ciepłotę ciała, niekiedy dość znacznie, i to uzasadnia najzupełniej stosowanie zimnych kąpieli jako środka przeciwgorączkowego: przy tyfusie bruszsznym (metoda lecznicza Brandta), przy zapaleniu płuc i w innych chorobach zapalnych. Ciepłe i gorące kąpiele podnoszą ciepłotę ciała i wzsmagają wydzielanie się potu, co sprzyja wysysaniu wysięków chorobnych. Woda wywiera na ustrój również znaczny wpływ mechaniczny. Kąpiele wywołują wzmożenie ciśnienia krwi, pobudzają mięśnie oddechowe do większej pracy, wydalają gazy z kiszek; działanie mechaniczne natryскów lub fal morskich jest również łatwo zrozumiałe. W zastosowaniu wewnętrznem woda rozcieńcza soki trawienne, sprzyja wydalaniu zawartości kiszkowej i, wsySAJĄC się do krwi, zwiększa ciśnienie w naczyniach i ilość wydzielanego moczu. Najważniejsze postaci stosowania wody w H-i są następujące: kąpiele, natryski, obmywania i nacierania, owijania, kąpiele parowe, kąpiele miejscowe, okłady. Kąpiele całkowite bywają obojętne (ciepłota 37°C), oziębiające i ogrzewające. Kąpiele obojętne głównie stosują się w celu uspokojenia ustroju nerwowego, a w wieku dziecięcym zwłaszcza działanie ich w tym względzie bywa bardzo dodatnie. Kąpiele oziębiające podnoszą sprawność ustroju, zwalniają tętno, pogłębając ruchy oddechowe, zwiększają wydzielanie moczu. Jako środek przeciwgorączkowy stosuje się kąpiele o ciepłocie 19°C (Brandt) lub 35°C ze stopniowem oziębianiem do 30—25°C (Ziemm sen). Kąpiele ogrzewające (40—45°C), cieszące się wielkiem uznaniem w Japonii, w Europie używane bywają dość rzadko: stosują je w cholerze, w upadku sił i zapaleniu nerek. Półkąpiele, w których ilość wody bywa niewielka, pozwalają na jednoczesne stosowanie innych rękoczynów, a więc — oblewania, mięsienia, rozcierania i t. p. Natryski rozmaitych rodzajów, miejscowe i ogólne, dają możliwość działania na ustrój zarówno przez podrażnienie ciepłem, jak i mechaniczne, a stosowane bywają w chorobach nerwowych, reumatyzmie, blednicy i t. d. Obmywanie wodą o ciepłocie 10—15°C

Encykli. Powsz. Iustr. Zesz. 934. T. XXX.

75

592

Hydrothorax — Hye-Gluneck Antoni.

z natychmiastowem wytarciem do sucha służy jako niewinny środek przeciw gorączce. Dla nacierań, z wielką korzyścią stosowanych w blednicy, hypochondry i t. d., używa się prześćieradła zmoczonego w wodzie zimnej (10—20°C), w które owija się chorego, poczem przez nacieiranie lub uderzenia lekkie wywołuje się mniej lub więcej silne drażnienie skóry. Owijanie w mokre i zimne prześcieradła i grube wełniane koce zmniejsza pobudliwość nerwów i wywołuje spadek ciepłoty. Kąpiele parowe ogólne (łaźnie) i miejscowe, stosowane bywają w reumaityzmie, podagrze, otyłości, przymiocie, nerwobólach i innych chorobach. Do kąpieli miejscowych należą: kąpiele nasiadowe, kąpiele nożne oraz dłoni, przedramienia i potylicy; używane są w rozmaitych chorobach zarówno miejscowych jak ogólnych. Okłady miejscowe zimne zalecane są w pierwszych okresach spraw zapalnych w celu zmniejszenia bólu i przekrwienia. W późniejszych okresach zapaleń odpowiednie są okłady rozgrzewające pod ceratką w celu wywołania szybszej przemiany materyi i wessania wydzielin chorobowych. — Literatura. Dr Kowalski E. „Zasady wodolecznictwa” (Lwów 1895); Guttmann E. „Kurzes Lehrbuch der Hydrotherapie” (Wrocław 1896); Kisch „Balneo-Therapeutisches Lexicon” (Wiedeń i Lipsk 1897); Winternitz „Die Hydrotherapie auf physiologischer und klinischer Grundlage” (Wiedeń 1877 i 1890). Dr J-y B-r.

**Hydrothorax** (z gr. τὸ ὀδωρω= woda i ὁ ὀδωραξ= piersi), Puchlina piersna, oznacza zebranie się płynu niezapalnego pochodzenia w jamie opłucnej. Zazwyczaj spotykamy H. równocześnie z przesiękami w innych jamach ciała w ogólnej puchlinie skutkiem chorób płuc, serca, nerek, krwi i t. d., rzadziej H. wynika z zaburzeń w krążeniu w samej jamie opłucnej, np. przy nowotworach złośliwych w śródpiersiu (ob.). Płyn znajdujący się w puchlinie pierwszej w obu jamach opłucnej cechuje się niewielką zawartością białka i małym ciężarem gatunkowym, co daje możliwość odróżnienia go od wysięku czyli płynu zapalnego pochodzenia. Dr J-y B-r.

**Hydrotropizm** (z greckiego *hydor* = woda i *trepō* = zwracam) oznacza w fizyologii roślin wrażliwość organizmów roślinnych na nie-równomierny rozkład pary wodnej w otoczeniu, ujawniającą się w nachyleniu danego organu rośliny w kierunku większej wilgotności (hydrotropizm dodatni), lub odchyleniu się tegoż organu w stronę przeciwną (H. ujemny). Jak wogóle każda wrażliwość, tak i wrażliwość na różnice w wilgotności ma swe siedlisko w protoplaźnie żyjącej. H. obserwować można jedynie na młodych, znajdujących się w stady energicznego wzrostu, organach. H. dodatni wykazują młode korzenie, które rosną zawsze w kierunku miejsc bardziej obfitujących w wodę, skutkiem czego przybierają nieraz kierunek zu-

pełnie inny, niż teu, jakiby przy jednostajnej dokoła wilgotności gruntu zmuszone były przyjąć, ulegając jedynie wpływom geotropicznym. H. ujemny wykazują trzonki zarodniowe wielu pleśni (*Phycomyces*, *Mucor*), które, wzrastając, odchylają się w kierunku mniejszej wilgotności. Jak wszystkie inne tropizmy (np. heliotropizm, geotropizm), tak H. jest bardzo pozyteczna właściwością roślin, albowiem dozwala im wyszukać i wyzyskać najodpowiedniejsze warunki wilgotności. Dodatni H. korzeni zabezpiecza je od wysychania, ujemny zaś H. trzonków zarodniowych pleśni umożliwia wydostanie się tych organów z wilgotnego podłoża w miejsca suche, gdzie ich zarodniki łatwo przez wiatr rozsiane były mogą. J. Trz.

**Hydrozoa v. Hydrozoaria** (Pławy, Stubiochełbie, Żegawnice) wraz z gromadą *Scyphozoa* tworzą grupę *Cuidaria*, należąćą do typu zwierząt Jamochłonnych (*Coelenterata*). Ciało ma postać polipa lub meduzy. Brak przełuky wysłanego ektodermą i brak zw. „nici żołądkowych”. Organy rozrodece pod ektodermą. *Ob. Jamochłonne*. K. A. C.

**Hydruntum** albo Hydrus (genet. *Hydruntis*, po grecko ό ἱδροφός, δζίσια Οτραντο, u stóp góry tejże nazwy, — jedno z najstarszych miast Kalabryti, na wschodniem wybrzeżu Italii, ze znakomitym portem, zostało później rzymskiem municipium i służyło jako stacya portowa do przeprawy do Grecyi (Liv. 36, 21; Cic. ad famil. 16, 9; ad Att. 15, 21; 16, 5; Plin. Nat. Hist. 2, 11, 16; Mela 2, 4, 7; Strab. 5, 231). S. Drz.

**Hydrurus** — rodzaj mikroskopowych, jednomórkowych wodorostów z klasy zielenic (Chlorophyceae), rzędu pierwotkowych (Protococcales), rodziny *Palmellaceae*. Wodorost ten składa się z eliptycznych, zielonych komórek, otoczonych śluzem i połączonych za pomocą jego w szeregi, które tworzą, widziałne już dla gołego oka, naloty barwy zielonej lub brunatnej, pokrywające powierzchnie kamieni i skał w czystych i zimnych źródłach i strumykh górskich. Najważniejszy gatunek *H. penicillatus* Ag.—rozpowszechniony w całej Europie. J. Trz.

**Hye-Gluneck Antoni** (* 1807 r. — † 1894 roku). W r. 1833 zamianowany profesorem filozofii prawa oraz prawa karnego w akademii Terezyańskiej, w r. 1838 objął katedrę tych samych przedmiotów w uniwersytecie wiedeńskim. W r. 1867, od czerwca do grudnia, był ministrrem sprawiedliwości oraz oświaty w gabinecie Beusta. Od r. 1869 jako członek izby panów należał do partyi liberalnej. Ogłosił drukiem: „Sammung der Erkenntnisse des oester. Reichsgerichts” (1874—86, 7 tomów); „Die leitenden Grundsætze der oester. Strafprocessordnung” (1854); „Kommentar zum oesterreich. Strafgesetzbuch” (1855); „Ueber das Schwurgericht” (1864). H. był głównym redaktorem austryackiego kodeksu karnego

594

Hygiena.

sztuka zachowania zdrowia) jest nauką o zdrowiu (ob.). Celem jej—zachowanie i potęgowanie zdrowiała ludzkiego na podstawie możliwie ścisłej znajomości zarówno ustroju człowieka, jak i tej sumy zjawisk zewnętrznych, które, stale go otaczając, wywierają na niego wpływ właściwy. Dla urzeczywistnienia pomienionego celu H. obiera dwie drogi: teoretyczną i praktyczną. Pierwsza bada naukowo wszystko, co dla zdrowia jest szkodliwem, i określa warunki najbardziej sprzyjające prawidłowemu rozwojowi i istnieniu człowieka; druga wprowadza w życie środki dla usunięcia zagrażających zdrowiu ludzkiemu niebezpieczeństw i dla wytworzenia w ustroju odporności na szkodliwe wpływy świta zewnętrznego. H. w postaci licznych urzą-

Fig. 119. Hygieia. (Rzeźba starożytna w zbiorach Hope'a w Anglii).

dzeń zdrowotnych i zapobiegających chorobom istniała już u Indów, Egipcyan i Żydów. Owe zabiegi uzewnętrzniły się w szerokich, przewiewnych ulicach, w budowie siedzib mieszkalnych, w pieczy o czystą wodę, świeżą żywność, w wyborze potraw, w usuwaniu odchodów, w budowania kanałów, zakładaniu cmentarzy, odsabnianiu tędowatych, w środkach ochronnych przeciwko morowi, w obrzezaniu i t. p. Wykonywanie i kontrola hygienicznych przepisów obowiązywały przedewszystkiem kapłanów starożytnych, stąd więc przegięcie sprzyjających zdrowiu rękoczynów z obrzędami i kultem religijnym. H. rozwinęła się niepomiernie w Grecyi, znajdując wyraz w ćwiczeniach cielesnych, w orężnych zapasach, w hartowaniu ciała przez

pływanie, marsze i t. p. Hippokrates (ob.) zapoczątkowywa naukową H-ę, przemawiając za zapobieganiem chorobom i upatrując w tem istotę medycyny praktycznej. Rzymianie wzbudzają dotąd podziw dla swoich urządzeń hygienicznych. Kanalizacyję Rzymu rozpoczął już Tarkwiniusz w VI wieku przed Chr., a syn jego chwalebnie ją ukończył. Cloaca maxima, która wieki całe przetrwała, była głównym zbiornikiem opadów i odpływów miejskich. Już w VI wieku przed Chr. pomyślano w Rzymie o sprowadzeniu dobrej, czystej wody. Cesarz August wydaje prawa budowlane, w których normala wysokość domów oznaczona jest na 70 stóp. Z upadkiem Państwa Rzymskiego i nastaniem ciemnoty średniewiecznej, H. była wizołnem zaniedbaniu. Dopiero w drugiej połowie Wieków Średnich, kiedy już ze 25 milionów ludzi umarło na zazazy takie, jak mór, przymiot, trąd i t. p., przeiwko którym jedynemi środkami były modlitwy, msze, posty i pokuty, zaczeto urządzać kwarantanny, izolować tędowatych, budować szpitale, kąpiele, ograniczać prostytucyę, czyścić ulice, prześladować fałszerzy produktów spożywczych. W wieku XV większe miasta mają już lekarzy miejskich. W wieku XVII założono w Niemczech Collegium medicum do kontrolowania lekarzy i ich pomocników, do wizytowania aptek i regulowania sprzedaży lekarstw. Na wiek XVIII przypada wynalazek szczepienia krowianki przez d-ra angielskiego Jennera (ob.) i pojawienie się dzieła Ramazziniego (ob.) o H-ie zawodowej. Wszystko to jednak były wyniki mniej lub więcej surowej empiryi: nie była to H. naukowa. Taką stawała się dopiero, czerpiąc z rozwijających się nauk przyrodniczych, jak chemia, fizyka, botanika, zoologia, anatomia, fizyologia człowieka, i opierając się na ścisłej obserwacyji i doświadczeniu. Tu położył nieśmiertelne zasługi uczony niemiecki Maks Pettenkofer (ob.), który pierwszy zwrócił uwagę na to, że takie czynniki jak woda, powietrze, gruut, klimat, ubranie, mieszkanie i t. p., wywierają wpływ na zdrowie człowieka i że badanie ich z tego punktu widzenia jest niezbędne dla rozwoju H-y naukowej. Badając doświadczałnie wspomniane czynniki zewnętrzne, zachęcił przykładem lekarzy i przyrodników, wskutek czego przyczynił się do stworzenia przy wszystkich uniwersytetach instytutów hygienicznych (ob.), katedr H-y i muzeów. Pionierami i współtwórcami H-y po Pettenkoferze byli: Pasteur we Francyji, Robert Koch i Hueppe w Niemczech. Dzięki iście klasycznym badaniem tych uczunych powstała nowa, a w praktyczne rezultaty wielce owocna, gałaż H-y naukowej—bakteriologia (ob.), stoi bowiem na straży przeciwko chorobom zakaźnym, których ofiarą pada połowa umierających ludzi. Praktycznym wyrazem postępów H-y są dzisiejsze urządzenia wodociągowe, kanalizacyjne, wentylacye, oświe-

Hygiena.

595

tlenie, ogrzewanie, bruki i t. d., których korzyść
uwydania się coraz bardziej. W r. 1876 urzą-
dzono w Brukselli pierwszy kongres hygienicz-
ny; w Niemczech powstało biroń zdrowia (Ge-
sundheitsamt), we Francyi Comité Consultatif
d'hygiène publique, w Anglii Local Board of
Health, w Rossyi Obszczestwo narodnawo zdra-
wija z siedliskiem w Petersburgu, w Warszawie
Towarzystwo hygieniczne. H-ę nazywamy pry-
watną (Ortobiotyka, Eubiotyka) wówczas
gdy jednostka sama jest w stanie stwarzać wa-
runki hygieniczne; publiczną, kiedy spo-
łeczeństwa całe biorą udział w przeprowad-
dzaniu reform hygienicznych. Oba wspomniane
odłamy H-y zapożyczają się i dopełniają wza-
jennie, dlatego też w programowym ich zarysie
znajdziemy wiele podobieństwa; i tu i tam dzia-
läją te same czynniki zewnętrzne, tylko walka
z niemi lub korzystanie z nich w imię zdrowia
ludzkiego przybiera w H-ie prywatnej i publicz-
nej inne formy.

W zakres *H-y prywatnej* wchodzą zadania na-
stępujące: Piecza o mieszkaniu prywatnym: po-
ządek i czystość, ilość powietrza, wietrzenie,
ilość światła dziennego, oświetlenie, jakość mu-
rów pod względem grubości i wilgotności, ściany
i ich pokrycie, rozkład, położenie względem
stron świata, temperatura, ogrzewanie, wilgot-
ność powietrza wewnętrznego, spokój i wygoda,
wydalenie wypróżnień i odpadków, urządzenie
kuchni i spiżarni, pomieszczenie służących i t. p.;
odzież i bielizna, obuwie, pokrycie głowy, urzą-
dzenie łóżka, czystość i pielęgnowanie skóry,
czystość rąk i paznogci; ruch i spoczynek: ćwic-
zowania cielesne, spacery, praca fizyczna i umy-
słowa, związane z nią zmęczenie; pielęgnowanie
ust i zębów; odżywianie się: mięso, tłuszcze,
krochmal, cukier, używki; alkohol, wstrzemiężli-
wość w używaniu tegoż względnie do usposobie-
nia, wieku, rodzaju zajęcia, pór roku; używanie
płciowe, sen; nauczanie prywatne, przygoto-
ywanie do szkoły, wychowywanie dziecka do do-
mu, pisanie i czytanie, uwzględnianie specyalnej
organizacyi dziecka, wady wychowawcze i kon-
stytucyonalne; wybór powołania, zwracanie uwa-
gi na konstytucyę, stan systemu nerwowego,
płuc i serca, unikanie lokali zakaźnych, ludzi
i zwierząt chorych, pielęgnowanie chorego w do-
mu, zwracanie uwagi na stan zdrowia i na pierw-
sze objawy chorobowe: bóle, dreszcze, darcia,
zawroty głowy, omdlenia; uwzględnianie dzie-
dziczności i obciążonych dziedzicznie, uwzglę-
dnianie stanu zdrowia i dziedziczności przy za-
wieraniu małżeństw. — *H. publiczna* ma na celu
utrzymywanie i potęgowanie zdrowia wielkich
grup ludzkich, wprowadzając w życie przepisy
H-y naukowej. W zakresie licznych zadań swo-
ich wprowadza ona:

I. Środki do utrzymania i potęgowa-
nia zdrowia publicznego: 1) Odżywianie
ogólne, odżywianie dziecka naturalne i sztuczne,

mamki, dzieci na garnuszku i na utrzymaniu;
2) produkty spożywcze i używki, zapobieganie
ich zatruciu, zepsuciu lub sfałszowaniu (ob. Po-
licya lekarska); 3) zaopatrzenie miast i mią-
steczek w wodę smaczną i zdrową, kontrola stu-
dzien, wodociągi; 4) ćwiczenia młodzię i dorosłych,
gimnastyka, kolonie letnie. Wychowanie dzieci
proletaryatu: domy dla podrzutków, sierot, przy-
tułki, żłobki, sale zajęć i t. p.; 5) kąpiele, zdro-
jowiska, opieka nad źródłami mineralnemi, miesz-
kania letnie; 6) zakłady mleczne, krowiarnie,
kontrola mleka.

II. Troskę o usunięcie ogólnych szko-
dliwości dla zdrowia: 1) Utrzymanie po-
ietrza miejskiego w czystości, wentylacja miast;
2) grunt, wilgotność, woda zaskórna, usuwanie
ścieków, odchodów i odpadków ludzkich i zwie-
rzęcych w miastach. Kanalizacja, pola nacie-
kowe (Riesel/elder), palenie śmieci; 3) rzeki
i kanały, zapobieganie zanieczyszczaniu ich; 4)
zapobieganie chorobom zarażliwym (epidemiom),
kontrola mieszkań i chorych zakaźnych w miesz-
kaniach, dezynfekcya, kamery dezynfekcyjne
miejskie, kontrola gospód i przytułków noclego-
wych, usunięcie żebraków i włóczegów; 5) szczę-
pienie ostry.

III. Troskę o usunięcie szczególnych
szkodliwości dla zdrowia: 1) Powietrze
w lokalach publicznych: restauracye, resursy,
teatry i t. p., ich wentylacya i ogrzewanie; 2)
publiczne i prywatne rzeźnie; 3) halle targowe,
targowiska; 4) zapobieganie rozszerzaniu się za-
razy u bydła, kontrola bydła; 5) assenizacya, jej
systemy; 6) chowanie zmarłych, cmentarze, gro-
by, katakumby, palenie zmarłych, transport, do-
my przedpogrzebowe; 7) zdrowotność w szkołach,
zamykanie szkół w czasie zarazy; 8) więzienia
i zakłady poprawcze; 9) okręty; 10) koszary;
11) zapobieganie chorobom zawodowym. Praca
kobiet i dzieci w przemyśle; 12) trucizny, handel
truciznami, rośliny trujące; 13) prostytucya, do-
my publiczne, zapobieganie szerzeniu się przy-
miotu; 14) zapobieganie przeszczepieniu się cho-
rób bydła na człowieka; 15) koleje żelazne
i ich szkodliwość dla służby i podróżnych. Kwa-
rantanny.

IV. Instytucye zdrowia: 1) lekarze, fel-
czerzy, pielęgarstwo; 2) apteki, kontrola le-
karstw, handel materyałami aptecznemi; 3) aku-
szerki, instytucye dla nich; 4) szpitałe, domy
zdrowia, sanatorya, baraki, instytuty położnice,
domy dla obłąkanych, nerwowych, alkoholików,
szpitalnictwo, transport chorych, doraźna pomoc,
pogotowie ratunkowe (ob. Sanitaryzm).

Podany powyżej program H-y prywatnej i publicznej jasno wskazuje, że niema takiego objawu w życiu ludzkiem, któryby nie miał, jeżeli tak rzec można, swej strony hygienicznej. Dopatrzyć się tej strony w każdym poszczegól-

596

Hygiena.

nem zjawisku życiowem może tylko ten, kto po-
znal ogólne prawa i przepisy naukowej H-y.
Oto ich streszczenie: H. widzi zdrowie ustroju
w prawidłowej sprawności wszystkich narządów,
składających się na jego całość, i w ich zgod-
nem współdziałaniu; te przejawy energii zwie-
rzeczej są wynikiem prawidłowego rozwoju i nor-
malnej budowy organizmu z jednej i doskonałego
przystosowania się tego też do otaczających go wa-
runkow świata zewnętrznego z drugiej strony.
Ustrój w dążeniu swem do idealnego typu, to
jest do jaknajdokładniejszego przystosowania
się do otaczających go warunków, potęguje
zdrowie; poznanie więc owych warunków, jak
powietrze, grunt, woda, światło, ciepło, miesz-
kanie, odzież i t. p., poznanie istoty ich oddzia-
ływania na żywy ustrój w znaczeniu dodatniem
i ujemnem i wskazywanie wypływających stąd
ogólnych zasad i wymagalników hygienicznych
dla tworzącego się typu stanowi właściwą treść
H-y bez względu na to, czy jest ona prywatną,
czy publiczną.

Powietrze (ob.) ze swemi własnościами fi-
zycznemi, warunkującemi ciepłotę, ciśnienie at-
mosferyczne, prady, opady, zawartość pyłu, ze
swym składem chemicznym, zawartością różnych
pierwiastków i związków chemicznych, ma wiel-
ką wagę pod względem hygienicznym; podlega-
bowiem ciągłym a licznym wahaniem i zmi-
nom, wywiera odpowiedni wpływ na zdrowie
nasze. Z każdym oddechem wchłaniamy 1/2 litra
powietrza, ponieważ zaś przeciętnie liczymy so-
bie 16 oddechów na minutę, wypada, że dzien-
ne zużytkowujemy 11 510 litrów na osobę, t. j.
tak wielką ilość, że najmniejsze ślady szkodli-
wych domieszek muszą wywierać zgubny wpływ
na ustrój. Najważniejsze dla życia składnik po-
wietrza, tlen (ob.), ulegając w wolnych przes-
stworzach wskutek prądów powietrznych nie-
znacznym tylko wahaniem, zmniejsza się znacz-
nie w zamkniętych przestrzeniach, jak mieszkań-
nia, lokale publiczne, kopalnie i t. p., z powodu
ciągłego oddychania w nich ludzi i zwierząt,
palenia się światła, wytwarzania się gazu błot-
nego i kwasu węglowego. Stąd zrozumiały wy-
magalnik H-y: nieustanne wietrzenie zamkniętych
przestrzeni. W nich-to ilość kwasu węglowego
dochodzi często, np. w kopalniach, do kilku %,
z wielką szkodą dla zdrowia. W atmosferze
mieszkaniowej, nawet przy najgorszych warun-
kach, nigdy ilość kwasu węglowego nie podnosi
się tak znacznie. Tu jednak już 0.1% gazu
tego jest wskaźnikiem szkodliwości powietrza,
albowiem ludzie i zwierzęta wydzielają oprócz
kwasu węglowego jeszcze inne związki organicz-
ne, pochodzące z rozkładu potu
przez drobnoustroje (ob. Pot.), z gnijących w ja-
mie ustnej i zębach resztek pokarmów, z wiatrów,
moczu, stolców (szczególniej kiedy ostatnio wy-
mienione nie bywają usuwane bezpośrednio
z mieszkań i ulegają rozkładowi, przyczem ulat-

nia się ammoniak, siarkowodór i t. p.). Ilość
tych związków w stosunku do wydzielonego je-
dnocześnie 0.1% kwasu węglowego ujemnie
wpyłwa na zdrowie, wobec czego analiza ilo-
ściowa tego gazu w powietrzu mieszkań ludz-
kich ma doniosłe znaczenie (Pettenkofer).
Ujemny wpływ zanieczyszczonego powietrza ob-
jawia się w bólach głowy, zawrotach, zemdle-
niach, bezkrwistości i ogólnej anemii. Niezwy-
kle ważnym czynnikiem, od którego w znacznej
mierze zależy zdrowie człowieka, jest zmienia-
jąca się nieustannie zawartość w powietrzu pa-
ry wodnej, t. j. wilgotności powietrza (ob.
Powietrze). Wilgotne, mgliste powietrze uspo-
sabia bardziej do takich chorób, jak nieżyt, za-
palenie płuc, reumatyzm i t. p. aniżeli suche;
zbyt suche powietrze wywołuje znów chrypę i su-
chość w gardle. Ze ściślejszych dotychczasos-
wych badań trudno określić stałą granicę wil-
gotności, którzy najbardziej sprzyjała zdrowiu;
jest to bowiem bardzo indywidualne i zależy od
temperatury, pożywienia, pracy, odzieży i t. p.
Spostrzeżenia empiryczne utwierdzają nas w prze-
konaniu, że w średuich temperaturach powietrza
człowiek najlepiej się czuje i jest najzdrowszym
przy względnej wilgotności 30 – 60%. Wpływ
wiatru na ustrój wyraża się w pobudzaniu go
do wydzielania większej ilości ciepła i wilgoci,
nadto wiatr oczyszcza i chłodzi powietrze w obrę-
bie miast, zamkniętych przestrzeni i t. p. Ba-
danie wiatru (ob. Wiatr i Meteorologia)
w miastach ma szczególną wartość pod względ-
dem hygienicznym, a to dlatego, że kierunek
ulic winien się zastosowywać do kierunku
panujących stale wiatrów, nadto wszelkie fabry-
ki, szpitale, rzeźnie, gazownie i t. p. winny być
tak umieszczane, aby wiatry nie pędziły dymu,
złych woni, zarazków w obręb miasta, ale w prze-
ciwnym kierunku. Wiatr ma i ujemny wpływ
na zdrowie: podnosząc tumany kurzu i ciskającą
je w oczy, uszy, nos, usta, drażni je mechanicz-
nie i przenosi tam wraz z pyłem bakterye cho-
robotwórcze; silne i zimne wiatry przyczyniają się
do zaziębień i wywołują przeciagi. — Ciśnienie
powietrza, choć nieustannie się zmienia, nie wy-
wiera bezpośredniego wpływu na ustrój, tak da-
lece jest on do tych zmian przystosowany. Tyl-
ko gwałtowne i znaczne zmiany w ciśnieniu po-
wietrza działają szkodliwie, np. przy robotach
w głębi wód w tak zw. kesonach (ob.) lub
w dzwonach nurków. Raptowne wydostawanie
się z pod wpływu ścieśnionego powietrza na
wolność sprowadza silne krwotoki, zapalenie
uszu, głuchotę, rzadziej zemdlenie i śmierć wsku-
tek gwałtownego rozszerzenia się zmieszanych
z krwią gazów. Ulepszenie kesonów i dzwonowego
nurkowych w myśl zgodzenia gwałtownego
przejścia w odmieune warunki ciśnienia zapo-
biega wyżej wymienionym wypadkom. W cho-
robie górskiej, której wpływ objawia się na wy-
sokości 3000 metrów nad poziomem morza, ma-

Hygjena.

597

my do czynienia z temsamem zjawiskiem: zmniejszone ciśnienie powietrza wespół ze zmęczeniem ustroju wywołuje zawroty głowy, nudności, wymioty, rozwolnienia, a nawet krwotoki, zemdlenia i śmierć. Odpowiedni wypoczynek wespół z posikkiem skutecznie zapobiegają tej chorobie. Ciepłota otaczającego strój powietrza jest z punktu H-y bardzo dla niego ważna: istnienie ustroju zależy od utrzymania ciepłoty stałej 37°C. Odpowiednie mechanizmy regulacyjne umożliwiają ustrojowi utrzymanie stałej ciepłoty przy bardzo silnych wahaniach temperatury zewnętrznej. Szczególnie zimno wytrzymać jesteśmy zdolni, posiłkując się nadto odzieniem, pozostawaniem w zamkniętych przestrzeniach i wzmożonem odżywianiem się (opalanie ustroju). Szkodliwy wpływ zimna objawia się w odmrożeniach i w chorobach z zaziębienia. Aby uchronić się od nich, poleca H. niedopuszczanie przemoczenia noszonej odzieży, hartowanie skóry, przez systematyczne zimne omywania, kąpiele rzeczne, spacery, bez względu na pogodę praktykowane od wczesnego dzieciństwa. Wysokie temperatury również szkodzą człowiekowi, a narażony bywa na nie w fabrykach (hutach, odlewniach, suszarniach i t. p.), w kopalniach, w przebijańni tuneli, w łażniach, przy uciążliwych marszach w czasie letnich znojów (ob. Porażenie słoneczne).—Opady w postaci deszczów, mgień, niegów wpływają na zdrowie dodatnio i ujemnie. Dodatnio—czyszcząc mechanicznie atmosfery z kurzu i pyłu, a więc i z zaniesionych tam szkodliwych dla zdrowia drobnoustrojów, że wspomnimy tylko lasecznika gruźlicy i bakterye ropne; ujemnie — pochłaniając ciepło ustroju wskutek przemoczenia odzieży i przyprawiając go o zaziębienie. Wszystkie wyżej wymienione zjawiska powietrzne jak ciepłota, wilgotność, ciśnienie, opady, wiatry, składają się na przeciętny charakter atmosfery w danej miejscowości, t. j. na jej klimat. Stąd wniosek, że klimaty są różne, a więc i różny wpływ na zdrowie ludzkie wywierają. Dla przykładu niechaj posłuży ujemny wpływ klimatu zwrotnikowego, objawiający się w porażeniach słonecznych, malaryi, cholerze, śmiertelnych zapaleniach wątroby, biegunce; dodatni zaś klimatu górskiego, który wskutek względnie mniejszego ciśnienia powietrza, niższej i mało zmiennej ciepłoty, ciągłych wiatrach, wywołuje wzmożenie czynności serca i płuc, a więc i podniesienie wymiany materyi.

Wobec ciągłego a wielostronnego użytku wody w życiu ludzkiem H. musi stawiać wobec niej pewne wymagania co do jakości i ilości. Ilość wody zużywana na cele pożywienia, a więc do zaspokojenia pragnienia, zgotowania potraw, umycia naczyń, winna wynosić na głowę 20 do 30 litrów dziennie. Znacznie większą musi być ilość wody, zużywana na utrzymanie w czystości ciała, a więc codziennie umywania, wanny, prysnice, kąpiele, dalej na usuwanie wszelkich

nieczystości, stanowiących nasze otoczenie; minimum, jakie w tym celu oznacza H., wynosi 100 litrów dziennie na głowę. Co do jakości to ma być woda smaczna, nieszkodliwa dla ustroju i zdatna do najrozmaitszych praktycznych celów (ob. Woda). Wodę rzeczną i gruncową poddaje H. przed oddaniem jej na użytek człowieka t. z. filtracyi (ob.), oczyszczając ją z bakteryj, związków żelaza, innych nieczystości i ujednostajniając jej ciepłotę. Zaopatrywanie wielkich miast w wodę, odpowiadającą wyżej wymienionym warunkom, stanowi jedną z większych zdobyczy nowoczesnej H-y, praktyka bowiem pokazuje, że z wprowadzeniem wodociągów (ob.) zmniejszyła się znaczenie ilość chorób zakaźnych. Z chwilą, kiedy jesteśmy zmuszeni do używania wody zaskórnej, H. każe ją wyjałowiać i czyścić chlorkiem wapnia lub bromem (ob. Woda). Woda, jako czynnik służycy do oczyszczania i hartowania skóry, ma bardzo ważne znaczenie hygieniczne (ob. Hydrotherapy, Kąpiele). W wielkich miastach H. pragnie wprowadzić dwa rodzaje kąpieli: 1) wielkie baseny do pływania w czasie zimy z wodą ogrzebaną i 2) kąpiele natryskowe dla szkół i uboższej ludności ze wszech miar zasługujące na rozpoźszechnienie.

**Grunt**, na którym budujemy siedziby i z którego łona czerpiemy wodę, powierzamy mu szukłych i wszelkie odpadki, musi mieć poważne znaczenie pod względem zdrowotnym. Na oceń gruntu z punktu widzenia H-y składają się następujące jego własności: 1) fizyczne, 2) chemiczne, 3) zawartość wody gruntowej i zaskórnej, 4) zawartość w nim drobnoustrojów. Z fizycznych własności gruntu, hygienicznie najważniejszy jest jego przepuszczalność i związań z nią zdolność pochłaniań gazów i pary wodnej, a więc odwaniania odchodów, ciał gnijących i t. p. odpadków. Chemiczny skład gruntu jest przedewszystkiem ważny ze względu na wodę, która zeń pochodzi. Grunt, w którym jest dużo połączeń wapiennych i żelaznych, czyni wodę niezdatną do użytku, nadto na sprachach chemicznych polega czyszczać własność gruntu: wszelkie odpadki ludzkie i zwierzęce, przeważnie organicznej natury, przenikając w roztworze wodnym do ziemi, tam pod wpływem drobnoustrojów podlegają rozkładowi, przyczem tworzą się kwasy: azotny, azotawy i węglowy. Oprócz drobroustrojów wspomnianych istnieją w gruncie mniejsze lub większe ilości bakteryj chorobotwórczych. Liczne doświadczenia przemawiają zatem, że jest zależność między poziomem wody gruntowej a natężeniem epidemij, mianowicie im poziom wody jest wyższy, tem epidemie są mniejsze lub zupełnie wygasają, z obniżeniem się zaś jej poziomu wzmagają się. Istota tej zależności nie jest jednak dotąd należycie objaśniona.

H., mając na celu zapobieganie chorobom,

Hygiena.

599

(ob.). W celu tym H. poleca przyrząd Soxleta. Wytwory mleczne, jak masło i ser, muszą być wyrabiane z mleka odpowiadającego wyżej wymaganym warunkom, nadto masło nie powinno być zjeźczałe, ser zaś niepokryty grzybkami i nietoczony przez robaki.

Rośliune materyały pokarmowe (ob. Pokarm) spożywamy w postaci nasion, rzadziej jako roślinny same. Różnią się one od pokarmów zwierzących tem, że zawierają znacznie mniej niż one tłuszczu i białka, za to zaś wielkie ilości węglowodanów, z których np. drzewnik waleć nie bywa przyswajany przez ustrój ludzki. Z powodu więc wielkich ilości, w których musiałyby być spożywane, aby dać ilość pokarmu potrzebną do równowagi odżywczej, nie są przez H-ę polecane jako pokarm wyłączny, pomimo, iż mają tę ważną zaletę, że w tym stanie, w jakim wybawą spożywane, nie wnoszą do ustroju pierwiastków chorobotwórczych. Na używki skladają się najrozmaitsze korzenie, kawa, herbata, kakao, tytuń i alkohol w najrozmaitszych postaciach. H., nie zabraniające przyprawiania potraw korzeniami, używania herbaty, kawy i t. d., zaleca w tym względzie umiarkowanie, co do alkoholu nawet wstrzemiążliwość. Dzieci do lat 5-iu przynajmniej nie powinny otrzymywać używek oprócz kakao, czekolady, te bowiem zawierają części pożywne; alkohol pod żadną postacią nie powinien być dzieciom dawany. Przy używaniu naczyń do gotowania potraw H. zaleca często bielenie miedzianych i mosiężnych, unikanie zaś zupełnie ołowianych.

Odzież. Ciepłota właściwa ustrojowi ludzkiemu jest o wiele wyższa od przeciętnej ciepłoty naszego klimatu; aby więc utrzymać pierwszą na poziomie normalnym 37° C, trzeba albo odżywiać się obficiej, albo zniszczyć się cieplej. Odzież (ob.) jest, w pewnej mierze, równoważnikiem pożywienia; stąd nietyłko jej hygieniczne, ale i społeczno-ekonomiczne znaczenie. Podług wymagań H-y odzież winna być przystosowaną do warunków zewnętrznych, otczających człowieka, a więc: do wahań ciepłoty, do rodzaju pracy, do ilości i jakości opadów i t. d. Stąd wynika, że nie powinna w pewnych warunkach przepuszczać ciepła, wytwarzanego przez ustrój, np. zimą, albo też być jego dobrym przewodnikiem, t. j. dopuszcać do ustroju ciepła zewnętrznego, np. latem. Na wierzchnią odzież najwłaściwszemi pod względem hygienicznym są materyały wełniane nasybane: utrzymując bowiem właściwą sobie zawartość powietrza, nie przepuszczają wody. Na białizinę najbardziej się nadaje wełna w tkaninie niezbyt ściśle tkanej, przyjmuje bowiem mało potu, przeprowadza go bardzo nazewanntrz, osuszając i oczyszczając przez to skórę, nawet w wilgotnym stanie zachowuje swą elastyczność, a więc nie przylega ściśle do powierzchni ciała: wobec tego i przewodnictwo ciepła jest względ-

nie małe, tembardziej, że wełna nie pozwala na gwałtowne parowanie zawartej w niej wilgości.— Szkodliwą z punktu H-y jest odzież niezastosowana w kroju i formie do naturalnych potrzeb ustroju, ale schlebiająca modzie. H. potępia dlatego: wązkie a wysokie kołnierze, powodujące ucisk naczyń, zaopatrujących w krew głowę wraz z móżgiem i narzędami zmysłów; podwiążki, hamujące odpływ krwi z dolnych kończyn; paski i gorsety, wywierające ucisk na narzady trawienne, oddechowe i krwionośne (że wymienimy tu żołądek, wątrobę, płuca i serce), oraz tamujące przyrodzoną im normalną sprawność fizyologiczną; ciasne obuwie, wykrzywiające nogi i powodujące wrastanie paznogci, odciski i t. d. Hygieniczne obuwie (ob.) winno być sporządzone tak, aby odpowiadało ściśle formie nogi i nie krępowało jej ruchów. Odzież zabarwiona barwnikami trującemi (np. arszenikiem) wywołać może miejscowe zapalenia skóry, ogólne zakażenia, wobec czego prawo zakazuje fabrykacyi podobnych materyałów. Ze względu na to, że ubranie i bielizna, używane przez chorych na choroby zakaźne, mogą się przyczynić do rozszerzania ich, H. wymaga, aby taka odzież była oddawana do dezynfekcyi (ob.), o ile jest wierzchnią; bielizna zaś moczona w 2% roztworze lyzolu przez conajmniej 12 godzin, potem zaś gotowana i prana jak zwykle. Odzież wierzchnia musi być często trzepana i czyszczoną szczołkami, aby ją uchronić od nabijania się kurzem, bielizna zaś często zmieniana; używania cudzej odzież jest dozwolone po uprzedniej dezynfekcyi. Pokrycie głowy, jeśli jest za ciężkie, że leżące, nieprzewiewne, wywołuje uczucie ucisku, zawroty i bólę głowy, przyczynia się do wypadania głosów, hamując parowanie skóry na głowie. Wobec tego powinno ono być lekkie, nie uciskać i albo być zrobione z materyałów przepuszczających powietrze, albo odpowiednio wentylowane.

Rołę odzieży spełnia w nocy łóżko, chroniącia ciało przedzewszystkiem od nadmiernej straty ciepła. Ze względu, iż ustrój znajdujący się w stanie spoczynku, wytwarza mniej ciepła, przeto okrywające go materyały muszą być stosunkowo cieplejsze. Dla zdrowego człowieka najodpowiedniejszemi pod względem H-y są: wełniana lub lekko watowana kołdra, materac z końskiego głosia, albo często zmieniany siennik, poduszka równie z końkiego głosia. Pierzyny, piernaty, wydelikatniające ciało, usposabiające do pocenia się i hamujące przeziew skórny, H. potępia; jedynie pozwala je stosować u dzieci małych, u starców, u istot małokrwiestych, wycieńczonych długimi chorobami, a potrzebujących większych ilości ciepła. Od łóżka wymaga H., aby było metalowe, z materacem drucianym, na wysokich nogach: łatwo nie bowiem utrzymać w czystości i uchronić od robactwa. Materac, kołdry, poduszki mają być pokrywane

Enc. Pow. Ustr. Zess. 384. T. XXX.

76

600

Hygiena.

bielizną często zmienianą, a nadto trzepane i wietrzone, aby je uwolnić od kurzu i wypocin ludzkich.

Mieszkanie (ob.), jako środowisko, w którym człowiek kulturalny, chroniąc się od wpływów klimatycznych, spędza większą część życia swe- go, musi odpowiadać pewnym warunkom hy-gienicznym. Zdrowe mieszkanie ma być prze- snonne, jasne, ciepłe, suche, wolne od nieczystości, ma nie zawierać zanieczyszczonego po- wietrza, robactwa i zarodków chorobotwórczych. Te zdrowotne stroy mieszkania zależą od jako- ści gruntu, na którym dom stoi, od położenia, materyłu budulcowego, odachowania, wewnątrz- nego wykończenia ścian, podłog, stosownego roz- kładu, to jest odpowiedniego spożytkowania za- mieszkanej przestrzeni, rodzaju wentylacyji, ogrze- wania, oświetlenia, usuwania odpadków i od za- chowywania porządku przez mieszkańców. Grunt pod dom musi być suchy i wolny od nieczysto-ści, aby wilgoć i trujące wyziewy nie przenika- ły do mieszkań. Tam, gdzie grunt jest wilgotny, każe H. przeprowadzać izolacyję fundamentów za- mocą materyałów nieprzepuszczających wody. Oczyszczenie gruntu następuje przez wybranie wierzchnich warstw jego do głębokości wolnej od bakteryj. Materyał budulcowy musi być su- chy i obfity w pory. Porowatość jego przyczy- nia się do naturalnej wentylacyji mieszkania, to jest do ciągłej a powolnej wymiany powietrza wewnętrznego i wewnętrznego; nadto zawartość w porach najgorszego przewodnika ciepła, jakiem jest suche powietrze o względnie stałej ciepło- cie, zapewnia mieszkaniu chłod w lecie i ciepło w zimie. Suchość materyałów budowlanych jest z punktu widzenia H-y niezbędna, albowiem wil- goć zasklepia ich pory, zmniejszając zawartość powietrza w ścianach i, co za tem idzie, ich własność nieprzewodnictwa ciepła, przytem pa- rowanie ścian wilgotnych oziębia mieszkanie; ściany wilgotne są nadto podłożne dla grzyb- ków różnego rodzaju, np. grzybka drzewnego, a prawdopodobnie i grzybków chorobotwórczych. Tynkowanie wewnętrzne i zewnętrzne ścian po- winno mieć miejsce przynajmniej w 6 tygodni po postawieniu tychże, aby dać im możliwość na- leżytego wyschnięcia. Malowanie ścian farbami nieprzepuszczającemi wody (farby olejne, ema- liowe) następować winno po uprzedniem wy- schnięciu murów. Aby uchronić ściany od pływu deszczów, pokrywa je się łupkowemi płyta- mi, częściej zaś farbą olejną. Obica i farby, służące do pokrywania wewnętrznych powierzch- ni murów, muszą być pozbawione trujących skład- ników, szczególnie arszeniku; obica winny być gładkie, aby kurz na nich osiadać nie mógł. Najhygieniczniejszym pokryciem ścian wewnętrz- nych jest farba olejna, emaliowa albo obica dające się zmywać wodą. Ważną rolę pod względ- dem zdrowotnym odgrywają stosownie położone podłogi (ob.). Pod właściwą podłogą leży na

belkach poprzecznych, a opartych na murze, tak zwana podłoga fałszywa, to jest szereg łat, pomiędzy którymi są puste przestrzenie. Te ostatnim wypełniają się materyałami miałkim, lekkim, obfitującym w pory i suchym a tanim, aby stworzyć między mieszkaniem górnem a dol- nem izolacyję ciepła, powietrza i dźwięków. Ten ważny materyał izolacyjny musi być wolny od ciałt organicznych i drobnoustrojów, w przeciw-nym bowiem razie następuje rozkład tych nie- pożądanych domieszek: powstają wytwory gni- cia, zarażające powietrze w mieszkaniach, a nad- to chorobotwórcze ustroje. Pod posadzką, wcl- ną od najmniejszych szczelin, kładzie się war- stwa nieprzemakalnej papy, wobec czego ani wilgoć, ani pierwiastki chorobotwórcze nie są w stanie przeniknąć w przestrzeń fałszywej podłogi. Hygienicznie najodpowiedniejszem po- kryciem podłogi jest linoleum na masie korko- wej jako podłožu; jako zły przewodnik ciepła, nie przepuszcza go, tłumie odgłos kroków, nie nabija się kurzem, łatwo daje się utrzymać w czystości. — Dach (ob.), jako ochrona domu od działania słońca w lecie i od mrozów w zi- mie, a przedewszystkiem od opadów, odznaczać się musi wysoką pojemnością ciepła i złem przewodnictwem jego. Takie zalety ma dach dreniany (gonciany) lub słomiany, niebezpiecz- ny jest jednak ze względu na ogień. Hygienicz- nie najwyżsće i najtańsze są dachy cemen- towe (najnieodpowiedniejsze — błaszane), tem- bardziej, że mogą być poziome, a więc służyć podłożem dla małych ogródków. — Schody muszą być ogniotrwałe i tak urządzone, aby w razie ognia zewsząd można było ich dosiągnąć. W przed- sionku schodowym winny się znajdować wycie- raczki kratowe żelazne od obuwia. Schody ma- być wygodne, t. j. szerokie o średniej pod- jemności, nie kręcone, widne i przewietrzane. Najwygodniejszemi są schody, których pod- jemność h i szerokość jednego ze stopni b od- powiada formule 2h + b = 64 cm. Każde 12 stopni ma przedzielać platforma z siedzeniem. — Mieszkanie musi być przestronne; szczególnie pokoje sypialne i pracownie, pokoje diecinne muszą również odpowiadać temu wymaganiu. Małe mieszkania, szczególnie składające się z jednego pokoju, a w których przebywa dużo ludzi, muszą być często przewietrzane i czysz- czone. Jako minimum przestrzeni dla osobnika wymaga H. 16 metrów sześciennych powietrza; minimalna wysokość pokoju powinna wynosić 2.8 metra. Czystość jest koniecznym warunkiem hygienicznego mieszkania. Aby ułatwić utrzy- manie mieszkania w czystości, trzeba zapobiegać wnoszeniu do niego zanieczyszczeń (czyszczenie obuwia na stosownych wycieraczках, używanie kaloszy, przebywanie w obrębie mieszkania w obu- wiu domowem i t. p.), ograniczyć ilość mebli do niezbędnych, aby ułatwić dostęp światła, nie uszczuplać przestrzeni powietrznej i uprzystępnić

Hygiena.

601

wszystkie zakątki mieszkania. Meble mają mieć gładkie, nieprzypuszczające kurzu i łatwe do czyszczenia, powierzchnie; plusze, dywany, portiery, gobeliny, firanki, jako materyały nabijającej się kurzem i wydzielające go przy każdym zetknięciu się z niemi, winny być ograniczone do minimum. W każdym pokoju ma być napełniona wodą (lub wiorami, przesyconemi jakimkolwiek środkiem dezynfekcyjnym) automatycznie zamykana i otwierana, a stale czyszczona, spluwaczka. Czystość zapobiega rozmnażaniu się robactwa, które u nas, niestety, jest wielką plagą. Nowowybudowane domy mogą być zamieszkane dopiero po zupełnien ich wyschnięciu. Ścisła kontrola wody zawartej w murach niewyschniętego domu jest możebna i konieczna. Dom wówczas jest do zamieszkania podatny, jeżeli zawiera 1% wody. W wielkich miastach domy przeznaczone na mieszkania są bardzo wysokie i budowane na niewielkich territoryach, dalej budowane są w pewnych grupach, zamykając sobą podwórza, ogrody, zwewnetrza zaś tworząc ulice, place i t. d. Są to nowe kombinacnye, wywierające odpowiedni wpływ na zdrowotność mieszkania, a wobec których H. stawia pewne zadosyčzyniaki zdrowi wymagania. — Przewedźysknięciem chodzi H-ie o to, aby miasto i jego części zabudowywane były według planów, uwzględniających całość warunków zewnętrznych dauej miejscowości, t. j. obok najzwykłotwietniejszych czynników, jak wodociągi, kanali zacya, jeszcze ilość, szerokość i kierunek ulic, a to w celu zapewnienia zamieszkanym siedzibom dostatecznej ilości święzego powietrza, świadła i ciepła. Bezprawia spekulantów budowlanych winny być ukrócone; tylko ci mogą mieć prawo na budowanie domu, którzy zdrowie przyszłych jego mieszańców mają na widoku. Ze względu, iż grunt w środku miasta jest o wiele droższy niż na przedmieściach, nie powinny być one tak gęsto zabudowywane jak środnieść; domy mają być tam niższe, okolone ogródkami, podwórza obszerniejsze, ulice szersze, ilość placów i skwerów większa. Z trzech typów przeprowadzania ulic: promieniowego, trójkatnego i prostokątnego, pierwszy najbardziej odpowiada wymaganiem H-y, pozwala bowiem na dostateczne przewietrzanie ulic środka miasta, na ułatwienie kommunikacyi z przedmieściami, a więc na skupienie kantorów, interesów handlowych, przemysłowych itp. w centrum miejsciem i przy liniach kommunikacyjnych, zapewniając jednoceśnie mieszkańcom znaczną ilość ulic zacisznych, wolnych od sklepów, zgiełku i turkotu życia handlowego. Nadto H. wymaga, aby linia frontowa domów była jaknajdłuższa, gdyż tylko wtedy światło i powietrze przenikają w dostatecznej ilości do mieszkań. Osiąga się to wówczas, jeżeli przestrzeń zabudowana domami, a ujęta w cztery ulice, jest względnie mała, wtedy bowiem stosunek frontu do zabudowanej powierzchni

ni jest duży. Stosunek domu mieszkalnego do placu wyraża się w zabudowywaniu otwartem— wille, i w zabudowywaniu zamkniętem — domy stojące rzędem. Wille, otoczone dookoła przestrzenią wolną,beniąją zewsząd dostęp powietrza i światła, dlatego też są najpożadańsze z punktu widzenia H-y i winny być stawiane w odleglejszych od środka miasta dzielnicach. Przy zabudowaniu zamkniętem najmujej hygienicznemi są domy, które, stojąc rzędem, dotykają z dwóch stron bocznych do siebie. Taki system tylko wtedy odpowiada warunkom H-y, jeżeli domy stojące obok siebie tworzą kwadrat ograniczony 4-ma ulicami, a zamykający sobą dużą przestrzeń niezabudowaną, lecz zajętą na ogród, plac do zabaw dziecięcych i t. p. Posłrednie miejsce zajmuje system zabudowania pawilonowy, polegający na tem, że domy stojące obok siebie w jednej linii przedziela przestrzeń wolna 6 do 7 metrów (najmniej), zajęta np. na ogródek. Przynajmniej 6 do 7% ogólnej przestrzeni miasta ma być użyte pod ogrody spacerowe, parki, place do zabaw dla dzieci, skwery i t. p., rozłożone równomiernie na wszystkie części miasta, przyczem środek powinien najbardziej w nie obfitować (stad bowiem trudno jest dostać się za miasto do dotkliwej straty czasu), zarówno jak i dzielnice robotnicze. Przy przeprowadzaniu ulic zwraca H. uwagę na ich szerokość, położenie, kierunek, braki, chodniki i zadrzewienie. — Szerokość ulic ma być rozmaita, względnie do ruchu, jaki na nich panuje, winna się zaś wachać między 14—35 metrami, z czego 40% każdorazowej szerokości odchodzi na chodniki. Ulice wolne od większego ruchu kołowego winny mieć przejazd 2½ metra i opowiednie chodniki, resztę zaś ulic mają zajmować ogródki. Co do położenia ulic, to najwyżsće jest od północo - wschodu ku południozachodowi i od północo - zachodu ku południowschodowi, w tym bowiem razie obie strony domów otrzymują jednakowe ciepło i światło; nadto musi się ono (położenie) zastosować do kierunku stale panujących wiatrów, albowiem ulice równoległe do prądów powietrnych mają lepsze warunki wietrzenia. Grunt pod ulice musi być wzmacniany (cement, klinkier), nigdy jednak materyałami zawierającimi bakterye robotwórcze lub materye, na których-by się iła two plenić mogły. Bruk hygieniczny odpowiadającymi musi warunkom następującym: 1) zrobiony ma być z materyałów niewydzielających kurzu; 2) ma być bardzo oczysczalny; 3) ma nie dawać turkotu. Tym trzem wymaganiem odpowiada bruk asfaltowy i drewniany (ob. Bruki); ostatni do nich o ile jest dobre ułożony, zrobiony z materyału twardego lub obficie a równomiernie przesyconego solami, i o ile przestrzenie między odcinkami drzewa są zapełnione materyałem, przez który nie przesiękają odchody zwierzęce (cement, beton). Ulice muszą być utrzymywane

Hygiena.

603

tworzona przez sztuczne ogrzewanie, wahać się powinna w pewnych granicach, względnie do wieku, stanu zdrowia, odzieży, sposobu odżywiania się, a szczególnie rodzaju zajęcia. Wymagania H-y są w tym względzie następujące: dla pokojów mieszkalnych 17 – 20°C, dla pokojów dziecinnych 18–21°C, dla sypialnych 12–16°C, dla kąpielowych 20 – 22°C, dla pracowni 17 – 19°C, warsztatów, względnie do rodzaju zajęcia, od 10 do 17°C, sal gimnastycznych 13 – 15°C, sal dla chorych 17–20°C, teatrów, resurs 19–20°C. Wymagania, jakie H. stawia wobec pieców i złożonych urządzeń ogrzewających, są: 1) piec musi wy odpowiednią dla danej przestrzeni ciepłotę i utrzymywać się w równej mierze przy zmieniających się poziomach ciepłoty zewnętrznej, t. j. ma być regulowany; 2) ciepłota winna być we wszystkich częściach zamykanej przestrzeni jednakowa; 3) powietrze w mieszkaniu nie powinno być zanieczyszczone pyłem lub gazem, pochodzącem z materyałów opałowych; 4) możliwe bezpieczeństwa od ognia; 5) dobre zużytkowywanie ciepłoty, wywieszającej się ze spalonych gazów; 6) piec ma spełniać czynność wentylacyjną. Przy wyborze pieców (ob.) każe się H. liczyć nietyłko z wymiarem sześciennym ogrzewanej przestrzeni, gdyż to jest niedostateczne, ale i z położeniem mieszkania lub pokoju, rodzajem i grubością murów, ilością okien i t. p., jasną bowiem jest rzeczą, że półk lub mieszkanie, znajdujące się w środku dużego i ze wszech stron zamkniętego domu, jest z natury swego położenia cieplejsze, a więc łatwiejsze do ogrzania, aniżeli półkój tej samej wielkości, ale szczytowy, albo mieszkanie ze wszech stron otwartej willi. Systemy ogrzewania centralnego mają z punktu hygienicznego przed piecami pojedyńczemi niekłamaną wyższość. Obsługa pierwszych jest prostsza, albowiem dla całego domu wystarcza jedno tylko ognisko, materyły opałowe nie potrzebują być roznoszone po wszystkich mieszkańach, zużytkowywanie ciepła jest lepsze, pojedyńcze mieszkania nie ulegają zanieczyszczeniu przez odpadki materyałów opałowych, jak popiół, sadze, dym i t. p. Kurtarze i klatki schodowe są przy takich systemach równiež ogrzewane, co podnosi temperaturę mieszkań, przyczynia się do wentylacyi i zapobiega zaziębieniom. – Od oświetlenia (ob.) H. wymaga: 1) aby ilość światła była wystarczającą dla odpowiedniej pracy; 2) aby co do jakości możliwie wyrównywało dziennemu; 3) aby nie wywierało szkodliwych i przykrych dla ustroju wpływów, w rodzaju promieniującego ciepła, zanieczyszczenia powietrza przez sam materyał palny lub przez produkty wydzianele maty spalaniu; 4) aby było względnie tanie. Tym warrunkom odpowiada w pierwszym rzędzie światło dzienne. Dostateczna do pracy ilość światła dziennego w danem mieszczeniu zależną jest 1) od ilości przenikającego do niego światła

słonecznego; 2) od wielkości otworów okiennych; 3) od wielkości obszaru nieba, który przez okno się widzi; 4) od oddalenia miejsc pracy od okna. Co do punktu drugiego H. wymaga, aby powierzchnia okien stanowiła 1/5 powierzchni podłogi. Co do oświetlenia sztucznego, to najhygieniczniejszem jest światło elektryczne, alboviem ani wydzielaniem ciepła, gazów szkodliwych, ani wody, nie psuje otaczającego powietrza; nadto nie daje wahań, barwa jego dla oczu jest względnie najmniej szkodliwa, zbyteczne zaś napięcie światła rążące oczy, miarkuje się oszkleniem matowem; drugie miejsce zajmuje oświetlenie gazowe z koszulkami Auera, trzecie nafta z ulepszonym systemem palników. Aby usunąć duże niedogodności oświetlenia sztucznego, t. j. nierówne pod względem napięcia oświetlenia pomieszczeń, i silne cienie, ujemnie na wzrok wpływające, podnosi H. doniość oświetlenia pośredniego, polegającego na tem, że pod źródłem światła znajduje się nieprzepuszczająca zasłona, tak, że światło odbija się na suficie i ścianach, stamtąd zaś dopiero rozpraszca się po całej przestrzeni, robiąc wrażenie światła dziennego. Oświetlenie pośrednie posiada następujące, a nader hygieniczne, zalety: 1) równomierny rozdział światła; 2) brak cieniów; 3) niemożność patrzenia na źródło światła; 4) usunięcie szkodliwego promieniowania ciepła.

Współzycie ludzi w miastach przyczynia się do ogromnego nagromadzenia odpadków najrozmaitszej natury, które, rozkładając się, wydzielają wox wstrętową, a co ważniejsza, zakażając grunt, wodę i powietrze zarazkami chorobotwórcemi, są bezpośrednim powodem do szerzenia się chorób zakaźnych i wynikającej stąd śmiertelności. Do odpadków takich należą: 1) stałe i płynne odchody ludzi i zwierząt; 2) pomyje i odpadki z kuchni, pralni, zakładów kąpielowych, rzeźni i t. p.; 3) płynne i stałe odpadki fabryczne; 4) woda deszczowa z dachów i ulic; 5) śmieci uliczne. Zadaniem H-y jest jaknajszysbsze usuwanie wyżej wymienionych odpadków w sposób niezskodliwy dla zdrowia mieszkańców miast i jego okolic. Najlepiej wywiazuje się z tego kanalizacja (ob.) w połączeniu z wodociągami (ob.), daje bowiem możliwość natychmiastowego spłukiwania odpadków, przyczem zaprowadzenie klozetów, zlewów syfonowych i przewietrzanie rur odchodowych, przyczynia się znakomie do doskonałości tego systemu. Ze względu jednak na to, że system podobny nie da się zastosować wszędzie z powodu niekorzystanych dla niego warunków miejscowych i kosztów wysokich, H. dopuszeza i inne systemy. np. dołowy, przyczem musi być stosowaną wentylacja dołów kloacznych, dezynfekcya i odwadnianie ich zawartości, w końcu usuwanie tejże sposobem pneumatycznym, to jest za pomocą pompssaco-tłoczących do hermetycznych beczek. Z innych systemów znajduje często zastosowanie

604

Hygiena.

beczkowy, nadto różne konstrukcye klozetów z odwadnianiem. H. wymaga racyonalnego urządzenia tak zw. pissoir'ów, a więc posadzek i ścian niepozwalających wsiąkać moczowi, spłókiwania tychże ciągłym strumieniem wody lub pokrywania ich materyałami tłumami, do których mocz nie przylega (olejne pissoirny Betza) i syfonów chroniących od woni. Przy odprowadzaniu odpadków ludzkich nastręczają się pewne wymagania H-y. Odprowadzanie do rzek i poddawanie tam odpadków naturalnemu oczyszczaniu jest najlepsze, często jednak dlatego niemożebne, że ilość ich jest zaduża w stosunku do zawartości wody w rzece, do siły jej prądu, to znaczy do jej siły czyszczącej, szczególnie zaś, jeżeli poza wielkiemi miastami znajdują się w dole i w górze rzeki w blizkiem sąsiedztwie miejscowości gęsto zaludnione i czerpiące wodę bezpośrednio z rzeki. H. uważa, że rzeka nie ulega niebezpiecznemu dla zdrowia zanieczyszczeniu wówczas, jeżeli zawiera przynajmniej 15 razy więcej wody od tej, która wcieka w jej koryto z kanałów. Tam, gdzie rzeki niema, also jej siła czyszcząca jest zamała, H. poleca różne systemy czyszczenia odpadków płynnych, np. drogą elektryczno-chemiczną, also też odprowadza je na t. zw. pola naciskowe (Rieselfelder), na które odchody w postaci gnojówki spływają, użyżniając grunt pod rośliny warzywne. Takie pola ma np. Berlin. Warszawa ma system najlepszy, bo kanalizacyję w połączeniu z wodociągami; odprowadzanie następuje przez kollektor bielański i kanał burzowy do Wisły. Odpadki kuchenne i mieszkalne t. zw. śmieci zaleca H. składać w odpowiednio urządzone śmiełniki ruchome, które winny być po napiłnieniu wywożone i dopiero poza miastem wyładowywane i w odpowiednich piecach spalone. Trupy zwierzęce, szczególnie nawiedzone zaraźliwemi chorobami, zaleca H. poddawać 3—4-godzinnemu wpływowi pary ogrzanej do 160°C w odpowiednio na ten cel budowanych przyrzadach (Podewil Apparat), poczem następuje zmienienie herausłowionej masy na nawóz.—Grzebanie zmarłych liczyć się również musi z pewnemu wymaganiami H-y. Przedewszystkiem chodzi o to, aby trup jaknajkrócej przebywał w mieszkaniu, przeto zaleca się jaknajszybszy transport ciałła do domu pogrzebowego. W razie śmierci wskutek zaraźliwej choroby trup ma być owinięty w prześcieradło, zmoczone w 2% wodzie karbolowej i odstawiony niezwłocznie (bez zaturwiania formalności) do domu pogrzebowego (oddział dla zakaźnych). Dom ten musi mieć znamkomitą wentylacyję. Trumny winny być robione z materyału przepuszczającego powietrze, a więc ułatwiającego gnicie, jak drzewo, gips. Grunt, w którym następuje chowanie odpowiadać musi pewnym ułatwiającym gnicie warunkom: ma więc być przepuszczalny, przystępny dla powietrz, a więc piaszczysty lub żwirowaty, trumna nigdy

nie powinna sięgać do poziomu wody gruntowej. Obszar cmentarza obliczonym być musi na mocy przeciętnej śmiertelności i zwiększającego się saludnienia. Najwłaściwszem pod względem hygienicznym jest spalanie trupów w odpowiednio na ten cel zbudowanych piecach, musi jednak czynić zadość następującym warunkom: spalanie musi odbywać się szybko, ma być zupełnie i pewne, nie powinno narażać okolicznej ludności na cuchnące wytwory spalania, popiłł musi być czysty, białawy, jego zebranie w odpowiednie naczynia (urny) szybkie i zupełnie; spalanie powinno być niedrogie.— Szpitale (ob.), jako miejsca, w których przebywają chorzy, muszą być poddane temściłszej kontroli H-y. Stawia ona też liczne wskazania tak co do położenia, gruntu, placu, jak i przewożenia chorych itp. Wielkość placu winna odpowiadać 100 — 150 metr. kw. na chorego, system budowy ma być pawilonowy, t. j. składać się z szeregu jednopiętrowych pawilonów, połączonych kurytarzami dla zapewnienia chorym dostatecznej ilości światła i powietrza; położenie pawilonów zależeć ma od kierunku stale wiejących wiatrów, ogólnie winno trzymać się w kierunku południowo-północnym. Jeden pawilon nie powinien mieć sięch chorych na nad 50, dawać każdemu choremu 30—40 metr. sześć, przestrzeni powietrznej i 7—15 metr. kw. obszaru na łóżko, nadto ma zawierać separatki, klozety, wanny, pokejo dla lekarza dyżurnego i pielęgarzy. Ściany winny być gładkie, bez szpar, w łątach zaokrąglone, pomawiane farbą emaliową, przynajmujej do wysokości dwóch metrów w salach młodych, wcałości w pawilonach dla chorób zakaźnych i chirurgicznych. Podłogi winny być robione z łatwo dających się czyścić materyałów; w ścianach niema być żadnych nisz, szaf, węglów i t. p., niedostępnych dla gruntownego czyszczenia. Wentylacja musi dostarczać do 100 metr. sześć. świeżego powietrza na osobę. W obrębie szpitala ma być kamera dezynfekcyjna (ob.) dla niszczenia chorobotwórczych bakteryj w meblach, naczyniach, bieliźnie i odzieży. Meble jaknajprostsze, z żelaza i szkła.— Szkoły (ob.), tam szczególnie, gdzie stają się obowiązkowemi dla wszystkich dzieci bez wyjątku, winny podlegać kontroli H-y, inaczej bowiem byłyby nieustającem źródłem szkodliwości wszelkiego rodzaju, tem zgubniejszych, że praktykowanych przez łata całe na istotach dopiero rozwijających się, a tem samem mniej odpornych. Szkodliwe wpływ wykonają z przebywania zwartych mas dziećcych w obrębie szkoły i z zajęć wykonywanych przez nie. Przebywanie wspólne sprzyja rozszerzaniu się chorób zakaźnych, pływa zaś ujemnie na zdrowie wskutek nieodpowiedniego położenia gmachu szkolnego, wadliwej jego budowy, braku ruchu, powietrza i świtała, wskutek ciasnoty, brudu i kurzu. H. wymaga więc natychmiastowego usuwania osobni-

608

Hygrometr.

z dwuOMATICZNYCH skombinowanych, że skala
podzielona jest na części równe; przyrząd ten
w konstrukcyi Lambrechta zyskał w ostatnich
czasach znaczne rozpowszechnienie. Posiada on
skale, na której skazówka podaje wilgotność
powietrza wprost w procentach. Do przyrządu
nadto dodawa jest ruchoma tabela redukcyjna,
złożona z dwu tarcz, obracających się dokoła
wspólnej osi, z których jedna zawiera skalę
procentową wilgotności, a druga skalę tempera-
tury; przez zastawienie zaobserwowanej wilgotno-
ści z istniejącą temperaturą odczytać można bez
rachunku punkt rosy danemu stanowi atmosfery
dopowiadający. Ponieważ punkt rosy ma ważne
znaczenie w przewidywaniu deszczu i przymroz-
ków nocnych, przyrząd ten pożyteczny jest do
rolników i ogrodników, jako też do regulowa-
nia wilgotności powietrza w mieszkaniach. — In-
ny dział H-ów stanowią H-y kondensacyj-
ne, które zawartość pary wodnej w powietrzu
wskazują przez oznaczenie punktu rosy (ob.
Hygrometrya). Najdawniejszy z przyzą-
dów tego rodzaju jest H. Daniella (fig. 121),

składający się z dwu
kulek szklanych A i B,
połączonych rurą szkla-
ną, dwa razy prostokątnie
zagiętą; kulka A jest po-
łocona i w części wy-
pełniona eterem, kulka
zaś B otoczona jest mu-
ślinem. W kulce A nad-
to zanurzony jest termo-
metr, którego skala mie-
ści się w rurze. Przed
zalutowaniem rury zosta-
ło z niej powietrze usu-
nięte; gdy więc na muślin
puszcza się eter kroplami,
przez szybkie jego ulatnia-

nie się kulka B się oziębia, a znajdująca się w niej
para eteru, z drugiej kulki pochodząca, szybko
się skrapla, skąd dalej eter w kulce A przeh-
chodzi we wrzenie, kulka więc ta się oziębia,
a gdy temperatura jej obniża się dostatecznie,
skrapla się na niej para otaczającego powietrza,
co zdradza się natychmiast zmętnieniem powło-
ki metalicznej, a temperaturę, przy której to
następuje, odczytuje się na termometrze w kul-
ce zawartym. Temperatura ta jest właśnie
punktem rosy, który służy do oznaczenia za-
wartości pary w powietrzu, a jeźli przytem
obserwujemy temperaturę powietrza, można stąd
wilgotność względną obliczyć. Dajmy, że jako
punkt rosy otrzymano 12°, gdy temperatura po-
wietrza wynosiła 16°; w tablicach odczytujemy,
że prężność maksymalną pary wodnej przy 12°
jest 10.5 mm., przy 16° zaś 13.5 mm.; zacho-
dząca przeto w chwili obserwacyji wilgotność
bezwzględna wynosiła 10.5 mm., a wilgotność

względna $\frac{10.5}{13.5} = 0.78$ czyli $78\%$. Pewne
źródła błędu tego przyrządu wskazał Döbereiner,
a pożądane zabezpieczenia wprowadził Régnault.
Hygrometr Régnaulta (fig. 122) składa

się z dwu rur szklanych
B i B', których końce dol-
ne osadzone są w naczy-
niach ze srebra wypolerowa-
nego; w obu pograżone są
termometry T i T', podzie-
lone na dziesiąte części sto-
nia. Naczynie B zawiera
pewną ilość eteru, do któ-
rego sięga rura C z obu
stron otwarta; z' naczynia
tego prowadzi nadto rura M'
do aspiratora. Gdy z aspira-
tora woda wypływa, powie-
trze przechodzące przez ru-
rę C przedziera się przez
eter i powoduje szybkie je-

go ulatnianie, a idące za tem jego oziębienie
sprowadza oad rosy na powierzchni naczynia
srebrnego; punkt rosy daje się tu dobrze uchwy-
cić przez porównanie z drugiem naczyniem
srebrnem, które pozostaje niezmmącone. Źródła
błędów usunięte tu są tem, że aspirator umiesz-
czony być może zdaleka, a obserwator również
zdawa odczytuje termometr przez lunetę. Po-
dobny przyrząd prostszej konstrukcyi zbudował
Lambrecht. — Najdogodniejszą wszakże metodę
oznaczania wilgotności powietrza daje psychro-
metr Augusta, składający się z dwu termo-
metrów, umieszczonych obok siebie, z których
jeden utrzymuje się w stanie wilgotnym za po-
mocą tkanki, otaczającej jego kulkę i zanurzo-
nej końcem w naczyniu z wodą. Ze zwilgoco-
nej tkanki woda ulatnia się tem prędzej, im po-
wietrze jest suchsze; obniżenie więc temperatury
termometru wilgotnego przy różnym stanie wil-
gotności powietrza jest różne, a z różnicy t—t'
temperatur termometru suchego i wilgotnego ob-
liczyć można prężność f pary istniejącej w po-
wietrzu. Jest mianowicie:

$$
f = s - k (t - t') b,
$$

gdyż s oznacza prężność maksymalną pary
w temperaturze t', b współczesny stan barome-
tru, a k ilość stałą, która jest nieco różna
w różnych miejscowościach, ale średnio wynosi
0.00095. Rachunków tych jednak uniknąć moż-
na przez użycie gotowych już tablic, które z za-
serwerowanych wielkości bezpośrednio odczytać
dozwalają wilgotność, zarówno bezwzględną
jak i względną. Aby dawał rezultaty dokładne,
psychrometr umieszczony być winien w miejscu,
gdyże powietrze ma przewiew swobodny. W hy-
grometrze aspiracyjnym Assmanna (fig.
123) przewiew taki wywołuje sam przyrząd, w któ-

Fig. 121.
Hygrometr Daniella.

Fig. 122. Hygro-
metr Régnaulta.

Hygrometrya.

609

rym obok kulek obu termometrów, suchego i wilgotnego, przebiega prąd powietrza. W tym celu w górnej części przyrządu *t* zamknięty jest aspirator odśrodkowy czyli ekshaustor, który chwyta powietrze między dwie szybko wirujące tarcze i wyrzuca je nazewnątrz; tarcze wykonywają w ciągu minuty przeszło 1000 obrotów, w ciągu sekundy przepływa przeciściowo litr powietrza, a szybkość tego prądu poniżej kulek termometrycznych w rurach *e* przechodzi 2 metry na sekundę. Powietrze przebiega przez rury *f*, łączące się w jedną rurę *g*, prowadzącą do aspiratora; rury *c* i *f* wkręcone są w pierwscień z kości słoniowej *d*, który przerywa przewodnictwo cieplikowe w częściach metalowych przyrządu; termometry mają podziałkę na 0.2°. Hygrometr ten zaleca się znaczną czułością, a wilgotność bezwzględną oblicza się według

Fig. 123. Psychrometr aspiracyjny Assmanna.

wzoru $f = s - \frac{1}{2}(t - t')$. — Inna wreszcie
jeszcze metoda hygrometryczna polega na tem,
że zamkniętą objętość powietrza badanego oswo-
badza się od pary wodnej przez pochłonięcie
jej kwasem siarczanym, przyczem oznacza się,
o ile zmniejszyło się ogólne ciśnienie; różnica
daje prężność pary w powietrzu zawartej, czyli
jego wilgotność bezwzględną. Podobne hygro-
metry objętościowe zbudowali: Edelmann
i Rüdorff. — Hygrografy są to hygrometry,
notujące automatycznie swe wskazania; są to
w szczególności hygrometry włosowe, które zmiany
w długości głosa, skutkiem zmiennej wilgotno-
ści zachodzące, wypisują na obracającym się
wałcu za pośrednictwem drążka, działającego
jako pióro, jak w innych podobnych przyrządach

meteorologicznych (ob. Samopiszące przy-
rządy). — Por. Mohn „Zasady meteorologii”
(przek. S. Kramsztyka, 1882; na końcu dzieńła
podane są tablice psychrometryczne); Klinkerfues
„Theorie des Bifilarhygrometers” (1875); Ass-
mann „Das Aspirationspsychrometer” (1892). S. K.

Hygrometrya, dział fizyki kuli ziemskiej,
meteorologii w szczególności, mający na celu
oznaczanie wilgotności powietrza, czyli ilości
pary znajdującej się w powietrzu, w danej oko-
licy i w oznaczonym czasie, wilgotność bowiem
powietrza ulega znacznej chwiejności. Aby ozna-
czyć ilość pary wodnej, znajdującej się w po-
wietrzu, bądź-to mierzy się ciężar pary, zawar-
tej w pewnej objętości powietrza, bądź też ozna-
cza się ciśnienie, jakie para wskutek swej pręż-
ności wywiera we wszystkie strony na przed-
mioty, z którymi pozostaje w zetknięciu; ciśnie-
nie to oznacza się wysokością słupa rtęci, któ-
rego ciężar równoważy ciśnienie pary (ob. Pa-
ra). Ostatnia ta metoda oznaczania ilości pary
przez ciśnienie jest zwykle używana, prężność
bowiem pary wodnej stanowi dosyć ściść mia-
rę ilości jej w powietrzu; prężność pary wodnej
jest z bardzo drobnem zaledwie odstępstwem
proporcionalna do ciężaru pary zawartej w po-
wietrzu. Jeżeli zawartość pary oznaczamy raz
przez liczbę gramów, jaką waży para wodna
zawarta w metrze sześciennym powietrza, a na-
stępnie prężność jej przez liczbę milimetrów,
dającą wysokość słupa rtęci, wyrównywającego
ciśnieniem swem prężności pary, to w obu ra-
zach otrzymamy liczbę prawie zupełnie jednaką.
Jeżeli np. metr sześcienny powietrza zawiera
5 gramów pary wodnej, to prężność pary wy-
nosi prawie dokładnie 5 milimetrów, i nawza-
jem. Reguła ta służy dla wszystkich przypad-
ków, jakie w rzeczywistości zachodzą. Ilość
(lub prężność) pary wodnej, w danej chwili
w powietrzu występującą, nazywamy wilgot-
nością bezwzględną czyli absolutną. Przez
wilgotność względną, natomiast, rozumiemy
stosunek ilości pary, jaką powietrze zawiera, do
ilości pary, jaką najwyżej jest możliwa w tem-
peraturze panującej w danej chwili, — albo,
co jedno znaczy, stosunek prężności, jaką para
w danej chwili rzeczywiście posiada, do pręż-
ności, jakąby posiadała, gdyby powietrze przy
istniejącej temperaturze było parą nasycone.
Jeżeli np. temperatura wynosi 10°, to powie-
trze mogłoby zawierać parę o prężności najwy-
żej 9.2 milimetra, gdyby parą nasycone było.
Jeżeli zaś w rzeczywistości powietrze zawiera
parę, której prężność wynosi 5 mm., to wilgot-
ność względna czyni $\frac{5}{9.2} = 0.54$. Zywykle wszak-
że wilgotność względna wyraża się w odsetkach,
czyli w danym przypadku oznacza się ją przez
$54\%$. Gdyby powietrze przy 10° było parą na-

Hygroskop — Hykszu-owie.

611

niania jest nader różna. W Kumanie, w Amerycce, pod 10° szerokości pln., ulatnia się rocznie warstwa wody 3520 milimetrów, w Marsylii 2300 mm., na wybrzeżach angielskich 900 mm., w Hollandyi 700 mm. Wielkość ulatniania posiada okres dzienny i roczny; oba idą za okresem temperatury powietrza. S. K.

Hygroskop, przyrząd wskazujący, czy wilgotność powietrza wzmagła się, czy też słabnie, ale jej dokładnie nie mierzy jak hygrometr (ob.). Pierwotny hygrometr włoskowy należy raczej do kategoryi hygroskopów, aniżeli hygrometrów istotnych. Dosyć rozpowszechnione są jeszcze H-y, mające jedynie znaczenie igraszek; tak np. dwie figurki osadzone są na krążku, tak, że podczas susy jedna, przy powietrzu zaś wilgotnem druga wysuwa się przed domek. Obrot krążka dokonywa się za pomocą przytwierdzonej do niego struny, która się przy wilgoci wydłuża. W podobny sposób urządzone jest kapucyn, na wilgoć zakrywający głowę kapturem, który do niego przytwierdzone jest włosem, również wydłużającym się na wilgoć. Do tejże kategoryi igraszek należy t. zw. barometryczne kwiaty (ob.) lub figurki, które w powietrzu wilgotnym zmieniają swą barwę. S. K.

Hygroskopijna gaza (z grec. ὕροψ = wilgotny, mokry i σκοπεω = spoglądam na co). Jest to tkanina rzadka i miękka z bawełny, za pomocą sposobów właściwych odtłuszczona zupełnie, posiadająca zatem własności hygroskopijnej waty (ob.). Znajduje zastosowanie szerokie w chirurgii, jako wyborny materyał opatrunkowy; robi się z niej opaski, owija się lub nakrywa nią rany i t. p. Można ją też napawać roztwarami fenolu (kwasu karbolowego), jodoformu, sublimatu i t. p., przez co nadaje się jej własności przeciwgnilne. Dobra hygroskopijna gaza, rzucona na wodę, powinna w niej szybko zatocząć, nie pływać po powierzchni. Dr J. P.

Hygroskopijna wata (z grec. ὕροψ = wilgotny, mokry i σκοπεω = spoglądam na co). Wata używana powszechnie do opatrunków chirurgicznych, wchłaniająca z na siebie szybko wszelkie wydzieliny ran lub owrzodzeń, dlatego też zamiast jej dawać miano cudzoziemskie, wadliwie złożone, lepiej zwać ją po prostu wata opatrunkową. Wyrabiana bywa z włókien bawełny, bardzo starannie oczyszczonych i pozbawionych zupełnie wszelkich śladów tłuszczu. Dobra wata hygroskopijna rzucona na wodę nie powinna pływać po jej wierzchu, lecz nasiąknąwszy szybko iść do dna. Żeby jej nadać własności przeciwgnilne, mocy ją się w roztworach odpowiednich fenolu (kwasu karbolowego), sublimatu i t. p., a po wysuszeniu używa się jej również do opatrunków. Dr J. P.

Hygroskopijne ciała, ciała wilgotniejące, ciała mające własność pochłaniania wody z powietrza, nie łączą się z nią wszakże che-

micznie. Ponieważ powietrze zawsze parę wodną zawiera, ciała te nigdy nie są zupełnie suche, a jeżeli są przez ogrzanie wysuszone, natychmiast znowu wilgoć przyjmują, pochłaniając ją tem prędzej i w tem większej ilości, im wilgotność względna powietrza jest większa. Właściwie wszystkie ciała są w pewnej mierze hygroskopijne, szkło nawet i metale zagęszczają na swej powierzchni wyraźne ilości wody. Szczególniej wszakże silnie hygroskopijne są pewne sole, które pochłaniać mogą tak znaczną ilość pary wodnej z powietrza, że się w niej prawie zupełnie rozpuszczają, czyli rozpływają się na powietrzu. Wybitny przykład takiej soli przedstawia chlorek wapnia, ale i sól kuchenna rozpływa się w powietrzu wilgotnem. Inne ciała skutkiem pochłanianej wilgoci doznają zmiany swej objętości, jak włosy ludzkie, które się rozkręcają i wydłużają tak znacznie, że mogą być używane do hygrometrów (ob.). Struny narzędzi muzycznych wydłużają się w wilgotnem powietrzu przepelnionych sal koncertowych, tak dalece, że instrumenty te trzeba stroić nanowo. Cienka figurka z żelatyny lub złota malarskiego, położona na dłoni, pochłania jej wilgoć, nabrzmiewa i zwija się, wysychając zaś szybko z powodu cienkości, rozwija się, dotyka znów dłoni i na nowo się zwija, a osobliwe na pozór te ruchy dokonywają się nader szybko. Podobnie jak włosy i struny, tak też i inne ciała organiczne, jak drzewo, mąka, bawełna, len, a więcej jeszcze pióra, wełna, jedwab, przyjmują znaczną ilość wilgoci, wydając się suchemi nawet przy zawartości 10 – 20 odsetek wody. Przy kupowaniu takich materyałów należy na względ ten zwracać uwagę, a w niektórych krajach istnieją biura do oznaczania urzędowego zawartości woju w takich towarach. Znaczna też ilość cieczy należy do ciała hygroskopijnych; alkohol daje się bardzo trudno w stanie bezwodnym utrzymać, a kwas siarczany stężony służy dobrze do osuszania powietrza. Jeżeli pod dzwonem szklanym umieścimy na trójnogu miseczkę z roztworem soli, a obok w płytkiem naczyniu kwas siarczany stężony, przyśpiesza on ulatnianie się wody i wydzielanie kryształów soli z roztworu. S. K.

Hykkara (po grecu Ἡγκαρα), starożytne miasto Sykanów na północnem wybrzeżu Sycylii, na zachód od Panormos (nazwane tak od pewnego gatunku ryb morskich, ὕκκα), dzisiaj Carini. W wojnie peloponeskiej zdobyli je i splądrowali Ateńczycy i oddali potem Segestańczykom (Thucyd. 6, 62; 7, 13). Pomiędzy mieszkańcami, zaprzedanymi w niewolę, dostała się do Aten naonczas także piękna Timandra, kochanka Aleybiadesa, razem z córką swą, ową później bardzo współawioną heterą Lais (Plut. Alcib. 39). S. Drz.

Hykszu-owie, Hyksowie, obcy najeźdźcy, którzy pod koniec Średniowieczego Państwa zdobyli Egipt i utrzymali go w swojem posiadaniu przez

612

Hykszu-owie.

kilka wieków. Wiadomość o nich czerpiemy wyłącznie prawie ze źródeł greckich—Manethona i innych pochodnych od niego, gdyż napisy egipskie dają tylko uboczne wzmianki, a nieliczne własne pomniki królów najżdzców, oprócz kilku imion, nic nie przekazują. Samą nazwę Hykszu-owie dochował tylko Manethon, słusznie tłomacząc ją jako pogardliwe przezwisko „królowie pasterte”, ściślej „królowie beduinów, rabusiów” (od egipskiego—hiq wód i szasu rabusie, koczownicy). Zródła egipskie albo wcałe ich nie nazywają, jak napis Ahmesa w El-Kab (L. D. III, 25), albo ogólnikowo mianują amu—Azyatami i obcymi—szemamu (napis w Stabl-Antar, Recueil III, 3), albo w końcu darzają niezrozumiałem przezwiskiem aata (papyrus Sallier № 1). H. wtargnęli do Egiptu z Azyi—w chwili upadku i rozdrobnienia pass华stwa faraonów za dynastyi XIV, Ksoickiej. W Egipcie miał podówczas, według Manethona, panować Timeus, a wodzem H-ów był Salatis, imię, które prawdopodobnie powstało tylko skutkiem nieporozumienia, bo szalit znaczy w jęz. semickich poprostu „wód” (Gen. XLII, 6). Dolny Egipt uległ z łatwością; zdobywca obrał za stolicę Memfis, a na pograniczu Azyi w mieście Auaris (egip. Hatuar) założył obóz obronny. H. szerzyli wszędzie spustoszenie i najgorszą po sobie zostawili pamięć. W Górnym wszakże Egipcie, zdaje się, natrafili na silny opór, prawdopodobnie ze strony możnych książął Tebańskich. Następcy Salatisa, Bnon, Apachnas, Apophis I i Jannas strawili życie na walkach z nimi; dopiero Asses shódował Teby. Z tych udzielnych książął Tebańskich Manethon w swojej liście uformował dynastyę XV. Dopiero następna, XVI, jest czysto H-ską i panuje nad Górnym oraz Dolnym Egiptem. Tymczasem H. zdążyli przejąć obyczaje i kulturę egipską. To też nieliczne imiona królów tej obcej, XVI dynastyi, dochowane na pomnikach, mają character czysto egipski, jak to Apophis Aqenre, Apophis II Userre, w końcu Chiani (może, Jannas Manethona); otacza je też zwykły formularz tytułu prawowitego faraona. Stolicaq XVI dynastyi było miasto Tanis (San) w Dolnym Egipcie. Pod koniec jej panowania znów wszczęły się walki z ksiązętami Tebańskimi, którzy cały czas występują, jako obronycy żywiołu egipskiego. O ile można wnosić, początek powstaniu dał Seqenenre Taa I, a wybuchło ono z powodów religijnych. Według legendy pap. Sallier, faraon z dynastyi H-ów Apophis Aqenre chciał zmusić cały Egipt, a z nim i księcia Tebańskiego, do wyłącznie czci Sutecha, boga H-ów, z pominłeciem bogów egipskich. O przebiegu walk, które z tego jakoby powodu wynikły, nic niewiadomo. Mumie jednak tych książął tebańskich, którzy je prowadzili, dochowały się do naszych czasów w lochu w Deir-el-Bahari, gdzie je ukryto później przed złodzieją-

mi. Wszyscy oni noszą imię Seqenenre Taa. Któremu z nich udało się pobić H-ów i zmusić ich do zamknięcia się w obronnem Auaris, niepodobna dociec. Przepisywacze Manethona przekręcili jego imię na Alisphragmuthosis. Jeden z jego następców, Amosis (Ahmes), zdobył nareszcie Auaris i położył kres panowaniu H-ów. Z nim rozpoczyna Manethon nową dynastyę XVIII, zaliczącą poprzedników jego zarówno H-ów, jak i walczących z nimi Tebańczyków do jednej—XVII, dynastyi. O zdobyciu obronnego obozu w Auaris istnieją dwie relacje. Jedna, zapisana u Manethona, głosi, że Amosis I, po długiem obłężeniu dozwolił wszystkim H-om z żonami i dziećmi bez przeszkód powrócić do Syryi. Z drugiej, autentycznej, w grobowcu Ahmesa, admirała floty i uczestnika tych bojów, zdaje się wynikać, że faraon Amosis I nie tylko zdobył Auaris, ale nawet pogonił za zbiegami do Syryi roku 5-ego swego panowania. Tym sposobem długotrwałe walki z H-ami, wyrobiwszy w Egipcyanach bardziej niż przedtem wojowniczy charakter, podrocz jego dały nawet bezpośrednio początek podboju egipskim w Syryi i Azyi. Chronologia całej epoki H-ów jest zupełnie ciemna. Pewnem uznaniem cieszą się wywyse Ermana, według których panowanie H-ów miałyby trwać lat 661 i rozpoczęło się około r. 2386 przed Nar. Chr., a ukończyło około 1730 (ob. Egipt—dzieje, T. XVIII str. 946). Jedna data, przekazana nam przez starożytnych, a odnosząca się do tego okresu, mianowicie przybycie Żydów do Egiptu w r. 17-ym panowania któregoś Apophisa, zdaje się być całkiem whórną kombinacyją uczonych Żydów aleksandryjskich. Co do pochodzenia H-ów istnieje wiele hypotez. Manethon zaznacza, że niektórzy uważają ich za Arabów. Wykopaliska naszych czasów chwilowo zachwiały pogłady na H-ów jako na koczowników semickiego plemienia. Sfinks znaleziony w Tanis a noszący napis jednego z Apophisów, miał rysy twarzy tak wybitnie niesemickie i nieegipskie, żeispoczęto upatrywać w H-ach Scytów, Hetejczyków i t. d., lub wogóle lud rasy mongolskiej. Okazało się jednak, że Sfinks był tylko przyswojony sobie przez faraon H-a, przedstawia zaś Amenemhata III z dyn. XII, rodowitego Egipcyanina. Odrębne rysy były wynikiem pewnej zmiany stylu w rzeźbie, która weszła w mode pod koniec XII dynastyi. Wogóle faraonowie H. chętnie ryli swoje imię na dawnych pomnikach; ich własne—bardzo nieliczne, znajdywane w Tanis i Bubastis, najmniej nie usprawiedliwiają wniosków o odrębne rasie, jak dajmy nato, rozbity posąg Chianiego (Muzeum w Gizeh). Pozostaje więc dawna hypoteza o semickich koczownikach, zwłaszcza, że imiona niewolników H-ów, zapisane w grobie Ahmesa w El-Kab, są wybitnie semickie (np. Banath—córka). Możnaby nawet widzieć w H-ach Chanaanejczyków, gdyż podówczas, około XXIII wieku przed

Hyla — Hyllos.

163

Nar. Chr., przypada doba wielkiej migracji chanaanejskiej, której ślady występują i w Babilonii za I dynastyi babilońskiej. Że wyszli z wnetrza Arabii, jest prawdopodobne. W ostatnich czasach znany badacz Arabii, Glaser, twierdził, iż znalazł tam napisy minejskie, współczesne H-om i rzucające światło na ich pochodzenie. Dotychczas szakże nic w tej sprawie nie ogłoszono. — Chabas „Les pasteurs en Egypte” (1868); Erman „Zur Chronologie d. Hyksos” (1879); „Zeitschrift f. Aegyptologie” str. 125); Golenischeff „Amenemha III et le Sphinx de Sān” („Recueil de Travaux relatifs a l’Archéol. Egypt.” XV, str. 131); Koch „De regibus pistoribus” (1884); C. di Cara „Gli Hyksos o Re pastori di Egitto” (1889); Maspéro „Hist. anc. d. peuples de l’Orient.” (1897; II, str. 50). W. Ch.

Hyla, ob. Rzekotka.

Hylaedactylidae, rodzina płazów bezogonowych (Anura). Kształtami zbliżone są do ropychy; żyją głównie w Starym Świecie.

Hylaplesiidae, rodzina płazów bezogonowych (Anura) o kształcie podobnym do żab. Żyją przeważnie w Ameryce Południowej.

Hylas (po grecku Ἡλας, dosłownie=leśnik), według mitycznej opowieści, syn Theiodamasa, króla Dryopów, i nymfy Menodiki, albo też Heraklesa. Był to chłopiec przedziwnej urody, ulubieniec Heraklesa, który go też zbraił z sobą na wyprawę Argonautów. Gdy w ziemi myzyjskiej wysiądł H. na ląd, aby wody z rzeki Askanios zaczerpnąć, rozkochała się nimfa rzeczną, Najada, w jego urodzie, skoro ujrzła obraz jego w przezroczystych nurtach, i uprowadziła z sobą do źródła Pegai. Naprósźno szukał go z żalem wielkym Herakles, gdy tymczasem Argo bez niego popłynął dalej; polecił wreszcie Polfemowi, jednemu z Argonautów, aby H-a koniecznie odszukał; lecz i ten zginął, ani też H. już więcej nie powrócił; nimfa bowiem, poślu-biwсы H-a, przemieniła go w echo. Mieszkańcy Kios, późniejszego miasta Pruzyas, świecili pamięć ubóstwianego H-a corocznie osobną uroczystością, składając mu przy owem źródle ofiary, przczem kapłan po trzykroć wzywał zagnionego H-a. — Por. Apollod. 1, 9, 19; Strab. 564; Apoll. Rhod. 1, 131; 1350; Hygin. Fab. 14; 271; Schol. in Theocr. 12, 7; Anton. LiberaRAL. 26. Podobnie jak mityczne opowieści o Linosie, Adonisie i Attysie, oznacza i legenda o H-ie w barwnem obrazowaniu uosobienie bóstwa, źródła rzecznego, które w gorącej porze letniej zupełnie wysycha.
S. Drz.

Hylastes, Polesiak albo Drwal, rodzaj odawów tegopokrywych (Insecta Coleoptera), do rodziny korników (Bostrichidae seu Scolytidae) zaliczony; należy do szkodników leśnych, ponieważ larwy jego niszczą korzenie drzew iglastych; dojrzale owady napadają nieraz na szkółki leśne, obgryzając korę z młodych drzewek na po-

dobieństwo ryjkowców (Curculionidae). Najpospolitsze gatunki: H. canicularius, H. ater, H. linearis, H. attenuatus, H. angustatus, H. palliatus i H. glabratus.
K. K-ć.

Hyle (po grecku Ἡλη albo Ἡλατ), 1. miasto położone nad północnym brzegiem jeziora Hylike (Γλικὴ λίμνη, dzisiaj Likheri), w południowej Beocyi, nazwane tak od H-i, córki Thespiosa, siedziba zamożnego Oresbiosa (Homer. II. 2, 500 i objaśn. Eustath.; 5, 708) i sławionego artysty Tychiosa, który zrobił tarczę Ajasa (II. 7, 221). — 2. miasto na wyspie Cyprze, od którego Apollo nosił przydomek Ἡλάτης (Lycophr. 448).
S. Drz.

Hylecoetus, Wiercik, rodzaj odawów tego-pokrywych (Insecta Coleoptera), do rodziny Xylophaga zaliczony; owady te 6—13 mm. długości posiadają wydłużone lancetowe ciało i należą do szkodników z tego względu, że ich larwy (a niekiedy i owady dojrzałe) żywią się drzewem szczególnej dębu, buku, klonu, brzko i wśierku.
K. K-ć.

Hylesinus, Zakorek, rodzaj odawów tego-pokrywych (Insecta Coleoptera), do rodziny korników (Bostrichidae seu Scolytidae) zaliczony. Grzbiet owadów tego rodzaju posiada zwykle różnobarne łuski; rodzaj ten obejmuje 11 gatunków europejskich, z których najpospolitsze są: H. fraxini, H. creatus i H. vitatus; wszystkie te trzy gatunki są szkodnikami w leśnictwie. H. fraxini (2.5—3 mm.) niszczy drzewa liściaste (jesion, oliwka, jabłoń, dąb). Owad dojrzały zjawia się w kwietniu i w maju, i składa jajeczka na korze górnych części drzewa; wylągające się larwy gwryzają się pod korę i, żyjąc się tam dolną jej warstwę, tworzą charakterystyczne korytarze i kanały, sprawiające założenie prawidłowych deseni, hieroglifów i t. p.; tam też owad podlega przeobrażeniem i spędza zimę, wywołującą przez to chorobliwe, rakowate narość na korze.
K. K-ć.

Hyllos (po grecku Ἠλλος), syn Heraklesa i Dejaniry. Po śmierci ojca ożenił się, stosowano do jego rozkazu, z Yolą, i spłodził z nią Enajchmę i Kleodajosa, który po śmierci zażywał cześci jako heros. Prześladowany przez Eurystheusa, panujący cegego w Mykenach i w Tirynsie, schronił się do Aten, gdzie znalazł u Tezeusza, albo u syna jego Demofona, gościnne przyjęcie. Gdy Eurystheus chciał przemocą wypędzić H-a z Aten, poświęciła się Makaria, cóka Heraklesa, za brata, a Eurystheus, pobity na równinie maratońskiej, poległ w odwocie z rękii H-a. Później przez Aigimiosa, króla Doryjyców w Tessalii, za syna przyjęty, odziedziczył H. po nim wkróte berło królewskie. Tutaj na rozkaz delfickiej wyroczni, że zdobycie państwa Eurystheusa, dziedzictwa Heraklesa, powiedzie się po „trzecim plonie”, przeczekał trzeci rok i wtargał do Peloponezu, lecz

614

Hylobates — Hylocomium.

został pobity przez Atreusa, następcę Eury-
stheusa, i poległ na Korynckim przesmyku w po-
jedynku z Echemosem, królem arkadyjskiej Te-
gei. Dopiero „trzeciemu pokoleniu” Herakli-
dów (ob.) powiodło się podbić Peloponez pod
swą władzę. Zwłoki H-a pochowano w Mega-
rze, gdzie późnemi jeszcze czasy grobowiec jego
pokazywano. — Por. Apollod. 2, 7, 7; 8, 1;
Herod. 9, 26.

S Drz.

Hylobates, ob. Gibbon.

Hylobiini, gromada owadów tégopokrywych (Insecta Coleoptera), do rodziny ryjkowcowatych (Curculionidae) zaliczona; obejmuje rodzaje owadów przeważnie w gospodarstwie leśnem i w ogrodownictwie szkodliwych, do których należy i rodzaj Hylobius, Szeliniak. Owady do tego rodzaju zaliczone mają długi, walcowaty, zlekka ku dołowi zagięty, na końcu rozszerzony ryjek; różki osadzone koło samego otworu gębowego i długie nogi z zazębionemi udami; larwy żyją w korzeniach usychających drzew iglastych. Wielkie szkody w lasach sosnowych sprawia H. abietis. Sosnowiec (7—14 mm.). Owad zjawia się na wiosnę lub na początku lata i zaraz obgryza korę z młodych pędów sosny i świerków, albo zrzadka i jodeł, modrzewi i nawet drzew liściastych; wygryza przytem korę kawałkami wielkości grochu aż do łyka. Wywołuje to obfite wypływanie smoły, która, zasychając, tworzy gęste „strupy”. Sosnowiec lubi tylko korę młodą i bardzo rzadko napada na drzewa starsze niż sześćioletnie; nie znosi zarówno upałów, jak chłodów i wilgoci. W czasie składania jajeczek samica wybiera świeże pnie sosen i świerków na świeżej liściach i po zapłodnieniu składa jajeczka po jednemu na korzenie, a czasem i na same pnie. Wylęgające się liszki wygryzają sobie w łyku korytarze, najpierw powierzchowne, a potem coraz głębsze, wygryzając się wreszcie w drzewo. Na zimę larwy te zagłębiają się jeszcze bardziej w pień i tam wpadają w odrętwienie, przeistaczając się w poczwarki dopiero na wiosnę. Chrząszcze wylatują z poczwarki i jeżeli trafią na lato ciepłe, to już tego samego roku parzą się i składają jajeczka w opisany powyżej sposób; najczęściej jednak rozmnażają się dalej, a zatem i sprawiają największe spustoszenia, dopiero w roku następnym; nie giną jednak potem, jak to najczęściej z owadami bywa, lecz żyją jeszcze przez rok trzeci, szerząc w dalszym ciągu swe dzieło spustoszenia. Oczywiście i tem się jeszcze ten owad od innych szkodników różni, że sprawia szkody, nie w stanie gąsienicy (która żywi się martwem drzewem i łykiem pni), lecz w stanie dojrzałym. Środki, stosowane przeciw temu szkodnikowi, mogą być zapobiegawcze lub niszczące: do pierwszych należą następujące sposoby: 1) otaczanie szkółek leśnych lub świeżo zasianych przestrzeni leśnych rowami; wędrujące zwykle pieszo w poszukiwaniu sobie pożywienia sosnowce wpadają do tych

rowów, albo nawet same, chroniąc się od skwa-
ru słonecznego, do nich wehodzą, i wtedy z ła-
twością mogą być stamtąd zbierane i niszczo-
ne.—2) Pozostawianie świeżo wyciętych prze-
strzeni (cisé) przez 2 do 3 lat, żeby pnie wyschły
i utraciły swą przyciągającą wartość dla sosnow-
ców, i dopiero po upływie tego terminu zapro-
waźdzenie nowego gospodarstwa leśnego. — 3)
Wykarczowanie niezwłocznie po wycięciu lasu
pozostałych pni i korzeni. Daleko mniej sku-
teczne są środki niszczące, jak oto: wystawianie
na młodych kulturach leśnych starych pni, do
których zlatują się gromadnie sosnowce i z ła-
tością mogą być razem z pniami zniszczone;

Fig. 124. *Hylobius abietis* (Sosnowiec).
a—chrząszcz, wygryzający korę z gałązki sosnowej;
b—gniazda larwy, wygryzione w drzewie.

rozr/zucanie w tymsamym celu, jako przynęty
dla tych szkodników, kawałków kory, chrustu
i t. p.—Znaczne szkody zrządzają nieraz i inne
gatunki szeliniaka, jak np. *H. pinastri* i *H. pineti*,
pędzące mniej-więcej w tensam sposób życie, co
i gatunek poprzedni.
K. K-ć.

Hylocomium — rodzaj mchów z rodziny Brya-
ceae, z podrodziny Hypnaceae, o następujących
cechach: owocniki (sporogonia) z boków ulistio-
nych gałączek wyrastające, na gładkich szupu-
kach osadzone. Puszka wydłużona lub owalna,
a nawet kulista, bardzo małym czepeczkiem
(colyptra) przykryta, z wieczkiem bezdzióbkowem
lub z bardzo krótkim dziobkiem. Ząbki w ozeb-
ni (peristomum) żołte, wewnętrzne wzdłuż roz-
lupane. Liście bezżeberkowe lub o bardzo krót-

Hylodes — Hylten-Cavallius Gunnar Olof.

615

kiemufeberku,piłkowane po brzegach. Błaszka liściowa z wydłużonych komórek złożona. Są to mch dwupienne. Należy tu 7 gatunków, zaliczanych dawnej do rodzaju Hypnum. Zámieszkują one przeważnie lasy wilgotne, a niektóre i łąki podmokłe.—Są to wszystko wielkie, krzaczaste gatunki, wskutek czego używane niekiedy do wieńców oraz do wykładania okien, pakowania szkła i t. d. Najpospolitsze gatunki: *H. splendens* Schimp. — gałęzie płaskie, jakby piętrami na głównej osi ułożone, o bardzo gęstych, podwójnie pierzastych gałęzkach. Po wszystkich lasach bardzo pospolity. — *H. trique-trum* Schimp.—pędy o rzadkiem, również pierza-stem ugałęzieniu, o liściach trójkątnych, na wszystkie strony odstających. Jeden z na-pospolitszych mów leśnych *H. squarrosum* Schimp.—podobny do poprzedniego, lecz o dłuższych, w samym środku odgiętych liściach. Trafia się nietylko w lasach, lecz i po łąkach. Wyłącz-nie górski gatunek przedstawia *H. loreum* Shimp. o liściach jednostronnie ułożonych na łodyźce.
J. Trz.

### Hylodes, rodzaj płaza bezogonowego, zámieszkującego Amerykę Południową.

### Hylotoma, Obnażacz, rodzaj owadów błonko-skrzydłych (*Insecta Hymenoptera*), do rodziny pi-larzowatych (*Teuthredinidae*) zaliczony. Tró-łókonskowe ich rożki posiadają bardzo długi la-seczkowaty trzeci odcinek; larwy, opatrzone 18—20 lub nawet 22 nogami, mają niekiedy zwyczaj podnosić ku górze tylną część ciała; należą do szkodników w ogrodownictwie i sadownictwie, ponieważ obgryzają liście krzewów i drzew li-ściastych. Najpospolitsze gatunki: *H. rosarum* (na różach), *H. pagana*, *H. berberidis*, *H. enodis*, *H. ustulata*.
K. K.-K.

### Hylotropes, Spuszczel, rodzaj owadów tą-gopokrywych (*Insecta coleoptera*), do rodziny K-ziorogich (*Cerambycidae*) zaliczony. Jedyny gatunek tego rodzaju *H. bajulus*, 8—20 mm., zrza-dza nieraz szkody w materyale budulcowym, ponieważ samica tego owada wierci dziury w drzewie (w belkach, meblach i naczyniach drewnianych) i składa tam swe jajeczka, z któ-rych następnie wylęgają się larwy, mające za pożywienie suche drzewo.
K. K.-K.

### Hylozoizm (od greck. ἀλη-матeryα и ζωή-žycie) oznacza pogląd lub doktryną metafizyczną, która przypisuje wszelkiej materyi pierwiat-stek życia, nieodłącznie w niej tkwiący i spra-wiający jej przemiany zjawiskowe. Według H-u materya żywa czuje i celowo oddziaływa. Po raz pierwszy terminy „hylozoits”=hylozoïci i „hylozoism”= H. spotykamy w roku 1678 w dziele filozofa angielskiego Rudolfa Cudwor-tha „The true intellectual system of the univer-se wherein all the reason and the philosophy of atheism is confuted” (Londyn). Kant tak określa H.: „Realizm celowości przyrody bywa

albo fizyczuym, albo hyperfizycznym. Pierwszy z nich cele w przyrodzie opiera na analogii władzy działającej z zamiarem i przypisuje ma-teryi życie (które albo tkwi w materyi, albo za-leży od ożywiającej zasady wewnętrznej, od du-szy świata) i nazywa się H-em” („Kritik der Urtheilskraft” II, § 72). W XIX w. historycz Urlopolityki stale zaczęli oznaczać nazwą H-u pogła-dy greckich kosmologów Szkoły jońskiej na na-turę substancyi. Tales miał twierdzić, że w ma-gnesie tkwi pierwiastek duchowy, gdyż przycią-ga żelazo (Arystoteles „De anima” I, 2); gdzie jest ruch, tam musi być życie, więc świat jest uduchowiony (ἐμφύχον) i pełen bogów (δομικών πλήρη, Aryst. tamże I, 5 i Dyogenes z Laëryi I, 27). Według Anaksymenesa powietrze jest czynnikiem poruszającym i ożywiającym (Plu-tarch „De placitis philosophorum” I, 3, 6) i to samo miał twierdzić Dyogenes z Apollonii. Tak samo substancye Anaksymandra i Heraklita są ożywione. Wogóle Greków przedewszystkiem uderzały w przyrodzie zjawiska życia w świecie organicznym, скąd skłonność do objaśniania ru-chów i przemian w całej przyrodzie na wzór tego, co zachodzi w jestestwach żywych i czu-jących. Wyraźne ślady poglądu hylozoistycz-nego widoczne są w metafizyce Platona, Arysto-tesa, Stoików. Nietylko nikt z Greków, ale, ściśle rzecz biorąc, žaden filozof aż do Descar-tesa nie rozdzielił stanowczo pojęć materyi z jednej strony i duchowego lub ożywiającego pierwiastku z drugiej. Tak filozofowie Odrodze-nia: Bernardino Telesio, Giordano Bruno, Tom-maso Campanella zapatrują się na materyę jako na substancyę żywą i czującą, bądź w tem zna-czeniu, że czucie jest stałą własnością materyi, bądź w znaczeniu, że dusza świata przenika wszystko i jest podstawą celowości przyrody. Po-głąd hylozoistyczny na materyę nie jest obcy Fran-ciszkowi Bakonowi i Janowi Locke'owi. W XVIII st. odnajdujemy ten sam pogląd u Diderota, Buffona i Robineta („De la nature”). Od czasu wszakże, kiedy Descartes stanowczo wydzielił dwa abstrakty materyi z�ciągłej i ducha świadomego, postać rzeczy zmienia się o tyle, że miejsce naiwnego H-u usiłuje zastąpić monizm, który można by nazwać H-em syntetycznym. Chodzi tu o zrozumiałe zestosunkowanie w jednej substancyi dwóch wyanalizowanych przez Descartesa abstraktów. Takim jest np. monizm Spinozy. Monizm nowoczesny Ludwika Noir'ego i Ernesta Haeckla jest także swojego rodzaju H-em, rozwiniętym na gruncie biologicznej teo-ryi rozwoju, ale naiwność jego po Descartesie i wobec teoryi poznania nie może być uspra-wiedliwiona. Ob. Monizm.
Ad. M.

### Hylten-Cavallius Gunnar Olof, paleograf szwedzki (* 1818—† 1889). Ukończywszy studya w Upsali, został r. 1839 manualistą w bibliotece królewskiej w Sztokholmie, a 1858 r. pierwszym dyrektorem teatru królewskiego tam-

Enc. powsz. ilustr. Zesz. 234 T. XXX

78

618

Hylzen Józef.

sejmiku przedelekcyjnym wnosił, żeby posłowie inflanccy zobowiązali się przysięgą jako na Leszczyńskiego nie zezwolą. Chodziło mu przedewszystkiem o Inflanty polskie, które padłyby pierwsze ofiarą oporu przeciw królowi Sasowi. Mówiąc tak śmiało na sejmiku, stawał, nader oglejną skądiną, H. przeciw uczuciu własnej rodzinny. Będąc jeszcze młodym, stracił żonę, z domu Sołtanównę, poczem zaślubił jedną z czterech córek wojewody inflanckiego, Jana Ludwika Platera, należącego do zaciętych zwolenników króla Leszczyńskiego. Teściowa H-a, wojewodzina Platerowa, była daleką krewną wygnanego króla. Wybrany na posła z Inflant na sejm pacyfikacyjny w r. 1735, prowacował tutaj nieco H. dla pogodzenia Augusta III z narodem, ale szło to mu z wielką trudnością. Sejm ten nie przyszedł do skutku, ale H. był posłem i na drugi sejm pacyfikacyjny w r. 1736, oraz na sejm 1738 r. Tu radził wydać do szlachty wici na pospolite ruszenie, bo wojska rossyjskie nie wychodziły z granic Rzeczypospolitej: więc potrzebne był według H-a wysiłki, nie do wypowiedzenia wojny, ale do postawienia się w gotowości i „uczynienia konfederacyi o sobie". Zdanie to innym posłem bardzo się podobało (Teka Podoskowa IV, 474). Na tym sejmie został H. regentem kancelaryi Wielkiego Księstwa Litewskiego. Dał mu ten urząd kanclerz, Jan Fryderyk Sapieha, znany mecenas i przyjaciel uzonych. Niezdługo został tenże H. starostą brasławskim, a wjazd odbywał do grodu w duiu 4 lipca 1739 roku. Odtąd H. swoje popisy krasomówcze z Dynaburga przenosi do Brasławia. Był marszałkiem sejmiku przedsejmowego w Brasławiu w r. 1740. Prowadził spór tak zacięty z Janem Borchem, ówczesnym sędźicem inflanckim, że aż po całem księstwie rozlegało się echo. Koadjutor wileński, Sapieha, z wielką usilnością zdołał ich pogodzić. Kasztelanem inflanckim został kronikarz H. d. 1 sierpnia r. 1744, za parciem koadjutora Sapiehy. Marszałkowstwo trybunalskie przyszło mu w r. 1749—1750. Miernowany wojewodą mińskim, jeździł na sejm do Warszawy, lecz bardziej niż sprawami Rzplitej zajmował się oświecaniem ludu w licznych dobrach swoich inflanckich. Lud ten, mówiący językiem łotewskim, przechowywał jeszcze wierzenia pogańskie, czcił dęby i lipy, węże i żmieje. Zakładał więc H. missye, w dziedzicznej Dagdzie ufundował wspaniały kościół parafialny o dwóch trzypiętrowych wieżach i trzech nawach pięknie sklepionych, znalazł też gorliwego kapłana i missyonarza, księdza Michała Rotha, autora książki, wydanej przez jezuitów połockich w języku łotewskim, p. t. „Wyssamociba" (wykład nauki katolickiej), a uważanej po dzień dzisiejszy za niedościgniony pierwowzór pięknej mowy w narzeczu Łotwy polsko-inflanckiej. Nadto jeszcze zakładał szpitale, spro-

wadzał siostry miłosierdzia, budował szkółki po wsiach, wznosił kościoły i kaplice, lokował summy po różnych dobrach, a odsetki od nich obracał na wsparcie podupadłych poddanych. Zostawił oprócz dwóch synów, Józefa i Justyniana, jedną córkę, Annę Rozalię, późniejszą wojewodzinę Połocką, Mostowską, oraz wdowę, Konstancyje z Platerów, która dopiero w 25 lat później (w grudniu 1792 r.) spoczęła w grobach rodzinny w Dagdzie. 7) Józef, kasztelan inflancki, a następnie, od r. 1769, wojewoda mćisławski (* 1736—† 1786 w Rzymie), starszy syn poprzedzającego. Uczeń słynnego w swoim czasie pedagoga, Karola Wyrwicza, jezuity, podróżował z nim po Europie. Za powrotem do kraju został paziem królewskim, a w kilkadziesiąt dni później szambelanem. Był posłem z Inflant na sejm w r. 1756. Na starostwo Brasławskie odbył wjazd uroczyst w r. 1758. W r. 1760 został kasztelanem inflanckim po Justynianie Szczycie i ożenił się z Teresą Potocką, córką słynnego w swoim czasie na Litwie partyzanta, Michała piśarza polnego koronnego, potem wojewody wołynskiego. Starostwa Parchowskiego na Pomorzu ustripił mu ojciec w r. 1762. Za bezkrólewia, po śmierci Augusta III, zjechał na sejm konwokacyjny i trzymał się na nim „familii". Bał się wystąpić z jakim stanowczym wnioskiem lub zdaniem. Kiedy toczył się spór o pozbawienie władzy hetmana J. KI. Branickiego. H. raz się odezwał, z Jabłonowskim, kasztelanem wiślickim, że wypadałoby wprzody do hetmana słać delegacyję i prosić go, żeby przystał do Rzplitej"; potem atoli obejrzał się, że to może będzie zbyt po republikańsku i—jak znaczna większość na sejmie — radził poprostu odebrać hetmanowi dowództwo nad wojskiem. Elekcyje pod Wolą podpisał razem z województwem Inflanckiem („Vol. legum" VII). Osiadł w dobrach Belmonckich pod Brasławiem. W kilka godzin po zgonie ojca H-a przybył do pałacu H-ów w pocieszać wdowę w imieniu króla Jan Borch i przywióał H-owi przywilej na województwo Mińskie po ojcu. Drugie więc krzesło brał syn po ojcu; niebawem w deputata wybrany zostaje w Wilnie na marszałka trybunału. Konfederacya generalna już wtenczas na dobre burmistrzowała na Litwie, a H. całe swoje usiłowanie w tem położył, żeby ratować niepodległość trybunału, i prowadził dalej sądy. Wzywano go gwałtownie, ażeby zrobił akces do konfederacyi Radomskiej: nie posłuchał; owszem, wyprawił do króla gońca z prośbą. Poseł rossyjski, książę Repnin, napominał H. za to, że nie słucha „rozkazów" konfederacyi i t. d. Mimo to H. nie dał się zachwiać ani a chwilę. Uznal ją przecież, na sejm zjeźdżając, na sejmie urzędy biorąc, albowiem mianowany tam został konsyliarzem w assesoryi litewskiej na dwa lata do przyszłego sejmu. Gdy zaś z powodu zaburzeń barskich sejmu nie było, H. zamiast lat dwóch, zasiadał w asseso

Hylzen Justynian — Hymans Henryk.

619

ryi w ciągu lat siedmiu. Drugim w niej był prezesem jako senator. Na sejm pierwszo-podziałowym otrzymał na własność dziedziczną gate starostwo Kozuńskie. Znał dobrze literaturę starożytną i nowoczesną francuską, a pisał równie dobrze po łacinie, jak po polsku i po francusku. Niewiele atoli zaznał szczęścia w pożyciu małżeńskiem, a ostatecznie doszło nawet do rozwodu. Jeszcze za jego życia pozła pani Józefowa H-owa drugi raz za mąż, za sławnego w swoim czasie na Litwie Szymonina Kossakowskiego, którego fortunę stworzyła. Gryzł się opuszczony małżonek jej pierwszy, bo czuł się ostatnim potomkiem H-ów. Miął jednego tylko syna, Jana Jerzego, który umarł w wieku pacholęcym, bratanek zaś jego, Idzi, syn jego brata, Justyniana H-a, starosty maryenhauskiego, ożenionego z Działyńską, był idyotą. Podróžował wojewoda Józef H. po Europie, ażby rozerwać się nieco. Najdłużej zatrzymał się w Paryżu, poznawał się z członkami akademii francuskiej, pisywał i odczytywał publicznie ucozone swoje rozprawy, a Francuzi je chwaliли. Pozostawił warunkowy testament, testamentum occlusum (ob. niżej). — 3) Justynian, młodszy syn Jana Augusta i Konstancyi Platerówny, general-athaj wojsk koronuych jeszcze za życia Augusta III. Dostał od ejca starostwo Maryenhauskie w Inflantach, raz przez przywilej królewski z dnia 13 listopada 1762 r., drugi raz d. 24 grudnia 1766 r. Był posłem z Inflant na sejm elekcyjny w 1764 r.; podpisał elekcyje jako wojewodztwo miński i starosta maryenhauski. Starostwa tego zledwie o małka miesięcy przed śmiercią ojciec mu odstąpił. W nadaniu swem król zachował Justyniana przy dobrach Tulenmujża w trakcie rzeżyckim, był to również spadek po ojcu, który także wziął wojewoda po bracie i ojcu. Komandor małtański. Spokojny przez całe życie. Chorował półroku i umarł d. 27 września 1778 w dziedzicznych swoich Dagdach na Litwie.—Źródła: 1) Najrozmaitsze źródła rękopiśmienne w prywatnych archiwach inflanckich; akt donacyjny dnia 10 czerwca 1781 r. w Gdańsku sporządzyń; ostateczna dyspozycya w Paryżu przed notaryuszem (au châtelet de Paris) 30 września 1783 r. dokonana, a następnie dla wykonawców testamentu na język polski przełożona i w archiwum XX. Misyonarzy Krasławskich przechowana, oraz wiele innych.—2) „Sygillaty” w Metryce Koronnej.—3) Archiwum rodzinne Manteufflów.—4) „Volumina legum”.—5) „Teka Podoskiego”.—6) Julian Bartoszewicz „Znakomici mężowie polscy XVIII w.” (tom II).—7) G. Manteuffel „Inflanty polskie” (1879).—8) tenże „Księgowo inflanckie XVII i XVIII stulecia” (Kraków 1897). G. M.

Hylzenowski testament. „testamentum occlusum”, Józefa H-a, głośny nietylko na Inflantach ale na Białą Rusi i na Litwie. Istniał on w trzech egzemplarzach. Główne punkty z ostat-

niego testamentu z d. 30 września 1783 r. wyAVISujemy tu dosłownie z leżącej przed nami kopii autentycznej: „Uwolnić wieczście poddanych wszystkich dóbr moich, nadając im wolność wyjścia i udania się dokądby chcieli z całą ich własnością”. „Łożyć regularnie wiceznemi czasy połowę dochodów wszystkich dóbr moich na pomnożenie i zachęcenie nauk i kuntsztów, na edukację ubogiej szlachty, na utrzymanie ludzi w potrzebie zostających, na erekcyje szpitalów lub polepszenie tych, które już są ustanowione, także na wspomożenie bieduch wieśniaków w ubóstwie lub nieszczęściu pozostających”. Pierwszym wykonawcą tego warrunkowego testamentu (którego wykonywania nie chcieli hrać na swoje sumienie cioteczni bracia zmarłego, Platerowie polsko-inflanccy) został — pan Józef Szadurski, dziedzic majątkości Pusza w powiecie Rzeżyckim. Z powodu rozmaitych trudności zaczęto wykonywać zapisy Józefa Hylzena dopiero w pierwszej ćwierci XIX stulecia, zmieniwszy całkowicie pierwotne nowienia testatora. Wmieszał się w tę sprawę testamentową uniwersytet wileński, z czego jeszcze większe zawikłania wynikły. Przed kilku-nastu laty z millionowych zapisów nie było już pono ani szelaga. G. M.

Hymans Ludwik, historyk i publicysta belgijski (* 1829 roku w Rotterdamie — † 1884 w Brukselli). Wychowywał się w Belgii, gdzie się rodzice jego osiedlili roku 1830. Będąc jeszcze studentem w Gandawie, napisał i wydał dramat „Robert le Frison” (1847). Spędziwszy czas jaki w Paryżu, r. 1849 osiadt w Brukselli i poświęcił się studyom polityczno-historycknym. Od r. 1857 do 1859 był głównym redaktorem „Eloile belge”. Z dzieł jegehistorycznych wymieniamy tu najwięksniejsze: „Histoire populaire de la Belgique” (Bruksella 1860); „Histoire populaire du règne de Leopold I” (tamże 1864); „Histoire politique et parlementaire de la Belgique de 1831 à 1881” (5 cz., 1878—80); „Bruxella à travers les âges” (Bruksella 1883). Z romansów, nowelli i szkiców jego godne są zaznaczenia: „La famille Buvard” (2 części 1858); „Hirta” (1875); „Six nouvelles” (1882); „Lettres moscovites” (1857); „Types et silhouettes” (1877). Jako poeta zdobył rozgłosłej największy pieśniami politycznemi: „La Belgique depuis 1830” (1855) i „Leopold I” (1856). *

Hymans Henryk Szymon, współczesny pisarz belgijski, brat poprzedzającego (* 1836 w Antwerpii), poświęcił się wyłącznie badaniom i krytyce artystycznej w zakresie sztuk plastycznych. H. jest od 1879 r. profesorem estetyki w Akademii królewskiej sztuk pięknych w Antwerpii, oraz kuratorem biblioteki królewskiej w Brukselli. Oprócz wielu artykułów jego, rozrzuconych w „Bulletin des commissions royales d'art et d'archéologie”, w „Journal des Beaux-Arts” i w „L'Art” paryskiem, H. napisał szereg