H.

Hirschberg Aleksander, docent uniwersytetu lwowskiego, urodził się d. 15 grudnia roku 1847 we Lwowie i tam też odbył studia gimnazjalne i uniwersyteckie. W latach 1872-75 był zastępcą nauczyciela w wyższej szkole realnej lwowskiej. W roku 1875 został sekretarzem naukowym zakładu narodowego imienia Ossolińskich, a w następnym kustoszem biblioteki tego zakładu. W roku 1875 habilitował się w uniwersytecie lwowskim na docenta historyi polskiej i dotąd na tem stanowisku zostaje. W grudniu roku 1881 założył lwowskie Towarzystwo oświaty ludowej, a po roku istnienia tego Towarzystwa został na prezesa jego wybrany; z celem też krzewienia oświaty pośród ludu w latach 1885-93 wydawał i redagował dwa pisemka, odpowiadające temu celowi: „Chata” i „Nowiny”. W roku wszakże bieżącym (1901) złożył obowiązek prezesa Towarzystwa oświaty, aby się całkowicie pracom naukowym poświęcić. Ważniejsze pisma H-a oraz materyały i dokumenty historyczne, przezeń wydane, są następujące: „O życiu i pismach Justa Ludwika Decyusza” (Lwów 1874); „Kronika klasztoru trzemeszeńskiego i Spominki o Łaskich” (Lwów 1877); „Dyaryusz legacyi Jerzego Ossolińskiego etc.” (Lwów 1878); „Jan Łaski, arcybiskup gnieźnieński, sprzymierzeńcem sułtana tureckiego” (tamże 1879); „Przymierze z Francyą w r. 1524. Ustęp z dziejów polityki polskiej etc.” (tamże 1882); „Zbiór pamiętników do historyi powstania polskiego z roku 1830-1831” (tamże 1882); „Bibliografia powstania narodu polskiego z roku 1830-1831” (tamże 1882); „Koalicya Francyi z Jagiellonami z r. 1500” (tamże 1882); „Hieronim Łaski” (tamże 1888); „Z czasów niedoli i upadku. Ustęp z dziejów miasta Lwowa” (tamże 1889); „Grecya. Wrażenia z podróży” (tamże 1895); „Hiszpania. Wspomnienia z podróży” (tamże 1896); „Z wycieczki naukowej do Szwecyi” (tamże 1896); „Dymitr Samozwaniec” (tam-

że 1898); „Pamiętnik Stanisława Niemojewskiego” (tamże 1899); „Polska a Moskwa w pierwszej połowie wieku XVII. Zbiór materyałów do historyi stosunków polsko-rossyjskich za Zygmuntów III” (tamże 1901; zawiera dyaryusze: Wacława Dyamentowskiego, Jana Piotra Sapiehy i poselstwa moskiewskiego, wysłanego do Warszawy z końcem roku 1611).

Hirscher Jan Chrzciciel, teolog katolicki w Niemczech (* 20 stycz. 1788 — + 4 września 1865). Syn włóścianina z Alt-Ergarten w Wierembergii, nauki pobierał w szkole klasztornej w Weissenau, potem w liceum Konstancyeńskiem; 1807 wSTARTL na uniwersytet fryburski, 1809 do seminaryum duchownego; w r. 1810, wyświęcony na kapłana, zostaje wikaryuszem w Röhlingen, 1812 repetentem w seminaryum w Ellwangen, 1816 tamże prof. filozofii w liceum, 1817 prof. teologii moralnej i pastoralnej w Tübindze, 1837 prof. we Fryburgu, 1839 kanonikiem katedralnym tamże, 1849 posłem do izby niższej, 1850 dziekanem kapituły, 1863 opuszcza zajmowane stanowiska z powodu stałego zdrowia. H. był miłośnikiem sztuk pięknych i dobroczyńcą ubogich. Był on przywiązany do Kościoła, lecz występując przeciwko niedowiarstwu nowożytnemu, uległ pod wielu względami wpływowi ducha czasu. Probując dróg nowych w teologii praktycznej, ale lekceważąc prace wielkich myślicieli chrześciańskich z przeszłości, popadł w liczne i głęboko sięgające błędy teologiczne. Napisał wiele dzieł, a pośród nich: „De Missa” (Tübinga 1821); „Ueber das Verhältniss des Evangeliums zu der theologischen Scholastik” (t-że 1823); „Katechetik” (wyd. 4-e 1840); „Geschichte Jesu Christi” (wyd. 2-e Tübinga 1845); „Das Leben d. Seeligsten-Jungfrau etc.” (wyd. 6-e Freiburg 1879); „Beiträge zur Homiletik u. Katechetik” (t-że 1852); „Die Sorge für die sittlich verwahrlosten Kinder” (Freiburg 1856); „Erörterungen über die grossen religiösen Fra-

6

Hirschfeld Krystyan -- Hirschfeld Ludwik Maurycy.

gen der Gegenwart" (wyd. 3-e 1846—47); „Selbsttäuschungen" (t-że 1865); „Die christliche Moral" (wyd. 5-e Tübinga 1851). Prócz tego po śmierci H-a Rolfus wydał jego „Nachgelassene kleine Kleinerteen" (Freiburg 1868). △

Hirschfeld Krystyan Kajus Wawrzy-
niec, propagator ogrodniktwa w Niemczech (*
1742 w Nüchel pod Eutin—† 1792). Studya uni-
wersyteckie odbywał w Halli, r. 1769 został se-
kretarzem gabinetu księcia biskupa w Eutin i nau-
czycielem jego synów, z którymi odbywszy po-
dróż po obych krajach, za powrotem otrzymał
obowiązek sekretarza kuratoryum akademickiego
w kollegium w Kiel. W 1773 zamianowany pro-
fesorem nadzwyczajnym filozofii, prowadził przy
tem szkołę sadownictwa w Düsternbrok pod Kiel.
W r. 1773 wyszły jego „Anmerkungen über Land-
häuser und Gartenkunst", w których wykazał
błędy w ówczesnym ogrodniictwie ozdobnem i wy-
łożył zdrowe zasady stylu, w jakim winny być
urządzane ogrody krajobrazowe. R. 1775 wydał
małą książeczkę p. t. „Theorie der Gartenkunst",
a w 1777—82 rozgłosłe dzieło swoje „Theorie
der Gartenkunst" w 5-u tom. po niemiecku i po
francusku. Dzieło to, zawierające w sobie za-
sady teoretyczne i opisy znakomitych parków
krajowych i zagranicznych, a szczególnie angiel-
skich, przez pół wieku było uważane za miaro-
dajne w tym zakresie i wielce się przyczyniło
doprawienia smaku, skazonego przez ogrod-
nictwo francuskie.
R.

Hirschfeld Maurycy von, generali pruski (* 1790 — † 1859); wstał do wojska w 1804, brał udział w 1809 w wyprawie księcia Fryderyka Wilhelma Brunswickiego, walczył potem w Hiszpanii, gdzie się dostał do niewoli, w 1812 uciekł jednak i do 1815 służył w wojsku hiszpańskiem. Przeszedł potem do wojska pruskiego i 1849 jako generali porucznik dowodził 1-ym korpusem pruskim podczas kampanii badeńskiej; 13 czerwca wkroczył do Palatynatu bawarskiego, stłumił tam powstanie, przekroczył 20 czerwca Ren i stoczył bitwy pod Wiesenthal i Waghäusel; w ostatnich dniach czerwca, po połączeniu się z Gröbenem i Peuckerem, zdusił zupełnie niech ruch rewolucyjny. Dowodził potem do śmierci 8-ym korpusem w Koblencyi. — Starszy brat jego, Eugeniusz (* 1784 — † 1811), walczył w 1806 pod Auerstädt, dostał się do niewoli pod Lubæk, uciekł jednak i utworzył korpus ochotników, na czele którego ucierał się w 1807 w Marchii i na Szląsku. W 1809 brał udział w marszu księcia Brunswickiego, wstał po tem do wojska angielskiego; wysłany do Hiszpanii, zginął tam na polu bitwy. — Trzeci brat Adolf († 1858), był w 1848 dowódząc dywizyi w Poznaniu, stłumił rewolucyje tamtejszą i w 1849 walczył przeciwko Danii.

Hirschfeld Ludwik Maurycy (* w Na-
darzynie pod Rawą d. 3 kwietnia r. 1816 —
† w Warszawie d. 10 maja r. 1876), anatom

bardzo biegły. H. pochodził z rodziny żydowskiej, biednej i ciemnej; ojciec jego, który w r. 1824 przeniósł się do Warszawy, gdzie mu da-no posadę rzezaka, syna posyłał do chederu, a miał zamiar pokierować go kiedyś na talmudzistę uczonego. Stało się wszakże inaczej. Młody H. zapoznał się z rodziną Grosheitów, žydów oświeceńszych, i zaprzyjaźnił się z ich synem, który później był lekarzem w Warszawie. W domu znajomych tych zetknął się poraz pierwszy z nauką inną, niż ta, którą go do-tąd częstowano, nabrał do niej smaku i zapra-gnał ją posiąć, pomimo oporu stawianego mu przez rodziców. W r. 1833, umiejąc zaledwo czytać i pisać, wymknął się do Wrocławia z za-miarem wstąpienia tam na wydział lekarski; ro-zumie się, że mu odmówiono przyjęcia, pone-waż nie posiadał świadectwa z ukończenia szkół i wogóle nie był przygotowany naukowo do służania wykładów uniwersyteckich; wrócił więc do Warszawy rozczarowany, ale nie zmożony. Prawdopodobnie po wycieczce owej pobyt w domu rodzicielskim, gdzie zachcianek jego nie po-chwalano, nie mógł być dla słuszony, przytem paliła go żądza nauczenia się czegoś innego, niż to, do czego naganiął go ojciec. Powtórnie więc opuścił Warszawę, dążąc za gra-nicę z pustą kieszenią, z tłomowcziem maleńkim i ze skrzypkami, na których umiał trochę wy-grywać. Stanąwszy we Wrocławiu, od współ-wyznawców otrzymał skromny zasiłek pieniężny i puścił się dalej na Zachód. O fluidskie i chło-dzie, zarabiając od czasu do czasu po groszy kilka grą na skrzypcach, przeszedł piechotą Niemcy, przekroczył granicę Francyi i w r. 1834 dotarł nakoniec do Paryża, jako nędzarz. Traf szczęśliwy zrządził, iż M. J. Bourgery (ob.), zajęły wtedy wypracowaniem wielkiego dzieła swego anatomicznego, przyjął H-a na służącego do swej pracowni. Z początku używany był do posług najniższych, z czasem jednak, gdy się przekonano o zręczności jego, zaczęło mu powie- rzać wykonywanie okazów anatomicznych, na-przód kostnych, a potem innych, trudniejszych; wywiązywał się z zadań tych nadspodziewanie dobre i pomalu doszedł do biegłości niezwykłej; równocześnie poduczył się też anatomii i praco-wał w chwilach wolnych nad rozwojem wykształcenia swego, ledwo zaczątkowego. Bourgery polecił H-a Orfili (ob.), wówczas dziekanowi Szkoły lekarskiej paryskiej, który przyjął go na pomocnika przy wykonywaniu sekcjy sądowych, a widząc w nim zdolności znakomite do anatomii, postanowił dopomódź mu do zajęcia kiedyś stanowiska wyższego: wyjednał mu więc u ministra oświaty pozwolenie zapisania się w po-czet uzniów Szkoły lekarskiej, pomimo różnącego braku wykształcenia przygotowawczego. H. zabrał się z zapalem do pracy i w r. 1848, po obronie. Niu rozprawy „Des injections capillaires”, uzy-skął dyplom doktorski, a w roku następnym za

8

Hirschfeld Otton — Hirschvogel, ród.

Nº 21), H. Łučzkiewicz w „Kłosach” (1876, Nº 569), B. Bortkiewicz w T. VIII dzieła „Materyały i opracowania dotyczące hist. wyższych zakł. nauk. w Polsce” (Kraków 1901, „Szkóła Gł. Warszawska II”, str. 188 i 378) i S. Kośmiński w „Słown. lek. pols.” (str. 172); dwaj ostatni podają też dokładnie wykaz wszystkich prac H-a.
Dr J. P.

Hirschfeld Otton, zuakomity historyk administracyi rzymskiej (* 16 marca 1843 r. w Krakówcu). Od r. 1869 czynny jako profesor w Gdyniade, Pradze, Wiedniu i Berlinie (od r. 1885). Napisał: „Die Getreideverwaltung in der römischen Kaiserseit” (1869); „Untersuchungen auf dem Gebiete der römischen Verwaltungsgeschichte” (1877 część I); „Zur Geschichte des lateinischen Rechts” (1879); „Gallische Studien” (1883); „Corpus inscriptionum latinarum” (tom XII „Inscriptionum Galliae Narbonnensis” [1888], t. XIII „Inscr. Aquitaniae” [1899], Suplement do III wspólnie z Mommsenem i Domaszewskim [1893—1901]). Liczne artykuły w Sprawozdaniach z posiedzeń Akademii berliińskiej i wiedeńskiej, w „Hermes”, „Rheinisches Museum”, „Wiener Studien” i innych. H. jest członkiem akademii niemiecich, belgijskiej, francuskiej, rumuńskiej; jest też założycielem pisma wiedeńskiego: „Archäologisch - epigraphische Mittheilungen aus Oesterreich. — S. P. Ungarn”.

Hirschfeld Gustaw, współczesny archeolog niemiecki (* 1847 w Pyritz na Pomorzu). Kształcił się w Tübindze, Lipsku i Berlinie, a następnie jako stypendysta pruskiego instytutu archeologicznego wysłany został (1870) do Włoch, Grecyi i Azyi Mniejszej. Tu w latach 1875—7 stał na czele robót prowadzonych przy wykopaliskach olimpijskich, poczem (1878) mianowany został profesorem uniwersytetu królewieckiego. H. jest autorem dzieł: „Tituli statuarum sculptorumque graecorum” (Berlin 1871); „Athena und Marsyas” (tamże 1872); „Paphlagonische Felsengräber” (tamże 1885); „Die Felsenreliefs in Kleinasien u. das Volk der Hittiter” (tamże 1887); „Griechische Inschriften des Britischen Museums” (tamże 1893). H. brał także udział przy wydaniu pierwszych dwóch tomów „Ausgrabungen in Olympia” (Berlin 1877—78), a przy wydawnictwie dzieł Moltkego opracował jego „Briefe aus der Türkei” (Berlin 1893). Od r. 1884 H. umieszcza w „Geographisches Jahrbuch” sprawozdania o postępach studyów geograficznych, odnoszących się do badania świata starożytnego.
S. S.

Hirschfeld Feliks, lekarz berliński, spółczesny; poprzednio był asystentem w szpitalu Maobit, w r. 1893 został docentem w wydziale lekarskim w Berlinie. Z prac jego w przekładzie polskim posiadamy następujące: „Zasady żywienia chorych” (Warszawa 1892; w 8-ce str. 42, Gór. J. Skłodowski); „Leczenie moczów-ki cukrowej” (tamże 1893; w 8-ce, str. 26,

tłóm. J. Salberg) i „Leczenie otyłości” (tamże 1893; w 8-e, str. 36, Gór. J. Salberg), wszystkie trzy należą do zbioru wydawanego przez „Gazetę lekarską” p. n. „Odczyty kliniczne”
Dr J. P.

Hirschfeld Jerzy, pisarz niemiecki (* 1873 r. w Berlinie), był naprzód kupcem, ale potem, zachęcony przez Wildenbrucha, Hauptmanna i Brahma, oddał się wyłączając przy pisarskiej. Od r. 1893—95 uczęszczał na studia uniwersyteckie w Monachium i w Berlinie. Napisał opowiadania: „Dämon Kleist” (Berlin 1895) i „Bergsee” (1896); jednoaktówkę „Zu Hause” (1896); sztukę dramatyczną „Die Mutter” (wyd. 2-e 1896), z powodzeniem wystawioną w berliińskim wolnym teatru, równie jak „Agnes Jordan” (wyd. 2-e 1898) oraz komedya „Pauline”.
*

Hirschfeld Ferdynand Sturm de (* w Pradze czeskiej w r. 1737—† w Warszawie około r. 1821), lekarz. Wykształcenie uniwersyteckie otrzymały w Wiedniu, gdzie uczęszczał na wydział: filozoficzny, prawny i lekarski; dyplom doktora medycyny osiągnął tamże w r. 1766. Był czas pewien lekarzem przybocznym ks. z Czartoryskich Lubomirski, później król Stanisław August mianował go lekarzem korpusu kadetów. Za czasu Księstwa Warszawskiego był członkiem ogólnej rady lekarskiej oraz ordynatorem szpitala św. Rocha w Warszawie. W dniu 14 maja r. 1816 obchodzono uroczyście 50-ą rocznicę doktoryzacyji H-a; przy sposobności tej Dziarkowski (ob.) wygłosił publicznie mowę pochwałną na cześć jego. Marcin Molski („Pisma”, T. I str. 73) uczcił go wierszem. W r. 1820 należał do członków założycieli Towarzystwo lekarskiego warszawskiego.—Por. S. Kośmińskiego „Słown. lekarzów polsk.” (str. 171).
Dr J. P.

Hirschhorn, miasto w hesskiej prowincyi Starckenburg, okręgu Heppenheim, nad Neckarem i na kolei żelaznej; posiada kościół katolicki i ewangielicki oraz zamek, farbiarnię jedwabiu, fabrykę fornierów, kamieniołomy, prowadzi handel bydłem; przeszło 2 000 m-ców.
W. N.

Hirschvogel albo Hirsvogel, rodzina norrymerska, która w ciągu XV i XVI stulecia wydała licznych uzdolnionych artystów. I tak: Wit (* 1461—† 1525), szklarz i malarz na szkle, pracował w Norymberdze; roboty jego są, między innemi, okna w tamtejszym kościele św. Sebalda. Syn jego, Wit młodszy († 1553), objął po nim rzemiosło szklarskie. Drugi syn jego, Augustyn (* około 1488 r.—† około 1553 w Wiedniu), prócz rzemiosła szklarskiego i garnkarstwa uprawiał wiele dziedzin sztuki, a mianowicie: malarstwo, rysownictwo, rytownictwo, wyrzanie pieczęci; prócz tego pisał rozprawy matematyczne. H., z wyjątkiem chwilowego pobytu w Wenecyi, gdzie uczył się wyrobu mажolik, większą część czynnego życia swego spę

Hirson — Hirszel Anastazy.

9

dził w Norymberdze, od r. zaś 1543 pracował w Wiedniu, głównie na polu kartografii; tam też wydał dziełko o Geometryi (1543) i Biblię ilustrowaną (1550). Jemu przypisują wiele starych pieców w Niemczech przechowanych, jak np. piec zielony glazurowany na starym Burgu norymberskim, oraz wyrób zachowanych dotąd kafią staroniemieckich, a także charakterystyczne zdzbany, od jego nazwiska Hirschvogelkrüge zwane, często w muzeach niemieckich spotykanie. S. S.

Hirson, miasto we Francyi, w departamencie Aisne, przy spływie Oise i Glandu i na krzyżownicy kolei żelaznych; od r. 1870 jest ufotyfikowane; kamieniołomy, cegielnie i fabryki szklane. W roku 1896 liczba m-ców wynosiła 6 473. W okolicy znajduje się wielki las, Foret d'Hirson, rozciągający się od Oise do Glandu i przytykający na wschodzie do lasów Saint-Michel, de Vatigny, de Signy-le-Petit. W. N.

Hirsova, miasto w Dobrudźy (Rumunia), na prawym brzegu Dunaju, w punkcie dogodnym do pręprawy (gdyż powyżej i poniżej tego punktu rozciągają się bagna nadbrzeżne); dlatego była widownią częstych walk między Rossyanami i Turkami. Przeszło 2 000 m-ców. W. N.

Hirst Tomasz Archer (* 1830—† 1892), matematyk angielski; wykładał matematykę i fizykę kolejno: w Queenwood-College w Hampshire, w Univ. Coll. School w Londynie, w University College tamże, w Royal Naval College w Greenwich; był członkiem Towarzystwa Królewskiego i prezesem Towarzystwa matematycznego od r. 1872 do 1874. Pisał o średnicach sprzężonych elipsoidy trójosiowej (po niemiecku, rozprawa doktorska, Marburg 1852); o krzyżownie powierzchni i linij („Annali di matem.” 1859); o kongruencyach geometrycznych („Proc. of the Lond. Math. Soc.” 1883); o powierzchniach spadkowych („London Phil. Trans.” 1863). Z zakresu fizyki matematycznej ogłosił prace: o istnieniu ośrodka magnetycznego („Proc. of the Royal Society” 1853); o potencycale warstwy nieskończenie cienkiej, zawartej pomiędzy dwie-ma paraboloidami eliptycznemi („Journal Leonville’a” 1857); o ciałach równego przyciągania („Proc. of the Royal Society” 1858) itd. S. D.

Hirsz ben Ezriel z Wilna, autor talmudyczny w wieku XVIII. Był rabinem w miasteczku Ołyce (na Wołyniu), następnie assesorem rabinicznym w Lublinie; umarł 23 maja 1737 r. Napisał kommentarz do 4-go tomu Szulchan Aruchu Józefa Karo, noszącego miano „Choszen Miszpat” i traktującego o talmudycznem prawie cywilnem, p. t. „Atereth Cebi” (Jessnitz 1722) i do 2-go tomu tegoż dzieła, mającego za przedmiot przepisy rytualne i noszącego miano „Joreh Deah”, kommentarz p. t. „Beth Lechem Jehuda” (wyd. 1-e Źółkiew 1733). Oba komentarze zawierają mało samodzielności, a są przeważnie zebrane z dzieł poprzedników. Dr S. P.

Hirsz, rabin w Rzeszowie. Umarł przed r. 1792. Napisał kommentarz do traktatu talmudycznego „Baba Mecia”, mającego za przedmiot różne kwestye z prawa cywilnego, p. t. „Geon Cebi” (wydany przez syna autora w Warszawie 1801; wyd. drugie tamże 1883). Dr S. P.

Hirszband Napoleon, pisarz polski, znany pod pseudonimem Cezarego Jellenty; urodził się r. 1861 w Warszawie i tu ukończywszy studya uniwersyteckie na wydziale prawnym w r. 1884, w następnym praktyką adwokacką się zajął; porzucił ją wszakże około 1888 i dopierano 1893 do niej powrócił. Zawód swój literacki rozpoczął od współpracownictwa w „Prawdzie” i „Ateneum”. W pierwszem z tych cza-sosipism umieścił: „Pessymizm i etyka” (r. 1883); „Filozofia gnusności” (1886); „Etyka barw i filozofia złotego środka” (1886); „Epidemia pessymizmu” (1887); — w drugiem: „Synteza badań filozoficznych nad dziejami ludzkości” (1884); „Idea orgauizmu w badaniach społecznych” (1887); „Wola zbiorowa i zasada szczęśliwości” (1888). Prócz tego wydał: „Byron, antologia z przekładów cudzych i własnych” (Warszawa 1888); przekład „Italien” Heinego (w wyborze pism tego poety, 1889); „Studya i szkice filozoficzne” (1891); „W przesileniu. Wykrawki z życia” (1894); „Wszechpoemat i najnowsze jego dzieje” (1894); „Galerya ostatnich dni” (1897); „Nurty. Ogniwa dramatyczne” (1896, 1899); „Julius Słowacki dzisja” (1900); „Dante Alighieri” (1900) i in. R.

Hirszel Anastazy Stanisław (* w Kaliszu d. 17 sierpnia r. 1798—† w Warszawie d. 11 lutego r. 1859), lekarz. Rodzice jego pochodzili z Gdańska, skąd przenieśli się do Kalisza, tam też H. ukończył szkołę wojewódzką, poczem w r. 1817 wyjechał do Berlina i zapisał się na wydział lekarski, w r. 1821 tamże, po obroniении rozprawy „De electricitatis in corpus animale vi et effectu”, dyplom doktorski uzyskał; potwierdził mu go wydział lekarSKI uniwersytetu warszawskiego w r. 1826. Pierwotnie zatrudniał się H. wykonawstwem lekarskiem w Kaliszu, następnie był lekarzem obwodu Konińskiego, w r. 1840 został starszym lekarzem powiatu Kaliskiego; z urzędu tego ustąpił w r. 1850 i przeniósł się do Warszawy, gdzie, będąc na-przód członkiem urzędu lekarskiego, następnie zaś Rady lekarskiej Królestwa, równieżnie wykonywał sztukę lekarską. Uniwersytet wroclawski zapraszał go na katedrę medycyny sądowej, lecz H. przyjęcia jej odmówił, nie chcąc kraju ojczystego opuścić.—W „Pamiętniku Tow. lek. warsz.” (T. VII do XXXII) ogłosił kilka prac drobniejszych i przełożył nadto z języka niemieckiego dzieło następujące: „Rys krótki badań sądowo lekarskich ułożony dla lekarzy, chirurgów i urzędników sądowych przez J. C. F. Rolffs med.... Przełożony na język ojczysty, uzupełniony potrzebnemi dodatkami i zastosowany do urzędów krajowych przez A. S. H.

Encyklop. powsz. Ilustr. Zeza. 225. T. XXIX

2

10

Hirszel Władysław — Hirszenberg Samuel.

Med. Dra, lekarza obwodu Konińskiego” (Warszawa 1835 w 8-ce; k. nl. 2, str. XII i 200).— Por. L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do hist. sztuki lek. w Polsce” (T. IV str. 399) i S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.” (str. 172). Dr J. P.

Hirszel Władysław, budowniczy polski (* w Kaliszu w r. 1829 — † w Warszawie 13 grudnia 1889). Nauki początkowe pobierał w Kaliszu. Po ukończeniu b. gimnazyum realnego w Warszawie wstałił do Szkoły sztuk pięknych i w r. 1854 ją ukończył. Jako aplikant budownictwa b. kommissy i rządowej spraw wewnętrznych i duchownych, przeznaczony został do zająć przy członku rady budowlanej, znakomitym budowniczym ś. p. Henryku Marcomin, i pod jego kierunkiem ukończył budowę domu Lesserów przy ulicy Rymarskiej w Warszawie (№ 12/471h), przebudował pałac hr. St. Potockiego w Helenowo pod Pruszkowem, oraz wykonał budowę gmachu dla Instytutu moralnie zaniedbanych dzieci w Mokotowie pod Warszawą. W r. 1862 złożył egzamin i uzyskał najwyższy stopień naukowy budowniczego kl. III, oraz rozpoczął samodzielną praktykę budowlaną. W stylu Odrodzenia włoskiego wzniósł w Warszawie m. in.: zabudowania zakładu dla paralityków, fundacyi Feliksa Sobańskiego, przy ulicy Nowowiejskiej; zabudowania przeznaczone na pomieszczenie zakładu hr. Cecylii Zyberg-Platerówny przy ulicy Pięknej; dom przy ul. Książęcej Nr 4; dom przy ul. Karmelickiej Nr 15; dom stowarzyszenia pod wezwaniem św. Wincentego przy ul. Ordynackiej w Warszawie Nr 4. H. zaprojektował i wykonał wiele kościołów wiejskich w stylu romańskim lub ostrołukowym. Z pomiędzy nich należy wyróżnić projekt kościoła we wsi Lesznie, w posiecie Błońskim, na 1 200 osób, w stylu anglogotyckim z XIV wieku, oraz kościół w Tuchowiczu, w Podlaskiem, uważany za jedną z piękniejszych świątyń w Królestwie. Nadto wzniósł wiele dworów wiejskich i prowadził przebudowę pałacu w Guzowie pod Rudą. — W roku 1864 wspólnie z kolegami swymi, Falkowskim i Eplerem, opracował projekt konkursowy gmachu ratusza w Warszawie, wyróżniony pochlebnie w ówczesnym sprawozdaniu sądu konkursowego; następnie wykonał dwa projekty budowy domu na posessyi Nr 618/612 C przy ulicy hr. Kotzebuego, tamże. W ciągu lat ośmiu H. zajmował posadę referenta technicznego w izbie obrachunkowej warszawskiej. Jako wykształcony technik i budowniczy pracował również na polu piśmiennictwa technicznego polskiego. Kilka artykułów pomieścił w „Dzienniku Politechnicznym”, wydawanym przez braci Marczewskich, a wskutek zaproszenia ks. Jana Tadeusza Lubomirskiego opracował „Przewodnik dla mularzy”. Zasilał też w ciągu lat kilku pracami swemi „Przegląd Techniczny”. J. H-ch.

Hirszenberg Samuel, jeden z najzdolniejszych polskich malarzy współczesnych (* w Ło-

dzi 1866 r.). Ojciec jego, majster fabryczny, umieścił dziesięcioletniego Samuela w łódzkiej szkole rzemieślniczej, gdzie już chłopiec zaczął okazywać niezwykłe do rysunku uzdolnienie. Początkowe prace tysunkowe Hirszenberga zaciekawiły koło miłośników sztuki tak dalece, że wkrótce, za staniem dra Cohna, otrzymał stypendium na dalsze kształcenie się; o ukończeniu więc czterech klas szkoły rzemieślniczej napisał się H. w 1880 r. do Krakowa i tu, zapisany w poczet uczniów szkoły sztuk pięknych, pod profesorami Jabłońskim i Łuszczkiewiczem niezwykłe czynił postępy. W 1883 r. widzimy go w Monachium uczniem doskonałej szkoły prof. A. Wagnera, którą w trzy lata potem, tj. 1886, ukończył z bronzowym medalem za malowane studya. Przez cały czas pracy akademickiej musiał walczyć z trudnościami materyalnemi, stypendium bowiem zaledwie wystarczało na opędzenie niezbędnych potrzeb życia, a i ten skromny zasiłek odebrano mu po ukończeniu akademii. Samodzielną pracę, zapoczątkowaną sumiennemi studami, rozpoczął H. poważnego nastroju obrazem, zaczerpniętym z życia życiowskiego, p. t. Jeszybot. Był to znakomity debiut dwudziestoletniego zaledwie artysty. Obrazem tym odrazu zwrócił na siebie uwagę miłośników sztuki, nietylko w kraju, lecz i na szerszej arenie artystycznej. Wystawiony początkowo w monachijskim Glasspalast'cie, otrzymuje Jeszybot list pochwali na wystawie krajowej w Krakowie w 1887 r., w rok potem spotyka go podobne odznaczanie na wystawie konkursowej w Warszawie, wreszcie postśany do Paryża na wystawę poszeschną 1889 r. przynosi artyście medal srebrny, co go odrazu stawia w rzędzie urzędowej hierarchii hors concours'ów. W ciągu tego czasu tworzył H. drugie swe dzieło, Uriel Acosta i Spinoza, niezwykłe sympatycznie przyjęte przez krytykę niemiecką. Oba te pierwsze obrazy H-a spopularyzowały tysiączne reprodukcye. Po kilkoletnim pobycie w Monachium wyjeźdża H. do Paryża, gdzie maluje parę portretów. W 1891 uadysłała na powszechną wystawę sztuki w Berlinie dużą grupę portretową i Jeszybot, i otrzymuje wzmiankę zaszeczytną (mention honorable). W tymże czasie powraca do kraju i osiada na stałe w rodzinnem swem mieście Łodzi. Na warszawskiej wystawie od 1892 r. zaczynają się pojawiać dość licznie prace H-a, bądź portretowe, bądź zaczerpnięte z życia fabrycznego—szereg doskonałych studyów wnętrz, — bądź wreszcie obrazy większych rozmiarów, jak np. Cmentarz żydowski. Na urządzonym staraniem redakcyi „Tygodnika Ilustrowanego” konkursie malariskim figurował pełen charakterystyki obrazego, Konferencyjka, wystawiony następnie w Monachium i Paryżu. Na konkursowej wystawie w Tow. zachęty obraz H-a Sobotnia siesta otrzymuje 300 rubli czyli drugą nagrodę, wraz z Bożnańską. W Łodzi pracując, zajmuje się H. prze-

Hirszfeld Bolesław — Hirt Ludwik.

11

ważnie małowaniem portretów tamtejszych kre-
zusów, od czasu do czasu wyjeźdza jednak na
dłuższe wycieczki przeważnie do Paryża. W ostat-
nich latach namalował kolosalny obraz nastrojo-
wo-allegoryczny p. t. Żyd. Dzieło to, wystawio-
ne naprzód w Łodzi, ogładała Warszawa w koń-
cu 1899 r. na specyalnie urządzonej wystawie
w Salonie artystycznym. Wysłany na Paryską
wystawę powszechną, zajmował on całą ścianą
oddziału warszawskich malarzy i przyniósł twór-
cy medal bronzowy. H. należy do młodszego
pokolenia artystów, które wydało kilku niepospo-
litych malarzy, jak: Pankiewicz, Boznąśka,
Podkowiński, Pawliszak, de Laveaux; jest to
natura nadzwyczaj wrażliwa na prawdę w natu-
rze, widzi przyrodę i potrafi odczuwać specyal-
ne jej nastroje. Przeszedłszy bardzo sumienne
studya akademiczne, H. dorównywa talentem,
a przewyższa wiedzą zawodową, pokrewnego sobie
duchem, przedwcześnie zmarłego Gottlieba. Jest
on artystą bardzo indywidualnym, bardzo głębo-
ko sięgającym w istotę samej sztuki, o zakresie
niezwykle szerokiem. Lirzym i pewna melancho-
lia, rozlaną w Jeszybocie, przeistaczają się w iś-
cie tytaniczną grozę i siłę ekspressyi tragiicznej
w postaci Żyda wśród lasu piętrzących się krzy-
żów. H. zbyt jeszcze jest młodym, by ostatnie
swe w sztuce słowo mógł już wypowiedzieć: na-
leży on raczej do przyszłych koryfeuszów ma-
larstwa polskiego. Portret artysty i krótką wzmian-
kę o jego życiu zamieścił Tygodnik Ilustrowany
w numerze z 26 stycznia 1895 r., oprócz tego in-
ne czasopisma w tymże czasie i w następnych
latach podają krytyki jego utworów.
H. P.

Hirszfeld Bolesław (* 1849 roku w War-
szawie—† 1899 roku w Territet w Szwajcaryj).
H. ukończył wydział przyrodniczy uniwersytetu war-
szawskiego, a następnie w Zurychu kształcił się
w chemii. Po powrocie do kraju prowadził
w Warszawie instytut wód mineralnych. Ale
odznaczył się nie na polu naukowem, ani w dzia-
łalności zawodowej, lecz jako gorliwy bądź
pobudzacz, bądź uczestnik wielu cennych prac
użyteczności powszechnej i czynów filantro-
pijnych. Już na ławach uniwersyteckich pocią-
gał ku sobie kolegów charakterem szlachetnym,
złożonym z wyjątkowego hartu i uczuć altrui-
stycznych. Potem całe prawie życie poświęcił
niestrudzonej służbie obywatelskiej. Na cele spo-
łeczne łożył też niemal wszystkie dochoły swo-
je. Posiadał wydatne zdolności organizacyjne
i wykonawcze w zakresie czynów miłosierdzia
i pomocy naukowej dla ubogich, pragnących się
kształcić. Temi zasługami, pomimo szczęsgólnej
skromności, zjedą sobie poważanie wśród bar-
dzo licznego zastępu poważnej intelligencji.
Całkiem niespodziewanie, pod wpływem nagłej
melancholii, odebrał sobie życie podczas podróży
w Szwajcaryj. Dowodem nadzwyczajnej sympa-
tyi, jaką się powszechnie cieszył, był tłumny,

kilkonastotysięczny orszak pogrzebowy, który
zwłokom jego, sprowadzonym do Warszawy, to-
warzyszył na Powązki.

Hirt Fryderýk Wilhelm, malarz niemiecki (* 1721 we Frankfurcie nad Menem—† 1772 tamże). Uprawiał malarstwo pejzażowe i zwierząt. Temata jego obrazów i rodzaj malowania przypominają pędzel Jana Henryka Roosa, znanego protoplasty rodziny malarzów frankfurckich. Obrazy jego widzieć można we Frankfurcie w Instytucie Städla, w Muzeum moguuckiem, w Galeryi mannheimskiej i wreszcie w Sztokholmie. S. S.

Hirt Aloizy, archeolog i historyk sztuki niemiecki (* 1759 w Behla w księstwie Badeńskiem—† 1836 w Berlinie). Studya odbywał w Nancy, a następnie od r. 1779 w Wiedniu, poczem od r. 1782 przebywał we Włoszech, skąd powrócił do Niemiec 1796 r. Tu, mianowany nauczycielem księcia Henryka Pruskiego, został zarazem członkiem akademii nauk i akademii sztuk w Berlinie, a po otwarciu uniwersytetu berlińskiego otrzymał w nim katedrę archeologii. W latach 1816 i 1817 H. zwiedził powtórnie Włochy, a także Belgię i Hollandy. H. brał udział w założeniu Muzeum berlińskiego. Dzieła jego obecnie przestarzałe, w swoim czasie oddały usługę studyującym sztukę u Starożytnych: „Die Baukunst nach den Grundsätzen der Alten” (Berlin 1809, z 50 tablicami rytemi der miedzi); „Geschichte der Baukunst bei den Alten” (tamże 1820—27, 3 tomy, z 32 tablicami); „Geschichte der bildenden Künste bei den Alten” (tamże 1833). s.s.

Hirt Jan, współczesny rzeźbiarz niemiecki (* 1836 roku w Fürth). Kształcił się od roku 1855 w akademii monachijskiej, pod kierunkiem Windmanna, poczem jako rzeźbiarz osiadł w Monachium. W r. 1889 otrzymał mały medal złoty na wystawie berlińskiej; ma przytem tytuł profesora królewskiego bawarskiego. Z początku H. uprawiał rzeźbę portretową, następnie two rzył piękne statuetki, własne smaku i życia, wkrótce jednak zaczął wyrabiać figury wielkości naturalnej, przedstawiające tipo idealne z zakresu mytów greckich. Figury te marmurowe odznaczają się szlachetnością form i nadzwyczajną czystością wyrobu. Oto szereg ważniejszych dzieł H-a: Faust i Małgorzata, Chłopiec bawiący się, Flecista, Dziecko z psem, Dziewczynka z koźle- ciem, Amor ostrzący strzały, Muzyka, Prządka, Hermann i Dorotea, Kopciuszek, Lady Makbet, Audromeda, Dawid, Aretuza (1889), Jedna z Nio- bid dotknięta ciosem (1890), Klytia (1891), Łucz- nik i uciekająca Nimfa (1894) i wreszcie pom- nik wojenny w mieście rodzinnem artysty — w Fürth. s. s.

Hirt Ludwik (* we Wrocławiu d. 2 kwietnia roku 1844), hygienista społeczny. Do nauk lekarskich przykładał się w Berlinie, Wrocławiu, Würzburgu i Pradze, w roku 1868 osiągnął dy-

12

Hirth Jerzy — Hirzel Salomon.

plom doktorski, od roku zaś 1877 jest profesorem uniwersytetu wrocławskiego. Zająwszy się już wчеśnie hygieną i chorobami zawodowemi, między innemi z prac obszerniejszych wydał: „Arbeiter-Schutz. Eine Anweisung für die Erkennung und Verhütung der Krankheiten der Arbeiter etc.” (Lipsk 1873); „Die Krankheiten der Arbeiter” (Wrocław 1871—77, 4 tomy); „System der Gesundheitspflege” (tamże 1876 i wydania półniejsze); „Pathologie und Therapie der Nervenkrankheiten” (Wiedeń 1890; wydanie 2-e tamże 1894; przekład włoski Medyolan 1891) i „Lehrbuch der Elektrodiagnostik und Elektrotherapie” (Sztutgard 1893). Był także współpracownikiem dzieła Ziemssena „Handbuch d. spec. Pathol. und Therapie” (wyd. 1-e 1874) i w tomie I opracował wspólnie z G. Merklem dział „Gewerbekrankheiten”.
Dr J. P.

Hirth Jerzy, pisarz i publicysta niemiecki (* 1841 r. w Gräfentonna, w księstwie Gotha; od r. 1863—66 redagował w Lipsku „Deutsche Turnzeitung”; był potem sekretarzem instytutu narodowego inwalidów Victoria w Berlinie, gdzie r. 1867 założył „Annalen des Norddeutschen Bundes”, przemianowane w 1871 na „Annalen des Deutschen Reichs”, które od r. 1882 wydały do współki z Seydlem. W 1869—70 był członkiem kommissyj pracującej nad układaniem statystyki Związku celnego, a w 1870—71 spółredaktorem „Allgemeine Zeitung”, w Augsburgu. Od r. 1871 mieszka w Lipsku, jako właściciel drukarni (pod firmą „Knor und Hirth” od 1875) i współwłaszciciel dz. „Neueste Nachrichten” oraz księgarni nakładowe w Monachium. Napisał: „Statistisches Jahrbuch der Turnvereine” (Lipsk 1863 i 1865); „Das gesammte Turnwesen” (1865, wyd. 2-e 1893—94, 3 tomy); „Freisinnige Ansichte der Volkswirtschaft” (wyd. 3-e Lipsk 1876). Współ z J. Gosenem wydawał „Tagebuch des deutsch-französischen Krieges” (Lipsk 1870—74). Od połowy r. 1870 zajął się popieriem zrzemiosł kunsztownych i wielce się założył przez liczne a bardzo cenne publikace, zapoznające z tym przedmiotem i z dziejami kultury, jak np.: „Der Formenschatz der Renaissance” (1877 i nast. od r. 1879 p. t. „Der Formenschatz”); „Das deutsche Zimmer der Gotik und Renaissance etc.” (wyd. 3-e 1886); „Kulturgeschichtliches Bilderbuch aus drei Jahrhunderten” (1883—90, 6 tomów) i cały szereg reprodukcji w facsimiliach drzeworytów staroniemieckich, jako też rysunków Dürera, Holbeina, Cranacha, J. Ammana, B. Solisa i in., oraz „Meisterholzschnitten aus vier Jahrhunderten” (wespół z R. Mutherem, 1880 i 1890). Nadto jeszcze napisał: „Ideen über Zeichenunterricht” (wyd. 3-e 1887); „Cicerone”, przewodnik po galerych obrazów monachijskiej i berlińskiej (1888 i 1890, wespół z Mutherem); „Aufgaben des Kustphysiologie” (1891, dwie części) i „Das plastische Sehen als Rindenzwang” (1892).

Hirtius Aulus, od r. 58 przed Chr. służył pod Cezarem jako legat w Gallii; był jego wiernym stronnikiem. W wojnach Cezara z Pompejuszem i Pompejańczykami nie brał udziału; przebywał głównie w Rzymie i tam doğłał interesów Cezara. Po jego śmierci stanął po stronie przeciwników Antoniusza; po objęciu w r. 43 konsulatu, wraz z drugim konsulem Gajusem Biensuszem Pansą, toczył wojnę z Oktawianem (t. zw. Bellum Mutinense). Pobił Antoniusza pod Forum Gallorum (14 lub 15 kw.); w bitwie decydującej pod Mutiną (Modena) d. 25 kwietnia zgiątał. H. był przyjacielom Cycerona, który go uczył krasomówstwa. Z przypisywanych H-owi uzupełnień kommentarzy Cezara: „De bello Gallico lib. VIII”, „De bello Alexandrino”, „De bello Africano” i „De bello Hispaniensi”, pierwsze tylko jest napewno jego dziełem.

Hirzel Hans Kaspar, pisarz swzajcarski z zakresu ekonomii i filozofii praktycznej (* 1725 w Zürychu—† 1823). Był naczelnym lekarzem miasta i członkiem wielkiej rady w Zürychu. Znanny jest ze stosunków z ówczesnymi przedstawicielami literatury niemieckiej: Sulzerem, Gleimem, Ramlerem i innymi; Kleista kilka tygodni ugaszczał w swoim domu, a Klopstockowi towarzyszył w opiewanej przez niego wycieczce po jeziorze Zürychskiem i sam też ją opisał. Z dzieł jego zaślugują na zaznaczenie: „Die Wirtschaft eines philos. Bauers” (Zürych 1761, wyd. 2-e 1774); „Das Bild eines wahren Patrioten in einem Denkmal Hans Blaarers von Wartensee” (t-że 1767, wyd. 2-e 1775); „An Gleim über Sulzer” (2 t., Winterthur 1780); „Auserlesene Schriften zur Beförderung der Landwirtschaft” (2 t., Zürych 1792).

Hirzel Salomon, księgarz i badacz Goethe- († 1804 roku w Zürychu — † 1877 w Halli). Był synem profesora; w roku 1830 wstąpił do księgarni teścia swojego, Jerzego Andrzeja Reimera w Lipsku, a potem był jej posiadaczem wespół ze swym szwagrem, Karolem Reimerem, aż do końca 1852 roku, w którym przy podziałie większa część dzieł, wydanych wspólnym ich nakładem, przeszła w jego ręce; w roku więc 1853 założył w Lipsku własną księgarnię nakładową, która wkrótce pięknie się rozwinęła. H. był sam gruntownym znawcą literatury niemieckiej od wieku XVI, ale się szczególnie zajmował Goethem, którego dzieł posiadał zbiór prawie zupełnie i sam je skatalogował w „Neues Vezreichniss einer Goethe-Bibliothek 1761—1774” (Lipsk 1875, wyd. 2-e, doprowadzone do roku 1884, tamże 1884). Dalej wydał „Der junge Goethe. Seine Briefe und Dichtungen von 1764 bis 1779” (3 tomy, Lipsk 1875, wyd. 2-e 1887). Roku 1865 uniwersytet lipski zamianował go doktorem honorowym. Przed śmiercią przekazał swoją bibliotekę Goetowską z rękopisami uniwersytetowi lipskiemu, a zbiór pism Zwingliusza—sztrasburskiemu. Ważniejsze nakłady H-a

Hirzel Bernard — His Wilhelm.

13

są następujące: Freytaga dzieła poetyczne i prozaiczne; J. i W. Grimmów „Deutsches Wörterbuch” (dwa środkowo-górno-niemieckie słowniki) „Staatengeschichte der neuesten Zeit” (razem z Treitschkego „Deutsche Geschichte im XIX Jahrhundert”); Friedländera „Sittengeschichte Roms”; Marquardta i Mommsena „Handbuch der römischen Alterthümer”, i inne. *

Hirzel Bernard, orjeutalista niemiecki, ur. 1807 w Zurychu, um. w czerwcu 1847 w Paryżu; studjował w Zurychu i Berlinie teologię i filologię, szczególnie zaś język hebrajski i sanskryt; w 1835 został profesorem języków wschodnich w Zurychu, w 1837 objął obowiązki proboszcza w Pfaffikon, niedaleko od Zurychu. W r. 1839 brał czynny udział w ruchach religijnych, mianowicie, kiedy rada wychowania w Zurychu powołała Dawida Fr. Straussa, teologa protestanckiego, głosnego autora „Das Leben Jesu” (1836), na profesora dogmatyki i historji kościelnej w tamtejszym uniwersytecie i krok ten wywołał wzburzenie ludności, H. poprowadził 6 września 1839 tłumu ludu przeciw miastu i mówił uwolnienie Straussa z uniwersytetu i zmianę rządu kantonalnego. Udział swój w tym ruchu H. opisał w piśmie „Mein Antheil an den Ereignissen des 6 Septem- ber 1839” (Zurych 1839). Wkrósłe potym przez nowo wybraną wielką radę mianowany był człon- kiem rady kościelnej i rady wychowania; w 1841 opuścił to stanowisko, a w 1845 zrzekł się także obowiązków proboszcza i wstąpił nanowo jako docent prywatny do uniwersytetu w Zurychu. Niedługo wszakże tu pozostawał, musiał bowiem w powodu sprawy o podrobienie weksłu oderkać z kraju i udał się do Paryża, gdzie zapomocą trucizny przyspieszył sobie kres życia.— Z prac literackich H-a zasługują na uwagę jego tłumaczenia niemieckie znakomitych utworów z sanskryckiego, a m. poety Kalidasy dramatu p. n. „Sakuntala” (Zurych 1833), dramatu „Urvasi” (Frauenfeld 1838); poezji lirycznych „Megha-důta” oder der Wolkenbote tže 1846) i przekład wzniosłej pieśni «Das Lied der Lieder oder der Sieg der Treue» (Zurych 1840). H. napisał także po hebrajsku głosny w swoim czasie poemat: Widzenie gońca śmierci nad kulą ziemską («Gesicht des Todes- boten über dem Erdkreis» Zurych 1844). A. A. K.

Hirzel Henryk Krzysztof (* d. 22 marca 1832 roku w Zurychu), profesor chemii i farmacyi (w Lipsku 1852 — 88 roku, a obecnie emeryt). Napisał i wydał pierwsze dziełko w Niemczech o nafcie („Petroleum” 1864). Zbudował wiele przyrządów do destylacyi nafty i smoły węgla kamiennego. W. B.

Hirzel Ludwik, historyczna literatury (* 1838 w Zurychu), studya uniwersyteckie odbył w mieście rodzinnem, a uzupełnił w Jenie i w Berlinie; r. 1862 został nauczycielem gimnazyum we Frauenfeldzie, 1866—szkoły kantonalnej w Aarau, a w 1874 profesorem uniwersytetu w Ber-

nie, Napisał: „Goethes italienische Reise” (Bazylea 1871); „Über Schillers Beziehungen zum Altertum” (Aarau 1872); „Karl Rukstul, ein Beitrag zur Goethe-Litteratur” (Sztrasburg 1876); „Wieland und Martin und Regula Künzli; unge drukte Briefe etc.” (Lipsk 1891) oraz wydał A. Hallera „Gedichte” (Frauenfeld 1882) i „Tagebücher” (Lipsk 1883); S. Hirzlą „Verzeichniss einer Goethe-Bibliothek” (1884), jako też „Wielanda „Geschichte der Gelehrtheit” (Frauenfeld 1891). *

His (włos. si diesis, franc. si diese, angiel. b sharp), wyraz muz.; oznacza ton h, podniesiony o pół tonu za pomocą krzyżyka. Na instrumentach posiadających temperaturę stałą (np. na forcie. i instr. dętych) His odpowiada w pełności dźwiękowi c, na instrumentach wszakże nieposiadających temperatury stałej (np. smyczkowych) brzmi nieco wyżej od tonu c. His jako tonacya samodzielna nie istnieje, lecz tylko jako ton prowadzący do tonacyi Cis dur lub Cis mol. A. Pol.

His Wilhelm (* w Bazylei dnia 9 lipca r. 1831), anatom, histolog i embryolog. Naukę lekarską rozpoczął w mieście rodzinnem, dalsze wykształcenie zawodowe zdobył w Berlinie, Wiedniu, Würzburgu, Bernie i Paryżu. Doklom doktorski osiągnął w r. 1854 i już w r. 1856 został profesorem zwyczajnym anatomii i fizyologii w Bazylei, w roku 1872 powołano do Lipska na katedrę auatomii; zajmuje ją lot (1901 r.). H. należy do wybitniejszych anatomów współczesnych; na uwagę szczególną zasługując poszukiwania jego, dotyczące rozwoju i budowy mózgu oraz rogówki (ob. O ko), a przedewszystkiem badania embryologiczne. Liczne, bardzo powažne prace sze drobniejsze, zajmujące się głównie embryologią (ob.) i chonicami (ob.) od r. 1875 do 1878 pomieszczał w „Zeitschrift für Anatomie und Entwickelungsgeschichte”, którą założył wspólnie z Braunem, a także w ciągu dalszym pozostał współpracownikiem i redaktorem działu anatomicznego, gdy pismo wymienione wcielono w roku 1878 do „Archiv für Anat. und Physiologie”. Z prac jego wydanych osobno wymienić trzeba: „Crania helvetica” (Bazylea 1864; wspólnie z L. Rütimeyerem); „Unsere Körper perform und das physiologische Problem ihrer Entstehung” (Lipsk 1875); „Anatomie menschlicher Embryonen” (tamże 1880 — 1885, z atlasem in folio); „Beiträge zur Anatomie des menschlichen Herzens” (tamże 1886), „Die Formenentwickelung des menschlichen Vorderhirns, vom Ende des ersten bis zum Beginn des dritten Monats” (tamże 1890); „Die Entwickelung des menschlichen Rautenhirns etc.” (tamże 1891); „Die anatomische Nomenclatur. Nomina anatomiica etc.” (tamże 1895; His był redaktorem i głównym współpracownikiem wydawnictwa tego; w opracowaniu polskiem stanowi ono część 1-szą „Słownictwa anatomicznego” S. Krysiń-

14

Hisingen — Hissarlik,

skiego [Warszawa 1898; „Objaśnienia do wy-
kazu nazw” przełożył W. Knappe)] i „Protoplas-
mastudien am Salmonidenkeim” (Lipsk 1899,
z 3 tabl.).
Dr J. P.

Hisingen, wysepka na zachodniem wybrzeżu
Szwecyi południowej, między dwoma ramionami
rzeki Gota, uchodzącej do Kattegatu; z pobliz-
kim Göteborgiem łączy się za pomocą mostu
żelaznego. Posiada liczne wudne, warsztaty okrę-
tów i fabryki. Na wyspie tej był pierwiastko-
wo założony Göteborg, ale gdy w 1612 roku
spalili go Duńczycy. Gustaw Adolf przeniósł
miasto na lewy brzeg rzeki, na dzisiejsze
miejsce.
W. N.

Hisinger Wilhem, mineralog i przemysłowiec szwedzki (* 1766 — † 1852). Był właści-
ciegu i dyrektorem wielkich hut w Skinskatte-
bergu i w Bagga (Vesteras); odbywszy wiele wy-
eczek naukowych po Szwecyi, zgromadził w nich
bogate zbiory mineralogiczne i geologiczne. W r.
1784 został szlacheicem, a w 1804 — członkiem
Akademii sztokholmskiej. Oprócz kilkudziesięciu
memoryałów drukowanych w czasopiśmie tej in-
stytucyi, „Handligor”, i w swem własnym „Han-
dligor i Fysik” (Sztokholm 1806—1818), napisał:
Zbiory do geografii mineralogicznej
szwedzkiej (Sztokholm 1808; przełożone na
język niemiecki, Berlin 1862); Profile i obra-
zy gór, jezior i rzek szwedzkich i nor-
weskich (Sztokholm 1827, wyd. 2-e 1829);
„Tableau des pétrifications de la Suède” (po
francusku; Sztokholm 1829, wyd. 2-e 1831);
„Lethea suecica” (Sztokholm 1837—41) i in-
ne.
R.

Hislopit, skała. Jest to wapień ziarnisty,
zabarwiony na kolor zielony znaczną domieszka-
glaukonitu. Po wyłogowaniu kwasem węglanu
wapiwowego, pozostaje reszta zielona, zawie-
rająca w swym składzie: krzemionki 54.59%,
tlenku glinowego 4.74, tlenku żelazowego 22.84,
wapna 0.94, magnezyi 4.90, wody 11.99. Cię-
żar właściwy H u wynosi 2.645. Słynie wy-
stępowanie tej skały w Tabli (Indye Wschod-
nie).
Z. W.

Hiskiasz, król žydowski, ob. Ezechiel.

Hispalis, w starożytności miasto w hiszpań-
skiej prowincyi Baetica, nad rzeką Baetis (dzi-
siejszy Gwadalkwiwir), główny punkt handlowy
najbardziej cywilizowanego iberyjskiego plemie-
nia Turdetanów; za czasów Cezara H. stał się
kolonią rzymską (Julia Romula); za panowania
Gotów i Wandalów — miasto główne Hiszpanii
W. N.

Hispaniola, ob. Hayti.

Hispanus Piotr (Petrus H[is]panus), póź-
nieszy papież Jan XXI (ob.), wspominały go
tylko tu ponieważ pod nazwiskiem przytoczonem
w nagłówku uchodzi powszechnie za autora słyn-
nego w Wiekach Średnich dzieła lekarskiego p.
n. „Thesaurus pauperum”. Jest to właściwie

zbiór recept, przeznaczony dla ludzi ubogich, spi-
sany około r. 1250; w druku ukazał się po raz
pierwszy po łacinie w Antwerpii w r. 1476 p.
n. „Petri Hispani Summa experimentorum sive
Thesaurus pauperum” (in folio), po włosku w We-
necyi (1494), po hiszpańsku w Alkali (1589); wy-
dań ścińskich i włoskich późniejszych istnieje
kilkanaście. Czy H. jest rzeczywście autorem
tej księgi — napewno orzez trudno; prawdopod-
boyństwo niemałe przemawia za tem, że napisał
ją raczej ojciec jego, Julian. Pod tym samym
napisem „Thesaurus pauperum” wydrukowano
też w Rzymie około r. 1500 książkę inną zupełnie-
nie, będącą wyciągiem z dzieł mylnie przypisy-
wanych Albertowi Wielkiemu (ob.). Rów-
nież, jak utrzymują niektórzy, H. ma być auto-
rem popularnego zbioru recept przeciwko choro-
bom ocznym, który F. Zambrini wydał w tó-
maczeniu staro-włoski podług kopisu floreuc-
kiego p. n. „Volgarizzamento del trattato della
cura degli occhi di Pietro Spano etc.” (Bolonia
1873; wchodzi w skład wydawnictwa „Scelta di
curiosità letteraria inedite o rare dal secolo XIII
al XVI”). Niedawno dzieło to wyszło ponow-
nie p. n. „Petrus Hispanus (Petrus v. Lissabon,
später Papst Ioannes XXI): Die Ophtalmologie
(liber de oculo). Nach Münchener etc. Codices
herausgegeben von Berger” (Monachium 1899).
Obszernie o H-ie rozpisał się J. T. Köh-
ler w „Vollständige Nachrichten von Papst
Hermann XXI, welcher unter dem Namen P. His-
panus als ein gelehrter Arzt und Weltweiser be-
rühmt ist” (Getynga 1760). — Por. H. Haese-
ra „Lehrb. d. Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, T. I
str. 816).
Dr J. P.

Hispanus niejaki, bliżej nieznany, od r. 1551
był lekarzem miasta Lwowa, za co otrzymywał
mieszkanie bezpłatne i wynagrodzenia 5 złotych
Ówczesnych na kwartał. — Por. S. Kośmińskie-
go „Słown. lek. pols.” (str. 173).
Dr J. P.

Hissar, kraina w Bucharze, ograniczona z pół-
nocy łańcuchem Hissarskim, ze wschodu — przez
Karategin i Darwaz, z południa — przez Kuldżab
i Kabadian, z zachodu — przez krainę Szechri-
sebs. H. przerzynają szeki: Surchab, Kafirnahan
i Surchan — dopływy Amu-Daryi. Mieszkańcy:
Uzbeki, Tadżyki, Żydzi, Hindusi. Płody: zboże,
ryż, bawełna, konopie, owce, sól, miedź, mar-
mur. Miasto główne — tegoż nazwiska na wyso-
kości 680 m. nad powierzchnią morza, u stóp
śniegiem pokrytych gór; posiada cytadelę z gar-
nizonem rossyjskim. Mieszkańcy, w liczbie oko-
ło 15 000, zajmują się wyrobem kling i towa-
rów jedwabnych.
W. N.

Hissarlik („zamkowa góra”), wzgórze na za-
chodniem wybrzeżu Azyi Mniejszej, niedaleko
wejścia do Dardanellów i uścia rzeki Menderes
(Skamander), w starożytnej krainie Troas. We-
dług tradycyi ma to być miejsce starożytnej
Troj, Ilionu Homera; Schliemann, rozkopując w r.
1872 wzgórze, znalazł w nim liczne zabytki, któ-

Histazyna — Histerya.

15

re, jak sądził, miały stwierdzać powyższą tradycyje; jednakże później przekonano się, że Ilion Homera znajdował się o dwie godziny drogi dalej na południe i że ślady, valorezione przez Schliemannanna, są szczątkami miasta Ilium Novum, założonego w IV lub V w. po zburzeniu Troi; i to miasto było powielekroć burzone, lecz później odbudowywane.
W. K.-M.

**Histazaryja** jest (2,3) dwuoksyantrachinonem; posiada wzór: $C_{14}H_8O_4=C_6H_4·(CO)_2·C_6H_2(OH)_2$. Znajduje się obok innych substancyw w korzonkach *Ondenlandia umbellata*. Tworzy kryształy o zabarwieniu pomarańczowem, stająjące się przy 260°. Daje sole: wapienną $Ca C_{14}H_9O_4$, ciemno-zielonego koloru, i barową $Ba C_{14}H_9O_4$, ciemno-niebieskiego koloru.
K. K.-M.

**Hister** L., Gniłek, rodzaj owadów tegopokrywych (*Coleoptera*), do rodziny *Histeridae* zaliczony; ciało tych owadów grube, opatrzone mocnemi nogami; szyczeste tylnych kończyn uzbrojone na stronie zewnętrznej szeregiem ostrych odkół. Żyją w nawozie i wogóle wśród materzy gnijących. Rodzaj ten obejmuje przeszło 50 europejskich gatunków; najpospolitisze z nich: *H. unicolor*, czarny, o słabym połysku (7—8 mm.) zwykle w krowim nawozie. *H. quadrinotatus* — również czarny, lecz z czerwonemi lamami na zewnętrznych skrzydłach (7 mm.).
K. K.-M.

**Histeridae**, rodzina owadów tegopokrywych (*Insecta coleoptera*), do podrzędu *pentamera* zaliczona. Drobne lub średniej wielkości owady te mają krótkie, lecz szerokie ciało, oraz krótkie, 11-członkowe różki z 3-członkowem końcowem zgrubieniem; przedkarcze ich zprzodu łukowato wycięte; pierwsza para skrzydeł ztyłu obcięta, pozostawia tylny koniec odwłoka nieprzykrytym; nogi zazwyczaj krótkie; odwłok z dołu z 5-ciu wyraźnych odcinków złożony. Czując jakiebądź niebezpieczeństwo, chrząszcze te stulają nogi i różki, udając martwe. Larwy tych owadów wydłużone, opatrzone krótkiemi nogami oraz parą wyrostków z tylnym końcu odwłoka. Rodzina ta obejmuje około 1000 gatunków, po całej kuli ziemskiej rozsiedlonych. H. przebywają w nawozie, w padlinie oraz pod korą starych, uschłych drzew i żywi się wogóle gnijącemi substancymi roślinnego i zwierzęcego pochodzenia. Niektóre z nich są mięsożerne i pożerają inne żywe owady (szczególniej z rodzaju *Aphodium*). Do rodziny tej zaliczono rodzaje: *Hister*, *Platysoma*, *Saprinus* i inne.
K. K.-M.

**Histerya**. Medycyna współczesna rozumie pod tą nazwą chorobę nerwową, która w istocie swej polega przedewszystkiem na nieprawidłowej czynności ośrodków duchowych możгу. Ściśle więc biorąc, należy historya do rzędu chorób psychicznych, czyli umysłowych, ale w szerszem niż zwyklismy je pojmować znaczniu tego wyrazu, abowiem zaburzenia, jej właściwe, dotyczą nietyłko przebiegu zjawisk natury

duchowej, lecz zarazem i wpływu tych ostatnich na czysto fizyczne funkcyje ustroju. Zgodnie z powyższem zastrzeżeniem spotykamy w historyi, obok pewnych zmian w działalności心理icznej, częste zaburzenia w dziedzinie ruchowej, czuciowej, naczynio-ruchowej, wydzielniczej a nawet odżywczej. Objawy H-i są nadzwyczaj różnorodne i liście; stany wzmocżone i osłabio-nej czynności zmieniają się kolejno lub występują równocześnie w rozmaitych dziedzinach układu nerwowego.—Do niedawna jeszcze uchodziło za pewnik, że H. spotyka się prawie włącznie u kobiet; w ostatnich wszakże czasach pogląd ten poważnie został zachwiany, tak, iż nawet niektórzy autorowie przyznają przewagę płci mężkiej. Wszystkie rasy i warstwy społeczne zdają się być mniej-więcej jednakowo usposobione do tej choroby. Bardziej jaskrawe zaburzenia histeryczne objawiają się zwykle w okresie dojrzewania, pomiędzy 15 a 25 rokiem życia. W większości jednak przypadków można wykryć pewne zwiastuny już w daleko więcitisniejszym wieku, a nawet zupełnie rozwinięta H. nie należy u dzieci do rzadkości. Jak wszystkie prawie *nerwice* (ob.) należy H. do chorób wybitnie dziedzicznych. Skoła franska, z Charcot'em na czele, wcale nawet nie uznaje H-i bez dziedzicznego usposobienia do chorób nerwowych. Inną przyjmują także usposobienie wrodzone i nabyte. Na gruncie istniejącego usposobienia różne wpływy szkodliwe powodować mogą wybuch zaburzeń histerycznych. Charcot wprowadził o nich ogólną nazwę czynników wywołujących (*agents provocateurs*). Bezwarunkowo najważniejsze znaczenie przypadka w tym względzie czynnikom natury psychicznej. W licznych przypadkach objawy H-i występują nagle pod wpływem gwałtownego przestrachu, gniewu, rozpaczy, wstydu, ekstazy religijnej lub innych wzruszeń moralnych. Kiedyindziej mogą one być wywołane przez, słabsze wprawdzie, lecz długo lub często się powtarzające, szkodliwe wpływy psychiczne. Ważną też rolę w powstawaniu zaburzeń histerycznych odgrywa naśladownictwo. Wystarcza nieraz, żeby jedna osoba w obecności innych dostała napadu histerycznego, aby i reszta osób do tego usposobionych poszła w jej ślady. Taką właśnie musiała być genesa owych średnio-wiecznych epidemij H-i, którym niejednokrotnie podlegały całe zgromadzenia, klasztory, a nawet miasta. Do bardzo szkodliwych należą też wszelkie praktyki hypnotyczne, spirytystyczne, mediu-mistyczne itp. Wychowanie niewłaściwe, przedwczesne rozbudzanie wyobraźni i ambicyj, czyli nieodpowiednich książek, przepracowanie umysłowe w szkole wobec zaniebania ćwiczeń fizycznych, przyczyniają się też niemało do rozwoju H-i u dzieci z usposobieniem nerwowem dziedzicznem. Według innych autorów może powstać w tych warunkach i samo usposobienie

Histerya.

16

(nabyte). Bardziej skomplikowaną, a wielce doniosłą, rolę w stosunku do H-i odgrywają tak zwane czynniki urazowe (traumatyczne), czyli fizyczne uszkodzenia ciała (rany, uderzenia, wstrząsnienia i t. p.). Oczywiście jest rzeczą, iż następstwem urazów mogą być grube zmiany materyalne w różnych odcinkach układu nerwowego, które ze swej strony powodują objawy nie wspólnego z Hą niemające. Zawożono jednak, że niejednokrotnie, bezpośrednio w krótkim czasie po urazie, występują zaburzenia nerwowe, których żadną miarą do jakichś określonych zmian w układzie nerwowym odnieść niepodobna, a które zato bardzo są zbliżone do spostrzeganych w H-i. Przekonano się dalej, że zaburzenia tego rodzaju występują przeważnie u ofiar t. zw. „nieszczęśliwych wypadków” - kastastrof na kolejach, w fabrykach, kopalniach i t. p. Autorowie, którzy pierwsi zwrócili bliźszą uwagę na te przypadki, stworzyli dla nich osobną postać chorobową, dając jej nazwę nerwicy urazowej, czyli traumatycznej (ob.). Wkrósłe jednak wywiązała się gorąca polemika, w której swoistność nowoutworzonej choroby poważnie została zachwiana. Zwrócono uwagę, że objawy w t. zw. „nerwicy urazowej” nie zostają w żadnym stosunku do siły urazu, że występują nawet u osób, które żadnego uszkodzenia ciała nie doznały, lecz były tylko przy wypadku obecne, a więc uległy jedynie wstrząsnieniu moralnemu. Dalsze badania wykazały że ze złzelką ściśłością, że w nerwicy traumatycznej mamy do czynienia zawsze albo z Hą czystą, albo z kombinacyją H-i z pewnym organicznem uszkodzeniem układu nerwowego. Uraz więc, a właściwie uraz psychiczny (przestrach, widok ofiar, świadomość przebytego niebezpieczenstwa i t. d.) w cześcii zaś i inne ubocne okoliczności, jak obawa o rozwój choroby w przyszłości, chęć łatwego zysku (t. zw. przez Niemców Begehrungsideen) i t. p. wpływy odgrywają w tym razie tylko rolę czynnika wywołującego H-ę (szkoła francuska). — Dalej, różne zatrucia: ołowiem, alkoholem, morfiną, tytoniem, siarkiem węgla, ręcąć, obok swoistych dla siebie zaburzeń nerwowych, wywoływać również mogą objawy natury histerycznej u osób dziedzicznie obciążonych (według innych autorów wytwarzać wprost usposobienie — nabyte — do H-i). Niejednokrotnie też stwierdzono wybuch H-i podczas albo po przebyciu chorób zakaźnych ostrych (zapalenia płuc, tyfusu, ospy, szkarlatyny, gościca stawowego i t. d. To samo odnosi się i do chorób zakaźnych przewlekłych (syfilis, zimnica) oraz do t. zw. chorób konstytucyonalnych (jak mocówka cukrowa, blednica), a także do innych stanów chorobowych, powodujących znaczne wycieńczenie ustroju (krwotoki obfite i t. p.) — Bardzo ważne znaczenie w powstawaniu H-i przypisywano dawniej różnym chorobom miejscowym. Do dziś-dnia w częstem użyciu dla

takich przypadków jest nazwa H-i odruchowej (Reflexhysterie). Zwłaszcza usposabiać miały do rozwoju H-i pewne choroby narządów płciowych kobiecych (skąd pochodzi sama nazwa H-i od gr. ὄστερα—macica). Platon za siedlisko choroby uważał macicę, przedstawiając ją sobie obrazowo „jako zwierzę, które gorąco pragnie wydawać na świat dzieci. Gdy po dojściu do dojrzalności zwierzę tę nie osiąga swych pragnień, oburza się, wędruje po całem ciele, zatyka otwory powietrzne i jest przyczyną wielu chorób, dopóki żądza i miłość, połączywszy kobietę z mężczyzną nie zrodzą owocu i nie zerwą go z niej, jak z drzewa”. Pojęcie to przez całe wieki było w zasadzie podstawą patogenezy i leczenia H-i. Nie potrzeba dowodzić jak daleko dziś odbiegliśmy od tego rodzaju fantastycznych hypotez. Jednak pewne odgłosy stanorożonych poglądów, upatrujących w organach płciowych kobiety głowne źródło H-i, przetrwały aż do naszych czasów. Wszak niedawno jeszcze niektórzy chirurgowie propagowali myśl kastracy i u kobiet w celach leczenia H-i! Dziśiaj, kiedy cały punkt ciężkości H-i upatrujemy w pewnem usposobieniu dziedzicznem mózgu, chorobom miejscowym, nie wyłączając płciowych, przypisywać możemy, co najwyżej, skromniejszą rolę czynników wywołujących. Zresztą, jak wykazuje doświadczenie codzienne, zajmują one w tym względzie stanowisko dosyć区分dne.— Objawy histeryi. Istnieje naprzód sporula liczba objawów, wprawdzie nie bijących w oczy i dla samego chorego mało dokuczliwych, których zwykle szukać dopiero potrzeba, lecz które zato niezmierniem są pospolite i odznaczają się wielką uporczywością. Za przykładem Charcot’a nazywamy je stygmatami czyli znamionami stałemi H-i (stigmates permanentis). Niema prawie histeryka, u którego-by staranne badanie w każdym czasie pewnej liczby takich znamion nie wykryło. Stąd pochodzi wielkie znaczenie rozpoznawcze tych napozór małoważnych objawów. W różnym zresztą ugrupowaniu i natężeniu tworzą one jakby stałe, ogólne tło chorobliwe, na którym inne, bardziej wydatne manifestace H-i występują jako zjawiska poniekład epizodyczne, jako do pewnego stopnia samoistne choroby histerycznej natury. Wszakże w dalzym ciągu nie będziemy ściśle trzymać się zaznaczonego podziału, ponieważ zniewalałoby nas to do częstego powtarzania się. Granica bowiem między jedną a drugą kategoryą objawów jest dość schematyczna i niejeden objaw, który w słabem natężeniu poczytany być może za znamię histeryczne, dosięgłszy wyższego stopnia, imponuje już jako bardziej samodzielny fakt chorobowy. Opis objawów H-i rozpoznemy od zaburzeń w sferze czuciowej, które to właśnie dostarczają najliczniejszego kontygensu i przytem najważniejszych znamion histerycznych. Nader częste jest zniesienie lub

Histerya.

17

upośledzenie czucia, zwłaszcza bólowego, rzadziej dotykowego, cieplnego i t. d. Znieczu-
lenie rzadko obejmuje całą powierzchnię ciała,
częściej tylko jedną jej połowę (prawą albo le-
ją); jeszcze częściej występuje ono w postaci
wysp rozsianych (na tułowiu) albo odeinków
gieometrycznych (na kończynach). Oprócz skó-
ry ulegać mogą znieczuleniu i błony śluzowe,
a także organy zmysłów, prze co powstań róż-
norodne zaburzenia w ich czynności. Do naj-
pospolitszych tego rodzaju zjawisk należy zwę-
żenie pola widzenia, zależne od nieczułości
obwodowych okolic siatkówki. Niekiedy dotyczy
ono tylko pewnych barw, powodując błędné roz-
poznawanie kolorów. Znieczulenia w dziedzinie
innych zmysłów również bardzo są pospolite.
Obok znieczuleń zasługują dalej na uwagę róż-
ne stany nadczułości histerycznej. Okolice
niemi dotknięte bywają nieraz siedliskiem nader
upartych bólów; w innych razach pojawi się
bolesność tylko przy dotknięciu u ucisku. Nie-
które miejsca, jak mianowicie kręgosłup, mostek,
sutki, zwłaszcza zaś dolnoboczne okolice brzu-
cha, szczególnie są usposobione do nadczułości.
Wspomnianą bolesność w dole brzucha u kobiet
niesłusznie przypisywano nadczułości jajników
(stąd nazwa tego objawu — *ovarialgie, ovarie*). Ważnym jest stosunek okolic bolesnych do na-
padów histerycznych, o których później będzie
mowa. Przekonano się bowiem, że ucisk we
wspomnianych miejscach niekiedy stałe powodu-
je wystąpienie napadu. W tym razie noszą one
nazwę pasów czyli zon histerorodnych
(zones histérogènes). Niekiedy nadczułość umiej-
scawia się w głębie położonych organach (np.
w stawach—t. zw. *artralie* histeryczne),
powodując nader dotkliwe przypadłości, trudne
nieraz do odróżnienia od chorób organicznych.
Do objawów wzmożonego czucia należą też cze-
ste u histeryków newralgie w obrębie nerwu
trójdzielnego, potylicowego i innych. Bardzo po-
spolite są bóle głowy, zwłaszcza ból swidrujący
w okolicy jej wierzchołka—t. zw. *clavus hysteri-
cus*. Skarżą się też wielokrotnie histerycy na
różne czucia fałszywe (parestyezy), jak mrowie-
nie, ziębienie, uczucie nadmiernego gorąca itp.
Organy zmysłów również bywają siedliskiem
nadczułości, skąd powstaje nadmierna wrażliwość
na światło, na dźwięki, wstręt do niektórych
pokarmów. Drugiej kategoryi objawów histe-
rycznych dostarczają zaburzenia w sferze
ruchu. Dość często spotykamy amyostenię,
czyli osłabienie mięśni w różnych okolicach cia-
ła, przeważnie w kończynach. Stosowne bada-
nie wykrywa nieraz amyostenię u tych chorych,
którzy sami nie zwracają na nią uwagi. Docho-
dząc wyższego stopnia, osłabienie histeryczne
prowadzić może doORGANIZMU bezwładu. Bez-
włady czyli paraliże histeryczne dotyczą naj-
częściej kończyn, zwłaszcza dolnych (typ para-
plegiczny). Szczególną odmianą porażenia koń-

czyn dolnych jest t. zw. astazya-abazya, czyli
niemożność stania i chodzenia, przy zachowaniu
wszystkich innych ruchów dowolnych w nogach.
Typ połowiczny (hemiplegia, ob.) rzadziej się
spotyka. Niekiedy bezwład obejmuje pewne
mięśnie krtani, powodując utratę głosu, a nawet
trudność w oddychaniu. Z drugiej znów strony
częstem znamieniem histerycznym jest skło-
ność do przykurczeń mięśniowych. Wyż-
szym jej stopniem są wyraźne już przykur-
czenia członków, odznaczające się nieraz
wielką uporczywością. Ze szczególnem upodo-
baniem nawiedzają one kończyny, zwłaszcza zaś
nietaktóre ich grupy mięśniowe (stań wypływa
pewna typowość przykurczeń histerycznych).
Czasem przykurczenia te pozostają w związku
z bolesnością sąsiednich stawów. Bardzo ważnym
zjawiskiem są napady drgawek czyli kur-
ców histerycznych. Niekiedy biorą
w nich udział prawie wszystkie mięśni ciała.
W przeciwieństwie do drgawek padaczkowych
(czyli epileptycznych) przebiegają one często
z zachowaniem świadomości. Zdarzają się je-
duak napady zorpęlną utratą przytomności,
poprzedzone nawet rodzajem aury (ob. Padacz-
ka). Nazywamy je wtedy zwykle histero-
epileptycznemi, a postać H-i, cechującą się
takiemi napadami—histeroepilepsyą. Napad
histeroepileptyczny (albo inaczej wielki atak
histeryczny) jest zjawiskiem nader złożonem,
w którym opróć drgawek dają się spostrzegać
i inne ważne objawy. Charcot dzieli go na na-
stępujące fazy czyli okresy: 1) Okres zwia-
stunstwowy (zwany także aurą histeryczną),
w którym wszystkie stałe znamiona H-i, zarówno
cielesne jak i psychiczne, potęgują się, jakby
budziły się z uśpienia.—2) Okres pierwszy, pa-
daczowy (epileptoidalny), cechujący się zu-
pełną utratą pizytomności. Histeryk pada na
ziemię lub na łóżko, zwykle nie wydając
krzyku (w przeciwieństwie do właściwnej epi-
lepsyi). Rozpoczynają się drgawki toniczne twa-
ry i całego ciała: czoło marszczy się, szyja
wzdyma, usta otwierają, przyczem język, silnie
wysunieły, wykonywa ruchy od jednego kąta
ust do drugiego; ręce i nogi wykonywają rów-
nież kilka miarowych ruchów. Tu następuje
zwykle króciutka pauza w ruchach wskutek tę-
cowego wyprężenia całego ciała, poczem drgaw-
ki stają się klonicznemi, t. j. są szybkie, gwał-
towne, z krótkiemi oscylacyjami. Tu znów na-
stępuje zwolnienie mięśni i spokój, podobny do
cichego snu.—3) Okres drugi, t. zw. ruchów
nielogicznych albo clownizmu. Charakte-
ryzuje go serya i ruchów drgawkowych, przypo-
minający skoki i pozy błaznów cyrkowych. Je-
dną z częstszych póż tego rodzaju jest t. zw.
luk histeryczny, w którym ciało chorego wy-
gina się tak, że dotyka łóżka tylko piętami
i głową. W drugiej części tego okresu spoty-
kamy t. zw. wielkie ruchy, t. j. gwałtowne

Encykli. Pows. Ilustr. Zesz. 225 T XXIX

3

18

Histerya.

drgawki, wykonywane nieraz ze zdumiewającą siłę; chorzy łamią łóżka żelazne, drą na kawałki pościel i bieliznę. — 4) Okres trzeci, albo okres póz namiętnych lub plastycznych, t. j. ruchów, wyrażających pewną myśl lub namiętność, jak radość, gniew, smutek i t. d. Pozyte i ruchy są wyrazem urojeń lub haleucnacyj (ob.), do których kluczo może my znaleźć w opowiadaniach chorego po przejściu napadu. — 5) Okres czwarty, w którym następuje dłuższe, ciche bredzenie. — Oczywiście, że niezawsze spotykamy opisany cykl zjawisk w całej czystości i rozciągłości. Zdarzają się różne odmiany i odcienia, jako też poronne, czyli niezupełne formy napadów. Gdy bredzenie ostatniego okresu się skończy, chory przychodzi prędko do siebie, nie dziwiając się bynajmniej, że znajduje się w łóżku, otoczony przez rodzinę; gdyż histeryk wyjątkowo tylko zostaje zaskoczony przez napad na ulicy. Czuje się zmęczonym, uskarża niekiedy na ból głowy, nie doświadcza jednak senności i chętuje powraça do swych zajęć. W blizkiem pokrewieństwie z opisanemi napadami pozostają ataki spazmatycznego płaczu, śmiechu, krzyku, często spotykanie u histeryków. Wielkie napady zajmują najwybitniejsze miejsce w rządzie przejściowych, epizodycznych objawów H-i, stoją więc na przeciwnym biegunie w stosunku do jej znamion stałych. — Dla wygody opisaliśmy wielki napad histeryczny pod rubryką zaburzeń w sferze ruralnej, które wszakże stanowią tylko najbardziej jaskrawą jego cechę. Należy jednak pomitać, że w rzeczywistości jest on zjawiskiem bardzo złożonem, obejmującem w sobie zaburzenia w najrozmaitszych dziedzinach czynności fizyologicznych i psychicznych. Po tem zastrzeżeniu przedźmy do dalszego opisu objawów histeryi. — Z pośród zaburzeń w poszczególnych organach wewnętrznych najwyższe zapewne dotyczą narządu trawienia. Należą tu zaburzenia w połykaniu, spowodowane osłabieniem lub skurczem odpowiednich mięśni. Nader znamienną oznaką H-i jest t. zw. kulahisteryczna (globus hystericus), czyli uczucie jakiegoś ciała kulistego, posuwającego od okoli cy żołądku ku górze w kierunku gardła. Objaw ten zależy prawdopodobnie najczęściej od gwałtownych ruchów robaczkowych przełyku. Nierzadko też spostrzegamy u histeryków uporczywą czkawkę i odbijanie oraz napady gastralgii (ob.) i niepowstrzymane wymioty, które nieraz poważnie zagrażać mogą życiu. Ze strony kiszek występują nieraz bóle i biegunki napadowe, wzdeać, burczenia głosne. W narządzie oddechowym może objawiać się H. napadami gwałtownego kaszlu, duszności itp.; w narządzie krążenia—atakami kołatania i bólu serca, obrzękami i t. d. — Niigdy prawie niebrak u histeryków zaburzeń w stanie ogólnym: chorzy czują się niedobrze, nieraz brak im snu i ape-

tytu. Kiedyindziej znowu przychodzą okresy nienasyconego, wilczego głodu, albo pragnienia. Spostrzegano też nieraz napadowe wznoszenie się ciepłoty ciała, nieusprawiedliwione żadną przyczyną materyalną (tak zw. gorączka histeryczna).—Wspomnieliśmy już na wstępie, że, według współczesnych pojęć, źródłem H-i jest przedewszystkiem nieprawidłowa działalność moźgu, pewne szczególne zboczenie w przebiegu zjawisk psychicznych. Lecz musimy jeszcze nieco bliżej zastanowić się nad umysłowym i moralnym stanem histeryków. W mowie potocznej każda kobieta kapryśna, skłonna do nierozsądnych zmian w usposobieniu, do udawania, przewrotności i kłamstwa, nazywana jest histeryczką. Błąd ten popełniają i lekarze, a jest on odgłosem dawnych, niejasnych poglądów na Hę, kiedy jaszcze nie wyodrębniono jej z chaosu różnych innych nieprawidłowych stanów nerowych, a nawet prostymi wad charakteru. Co więcej, nawet poważni specyaliści nadużywają nieraz nazwy H-i dla różnych takich cech zwyradnienia umysłowego, jak obłąd zwątpienia i dotyku, bojań przestrzeni, popęd do kradzieży, podpalania i samobójstwa, zboczenia w popędzie płciowym i t. d. Lecz do czystego obrazu H-i, tak jak go ustalił Charcot i jak dotąd go pojmują najwybitniejsi jego uczniowie oraz większość innych neuropatologów, wspomniane cechy degeneracyi umysłowej weća nie należą; mogą one tylko stanowić powikłanie przypadkowe. —Cechą znamienną ustroju psychicznego histeryków jest przewaga pierwiastku uczciorowego i bujnie rozwinęta wyobrażnia. Umysł ich odznacza się nadzwyczajną wrażliwością oraz hałością, z jaką oddziaływają nań różne wyobrażenia przygodne, bądź-to poddane mu w stanie gotowym zwelnątrz, bądź też rozbudzone w nim samym pod wpływem przypadkowych uczuć i wzruszeń. Tę niezwykłą wrażliwość, z jaką umysł histeryka poddaje się wyobrażeniom, przypadkowo w bieg jego życia psychicznego wpłatanym, nazywamy suggestyjnością, a same te wyobrażenia—wyobraźeniami poddanemi lub suggesyonowanemi, albo wprost suggestiemi lub auto-suggestiami, stosownie do tego, czy pochodzą one ze świata zewnętrznego, czy z wewnętrznego. Dzięki tej swojej podatności na suggeste, umysł histeryka jest jako dom słabego gospodarza, w którym swobodnie rozporządzają się nieproszeni goście. Brak mu owej odporności wobec faktów niesprawdzonych, brak ducha krytyki, jakim odznacza się umysł normaluy. Wyobrażenia poddane i samopoddane odgrywają przemożną rolę w życiu psychicznem histeryków. Z nich biorą przeciętek różne czynie nielogiczne i dziwactwa. Stosownie do ich treści waha się i zmienia nastroj umysłowy chorego. One też w wysokim stopniu oddziaływają na wszystkie objawy fizyczne H-i, a w wielu razach są wprost ich przyczyną. Tak np. (według jednej z najbardziej

Histerya.

19

rozmieszczenionych teoryj) wyobrażenie o nie-
możności poruszania daną kończyną powoduje u hi-
steryka jej paraliż, hamuje niejako wpływ woli
na odpowiednie mięśnie. Należy zauważyć, że
bardzo ważnym źródłem autosuggestyi są hału-
cynacye (ob.), występujące podczas napadów
wrdawkowych; toż samo stosuje się do różnych
widziadeł sennych, które tak często trapią histe-
ryków. — *Ogólny przebieg choroby*. W krótkim
naszym zarysie wymieniliśmy zaledwie niektóre
najważniejsze objawy H-i, bynajmniej nie wy-
czerpując całego ich bogactwa. W rzeczywisto-
ści bowiem liczba i różnorodność tych objawów
jest nieskończa. Niemasz prawie zjawiska cho-
robowego, spotykanego w innych cierpieniach,
któreby nie było kiedykolwiek spostrzegane i
w H-i. Stąd też Denięszczyk znamca H-i, wie-
lokrótnie już przez nas wspominany lekarz fran-
cuski Chareot, który stworzył i uporządkował
całą niemal współczesną naukę o tej chorobie,
nazywał ją chętnie la grande simulatrice, wielką
nasładowczynią (innych chorób). Nie znaczy to
jednak, ażebyśmy z takiem mnóstwem objawów
spotykać się mieli w każdym przypadku H-i.
Często przez całe życie nie dochodzi do rozwo-
ju cięższych zjawisk histerycznych, a tylko pew-
ne małозвałe przypadłości oraz wykryte zna-
miona wskazują nam ogólne tło histeryczne.
W innych razach albo na już zdeklarowanem
tle histerycznym, albo u osoby na poznawej zdrowej,
wybuchają pod wpływem tego lub ogólne czyn-
nika, wywołującego cięższe objawy H-i, jak:
bezwłady, przykurczenia, drgawki i t. p. Po-
szczególne objawy trwają nieraz przez całe ty-
godnie i miesiące, poczem częstokroko zuikają
nagle lub ustępują miejsca innym, także prawie
zawsze w wyraźnej zależności od czynników na-
tury przeważnie psychicznej. Wreszcie w przy-
padkach najcięższych spotykamy wielkie typo-
we npady histeryczne w połączeniu z najróż-
norodniejszemi innemi zjawiskami. Nieraz w prze-
biegu choroby bywają poprawy i pogorszenia,
a nawet długotrwałe przerwy pozornego zdrowia.
Niekiedy, zwłaszcza u dzieci, następuje pozornie
wyleczenie zupelne, za którego trwałoby nigdy
jednak z góry ręczyć niepodobna. — *Leczenie hi-
steryi*, zgodnie z samą naturą choroby, musi być
przedewszystkiem psychiczne. Ważną rolę
odgrywa tu zapobieganie. Dzieci, u których,
z uwagi na warunki dziedziczne, zachodzi słusz-
na obawa o rozwój H-i, zwłaszcza jeżeli dostrze-
gamy już pierwsze jej oznaki, powinny być usu-
wane z pod wpływu otoczenia, którego przykład
lub kierunek mógłyby oddziaływać na nie zgub-
nie, a więc nieraz i z pod wpływu rodziców.
Wychowanie ich powinno być powierzone osobie,
która potrafi łączyć w swojem obejściu wielką
stanowczość z rozumną łagodnością i taktem.
W trybie życia i systemie wychowania takich
dzieci zachowywać należy ogólne prawidła hy-
gieny, wystrzegając się przesady w przeciążaniu

zarówno ciała jak i umysłu. Należy bronić je
troskliwie od rozbudzania w sobie pociągu do
nadzwyczajności i chorobliwego entuzyazmu, a tak-
że od obcowania z innemi, zbyt nerwowemi
dziećmi. Podobną rolę, jaką względem dziecka
odgrywa rozumny wychowawca, może do pewne-
go stopnia spełniać wobec osoby doringiej lekarz
domkie. Powinien o zyskć sobie zaufanie i
wpływ na chorego, poznać jego usposobienie i
warunki życia, umieć zapewnić powagę swoim
radom i wskazówkom, i to nietylko w zakresie
właściwych procedur leczniczych. Winien też
starać się i o to, ażeby całe otoczenie zachowy-
wało się odpowiednio. Często zbyteczna troskli-
wość, albo, przeciwnie, obojętność i drwiny ze
strony otoczenia, ujemnie oddziaływają na wy-
nik kuracyi; wtedy doradzać należy leczenie po-
za domem, najlepiej w specyalnym zaktadzie
Niekiedy już sama zapowiedź pozadomowego lec-
zenia działa pomyślnie. Jako konkretny przy-
kład leczenia psychicznego poszczególnych obja-
wów H-i posłużyć może metoda zwykle stosowa-
na w bezwładach histerycznych. Jeżeli bezwład,
jak to najczęściej się zdarza, dotyczy kończyn
dolnych, to w takim razie pomimo całego oporu
chorego, łagodnie, lecz z nieugiętą stanowczością,
należy stawiać go na nogi i wprawiać w cho-
dzenie. Takie próby, dokonywane systematycz-
nie po kilka razy dziennie, prowadzą najczęściej
do pożadanego rezultatów. Z początku potrzebu-
je chory dużej pomocy obcej, lecz powoli na-
biera wiary w swoje siły i stopniowo odzyskuje
utraconą władź. —Jako środki pomocnicze, obok
leczenia psychicznego, stosowane bywają nieraz
z pożytkiem dla usuwania różnych zaburzeń hi-
sterycznych: masaż, faradyzacya, kąpie-
le, różne zabiegi hydropatyczne, le-
ki wzmocniające i t. d. Osobno współ-
mnieć należy o dwóch metodach, stosunkowo
niedawno wprowadzonych w użycie, początki
djednak już zdyskredytowanych, mianowicie o me-
taloterapii (ob.) i hypnotyzmie (ob.). Co
do pierwszej z nich—nie ulega wątpliwości, że
działa ona tylko przez wpływ suggestyi, a więc
zastąpić ją można środkami prostszemi i mniej
fantastycznie na umysł chorego wpływającemi.
I hypnotyzm działa tylko przez poddawanie, lecz
w warunkach anormalnych, w warunkach sztucz-
nie wywołanego, chorobliwego stanu psychiczne-
go. Niekiedy osiągane były tą metodą wyniki
zdumiewające, zwłaszcza przez ludzi otoczonych
aureolą specjalnej sławy i rozgłosu w tym kie-
runku. Lecz nigdy obliczyć jej skutków niepo-
dobna, częstokroco bowiem, hypnotyzując chorego
w celu usunięcia jakiego błahego objawu, wy-
wołać w niego można ciężko zaburzenia psy-
chiczne, napady drgawkowe i t. p., a co gorsza,
usposobić go w przyszłości do powtarzania się
tych zaburzeń. To też większość bezstron-
nych neuropatologów ostrzega przed lekkomyśl-
nem stosowaniem praktyk hypnotycznych. — *Lite-

20

Hiptiaea — Histologia.

ratura H-i jest niezmiernie bogata. Poniżej wy-
mieniamy kilka lepszych źródeł. W języku pol-
skim dokładne streszczenie poglądów szkoły
Charcota znaleźć można w szeregu odczytów
klinicznych, opracowanych według dzieła Gil-
lesa de la Tourette'a przez Puławskie-
go (Odczyty klin. „Gazety Lekarskiej” Nr 50,
51, 52, 85, 86, 87, 90, 91, 92). Poza tem (oprócz
licznych, niezmiernie cennych rozpraw o histe-
ryi, rozproszonych w dziełach Charcota) por.:
Pitres „Leçons cliniques sur l'hystérie et
l'hypnotisme” (1891); Grasset artykuł „Hys-
térie” w „Dictionnaire encyclopédique des scie-
nces médicales” (1888); Ziehen artyk. „Hyste-
rie” w „Real·Encyclopädie der gesammten Heil-
kunde” Eulenburga (wyd. 3-e 1896). Por.
także rozdział o H-i w podręczniku Strüm-
pella „Lehrbuch d. Spec. Pathologie u. The-
rapie” (wyd. ost.).
Dr J. S.

Histiæa, starożytne miasto w północnej części wyspy Eubei; w r. 446 przed Chr. zdobyte przez Peryklesa, zostało obsadzone kolonistami ateńskimi, podobnie jak i poblizkie miasto Oreos (dzisiejsze Orei). W. N.

Histieusz, tyran Miletu pod zwierzchnictwem
Persów, towarzyszył Daryuszowi w wyprawie je-
go na Scytów i oddał mu wielką usługę, nie do-
puściwszy do zburzenia zbudowanego przeżeń i
powierzonego straży Greków azyatyckich mo-
stu na Dunaju, do czego namawiał Milcyades, a co
byłoby sprowadziło zagładę wojska perskiego.
Wytłomaczył on tyranom jońskim, że upadek
Daryusza narazi ich na utratę władzy, gdyż mia-
ną jońskie wolą rządy demokratyczne niż tyra-
nie. Daryusz wynagrodził za to H-a, dawszy mu
Mitylene, oraz część Tracyi. Lecz satrapa pro-
wincyj europejskich, Megabaz, zachwałł to za-
fanie, jakie Daryusz okazywał H-owi, przedsta-
wiwszy go jako człowieka ambitnego i niebez-
piecznego, i tem spowodowawszy odwołanie jego
do Suzy. Natenczas H. podżegł skrycie krew-
nego swego, Arystogorasa, tyrana Miletu, do bun-
tu przeciw Daryuszowi, któremu, aby nie obudzić
w nim podejdrzenia, oświadcył, że jeśli mu po-
 wróci wolność, to on uspokoi powstanie Jończy-
ków, i przez pewien czas usiłował pozornie dopiąć
tego celu; ale że był przyjęty zarówno przez
satrapę Artafernesa, który się jego wpływu oba-
wał, jak też i przez samych Jończyków. Wte-
dy, wyrzekłszy się zamiarów swoich względem
Jonii, oddał się pirateryi na Hellesponcie, rabu-
jąc i pustosząc wyspy i wybrzeża azyatyckie.
Schwytany przez żołnierzy satrapy Harpagosa,
został ukrzyżowany. Głowę jego oddano Daryu-
szowi, który, pamiętny onej wielkiej przysługi,
jakiej doznał od niego w swej wyprawie scytyj-
skiej, kazał pogrzebać go z należnemi mu hono-
rami (494 przed Chr.). Jako polityk H. złożył
dowody pewnych zdolności, a szczególnie wiel-
kiej odwagi; ale jego ambicya i chciwość bez-
graniczna musiały doprowadzić go do upadku.—

Herodot IV. 137, 138, 141; V. 11, 23, 30, 35,
105 — 107; VI. 1 — 5, 26 — 30; Aulus Gellius
R.
XVIII, 9.

Histochematyna, ciało białkowe z nerki ow-
czej, posiada wzór C<sub>6</sub>H<sub>9</sub>N<sub>3</sub>O<sub>2</sub>. T. M.

Histochemia (z gr. ὁ ἀστός=tkanina), jest to
nauka o chemicznym składzie tkanek i narządów
ustroju zwierzęcego i roślinnego. W skład
ustroju żyjącego wchodzą ciała organiczne (ciała białkowe, tłuszče, węglowodany) i nieorganiczne (sole i woda), znajdująca się w ścisłem
wzajemnuem połączeniu. H. opiera się bądź na
wykrywającich się lub inne składniki w tkankach pod mikroskopem. Dla badań histochemicznych posłukujemy się, prócz zwykłych odczynników chemicznych, jeszcze całym szeregiem barwników, zwłaszcza anilinowych, posiadających rozmaite stopnie powinowactwa do różnych części komórek i tkanek; ten lub ów sposób zabarwiania daje nam przeto możnaść wnioskowania o składzie chemicznym badanej tkanki.—Por. Ehrich „Farbenanalytische Untersuchungen zur Histologie und Klinik des Blutes” (Berlin 1891); Henneguy „Leçons sur la cellule” (Paryż 1896); Heilpern „Zarys mikrochemii mineralnej i organicznej” (Warszawa 1890).
Dr J-y B-r.

Histologia (z gr. ὁ ἀστός=tkanina ἡ ὁ λόγος=σῶμο, nauka) jest częścią anatomii (ob.) rozpatrującą budowę tkanek i narządów istot żyjących anatomii ogólnej lub anatomii drobnowidzowej. Początki badań histologicznych sięgają czasu wynalezienia mikroskopu (ob.); pierwsze próby w tym kierunku wykonał słynny finansy angielski, Robert Hooke. Badając w r. 1665 tkanki roślinne, Hooke wykrył w nich drobne przestrzenie, które nazwał komórkami. Wkrótce potem Nehemiasz Grew (1672) i Marcello Malpighi (1675 i 1679) szeregiem badań drobnowidzowych posunęli znacznie naprzód naukę o budowie roślin.—Leeuwenhoek (1680—1722) wysłzedlił ciała krwi i włókna i nerwowe i mięsne; wraz z uczniem swym Janem Hamem (ob.) wykrył on ciała nasiennne, którym nadał nazwę zwierzątek nasiennych (ob. Plemniki).—Wadliwa budowa pierwszych mikroskopów stawała na drodze prawidłowemu rozwojowi H-i i była powodem całego szeregu błędnych spostrzeżeń i opisów. Tak np. niektórzy badacze XVIII w. wykrywali w ciałkach nasięunych jamę ustną, serce i zwoje kiszek; Jablot (1754) nawet wyrysował te ciała z wąsami i brodą. Te i tym podobne błędy odbierały uczonym wiarę w badania drobnowidzowe, tak dalece, iż jeden z najwybitniejszych anatomów z początku XIX wieku, Bichat (ob.), twórca nauki o tkankach zwierzęcych, wecale nie posiłkował się mikroskopem. Bichat w ciele

Histomachos — Historya.

21

zwierzęcем rozróżnia 21 rodzajów tkanek: tkankę komórkową, nerwową, kostną, chrząstną, włóknistą, mięsną i t. d. Dla odróżnienia tkankę rozpatruje Bichat stosunek ich do różnych odczynników i bada ich własności fizyczne i zmiany chorobne. Nad budową komórki pracowali Turpin (1826), Meyen (1830), Robert Brown (1831), Mirbel (1831–32), Valentin (1837) i inni, atoli istotny rozwój nauki w tym kierunku rozpoczyna się dopiero od badań Schleidena (1838) i Schwanna (1839), którzy dali poczętek t. zw. teoryi komórkowej, ustalając znaczenie komórki (ob.) jako części składowej wszystkich tkanek i jako podstawowej jednostki morfologicznej, z której biorą początek włókna sprzystye, mięsne, nerwowe, rurki naczynne i t. d. Według klasyfikacyji Schwanna, opartej na teoryi komórkowej, istnieje 5 rodzajów tkanek: 1) tkanki, w których komórki są wolne (krew, limfa); 2) w których komórki są złączonoe i zlane z sobą (nabłonek, soczewka, pagnoccie); 3) w których komórki są połączone za pośrednictwem istoty między niemi zawartej i przez nie wytworzonej (chrząstka, kość); 4) w których wielkość komórek uległa przekształceniu na włókna lub przeczki włókniste (tkanka łączna, tkanka sprzysta, ścięgna); 5) w których komórki zlały się z sobą końcami, tworząc rurki z różną zawartością (mięśnie, nerwy, naczynia). Badań Schwanna dały pochop do szeregu badan, który H. obecna zawdzięcza swój rozwój; w Niemczech pracowali nad nią szczególnie Henle (1841), Gerlach (1848), Reichert (1846–47), Remak (1841–58), Leydig (1857), Virchow (1859), Kölliker (1841–1889) i wielu innych; we Francyi—Donné (1844), Robin (1862–1873), Ranvier (1887), Carnoy, Henneguy, Duval i wielu innych; w Anglii, między innymi, Kiernan i L. S. Beale; u nas szczególnie Hoyer.—Rozwój H-i w dużym stopniu zależał od udoskonalenia mikroskopu oraz wysubtelnienia techniki mikroskopowe. Rozporządzamy np. obecnie bardzo dokładnemi przyrzadami, t. zw. mikrotomami (ob.), za pomocą których udaje się otrzymywać skrawki ¹/₁₀₀000 mihimetra grubości, oraz całym szeregiem barwników, uwydатniających zawiłe szczegóły budowy komórki i tkanek. Postępy embryologii i fizyologii (ob. te wyr.) również przyczyniły się do wyświetlenia wielu zagadek dotyczących budowy ustroju.—Co się tyczy podziału tkanek, to wielkość histologów obecnie dzieli je na: 1) tkankę nabłonkową, 2) tkankę łączną, 3) tkankę mięsną, 4) tkankę nerwową, 5) krew i limfę oraz naczynia krwionośne i limfatyczne.— Por. Henneguy „Leçons sur la cellule” (Paryż 1896); Duval „Précis d’Histologie” (Paryż 1893); Stöhr „Lehrbuch der Histologie” (Jena 1894); Kölliker „Handbuch der Gewebelehre des Menschen” (Lipsk, kilka wydań); „Podręcznik Hiciała ludzkiego” (Warszawa 1901, pod redakcyą

Hoyera napisany zbiorowo przez histologów polskich). Dr J-y B-r.

Histomachos (zwany także, słuszniej może, Ischomachos), lekarz grecki, żyjący w wieku IV lub III przed nar. Chr., autor dzieła zaginionego o Hippokratesie (ob.) i szkole jego; z niego zaczerpnął podobno Soranus (ob.) swój żywot Hippokratesa.—Por. E. Littré „Oeuvres d'Hippocrate” (T. I str. 33) i H. Haeser „Lehrbuch d. Gesch. d. Med.” (wyd. 3 e, T. I str. 109 i 225). Dr J. P.

Historia Augusta, historya cesarzy rzymskich, pisana przez tak zwanych „Scriptores historiae Augustae” (ob.).

Historya, wyraz od Greków zapożyczony (ιστορία), przetłómaczony przez Niemców na Geschichte (was geschieht), przez Czechów na Dějiny, przez Polaków na Dzieje, powinien obecnie w znaczeniu nauki zwać się Dziejoznawstwem. Żeby zarysować cały obszar tej gałęzi wiedzy, o ile można, wszechstronnie a bez zamieszania, scharakteryzujemy ją w 5-u artykułach. Tutaj wyłożymy: I pobudki i podniety umysłu ludzkiego do pracy dziejoznawczej, rozwój pojęcia i środków wykonawczych; II określenie H-i; III rodzaje opracowań materiału historycznego. Potem pod wyrazem Historyka przedstawimy aparat naukowy H-i; pod wyrazami: Historygraf i Historygrafia uzupełniny wykaz autorów reprezentujących swoją epokę; wreszcie artykuł Historyozia będzie przeglądem usiłowań, skierowanych ku filozoficznemu tlómaczeniu zagadek i tajemnicie dziejowych.

I. Rzeźbione lub malowane pomniki Wschodu starożytnego, Egiptu, Assyryi, Babilonu, Suzyany, Persyi, ujawniają pragnienie sławy u zdobywców, wojowników i władzców potężnych, sławy najdalej sięgającej, jaknajdłużej trwającej. Tę pobudkę wypowiedział z zupełnie szczerścią Tuklat-pal-Asar w swoim napisie na tablicy alabastrowej, znalezionej przy źródłach rzeki Tygrys: „Spisałem opowieść o odwadźmojej, o powodzeniu bitew moich, o poskromieniu buntowników... na twardych kamieniach, które umieściłem w świątyni Anu i Dagana, wielkich bogów, panów moich, na wieczne czasy... Do tego, kto w dniach późniejszych, w czasach odległych będzie po mnie powałał, powiadam: Ta świątynia... i te oto wieże postarzej się i rozsypią się w gruzy: odbuduj-że zwaliska, oczyść tablice, kamienie węgielne i płaskorzeźby, złóż oflarę oczyszczającą, ustaw na dawnem miejscu i napisz swoje imię obok mojego, a wtedy Anu i Adar, wielcy boowie, ześlą ci wraz ze szczęściem radość serdeczną i powodzenie w przedsięwzięciach. Ale tego, któryby ukrył lub zatarł moje tablice i kamienie węgielne, ktoby je wrzucił do wody lub ogniem palił, ktoby zagrzebał je w ziemi, ktoby

22

Historya.

je złożył w takiem miejscu, gdzieby ich wiedzieć nie można było, ktoby starł imię moje, napisane u góry, a swoje własne natomiast wstawił, przywłaszczył sobie czyny, wyszczególnione w opowieści niniejszej i skaził moje napisy: tego Anu i Adar, wielcy Bogowie, panowie moi, przeklną z całej swej mocy, uderzą weń kłątwa hauniebną, poniżą godność jego królewską, wstrząsną podstawami jego tronu, skrusza moc jego panowania i chwałe sług jego, rozprossą wojska jego. Bóg Adar... wyda kraj jego na spustoszenie, rozpostrze nędzę, głód, choroby i śmierć, nie da mu przeżyć ani dnia jednego, zniweczy jego ziemię, imię i pokolenie" (Ménant, "Annales des Rois d'Assyrie", Paryż 1874, str. 48). W zawarowanej takiemi groźbami opowieści chwali się mocarz, że zwyciężył 70-u królów, że wciąż przebiegał z wojskiem i z wozami swoimi, o kołach miedzianych, różne kraje od Eufratu do morza Czarnego, do gór Amanus, do fenickiego miasta Aradus, a potem znów do morza Kaspijskiego; że wpadał „jak burza w szeregi walczących", że napełniał wąwozy górskie trupami; że zwyciężeni „brali go za kollana"; że bóg Assur obiecał mu „władź nad światem". Po razy kilka powtarza swoje imię, przyozdabiając je najprzesadniejszymi tytułami: „Jestem Tuklat-pal-Asar, król połęźny, król hufców niezwyciężonych, król czterech stron świata... pan nad pany, król nad króle... olbrzym w bitwach... sprawiedliwy, dzielny" i t. d. Nie poprzestając na tych rekomendacyach, każe jeszcze wyrzeźbić swój portret.—Oto jest nie najpierwszy wprawdzie, ale najszczerszy dziejepis. Był on zarazem dziejotwórcą. Zdobywał się na wielki wysilenia myśli i woli, czuł się potężniejszym i wyższym od wszystkich dokolavaldców, pasł pychę swoją ich upokorzeniem, gnębił ludy okrucieństwem, a nienasycony ich przygnębeniem, pokorą, błaganiem, pochlebstwem, zapragnął jeszcze nieśmiertelności. Atoli widok roztaczającej się dokola zmiенноści nasuwał mu gorzkie przeczucie, że osoba jego za lat kilka, kilkanaście, lub kilkadziesiąt zejdzie z tego świata i wówczas może być zapomnianą: więc w piśmie i w rzeźbie szukał sposobu ratowania się z otchłani unicestwienia, sposobu przekazania swej sławy pokoleniom potomnym, ludziom obcego nawet plemienia, czasom tak odległym, iżby, gdy mury świątyń i wież rozpadną się od starości, imię jego mogło być ocalone od zagłady. I dopiął swego zamiaru, bo oto po upływie 30-tu wieków my, nie obawiając się kł auxiliary. I dopiął swego zamiaru, bo oto po upływie 30-tu wieków my, nie obawiając się kł auxiliary. Ta sama zapewne pobudka wwołała w Assyryi rocznikarstwo. Znacza część roczników znalazła się w wykopaliskach. Są to „LIMMU" t. j. spisy królów i urzędników wyższych z dwuwiekowego przeszło okresu (880—665 przed n. Chr.), układane niezawodnie

przez wyznaczonych w tym celu pisarzy, niby historyografów urzędowych. Trzeba im przyznać dobre uzdolnienie do dziejopisarstwa: rzetelność, trzeźwość, dokładność w oznaczaniu miejsca i czasu. Rok po roku idą zapiski o wyprawach króla lub „tarchana" z zaznaczeniem rezultatu i wyliczeniem zdobyczy; różnią się one wszakże od napisów pomnikowych królewskich, że zawierają obok wiadomości politycznych wzmianki o powodziach, nieurodzajach, o klęskach kraju i ludu. Widać, że pisarze ci, spełniając obowiązek wysławiania swoje groźnego władzcy, czują potrzeb upamiętnienia losów swojego narodu: zasłużują tedy na miejsce w grupie mędrców, czyli uczonych, o których wspomina z uszanowaniem Sargon. Czasem jest mowa o stosunkach politycznych i dyplomatycznych z królami Babilonu, którzy mieli także swoich dziejopisów, jak świadczenia odnaleziona opowieść Nabuchodonozora (Nabukudurussura) o wzniesionych na jego rozkaz gmachach i przekopanych kanałach, oraz kronika babilońska, przepisana już za króla Daryusza.—Egipscy kapłani potrafiли kreślić swe myśli nietylko na kamieniu lub glinie, ale i na papyrusie, a więc nietylko ryleem, ale i łatwiejszym do manipulacyji pędzelkiem. Przy ułatwieniu i udoskonaleniu pisma nie dziw, że ściany świątyń i podstawy posagów okryły się licznemi napisami, a prócz te go w każdym niemal sarkofagu składany był zapisany papyrus i powstały jakieś naukowe biblioteki, o których dochodzi nas wiadomość od Greków. Summa wiedzy historycznej kapłanów egipskich wyraziła się zapewne w dziele Manetona, które niestety! doszło do nas tylko w późniejszych niedokładnych odpisach, jako spis dydnastyj i faraonów. Z ogółu wszakże piśmienictwa nam dostępnego zauważyć można, że młodycę egipscy mniej się zajmowali H-ą, niż geometryą, astronomią, lecznictwem, a przedezwieskiem niż kwestyami religijnimi. Uczniem ich był Mojżesz, który wyprowadził Izraelitów z Egiptu do Palestyny. Jemu też przypisała tradycya cały Pięcioksiąg, w którym Genesis, Exodus i część księgi Numeri zawierają drogocenne obrazy życia pasterskiego i najdawniejsze swoimieneia rasy Białej. Gdy następnie dwanaście pokoleń Izraela obrało stałe siedziby i wstąpiło na wyższy stopień uspołeczniienia, trzynaste pokolenie, Lewi, dostarczyło pisarzy, uzdolnionych do skreślenia pismem dogodniejszem i doskonalizmem od ćwieczkowego assyryjskiego, ksiąg historycznych: Jozuego, Ruth, Sędziów i 4-ch Królewskich oraz powtórzenia ostatnich w Kronikach (Paralipomenon). Objęły one dzieje ludu „wybranego" pod rządem arcykapłanów i królow, tak judzkich jak izraelskich. Po powrocie z Babilonu przybyły księgi Ezdraszowe, Ester, nareszcie Machabejskie na okres panowania macedońskich dyadochów. Nie na kamiennych tablicach i nie na murach ryte, nabyły one jed-

Historya.

23

nakże więcej trwałości i szerszego rozpowszech-
nienia, niż pomniki pysznych władzców Mezopo-
tamii, Medyi, Persyi, ponieważ weszły w skład
Biblii, czytywanej nieustannie od wieków przez
cały świat chrześciański z czcią najgłębszą.
Pod względem wszakże techniki historycznej ta
bogata literatura szwankuje na ścisłości, trzeźwo-
sći i pojmowaniu spraw cudzoziemskich. Ucz-
ni nasi do dziś-dnia uporać się nie zdołali
z chronologią i z wytłómaczeniem wielu tekstów
wątpliwych (ani Ewałd, ani Renan, ani Wellhau-
sen), o zacieśnieniu zaś widnokręgu naukowego
dziejopisów żydowskich daje nam dostateczne
dowody autor ksiąg Machabejskich (I, roz. 1
w. 1 i roz. 8 w. 14—16), nazywając Aleksan-
dra Macedońskiego „pierwszym” królem Grecyi
i opisując rząd rzeczypospolitej Rzymskiej, jako
złożony z 320 radzących codziennie w „domie
radnym” (senat) i „jednego człowieka”, które-
mu „poruszają zwierzętność swą, aby panował
nad wszystką ich ziemią”, t. j. zapewne konsu-
la jednego zamiast dwu. Uczucie—przedewszyst-
kiem religijne, messyanizm i nadmierna ruchli-
wość wyobraźni mącą jasność widzenia rzeczy-
wistości i wątlą sądy o stosunkach ludzkich,
zwłaszcza międzynarodowych. Nie chcemy przez
to poniąć intelligencyi Hebreów. Wszak istnie-
je ludność Hindostanu plemienia Aryjskiego jesz-
cze mniej od nich uzdolniona do dziejopisarstwa,
a w innych działach twórczości umysłowej za-
śługująca na podziwi: posiada ona wprawde
swoje pisma historyczne, ale z nich historycz
dowie się mniej o rzeczywistej przeszłości, niż
z epopei Mahabharaty lub Ramajany. W każ-
dym razie od nas należy się podziwi Wschodo-
wi, że wydał mocarzy, którzy jednoczyli pod
swym berłem coraz większe gromady ludzi
i swytwarzali z nich nadludzką potęgę, gdy na
skinienie jednego słabszego, ale śmiałego, czło-
wieka wznosiły się setki tysięcy rąk orężnych
do boju, lub naprężały się setki tysięcy grzbie-
tów do dźwigania głazów na budowę piramid,
pałaców, świątyń. Działali oni grozą, która przej-
mowała masy trwogą. Zwycięstwami znaczono
rachubę lat, zarówno w Mezopotamii jak w Egip-
cie: „Rok, w którym Amizaduga, król Babilonu,
pobił Sadi, króla Elamu”, albo „Rok, w którym
Hammurabi pobił księcia Jamutbal’u” albo „Rok
wojny z ludźmi Północy” (Maspero w „Revue
Critique d’Hist. et de Littér.” 1901, I, str. 383).
Atoli przyszła chwila, że monarcha perski,
mianujący się „wielkim królem”, mniemający,
że jest panem całego świata, rozpoczął walkę
z maluczkim ludem Europy, greckim, i został
zwyciężony. Zapasy trwały lat prawie 50; Gre-
cy pokonali owe setki tysięcy rąk siłą moralną
i umysłową. Chwila ta i ten niespodziewany
wypadek rodi Hę naukową czyli naukę H-i.
„Ojcem jej był Herodot, Doryjczyk, rodem
z Halikarnasu, ur. w 484 r. przed Chr., a więc
w kilka lat po bitwie Maratońskiej i na kilka

lat przed zwycięstwami: salamińskiem i plataj-
skiem. Powitany na progu życia takiemi wra-
żeniami i wśród podobnych wrazając, zamie-
rzył on „uchronić od zapomnienia czyny mężów.
wysławić wielkie i cudowne działania tak Gre-
ków, jak Barbarzyńców (t. j. obcoplemieńców),
a nadto wykazać pobudki, które ich do wojny
popochęły”. Żeby takie zadanie wykonać, przed-
siewziął ogromne, trudne i niebezpieczne naów-
czas podróże—bez wojsk, bez eskorty, zapewne
i bez broni, i bez towarów na sprzedaż—jako tu-
rysta, a raczej jako badacz naukowy: przewę-
drował nietylko różne greckie wyspy i krainy,
ale Epir, Macedonię, Tracyę, stepy czarnomor-
skie aż do Dniepru, Egipt aż do Elefantyny,
Cyrenajkę, Palestynę, Fenicyę, Babilonię, skąd
podobno dotarł do Kaukazu, a przynajmujej do
Kolchidy, chciał bowiem sprawdzić, czy jej miesz-
kańcy są potomkami Egipcyan, prowadzonych
niegdyś przez Sezostrysa. Rozumie się, że ogł-
dał uważnie, obmierzał i opisywał gmachy, po-
mniki i wszystkie dzieła rąk ludzkich; że podzi-
wiał fizyczne właściwości szczególnie Egiptu
i Nilu: ale to dziwniejsza, że, nie znając hiero-
glifów i pism ćwieczkowych, nie umiejąc roz-
mówić się tylu językami, potrafił zebrać od miesz-
kańców miejscowych, a szczególnie od kapta-
nów, wiele wiadomości o religii, rządzie, podat-
kach i o dawnych władzach Egiptu i Azyi.
Chociaż nie zwiedzi Suzy, Persepolu i wschod-
nich satrapij, powziął przecież z tego, co wi-
dział, dosyć dokładne pojęcie o ogromie potęgi
Daryusza i Xerxesa. Łatwiej mu było poznać
greckie państewka, bo i napisy były tu zroz-
miałe i naocznych świadków wojny nie brakło,
i można było posłużyć się czasem wskazówka-
mi niektórych przednich pisarzy, jak np. He-
kateusza. Zbierając jak najwyżej opowiadań i in-
formacyj wszelakich, nie jest jednak H. łatwowier-
nym—owszem, stosuje krytykę na sposób wolte-
rowski: zdrowego rozsądku. Poszukując przyczyn
wojen pomiędzy Azyą i Europą, sięga aż do
zburzenia Troi; ale główną i bezpośrednią widzi
w posiłkowej flocie, wysłanej przez Ateńczyków
i Eretryjczyków Grekom azyatyckim, którzy za-
pragnęli biżyć się z pod władzy perskiej. I opo-
wiedział następnie tę bohaterską walkę: Ma-
raton, Salaminę, Plataje, Mykale, aż do zdobycia
przez Greków miasta Sestos, ostatniej twierdzy
perskiej na europejskim brzegu (478 przed Chr.).
Nie na rozkaz królów i nie w niewolniczym
strachu przed ich gniewem kreślił on swoje uro-
cze księgi, nazwane przez zachwyconych czytel-
ników imionami 9-u muz. Czuł się tak swobod-
nym i niezależnym w sądach, że mógł wyrozu-
miałe, szlachetnie, a nawet wspaniałomyšlnie
charakteryzować nietylko Daryusza, ale i nie-
mądrego Xerxesa. Wyrozumiał i wytłómaczył
różnicę pomiędzy urządzeniami monarchij azya-
tykich, a republik grecich, zaznaczył różnice
praw i obyczajów, odgał istotę narodowości

24

Historya.

rozmaitych, lecz wszystkie uznawał za godne poszanowania, a jako cel życia wskazywał narodom pomyślność w pokoju, wynalazki i doskonalenie się umysłowe. Ponieważ dał poznać wszystkie niemal ucywilizowane dotychczas sleczeństwa rasy Białej: więc dzieło jego może być uznane za Hę powszechną. Brak w niej wprawdzieł Rzymu, który już istniał, ale nie przekroczył jeszcze granic ziemi Latyńskiej i wielkiej swej dziejowej roli ni rozpoczął, a Herodot właśnie zaznaczył wyraźnie, że mówić chce tylko o tych narodach, które „najbardziej zasłużują na miejsce w H-i”. Widzimy stąd, że pojmował różnicę pomiędzy narodami historycznemi i niehistorycznemi, że przenikał istotne zadanie i treść H-i, a dodać winniśmy, że obok zdumiewającej gorliwości w zdobywaniu wiedzy okazał wysokie przymioty moralne: umitowanie prawdy i sprawiedliwość, szczerość i prawość w wyrokowaniu o czynach ludzkich. Następcze pokolenie, żyjące w przesławnym „wieku Peryklesa”, wydało drugiego wielkiego historyka—Tukididesa, który „napisał wojną Peloponezyjczyków z Ateuzykami tak, jak ją pomiędzy sobą toczli”. Jest to monografia historyczna, szczuplejsza zakresem tematu od poprzedniego dzieła, a nawet i w tym zakresie niedokończona, bo ostatnia z ksiąg nam znanych, VIII, urywa się nagle przed końcem zimy 21-go roku wojny czyli 412 przed Nar. Chr., jednakże ceniona wysoce, znajdująca zapalonych wielbicieli do dziś-dnia ze względu na głęboką przenikliwość i wielostronność rozumowania politycznego. To też uczeni nasi nazywają Tukididesa twórcą H-politycznej. Wśród wspaniałego rozkwitu filozofii, literatury i nauk rozmuożyli się dziejopi-sowie: Filinos, Aratos, Timajos, Zenon Rodyjczyk, Eforos, Theopompos etc. Zuat ich wszystkich Polybios, prawdziwy erudyt, znawca nietylko swojej specyalności, ale całego piśmienictwa greckiego: filozofów, poetów, geografów, strategików, posługujący się w swej krytyce nie tylko sprawdzaniem wiarogodności świadectw ale i „prawami geometryi, której uczą się chłopcy po szkołach”. Nie chciał jednak poprzezać na zgromadzeniu licznej biblioteki, jak Timajos, lecz wymagał od historyka posługiwania się dwoma najważniejszemi narzędziami wiedzy, jakie nam dała przyroda: wzrokiem i słuchem. Więc przez podróże obejrzał część Azyi, Afrykę północną i całą znaną wówczas Europę aż do Hiszpanii włącznie; przechodził przez Alpy, żeby ocenić dokładnie marsz Hannibala. Za pomocę słuchu mógł nieocenione zbierać materyały, gdy los zbliżył i zestosunkował go z najwybitniejszymi mężami Grecyi i Rzymu i uczynił go świadkiem a ponieiącką czynnym uczestnikiem epokowego trzechlecia 149 — 146 przed Nar. Chr., podboju Macedonii, zburzenia Kartaginy i Koryntu przez Rzymian. Jego 40 ksiąg stanowią tedy znakomitą część H-i Powszechnej

rasy Białej, doskonałą pod względem techniki, ograniczoną wszakże 70-letnim czasokresem (218—149 przed Nar. Chr.) z powodu założenia, że pisać miał o tem tylko, co sam widział lub słyszał bezpośrednio. Gdyby nie krępował go ten warunek ścisłej wiarogodności, niezbędny przy owoczesnym stanie źródeł historycznych, a mianowicie przy ubóstwie archiwów i wogół aktów piśmiennych, Polibiusz byłby nadał swemu dziełu jak najobszerniejsze rozmiary, boć— teoretycznie, drogą rozumowania, doszedł do określenia prawie wyczerpującego zadań historiya spraw państwowych. Zdaniem jego, H. ma posługiwać do praktyki życia politycznego, do oświecania obywateli: od kogo mogą się spodziewać pomocy, rady, dobrodziejstw dla ojczyzny swojej, kogo mają się bać, jak można coś zyskać, jak zachęcać innych do utrzymania pewnej formy rządu i t. p. (l. III c. 31, l. IX c. 2). Powołując się na Eurypidesa, że „jeden mądy rozum zwycięża ręce wielu”, widzi otwarte dla wszystkich śmiertelników dwie drogi do oświecania się w trudnych okolicznościach: albo przez kłęski własne, albo przez niespełszenia innych. Druga jest bezpieczniejszą. Ona-to stanowi piękną naukę do poznania prawdziwych zasad życia, a podstawą jej musi być doświadczenie, czerpanie z wiedzy o faktach dokonanych (l. I c. 35 §§ 4—9). Ale wiedzy takiej niepodobna zaczerną z dzieł, opisujących fakta pojedyńcze, jak nie można powziąć wyobrażenia o świecie z wiedku jakiegoś pojedyńczego miasta, albo o ciele żyjącego niegdyś człowieka z rozsruconych członków jego. Potrzeba poznać „rząd powszechny, obejmujący dzieje świata całego: kiedy powstał? od jakich pochodzi początków? jakim sposobem do obecnego końca doprowadzonym został?”. Potrzebny jest „układ dziejów całego świata” ( τῶν καθόλου πραγμάτων σύνταξις), czyli właśnie H. Powszechna (l. I c. 4 §§ 1—7). Wymaga nadto Polibiusz wyjaśnienia: „co się działo przed danym faktem, co jednocześnie i co później wynikło z faktów przedstawionych. Tak np. wojna Filipa (macedońskiego) bła powodem do wojny Antyochowej, a wojną Filipową wywołała wojna Hannibalowa, tę zaś wywołała poprzednia sycylijska. Wszystkie tedy liczne i rozmaite wypadki, jakie zaszyły w ciągu tych wojen, zmierzają do jednego rezultatu (l. III c. 31, 32). Badanie przyczyn osnuwa się na rozumowaniu. Wspomina wprawdzie Polibiusz czasem o losie (τόχη) i o bogach, do których zasyła nawet modlitwy swoje: ale pozwala przypisywać im takie tylko rzeczy, których przyczyny człowiek pojąć nie może rozumem swoim, np. nadmierne ulewy deszczowe, mrozy, powietrze morowe i t. p. Lecz w kwestyi wyludnienia Grecyi lub spustoszenia miast bez wpływu wojny i zarazy „słupim” byłby ten, ktoby się pytał wyroczni o radę, ponieważ poprawienie takiego stanu rzeczy od samych Greków zależy.

Historya.

25

Oto są zasady dzieła jego, które nazwał H-ą
pragmatyczną (πραγματική ἱστορία 1. l., c. 2).
Jest to najwyższe stanowisko, jakiego dosiągnąć
zdołała H. w starożytnym okresie. Polibiusz
zgromadził najobítszy materyał, zastosował do
niego najściślejszą możliwie krytykę, uporząd-
kował najstaranniej chronologię na podstawie
olimpiad i regestrów urzędniczych, zamawiał po-
bleżliwą wyrozumiałość u swoich czytelników
tylko na błędy, mogące się przytrafić z niewia-
domości, lecz poddawał się pod „srogie i bezli-
tosne gromienie”, jeśliby się pokazało, że „skła-
mał coś rozmyślnie, lub zataił prawdę, znając
ją”. Tym sposobem stworzył oninte wia-
rogodny obraz epoki sobie spółczesnej, niezwy-
kle ważnej, z głębokiem wyrozumieniem stanu
swojego pokolenia. Mniej od poprzedników
swoich dbał o „wzięk i ozdobność”, a przy
synchronistycznym układzie wypadków, zaszych
w różnych paísstwach, nie ustrzegł się powrza-
ń i wprowadzania ubocznych materyj: mimo
to jednak nazwiemy go bez wahania najcelniej-
szym, najdoskonalszym historykiem w świecie
starożytnym. A do charakterystyki jego umysłu
to jeszcze dodamy, że korzystał z historyozoficz-
nych pomysłów Platona (ob. Historyozofia),
poprawił jego wywody o pierwotnym stanie
ludzkości i o przeobrażeniach form rządu, wpro-
wadził do rozumowania „konieczne prawa natu-
ry” i, przedstawiwszy jasno całą potęgę Rzeczy-
pospolitej Rzymskiej, która wtedy zdobywała pa-
nowanie nad światem, ośmielił się przepowie-
dzieć jej przyszłość (VI, 57): wzmożenie się
ludowładowtwa i panowanie niesfornego motłochu.
Jakoż przepowiednia ta okazała się trafną na
prestrzeni całego stulecia: od Drakeków aż do
zdobycia dyktatury przez Cezara. Dalsze dzieje
wsiata starożytnego kreślili już historycy rzyms-
cy, uczniowie Greków pod względem nauko-
wym, ale mistrze niezrównani w przedstawieniu
spraw politycznych i urządzeń prawnych. Ktoż
potrafiły zapoznać nas z Gallami lepiej od Ce-
zara, albo z Germanami od Tacyta? Podzi-
wiamy wspaniałe obrazy cnoty, mądrości, dziel-
ności Rzymian z czasów Rzeczypospolitej u Li-
wiusza, gryzącą boleść nad upadkiem patry-
cyatu u Tacyta: ale dzisiejsi badacze ich źródeł
i techniki obniżają coraz bardziej wiarogodność
pierwszego w inwentaryzacyji faktów, a drugie-
go w sądach wygłaszanych niby „sine ira et
studio”. Inni zaś, pomniejsi, ileż okazali stron-
niczej obłudy, lub serwilizmu przed Cezarami!
Cicero przyszłużył się H-i swoim talentem sty-
lizacyjnym, puszczając w obieg powtarzane tak
często do dziś-dnia frazesy: „historya jest mi-
strzynią życia” (historia est magistra vitae), „niech
się nie waży na fażs jakikolwiek, niech nie przemilcza prawdy” (ne quid falsi dicere audeat,
ne quid veri non audeat historia). Ale te same
meśli wyrażał Polibiusz w dokładniejszy i ści-
ślejszy sposób, a przeprowadzał je w swojej

pracy z większą szczerością niż ktokolwiek
z Rzymian, którzy byli zanadto praktyczni, za-
nadto wdrożeni do szukania korzyści w życiu co-
dziennem, żeby wytrwać mogli w bezinteresownym,
naukowym nastroju. Nowy materyał do H-i wpro-
wadzili Chrześcianie: naprzód Euzebiusz, bp
Cezarei, który ułożył (po grecku) chronologiczną
tabelę (λανών χρονικής) wypadków w Izraelu od
Ninusa aż do 15-go roku panowania Tyberyusza
i dodał jeszcze dzieje najświeższe do r. 325,
czyli do czasów Konstantyna W. Św. Hiero-
nim, przetłomaczywszy to dzieło na język łaciń-
ski i przedłużywszy je do r. 378, podciążał
nadto. całą H-ę pod cztery monarchie (asyryjską,
perską, grecko-macedońską i rzymską), a św.
Augustyn (ob. t. V str. 447—8) podzielił ją
na 6 wieków (aetas), poczynając od Adama; 6-y,
chrześciański, miał trwać aż do końca świata,
czyli raczej do końca społeczności ziemskiej;
wiekiem 7-ym będzie już obiecane przez Chry-
stusa Pana Królestwo niebieskie, sabat wieku-
sty, dzień duchowego i cielesnego spoczynku.
Chwila ta była ozekiwaną w blizkiej przyszło-
ści, ponieważ barbarzyńcy pładrowali już po Ce-
sarstwie Rzymskiem i społeczność ziemска była
zagrożona rychłem zniszczeniem. Św. Augustyn i
czeń jego Orozyusz w dziele czysto-historycznym,
sięgającem od Adama aż do Wallii, króla Wizy-
gotów (Adversus paganos Historiarum libri sep-
tem), odpierali zarzuty pogan, dowodząc, że klę-
ski były następtwem ich i grzechów i że ludzie
wierzący w Chrystusa wnijdą do lepszego spo-
łeczeństwa, Boskiego, Niebieskiego. Tak wytwo-
rzyło się pojęcie H-i Powszechnej rozleglejsze
od starożytnego pojęcia καθολική ἱστορία, bo o-
garniające już nie cesarstwo Rzymskie, ale
wszystkich ludzi. Orozyusz oświadcza wyraźnie,
że poczytuje całą ziemię za ojczyznę swoją do-
czesną, że między Rzymianami jest Rzymani-
nem, a między ludźmi człowiekiem. Wreszcie
much Dyouizyusz Mały (Exiguus), układającą
tablice paschalne, t. e. obliczenia, kiedy ma
przypadać Wielkanoc od r. 532 na lata półniej-
sze (aż do 636), liczył je od roku Narodzenia
Chrystusa Pana, i tym sposobem wprowadził
przedszkolne w inwentarzach, a w drugie-
go w sądach wygłaszanych niby „sine ira et
studio”. Inni zaś, pomniejsi, ileż okazali stron-
niczej obłudy, lub serwilizmu przed Cezarami!
Cicero przyszłużył się H-i swoim talentem sty-
lizacyjnym, puszczając w obieg powtarzane tak
często do dziś-dnia frazesy: „historya jest mi-
strzynią życia” (historia est magistra vitae), „niech
się nie waży na fażs jakikolwiek, niech nie przemilcza prawdy” (ne quid falsi dicere audeat,
ne quid veri non audeat historia). Ale te same
meśli wyrażał Polibiusz w dokładniejszy i ści-
ślejszy sposób, a przeprowadzał je w swojej

Enoykl. Powsz. Ilustr. Zeus. 225 T. XXIX.

4

26

Historya.

podjął się spisania wypadków, które widział lub znał ze słyszenia, a które rozbudziły w jego umyśle instynktowy popęd do dziejopisarstwa, mianowicie: dramatycznej walki Brunehildy z Fredegondą i wytworzenia się państwa Franków. Nie zaginęła wprawdzie umiejętności pisania—przynajmniej wśród duchowieństwa, ale zasób wiedzy bardzo był ubogi. Najpotężniejsze umysły VI i VII stuleci, jak Izydor, biskup swiłski, i Beda Czcigodny, mnich anglo-saski, dóbyły się zaledwo na przerabianie dziejów we-dług 6-u „wieków świata”, a pospolitsze poprzesawały na zapisywaniu zdarzeń w najkrótszych frazesach pod odpowiednim rokiem. Z takich zapisek powstawały roczniki (annales); gdy zaś mnich pracowity poprzedził swoje zapiski po-Wóronzoną z Bedy opowieścią o czterech monarchiach i o sześciu wiekach, to już dzieło jego zwano było kroniką. Jakkolwiekbądź przewołały się przecież w kronikach wspomnienia najwydatniejsze z dziejów starożytnych Rasy Białej i gromadziły się z czasem coraz liczniejsze i coraz wymowniejsze świadectwa o wypadkach późniejszych. Były one przenoszone przez missyouarzy do narodów młodszych i owocowały, wywołując wciąż nowych pisarzy z pomiędzy duchowieństwa, a podczas krucyvat już i ze staniu rycerskiego. Liczba kronik i roczników średniowiecznych jest tak wielka, że Potthast zapełnił samemi tytułami ich olbrzymi tom, a w drugiem wydaniu jego „Bibliotheca Historica medii aevi” urośla do 2-ch tomów (1780 str.). Wszyscy atoli dziejopisowie przejęci są takiem pojęciem H-i, jakie wrazili im Ojcowie Kościoła i przy ubóstwie wiedzy swojej są nader łatowwierni. Inne pojęcia znaleźć byli w historyków muzułmańskich, np. u Ibn Chalduna (1332-1406), lecz różnica religii stawała na przeszkodzie do porozumienia się wzajemnego i do wy-miany pomysłów. Dopiero Odrodzenie (Renais-sance) wytwarza nowe kierunki. Macchiavelli († 1527) naznacza początek dziejów workerskich na podboju cesarstwa Rzymskiego przez Germa-nów i, zaniechawszy podziału na 6 wieków, za-czyna swoje „Istorie Florentine” od wtargnienia Longobardów, a zamiernywszy zbadać rzady po-tentów, którzy władali Italią, nadaje dziełu swemu cechę czysto-polityczną. Wiadomo, że w politycznych rozumowaniach swoich nie krę-pował się on żadnemi względami ani na religię, ani na prawo, ani sprawiedliwość, ani na praw-dę: zakaził też i H-ę Florencyi tem demorali-zującem politykowaniem, co przy powabach ta-lentu i niepraktykowanej dotychczas bezczelno-ści stało się fatalnym dla niejednego historyka przykładem. Pożyteczniejszy wpłyn wywarło poczynające się od końca XV w. wydawnictwo i rozpowszechnienie za pomocą druku wielkich dzieł starożytnego dziejoznawstwa: rzymskich i greckich. Reformacya wywołała krytykę w kwe-styach teologicznych, która następnie rozszerzy-

ła się i na historyczne (np. Centurye Magdebur-skie. t. j. „Historia integram ecclesiae Christi ideam secundum centurias complectens” 1559—1574, wymierzone przez uczonych protestantów przeciwko władzy papieskiej, i obrona jej w „Annales ecclesiastici” kardynała Cezarego Baroniu-sza 1588—1607). Francuz Jan Bodin w 1566 wydaje „Methodus ad facilem historiarum cogni-tionem”, w którym ujawnia przenikliwość kry-tyczną i zaleca uprawianie H-i źródłowej w szczu-plejszym zakresie pewnej specyalności, ale z u-życiem wiadomości pomoćniczych z chronologii i geografii. Niebawem też Józ. Just. Scaliger ufundował naukową chronologię (ob.) rozpra-wą swoją „Opus de emendatione temporum” (1583). Żeby przelićzyć rachuby wszystkich pi-sarzy starożytynych na erę chrześciańską, trzeba było „benedyktyńskiej” pracy wielu mnichów slynnego z uczoności klasztoru St. Maur, którzy ukończyli dopiero w 1750 r. „L’art de véritier les dates”. Około 1600 r. zaczyna się zbieranie i wydawnictwo dokumentów państwowych, jakie-go świat starożtyny nie znał, jak np. eydyktos cesarskich i prawodawczych aktów Rzeszy Nie-mieckiej przez M. Goldasta, praw zwyczajo-wych germańskich przez Lindenbroga, „Cox juris gentium diplomaticus” przez Leibniza w 1693 r., „Foedera, conventiones etc.” angielskie z polecenia rządu przez T. Rymera w 1704 r. i nast., „Teutches Reichsarchiv” przez J. Chr. Lüniga 1710 i nast. Na podstawie akt ar-chiwalnych szwedzkich i brandenburskich, z przy-taczaniem tekstu traktatów, pisał Samuel Pufen-dorf dzieje Szwecyi od 1630 do 1654 z pole-cenia jej króla, Karola XI, p. t. „Commentario-rum de rebus Suecicis libri XXVI” (Utrecht 1686 fol., str. 1044 oprócz dedykacyi i indeksu bardzo dokładnego), obszerne biografie Karola Gustawa i Fryderyka Wilhelma II: „De rebus a Carolo Gustavo gestis” (1696) i „De rebus a Friderico Gulielmo g.” (1695), mające dziś i za-wsze wartość źródłową dla badaczy XVII wieku. Do odczytywania dawnych średniowiecznych rę-kopisów Mabillon utworzył specylną umie-jetność swemi 6-u księgami „De re diplomatica” 1681, a benedyktywny Montfaucon rozszerzył tę umiejętność na piśmiennictwo starożytne klasycz-ne, wydając dzieło p. t. „Palaeographia graeca” 1708. Tenże niestrudzony pracownik stał się założycielem archeologii, gdyż wydał ogromny zbiór pomników „jakie ocałały od zniszczeń czasu” po kościołach, lub wykopane zostały z ziemi i nagromadziły się w „gabinetach” czyli muzeach: „Les monuments de la monarchie françoise avec les figures de chaque règne” w 5-u tomach in folio (1729—1733) i „L’Anti-quité” zabytki rzymskie i greckie także w 5-u tomach (1722 wyd. 2-e) z dodatkami (Supplé-ments) obejmującemi jeszcze 5 tomów (1757). Wykonanie wizerunków jest bardzo staranne, w miedziorytach, lubo nie odpowiada jeszcze

Historya.

27

dzisiejszym wymaganiom ścisłości. Zakrętko-
ła i numizmatyka w wydawnictwie J. D. Köh-
lera: „Historische Münzbelustigungen” (1729
i nast.). Tak przybywało historykom coraz wię-
cej nauk pomocniczych, a właściwie narzędzi do
ściślejszego badania; na ich zaś rozumowanie
wywierali wpływ nieprzeparty filozofowie: Loc-
ke, Leibnitz i najbardziej Voltaire wszech-
stronnością swojego umysłu, zjadliwością swoje-
go dowcipu, zuchwalstwem swojej krytyki, nie
krępowanej żadnemi względami, powołującej się
na tę jedną zasadę, że „co nie jest prawdopodob-
nem, nie powinno znajdować wiary” (ce qui
n’est point vraisemblable, ne doit point être
cru”). Oprócz Filozofii Historyi (ob. Historyo-
zofia) napisał on kilka dzieł historycznych,
z któryci jedno: „Siècle de Louis XIV” posiada
niepospolite zalety. Na tem miejscu zaznaczy-
my tylko rozwinięte w niem pojęcie H-i:
„Ma być pisane nie samo tylko życie Ludwika
XIV; zakłada się tu temat obszerniejszy. Chce-
my spróbować wymalowania dla potomności, nie
cznów jednego człowieka, lecz ducha ludzi
najoświeceńszym, jaki był kiedykolwiek, wie-
ku”. Wymieniwszy wieki: 1) Peryklesa, 2) Ce-
zara i Augusta, 3) Medyceuszów, nazyca czwart-
um wiek Ludwika XIV i naznacza mu poca-
tek na dacie złożenia Akademii francuskiej.
„Nie należy spodziewać się, żeby tu się znalaz-
ły... niezliczone szczegóły z wojen, z obłężeń
miast, zdobywanych i odbieranych orzeżem, ustę-
powanych i zwracanych przez traktaty. Tysiące
okoliczności ciekawych giną w oczach potomno-\LLU
sći i nikna, a widziałnemi pozostają tylko wiel-
kie wypadki, które stanowiły o losie mocarstw.
Nie wszystko, co się dzieje, godnem jest zapi-
sania. W niniejszej H-i znajdować się będzie
tylko to, co jest godnem uwagi wszystkich cza-
sów, co maluje geniusz i obyczaje ludzi, co mo-
że posłużyć ku nauce i budzi zamiłowanie do
nctony, sztuki i ojczyzny” („Oeuvres”, wyd. 1785,
t. XX str. 189—195). „Większa część history-
ków naszych roztacza przed swymi czytelnikami
tylko bitwy (Kondeusza z Turenniuszem etc.)
i te cuda odwagi albo polityki: ale kto wie, jak
haniebnych używano sprężyn, w jakie niedole
trzeba było pogrzać ludy, do jakich musiano
uciekać się podłości, ten będzie spogladał ra-
czej z politowaniem, niż z uwielbieniem na sła-
wę bohaterów owoczesnych” (ib. str. 258). „Nie
wołno dziś naśladować Plutarcha, a tembar-
dziej Prokopa”. Wytknawszy rozrutność Ludwi-
kowi XIV, tworzenie mnóstwa niepotrzebnych
urzędów i nadużycia wszelkiego rodzaju, prze-
prasza za przykre uwagi, lecz usprawiedliwia
je tem, że były ypyktowane przez prawa lud-
kości (droits de l’humanité, t. XXI str. 81, 111,
120). W innem dziele („Essai sur les moeurs”)
zajmuje się wszystkiemi narodami historycznymi
Europy, Afryki i Ameryki. Pojęcie ludzkości,
rodzaju ludzkiego, mieszkańców całej kuli ziem-

skiej Ang. Ludw. Schlözer wprowadził też do
programu swojej H-i Uniwersalnej „Vorstellung
der Universalhistorie” (Getynga 1772), który
urósł do rozmiarów 2-tomowej H-i świata: „Welt-
geschichte nach ihren Haupttheilen im Auszug
u. Zusammenhange” (Getynga 1785—9). „Wstęp
albo wiadomości przygotowawcze do historyi po-
wszechnej” przeznaczył dla dzieci 10-letnich,
a tak jasno i żywo wyłożył, że dziełko to mia-
ło 6 wydań i ukazało się w włómaczeniu pol-
skiem jeszcze w 1835 roku (Wilno u Zawadz-
kiego). Sięga początkami bardzo daleko, bo do
„Przedświata, od stworzenia albo początku wszech
rzeczy aż do potopu”, dodając zresztą pod tytu-
łem rozdziału takie zastrzeżenie: „raczej roz-
prawa, niżeli H.”. Gdy jednak przystąpił do
dziejów ludzkości ostatniej, liczącej około 6 000
lat istnienia (bo dawniej ludzie być mogli, lecz
w katastrofach kuli ziemskiej gręlin), oświadcza
się za pochodzeniem wszystkich ras od jednej
pary. „Młody mój przyjacielu! Twój więc w od-
dalonem pokoleniu prapradziad jest razem i moim.
Zowie się on Adam, nie zaś JO. J.W. Adam. Wszyscy
książęta są twoi krewni, lecz nie na-
dymaj się z tego—twój słuha, chłop, łachma-
nami okryty żebrak, plugawy Hottentot jednego
są także z tobą rodu. Wszyscy więc ludzie są
stryjeczní i cioteczni bracia względem siebie...
pod względem swego pochodzenia są zupełnie
równi. O tem czasami nie wiedzą, lub zapomi-
nają mali i wielcy ludzie! W Indyach Wschod-
nich są ludzie głupí, co w czterech Adamów
wierzą, którzy się niby mieli nazywać: Brahmin,
Sittri, Beise i Sadur. W Pyrmoncie i Lauch-
städt zdarzają się z pomiędzy przybywających
do źródeł i wód mineralnych osoby, które po-
między ludźmi szlacheckiego i mieszcząskiego
rodu tak wielką przypuszczają różnienie, jakgdy-
by ostatni zupełnie innego mieli Adama, niż
pierwsi. Lecz to są biedni chorzy, dlategoż do
wód i cieplic adacy, iż są chorzy na ciele i du-
sy. Niechże im kuracy na ciele i umyśle
szczęśliwie posłuży” (I, str. 18—19). Różuice
fizyczne koloru, wzrostu i siły pochodzą „po
większej części od klimatu, pokarmu i odzieży”
(II, 56). „Jeszcze bardziej różnią się pomiędzy
sobą co do ducha, albo pod względem kultury,
iż jedni są głupowaci, a drudzy rozumni; ci
obyczajni, tam:ci złośliwi—słowem, iż jedni są
ucywilizowani, a drudzy dzicy albo barbarzyńcy;
pochodzi to także w części od wyżej wyłoż-
nych trzech przyczyn” (klimatu, pokarmu, odzie-
ży), a nadto od powszechnego sposobu życia
(koczującego, łowieckiego, rolniczego), lecz naj-
więcej od wychowania. „Niemcy przed 2000 byli
napół dzikimi; Rzymianie nie ucywilizowali. Niem-
cy Szwedów, a ci Finnów uobyczaili. Jeszcze teraz
w środkowej Afryce nikt pisać nie umie; lecz gdyby
tam jaki nauczyciel jednej z naszych szkół parafial-
nych, lub na wszelki przypadek jaki rzemieślni-
czek niemiecki zaszedł, mógiły starych i mło-

28

Historya.

dych Negrów wyuczyć pisać" (I, 59, s. 62, 67). W określeniu H-i mieści nietylko dzieje ludzi, ale i ziemi: „Poznać przemiany, jakich doznała ziemia od lat około 4 000, wyśledzić przyczyny, dla których kraj ten takim, a ów stał się innym; dalej, dowiedzieć się o przemianach, jakie od czasów Adama z ludźmi na ziemi zaszły, i wybadać przyczyny, dlaczego lud jeden nieoswićnomey, silnym i czarnym FOUNDATION, drugi zaś stał się roztropnym, słabym pod względem fizycznej siły i białym: to oboje razem zająwszy, zowie się, mówiąc jednym słowem: uczyć się dziejów świata" (I, 114—5 i II, 7). Za obszerny to program i naukowo niewykonalny. Samemi też domysłami wypełnił autor takie paragrafy, jak początek rodu ludzkiego, początek kultury ludzkiej, początek dziejów, nie posiadając tych nawet faktów, jakich nam dostarczyły archeologia przedhistoryyczna, antropologia, etnografia. SkromniejPERSONALITY jest sobie drugi autor „powszechnych historyj, szczególnie ludzkości europejskiej", Johannes von Müller („Vier und zwanzigl. Bücher allgemeiner Geschichten besonders der europäischen Menschheit", Tübingen 1810, 1811, 1817, Sztutgard 1852; ustne zaś wykłady według notatek miewał od r. 1779). Załatwiwszy się jak najostrożniej ze „stanem pierwotnym", z „pierwszą ojczyzną" i z kwestyą: „jak starym jest rodzaj ludzki" w trzech króciutkich paragrafach, zaczyna odrazu dzieje znane państw starożytnych Azyi, Egiptu i Grecyi, poczem postępuje okręsami przez Starożytność, Wieki Średnie i czasy nowożytyne aż do traktatu wersalskiego, ustalającego niepodległość Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej 1783 r. Określenia H-i nie podał, tylko w zamkuciu odezwał się do bohaterów, burzycieli i złożycieli państw, do Cezarów, Attyli, Arabów, Mongołów, Tatarów: „Powstańcie! czem w byliście?". I sam odpowiedział za nich: „Byliście narzędziami, kółkami, których zazębiająca się maszyneryna posługiwała niewidzialnemu tajemniczemu rydwanowi rządu świata, do posuwania się przez ocean czasów wśród nieustannego trzasku, hałasu i klekotu, przy każdym ruchu, przy każdym podniesieniu się, przy każdym obrocie koła, wychodzi z Ducha, mieszkającego o wielkich wodach, przykazanie mądrości, umiarkowania i porządku. Kto tego nie usłucha, ten jest skazany. Jak strasznie to się odbywa, wskazuje H. ludziom z ziemi i z prochu, ksiązętom, władzcom ziemi i prochu". Bez określeń i zapowiedzi wykonał wszakże pracę historyczną znakomiecie: całe rozdziały poświęcał charakterystyce źródeł; arsenał jego notatkowy obejmował 1 733 pisarzy przestudyowanych; stan wewnątrz państw nie był zaniedbany; dane statystyczne skrętuje zebrane; sąd o czynach oparty na moralności i na obronie „najświętszych praw narodów" Wreszcie rozumiał Müller, że H. Powszechna ma charakter pedagogicz

nego utworu i mowę swą zwracał do „szlachetnych młodzieńców, przyjaciół swoich”. — Gdy dodatkowo wspomnimy jeszcze o wielkich praceach specyalnych, np. J. J. Winckelmanna „Geschichte der Kunst der Alterthums” (1764), Edwarda Gibbona „History of the decline and fall of the Roman Empire” (1776 i nast.), Hume’a „The History of England from the invasion of Jul. Caesar to the revolution of 1688” (Londyn 1754 — 1763, w 6 tomach; miała ona mśćto wydań jeszcze w XIX wieku, do roku 1880), przekonamy się, że H. ku końcowi XVIII wieku rozwinęła się wszechstronnie i dosięga wyższego szczebla doskonałości, niż w świecie starożytnym. W wieku XIX Wachler napisał podręcznik H-i powszechne („Lehrbuch der Geschichte zum Gebrauch in höheren Unterrichtsanstalten” Wrocław 1818) z takiem założeniem, że ma „wytłomaczyć z tego, co się działa (aus Geschehenem) powstawanie i kształtowanie się stanu społecznego w rodzaju ludzkim”. Rozwiązała się już wyraźnie metodologia czyli teorya H-i (ob. Historyka) i oddziaływała korzystnie na udokładnienie techniki badań. Całym aparatem naukowym zawładniał Joachim Leleweli zyskał powszechne uznanie „Badaniami starożtyności we względzie geografii”, wykładaniami od roku 1810, gdy rozprawy jego zostały przetłomaczone na język niemiecki („Die Entdeckungen der Carthager und Griechen etc.” z przedstawą Rittera 1831, „Kleinere Schriften” 1836); niemniejsze uznanie zyskały: 5-tomowa napisana po francusku „Géographie du Moyen Age” i 2-tomowe epokowe dzieło „Numismatique du Moyen Age” z atlasami. Utrata katedry uniwersyteckiej w Wilnie i smutne koleje życia emigranczego przeszkodziły mu w wykonaniu początkowych prac powszechno-dziejowych, do których poślała wysokie uzdolnienie, jak świadczy „Historyczna parallela Hiszpanii z Polską w XVI, XVII i XVIII wiekach”, tłomaczona na języki: niemiecki w r. 1834, francuski 1835 i rossyjski 1863. Patryarchą historyków XIX wieku został szczęśliwszy od niego Leopold Ranke, który, poczynając od roku 1824, wydawał monografie opracowane źródłowo wszystkich niemal państw Europej zachodniej i południowej z okresu nowożytnego, a w 85-ym roku życia rozpoczął wydawnictwo Historyi Powszechnej (Weltgeschichte), którą doprowadził poza połowę Wieków Średnich, do epoki krucyat w tomie VIII i IX, wydanych już po zgonie jego, z notatek, w r. 1898 i nie wechodzących w skład edycy zbiorowej (Sämmliche Werke), która się zbierała z 54 tomów, a była ponawiana trzy razy; pojedyńcze zaś dzieła miewały oprócz tego po kilka aż do 10-u edycyj. Ta olbrzymia produkcya niezwykle długiego i pracowitego żywota, odbywająca się wśród najpomyślniejszych warunków społecznych, przy najżyczliwszej opiece królów pruskich i bawarskiego, przy uławionym wstępie do wszel

Historya.

29

kich archiwów niemieckich, włoskich, francuskich, hollenderskich i przy osobistych zaletach umysłowych Rankego, wywierała wpływ nietyłko na prace pojedyńczych uczonych, ale i całych towarzystw naukowych, których liczba wrastała szybko w Niemczech, równie jak w innych krajach. Wpływ ten ujawnił się najbardziej w rozległych wydawnictwach źródeł piśmiennych z zaostosowaniem najdokładniejszej metody edytorskiej i najściślejszej krytyki (jak np. „Monumenta Germauiæ Historica” pod redakcyą pierwotnie Pertza, potem Waitza etc.). Następnie oddziaływał na konstrukcyę, podnosząc skalę wymagań ściśłości; w wykładzie stawał zasadę objektywności i bezwzględnego poszukiwania rzeczywistej postaci faktów. Już w pierwszem swem dziele roku 1824 oświadczył się Ranke przeciwko pragmatycznemu traktowaniu w następnych wyrazach: „przyznano H-i urząd sądzenia przeszłości, pouczania spółczesnych ludzi na pożytek przyszłości; obecna próba nie śmie podejmować się tak wysokich urzędów, chce tylko orzez, jak to było rzeczywiste” (wie es egentlich gewesen). Chociaż w dziejach państwa Pruskiego, o ile wiązały się z interesami niezałatwionemi i drażliwemi dla polityków spółczesnych, dopuścił się kilku uchybień zasadzie, pomiędzy Niemcami jednak był uznawany za beznamiętnego, sprawiedliwego, światłaego, „objektywnego” odtwórcę rzeczywistości minionej. Do dziś dnia rzyszjowane jest bez zastrzeżeń jego określone, że „H. Powszechna (Weltgeschichte) obejmuje zardenia wszystkich narodów i czasów w związku, o ile one, oddziaływając wzajemnie jedne na drugie, pojawiają się jedne po drugich lub obok siebie i wytwarzają całość żywą” (przedmowa do Weltgeschichte). Szerokie pogłady, poprównia do zestawienia, czerperze z bogatego zasobu materyałów, zdobytych olbrzymią i wszechstronną pracą, zdobyły każdą jego książkę, ale wysłowienie spokojne,’eogłędne, wstrzemięźliwe, czasem subtelne, nużyoł mniej cierpliwego czytelnika: więcej zatem popularności zyskiwały dzieła Augustyna Thierry i Tomasza Babingtona Macaulay’a, którzy czarowali artystycznemi zależtami obrazowania, albo Micheleta, który porywał szlachetnym zapałem, nie hamując nawet poetycznego rozmarzenia. Zaznaczyła się tedy w historyografii XIX wieku rozterka pomiędzy artystycznem i ściśle naukowem traktowaniem materyłu. Odił się też na niej inny prąd umysłowy, pochodzący z grupy przyrodotnawczej. Niegdyś, w starożytnym Rzymie był wiele uczony pisarz, Pliniusz Starszy, który niewłaściwie skojarzył historyę z przyrodotnawstwem, nadając ogromnemu, niemal encykopedycznemu, dziełu swemu tytuł „Historia Naturalis”. Najduje się w niem trochę ciekawostek historycznych, całość jednakże składa się z zoologii, botaniki, mineralogii, anatomii, fizyologii, sztuk pięknych etc. Nie rozumiał on tej zasadniczej różnicy, że H. rozważa

przemiany, zachodzące w czasie, przyrodnik zaś bada twory, istniejące w pewnym miejscu, w przestrzeni, ustalonych i niezmiemiających się, przynajmniej w chwili badania, typów. Mimo to wyraźenie Pliniusza było przyjęte przez nowożytnych uczonych, rozpowszechniło się w XVIII w. przez słynne 70-tomowe dzieło Buffona („Histoire naturelle”) i utrzymywało się nawet w programach szkolnych przez cały prawie wiek XIX. Nadzwyczaj świetny i owocny rozwój przyrodoznawstwa, zdumiewające odkrycia i zastosowania tychże do ulepszeń życia naszego ołniły ogół ludów i wielu myślicieli z grupy humaniorów. Odważny samouk Buckle wystąpił z oskarżeniem, że historycy dotychczas gromadzili tylko materyał surowy; że poprzestawali na samem opowiadaniu zdarzeń; że najsławniejsi historycy widocznie niżżej stoją od znakomitych badaczów przyrody; że powinni wykryć stałe prawa, rzadzące czynnościami człowieka i całych społeczeństw i przepowiadać nieomylnie bezpośrednie skutki tych czynności. Sformułowano też określzenie H-i jako wzajemne oddziaływanie człowieka na przyrodę i przyrody na człowieka, lecz przystąpiwszy do studyów szczegółowych nad Hiszpanią, Francycą, Szkocycą, zajmował się wyłączanie sprawami intellektualnemi. Studya me miały być przygotowaniem do zbadania praw historycznych na wolnym rozwoju ducha w Anglii i dlatego nakreślił w tytule zapowiedź (niewzajemizwistnioną): „History of civilization (in England” (1857, 1862, pierwotnie w 2-eh tomach). Historycy fachowi wszyscy bez wyjątku odrzucili tak określzenie jak metodę i wykonanie Buckle’a, najdosadniej Gustaw Droysen, który jednak zapożyczył sam z przyrodotznaštwa termin „rozwoju” terrytoryów dla zaborów niemieckich i w swoim atlasie historycznych podnادpisywał na kilku mapach: „Territorialentwickelung von Preussen, Oesterreich, Baiern”. Lepiej skierował się i z wielkim pożytkiem rozwinał prąd przyrodniczy w dziełach, zajmujących się kulturą czyli cywilizacją. Niemieckie „Kulturgeschichten” Klemma (1842—53, tomów 10), Henne Am-Rhyn (1877, tomów 6), J. Scherela, „Deutsche Kultur- u. Sittengeschichte” (wyd. 9-e 1887); francuskie „Histoires de civilisation” Guizota, Rambau- da, Seignobosa i t. p. w przeciwieństwie do t. zw. „histoire - bataille” wyłączające politykę, dyplomacyę, wojny, biografie i genealogie morarchów, przyczyniły się do głębszego wyrozumienia spraw materyalnych i umysłowych ludzkości. Szerzą one jednak błędnemniemanie, jakoby H. miała prawo zaniedbać losy państwa, owej najwyższej dotąd formy życia społecznego, i walki narodów o potęgę lub istnienie państwa swoich, albo o dee. Niektóre, jak np. Lippert a „Kulturgeschichte d. Menschheit” (Sztutgard 1886, 2 tomy), zajmują się sprawami kultury przedhistorycznej, a te napomknienia z czasów historycznych, jakie się znajdują w ostatnich rozdziałach, mogą być zro-

30

Historya.

zumiałemi tylko dla znających H-ę Powszechną z innych autorów. A są i takie, jak np. Fr. von Hellwalda: „Culturgeschichte in ihrer natürlichen Entwicklung bis zur Gegenwart” (Augsburg 1875, str. 839 in 8-o maj.), które kaleczą samo określenie cywilizacyi, gdy głoszą, że „wszystkie religie są błędem” (alle Religionen sind Irrthum) albo, że zadaniem nauki jest zburzyć wszystkie ideały, wykazać ich czczość i nicosć, wskazać, że wiara w Boga i religia jest mamiedłem (Trug), że moralność, równość, miłość, wolność i prawa człowiecze są kłamstwem” (str. 517, 569). Kierunek ekonomiczny (socyologiczny, socialistyczny) występuje także z przesadnemi obietnicami, jest wszakże mniej wyłączny: najhłaśliwszy reprezentant jego, Lamprecht, w swojej „Deutsche Geschichte” nie pomija żadnego cesarza, a na polityczne zarobki niemieckiego plemienia zwraca czujną uwagę. Przytaczmy jeszcze określenie pracowitego i bardzo oczutanego teoretyka, Bernheima: „Historya jest nauką o rozwoju ludzi w ich działalności, jako istot społecznych”.

II. Teraz możemy zaproponować swoje nader krótkie i proste określenie, które pogodzić może wszystkie powyższe zatargi: „H. jest nauką o cywilizacji”. Jak tylko przytomnemi będą pamięci naszej wszystkie 9 części składowych pojęcia „cywilizacja” (ob. tom XIV str. 614): to już z pewności znajdziemy czespesne miejsce dla ekonomistów z całym ich aparatem statystycznym w części pierwszej określenia, obejmującej stronę materyalną cywilizacyi, a część druga przygarnie i filologów, i teologów, i badać czy wszystkich sztuk pięknych, literatury, nauki, filozofii, zarówno jak zwolenników państwowości ze wszystkiemi urządzeniami prawnemi i z całą dramatycznością walk politycznych, już-to ożernych, już oratorskich lub intryganckich. Usuniemy tym sposobem sztuczną i niewłaściwą wszelkiej instytucyji nieruchomości, jaka się wićsa do wyodrębnionych rozdziałów Historyi Kultur czyli Cywilizacyj, a będziemy je przedstawiali dynamicznie, w ciągłym ruchu, w związku z całym rozwojem życia, w trudzie, znoju, w walkach i w radości tryumfów. Jasno i bez żadnej gmatwaniny odgraniczymy dziejoznawstwo od przyrodoznawstwa wyraźną cechą, że cywilizacja jest wytworem ludzi, człowieka historycznego, narodów historycznych, nie zaś płodem bez份额im natury, jak żyto, kartofle, źrebiąta, cielęta, ba, chociażby i ludzkie niemowlęta. Któż nam zaprzeczy prawa wprowadzenia do historyi wszystkich czynności rozumu i woli, wszystkich dziel głowy i ręki ludzkiej, z których wytwała się nasza lub inna jakakolwiek cywilizacja w Europie czy w Azyi, w Afryce, czy w Amerce przez setki lub tysiące lat? Od przyrodników z wdzięcznością przyjiemy wiadomości o przeobrażenich ziemi i o grze sił fizycznych w okresie historycznym, albo w czasach przed-

historycznych od chwili ukazania się człowieka; zasięgać będziemy od nich światła w kwestyach takich, jak powód śmierci Stefana Batorego lub Joanny d'Albret, jak stan psychiczny Iwana Groźnego, Marata lub niejednego sekciarza, jak warunki hygieniczne życia pewnych ludów lub grup ludności; otworzymy dla nich swoje księgi do pisania ich zdobyć, ich teoryi, biografii ich przodowników naukowych: ale nie uznamy wszechwładzy ich praw fizycznych lub mechanicalnych nad działalnością duchową człowieka, bo jakkolwiek sporną być może granica pomiędzy strefami nieubłaganej konieczności a wolnością woli i myśli ludzkiej, to przecież tylko ta druga strefa należy do H-i, jest widowniąszych i najowocniejszych wysileń umysłu, mieści w sobie wszystkie podstawy sądów o moralnej wartości czynów. Nie przejiemy metod ani od badaczy przyrody, ani od matematyków, poprzestając na własnej, historycznej metodzie i własnych sprawdzianach (ob. Historyka). Możemy obojętnie lub odpornie słuчаć nawoływania dyletantów do „wyniesienia H-i na szczebel nauki” (die Erhebung der Geschichte zum Range einer Wissenschaft), bo H. jest już nauką, skoro posiada wyraźnie określony przedmiot i skuteczną metodę badania, i nauką tak niezbędną, że jej potrzebują uajbardziej zamiemani przyrodnicy i matematycy, a tak rozległą, że najpotężniejszy umysł nie zdoła jej opanować, jeśli nie ograniczy dla siebie ilości, jakości i treści zadań.

III. W dziale poszukiwań i badań szczełowych czyli specyalnych historyk opracowuje źródłowo, samodzielnie, z dokumentów i pomników dzieje pewnego zakładu, miasta, miejscowości, krainy (to H. terrytoryalna), albo jednej osoby wybitnej (biografią), jednego plemlenia, jednej klasy lub warstwy społecznej, jednego wypadku, jednego faktu, w którym pewna liczba wypadków sprzęga się jednością przyczyny lub skutku. Każde takie dzieło będzie monografią historyczną. Ten sam charakter przyznanym być może dziejom prawodawstwa w pewnym okresie i narodzie, handlu, przemysłu, rolnictwa, nauki, religii, sztuki. Monografię są głównym arsenałem Dziejoznawstwa, w nich bowiem mieszczą się uajdokładniejsze i najścięłsjejsze resultaty badań, odkrycia, nowe pomysły, sporne kwestye; w nich toczy się nurt pracy oryginalnej i twórczej całego cechu historyków świata cywilizowanego. Wchłaniają one dużo wysileń indywidualnych lub zbiorowych, wymagają częstokroć pomocy innych nauk i środków. Każdemu historykowi niezbędne są: geografia historyczna, żeby wiedzieć granice i paść ziemi w chwili, kiedy na niej rozwijał się fakt badany, chronologia do ścisłego oznaczenia roku, miesiąca, dnia przy rozmaitych rachubach kalendарzowych nietylko u starożytnych narodów, ale i dziś jeszcze (gregoryańskiej, juliańskiej,

Historya.

31

mahometańskiej i t. d.), numizmatyka do po-
znania systemu monetarnego, a czasem i niezna-
nych monarchów. Są to nauki pomocnicze
ogólno-historyczne. Potem historyk musi posłu-
giwać się jedną lub kilku naukami specyalnemi
stosownie do obranego przedmiotu badania, a więc
do H-i starożytnego Wschodu egiptologią,
assrylogią, hebrajszczyzną, aramej-
szczyzną, zendologią, sanskrytem, sino-
logią, t. j. znajomością języka, pisma i pomni-
ków Egipeyan, mieszkańców Mezopotamii, Pale-
styny, Syryi, Eranu, Hindostanu, Chin; do Gre-
cyi i Rzymu filologią klasyczną i epigrafi-
ką, która w ostatnich czasach wielkiego nabra-
ła znaczenia, gdy wyprawy naukowe Szkół: fran-
cuskiej, niemieckiej, angielskiej z Aten i Rzy-
mu poszukują skrzętnie napisów na grobach, na
gmachach, pamiątkowych tablicach na każdej
wysepte morza Śródziemnego i w Azyi Mniej-
szej, gdy wychodzą obszerne wydawnictwa, zwą-
ne: „Corpus Inscriptionum", jako najpewniejsze
żródła do poznania wierzeń religijnych, praw
i obyczajów; dla „mediaevalistów" czyli badaczy
Wieków Średnich potrzebne są: dyplomatyka,
sfragistyka i heraldyka czyli znajomość
prawdziwej postaci dokumentów piśmiennych,
pieczci i herbów; w czasach nowożytnych w mią-
re rę rozrostu organizacyj撇-hand撇-w撇
nich niepodobna wyrozumieć reform, rewolucyj
i walk komplikowanych bez pomocy prawników
i socyologów, bez znajomości administracyi,
finansowości, statystyki, kodeksów,
traktatów międzynarodowych i t. p. Ale
i na tym regestrze poprzedzie nie można: zdą-
rzają się często wypadki, że historyk musi uda-
wać się o zdanie i radę do chemika, żeby wy-
wabić wyblakłe pismo, lub rozpoznąć sałszowa-
ny dopisek; do technika, żeby określił próbę
monety, skład metalu, wyrób papieru; do arty-
sty, żeby określił przynależność malowidła do
pewnej epoki lub szkoły; do złotnika, ba i do
szewca, żeby oznaczyli gatunek i cenę wyrobu,
którego nie ogładają, lecz nazwę tylko słyszą,
wyczytaną z dokumentu. Historyk musi sumien-
nie zeznawać przed czynelnikiem lub słuchaczem
swoim o wszelkich dziełach i pomysłowach czło-
wieka, a przecież wszechwiednym być nie może.
Chcąc pisać H-ę całego, zwłaszcza wielkiego,
poństwa lub długo istniejącego narodu, nepo-
dobna już wystarczyć własnym materyałem, lecz
wypada polegać niejednokrotnie na pracach po-
przedników, a i tak ukończenie całości nie uda-
je się najhojniej nawet uposażonym w czas
i środki historykom; tak np. Hammer, pisząc
w latach 1827-35 H-ę państwa Ottomańskiego,
stańł na roku 1774; Henri Martin w 16 u
tomach (1855-60) doprowadził H-ę Francyi do
1789 r.; S. Sołowjow w ostatnim (1879) roku
dość długiego i bardzo pracowitego życia miał
przygotowany do druku XXIX tom H-i Rossyi, sięgający do 1774 r., a więc obejmujący trzecią część

panowania Katarzyny II; ci zaś, którzy pierwsze
lody łamali, mogli jeszcze krótsze przerabiać czaso-
kresy: Karamzin do r. 1611, Naruszewicz
do 1386. Dziś zaczyna się pisanie dzieł takich
zhiorowo, przez specyalistów, obeznanych z poje-
dyńczemi okresami, wedle programu i pod do-
zorem jednego lub dwu redaktorów. O ileź
szczeleszą może byćcąstka własnych badań
w działę ogólnym czyli uniwersalnym!
H. Powszechna musi obejmować wszystkie naro-
dy historyczne i wszystkie części składowe cy-
wilizacyj, uszeregowane na paśmie 60-u wieków,
a jakiż człowiek mógłby posiąć wszystkie języki,
zbadać wszystkie religie, znać się na wszystkich
rzemiosłach, lub sztukach pięknych, wyrozumieć
sweźelki zdobycze naukowe, wytłomaczyć urzą-
dzenia państwowe i społeczne, uporządkować
krytycznie nieustanne przeobrażenia, walki i woj-
ny? Najwytrowniejszy historyk może znać z wła-
snych badań zaledwo pojedyńcze kwestye z dzie-
jów tego lub owego narodu, w tym lub owym
czasokresie, ogół zaś materyłu przystępnym jest
dla niego tylko przez pracę specyalistów, wszyst-
adem których musi przyjąć rolę sprawozdawcy.
I ta rola nie jest łatwą, bo wymaga obeznania
się z ogromnym ruchem naukowym do ostatniego
chwili i trafności w wyborze orzeceń, teoryj,
hypotez rozmaitych, częstokroć wprost sprzec-
nych, jakie się znajdują zwykle w publikacyjach
specyalistów. Gdy dodamy jeszcze warnek przew-
prodawienia jednolitej idei filozoficznej, którzy
wszystkie działa społa w nierozerwalną całość,
wówczas zadanie autora H-i Powszechnej stanie
się tak trudnym, że je do niedościęgłych ideałów
zaliczyć wypadnie. W istocie, nie rozwiążali go
w umiejętności nietyłko włoski historyk Cantù,
ale i niemieccy, o wiele światlejsi: Weber,
Schlosser, arcy-uczony Ranke w swojej
„Weltgeschichte". Żeby zaradzić niedostateczno-
ści sił jednego autora, Heeren i Uckert po-
wzięli myśl rozdzielenia H-i Europy narodami
pomiędzy wielu współpracowników. Udali się
do najznakomitszych uczonych z różnych krajów
i wywołali tym sposobem szereg bardzo cennych
dzieł, które wychodziły od roku 1829, poczęści
za ich życia, poczęci zaś pod odpowiedzialno-
ścią ich zastępcy, Giesebrechta, i wychodzą do-
tychczas (w m. Gotha nakładem Perthesa): lecz
nie łącząc się w żadną całość. Plan podobny,
ale rozszerzony do rozmiarów H-i całego świata,
z podziałem na cztery wielkie okresy (staroży-
ny, średniowieczny, nowożytny, najnowszy) p. t.
„Allgemeine Geschichte in Einzeldarstellungen"
został wykonany w czasie stosunkowo krótkim
(1878-94) przez profesora Ockena w 33-ch
dziełach o 44-u tomach, opracowanych przez
28-u autorów, odzdobionych ilustracyjami archeo-
logicznemi i portretami. ale również nie zrasta-
jących się w jedną całość i niemożliwych do
przeczytania jedną parą oczu — chyba w ciągu
lat kilkunastu. We Francyi wychodzi obecnie

32

Historya choroby — Historya naturalna.

„Histoire Générale” pod redakcją Ernesta Laviisse i Alfreda Rambaud, ułożona w ten sposób, że kilkudziesięciu historyków pisało po jednym albo po kilka rozdziałów według nakręslonego poprzednio ogólnego planu, a redaktorowie pilnowali układu całości, która składać się ma z 10-u tomów. Dotychczas wyszło 8 ostatnich, brakuje zaś pierwszych dwóch z H-i stażytnej. Wykład jest trzymaną w charakterze H-i opowiadającej czyli narracyjnej; z metody pragmatycznej jest zaniechane pouczanie moralizującimi uwagi i przykładami, a zatrzymane tylko grupowanie i wiązanie faktów związkiem przyczynowym, wojny, polityka, charakterystyka osób działających stanowią część większą wykładu; jednakże kto czytać będzie wszystkie rozdziały po kolei w porządku chronologicznym, wytworzyć sobie potrafi wcałe dokładne wyobrażenia o rozwoju uspołecznienia i umysłości w każdym okresie, co jest zadaniem t. zw. dzisiaj H-i genetycznej. Rzecz naturalna, że redakcya osiągnąć nie mogła w spajaniu dostarczonych artykułów takiej zgodności i konsekwencji zapatrywał, jaką przejśrowa dzioby autor pojedyńczy, ani udzielić wszystkim społpracownikom jednakowego talentu. Jakiekolwiekilik FREEKZASZALNY, czyli podręczniki dla szkół rozmaitych. Autor podręcznika, mający przedstawić w trzech lub czterech możliwie najmniejszych tomach cały przebieg życia dziejowego Ludzkości ze wszystkiem zdobyczami cywilizacyj, nie ma czasu na specyalne badania, na przestudyanie całej literatury monograficznej; musi być kompilatorem i czerpać wiadomości swoje z owych obszernych wykładów. Wymagać od niego można tylko znajomości dzieł najznakomitszych, za klasyczne uznanych, poprawności dat, imion i głównych konjunktur, trafnego doboru faktów i przejrzystości układu; najcelniejszą zaś jego zasługą będzie wytłomaczenie wszystkich cyzników cywilizacyj obecnej, iżby jego czytelnik czy uczeń zrozumiał, że każdy przedmiot w dziany w mieszkaniu, w kuchni, w stodole, na polu uprawnem, we wsi, na ulicy, w pałacu, w teatrze, w galeryi obrazów, w bibliotece, w izbie sądowej, w podróży i t. d. jest wytorem najpierw genialnych wynalazców, których imiona — o ile są znane — winniśmy przechowywać we wdzięcznej pamięci, a następnie mas pracowitego ludu, którym za to od nas należy się

miłość i troskliwość o ich dołę. Wszczepienie tego pojęcia i poczucia wartości cywilizacyj, wdrożenie umysłu w rozumowanie ewolucyjne co do jej pierwiastków i rozwoju może pochodził tylko od nauczyciela H-i, bez którego inżynier, budujący choćżby największe mosty, przyrodnik uzdolniony do wszelkich obserwacyjnych miroszkopowych, matematyk,lijedźwadźiagadawacjedukcycyj, mogą być barbarzyńcami, mogą bezwiednie sponiewierać lub zniwoczyć najszanowniejsze wytwory pracy dziejowej, mogą współzawodniczyć z Czyngis-Hanem w wyrokowaniu o sprawach narodowych lub społecznych, jak to się zdarzało znakomitym nawet uczonym przy roznamiętnieniu w czasie walk rewolucyjnych. T. K.

**Historya choroby** (Hist. morbi), tak nazywamy opis kliniczny biegu choroby jakiejkolwiek, nie wogół, lecz w przypadku szczególnym, sporzegany na danej osobie. H. ch. składać się powinna z części następczych: 1) z Wywiadów (Anamnesis), zawierających wszystko dotyczące choroby i osoby chorego, o ile się o tem dowiedźieć można od niego samego lub otoczenia jego; 2) z Opisu stanu chorego w chwili pierwszego badania go przez lekarza (Status praesens); 3) z Rozpoznania choroby uzasadnionego (Diagnosis); 4) ze Wskazań leczniczych (Indicationes), zawierających zarazem określzenie sposobu leczenia, który w przypadku danym zastosować zamierzamy; 5) z opisu szczełgółowego Przebiegu choroby (Decursus morbi) od chwili zaczęcia leczenia; w dziale tym umieścić należy spostrzeżenia drobiazgowe o każdodzinnym stanie chorego, o działaniu leków przepisanych, o wykonanych operacyach i t. p.; 6) z Zejścia (Exititus), wystawiającego zakończenie choroby; żeliliby chory zmarł, po w tem miejscu dołączyć trzeba opis ogłedzin pośmiertnych i wywód z rozbioru zwłok (Autopsia); nakanioniec 7) z Sądu o chorobie ukończonej, oraz z wuiiosków ostatecznych o niej (Epicrisis). Z wielkich ilości takich H-j ch., zestawionych i porównanych między sobą, powstaje dopiero obraz ogólny choroby danej, taki, jaki zawierają podręczniki.
Dr J. P.

Historya języka, ob. Język.

**Historya naturalna** winna mieć za przedmiot: historyę wszechświata włącznie z historyą ziemi, historyę rozwoju indywidualnym wszystkich ciał i historyę ich rozwoju w czasie. H. n. więc, o ile ma być oddzielną nauką, winna uogólnić dane ewolucyjne z dziedziny astronomii, geologii i biologii. H-a ludzi, niesłusznie zwana H-ą świata (Weltgeschichte), jest tylko osobną cząstką historyi ziemi.

**Historya naturalną** nazywano dawniej spis i opis minerałów, roślin i zwierząt, z wyjątkiem najczęściej człowieka, choć jest on istotą, która stoi na najwyższym szczeblu rozwoju

Historya rozwoju — Historyczna szkoła ekonomii politycznej.

33

świata organizmów. Nazwa ta jest zupełnie nie-
 właściwa, podając bowiem tylko spis i opis przed-
miotów, nie ma nie wspólnego z historyą. K. A. C.

Historya rozwoju, ob. Embryologia.

Historyczna metoda, ob. Historyka.

Historyczna szkoła ekonomii politycznej. Hi-
storyczną szkołą albo metodą ekonomii politycz-
nej nazywa się taki kierunek badań w nauce
gospodarstwa społecznego, który w badaniach tych
szczególniej uwzględnia historyczny związek zja-
wisk gospodarczych, ich łączność z faktami po-
litycznemi i społecznemi, oraz ich stopniową
ewolucyę dziejową. Ekonomiści tego kierunku
uwажają badania historyczne za metodę doświad-
czalną w ekonomii, za empiryczny materyał, na
którym opierać się powinna budowa nauki ek-
onomicznej. Wychodząc z założenia, że wnioski
o sprawach gospodarczych nie mogą być wysnu-
wane z oderwań myślowych, ani z dyalektyki,
kоторą prowadzi do błędnych wywodów doktryner-
skich, szkoła historyczna pragnie przedewszyst-
kiem zgromadzić bogaty zasób pознania doświad-
cznego oraz wskazówek o rozwoju dziejowym
zjawisk i urządzeń gospodarczych, a potem do-
piero określać prawidła. Ponieważ tym sposo-
bem szkoła ta wspiera się na podstawach real-
nych, w przeciwieństwie do abstrakcyi szkoły
klasycznej (Smithowskiej), a poniekąd i socyali-
stycznej, przeto nosi również nazwę real-
nej, a także realno-etycznej, gdyż dąży
zarazem do wskazania związku moralnego, który
zachodzi, lub którego brak w rozwoju urządzeń
gospodarczych. Ściśle jednak biorąc, ostatnia
nazwa stosuje się więcej do tego odłamu szkoły
historycznej, który niezależnie od metody dziejo-
wej hołduje jeszcze socyalizmowi państwowemu,
acyli tak zw. socyalizmowi z katedry,
a więc kierunkowi reform społecznych, opartych
na gruncie praktycznym, a zarazem względnie
i etycznym. Szkoły historycznej w ekonomii
zresztą nie można wogół uważać za spoistą ca-
łość. Miała ona w nauce rozwój stopniowy
i obecnie jeszcze posiada różne, rozbieżne po-
części, odcienie. W każdym razie metoda ta naj-
pierwnej pojawiła się w Niemczech, a najpierwszym
jej, choć nieświadomym, początkodawcą był
Fryderyk List (ob.), autor Systemu narodowe-
go ekonomii politycznej („Das nationale System
der politischen Oekonomie” 1841). Książka ta
stworzyła nową teoryę rozwoju ekonomicznego,
uzależnionego od ewolucyj narodowej. Była też
ona pierwszym taranem, który silniej uderzył
w warOWNię systemu „industrialnego” Smitha.
Główna zasługa Lista polegała na osłabieniu
doktryny, z nauk Smitha wyprowadzonej, jakoby
proces gospodarczy rozwijał się w drodze me-
chanicznego i naturalnego równocześnie przebiegu.
List żadał zarzucenia „laisser-faire”yzmu” oraz
pożołania do życia reform państwowych, to jest
ceł ochronnych, kolei państwowych i kanałów.
Ale w gruncie rzeczy był on raczej agitatorem,

niż uczonym i dlatego zgromadził tylko przy-
czynki do nowej metody ekonomicznej. Zazna-
czyć się godzi, że w tym samym poniekąd du-
chu działał u nas Skarbek, który również wniósł
już do ekonomii pewne pierwiastki kierunku
historycznego, przynajmniej w tym stopniu, że,
będąc w zasadie zwolennikiem Smitha, oświad-
cał się za narodowym rozwojem spraw go-
spodarczych. Po List'cie badania ekonomiczne
na tle historycznym opierali w Niemczech: von
Thünen, Hanssen i Metzen. Lecz prace ich były
przeważnie tylko monografiami historyczno- go-
spodarczemi i żadnych wskazówek metodycznych
jeszcze nie zawierały. Na tę drogę weszły do-
piero dzieła: Brunona Hildebranda, Roschera
i Kniesa. W nich już świadomie ujawnia się
zwrot i protest przeciw oderwaniom i pomijaniu
w ekonomii gruntu historycznego. Ten pierwia-
stek krytyczmu dziejowego dostał się do nie-
nieckiej nauki gospodarczej części pod wpływem
szkoły historycznej w nauce prawa i pod
wplywem rozwoju samodzielnych badań histo-
rycznych, ale równocześnie służył on za kryte-
ryum oderwanych doktryn Smitha, Ricarda i t. p.
Hildebrand („Die Nationaloekonomie der Gegen-
wart und der Zukunft” 1848) bada rozwój go-
spodarstwa społecznego pod działaniem form go-
spodarstwa naturalnego, pieniężnego i kredyto-
wego. Roscher ułożył już ścisły program szko-
ły historycznej („Grundriss der Vorlesungen über
die Staatswirtschaft nach geschichtlicher Metho-
de” 1842), a choć dawał wskazówki więcej po-
lihiStoryczne, niż dziejowe, choć dawne doktry-
ny ekonomiczne opatrywał jeno wugami i na-
nasami historycznemi, wytworzył przejście od
starej szkoły klasycznej do nowej krytyczno-
dziejowej. Pod pewnemi względami wyżej od
jeno stanął Knies („Die politische Oekonomie
vom Standpunkte der geschichtlichen Methode”
1853), który już głębiej rozważał stronę peda-
gogiczną szkoły dziejowej i który pierwszy wy-
powiedział walkę tak zw. „prawom ekonomicz-
nym”, wywodząc, że w ekonomii może być mo-
wa tylko o formach rozwoju, lecz nie o prawach
przyrodzonych. Ta właśnie teza, mająca dużo
prawdy, bo obalająca bezwzględność praw go-
spodarczych, które można uważać jeno za feno-
meny, odpowiadające pewnym warunkom czasu
i przestrzeni — ta teza stanowiła później punkt
wyjścia do ścisłej metody historycznej, która
potem w nauce ekonomii w Niemczech się usta-
liła. To też Hildebranda, Roschera, a nawet
Kniesa zaliczają do starej szkoły dziejowej, uo-
gólniającej zjawiska gospodarcze i posiłkującej
się tylko na półoły metodą historyczną, a na półoły
racyonalistyczną, zamało korzystającej jeszcze
do spych badaniach z porównań i analogii spo-
łecznych, ze wskazań etycznych i psychologicz-
nych dociekań. Co zaś najważniejsza, cała ta
szkoła staro-historyczna w podstawowych wnio-
skach prawie nie odrzucała dogmatyki „laisser-

Enc. Pow. iustr. Zesn. 225, T. XXIX.

5

34

faire'yzmu". Silniejszy przedział między przeszłością a nowym duchem w ekonomii powstał dopiero pod wpływem nowo - historycznej szkoły w Niemczech, której przedstawicielami są: Schmoller, Brentano, Schäffle, G. Cohn, Philippovich, poniekład Ad. Wagner i inni. Szkoła ta ma niewątpliwie duchowe pokrewieństwo i metodyczną łączność ze staro-historyczną, lecz powstała pod działaniem odmiennych prądów w nauce i w życiu. Przedewszystkiem była ona już nietylko dalszym ciągiem protestu przeciw bezwzględnym prawom ekonomicznym teoryi smithowskiej i posmithowskiej, przeciw dogmatyce prawideł, na racyonalistycznem oderwaniu opartym, oraz przeciw wywodom, uznającym wolne współzawodnictwo w życiu gospodarczem zagłówniejszy regulator stosunków, lecz była też protestem przeciw socyalizmowi, który swoje nauki teoretyczne wyprowadzałETOŚCI z tak zw. materializmu dźejowego. Marx i Rodbertus, tak samo jak ekonomiści klasyczni, budowali wnioski na mocy rozumowania dyalektycznego, zapożyczonego od Hegla, a więc nawet bardziej oderwanego od wnioskowań szkoły Smitha. Dyalektyka, a nie badania dziejowe, uwarunkowała ich teorye, zwłaszcza zaś Marx snuł swoje nauki o ewolucyonizmie prawie wyłącznie z tak wyrozumowanej konieczności dziejowej. Owóż, krytykując te nauki, słusznie w założeniu chceń znaleźć sprawdzian ich w metodzie ściśle historycznej. Z drugiej strony równocześnie rozwiązała się w ekonomii metoda badań samoistnie ekonomicznych, metoda t. zw. ściśla (exacte), która w dalszym ciągu dążyła do wykrycia stałych reguł gospodarczych, do związku między stososkiem jednostek a dobrami, do ujęcia łączności przyczynowej, słowem znowu do samodzielnych doktryn gospodarczych. Tej szkole hołdują przeważnie ekonomiści austryaccy (Menger, Böhm - Bawerk, Zuckerhandl), i dlatego nazywa się ona też szkołą wiedeńską. Między temi dwiema metodami wyłonił się zatarg i z jej go zaostrzenia powstały krańcowne odłamy szkoły historycznej. Jak szczególności Schmoller i Brentano rozpoczęli jak najusilniej zastrzegać się przeciw bezwzględnym dedukcyom szkoły wiedeńskiej, jako formułującej uogólnienia bez należytego uzasadnienia naukowego. Uznawali oni syntezę za przedwczesną przy obecnym stanie nauki, bo, jak dowodzili: „zamąło wiemy, aby uchwycić żywe ciało w przyczynach, stanowiących jego istotę” (słowa Schmollera). Ten więc odłam szkoły historycznej przez długi czas walczył przeciw syntezie, przeciw wnioskom stanowczym i uważał, że chwila jest podatna dopiero wynikł agnostycyzm tej metody — przekonanie, że potrzeba „całego wieku ludzkiego dociekań historycznych”, aby sobie pozwolić na uogólnienia. Stroniono, o ile możności, od wygłaszania „prawd ekonomicznych”, nie określano

prawideł, lecz rozbierano ustroje, rozwojowe, kształtujące się urządzenia i układy gospodarcze. Odrzucono całą „igraszkę pojęciową” („Begriffsspielerei”, jak się wyraża Schmoller, to jest rozbiór takich pojęć ekonomicznych, które w podrečnikach dotychczasowych tworzyły zasadniczą naukę gospodarstwa społecznego. Mimo to wszystoktórn skoła ta nie mogła się uchylić od krytyki istniejących stosunków i z dociekań psychologicznych, z analogij społecznych oraz ze wskazań moralnych wyprowadzała wnioski o potrzebie reform gospodarczych przeciw kapitalizmowi, a na korzyść klas pracujących. To już była nieścisłość w stosunku do jej założenia, ale oczywisty postęp ze względu na wpływ praktyczny. Pod tym względem niektórzy poszli dalej (jak Brentano i G. Cohn, który dąży do daleko sięgających reform społecznych), niektórzy (jak Ad. Wagner) zatrzymali się na socyalizmie państwowym, a inni (jak Schmoller) zawracają ciągłe z drogi, hamowani swoim agnocystyzmem. W każdym razie ten podkład realno - etyczny, w mniejszym lub większym stopni wspólny całej szkole historycznej, choć ją podzielił na odcienia, nadał jej przecież największą doniosłość. Pomimo swoich nieścisłości ma ona dla nauki ekonomii podwójną zasługę: pogłębiła badania, oparszy je na gruntownych studyach dziejowych, i rzuciła krytyczne światło na brak syntezy i poceżeści rozmyślne unikanie tej syntezy, a nadto, u niektórych z jej przedstawicieli — szowinizm narodowy w duchu państwa policyjnego i teoryj bismarkowskich. Ta statnota cecha występuje najwydajniej u Wagnera, który zresztą sam zalicza się do szkoły socyalizmu państwowego, u Schmollera, który jest również „urzędowym” uzacjonem niemieckim. Ci jednak, którzy, jak Brentano i Cohn, poszli drogą samodzielniejszą i niezależną, wnieśli bardzo dużo czynników ściśle naukowych i moralnych do nauki ekonomii. Trzeba jeszcze dodać, że žaden z nich, nie wlełączając najpowściągliwszego Schmollera, nie dochował w końcu wiary teoryi nieuogólniania i powściągliwości w wnioskach, i każdy ostatecznie, po początkowych, tylko monograficznych pracach, ogłosił podręcznik, obejmujący całokształt pojęć ekonomicznych, choć ugruntowany na odmiennych pogładach. Owóż i w tem mieści się dowód, że szkoła ściśle historyczna, pomowana w tym duchu, iż historya powinna być nietylką metodą, ale treścią ekonomii — była w założeniu błędną. — Jakkolwiek szkoła historyczna jest przeważnie wytworem niemieckiej nauki ekonomii politycznej, to jednak, z pewnie odmianami, bądź jako całość, bądź jako domieszka do innych kierunków, przyjęła się i w nauce powszechnej. W Anglii zresztą oddawna pracowano nad monografiami historyczno-ekonomicznymi. Th. Tooke i W. Newmarch wydali ważną dla wiedzy ekonomicznej historyę

Historyczna szkoła prawa.

35

cen (1838—1857); Th. C. Rogers ogłosił dzieje gospodarcze Wieków Średnich pod względem cen („History of prices and agriculture” 1866— 1887). Thornton w książce o pracy (1868) oraz Ludlows i Jones (Klasy robotnicze Anglii [1868]) przyczynili się do rozwoju literatury społeczno- empirycznej. Równocześnie Th. Carlyle dał sporo przyczynków historyczno-etycznych. Wreszcie dzieła Bootha i małżonków Webbów przed- stawiły historyę i rozwój warstw robotniczych. Książka Hobsona o Rozwoju kapitalizmu w całości prawie oparta jest na metodzie historycznej, choć daje też wskazówki syntetyczne, a na- wet wyciąga śmiałe wnioski na przyszłość. — We Francyj ważne monografie społeczno-gospodarcze ogłosili: Levasseur („Histoire des classes ouvrières en France” 1859—1867), H. Wallon, Baudrillart i inni. Z dogmatyków ekonomicznych Cauwes i Gide hołdują poczęci metodzie historycznej. Ekonomista belgijski Laveley w znac- nej mierze posiłkuje się materyałami dziejowej- mi do badań i wnioskowań gospodarczych. — We Włoszech Cossa, choć właściwie przedstawia samoistną szkołę ścisłą, popiera ją dokumentami historycznemi. — U nas nowsze pokolenie ekonomiów, choć nawet zwalcza szkołę historyczną niemiecką jako metodę bezwzględną (St. Grabski „Wstęp do metodologii ekonomii politycznej”; St. A. Kempner „Zarysy ekonomii społecznej”), wciela pierwiastki dziejowe do swych niemii bań dań monograficznych i posiłkuje się niemier też w pracach dążących do ujęcia całokształtu zjawisk gospodarczych. Na materyałach dziejowych opierają swoje rozprawy: dr. Marchlewski, Forszteter, Daszyńska, Grabski i t. p. — Litteratura: Schmoller „Grundriss der allgemeinen Volkswirtschaftslehre” — rozdział „Die Ausreifung der Volkswirtschaft zur Wissenschaft” (Lipsk 1900); „Volkswirtschaft”, część „Geschichte und historische Methode” w „Handwörterbuch der Staatswissenschaften” (tom VI); G. F. Simonien- ko „Politizceskaja ekonomia w jej nowej- szych naprawleniach” — rozdział VII (Warszawa 1900); St. Grabski „Wstęp do metodologii ekonomii politycznej” („Przegląd filozoficzny” z r. 1899, zeszyt III i IV); St. A. Kempner „Teorya ekonomii Schmollera” („Ekonomista” z r. 1901, zeszyt II). St. A. K.

Historyczna szkoła prawa. XVIII stulecie w zakresie teoriy prawa wypełnione zostało praca szkoły prawa przyrodzonego, prawa atutury (ob.), które urzeczywistnienie praktyczne znałoło w hasłach W. Rewolucyj francuskiej. Hasła te z zadziwiającą siłą i szybkością ogarniać zaczęły Niemcy ówczesne, co gorsza, Napoleon umiał hasłom tym na gruncie niemieckim nadać nieoczekiwanь, okrutny charakter nietylko pod względem politycznym. Za zwycięskim orłem było bowiem, narzucane przez uzurpatora, prawo francuskie. W takich oto warunkach, w przeci-

stawieniu do chwili bieżącej sromoty i upodlenia narodowego rodziła się szkoła historyczna prawa. Prawo natury śniło i myślało o prawie poza czasem i przestrzenią bytującem, z rozumu poczynającem się, a jako takie—i powszechnem, i wiekuistem. Szkoła historyczna obaliła każdy z tych postułałów zosobna: rozum jako źródło, doskonałość, i wiekuistość jako atrybut; prawo jest tylko kategorią historyczną, ograniczoną w czasie i przestrzeni — słowem, ludzkości prawu natury przeciwstawiono naród.— Taki oto był punkt wyjścia aktualny, polityczny szkoły H-ej. Teoretycznie jednak miała ona też swoją historyę, posiada drzewo genealogiczne, chronologię. Data pierwsza—r. 1748, w którym objawiony został czytającemu światu Duch praw Montesquieu'go (ob.). Wskazano tutaj współzależność ordynacyjj prawnych od podłoża cywilizacyjnego, od warunków fizycznych i etnograficznych. Montesquieu był jednak dalekim od budowania systematów prawnych, nie wyszedł poza genialne aforyzmy, nie stworzył szkoły. Data druga — r. 1767, w którym J. S. Pütter w 2-em wyd. wej Encyklopedyi prawnej, w wyraźnem powołaniu się na Monteskiusza, domaga się uwzględniania czynnika rozwoju historycznego w zastosowaniu do ordynacyjj prawnych w przeciwieństwie do apriorystycznych konstrukcyj zasad prawnych z natury powszechnej człowieka. Wreszcie 10 maja 1788 (rocznicy ćą tę szczególną czcią otaczał Savigny) odbył się doktorat Gustawa Hugo w Halli,— który odtąd w wykładach uniwersyteckich w Getyndze i w całym szeregu prac torował ścieżki historyzmowi prawnemu (ob. Hugo). W następnym roku (1789) wydaje on przekład 44-go rozdziału Gibbona „Historyi upadku państwa rzymskiego”; przedmowa do tej pracy uważana jest za manifest budującej się szkoły historycznej. W r. 1790 rozpoczyna wydawnictwo Civilistisches Magazin, czasopismo krytyczne w tym duchu promozzone; 1798 wychodzi Filozofia prawa pozytywnego Hugo'na—polemika ze szkołą prawa natury, negacya jej racyonalizmu, obalenie jej założeń; nareszcie 1814 roku uzakazuje się w druku słynna broszura Savigny'ego: O powołaniu naszego czasu do prawodawstwa i nauki prawa (Ueber den Beruf unserer Zeit fuer Gesetzgebung und Rechtswissenschaft, 1814, 1828, 1840; to ostatnie wydanie przedruktowane 1892). Momentom czysto zewnętrznym, przypadkowym, zawdzięczająca pochodzenie broszura ta stała się podwaliną teoriy prawa, który łyży umysły prawników nietylko niemieckich przez długi szereg dziesięciolei. Momenty te były następujące: Wskutek działalności prawodawczej królów pruskich i zwycięstw Napoleona Niemcy rozpadły się na trzy różne dzielnice prawa: w jednej obowiązywało prawo pruskie (Landrecht), w drugiej—rzymskie, w trzeciej—francuskie. Wraz z upadkiem Cesarstwa Rzymskiego

["36", "Historyczna szkoła prawa.", "„der deutschen Nation” — ustał wszelki związek polityczny drobin państwowych niemieckich. Kiedy więc po upadku Napoleona świadomość narodowa zaczęła silniej budzić się do życia i czynu, między innemi i na polu prawa, A. F. Jusztus Thibaut (1774—1840; ob.) wystąpił z żądaniem, aby do wygnaniu Francuzów z Niemiec przystąpiono do zwalenia jarzma cudzoziemskiego w kierunku wyemancypowania się z pod wałęzy obcych kodeksów: w takim razie należałyby przystąpić do redakcyi ogólnego niemieckiego kodeksu cywilnego (Ueber die Nothwendigkeit eines allgemeinen bürgerlichen Gesetzbuchs fuer Deutschland, 1814, wyd. 3-e 1840). Savigny zaprotestował przewiokoł tym zdaniem ze stanowiska ogólniezszego. Prawo nie rodzi się dowolnie za sprawą mądrych prawodawców. Ludzkość żyje w przyrodzonych związkach, które znajdują się poza wpływem do wolności ludzkiej, a pod rządem raczej konieczności wewnętrznej. Również wszelki porządek prawny rodzi się z przyrodzonych, moralnych podstaw i warunków głównie za sprawą ducha narodu (Volksggeist), który działa nieświadomie i spokojnie, wolny od wszelkich zewnętrznych wpływów. Prawo taksamo jest wytworem „Volksgeister”, jak: język, obyczaj, religia. Stąd wył Hywa oczywisty wniosek, że wszelkie zmiany w ordynacyi prawnej mogą być tylko organiczne, jako objawienia wewnętrznie uwarunkowanego pojętu. Prawo obowiązujące jest tylko rozwinieciem, dalszym ciągiem prawa, które obowiązywało w przeszłości, ogniwem wielkiego tańcucha, co wiąże wzajem stulecia i ich wytowyw. Dlatego też działalność prawodawcy może być tylko nader ograniczona—pomocnicza, wypełniająca luki, rozwiązująca wątpliwości i kontrowersye. Pozna tem prawo podobne jest do „niebierskiego kwiatka, który rośnie najpiękniej wtedy, gdy nie dotykają go niezręczne ręce człowieka”. W szczególności zaś zarzuca Savigny wszelką kodyfikację prawa — nietyle ko kodyfikację prawa prywatnego i kodyfikację w granicach czasu bieżącego: argumentacja jego dotyczy raczej wszelkich czasów. Odnówiwszy projektom Thibauta w szelkiej racyi bytu, kreśli Savigny program na dziś: jeżeli prawo współczesne jest tylko ogniwem tańcucha, jeżeli wypływa z przeszłości, to, aby je zrczuśćmieć, należy zbadać prawo przeszłości. Prawa rzymskiego nie zbadano, a więc cofnijmy się do jego źródeł. Należy je poddać krytyce umiejętnej, na jaką pozwala prawoznaštewu filologia i historya. I tylko dzięki umiejętniej pracy źródłowej spodziewać się możemy uzdrowienia trawionego choroba porządku prawnego współczesnego... W granicach tego programu prawo rzymskie zajęło stanowisko środkowe. Jednocześnie (1816) Niebuhr odkrył w Weronie autentyczne Instytucje Gaja (ob.), dzięki czemu organizm procesu klasycznego rzymskiego odsiłoł", "ciekawym spojrzeniom świata naukowego wszystkie swoje tajemnice; odkrycie to stanowiło też ważny klucz do poznania prawa materyalnego. Z takich wychodzącą założeń, romanistyka wstała na nowe, szczęśliwe tory. Dla poznania prawa rzymskiego nie uczyniono przez 18 wieków tyłe, ile w ciągu jednego tylko stulecia XIX. Przy pomocy badań, zarówno szerokich jak głębokich, starano się pojąć zasady prawne jako rezultaty działania sił i potrzeb spoczywających w stosunkach rzeczywistych; zwrócono szczególną uwagę na stronę pojęciową prawa i na związek systematyczny zasad poszczególnych. Poczynając od wielkiego ucznia Savigny'ego, G. F. Puchty (1798—1846; ob.), praca ta nie ustała na chwilę aż do dni naszych. Do szkoły historycznej zaliczyć przytem należy jako najważniejszych przedstawicieli romanistyki w jej duchu prowadzonej: Göschen (1778—1837), Heise (1778—1851), Hasse (1779—1830), Schrader (1779—1860), Mühlenbruch (1783—1843), Unterholzner (1787—1838), v. Keller (1799—1860), Rudorff (1803—1872), Bluhme (1979—1877), v. Bethmann-Hollweg (1796—1877), Arndts (1803—1878), Huschke (1801—1886), Demelius (1831—1891), G. Hartmann (1835—1894), Exner (1841—1894). Włocznie tylko dogmatycznie pracowali: v. Wächter (1797—1880), Vangerow (1808—1870). Nie należy sądzić, że ta wielka, pod względem ilościowym wręcz już dziś nieogarniona, produkcya literacka pozostała wierną programowi nakreślonemu przez Savigny'ego. Mistrz zapowiadał dzieje rozwojowe prawa; prace jego podniomów, pomijając czysto-antyk warskie roboty, służyły po największej części celom dogmatyki, a nie poznaniu psychiki prawa w związku z dziejami kultury. Tutaj właśnie Ihering (ob.) próbował urzeczywistnić postulat szkoły historycznej; wychodząc jednak ze wskazanych przez nią całości, przyszedł do wręcz odmiennych przekonań: zarówno odrzucił wyłączne podkreślanie cech narodowych prawa, w przeciwwstawieniu do kosmopolityzmu prawa natury i w związku z duchem czasu, romantyzmem owianym, jak również poGLYPH<16>GLYPH<16>GLYPH<16>GLYPH<16>GLYPH<16>GL

Historyczne malarstwo — Historyka.

37

ną, zaczynała się u progów dziejów rzymskich, jakgdyby prawo rzymskie w rozwinięciu jej programu nie było tylko jednem z ogniwnańCHA CHA rozwojowego. Thibaut właśnie nawoływał do pracy porównawczej, do badań nad prawem wschodnim, chińskiem i t. d. Po tej linii poszedł genialny, na heglizmie (ob.) wyrosły, Edward Gans (1798—1839; ob.), które w wielotomowej, na wielką skalę założonej, pracy próbował nakreślić dzieje prawa spadkowego ze stanowiska powszechnego i rozwojowego. Zapoznana i wyśmiana w dobie samowładztwa szkoły historycznej, dziś nowa szkoła prawa stanownawczego (Kohler, Post; ob.) właściwie historyczne stanowisko w dziejach umiejętności prawnych zajmować zaczyna. Gans znalazł ucznia w osobie K. G. Brunsa (1816—80; ob.), którego prace nad Testamentem greckim otworzyły w Niemczech nowe źródło poznania prawa; prawo greckie o wiele wcześniej badano poza granicami Niemiec. Tutaj szkoła historyczna zdobyła tylko jedną zasługę: z konkursu rozpisanego przez Akademię berlińską (być może z podnietyj Savigny'ego) urosło znakomite dzieło Meiera i Schömanna (Proces attycki). Tu jednak zaznaczyć należy, że Bruns w działalności półniejszej stał zupełnie na stanowisku szkoły historycznej. — Szkoła historyczna nie ograniczyła się jednym tylko polem badań: prawem rzymskiem. Najbližszy towarzysz Savigny'ego, spółwydawca założonego przez nich czasopisma „Zeitschrift für geschichtliche Rechtswissenschaft" (1815), K. F. Eichhorn (1781—1854; ob.), położył fundamen-ty pod historyę Liquidę na prawo niemieckiego („Deutsche Staats- und Rechtsgeschichte" (4 tomy, 1808—1823). — Wpływy historyzmu objęły i prawo publiczne i proces; przedostały się poza granice Niemiec do Francji i Włoch, do Polski i Rossyi. — Pod wielu względami można już dziś uważać szkołę historyczną za należą- cą do przeszłości: „Savigny przegrał swój pro-ces z Thibautem" — całe stulecie XIX wypełnio-ne zostało gorączkową pracą kodyfikacyjną w Niemczech samych (prawo wekslowe, prawo handlowe, procesowe), pracą, która swój punkt kulminacyjny znalazła w kodyfikacyji prawa prywatnego, ogólnej dla całych Zjednoczonych Niemiec (Bürgerliches Gesetzbuch), obowiązującej od dnia 1 stycznia 1900 roku. Tutaj samo „ży-cie" przemogło wszelkie przeszkody zewnętrzne i przeszkody wewnętrzne, sztucznie przez naukę wytworzone. W rozwinięciu wątpliwości przez szkołę historyczną produkowanych w zakresie kodyfikacyji leżały przeróżne poglądy, które mniej lub więcej głęboko odbily się ujemnie na dalszym rozwoju umiejętności prawa. Przepaść pomiędzy praktyką a teoryą prawa rozszerzyła się znacznie; nastąpił zupełnie zanik pracy filo- zoficznej w zakresie prawa. Szkoła historyczna zajęła się tylko badaniem tego, co było; to, co jest (praktyka!), przestało ją zupełnie obchodzić;

dla tego, co będzie, co być powinno, znajdowaćła tylko słowa pogardy (Stammler; ob.). Podając się całkowicie zmdudnej pracy nad badaniem pojęć prawnych, obca żądaniom i potrzebom życia — doszła do nadmiernego uwydatnia-nia czynnika logicznego w prawie na nieko-rzyść praktycznych jego celów (Ihering; ob.). Ponieważ jednak w pracy abstrakcyjnej bez „filozofii" obyć się nie sposób, więc i szkoła historyczna wyznawała pewną spekulacyję filozoficzną, początki zapołączoną u szkoły prawa natury (Bekker, Bergbohm; ob.), początki zaś u źródeł mistycznych spekulacyj Schelinga. Thibaut i Hug-o byli Kantystami, Savigny był teoretycznie wyznawcą, osobiście czcicielem „objawienia" Schellinga; romaniści jego szkoły i germaniści — zdaleka tylko i obojętnie przyglądali się zapasom spekulacyjnym. Dopiero czasom znacz-późniejszym sądzonem było nawiązać znowu stosunki wymiany teoryi prawa ze szkołami filo-zofii.

**Literatura.** Nawet literatura niemiecka nie zdobyła się dotychczas na całkowity i umiejętności obraz rozwoju i pracy szkoły historycznej. Istnieje tylko nader bogata literatura broszurowa, oko-licznościowa, na którą złożyły się wprawdzie najlepsze nazwiska romanistów niemieckich, które jednak nie potrafiła się wznieść ponad po-ziom panegiryków (1879 roku z okazyi setnej rocznicy Savigny'ego). Dopiero w ostatnich la-tach Bergbohm poświęcił szkołę historycznej nader cenne i poważne uwagi („Jurisprudenz u. Rechtsphilosophie" 1892, szczególniej str. 480 i nast.). Pogląd Bergbohma jest krytyczny. Spór Savigny'ego i Thibauta najlepiej przedsta-wił Bekker („Ueber den Streit der historischen und der philosophischen Rechtsschule" 1886). Ważne zarzuty (następując samodzielnie i syste-matycznie rozwinięte) przedstawił Stammler („Ueber die Methode der historischen Rechtsschu-le" 1888). Z czasem zaśużony historyk umie-jetności prawnych w Niemczech, E. Landsberg (ob.), przedstawi rozwój szkoły historycznej; ona bowiem wypełni całkowicie ostatni tom jego, na handką skalę zakreślonej, „Geschichte der deut-schen Rechtswissenschaft". Natomiast literatura hollenderska posiada oddawna już wcale dobry zarys rozwoju poglądów szkoły historycznej, a mianowicie S. J. Hingst „Proeve eener ge-schiedenis der historische school op het gebied van het privatregt in Deutschland" (Amsterdam 1859, XVI i 175 str.). — Nasza literatura, poza kilku pozbawionemi wszelkiej wartości nauko-wej broszurkami Roszkowskiego (1872) i Haras-ymsowicza (1892), nie posiada żadnej w tym przedmiocie pracy. S. P.

Historyczne malarstwo, ob. Malarstwo.

**Historyka** czyli Teorya Historyi (Wachs- muth 1820), dawniej zwana też Metodyką (np. Lenzlet du Fresnoy 1713), Propedeuty-ką (np. Rühs 1811), Encyklopedą Histo-

38

Historyka.

ryi (np. Fabri 1808) jest zbiorem spostrzeżeń i wiadomości niezbędnych albo użytecznych dla fachowego historyka do pracy jego twórczej, a więc dla ucznia i dla czytelnika lub miłośnika dzieł historycznych nie przyda się na nie, chyba, że zechciałby ktoś ciekawy obaczyć, jak wygląda pracownia historyczna i czy jest podobna do malarskiej, rzeźbiarskiej, chemicznej lub elektro-technicznej. Rozumie się, że nie podobna, a może być nawet wcale niepokaźną; bo jeżeli wyjątkowo uprzywilejowani od losu historycy mają w swojem mieszkaniu doborowe biblioteki, sekretarzy i obsługę, szafki z pudłami kartek notatkowych, setki tek z odpisami dokumentów, jak: Buckle, Ranke, Naruszewicz — i zbiory godne muzeów, jak Thiers, który mógł zapełnić trzy sale w Luwrze, — to dla ubogich w pieniędze i zaszczyty wystarcza parę stołów z niemalowanemi krzesłami i najniezbędniejsze dzieła podręczne, jak Lelewelowi w Brukselli, a notatki lub nawet rozprawy mogą być na świstkach papieru zaoszczędznego i na kopertach od listów nadesłanych, jak i Bartoszewicza Juliana w Warszawie. Właściwa pracownia mieści się w głowie i zawartość jej nie daje się obejrzeć powierzchu. Zajrzymy najpierw do literatura przedmiotu. W Wiekach Starożytnych znajdujemy jedno tylko dzieło teoretyczne z r. 165 po nar. Chr.: Lucyana, a właściwie Lukianosa, Samosateńczyka rozprawę p. t. Jak ma być pisaną Historya? (Πόσδεῖ ἀστορίαν σογγράφειν, Opera ed. Lehmann Lipsiae 1823, t. IV str. 165—228). W postaci listu do niejakiego Filona autor ten przedriwiła pisarzy, mających pretensye naśladować Herodota, Tukididesa, Xenofonta i wymienia Creperiusa Cappurnianusa Pompejopolitańczyka, który wojną Zrzymian z Partami opowiedział nawet słowami Tukididesa, podstawiając Armenię, Nisibis, Etyopię, Egipt na miejsce miast i krajów greckich. Cała część pierwsza jest napełniona szyderstwami z wychwalania swoich wodźów, a poniżania obcych, z nieprawdopodobnych krajobrazów, że zastosowanych porównań poetyckich i t. p. Autor ma jednak do czynienia z podrzędnymi, obecnie zapomnianymi pismakami i nie okazuje nigdzie bliższej znajomości z pierwszorzędnymi dziejopisami. Polibiusza nie wspomina, bo nie zna widocznie. W części drugiej żada od historyka dwóch głównych przymiotów: mądrości połitycznej i siły wysłowienia (σόνεσις πολιτική καὶ δύναμις ἑρμηνευτική). Pierwszego nabywać należy przez obeznanie się ze sprawami państwowej i wojskowemi, szczególnie w obozach, gdzie można widzieć żołnierzy stojących w szyku i biegnących do ataku; drugiego—przez wprawę i przez współzawodnictwo z pisarzami dwymi, żeby pisać jasno, obrazowo, ozdobnie. Jak Fidyasz, Praxyteles, Alkamenes rzeźbili posagi z kości słoniowej, srebra, złota i innych dostarczanych im materyałów, tak historyk po-

winien tworzyć osoby i sceny z wypadków rzeczywistych, przenosić się wyobraźnią między strony walczące. Przedmiotem Historyi, a nawet rodzicielką jej, jest wojna — i autor przewiduje, że rady jego mogą się przydać dopiero wtedy, gdy wybuchnie jakaś wojna między Celtami i Getami, albo Indami i Baktryjczykami, bo z Rzymianami nikt już wojować się nie ośmieli. Skoro nie więcej prócz morałów o niewzruszonej, bezwzględnej sprawiedliwości w sądach nie umiał autor powiedzieć, uznać musimy, że wdał się w nie swoje rzeczy, bo Historyi jako nauki nie rozumiał i traktował ją tylko jako utwór literacki; był też z zawodu retorem. Mógłby był mędrisze zasady znaleźć u Herodota i Polibiusza, gdyby przestudyował był ich dzieła historyczne (ob. Historya); to zaś, co napisał, było raczej szkodliwem niż pożytecznym dla nauki, ponieważ umacniało najgłębiej zakorzenioną wałę dziejopisarską grecko-rzymskiego: krasomówstwo, nieusprawiedliwiane ani stenogramami, ani nawet zapiskami z mów rzeczywiście wypowiedźnych. — W Europie nowożytnych pierwszych prace metodologiczne ukazały się w XVI w., najznakomitsza z nich wszakże: Jana Bodin „Methodus ad facilem historiarum cognitionem”, 1566 w Paryżu wydana, chociaż zawiera trafne uwaigi krytyczne i niepospolite na swój czas spostrzeżenia o właściwościach geograficznych, etnograficznych i t. p., nie mogła kształcić badaczy, wskazywała tylko sposoby nabycia ogólnego wykształcenia w historyi, a więc posługiwała głównie zadaniom pedagogiki. Podobnie pedagogiczną dążnością nacechowane jest dziełko Polaka, Szymona Starowolskiego, wydane w 1620 r. w Wenecyi (Simonis Starovolscii Peniu Historicum seu de dextra et fructuosa ratione Historias legendi. Venetiis M. DC. XX, kart 47 i 5 nl., 8-0 min.), najpilniej bowiem zajmuje się udowodnieniem pożytku, jaki Historya niesie ludziom w całem życiu i we wszelkim nauce (in omni vita, in omni scientia); wymienia pisarzy starożytnych, wysławiając szczególnie Polibiusza i Tacyta; uczy, jak należy ich czytać i jak robić z nich wyciągi i notatki: ale zdobywa się sam na określzenie Historyi, jako „prawdziwej opowieści o tem, co się działa, kierującej bezpiecznie (firmiter) działalność i życiem człowieka”. Zadaje też pytanie: jak ma być pisaną Historya? Odpowiada żądaniem prawdy, powołując się na ów słynny frazes Cycerona.DYTYKA nieco krytyki, wylicza różne rodzaje dzieł historycznych, a całość Historyi Powszechnej rozkłada na cztery części: wschodnią, grecką, rzymską i „barbarzyńską”. — „Ars historica”, wydana w Lejdzie w 1623 przez Gerharda Jana Voss’a (Niemca, rodem z Heidelberga), uderza bardziej tytułem niż treścią. Prawie spółcześnie ukazywały się metodyczne rozprawy Francuzca, de La Mothe le Vayer. Donioślejszy wpływ wywierali: Benjamin Hederich („Anlei-

Historyka.

39

tung zu den fürnehmsten historischen Wissen-
schaften", wyd. 2-e 1711, ponowione po raz 8-y
w 1782, czytywane jeszcze na początku XIX w.)
i Mikołaj Lenglet du Fresnoy („Méthode
pour étudier l'histoire" 1713, „Suppléments"
1740) roztrząsaniem warunków wiarogodności
żróleł historycznych. Przy szybkim rozwoju
juhu działań Historyi w XVIII w. pomnaża się
też ilość rozpraw teoretycznych we Francyi. An-
glii, Niemzech. Jednakże w r. 1804/5 profes-
sor uniwersytetu wileńskiego, Hussarzewski, po-
wiadał o tych rozprawach pilnemu uczniowi
swemu: „na nic się nie przydadzą, ale je po-
znaj i sam sobie szukaj i obmyśl... daj im po-
kój, a sam szukaj sposobów pracowania, prze-
pisów i prawideł". Tym uczniem był Joachim
Lelewel, który wyszukał, przeczytał wszyst-
kich prawie poprzedników (wymienił następnych:
de La Mothe de Vayer, de la Popelinière, St.
Evremont, Lenglet du Fresnoy, Voltaire, Ma-
bły; z angielskich: Hume, Bolingbroke, Moor,
Hill, Richardson, Blair, Priestly; z niemieckich:
Hederich, Koehler, Hase, Gatterer, Schoenemann,
Fabri, Krug, Poelitz, Kraus, Ruchs, Wachsmuth,
Schlözer), obmyślił, krytycznie ocenił ich wy-
wody, a „łaługą usilnością poznawszy dzieje
i źródła historyczne, własnym doświadczeniem
ćwicząc się w badaniach, tak krytycznych jak
kombinacyjnych", pracował wytrwałe nad wy-
tworzeniem oryginalnego dzieła. Obejmując ka-
tedr w r. 1815, miał już gotową i zaraz wy-
dał książęczkę kieszonkowego formatu o 126-u-
stronicach p. t. „Historyka, tudzież o łatwem
i pożytecznym nauczaniu historyi". Warto zau-
ważyć, ze w samym tytule wyraża się odróżnie-
nie zadania pedagogicznego od twórczego, a nad-
to, że tu po raz pierwszy ukazuje się wyraz H.,
poprzednio bowiem, o ile mi wiadomo, nikt na-
zwy tej nie użył w znaczeniu rzeczownika. Le-
lewel podzielił Hę na trzy części. W pierwszej,
nazwanej Krytyką, zajmuje się „dochodzeniem
prawdy historyczne, to jest prawdy doświadc-
czania w obwodzie zmysłowym" przez zebranie
źródeł (t. j. podań, pomników niemych i piśmien-
ynych), przez oznaczenie ich autentyczności, przez
przeniknięcie ich ducha i natury (s. 8 — 15).
Druga, t. zw. Etyologika, ułatwiać ma do-
chodzenie przyczyn i skutków spraw ludzkich
przez rozpoznanie „okoliczności miejsca" czyli
warunków geograficznych i „okoliczności czaso-
wych" np. wojen, klęsk, usposobień umysłowych.
„Jest czas zły, są psujące się wieki... Człó-
wiek historyczny jest przelekiem nietyłko krwi
plemienia swego, ale i wszelkich zdolności je-
go... Swoboda i pomyślność podnosi (jego) umysł,
ożywia wszelkie siły, do czynności i doskonale-
nia pobudza; przeciwnie: ucisk, niedola... wyryją
na nim piętna ponurości i spodlenia, wyzują
z zacności, z wielu uczuć i usposobień". Bedąc
wszędzie jednakim, wszędzie społecznym, czło-
wiek wchodzi w rozmaite związki: familijne, to-

warzyskie, stanowe, narodowe; rozważać je na-
leży antropologicznie, statystycznie i politycznie,
tak pod względem formy rządu wewnętrznego,
jako też i stosunków z innymi narodami. Ba-
czyć należy na „wyścigi narodów do jakiego
przedmiotu, będącego ich wązłem"
i na dążenie do szczęścia, które jest w więks-
zej części względne stosownie do usposobień
(s. 18 — 46). Część trzecia, Historyografia
czyli sztuka pisania Historyi zaleca „sposób
pragmatyczny", wymagający przedstawienia kon-
stytucyji, siły, dochodów, stanu wewnętrznego,
stosunków sąsiedzkich, praw, zwyczajów, handlu,
religii, nauk, „postępu ludzkości" (t. j. humani-
tarności), wymaga „zachowania prawdy w opo-
wiadaniu (s. 54), wskazuje warunki wykładu,
daje zarys klasyfikacyi pism historycznych.
Ułatwienia nauki szkolnej mieszczą się w do-
datku. W czasie późniejszym napisał dodatko-
we rozprawy: Jakim ma być historyk? str. 15
(Tygodnik Wileński, 1818, t. V), oraz „O Histo-
ryi, jej rozgałęziению i naukach, związek z nią
mających" (w Dzienniku Warszawskim 1820, i od-
dzielnie z poprawkami 1826), wreszcie po śmier-
ci jego wszystko to przedrukował w r. 1862 w War-
szawie Lewiński p. t. „H. etc.". W pierwszej z tych
rozpraw Lelewelumatże nacisk na rozumowanie
i wyjaśnienie faktów: „Zwrócona uwaga na dzieje
ludzkości patrzy na ich tłumne zjawiska, jak na
lzwitości najmniej do siebie podobne, między
sobą odosobnione; ona je rozbiera, jedne obok
drugich ogłada, aż rozumowanie umie (=potrafi)
je wiązać i pojedyńczy w nich łucznic dostrze-
gać. Przez rozumowanie dadzą się wyjaśnić
ogólne widoki i sprężyny, ludami kierujące;
przez rozumowanie śledzą się zdarzeń ogólne
znamiona" Odpycha jednakże mechaniczne poj-
mowanie praw historycznych: „Zawołane nie-
bacznie, że historyk wyzuć się ze wszystkiego
bezwarunkowo winien: nie mieć ojczyzny, nie
mieć religii, przywieść się do pełnej obojętno-
ści, wyzuć z wzruszeń i ludzkiego uczcia".
Ponieważ obowiązkiem jego jest oddawać we
łaściwej barwie i szczerze wszystko, co çło-
wiek myśli i czyni: więc „musi (historyk) czu-
wec dostojność własnej religii, unosić się miłości
ojczyzny i narodowości, żeby był mocu oceniać
uczucia, z któremi najwięcej jest w dziejach do
czynienia... winien jaknajmocniej sam przejąć
się tem wszystkiem, co ludzkość uzacnia... Wów-
czas spokojnie wyrażana prawda historyczna bę-
dzie napojona i nasiękła tą prawością i godno-
ścią, do której się historyk osobiście podniósł".
W drugiej rozprawie, rozważając ten sam przed-
miot ze stanowiska pedagogicznego, daje taką
przestrogę profesorowi: „Naznaczyły cię losty,
abyś był tłomaczem doświadczenia zeszłych wie-
ków; spotykasz w nich sprzeczności, znajdujesz
warunki, społeczność ludzką i człowieka doty-
czące — ty, człowieku, co masz ludzkie głosić
rzeczy! Daremnie wyzywasz spokojności w uczu-

40

Historyka.

ciu; daremnie filozoficznicm zasłaniasz się zobos
jętnieniem; próżno chcesz się wchiną wuzbroić
oziębłość; próżno usiłujesz pomieści się w sta-
nowisku od warunków wolnem: ty mówisz do
ludzi i tego warunku nie uchylisz, aby oni ludz-
mi być przestali. Ty żyjesz i do żyjących mó-
wisz, a gdybyś zmartwiał, nie umiałbyś władać
językiem, a co żyje, odbiegłoby od ciebie, jak
od martwych zwłok... Pomnij na to, że z ust
twoich ma się historyczna prawda do słuchają-
cych uczniów rozchodźć... Biada ci, jeśli praw-
dę skazisz, jeśli dostojność ludzką upodlisz i zac-
niejsze obrazisz dusze: naukę i ciebie odrzucą
i wzgardzą uczniowie” (§ XLVI w wyd. Lewiń-
skiego). Rozważa też Lelewel możliwość two-
rzenia historyi powszechnej, objaśnia jej rozga-
lężenia za pomocą tablicy nauk, ułożonej na po-
dobieństwo genealogii, a wzajemne oddziaływa-
ny czynników, wytwarzających „płód historycz-
ny”, za pomocą czterech kolumn z nagłowkami:
czas, miejsce, działający, działania. Uzupełnia
dawniejszą historyografię swoją dodatkiem, obej-
mującym „naukę badań”. Wymienił tu wszyst-
kie, jakie wówczas istniały, nauki pomocnicze,
w których nabył wielkiej biegłości, jak widać
z wydanego w r. 1822 podręcznika p. t. „Nau-
ki dające poznawać źródła historyczne” (str. 26,
format półarkuszowy). Znajdują się tu: epigra-
fika, dysplomatyka, sfragistyka, numizmatyka, he-
raldyka z tablicami 12-u alfabetów (między któ-
rymi znajdują się runy i ćwiekopismo assyryj-
skie) oraz typowych monet, pieczęci, pism śre-
dniowiecznych i z wyliczeniem cech graficznych
oraz materyałów piśmiennych od V aż do XVI
w.— W Niemczech dopiero w 1820 r. ukazał się
podobnego zakresu Projekt Teoryi Historyi
Wachsmuth’a („Entwurf einer Theorie der
Geschichte”, Halla 1820), a wyrazu H. użyt
pierwszy Gervinus w r. 1837 w tytule swojej
rozprawy: „Grundzüge der Historik” (8-o str.
Lipsk), lecz nauce pożytku nie przysporzył, bo
zapatrywał się na wszelkie rodzaje prac histo-
rycznych tylko ze stanowiska estetycznego, poj-
mował historyę jako sztukę. Uplynęło zatem lat
50 zanim studenci niemieccy usłyszeć mogli
z katedry to, co Lelewel wygłaszał w Wilnie. Wy-
trawny historyk, autor cennego opracowania
dyadochów Aleksandra Macedońskiego i polityki
Prus, świetny profesor uniwersytetu berlińskiego,
Johanna Gustav Droysen, wykładał i ogłaszał
drukiem trzykrotnie (w 1867, 1875 i 1882 r.)
„Grundriss der Historik” (90 str. in 8-o) prawie
bez przerobek, a przynajmniej z nieznacznemi.
We sstępnych określeniach wymienia trzy możli-
we naukowe metody na całym obszarze myśli
ludzkiej: spekulatywną (dla filozofii i teologii),
fiizykalną i historyczną odpowiadające dawnemu
kanonowi nauk: Logice, Fizyce i Etyce, oraz
trzem zadaniom: poznawać, wyjaśniać, wyrozum-
miewać (zu erkennen, zu erklären, zu verstehen).
H. ma być „organem historycznego myślenia

i badania. Część jej pierwsza, Metodyka, trak-
tuje o heurystyce, krytyce, interpretacyi, druga,
Systematyka, wyliczając wszelkie rodzaje prac
historycznych we wszechświecie moralnym (Kos-
mos der sittlichen Welt), ogarnia wszelkie te-
maty historyczne i wszelkie nauki pomocnicze;
trzecia, Topika, wychodzi poza granicę „bada-
nia” ponieważ wśród form poszukującej, opo-
dającej i roztrzaskającej mięści dydaktyczną,
przeznaczoną dla nauczycieli młodzieży. Wszyst-
ko to jest podzielone na 95 paragrafów kilku
lub kilkunasto-wierszowych, a więc nader zwi-
że zredagowanych, przepelnionych napomknie-
niami i przytoczeniami greckich wyrażeń z He-
rodota, Tukididesa, Arystotelesa, z poetów, ze s.
Jana Ewangielisty, oraz szerokiemi poglądami filo-
zooficznemi w duchu Wilhelma Humboldta. Dla tych,
którzy nie słyszeli wykładu z wymownych ust
profesora, konspekt taki niełatwość daje się zro-
zumieć i zapamiętać. Przystępniejsze dla czy-
telnika są trzy artykuły dodatkowe: 1) ciętem
piórem pisana krytyka teoryi Buckle’a, obalająca
ale i postulaty filozoficzne, jego niewłaściwą meto-
dę „wąchania rękoma, trawienia nogami, patrza-
nia na tony i słuchania barw”; 2) rozprawka p.
t. „Natur und Geschichte”, wykazująca złudzie-
nie tych, którzy głoszą, że Historya zyska na
zastosowaniu do niej metod przyrodznawczych,
podaćgnieniu zjawisk życiowych pod prawa
fiizykalne, na znaturalizowaniu Historyi (in der
Historie zu naturalisiren); 3) „Kunst und Methode”
zawiera krótki, ale pouczający, pogląd na histo-
ryografię starożytną, średniowieczną i nowoży-
ną aż do najnowszych kierunków, kojarzących
w Historyi naukę ze sztuką. Tego kojarzenia
Droysen nie uznaje i żartuje z czytelnika, któ-
ry, przeczytawszy do końca „swoje Thiers’a lub
Macaulay’a”, nabierze pewności, że zdobył wiel-
kie doświadczenia rewolucyj, walki stronnictw,
przeobrażeń konstytucyjnych. Oświadcza się za
kierunkami krytycznym, pragmatycznym i za me-
todami ściśle historycznemi, naukowemi. — Ernst
Bernheim, prof. uniw. w Gryfii, wydał w roku
1889 „Lehrbuch der historischen Methode”, w dru-
giem wydaniu 1894 przerobioną i powiększoną
z 530 do 624 stronie (8-o). Dzieło to składa
się z 6-u rozdziałów: w I podaje określenie nau-
ki i stosunku jej do filologii, polityki, socyolo-
gii, filozofii, antropologii, etnografii, etnologii,
nauk przyrodzonych i sztuki, w II rozwija Me-
todologię, w III źródłoznawstwo, czyli Heurysty-
kę, w IV krytykę, w V ujęcie przedmiotu (Auffas-
sung) przy pomocy interpretacyi, kombinacyi,
wyobraźni, uwzględnienia warunków fiizycznych,
psychicznych i kulturalnych, nareszcie historyo-
zofii, w VI o wszelkich formach przedstawienia
faktów historycznych słowem i pismem (Darstel-
lung). Sam autor nie podejmował opracowania
jakiegokolwiek obszernego lub zawiłego tematu
historycznego, zbierał tylko postrzeżenia na pra-

Historyka.

41

cach gotowych: więc siły twórczej ująć nie po-
trafił, lecz niemało umie przytoczyć pouczających
przykładów i wiadomości z pomyślnych lub chy-
bionych produkcyj fachu historycznego, szczegól-
nie z historyografii niemieckiej, a wielce poży-
teczne usługi świadczy skrupźnem nagromadze-
niem bibliograficznych informacyj we wszystkich
gałęziach dziejeznawstwa i dodaniem skorowi-
dza imiennego i rzeczowego w edycyi dru-
giej, wyżej już powołanej. — W innych kra-
jach nie wszedł w użycie wyraz H. w tytule
dzieł metodologicznych. Angielski historyk Ed-
ward Freeman ogłosił prelekcye swoje o obo-
wiązkach profesora historyi, o historyi i pokrew-
nych z nią naukach, o trudnościach badania his-
torycznego, o naturze historycznego dowodu etc.
pod nazwa: „The methods of historical study”
(Londyn 1886). W. Stubbs, biegły znawca i wy-
dawca dokumentów średniowiecznych, mówił owo-
swych spostrzeżeń fachowych w dziele „Seven-
teen lectures on the study of mediaeval and mo-
dern history and kindred subjects” (Oxford 1886).
Włoch P. Dolci traktował metodykę w 11-tu
rozdziałach początkowych swego dzieła: „Sinte-
si di scienza storica” (1887). Belgijski histo-
ryk, jezuła, Charles de Smedt obejmował tylko
część H-i w swoich „Principes de la critique hi-
storique” (1883). We Francyi C. F. Daunou
wykładał w latach 1819—1830 „Cours d’études
historiques” bardzo obszerny, gdył w druku do-
siągnął 7-u tomów (ostatni wyszedł w 1844).
Pomniejsze i szczupłe zakresem rozprawy ogło-
sili: Ad. Tardif „Notions élémentaires de cri-
tique historique” (1883) i P. Vaucher „Que-
stions de critiques historiques” (1889). Całko-
witą H-ę, odpowiednią obecnemu stanowi nauk
historycznych, uwzględniającą prace Freemana,
Droysena, Bernheima, wydali dwaj profesorowie
Sorbonny: Ch. Langlois i Ch. Seignobos, p.
t. „Introduction aux études historiques” (1898
Paryż, Hachette, 8-o min. 306 str.). Układ dzie-
ła jest prostszy od niemieckich, dzieli się bo-
wiem tylko na trzy „księgi”, z których pierw-
sza mówi o „wynajdywaniu dokumentów” i o nau-
kach pomoniczych, druga o czynnościach anali-
ycznych t. j. krytyce zewnętrznej, czyli erudy-
cyjnej, i wewnętrznej, czyli interpretacyi, nega-
cyi, determinacy; wreszcie trzecia poucza o czyn
nościach synteetycznych, t. j. o grupowaniu fak-
tów, o rozumowaniu konstrukcyjnym, o konstruk-
cyj wzorów ogólnych i o wykładzie. W zamknię-
ciu dzieła czytamy, że „H a jest tylko obrobie-
niem dokumentów” (L’histoire n’est que la mise
en oeuvres de documents), a lubo na początku
znajdujemy określenie dokumentu dość rozległe,
jako „śladu myśli i czynów, pozostałego do ludziach
dawniejszych”, w wykładzie jednakże mamy do
czynienia wyłącznie z dokumentami pisanemi,
a najczęściej ze średniowiecznimi, ze sposoba-
mi użytkowania z nich, i zabezpieczania się od
fałszerstw i t. p. Jako mediaevalista prof. Lan-

glois złożył tu wiele cennych przestróg i spo-
strzeżeń z własnego doświadczenia, ale nadał
jednostronny, a przynajmniej nie wszechstronny,
i hyperkrytyczny kierunek książce. W zamknię-
ciu jednakże autorowie wstępili na wyższe sta-
nowisko i roztoczyli rozległy pogląd na zadania
historyi. Część H-i specyalną: „Zródźołznawstwo
historyi polskiej” niezwykle zredagowaną, bo
w postaci bibliograficznej z kilku zaledwo uw-
gami, ale z wyborną znajomością rzeczy, z prak-
tycznemi informacyami co do archiwów i biblio-
tek, z wyszczególnieniem nauk pomocniczych,
zródeł i opracowań historyi zarówno kultury,
jak politycznej, z podziałem na terrytorya i na
12 okresów, dołączył J. Szujski do swego pod-
recznika p. t. „Historyi polskiej treściwie opo-
wiedzianej ksiąg dwanaście” (Warszawa 1880).
Obfte wskazówki bibliograficzne i dokładniejsze
omówienie wszystkich działań H-i znaleźć można w powołanych dziełach. Od siebie dodamy
zarys postępowania badawczego, wzorowany na
własnych doświadczeniach. Gdy jakaś potrzeba
spółeczna, zagadnienie wychodzące od ludzi czy-
nu, kwestya naukowa albo dostrzeżona zawiłość
i wadliwość w istniejących wykładach nakaże
poszukiwanie wyjaśnień przez nowe badanie,
wtedy w umyśle historyka zrodzi się temat pra-
cy, który stanie się tytułem artykułu, książki
lub wielotomowego dzieła. Zaraz potem nastę-
pujeiterwys moment wykonawczy: zbieranie
materiału historycznego czyli 1) *Heurystyka*.
Warto poszukać naprzód w encyklopedyach po-
wszechnych i specyalnych, czy niema artyku-
tów, traktujących o tymże temacie? Jeśli są,
to się w nich znajdzie prawdopodobnie wska-
zówka co do znakomitszych prac poprzedników;
te przejrzawszy, znajdziemy nietyki twierdzi-
nia i wnioski, ale i mujej więcej obity wykaz
zródeł, zwykle w odsyłaczach. Potem trzeba
się zabrać do przejmrzenia odpowiednich działów
w bibliografiach historycznych (np. Finkla do hi-
storyi polskiej) i w historyach literatury, w in-
wentarzach archiwów, w katalogach księgar-
skich z lat ostatnich i krytyk lub sprawozdań
w czasopismach historycznych (jak: „Revue Hi-
storique”, „Revue Critique d’Histoire et de L’It-
térature”, „Historische Zeitschrift”, „Kwartalnik
Historyczny”, „Jahresberichte der Geschichtswis-
senschaft” i t. p.). Wynotować należy tytuły
z taką dokładnością, iżby księgarze i bibliote-
karze mogli dostarczyć żądanych dzieł w żada-
nej edycyi bez pomyłki. Nie polegając na włas-
nej domyślności i pilności, warto dopytywać się
informacyj u specyalistów, kolekcyonistów i mi-
łośników tegoż przedmiotu; zdarzają się czasem
zazdrośnicy lub diziwy między uczonymi, któ-
rzy ukryją swoje światło „pod korcem”, lecz
nierównie większa liczba zapytywanych udzieli
chętnie i uprzejmie wskazówek lub rad życzli-
wych, nie żażując drogiego czasu; prowadzona
zaś żywem słowem kwerenda bywa zwykle

Enoykl. Powsz. Ilustr. Zezz. 235 T. XXIX.

6

42

Historyka.

owocniejszą od czytania. Gdy badacz zdobędzie
wiadomości o pomnikach i dokumentach, t. j.
o tych kamieniach węgielnych, na których ma
się ufundować cały gmach badania, będzie mu-
siał ogładać je na miejscu, a raczej na wielu
miejscach—wszędzie, gdzie się zajdują. Więc
przedsiębiorą zwykle historycy podróże do bi-
bliotek, archiwów, muzeów, mieszczących się
w stolicach państwowych, na pola bitew, na
miejscą wykopalisk i ruin nietylko w Europie,
ale i w innych częściach świata, jeśli chodzi
o kraje azyatyckie, afrykańskie lub amerykań-
skie. Kosztuje to niemało pieniędzy, trudów
i kłopotów szczególnie przy poszukiwaniach kor-
respondencyi rządowej z XIX w., gdy najlibe-
ralniejsze rządy otwierają archiwa państwowe
do użytku uczonych tylko na czasy poprzedza-
jące rok 1800. Szczęśliwym zwać się może
ten, kto przez szczególne względzie lub zasługi
otrzyma plik pożądany. Przed wyjściem jednak-
że będzie musiał pokazać swoje notatki dyrek-
torowi lub umocowanemu urzędnikowi do spraw-
dzenia, czy zakres, wskazany w pozwoleniu,
nie był przekroczony. Urzędnicy potrafią czas-
sem zniwczyć zbyt rozległe wedle ich poglądu
pozwolenie władz wysokich, a nawet monarchy,
przeczniemi wymówkami czy wykrętami. Zwy-
cięstwo nad podejrzliwością tych biurokratów
można wróżyć tylko tym uczonym, którzy posia-
dają spryt dyplomatyczny w ukrywaniu właści-
ego przedmiotu poszukiwań, wskazując ogólni-
kowo tytuły lub numery plik, wynalezione w in-
wentarzach, w jakiej pracy bądź drukowanej,
bądź wskazanej życzliwie przez kogoś innego, al-
bo takim, którzy w swojej specyjalności osiągnęli
większą biegłość i przewagę umysłową nad stró-
żami zakłętych skarbów. Do ułatwienia stosun-
ków przydatne bywają rekomendacje i listy po-
lecające od akademij, uniwersytetów, ambasa-
dorów, ministrów. W Egipcie i w Turcyi uczę-
ni europejscy posługiwały się skutecznie „bach-
szyszami” czyli datkami pieniężnemi, doręcza-
nemi najbliższym dozorcom. Po kilku lub kilku-
nastu latach, spędzonych na czytaniu, oglądaniu,
kopiowaniu, fotografowaniu najcenniejszych za-
bytków, badacz zgromadzi dostateczną ilość po-
trzebnych sobie wiadomości i wypełui swoje te-
ki wyciągami, rysunkami, tablicami. Przypusz-
cza się, że te materyały układał zawczasu w ob-
myślanym porządku: albo alfabetycznym podług
imion osobowych, albo w postaci indeksów rze-
czowych, albo według autorów i t. p. Wtedy
nastąpi moment drugi: 2) Ułożenie planu dzieła,
naszkicowanie głównych działań, rozdziałów i pa-
ragrafów. Z uzbieranych wrażeń wytworzy się
przewidzenie wniosków, ale w najogólniejszych
przysach, w charakterze hypotez tymczasowych.
Niegodnym naukowej powagi będzie ten histo-
ryk, który już teraz poweźmie zamiar kierowa-
nia swoich rozumowań do upatrzonego wniosku,
albo, co gorsza, do założenia, wskazanego mu

przez jakąkolwiek władzę polityczną, kościelną,
społeczną, stronniczą, który, jednym słowem, bę-
dzie odrazu wiedział, co mu z badania wypaść
powinno. Taki pozyskać może urzędy, ordery,
place, fawory, ale praca jego musi być ułomną,
wypaczoną, bezsilną wobec świata naukowego
i przyszłości. Historyk rzetelny powinien z ser-
cem czystem, z quelenianą modywością modyfikowa-
nia, lub wykreślaną, rozszerzania i uzupełnia-
nia swych przypuszczeń przystępować do 3)
Opracowania tematu. Gdy z notat wybierze
wszystko, co należeć ma do pierwszego działu,
czy rozdziału, podług planu, trzeba będzie za-
stosować krytykę do każdego świadectwa i po-
mnika, t. j. oznaczyć stopień jego wiarogodno-
ści. Jest to czynność bardzo ważna, może naj-
ważniejsza w pracy historycznej, bo decydująca o
tem: czy stanie się ona bajaniem niedorzecznem,
je wywodem pewnym, cisłym, trwałym, iście
naukowym. Celem krytyki jest wydobycie rze-
czywistych cząstek faktu z dzieł ręki lub z ust
człowieka, a trudność stąd wynika, że człowiek
jest istota ograniczoną, podległą złudzeniom
zmysłów, pokusom życiowym, wpływom sił na-
tury, przestrzeni i czasu. Już sama t. zw. ze-
wnętrzna krytyka, czyli sprawdzenie autentycz-
ności pomnika, wymaga wiele wiedzy i ogledno-
ści, dużo bowiem znajduje się fałszerstw i prze-
róbek w dokumentach pisanych i drukowanych,
w medalach, monetach, posażkach i wszelakich
pamiątkach. Wypada posługiwać się naukami
pomocniczemi, jak np. epigrafiką, paleografią,
dyplomatyką, numizmatyką, archeologią, wydaw-
nictwami, zawierającymi spisy monarchów, pa-
pieżów, urzędników, regestrami dokumentów z od-
powiedniej epoki i t. p. Pomniki architektury
ulegają zwykle przeobrażeniom w ciągu duż-
szego istnienia przez reparację, przeróbki, przy-
ozdabianie podług mody: więc odnależienie kon-
turów pierwotnych jest możliwe tylko pod kie-
runkiem znawcy techniki i cech artystycznych
danego okresu. Gdy nareszcie badacz upewni
się, że wybrane przez niego materyały nie są
falsyfikatami, przystąpić musi wówczas do kry-
tyki wewnętrznej, „wyższej”, która jest zawilszą
i trudniejszą. Doświadczenie reprezenników po-
daje mu pewne reguły, jak np., że świadek bliż-
szy czasem i miejscem do faktu ma pierwszeń-
stwo przed odleglejszym, późniejszym, a naj-
większą wiarę przyznawać należy świadkowi
naocznemu; że wiele zgodnych świadectw waży
więcej od pojedyńczego, lub od sprzecznych; że
rozważać należy stanowisko społeczne świadka,
zakres jego wiadomości, charakter i korzystny
lub niekorzystny stosunek do faktu. Zawiódby
się jednakże historyk niejednokrotnie, gdyby
uwierzył w bezwzględną trafność tych reguł.
Naocznz świadek dobry jest tylko do stwierdz-
nia, że fakt odbył się, ale najczęściej nie war-
to go pytać: z jakich ten fakt złożył się szcze-
gółów, dlaczego, w jakich warunkach, w ja-

Historyka.

43

kiem przedstawił się świetle. Jeżeli znajdzie-
my relacye wielu świadków o jednym fakcie, to
przekonamy się z porównania, że każda jest
wadliwą, a niejedna wprost kłamliwą. Znanym
jest przedstawiony przez Bacona wypadek bójki
dwóch ludzi w podwózu, którą opowiadali roz-
maicie widzowie patrzący z krużganków. Ja-
kieź-to dopiero różnice i sprzeczności rodzić się
muszą przy opisach bitew, staczanych przez
wielkie wojska na przestrzeni kilkuwiorstowej
lub kilkumilowej! Uczestnik lub widz ogarnia
wzrokiem cząstkę pola i cząstkę akcyi, wzburze-
nie uczuć mąci mu łatwość rozumienia, chwała
zwycięstwa ponedzieca do przesady, gorycz poraż-
ki wywołuje niesłuszne podejrzenia i wyrzeka-
nia; nawet wodzowie w pierwszym raporcie swoim
nie mogą podać rzetelnego sprawozdania, pone-
waż doniesienia podkomendnych są zakażone
wadami naocznego świadectwa, lub sami prze-
sadzają świadomie, powodując się chętpliwością,
służalstwem, lub innem jakiem wyrachowaniem.
Krytyka musi uchybienia odrzucić, a wierutnych
kłamców zupełnie od prawa świadczenia odsą-
dzić, takiego np. Dyakowskiego, który swoim
„Dyaryuszem okazyi wiedeńskiej” 1683 r. zyskał
niezasłużoną wziętość i był wielokrotnie wyda-
wany, nawet ilustrowany przez artystów, chciał-
nie podał ani jednej warilogodnej wiadomości,
a sam król Jan III wyraził się o nim, że „la-
daco prawi i nietyłowy Polskę, ale i Litwę baj-
kami napełni” (list d. 5 września r. 1688).
Jezcze niebezpieczniejszemi są pisma, wyzna-
nia, memoryą, pamiętniki polityków, zwłaszcza
dyplomatów, ci bowiem wdrożeni są przez swo-
ją praktykę zawodową do mówienia tak, jak
im dyktuje interes własny, albo państwowy.
Wszak pierwszy ich mistrz w dziejach nowo-
żytnych, Macchiavelli, pisząc tak wysławianą hi-
storyę Florencyi, przypisywał wymyślone przez
siebie samego czyny Castruccio Castracani’emu,
żeby uczynić z niego wzorowyca tyrana, i zwie-
rzał się przed swoim przyjacielem (Guicciar-
dinim), że obawia się „chybić zanadto z naganą
i pochwałą, że będzie się starał tak rzecz obró-
ci, ižby się nikt (naturalnie: z możnych) nie
obraził, chociażby (autor) prawdę powiedział”.
Pamiętniki Talleyranda, Metternicha, Bismarcka
wywołały mnóstwo recenzyj, wykazujących licz-
ne skażenia prawdy. Te recenzye history mu-
si znać i uwzględnić przy korzystaniu z tak
zakażonego źródła. Inni pamiętnikarze nie zna-
leźli może czujnych kontrolerów, niemniej wszak-
że podlegać muszą ściślemu sprawdzaniu w każ-
dym ustępie, jaki do badania ma być wcielony,
bo zawsze są w podejrzeniu o zamiar przedsta-
wienia się potomności w najkorzystniejszem dla
siebie oświetleniu i w wieńcu najchłubniejszych
zasług. Napisy lapidarne na kolumnach, łukach
tryumfalnych, nagrobkach, medalach dostarczają
zwykle dat urodzenia, śmierci, piastowania urzę-
dów, ale poza tem zawierają bezwartościowe po-

chlebstwa; czasem i daty bywają błędné (np. na
medalu wybitym w Paryżu w r. 1818, wkrótce
po zgonie Kościuszki, czytamy: „natus Siechno-
wicz”, zamiast Mereczowszczyzny). Jednem sło-
wem każdy źródło historyczne wymaga krytyki;
žadnemu zaufać ślepo nie można. Nie wszyscy
historycy są obdarzeni dostateczną przenikliwo-
ścią; ale wszyscy obowiązani są do ogłębności
i pilności w sprawdzeniach. Po ukończeniu tej
roboty negacyjnej, extyrpacyjnej, zaczyna się
pozytywna: konstrukcya czyli budowanie fak-
tów. Określić istotę czynu we wspomnianej
bójce dwóch nauczy nas każdy świadomy pro-
cedury prawnej sędzia, a więc umiał to niewątpli-
wie i sam Bacon, który był lordem-kanclerzem
Anglii. Żeby odtworzyć bitwę z czasów wyso-
kiego rozwoju sił zbrojnych i sztuki wojennej,
trzeba obejrzeć i obmierzyć miejsce boju, jeśli
nie w naturze, to przynajmniej na szczególowej
mapie o skali 1:100000 lub chociażby 1:350 000.
Ponieważ jednak pod działaniem kultury po-
wierzchnia ziemi zmienia się z czasem, więc,
jedli chodzi o datę odległa, o jakie sto, albo
paręset lat, należy wykombinować z map daw-
niejszych, z opisów, z inwentarzy rolniczych,
a chociażby i ze wspomnień ludzi starszych,
jakie tu zmiany zaszyły? Tak np. niepodobna-by
zrozumieć, ani uwierzyć, że Sobieski mógł kilku
tysiącami wojska odeprzeć atak hordy tatarskiej
i dwudziestu kilku tysięcy kozaków podczas
„siedzenia” w Podhajcach, jeśliliby historyk-
badacz nie dowiedział się od mieszańców, że
dawniej gęsty las porastał na przedmiesciach
dzisiejszych i ctwieriał przystę do obozu pol-
skiego tylko na wązkiej przestrzeni, którą zagro-
dzić mogło kilkutysięczne rycerstwo, oraz,
że sięcząca się zaledwo rzeczuła Korop stanowiła
niegdyś dostateczną osłonę z tytu wodyś-
wody bieżącej i szerokość bagien („Dola i Nie-
dola Jana Sobieskiego” Kraków 1898, t. II,
str. 34, 35, 40). Siły wojsk walczących obli-
czyć z pożadaną ściśłością można tylko na pod-
stawie raportów dziennych, składanych dowód-
com korpusów lub wodzowi naczelnemu przed
bitwę i w kilku najblższych dniach po bitwie;
za pomocą dodawania utworzą się summy ogól-
ne stojących we frontie, a różuica tych sum,
jaka wypadnie przy porównaniu dni poprzednich
z następnemi, wykaże stratę bojową. Jeśli ar-
chiwa sztabów i ministeryów wojny nie zdołają
dostarczyć takich raportów, trzeba poprześć na
dorywczych doniesieniach lub wzmiankach w kor-
respondencyi oficerów, zawsze dając pierwszeń-
stwo wskazówkom szczegółowym przed ryczał-
towemi. Do odtworzenia szyku wojsk niezbędna
jest znajomość taktyki owoczesnej, oraz dojo-
ściło broni; warto zasięgać wyjaśnień? na wo-
skowych za pomocą kwestyonaryusza szczegół-
owego, up. ile kroków lub łokci zajmuje front
takiej a takiej jednostki taktycznej? na jakiej
odległości skutecznym staje się ogień bojowy

44

Historyka.

dział, karabinów, muszkietów? W którem miej-
scu możliwym był atak jazdy i w jakiej liczbie?
Stosownie do otrzymanych odpowiedzi historyk
zaznaczy każdy oddział wojska na planie, a gdy
wszystko się złoży w odpowiednią warunkom
miejscowości całość, będzie to dowodem traf-
ności obliczeń. Teraz dopiero można zrobić u-
zytek z relacyj wodźów i wszelkich naucznych
siwidek, każda bowiem akcya szczególną mo-
że być umieszczona we właściwym punkcie
i rozważana w związku z innemi; wynik osta-
teczny musi służyć za sprawdzian całkowitego
przebiegu, a ponieważ historyk wglada w plany
i relacye obu strou przeciwnych, zna tempera-
ment narodowy mas i psychiczne przymioty, je-
śli nie wybitniejszych dowódców, to przynajmniej
wodźów, czuje siłę władających ludźmi idei:
więc posiada środki dostateczne do odtworzenia
w umyśle stoczonej przed laty bitwy
z taką dokładnością, ścisłością i prawdą, jakie
osiągnąć nie mógł żaden człowiek współczesny.
Fakt polityczny, administracyjny, prawodawczy
określa się korrespondencją odnośną władz
i osób zainteresowanych, zawierającą żądania
i załatwienia tych żadań. Pod naciskiem po-
trzeby, częstokroć nagłej, odzywają się szczere
wołania, obawy, prośby, zalecenia. Misterne ex-
plikacye, wykręty i zdobienia tworzą się pod
piórem polityków później, gdy fakt wyda przy-
jemne lub niemiłe dla nich skutki. Interesa
politywowe lub sprawcze od końca XVIII w.
objaśniane być powinny rachunkiem statystycz-
nym lub matematycznym. Nastrój psychiczny
i prady umysłowe wyrażają się w literaturze,
pismach agitacyjnych i dyaryuszach czyli pro-
tokołach posiedzeń instytucyj prawodawczych,
lub rządowych. Życiorysy mężów działających,
lub tamujących działanie, pamiętniki, kroniki
skandaliczne, wykrycie tajemnicy, wynalezienie
fałszywego dokumentu—są częstokroć pożądane
do wyświetlenia rzeczywistości. Ale głównym
probierzem wartości słów i działań jest skutek.
Wszelkie projekty, gadania, zabiegi, które nie
wydają czynu, odpowiadającego zamiarom, mo-
gą stać się materyałem dla psychologa, literata,
poety, lecz faktu historycznego nie stanowią
i w historycznym dziele miejsca mieć nie po-
winny. Nie używał tego probierza Taine i prze-
pełnił swoje „Origines de la France Contempo-
raine” przeciwieństwami w charakterystyce szlach-
ty, duchowieństwa, stronnic tw rewolucyjnych naj-
jaskrawszeni, a nieustosunkowanemi liczbowo:
Fakt ekonomiczny ze sfery handlu, przemysłu,
rolnictwa buduje się na rachunku, oraz na wia-
domościach geograficznych, geologicznych, agro-
nomicznych i technicznych. Fakt z dziejów u-
mysłowości wymaga przygotowania filozoficznego
i wprawy w rozumienie subtelnych objawów
pracy duchowej w religii, w sztukach pięknych,
w nauce. Tu H. najmniej usłużyć może zale-

caniem narzędzi i sposobów badania; więcej po-
może psychologia i logika. Podobnie w dziejach
politycznych zmniejsza się możliwość stosowania
ściślych operacyj, a zwłaszcza rachunku, w mia-
rę posuwania się ku czasom odleglejszym od
teraźniejszości i ku społeczeństwom niższej kul-
tury. Tak, von Noorden („Europäische Geschich-
te im XVIII Jht.” Düsseldorf 1870-1882) po-
trafił ufermować dość wiarogodne obliczenia lud-
ności, produkcyi, handlu, finansów Anglii, Hol-
landyi, Francyi na czas wojny o sukcessyę hisz-
pańską i przedstawił wyraźnie przebieg bitew,
marsze, obroty strategiczne wodźów znakomitych
(księcia Marlborough, Eugieniusza Sabaudzkiego,
Berwicka, Vendôme'a, Villars'a). Ale taka do-
kładność niemożliwą była na XVII wiek i na
inne kraje. Tablica porównawcza ludności państw
europejskich za Sobieskiego, podana przez Ciam-
pi'ego, jest bardzo ogólnikowa i słoń uzasa-
duniona, a wojana austro-turecka z r. 1683 i tak
ważna dla świata cywilizowanego bitwa pod
Wiedniem z Kara-Mustafą, chociaż opisywana
przez tylu pisarzy, że aż posiada swoją oddzielną
bibliografię, określa się liczbami wątpliwemi
w obliczeniach sztabu austryackiego, ile stanęło
do boju wojsk chrześciańskich, niemieckich i pol-
skich, a nawet wojsk cesarskich. Bo i cóż po-
radzi historyk, jeśli nigdzie nie znajdzie pożą-
danych raportów i korrespondencyj, jeśli same
urządzenia wojskowe, administracyjne, politycz-
ne nie funkcyonowały prawidłowo lub nie istnia-
ły jeszcze? Dobrze, jeśli znajdzie podstawę do
kombinacyi i do rachunku prawdopodobieństwa.
Tak zwana w XVII i XVIII w. arytmetyka po-
lityczna obliczała ludność miast na podstawie
metryk urodzenia, ślubów małżeńskich i śmierci
za pomocą mnożnika, wyciągniętego ze stosunku
tych wypadków do liczby ludzi żyjących, albo
ludność wsi na podstawie liczby dymów czy ko-
minów za pomocą mnożnika, oznacającego licz-
bę osób, zamieszkałych przy jednym kominie:
ale jużce trudno jest mnożnik taki wynaleźć
i jak wielką może być pomyłka, jeśli go zwięk-
szymy chociażby o 1, chociażby o ⅓, lub o ¼.
Tak np. możliwem było obliczenie ludności
w Polsce na rok 1791, uzupelniając braki popi-
su za pomocą mnożnika 6, ponieważ mnożnik
ten był wynaleziony z danych owoczesnych przez
wysokiego urzędnika a biegłego rachmistrza (Mo-
szyńskiego) i stwierdzony w kilka lat później
podług popisów pruskich (przez Holsch'ego); ale
gdy Pawiński (w „Źródłach Dziejowych” tom
XII, wstęp) i Jabłonowski (ib. tom XX, str. 67,
69) zastosowali nieuzasadnione na licbach real-
nych mnożniki do XVI i XVII, mianowicie:
w Wielkopolsce 11, 4, 5, 6 (posługując się nadto
łanem kmiecym, str. 108-9), na Ukrainie zaś wy-
naleziono rozmaitemi rachubami na 1 wieś po 3,5
po 76,3 dymów i po 6 dusz na 1 dym; wypadły
im rezultaty nieprawdopodobne lub oczywiście
niemożliwe. Tak, Pawiński otrzymał liczby

46

Historyka.

Jednakże środowka tego nie wolno używać bez konieczności nieuniknionej, bo domyśl nigdy wartością naukową nie dorowna zabytkowi autentycznemu czasów minionych. — Gdy fakta zostaną zgromadzone i uporządkowane, trzeba je poddać jeszcze rewizyi: czy są określone tak, żeby jeden nie stawał w sprzeczności z innemi, taki bowiem ma być poprawiony lub wykreślony, jako błąd. Przy obszernych tematach, gdy badanie odbywa się na różnych polach, np. politycznem, administracyjnym, ekonomicznym, prawnym, naukowem, obyczajowem — na różnym matteriale i w ciągu dłuższego czasu, najlepszym sprawdzianem trafności wywodów i najmilszą dla badacza nagrodą będzie zgodność wszystkich rezultatów otrzymanych, upoważni go bowiem do postawienia syntetycznych i pewnych, w przyszłości niewzruszalnych wniosków, które stań są już nabytkiem i filarem nauki. — Względy praktyczne i warunki życiowe niezawsze pozwalają badaczowi przeprowadzić cały powyższy proceder opracowania w myśli i notatkach, które ukrywali nieraz długo w szufladach i tekach swojej pracowni. Dzieła o szerokim temacie wychodzą na świat częściami, tomami lub zeszytami, autor bowiem, utworzywszy sobie plan ze studyów przygotowawczych, może opracowywać każdy dział z kolei, pozostawiając poprawki i sprostowania na później. Zaszkodzi to wprawdzie kształtności, estetycznemu wyglądowi całości, lecz przynosi ulgę mózgowi, przytłoczonemu nawałem różnorodnego materyłu i zapewnia wydanie na jaw tego, co się zrobić zdająło, gdy na wykończenie całości może zabraknąć życia. Więc nie trzeba się ościągać przez pragnienie nadzwyczajnej doskonałości ze wstąpieniem w czwarty, ostatni, okres twórczości, którym jest 4) Wykład, mylnie przez Bernheima zakwalifikowany do stalistyki i retoryki. Mylnie też wysuwają recencenci i czytelnicy z czoło żądanych od historyka zalet formę estetyczną opowieści. Nawet jeden z najznakomitszych historyków, Th. B. Macaulay, uczczony grobem w opactwie Westminsterskiem, zapowiadał, że chce pisać tak, aby damy czytały jego pisma historyczne zamiast romansów. Pisał w istocie czarująco, ale opłacił swoje powodzenie u czytelniczek obniżeniem wartości głównego dzieła swoje w oczach świadat naukowego. Przerabiając ten sam okres Karola II, Jakóba II i Wilhelma III, Ranke (t. VI „Englische Geschichte”) ściera z postaci Jakóba II-go najwstrętniejsze rysy, wykazując logiczniejsze i legalniejsze motywy jego działań; opisaną tak przerażająco przez Macaulay’a „noc irlandzką” przedstawia jako popłoch urojony; zasługi i zalety uwielbianego Wilhelma III swoj wadza do skromniejszej miary, co stwierdzają też późniejsi angielscy historycy, jak Traill w monografii „William the Third” (1895) i Pennell, który wykazał, że Macaulay oparł przedstawienie zamachu Jakobitów na fałszowanych

w Saint-Germain dokumentach Nairne’a. Bo przy skierowaniu uwagi na powaby formy niepodobna zapuszczać się w nudne sprawdzianie i udowadnianie szczegółów, albo powstrzymać się od wpisania jakiejś effektownej nowinki czy anegdotki, która może się okazać plotką przy ściślejszej krytyce. Wysławianka pospolicie żywość, barwność, plastyka w obrazowaniu — są to niewłaściwe pochwały dla dzieła naukowego, mającego rozszerzyć albo pogłębić wiedzę naszą. Mogą być korzystne w wydawcach i dla żądnych pieniężnego zarobku autorów, mogą być przydatnemi dla populuryzatorów cudzych badań, są pożądane w podręcznikach pedagogicznych, o ile nie psują wierności konturów; ale historyk - badacz i twórca oryginalny ma inne obowiązki do spełnienia i żądnych przyjemnej lektury czytelników winien ustrzegać, że znajdają więcej przyjemości w teatrze, w sali concertoowej, na wystawach obrazów i wogóle w przybytkach sztuk pięknych. Nauka nie bawi, lecz oświeca, zwykle z utrudzeniem i natężeniem sił umysłowych. Niebuhr napisał wcale niezabawie swój pierwszy tom Historyi Rzymskiej, a przecież dał cierpliwym czytelnikom swoim wysokie zadowolenie, gdy ich przekonał, że lepiej zna pierwociny Rzymu, niż znali wszyscy Rzymianie starożynni. Naturalnie, jest pożądaniem zawsze oszczędzenie czytelnikom trudu i czasu: więc robi się dla nich wszelkie uła-twienia, jak zapowiedzenie treści dla nadania przejrzystości, skorowidze do odszukiwania imion, przedmiotów, miejscowości, a przedewszystkiem pożądaną, nawet wymagana, jest ja ność wykładu. J. G. Droysen określa istotę metody historycznej wyrazami: „forschend zu verstehen” („Grundriss der Historik” § 8). Dodame teraz, że zrozumienie badanych faktów jest niezbędne w chwili, gdy badacz zabiera się do wykładu, bo to tylko może jasno wyłożyć, co sam jasno rozumie. Prostota i zwiężość wysłwienia jest przymiotem cennym, ale nie każdemu pisarzowi dostępny, od każdego jednak wymagać możemy, aby nie przekraczał logicznej granicy „do-statecznego dowodu”. Gdy badacz zbiera matteryały w bogatych archiwach, znajdzie nieraz mnóstwo doniesień, oświadczeń, rachunków, cenników, drobiazgowo ilustrujących jedno i to samo zjawisko społeczne: niechże ich wszystkich nie przytacza, niech się decyduje na odrzucanie zbytecznych notatek, niech poprzestanie na zuzżytkowaniu najważniejszych i charakterystycznych, o ile pozwoli ściśłość naukowa, która jest jeszcze ważniejszym od jasności postulatem, Historyk nie może o niczem pisać z pamięci lub z przypomnień. Musi zawsze mieć przed oczymą dokument, wiernie oddawać jego treść, główne wyrażenia jego przytaczać w cudzysłowie i wskazać w odsyłaczu lub przypisku źródeło z taką dokładnością bibliograficzną, aby czytelnik zRINGI MÓGŁ I E ODNALEŻI I SPRAWDZIĆ.

48

Historyografia.

jach, gdzie nadawany był tylko znanym już i ogładowionym historykom i łączył się zwykle z nieograniczonem prawem przeglądania archiwów państwowych, a więc odczytywania i zużytkowywania pism sekretnych, uważanych za tajemnicę stanu. Rozumie się, że przywileje takie otrzymanie może tylko człowiek posiadający tatę znaufanie rządu, a raczej głowy rządu, monarchy. Największe powodzenie pod tym względem{s}yskał historyk XVII wieku Samuel Pufendorf (1632—1694), gdyż był urzędowym dziejopisem od r. 1677 królestwa Szwedzkiego, potem od r. 1687 elektora brandenburskiego, z płacą 2000 tal., i opisał z jednakową pilnością czyny dwu monarchów, którzy chwilowo tylko znajdowali się w stosunku sprzymierzeńczym, a dłużej w nieprzyjacielskim: Karola X Gustawa, króla szwedzkiego, oraz Wielkiego elektora brandenburskiego, twórcy dzisiejszej monarchii pruskiej (ob. Historya). Vico (1668–1744) otrzymał w 1734 tytuł H-a królewskiego na innej drodze, żadnego bowiem króla neapolitańskiego nie wysławił, ani biografia nie napisał; zajmowały się tylko filozoficznem rozważaniem Historyi Powszechne, budując Nową Naukę. Tytuł był dla niego chlubną nagrodą historyozoficznych zasług, a pensia wyratowała go z dokuczliwego niedostatku. W Rossyi Piotr W. zamierzał ustanowić posadę H-a przy Akademii Nauk, lecz kandydata odpowiedniego znalazła dopiero córka jego, Elżbieta, w osobie G. F. Müllera, który otrzymał nominacyę w r. 1746. Drugim (jak dotychczas ostatnim) w Rossyi H-em był Karamzin, mianowana przez Aleksandra I w r. 1803 z pensyą 2000 rubli, powiększoną z czasem aż do 60000 (Lewelwa „Listy do rodzeństwa” Poznań 1878, t. I, 386), jako zachętę i ułatwienie do pracy nad „Historyą Państwa Rossyjskiego”, którą przeprowadził przez cały okres panowania Rurykowiczów i Godunowa. W Polsce pisał się Mitzler de Kolof—niewiadomo z czyjej nominacyi—*Regni Poloniae historiographiæ, in wydawniictwie „Historiarum Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae scriptorum Collectio magna”. Z lepszym prawem przysługiwały by ten tytuł Naruszewiczowi, który, zachęcony przez króla i w rządzonej przez niego pracowni w zamku, pisał „Historyę Narodu polskiego”, lecz zwały był zwykle biskupem smoleńskim albo łuckim. Wreszcie w Prusach H-em (H. des preussischen Staates) od roku 1841 był Leopold Ranke z nominacyji króla Fryderyka Wilhelma IV i, poczuwając się do obowiązków tego urzędu, przedstawił w najkorzystniejszem oświetleniu Dwanaście ksiąg Historyi Pruskiej, połitykę Fryderyka W-go w kilku monografiach, wreszcie reorganizację państwa wśród walki z Napoleonem—w przedmowie do pism Hardenberga. Dziś nigdzie niemasz H-a. T. K.

**Historyografia** = Dziejopisarstwo, wyraz o nieustalowej treści, był używany w znaczeniu

techniki czyli, jak w Historyce Lelewela, „sztuki pisania” Historyi, albo w znaczeniu literatury historycznej, ogółu historyków w pewnej chwili, czy w pewnym kraju. Płałtali te znaczenia nowet filozofowie, jak np. Trentowski, gdy raz każe H-i „wiedzieć, jak opowiadać i pisać dzieje”, drugi raz nazywa ją „opowiadaniem dziejów historyi samej” („Panteon wiedzy ludzkiej” I, str. 71; II, str. 310, 345). Dają się jednakże skorjarzyć te różnice w pojęciu, że pewna grupa historyków wykonywa jakieś zadanie naukowe w ten lub ów sposób. Tak, zjazd historyków obradał we Lwowie w roku 1890 nad referatem, zatytułowanym: „Błedy H-i naszej w budowaniu dziejów Polski”, a była w nim mowa o najbardziej wpływowych pisarzach z drugiej połowy XIX wieku („Pamiętnik Drugiego Zjazdu Historyków polskich” Lwów 1890, I. Referat Tadeusza Korzona, Obrady II, str. 140—162). Najobszerniejszą zakresem i najudatniejszą w wykonaniu H-ę wydał w 4-ch tomach Ludwik Wachler p. t. „Geschichte d. historischen Forschung und Kunst” (Getynga 1812—18), skreślił bowiem zarys dziejopisarstwa w Starożytneści i w Wiekach Średuich, od epoki zaś Odrodzenia (właściwość nawet od XIII wieku) wyliczył i scharakteryzował mnóstwo pisarzy włoskich, francuskich, angielskich, niemieckich, hiszpańskich, portugalskich, węgierskich, polskich, grupując ich w pięciu okresach aż do pierwszych lat XIII wieku. Na czele każdego okresu jest pogląd ogólny na wypadki polityczne i na kierunki literatury. Tym sposobem tworzy się bardzo wyraźny obraz postępów Historyi wraz z jej naukami pomocniczemi: geografią, archeologią, numizmatyką, genealogią, heraldyką i dyplomatyką. Pojęcia naukowe są podniesione na poziomy wysoki, zasób wiedzy autora i oczytanie ogromne, wykład prosty i żywy. Dzieła na tę skalę i według tego programu nikt inny później nie przedsiębrał; odważano się chyba na przedstawienie ruchu historycznego w jednym kraju, jak np. F. Wegele „Geschichte der deutschen Historiographie seit dem Aufleben des Humanismus” (1885); G. Monod „Bibliography de l’histoire française” (1880). Bo produkcja historograficzna wzrosła w ciągu XIX wieku do taka stopnia, że całe stowarzyszenia uczonych specyalistów nie mogą podołać sprawozdaniem i streszczeniom z jednego roku, a gdy z opóźnieniem kilkuletniem wyjdzie nareszcie „Jahrbuch d. Geschichtswissenschaft”, to przerazi znowu czytelników ogromem, przewyższającym tysiac stronie najoszczędniejszego druku ze skróconemi tytułami dzieł, z literowem znaczeniem czasopism, z odsyłaczami i napomkniieniami, zrozumiałemi tylko dla fachowca. Tutaj musimy przestać na takim zarysie głównych zwrotów w dziejopisarstwie, jakie znajduje się pod wyrazami: Historya i Historyka, uzupełnimy go tylko podobnym przeglądem nieuwzględuio-

Historyografia.

49

nej tam pracy dziejoznawczej narodów słowiańskich, Rumunów i Madyarów.

W **Czechach** pierwszą kronikę od Stworzenia świata do roku 1125 napisał Kosmas po łacinie, ale z patryotycznym zamiarem, aby naród czeski nie zapemniał przeszłości swojej, w XIV zaś wieku Beneš z Hořowie przettömorneł na język czeski Kronikę papieżów i cesarzów Marcina Polaka (Martinus Polonus). Oryginalnie po czesku był napisane już w wieku XIV kroniki: rymowana, mylnie nazwana imieniem Dalimila, tudzież Pulkavy († 1380 r.), doprowadzona do roku 1330. Założenie najpierwszego w Słowiańsko-zszczyźnie i w środkowej Europie uniwersytetu praskiego (1348) nie wywarto takiego wpływu na dziejopisarstwo, jak na inne gałęzie literatury, a niedługo potem ruch husycki XV wieku, pociągnął pracę umysłów ku teologii i filozofii. Wicą i w „złotym wieku” XVI produkcya dziejoznawcza jest stosunkowo uboga: oprócz tłomaczonych „Kroniki Světa” Kariona i kroniki czeskiej Eneasza Sylwiusza Piccolomini, zasługują na zaznaczenie tylko dzieła: Marcina Kuthena ze Szprinsberka „O założeni země české” (1539) i „Kronika země české” ks. Wacława Hajka z Libočan (1541), wreszcie „Kalendař historyky” (1578—1590) sławnego erudyta Daniela Adama z Veleslavina († 1599 r.). W okresie pogromu po bitwie Białogórskiej jezuita Bogusław Balbin (1621—88), chociaż w różnorodnych pismach swoich występował jako obrońca narodowości czeskiej, wydawał jednakże po łacinie „Miscellanea historica regni Bohemiae” i „Epitome rerum bohemicarum”. Dopiero w okresie odrodzenia narodowego żarliwość patryotyczna wywołano wielkie i powszechnem w Europie uznaniem zaszczycone prace historyczne: Šafařika (1795—1861) szczególnie „Slovanské Starożitnosti” (1837, 2 tomy), fundament sławistyki, i Franciszka Palackiego źródłową Historyę Czech, doprowadzoną do śmierci ostatniego Jagielłończyka w r. 1526 i wydaną w dwu językach, po niemiecku: „Geschichte Böhmens” (1844—60 w 5-u tomach) i po czesku: „Dějiny narodu českého” (1848—67 w 5-u tomach, każdy z 2-ch części). Po założeniu Muzeum Czeskiego, Akademii nauk i uniwersytetu czeskiego w Pradze, praca dziejoznawcza rozwinęła się szybko we wzorowych wydawnictwach dokumentów pod redakcją najprzód Palackiego, potem Erbena, Emlera, Jaromira Čelakowskiego, Jirečka, oraz w opracowaniach. Waclaw Władymoj Tomek rozszerzył „Dějopis města Prahy” (1855—86, 7 tomów) do rozmiarów historyi całego niemal kraju czeskiego, Beda Dudik wydał wielką historyę Moraw („Dějiny Moravy” 1871 i nast., 9 tomów; po niemiecku „Geschichte Mähens” 1860—1876, 8 tomów), Constantin Jireček doskonałą historyę Bulgaryi („Dějiny naroda Bulharského” 1876, a także po niemiecku: „Geschichte der Bulgaren” 1876). Ant. Gin-

delý „Geschichte des dreissigjährigen Krieges” (1869—80, 4 tomy); Jaroslav Goll jest historografem spółczesnej doby jako sprawozdawca stały w „Revue Historique” paryskiem, oraz autorem monografii p. t. „Čechy a Prсу ve Středověku” (1897) i kilku studyów nad husytyzmem. Čenek Zibrt zasłużył się rozpraszą p. t. „Kulturni Historie, jeii vznik, rozvoj a posavadní literaturu cizí i českou” (1892, 122 str. in 8-0), w której zebrał pilnie tytuły dzieł, traktujących o kulturze i cywilizacji w Niemczech, poczynając od Adelunga 1782, oraz w krajach słowiańskich i romańskich; monografiami o ubiorach, obycza jach, zabawach ludowych, dziełem „Listy z českich dějin kulturnich” (1890), nareszcie wychodzącą od r. 1900 „Bibliografie česke historie”, która sięga do r. 1899, z uwzględnieniem literatury: polskiej i rossyjskiej, i może zająć bardzo zaszczytne miejsce w literaturze europejskiej.

Polska zawdzięcza pierwszy rocznik księžom niemieckim, przybyły z Korbei, albo kaperanowi Ody, żony Mieszka I (podług Wojciechowskiego „O rocznikach polskich” (1880, w Pamięt. Akad. Umiejętn., IV); pierwszym też jej dziejopisem był cudzoziemiec Gallus (zawpewne Francuz), który „nie chciał jeść darmo chleba polskiego”. Dopiero pod koniec XII w. znalazł się Polak, mistrz Wincenty, zwany Kadłubkiem (1160—1223), zdolny do wykonania myśli Kazimierza Sprawiedliwego, aby młodzież mogła poznać dzieje swoich przodków. Jakoż oczytany i w Paryżu stopniem mistrza (magister) zaszczycony Wincenty napisał historyę polską od najdawniejszych czasów po łacińe, ale z uczuciem miłości kraju swojego (amor patria) dodając przy każdym fakcie porównania z Pisma Świętego, cytaczy z historyków, poetów, filozofów starożytnych, a często i krasomówcze deklamacye. Kronika jego stała się podrocznikiem drugo w szkołach używanym. Boguwał († 1253 roku) pisał treściwiej, jaśniej, w tonie ściśle historycznym, i podał cenne wiadomości o całej Słowiańszczyźnie, odróżniając ją wyraźnie od Germanii. Odtąd mnożyły się już roczniki, kroniki, żywoty świętych, a w XV wieku Jan Długosz (Długossius albo Longinus) skupił cały nagromadzony ten materyl i dokumentami lub informacyami z własnego życia uzupełnił w ogromnym dziele: „Historiae Polonae libri XII” (właściwie XIII), doprowadzonem do początku 1480 roku. Ze stanowiska swojego przy dworze królewskim, z udziału w sprawach państwowych i z niepospolitego uzdolnienia umysłowego zaczerpnął on możliwość zgromadzenia tak ważnych wiadomości do dziejów Polski i krajów ościennych, a nawet półwyspu Bałkańskiego, że stał się dziejopisem europejskim, znanym w świecie naukowym Zachodu, a niezbędnym dla uczonych Słowian. Wydana staraniem i nakładem Aleksandra hr. Przezdzieziekiego, zajmuje „Historia” 5 tomów w tekście łaciń.

Enyokł, powsz. Ilustr. Zest. 225. T. XXIX

7

50

Historyografia.

i tyleż w polskiem tłumaczeniu; inne zaś prace
Długosza wypełniają jeszcze cztery tomy bez
tłomaczenia („J. Dlugossi Senioris Opera” Kra-
ków 1863—78, tom I w 1887). Całe „Dziejopis
larstw arstwo polskich Wieków Średnich” (Warszawa
1877) zbadał i scharakteryzował Henryk Zeiss-
berg (sam on wydał swoje dzieło po niemiecku
p. t. „Die polnische Geschichtschreibung des
Mittelalters” Lipsk 1873), zagarniając nawet hu-
manistów przybyłych w końcu XV wieku do
Polski; ale Długosz był przedmiotem jeszcze
ściślejszych badań Aleksandra Semkowicza
„Krytyczny rozbiór Dziejów polskich J. D. do
roku 1384” (Kraków 1887, str. 406). Spółczes-
nemu jednak i kilku następnym pokoleniom po-
zostawało nieznanem wielkie to dzieło, chociaż
druk był wynaleziony za życia autora, a nawet
w Krakowie wyszła już z pod prasy książka —
teologiczna, Turrecrematy. Pierwsza edycja, i to
pozczątkowych tylko trzech ksiąg, ukazała się do-
piero w roku 1614. Z rękopiśmiennych wszak-
że egzemplarzy korzystały: Miechowita, De-
cyusz i Kromer, ogłaszając drukiem skróce-
nia lub wyciągi we własnych dziełach w ciągu
XVI wieku. Ten „złoty wiek” literatury wydał
i na niwie historycznej dzieła pisane po polsku:
Marcina Bielskiego, który wziął sobie za
godło maksymę „przeciwko prawdzie rozumu
nic”. Joachima Bielskiego, który obejmuje
wzrokiem nietyłko sprawy polskie, ale i spół-
czesne zagraniczne, Łuk. Górnickiego, który
pod tytułem „Dzieje w Koronie polskiej” opisał
panowanie Zygmunta Augusta, jako urzędnik
zbliżony do jego osoby. Inni zaś piszą po łaci-
nie: Orzełski, Solikowski, sekretarz i dzie-
jopis Stefana Batorego Heidenstein, Pia-
secki, który w swej „Chronica gestorum in
Europa singularium” (1646 i 1648) objął nie-
tyłko wypadki krajowe od roku 1572 do
1648, ale i wybitniejsze europejskie w po-
|rządku chronologicznym pod nieprzerywanym
ciągiem lat, przypominając jednak i dawniej-
sze, od XIV wieku; po łacinie też piszą: Was-
senberg, Kobierzycki, historyk czasów Zyg-
munta III a biograf Władysława IV, Pastorius
Rudawski, Grądzki, oraz Kochowski,
który swoje „Annualium Poloniae Climacter II, II,
III” o wojnach z czasów Jana Kazimierza i o ro-
koszu Lubomirskiego wydawał w latach 1683—
1698. Władził on przecież mową polską wy-
bornie w utworach poetyckich, np. w Psalmodyi,
lepiej od Samuela Twardowskiego, autora
wierszowanej pod względem formy, ale ściśle
historycznej i bardzo cennej pod względem tre-
ści „Wojny domowej z Kozaki, Tatary, Szweda-
mi i Węgry przez lat 12 toczonej” (1660).
Je-
żeli Kochowski za pomocą łaciny chciał dostać
się między historyków europejskiego znaczenia,
to się zawiódł, bo jest tylko pamiętnikarzem
w zakresie dziejów narodowych, wiarogodnym
o tyle, o ile sam był ich uczestnikiem, lub od

uczestników powziął jaką dobrą wiadomość; ale
pojęcia swoje o Historyi skompromitował już ty-
tułową kartą, na której wypisał swój zabobonny
pogląd na źródło nieszczęść Polski — klimaktery,
czyli nieszczęśliwe siedmiolecia. I niema już
wtedy w Polsce nikogo, cohy zdolnym był trak-
tować historyę powszechną. Całe 50 lat nieu-
stannych, wielce niebezpiecznych i rujnuchowych
wojen w drugiej połowie XVII wieku słumiły
ruch i postęp naukowy, ograniczyły widnokrąg
dziejopisów sprawami najbliższemi i troską dnia
powszedniego. Taki nawet bohater, jak Jan III
Sobieski, nie znalazł pomiędzy spółczesnymi bio-
grafa lepszego, niż Rubinkowski („Janina”,
drukowana w r. 1739), albo Załuski, zbieracz
cnieopracowanych, niejednokrotnie źle zatytuło-
wanych materyałów („Epistolae historico-familia-
res” do 1711). Wiek XVIII rozpoczął się dla
Polski klęskami Wielkiej wojny Północnej, a wśród
intryg i demoralizacyji politycznej rozprężenie
umysłowe ogarnia cały naród. Znalazł się wpraw-
dzie jeden dziejopis tej doby 1696 — 1728, ro-
mumujący uczcielnie i mądrze, obserwujący traf-
nie, piszący rzetelnie: cóż, kiedy nie był czytany
i znany, bo dzieło jego spoczywało w rękopisie
w bibliotece uniwersytetu Jagiellońskiego aż do
1838 roku, a donyślne nazwisko autora, Erazm
Otwinowski, znalazł się tylko w notațce
bibliotekarza J. S. Bandtkiego (wydanie 2-e po-
prawne i jedynie wiarogodne p. t. „Dzieje Pol-
ski pod panowaniem Augusta I, opisał współ-
czesny Erazm Otwinowski” Kraków 1849). Na-
stał potem półwiekowy pokój, a raczej letarg
okresu saskiego—i H. zamarła. Nikt nie umie
skupić materyału rozproszonego w ulotnych
druckach lub w rękopiśmiennych Miscellaneach i
Silvach Rerum. Dopiero za Stanisława Augu-
sta wraz z rozbudzonym ruchem umysłowym ob-
jawia się dążuść do dziejoznawstwa i przybie-
ra cechy naukowe. Mizler de Koloff wy-
daje zbiór dawnych historyków: „Historiarum Po-
loniae et MDL Scriptorum... Collectio magna”
(1761 — 1770, 5 tomów w 3-ch vol.), Dogiel
3 tomy (zamierzonych było 5) kodeksu dyploma-
tycznego; Albertrandy opracowuje kilka mo-
nografij o Jagiellonach: Kazimierz u, Olbrachcie,
Aleksandrze, oraz o Henryku i Stefanie Batorym
(wydane po śmierci), a Naruszewicz (1733 —
1796), zachęcony i uposażony przez króla, ma-
jąc urządzoną pracownię w zamku królewskim,
zgromadziwszy odpisy dokumentów 130-u te-
kach, zaczął pisać istotnie naukową „Historyę
narodu polskiego”, z dużą erudycyą, ze znajomo-
ścią źródeł, nietyłko polskich, ale i niemieckich,
węgierskich, ruskich, bizantyjskich, włoskich,
z zastosowaniem krytyki. Od r. 1780 do 1786
wydał tomy II—VII, obejmujące panowanie Pia-
stów od Mieczysława I do Kazimierza Wielkie-
go i Węgrów, to jest Ludwika Wielkiego i Ja-
dwigi do chwili zaślubin z Jagiełłą, t. j. do ro-
ku 1386, a tom I, największy objętością, bo za-

Historyografia.

51

wierający dociekania przedhistorycznych dziejów Polski pozostał w rękopisie aż do roku 1824, kiedy wyszedł z pod prasy staraniem Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Towarzystwo to, założone po trzecim, ostatecznym, rozbiorze kraju (w r. 1801) troszczyło się o „doskonały dziejów narodowych opis” i już w roku 1809 ogłosiło „Prosekt Historyi Narodu Polskiego”, w którym lecało przyszłym autorom „zwrócić uwagę na przyczyny upadku tak obszernego państwa.. rozkrzewić poznanie fałszywych wyobrażeń, które obłąkały przodków naszych, abyśmy od podobnych późne pokolenia zachowali”; poprawić omyłki poprzednich, zwłaszcza cudzoziemskich dziejopisów „zaciągnionemi z krajowych archiwów wiadomościami”; na wzór Hume’a „wystawić doskonały obraz religii, rządu, obyczajów praw, sądownictwa, rękodzieł, handlu, siły zbrojnej i dochodów publicznych wraz z uwagami, któreby wpływy tych przyczyn na losy narodu okazaly”. Prospekt zakreślał siedem epok do opracowania, z których VI miała obejmować „wproadzenie nowej formy rządu (t. j. ustawę 3 marca 1791), usiłowania narodu w utrzymaniu niepodległości aż do zupełniego zatracenia bytu politycznego”, a VII „H-ę narodu pod obcem panowaniem aż do postanowienia Księstwa Warszawskiego” („Pamiętnik Warsz.” z d. 5 listopada 1809 roku, str. 252, 254, 261—262, 264). Tym sposobem zamierzało Towarzystwo wykładźczyć zadanie, podjęte przez Albertrandego i Naruszewicza, ale zamiar ten został wykonany tylko częściowo przez członków jego, mianowicie przez Niemczewicza, który napisał „Dzieje panowania Zygmunta III” (1819 w 3-ch tomach) i przez Kwiatkowskiego, autora „Dziejów narodu polskiego za panowania Władysława IV” (1823), Krajewski zaś Michał Dymitr został niewykończony rękopis, wydany już po święci jego w r. 1846 p. t. „Dzieje panowania Jana Kazimierza”, małej wartości naukowej. Ukazywały się też pomniejsze rozprawy, zaliczane do „szkoły Naruszewiczowskiej” czyli monarchystycznej. Jednocześnie na wileńskim uniwersytacie wykształcił się, a potem nauczał jako profesor 1815—1817 i 1820—24 „Mazur” Joachim Lelewel (1784—1861), historyczny wielkiej siły i wiedzy (ob. pod wyrazami: Historya i Historyka). Całość dziejów Polski dotyczcasła była objęta tylko w krótkich elementarnych podręcznikach; jeden z takich, Wagi, poprawił i dopełniał L. po kilka razy, zanim zdobył się na swoją książęzkę „Dzieje potocznie opowiedzianę” (1829); poprzednio jednak on pierwszy napisał „Panowanie króla polskiego Stanisława Augusta” (1818). Badania monograficzne, jak „Zdobycze Bolesława Wielkiego” (1816), a szczególnie „Bolesława Śmiałego Upadek” i „Stracone obywatelstwo stanu kmiecego” okazują jego niepospolitą przenikliwość krytyczną i zdolność konstrukcyjną. „Polska, dzieje i rzeczy jej” w 20-

tomowej edycyi Żupańskiego jest imponującym, lubo niezupełnym obrazem jego produkcyi umysłowej, ponieważ nie zawiera ani Numizmatyki, ani Geografiī Średniowiecznej, ani innych dzieł i rozpraw, ogłaszanych po francusku, ani „Wydkładu dziejów powszechnych” i kilku pracམiemjszych, napisanych po polsku. Zgłębiącą pomniki prawodawstwa i urządzenia państwowe, dobadywał się pilnie losów kmiecia i stał się głową „szkoły Lelewelowskiej” republikańsko-demokratycznej, która zreasummoowała się w 9-tomowych „Dziejach Rzeczypospolitej polskiej” Moraczewskiego (1843—55), a panowała nad umysłami w ciągu lat 1831—1863, lecz po klęskach 1864 roku ściągnęła na siebie potępienie od „szkoły krakowskiej”. Najcięższe zarzutami obciążono pamięć Lelewela za „Uwagi nad dziejami Polski i ludu jej”, w których M. Bobrzyński, autor „Sejmów polskich za Jana Olbrachta i Aleksandra” („Ateneum” 1876), „Ustawodawstwa Nieszawskiego” i „Dziejów Polski w zarysie” (1880), tłumaczenych na język rossyjski, widział „nawskóś namiętną rewolucyjno-republikańską doktryną” i „błędny pogląd gminowładczy”, gwałtownie włożony w dzieje nasze („Niwa” 1877, tom XII, str. 482). Przewodniczył w tym zwrocie Józef Szujski, autor „Rzutu oka na stanowisko Polski w Historyi Powszechnej” (1860) i „Dziejów Polski podług ostatnich badań” (1861—1866, 4 tomy), który zmienił swoje zapatrywania w „Opowiadaniach i Roztrząsaniach” (1876, w Dziełach, 4 tomy), oraz „Historyi polskiej treściwie opowiedzianej książanaście” (Warszawa 1880). Gdy istniejące od roku 1816 Towarzystwo Naukowe Krakowskie przekształconem zostało na Akademii Umiejętności w roku 1873, Szujski, zamianowany jej sekretarzem generalnym, stał się najgorliwszym przewodnikiem i organizatorem jej obszernych wydawnictw historycznych, a jako profesor uniwersytetu Jagiellońskiego miał licznych uczniów. Do ich liczby należy Stanisław Smolka, badacz epoki Piastowskiej („Mieszko Stary i jego wiek” 1881) i pierwszej unii z Litwą („Kiejstut i Jagiełło” 1889, „W 500-letnią rocznicę” 1886); określił on zasadniczą tezę szkoły krakowskiej: „brak silnej władzy rządowej przyczyną upadku nasze go” („Słowo o historyi” w Szkicach, serya I, 1882, str. 283). Za drugiego przewodnika uznawał ks. Waleryana Kalinkę († 1886 roku), który wywarł silne wrażenie wstępem do zbioru dokumentów, wydanych p. t. „Ostatnie lata panowania Stanisława Augusta” (Poznań 1873), a następnie zyskał gorące uwielbienie niekończoną monografią p. t. „Sejm Czteroletni” (tom I 1880, tom II 1881). Oświetlenie i pragmatyczne tłumaczenie badanych faktów dokonywało się w pracach szkoły krakowskiej zgodnie z programem politycznego stronnictwa „ Stańczyków”, tak nazwanego od „Teki Stańczyka”, t. j. sze-

Hofmann Maurycy — Hofmann Konrad.

173

i Guariniego, z ich wymuszoną kunsztownością i zepsutym gustem. Poeze y H-a w wysokim stopniu posiadają te wady w swej formie zewnętrznej, zresztą pod względem języka dość gładkiej i poprawnej, a w treści swej pozbawione są zupełnie prawdziwego uczucia, p ełne na tomiast wyrafinowauej lubieżności i nader pospolitej żądzy m yszlowego używania. Pośmiertny wydanie wyboru dzieł H-a przez B. Neukircha „Herrn von H. und anderer Deutschen auserlesene Gedichte” (Lipsk 1695—1727). W. G.

Hofmann Maurycy (* d. 20 września roku 1622 w Fürstenwalde [Brandeburgia] — † d. 22 kwietnia r. 1698 w Altdorfie), anatom zaśłużony. Osierocony w cześnie, wychowywał się w domu wuja swego, profesora Nöslera, w Altdorfie, tam też zaczął naukę lekarską, następnie w r. 1641 dał się do Padwy, gdzie głównie zajmował się anatomią i botaniką. W roku 1644 potwócił do Altdorfu i w roku następnym osiągnął dyplom doktora medycyny. W roku 1648 mi-nowano go tamże profesorem nadzwyczajnym anatomii i chirurgii, w rok późniejszość po śmierci Kacpra Hofmanna (ob.) profesorem zwyczajnym lecznictwa, a w r. 1653 objął nad-to katedrę botaniki. H. odkrył podczas pobytu w Padwie przewód trzustki (ob.) u indyka, później nieco tenże przewód znalazł u człowie-ka Jerzy Virsung (ob.), obaj wszakże twór mieli mieli za chłonicę (ob.). H. napisał mnó-stwo rozpraw, przeważnie drobnych, treści ana-tomicznej, fizyologicznej i botanicznej; wylicza-nie ich byłoby tu zbyteczne. — Por. „Biographie médicale” (T. V str. 263), H. Haeser „Lehrb. d. Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, T. II str. 309) i A. Hirsch w „Allgem. Deutsche Biographie” (T. XII str. 637). — Syn H-a, Jan Maurycy (* w Altdorfie dnia 6 października roku 1653 — † w Ansbachu d. 31 października r. 1727), był również w Altdorfie profesorem anatomii, botaniki, chemii i farmakologii od r. 1677 do 1709, w któ-rym został lekarzem przebocznym markgrafa Ansbachu. Od roku 1684 należał do Akademii Leopoldyńskiej badaczeń przyrody, a w r. 1727 piastował godność jej prezesa. Prace jego le-karskie, dość liczne, oprócz wartości bibliogra-ficznej, żadnej innej już dziś nie posiadają, więc je pomijamy, z chemicznych zaś i botanicznych wyszerezólnić jednak można następujace: „De differentiis alimentorum” (Altdorf 1677), „Labo-ratorium novum chemicum apertum medicinae cultoribus” (tamże 1683), „Acta laboratorii chy-mici Altorfini” (tamże 1709) i „Florae Altorfinae deliciae hortenses” (tamże 1703). — Porów. „Biograph. méd.” (T. V str. 261) i „Diction. histor.” (T. III str. 225). Dr J. P.

von Hofmann Jan Krystyan Konrad, teo-log wyznania augsburskiego i historyk (* d. 21 grudnia 1810 r. w Norymberdze — † d. 21 gru-dnia 1877 r. w Erlangen). Uczeńszcał do uni-wersytetu w Erlangen i Berlinie, a po ukończe-

niu fakultetu teologicznego i historycznego zos-
tał w roku 1841 profesorem teologii w Erlan-
gen. Po kilkoletnim pobycie w Rostoku powró-
cił w r. 1845 do Erlangen i działał tam do młór-
ci. Z prac historycznych H-a wymienić należy:
„Geschichte des Aufruhrs in den Cevennen” (Nörd-
lingen 1837); „Lehrbuch d. Weltgeschichte” (tam-
że 1839, 2 części; wydanie 2-e 1843), używane
jako podręcznik w gimnazyach bawarskich. Z dzieł
teologicznych zaś: „Weissagung und Erfüllung”
(Nördlingen 1841—44, 2 tomy; wyd. 2-e 1857—
1860); „Der Schriftbeweis” (tamże 1852—1856,
2 tomy); „Die heilige Schrift Neuen Testaments
zusammenhängend untersucht” (tamże 1862—81,
9 części). Hofmann był też współwydawcą ga-
zety „Zeitschrift für Protestantismus u. Kirche”.
Po jego śmierci ogłoszone zostały drukiem: „Theo-
logische Ethik” (1878); „Encyklopädie der Theo-
logie” (1879); „Biblische Hermeneutik” (1880).
Pomimo swego konserwatyzu religijuego H.,
jako członek izby bawarskiej, był stronnikiem
jedności Niemiec; należał do partyi postępo-
wej.
Ks. A. K. D.

Hofmann Fryderyk, poeta niemiecki (* 1813 w Koburgu — † 1888 w Ilmenau); skończywszy studia uniwersyteckie w Jenie, osiadł w Hildburghausen i tam przez lat 14 pracował w „Konnversations Lexikon'ie” Meyera, a potem prowadził jego „Universum”. R. 1858 przeniósł się do Lipska, gdzie naprzód redagował „Payne's Pano-rama des Wissens und Gewerbe”, od 1864—1866 „Dorfbarbier” Stollego, a od 1883—1886 „Gartenlaube”, której od 1861 r. był stałym współpracownikiem. Napisał: „Die Schlacht bei Focksan”, dramat (Jena 1838); „Die Feste Koburg”, poeze y (Hildburghausen 1854); „Das Koborgher Quackbrünnla”, poeze y w narzeczu ludowym (tamże 1857); „Der Kinder Wundergarten. Märchen” (wyd. 21-e Lipsk 1890); „Deutschlands Erniedrigung und Erhebung, Dichtung mit Gesängen” (Koburg 1863); „Die Harfe im Sturm” (Lipsk 1872); „Drei Kämpfer. Festspiel” (t-że 1873); „Die Eselsjagd, ein fröhliches Heldengedicht” (wyd. 2-e t-że 1874); „Dichterweihe”, poemat dramatyczny (t-że 1875); „Geisterspuk auf der Feste Koburg” (tamże 1876). Dalej: „Kinderfeste” (z muzyką Juliusza Otto; Schleusingen 1853—75, 4 zeszyty); libretta do oper Nisstera: „Der Rattenfänger von Hammeln” (1877) i „Der wilde Jäger” (1882). Niemało też płożył H. zaśugi przez liczne swe poeze y okolicznościowe i wydawnictwa na cel dobroczynny, jak np. „Weihnachtsbaum für arme Kinder” (25 roczników). Wybór jego poezyj wyszedł p. t. „Von fünfundfünfzig Jahren” (Lipsk 1886). W Ilmenau postawiono mu pomnik. *

Hofmann Konrad, germanista i romanista niemiecki (* 14 listop. 1819 w zamku Banz pod Bambergiem, w Górnej Frankonji—† 30 września. 1890 w Waging pod Traunsteinem, w Górnej Bawarji). Nauki szkolne pobierał w Bambergu,

Hofmann Henryk, malarz — Hofmann Henryk, muzyk.

175

le sprawiedliwości i spraw zagranicznych, po śmierci Holzgethana został w r. 1876 ministrem finansów i członkiem Izby panów. W r. 1879 powierzono mu kierunek naczelnym spraw bośniackich. W roku 1880 podał się do dymissyi z ministeryum i zajmował odtąd stanowisko intendenta generalnego teatru dworskiego w Wiedniu.

### Hofmann Henryk, współczesny malarz niemiecki
(* 19 marca 1824 w Darmsztadzie).
Kształcił się w mieście rodzinnem pod kierunkiem Raucha, następnie w Düsseldorfie pod kierunkiem Schadowa i Hildebrandta, poczem zwiedził Antwer, Paryż, Monachium, kolejno przebywał we Frankfurcie nad Menem, Darmsztadzie, Dreznie i Pradze, a najdłużej w Rzymie (1854—58), gdzie uległ wpływowi Corneliusa. Po prowadzie do kraju osiadł w 1862 w Dreznie, gdzie od 1870 do 1892 był profesorem akademii miejskiej. H. malował, jak dotąd, przeważnie obrazy religijne; sceny biblijne traktuje on w duchu idealizmu szkoły klasycznej. We wszystkiem, co twoRY, znać wysokie poczucie artystyczne; harmonijość cechuje zarówno układ jego obrazów jak ich rysunek i koloryt. Z obrazów jego religijnych wybitniejsze są: Złożenie Chrystusa do grobu; Uwięzienie Chrystusa, w Galeryi darmsztadzkiej, obraz sztychowany przez Felsinga; Jawnogrzesznica przed Chrystusem i Jezus nauczający w świątyni, oba w Galeryi drezdeńskiej; Chrystus nauczający nad wodą, w berlińskiej Galeryi narodowej; Chrystus i bogaty młodzieńiec; wreszcie Chrystus w Getsemane. Z innych obrazów, do bardziej znanych, należą: Wenus i Amor, Romeo i Julia, Otello i Desdemona. H. brał także udział w ozdobieniu nowego teatru w Dreznie i Albrechtsburgu w Meissen; a do wydawnictwa Galeryi szekspirowskiej Pechta dostarczał rysunków. s. s.

### Hofmann Karol von, mąż stanu
(* 1827 r. w Darmsztadzie), brał udział w 1866, jako pełnomocnik heski, w układach o pokój z Prusami, w 1867; jako przedstawiciel Hessyi zajął miejsce w radzie związkowej związku północno-niemieckiego. Po ustażeniu Delwigka stanął na czele ministeryum liberalnego, w 1875 urządził stosunki kościoła katolickiego w duchu pruskich Praw Majowych. W maju 1876 został po Delbrücku prezydentem urzędu kanclerza państwa, w 1879 sekretarzem stanu państwowego wydziału spraw wewnętrznych i pruskim ministrem rzemiosł i handlu. Z powodu nieporozumień z kanclerzem w sprawie robotniczej, podał się do dymissyi z tych urzędów (1880), poczem, za najmiestnikostwa Manteuffla, był sekretarzem stanu dla Alzacyi i Lotaryngii w Sztrasburgu. W 1887 wystąpił ze służby rządowej.

### Hofmann Adolf, geol. czesko-niemiecki
(* 1835 w Żebraku w Czechach), kształcił się w niemieckiej szkole w Pradze i w akademii górniczej w Leoben (w Stryryi); r. 1876 został asystentem, a 1880 supplentem mineralogii, geologiei i paleontologii w tamtejszej akademii górniczej, 1883 r. docentem honorowym paleontologii, r. 1885—adjunktem tamże; roku 1888 był supplentem przy katedrze geologii górniczej w Przybramie, gdzie w r. 1889 zamianowano go profesorem newszyczajnym, a 1893 — zwyczajnym. Gdy roku 1895 ministeryum rolnictwa pozwoliło było otworzyć prowizorycznie jednoroczny kurs przygotowawczy przy akademii, H., wybrany podówczas na jej rektora na dwa łata, musiał wziąć na się ważny obowiązek zorganizowania tej nowej instytucyji. H. zajmował się głównie paleontologią i to wyłącznie styryjską. Z prac jego naukowych wymienimy: „Tafeln zur Benützung beim Studium der Palaeontologie” (1879); „Netze für Zwillingskrystalmodelle” (1883, dwa zeszty); „Saugethierreste aus der Stuhleck-Höhle” (w „Mitteil. der naturwiss. Vereines von Steiermark” 1884); „Krokodilliden aus der Miocän der Steiermark” (w „Beiträge zur Palaeont. von Oesterr.-Ungaru” 1886); „Über einige Säugethierreste aus der Braunkohle von Voitsberg und Steieregg bei Wies, Steiermark” (1887); „Über einige Säugethierreste aus den Miocänschichten von Feisternitz, beim Eibswald in Steiermark” (1890); „Die Fauna von Görlach”, i wiele innych.

### Hofmann Edward von (* w Pradze d. 27 stycznia r. 1837 — † w Wiedniu w roku 1897), lekarz. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Pradze i ukończył je w r. 1861, poczem był tamże asystentem przy katedrze medycyny sądowej do r. 1865, w którym, zostawszy docentem, przedmiot ten wykładając zaczął po czesku. W roku 1869 powołano go do Insbruku na profesora zwyczajnego medycyny sądowej, hygieny i policyi lekarskiej; na takiej stanowisko przeniósł się w r. 1875 do Wiednia. Od roku 1888 był nadto przewodniczącym w najwyższej radzie zdrowotnej (Oberster Sanitärsrath). H. należał do najwytrawniejszych znawców medycyny sądowej i niemało przyczynił się do jej udoskonalenia, szczególnie stosując w niej najnowsze sposoby badania, oraz doświadczenia na zwierzętach czynione. Słusznego powodzenia używa dzieło jego „Lehrbuch der gerichtlichen Medicin” (Wieden 1878; wyd. 7-e tamże 1895; przekład francuski Paryż 1881; tłómaczenie włoskie Neapol 1884), oprócz tego ogłosił wiele prac drobniejszych, ale bardzo cennych, w rozmaitych wydawnictwach peryodycznych. H. był powagą uznawaną powszechnie w zawiłych sprawach sądowo-lekarskich, a orzeczenia jego były zawsze bardzo cenione. — Por. „Biograph. Lexikon der hervorrag. Aerzte” (T. III str. 250). Dr J. P.

### Hofmann Henryk (* 13 stycznia r. 1842 w Berlinie), kompozytor muzyczny niemiecki. W dziewiątym roku życia został umieszczony w słynnym chórze kościelnym berlińskim „Dom-Hofmann Henryk, współczesny malarz niemiecki” (* 19 marca 1824 w Darmsztadzie).

176

Hofmann Franciszek — Hofmokl Jan.

chor", gdzie zapoznał się z pierwszemi zasada-
mi teoryi muzycznej; studya wyższe odbył w kon-
serwatoryum Kullaka (1857) pod kierunkiem
słynnego kontrapunkcisty Dehna, oraz Grella
i Wüerzta. Po ukończeniu studyów H. próbo-
wał szczęścia w karyerze wirtuozowskiej jako
pianista; powodzenie wszakże kilku jego utwo-
rów fortepianowych, a zwłaszcza opery jedno-
aktowej „Cartouche", wystawionej w 1869 r.
w Berlinie i na kilku innych scenach niemie-
kich, zachęciło go do poświęcenia się wyłącznie
kompozycyi. Z jego utworów na fortepian naj-
wyżej krytyka oceniła: „Italienische Liebesno-
velle" (ułożone następnie na fortepian i skrzyp-
ce), „Liebesfrühling", „Trompeter von Säckin-
gen", „Eckehard", „Steppenbilder", „Aus meinem
Tagebuch" i w. in. Dzieła chóralne: „Nornen-
gesang", „Die schöne Melusine", „Aschenbrödel",
„Editha", „Prometheus", „Waldfräulein". Ope-
ry: „Cartouche", „Der Matador" (1872), „Ar-
min" (1872), „Annchen von Tharau" (1878),
„Wilhelm von Oranien" (1882) i „Donna Diana" (1886).
Prócz tego H. napisał znaczną liczbę
pieśni na głos pojedyńczy i chórny na głosy
męskie, parę kantat, koncert na wioloncelę,
kwartet fortepianowy i smyczkowy, oktet, suitę
orkiestrową „Im Schlosshof" i „węgierską" se-
renadę ną smyczki, sonatę skrzypcową, oraz
piękną symfonię „Frithjof", która imię H-a spo-
pularyzowała w całych Niemzech.
A. Pol.

Hofmann Franciszek Adolf (* w Monachium d. 14 czerwca r. 1843), lekarz zasłużony jako hygienista. Do nauk lekarskich przykładał się w Monachium i osiągnąwszy w roku 1868 dyplom doktorski, został tamże asystentem przy katedrze fizyologii, pracującą równocześnie nad chemią. W r. 1872 powołano go do Lipska na profesora nadzwyczajnego, powierzając mu zarazem zarząd pracowni chemiczno-patologicznej; następnie w r. 1878 został tamże profesorem zwyczajnym hygieny, oraz dyrektorem zakładu hygienicznego. H. jest niepospolitym znawcą wykładanego przez siębie przedmiotu i profesorem wybornym,SOCIALNOSOBSZCZNY UCHODZI NA PRZEMIĘ
swych pobudzać i zachęcać do pracy; przyniósł się też niemało do rozwoju i postępu hygieny. Pracował przeważnie nad wodą do piećia, nad pokarmami i napojami, osobliwie zaś zajmoił się sięmiem i przetworami z niego, ale żaden dział hygieny nie jest mu obcy. Z dzieł jego ważniejszych, wymienić tu należy: „Die Wasserversorgung zu Leipzig" (Lipsk 1877) i „Die Bedeutung der Fleischnahrung und Fleischkonserve mit Bezug auf Preisverhältnisse" (tamże 1880); wiele też prac dokonanych przez uczęsielsko-żydowskiego w pracowni jego. Jest współzałożycielem pisma „Archiv für Hygiene" i w niem Też umieszczać zwykłe prace swe.—Por. „Biograph. Lexikon der hervorragenden Aerzte" (tom III str. 251).
Dr P. J.

Hofmann Mikołaj, chemik czeski (* roku 1845), kształcił się w Budziejowicach i Pisku, w szkole realnej, a w politechnice praskiej na wydziale chemicznym. W r. 1872 został suplentem w szkole realnej w Kolinie, w 1873 — nauczycielem wyższej szkoły realnej w Rakowiku, w 1874 — w Hradcu, a w r. 1894 — dyrektorem wyższej szkoły realnej w Rakowniku. — Napisał dla szkół realnych: Chemię mineralną (1879, trzy wydania); Chemię organiczną (1880, dwa wydania); Chemię doświadczną (wespół z Hejzlarem); „Pirodospyt pro měst. skoly". Oprócz tego umieszczał prace swoje po różnych czasopismach, jak np. „Listy chem."; „Osvěta"; „Paedagogia"; „Krok" i innych, i redagował przez lat sześć „Věstnik hospodářský".

Hofmeister Wilhelm, botanik (* 1824 r.
w Lipsku — † w r. 1877 w Lindenau pod Lip-
skiem), prowadził skład nut, lecz obok tego po-
święcał się z zapalem naukom przyrodniczym,
głównie zaś pracował nad fizyologią roślinną.
W r. 1863 H. został powołany, jako profesor,
do Heidelberga, a w r. 1872 do Tübingi.
— Z głośnych prac H-a wymieniamy: „Über den
Vorgang d. geschlechtlichen Befruchtung d. Pha-
nerogamen"; „Die Entstehung des Embryons der
Phanerogamen" (Lipsk 1849); „Vergleichende
Untersuchungen höherer Kryptogamen und der
Koniferen" (Lipsk 1851). Od r. 1865 H. wspól-
nie z de Barym, Irmischem i Sachsem wydawał
„Handbuch der physiologischen Botanik", w któ-
rym opracował „Lehre von der Pflanzenzel-
le" i „Allgemeine Morphologie d. Gewächse" (Lipsk 1867—68). Z. Z.

Hofmokl Jan (* w r. 1840 w Brzeżanach
[Galicya] — † w Wiedniu d. 25 marca r. 1900),
chirurg zdolny. Do szkół uczęszczał w mieście
rodzinnem i we Lwowie, nauki lekarskie ukoń-
czył w Wiedniu i tamże w r. 1865 dyplom do-
ktorski miał sobie przyznanь. Bezpośrednio po
wyjściu z uniwersytetu został lekarzem młod-
szym (Secundarius) w oddziale chirurgicznym
wiedeńskiego szpitala powszechnego (Allgemeines
Krankenhaus) i jednocześnie sposobił się na ope-
ratoria (Operations-Zögling) pod przewodem pro-
fesora Dumreichera (ob.). W październiku
r. 1867 otrzymał asystentur kliniczną w ów-
czesnej Szkole chirurgicznej lwowskiej; w mar-
cu roku następnego powrócił do Wiednia,
gdzie do sierpnia r. 1872 spełniał obowiązki
asystenta w kliuice chirurgicznej profesora
Dumreichera. W r. 1871 przyznano mu ve-
niam legendi jako docentowi chirurgii, nieba-
wem więc rozpoczął wykłady dość uczęszczane.
W r. 1875 otrzymał oddział chirurgiczny w szpi-
talu dziecięcym na przedmieściu wiedeńskiem
Leopoldstadt; ordynując tam, równocześnie od
r. 1875 do 1881 zarządzał oddziałem chirurgicz-
nym polikliniki uniwersyteckiej. W marcu r.
1881 mianowano go ordynatorem starszym (Pri-

178

Hogarth William.

bardzo podobne. Jakofortrecista H. jest przed-
stawicielem nowego kierunku sztuki w Anglii,
sztuki iście narodowej, która, wyzwolona z wię-
zów tradycyonalnych eleganckich typów à la Van
Dyck, bierze naturę za wzór i odtwarza prawdę
życiową, nie krępując się wymaganiami szkół
minionych i nie uganiając się za modną elegan-
cyą. H. maluje szeroko, zaznacza silnemi rysa-
mi, niemal szkicowo charakter danej osoby, nie
upiększa, oddaje prawdę, nie zraża się nigdy
rysami brzydkiemi lub nieforemnnością głowy:
a pomimo to portrety jego pociągają widza, bo
znać w nich prawdziwego artystę. Artyzm H-a
najsilniej też wyraził się w jego portretach,
w których artysta, z natury samego przedmiotu,
nie szedł za popędem swoich tez moralizatorskich,
jak w innych utworach, ale malował daną osobę
jak ją widział, nie nadając jej typu z góry ob-
myślanego. Jego młoda handlarka krewetek („The
shrimps girl”, w National Gallery w Londynie; fig.
29) jest pomimo to arcydziełem w swoim rodzaju.
Tamże przechowują się wyborne portrety jego
pędzla: przedewszystkiem jego własny z ulubionym
psem (fig. 30), portret siostry jego, portret pewnej
rodziny w grupie, dwa portrety kobiece, znane
pod nazwą: jeden „Sigismonda”, drugi — „Polly
Peachum”, portret lorda Fevershama i wreszcie
słynny portret przyjaciela jego, aktora Garricka,
w roli Ryszarda III. Ten ostatni, nieco teatral-
ny i wymuszony, odróżnia się temi cechami od
wszystkich innych portretów H-a, zupełnie natu-

ralnych; wynikło to z samej pozy i natury oso-
by portretowanej. I inne zbiory publiczne i pry-
watne angielskie posiadają portrety jego pędzla.

Fig. 30. W. Hogarth. Portret własny malarza. (Londyn. Galerya Narodowa).

Fig. 29. Obraz olejny W. Hogartha, zwany „The shrimps girl”, przedstawiający dziewczynę sprzedającą krewetki (shrimps). — (Londyn, Galerya Narodowa).

Wogółe jest ich około 50.—Najodpowiedniejszem
jednak polem dla talentu H-a były sceny oby-
czajowe, a właściwie sceny satyryczne na tle
współczesnych mu obyczajów. Są to całe serye
opowiadań dziejów jednostek rozbitych, wyko-
lejonych, epizody pełne humoru a zarazem i dra-
matyzmu, z podkładem moralizatorskim, ujęte
w ramy życia prawdziwego, z typami branemi
wprost z natury i z akcessoryami wiernie odtwo-
rzonemi. W nich artysta występuje przedewszyst-
kiem jako nowellista, jako opowiadacz, dążący
do wyraźnie wytkniętego celu: odstraszenia od
przestępstw i nałogów, które je powodują, a za-
chęcenia do postępowania roztropnego i wogółe
życia cnotliwego. Przejęty tą myślą przewodnią
artysta nie dba tyle o piękno samo w sobie, to
jest o formy estetyczne i wrażenia barw i cieni,
ile o wyrazistość szpetności, zarówno fizycznej
jak i moralnej, oraz o grozę następstw moralnego
upadku; dlatego niektóre z jego typów graniczą
z karykaturą, chociaż nie można powiedzieć,
ażeby były szarżowane zanadto, jak to twierdzą
niektórzy z krytyków; ta wyrazistość bowiem stron
ujemnych lub śmiesznych życia społecznego
i to silne akcentowanie pesymistycznych pomy-
słów artysty są w obrazach jego łagodzone do
pewnego stopnia poczuciem artystycznem, które

Hogarth William.

179

go wstrzymuje od zupełniego popadnięcia w ka-
rykaturę. A przytem sumienne wystudyowanie
akcessoryów,etne ich zestawienie z cało-
ścią, zestawienie odpowiadające zawsze celowi
i functiones charakterystики — czyni z jego nowel
pędzlem malowanych, oryginalne, functiones siłv sa-
tyrycznej obrazki rodzajowe. Jest ich kilka se-
ryj, o niewyczerpanej pomyślności autora i kon-
sekwentnem przeprowadzeniu jego myśli prze-
wodniej. Pierwsza z tych seryj, która go uczy-
niła odrazu sławnym w całej Anglii, jest opo-

mode (skończone 1745 r.), przedstawione w 6-u
obrazach, dotąd szczęśliwie zachowanych w londyń-
skiej Galeryi Narodowej (fig. 31). Prócz tych trzech
głównych satyr społecznych w obrazach H. wy-
malował lub sztychował i inne jeszcze, jak oto:
Towarzystwo ponczowe, które wraz ze Znawca-
mi i Nauczycielem muzyki, znajduje się w se-
ryi 12-u olejnych, oryginalnych obrazów w Pet-
worth; cztery obrazy satyryczne z życia parła-
mentu angielskiego, będące właściwie krytyką
ówczesnych wyborów (w Soane-Museum w Lon-

Fig. 31. Obraz olejny W. Hogartha z seryi obrazów jego zatytułowanych „Mariage à la mode”. (Londyn. Galerya Narodowa).

wieścią z życia upadłej kobiety, „The Harlot’s
Progress”, w 6-u obrazach, ukończonych w roku
1723; z nich tylko jeden zachował się w orygi-
nale (u lorda Wemyssa), inne pięć, zniszczone
podczas pożaru, znane są tylko ze sztychów.
Druga serya, życie utracyusza, The Rake’s Pro-
gress, w 8-u scenach, skończona 1735 roku, za-
chowała się w oryginalnych olejnych obrazach
i znajduje się w zbiorach Johna Soane w Lon-
dynie. Trzecią wreszcie najudatniejszą, najwię-
cej wyconzoną i najmniej szarżowaną, seryą
satyry społecznej, jest słynne jego Mariage à la

dynie) i, w związku z niemi, Pochód do Fin-
shley (w „Foundling House” w Londynie); bardzo
starannie wymalowany obraz Poeta w biedzie
(The Poet in distress, z roku 1736), w Grossve-
nor House w Londynie; wreszcie najwięcej mora-
lizatorskie, niemal pedagogiczne dzieło: Praca
i Próżniactwo w 12-u obrazach, wykonane przez
artystę tylko w sztychu. Istnieją jeszcze inne
satyry społeczne, podobnie jak ostatnie z wymie-
nionych, znane tylko ze sztychów: Jarmark
w Southwark, Ulica piwoszów, Ulica wódczana,
Cztery pory dnia. Oto wszystkie niemal znane

180

Hogarth William.

jego dzieła satyryczne. H. miał zwyczaj swoje
obrazy olejne sam sztychować; dzięki temu prz-
chowała się treść wszystkich jego obrazów, po-
mimo, że niektóre zaginęły; pozostałe jednak
sztychy nie dają zupełnie dokładnego pojęcia
o wartości artystycznej obrazów, z których były
robione, ani znać na nich ani tej poprawności
rysunku, ani tego sumiennego wykończenia szczę-
gółów, jakie zazwyczaj cechują jego obraz
olejne. Wogółe rzec można, że w sztychach H-a
daleko silniej występuje pierwiastek karykatural-
ny, aniželi w jego obrazach; niektóre z pomysłów
swoich H. oblekał tylko w sztychy, jak np. ca-
ły wspomniany już cykl utworu Praca i lenistwo,
właściwie Skutki zapobiegliwości i próżniactwa
(The Effects of industry and idleness) z 1747 r.,
wydany na 12 u tablicach. Jest to rodzaj nau-
ki moralnej sposobem poglądowym przedstawio-
nej. W tej seryi sztychów morał, na temat
wersetów Nowego Testamentu, sztuką uplastycz-
niony, był głównem zadaniem H-a. Stąd rysun-
ki te są zaledwie z grubsza szkicowane; działać
bowiem miały na szersze masy. Wogółe w utwo-
rach plastycznych H-a cel moralizatorski jest
głównem jego zadaniem, plastyka służy mu za
organ jego propagandy zdrowych zasad etycz-
nych; śmieszność, karykatura działać ma odstr-
azając o i zniechęcająco do wszelkiego rodzaju
zboceń etycznych. Sam H. powiada o sobie,
że starał się temata swoje obrazowe traktować
jak autor dramatyczny, że każdy jego obraz to
scena, na której dane osoby (mężczyźni i kobie-
ty) są właściwie aktorami dającemi nieme przed-
stawienie. I rzeczywiście, według zdania współ-
czesnych, obrazy jego, a zwłaszcza sztychy,
działały silnie moralizującą, i nic dziwnego, bo
sam artysta starał się o rozpowszechnienie tych
dzieł, i tak cykl swój sztychów Pracy i lenistwa,
przedstawiający dobitnie skutki pożądane pierw-
szej i fatalne następstwa drugiego, rozdawał
pomiędzy klasy robocze, jako kazania niedziel-
ne, rylcem ujęte w naukę poglądową, i cieszył
się podobno, że wpływ ich na umoralnienie i zmniej-
szenie pijaństwa był silniejszym, aniželi wpływ
odpowiednich przepisów policyjnych. Dlatego-to
niheartły widzą w nim więcej moralistę, nowel-
listę, aniželi prawdziwego artystę (Horace Wal-
pole); inni nazywają go Molierem malarstwa;
inni znouw porównywają go ze znakomitym jego
pierwowzorem hollenderskim, Janem Steenem
(K. Woermann w dziele nižej cytowanem, tom
III str. 1061). Nie w dając się w ocenę tych
określeń, zaznaczamy, że w każdym razie H.
jest przedewszystkiem samym sobą, artystą na-
wskroś oryginalnym, którym Anglicy mogą chlu-
bić się bez przesady, i, jakkolwiek rzeczywiscie
głównem zadaniem jego sztuki jest moralizowa-
nie, to jednak forma plastyczna, jakiej używa
w tym celu, jest prawdziwie artystyczną, co wię-
cej-i technika jego malarska wyższą jest, niż-
by sądzić można z samych sztychów jego, o czem

świadczą zresztą obrazy jego, dotąd zachowane.
Zwrócić przytem należy uwagę, że, jakkolwiek
H. miał znakomitych poprzedników w Hollandy
na polu malarstwa rodzajowego, w którym prze-
ważał element ludowy, to jednak w Anglii jest
on twórcą tego kierunku, i że cały wiek naśla-
dowano go, ale nikt nie dorównał mu w sile
charakterystyki i wyrazistości humoru, jakie tkwi-
ły w jego wrodzonym talencie. R. Muther nie-
tylko nazywa go nowatorem w Anglii, ale uważa
wogółe za pierwszego iście nowożytnego ma-
larza. „Od niego — powiada Muther — zaczyna
się sztuka nowa” (T. I str. 19 dzieła niżej przy-
toczonego). Dodajmy, że obrazy i sztychy jego
satyryczne są nadto nieocenionym materyałem
da kultury owoczesnej; są to utrwalone sztuką
plastyczną dokumenta obyczajowe epoki, w któ-
rej żył artysta, a obejmują czas panowania
w Anglii dwóch pierwszych Jerzych.

Kompozycje H-a podniosłejsze lub z zakresu
malarstwa religijnego—nie udawały mu się
wcale; element karykaturalny, satyryczny, który
był właściwym wykładnikiem natury artystycz-
nej H-a, nie licuje z ich nastrojem poważnym
lub treścią podniosła, jak to widać w jego obra-
zach: Nauczanie apostoła Pawła Apostoł Paweł
przed Feliksem, Znależienie Mojżesza przez cór-
kę Faraona (w Foundling House w Londynie),
oraz w dwóch obrazach ołtarzowych, przeniesio-
nych z kościoła St. Mary - Radcliff w Bristolu
do akademii sztuk pięknych tamże. Najmniej
rażącemi z tej kategoryi obrazów są dwa wiel-
kie płótua w przedsionku szpitala św. Bartło-
mieję a w Londynie, przedstawiające Samarytani-
ne miłosierngo i Sadzawkę Betsaidy, z wielu
realistycznemi szczegółami z życia i otoczenia
ówczesnego wziętemi. — H. jest także autorem
kilku studytów z zakresu teoriy i malarstwa;
z nich dzieło „Analysis of Beauty” (Londyn
1753; w tłómaczeniu francuskiem wyszło w Pa-
ryżu w r. 1805 w 2-ch tomach p. t. „Analyse
de la Beauté”, w tłómaczeniu zaś niemieckiem
Myliusa 1754 p. t. „Zergliederung der Schön-
heit”), w swoim czasie bardzo czytywane, za-
wiera wiele zdrowych rad, mających na celu
obudzenie zamiłowania do sztuki narodowej, któ-
ra zdaniem autora rozwinąć się może tylko na
zasadzie własnych spostrzeżeń artystów. W tym
też duchu nawoływa autor do porzucenia naśla-
downictwa i do pracy samodzielnej. W sprzeczno-
ści z tem, a poniekład nawet i z pracą samego
autora tej książki, jest nakreślony w niej kon-
wencyonalny ideał piękna, albo raczej probierz
estetyczny wszelkich dzieł sztuki plastycznej, za
jaki uważa on „linię piękna i wdzięku” („the
line of beauty and grace”), to jest linię spiral-
ną, falista—linię, dodajmy, do której sam arty-
sta nie stosował się nigdy.

Porównaj: I. Literatura. A) Specyjalna:
„Lettres de Mr *** (Rouquet) à un de ses amis
à Paris pour lui expliquer les estampes de M.

Hogendorp Dirk — Hogendorp Gysbert Karol.

181

H." (Paryż 1746); Horacy Walpole „Anecdotes of Painting” (Londyn 1762—71; wydanie nowe 1872); John Nichols „Biographical anecdotes of William H. etc.” (tamże 1781, wyd. 2-e 1785; w tłómaczeniu niemieckiem wydane przez A. W. Crayena w Lipsku 1783); tegoż „Anecdotes of William H. written by himself etc.” (t-że 1833); G. C. Lichtenberg „Erklärung der Hogarth'schen Kupferstiche mit verkleinerten Copien derselben von Riepenhausen” (Getynga 1794—1831); Hogarthzs „Werke in verkleinerten aber vollsländigen Kopien von E. Riepenhausen. Neue Ausgabe von H. Loedel” (tamże u Dietricha, 12 zysztyów, bez daty [1853], 75 tablic); „W. Hogarth. Complete Works, including the Analysis of Beauty” (Londyn 1837); J. Hannay „Complete Works of H. Plates” (tamże 1860); C. A. Sala „W. Hogarth, Painter, Engraver and Philosopher. Illustrations” (tamże 1866); „Richard and Samuel Redgrave. A. Century of Painters of the English School” (tamże 1866, 2 tomy); C. Justi „W. Hogarth”, studyum o H-ie, w „Zeitschrift f. b. K. 1872” (VII, str. 1—8, 44—54); A. Dobson „Hogarth” (tamże 1879, wyd. 2-e 1893), w „Illustrated Biographies of Great Artists”; J. Bevington-Atkinson „Hogarth”, w „Dohmes Kunst und Künstler” (Lipsk 1880); Th. Gautier „Guide de l'amateur” (1882); „Hogarth's Shrimp Girl”. Portfolio (1886, str. 105); F. Rabbe (w „Les artistes célèbres”). B) Z dzieł traktujących o historyi malarstwa wogóle, wymieniamy Woltmanna i Woermanna „Geschichte der Malerei” (Lipsk 1879—88), oraz R. Muthera „Geschichte der Malarei im XIX Jhdert” (Monachium 1893—1894), jako zawierające dobrą charakterystykę działalności artystycznej H-a.—II. Reprodukcye. Oprócz wyżej wymienionych kopij dzieł Hogartha przez Riepenhausen a w dziełach Hamay’a oraz Sali, osobne reprodukcye wydane zostały: J. Trusler „H. moralised” (Londyn 1768, z 76-u miedziorytami; następne wydania 1831 i 1841); „The Original and Genuine Works of W. H.” (tamże 1790, Atlas in folio); „Graphic Illustrations of Hogarth, from pictures, drawings etc.” (tamże 1794—99, 2 tomy w wielkiej 8-ce); „The Works of W. H. from the original plates restored by James Heath” (tamże 1822, Atlas in folio); „The Works of W. H., reproduced from the original engravings in permanent photographs. With an Essay on H. by Charles Lamb” (t-że 1872, 2 tomy w wielkiej 8-ce); J. Ireland and J. Ni-chols „Hogarth's Works; with Life and Anecdotal Descriptions of his Pictures” (tamże bez daty, 3 tomy [1883]). Komplet dzieł H-a reprodukowanych zawiera 260 sztychów. S. S.

Hogendorp Dirk, hrabia, generał hollenderski (* w Rotterdamie 1761 roku—† pod Rio de Janeiro 1830 roku). Za czasów statudera Wilhelma V był generalem, posłem w Petersburgu, później gubernatorem Jawy; Ludwig Bonaparte zamianował go ministrem wojuy, później wysłał

w missyi dyplomatycznej do Berlina i Mandrytu. Po przyłączeniu Hollandyi do Cesarstwa Francuskiego H. został adjutantem Napoleona, gubernatorem Prus wschodnich i Szląska. Odbły kampanię r. 1812 i po zniszczeniu armii francuskiej wysłany został do Hamburga, jako kommandant placu pod rozkazami marszałka Davousta. Oskarżono go, że przez srogiósć zbyteczny pogorszył jeszcze los nieszczęsnych mieszkańców; w swych pamiętnikach stara się H. zwalić na marszałka odpowiedzialność za nieludzkie rozpocządzenia, jakie jemu, H-i, zarzucano. Podczas Stu Dni wrócił do Napoleona i walczył pod Waterloo. Po ostatecznym upadku Cesarstwa udał się do Brazylii i zajął się rnictwem. — H. pisał dużo; do najważniejszych prac jego należa: Wiadomość o stanie obecnym posiadłości hollenderskich w Indyach Wschodnich i o ich handlu (po hollendersku, Delft 1799—1800, 2 tomy); „Mémoires du général van Hogendorp pour servir de réfutation des bruits injurieux et des calomnies répandues contre lui pendant qu'il était gouverneur de Hamburg” (Amsterdam 1814); „Du Système colonial de la France sous le rapport de la politique et du commerce” (Paryż 1817). Jeden z wnuków H-a wydał jego Pamiętniki (Haga 1887), zawierając wiele ciekawych i nowych wiadomości.— (E. Hubert w „Grande Encyclopedie” Lami-raulta).

Hogendorp Gysbert Karol, hrabia, mąż stanu hollenderski, brat poprzedniego (* w Rotterdamie 1762 r.—† w Hadze 1834 r.). Kształcił się w szkole kadetów w Berlinie i odbył w wojsku pruski wojeń o sukcessyę bawarską. Podróżował potem po Ameryce, a po półwocie udał się na studia prawne do Lejdy; statutor zamiânął go pensyonarzem Rotterdamu. Po zajęciu Hollandyi przez Francuzów usunął się do życia prywatnego i nie chciał przyjąć żadnego urzędu. Poświęcił część majątku na założenie kolonii ornańskiej na przyłądku Dobrej Nadziei, urządzenie to jednak owoców nie przyniosło. W roku 1813 przyczynił się znacznie do wywołania ruchu narodowego przeciwo Francuzom i utworzył wraz z hrabią Strumir i van der Duynem rząd tymczasowy. Po utworzeniu królestwa Niderlandów H. prezydował w kommissyi, zajętej opracowaniem praw kardynalnych, które są prawie w całości jego dziełem. Wilhelm I nadał mu tytuł hrabi i zamianował go ministrem spraw zagranicznych. Wkrótce jednak z powodu złego stanu zdrowia H. podał się do dymissyi i otrzymał tytuł ministra stanu; zasiadał w drugiej Izbie stanów generalnych i we wszystkich dyskussyach okazał wielkie przywiązanie do domu Orańskiego, również jak i wielką niezależność charakteru.—H. napisał wiele dzieł z dziedziny skarbowości, handlu i polityki. Do najlepszych należą: Uwagi o ekonomii politycznej królestwa Niderlandów (po hollendersku, Haga 1818—23, 10 tomów); „La séparation de la

182

Höger Józef — Hoggan Jerzy.

Hollande et de la Belgique" (Amsterdam 1830). Korrespondencyę jego wydano w Hadze (1866—1887, 4 tomy). Miasto Rotterdam wystawiło mu pomnik w r. 1869.—(E. Hubert w „Grande Enc.” Lamiraulta).

Höger Józef, malarz niemiecki (* 2 listopada 1801 w Wiedniu—† 13 maja 1877 tamże). Pierwsze lekcye malarstwa pobierał od pejzażysty Mössmera w akademii wiedeńskiej, następnie kształcił się dalej pod kierunkiem pejzażysty Rebella, medaliera J. D. Böhma i wreszcie pod kierunkiem przyszłego szwagra swego, F. Gauermanna. Poczem samodzielnie pracował, studując krajobraz z natury w ciągłych wycieczkach swoich do Styryi, Austryi Wyższej, Tyrolu południowego i Włoch północnych. Pejzaże jego ojlejne (Kaplica w Ramsau, Motyw pejzażowy z tejże okolicy, Widok Patschku, Dzikie ustronie, Motyw z okolic Lundenburga), pełne poczucia prawdy i piękna, oraz akwarela jego i szkice rysunkowe, wyższe jeszcze pod względem wartości artystycznej, zjednały mu 1843 r. stanowisko profesora w Akademii wiedeńskiej. H. jest także autorem wydawnictw, mających na celu ułatwienie w kształceniu się artystycznem, jak oto: Szkoły pejzażu, Albumu z seryą drzew i Kursu malarstwa akwarelowego. s. s.

Hogg James, przezwany Pasterzem etrykim (the Etrick shepherd), poeta szkocki (* r. 1770 we wsi Ettrick, w Szkocyi południowej — † 1835 roku), był synem zubożalego owczarza i sam od lat najmłodszych pasał owce. Tylko przez jeden rok uczęszczał do szkół i ledwo się tyle nauczył, że mógł czytać Biblicę; ale same kształcił się dalej: zagłębiał się w Ramsay'u, Burnsie i we wszelkich utworach narodowych, a zarazem dla dziewcząt wiejskich pisał piosenki taneczne. Wreszcie w r. 1800 wydał swój poetam patryotyczny, wzorowany na Burnsie, pod tytułem „Donald Macdonald”, który wielką popularność pozyskał. Następnego roku ogłosił w Edynburgu tomik „Skottish pastorals”. Zaznajomiwszy się z Walter-Scottem, pomagał mu zbierać stare ballady do jego „Border ministrelsy” i odtad zaczął naśladować szczęśliwie ton tych starych pieści we własnych swych utworach. W 1807 przy pomocy Walter-Scotta wydał nowy zbiór swych poeziy p. t. „The mountain bard”, który mu przyniósł 300 funtów sterlingów; ale wdawsy się w nierozważne dzierżawy, stracił własne swe mienie i 1810 osiadł w Edynburgu, gdzie zaczął wydawać tygodnik p. t. „The spy”, który jednakże wkrótce apadł. Potem się ukazały: „The queen's wake” (1813); „The poetic mirror” (1814); „The pilgrims of the sun” (1815) i „Macdoc of the moor” (1816). Następnie pisał proza cudowne legendy i obrazy charakterystyczne ludźu szkockiego, mianowicie: „The Brownie of Bodsbeck” (1817); „Winter evening tales” (1820); „The three perils of man” (1822); „The three

perils of woman” (1823) i inne, które, rozkupy wane bardzo szybko, potem ukazały się wszystkie razem p. t. „The shepherd’s calendar” (2 tomy, 1829). Poemat jego epiczny „Queen Hynde” zimno przyjęto.— Mimo powodzenia literackiego H. ciągle walczył z niedostatkiem; a chociaż mu lord Buccleuch dał bezpłatną dzierżwę w Altrive Lake, wpadł z czasem nowego w kłopoty pienużne, a z wydania zbiorowego dzieł swoich, obliczonego na 12 tomów, p. t. „Altrive tales”, nie odniósł najmniejszej korzyści, nakładza bowiem, wydawszy jedynie tom pierwszy, zbankrutował roku 1832. Roku 1834 wydał H. „The domestic manners and private life of Walter-Scott”, a roku 1835 szereg opowiadań p. t. „Tales of the wars of Montrose”. To było już dzieło jego ostatnie. Poezye H-a z życiorysem, skreślonym przez Wilsona, ukazały się w pięciu tomach, 1850—52, w Londynie.—Por. Thompson „J. H. Poems and life” (Edynburg 1874, 2 tomy); „Memorial of J. H.” (ogłoszony przez córkę jego, Londyn 1884, wyd. 2-e 1887). *

Hoggan Jerzy (* w Edynburgu d. 24 maja r. 1837), lekarz londyński. Wykształcenie zapodawane otrzymał w Edynburgu i w Paryżu, gdzie zajmował się szczególnie histologią i fizyologią. Po powrocie do Edynburga został prosektorem w tamtejszym Surgeons Hall, oraz docentem anatomii w Minto House. W r. 1874 przesiedlił się do Londynu, gdzie z powodzeniem trudnie się wykonawstwem lekarskiem, przeważnie w zakresie chorób skórnych, których jest wielkim znawcą; do nich też, oraz do anatomii i fizyologii skóry, odnoszą się po większej częściliczne prace jego, pisane po angielsku lub po francusku, ogłaszane głównie w wydawnictwach: „Pathological Transactions”, „Journal of the Royal Microse. Society”, „Journal of Anatomy”, „Archives de physiologie” i „Journal de l'Anatome”. W pracach tych dopemaga mu wielokrotuie żona, Franciszka Elżbieta H. z doumu Morgan (* w Brecon [Walia] d. 20 grudnia r. 1843), wykształcona w naukach lekarskich w Zurychu, Londynie, Pradze i Wiedniu, której po obronieniu rozprawy „Ueber progressive Muskel-Atrophie w r. 1870 uniersytet zurychski przyznał dyplom doktora medycyny, poczem osiadła w Londynie i zajmuje się tam leczeniem chorób niewieścich i dziecięcych. Pani H. jest autorką prac wielu różnorodnych, w językach: angielskim, francuskim, niemieckim i włoskim, pisanych bądź samodzielnie, bądź wspólnie z mężem; znaleźć je można głównie w „Journal of Anatomy and Physiology”, „Contempor. Review.” (gdzie w r. 1882 umieściła ciekawą pracę p. n. „Medical women for India”), „Journal de l'anatome”, „Comptes rendus de l'Acad. d. Sciences”, „Archiv für Gynaekologie”, „Archiv für pathol. Anat. etc.” Virchowa i w „Atti della Sozietà dei med. Italiani”. — Por. „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (T. III str. 254) i M. Li-

Hogland — Hohenhausen Eliza.

183

pińskiej „Histoire des femmes médecins” (Paryż 1900, str. 430)

Dr J. P.

Hogland, ob. Hochland.

Hogue (La), albo Hougue, przystań na wschodniem, skalistem i niebezpiecznym, wybrzeżu półwyspu Normandyi (Cotentin), w departencie La Manche. Odbyła się tu w r. 1692 (d. 29 i 30 maja) wielka bitwa morska, w której flota sprzymierzona Anglii i Hollandii, liczacca 99 okrętów liniowych, pod dowództwem lorda Russela odniosła zwycięstwo nad admirałem francuskim, Trouville, który miał pod sobą 44 takię okręty. Bitwa zaczęła się od pojedynku okrętów admiralskich: „Soleil Royal”, największego wówczas na świecie, uzbrojonego 104 armatami i ozdobionego portretem Ludwika XIV,— ze 100-działową „Brytanicą”. Marynarze angelscy strzelali szybciej i celniej od francuskich, więc po kilkugodzinnej kanonadzie „Soleil” postarał swoje maszty i musiał uciekał do portu Cherbourg, gdzie nazajutrz został spalony razem z broniącemi go dwoma okrętami liniowemi. Inne okręty francuskie rozproszyły się na wszystkie strony; 16 spłoneło w porcie Saint-Mało pod ogniem nieprzyjacielskim. Trouville próbuwał przebić się ku Brestowi, lecz w walce z 57 okrętami nieprzyjacielskiemi postradał swoich 12. Po tym pogromie Francuzi zrozumieli potrzeb urządzenia portu wojennego w tej okolicy — i wkrótce obwarowali Cherbourg.
W. N.

Hoguet Karol, malarz niemiecki, pochodzenia francuskiego (* 21 listopada 1821 r. w Berlinie—† 4 sierpnia 1870 tamże). Kształcił się w Berlinie pod kierunkiem Krausego, a następnie w Paryżu pod kierunkiem E. Ciceri i Isabey'a. Wpływ drugiego z nich najsilniej oddziałał na H-a, który przejął się zupełnie jego mianierą. Wogóle sposób małowania H-a przypomina szkołę francuską. Do r. 1848 H. zamieszkoił Paryż, dopiero od tej daty przeniósł się do Berlina. H. uprawiał głównie malarstwo pejzażowe, małował także widoki morskie i martwą naturę. Tematów do krajobrazów dostarczały mu okolice Paryża, Bretania i Normandya, a także wybrzeża niderlandzkie i belgijskie. H. należał do rzędu bardzo płodnych artystów; liczba jego obrazów olejnych, malowanych od r. 1859, dochodzi do 224. Niektóre z nich tylko posiada Galerya narodowa w Berlinie, jak oto: Ostatni wiatrak na wzgórzu Montmartre, Tonący okręt i Martwa natura.
S. S.

Hohenasperg, ob. Asperg.

Hohenberg, 1) dawne samodzielne hrabstwo w wirtemberskim okręgu Szwarcwaldzkim, narrowze tak od zniszczonego w czasie wojny Trzdziestoletniej zamku H. (pod Tuttlingen); w r. 1805 r. zostało odstąpione Wirtembergii.—2) H. (nad Egerem), miasteczko w bawarskiej regencyi Górnej Frankonii, w pobliżu granicy Czech, nad rzeką Eger; posiada zamek i źródła mine-

ralne z kąpielami (Karolinenbad); wielkie fabryki porcelany.
W. N.

Hohenbruck, ob. Trzebechowice.

Hohenelbe, miasto w Czechach, nad górną Elbą, na południowym stoku gór Olbrzymich, na wysokości przeszło 480 m. nad powierzchnią morza, posiada zamek z parkiem, pomnik Józefa II, szkołę tkactwa, zakłady przedzalne i tkacze, farbiernie, papiernie, gisernie, fabryki macchin i t. d.; około 6000 mieszkańców, przeważnie Niemców; jest miejscem zbornem dla turystów zwiedzających góry Olbrzymie: niegdyś należało do Wallensteina.
W. N.

Hohenems, miasteczko w Austriy, w Vorarlbergu, na stoku Alp, ograniczających dolinę Rehu od wschodu, na wysokości 430 m. nad powierzchnią morza, posiada kościół z piękniem rzeźbami, oraz synagogę, jest bowiem siedliskiem jedynej gminy żydowskiej w Vorarlbergu; zakłady tkackie, farbiernie i t. d.; około 5 000 mieszkańców. W pobliżu ruiny zamku Alt-H. i zamek Neu-H.
W. N.

Hohenfriedeberg, miasto na Szląsku pruskim, w regencyi Lignickiej, nad rz. Striegauer Wasser; miejsce zwycięskiej bitwy w r. 1745 Fryderyka Wielkiego z księciem Karolem Lotaryńczykiem, wodzem austryackim.
W. N.

Hohenfurth, miasto w Czechach, ob. Bród, Wyższy (niem. Hohenfurth).

Hohenhausen Elżbieta Filipina Amalia, autorka niemiecka (* 1789 w Waldbau pod Kasselem — † 1857 we Frankfurcie nad Odrą). Była córką generała hesskiego von Ochs; w r. 1809 wyszła za Leopolda H-a, pruskiego radzę stanu w Minden; od 1822—24 była czynnym członkiem koła literackiego w Berlinie, potem powróciła do Minden; a w r. 1848, po śmierci męża, osiadła we Frankfurcie nad Odrą. Tłomaczyła z Byrona i Walter Scotta; напisała: „Frühlingsblumen” (poezye liryczne, Münster 1817); „Natur, Kunst und Leben” (wspomnienia z podróży, Altona 1820); „Novellen” (Brunšwik 1828, 3 tomy) i „Karl von H., Untergang eines Jünglings von 18 Jahren” (tamże 1836), życiorys jej syna nieszczęśliwego, który się zastrzelił w uniwersytecie w Bonn. Po jego śmierci zaczęła pisać w kierunku ortodoksyjnym, który się odbił dość ujemnie w jej utworach późniejszych: „Rousseau, Goethe, Byron. Ein kritisch-literarischer Umriss aus ethisch-christlichem Standpunkt” (Kassel 1847); „Die Jungfrau und ihre Zukunft” (Weimar 1854); i w pismach dla młodzieży: „Die Marquesasinseln” (Brema 1853) i „Das Geheimniss des Glücks” (Weimar 1825). Córka jej.

Hohenhausen Eliza (* 1812 r. w Eschwegе—† 1899), była żoną starszego radcy pruskiego, Rüdigera, i mieszkańła w Berlinie do zgonu. Napisała: „Berühmte Liebespaare” (Lipsk 1870—84, 4 tomy); „Schöne Geister und Schöne

Hohenlohe-Ingelfingen Fryd. Ludwik-Hohenlohe-Schillingsfürst Klodoweusz. 185

na (1844), a jej posiadłości przeszły na gałąź H.-Bartenstein-Jagstberg: obecnym przedstawicielem jej jest książę Jan (* 1863).—2) Gałąź H.-Waldenburg-Schillingsfürst podzieliła się w osobach braci Karola Albrechta († 1843) i Franciszka Józefa († 1841) na dwie linie. Do pierwszej, na Waldenburgu, w Wirtembergii, należyją książę Fryderyk Karol von H.-Waldenburg-Schillingsfürst (* r. 1814—† r. 1884), dziedziczny marszałek królestwa Wirtembergii, generał-porucznik i generał-adjutant rossyjski (ob.); do drugiej linii— na Schillingsfürst, w Bawaryi — należy Chlodwig Karol Wiktor książę H.-Schillingsfürst (ob.), kanclerz. Odziedziczył on zraz z bratem, Wiktorem, w 1834 po śmierci landgrafa, Wiktora Amadeusza v. Hessen-Rheinfels-Rottenburg, księstwo Raciborskie, księstwo Corvey, ziemię Treffart i in. Od 1840 nosił tytuł księcia (Prinz) na Raciborzu. Brąćmi jego są: kardynał Gustaw Adolf i generał Konstancy, nadochmistrz dworu austrayckiego.

Hohenlohe-Ingelfingen Fryderyk Ludwik, książę, generał pruski (* 1746—† 1818). W ostatnich latach wojny Siedmioletniej służył w wojsku cesarskiem, w 1768 przeszedł do pruskiego. W 1794 oduiósł zwyczysto w pod Kaiserslautern; po zawarciu pokoju Bazylejskiego otrzymały na czelną kommendę w kordonie neutralnym nad Ems. W tym samym roku objął po śmierci ojca rządy księstwa H.-I.; w 1798 został generałem piechoty, w 1804 namiestnikiem księstwo Frankońskich, potem generałem-inspektorem inspekcyji Wrocławskiej. Po wygaśnięciu w r. 1805 linii Hohenlohe-Neuenstein-Oehringen odziedziczył jej posiadłości. W 1805 dowodził korpusem Pruskim, rozłożonym pomiędzy Salą i Lasmę Turyngii, w 1806—prawem skrzydłem armii. Jego straż przednia, pod księciem Ludwikiem Ferdynandem Pruskim, pobita została 10 paźdz. pod Saalfeld, a on sam 14 paźdz. pod Jeną. Naczelnny wódz wojsk pruskich, książę Karol Wilhelm Ferdynand brunšwicki, otrzymał śmiertelną ręan pod Auerstedt; H. objął po nim kommendę i odprowadził szczątki armii pruskiej za Odrę. Pod Przemysłowem (Prenzlau) kapitulował H. z wycieńczonemi przez marsze i nędzę wojskami (28 paźdz. 1806) i wkróte potem podał się do dymissyi; później czas jakiś spśćći musiał we Francyi. Wrócił w r. 1808 i osiadł w dobrach swych na Szląsku, gdzie przebywał do śmierci.

Hohenlohe-Ingelfingen Kraft Karol August Edward Fryderyk, książę, generał pruski (* w Koźęcinie na Szląsku — † 1892 r. w Dreźnie). W 1845 wstał do artyleryi pruskiej, w 1854 został attaché wojskowym w Wiedniu, potem kapitanem w sztabie głównym, od 1856 był adjutantem Fryderyka Wilhelma IV aż do jego śmierci. W 1866, jako dowódcza artyleryi rezerwowej gwardyi, odznaczył się

w bitwie pod Sadową. W 1870 dowodził artyleryą gwardyi i brał udział we wszystkich bitwach, w których gwardya walczyła; pod Paryżem objął kommendę nad całą artyleryą obłożniczą. W 1873 został generałem-porucznikiem i dowódząc 12-ej dywizyi, w 1875 generałem-adjutantem, w 1889 generałem artyleryi. H. npisał szereg ciekawych prac z dziedziny wojskwości (wiele z nich przełożono na obce języki), m. in.: „Militärische Briefe” (I. „Ueber Kavallerie”, wyd. 3-e Berlin 1890; II. „Ueber Infanterie”, wyd. 3-e tamże 1890; III. „Ueber Feldartillerie”, wyd. 2-e t-że 1887); „Strategische Briefe” (tamże 1887, 2 części); „Ideen über Befestigung” (tamże 1888).

Hohenlohe-Langenburg Herman, książę (* 1832 w Langenburg w Wirtembergii), studya odbywał w Berlinie, wstał potem do wojska wirtemberskiego, a w 1854 do austrayckiego; odbył kampanię r. 1859 przeciwko Franczom. W 1862 został generałem badeńskim; w wojsku badeńskim odbył kampanię r. 1870—71. Od 1871 do 1880 zasiadał w parlamencie niemieckim. Jest też prezesem założonego w 1883 niemieckiego towarzystwa kolonialnego i jedną z najczynniejszych podpór kolonij niemieckich; w 1891 powołano go do rady kolonialnej, a w r. 1894 zamiłowano namiestnikiem Alzacyi i Latoryngii.

Hohenlohe-Oehringen Fryderyk Wilhelm Eugeniusz Karol Hugo, książę na Ujściu (* 1816 w Sztutgardzie), pruski generał piechoty i wirtemberski generał jazdy, od 1870 senior całego rodu H-ów. Posiada on księstwo Hohenlohe-Oehringen i księstwo Ujście, fideikomisy Oppurg, Positz i Colba w wielkiem księstwie Sasko-Wejmarskiem, dobra allodyalne Kutulin, Proboszczowice, Zerzno Dolne, Żabieniec i Kuźniczka na Szląsku, Malinowice, Gorenice, Zawadę i Rudniki w Królestwie Polskiem. Podczas wojny r. 1866 był gubernatorem Moraw, potem członkiem i wiceprezesem sejm zuwiązku Północno-Niemieckiego, a od 1871 do 1876 r. członkiem parlamentu niemieckiego; jest też dziedzicznym członkiem pruskiej i wirtemberskiej Izby panów.

Hohenlohe-Schillingsfürst, książę (Fürst) na Hohenlohe, książę (Prinz) na Raciborzu i Korweju (w regencyjni westfalskiej Minden), Klodowecz (Chlodwig) Karol Wiktor, niemiecki mąż stanu (* d. 31 marca 1819 roku w Rottenburgu nad Fuldą, w Wirtemberskiem — † d. 6 lipca 1901 w Ragaz, w Szwajcaryi), syn księcia Franciszka Józefa i księżny Konstancyi z domu książąt Hohenlohe-Langenburg, brat: Wiktora, księcia (Herzog) na Raciborzu i Korweju; Filipa Ernestą, „Standesherra” na Schillingsfürst w Bawaryi środkowej, Gustawa, kardynała, i Konstantego, feldmarszałka - porucznika i najwyższego ochmistrza dworu austrayckiego. W roku 1834 ostatni landgraf Hessen-Rheinfels-Rotten-

Enc. Powas. Iustr. Zost. 227. T. XXIX

24

186

Hohenlohe-Schillingsfürst Klodoweusz.

burg, Wiktor Amadeusz, przekazał jemu i Wiktorowi księstwo (Herzogthum) Raciborskie, księstwo (Fürstenthum) Korwejskie, państwo Treffurt i inne dobra poza obrębem landgrafowstwa leżące. D. 15 października 1840 Fryderyk Wilhelm IV nadał starszemu bratu tytał „Herzog”, młodszemu „Prinz zu Ratibor und Corvey”. — Nauk prawnych i politycznych słuchat H. w Heidelbergu, Getyndze i Bonnie. Od roku 1842 był w sądownictwie pruskiem. Od Ehrenbreitstein, Poczdamie i Wrocławiu. W r. 1845 pozucił służbę, aby na mocy układu z bratem, Wiktorem, w roku następnym objąć owo standesherstwo Schillingsfürst po zmarłym bracie Filipie; posiadanie to wprodziło go odrazu do bawarskiej Izby wyższej (Reichsrałe), gdzie też odrazu zarysował się jego nieprzyjazny Austriy, duchowieństwu i ultramontanizmowi sposób myślenia. W roku 1849 podczas przelotnego wskrzeszania Cesarstwa Niemieckiego wysłano H-go jako agenta dyplomatycznego do Londynu. Za reakcyi, zwłaszcza od skonu Maksymiliana II-go (1864), przyjaciel Prus był zasadniczym oponenstem ministeryów Pruschenka i von der Pfordtena. Wojny Bawarów z Prusami w roku 1866 odwrócić nie mógł, ale zaraz po wojnie wystąpił jako gorący rzecznik Prus i zażadał zawarcia ścisłego z niemi związku, wzmocnienia i reorganizacyi armii bawarskiej, oraz oddania jej na wypadek wojen do rozkazy pruskie. Bawarya, sama idą, miała inne państwa południowo-niemieckie za sobo pociągnąć; preliminarya bowiem w Nikolsburgu zabroniły państwom południowym pojedyńczo przystępować do związku, jaki Prusy po zwycięstwie chciały wytworzyć na północy. Przawomatowi temu pod naciskiem dyplomacyi pruskiej i znacz nego już odłamu opinii publicznej i sejmu (Fortschrittler) młody Król Ludwik II poddać się miSSION: wraz z nim wziął i jego twórcę na swego ministra dworu (d. 31 grudnia 1866 r.), ministra spraw zagranicznych i prezesa ministrów. H. zaczął robotę od złożania złowego czterech państw południowych z Prusami wspólnym „Zoll parlamentem” i wspólną taryfą. Obrany członkiem tego parlamentu był przez trzy pierwsze posiedzenia jego wice-prezydentem. Owi „Fortschrittler”, stronnictwo liberalno-prusołskie w Bawaryi, znalazły dla siebie w H-em żarliwego stROWNika. Minister spraw zagranicznych wprawdzie w mowach swoich, zwłaszcza d. 8 października 1867 r., wypierał się zamiaru dopomożenia Prusom do wessania całych Niemiec, ale w istocie ówczesną politykę pruską, skucie południa z północą, bezwarunkowo popierał. Jako człowiek wolnomyślny, nazywany „demokrata”, niełiko układał plan kampanii z Jezuitami bawarskimi, projektował zwęplny zabór szkoły przez państwo, ale wobec zapowiedzianego na r. 1869 Soboru Watykańskiego poruszył wszystkie katolickie państwa niemieckie dla odparcia przewidywanych „na zdobycze cywilizacyi nowożytnej”

zamachów. Zamysły H-go sięgały wówczas nowet poza obręb stosunków niemieckich: wszystkie państwa katolickie Europy, wezwané okólnikiem z d. 9 kwietnia 1869, miały stanąć do wojny z Soborem. Nieuniknione skutkiem takich zapałdów, jako też postępowania, drażniącego w Bawarczykach uczucie odrębności, jak np. d. 30 stycz. 1869 r. projekt reorganizacyi armii, na wzór pruski, było rozżarzenie się wzajem wrogich sobie namiętności w samej Bawaryi, a wybuch wojny domowej na wiądomi życia parlamentarnego. Nowowybrana w maju 1869 r. Izba poselska nie zdostała nawet zgodzić się na prezydenta, oba bowiem stronnictwa: katolickie i patryotyczne bawarskie, t. zw. ultramontanie, i liberalno-pruskie, a zarazem i ogólno niemieckie, dorównywały sobie w liczebnej sile (59 „postępowców”, 16 pośrodkowców, 78 „patryotów”, 1 ludowiec), tak, iż žaden kandydat wysokości otrzymać nie mógł (Weis i Edel po 71 głosów). H. doradził królowi rozwiązywanie (6 października 1869), ale na własną szkodę, gdyż mimo umyślnie przeciwko katolikom wprowadzonej „geometryi”, oraz słynnego okolnika z d. 20 października o związku się rządu ze stronnictwem liberalnym, wycbury listopadowe dały katolikom-partykularzystom tak znaczną (80 „patryotów”, 62 „postępowców”, 12 pośrodkowców) większość, iż H. już duia 27 listopada tegoż roku wraz z całym gabinetem podał się dymissyi. Król nakłonił szakże ministrów do pozostania nadal, a pod naciskiem adresów liberalnych z miast poprzestał na zmianie dwu ministrów w grudniu. Cały grudzień i styczeń upłynęły na walce stronnictw poza sejmem; w końcu stycznia 1870 zebrał się sejm. Wnoszone wytrwale votum nieufności ku H-u w projekcie adresu Izby poselskiej z d. 29 stycznia 1870 r. i jednoczesnym Izby Radzców, pomimo głosnych wówczas w Europie manifestacyjnych objawów króla za prezesem ministrów, nareszcie d. 13 lutego 1870 zyskało większość: teraz już H. ustąpić musiał. Król jednakże i teraz się ociągał i dopiero d. 7 marca dał H-u za następcę posłał w Wiedniu, hrabiego Bray'a. Hohenlohe wrócił do Izby Radzców państwa; dnia 30 grudnia 1870 mógł już głosować za umową, na mocy której Bawarya wejść miała w skład odbudowywanego już wówczas Ces. Niemieckiego. Po odbudowaniu go w Wersalu d. 18 stycz. 1871 r. obrany do sejmu Cesarstwa z bawarskiego okręgu Forchheim, wszedł do stronnictwa Niemców Liberalnych i jako jego kandydat d. 23 marca 1871 r. został pierwszym wice-prezydentem. Wybór ten powtórzono na nowy okres sejmowy w r. 1874. Po wygnaniu Arnima z Paryży Bismarck postał na jego miejsc H-go (1874, maj); na trudnem stanowisku okazał się ambasador użytecznym i nawet dobrym, lecz wcale nie wybitnym dyplomata. W r. 1877 Forchheim dało mu znowu mandat poselski na sejm. W r. 1878 H., jako poseł

["Hohenlohe-Schillingsfürst Gustaw Adolf — Hohenschwangau.", "187", "we Francyi, został trzecim pełnomocnikiem na Kongresie Berlińskim (Bismarck i Bülow; d. 13 czerw.); po śmierci Bülowa objął tymczasowy zarząd sekretaryatu do spraw zagranicznych, nie przestając być z prawa posłem w Paryżu. Jako tymczasowy sekretarz wytaczał sprawę o Wyspy Samoańskie (27 kwiet. 1880), ciężkie oskarżenia rzucał na Stronnictwo Centrum w deszety do ks. Reuss, posła w Wiedniu, a od 16 czerw. do d. 1 lipca t. r. prezydował w kommissyi do rozgraniczenia od Turcyi, postanowionego na Kongresie Berlińskim w interesie Grecyi. Dopiero w listopadzie 1880 wrócił na swe stanowisko w Paryżu. W r. 1885 po skonie Manteuffla cesarz Wilhelm zamianował H-go namiestnikiem Alzato-Lotarynii. Tu okazał się byłych prezes ministerów bawarskich gorliwym germanizatorem: zaprowadził paszporty wewnętrzne i zewnętrzne (1888),gnębił stronnictwo patryotyczne w wydziale krajowym i, wówczas jeszcze, w sejmie cesarstwa, ograniczył prawo stowarzyszania się, porozwiązywał stowarzyszeniaśpiewacze i gimnastyczne, wzbraniając im wiązania się w większe zespółnie. Kiedy Wilhelm II słynną swą mową toruńską (22 września 1894) rozpoczął „nowy kurs”, a Caprivi (ob.) nie nadawał się do niego, owa sprezystość, osłoniona uprzejmością towarzyską, zaleciła cesarzowi H-go na kanclerza, — a właściwie figuranta na kanclerstwie, gdyż cesarz, odprawiając w końcu odźdz. 1894 Capriviego, sam swym kanclerzem być stawanowi. Rola H-go była nader skromną, nieledwie mizerną, nie miał on żadnej samodzielności; późny wiek pozbawił go zdolności wymowy: zdarzało się, że w sejmie cesarstwa odpowiedzi swe odczytywał. Ten cień indywidualności, który mu zostawiono, niekiedy objawiał się niezadowoleniem, żądaniem dymissyi,— frondowaniem, ale łagodnem. Za każdym razem cesarz przytrzymywał swego kanclerza na miejscu, aż wreszcie dopiero wypadki rodzinne i jawna niemoc wieku skłoniły monarchę do rozstania się z H-m: d. 17 paźdz. 1900 otrzymał wraz z z dymissą orła czarnego w brylantach. W kilka miesięcy późniejszej zmarł. Ciało pochowano w pieczarach Schillingsfürstu.—Związek małżeński H-go (16 lutego 1847 w Bingen) z książniczką Maryą Antoniną Karol. Sayn-Wittgenstein-Berleburg, ur. 16 lutego 1829, córką ks. Ludwika księcia Sayn-Wittgenstein (1799–1866) i Stefanii Radziwiłłowny, córki Dominika R., a synowca „Panie Kochanku”, przeniósł w dom jego ogromny jeszcze w XIX w. majątek Radziwiłłów nieświeskich na Litwie, głównie w Mińszczyźnie, wraz ze wspaniałymi Werkami pod Wilnem, w obszerności podawanej 400 000 (ok.) ros. diesjatin (ok. 80 mil ☐). Stało się to wskutek bezdietnego zejścia księcia Piotra Wittgensteina, brata księżyny H., i ukazu o cudzoziemcach z d. 14 (26) marca 1887. Po kilkakrotnie odraczniu i przedłużaniu 3-letniego terminu do wyprze-", "dały ostatecznej, w r. 1900 wszystkie te majątki sprzedane zostały na warunkach ukazu z dnia 10 (22) grudnia 1865 roku, ograniczających prawo nabywania ziemi w Guberniach Zachodnich. — Do życiorysu: „Chlodwig Karl Victor Fürst v. H.-Schillingsfürst, biogr. Skizze” (Metz 1885). s.", "**Hohenlohe-Schillingsfürst** ks. Gustaw Adolf, kardynał (* 26 lut. 1823), brat kanclerza niemieckiego, mianowany kardynałem przez Piusa IX w 1866 r. Kilkakrotnie wskutek nieaktu politycznego naraził się Stolicy Apostolskiej i polecono mu było opuścić Rzym; raz nawet odsiadywał z tego powodu dłuższe rekollekcye. Rząd niemiecki po chybionych próbach wojny z Kościotem (ob. Kulturkampf) przez niego starał się wejść w rokowania z Watykanem. S. Pl.", "**Hohenlohe-Waldenburg-Schillingsfürst** Aleksander Leopold, biskup tytularny sardyneński (* 1794—† 1849), syn dziedzicznego księcia Karola Albrechta i Judyty Rewiczky. Przy urodzeniu ofiarowany już Bogu, odebrawszy wyższe duchowne i świeckie wykształcenie, został kapłanem w 1815 r. W Monachium i Bamberdze pozyskał sobie ogólne uznanie swojemi kazaniami i życiem ascetycznym, lecz nieopatrnie wdwaszy się w leczenie chorych przez modlitwę, posądzony został przez jednych o chorobę umysłową, przez innych o szarlatanizm. Rzeczyబ్రిస్కే క్రిం క్రిం క్రిం క్రిం క్రిం క్రిం క్ర

188

Hohenstadt — Hohenwart Karol Zygmunt.

łudnio - wschód od Łüssen, był ulubionem miejscem pobytu nieszczęśliwego króla Ludwika II. H. jest jedną z najwspanialszych książęcych rezydencyj; zamek wznosi się wśród malowniczej okolicy leśnej i górskiej, na szczycie skalistego przyładka Alp Bawarskich; u stóp tego przyłka dźorlewają się jeziora Schwansee i Alpsee. Z H-em związane są liczne wspomnienia dziejowe: tutaj Konradyn, udając się na fatalną wyprawę do Włoch, żegnał się z matką; w czasie wojny Szmalkaldzkiej H. służył za warownię; w czasie wojny Trzydziestoletniej i podczas wojny o następstwo tronu hiszpańskiego ulegał zniszczeniu. W pobliżu H-u wznosi się zamek Neuschwanstein, zbudowany przez Ludwika II-go w ciągu przeszło dziesięciu lat, według planu budowniczego Dollmanna, w stylu romańskim; jest to wspaniały gmach, ze zbytkownym przepychem urządzony, z malowidłamiściennemi znakomitych malarzy i licznemi dziełami sztuki. W. N.

Hohenstadt, miasto w Czechach, ob. Zabrzeg.

Hohenstaufen, ród panujący w Niemczech, ob. Staufen.

Hohenstein (Olsztynek), miasto w pruskiej rengencyi Królewieckiej, w okręgu Osterode (Ostródkim), nad Amelingiem (Jemiółką), odległy o 32 klm. od Osterode (Ostróda), na wysokości blizko 170 metrów nad powierzchnią morza; kościół ewangielicki i katolicki, stary zamek krzyżacki, wyrób organów; około 3 000 mieszkańców. O zamku olsztynkowskim wspominały już dokumenty z roku 1340. W H-ie urodził się 1764 roku Krzysztof Celestyn Mrongowiusz, kaznodzieja protestancki, autor „Słownika języka polskiego". W. N.

Hohenwart Karol Zygmunt hr., jeden z najwybitniejszych mężów stanu austryackich w okresie konstytucyjnym; pochodził z niemieckiej rodziny, osiadłej oddawna w Krainie (* d. 12 lutego 1824 r. — † d. 27 kwietnia 1899); wstał po ukończeniu nauk w Terezyńskiej akademii w Wiedniu do służby administracyjnej, przebiegł dość szybko niższe jej stopnie i został prezydentem w Karyntyi, a wFERUCNII namiestnikiem w Górnej Austryi. Była to chwila dla państwa rakuskiego bardzo ważna i krytyczna, kiedy, po politycznym bankructwie Schmerlinga i po klęsce pod Sadową, przyszło ratować monarchię od rozkładu wewnętrznego i od ruiny ekonomicznej. Nastąpił więc w polityce austryackiej zwrot stanowczy. Cesarz Franciszek Józef powołał na ministra spraw zagranicznych hr. Beusta, znanego z nienawiści do Prus i do Bismarcka, a ster polityki wewnętrznego powierzył t. zw. ministeryum „mieszkańskiemu" (Bürgerministerium) pod rezydencją ks. Karlosa Auersperga. Beust, poparty przez Déaka i jego stronnictwo, przyprowadził do skutku ugodę z Węgrami i ugruntował system

dualistyczny; parlament wiedeński zaś przedsięwziął równocześnie (w r. 1867) rewizyę patentu lutowego i uchwalił konstytucję (w grudniu 1867 r.), obowiązującą jeszcze do dnia dziesjszego w Austriyi. Zawierała ona, obok t. zw. ustaw zasadniczych, obok prawa o odpowiedzialności ministrów, także słynny § 14, dozwalający władzy wykonawczej rządzić i bez parlamentu, i określała wreszcie kompetencją sejmów krajowych. Ministeryum Auersperga, objawiszy rządy d. 1 stycznia 1868 r., poszło dalej w kierunku liberalnym; zniesienie konkordatu, ustawy wyznaniowe i szkolne, ograniczające znaczenie przemożne duchowieństwa i wpływ jego na wychowanie publiczne, jakkolwiek z wielu względów pożyteczne, wywołały jednak w kołach klerykalnych i arystokratycznych wielkie

Fig. 32. Karol Zygmunt hr. Hohenwart.

niezadowolenie. Obok tego poruszyły się także narodowości słowiańskie, dotąd przez Niemców majoryzowane i uciskane. Sejm czeski, naśladując Węgrów, uchwalił d. 22 sierp. 1868 słynną deklarację, sejm galicyjski-rezolucję (24 wrz. t. r.). Przeciw centralizmowi wiedeńskiemu postawiono ideę federacyjną. Zwyciężyła ona w Pradze, gdzie zapadło postanowienie, aby nie wysyłać delegacyi do parlamentu wiedeńskiego; upadła we Lwowie, skutkiem starań Gołuchowskiego i Ziemiałkowskiego a wbrew poparciu Smolki. Sejm galicyjski, wyraziwszy słusznę życzenia kraju w rezolucyi, wybrał delegację, aby w ten sposób przeszkodzić „wprowadzeniu dawnego systemu zgubnego", „zasilić monarchię" i „zachować interes własny". Na tem tle rozpoczęła się zawzięta walka rządu: z biskupami, protestującymi przeciw Ustawom Majowym, z Czeskimi deklarantami i z Polakami. Pozyskawszy

Hohenwart Karol Zygmunt.

189

sobie delegacyję galicyjską zaprowadzeniem języka polskiego w sądach i urzędach administracyjnych (1869), wystąpiło ministeryum energicznie przeciw Czesoch i duchowieństwu, ale, gdy w łonie gabinetu powstało rozdwojenie, ustąpił ks. Auersperg, a cesarz powołał do steru hr. Alfreda Potockiego, który był dotąd ministrem rolnictwa. Zadanie jego polegało na utrzymaniu konstytucyji i systemu parlamentarnego i na wprowadzeniu Czechów do Rady państwa. Wszelkie usiłowania w tym kierunku robiły się jednak o upór deklarantów czeskich. Bo jakkolwiek cesarz w odpowiedzi na adres sejmu praskiego uzuwał w zasadzie niepodzielność krajów korony czeskiej i gotów był ukoronować się królem czeskim, odmówili Czesi wyborów do parlamentu, domagając się zwołania ogólnego sejmu czeskiego z Czech, Moraw i Szląska. Układte, toczcze się niemal jawnie, wywoływały gwałtowną oppozycję ze strony Niemców w parlamentenc wiedeńskim i skończyły się dymissy Potockiego. Następcą jego został hr. H. (4 lutego 1871 r.); wybór był trafny. Niemiec z pochodzenia, urodzony jednak i wychowany w kraju prawie czysto-słowiańskim, znał H. o wiele lepiej niż przednicy jego charakter i usposobienie obu zwaśnionych z sobą szczepów, znał przyczyny nieustających nigdy pomiędzy niemi zatargów, a że posiadał przytem silne poczucie sprawiedliwości i doświadczenie w sprawach administracyjnych niepospolite, więc społdziewać się należało, że trudnemu zadaniu swemu podoła. Otoczył on się też ludźmi nowymi: tekę handlu powierzył Wirtemberczykowi Schäfflemu, głosnemu profesorowi ekonomii politycznej, na ministra oświaty powołał Jirečka, ministeryum sprawiedliwości oddał profesorowi Habietinkowi; nadto wprowadził do gabinetu jako ministra dla Galicy Grocholskiego. Ale właśnie ten skład ministeryum, usuwający zupełnie od udziału w rządach klikę centralistyczno-niemiecką, stał się hasłem do powszechnej przeciw H-owi krucyaty. Tensam człowiek, którego niedawno jeszcze Giskra nazywał „perłą namiestników”, który spokojnie i rozumie bronił ustaw konstytucyjnych przeciw zamachom klerykalnym w sejmie górno-austryackim, okrzyczany teraz za ultramontanina, wstecznika i narzędzie arystokracyjskiej czeskiej, był przedmiotem najwstrętniejszych napaści ze strony zdemoralizowanego do gruntu dziennikarstwa wiedeńskiego. Podobną nienawiść świadął na siebie i Schäffle, kiedy zamierzył rozszerzyć prawo wyborcze na mniej opodatkowanych i powściągnąć wyuzdane spekulyce giełdowe, które w trzy lata później stały się przyczyną strasznej klęski ekonomicznej czyli t. zw. „krachu”. Sarównowo więc centraliści niemieccy, co trzęśli dotąd państwem i całą jego administracją, jak i wielcy kapitaliści, ciągnący nieprawie a olbrzymie zyski z towarzystw akcyjnych i gry giełdowej, wystąpili do walki prze-

ciw niebezpiecznym nowatorom. A że była to chwila, gdy po niespodziewanych tryumfach pruskich nad Francuzami buta niemiecka wszelką już straciła miarę, użyto zręcznie tego patryotycznego zapalu, który w Austryi i u Niemców się objawiał jako środow agitacyjnego. Powołanie ponowne Gołuchowskiego na namiestnici w Galicy, zaprowadzenie wyłącznie polskich lub ruskich wykładów na uniwersytecie lwowskim, pertraktacye dalsze z Czechami i zamierzoną koronacyję cesarza Franciszka Józefa na króla czeskiego uważali Niemcy za krzywdę, wyrządzoną sobie, za zapowiedź zmian jeszcze donioślejszych, za zwrot ku sfederalizowaniu Austryi. Poruszono zatem niebo i ziemię, aby rátać zagrożone panowanie niemieckie. Pięć sejmów t. zw. wiernokonstytucyjnych zaprotestowało przeciw polityce H-a, niemiecko powłowie opuścili sejm czeski, Giskra pojechał do Pesztu, aby pozyskać Węgrów. Jakof, jeżeli mamy wierzyć podaniom wolnomyślnego bezwzянizowca Roggego („Oesterreich von Világos bis zur Gegenwart”, III, 462), udało mu się zjednać tem poparcie wszystkich łóz wolnomularskich i wielkiego mistrza masonii węgierskiej, Franciszka Pulszkiego. Mimo to wycięstwo Niemców było wątpliwe, gdy nagle nastąpił zwrot w polityce zewnętrznej. Bismarck, starszy potęge francuską, uznał za stosowne pojednać się z Austrą. Układy rozpoczęły się już były słynną depeszą jego z Wersalu (d. 14 grudnia 1870 r.), która przygotowała zjazd Wilhelma I z Franciszkiem Józefem w Ischlu (lipie 1871 r.) i konferencję z Beustem w Gasteinie (w sierpniu). Do zamierzonego w ten sposób sojuszu z Cesarstwem Niemieckiem wypadło dostroić także i politykę wewnętrzną, uspokoić objawy Węgrów, uśmierzyć wzburzonych a potężnych jeszcze centristów. Upadł więc gabinet H-a (w październiku 1871 r.), ustępując miejsca ministeryum utworzonemu przez Adolfa Auersperga na współkę z Lasserem.—Po tem niepowodzeniu usunął się H. na krótki czas od życia politycznego, niebawem jednak, obrany posłem, zają wybitne w parlamentenc stanowisko, zwłaszcza od r. 1879, kiedy na czele gabinetu stanął osobisty jego przyjaciel hr. Taaffe. „Era” Taaffego, niezbyt pomyślna dla Galicyi, przyniosła państwu austryackiemu znaczne korzyści. Jowialny prezes ministrów, lawirując zręcznie między stronnic twami, zdołał uspokoić spory wewnętrzne, wyszukał zdolnego ministra skarbu w Dunajewskim, który przywrócił równowagę w budżecie i finanse austryackie do niebywałej nigdy przedtem dojrowadził świetności. Powodzenia te zawdzięczał Taaffe w znacznej części prawicy parlamentarnej, złóżonej z Polaków, Czechów i autonomistów, którym przewodził H. Zwarte stronictwo, „żelaznym pierścieniem” zwane, celów swoich świadome, umiało, mając zaledwie kilka głosów większości, utrzymać gabinet Taaffego

194

Hohnstein — Hohol Eustachy.

znaleźli jezioro kraterowe, Balba; 20 czerwca
wdarli się na górę Kibo; potem zwrócili się do
Kenii, a stamtąd ku jezioru Baringo; następnie
pociągnęli dalej w kierunku północnym przez kra-
nę zupełnie aż do owego czasu niezwiedzaną;
odkryli 5 marca 1888 r. jezioro Rudolfa, a 20
kwietnia—jezioro Stefanii, i dnia 20 października
na brzegu morza Śródziemnego.
Znalaziszy się w ojczyźnie, H. wydał: „Bergpro-
filsammlung während der Graf S. Telekis Afri-
kaexpedition" (Wiedeń 1890), oraz opisanie po-
drżyž „Zum Rudolfsee und Stephaniensee" (t-że
1892); z Rosiwalem, Toulą i Suessem „Beiträge
zur geologischen Kenntniss des östlichen Afrika",
w Pamiętnikach Akademii umiejętności w Wie-
dniu (1891). W r. 1892 H. towarzyszył młode-
mu Amerykaninowi, Astorowi Chanlerowi, w wy-
prawie jego z wybrzeża Witu do wnętrza Afry-
ki. Walcząc z wielkiemi trudnościami, dostali
się podróžni z krainy leżącej na północo-wschod-
dzie od Kenii, gdzie długi czas spędzić musieli,
nie mogąc dalej ruszyć, dla braku zwierząt jucz-
niżkich zapasu żywności. Tutaj H., na łowach
ciężkich poraniony przez nosorožca, musiał do
Europy powrócić.

Hohnstein, miasteczko w Królestwie Saskiem,
o 12 km. na wschód od Pirny, w Saskiej Szwaj-
caryi, n. rz. Polenz (dopł. Sebnitz, która wpada z pra-
wej strony do Elby), na wysokości przeszło 300
m. nad poziomem morza; fabryka wykałączek do
zębów i korków; miejsce letnic z wycieczek z po-
wodu pięknych okolic.
W. N.

Hohol, Hohoł, Gogoł, Gagoł, ptak wodny,
ob. Fulix.

Hohol, stary ród ruski na ziemiach dawnej
Rzeczypospolitej Polskiej, do którego należeli: H.
Jonasz, władcy piński i turowski, oraz H.
Eustachy (Ostap), hetman kozacki, nobilitowa-
ny przez króla Jana III na sejmie koronacyj-
nym r. 1676 (w Konstytucyji nazwany Hohoł).
Wnuk Ostapa H-a, a syn Prokopa, Jan, wycho-
waniec Akademii kijowskiej, wyniósłszy się
z granic Rzeczypospolitej, osiadł w kraju Poł-
tawskim, a od jego imienia dalsze potomstwo
wyrbało przydomek Jonowskich. Syn jego,
Damian, był parochem wiejskim w powiecie Łu-
bieńskim, we wsi Kononówce, a ojcem pisarza
Łubieńskiego pułku kozaków, H-a Atanazę,
który w dokumencie urzędowym napisał, że
przodkowie jego pochodzili „z polskiej nacyi”.
Był on dziadem słynnego twórcy Rewizora
i Dusz zmarłych, Mikołaja H-a, który napisał
o nim, że umiał tak cudnie opowiadać o daw-
nych czasach, iż chętnie-by się go słuchło przez
cały dzień, nie ruszając się z miejsca. W ży-
ciu małoruskim ówczesnym jeszcze niezupełnie
zatarły się były te cechy wojownicze, burzliwe,
nawpół dzikie, jakie za czasów wolnej kozaczyz-
ny nosiło; on zaś był ich żywym przedstawicie-
lem. A miał w pamięci swojej skarbnicę nie-

przebraną tradycyj z czasów walk kozackich
z Lachami, obok baśni ludowych, dum, pieśni,
wierzeń i przesądów wszelakich. Synem jego
był Wasył (Bazyli), urzędnik czamtamu, asse-
sor kolegialny, Małorusin typowy, równie z ro-
du jak z charakteru, z mowy i głowy, wesoły,
dowcipny, oczytany, gawędziarz niezrównany
i zdolny pisarz. Siedziba jego, Wasyłówka, któ-
rej sam był założycielem, stanowiła ognisko ży-
cia towarzyskiego całej okolicy, gdzie podczas
rozmaitych festynów urządził nieraz i widowi-
ska teatralne, na których odegrywano naprzód
świeżo wyszłe komedye małoruskie Kotlarew-
skiego „Natałka-Połtawka” i „Moskal-Czariw-
nik”, a potem jego własne napisane między
1822 a 1825: Pies-owca i Prostak. Nie-
kiedy także dyrygował teatrem domowym swę-
go sasiada, byłego ministra sprawiedliwości,
Troszczyńskiego, i sam występował na nim we
własnych swych komedych, wyżej wspomnia-
nych. Pierwsza z nich zaginęła, drugą wydał
Kulisz w „Osnowie” (1862, t. II), gdzie, porówn-
nywając ją z komedycją Kotlarewskiego „Moskal-
Czariwnik”, jej oddaje pierwszeństwo. „Prostak”
osobno był przedrukowany trzykrotnie: 1872,
1878 i 1882. H. Bazyli żonaty był z Kosia-
rowską, z której się urodził Mikołaj. Ród ten
papisany jest w części III księgi genealogicznej
gubernii Połtawskiej pod nazwiskiem Gogo-
łów.
*

Hohol Jonasz, władcy piński i turowski,
unita w XVI wieku. Był naprzód archimandrytą
w Kobryniu pod Brzeźciem. Kiedy się wśród
Rusi wyrabiała myśl powrócenia do unii florenc-
kiej, H. był jednym z najdzielniejszych poplecz-
ników tej myśli. Znajdował się na synodzie
w Brzeźciu w r. 1594, na którym ostateczna za-
padła uchwała 12 czerwca r. n. Podpisał ją raz-
zem z metropolitą i biskupami („Akty zapadnoj
Rossii” IV, s. 95). Umarł w tym czasie Leon-
cyusz Pełczycki, władcy piński, także gorliwy
zwołennik unii; H. wziął po nim biskupstwo za
nominacyją królewską; podawał go Zygmuntowi
III metropolita, a Pociej i Terlecki zalecili. No-
minacja królewska dla H-a w władcywo wy-
dana w Krakowie 22 września 1595 r. H. po-
jechał na ostateczny sobór do Brześcia w paź-
dzierniku 1596 r. i tam podpisał razeum z in-
nymi biskupami akt ogłaszający przyjęcie unii.
Z soboru powrócił do swego władcytwa a gorli-
wie pracował dla sprawy unii. Nieunici niena-
widzili H-a; wszystkich biskupów, którzy weszli
w stosunek z Kościołem Rzymskim, przezywali
ubliżającemi nazwiskami, H-owi od jego imienia
Jonasz dostał się przydomek Joniszcze, który
z polska przekręcającą wyszedłby na coś podob-
nego do Jonasisko. Lat sześć był H. biskupem
pińskim. Umarł r. 1602, jak podaje Stebelski,
daty szczególowszej nie mamy.

Hohol albo Hohoł Eustachy, Eustafi,
Ostafiej, głosny kozak z okresu „Ruiny”

Hohol Eustachy.

195

(† 1679 roku) był pułkownikiem podolskim już w roku 1658 za hetmańskich rządów Jana Wyhowskiego, gdy ten, zawarłszy z kommissarzami polskimi ugodę Hadyacką (ob.) d. 6/16 września, obrócił oręż przeciwko wojskom Cara Aleksego Michajłowicza. Nie znajduje się wprawdzie H. pomiędzy starszyną, która wykonywała „jurament na wierne i wieczne posłuszeństwo JKMCi-i i Rzplitej” („Volumina Legum” IV, folio 657), ale jest wymieniony w raporcie Szeremietjewa w tymże miesiącu września („АКТЫ Ю.-З. Poccii”, tom VII str. 253), że razem z pułkownikami: białocerkiewskim, Iwanem Krowczeńskiem, i brasławskim, Iwanem Serbinem, przychodził pod Kijów, bił ludzi roboczych, zataczył obóz nad rzeczką Łybedią, o 2 wiorsty od miasta. Ci trzej pułkownicy, będąc w polu, nie mogli, oczywiście, być obecnymi w Hadziaczu. Ze zmianą sytuacyją, mianowicie, gdy Wyhowskiemu odbrał buławę Jurek Chmielnicki i miał połączyć się z Szeremietjewem przeciwko Polakom, H. przesyłał mu doniesienia o ruchach wojsk polskich, jeździł do kniazia Grzegorza Kozłowskiego do miasteczka Kublicz na początku 1660 r. z oświadczeniem wiernej służby Carowi i stwierdził oświadczenie swoje powołaniem się na czetny: że bronił Mohilewa nad Dniestrem na Polaków, że pobił ich niemało na wycieczekach, nietykilko żołnierz, ale i rotmistrzów, że schwytał Antoszka Żdanowa, byłego pułkownika Kijowskiego, że bił Tatarów i kozaków - zdrajców (Ibid. str. 317 — 320). A znów gdy Jurek po bitwie pod Słobodyszezem odstąpił Szeremietjewa i zawarł z hetmanami polskimi ugodę cudownską d. 17 października 1660 roku, H. „na instancyę tak Ur. Hetmana wojska naszego Zaporowskiego, iako y Hana JMci Krymskiego” otrzymera nobilitacyję razem z wielu innymi kozakami „zasłużonymi” („Vol Legum” IV, folio 767). Z Doroszeńką pośpołu sprzeniewierzył sięj „zastudze” i zobowiązaniu „żaduje inszej posłonnej protekcyji już nigdy nie przyjmować”, bo w przymierzu z Tatarami czynny był podczas wojny brałowsko - podhajeckiej, jak widać z listu Jana Sobieskiego, nauczczas hetmana polnego koronnego: „Lubo tych Tatarów dobrze nałaśował pan Łasko, przecie oni, świeżych przybawszy, kierują się jako zuowu około Satanowa, gdzie jest i Chohoł” (Kluczycki „Acta Hist.” str. 271). Gdy Krym Gałga, nie zdoławszy pokonać Sobieskiego, zawarł z nim traktat pokoju pod Podhajcami (11 października), Doroszeńko oświadczył d. 19 października 1667 r. „szerzą (!) submissyą... do usługi JKMCi i Rzplitej”. Wiadomo, że zamiast usługi żadał od Polaków pomocy do opanowania całej Ukrainy, a więc i Zadnieprzańskiej. H. podlegał jego rozkazom: w styczniu 1668 r. idzie razem z drugim pułkownikiem pod Kaniów, żeby tam „zasiąść” („АКТЫ Ю.-З. Poccii” VIII, str. 30). Potem zaczęły się konszachty z Turcyą i wynikła

nowa wojna z Polską. Jan Sobieski, jako hetman wielki koronny, podczas świetnej kampanii 1671 roku, przyjmując „w poddaństwo JKMCi” kraj nad Bohem, uznali, że nie można „zostaćwiać sobie w tyle łotrowskiej fortecy”, Mohyłowa nad Dniestrem. Posunął się więc podjazd polski z Baru, wypadających kozaków narabął „i syn Hohółów postrzelony, sam stary z Kijaszkiem uskrobał” — to znaczy umknął pod osłonę fortyfikacyją. Trzech bowiem pułkowników strzegło Mohylowa: H., Kijaszko i Konstanty. Jednakże gdy przyszedł sam Sobieski, poddali mu się wszyscy trzej bez boju d. 7 października, przeraženi opowiadaniami o wielkiej wrzekomo potędże jego („Dola i niedola J. Sobieskiego”, t. III str. 55). Ale w roku następnym, 1672, szedł sułtan Mahomet IV z wielkim wezyrem Kiuprlulim pod Kamieniec i H., razem z pryncypałem swoim, Doroszeńką, został poddanym padyszacha. Gdy Sobieski szedł w r. 1673 pod Choćim, donoszono mu, że H. znajduje się tam pod kommendą Husseina paszy. Czy to prawda? Czy może razem z Wołochami przeszedł na stronę polską? Sprawdzić nie możemy. To pewniejsza, że na początku 1674 roku znajdował się żyw i zdrów w Mohylowie; że gdy Doroszeńko nie przybył na radę do Perejasławia i buławy nie złożył, H. pozostał pod jego władzą i wyprawiał od niego poselstwo do Stambułu; że gdy wkrzyała powtórnie wielka armia turecka, H. na rozkaz sułtana napisał wezwanie do mieszkańców Ładyżyna do poddania się, a więc towarzyszył pochodowi Turków aż pod Humań latem 1674 roku („АКТЫ Ю.-З. Poccii”, t. XII str. 8; „Лѣтоп. Самовидца” wyd. 1878, str. 122—124). Aliści w jesieni tegoż roku przyszedł Sobieski, już jako Jan III, opromieniony sławą chomskiego zwycięstwa. H. ofiarował mu służby swoje, odpoprzysiegając się Turków i Tatarów, a na dowód szczerości przysłał związanego Salmaza Murzę z 15-u ludźmi jego eskorty i wydał Mohylów. Nagrodził mu to Jan III nader pochlebnym uniwersatem: „Wszem wobec i kuzdemu zosobna, komu o tem wiedzieć należy, czynimy wiadomo, iż jako dawno w ojcowskim mieliśmy respekcie dzielność i mężstwo Ur. Eustaphiego Hohola Pułkownika Mochilowskiego, tak jeszcze więcej z łaską naszą królewską obracamy się do niego, gdy nam na wydźwignienie z niewoli... od Bisurman posiadanej Ukrainy i Podola ochotę swoją i mężnych kozaków pułku swego ofiaruje i cieleśnie poprzysiągł. Co mu zawdzięczając, naprzod go czynimy dożywotnim i jednowładnym Pułkownikiem Podolskim i pod rząd tego poddawamy miasta: Mochilow, Szarogrod, Ozarynce, Jaroszow, Jaruga, Błe, Michałjowka, Busza, Raszkow, Jampol, Czerniejowce, Kamionka, Kraśnica, Cekinowka, Kuzmin, Kopajgrod, Łuczyniec, Morachwa nazwane, ze wszystkimi do nich należącymi siołami i przysiołkami, w których cokolwiek się kozaków znajduje, jako ludzi rycerskich i jako

200

Höhr — Hoi-hu.

prorockim, gromiącym tonem i swą dążnością
sprawiła najprzykrzejsze wrażenie nawet na
jego przyjaciółach najlepszych, a Bielińskie-
mu dała powód do słynnego, ogłoszonego
za granicą, listu, w którym ją skrytykował naj-
srożej. Niepowodzenie to przygnęło H-a osta-
tecznie, spuścił z prorockiego swojego tonu, lecz
jeszcze głębie się pograżył w mistycyzm reli-
gijny. Odbył podróż do Palestyny, ale i tam
nie znalazłszy pociechy, wrócił do Rossyi i spę-
dził w niej ostatnie lata życia swego, mieszkając to
u przyjaciół, to u krewnych, aż wreszcie osiądził
w Moskwie. Zatopiony w swym ascetyźmie,
modląc się, poszcząc, lubo na zdrowiu coraz czę-
ściej zapadał, miewał czasem chwile jaśniejsze,
w których wracał do pióra i pisał znów część
drugą Dusz zmarłych. Ale w lutym r. 1851
opanowała go obawa śmierci i razu pewnego
w nocy zdało mu się, że usłyszał głos jakiś,
oznajmujący mu ostatnią godzinę; zbudził więc
slugę, kazał zapalić w piecu i rzucił w ogień
wszystkie swe papierы. W kilka dni potem
umarł.— Znaczenie H-a w literaturze rossyjskiej
jest ogromne, szczególnie zaś ze względu na
ten wpływ, jaki wywarł na młodsze pokolenie
pisarzy; dokonał on przewrotu rozpoczętego przez
Puszkina, a owocem tego przewrotu jest cała
literatura rossyjska współczesna. Za arcydzieża
jego uważają powszechnie Rewizora, Tarasa
Bulbę oraz Dusze zmarłe, wszystkie trzy
nieprzebrzmiające dotychczas. Taras Bula
szczególniej w Małorossii jest wielce umiłowa-
nym, jakoby prawdziwa epopeja narodowa,
irzeczywście pod względem artystycznym jest
utworem wielkiej wartości; ale pod względem
historycznym, w obrazie stosunków kozaczyzny
z Rzeczypospolitą, jako osnuty na źródłach błę-
dnych, jednostronnych, których za czasów Hoho-
lowskich krytyka była jeszcze nie sprostowała,
przedstawia te stosunki w fałszywem świetle,
idealizując Kozaków, a Lachów najczarniejszemi
malując kolorami. Przed kilku laty pisarz ma-
loruski, Starycki, przerobił go na dramat, gry-
wany z wielkiem powodzeniem w Kijowie. —
Pierwsze zborowe wydanie pism H-a sporządził
on sam r. 1842 w Petersburgu; z późniejszych
najlepsze jest 11, zredagowane przez Smirnowa
(Petersburg 1893). Z rozbiorów krytycznych
i życiorysów godne uwagi: Bielińskiego „Soczi-
nienija”; Kulisza „Opyt biografii” (1854); Czer-
nyszewskiego „Oczerki gogolewskago pierijoda
ruskoj litieratury” (1892); Szenroka „Matierjały
dla biografii” (Moskwa 1892—93). Wiele także
pisali o nim: Smirnow, Władimirow, Tichomi-
row, Skabiczewski, Pypin i inni. Dzieła H-a
były łómaczone prawie na wszystkie języki eu-
ropejskie. W polskim pierwszym przekład a za-
razem pierwsza wiadomość o H-u oraz krótka
ocena dzieł jego, ogłoszonych r. 1842, ukazały
się w wydawanem w Warszawie (1842—43) cza-
sopiśmie polsko-rossyjskiem „Jutrzenka”. Był

tam podany r. 1843 przekład Pamiętnika
Waryata p. Marcina Szymanowskiego. Po-
tem ledwie że nie wszystkie powieści H-a były
tłómaczone na język polski; niektóre nawet po
dwa i trzy razy, i drukowane bądź w czasopis-
mach, bądź osobno. Taras Bula, przełożo-
ny przez Federowicza (Piotra Głowackiego), wy-
szedł we Lwowie r. 1850; K Martwe dusze,
w łómaczeniu Zygmunta Kierdeja - Wielhorskie-
go—w Poznaniu 1876 i 1879; Rewizor z Pe-
tersburga, czyli podróż bez pienię-
dzy, ukazał się w Wilnie r. 1846, a w „Bibli-
tece Mrówki” we Lwowie 1884. Comedya ta gry-
waną była w Krakowie, Lwowie i Poznaniu,
a w Król. Polskiem, począwszy od r. 1869, w Ka-
liszu, Łęczycy i Lublinie. Poza pierwszą wia-
domością o Hoholu, podaną we wspomnianej
wyżej „Jutrzence”, pisali o nim: Jan Sawinicz,
lektor języka rossyjskiego w b. Szkole Głównej
w „Księdze świata” r. 1860; Korotyński Win-
ceuty w „Kalendarzu Jaworskiego” r. 1870;
w „Kłosach” r. 1871 w pięciu numerach był
umieszczony przekład charakterystyki tego pisarza z dzieła Wodowozowa „Nowaja ruskaja li-
teratura”. Wreszcie r. 1886 „Przegląd polski”
krakowski w zeszczycy lipcowym umieścił obszere-
ne studyum o H-u, Anny Lisiemieckiej. Dodamy
wreszcie, że pisarz rossyjski, W. Ługakowski,
który, pracując nad ułożeniem Próby słowni-
ka (krytycznego) uczonych i pisarzy
rossyjskich w literaturze polskiej,
skrzętnie gromadzi wszelkie wiadomości bibli-
ograficzne i biograficzne, jakie tylko znaleźć się
mogą o autorach rossyjskich w piśmiennictwie
naszym; część tej pracy, odnoszącą się do H-a,
nadesłał nam uprzejmie, przełożoną na język
polski dla użytku naszego. Znaleźliśmy w niej
kilka wskazówek, z których radzi skorzystaliśmy
w artykule niniejszym.
*

Höhr, miasteczko w pruskiej regencyi Wies-
badeńskiej; szkoła ceramiki, przemysł garncar-
ski i majolikowy; uprawa chmielu; około 3 000
m-ców, przeważnie katolików; w pobliżu odkopa-
no dawne rzymskie obwarowania.
W. N.

Höhscheid, gmina miejska w pruskiej regencyi Düsseldorfskiej, okręgu Solingńskim, składa się ze stukilkudziesięciu osad, których punkt środkowy nosi nazwę H.; fabryki żelazne (noże, nożyce, żelazka i t. d.), kopalnie ołowiu; około 13 000 m-ców.
W. N.

Hoi-hu, Haikao, w narzeczu mieszkańców
Hai-nan, miasto nadmorskie wyspy Hai-nan
(Chiny Południowe), około 10 km. na północ
od miasta Kiung-czeu, którego port stanowi.
Jest to jeden z pierwszych portów wyspy, resz-
tą niezbyt dogodny, gdyż większe dżonki mogą
się doń dostawać jedynie w czasie przypływu
morza. Mimo to jest siedliskiem dosyć znacz-
nego handlu opium, tkaninami, wyrobami garn-
carskiemi i artykułami żywności. Najważniej-

Hojeda Alfons — Hokusai.

201

szym przedmiotem zbytu jest cukier, dalej—orzechy palmy areka, sezam, rogi bawole, materye, skóry, bydło i ptactwo. Prawie całą przestrzeń między H. i miastem Kiung-czeu zajmują cmentarze.
W. N.

Hojeda Alfons, podróżnik hiszpański (\* 1470—† 1515), w pierwszej młodości walczył z Maurami, później brał udział w drugiej wyprawie Kolumba do Ameryki w r. 1493. Tu stoczył bitwę na wyspie Haiti z Indyanami i wziął do niewoli kacyka Kaonaba; w tym samym czasie odkrył pokłady złota pod Cibao. W r. 1499 po raz wtórky wyruszył do Ameryki z A. Vespuccim i Janem de la Cosa; wylądowawszy na wybrzeżach Guany, odkrył uście rz. Maranionu, a na wybrzeżach Wenezueli—odnogę Marakaibską i półwysep Goairę. W pół-żmiejszych czasach usiłował założyć kolonię hiszpańskiej na północnem wybrzeżu Ameryki Poludniowej, atoli bezskutecznie. Ostatnie lata swego życia spędził dość awanturniczo i umarł w nędzy.
N.

Hojer (Hoejer) Andrzej, historyk i prawoznowca duński (\* 1690—† 1739). Studia uniwersyteckie odbywały w Niemczech, potem był dziennikarzem, historyografem królewskim (1722) i bibliotekarzem. Po wstapiении na tron Chrystana VI (1730) został pozbawiony tych obowiązków, później wszakże przywrócony do łaski, otrzymał nominacyję na profesora prawa i członka sądu najwyższego w Kopenhadze. Dzięki jego historyczne: „Kurzgefasste Dänemarkisze Geschichte” (1719), pisane ostro i bezwzględnie, przyczyniło mu wielu nieprzyjaciół i wywołało polemikę z Holbergiem; monografia o panowaniu Fryderyka IV w 12-u tomach zachowana jest w rękopisie w tajnym archiwum; drugą, „Königs Friderich IV glorwürdigstes Leben”, wydał Falck dopiero w r. 1829. Główną zasługą H-a była organizacja studyów prawa.
R.

Hokkaído, prowincya japońska, obejmująca wyspę Jesso oraz wyspy Kurylskie; liczy obszara 94 000 klm. [ ] i około 350 000 mieszkańców, w czem zresztą mieści się kilkadziesiąt tysięcy Japończyków, którzy przybywają tu tylko na lato dla połowu ryb. Ludność pierwotna, Aino wie, w liczbie kilkunastu tysięcy, ustępuje wciąż przed osadnikami japońskimi i przesiedla się na terrytoryum rossyjskie. Miasto główne Hakodate.
W N.

Hokki, rodzina ptaków (Cracidae v. Penelopidae), z rzędu Kurowatych (Rasores). Są to wielkie ptaki, gnieźdźące się w drzewach; żyją w Meksku i Ameryce południowej. Do rodziny tej należy rodzaj Grdacz (ob. Crax). K. A. C.

Hok-kien, ob. Fu-kien.

Hokusai, malarz i rysownik japoński (\* 1760—† 1849). H. urodził się w Hondżo, przedmięściu Sedo, położonem nad zeką Sumidą. W dzieciństwie nazywał się Tokitaro Katsuszyka; ojcieo

jego był dostawcą zwierciadeł metalowych do pałacu tajkuna. Pierwszym jego nauczycielem malarstwa był Szunszo, jeden z największych artystów szkoły ludowej. Następnie studyował H. dzieła dawnych mistrzów, zwłaszcza Itszya, do którego stylu zbliża się bardzo jego sposób malowania. Ze zmieszania się tych dwu źródeł rozdziła się maniera H-a. Do r. 1790 jest on uczniem i naśladowcą Szunsza; nosi wtedy imię Szunro. W tym okresie ilustruje powieści, dostarcza rysunków rytownikom surimonów, maluje programy widowisk. Przybiera potem nazwisko Sori, Hokusai-Sori, wreszcie H. poprostu, i to ostatnie nosi przez większą część życia; później, po r. 1820, nazywa się Taito, Iitsu, Tameitszy, Manrodżyn, Katsuszykano (starzec z Katsuszyka), Guakijo (szalony rysownik). Żył w Nagoji, gdzie mieszkał wydawca większości prac jego, i w Jedo. Miał jedną córkę, która mu w pracach dopomagała (przypisują jej niektóre dzieła, podpisane: Taito); załubiła ona jednego z jego uczniów, Szygenobu. Do najzdolniejszych uczniów H-a należą: Hokkei, Hokuba, Hokuun, Hokumei, Szynszai. H. umarł, mając lat 90; pochowano go w świątyni buddyjskiej Saikiodzy, w Jedo. — Jeżeli H. nie jest, w pojęciu czysto-japońskiem, największym twórcą z artystów swego narodu, jest za to najśawniejszym i najoryginalniejszym; imię jego też najprędzej przebyło morza i jest już dziś popularne w Europie, gdzie go nieraz cytują pomiędzy Goyą i Daumierem. Dzięki różnorodności uzdolnienia, zmysłowi obserwacyjnemu, wytworności rysunku,— dzięki znakomitemu uchwyceniu wyrazu twarzy i gestu, werwie humorystycznej, szerokości poglądów i nawet dzięki某ьktórym właściwościom literackim, jakie wnosi do swych kompozycji, Hokusai jest bez wątpienia tym artystą egzotycznym, którego geniusz najwięcej zgadza się z naszym smakiem. Uzdolnienie jego i środki techniczne są takie, jak u mistrzów wielkich, pomimo różnic czasu i miejsca. Wszystko w jego stylu jest oryginalne, śmiałe, charakterystyczne; jego sposób malowania odznacza się wprawdzie pewnym znanierowaniem, które daje możliwość wyróżnienia dzieł jego z pomiędzy setek innych; maniera ta jednak jest jego własną. Pamięć i bystrość oka doszła u niego do rozwoju nadzwyczajnego; płodność jego wyobraźni jest w istocie zdumiewająca, zarówno jak i jego poczucie wyrazu twarzy, ruchu u człowieka i zwierzęcia i jego znajomość roślin. H. dotknął się wszystkiego, co może być tematem dla rysownika: malował prześliczne kakemonie (kake-mono są to akwarele na jedwabiu lub papierze), które, wzgardzone za życia artysty, są obecnie nadzwyczaj poszukiwane; ilustrował książki, tworzył rysunki kolorowane, wzory do nauki. Spuścizna po nim—olbrzymia: jest to zwierciadło, w którym z niezwykłą dokładnością odbija się ży-

Enc. Powas. Ilustr. Zesz. 228. T. XXIX.

26

202

Hokuspokus — Holar.

cie, obyczaje i przyroda Japonii. Ze względu na pochodzenie, wykształcenie artystyczne oraz sposób malowania zaliczają H-a do szkoły zwannej ludową; wznosi się on jednak nad jej poziom dzięki bogactwu i oryginalności pomysłów, dzięki głębokości uczucia i temu uzdolnieniu niezwykłemu, które mu pozwala z równą siłą przedstawiać tematy komiczne i dramatyczne. H. był artystą ludu i umarł prawie nieznany, a nawet pogardzony przez klasę arystokratyczną. Sława jego nie wypłynęła ponad sferę intelligencyi dyletantów z drobnego mieszczanstwa; wielbicyele jego rekrutowali się przeważnie z pomiędzy kupców, rzemieślników, stałych gości herbaciarni stołecznych. Nie wywarł żadnego wpływu na wyższe szkoły malarstwa w Kioto, na szlachtę i koła dworskie. Wpływ ten jednak był ogromny na szkołę ludową, na sztukę stosowaną, jak zdobienie przedmiotów użytku codziennego; cała obecna sztuka stosowana japońska nosi na sobie potężne ślady jego talentu. H. zaznacza ostatni etap rozwoju sztuki narodowej w Japonii przed napływem mód i idei europejskich. Jako malarz H. odznacza się nadder oryginalnym kolorytem i nadzwyczajną lekkością ręki. Akwarele jego nie mają sobie równych pod względem blasku i świeżości kolorów. Jego dzieła oryginalne, bardzo poszukiwane zarówno w Japonii, jak i w Ameryce i Europie, są bardzo rzadkie. Jako rysownik-ilustrator H. zdumiewa bogactwem pomysłów i pełnością. Motywy i kompozycye jego liczą na 30 000; przeszło 500 tomów ozdobione jest jego ilustracyami. Do najślawniejszych prac jego należą: 14 zeszytów „Mangui”, wydanych przez Jeirakuję Toszyro z Nagoji, rytych przez Tamekiti i Jegawę, najlepszych rytowników owej epoki; Miejsca przechadzki w Jedo, Sto widoków Fuzijamy, Guaszyki, Szyanszyn Guafu, Szkice jednem pociągnięciem pędzla, Santai Guafu, Moralność niewiast, Bohaterowie chińscy, Pięździeściu poetów i poetek, 36 widoków kolorowych Fuzijamy, Tokaido, Dzieje Roninów i wiele innych. — (L. Gonse w „Grande Encyclop.” Laminiraulta).

**Hokuspokus** (Oxbox, Ockesbockes), pochodząca z Hollandyi formuła, którą zwykle wymawiają kuglarze przy wykonywaniu sztuk swoich. Etymologia tego wyrazu trudna do odgadnienia; Tillson wszakże mniema, że jest to skąteźnie słów Chrystusowych, wyrzeczonych na Ostatniej Wieczerzy i powtarzanych przez kąłana we Mszę św. podczas Podniesienia: „hoc est corpus meum”, które pisarze satyryczni z czasów reformacyi (Fischart, Lerchheimer i inni) uważali wprost za formułę czarodziejską, działającą na przemianę chleba i wina w Ciało i Krew. Inni wyraz ten wyprowadzali z nazwiska magka Ochus Bochus, i rzeczywiście znaną jest książka angielska z r. 1634, zawierająca naukę kuglarstwa, p. t. „Hocus pocus jun.” R.

**Holacanthus**, rodzaj ryb, zaliczony do rodziny *Pristipomatidae*, do gromady *Percidae* (okoniowate); ciało tych ryb z boków mocno spłaszczone—w kierunku grzbieto-brzusznym—wysokie; głowa ich krótka, grzbiet uzbrojony 12—14 kolecami; duży kolec posiadają one także na kącie przedniego operculum; znanych 36 gatunków tego rodzaju zamieszkuje morza stref podzwrotniowych. Bardzo ceniony w handlu rybnym jest gatunek *H. imperator*, zamieszkujący morze Indyj Wschodnich; dochodzi on do 30—40 cm. długości.

**Holanda** Antonio de, miniaturzysta portugalski, z drugiej połowy XV stulecia. H. pochodził, jak się zdaje, z Niderlandów, a osiadł w Lizbonie za panowania Jana II. Przed r. 1495 pracowicie ozdobił w miniatury książkę z „Godzinkami” królowej Eleonory i kilkajeszcze modlitewników (*devocionarios*). H. pracował na dworze portugalskim za króla Emmanuela i syna jego, Jana III; tu się ożenił i miał syna Franciszka (ob. niżżej), malarza i miniaturzystę, autora Dyalogów, w których syn daje świadomość o pracach artystycznych swego ojca. Powiedziano tam między innemi, że Antonio H. był pierwszym miniaturzystą w Portugalii, który tworzył miniatury bezbarwne, używając li-tylko czarnego i białego koloru; wspomniano także, że Antonio zrobił miniaturę Karola V w roku 1525, podczas pobytu tego monarchy w Toledo, o którym sam Karol V mówił miał synowi jego w Barcelonie, że była tak podobną, iż žaden z portretów jego, pędzla Tycyana, nie mógł jej pod tym względem dorównać. S. s.

**Holanda Francisco** de, malarz i miniaturzysta portugalski (*† 1518 r. w Lizbonie—† 19 czerwca 1584 roku*), syn, a zarazem, douczeń przedzającego. Zwiedził Włochy, gdzie wiele skorzystał ze wskazówek Michała Anioła i Giulia Clovio. Po powrocie do kraju malował obrazy do kościołów i pałaców w Lizbonie dla Jana III, a przytem udzielał lekey malarstwa dzieciom jego. H. malował także portrety na zamówienie Karola V. Celował przedewszystkiem w malarstwie miniaturowem, zarówno w portretach jak i ozdabianiu książek. Około roku 1548 napisał ciekawą książkę, dotąd w rękopisie będącą, p. t. „Dos Livros da peintura antiga”. Są to rozmowy o sztuce malerskiej, w której uczestniczą wybitniejsi artyści ówczesni, a których autor tych Dyalógów znał osobiście we Włoszech. Dyalogi te, ozdobione rysunkami H-y, są cennym zabytkiem z epoki renesansu włoskiego, którego pionierem w Portugalii był autor tego dzieła. S. s.

**Holar** (Hólum), miejscowość w północnej Islandyi, na 220 klm. na północo - wschód od Reykjavik, była od roku 1106 do 1801 rezydencją biskupa, która następnie została przeniesiona do Reykjavik; już w r. 1530 miała drukarnię i szkołę, obecnie składa się tylko z kilku domów skupionych naokoło murowanego kościo-

Holarek Emil — Holbach Paweł.

203

ła, najpiękniejszego w Islandyi po kościele w Rey-
kjavik. W. N.

Holarek Emil, malarz czeski (1867), ze
szkoły miejskiej wstąpił do Akademii malarskiej
w Pradze, potem studya odbywał w Akademii
monachijskiej, w której sześć lat spędziwszy,
wrócił znowu do praskiej. Jest jednym z naj-
zdolniejszych artystów czeskich młodego pokole-
nia, celuje zaś szczególnie, jako rysownik i ilu-
strator; rysunki jego odznaczają się charak-
terem indywidualnym, stylem swoistym, prawdą
i życiem. Z obrazów H-a olejnych zasługują na
wzmiankę: Powrót Bulgarów oślepionych z jeń-
stwa bizantyjskiego r. 1001 (nabyty przez rząd
bulgarski do muzeum w Sofii); Transport wzię-
tych do niewoli powstańców po zaburzeniach
chłopskich; Ułubieniec ludu z dnia wzcorajszego,
i wiele mniejszych. Z ilustracyj najznakomit-
szą jest Stasa czarodziejka (Premium „Umel.
Besedy”).*

Holbach Paweł Henryk Dietrich, baron
von, filozof i autor francuski (* 1723 r. w Hei-
delsheimie, w Palatynacie — † 21 stycznia 1789
roku w Paryżu). Niemiec z pochodzenia i miej-
sca urodzenia, odziedziczywszy po ojcu znacz-
ną fortunę, w latach młodzieńczych przesie-
dlił słě do Paryża, gdzie spędził resztę życia.
O losach jego, poprzedzających przybycie do Pa-
ryża, nic niewiadomo. Z zawodu był przyrod-
nikiem i specyjalnym. W Paryżu na-
samprzód rozwinął energiczną i skuteczną dia-
łalność, jako mecenas artystów i uczonych,
wspierając ich radą i pomocą swoją. Nadto za-
wiazał rozległe stosunki z filozofami i uczonymi,
jak: Diderot, d'Alembert, Grimm, Rousseau, Mar-
montel, Reynal, i utworzył salon, który stał się
ogniskiem ówczesnego ruchu filozoficznego w Pa-
ryżu, wymierzonego przeciwno pogładem i prze-
sałem, podtrzymującym stary porządek rzeczy,
klubem encyklopedystów (ob.) zwany. Obco-
wanie towarzyskie w salonie H-a zastępowało
poniekał brak wolnej prasy i mównicy dla ludzi
krytykujących dogmaty i instytucye religijne, ko-
ścielne, społeczne, polityczne i obyczajowe ze
stanowiska wyników nauki ówczesnej oraz idei
humanitarnych wolności, równości i braterstwa.
Wszyscy wybitni cudzoziemcy, zwiedzający Pa-
ryż, odwiedzali salon H-a. Według świadectwa
księdza Morelleta: „W domu H-a mówiono takie
rzeczy, że sto już piorunów powinno-by w ten
dom uderzyć, gdyby wogół z takich powodów
biły pioruny”. Popularnemi były obiady, wy-
dawane przez H-a dwa razy tygodniowo. Księdz
Galliani w liście datowanym z Neapolu zapytuje
H-a: „Jakże tam filozofia, której pan jesteś wiel-
kim podstolim, czy zawsze cieszy się dobrym
apetytem?”. H., ożywiony ideami wieku oświe-
cenia, entuzyasta ideałów humanitarnych i wiel-
kiego posłannictwa nauki i oświaty w sprawie
uszeczęliwienia Ludzkości, wróg przesądów i form
przestarzałych, podtrzymywanych przez interes

klas uprzywilejowanych i bierność ciemnych mas
ludności, — rozległą wiedzę swoją, niepospolitą
energię i pracowitość składa w oferze ideałom:
gorliwie upowszechnia wiedzę, krzewi oświatę
w przybranej ojczyźnie swojej. Pierwsze prace
jego poświęcone są przeważnie upowszechnianiu
wiadomości przyrodniczych i technicznych. Po-
między 1752 a 1766 rokiem ogłaszła następują-
ce przekłady z niemieckiego na francuski: Neri,
Meret et Kunckel „L'art de la verrerie”; Wal-
lerius „La minéralogie”; Henckel „Introduction
à la minéralogie”; Gellert „Chimie métallurgi-
que”; Lehmann „Essai d'une histoire des cou-
ches de la terre”; tenże „L'art des mines”; Chrí-
stian Orschall „Oeuvres métallurgiques”; Stahl
„Traité du soufre”; „Recueil des Mémoires les
plus intéressants de chimie et d'histoire naturel-
le, contenus dans les Actes de l'Académie d'Upsal
et dans les Mémoires de l'Académie de Stock-
holm”. W tymże okresie ogłaszła swój list o Ope-
rze i przekład dzieła Akenside'a „Les plaisirs
de l'imagination”. W wychodzącej od r. 1751
„Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des scien-
ces, des arts et des métiers” zamieszczca mnó-
stwo artykułów z dziedziny chemii, farmacyi,
fizyologii i medycyny. Od roku 1766 następuje
zwrot w działalności pisarskiej H-a. Zdaje się,
iż szczególnie wpłynęła na ten zwrot Historya
pokładów ziemi Lehmanna. Uderzyła go sprzecz-
ność raząca pomiędzy wynikami osiągniętemi
przez geologię a te, co mówi o rodowodzie
ziemi Pismo Święte. Krytyka podał biblijnych
i t. zw. prawd objawionych stała się u H-a
pobudką do krytyki dogmatów religijnych i wo-
góle religij pozytywnych. W roku 1767 ogła-
sza tedy rozprawę p. n. „Christianisme dévoilé.
Examen des principes et des effets de la reli-
gion chrétienne” pod przybranem nazwiskiem
Boulanger a. Księzka ta, według opinii filo-
zofów spółćzesnych, jest najzuchwalszą pośród
wszelkich pism tego rodzaju, jakie kiedykolwiek
się ukazały. W przedmowie autor rozważa: czy
religia w rzeczy samej jest potrzebną, czy, być
może, jest tylko pożytecznym narzędziem poli-
tycznym i policyjnym w rękach władzy państwo-
wej? w razie zaś potwierdzenia drugiej alterna-
tywy—czy należy się jej poszanowanie? W pierw-
szej części rozprawy odpowiedź wypada na nie-
korzyść religii, przyczem autor usiłuje wykazać
niedorzeczność dogmatów i wynikającej z nich
mitologii, oraz zgubny wpływ religii na umysły.
W części drugiej bada etykę chrześciańską i przy-
chodzi do wniosku, że w ogólnych zasadach swo-
ich nie jest ona doskonalsza od wszelkich in-
nych systemów moralności, gdyż sprawiedliwość
i dobroć zalecane są przez wszystkie na świe-
cie katechizmy i niema tak barbarzyńskiego lu-
du, którego kapłani zalecaliby niesprawiedliwość
lub zło. Specyalnie znamienny dla etyki chrze-
ściańskiej rys ascetyzmu odciąga ludzi od peł-
nienia obowiązków społecznych, co jest właści-

204

Holbak — Holbein Jan (Starszy).

wem przeznaczeniem człowieka. W trzeciej części usiłuje H. wykazać, że następstwa polityczne religii chrześciańskiej były i są bardzo zgubne, i że Ludzkość zawdzięcza jej cały szereg klęsk od osiemnastu wieków.— Po tej książce następuje cały szereg pism, głównie skierowanych przeciwko religii i jej roli społeczno-kulturalnej, a mianowicie: w tymsamym 1767 ukazuje się „L'esprit du clergé ou le christianisme primitif vengé des entreprises et des excès de nos prêtres modernes”; „De l'imposture sacerdotale ou recueil des pièces sur le clergé”; w roku 1768 wychodzi siedem pism tego rodzaju i między niemi „La contagion sacrée ou Histoire naturelle de la superstition”; „Théologie portative ou Dictionnaire agrégé de la religion chrétienne”, które wraz z najznakomitszem dziełem H-a: „Système de la nature” były potępione wyrokiem parlamentu z d. 18 sierpnia 1770 r. i skazane na spalenie ręką kata. W r. 1770 ukazało się główne dzieło H-a: „Système de la nature” pod pseudonimem „Mirabaud, secrétaire perpétuel de l'Académie française”. Jest to kompendyum materializmu i ateizmu francuskiego XVIII wieku, rzecz napisana ciężko, rozwlekłe, pedantycznie i nieoryginalnie. Znaczenie historyczne tego dzieła tkwi w tem głównie, że systematyczne umysł Niemca usystematyzował w niem to, co spółcześni materyaliści i encyklopedyści francuscy wypowiedzieli byli już w pismach i pamfletach swoich. Dzieło to oburzyło niedynko kler i parlament, lecz nawet Voltaire'a; krytykuje on zasady filozoficzne i sam styl książki w artykule, który później pod tytułem „Dieu” wszedł w skład jeło „Dictionnaire philosophique”. W dziele swem H. szczególnie jest pod wpływem Diderota (ob.). W przedmowie do niego oświadcza, że korzystał z pomocy przyjaciół. Prawdopodobnym jest domniemanie, że niektóre ustępy wyzyły z pod pióra Diderota i być może Lagrange'a, który był nauczycielem domowym w rodzinie H-a. Według H-a przyjęcie takich czynników duchowych, jak Bóg we wszechświecie i dusza w ciele, byłoby usprawiedliwionem tylko w razie, gdyby materya była martwą, bierną, niezdolną do ruchu samoistnego. Ale właśnie ruch jest zasadniczą własności materyi. Świadomość jest tylko zjawiskiem uwarunkowanem przez mózg; dusza jest wynikiem układu materyalnego i zniką wraz z tym układem. Mleko, chleb i wino, przyswajane przez ustrój ludzki, dostarczają cząsteczek, z których odnawia się układ cielesny i dusza. Świadomość jest rodzajem ruchu cząsteczkowego, jak fermentacja, odżywianie się lub wzrost. Tajemniczości tego zjawiska nie usuwamy ruchu, że przyjmiemy istotę duchową. Cała nauka jest właśnie fizyką, nawet etyka jest fizyką stosowaną. Cnoty i obowiązki wynikają z praw przyrody materyalnej. Dążenie do szczęścia jest podstawą moralności istot żyjących w związku społecznym. W tymsamym duchu

rozwija się pogląd na naturę społeczeństwa. W końcu H. przepowiada wielki przewrót społeczny, który wyprzedzi uderzenie ostatniej godziny XVIII wieku. Dzieło to zostało popula ryzowane w pamflicie ogłoszonym w roku 1772 p. n. „Le bon sens ou idées naturelles opposées aux idées surnaturelles” pod pseudonimem „curé Meslier”; szakże nie H. jest jego auto rem. W roku 1773 Holbach ogłasza „Système social ou principes naturels de la morale et de la politique”, dzieło potępione wyrokiem parla mentu z d. 16 lutego 1776 roku. Część pierw sza roztrząza zasady moralności, druga—zasady polityki, trzecia — wpływ rządu na obyczaje, przyczyny zepsucia i środki zaradcze. Celem dzieła jest uzasadnienie etyki i polityki nieza leżnych od religii, oraz oparcia na takiej polityce prawa narodów i pomyślnego rozwoju państw. Niepodobna zaprzeczyć, że dzieło przesiąłe jest humanitarnemi ideami, cokolwiekbyśmy są dzili o jego wartości teoretycznej.—Prawie wszyst kie pisma H-a wychodziły w Amsterdamie z dru karni Michała Rey'a. Nawet najbliżsi przyjaciele H-a nie wiedzieli o tem, że on jest ich autorem. Pani Geoffrin pisała o H-u: „Nie znałam nigdy człowieka, który byłby prostym w bardziej pro sty sposób”. Rousseau w swojej „Nouvelle Hé loïse” przedstawia charakter H-a pod postacią Wolmara i o nim-to Julia pisze do Saint-Preux: „Czyni on dobrze, bez nadziei nagrody; jest też cnotliwyszy od nas i bardziej bezinteresowny”.— Por. Damiron „Mémoire sur d'Holbach”, w IX tomie „Comptes rendus des Séances de l'Aca demie des sciences morales et politiques”. Ad. M.

Holbak, miasto na wyspie Zelandyi, na wy brzeżu północnem, nad Isefiordem, o 65 klm. na zachód od Kopenhagi, na kolei żelaznej do Roeskilde; przemysł tabaczny i sukienny; zamek zburzony w r. 1659 przez Szwedów; około 4000 W. N.

Holbein, utalentowana rodzina niemiecka, która w XV i XVI w. wydała dwa pokolenia pierwszorządnych artystów-malarzy, a z których Jan (Hans) Młodszy jest obok Dürera największym artystą niemieckim. Historya sztuki przechowała imiona pięciu artystów tego newzi wiska; stosunek ich pokrewieństwa jednak nie tak dawno dopiero dał się przez krytykę do pewne go stopnia ustalić. I tak, dokładnie znane są jedynie życiorysy i dzieła dwóch najwybitniejszych malarzy Holbeinów: Jana (Hansa) Star szego i syna jego, Jana (Hansa) Młodzi go; mniej dokładne wiadomości posiadamy o braciach tych dwóch artystów, a mianowicie o Zyg muncie, bracie H-a Starszego, i o Ambrożym, bracie H-a Młodszego, a najmniej o Brunonie, prawdopodobnie także bracie Hansa Młodszego, o którym znajduje się wzmianka u jednego tyl ko Remigiusza Fescha, pisarza z XVII w. s. s.

Holbein Jan (Hans) Starszy (* przypusz czalnie pomiędzy 1450 i 1460 rokiem w Augs-

Holbein Jan (Starszy).

205

burgu—† 1524 w Isenheim w Alzacyi). Syn
majstra garbarskiego z gminy Schönefeld, sąsia-
dującej z Augsburgiem, H. Starszy urodził się
w Augsburgu, dokąd ojciec jego przywędrował
za zarobkiem. Podobnie jak brat jego Zygmunt,
uprawiał on malarstwo. Z obrazów jego, na-
pewno z r. 1492 lub 93 pochodzących, widać,
że ulegał on wpływowymi Marcina Schongauera —
niewiadomodo tylko, czy bezpośredniemu, w Kolma-
rze, gdzie Schongauer miał licznie nawiedzana
pracownię,—czy tylko pośredniemu, przez zapo-
znanie się ze sztychami jego, które w owe czas-
by bardzo były rozpowszechnione. W obrazach
H-a widać także wpływ szkoły van Eycków,
związcza w wiernem odtwarzaniu natury i w spo-
sobie traktowania barw. Owa dążność do wier-
nego odtwarzania natury uwydatniła się w H-ie
Starszym najsilniej w zamiłowaniu do portreto-
wania figur. Obrazy jego religijne dlatego
głównie są cennimi, że w nich wszystkie nie-
mal postaci brane są z natury i sumiennie wy-
studyowane; figury na nich są wiernem odwo-
rzeniem osób z jego otoczenia, których rysy
artysta pragnął uwiecznić pędzlem. Zamawianie
portretów u malarzy nie było wówczas jeszcze
w modzie, i dlatego H. nie miał innego pola do
ubionego portretowania, jak umieszczenie osób
współczesnych mu w słynnej i nieocenionej swo-
jej księdze szkicowej, lub czasami na obrazach
religijnych dla kościołów malowanych. Pod tym
względem szczególnie cennym jest zabytek obec-
nie w Galeryi augsburskiej przechowywany, po-
chodzący z klasztoru Św. Katarzyny w Augsbur-
gu, dla którego H. na zamówienie przełożonej
wymalował część scen z życia apostołów i świę-
tych, scen mających związek z czterema bazyli-
kami rzymskiemi, których zwiedzenie było obo-
wiązkowem dla półnikówcqących korzystać z od-
pustów Miłościwego Lata, to jest roku jubileu-
szowego 1500, uroczyste w kościele katolickim
obchodzonego. Z obrazów tej seryi Bazylika św.
Pawła (1504), obraz w kształcie tryptyku, o którym
wyżej wspomnieliśmy, zawiera w scenie chrztu św.
Pawła, pomiędzy świadkami tego aktu, portreto-
wane postaci: samego artysty, żony jego i dwóch
sów, Ambrożego i Jana, przedstawionych jako
wyrostki. Na potwierdzenie autentyczności tych
portretów służy rysunek dwóch głów, przedsta-
wiających synów H-a Starszego, z datą (1511)
i odpowiedniemi napisami (Prosy i Hanns), ręką
artysty zrobionemi, przechowywany w zbiorze
sztychów w muzeum berlińskiem. Jest to jeden
z nader licznych szkiców portretowych, stano-
wiących niegdyś wspomniane wyżej album por-
tretów przez H-a rysowanych, a którego kartki
odzielne rozproszone są w Niemczech po mu-
zeach w Berlinie, w Augsburgu i we Frankfur-
cie nad Menem, oraz znajdują się w Paryżu,
w muzeum Luwru i w zbiorach prywatnych
księcia d'Aumale i Leona Bonnata. Najobfitszym
z nich jest zbiór berliński. Szkice te rysunko-

we H-a, najczęściej sztyftem srebrnym robione,
ożywiane czasami czerwoną i białą kredką, są
nieocenionym zabytkiem podobizn osób współ-
czesnych H-owi, a jako studya portretowe są
wysokiej wartości artystycznej; rysunek ich po-
prawny, charakterystyka osób wyborna, a zwłaszcza
podziwienia godna zręczność artysty, który
umały kilkoma nieraz liniami, śmiało rzuconiem
na papier, uwydatnić tyle różnorodnych typów.
W szkicach tych H. przedstawia się potomności
jako godny poprzednik swego syna—znakomite-
go portrecisty. Pomiędzy szkicami temi w zbio-
rze berlińskim znajdują się między innemi: syl-
wetka cesarza Maksymiliana na koniu, portrety
Kunza von Rosena, Jakóba Fuggera, Artzta, bur-
mistrza augsburskiego, opatów klasztoru Św. Ul-
rycha w Augsburgu i wielu innych. W zbiorach
paryskich wyróżnić należy portret Schwarza, bur-
mistrza augsburskiego, i portret kobiecy (u L.
Bonnata), oraz portret samego artysty z datą
1515 i napisem jego własnoręcznym „Hanns
Holbein der alt Maler” (u ks. d’Aumale), ucho-
dzący za najlepszy z jego rysunków portreto-
wych, i na którym najsilniej uwydatnia się do-
datni wpływ szkoły flamandzkiej i nowego prądu
Odrodzenia — prądu, który zaczął już wówczas
z Włoch przenikać poza Alpy, do Niemiec środ-
kowych. H. Starszy, który długi czas znajdo-
wał się pod wpływem Schongauera i szkoły van
Eycków, uległ wpływowogo tego nowego prądu
odrodzenia, którego najwybitniejszym przedsta-
wicielem w Niemczech miał zostać syn jego—H.
Młodszy. W pierwszem dziesięcioleciu XVI w.
prąd ten odbił się i na pracach H-a Starszego.
Obrazy jego od 1508 r. noszą już cechy stylu
Odrodzenia, widocznego nietyłko w architekturze
i ozdobach klasycznych jakie powoli zastąpiły
w nich miejsce dawnego gotyku, ale, co ważniejsze,
i w sposobie traktowania postaci ludzkich.
Odtąd na obrazach H-a figury mają kształty wię-\cej zaokrąglone, kontury traktowane są miękciej,
szaty układają się swobodniej, wogół cechuje
je pewien ruch i swoboda. Malowidło ołtarzo-
we H-a z owej epoki, to jest Ołtarz św. Seba-
styana (1515), przechowywany w Pinakotece
monachijskiej, uchodziacy słusznie za dzieło jego
naczelne, zaliczany też jest powszechnie do klej-
notów malarstwa niemieckiego z epoki Odrodze-
nia. Obok postaci natchnionych św. Sebastyana
i św. Elżbiety, nacechowanych pewnym idealiz-
mem, w obrazie tym zwracają na siebie uwagę
postaci trędowatych, tak realistycznie traktowa-
ne, że rany ich służyć mogły za przedmiot ba-
dań dla medyków, celem określenia charakteru
trądu, panującego w wieku XVI. Prócz wymie-
nionych dotąd dzieł H-a Starszego, najwybitniej-
szych, pozostało jeszcze kilkanaście obrazów oł-
tarzowych i innych malowideł, przechowywa-
nych głównie w Galeryi augsburskiej, w któ-
rych widoczuy jest ciągły postęp artysty w mia-
rę silniejszego przejmowania się wzorami Odro-

206

Holbein Jan (Młodszy).

dzenia. Wogóle zniamienną cechą jego artyzmu, od-
różniającą zasadniczo malarstwo ówczesnej szkoły
szwabskiej (augsbursko-bazylejskiej), jaką H. Star-
szy reprezentuje, od frankońskiej (norymber-
skiej) Wolgemuta i Dürera, jest miękkość formy
i harmonijność kolorytu co do wykonania, oraz
słodycz wyrazu, a nawet wzięk pewien w po-
staciach—cechy, które uwydatniły się tak wspa-
niałe w dalszym rozwoju tej szkoły, a zwłaszcza u najznakomitszego jej przedstawiciela—H-a
Młodszego. Dla tych przymiotów H. Starszy uwa-
żany był przez współczesnych mu w Augsburgu,
wraz z Hansem Burckmairem, który także uległ
wplywowi ówczesnego Odrodzenia włoskiego, za
największego z artystów miejscowych. Pomimo je-
dnak uznania powszechnego, jakiem H. cieszył się
tam przez całe życie, nie wiodło mu się w tem
mieście. Synowie jego: Ambroży i Jan, których H.
wykształcił i wdrożył do wspólnej z sobą pracy,
dla braku zajęcia w mieście rodzinnem prze-
nieśli się do Bazylei, gdzie zaczęli pracować
samodzielnie: Jan w r. 1515, a Ambroży w 1516,
on sam zaś, walcząc ciągle z przeciwnościami,
znalazł się w końcu w tak krytycznym położeniu
majątkowem, że, ścigany przez wierzycieli, zmu-
szony był opuścić Augsburg i odbył się (1517 r.)
do słynnego z klasztoru swego Isenheimu w Al-
zacyi, gdzie też pracowite życie swoje zakoń-
czył. H. Starszy mało pozostawił uczniów, ale
jeden z nich, syn jego własny, Jan, prześcignął
go o wiele, rozwijając i podnosząc do wysokiej
potęgi te cechy, które tkwiły już w talencie jego
ojca. — Por. „Holbein’s H. des Aelteren Silber-
stiftzeichnungen im königl. Museum zu Berlin in
Originalgrösse durch Lichtdruck ausgeführt v.
A. Fisch, mit Text von A. Woltmann” (Norym-
berga, bez daty [1877], fol., z 72 tablicami. Po-
wtórnie 1884, u Soldana); Edward His „Hans
Holbein’s des Aelteren Feder- und Silberstift
Zeichnungen in den Kunstsammlungen” (Norym-
berga 1885 u Soldana); Franz Stoedter „Hans
Holbein der Aeltere” (Berlin 1896); dr J. E.
Weis-Liebersdorf „Das Jubeljahr 1500 in der
Augsburger Kunst. Erster Theil” (Monachium
1901 Allg. Verlagsgesellschaft m. b. H.; dzieło
bogato ilustrowane).

Holbein Jan (Hans) Młodszy, słynny malarz niemiecki (* 1497 lub 1498 w Augsburgu—† pomiędzy 7-m października i 29-m listopada 1543 r., podczas zarazy morowej, w Londynie). Kształcił się w Augsburgu pod kierunkiem ojca swego, Jana H-a Starszego, po którym nietylko odziedziczył talent malarski, ale nadto przejął metodę, kierunek i sumienne traktowanie sztuki plastycznej. H. Młodszy o tyle jednak szczęśliwszym był od ojca swego, że nie potrzebował, jak tamten, przewyciężać w sobie sta-rej tradycyi szkoły dla wchłonięcia nowych dążności Odrodzenia, ale znalazł się pod umiejętnym kierunkiem ojca w epoce, w której ar-tysta ten (od 1497) już wzbogacił swoją skarb-

nicę plastyki nowemi, ożywczemi prądami Odro-
dzenia. To też H. Młodszy wiele zawdzięcza
umiejętnej szkole ojca i mistrza swego, a nad-
zwyczajna zręczność i dar odtwarzania w kilku
rysach zasadniczych charakteru, osób szkicowa-
nych, wysoka zaleta ich obu, stanowi w synie
bogate dziedzictwo, zarówno fizyologicznie jak
i pedagogicznie od rodzica swego nabyte. H.
Młodszy od najwcześniejszych lat młodzieżnych
odznaczał się już nadzwyczajnym uzdolnieniem
do rysunku i malarstwa; właśnie też zapragnął
pracy samodzielnej: mając zaledwie 16 czy 17
lat, opuścił miasto rodzinne (1514) i się
do Bazylei, szukając lepszych warunków pracy.
W następnym już roku (1515) zwrócił na siebie
powszechną uwagę mieszkańców tego miasta.

Fig. 35. Holbein Jan (Hans) Młodszy, podług podobizny malowanej przez siebie samego. (Z miedziorytu H. Hessa).

Zawód swój H. rozpoczął od malarstwa reli-
gijnego. Najdawniejszemi z prac jego młodzież-
czych, dotąd zachowanemi w muzeum bazylej-
skiem, są: obrazek olejny, przedstawiający Mat-
kę Boską z Dzieciątkiem Jezus, z roku 1514,
malowany prawdopodobnie w czasie podróży ar-
tysty z Augsburga do Bazylei; dwie głowy: je-
dna Matki Boskiej, druga Ś-go Jana, z 1515 r.,
i serya obrazów z Męki Pańskiej, a mianowicie:
Chrystus na górze Oliwnej, Pojmanie Chrystusa,
Piłat umywający z winy ręce, Ostatnia wiecze-
rza Pańska, i scena nader dramatyczna Biczzo-
wania. Już w tych najpierwszych, młodzież-
czych pracach H-a, nie wolnych od pewnych
usterek, uderza, co do wykonania ich, dobra ko-
lorystyka, silne poczucie harmonii barw, oraz wy-
razistość typów i żyość twarzy, w kompozycyi

Holbein Jan (Młodszy).

207

zaś element dramatyczny, wybornie uwydатniony w scenach znęcania się nad Chrystusem. Wszechstronnie uzdolniony, H. nietyłko w uplastycznianiu cierpienia miał wyrazić prawdę życiową, hołdując w tem kierunkowi realistycznemu szkoły, z której wyszedł, ale już od początku swojej działalności artystycznej występuje także jako wybitny humorysta, umiejący rysunkiem chwytać wlot sytuacije komiczne i wyrażać je w szkicach, pełnych dowcipu, a nawet i satyry. Do najpierwszych utworów jego w tym kierunku należą, dotąd przechowywane jako cenne pamiątki po mistrzu: malowany błat stołowy, pochodzący z r. 1515 (obecnie w bibliotece miejskiej w Zürychu) i egzemplarz Pochwały głupoty („Encomion morias”) Erazma z Rotterdamu, wydanej w 1514 r. u Frobena w Bazylei, będący niegdyś własnością samego autora tej książki, egzemplarz, którego marginsesy, zaledwie pięciocentymetrowej szerości, ozdobione były przez H-a 82-ma rysunkami, wybornie ilustrującimi myśli zasadnicze Erazma (obecnie w muzeum bazylejskiem). Zaprzyjaźniony z Erazmem, H. oddychał sam atmosferą humanizmu ówczesnego i w duchu tym tworzył dla wydawcy Frobena rysunki, przeznaczone do drzeworytów, któremi wydawca ten ozdabiał swoje dzieła; są to tytuły ozdobne z architekturą renesansową i figurkami odpowiedniemi, inicyały, winiety, znaki firmowe, ex-libris i całe alfabety. Wykonane w drzeworycie, wiele z nich nieudolnie, rzeczy te nie dają dokładnego pojęcia o swej prawdziwej wartości artystycznej, jaką miały w oryginalne, o czem przekonywa, np., dotąd zachowany w muzeum bazylejskiem, egzemplarz znaku firmowego Frobena, wykonany przez artystę na płótnie farbami wodnemi. Jak dalece we wszystkiem, do H. tworzył, przebija sumienna obserwacja natury, i jak wielki posiadał on dar wywoływania wrażenia estetycznego małemi środkami, dowodząc przechowane w temże muzeum piękne dwa studya rysunkowe z natury, zlekka farbą wodną ożywione, przedstawiające leżące jagnię i głowę jego oddzielnie, oraz nietoperza z rozpiętemi skrzydłami. Dar ten rysunkowy rozwinął H. w dalszych pracach swoich, dostarczając na zamówienie w zorów do malowideł na szkle, przeznaczonych do okien w kościołach. Rysunki te tuszem robione, dotąd zachowane w muzeum bazylejskiem, przedstawiają postaci Matki Boskiej, świętych i całą seryę epizodów z Męki Pańskiej. Uderza w nich niezwykły dar kompozycyjny, wyborny rysunek w najdrobniejszych szczegółach, wyrazistość typów, umiejętności wyrażania ruchu i życia, oraz koncentrowania w kilku postaciach całych scen ludowych, jak np. w epizodach z cyklu Męki Pańskiej. Obok dramatyzmu w treści samej uderza w nich jednocześnie bogactwo wyobraźni w części ich ornamentacyjnej. Obdarzony w wysokim stopniu smakiem estetycznym, H. był niezrównanym ornamentystą; motywy

jego architektoniczne, zwierzęce i roślinne, w których odbija się wpływ Orodzenia włoskiego, odznaczają się bogactwem pomysłów, drobiazgonością szczegółów, a przytem harmonią w całości. Jego szkice tuszem do ozdób heraldycznych okiennych są, rzec można, wzorem dobrego smaku i bogatej pomysności. W obramowaniu z architektury renesansowej widać w nich największej pięknie narysowane postaci rycerskie, podtrzymające tarcze herbowe, jak np. na szkicu z podkładem kolorowym w królewskim zbiorze sztychów w Berlinie. Dar bogatej swej pomysności w rzeczach zdobniczych H. zuzytkowywał nawet do małych przedmiotów sztuki stosowanej. Szkice jego, np., do robót złotniczych, snycerskich—są niezwykłej piękności. Jako dzielny ilustrator występuje H. przed nami w dwóch większych, pełnych zalet, serych rysunków. Jedna przedstawia oryginalnie piosłaną satyrę życia ludzkiego, pod nazwą Tańca śmierci, a właściwiej Tańca umarłych („Todtentanz”), druga jest opowieścią rysunkową Starego Testamentu. Już w XIV stuleciu było w użyciu przedstawianie na rysunkach umarłych w zetknictiu z żywymi, a to jako przypomnień znikomości rzeczy ludzkich a w XV w. kaznodzieje-zakonnicy rozwieszali tego rodzaju kazania obrazowe w przedsionkach kościelnych, w krużgankach klasztornych i wogóle na ściańnach zabudowań,dokad zwykła była napływać ludność. Tego rodzaju „memento mori” widzieć mógł H-a na murach cmentarza bazylejskiego, i na moście w Lucernie. W owe czasy ludzie o drowszych nerwach lubili domieszkę humoru nawet w rzeczach bardzo poważnych. Stąd pochwstał zwyczaj grupowania takich par żywych i umarłych w korowody taneczne. W XVI w., zamiast przedstawiania umarłych, zaczęto wprawdzać wśród tańczące pary ludzi żywych i umarłych rozmaitych stanów—jedną lub kilka postaci skleletów, zabawą tą kierujących, czyli wesoły ten napozór korowód do bram śmierci prowadzących. Nazwa dawna tańca umarłych pozostała i nadal, ale rzecz zmieniła swoją formę. Tematu tego dotknął już H. w jednym z alfabetów swoich, przeznaczonych do ozdoby książek, w którym 24 litery łacińskich mają za tło sceny obrazujące śmierć jako nieproszonego, chociaż nieuuknionego, gościa, nawiedzającego ludzi bez różnicy stanu i wieku; później jednak opracował go w większych nieco rozmiarach, co pozwoliło mu rozwinąć bogaty swój zasób wyobraźni, humoru i dowcipu i wciełić go w te małe, ale mistrzowskie, sceny zetknięcia się śmierci z ludźmi, oddanymi wцуpełności uciechom tego świata i wcale o niej nie myślacymi (Fig. 36 i 37). Alfabet z tańcem śmierci, zarówno jak i tenże taniec w rysunkach samodzielnych, wykonane były jako drzeworyty przez wybornego popularyzatora rysunków jego—Lutzenburgera, w latach od 1523 do 1526. W tymże czasie Lutzenburger wykonał w drzewie se-

Holbein Franciszek Ignacy.

213

a jako portrecista jest on potężną indywidualnością międzynarodową, z którą zaledwieikkiem z wielkich portrecistów, jak—naprzekład—współczesny mu Tycyan, lub z późniejszych Van Dyck i Rembrandt, mogliby spierać się o palmę pierwszeństwa. Cechą portretów H-a jest przedewszystkiem prostota w układzie, znakomityk charakterystyka typu, uwydajniona niełko w rysach twarzy, ale w całej postawie a także i w naturze rąk, których sumienne i artystyczne traktowanie stanowi niemal specyalność jego. Tak naturalny na pozór układ portretu jest umiejętnie obmyślany: żaden szczegół nie jest w nim pominięty, przeciwnie—oddany z wiernością aparatu fotograficznego, ale szczegóły te, wzajemnie zharmonizowane, tworzą całość jednolitą. Jako realista H. jest nieubła ganym w odtwarzaniu ujemnych cech fizyognomii: kopiuje wiernie najdrobniejsze szczegóły charakteryzyczne postaci, jakie ma przed sobą, i nigdy ich nie upięksa. Idealizm jego występuje dopiero wtedy, gdy idzie o grupowanie figur, o łączenie szczegółów z całością, a zwłaszcza stosowanie do nich tła architektonicznego. Rzec można, że realizm szkoły flamandskiej i niemieckich artystów owoczesnych łączy się u H-a z idealizmem, jaki wchłonał on w siebie z płynącego z za Alp powiewu Odrodzenia łoskiego. Ten powiew wnosił w twórczą pracę artystów owoczesnych posiew idealizmu, jaki Starożynność klasyczna przekazała epoce Odrodzenia. I pod tym względem H., będąc rzeczywiście, jak słusznie zauważył E. Müntz, tlómaczem Włoch wobec ziomków swoich, zapewnił z tej strony Alp tryumf zasadom Odrodzenia.

**Bibliografia:**
I. Monografie ogólne w nowszych czasach wydali: Hegner „Hans H. der Jüngere” (Berlin 1827); R. W. Wornum „Sose Account of the Life and Works of Hans H.” (Londyn 1867); Woltmann „Hans H. und seine Zeit” (Lipsk 1867—8, 2 tomy, wyd. 2-e 1874—76 tamże; w gruntownem tem dziele wskazana i oceniona dawna bibliografia, odnosząca się do H-a); E. Müntz „Holbein d’après ses derniers historiens” (Paryż 1869); P. Mantz „Hans H.” (Paryż 1879); Ed. His „Hans H.” (w „Allgemeine deutsche Biographie” 1880, Tom XII str. 715); Cundall „The Great Artists. Holbein” (Londyn 1882); H. Knackfuss „H. der Jüngere” (Bielefeld i Lipsk 1896, N. XVII „Künstler-Monographien”, ze 151 reprodukcyami fotodrukowemi); dr J. W. Otto Richter (Otto von Golmen), „Hans H. der Jüngere. Eine altdeutsche Künstlergeschichte” (Berlin 1901, z 6 rys.). — II. Monografie szczegółowe, odnoszące się do biografii, niektórych epok działalności artystycznej H-a Młodszego lub do niektórych stron jego pracy, albo wreszcie traktujące o pojedynych jego dziełach: Grimm „Holbeins Geburtsjahr” (Berlin 1867); W. Schmidt „Ein

paar Worte über die Holbeinfrage” (w „Zahn’s Jarbücher” III, 1870); Vögelin „Der H. Tisch auf der Bibliothek in Zürich” (Wiedeń 1878); E. Durand-Gréville „Le portrait d’Amerbach par Holbein” (w „L’Art” 1882, T. III); Duplessis „Essai bibliographique sur les différentes éditions des Icones Veteris Testamenti d’Holbein” (Paryż 1884); Leithäuser „Hans H. in seinem Verhaltnis zur Antike und zum Humanismus” (Hamburg 1886); Liebenau „H. Holbeins des Jüngeren Fresken am Hertenstein-Hause in Luzern” (Lucerna 1888); A. Schmid „Hans Holbeins des Jüngeren Entwicklung, 1515—1526” (Bazylea 1892). — III. Broszury, studya i artykuły odnoszące się do kwestyi sportowej co do autentyczności Madonny drezdenskiej zebrał prof. G. Th. Fechner i umieścił w końcu katalogu specyalnej Wystawa Holbeinowskiej, urządzonej w Dreźnie w r. 1871, oraz wydał przedtem w przedmiocie tym pracę swoją pod tyt. „Ueber die Ächtheitsfrage der Holbein’schen Madonna. Discussion u. Acten” (Lipsk 1867). Por. także Bayersdorfer „Der Holbein Streit” (Monachium 1872). — IV. Reprodukcye dzieł H-a zawierają, z wyżej wymienionych monografii ogólnych: prace Mantza, Knackfussa i Richtera, oraz następujące specyjne wydawnictwa: „Holbeins Dance of Death. The Full Series of Woodengravings reproduced. in Phototype from the Proofs a. Original Editions, ed. by F. Lippmann” (Berlin 1886, in 16-0, tablic 58); His „Dessins d’ornaments de Hans H.” (Paryż 1886); tegoż autora „Fac-similé en photographure des dessins originaux appartenant au musée de Bâle et au British Museum, aux musées du Louvre et de Berlin et à diverses collections privées” (Paryż 1887); „Dürer u. Holbein: Gemälde in der königl. Galerie zu Berlin” (Berlin 1901). Jedenaście fotodruków in-folio, wydanych staraniem Stowarzyszenia fotografów berlińskich. Z dawniejszych reprodukcyj jako nader wierne i dotąd w użyciu będące wymieniany: J. Schlotthauera „Hans H-s Todtentanz in 53 getreu nach den Holzschnitten lithographierten Blättern” (Monachium 1832, in 16-0), z tekstem objaśniającym przez doktora H. F. Massmanna.

Holbein Franciszek Ignacy, szlachcie z Holbeinsberga, pisarz dramatyczny i dyrektor teatrów (* 1779 w Zittzesdorf pod Wiedniem—† 1855 w Wiedniu). Mając lat 17, wstał i na służbę do zarządu loteryjnego we Lwowie, lecz uniesiony swym temperamentem awanturniczym, porzucił to stanowisko i pod pseudonimem Fontano puścił się w świat na przygody, postanowiszły grą na gitarze i śpiewem na swe utrzymanie zarabiać. Objechawszy Rossyje, zawitał w Poznańskie i zaciągnął się do trupy goszczącego tam Döbbelina. Potem mieszkał w Berlinie, gdzie go zaangażowano do teatru dworskiego. W operze miał powodzenie, ale

216

Holda — Hölderlin Fryderyk.

puszczający boczne rozłogi ulistnione. Zdబьто
nagie, liście również nagie lub skąpo włosami
pokryte. Ość kwiatów męskich długa, kolanko-
wato zgięta, wystająca daleko z plew; wys.
1—3'. Rośnie po suchych łasach, na pastwi-
skach. z. z.

Holda, po dziś - dzień ludowi niemieckiemu
znano (pod nazwami: Holle, Wolle, Rolle),
istota nadludzka, opiekuńca się głównie umar-
łymi, którymi otoczana przebywa w stawach
i studniach, przelatuje powietrzem, osiada na
szczytach gór, a ukazuje się ludziom zwłaszcza
w ciągu dwunastu dni zimowych, od Bożego Na-
rodzenia do Trzech Króli. Pod jej też pieczą
znajdują się duszyczki mających się urodzić
znieci, oraz gospodynie wiejskie, bo i sama ona
zajmuje się przeżdą, a pilniejsze przążniczki
hojnemi darami obdziela. Kiedy śnieży, lud nie-
miecki powiada, że pani H. pierzynę swą po-
rzadkuje, a gdy mgły powstałą, to H. ognisko
rozpala.—Patrz: Paul „Grundriss der german.
Philologie” (I, 1106—1107); Grimm „Deutsche
Mythologie” (od 244); Mannhardt „German. My-
then” (od 255). J. K.

Holden Edward Singleton, astronom (*
1846 w St.-Louis w stanie Missouri).
Kształcił się
w Waszyngtonie, 1866 wstąpił do akademii
wojskowej w Westpoint, 1871 został poruszni-
kiem artyleryi, 1872 oficerem w korpusie inży-
nierów i zarazem nauczycielem akademii woj-
skowej. W 1873 mianowany profesorem matema-
tyki i bibliotekarzem obserwatoryum marynarki
w Waszyngtonie, 1881 profesorem astronomii
i dyrektorem obserwatoryum Washburn w Madi-
son, 1886 prezydentem uniwersytetu kalifornij-
skiego i dyrektorem obserwatoryum Licka na
górze Hamiltona, a stanowisko to zajmował do
r. 1898. Założył towarzystwo astronomiczne
Oceanu Spokojnego (Astronomical Society of the
Pacific), przeprowadził badania nad mgławica-
mi, a w szczególności wykazał, że mgławica
Oryona uległa od r. 1758 zmianom w natężeniu
swego blasku. W przedmiocie tym ogłosił „Mo-
nograph of the central parts of the nebula of
Orion” (1882). Napisał też „Sir William Her-
schel, his life and works” (1881, przekł. nie-
miecki 1882), a nadto ogłosił sprawozdania
swych badań w obserwatoryum w Madison (4 t.,
1862—66) i liczne prace bibliograficzne. S. K.

Hölder Juliusz, wirtemberski mąż stanu (*
1819 roku—† 1887 r.); po ukończeniu wydziału
prawnego w Tübindze, wszedł do służby sądow-
niczej i w roku 1848 dosłużył się tytułu radzicy
przy ministeryum spraw wewnętrznych. W roku
następnym był obrany na posła sejmowego i sta-
nał po stronie demokratów. Wskutek oppozycyji
przeciwi rządowi musiał podać się do dymissyi
i, jako adwokat musytwny, osiadł w Sztutgardzie,
rodzinnem swem mieście. Wybrany w roku 1855
powtórnie do sejmu krajowego, utworzył stron-
nictwo postępowe i działał na korzyść zjedno-

czenia się Niemiec. Po wojnie roku 1866 utwo-
rzył „stronnictwo niemieckie” i stanął na jego
czele. W latach 1871—81 był członkiem par-
lamentu, przytem w roku 1875 został prezesem
wirtemberskiej izby poselskiej. W r. 1881 otrzy-
mał nominację na wirtemberskiego ministra spraw
wewnętrznych. N.

Hölder Karol, prawnik niemiecki i profesor prawa rzymskiego i cywilnego w Lipsku (* 1847 w Sztutgardzie), od 1872 profesor w Zurychu, Gryfii, Erlangen i Lipsku (od 1893 jako następca Windscheida).—Dzieła ważniejsze: „Theorie der Zeitberechnung nach römischem Rechte” (1873); „Institutionen des römischen Rechts” (1878, 3-e wyd. 1893); „Beiträge zur Geschichte des römischen Erbrechts” (1882); „Die Stellung des röm. Erben” (1893); „Pandekten, Allgemeine Lehren” (1886—1890); „Kommentar zum allgemeinen Theil der bürgerlichen Gesetzbuchs” (1900). S. P.

Hölderlin Fryderyk, poeta niemiecki (* 20
marca 1770 r. w Lauffen nad Neckarem—† 7
czerwca 1843 w Tübindze). Kształcił się na-
przód na teologa w seminaryum w Mauelbronn,
następnie wstąpił do uniwersytetu tübingeńskie-
go, gdzie zapoznał się i zblżył z filozofami He-
glem i Schelingiem. Największy wpływ na jego
dalszy rozwój umysłowy wywarła filozofia Kan-
ta, a także poezya Schillera, którego osobiście
poznal (1795 r.). W czasie pobytu na uniwer-
sytecie studyował gorliwie poezyę i sztukę grec-
ką i pod przemoźnym urokiem arcydzieł heleń-
skich rozpoczął swój zawód poetycki. Zniewo-
lonya brakiem środków materyalnych przyjął
miejsce nauczyciela domowego, naprzed w domu
arystokratycznym w okolicach Gothy, a następ-
nie (od 1797 r.) w zamoźnym domu mieszań-
skim we Frankfurcie nad Menem. Powiążły en-
tuzystyczną miłość dla matki swego wychowań-
ca, Susetto Gontard z domu Borkenstein, którą
opiewał w swych pieśniach pod imieniem Dioti-
my. Miłość ta niewzajemna, odpłacana tylko
widoczną życzliwością i przyjaźnią, stała się nie-
szczęściem poety i przyprawiła go o rozstrój
umysłowy, który, postępując stopniowo, prowadził
do obłąkania. W r. 1798 opuścił H. Frankfurt.
Przebywając następnie w Hamburgu, w Wirtem-
bergii i w Bordeaux (gdzie pełnił znowu
chwilowo obowiązki nauczyciela), dzięki pracy
i twórczości poetyckiej starał się zwalczyć nie-
szczesną namiętność. Otrzymawszy w r. 1802
wiadomość o nagłej śmierci ukochanej, dostał
pierwszych napadów obłędu, z którego podźwi-
gnał się chwilowo, lecz wkrótce zupełnie mu
uległ. Od r. 1807 aż do śmierci pozostawał
w stanie pełnego obłąkania, pielęgnowany
w Tübindze przez rodzinę pewnego zamoźnego
rzemieślnika, której pod opiekę oddany został.—
Poezye liryczne H-a (wydane naprzód przez Uh-
landa i Schwaba w Sztutgardzie 1826 r.; naj-
nowsze wydanie 1878) odznaczają się bogac-

220

Holkar, dynastya — Holl Frank.

ty do niewoli przez wojska cesarskie pod Bern-
steinem i po roku z górą uwolniony za wyku-
pem. W r. 1628 bronił Stralzundu, ale już
w r. następnym przeszedł do służby cesarskiej
w randze pułkownika i tu wykazał niezwykłe
zdolności w prowadzenia wojny podjazdowej.
Zorganizowawszy własny pułk kirassyerów, zwą-
nych „kawaleryą H-a”, zwalczał w partyzance
nieprzyjaciół, poczem łupił wsi i miasta niemi-
lośiernie. Wallenstein zamianował go genera-
łem i oddał mu dowództwo nad lewem skrzy-
dłem armii w bitwie pod Lützen. Po skończo-
nym boju H. cof się wraz z całem wojskiem
do Szląska, skąd przez Wallensteina posłany
był z 7000 armią pod Eger. W r. 1632 został
fiedlmarszałkiem i w rok potem otrzymerał tytuł
hrabiowski. Umarł z zarazy w Saksonii, dokad
był wyruszył z wojskiem w r. 1633. Zwłoki
jego w roku następnym przewieziono do Kopen-
hagi. N.

Holkar, nazwa dynastyi rezydującej w Indo-
rze (ob.). H-owie pochodzą ze wsi Hol w Dekanie, od
której wzięli nazwisko. Protoplasta rodu H., Mal-
har Rao Holkar, był prostym pasterzem. Wszedł
on do służby dynastyi marackiej, zajmował co-
raz wyższe urzędy, wreszcie gdy miał lat 35,
że jest w roku 1778, otrzymał jądro dzisiejszych
posiadłości H-ów. W roku 1732 dostał Indor;
w r. 1735 był wodzem naczelnym wojsk marac-
kich na północ od Narmady. Podeczes bitwy pod
Panipat (1761) cof się ze swemi wojskami
jeszcze przed klęską Marattów, wrócił do swych
posiadłości i zajął się ich organizacyją. Następ-
cą jego (od r. 1765) był wnuk, Mali Rao, który
umarł w szaleństwie, po dziewięciu mieszkańcach
rządów. Matka jego, Ahalbai Bai, objęła wtedy
rzały wespół z wodzem Tukadży Rao (1766 —
1795). Wkróte wybuchły w kraju zaburzenia,
wreszcie nieprawy syn Tukadżego, Dżaswant Rao,
pochwycił władzę w swe ręce, kazał się uznać za
dziedzica praw H-ów, zreorganizował wojsko przy
pomocy oficerów europejskich, zatryumował nad
Sindią i Peszwą. Wdał się nawet w wojnę
z Anglikami, protektorami Peszwy, odniósł zra-
zu kilka zwycięstw, musiał się jednak potom
cofnąć do Pendżabu i oddać AnglikomAUTHORIZED
swych posiadłości (1805). Umarł obłakany w r.
1811, zostawiwszy syna małoletniego. Ulubienica
jego, Tulsi Bai, której przeznaczył regencyę, nie
zdołała utrzymać się przy władzy; zwróciła się do
Anglików, zamordowali ją jednak zbuntowani
żołnierze. Wojska angielskie zalały państwo
i H-owie musieli uznać się za lenników Anglii
(traktat w Mandesar r. 1818, który dotąd regu-
luje stosunki tej krainy z Anglią). Malchar Rao
umarł 1833 r.; następcą jego był krewny, Hary
Rao (do 1843). Po śmierci bezpotomnej tego
ostatniego rząd angielski mianował jego następ-
cą jedenastoletniego Tukadży Rao, który od roku
1852 zaczął rządzić samodzielnie. Był on za-
wsze wiernym wassalem Anglii, nawet w r. 1857,

za co go też Anglicy wynagrodzili godnościami
i odznaczeniami. Siła zbrojna państwew składa
się z 3100 piechoty regularnej, 2150 nieregul-
larnej, 2100 jazdy regularnej, 1 200 nieregular-
nej i 340 artylerzystów z 24 działami.—S. Levi
w „Gr. Enc.” Lamiraulta.—Porów. Haidarabad.

Holł Elíasz, budowniczy niemiecki (* d. 28
lutego 1573 w Augsburgu — † 6 stycznia 1646
tamże). Syn Hans a H-a, majstra mularskiego,
ksztalecił się w tymsamym zawodzie co i ojciec;
1596 r. został majstrem, poczem zimą 1600—1
wyruszył dla studyów do Wenecyj, gdzie prze-
jął się tak dalece budownictwem z epoki póź-
niejszego Odrodzenia włoskiego, że po powrocie
do miasta rodzinnego w licznych budowlach,
jakie tam wznosił, starał się charakter ich na-
śladować. H. należy też w Niemczech do naj-
wybitniejszych przedstawicieli kierunku włoskie-
go w rozwoju stylu Odrodzenia; naśladował on
szczególniej Palladia. Mianowany w 1602 r.
majstrem budowlanym na żołdzie miasta Augs-
burga, wznosił tam liczne poruczane mu budo-
we, aż do r. 1631, w którym, jako gorliwy
protestant, niezgadzający się na zmianę swoich
przekonań religijnych, zwolnionym został od
swoich obowiązków miejskich. H. zostawił
pamiętniki, w których szczebowo opisuje swo-
ją działalność budowlaną w Augsburgu. Waż-
niejsze budowle wykonane przez H-a w Augsbur-
gu są następujące: do cechu piekarskiego,
Zeughaus augbsurski z fasadą renesansową, wie-
ża bramowa na moście nad rzeką Wertach (Wer-
tachbrücke), dom pieczętarski (Siegelhaus, 1605),
„Klinkerthorturm” (1608), „Fischerthorturm”
i „Metzgerhaus” (1609), czerwona wieża bramo-
wa (Rother Thorturm) i szpital św. Ducha. Na-
czelnem wszakże dziełem jego jest ratusz mej-
scowy, budowany od r. 1615 do 1620.—Porów.
Leybold „Das Rathaus der Stadt Augsburg”
(Berlin 1891, wyd. 2-e). s. s.

Holł Frank, malarz angielski (* 1845 r. w Kentishtown pod Londynem—† 31 lipca 1888 w Londynie). Zasadniczych początków w zakresie sztuk pięknych udzielił mu ojciec jego, sztycharz, tak, że H., mając lat 15, mógł z korzyścią studiować w akademii królewskiej w Londynie, którą ukończył w 1863 r. ze złotym medalem i zaliczony został w poczet stypendystów na dalsze dwa lata. Już w pierwszych obrazach swoich zapowiedział cn kierunek, jakiego trzymał się przez całe życie, kierunek uczuciowy, lubujący się w przedstawianiu smutnych chwil życia warstw przeważnie uboższych. Po Wykluczonych z kościoła, Zbieraczach ziela, Rekonwalescencie (1864—65—67) stworzył peń smętnego dramatyzmu płotoń: Bóg dał, Bóg wziął, pochwalone niech będzie Święte imię Jego (1869). Królowa angielska upodobała sobie ten obraz i zapomniała u artysty, jako uzupełnień jego, drugi niemniej smutnej treści: Żadnej wieści z morza (1871). Odtąd H. wytworzył

Hollabrunn — Holland Jan Dawid.

221

cały szereg smutnych, pełnych głębszych uczuć, obrazów: Pogrzeb na wsi (1873); Na ławce w poczekalni kolejowej (1873); Opuszczona (1874); Pierworodny (1876); Powrót (1877); wreszcie Pożegnanie kraju i Wyjazd na wojnę. Głębiej jeszcze wzruszającym widza jest obraz jego Uwięzienie w Newgate (1878).—Ostatnie dziesięć lat pracy swojej H. poświęcił przeważnie malarstwu portretowemu. Portret jego odnaczają się wyborną charakterystyką osób, siła wyrazu, życiem i dobrym kolorytem, i dlatego cenione są wysoko nietylko w Anglii, ale i na lądzie stałym Europy. To, czego brakowało artyści przy tworzeniu jego obrazów sentymentalnych, to jest pewnej siły męskości, — zdobył sobie, malując osoby, do których charakteru musiał nagiać swój temperament; prawda życiowa i siła podnoszą właśnie wartość jego portretów. Niema w nich żadnego obrazowania na efekt, żadnej pozy; pomimo to, a właściwiej dlatego właśnie, są one przy swojej prostocie tak pełne wyrazu i mają tak wysoką wartość artystyczną. Do takich wybornych portretów jego zaliczyć należy: portret Samuela Cousina, sztycharza, portret lorda Dufferina, Józefa Chamberlaina, lorda Wolseleya, Gladstone'a, księcia Clevelanda, Jerzego Travelyana i wreszcie lorda Spencera. — Porów. Harry Quilter „In Memoriam Fr. Holl” (w „Universal Review” 1888 sierpień); Erwin Volckmann (w „Zeitschrift für bildende Kunst”, 1889, Nr 24 str. 130); Gertruda E. Campbell (artykuł w „Art Journal” 1889, str. 53). S. S.

Hollabrunn, miasteczko w Austriy Niższej, przy kolei żelaznej do Wiednia, o 31 kilom. na północo-zachód od Korneuburga, nad Göllersbchem, lewym dopływem Dunaju; winnice; do 4000 m-ców. W 1805 r. bitwa między Muratem i Bagrationem. W. N.

Hollenderski, Holenderski Leon (*1812), żyd polski, rodem z Wisztyńca, jak podaje K. Estreicher; był autorem licznych broszur okolicznościowych, pisanych po francusku. Najobszerniejszą jego pracą jest obraz położenia Żydów w Polsce: „Les Israélites en Pologne, édition ornée de 6 gravures coloriées” (Paryż 1846). Następnie wymienić trzeba jego „trylogię filozoficzną i popularną” wydaną p. t. „L'homme moral, matériel, politique et réligieux” (tamże 1850 i 1854); dalej: „Moschek, moeurs polonaises” (tamże 1859 i 1861); „Dix-huit siècles des préjugés chrétiens” (tamże 1869); „La liberté du Franc-Macçon en France” (wierszem, tamże 1869). Prócz tego przełożył z angielskiego na francuski: „Discours aux jeunes filles, prononcé à l'école gratuite de Bell-Lane à Londres” (1861), a z hebrajskiego dziełko rabinów z XIII wieku: Aben Ezra i Aben Je H'ia p. t. „Délices royales on le jeu des échecs” (1864). Po polsku ogłosił „Okólnik z okazyi otwarcia kawiarni polskiej w Parryżu” (1861). P. Chm.

Hollak Józef, biskup - sufragan sejneński (* 18 stycznia 1812 — † 1890 r.). Urodził się we wsi Krawniszki, w powiecie Maryampolskim; średnie wykształcenie otrzymał w szkole wojewódzkiej sejneńskiej, poczem wstał do seminaryum duchownego. Ukończywszy seminaryum sejneńskie, wyższe studya teologiczne odbywał w Akademii duchownej warszawskiej, a wyświetcony w 1837 r. na kapłana, mianowany został nauczycielem religii w warszawskim Instytucie głuchoniemych i ciemińskich. Po 18-letnim pobycie w Instytucie krótki czas pełnił obowiązki katechety w szkole gubernialnej i przeńiósł się na probostwo w Radzyminie. Przy zajęciach pasterskich wykładał naukę religii w Instytucie pedagogicznym nauczycieli elementarnych, z Łowicza przeniesionym do Radzymina. Władza dycezyalna, ocenającą gorliwość H-a, powierzyła mu zarząd parafii św. Trójcu na Solcu w Warszawie, a gdy rozpoczęła budowa kościoła pod wezwaniem Wszystkich Świętych na Grzybowie domagała się gorliwego go światłego kierownika, przeniosła go do nowopowstającej parafii, którą zarządzał do czasu otrzymania go-dności tytularnego biskupa Areteńskiego i sufragana Sejneńskiego. Prekonizowany został w r. 1883. Charakterystyczną cechą H-a była niezmierna, serdeczna miłość bliźniego. W imię tej miłości gotów był uczynić wszystko: wyzbyć się najpotrzebniejszych rzeczy, poświęcić swój czas, swoje siły. Tradycya o H-u do dziś przechowuje się w Instytucie głuchoniemych, a trwałą po swoim tam pobycie pozostawił pamiątkę w dziele „Nauka Religii, wykładana w Warszawskim Instytucie Głuchoniemych” (r. 1855). Brał udził jako kierownik w wydawnictwie „Systematyczny sposób wykładu nauki religii dla głuchonie-mych” (1874), oraz w „Słowniku Mimicznym” (1879).—Jako proboszcz słodyczą i łagodnością w obejściu się jednał sobie wszystkich, wywierając przez to wielki wpływ nadzi. Ta okoliczność spowodowała, że gdy rozdźwiękstücko powstawać pomiędzy duchowieństwem dyecezyi sejneńskiej z powodu różności pochodzenia, Stolica Apostolska postała tam H-a jako apostoła pokoju i wspólnej miłości. Niestety, śmierć zbyt prędko go zabrała. S. Pł.

Holland, kraina w południowo-wschodniej Anglii, południowa część Lincolnshire, nad zatoką Wash, żyzna kraina marschów, podobna pod względem przyrody do Hollandyi (Niderlandów), przerznięta rzeką Welland. Miasto główne Spalding. W. N.

Holland, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie Michigan, w hrabstwie Ottawa, nad Black River i zatoką wschodniego wybrzeża jeziora Michigan, w krzyżownicy licznych kolei żelaznych; ożywiony handel produktami rolniczemi; około 4000 m-ców. W. N.

Holland Jan Dawid (* 1746 r. pod Herzbergiem w Harzu—data śmierci nie jest znana),

222

Holland Henryk Ryszard — Holland Sir Henryk.

kompozytor muzyczny niemiecki. W początkach
swej karyery artystycznej H. zajmował stano-
wisko dyrektora muzyki przy kościele św. Kata-
rzyny w Hamburgu, gdzie 1780 r. napisał ora-
toryum „Zmartwychwstanie Chrystusa”. Krót-
ce potem otrzymał posadę kapelmistrza orkie-
stry Radziwiłła w Nieświeżu. Tu, zapoznawszy
się z językiem polskim, skomponował operę
w 3-ch aktach p. t. „Agatka”, do słów księcia
Macieja Radziwiłła, którą wystawiono w czasie
gościny w Nieświeżu króla Stanisława Augusta
Poniatowskiego (1784). Prócz tej opery, wyko-
nywanej później we Lwowie, H. napisał muzykę
do „Hamleta”, „Deux sérénades” na orkiestrę,
parę „Divertiments” orkiestrowych, wiele pieś-
ni do słów niemieckich, w swoim czasie bardzo po-
pularnych, oraz „Traktat akademicki o prawdzi-
wej sztuce muzycznej” (Wrocław 1806). A. Pol.

Holland Henryk Ryszard Vassal Fox,
baron, polityk angielski (* w Winterslow House
1773—† w Holland House 1840). Studya odby-
wał w Eton i Oxfordzie, gdzie zawarł stosunki
z Carlislem, Canningiem, Hookhamem, Frèrem
i Robertem Smithem. — Siostřzeniec Foxa, któ-
ry był pierwszym jego nauczycielem w spra-
wach publicznych i zaszczepił w nim zasady
terencyj i liberalizmu. Począwszy od r. 1791
H. podróžał dużo po Europie. We Francji po-
nał Lafayette'a i Talleyranda. Zwiedził Danił,
Prusy, Hiszpanię i Włochy. We Florencji po-
nał się z lady Webster, która została jego ko-
chanką, a potem i żoną (od 1797), i otworzyła
štynny salon polityczny i literacki w Londynie.
W 1796 H. zasiadł w Izbie lordów, gdzie za-
bierał głos, jako dobry mówca, we wszystkich
sprawach ważniejszych. Jak mówi Macaulay,
bił on przez lat czterdzieści opiekunem wszyst-
kich ruciśnionych, wszystkich sekt prześlado-
wanych; z drogi prawdy nie sprowadziły go ani
przesady, ani interest jego stanu. W 1806 za-
siadł w radzie tajnej, w ministeryum lorda Grey
został kanclerzem księstwa Lancaster (1830)
i zachował ten urząd w gabinecie Melbourne'a
(1835). Zostawił sporą ilość pism, między in-
nemi: „Observations on the tendency of a Pam-
phlet” (Londyn 1795); „Some Account of the
Lives and Writings of Lope Felix de Vega Car-
pio” (1806); „Life of Guillen de Castro” (1817).
Najwięcej znane prace H-a wyszły dopiero po
jego śmierci; są to: „The Opinions of lord Hol-
land” (Londyn 1841), zbiór mów parlamentar-
nych; „Foreign Reminiscens” (1850), bardzo cię-
kawe pamiętniki, pełne szczegółów anegdotycz-
nych o wybitniejszych osobistościach europej-
skich, które H. poznał w swych licznych podró-
żach; wreszcie „Memoirs of the whig party du-
ring my time” (1852, 2 tomy). Zebrał mate-
rały do życiorysu Foxa, wydanego w 1853 r.
przez lorda Jana Russelą. Dwa portrety H-a,
jeden przez Leslego, drugi przez Fabre'a, znaj-
dują się w Holland House.

Holland Sir Henryk, baronet (* d. 27 października r. 1788 w Knutsfordzie [Cheshire]—† d. 27 października 1873), lekarz. Do nauk przykładał się od r. 1806 w uniwersytecie edynburskim i w szpitalach londyńskich; w r. 1810 odbył podróż do Islandyi, a obroniwszy po prowadcie w Edynburgu rozprawę „De morbis Islandicis”, w r. 1811 dyplom doktorski otrzymał. Roł 1812rediżił, podróžałowy po krajach przylegających do morza Śródziemnego, a powróciwszy stamtąd, osiadł jako lekarz w Londynie i wydał w r. 1814 opis tej podróży, opowiadziany barwnie, co mu ułatwiło wstęp do wyższego towarzystwa londyńskiego, chęćego poznać tak zdolnego pisarza. W tymże roku został lekarzem przybocznym księzny Walii, Karoliny. W r. 1816 przyjęto go do londyńskiego College of Physicians, w r. 1828 został jego towarzyszem (Fellow), w r. 1835 lekarzem przybranym (Physician Extraordinariy) króla Wilhelma IV, w r. 1837 na takiej stanożwisko powołała go królowa Wiktorya; później nieco został też lekarzem księcia Alberta, małżonka królowej. W r. 1852 królowa miappałała go swym lekarzem przybocznym (Physician Ordinary), nakoniec w r. 1853 zaszczyciła go godnością baroneta. W r. 1856 uniwersytet oksfordzki, obchodzący jubileusz założenia swego, doręczył mu dyplom doktora prawa cywilnego honoris causa. Jako lekarz H. miał w Londynie powodzenie wiekie, taksamo w Spa, gdzie często łatem przebywał, póki wody te były modne w kołach arystokratycznych angelskich. Miał zwyczaj przynajmniej dwa miesiące spędzać corocnie w podróży; ośm razy zwiedził Stany Zjednoczone Ameryki Północnej, był na Jamajce oraz innych wyspach Antylskich, dwa razy popłynął do Islandyi, trzy razy jeździł do Rossyi, nie mówiąc już o wycieczkach mniej-szych do Francyi, Szwajcaryi, Włoch i t. d. Wrażenia, zebrane w tyłu podróżach, opisał wybornie w antobiografii swej, wydanej na rok przed śmiercią, p. n. „Recollections of past life” (Londyn 1872). Z innych dzieł jego przytoczyć można jeszcze: „Medicinal notes and reflexions” (tamże 1839, wyd. 2-e 1855, wyd. 3-e 1858; przekł. niem. Heidelberg 1840—41, 2 tomy); „Chapters on mental physiology” (Londyn 1852, wyd. 2-e 1858) i „Essays on scientific and others subjects” (tamże 1862). Po śmierci H-a syn jego Franciszek, wydał pozostałe po nim prace p. n. „Fragmentary papers on science and other subjects” (tamże 1875). H. był pisarzem wytwornym, więcej dbającym o wykwint stylu i szerokość poglądu, niżeli o ściśłość czysto-naukową, dlatego też wszystkie dzieła jego sprawiają czytającemu wiele przyjemności, ale mało pożytku przynoszą. — Por. W. Monk „The Roll of the Royal College of Physicians of London, comprising biographical sketches etc.” (wyd. 2-e Londyn 1876, T. III str. 144) i J. Pa-

Holland Jozue Gilbert — Hollandya.

223

gel „Geschichte der Medicin” (Część I str. 402). Dr J. P.

Holland Jozue Gilbert, pisarz amerykański (* 1819—† 1881). Do najlepszych prac jego należą: „Titcombs’s Letters to Young People, Single and Married”; „Lessons in Life, a Series of Familiar Essays”; „Letters to the Joneses”; życiorys prezydenta Lincolna, który się rozszedł w stu tysiącach egzemplarzy; „Kathrina” (1868); „Arthur Bonnicastle”; „The Story of Seven oaks” (1875); „Nicholas Minturn” (1876). W 1870 był właścicielem „Scribner’s Monthly” (obecnie „The Century”). Zbiory jego poezij wyszły w latach 1873 i 1879.

Holland Wilhelm Ludwik, giermanista i romanista (* 11 sierp. 1822 w Sztutgardzie—† 23 sierp. 1891 w Tübindze). Studjował filologję giermańską i romaanską w Tübindze i Berlinie, gdzie słuchał, między innemi, braci Grimów, Lachmanna, Boppa i Böckha; następnie przez rok bawił na studjach w Paryżu. Działalność jego naukowa na obu tych polach rozpoczyna się z r. 1847, w którym został w Tübindze docentem, a następnie tamże profesorem filologji giermańskiej i romaanской. H. był wybornym znawcą literatur staroromanowskich i staroniemieckiej, i w obu tych dziedzinach ogłosił ważne zabytki. Z zakresu filol. romaanской był: monografję o Chrystjanie z Troyes, truwże francuskim z w. XII, p. n. „Crestien von Troies, eine literaturgeschichtliche Untersuchung” (Tübinga 1854); tegoż Chrystjana: „Li romans dou chevalier au lyon von Chrestien de Troies” (Hanower 1862; wydanie 3-e Brunswisk 1886); „Bruchstücke aus der Chronik des Alonso de Palencia” (Tübinga 1856) i „La estória de los siete infantes de Lara” (Tübinga 1860). Z dziedziny filologji giermańskiej ogłaszał prace w wydawnictwach towarzystwa literackiego sztutgardzkiego, a mianowicie: „Meister Altswert” (współnie z A. Kellerem, 1850); „Schauspiele des Herzogs Heinrich Julius von Braunschweig” (Sztutg. 1855); „Buch der Beispiele der alten Weisen” (1860); „Briefe der Herzogin Elisabeth Charlotte von Orléans” (Sztutgard 1867—68, 2 tom); „Schreiben des Kurfürsten Karl Ludwig von der Pfalz und der Seinen” (Tübinga 1884). Z Kellerem i Pfeifferem wydał „Uhlands Schriften zur Geschichte der Dichtung und Sage” (Sztutgard 1865—73, 8 tomów). Sporządził także, zgodnie z życzeniem wdowy po Uhlandzie, pierwsze krytyczne wydanie jego poezji „Gedichte” (Sztutg. 1863—76) i jako próbę komentarza do poezji Uhlanda wydał „Über Uhlands Ballade Merlin der Wilde” (t-że 1876); nadto: „Zu Uhlands Gedächtniss, Mitteilungen aus seiner akademischen Lehrthätigkeit” (Lipsk 1886). W r. 1883 H. był wybrany na prezesa towarzystwa literackiego w Sztutgardzie po Adalbercie Kellerze. A. A. K.

Holland Tomasz Erskine, prawnik angielski, profesor prawa międzynarodowego i dy-

plomacyi w Oxfordzie, adwokat, doktor honoris causa uniwersytetów w Bolonii, Petersburgu i t. d. (* 1840); na linii obrończej czynny od 1863 r., w uniwersytecie od r. 1874; ogłosił: „The Elements of Jurisprudence” (1880, wydanie 8-e 1896); „The Institutes of Justinian” (1873—81); „Essays on the Form of the Law” (1870); „Alberici Gentilis de Jure Belli” (1877); „The European Concert in the Eastern Question” (1885); „Studies in International Law” (1898) i wiele innych. S. P.

Hollandya (Niderlandy), królestwo w zachodniej części lądowego pnia Europy, w szczególności zaś—Niziny Niemieckiej, głównie na obszarze uściowym Renu, Maas (Mozy) i Skaldy, między państwem Niemieckiem na wschodzie, Belgią na południu, oraz morzem Niemieckiem na zachodzie i północy.

I. Uksztątowanie poziome. H. ha formę równoległoboku, rozciągającego się z południo-południo-zachodu na północo-północo-wschód; naturalnie, że równoległobok ten nie jest dokładnie w bok wschodni wsiskają się tu Niemcy klinowo wzdłuż Renu, a także i Vechtu; Belgia wsiska się w bok południowy łukowato, tak, iż H. wysuwa się na obu skrajach tego łuku ku południu, mianowicie głównie na wschodzie, w górę Mozy, aż w okolice Akwizgranu i Lütich (Liège), a muiej nieco na zachodzie za Skaldę, w okolice Gandawy i Brügge. Wybrzeże zachodnie w części południowej, mianowicie na południe uścia Renu, w obszarze uściowym Skaldy, jest silnie rozczłonkowe wyspowo; dalej zaś na północ jest jednostajne, opasane diutnami, aż do Helderu; tutaj zaczyna się łańcuch wysp Fryzyjskich, który na północ od największej z nich, wyspy Teksel, zagina się ku wschodowi i ciągnie równolegle do wybrzeża północnego. Szeroki kanał, oddzielający ten szereg wysp od wybrzeża, wzdiera się w ląd dwiema zatokami: na zachodzie — wielką zatoką Zuidersee, oddzielającą półwysep Hollenderski (kończący się na północy przyłąkiem Helder), a na wschodzie — zatoką Dollart, już na granicy z Niemcami. Prócz tego drobne wkroczenie morza występuje pośrodku wybrzeża północnego, niedaleko Groningen. Obszar tak ograniczonego kraju wynosi okrągło 33 000 [klm].

II. Uksztątowanie powierzchni. H. stanowi, jak wspomuieliśmy, część niziny Niemieckiej; tylko wyżej wspomniany, południowo-wschodni klin, wkraczający daleko na południe, w górę Mozy, który już późno, jako południowy Limburg, został przyłączony do królestwa H-i, przedstawia krainę pagórkową, stanowiącą przejście do gór Niemieckich (Łupkowych Reńskich). Pod względem więc uksztątowania powierzchni H. jest krainą bardzo jednostajną, a różnice, jakie tu spotykamy, polegają głównie na różnej naturze gruntu, podobnie jak i w reszcie niziny Niemieckiej na zachod Elby. Spotykamy tu, mia-

224

Hollandya.

nowicie, trzy lub cztery typy krajobrazowe: torfowiska (Moor), wrzosowiska (Geest, hollend. Gaast) i pas napływowy nadbrzeżny (Marsch), ograniczono od strony morza łańcuchem diun. Te skladowe części H-i są, jak wiadomo, też same, co i w reszcie zachodniej części niziny Niemieckiej, wyłącznością H-i jest jedynie to, że gdy w Niemczech pas Marschów dosiąza zaledwie 10 – 15 klm. szerokości, w H-i wzrasta on do 40 klm. i gdzie na południo-zachodzie i północo - wschodzie pas ten się zwęża, tam kończy się H. Jest to więc właściwie kraina marschów; pozostałe typy krajobrazowe stanowią tu tylko obramowanie; obramowanie to ma szczególniejsze znaczenie od strony morza (diuny do 60 m. wysokie), chroni bowiem, nie bez pomocy człowieka, nizkie i żyzne marsche od zalewu. — Obszar marschów jest tak nizki, iż w znacznej części przypadka na kilka metrów poniżej poziomu morza, a jeszcze w znaczniejszej—niżej poziomu rzek; marsche więc są narażone na zalewy, wymagają szczególnie ochrony oraz urządzeń odwadniających; obie te okoliczności warunkują charakter hollenderskiego krajobrazu. Tam, gdzie diuny uległy przerwaniu, tworząc wyżej wspomniany łańcuch wysp Fryzyjskich, i nie chronią już brzegu, oraz tam, gdzie pośród marschów płyną rzeki, człowiek usypać musiał wały sztuczne, chroniące marsche od zalewu. Tym sposobem kraj jest pokryte całą siecią grobli; między niemi rozciążają się prawie poziome równiny, poldery, porozrzynane kanałami na pasy, do wielkich grząd podobne; kanały te od strony morza i rzek są zamknięte szluzami, otwieranemi tyłko w czasach najniższego odpływu wód morskich. Często jednakże odpływ wody z kanałów jest niemożliwy i trzeba wodę wypompowywać, przy pomocy siły wiatru lub pary, do rzeki lub morza. Krajobraz marschów przedstawia oryginalny widok: jedynemi nierównościami są tutaj tamy czyli groble, one ograniczają horyzont i dziwnego doznaje się wrażenia, gdy spoza takiej grobli, nieraz na wiele metrów nad poziomem postrzegacza pojawi się wielki okręt morski, posuwający się wzdłuż kanału zwolna, jak widmo. Liczne wiatraki wieńczą grzbiety grobli; słužą one do pompowania wody z polderów; tu i owdzie wznoszą się wielkie budowle z wysokiemi kominami — są to pompy parowe. Gdy z polderów wstąpimy na grobłe, spostrzegamy nowe groble i nową słeć kanałów, tylko na innym nieco poziomie. Wzdłuż kanałów płyną wszędzie statki, więc mosty przekraczają kanały w wysokich łukach, lub muszą być zwodzone: nieraz zaledwie pociąg kolei przeszedł przez most, otwiera on się i okręty przecinają drogę kolei. Grunt marschów jest nadzwyczaj żyzny i to zapewne dało pobudkę człowiekowi do osiedlenia się w tym kraju, tak bardzo narażonym na niebezpieczeństwo zalewu. Obszary torfowe nie są tak żyzne, ale też przedstawiają korzyści,

jako łaki lub jako kopalnie torfu. Gdy torf zostanie zupełnie wybrany w pewnym miejscu, powstają tam wielkie stawy; stawy takie jednak bywają wkrótce wypompowywane i żyzne dno użytę pod uprawę. Geest przedstawia zupełnie sprzeczność z marschami i torfowiskami: są to okolice wyższe i lekko faliste; w niektórych miejscach wysokość ich nad powierzchnią morza przenosi 100 m., zwłaszcza między Renem i Yselsem, na wyniosłości Veluve; wyniosłość ta stanowi geest najbardziej typowy: jest to smutny i bezpłatny kraj bez lasu, bez łąk, bez pól uprawnych, bez osad ludzkich; lekko faliste wzgórza pokrywa brunaty wrzos, tu i owdzie przewrany białym szmatem lotnego piasku. Tylko na skraje tej pustyni zaczyna wkraczać kultura; zasadzono tu, mianowicie, sosny, lecz i te rosną bardzo nędznie. Linia zetknięcia się tej pustyni z żyznemi marschami przedstawia silnie kontrasty. Południowo-wschodnia część H-i, Limburg, stanowi pod względem natury gruntu typ odmienny od reszty H-i; tylko północną jej część zajmuje piaszczysty geest, na południu zaś, za zbliżeniem się do gór Łupkowych Reńskich, występuje żyzny grunt gliniasty. Prócz tego jest to jedyna część H-i, posiadająca twarde skały, i to takie, które dostarczają wybornego materiału budowlanego. Mianowicie na południu Maastrichtu wznosi się do wysokości 123 metr. sławna góra St. Pietersberg, składająca się z tufu wapiennego, zalegającego warstwą na 60 m. grubą; skała ta, świeżo wydobyta, w stanie wilgotnym jest bardzo łatwa do obrabiania, a następnie na powietrzu szybko twardnieje. Tutejsze kamieniołomy są eksploatawane od czasów przedhistoryycznych, to też wnętrze góry przeszywa cały labirny chodników i pieczar; stał cała H. zaopatruje się w cenny materyał budowlany. Niedaleko od St. Pietersbergu wkraczają ostatnie odnogi Akwizgrańskich pokładów węglowych do Limburga i tutaj też są niewielkie kopalnie węgla. Tutaj znajduje się najwyższy punkt całej H-i, Bescheilberg, dosięgają 210 m. wysokości.

### III. Klimat.
Z powodu niewielkiej rozciągłości z północy na południe i niewielkich różnich wzniesienia H. nie przedstawia też w swych różnych częściach znacznych różnic klimatu, ani pod względem temperatury ani wilgotności; oba te elementy klimatyczne znajdują się w ścisłej zależności od poblizkiego morza, które tu jest wyjątkowo ciepłe: jego średnia temperatura roczna wynosi około 11°, jest ono więc cieplejsze od łądu i wywiera nań swój wpływ ogrzewający; miejscowości nad morzem leżące mają średnią temperaturę blizko 11° (Vlissingen 10.54°), miejscowość dalsze — blizko 10° (Amsterdam 9.94°, Utrecht 9.86°, a na północy leżące Groningen 9.38°). Najdalej na południe wysunięty Limburg posiada średnią temperaturę przeszło 11°. Wpływ morza uwidocznia się bardziej w temperaturach

Hollandya.

225

średnich miesięcznych, łagodzi on zimno zimy, a także, lubo w mniejszym stopniu—gorąco łata; zima na wybrzeżach jest średnio o 1° cieplejsza, niż we wnętrzu kraju, a różnica między najzim- nieszym i najcieplejszym miesiącem jest nad morzem we Vlissingen i Helder o 2° mniejsza, niż we wnętrzu łądu, np. w Assen. Wykazuje to szczególnie następująca tablica:

<table><tr><td>Vlissingen</td><td>stycz. 2.33°</td><td>lipiec 18.50°</td><td>różnica 16.17°</td></tr><tr><td>Hellevoetsliuws</td><td>1.61°</td><td>18.85°</td><td>17.24°</td></tr><tr><td>Amsterdam</td><td>1.69°</td><td>18.86°</td><td>17.17°</td></tr><tr><td>Helder</td><td>1.80°</td><td>sierp. 17.59°</td><td>15.79°</td></tr><tr><td>Leeuwarden</td><td>1.06°</td><td>lipiec 18.32°</td><td>17.26°</td></tr><tr><td>Utrecht</td><td>1.13°</td><td>18.41°</td><td>17.28°</td></tr><tr><td>Assen</td><td>0.43°</td><td>18.59°</td><td>18.16°</td></tr><tr><td>Groningen</td><td>0.78°</td><td>18.06°</td><td>17.28°</td></tr></table>

Wpływ morza na wnętrze kraju rozprzestrze- nia się za pośrednictwem wiatrów, które wie- ją bez przeszkody po równej powierzchni kraju. Kierunek wiatrów zależy tu, jak wogółe w za- chodniej części Europy, od islandzkiego minimum, wywołującego ruch cyklonalny; wiatry więc wie- ją tu z południo-zachodu; tylko na wiosnę, gdy nad południowo-wschodnią stepową Europą, sto- sunkowo już znacznie ogrzaną, powstaje nizkie ciśnienie, wiatr południowo - zachodni zaczyna tracić przewagę, ustępując miejsca zachodniemu, a nawet północno - zachodniemu i t. d. Wszyst- kie wiatry mniej - więcej zachodnie przynoszą wilgoć, a ponieważ wiatry tego kierunku w H-i przeważają, więc należałoby się spodziewać kli- matu bardzo wilgotnego, znacznej ilości opadów. Jednakże średnia ilość opadów w całej H-i wynosi mniej niż 700 mm. i przedstawia tylko bar- dzo małe zboczenia od tej liczby; wynika to z ma- łego wzniesienia kraju nad powierzchnią morza i małych różnicy wysokości. Wprawdzie powie- trze, przewiewając nad morzem, wchłonęło bar- dzo wielką ilość pary wodnej i oziębienie na 2 — 3° wystarczyłyby do wydzielenia się tej pary w postaci deszcu, ale powietrze, dostaw- szy się na ląd z wiatrem zachodnim, nie oziębia się wogółe nawet na tyle, gdyż ląd, jak widzie- liśmy, posiada temperaturę prawie taką samą, jak morze; niema też tu znacznych wzniesień, któreby mogły wywołać deszce elewacyjne; góry choćby tylko na 300 m. wysokie obdarzyłyby H-ę wielką ilością deszczów, ale ani diuny, wznoszą- ce się do 60 m., ani nawet geesty, sięgające do 100 m., nie są w stanie wywyrzeć znacz- nego wpływu na ilość opadów; to też w mia- stach nadbrzeżnych i środkładowych ilość opadów jest prawie jednakowa, jak to wskazuje następu- jące zestawienie:

<table><tr><td>Helder</td><td>663 mm.</td><td>Assen</td><td>672 mm.</td></tr><tr><td>Vlissingen</td><td>629</td><td>Maastricht</td><td>581</td></tr><tr><td>Amsterdam</td><td>705</td><td>Utrecht</td><td>702</td></tr></table>

Wpływ morza na opady wyraża się w H-i, nie ich ilością, lecz rozkładem. Woda i ląd nie- jednakowo szybko ogrzewają się i oziębają w ciągu roku; pierwsza się opóźnia. Wskutek tego wiatry od morza wiejące, wstępując na ląd w cza- sie wiosny, ulegają ogrzaniu, w jesieni zaś — oziębieniu; w pierwszym więc razie będą suche, w drugim — przyniosą deszcz. To nam wyjaśnia, dlaczego w całej H-i jesień jest dżdżystsza niż wiosna; kwiecień jest miesiącem najuboższym w opady, a maximum opadów przypada, nie w lip- cu, jak u nas, a nawet w Niemczech, lecz w sierp- niu, na samem zaś wybrzeżu—nawet we wrześniu i październiku. Ponieważ obřite w parę powie- trze morskie nie znajduje tu na lądzie sposob- ności do utracenia jej w postaci deszcu, więc atmosfera H-i jest wypełniona parą: to też wszę- dzie, nawet w pobliżu wschodniej granicy, w Nim- wedże, wilgotność wynosi około 80%, tak, iż bardzo łatwo powstają tu mgły i obłoki. W cią- gu roku przypada kilkadziesiąt dni mglistych, a średnie zachmurzenie wynosi około 70%; ilość dni zachmurzonych przenosi znacznie ilość dni jasnych. Z powodu znacznej wilgotności powie- trza część deszcu jest wielka, choć ilość je- go jest mała: ilość dni deszczowych w ciągu ro- ku wynosi około 190. Wszystkie te elementy klimatyczne wykazują wybitną peryodyczność w ciągu roku: w zimie wilgotność powietrza jest największa, a stąd zachmurzenie, mglistość i dżdy- zytność dosięgają wtedy maximum; na wiosnę, gdy chłodne wiatry morskie wstępują na ląd już nie- co ogrzany, niebo jest pogodne i opady rzadkie. Toż samo wprawdzie ma miejsce i w lecie, ale ponieważ powietrze ciepłe może wchłonąć dale- ko większą ilość pary, niż zimne, więc ilość pa- ry w atmosferze latem jest większa, niż na wio- snę, a wskutek tego i opady są obitsze. Nakon- niec w jesieni, gdy ciepłe powietrze morskie na lądzie się oziębia, mglistość i dżdyżystość znów wzrastają. Wysoki stopień wilgotności atmosferycznej ma wielkie znaczenie dla Hollandyi przez wpływ na ulatnianie; ulatnianie zaś, wraz z opa- dami, określa tę ilość wody, jaka z obszaru ze- wsząd otamowanego, przewznaczonego do osusze- nia, musi być wypompowana. Otoż w Utrechcie wyparowywa rocznie warstwa wody na 794 mm. wysoka, a w Helder—na 759 mm. wysoka, pow- nieważ zaś wysokość opadów nie wynosi tam nawet 700 mm., więc wydaje się, że wszystka woda spadła z deszczem powinna się tam ulotnić; inaczej jednak rzecz się ma wśród polderów: w Zwanenburgu, gdzie ilość opadów wynosi 669 mm., wysokość warstwy ulotnionej — tylko 581 mm.; prócz tego woda deszczowa nie stoi na lądzie, lecz wsiąka w grunt, a ulatnianie z tego ostatniego nie wynosi nawet połowy ulatniania z powierzchni wody; to też w rzeczywistości więcej niż połowa wody spadłej z deszczem musi być wypompowywana.

#### IV. Rzeki. Rzeki w H-i grają zupełnie odmien-

Encykli. Powsz. Ilustr. Zesz. 228. T. XXIX.

29

Hollandya.

227

wodne zostały zupełnie wynaturzone, to jest po-
dzielone szluzami na oddzielne części, zwane
Boezem (wym. Buzen); poziom każdej takiej czę-
ści może się podwyższać lub obniżać zupełnie
niezależnie od poziomu innych części i może ona
być dowolnie odwodniona w tę lub inną stronę. Sta-
ry Ren (Oude Rijn), który dawniej na prawo od
Leku przez Leidę wlewał się do morza pod Kat-
wijkiem, został zamieniony w taką rzekę boeze-
mową: może on i dzisiaj być odwodnionym wprost
do morza, ale może także być zwróconym we wręcz
odwrotnym kierunku — do Leku pod Wijk bej
Duurstede, albo też do Zuidersee przez Utrech-
ki Vecht. Wszystkie rzeki prowincyi Holland:
Zaan, Spaarne, Amstel, Drecht, Yssel (hollender-
ska) i t. d. są takiemi rzekami boezemowemi,
nieposiadającemi własnego stałego spadku, lecz
kierowanemi przez człowieka w tę lub inną stro-
nę. Najcharakterystyczniejszą pod tym względ-
dem jest okolica, zwana Rijnland i Amstel-
land, leżąca na południe zatoki Ij, oznaczona
miastami Amsterdam i Haarlem na północy, a Ha-
ga i Gouda na południu; jest to obszar 1 194
kml. [ ], leżący niżej poziomu morza; naturalne
odwodnienie jest tu wykluczone, wszędzie musi
je regulować człowiek.

V. Stosunki genetyczno-geologiczne. Najdaw-
niejsze dzieje geologicznego rozwoju H-i z trud-
nością tylko ładzą się odtworzyć, albowiem gór-
ne warstwy gruntu składają się się prawie wy-
łącznie z osadów ostatniego geologicznego pe-
ryodu; ich podłoże leży głęboko i tylko w nie-
wielu punktach dało się wykryć za pomocą głę-
bokich otworów świdrowych, na jaw zaś wystę-
puje w niektórych tylko wyniosłościach prowin-
cyi Over Yssel i Limburg. Chcąc więc przenik-
nąć w najstarszą przeszłość H-i, trzeba oprzeć
się głównie na badaniach krain sąsiednich: West-
fali i Belgii z jednej strony, a Anglii z drugiej.
Z badań tych dadzą się dostrzedz takie mniej-
więcej niewyraźne zarysy. — H. tworzy części
północnego podgórza tego wielkiego systematu
gór, który przy końcu epoki paleozoicznej (w cza-
sie węgła) wznosił się wskutek słałdowania
i rozciągał się po zewnętrznej stronie dzisiej-
szych, młodszych od niego, Alp, od wyżyny Po-
łudniowo-Francuskiej do Czesko-Morawskiej (por.
Europa); na południe od H-i, w dzisiejszej
Belgii, systemat ten wznosił się na wiele tysię-
cy metrów, następnie zaś uległ zrównaniu, wsku-
tek czy-to morskiej abrazyi, czy też denudacyi
wód lądowych, i po zróżniczkowaniu uskokowem
utworzył dzisiejsze góry skibowe Francuskie
i Niemieckie. Południowo-wschodni róg H-i, Lim-
burg, leży na zniszczonych obecnie przedgórzach
tych starych gór alpejskich, na słałdowanych
warstwach węglowych, stanowiących przedłuż-
nie akwizgrańskiego obszaru kamienno-węglowe-
go. Po zniszczeniu pomienionych gór H. zanu-
ryzyła się pod poziom morza i spoczywała tam
po większej części przez cały ciąg epoki mezo-

zoicznej: warstwy triasu, jury i kredy muszą
stanowić podłoże H-i; zresztą fakt ten stwier-
dzono tylko co się tyczy pierwszej i ostatniej;
występują one zwłaszcza na zachodniej granicy
prowincyi Over Yssel, mianowicie kreda wystę-
puje na jaw, a trias został wykryty przez otwo-
ry świdrowe; warstwy kredowe występują dalej
na jaw w Limburgu, w wyżej wspomnianej gó-
rze Pietersberg, pod Maastrichtem. Czy przy
końcu epoki mezozoicznej Hollandya wraz z resz-
tą Europy środkowej wynurzyła się z morza,
czy też przynajmniej choć w części była jeszcze
zalana—trudno rozstrzygnąć; w każdym razie już
w czasie najstarszego trzeciorzędu była pod mo-
rzem i pozostała pod niem do końca trzeciorzędu
wogóle. Wprawdzie na samym obszarze H-i niema
dowodów istnienia morza eocenicznego, ale znaleźć
takie dowody tuż poza granicą H-i, w Belgii;
warstwy oligoceniczne wychodzą na jaw w Lim-
burgu, a mioceniczne—w Over Yssel. Pliocen
występuje w znacznej miąższości, mianowicie
pod Utrechtem; brzegi tego pliocenicznego morza
hollenderskiego były niedaleko, a nizinie Nie-
mieckiej i w południowo-wschodniej Anglii; to
tż w osadach tutejszych jest wiele piasku, co
wskazuje tu dawne uścia rzek. Kiedy jednak
angielski i belgijski pliocen występuje wszędzie
powyżej poziomu morza, to w H-i leży znacz-
nie niżżej tego poziomu, jakkolwiek rodzaj osa-
dów dowodzi morza płytkiego; widocznie więc
warstwy pliocenu hollenderskiego uległy obniże-
niu. Tendencja ku obniżaniu trwa w H-i i da-
lej podczas peryodu dilluwialnego: morze zawsze
jest blizko. W początku tego peryodu występuje,
jak wiadomo, epoka lodowa, wilgotny i chłodny
klimat wywołuje w Europie środkowej silne roz-
kruszanie skal, masy rumowiska staczają się
sę gór w doliny rzek, siła wody nie wystarcza
do wyniesienia tych wszystkich mas, łożyska
rzek się wznoszą i całe doliny ulegają zasypa-
niu rumowiskiem. Z drugiej strony też same
łaściwości klimatu wywołały wzrost lodowców,
zwłaszcza w Skandynawii; skandynawska skoru-
pa lodowa pokryła całą północ Europy. Obu
tym wpływom uległa też i H.: Ren i Maas przy-
niosły tu olbrzymie masy otoczaków, które zasy-
pały cały kraj od Fryzyi do Brabantu; osady te
wzdłuż Renu, w Veluwe, mają przeszło 150 m.
miąższości. Wkrótce jednak pojawiły się od
północo-wschodu pierwsze zwiastuny zlodowace-
nia w postaci potoków lodowcowych, które zmie-
szały otoczaki skandynawskie z reńSKIemi. Wresz-
cie przybyły same lodowce i złożyły swe more-
ny w postaci gliny z głazami eratycznemi w pro-
wincjach północnych; dalej na południe wysyła-
y one, co najwyżej, wązkie języki lodowe, które
osadziły tylko części piaszczyste. Prawdopodob-
nie zresztą od krawędzi lodowej odłamywały się
nieraz wielkie kry, które, porwane przez potoki,
zanosiły materyał lodowcowy poza właściwą gra-
nicę zlodowacenia, na południe poza dzisiejszy

Hollandya.

229

wej części wybrzeża pas diun też był, zdaje się,
nieprzerwany: dzisiejsze ramię uściowe Skaldy,
Westerschelde, nie istniało jeszcze, Skalda mia-
ła, zdaje się, wspólne uście z Maasem; w każ-
dym razie uście Maasu było tam, gdzie dziś le-
ży uście Rotterdamskiego Maasu, Ren zaś ucho-
dził do morza łóżyskiem starego Renu. Tym
sposobem ówczesne uścia leżały bardziej napra-
wo, niż dzisiejsze, przesunięcie odbyło się wle-
w-o, a więc niezgodnie z prawem Baera. Zamia-
na dawnego jeziora Flevo w dzisiejsze Zuidersee
odbyła się stosunkowo niedawno, jakkolwiek bu-
rząca praca morza, skierowana w tym celu, za-
częła się już w początkach Wieków Średnich.
W roku 1170 oddzieliły się od łachu wyspy
Texel i Wieringen, w r. 1237 oderwała się
Vlieland, w r. 1250 i 1287 utworzone zostało
wybrzeże Fryzyjskie na północ od Stavoren; ale
jeszcze w roku 1395 można było z tego miasta
fryzyjskiego prześć suchą nogą do miasta Enk-
huizen na przeciwległem wybrzeżu półwyspu
Hollenderskiego; wreszcie i tu ład został prze-
rwany, morze dostało się od jeziora Flevo i na
początku XV w. praca wytworzenia Zuidersee była
ukończona. Po roku 1410 nastąpiły dalsze zmiany
na wybrzeżu Fryzyjskiem: Terscheling i Am-
land poodziedzały się od siebie. Przedtem je-
szcze zaczął się tworzyć Dallart, mianowicie
1277 roku, gdy tama uścia Emsu uległa prze-
rwaniu i utworzył się poza nią zalew; zalew ten
następnie kilka razy ulegał rozszerzaniu aż do
r. 1418. Do tego niszczącego pochodu morza
przyczyniły się pełne niepokoju stosunki politycz-
ne Wieków Średnich: wojny i zamieszki, pod-
czas których tamy ulegały niszsczeniu. Według
oszacowania Pencka utrata ziemi w H-i w czasach historycznych wynosi około 1/3 dzisiejszego
obszaru. Ale człowiek wciąż walczył tu z wodą i obok strat należy zanotować zdobycze: już
w r. 1277 Middelsee zostało otamowane; Leeu-
warden przestało być miastem morsiem; na
archipelagu Zeelandzkim, w obszarze uścia Skal-
dy, wiele podległych zalewom wybrzeży zamieniło się w poldery. Główne jednak, systematyczne,
roboty rozpoczęły się później, mianowicie
z początku XV stulecia. Już w r. 1425
postanowiono Dollart otamować nanowo i obecnie
został on zmniejszony do swej poprzedniej
wielkości; w r. 1865 do 1875 podeczas budowy
kanału dla połączenia Amsterdamu z morzem
(Nordseekanal), zatokę Ij osuszono. Według
Pencka obszar zdobyty przez Hollendrów na
morzu od XV wieku wynosi około 3000 kw.
klm. Prócz tej zdobyczy na wybrzeżu Hollendrzy
zyskali wiele ziemi přez wypompowanie wielu
jezior, tak np. od 1840 — 1853 z wypompowali
jezioro Haarlemskie, zyskując przeszło 180 kw.
klm. ziemi; w ten sposób przez lat 300 uzyskali
około 850 klm. ☐. A przytem jeszcze zdobywałą
ziemię uprawną nietylko z pod wody morskiej,
jeziornej, ale także z pod torfowisk: usu-

iniecie torfu odślania podłoże z dilluwialnych
osadów łodowych, które zmieniają się w urodzaj-
ne niwy; już więcej niż połowa obszaru torfo-
wisk H-i została zamieniona w pola uprawne;
tym sposobem H. od czasów historycznych zmie-
niła się zupełnie. Z początku wydawało się, że
ten nizki kraj, oblany burzliwem morzem, musi
być pochłoniętym przez wzięło wodny, ale z bie-
giem czasu człowiek zdołał przełamać siłę fal.
Pod osłoną diunowego wybrzeża zewnętrznego
budował wciąż tamę za tamą, całe wybrzeże
wewnętrzne jest jego dziełem („Deus mare, Ba-
tavus littora fecit”). We wnętrzu kraju osuszył
on jeziora, uregulował rzeki, usunął zwierchnią
warstwę gruntu z torfowisk, tworząc nowy grunt
i nową sieć odwadniającą. Obecne Królestwo H-i
jest dziełem człowieka, ale rozwój ten nie zatrzy-
mał się ani na chwilę: corocznie kraj powiększa się
kosztem morza i wod wewnętrznych. Obecnie po-
wożlił Hollendry wspaniały projekt zamknięcia
i osuszenia zatoki Zuidersee; plan tego dzieła
jest następujący: naprzód ma być zbudowana ta-
ma od wybrzeża półwyspu Hollenderskiego przez
Amsteldiep do wyspy Wieringen, stąd zaś—do
wybrzeży Fryzyi, gdzie dosięgnie punktu między
miastami Workum i Makum (mniej - więcej 53°
szerokości). Tama ta oddzieli zatokę Zuidersee
od morza Północnego, przez co zatoka zamieni
siew w jezioro zamknięte; długość tamy wyniesie
40 klm., szerokość zaś ma być taka, aby można
było zbudować na niej kolej, przez co skróci
się droga z Amsterdamu do Leeuwarden o 50
klm. Rzeka Yssel, wpadająca do Kampen od
wschodu do jeziora, wysłodzi je i uczyni cennym
woodozbiorem dla Fryzyi, cierpiącej w lecie wiel-
ki brak wody. Na osuszenie przeznaczone są
tylko dwie części zatoki: północno- zachodnia i
południowo-zachodnia, to jest pierwsza, zawar-
ta między półwyspem Hollenderskim tamą, któ-
ra ma zamknąć jezioro, wyspą Wieringen i tamą
okolną, która pójedzie od Wieringen do Medem-
blik na wybrzeżu półwyspu Hollenderskiego; dru-
ga, zawarta między półwyspem Hollenderskim
i mającą się zbudować tamą okolną od Blooker-
shoek do Monnickendam. Kosztorys całego przed-
siewzięcia wynosi 95 000 000 guldenów, a czas
na wykonanie jego przeznaczony—lat 13.

VI. Człowiek. Stosunki ekonomiczne i polityczne. Na obszarze 33 000 klm. ☐ lięczy się 5 074 631 mieszkańców (ewaluacja 1898 r.), to jest 156 na 1 klm. ☐. Ludność składa się przeważnie z Hollendrów (71%, a w mniejszej części z Fryzów (14%), Flamandów (13%) i Niemców (2%). Pod względem wyznań: protestantów 60%, katolików (szczególniej na południu) 36%, żydów 2%, innych wyznań 2%. Obok wyżej wspomnianej walki Hollendrów z morzem działalności ich, jako mieszkańców nadoceanicznych, zwróciła się ku kolonizacyi; obszar kolonialny hollenderski wynosi przeszło 2 000 000 klm. ☐ (głównie w Indyach Wschodnich), z lud-

230

Hollandya.

nością przeszło 35 000 000. H., narażona w jednej połowie, niższej, na zalewy morza i rzek, w drugiej, wynioślejszej. Złożona z nieurodzajnych piasków i torfowisk, nie przedstawia, daje się, warunków korzystnych dla ekonomicznego rozwoju i nie powinna była nęcić człowieka do osiedlenia się w niej; mimo to posiada ludność gęstą i bogatą, która dosięgnęła wysokiego stopnia kultury. Stanowisko to zawodząją Hollendrzy, naturalnie, swojej energii; jednakże punktem wyjścia tej kultury, warunkiem, który skłonił człowieka do osiedlenia się w tym kraju, była właśnie wyżej zaznaczona jego niegościnna przyroda: jak uchodząca przed Hunnami ludność z nad północnego kąta Adryatyku znalazła schronienie na wyspach Weneckiej laguny i stąd następnie zapanowała nad wybrzeżami morza Śródziemnego, tak błotnista H., z powodu swej niedostępności, stała się schronieniem duchów niepodległych, charakterów silnych, które ponad zależność od niezgodnych z ich przekonaniami urządzeń ludzkich przeniosły walkę z niegościnną i groźną przyrodą; walka ta, jak widzieliśmy, była zwycięską: Hollendrzy stworzyli sobie ojczyznę, wydarli ją morzu, rzekom i bagniskom, zmienili puszęcę w krainę kultury. Z warunków naturalnych kraju, które dały człowiekowi pod stawę bytu, należy przedewszystkiem wymienić obłitość ryb w sąsiedniem morzu i rzekach, tak, iż istnieje pewna analogia między rozwojem H-i i rozwojem Kozaczyzny, która przyzem miała też do walczenia z falami morza — mahometańskiego. Rybołowstwo hollenderskie, oprócz zaspakajania potrzeb miejscowych, dostarcza ryb na wywóz za summę do 6 000 000 marek róznie. Co do eksploatacyi gruntu, to Hollendrzy nie znaleźć tu, jak wiadomo, równie korzystnych warunków naturalnych; trzeba było pracy wielu wieków, aby z błotnistych marschów, torfowisk lub piasków geestowych uczynić ziemię produkcyjną dla celów bądź-to rolnictwa, bądź hodowli bydła. Ta hodowla jest tu szczególny bardzo rozpowszechniona, a łąki zajmują znaczną obszary; bydło rogate hodują głównie na marschach, a owce — na geestach i diunach. Oweć idą głównie na mięso, bydło rogate zaś ma głowne znaczenie w gospodarstwie młecznem. Wywóz mała i sera w 1886 r. dał krajowi dochodu 63 000 000 hollenderskich guldenów (gulden hollenderski równa się austrycakiemu). Charakterystyczną cechą rolnictwa jest uprawa roślin przemysłowych, jak cykorya we Fryzyi, tyłoń w Veluše i Geldryi; podobnie uprawa konopi w Zelandyi, Południowej Hollandyi, Brabancie i Fryzyi przenosi znacznie potrzeby miejscowe; uprawa buraków cukrowych w Brabancie, Zelandyi, Południowej Hollandyi i Geldryi coraz bardziej się rozwija. Uprawa kwiatów i ziół kwitnie w Północnej i Południowej Hollandyi; uprawa ogrodowizn jest wszędzie rozpowszechniona, wywóz ich jest znaczny. Wiel-

ki przemysł nie mógł się w H-i rozwinąć wskutek braku wegła kamiennego i żelaza; pominawszy budowę okrętów i wyrób cegięł, przemysł hollenderski znajduje się w ścisłym związku z gospodarstwem wiejskiem, zwłaszcza z hodowlą bydła (przemysł młeczny, mydlarski, garbarski, tkacki); przeważnie geesty, z powodu nieurodzajności gruntu, są siedliskiem ludności przemysłowej (tkactwo). Położenie nad oceanem, przy uściu wielkich rzek, oraz wynikająca stąd rozległość kolonij, wpłynęły na rozwój handlu; przyczyniła się też do tego potrzeba wielu ważnych produktów, których niema w H-i, zwłaszcza drzewa i kamieni budowlanych, a nawet płodów rolniczych, albowiem z powodu wielkiej przewagi łąk nad ziemiami ornemi, produkcya rolna nie wystarcza na miejscowe potrzeby. Z drugiej strony — wywóz płodów H-i jest też bardzo wielki, a w szczególności ryb, mała, sera, warzyw. Kommunikace są niezmiernie uiatwione przez gęstą sieć kolejową i jeszcze gęstzą kanałowo-rzeczną. — Pod względem politycznym H. (Niderlandy) jest monarchią konstytucyjną; tron jest dziedziczny w linii męskiej domu Orańsko-Nassauskiego podług prawa pierworodztwa; płeć żęnska dostaje się na tron wtedy tylko, gdy braknie potomka płci męskiej (co ma właśnie miejsce obecnie). Panujemy dzieli władzę z przedstawicielami narodu, tworzącymi tak zw. Stany Generalne. — Pod względem administracyjnym kraj dzieli się na 11 prowincji, których obszar i ludność (obliczone w koncu roku 1897) przedstawia następująca tablica:

<table><thead><tr><th>Nazwa</th><th>Obszar w km. kw.</th><th>Ludność na 1 km. kw.</th></tr></thead><tbody><tr><td>Hollandya Północna</td><td>2 770</td><td>949 316</td><td>343</td></tr><tr><td>Hollandya Południowa</td><td>3 022</td><td>1 106 265</td><td>366</td></tr><tr><td>Utrecht</td><td>1 384</td><td>244 830</td><td>177</td></tr><tr><td>Zelandya</td><td>1 785</td><td>213 618</td><td>120</td></tr><tr><td>Brabant północny</td><td>5 128</td><td>547 071</td><td>107</td></tr><tr><td>Limburg</td><td>2 204</td><td>280 345</td><td>127</td></tr><tr><td>Geldrya</td><td>5 081</td><td>555 686</td><td>109</td></tr><tr><td>Ober Yssel</td><td>3 345</td><td>324 607</td><td>97</td></tr><tr><td>Drenthe</td><td>2 663</td><td>145 433</td><td>54</td></tr><tr><td>Groningen</td><td>2 298</td><td>296 521</td><td>129</td></tr><tr><td>Friesland (Fryzya)</td><td>3 320</td><td>340 512</td><td>103</td></tr></tbody><tfoot><tr><td>Hollandya</td><td>33 000</td><td>5 004 204</td><td>152</td></tr></tfoot></table>

Wielkie znaczenie, jakie w życiu Hollendrów zajmują handel i żegluga, odbija się w wielkości i znaczeniu głównych osad ludzkich; prócz tego ma też tutaj wpływy zyzności marschów. Północny Brabant, jako oddzielony od morza przez Zelandyę i Południową Hollandę, posiada tylko niewielkie miasta z ludnością przemysłową; tutaj, wpośliżu Maasu, leży, połączone z nim kanalem, miasto główne Hertogenbosch (31 000 m-ców), dalej mniejsze: Breda i Bergen op Zoom. W prowincji Limburg, również śródlądowej, prócz przemysłowego Maastrichtu (35 000 m-ców) nad

232

Hollandya (dzieje).

niejsze Niderlandy należały odtąd, jako część
ksiestwa Lotaryngii, do państwa Niemieckiego.
W wieku XI władza książęca znacznie osłabła
i jak w Niemczech tak i w Niderlandach po-
wstały drobniejsze gminy, biskupstwa i opatwa-
hrabstwa i ksiestwa, w wieku XII i XIII po-
tężne miasta, kwitnące przemysłem i handlem,
które kupowały od hrabiów i książąt, lub wy-
muszały o nich przywileje, i tym sposobem do-
szły do pewnego samorządu (zwłaszcza w w.
XIII i XIV). Z trudnością przychodziło hrabiom
i książętom zmuszanie ich do uznania swego
zwierzchnictwa. Nie mogli się oprzeć temu, że
prawiaci, szlachta i mieszczanie (Stany) doszli do
wielkiego znaczenia. Stany uchwalały zasiłki
pieniężne (beden), za co pozyskały znacze pra-
wa i przywileje i niemały wpływ na rząd wy-
wierały.—Gdy się zwrócimy obecnie do właści-
weho hrabstwa H-i, zauważymy przedewszyst-
kiem, że o jego początkach mamy nieliczne
i niepewne wiadomości. Podczas anarchii, jaka
zapanowała po śmierci Ludwika Pobożnego, wy-
buchały w H-i częste rozruchy; napadali też czę-
sto na nią Normandie. Rozbójników tych wy-
pedził ostatecznie z H-i Gerolf i otrzymał za to
od Karola Otyłego znacze posiadłości. Syn
gego, Teodoryk I, miał być pierwszym hrabią
H-i. Wiadomościom tym jednak wielkiej wiary
dawać nie można; pewniejszą staje się historya
H-i od Teodoryka III, syna Arnulfa, który pa-
nował od 993 do 1039. Następcami jego byli:
Teodoryk IV (1039—49), Florencyusz I (1049—
61), Teodoryk V (1061—91), Florencyusz II Oty-
ły (1091—1122), Teodoryk VI (1122—57), Flo-
rencyusz III (1157—90), Teodoryk VII (1190—
1203), Ada (1203), Wilhelm I (1303—23), Flo-
rencyusz IV (1223—35), Wilhelm II (1235—56),
Florencyusz V (1256—96), Jan I z Avesnes
(1296—99), Jan II (1299—1304). Wilhelm III
Dobry (1304—37), Wilhelm IV (1337—45), Mał-
gorzata (1345—54), Wilhelm V Bawarski
(1354—57), Albert (1389—1404), Wilhelm VI
(1404—17), Jacobea (Jacqueline, 1417—28).
Panowania pierwszych hrabiów zapęlnione są
walką z Fryzami i z panami sąsiednimi. Teo-
doryk III zajął wyspę na Mozie (gdzie obecnie
znajduje się Dordrecht), zbudował na niej za-
mek, panujący nad rzeką, i zaczął wymagać
opłaty od statków, płynących Waalem i Moza;
przeciwko temu uroszczeniu wystąpili zbrojne:
biskup Utrechtu i Godfryd II Lotaryński, poni-
śli jednakże klęskę. Teodoryk IV utrzymał,
wbrew staraniom Baldwina V Flandryjskiego,
wyspę Zelandyę. Podczas małoletności Teodo-
ryka V, opiekun jego, Robert, bronić musiał H-i
przeciwko Wilhelmowi Utrechciemu i Gotfrydo-
wi Garbatemu, księciu Lotaryngii; Florencyusz
III, który zaczął pobierać cło do Geervliet, zo-
statał nadapnięty przez księcia Brabancyi i hra-
biego Flandryi, pobity i wzięty do niewoli (1166);
musiał znieść cło i stracił część Zelandyi.

Przyłączył on jednakże do H-i wyspy Wierin-
gen i Texel. Towarzyszył cesarzowi Frydery-
kowi na wyprawę krzyżową, odznaczył się pod-
czas obłężenia Akki czyli Ptolemaidy i umarł
w Antychii. Podczas jego panowania, w 1170,
morze zerwało tamy i zniszczyło większą część
hrabstwa. Teodoryk VII walczył z hrabią Flan-
dryi iściem Brabancyi o panowanie nad Zel-
andą, musiał jednak złożyć hołd Brabantcz-
kowi z Bredy i Dordrechtu. Wilhelm I nadał
ważne przywileje wielkim gminom i brał udział
w wyprawie krzyżowej 1217 — 18 w Egipcie.
Wilhelm II prowadził dalej politykę ojca i przy-
czynił się do rozwoju politycznego miasta; był on
szwagrem Jana z Avesnes, wspierał go w wal-
ce z Małgorzatą Flandryjską pobił milicye fla-
mandzkie. Wybrany na króla rzymskiego w r.
1246, zginął, zamordowany przez Fryzów. Pa-
nowanie Florencyusza V pełne jest wojen: ze
zbuntowanymi Fryzami, z Gwidonem z Dampier-
re, który od hrabiów H-i żada hołdu z Zelan-
dyi zachodniej. Florencyusz był z początku
stronnikiem Anglii, przeszedł potem na stronę
Francuzów; w 1296 kilkunastu szlachty, którzy
byli zapewne w związku z Edmundem I, porwa-
ło go i zamordowało. Syn jego, Jan I, był
ostatnim przedstawieciem pierwotnej dynasty
hollenderskiej; po jego śmierci bezpotomnej hra-
bią H-i został Jan z Avesnes, syn siostry Wil-
helma II, Adelajdy. Wojna z Flandryą trwała
aż do panowania Wilhelmina III Dobrego; około
1332 zawarto pokój ostateczny z Flandryą i Bra-
bancyą; cesarz, Ludwik, zrzekł się wszelkich
pretensyj do H-i, Zelandyi i Fryzyi, a biskup
Utrechtu, Gwido, odtąpił Wilhelmowi III miasto
Amsterdam. Wilhelm IV po długiem wahaniu
się pomiędzy Anglią i Francyą związał się ostate-
czenie, w 1340, z Edwardem III i towarzyszył
mu podczas obłężenia Tournai. Po śmierci Wil-
helma IV objęła rządy H-i siostra jego, Małgo-
rzata, żona cesarza Ludwika Bawarskiego, wkrót-
ce jednak odstąpiła H-ę synowii swemu, Wilhel-
mowi V, wzamian za znaczną pensyę roczną.
Pensyi tej jednak Wilhelm nie wypłacał i, opie-
rając się na ludzie, był głuchy na reklamacye
matki; część szlachty, niezadowolona z młodo-
monarchy, stanęła po stronie cesarzowej. Wy-
buchła wojna domowa, z której ostatecznie Wil-
helm wyszedł zwycięsko. Następcami Wilhelm
V byli: Albert, a po nim Wilhelm VI, który zo-
stawił tylko jedną córkę, Jakobę (Jacqueline).
Ta wyszła za mąż za Jana IV, księcia Braban-
cyi. Część szlachty uznała ją za dziedziczkę
po ojcu, reszta jednak okrzyknęła hrabią H-i
stryja Jakobei, Jana, księcia Bawaryi, byłego
biskupa Leodyum. Jakobea, która porzuciła by-
ła nędznego swego męża i zaślubiła Humfyda,
księcia Gloucester, zaczęła walkę ze stryjem
i z pierwszym mężem, jednak bez powodzenia.
Schwytano ją nawet i wydano wujowi, Filipowi
Burgundzkiemu, który też rękę po jej dziedzic-

Hollandya (dzieje).

233

two wyciągał. Udało jej się wprawdzie zbiedz
z niewoli; umarł też w r. 1425 Jan Bawarski;
los jej jednak przez to się nie zmienił, gdyż
książę Brabancyi ogłoszony został hrabią H-i,
a Filip burgundzki — jego następcą i rząd-
cą H-i. Jakobea walczyła jeszcze przez czas
jakiś bohatersko, gdy wreszcie i Gloucester ją
opuścił, weszła w układy z Filipem. Podług
traktatu z 1428 zrzekła się H-i na rzecz Filipa,
zatrzymując sobie tylko tytuł hrabiowski i nie-
które dochody. Jakobea umarła w 1436; Filip
posiadł ostatecznie H-ę i odtąd losy jej związa-
ne były z losami Burgundyi.—Już od w. XIV
Walezyusze burgundzcy przyłączać zaczęli przez
małżeństwa i układy do swoich posiadłości pro-
wincye niderlandzkie: w 1384 Flandryę, Artezyę
i Malines, w 1406 Brabancyę i Limburg, w r.
w r. 1429 Namur, w 1433 H-ę, Zelandyę, Fry-
zyę i Hennegowie, w 1451 Łuksemburg. Ksią-
żęta burgundzcy starali się zjednoczyć ścisłej te
odzielne kraje; w 1465 Filip Dobry (1419—67)
zwołał pierwsze właściwe (beden) ze wszyst-
kich prowincyj. Prowincye południowe, zwłaszcza
Brabancya, miały przewagę. W Brukselli
przebywał wspaniały dwór książęcy; Brabancya
zarządzali sami książęta, innemi prowincy
namiestnicy. Prowincye jednak długo odrębność
swą zachowywały, uważając jedna drugą za
kraj obcy. Po burzliwych rządach Karola Śmia-
łego (1467—77), który przyjęcił jeszcze Geld-
ryę i Zutphen, przez małżeństwo córki swoje,
Maryi, z Maksymilianem austryackim, Nider-
landy dostały się domowi Habsburskiemu.
Z ciężkiego położenia Maryi po śmierci ojca
korzystały prowincye, rozszerzając znacznie
swe swobody. Pomoc przeciwko Francyi mu-
siała Marya okupić znacznemi ustępstwami. Po
jej śmierci (1482) buwychły rozruchy przeciwko
Maksymilianowi, który objął rządy jako opie-
kun małoletniego syna, Filipa Pięknego; miesz-
czanie w Brügge pojmił nawet Maksymiliana
(1488) i zmusili go do zrzeczenia się opieki na
rzecz Stanów Flandryi. Przy pomocy księcia
Albrechta saskiego udało się jednak Maksymi-
lianiowi stłumić rozruchy. W 1494 objął rządy
Filip, który postradał wprawdzie Geldryę (1499),
ale przez małżeństwo z Joanną, córką Ferdy-
nanda i Izabelli, wszedł do dynastyi hiszpańskiej
i spólnie z żoną zasiadł na tronie kastylskim,
lecz zmarł w młody wieku (1506). Wtedy
siostra jego, Małgorzata, objęła regencyę Nider-
landów za sześćcieńtnie syna jego, później
króla Hiszpanii, Neapolu i cesarza, Karola V. Ten,
jako pełnoletni, po śmierci Ferdynanda wyjechał do
Hiszpanii (1517), lecz Małgorzatę pozostawił na sta-
nowisku namiestniki Niderlandów aż do śmierci
(1530); po niej objęła to stanowisko siostra

Karola, owdowiała królowa węgierska, Marya.
Panowanie to jest epoką rozkwitu Niderlandów.
Karol odkupił od Jerzego saskiego prawa do
Fryzyi (1524), przyłączył Groningę (1538) i Gel-
dryę (1543) i zjednoczył pod swem berłem 17
prowincyj: Brabancyę, Limburg, Łuksemburg,
Geldryę, Flandryę, Artezyę, Hennegowię, H-ę,
Zelandyę, Namur, Fryzyę, Ryssel, Doornik, Me-
cheln (Malines), Utrecht, Overyssel i Groningę.
Jako urodzonego w Gandawie, Hollendrzy uwa-
żali go za rodaka i sam Karol chętnie tak po-
zwalał nazywać siebie. W olbrzymiem pań-
stwie jego mogli się Hollendrzy spokojnie
handlem zajmować; Antwerpia stała się punktem
centralnym handlu całego świata. Oprócz han-
dlu i rzemiosł kwitło też rolnictwo, hodowla by-
dła, przemysł rybacki, nauki i sztuki. W 1548
przez układ w Augsburgu Karol utworzył z 17
prowincyj całość prawnopowsłową: luźno zwią-
zany z Rzeszą cyrkui Burgundzki, który
według Sankcyi pragmatycznej z r. 1549 miał
zostać na wieki pod jednym księciem połącz-
ny. Swoich praw książęcych bronił jednak sta-
nowczo i łamał surowo każdy opór, a szerzącą
się reformacyję religijuą starał się powstrzymać
przez okrutne prześladowanie i tracenie setek
kaceryz. Olbrzymie sumomy wyciągnął on z Ni-
derlandów za zgodą Stanów generalnych.—Po
abdykacyi Karola V (1555), Niderlandy dostały
się synowi jego, królowi Hiszpanii i Oboja Sy-
cylii, Filipowi II. Nowy monarcha nieprzy-
stępnością i niewdzięcznością za doznane w woj-
nie francuskiej usługi, zrațił sobie krótce Ni-
derlandczyków, traktował wyniośle Stany Gene-
ralne i naruszał przywileje poszczególnych pro-
wincyj. Gdy w 1559 r. odjechał do Hiszpanii,
powierzył władzę namiestniczą swej siostrze
przyrodniej, Małgorzata Farnese, księżę
Parmy, i dodał jej radę, złożoną z obecrajow-
ców, pod prezydencją Francuza, Burgundzyka,
kardynała Granvelli. Tym krokiem obraził ary-
stokracyę. Wkrótce wybuchała ogólna oppozycya
przeciwko Granvelli, podsycana przez edykty re-
ligijne, które wprowadzały nowy podział kościo-
la na 3 archidyecezye i 14 dycezyjne, a w każ-
dej ustanawiały trybunał inkwizycyi do tępienia
herezyi na sposób hiszpański. Tymczasem z Fran-
cyi wycikał się kalwinizm i coraz liczniejszych
zyskiwał zwolenników. Ustąpienie Granvelli
w 1564 nie uspokoiło umysłów, bo prześladowa-
nia religijne nie ustały i system rządowy nie
zmienił się. Tysiące ludzi uciekało za granicę,
najwięcej do Anglii, a szlachta uboższa podpisy-
wała kompromis, ułożony przez hr. Brederode
i braci Marnixów de Saint-Aldegonde (listopad
1565) ku obronie praw i swobód krajowych.
Gromada z paruset osób d. 5 kwietnia 1566 po-
dała regentce skargę piśmienną na cudzoziem-
ców, którzy doradzili królowi wydanie edyktów
religijnych. Małgorzata starała się uspokoić
kraj przez ustępstwa, ale już było zapóźno.

Enc Pow. lustr. Zost. 228. T. XXIX

30

234

Hollandya (dzieje).

Z kompromisu powstał związek Gezów (fr. Gueux, ob.); w sierpniu 1566 tłumy kalwinów rzuciły się na kościoły, niszcząc w nich obrazy i aparaty; 1567 zbuntowało się kilka miast. Filip wysłał wtedy księcia Albę na czele 12 000 doborowego żołnierza do Niderlandów. Nikt nie ośmielił mu się stawiać oporu, i w sierpniu 1567 Alba (ob.) wkroczył do Brukselli. Z wysokich urzędników jeden, książę Wilhelm Orański, stadhuder trzech prowincyj, schronił się do Niemiec; inni, mianowicie Egmont, stadhuder Flandryi, i Horne, admirał, zostali odrazu aresztowani. W grudniu Małgorzata opuściła Niderlandy, Alba zaś rozpoczął rządy terrorystyczne. Utworzona przez niego z 12-tu sędziów Rada Zaburzeń skazywła setki ludzi na śmierć, m. in. Egmonta i Hoorna (5 czerwca 1568); po miastach wystawiała szafoty, szubienice i pale, po wsiach wieszano skazańców na drzewach; konfiskowano przytem małjki wszystkim, którzy umierali „bez sakramentów”. Z zabieranej gotowizny miał Alba w ciągu roku 500 000 dukatów, ale domów i gruntów mówił przrzekać, ponieważ w cytacytach brakło kupujących. Potem na całą ludność nałożył nowe, nieznane dawnej i niesłychane podatki: setny fenig od kapitałów, 20-ty fenig od nieruchomości i 10-ty przy każdem przejściu towaru z rąk do rąk (1569); zadały one najcięższy cios przemysłowi i handlowi miejscowemu. Udało się wreszcie Gezom morskim zająć d. 1 kwietnia 1572 r. miasto Brielle przy ujściu Mozy, co pociągnęło za sobą wkrótce upadek twierdzy Flissyngi i odpadniecie większej części Zelandyi, a wkrótce potem i znacznej większości miast H-i. D. 18 lipca 1572 przedstawiciele 12-u miast hollenderskich zjechali się w Dordrecht, uznali Wilhelma Orańskiego, który już od r. 1568 wkraczał z niemieckich swych posiadłości zbrojno i walczył z Hiszpanami wytrwałe, za namiestnika H-i, Zelandyi i Utrechtu, i zaparli związek w celu wspólnej obrony wolności pod jego przewodem. Hiszpanie zemścili się, karając okrutnie miasta Malines, Zütphen, Naarden i Haarlem; Alkmaar jednak odparło najedzników, a flotę hiszpańską zniszczyli na Zuidersee Hollendryz (12 października 1583). W 1583 Filip II odwołał Albę; nowy namiestnik, Requesens, po niefortunnych próbach pojednania, wystąpił energetnie przeciwko powstańcom. W bitwie pod Mook (14 kw. 1574) zginęli bracia Wilhelma Orańskiego, Ludwik i Henryk Nassauski. Za to jednak, dzięki zdobyciu Middelburga (21 lut.), ustałci musieli Hiszpanie z Zelandyi, a po zwoleniu bohaterskiej Lejdy od 11-miesięcznego obłożenia (3 października) i z H-i południowej. Niczem nieukrócane wybryki żołnierzy hiszpańskich po śmierci Requesensza (4 marca 1576) skłoniły i prowincye południowe do związania się, przez Pacyfikację Gandawską (8 list. 1576), w celu wypędzenia Hiszpanów i utrzymania dawnych swobód i przywilejów. Nowy na-

miestnik, Don Juan d'Austria, potwierdzić
musiał Pacyfikację Gandawską przez Edykt
Wieczysty (12 lut. 1577) i odesłać wojska hisz-
pańskie przed wjazdem do Brukselli (1 maja).
Nie wytrwał on jednak w polityce pojednawczej
i nie zdobył sobie zaufania ludności, która wi-
działa jedynie w Wilhelmie Orańskim zbawcę
swego i obwołała go gubernatorem (Ruwaard).
Część szlachty brabanckie, zazdrosna o to, za-
wEZAWAła arcyksięcia Macieja Austrackiego, bra-
ta cesarza Rudolfa II, na stadhuderą generalnego,
gdy tymczasem w Hennegowii, Artezyi i Flan-
dryi południowej doszło do gwałtownych niepo-
rozumień pomiędzy kalwinistami a wojskami ka-
tolickiemi (Malkontentami); Lalaingowie w Hen-
negowii powołali w sierpniu 1578 księcia fran-
cuskiego, Franciszka d'Anjou. Podczas tego za-
mętu umarł Don Juan d'Austria (1 października 1578).
Następca jego, Aleksander Farnese, ksią-
że Parmy, wódz znakomity i roztropny poli-
tyk, skorzystał umiejętności z niesnasek pomiędzy
ludnością Niderlandów, rozbił Pacyfikację Gan-
dawską i uczynił niemożliwem zjednoczenie
się wszystkich prowincyj w państwo żwiązkowe
pod hasłem wolności narodowej i religijnej.
Wobec Związku prowincyj wołłońskich, zawartego
w Arras w porozumieniu z Farnesym (6 stycz.
1579), połączyły się, za sprawą Wilhelma, pro-
wincye północne: H., Zelandya, Utrecht,
Geldrya, Groninga, Overyssel z Drenthe, Fryzya
w Unię Utrechcką wieczystą (23 stycz. ro-
ku 1579) z obowiązkiem płacenia podatków, peł-
nienia służby wojskowej, posłuszeństwa Stanom
Generalnym i stadhuderowi i wypowiedziały for-
malnie posłuszeństwo królowi Hiszpanii w 1581
r. Wilhelm Orański zamordowany został 10 lip-
ca 1584 w Delft, zanim jeszcze zaprzysiężono
nową konstytucję H-i i Zelandyi, która mu na-
dawała, jako dziedzicznemu hrabiemu, ograni-
czone wprawdzie prawa monarsze. Tymczasem
Farnese podbił Flandryę i Brabancyę i zdobył
Antwerpę (sierp. 1585); Unia zwrociła się wtedy
z prośbą o opiekę do Elżbiety Angielskiej, która
przysłała jej 6 000 ludzi pod hrabią Leiceste-
rem. Ten wódź miał jednak własne plany am-
bitne i prowadził wojnę tak powoli i niedoże-
nie, że Hiszpanie stali się panami całej Mozy
aż do granicy hollenderskiej. Wreszcie ustąpił
wobec ogólnego niezadowolenia z Niderlandów
(w grudniu 1587). Radzca prawny płatny (raads
pensionaris) Hollandyi, Jan van Oldenbarne-
veldt, nakłonił wtedy stany Generalne, aby po-
wierzyły władzę wykonawczą najstarszemu sy-
nowi Wilhelma, młodemu Maurycemu Nas-
sauskiemu, który doszedł był właśnie do peł-
noletności i odrazu okazał znakomite uzdolnienie
wojskowe. Oswobodził on północną część kraju
i odniósł walne zwycięstwo pod Nieuwpoort (2
lipca 1600). Jednocześnie flota hollenderska od-
niosła kilka zwycięstw nad hiszpańską, dotarła
do Indyj Wschodnich i założyła kolonie hollen-

236

Hollandya (dzieje).

straty i ostatecznie zmuszeni zostali do poddania się wymaganiom Aktu Nawigacyjnego. W r. 1665 ze współzawodnictwa w koloniach wybuchła druga wojna morska z Anglią, którą obie strony toczyły z wielkiem natężeniem i ze zmieniań szczęściem; admirał Ruyter wszedł wprawdzie do Tamizy i posunął się aż pod Grasvesend, ale pokój w Breda (31 lipca 1667) nie rozstrzygnął, komu należy się panowanie na morzu. Rząd republikański zaniedbywał wojska lądowe; gdy jednak Ludwik XIV zaczął w 1667 wojnę o Niderlandy hiszpańskie, de Witt zawarł potrójne przymierze z Anglią i Szwecyą (1668), które zmusiło króla Francyi do zawarcia pokoju Akwisgrańskiego, z wyrzeczeniem się większej części zdobyće. Ludwik XIV postanowił zemścić się za to i na wiosnę 1672 zalał wojskami swemi trzy prowincye aż pod Amsterdam. H-ę ocaliło w ostatniej chwili otworzenie upustów i zalanie swoich pól, wsi i folwarków wodą morską, a hniebny pokój z Ludwikiem nie doszedł do skutku tylko z powodu niezmiernej pychy jego. Przeciwno arystokraciy hollenderskiej podniósł się teraz oburzony i uciśniony lud. Jana de Witt i brata jego Cornelisa zamordowano w okruty sposób w Hadze (20 sierp. 1672) i okrzyknęto młodego księcia Wilhelma III Orańskiego stadhuderem pięciu prowincyj. Dzięki natężeniu wszystkich sił, dzielnemu kierownictwu młodego księcia i pomocy obcej, zrazu elektora Brandenburgiego, potem cesarza i Hiszpanii, zdolano wypędzić Francuzów z Niderlandów (1674). Pokój w Nimwedze (1678) przyznał Rzeczypospolitej, oprócz Maastrichtu, jeszcze i korzystny traktat handlowy z Francąą. Stany poparły prawę księcia do Anglii (1688), której skutkiem było obalenie Stuartów i wstąpienie Wilhelma III na tron angiołski, następnie przyłączyły się w r. 1689 do nowej koalicyi przeciwko Francyi i wzięły w walce z nią ożywiony udział. Nawet po śmierci Wilhelma (1702) Rzeczypospolita pozostała w zawartym przez niego związku mocarstw morskich i pod kierunkiem pensyonarza Heinsuisa przyczyniła się w wojnie o sukcessyę hiszpańską do złamania potęgi Francyi. Rzeczywiste zyski wyciągnęła z walk tych tylko Anglia, Rzeczypospolita zaś, która poniosła olbrzymie koszty, otrzymała jedynie przez traktat Baryerowy z r. 1714 prawo obsadzania twierdza na granicy francuskiej. Po wygaśnięciu starszej linii Orańskiej w osobie Wilhelma III (1702) władza statudera powtórnie zniesiona została w większości prowincyj i rządy przeszły znów w ręce arystokraciy, która od czasu pokoju w Utrechcie (1713) prowadziła politykę nawskroś znokojową. Siła zbrojna lądowa i morska została znacznie ograniczona, co spowodowałoressej upadek. Niższe warstwy narodu znalazły się w nędzy z powodu upadku przemysłu, za to oligarchia rządząca opływała w bogactwo i za garniała dla siebie wszystkie urzędy. Dopiero

wojna sukcessyjna Austryacka (1741—48) wyrwała z uśpienia Rzeczpospolitą. Musiała ona bronić twierdz baryery, prowadzono jednak wojnę tak opieszale, że twierdze te wpadły w ręce Francuzów w 1747. Powstał wtedy lud w H-i i Zelandyi przeciwko niedołęźnuemu rządowi i okrzyknął stadhuderem księcia Wilhelma Orańskiego z linii Nassau-Dietz (2 maja 1747), który był dotąd dziedzicznym stadhuderem Fryziy, od 1718 także Groningi, a od 1722—Geldryi. Za tym przykładem poszły i inne prowincye, tak, że wkrótce został Wilhelm IV pierwszym dziedzicznym stadhuderem i generałem-kapitanem wszystkich siedmiu prowincyj, kapitanem i generałem-admirałem Unii; powierzono mu też naczelną dyrekcyę kompanij tak Wschodnio- jak Zachodnio-Indyjskiej. Wilhelm IV († 1751) zostawił trzyletniego syna, Wilhelma V, w którego imieniu objęła rządy matka, księźniczka angielska, Anna; naczeluym wodzem został książę Ludwik Ernest Brunšwicki. Po śmierci Anny (1759) objął opiekę nad nieletnim monarchą książę Ludwik Ernest, a Stany Princyonalne wykonywały za niego władzę stadhudera i zachowywały ścisłość neutralność podczas wojny Siedmioletniej; w Indyach Wschodnich dokonźono tylko podboju Cejlonu. W 1766 Wilhelm V objął rządy osobiście, pozostawał jednak pod przeważnym wpływem księcia Ludwika Ernesta. W 1776 Anglia, wojująca ze swemi osadami amerykańskiemi, żażała, na mocy dawnych układów, aby jej Hollendrzy przysłali wojska posiłkowe przeciwko buntownikom. Skutkiem odmownej odpowiedzi była wojna (1780). Choć H. nie była prawie weale do wojny przygotowana, walka z Anglią, względem której w całym kraju żywiono nienawiść, stała się bardzo popularną i prowadzono ją z zapałem, pomiesciężkich strat dla handlu morskiego. Bitwa pod Doggersbank (5-go sierpnia 1781) została nierzstrzygniętą; Hollendrzy zawarli z wolnemi Stanami Amerykańskiemi przymierze i traktat handlowy. Opuszczona przez Francyę musiała jednak w końcu H. ustąpić Anglii Negapatam w Indyach i pozwołała jej na wolny handel na tym półwyspie (1784). Korzystając z trudnego położenia H-i, cesarz Józef II odwołał traktat Baryerowy (1784), każał zburzyć twierdze pograniczne i żażał odstąpienia Maastrichtu oraz wolnej żeglugi na Skaldzie. Wojsko hollenderskie nie było zdolne stawiać oporu Austryi i przez układ Paryski (1785) musiała H. zgodzić na odstąpienie Lille i Liefkeushoek, tudzież na wypłacenie 10-u milionów guldenów, utrzymała jednak prawo zamykania Skaldy. Oburzenie z powodu tych strat wyzyskała umiejętnie przeciwko stadhuderowi partya patryotyczna, składająca się z pierwiastków arystokratycznych i demokratycznych. Stany H-i odebrały stadhuderowi wiele praw, a w 1786 nawet i godności. Książę Lu-

Hollandya (dzieje).

237

dwik już w 1784 musiał wyjechać z H. i. Wilhelm V opuścił Hagę; doszło do rozruchów i wojny domowej. Żona Wilhelma, siostra Fryderyka Wilhelma II Pruskiego, chciałaa się udać do Hagi; patryoci zatrzymali ją i zmusili do potwrotu. Król pruski żadał za to zadosyćuczynienia, a gdy mu odmówiono, spodziewając się pomocy ze strony Francyi, wkroczyło we prześniu 1787 do H-i 25 000 Prusaków, w którym czasie zajęli oni H-ę i przywrócili władzę stadudera. Prawna domu Orańskiego i konstytucya Rzeczypospolitej zagwarantowane zostały przez Anglię i Prusy (1788); Wilhelm V zawarł też z temi państwami przymierze wieczyste. Wybuch rewolucyi francuskiej pozniosł znów pokonane stronnictwo patryotyczne. Wprawdzie w r. 1793 pozwoliła H. na wkroczenie armii angelskiej i przyłączyła się do koalicyi przeciwko Francyi; ale klęrus pod Hondschoote (7 i 8 wrz. 1793) i pod Fleurus (26 czer. 1794), oraz mrożna zima 1794—95, która nie dała bronić się przez zrywanie tam i zatapianie kraju, wreszcie ogólne powstanie patryotów ułatwiło wodzowi Francuzów, generalowi Pichegru, zdobycie H-i. Stadhuder z rodziną uciekł do Anglii; Stany Generalne zniosły urząd stadhudera i nadała nową konstytucję, która zamieniła H-ę na Rzeczypospolitą Batawską (26 stycz. 1795). Zawarto przymierze z Francya, której instytucye naśladowano w wszystkich szczególach. Zmieniano konstytucyę: w 1798, żeby wytworzyć Dyrektyarat; w 1801, żeby władź naczelną powierzyć Radzie nadzorczej (Staatsbewind); w r. 1805, żeby na czele rzeczypospolitej postawić radzęg-pensyonarza, Schimmelpennincka. Dnia 26 maja 1806, na rozkaz Napoleona, Rzeczypospolita Batawska zamieniona została w królestwo H-i, którego koronę otrzymał Ludwik Bonaparte (ob.). Zaprowadzono prawa francuskie, a wojska hollenderskie musiały brać udział we wszystkich wojnach, toczonych przez Francyę. System kontynentalny toczował przez Francyę. Zasady w 1810 ogłosił przyłączenie H-i do Francyi, a miasto Amsterdam trzeciem miastem cesarstwa. Rządy francuskie usuныły niejedno z dawnych nadużyć i przyczyniły się do szybszego złania się mieszkańców H-i w jeden naród; żałowano jednak gorzko w H-i utraty wolności politycznej, duchowej i handlowej. To też w 1813 wiadomość o klęsce pod Lipskiem przyjęto z radością. Stronnicy domu Orańskiego: Hogendorf (ob.), van der Duyn van Maasdam i van Limburg-Stirum, utworzyli rząd tymczasowy; 1-go grudnia 1813 ogłoszono w Amsterdamie wolność Niderlandów, a syna zmarłego Wilhelma V, późn. Wilhelma I, okrzyknięto monarchą. Pruski generał Bülow, przy pomocy nowo-utworzonego wojska hollenderskiego, wypędził z kraju załogi francuskie i zdobył wiele twierdz. Kommissya, z 14-u członków złożona, wypracowała konstytucyę, którą 29 marca 1814 przyjęto Zgromadzenie narodowe. W Artystułach Londyńskich z dnia 20 lipca 1814 postauowiono, że Belgia i H. połączone zostaną pod imieniem królestwa Niderlandów. Akt kongresu Wiedeńskiego określił granice nowego państwa. Oprócz Luksemburga, który król otrzymał wziamian za swe posiadłości niemieckie (kraj ten wchodził w skład Związku Niemieckiego), Niderlandy obejmowały 17 prowincyj 5 1/2 miliona mieszkańców, na przestrzeni 60 000 kilom. [ ] po drugim pokoju Paryskim (1815) przyłączone jeszcze pas ziemi, dotąd francuskiej, z twierdzą Philippeville. Z konionij swych otrzymała H. z powrotem tylko wypisy Sunda, część Guany i kilka drobnych posiadłości w Ameryce i Afryce; Ceylon zaś, konionię Przylądkową i Demerarę zagarnieli Francy. Król zajął się energicznie uregulowaniem finansów i podniesieniem handlu; w tym celu wybudowano wiele kanałów, przywrócono system kolonialny w Indyach i utworzono Towarzystwo handlowe Niderlandzkie (1824). Nie zdołano jednak pokonać trudności, jakie przeszkadzały ściełjejszemu zespoleniu święzo przyłączonej Belgii. Obie części Niderlandów zbyt długo były rozłączone i rozwinęły się zupełnie odrębnie. Choczą rząd zawarł konkordat z pieżem (1877) i utwórzł trzy nowe katedry biskupie (w Amsterdamie, Brügge i Hertogenbosch), nie zdołał jednak pokonać niedowierzania i niechęci duchowieństwa katolickiego; liberalowie zaś belgijscy, po większej części Walloni, niezadowoleni byli z tendencyi rządu do zaprowadzenia języka hollenderskiego w urzędach i ze zbyt samowolnych rządów króla: sympatyzowali raczej z Francya. Połączone stronnictwa, liberalne i klerykalne, przyczyniły się w 1830 do wybuchu rewolucyi belgijskiej (ob. Belgia). Wilhelm I próbował z początku słućmić powstanie siłą orężą; w sierpniu 1831 książę Oranii odniósł zwycięstwa pod Hasselt (8 sierp.) i Louvain (12-go sierp.). Zanosło się już na podbój opornych prowincyj: ale tymczasem mocarstwa zgodziły się na odłączenie Belgii od H-i (Protokół Londyński z 26 czerwca 1831); za ich zgodą Francya wystąpiła z interwencją i zmusiła Hollendrów do cofnięcia się; Francuzi zdobyli 24 grud. 1832 cytadelę Antwerpii i zaczęli wraz z Anglikami blokować brzegi H-i. Stan wojny zakończony został przez układ Londyński z dnia 21 maja 1833. Dopiero jednak w 1839 król hollenderski uznał Belgię. H-i przyznano wschodnią część Limburga i Luksemburga (Luksemburg, był odtąd połączone z Hą tylko unią osobistą; oba zaś te kraje należały do Związku Niemieckiego); Belgia miała jej wypłacać 5 milionów guldенów rocznie na procenty od długów państwa. Uczucie upokorzenia, jakie ogarnęło Wil-

238

Hollandya (dzieje).

helma I po oderwaniu się Belgii, niezadowole-
nie narodu z nieustannie wzrastających podat-
ków i ogólne żądanie reformy rządu, skłoniły
króla do abdykacyi na rzecz syna (7 października
1840) i usunięcia się z olbrzymim majątkiem,
zebranym na spekulacyjach handlowych,
do Berlina, gdzie umarł w 1843. Wilhelm II
(1840—49) zgodził się natychmiast na powiedzial-
walność ministrów i znaczenie zmieszył wydatki
na wojsko. Przez pożyczkę, w wysokości
127-u milionów, doprowadzono do porządku finanse.
Na zmianę konstytucyi zdecydował się
król dopiero po rewolucyi lutowej roku 1848.
Zwołano Izbę drugą w podwojonym komplecie
posłów; kommissya parlamentarna pod przewodnictwem Thorbeckego opracowała konstytucję
liberalną (ogłoszoną 3 listop. 1848), według
której posłowie do Izby drugiej wybierani być
mieli bezpośreduio. Wilhelm II umarł 17 marca
1849. Syn jego, Wilhelm III (1849—90), postawił twórcę nowej konstytucyi, Thorbeckego
(1849), na czele bardzo wolnymyślnego ministeryum,
które przez ważne prawa organiczowe
(prawo zbrań, ustawa prowincyonalna i gminna,
organizacya sądowa) rozwinęło i w czyn
wprowadziło zasady nowej konstytucyi. W 1852
zawarł Thorbecke z Kuryą rzymską układ, na
mocy którego rzekał się prawa dozoru państwa
nad Kościołem i zezwalał na założenie pięciu
nowych katedr biskupich. Wywołało to wśród
ludności protestantckiej oburzenie, podzielane
przez króla, skutkiem czego Thorbecke podał się
do dymissyi. Po nim nastąpiło kilka ministeryów
zachowawczych, wreszcie w 1862 wrócił
do władzy Thorbecke, zreformował system podatkowy,
znosząc zupełnie akcyzę, upadł jednak
przy próbie zreformowania zarządu kolonij; udało
mu się tylko przeprowadzić budowę pierwszej
drogie żelaznej na Jawie i znieśienie niewoli
w Indyach Zachodnich. Nowy gabinet van Zyl-
len van Nyevelt'a (1866—68) miał do rozstrzygnięcia sprawę Łuksemburską. W 1867, po
wojnie Prus z Austryą, Napoleon III zaproponował H-i sprzedaż Łuksemburga. Król zgodził
się chętnie; oparły się jednak temu Prusy. Ostatnie
skończyło się na tem, że Łuksemburg
został przy H-i, Prusacy jednak musieli wycinać
z twierdzy luksemburskiej swą załogę; twierdzę zburzeno (1872). Limburg, wyłączony ze Związku
Niemieckiego, stał się odtąd integralną częścią
H-i. Fock, potem Thorbecke (na wiosnę r. 1871)
utworzyli nowe ministerya liberalne, które
zniosły uciążliwy stempel od gazet i karę
smierci. Podniesiono też wtedy sprawę reformy
wojskowej. Wojna Francyi z Niemcami
(1870—71) i zwycięstwa niemieckie wzbudziły
w H-i obawę o niezależność państwa; lękano
się pruskich zachcianek anneksyjnych. Thorbecke
wniósł projekt pomnożenia siły zbrojnej; żadne-
mu jednak z ministeryów nie udało się skłonić
Izb do radykalnego rozwiązania tej kwestyi, to

jest do zaprowadzenia ogólnej powinności woj-
skowej. W grudniu 1871 H. sprzedaży Anglii
swe posiadłości w Gwinei i miała odtąd rozwią-
zane ręce na Sumatrze. Rząd hollenderski za-
jądził wtedy poddania się od sułtana Aczynu;
otrzymawszy odpowiedź odmowną, rozpoczął woj-
nę (1873). Pierwsza kampania spełżała na ni-
czem; w 1874 generał van Swieten z dobył Kra-
ton, główną twierdę Aczynu, zwycięstwo to je-
dnak nie miało doniołejszych skutków, gdyż
morderczy klimat pochłonął większą część woj-
ska. W 1877 liberalne ministeryum Kappeyne
przeprowadziło nowe prawo o szkołach, na mocy
którego powiększone znacznie zostały subsydya
rządowe, ale poddano szkoły początkowe pod
doźór rządu; kompromisowe ministeryum van
Lyndena wyjednało u Izb uchwalenie nowego
kodeksu karnego (1881); za tego gabinetu w r.
1873) generał van der Heyden odniósł wielkie
korzyści w Aczynie, choć nie udało mu się
zumisić kraju tego doATIONAL ueglości. Wy-
powiadano tymczasem coraz głośniej żądania
zmiany konstytucyi; ministeryum Heemskerk za-
brąło się gorliwie do pracy, tem pilniejszej, że
przez śmierć następcy tronu, księcia Aleksandra
(1884), wygasłoispę męskie potomstwo Wilhelma III,
jedynego a bardzo już wiekowego przedstawi-
ciela domu Orańskiego; trzeba było przeto zająć
się kwestyą nextepstwa tronu. Heemskerk za-
proponował zniżenie cenzusu wyborczego, oznaczenie liczb y członków Izby pierwszej na 50,
członków Izby drugiej na 100 i uregulowanie
następstwa tronu w ten sposób, że dziedziczyć
miała naprzód córka króla, księżniczka Wilhel-
mina, potem siostra jego, księżynka Wejmarska,
wreszcie rodzeństwo jego ojca. D. 30 list. 1887
ogłoszono nową konstytucyę, która powiększyła
o 200 000 liczbę wyborców. Na wypadek śmierci
króla ustanowiono nad księżniczką Wilhelmii
opiekę, którą sprawować miała królowa z rada
opiekuńczą, złożoną z 9-u członków. Poło-
żenie w Indyach Wschodnich pogarszało się:
Aczyn nie byłjeszcze doprowadzony do uległo-
ści, a wśród wojska na Sumatrze grasowały cho-
roby. W maju 1889 kommissya reformy wojskowej ogłosiła projekt, żadający wpradzenia
ogólnej powinności wojskowej od 20 do 40 ro-
ku życia. Przy pomocy kilku liberałów uchwa-
lono też prawo, przyznające szkołom wyznaniowym zapomogi rządowe. W czerwcu 1890 r.
projekt reformy wojskowej napotkał w Izbach
silną oppozycyę ze strony katolików. D. 23 listo-
pada 1890 umarł na zamku Loo Wilhelm III i na
tron wstała córka jego, Wilhelmina, a na
czas jej małoletności regencyę objęła królowa
Emma. Zmiana monarchy, która pociągnęła za
sobą tupełne odpadnieńce Łuksemburga (ob.),
obyła się tupełnie spokojnie. W kwietniu r.
1891 minister Bergansius wniósł nowy projekt
reformy wojskowej, lecz nowe ministeryum Tien-
hoven-Tak'a, uformowane pod wrażeniem wybo-

Hollandya (język).

239

rów z 1891 r., cofnęło go. Mowa tronowa (16
 września) przyrzekała wielkie reformy: wprowa-
dzenie głosowania powszechnego, reorganizacyję
finansów i wojska. Żadna jednak z tych obiet-
nic nie weszła w wykonanie. Radykalny pro-
jekt wyborecy został odrzucony. Ministeryum
Roëll - van - Houten wniosło zmodyfikowany pro-
jekt, według którego liczba wyborców została - by
podwojona; Izby uchwaliły go w 1896. Wojnę
w Aczynie prowadził szczęśliwie generał Dey-
kerhoft; ponieśli wprawdzie Hollendrzy ciężką
klęskę w 1895, wkrótce jednak powetowali ją
zwycięskim pochodem na wyspie Lombok i opór
Aczynu został ostatecznie złamany. W 1897
królowa-regentka wypowiedziała przy otwarciu
sessyi Stanów Generalnych mowę tronową, przy-
rzekającą ważne reformy, jak zaprowadzenie
przymusu szkolnego, ubezpieczenia robotników,
opieki nad dziećmi i małoletnimi pracującymi
w przemyśle. W 1898 uchwalono prawo o ogól-
nej powinności wojskowej. D. 31 sierpnia 1898
królowa Wilhelmina ogłoszona została za pełno-
letnią i objęta rzązy osobiste. — Pórów. Wa-
genaar „De vaderlandsche historie vervattende
de geschiedenissen der vereenigde Nederlanden”
(Amsterdam 1749—60, 21 tomów, dopełnienie
do 1790, tamże 1789—90, 3 tomy; dopełnienie
od 1776 do 1802, tamże 1788—1810, 48 to-
mów); Bilderdijk „Geschiedenis des vaderlands”
(Jełda 1832—53, 13 tomów); Nyhoff „Staatkun-
dige geschiedenis van Nederland” (Zutphen
1890—93, 2 tomy); Wynne „Geschiedenis van
het vaderland” (Groninga 1890, wydanie 10-e);
Motley „Rise of the Dutch republic” (Londyn
1856, 3 t., przekład niemiecki, Drezno 1857—
60, 3 tony); Motley „History of the United Ne-
therlands” (Londyn 1830—64, 4 tomy); Motley
„John of Barnevelt” (tamże 1874, 2 tomy); Nu-
yens „Algemeene geschiedenis des Nederlan-
schen volks” (Amsterdam 1872—82, 20 tomów);
Nuyens „Geschiedenis der nederlandsche beroer-
ten in de XVI eeuw.” (Amsterdam 1865—70,
4 cz.; katolickie); Groen van Prinsterer „Hand-
bock der geschiedenis van het vaderland” (t-że
1874, antirewolucyjne); Arend „Algemeene ge-
schiedenis des vaderlands” (z dopełnieniami van
Reesa, Brilla i van Vlotena, Amsterdam 1840—
83, t. I—V); van Velderen Rengers „Schets ee-
ner parlementaire geschiedenis van Nederland”
(Haga 1889—94, 2 tomy).

Język holenderski albo niderlandzki
należy do grupy języków dolnoniemieckich, albo
ściślej dolnofrankońskich, i używany jest ogólnie
w królestwie Niderlandzkim, oraz jako język lite-
racki przez tych mieszkańców Belgji, którzy mó-
wia narzeczami dolnoniemieckiemi. Prócz tego
językiem H-im mówią i piszą we wschodnio- i za-
chodnio-indyjskich posiadłościach niderlandzkich,
w południowo-afrykańskich krajach, Transwalu i
Oranji, a w części także w angielskich po-
siadłościach Przyłdkowych. W Wiekach Śred-

nich język H. nazywał się dietsch, w niektó-
rych okolicach duutsch, i nazwa ta pozostała
w użyciu przez długi czas w postaci duitsch;
stał też nazwa angiełska tego języka jest
'dutch'. W wieku XVII-ym i później język ten
przez krajowców nazywany był 'nederduitsch',
niekiedy 'nederlandsch'; od utworzenia zaś kró-
lestwa Niderlandskiego; od 1814-5 dawną nazwę
nederduitsch zastąpiono nazwą «nederlandsch»
i odtąd wchodzi w użycie nazwa języka 'nider-
landzkiego', obok używanej na równi nazwy ję-
zyka 'holenderskiego'. Język H. powstał w dru-
giej połowie wieku XII-go z narzeczy dolnofran-
końskich, przez które rozumiemy: saskie, frysko-
frankońskie i frysko-saskie. Pierwszym mia-
stem, w którym język ludowy wyniósł się na
stanowisko języka piśmiennego, był frankoński
Limburg, a pierwszym autorem, piszącym w tym
narzeczu, był Henryk van Veldewe w drugiej
połowie wieku XII-go (urodzony w blizkości
Maastrichtu). Jego utwory: Servatius Legenda,
Enejda i pieśni nie są pisane w narzeczu czy-
sto średniowieczno-holenderskim, ale w narzeczu
mastrichckim, zbliżonym do średniowieczno-fran-
końskiego. Obok znamion mowy frankońskiej
tych utworów, są w nich i znaczne przymiesz-
kie saskie i fryskie. Ten charakter frankoński
posiada łamek przekładu psalmów, zwany psal-
mami karolińskiemi; zabytek ten, pochodzący
z wieku X-go, uważa się za staroniederlandzki.
W wieku XIII-ym rozwija się bogata literatura,
która obok miana «ditsche» nazywa się średniio-
wieczno-holenderską lub średni-o-niderlandzką.
W utworach tych są różnice djalektyczne dość
wybitne, mianowicie narzecza limburskiego, bra-
banckiego, flamandzkiego i holenderskiego. Od
końca wieku XVI-go otrzymywa mowa holender-
ska w piśmiennictwie przewagę i staje się pod-
stawą dzisiejszego języka literackiego. Niema-
łe zaślugi w tej sprawie przypadają w udziale
Amsterdamskiej izbie mówców, szczególnie zaś
staraniom Dirka Coornherta i Henryka Spieghel-
ła. Wydana przez tych dwu mężów w 1584 r.
pierwsza gramatyka języka H-go, jako też ogłos-
sto zednym słownik Krzysztofa Plantina,
słynnego drukarza antwerpskiego, p. n. „Thesau-
rus theutonicae linguae. Schat der nederduyt-
schen sprake” (Antwerpja 1573), oraz później-
szy słownik Korneljusza Kiljana (Cornelis van
Kiel) „Etymologicum teutonicae linguae” (1599,
najlepsze wydanie Hasselta „Cornelii Kiliani
Etymologicum...”, Utrecht 1777) miały znaczny
wpływ na rozpowszechnienie się i dalszy roz-
wój tego języka. Ważniejsze właściwości języ-
ka H-go z zakresu głosowni dotyczą naprzód
sobusu wymawiania samogłosek; brzmienia te
są trojakie: samogłoski przeciągłe albo długie,
samogł. pełne i samogł. niezupełne albo prawie
nieme. a) Samogłoski przeciągłe (pierwotnie
długie), których jest siedem, wyrażają się piś-
miennie dwiema literami, jak oto: aa (śred. niderl.

240

Hollandya (język).

ae), np. daad (czyn niem. that), paard (koń, niem. pferd); lub: oog (oko, n. auge), boord (brzeg, n. bord); heer (pan, n. herr), deel (część, dział, n. teil); uur (wymaw. uhr, godzina); i długie wyraża się przez i z dodaniem niemego e (jak w niemieckim), np. vlieten (niem. flissen), diep (niem. tief); samogł. u wyrażana dwójką oe, np. goed (wym. chud, niem. gut), boek (niem. buch), Boer (wym. bur)...; samogł. ö oddawana przez eu, np. vleugel (niem. flöch'l), keuken (wym. kök'n, nm. küche)... b) samogłoski pełne czyli jasne w wymawianiu są: a e i o, gdy tworzą zgłoskę akcentowaną, np. ja, gene (wym. chene, niem. jene), over (nm. über), komen (nm. kommen)... c) samogłoski niezupełne, prawie niewymawiane, spotykają się w wyrazach jednozgłoskowych, w zgłoskach nieakcentowanych; np. veld (niem. feld), e w zgłosce be początkowej wyrazu, i w zgłoskach końcowych el, en, er, np. wissel (wym. wiss'l, niem. wechsel), bestellen (wymaw. b'stell'n), ridder (ridd'r, niem. ritter)... jongeling (wym. jonch'ling), of (niem. ob), mond (nm. mund) i t. p. Dwójka ij wymawia się jak niemieckie ei; np. rijk (wym. reik, niem. reich), partij (nm. partei), bij (nm. bei); dawniej dwugłoskę te oznaczano przez y: Van Dyk (wym. Van Deik), Ryswyk (Rejswejk); ui ma brzmienie niemieckiego eu, np. huis (wym. heus, niem. haus), uit (wym. eut, niem. aus), zuiver (wym. zeuv'r, nm. sauber), zuid (wym. zeud, nm. süden) i t. p; ou oznacza brzmienie au z akcentem na u: hout (wym. haut, nm. holz), koud (kaud, nm. kalt), oud (aud, nm. alt), vrouw (wym. vrau, nm. frau). W zakresie brzmień spółgłoskowych holend. t odpowiada niemieckim s, z, tz na koncu wyrazu lub przed samogłoską: water (niem. wasser, hertog (n. herzog), kat (n. katze); głośna d odpowiada niemieckiej cichej t: dochter (n. tochter), disch (n. tisch), dag (n. tag); wargowa p odpowiada wargowej niemieckiej f przed samogłoską lub na końcu: slapen (n. schlafen), roepen (n. rufen), op (n. auf). Brzmienie zbliżone do ch odpowiada niemieckiemu g i wyraża się przez g: geel (wym. chël, nm. gelb), groot (wym. chröt, n. gross), angeboren (anchebor'n), po n jednak brzmi jak g: gang (wym. chang, nm. gang); brzmienie zaś ch, nie odpowiadające niemieckiemu g, wyraża się w holend, przez ch: achting (nm. achtung); spółgłoska s zachowuje swoje brzmienie przed t, p, ch, l, m (nie zmienia się na sz, jak w niemieckim): staan (nm. stehen), spraak (nm. sprache), schat (wym. schat, niem. schatz), schoon (wym. schön, n. schön), na koncu zaś ch po s nie wymawia się: mensch (wym. mensss), slag (nm. schlag), smert (nm. schmerz); hol k odpowiada niem-mu ch na końcu wyrazów i w środku, gdy przed nim jest samogłoska długa: ik (ja, nm. ich), dak (n. dach), breken (nm. brechen); holend. v odpowiada niem mu b: schrijven (nm. schreiben), geven (n. geben). Spółgł. z jest głośna językowo-zębowa, jak w pol-

skim, i wyraża się literą z: zelf (n. selbst), zoon (n. sohn), zee (n. see). Spółgł. t w zgłosce końcowej -tie wyrazów obcych (odpowiadającej zgłosce tion) zmieniła się na s: natie (wym. nasi, nation), conjugatie itp. W zakresie fiksji język H., podobnie jak inne giermańskie, zachował nieliczne tylko szczałki odmiau deklinacyjnych, w odmianie zaś słowa posiada stosunkowo znaczny zasób form konjugacyjnych. Do oznaczania rodzajów, których jest trzy, ma przedimki: określny de, de, het (odpowiadający niem-mu der, die das), w licz. mn. de na 3 rozdaje; i nieokreślny een, eene, een (niem. ein, eine, ein) bez liczby mnogiej. W ubogiej deklinacji języka H-go w dwuch przypadkach (dopełniaczu i celowniku) istnieją dwa rodzaje odmian: jeden giermański, tj. właściwy innym językom giermańskim, drugi zaś na wzór romañski, właściwy językowi francuskiemu, włoskiemu i innym romañskim. Pierwszy polega na dodawaniu zakończenia s w dopełniaczu lp. r. męs. i nij, a w celowniku r. nij. zakończenia e, w liczbie zaś mnogiej zakończenia s i en. W drugim sposobie (romańskim) wyraża się dopełniacz formą biernika z przyimkiem van (od), a celownik formą biernika z przyimkiem aan (do). Dwojaka ta odmiana rzeczowników wraz z przymiotnikami przedstawia się w ten sposób:

*De goede vader* (dobry ojciec).

Odmiana giermańska

Odmiana romañska

Liczba pojedyńcza

Mian. de goede vader de goede vader

Dop. des goeden vaders van den goeden vader

Cel. den goeden vader aan den goeden vader

Bier. den goeden vader den goeden vader

Liczba mnoga

M. B. de goede vaders de goede vaders

D. der goeden vaders van de goede vaders

C. den goeden vaders aan de goede vaders

Podobnie w odmianie rzeczowników żeńskich, np. M. i B. de goede moeder (dobra matka) Dop. i Cel. der goede moeder; w sposobie zaś romañskim: D. van de goede moeder (dobrej matki) i C. aan de goede moeder (dobrej matce). W odmianie rzeczowników nijakich:

M. B. het goede boek [dobra het goede boek

D. des goeden boeks książka] van het goede boek

C. den goeden boeke aan het goede boek

i t. p.

Podwójność form dopełniacza i celownika istnieje też i w odmianie z przedimkiem nieokreślnym; np. een goede vader:

Sposób giermański

Sposób romañski

D. eens goedes vaders van eenen goeden vader

C. eenen goeden vader aan eenen goeden vader

i t. d.

242

Hollandya (literatura).

dela Metamorfoz Owidjuszowych (1730; wydanie 2-e Lelijfelda i Hinlopena 1782). Na początku wieku XIX-go znaczne zasługi około krzewienia nauki języka H-go położył van der Palm, jako minister oświaty (1799-1806) i znakomity pisarz; przyczynił się on także do ustalenia ogólnej ortografii, ogłoszeniem dwuch dzieł w tym przedmiocie: „Verhandeling over de nederduitsche spelling" (Amsterdam. 1804 i poż.) i „Woordenboek voor de nederduitsche spelling" (tamże 1805). Zasady te uwzględnił następnie Piotr Weiland w swojej gramatyce „Nederduitsche spraakkunst" (Amsterdam. 1805) i w wielkim słowniku „Nederduitsch taalkundig woordenboek" (Amsterdam 1799-1812, 12 tomów). W połowie w XIX-go sprawę około poprawienia ortografii podjęli uczeni Matjas de Vries i L. A. te Winkel. Wskutek ich starań i przy pomocy zjazdów językowo-literackich, odbywanych co parę lat (od r. 1849) w jednym zgłówniejszych miast Belgji lub Niderlandów, ułożono nowe przepisy celem ujednostajnienia pisowni, ogłaszając: „De grondbeginselen der nederlandsche spelling" (Lejda 1865), „Leerboek der nederlandsche spelling" (Lejda 1866) i „Woordenlijst voor de spelling der nederlandsche taal" (t-że 1866). Winkel także wspólnie z Vriesem rozpoczęli w 1866 wydawnictwo wielkiego słownika H-go „Woordenboek der Nederlandsche taal", którego późniejszemi spółpracownikami byli: E. Vervijs i P. J. Cossijn, po śmierci zaś Winkela i Vriesa pracę nad słownikiem prowadzili: A. Kluyver, J. W. Muller, A. Beets i W. L. de Vreese. Rozpoczęty dawniej słownik średniowiecznego języka H-go prowadził dalej Verdam i wydał p. t. „Middelnederlandsch woordenboek", słownik zaś etymologiczny „Etymologisch woordenboek" ukończył J. Frank 1892 r. Słowniki niemiecko-holenderskie ułożyli Kramer (wyd. 5-e Gouda 1894), Mieg (wyd. 4-e Bielefeld 1887), Sicherer i Alkveld (Amsterdam 1886, 2 tomy), także Robolsky i van Huygen (Berlin 1896). Słownik holend.-francuski i franc.-holenderski, obszerny, Callewaerta: „Nederlandsch-Fransch Zakwoordenboek" i „Dictionnaire Français-néerlandais", oraz wydanie tegoż skrócone (Bruks. i Amsterdam 1884, wyd. 7-e). Z prac gramatycznych ważniejsze są: „J. Frank „Mittelniederländische Grammatik" (Lipsk 1883), W. L. van Helten „Middelnederlandsche spraakkunst" (Groninga 1886); F. A. Stoett „Proeve eener beknopte middelnederlandsche Syntaxis" (Haga 1889); W. L. van Helten „Vondels taal", opracowanie gramatyki języka w. XVI i XVII-go (Rotterdam 1881, 2 tomy); W. G. Brill „Neerlandsche spraakleer" (wyd. 4, 1871), tegoż: „Syntaxis" (wyd. 3-e 1871), „Stijleer" (wyd. 2-e 1866); H Kern „Handleiding" (wyd. 7-e Amsterdam 1884); W. L. van Helten „Kleine nederlandsche spraakkunst" (wyd. 6-e Groninga 1893); C. H. den Hertog „Nederlandsche spraakleer" (Składnia; Amsterdam.

1892); P. J. Cosijn i J. te Winkel „Nederlandsche spraakkunst" (Etymologja, wyd. 8-e Harlem 1893; Składnia, wyd. 6-e t-że 1888); J. te Winkel „Grammatische figuren in het nederlandsch" (wyd. 2-e Keulenb. 1884); Ahn „Holländische Sprachlehre" (wyd. 19-e Lipsk 1886). Historję języka holenderskiego napisał A. Ypey: „Beknopte geschiedenis der nederlandsche taal in hoofdtrekken" (Leeuwarden 1890), i J. te Winkel w 1-ym tomie Paula „Grundriss der germanischen Philologie" (Sztrasburg 1900, z mapą djalektyczną; tamże uwzględniona literatura przedmiotu). Prace ważniejsze z zakresu djalektologji holenderskiej ogłosili: J. Winkler „Algemeen nederduitschen friesch dialecticon" (Haga 1872, 2 tomy); Molema „Woordenboek der Groningsche volkstaal" (Winsum 1887); J. H. Gallee „Woordenboek van het Geldersch Overijdselsch Dialect" (Lejda 1895); J. J. Boekenooogen „De Zaansche Volkstaal" (Lejda 1896). Czasopismo, djalektologji holenderskiej poświęcone, wydawał przez lat 8 Taco H. de Beer p. n. „Onze volkstaal" ('Nasz język ludowy'; 3 tomy, 1882-1890). A. Δ. Κ.

**Literatura Hollenderska.** Początek literatury H-ej w ścisłym znaczeniu, o ile rozumiemy pod nią piśmiennictwo rozwijającą się w żęz. holenderskim, należałoby odnieść do wieku XVI; wtedy bowiem dopiero, po wyzwoleniu się siedmiu północnych prowincy niderlandzkich z pod partanowania hiszpańskiego i po łączeniu ich z samodzielną rzeczpospolitą, język ów stał się mową piśmiennictwa, rozszerzając w późniejszych czasach coraz bardziej sfeię swego wpływu na cały obszar krajów niderlandzkich; wszelako literatura, która w nim następnie zakwitła, nie może być poczytywaną za wytwór nowy, odrębny od pierwszych zaczątków piśmienniczych sięgających w odległe czasy Wieków Średnich, a pojawiających się naprzód w pokrewnym blisko hollenderskiemu (t. j. północnemu), flamandzkiem (t. j. południowem) narzeczu. Literatura Niderlandów średniowiecznych i nowożytnych jest dziełem tego samego społeczeństwa, wykwestujej samej kultury i, jako taka, mimo różnych narzeczy, którymi się w kolei czasu posługiwała, posiada jednolitość rozwoju i charakteru narodowego, osiągającego pełny i wszechstronny swój objaw w życiu i w cywilizacyi nowożytnej Hollandyi. Ale literatura nie była najżywotniejszym i samorodnym wytworem tej cywilizacji; rozwinęła się pod przemoźnym wpływem obcych wzorów, wyłącznie wśród wyższych, zamożnych warstw społeczeństwa, zdala od źródeł twórczości ludowej. Pod względem oryginalności najpierwsze jej zaczątki średniowieczne korzystniej się przedstawiają. W ciągu XII i XIII wieku powstał w Niderlandach ze starych podań ludowych znamienity satyryczny poemat o lisie („Rainaert de vos" albo „Van den vos Rainaerde"), poczytywany przez Scherra („Allg. Gesch.

Hollandya (literatura).

243

d. Lit." t. II str. 341) za najznakomitsze arcy-
dzieło całej literatury niderlandzkiej, które praw-
dopodobnie stało się głównem źródłem wielu
późniejszych utworów na tym starodawnym te-
macie osnutych w wielu literaturach europej-
skich, a osobliwie we francuskiej i w niemiecc-
kiej. Najważniejsze wydanie tego poematu do-
konane zostało 1836 r. przez J. F. Willemas
p. t. „Reinaert de vcs, episich fabeldicht van
de twaelfde en dertiende eeuw, met anmerkin-
gen en ophelderingen". W porównaniu z tym
wytworem prawdziwej poezyi narodowej najstar-
sze zabytki piśmiennictwa niderlandzkiego wy-
gładają oschle i bezbarwnie. Są to świeckie
i duchowne kroniki rymowane z tendencyą dy-
daktyczną. Najważniejsze z nich są dziełem
Jakóba van Maerlant († około 1300), pi-
sarza bardzo płodnego, który verstosił cały
szereg utworów różnorodnej treści: „Rymbibel",
rzecz osnuta na motywach Starego Testamentu;
„Spiegel historiael", przeróbka łacińskiego dzie-
ła Wincentego Bellovacensis p. t. „Speculum
historicum"; dalej poemat nauczający „Helmely-
cheit der Helmelycheden"; wreszcie dyalog mo-
ralizatorski „Wapem Martyn" („Maerlands wer-
ken beschouw als spiegel van de dertiende
eeuw", door Jan de Winkel 1877). Współczes-
nym Maerlantowi był nieznany autor przeróbki
bajek Ezopa p. t. „Esopet". Wpośród śred-
niowiecznych kronikarzy-rymotwórców niderlandz-
kich wyróżniają się: Jan van Heelu, Lode-
wyk van Velthem, Niklaes van Clerk i Me-
lis Stoke. W wieku XIV pojawily się w Ni-
derlandach liczne przekłady i przeróbki z utwo-
rów truwerów północuo-francuskich. Wędrowni
śpiewacy krążyli po zamkach rycerskich i dwo-
rach książęcych wygłaszając w przeróżnych wy-
ryantach pieśni z motywów cyklu łakowińskie-
go lub bretońskiego wysnute (ob. Francuska
literatura). Najwięcej samodzielności w tych
przeróbkach okazali: Klaes Verbrechten i Die-
trich van Assenede. Płody owej romanty-
ki miłosnej i rycerskiej pojawiły się w Nider-
landach najczęściej z przyprawą tendencyi mo-
ralizatorskiej, jak to daje się widzień szczegól-
nie w poemacie z początków XIV wieku p. t.
„Der minnen loop” (Bieg miłości), którego au-
torem był Klaes Willems. Bardziej jeszcze
moralizatorską i ascetyczną dążność zdradzają
poematy Jana Deekensa, rodem z Antwer-
pii († 1351): „Laekenspiegel” i „Dietschen
Doctrinael”, oraz poemat z XV wieku Jana
Weertsa pod tytułem „Doctrinael of Spyghel
van Sonden”. W wieku XVI zakwitła literatu-
ra w miastach niderlandzkich, które w tej epo-
ce, dzięki rozwojowi przemysłu i handlu, wzro-
sły bardzo w zamożność i stały się głównemi
ogniskami życia kulturalnego całego narodu.
Poezya rycersko-romantyczna ustąpiła teraz sta-
nowczo miejsca trzeźwej i utylitarnemi tenden-
cyami przenikniętej poezyi dydaktyczno-miesz-

czańskiej, która, podobnie jak w Niemczech,
ówczesnych uprawiana była zawodowo i rzemieśl-
niczo w stowarzyszeńach zwanych izbami re-
toryki (Kamers van Rethorica), przypominają-
cych bardzo niemieckie szkoły Meistersingerów
(ob. Niemiecka literatura), różniących się
jednak od nich większą żywotnością swych dą-
żeń narodowych i patryotycznych. Pojawily się
te stowarzyszenia naprzód przy schyłku Wieków
Średnich we Flandryi, ale pełny swój rozkwit
osiągnęły dopiero w wieku XVI głównie w Hol-
landyi, która, wraz z połączonemi z nią w rzecz-
pospolitą Stanów Zjednoczonych prowincyami,
stała się teraz najpodatniejszym gruntem dla
rozwoju wielostronnych dżeń umysłowych i cy-
wilizacyjnych. Amsterdamska izba retoryki, no-
sząca nazwę „In liefde bloeiende” (Kwitnąca
w miłości) położyła ogromne zasługi, tak przez
budzenie uczuć patryotycznych w narodzie, jako
też przez wydoskonalenie jego języka i gorliwą
uprawę literatury. Do liczby jej członków na-
leżeli najznakomitsi ówcześni patryoci, poeci
i pisarze hollenderscy: Coornhert, poeta i dzi-
łacz polityczny; Filip van Marnix, autor na-
der popularnej pieśni na cześć Wilhelma Orań-
skiego; dalej kupiec, Roemer Visscher, gor-
liwy protektor literatury, sam z dwiema swemi
córkami Anną i Maryą czynny w jej biorący
udział. Obok izb retoryki rozwinięte w owym
czasie bardzo w domach或多żnych patrycyuszów
amsterdamskich życie towarzyskie oddziaływało
tż dodatnio na rozbudzenie talentów twórczych.
Z gościnnym domem wspomnianego Visschera
współzawodniczył w tym względzie dom nakzo-
mitego męża stanu i historyka ówczesnego Pio-
tra van Hooft. Jego poparciem i zachęta
cieszyli się wszyscy prawie wybitniejsi poeci tej
epoki, przedewszystkiem najpierwszy między ni-
ni i w całej wogółe literaturze ojczystej Joost
van den Vondel (1587—1679), pierwszorzęd-
ny i wielostronny talent poetycki, głównie dra-
maturg, ale obok tego liryk i satryyk niepospo-
lity. Popularnością wszakże przewyższył go Ja-
kób Cats (1577 — 1660), śpiewak codziennej
powszedniości życiowej uwielbany przez ogół
praktycznego i realistycznie usposobionego miesz-
czaństwa, które widziało w nim rzecznika swych
dżeń i ideałów i czciło go w przeciągu całe-
go prawie stulecia pod znamienną nazwą „ojca
Catsa”. W ślady Vondela lub Catsa wstępuje
liczny zastęp liryków współczesnych z przema-
gającą mniej lub więcej dążnością dydaktyczną:
Jakób van Westerbaan, Daniel Heinsius,
Jeremias de Decker Renier Anslo, Jan
Vollenhove Jan Six i Jan van Broekhuy-
zen. Na schyłku XVI wieku poczęła zakwitać
poezya dramatyczna, która w następnym
stuleciu bardzo bujnie się rozwinęła, równolegle
z rozwojem teatru, który początek swój zawdzię-
czał przygodnym towarzystwom aktorów lubow-
ników, następnie popierany był gorliwie przez

214

Hollandya (literatura).

izby retoryki i wreszcie od 1638 r. stanął w Amsterdamie jako samodzielna instytucya ar- tystyczna. Najwybitniejszym z dramaturgów po- czatkowej doby teatru był komedyopisarz Bre- dero (1585—1618). Następnie zasłużył się na tem polu Samuel Coster (* ok. 1580), nietyl- ko jako pisarz dramatyczny, lecz także jako twórca i kierownik teatru narodowego. W cią- gu XVII wieku występuje wielu wybitnych dra- maturgów z Vondelem na czele. Dzieła ich (a szczególnie tego ostatniego) odznaczają się często niepospolitą pięknością formy, zaletami scenicznemi, niekiedy nawet tak rzadkim w poe- zyi i sztuce hollenderskiej polotem natchnienia, ale żad z nich nie może być zaliczone do ar- cydzieł wschcludzkiej twórczości dramatycznej, są to bowiem przeważnie naśladownictwa obcych, klasycznych wzorów, jako takie niedość oryg- inalnie, niedość samorodnie wykwitłe z gleby nowożytne rozwoju. Oddziaływanie obcych wzorów dobitniej jeszcze występuje w literatu- rze hollenderskiej od schyłku XVII wieku, gdy zaczęła ona ulegać (narówni zresztą ze wszyst- kiemi literaturami europejskiemi owych czasów) przemożnym wpływom francuskim. Značomici poeci z początków stulecia, choć nadmiernie mo- że przejęci duchem kosmopolitycznej kultury renesansowej, ożywieni byli uczuciami gorącego patryotyzmu, wzbudzonego przez drugoletną i zwycięską ostatecznie walkę przeciw panowa- niu hiszpańskiemu. Następnie jednak ten zapłał patryotyczny ostygn i zgasł w chłodnej atmosfe- rze życia oddanego przeważnie zadaniom handlu i przemysłu, zabiegom o pomnożenie bogactw jako środków materyalnego dobrobytu i używa- nia. Jednocześnie wyczerpały się źródła samo- rodnych natchnień twórczych, które dawniej prz- bijały żywym narodowym swym kolorytem z pod zewnętrznej powłoki klasyczmu renesansowego. Poczęto teraz niewolniczo naśladować klasyczne wzory francuskie. Okoliczności zewnętrzne po- tegowały ich pływ wy w Hollandi: naprzód woj- ny z Francyą, a następnie napływ żywiołu fran- cuskiego, spowodowany odwołaniem edyktu nan- tejskiego. Te stosunki z monarchią Ludwika XIV otworzyły jej kulturze dostęp do serca Hol- landyi. Głównym propagatorem smaku nadse- kwańskiego w literaturze był Andrzej Pels z Am- sterdamu. Mierny poeta i pedantyczny estetyk założył on towarzystwo „Kunstgehootschap”, któ- re najwięcej się przyczyniło do zakucia poezyi ojczystej w więzy francuskiego pseudoklasycz- mu, a przez utrwalenie słynnej teoryi trzech je- nności dramatycznych spowodowało upadek tak świetnego w poprzednim stuleciu dramatu hollen- derskiego. W wytkniętym teraz kierunku naśla- downictwa, francuszyczny postępuje liczny szereg poetów-liryków i dramaturgów, po większej czę- ści zupełnie niesamodzielnych, często zgoła bez- dusznych. Lukas Rotgans (1654 — 1710),

nold Hoogvliet (1687—1763), autor biblijne- go eposu „Abraham de Aartsvader”; Sybrand Feitama († 1758), tłomacz „Henryady” i „Te- lemaka”; Mikołaj Simonszoon van Win- ter († 1795), dramaturg i poeta opisowy, wy- różniający się od poprzednich większą miarą samodzielności twórczej, oraz jego małżonka Lukrecya Wilhelmina, z domu Merken († 1798), również dość wybitna poeka dramatyczna, przytem autorka popularnego poematu dydaktycznego „Het Nut der Togenspoeden”. Wszelako pomimo przemagającego naśladownic- twa obczyzny samodzielny narodowy charakter nie zanikła zupełnie w literaturze hollenderskiej XVIII wieku. W samych jego początkach i na schyłku poprzedniego stulecia występują już poeci nacechowani w mniejszym lub większym stopniu takim charakterem, jak lirycy: Jan van Broekhuizen († 1707) i Łukasz Scher- mer († 1711), śpiewak miłości Jan Luyhen († 1712) i śpiewak natury Hubert Cornelis- zoon Poot († 1733). W drugiej połowie XVIII wieku dążność samodzielna coraz wyra- żniej zarysowuje się w twórczości poetów hol- lenderskich. Świadczą o niej reformatorskie usiłowania wspomnianego wyżej N. S. Wintera, oryginalne komedye Piotra Langendijka († 1756), oraz zwrot do wzorów angielskich i nie- mieckich, będący wyzwoleniem z pod tyrańskiej francuskiego pseudoklasyczymu. Są to wszakże objawy nieliczne; na ogół francuszyczna panuje jeszcze przeważnie w literaturze hollen- derskiej do schyłku XVIII, a początki nawet i w pierwszej połowie XIX wieku. Pojawiają się zawsze jeszcze liczne poematy opisowe i dy- daktyczne, układane w aleksandrynach, i stano- wią ulubioną lekturę szerokiej publiczności. Wszelako wpływ oryginalnej i bogatej liryki niemieckiej rośnie coraz bardziej. Ulegają mu poeci: Jakób Bellamy († 1786), Rhijnvis Feith (* 1753), naśladowca „Werthera” Goethe- go, i zmarły młocho Piotr Niewland (1764— 94), a także dwie poczytne bardzo poetki i po- wieściopisarki: Elżbieta Wolff († 1804) i Aga- ta Deken († 1804).—Epokowe znaczenie przy- pisują historycy literatury hollenderskiej nader płodnej i wielostronnej, około stu tomów obej- mującej, twórczości poetyckiej i literackiej Wil- lema Bilderdijka (1756—1831), który choć w teoryi trzymał się zasad pseudoklasyczmu francuskiego i namiętnie zwalczał przeciwwstawi- ne mu wzory angielskie i niemieckie—przez na- rodowy nastrój swej poezyi i niektóre śmiałe i samoistne swe pomysły twórcze wznosi się wysoko ponad ogół współczesnych pisarzy i poe- tów hollenderskich. Jego historya ojczysta, je- go poematy: Choroby uczonych („De Zieklen der geleerden”) i Upadek pierwszego świata („De Ondergang der eerste warelt”) trwałe w litera- turze narodowej zdobyły sobie znaczenie. Bo- gactwem uczucia przewyższają go wszakże liry-

Hollandya (literatura).

245

cy: J. F. Helmers († 1813), autor popularne-
go wielce poematu opisowego „De Hollandsche
Natie” i Henryk Tollens († 1856), przez
długi czas najwyżej ceniony talent liryczny
w Hollandi. Siłą myśli odznacza się w tej
epoce poeta dydaktyk i filozof, zwolennik Kan-
ta: J. Kinker (* 1674). Zpośród licznych
uczniów i naśladowców Bilderdjika jedni, jak de
Clerq, wpadli w poziomy nastrój racyonalizyzno-
mieszcański, iuni rozwijali się w kierunku sa-
modzielnym, wiodącym mniej lub więcej wyraź-
nie do romantyzmu. Za jednego z jego zwia-
stunów może być poczytywany Izaak da Co-
sta (1798—1860), žyd nawrócony na Chrześciań-
stwo, o bujnej fantazyi, którą rozwijał w poe-
matach z tematów wschodnich wysnutech. Oprócz
niego godni są jeszcze uwagi w tej epoce przej-
ściowej przy zbiegu dwóch stuleci, lirycy: Cor-
nelius Loots († 1859) i Adryan Loosjes
(† 1818), drugi z nich także dramaturg i powie-
ściopisarz; dalej w紙awiony przez swoje elegie
Ad. Simons († 1834) i oryginalny poeta-hu-
morysta A. E. W. Slaring van den Wilden-
borch († 1840). Późno stosunkowo, bo dopie-
ro w trzecim dziesiątku XIX wieku, romantyzm
na dobre rozgościł się w literaturze hollender-
skiej i rozpoczął w niej zwykle swe walki z tra-
dycyą pseudoklasyczną. Głównym przedstawi-
cielem nowego kierunku był Jakób van Len-
nep (1802—1868), gorliwy zwolennik i naśla-
dowca poetów angelskich, szczegółnie Byrona
i Scotta, pomimo przejęcia się ich wzorami oka-
zujący jednak dość wybitną indywidualność twór-
czą i ożywiony duchem narodowym. Pod ogólnym
tytułem Legendy niderlandzkie wydał ou
zbiór poematów opowiadających ze średniowiecz-
nej tradycyji ojczystego kraju, a nadto pozosta-
wił sporo romansów historycznych, wzorowanych
na utworach Scotta i napisanych z dużym talen-
tem narracyjnym. Zbliżają się do niego najwię-
cej charakterem i nastrojeni swej twórczości:
A. Bogaers („De Togt van Heemskerk naar
Gibraltar” 1837; „Balladen en Romancen” 1846
i t. d.); H. A. Meyer („De Boekanier” 1840
i t. d.); R. Beets („José”, „Guy de Vlaming”
i inne). Jako lirycy i poeci opowiadający, godni
uwagi: Ten Kate, Potgieter, de Bull, Hof-
dijk, Alberdingk Thijm i Shaepman.
Oryginalnością wyróżniał się szczególnie w swych
utworach epigramatycznych De Genestes. Dramat-
yczną poezię uprawiali w tej epoce. Bilderdjijk,
Loosjes, Feith; w bliższych nam czasach: P. T.
H. van den Bergh, Schimmel, Hofdijk, Lennep,
D. Dekker, van Heyst, Emants, van Maurik
i inni. Około 1880 r. rozpoczyna się nowa epo-
ka w poezyi hollenderskiej. Uzdolniona poetka
Helena Swarth, zmarły wcześnie Jakób Herk
w swoich nader artystycznych sonetach, oraz J.
Winkler Prins w swoich poetyckich obrazach
przyrody, zrywają szranki bądź klasycznego, bądź
romantycznego konwencyonalizmu. Wślad za

nimi idą młodzi poeci amsterdamscy, zgrupowani
dokoła założonego w owych czasach pisma pe-
ryodycznego „De nieuwe Gids": Kloos, Verwey,
Van Eden, Gorter i inni. Wszyscy oni usiłują
odśleżyć poezę narodową przez nowe obrazy,
nowe myśli i nowe formy stylowe, osiągając
niekiedy bardzo wybitne w tych usiłowaniach
zdobycze. Nowoczesna proza hollenderska wy-
doskonalona została bardzo w wieku XVIII przez
Justusa van Effen, założyciela czasopisma
moralnego „Spectator", wychodzącego od 1731—
35 na wzór słynnego „Spectatora" angielskiego
(ob. Angielska literatura). Pod koniec
XVIII wieku wyróżnili się w dziedzinie powie-
ściopisarstwa prozaicznego: Elżbieta Bekker,
Agata Deken, oraz humorysta Arend Fok-
ke Simons. Na początku XIX wieku Palm,
Borger, Siegenbeek podnieśli prozę hollen-
derską na wyższy poziom artystyczny; miała
ona jednak zawsze jeszcze dużo pierwiastków
szkolarskiej retoryki. Dopiero Geel nadał jej
więcej swobody, a Lennep w swoich romansach
rozwinął ją w duchu i w tonie mowy ludowej.
Z późniejszych prozaików wyróżniają się: Olt-
mans (pseudonim van den Hage † 1854), autor
powieści „Het slot Loevenstein” i „De shaap-
herder”; Bosboom-Toussaint („Het huis
Laurnesse”, „Leycester in Nederland”), „Het huis
Honselaarsdijk”, „Graaf Pepoli” i t. d.); L. Mul-
der („Jan Faessen”) i Adela Opzoomer
(pseudonim A. S. C. Wallis), autorka powieści:
„In dagen van strijd” i „Vorstengunst”. Poeta
N. Beets pod pseudonimem Hildebranda ogłosił
w zbiorze, zatytułowanym „Camera obscura”,
szereg szkiców i opowiadań z życia hollender-
skiego, tryskających humorem i dowcipem. Zna-
lażł on wielu w tym rodzaju następców i naśla-
dowców, jak: van Koetsweld („Sebesten uit
de pastory te Mastland”) i Cremer („Betuw-
sche Novellen”). Najwybitniejsi humoryści w no-
woczesnej literaturze hollenderskiej są: Lim-
burg Brouwer M. P., Lindo (pseudonim De
onde Heer Smits) i Vitringa. Literatura ta
bogata jest w liczne szkice i obrazy z życia
krajów egzotycznych, osobliwie Indyj Wschodni,
a także w opisy podróży itp. W tym rodzaju godni
uwagi: E. D. Dekker (Multatuli), W. A. van Rees.
I. ten Brink, Hcering i inni. Z pozostałych pro-
zaików wymieniamy jeszcze następujących: E.
W. Opzoomer, S. Goster, C. Busken, Haet, Bos-
maer, Vissering, Veth, A. Pierson, G. Keller, I.
Bosscha. Po roku 1880 „młoda Hollandya”
owładniała też prozą ojczystą i nową przed nią
oworzyła drogi podrozjo: Frans Netscher, Alber-
dingk Thijm (pseudonim L. van Deyssel), S.
van Looy, van Groeningen i Louis Couperus,
zororując się przeważnie na utworach Zoli, brali
swe przedmioty z życia realnego i w stylu ma-
lowniczym odtwarzali wiernie jego obrazy lub
studya psychologiczne, zaliczane do najlepszych
płodów nowożytnej literatury hollenderskiej.

246

Hollandya (literatura).

Literatura naukowa rozwinęła się w Nider-
landach bardzo bujień i wielostronnie. Za pod-
stawę służyło jej kwitnące od najdawniejszych
czasów i doskonale wyrobione szkolnictwo kra-
jowe. Za czasów średniowiecznych, jak wszę-
dzie w Europie, pozostawało ono wyłącznie
w rękach duchowieństwa zakonnego i świeckie-
sa. Najśersza i przez czas długi najważniejsa
szkoła w północnych Niderlandach powstała
przy biskupstwie utrechckiem. W południowych
Niderlandach już w IX w. kwitnęły szkoły klasz-
torne w St. Amand albo Elno (we Flandryi).
W ciągu następnych stuleci X, XI XII powsta-
ły na południu przeważnie liczne szkoły, naprzed
klasztorne a potem katedralne, które pobudziły
bordzo szybki rozwój życia umysłowego. Oprzec
tego Niderlandczycy kształcili się też i w słyn-
nych ówczesnych szkołach zagranicznych, szcze-
gólnie we Włoszech i we Francyi. W uniwer-
sytecie bolońskim tworzyli odrębną parodo-
wość flamandzką, a w uniwersytecie paryskim
flamandzką i brabancką. Na schyłku w. XVIII
na polu szkolnictwa niderlandzkiego nowe po-
częły się dążności. Stany krajowe wywalczyły
sobie naprzed, pozostające dotąd w rękach du-
chowieństwa, prawo patronatu nad szkołami; na-
stępnie powstały stowarzyszenia z ludzi świec-
kich złożone, ale mające charakter religijny,
a nawet albo pół klasztorny, pod nazwą Beg-
hardów albo Beghinów, oddane gorliwej propa-
gandzie nauki elementarnej wśród biedniejszych
warstw ludności. Współdziałyły z niemi w tym
kierunku świeżo powstałe zakony żebrzące.
Jeszcze większe pod tym względem znaczenie
posiadali w w. XIV tak zwani Bracia współ-
nego życia, którzy położyli wielkie zasługi tak
w sprawie nauczania elementarnego jak również
wykształcenia młodzieży i w sprawie wyższej
wiedzy naukowej. Ze szkół ich wyszedi cały
zastęp znakomitych uczonych (jak Rudolf Agri-
cola i Erazm Rotterdamski), którzy nietylko w swe
ozjeźnie, lecz i w innych krajach północnej
Europy, zaszczepili rozkwitłą świeżo we Wło-
szech literaturę klasyczną i torowali drogę prą-
dom reformacyi religijnej. Na czasach reforma-
cyi kultura umysłowa Niderlandów skupiała się
przeważnie w uniwersytetach, między którymi
dwa szczególnie, lowański i lejdejski, największe
osiągnęły znaczenie: pierwszy, przenikuięty du-
chem katolickim, drugi, będący głównem ogni-
kiem ruchu protestanckiego,—oba oddane gorli-
wej uprawie studyów klasycznych. Równolegle
z rozwojem szkół postępuje rozwój piśmiennic-
twa naukowego, które we wszystkich głównych
dziedzinach wiedzy posiada wybitnych przedsta-
wicieli, mających często znaczenie ogólno-euro-
pejskie.— *Historyografia*, uprawiana w ciągu
Średnich Wieków wyłącznie przez kronikarzy,
od czasu wojen o niepodległość począła się szyb-
ko wznosić na wyższy poziom naukowy i arty-
styczny. Do epoki przejściowej, bezpośrednio

ten zwrot poprzedzającej, należą jeszcze: Au-
bertus Miräus (Le Mire), Sanders But-
kers, Pontus de Heuter (Heuterus 1535—
1602), van der Haer (Haräus † 1632), piszą-
cy przeważnie z punktu widzenia katolickiego,
poniekład hiszpańskiego. Większą bezstronnością
i lepszą formą odznaczył się współczesny im
Burgundius. W prowincyach północnych okres
historyografiї nowożytnej rozpoczynają komplato-
rowie i pracowici zbieracze materyału dziejowe-
go: Bor, von Meteren i van Reyd. Na
ich opracowaniach, a także na samodzielnych
studyach oparł Hooft swe znamienite dzieło
„Nederlandsche historien” (1640), do dziś-dnia
wysoce cenione. Wartością naukową zbliża się
do niego łacińskie dzieło Hugona Grotiusa
„Annales et historiae de rebus Belgicis” (1657),
oraz prace znakomitego historyka Fryzów, Ubbo-
na Emmiusa. Wślad za tem pojawiła się
Historya reformacyi w Niderlandach (4 tomy,
Amsterdam 1671—74), napisana przez Brand-
ta, który pozostawił też życiorysy admirała Ruy-
tera, Hoofta i Vondela. Mniejsze znaczenie po-
siadają historycy współczesnych wypadków eu-
ropejskich: Valckenier i Lieuwe van Aitzee-
ma, twórca numizmatyki niderlandzkiej van
Mieris i monografiści: Jean Le Clercq (Cle-
ricus), jego syn Piotr i van der Vynckt.
W połowie XVIII w. występują znów znakomici
historycy opracowujący całość dziejów ojczy-
stych: Wagenaar, autor olbrzymiego dzieła
„Vaderlandsche Historie” (21 tomów, 1750),
i Stijl, który w dziele p. t. „Opkomst en bloei
der Vereenigde Nederlanden” (1774) oparł swe
badania na szerokich podstawach flozoficznych.
Częściowo opracowali w tej epoce historyę na-
rodową: te Water, Meermann, Engelbert,
Scheltema i Kluit. Kampen i Bilder-
dijk przedstawili ją w dziełach wyróżniających
się zaletami stylu i formy artystycznej. W tym
czasie też H. van Wijn dał nowy poped histo-
ryografiї niderlandzkiej przez swoje gruntowne
studya krytyczne i źródłowe nad dziejami śre-
dniowiecznemi. Wślad za tem pojawiły się
liczne zbiory źródeł dziejowych i oparte na nich
prace historyków, jak: J. C. de Jonge, Nijhoff,
van den Bergh, Sloet, Groen van Prinsterer.
Szczególnie godne jest uwagi olbrzymie dzieło tego
ostatniego, po francusku wydane: „Archives ou
correspondance inédite de la maison d’Orange-
Nassau” (15 tomów, 1835—62). Z późniejszych
badaczy dziejów niderlandzkich wymieniamy jesz-
cze następujących: Bakhuizen, van den Brink, R.
Fruin, P. J. Blok, T. Jorissen, Nuijens i D. C.
Nijhoff. Najznakomitszą pracę dotyczącą dzie-
jów kolonij niderlandzkich w zostawił J. K. J.
de Jonges, p. t. „Opkomst van het Nederlandsch
gezag in Oost-Indie” (10 tomów, Amsterdam
1862—78). W dziedzinie historyi powszechnej
odznaczyli się: Stuart przez swą obszerną Histo-
ryę rzymską do czasów Konstantyna (30 tomów,

Hollandya (literatura).

247

Utrecht i Amsterdam 1792 i nast.); Dozy, autor wzorowej, po francusku napisanej, historyi Mužulmanów w Hiszpanii (4 tomy, Lejda 1861); Ysbrand van Hamelsveld i Ypey, historycy Kościoła (wspólne ich dzieło, obejmujące 26 tomów, wydane zostało w Haarlemie 1799 — 1816); wreszcie profesorowie Kist i Royards, którzy w r. 1829 założili czasopismo specyjalnie historyi Kościoła poświęcone („Arschief voor Kerkelijke geschiedenis”). Dziejami Kościoła zajmują się też przeważnie znakomici historycy najnowsii: W. Motl de Hoop, Scheffer Aequoy i Wijbrands.

Historya literatury stosunkowo bardzo wcześnie zakwitła w Niderlandach. Pochodzący jeszcze z XVIII wieku doskonały słownik biograficzny „Onomasticon litterarium” (8 tomów, Utrecht 1775—1803) Saxe’a, oraz dzieła G. J. Vossa wymownie o tem świadczą. Do dawniejszej jeszcze epoki należą wybitni pisarze, uczeni, opracowujący dzieje literatury niderlandzkiej bądź w ojczystym, bądź w łacińskim, niekiedy i we francuskim, języku: Andreas („Bibliotheca Belgica” Lovanium 1623 — 1643), Swearts („Athenae Belgicae” Antw. 1628), Fop pens („Bibliotheca Belgica” Bruksella 1739), Paquot („Mémoires pour servir à l’histoire littéraire des Pays-Bas” Lovanium 1763 — 1770). W w. XIX mnożą się szybko prace dotyczące historyi literatury niderlandzkiej. Wymieniamy tu ważniejszych jej przedstawicieli: Witsen Geysbeek („Biographisch en critisch woordenboek van Nederlandsche dichters” 6 tomów, Amsterdam 1821—27), van der Aa („Nieuw biographisch en critisch woordenboek van Nederlandsche dichters” 3 tomy, tamże 1844), J. G. Frederiks i J. van den Branden („Biographische woordebock der Noord- en Zuidnederlandsche Letterkunde” Amsterdam 1890—93). W formie ciągłego opowiadania przedstawili historyę eener geschiedenis der Nederlandsche dichtkunde” 2 tomy, Amsterdam 1810) i Willems („Verhandling over de Nederduitsche taelen letterkunde” 2 tomy, tamże 1819—24). Z późniejszych niderlandzkich historyków literatury najważniejsi są: van Kampen, Callot d’Escuy („Hollands roem in kunsten en wetenschappen” 7 tomów, tamże 1824—44), Siegenbeck, Vischer, Jonkbloet, te Winkel („Geschiedenis der Nederlandsche letterkunde” 3 tomy, Haarlem 1887) i Brink. Z historyków zagranicznych, którzy opracowali dzieje literatury niderlandzkiej, najważniejsi są: Mones „Übersicht der niederland. Volkslitteratur älterer Zeit” (Tübinga 1838); Hoffmann von Fallersleben „Übersicht der mittelniederland. Dichtung” (wyd. 2-e Hannower 1857); L. Schneider „Geschichte der niederländ. Litteratur” (Lipsk 1887), Hellwald „Geschichte des holländ. Theaters” (Rotterdam 1874). Całkowity prawie przegląd literatury narodowej dają: Biblioteka lejdejskiego towarzystwa dla uprawy nowożytnych

języków i literatur (ob. „Catalogus der Bibliothek van de Maatschappij der Nederlandsche letterkunde te Leiden” 3 oddział, wyd. nowe Lejda 1877); dalej znajdujące się w bibliotece królewskiej w Brukselli zbiory Bibliotheca Hulthemiana (6 tomów, Gandawa 1836); wreszcie „Bibliothek voor Middelnederlandsche letterkunde” (wydawcy Moltzer i te Winkel, Groninga 1880).—W związku ze studyami nad historyą literatury pozostają prace na polu filologii klasycznej, która w Niderlandach wyjątkowo świetnie zakwitła i wielu znakomitych posiadała przedstawicieli. Już w w. XVI uprawiana była gorliwie głównie w uniwersytecie łowańskim, na którym wykładali wówczas uczeni profesorowie: Nannius († 1557) i Canter (1573). Bujniej jeszcze rozwinęła się działalność na tem polu w w. XVII na północy, w uniwersytecie lejdejskim. Wytworzyła się tam nowa gałęź badań nad starożytnością klasyczną, która otrzymała nazwę polihistoryi, a polegała na dążności do wysnuwania z autorów starożytnych wiadomości o życiu i obyczajach współczesnej epoki. Głównym przedstawicielem tego kierunku filologii był Józef Justus Scaliger († w Lejdzie 1609), zaliczany do najwybitniejszych i najbardziej wpływowych uczonych europejskich tego okresu. W ślady jego wstępowali również wszecheuropejskie sławy uczeni: Hugo Grossius († 1645) i Daniel Heinsius († 1655). Drugi świetny okres filologicznych studyów w Hollandi przypadło około połowy XVIII w. Pierwszym i głównym jego przedstawicielem był profesor lejdejski Tiberius Hemsterhuis († 1766), założyciel znamienitej szkoły hellenistów hollenderskich, której największą chwłą z cza-sie późniejszym był Dawid Ruhnkenius († 1798), a wybitnymi pracownikami: T. Erpe-nius wydał arabski, a J. Golius perski słownik. W wieku XVIII Reland († 1718) i Schultens (1750), rozwinęli i ugruntowali metodycznie studia nad językami semickiemi. Od tych znakomitych uczonych biorą swój początek wielostronne i gruntowne badania, które we wszystkich prawie kierunkach tak klasycznych jak i oryentnych prac językoznawczych doniosłemi w nauce hollenderskiej upamiętniły się zdobyczami.

Wiedza filozoficzna przez to głównie upamiętniona została w Niderlandach, że w kraju tym znalazł i przytułek i możliwość swobodnej prac, niektórzy wiele myśliciele europejscy. Przewszystkiem Descartes, który tu opracował swój epokowy systemat filozofii i wywarł wpływ na kilku najznamienitszych myślicieli miejscowych, jak: A. Heereboord, A. Geulincx i Balth. Bekker; następnie Baruch Spinoza, który pobudził niezmiernie ożywiony ruch umysłowy w Niderlandach, rozciągający się sze-

Hollard Henryk — Holly Jan.

249

rysunków. Najlepiej udawały mu się pejzaże, widoki miast topograficznie traktowane i kostiomy; zwłaszcza zaś cenne są jego zabytki budowlane średniowieczne i pamiątki dawnego gotyku. Wogółe prace jego sztycharskie odznaczają się drobiazgowem traktowaniem przedmiotu i delikatnością dotknięcia, wykończone są przytem z nadzwyczajną dokładnością. To też sztychy jego, zwłaszcza od początku zeszłego stulecia, są bardzo poszukiwane przez zbieraczy. Kompletny zbiór prac jego należy dziś do rzadkości; zbiór taki, w którym mało-co brakowało do kompletu, doszedł w r. 1808 na licytacyi do ceny 53 000 franków. Niektóre bowiem ze sztychów jego są bardzo rzadkie i wysoko przez amatorów cenione. — Literatura. Najobszerniejszy życiorys H-a podał uczony angielski George Vertue w dziele „A Catalogue of Engravers who have been born or resided in England” (1745; wyd. 2-e, powiększone, 1759), a najkompletniejszy spis prac jego—G. Parthey w „Wenzel Hollar, beschreibendes Verzeichniss seiner Kupferstiche” (Berlin 1853 i suplement 1858, razem 2 tomy). Po czesku pisał o nim Jan Boh. Müller w „Časopise Čes. Musea” w r. 1854. Najnowszą pracą o H-e jest jego życiorys, pióra Gottfrieda Kinkla, w jego „Mosaik zur Kunstgeschichte” (Berlin 1876). Porów. także art. G. Pawłowskiego w „La Grande Encl.” Lamiraulta.

Hollard Henryk Ludwik Gabryel Mrek (* w Lozannie w r. 1801 – † w Neuilly pod Paryżem w r. 1866), lekarz i przyrodnik wybitny. Nauki uniwersyteckie ukończył w Paryżu, gdzie w r. 1824, po obronienu rozprawy „Essai sur la nature et l'importance des phénomènes consécutifs de la phthisie pulmonaire”, dypomok doktorski osiągnął; poczem czas powiew zatrudnił się wykonawstwem lekarskiem w Paryżu, zajmując się obok tego pracą naukowoliteracką. Wyjechawszy z Paryża, wykładał w r. 1842 w Lozannie i w Neuchâtelu nauki przyrodnicze; następnie powrócił znów do Paryża, gdzie otrzymał w wydziale umiejętności (fa culté des sciences), katedrę fizyologii oraz anatomiimǐ porównawczej. W r. 1854 został profesorem nauk przyrodniczych w Poitiers. Oprócz wielu prac mniejszych i przekładów ogłosił drugiemie dzieła następujące: „Précis d'anatomie comparée etc.” (Paryż 1833, wyd. 3-e tamże 1837; przedruki brukselskie 1836 i 1837); „Nouveaux éléments de zoologie etc.” (Paryż 1838); „Leçons de philosophie de la nature” (tamże 1842); „Études de la nature” (tamże 1843, 4 tomy; wyd. 2-e 1853); „Cours d'histoire naturelle” (tamże 1844, z atlasem; dzieło przeznaczone do użytku szkolnego) i „L'homme et les races humaines” (tamże 1853). Od r. 1837 do 1839 był współredaktorem wydawnictwa „Annales françaises et étrangères d'anat. et de physiol.” — Por. „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (T. III str. 258).

Dr J. P.

Holledau (Hallertau), kraina w Bawaryi południowej, na wyżynie Bawarskiej, między rzekami Amperem (lewy dopływ Isaru), Ilmem (prawy dopływ Dunaju) i Dunajem, posiada powierzchnię falistą z gruntem gliniasto- piaszczystym, na którym wybornie udaje się chmiel; plantacyje jego wciąż się rozszerzają.
W. N.

Hollenberg Wilhelm, spółćzesne filozof ziemiecki, zwolennik Lotzego (ob.). Wybitniejsze pisma jego: „Zur Religion und Cultur. Vorträge und Aufsätze” (Elberfeld 1867); „Logik, Psychologie und Ethik als philosophische Propädeutik” (tamże 1860).
Ad. M.

Höllengebirge, wyżnowy pień w Austriy, w Alpach Salzkammergutu, między górnym Trauenem i jeziorem Attner, spadający stromo prawie na wszystkie strony, dosięga w szcyczcie Wielki Höllenkogel 1862 m.; służy za miejsce łowów cesarskich.
W. N.

Höllenthal, dolina Dreisamis w południowym Schwarzwaldzie, stanowiąca drogę z doliny średniego Renu do doliny górnego Dunaju, na 9 klm. długą, liczue stacy klimatyczne dla chorych. W najżeższem miejscu, zwanem Höllenpass, wznoszą się malownicze skały Hirschsprung. Wzdłuż tej doliny biegnie kolej z żelazna z Freiburga do Neustadtu.
W. N.

Hollerius, ob. Houllier.

Holleschau, ob. Holešov.

Holloway Tomasz, sztycharz angielski (* 1748 r. w Londynie — † 1827 r.). Sztychował z początku na stali ornamenty i winiety, potem na niedzi figury; ilustrował, mianowicie, klasyków angielskich, oraz dzieło Lavatera o fizyonomice (700 tabl.). Naczelnem wszakże dziełem jego są sztychy podług kartonów Rafaela, obecnie znajdujących się w muzeum kensingtońskiem, których jednak, pomimo pomocy dwóch uczniów swoich, H. nie zdołał wykończyć; szósta plansza pozostała niedokończoną. H. pozostawił także i obrazy olejne, miniatury, portrety pastelowe, a także kopie rzeźb starożytnych, modelowane w wosku.
S. S.

Holly Jan, najznakomitszy poeta stowacki ze szkoły Bernolaka (* 1785 r. w Borach św. Mikołaja, w żupie Preszburskiej — † 1849 roku w Dobrej Wodzie). Nauki gimnazyalne pobierał w Skalicy i Preszburgu, studya teologiczne odbył w Trnawie. Od roku 1808 był wikarym we wsi nitrzańskiej Pobiedimie i w miasteczku Głogowcu, a od r. 1814—43 proboszczem w Mandunicach. Tegoż roku, zaskoczony przez pożar w kościele, ciężko się poparzył i wzrok stracił zupełnie; skutkiem tego uchylił się od obowiązków kapłańskich i osiadł u przyjaciela swego, proboszcza w Dobrej Wodzie, utrzymując się z wyznaczonej przez władzę duchowną pensyi dożywotniej, i tam też życia dokonał. H. pracy literackiej oddał się był jeszcze w seminaryum, a rozpoczął ją od przekładów klasyków greckich i ła-

Enc. Pow. Iaстр. Zesł 228. T. XXIX

32

Holmboe Krzysztof Andrzej — Holmes Augusta.

251

helma I (1879), Odcyfrowanie monogramu (1880), Benedyktyn badający numizmaty (1880), Złotnik, Dama w oknie (1881), Chwila przed pojedynkiem, Scena familijna w stylu Rococo (1883), Partya szachów (1886), Poważna lektura (1890), oraz najnowsze: Kollekcyonista, Przegląd inwentarza klasztornego, i inne. W r. 1894 H. wymalował wielki obraz ołtarzowy dla kościoła farnego w Oberburgu nad Menem, przedstawiający Chrystusa na krzyżu w otoczeniu aniołów, z widokiem miasta u spodu. S. S.

Holmboe Krzysztof Andrzej, orjentalista norweski i numizmatyk (* 19 marca 1796 w Valders, w djecezji Wang, w Norwegji — † 2 kwiet. 1882 w Chrystjanji). Od r. 1812 do 1818 studjował w Chrystjanji teologię, następnie pracował nad językami wschodniemi w tamtejszej biłjotece, a od 1821 w Paryżu, gdzie studja językowe prowadził pod kierunkiem Sylwestra de Sacy i Caussina de Perceval. Po powrocie do kraju został lektorem, następnie, w r. 1825, profesorem języków wschodnich w uniwersytecie chrystjańskim, i na tym stanowisku pozostawał przez lat 50, oddany pracy naukowej. W 1876 wyszedł do emerytury. Wielostronna jego działalność dotyczy zakresu umiejętności biblijnych, archeologii i numizmatyki, w części także językoznawstwa porównawczego i nauczania publicznego. W r. 1830, wspólnie z Vike'm i Auberstem, założył muzeum numizmatycze przy miejscowym uniwersytecie. Z szeregu dzieł, które oglosił, ważniejsze są: „Bibelsk Geographi” (Chrystjanja 1828; skrócenie tego dzieła 1838); „Descriptio ornamentorum aureorum et nummorum VIII et IX saec. in dioecesi Norvegiae” (wydanie nowe, Chrystjanja 1854); „Norske Universitets- og Skole-Annaler” (tamże 1837—40, 3omy); „Das älteste Münzwesen Norwegens” (Berlin 1846); „Sanskrit og Oldnorske” (Chrystj. 1846); „Det oldnorske Verbum” (1858); „Det norske Sprogs vaesentligste Ordfarraad sammenlignet m. Sanskrit ogandre Sprog af samme Act.” (Wiedeń 1852 w 4-ce); „Norsk og Keltisk” (Chrystj. 1854); „Traces du Bouddhisme en Norvège avant l'introduction du Christianisme” (Paryż 1857); „Bibelsk Real- Ordbog” (Chrystjanja 1868), „Edda og Avesta om ederens vaerd” (t-że 1879). Nadto H. przełożył Pir Ali el Berkewis katechizm turecki na język norweski (Chrystj. 1829), jako też Bajki Bidpaja p. n. „Kalila und Dimna” na język niemiecki (Chrystj. 1832). Poglądy H-go w jego dziełach, np. na istnienie buddyzmu w Norwegji, i inne, były powodem różnych sporów i polemik naukowych. A. A. K.

Holmer Valdemar (* w Kopenhadze d. 5 września r. 1833—† tamże d. 8 lipca r. 1884), chirurg. Do nank lekarskich przykładał się w Kopenhadze, ukończył je w r. 1859, dypлом doktorski uzyskał w r. 1866. Po ukończeniu uniwersytetu do r. 1867 był lekarzem wojsk-o-

wym; wystąpiwsze ze służby, otrzymał oddział chirurgiczny w szpitalu powszechnym w Kopenhadze i stał na jego czele do śmierci, zajmując się też wykonawstwem na mieście. H. w swoim czasie należał do najwyżej cenionych i najbardziej wziętych chirurgów stolicy duńskiej; prace jego treści chirurgicznej mieszczą się przeżnie w „Hospitals Tidende”. — Por. „Biografisches Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (Tom III str. 261). Dr J. P.

Holmes Abiel, historyk północno-amerykański (* 1763 r. w Woodstocku—† 1837 r.). Zbierał starannie dokumenta historyczne i na podstawie ich wydał „Annals of Amerika” od r. 1492 do 1826 (Cambridge 1825, 2 tomy, wyd. 2-e 1829) i tak stał się założycielem dziejopisarstwa amerykańskiego. *

Holmes Oliwer Wendell, znakomity prawnik amerykański, „chief justice” najwyższego sądu Stanu Massachusetts, najdzielniejszy teoretyk - cywilista Stanów Zjednoczonych, ceniony również i w Anglii (* 8 marca 1841 w Bostonie); początkowo służył w wojsku i w wojnie domowej, kilkakrotnie raniony, dosłużył się wysokich stopni oficerskich. Następnie wstał do Harvard Law School, po której ukończeniu służył w kancellarii obrońcy w Bostonie i na linii obrończej pozostawał do r. 1870, 1871—2 był profesorem prawa w pomienionej H. L. School. W r. 1882 przeszedł do magistratury, początkowo jako pomocnik prezydenta (od r. 1882) najwyższego sądu, wreszcie od r. 1899 jako prezydent najwyższej instytucyi Stanu. Ogłosił drugi-kiem: dwunaste wydanie podstawowego dzieła w zakresie jurysprudencyi amerykańskiej Kent's Commentaries (4 tomy, 1873) z przypisami i wydawał w r. 1870 — 73 The American Law Review (tomy V—VII); ogłosił tam mędzy innemi studya: „Codes and the Arrangement of the Law”; „The theory of Torts”; „Primitive Notions in Modern Law”. Prócz tego: „Early english Equity” („English Law Quarterly Review” 1885); „Agency” („The Harvard Law Review” 1891); „Privilege Malice and Intent” (tamże 1894); „Executors” (tamże 1895); „Boston Law School” (tamże 1897); „The Theory of legal Interpretation” (tamże 1899); „Law in Science and Science in Law” (tamże 1899). Tom jego Mów („Speeches”) ogłoszono 1891. Najznakomitszą jego pracą jest szereg wykładów „The Common Law” (1881), o której powiedziano, że jest naryjonalniejszem dziełem prawoznawstwa angielskiego, jakie ukazało się od czasów Prawa Starożytnego Maine’a. Dzieło to zostało przełożone na język włoski.—Por. Pollock w „The Journal of the Society of Comparative Legislation” (1900, kwiecień, str. 9—10). S.-P.

Holmes Augusta Mary Ann (* 16 grudnia 1847 r. w Paryżu), kompozytorka muzyczna, uczennica Lamberta i Cezara Francka.—H. na-

252

Holmestrand — Holoedrya.

pisała opery: „Hero i Leander”; „Astarte”, „Lancelot du Lac”; symfonie: „Orlando furioso”, „Lutece” (nagrodz. na konkursie paryskim 1878) i „Argonauci”; poematy symfoniczne: „Irlande” i „Pologne” (1883); psalm „In exitu”, wiele pieśni i utworów fortepianowych. A. Pol.

**Holmestrand**, miasto w południowej Norwegii, na zachodniem wybrzeżu południowej części Christianiafriordu i na kolei żelaznej DrammenSkien; kąpiele morskie; około 2500 m-ców, zajmujących się żeglugą. W. N.

**Holmfirth**, miasto w Anglii, w zachodniej części hrabstwa York, w dolinie rzeki Holme, dopłyniu Colme, o 9 kilometrów na południe od Hudderfield. Fabryki wełniane. Około 9 000 mieszkańców. W. N.

**Holmgren Alaryk Frithiof** (* d. 22 października r. 1831 w Asen pod Linköpingiem [Gotlandya wschod.] — † w r. 1897 w Upsali), fizyolog zasłużony. Na wykładu nauk lekarskich uczęszczał od r. 1850 w Upsali; okolniczności zmusiły go jednak do przerwania studyów przed ich ukończeniem zupełnie; w przerwie tej został nauczycielem historyi naturalnej w Norrköpingu na czas pewien, potem zastępczo pełnił obowiązki lekarza pomocniczego w zakładzie leczniczym wodnym w Söderköpingu, nakoniec uzyskawszy możliwość powrécenia do Upsali w r. 1861 dyplom doktorski osiągnął i niebałem potem mianowany był tamże adjunktem przy katedrze lecznictwa teoretycznego i praktycznego. W roku następnym polecono mu wyjazd za granicę dla wykształcenia się należateno w zakresie fizyologii doświadczonej. Udał się więc naprzód do Berlina, Lipska i Wiednia, później do Włoch, nakoniec do Paryża i Londynu. Powróciwszy do Upsali w r. 1864 otrzymał katedrę fizyologii i założył pracownię fizyologiczną, pierwszą w Szwecy; na stanowisku swem wytrał do śmierci. H. oddał nauce przysługę niejedną, a do jej rozwoju w ojczyźnie swej przyczynił się bardzo jako profesor zdolny i sumienny, oraz pisarz płodny. — Liczne prace H-a przeważnie drukowane były w wydawnictwach: „Upsala universitets årsskrift”; „Upsala Läkarefören förhandlingar” i w założonem przez niego w r. 1889 archiwum fizyologicznem. Pisywał tylko po szwedzku, kilka prac jednakże wydał i po niemiecku; z nich najważniejsza jest cenna książka p. n. „Die Farbenblindheit in ihrer Beziehung zu den Eisenbahnen und der Marine” (Lipsk 1878). — Por. „Biograph. Lexikon der hervorrag. Aerzte” (T. III str. 261). Dr J. P.

**Holmsten Adolf**, prawnik rossyjski, profesor prawa cywilnego i procedury w uniwersytecie i akademii wojskowej w Petersburgu, autor licznych prac z zakresu prawoznawstwa. Prace te nie są wolne od poważnych usterek, przedewszystkiem własne są frazeologii, którą autor podaje za „filozofię pozytywistyczną” i socyologię.

Względnie najlepszą sławą cieszy się jego Podrečnik procedury cywilnej (1885, kilka wydań), w którym do materyłu prawnego rossyjskiego zastosował po raz pierwszy pojęcie procesu jako „stosunku prawnego” (Bülow i Kohler w Niemczech, ob. Proces cywilny). — Prócz tego napisał: Zarys historyczny procedury upadłościowej rossyjskiej (1883); Teorya prawa wierzyciela, obalania czynności prawnych spełnianych przez dłużnika na jego niekorzyść we współczesnej literaturze prawnej (1894); Badania i szkice prawne (ogólna teorya prawa; prawo zwyczajowe, prawo cywilne, handlowe, procedura cywilna, współczesna nauka prawa; Zasada tożsamości w procesie cywilnym, 1894); Podrečnik procedury cywilnej (1885, wyd. 2-e 1894). Krytyka: prof. Nafedjew: Przyczynek do teoryi o istocie procedury cywilnej (Kazań 1891). Zbiór artykułów ogłosił w r. 1896. S. P.

Fig. 43. Holnicki (herb).

**Holnicki**, herb polski z nadania. Na tarczyścię tej w polu górnym, błękitnem, miecz wpoprzek ostrzem wlewo, nad nim sześciopromienna gwiazda złota; w dolnym, çzerwonym, srebrny wót wlewo. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra struśie. Labry błękitne, podbite złotem. Nadany 14 stycznia 1840 r. i 24 maja 1842 r. Staniśławowi, dziedzicowi dóbr Kaleni w gub. Warszawskiej, i Aloizemu, referentowi sekcyi prawnej w Komissyi rządowej przychodów i skarbu, braciom Schultzom, wnukom Gaspara Schultza, który uchwała sejmu w r. 1775 do stanu szlacheckiego był przypuszczony i w owym czasie dyplomu nie uzyskał, — przez Mikołaja I, cesarza rossyjskiego i króla polskiego. — Żródła: „Herb. Kr. Pols.”; Ostrowski, Borkowski. D.

**Holobranchia**, gromada mszywiotów (Bryozoa), obejmująca rzędy: Ectoprocta i Eutoprocta. Nazwa ta w nowszem układnictwie zoologicznem została zarzuconą. K. K.-ć.

**Holocephala**, ob. Chimera (Przeraza).

**Holoedrya**. Zasadą klasyfikacyjną spółczesnej

Holofernes — Holowanie.

253

wielościanów krystalograficznych jest ich stopień symetryi, to jest ilość i rozkład wzajemny elementów symetryi: płaszczyzn i osi symetryi (pląszczyn, które wielościan dzielą na części symetryczne, i linij prostych, które biegną przez środek bryły i około których bryła obracana kilkakrotnie podczas obrotu całkowitego przyjmuje położenie jednakowe). Bryły krystalograficzne utworzone są zawsze w ten sposób, że ściany ich od jednej osi odcinają odcinki, znajdujące się pomiędzy sobą w stosunkach wymiernych. Prawo to może istnieć tylko wobec pewnych kompleksów elementów symetryi, mianowicie pozwalą na istnienie tylko 32-ch rodzajów symetryi. Trzydzieści dwa te rodzaje, albo klasy symetry można zgrupować w pewne większe gromady, posiadające pewną wspólną cechę symetryi. Te oto większe gromady dawniej zwane były układami krystalograficznemi, a klasa najwyższej symetryi każdego układu nosiła na-ZW oddziału holeodrycznego, lub wprost H-i. Postaci albo bryły holoedryczne znaczą tyle, co postaci ozpętnej ilości płaszczyzn. Nazwa ta używana była jako przeciwstawienie hemiedryi, tetratoedryi i hemimorfii. Gdy bowiem brył do symetryi najwyższej w danym układzie uważać będziemy jako formy, posiadające ilość ścian kompletną (holoedrya), to pozostałe tego układu klasy o symetryi niższej, dają się z nich wyprodźwić przez opuszczenie połowy lub trzech czwartych ścian na bryłach holoedrycznych. Powszaną wtedy formy połówkowe (hemiedryczne), ćwiartkowe (tetratoedryczne) i wreszcie hemimorfijne, to jest połowiczne, gdy opuszczona będzie całkowicie połowa, albo, jak się wyrażano nie-raz, biegun cały danej bryły, posiadającej jedną osć, różniącą się o wszystkich pozostałych (ob. W. Krystalografia).

Holofernes, wódz assyryjski, ob. Judyta.

Holosteł, ob. Ganoidei.

Holosteum umbellatum L., Mokrzecznik baldaszkowy, należy do rodziny Mokrzy-cowatych (Dalsineae). Łodyźka 2 — 8" wyso-kości, od samego dołu gałęziaca się, prosto wzniesiona; liście bezogonkowe, jajowate, wierzchołkowe tąpawe, dolne podłużne; szypułeczki kwiatowe ułożone w baldaszek, po okwitnięciu na doł pozwieszane. Kwiaty białe, cała zaś roślina modrawo-zielons.

Holostomata, gromada brzuchopelźów (Gasteropoda), do oddziału Taenioglossa zaliczona; obejmuje ona te mięczaki (Mollusca) płucodyszne (pulmonata) przodoskrzelne (Prosobranchiata), które posiadają spiralnie zwiniętą muszłę z otworem zewnątrznuń o głatkich, bez rowka, brzegach. Rurki oddechowej (syfonu) H. nie posiadają. Żyją w morzu i w wodach słodkich. Gromadzie H. przeciwstawiają drugą, do tegoż oddziału Taenioglossa zaliczoną, gromadę Siphonostomata, u której brzeg otworu muszlowe-

go wydłużony jest w postaci krótszej lub dłuższej rurki, czyli t. zw. syfonu. K. K.-ć.

Holotrích, ob. Wymoczki.

Holoturye, ob. Strzykwy.

Holowanie. Statek płynący po wodzie stojącej pozostanie自然homym, jeżeli go nie będzie ciągnęła jakaś siła. Takaż sama siła konieczną będzie do prowadzenia statku w wodzie bieżącej w kierunku przeciwnym prądowi rzeki, alboteż i w kierunku prądu, jeżeli statek ma się posuwać z prędkością przewyższającą prędkość prądu. Siła taka w statkach pływających samodzielnie wytwarza się za pomocą silnic (moteurs) i pędników (propulseurs). Przy tétraźniejszym stanie techniki silnic używa się parowych, kalorycznych i elektro-dynamicznych; botę wytworzoną przez silnice oddaje się pędnikom, jakiem są: koło łopatkowe, śruba i turbina. W statkach żaglowych silnice zastępuje wiatr, a pędnikiem są żagle; w łodziach wiosłowych silnice zastępują muskuły ludzkie, a pędnikiem będą wiosła. Jeżeli zaś statek nie posiada czynnej silnicy i pędnika, to dla odbycia swej drogi powinien być koniecznie holowany, t. j. ciągniony w jakikolwiekładź sposób. Środki do holowania statków bywają bardzo rozmaite, lecz wszystkie one mogą być podzielone na trzy klasy. 1. H. parowcami, najbardziej rozpowszechnione, odbywa się w następujący sposób: w tyłnej części parowca na stosownych prolarach (ob) zamocowuje się grubą linę, dość długą, na Wiśle nazywaną szleptał (niem. Schlepptau, od schleppen=wlec, ciągnąć); drugi koniec tej linny zawiażuje się na polerach, umieszczonych na przodzie holowanej łodzi. Parowiec puszczca swoją silnicę w ruch, lina łączącą dwa statki napręża się i wytwarza siłę, potrzebną do ciągnienia łodzi. W taki sposób bywają holowane łodzi z towarem wyładowanym z głębokich oceanowych statków, dla przeprowadzenia do brzegu portowego, gdzie woda mniej głęboka. Tak holowane bywają żaglowce z otwartego morza do portu i z portu na otwarte morze, gdzie żaglowiec pod działaniem pomyślnego wiatru może płynąć w pożądanym kierunku. W taki sposób odbywa się H. łodzi ładownych na rzekach i kanałach, jednak w rozmaitych miejscach stosownie do właściwości drogi wodnej i warunków handlowych urządzenia statków holowniczych są bardzo rozmaite. W portach, gdzie woda bywa stosunkowo głęboka a holowane łodzi nie są zbyt wielkie, holowniki mają, jako pędnik, śrubę. Na rzekach, gdzie przez większą część roku głębokość wody bywa bardzo ograniczoną, holowniki, jako pędnik, mają dwa koła łopatkowe, umieszczone na bokach statku. Na rzekach Europy i na mniejszych rzekach Ameryki używają holowników dwukołowych z następującym urządzeniem: korpus żelazny lub lubrwniany z zanurzeniem nie więcej 0.7 m, stosunek długości jego do szerokości prawie jak

254

Holowanie.

1 do 6, poler holowniczy wysoki, umieszczony na 2/5 długości statku, licząc od tyłu; cała zaś przestrzeń między tym polerem a rudlem pokryta kilku poprzecznemi arkami żelaznemi, po których przy zwrotach statku przesuwa się szleptał, nie zaczepiając o rozmaite urządzenia, znajdujące się na tej części pokładu. Holowniki tak urządzone mogą ciągnąć łodzie z wodą i pod wodę. Na rzece Mississipi wielką ilość tanich towarów, jak węgiel, koks, ruda i materyały budowlane, przewożą z biegiem wody, przytem drzewo sosnowe w górnych częś

wiec, przybyły dla zabrania ich w daleką drogę. Szleptału tu nie można używać, a łodzie przymocowuje się do burt statku i łączy pomiędzy sobą za pomocą krótkich łańcuchów i specyalnych zaszczepek. Fig. 45 wyobraża schematycznie rzut poziomy całej karawany wyruszającej w drogę, gdzie P—parowiec i Ł—łodzie ładowne, związane są z sobą w jedną wielką tratwę, posiadającą w tyle pędnik i ster. Takie urządzenie daje możliwość przy małej stracie roboczej siły i przy małej ilości czeladzi holować olbrzymie ładunki towaru; parowiec o si-

Fig. 44.

ciach porzecza (około Pittsburga i St. Louis) jest tanie, a na południu (około N. Orleanu i Pittsburga) bardzo poszukiwane, przeto powstał tam odrębny sposób H-a, w którego skład wchodzą następujące urządzenia: parostatek ma korpus drewniany z zanurzeniem około 0.7 m., stosunek szerokości do długości jak 1 do 5 lub mniej, pędnik stanowi jedno koło łopatko-we, umieszczone z tyłu poza rudłami; łodzie buduje się odkryte z drzewa sosnowego, z pionowemi bokami i dnem płaskiem, zlekka zaokrąglonem na przodzie i tyle. Fig. 44 przedstawia takie łodzie naładowane węglem i taki paro-

le 120-u koni indykowanych holuje z biegiem wody około 450 000 pudów węgla. Używane tu łodzie po wyładowaniu towaru rozbierają na budulec, a w górę rzeki powraca holownik sam po nową karawanę. H. pod względem ilościowym najbardziej jest rozwinięte na rz. Wołdze i Mississipi. Holowniki buduje się rozmaitej wielkości, od bardzo małych do parowców, mających silnice po 300 do 500 koni indykowych. Holowniki wielkie buduje się dla H-a na daleką metę, gdyż robota wielkiemi parowcami lepiej się opłaca. Holownik o 300 sił indykowych ciąnie pod wodę ładunek 150 000 pudów

256

Holst Fryderyk — Holst Jan.

rz. Mozie, między Liège i Namur, posuwający się po linie stalowej. BCD—mechanizm chwytający linę, M—kouiec liny naprężony, N—kouiec wolny: ruch więc się odbywa w kierunku od N do M; p.—służyć do przymocowania końca szleptału, który ciągnąć może pod wodę całą karawanę ładownych łodzi. Rozmijanie się tuerów na jednej linie dokonywa się według następującego porządku: tuer idący pod wodę zatrzymuje się, rzuca kotwicę, zrzuca linę ze swego mechanizmu do wody; tuer biegący z wodą przechodzi bez zatrzymania się, poczem linę chwytają stosowną kotwicę, wkładają w mechanizm i H. odbywa się dalej. Tuery przeto najczęściej nie posiadają pědników; przedstawiono jednak na figurze zaopatrzony jest w śrubę, na którą może za pomocą przekładni działać silnica, poruszająca mechanizm tuerowy. Wysłane przez silne prady urządzenia tuerowe spotykamy na Dunaju, około Orsowy i Raab, na Renie, około Bochum, na Wołdze od Tweru do Rybińska, na Szeksznie od Czerepowca do Czajki i w wielu innych miejscach. Oprócz takich wypadków H-a tuerami używa się często do kanałach, t. j. w wodzie prawie stojącej, a to długiego, że tuer, ciągnąc karawanę, nie wywołuje falowania wody, gdy parowiec z kołami lub śrubą robi silne fale, które rozmywają i psują brzegi kanałów. 3. H-a uzdą—końni, albo ludźm; używa się wtedy, kiedy mała ilość przewożonych towarów nieatóła opłacić kosztów zbudowania parowców lub tuerów. H. każdej łodzi odbywa się osobno (w rzadkich tylko wypadkach zwiążują po kilka w małej karawanę), na łodzi ustawia się niewysoki maszt, na jego wierzchołku zamocowuje się jeden koniec linę, drugi zaś przymocowuje się do orczyka, należącego do zaprzegu konia, idącego brzegiem rzeki. Wyworzona w ten sposób siła pociągowa niezawsze odpowiada kierunkowi biegu łodzi, i potrzebnej zmiany kierunku w tym razie dokonywa duży ster, umocowany z tytułu holownej łodzi. Jeżeli holujemy pod wodę, której prąd jest 3 wiorsty na godz., a szybkość łodzi w stosunku do brzegu—4 wior. na godz., to jeden koń roboczy ważący 17 pudów pociągnie ładunek około 1000 pudów w łodzi z takiem konturami jak nasze berlinki. Siłę holowniczą konia roboczego Q w pudach przy innych prędkościach można określić za pomocą wzoru

$$Q = \frac{1000 \times (4 + 3)^2 \times}{(v+e)^2 v}$$

gdzie $v$ i $e$ oznaczają to co i wyżej. Siła holownicza jednego człowieka równa się $1/6$ do $1/5$ siły konia przy $v$ od 2 do 3 wiorst na godzinę, gdyż prędzej ludzie holować nie mogą. A. Kusz.

Holst Fryderyk (* w Holmestrandzie dnia 14 sierpnia roku 1791 — † w Chrystyanii d. 4 czerwca roku 1871), lekarz. W zawodzie swym

kształcił się od r. 1810 w Kopenhadze; w roku 1817, obroniwszy rozprawę „Radesyge quinam sit morbus, quanamque ratione e Scandinavia tollendus?”, otrzymał pierwszy dyplom doktorski, przynany w nowozałożonym uniwersytacie w Chrystyanii; wyborną rozprawę jego przełożono na język niemiecki i w roku 1819 wydrukowano w „Journal” Hufelanda. Zaraz po doktoryzacyi wyjechał H. do Sztokholmu i Upsali, aby się zapoznać z urządzeniami lekarskiemi szwedzkimi, oraz z tamtejszym sposobem nauczania w uniwersytetach. Po powrocie mianowano go fizykiem miasta Chrystyanii; w roku 1818 został tamże docentem prywatnym. Lata 1819 do 1821 spędził w podróży, która go zawiodła do Danii, Niemiec i W. Brytanii; badał tam przedewszystkiem urządzenia szpitalne, dobroczynne, więźienne i hygienę. Stanąwszy z powrotem w Chrystyanii, w r. 1824 był mianowany profesorem lecznictwa i do r. 1865 wykadał tam farmakologię, toksykologię i hygienę; w tym czasie założył także bardzo bogate zbiory farmakologiczne, universyteckie. H. zasłużył się krajowi swojemu owsilwie, uleszając stosunki zdrowotne w wielu zieniach norweskich, w r. 1837 został też członkiem kommissyi więziennej, również należał od r. 1820 do kommissyjny powołanej do rzedstawania formakopei norweskiej, wydanej nakoniec w r. 1854; w r. 1833 był współzałożycielem towarzystwa lekarskiego w Chrystyanii i kilkakrotnie zasiadał w niem na krzęsłe przewodniczącego. W latach 1831 i 1847 należał do kommissyi, mającej za zadanie zwalczanie cholery. Nie wdając się tu w dalsze szczegóły różnorakiej działalności H-a, powiedzieć trzeba, że wiele usług ważnych oddał ojczyźnie swej, zwłaszcza w zakresie urządzeń zdrowotnych, do których zawsze ochotnie i skutecznie ręki przykładał. Jako pisarz był bardzo płodny, a chociaż nie posiadamy po nim żadnego dzieła większych rozmiarów, lecz tylko prace drobniejsze, przyznać mu trzeba, iż niezmiennie przyczynił się do rozkwitu piśmiennictwa lekarskiego w Norwegii. Od r. 1840 — 45 był współwydawcą pisma: „Norsk Magazin for Laegevidenskaben”, a w latach późniejszych współpracownikiem jego. Pisywał też dla tygodnika „Budstikken” (1820—1826) i dla „Departaments - Tidende”, oraz dla dzienników politycznych.—Syn jego, Axel (* w Chrystyanii d. 6 marca r. 1825—† tamże d. 10 marca roku 1880), również był lekarzem bardzo cenionym i zasłużonym.—Por. „Biogr. Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (T. III str. 264 i 265). Dr J. P.

Holst Jan Piotr, poeta i nowellista duński (* w Kopenhadze 1811 r.—† 1893 roku). Był naprzód nauczycielem w szkole kadetów, następnie instruktorem w teatrze królewskim w Kopenhadze i redaktorem gazety urzędowej. Wydał zbiór nowel (Kopenhaga 1834). Jako poeta upamiętnił się dramatem romantycznym „Gioachino” (tamże 1844) i patryotycznym poe-

Holst Herman Edward — Holstenius Łukasz.

257

matem p. t. Mały tębaczec („Den lille Hornbläser” tamże 1849), wysnutyem z dziejów wojny duńsko-niemieckiej. Z pozostałych jego utworów niektóre ballady zaliczane są do klejnotów poezymi narodowej w. G.

Holst Herman Edward, historyk niemieckiego (* 19 czerwca 1841 r. w Felinie w Inflantach); uczył się historyi na uniwersytetach w Dorpacie i w Heidelbergu, gdzie r. 1865 otrzymszy stopień doktora, odbywał podróże naukowe po Francyi, Włoszech, Algeryi etc. R. 1867 wydał głośną broszurę polityczną, która pozbawiła go prawa do katedry profesorskiej w państwie Rossyjskiem, skutkiem czego wyemigrował do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, gdzie został korrespondentem Gazety Kołonskiej i drugim redaktorem „Deutschamerikanisches Conversations-Lexikon”. R. 1872, wróciwszy do Europy, był profesorem nadzwyczajnym historyi w Sztrasburgu, skąd 1874 powołało go na profesora zwyczajnego do Freiburga w Badenii. W r. 1876, przy poparciu rządu badeńskiego, odbył dla studyów naukowych popodźo do Londynu, a 1878-79 kosztem pruskiego Akademii umiejętności-do Stanów Zjednoczonych Am. Półt. Wreszcie r. 1892 przyjął zaproponowaną sobie katedrę historyi w Chicago. — Napisał: „Verfassung und Demokratie der Vereinigten Staaten von Nordamerika” (Część I p. t. „Staatssouveränität und Sklaverei”, oddz. 1 Düsseldorf 1873, oddz. 2-5 p. t. „Verfassungsgeschichte seit der Administration Jacksons” tamże i w Berlinie 1878-91); „The French Revolution tested by Mirabeau’s career” (Chicago 1894, 2 tomy). W Marquardsena „Handbuch des öffentlichen Rechts” opracował „Staatsrecht der Vereinigten Staaten”. *

Holstein, ob. Holsztyn.

Holstein Franciszek (* d. 16 lutego 1826 w Brunswiku-† d. 22 maja 1878 r. w Lipsku), niemiecki kompozytor muzyczny. Po ukończeniu szkoły kadetów w Brunswiku otrzymał stopień oficerski w armii księstwa Brunswickiego. Pośiadając wszakże wybitny talent kompozytorski, H., mimo zajęcia przywiązane go stanu wojskowego, kształcił się w teoryi muzycznej u K. Richtera. W r. 1845 młody lejtenant utworzył małą operę: Dwie noce w Wenecyi, która, po wykonaniu jej w salonie prywatnym zwróciła na niego uwagę krytyki niemieckiej. Powodzenie następnej opery, „Waverley”, skłoniło H-a do wyrzeczenia się karyery wojskowej i poświęcenia wyłącznie muzyce. Jakoż w roku 1853 wziął dymissyę i wyjechał za granicę dla uzupełnienia studyów; bawił najdłużej w Rzymie (1856), potem w Berlinie (1858), następnie w Paryżu (1859), nakoniec zaś osiadł w Lipsku na stałe. Z jego oper najwięcej podobały się: „Der Heideschacht” (Drezno 1868); „Der Erbe von Morley” (Lipsk 1872) i „Die Hochländer” (Mannheim 1876); z uwertur: „Loreley” i „Frau Aven-

tiure”. Prócz tych napisał wiele pieśni, chórów, parę sonat fortepianowych i t. p. H. posiadał bez wątpienia dużo talentu, że jednak był słabowity, pracował niewiele; stąd też na cały dorobek jego kompozytorski złożyło się zaledwie około 50-u utworów. A. Pol.

Holstein-Holsteinborg Ludwik, hrabia, mąż stanu duński (* 1815-† 1892 r. w Kopenhadze). Życie jego polityczne zaczęło się w r. 1848, w którym został członkiem ostatniego Roeskildyjskiego zgromadzenia Stanów. Od r. 1856 do 1863 zasiadał w Radzie Stanu, od 1866 do 1876 w Folkethingu. W 1870 został prezesem ministrów, że jednak nie udało mu się złamać oppozycyi lewicy, podał się w 1874 był dymissiem. W latach 1879-81 i 1887-89 był członkiem Folkethingu; w 1889 usunął się z powodu cho roby do życia prywatnego.

Holstenius Łukasz (* w Hamburgu 1596 roku-† 2 lutego 1661 r. w Rzymie), audytor roty, kanonik katedry św. Piotra, humanista, archeolog i historyk. Uczył się w Lejdzie, studyując początkowo medycynę, następnie literaturę i starożytności greckie. Zwiedził Włochy i Anglię, gdzie dłużej przebywał. W Paryżu zajmował posadę bibliotekarza u prezydenta parlamentu, de Mesmes. Drogą badań doszło do uznania Kościoła katolickiego za najdoskonalszą a jedyną instytucję Chrystusową i, porzuciwszy protestantyzm, wstąpił do stanu duchownego. Sywoiec Urbana VIII, kardynał Barberini, nuncysz apostolski we Francyi, zabrał go do Rzymu; tu H. otrzymał od papieża, Urbana VIII, godność protonotaryusza apostolskiego i kanonika św. Piotra, a od Innocentego X posadę bibliotekarza Watykanu. Aleksander VII posłał H-a na spotkanie królowej szwedzkiej, Krystyny, jadącej do Rzymu. H., zaszczycyony już wysoką godnością audytora Roty, spotkał królową w Innsbruku i, uzupełniwszy jej wiadomości religijne, przyjął od niej wyznanie wiary. Miał on powierzoną sobie już innym razem missyę dysplomatyczną, mianowicie gdy przyjechał do Warszawy w roku 1629, wioząc kapelusz kardynalski dla nuncyusza Santa Croce. Umarł w roku 1661; pochowany w Rzymie, w kościele dell'Anima. Prócz wielu rozpraw o autorach starożytnych i nowożytnych pozostawił poważne prace w dziedzinie nauki kościelnej. Cenne jest dzieło jego o urządzeniach zgromadzeń religijnych: „Codex regulatorum...” (Rzym 1661). Prócz tego: „De Abassiorum communione sub unica specie. De Sabbothio flumine. De forma et ministro Sacr. Confirmationis apud Graecos” (Rzym 1668); „Emendaciones in Eusebii librum contra Hieroclem. Collectio veterum Ecclesiae monumentorum...” (t-że 1662, 2 t.). Pisma polemiczne H-a w sporze z Palavicinim wydał Fr. Ant. Zaccaria w Rzymie roku 1766. — H-em zajmowali się: Wilkens „Leben des gelehrten L. H.” (Hamburg 1728) i Z. Fr. Boissonade „Lucae Holstenii Epistolae ad diver-

Enoyki. Powsz. Ilustr. Zeus. 229. T. XXIX.

33

258

Holsza Romuntowicz — Holszańscy.

sos, quas ex editis et ineditis codd. coll. et
illustr. I. F. B." (Paryż 1817). S. Pł.

Holsza Romuntowicz, bajeczny ks. litewski,
ob. Holszańscy.

Holszany albo Olszany, miasteczko w gu-
bernii Wileńskiej, w powiecie Oszmiańskim, na
południowej pochyłości wyżyny Oszmiańskiej ku
górnuemu Niemnowi, nad rzeką Łustą lub Żygian-
ką, prawym dopływem Berezyny Niemnowej lub
Berezynki (prawy dopływ Niemna), o 18 wiorst
na południe od Oszmiany. Mieszkańcy, w licz-
bie około 3 000, zajmują się przemysłem weł-
nianym (rękawice, pończochy i kaftany, zwane
„holszańskiemi”), a także garbarskim; pierwszym
chrześcianie, drugim żydzi. W pobliżu wznosi
się góra zwana horodyszczem, w której
znajdują ślady dawnego zamku; prócz tego jest
zamek nowszy, nawpół rozwalony, niegdyś Sa-
piehów. W. N.

Holszańscy, książęta litewscy. Protoplastą
rodu H-skich miał być, podług podania, zanoto-
wanego u Stryjkowskiego, bajeczuy książę litew-
ski, Holsza Romuntowicz († 1282?),�ítemóru
Narymunt (ob.) wyznaczył kraj „od Wilny
rzeki aż do Korabła błotnistego rzeczyszcza”
Holsza miał założyć osadę i zbudować dwa zam-
ki, nazwane przez niego Holszanami. Po
śmierci Narymunta w 1281 miał ustaść pierw-
szeństwa do wielkiego księstwa najmłodszemu
bratu, Trojdenowi. Pozostawił podobno dwóch
synów: Algimunta i Mindowicę. Historycznie
znanym przodkiem rodu H-skich był książę Al-
gimunt (Olgimunt, Ougemundes, Elghemoth),
tóry wraz z księciem Skirgiełą i Borysem
w r. 1385 przybył z wielkim pocztem do Krakowa,
prosząc o rękę Jadwiği dla Jagiełły. Syn jego,
Iwan, podpisujący się na dokumentach 1379 r.
„Iwan Augmenten son”, a w 1390 „Herzog Iwan
von Golszhan Ougemundes son”, dodawał wyra-
żenie „z Holszan”. W 1390 Witold, wówczas
książę ruski i grodzieński, i Iwan H. obiecali
zapłacić w przeciągu roku należność Konradowi
Zollnerowi, w. mistrzowi krzyżackiemu, za prowiant
na wojnę z Jagiełłą i Skirgiełką. Kiedy w. ks.
mskiewski Wasyl miał się ženić z córką Wi-
tolda, Zofią, Jan H. odprowadzał ją do Moskwy
i miał zarázem ułożyć się z Wasylem o pomoc
przeciw Jagielle. Po śmierci Skirgiełty został
namiestnikiem w Kijowie (1395 — 1398), gdzie
podpisał ugodę Witolda z Konradem Jungingen.
W 1401 wraz z synami podpisał w Wilnie przy-
rzeczenie wierności względem Władysława Jagieł-
ły. Córka jego, Julianna, była trzecią żoną Wi-
tolda. Z czterech synów jego Aleksander i Mi-
chał nie pozostawili potomstwa; Michał, stronnik
w. ks. Zygmunta, był schwytany przez Świdry-
giełkę i utopiony w Dźwinie (1433); Andrzej,
książę na Wiaźmie, miał trzy córki, z których
Zofia była żoną Władysława Jagiełły; Semen
(Siemko) w r. 1432 podpisał przysięgę wierno-
ści, złożoną przez w. ks. Zygmunta królowi

Władysławowi Jagielle. Syn jego, Jerzy (Jurij),
wraz z innymi książętami litewskimi wzywał
(1440) Kazimierza Jagiellończyka na wielkie
księstwo litewskie. Dwaj synowie Jerzego, Wa-
syl i Jerzy, zmarli bezpotomnie, trzeci, Se-
men († 1505/6) 1489 — 1499 r. był starostą
łuckim i marszałkiem ziemi Wołyńskiej, 1500/1
hetmanem Litewskim i nowogrodzkim i w tymże
czasie namiestnikiem kamienieckim. Po śmierci
Michała Ostrogskiego powrócił (1502) na sta-
rostwo Łuckie i na marszałkowstwo Wołyńskie;
na tych urzędach pozostał do r. 1505. Z cór-
ką jego, Tatianą, ożenił się Konstanty Ostrogski
i wziął po jej śmierci (1521) Równo, Kožlin,
Stepań, Hołowin, Czerniechów i Kłodno. Czwar-
ty, Aleksander, w r. 1485 krajczy litewski
i namiestnik grodzieński, 1487 podczaszy litew-
ski, 1492 kasztelan wileński, jeździł na czele
poselstwa litewskiego do Moskwy po Helenę
Iwanównę (ob.). W 1499 podpisał odnowie-
nie traktatów pomiędzy Litwą a Polską. W r.
1508 został starostą brzeskim. Umarł w 1510.
Piąty z synów Jerzego Semenowicza, Iwan,
poniósł śmierć w r. 1481 z ręki kata za spisek,
uknuty z kniżiami Olelkowiczami (ob.)
bi Bielskim (ob.), w celu wołowania emigracji
do Moskwy i poddania znacznego obszaru ziem
litewskich wielkiemu księciu moskiewskiemu.
Aleksander pozostawił trzech synów: Janusza,
Jerzusz i Pawła, i córki: Barbarą, Aleksandrą
i Jadwidę. Janusz był krajczym litewskim
1496—1505, a w 1511 r. namiestnikiem wołko-
wyskim: Jerzy († 1510, 1511?), krajezy królo-
we Heleny i namiestnik wieloniski (1502), na-
miestnik bielicki (1504), został w 1508 wojewo-
dą kijowskim. Paweł (z przydomkiem Al-
gimunt), odbywszy studya w akademii kra-
kowskiej, w r. 1507 został biskupem łuckim.
Jeździł na sobór pizański (1512). Katedrze łuc-
kiej zapisał na wieczne czasy swe dziedziczne
miasteczko Janów nad Bugiem. W Wołpie fun-
dował mansyonarzy. W r. 1535 został biskupem
wileńskim. Zajął się niezwłocznie odbudo-
waniem spalonej w 1. 1530 katedry wileńskiej,
i w tym celu złożył synod dyecezyalny dla uchwa-
lenia poboru. Utworzył dodatkowe dwie kano-
nie, wcielił do kapituły probostwo witebskie
(1541) wyrobił u króla przywilej na uposażenie
wikaryuszów katedrałnych, i 1542 potwierdzenie
przywileju królewskiego, wyłączającego kapitułę
z pod władzy świeckiej. Za jego rządów biskupich
kapituła wydała uchwałę o pierwszeństwie
sufragana przed innymi kanonikami i prałatami
(1551). Umarł 4 września 1555 in odore sanc-
titatis. Z dwóch synów Iwana Hrehory ze-
szedł bezpotomnie, a Jerzy, który pierwszy
począł się zwać H-im - Dubrowskim (ob. Du-
browscy na Wołyniu), otrzymał po Iwanie
Glińskim Kamienne i Borowno w powiecie Ki-
jowskim, pozostawił czterech synów i kilka cór-
rek. Z nich Iwan, albo Janusz, w 1540 był

Holszański, herb — Holsztyn.

259

stolnikiem litewskim, w 1542 został wojewodą kijowskim, następnie (1548) wojewodą trockim, otrzymał starostwo mohilewskie, zmarł 1543 r. Włodzimierz był sprawcą województwa kijowskiego (1543). Semen podpisał w r. 1554 przymierze, zawarte przez Zygmunta Augusta z wojewodą wołoskim Aleksandrem; 1555 został mianowany stolnikiem litewskim; zmarł jako ostatni z rodu r. 1556.—Ad. Boniecki „Poczet rodów w W. Ks. Litewskim” (Warszawa 1887); J. Wolff „Dygnitarze i senatorowie W. Księstwa Litewskiego” (Warszawa 1885). J. B.

Holszański, herb polski. Na tarczy czterodzielnej w polu I, srebrnem—hipocentaur barwy naturalnej, mierzący z łuku lewo do ogona w kształcie węża wzniezsonego (herb Hipocentaur); w II, czerwonem—jeździec zbrojny na siwym koniu, z mieczem w prawej ręce, tarczą z lewej strony przykrycy (herb Pogoń I); w III, srebrnem—trzy trąby w gwiazdę (herb Trąby); w IV, błękitnem—półksiężyc złoty rogami do góry, nad nim sześciopromieutta gwiazda złota (herb Leliwa). Nad hełmem mitra książęca. — Herb możnej, zgasła jej już, książęcej rodziny Algimuntów-Holszańskich, wystrowadzanej przez heraldyków od mitycznego Dowsprunga. — Źródła: Pieczęcie Holszańskich z XVI w.; Jabłonowski; Krzyżanowski; Kosiński; Ostrowski; Wolff; Herbarz arsenalski.

D.

Fig. 47. Holszański, herb.

Holszański Janusz, krajczy litewski, ob. Holszańscy.

Holszański Paweł Algimunt, biskup łucki i wileński, ob. Holszańscy.

Holsztyn, południowa część półwyspu Jutlandzkiego, od rzeki Eider na północy do dolnej Elby na południu; niegdyś należał do Danii, obecnie stanowi południową część pruskiej przynicy Schleswig-Holstein (ob.) między Eiderą, Elbą, Trawą, morzem Niemieckiem i Baltyckiem; obejmuje cztery dawne krainy: Stormarn między Bille, Trawą i Störem; Holstein między Schwentine, Eiderą, Gieselau i Störem; Wagryę między Schwentine, Trawą i morzem Baltyckiem; wreszcie Dithmarschen (ob.) między Eiderą i uściem Elby. Obszar 8 385 klm. ☐ i do 600 000 m-ców. W. N.

Dzieje Holsztynu aż do połączenia ze Szlezwigiem. Pierwsze wiadomości o H.-ie sięgają r. 800 po Chr. Był on wtedy podzielony na cztery opola (gau): na zachodzie Dithmarschen, pośrodku H. właściwy, na południu Stormarn, w stronie północno-wschodniej Wagrya z wyspą Fehmarn. Karol Wielki po podbiciu całej Saksonii zmusił też do uległości północne połab-

skie plemiona; Wagryę oddał słowiańskiemu pleminiu Obotrytów, którzy występowali jako jego sprzymierzeńcy w walce z Sasami (804); wkrótce stolica ich, Starygród (Oldenburg), stała się ważnym punktem dla handlu baltyckiego. Reszta H-u, H. właściwy, Stormarn i Dithmarschen, dostaly się pod panowanie frankońskie. Karol Wielki wybuwował r. 809 zamek nad Störem (późniejszem Itzehoe) i urządził dwie marchie (pogranicza wojskowe), jedną przeciw Duńczykom, drugą przeciw Słowianom. Książęta miejscowи starali się kilkakroć, ale bez trwałego rezultatu, zaszczepić w Wagryi chrześciaństwo; nawet po śmierci Knuta Lawarda, którego cesarz Lotaryusz w 1129 ukoronować kazał jako króla Obotrytów, przywrócone zostało nanowo pogaństwo (1131). Pozostałe trzy części H-u tworzyły część księstwa Saksonii; Ditmarsze należały do hrabstwa Stade i razem z niem przeszły do biskupstwa Hambursko-Bremenskiego; H-em i Stormarnem rządzili książęta sascy przez oddzielnych grafów. Książę, później cesarz, Lotaryusz, powierzył w r. 1110 ten urząd Adolfowi I Schauenburskiemu († 1128), protopłaście kwitnącego i uzdolnionego rodu książęcego. Za Adolfa II (1128—64) podbita została Wagrya i zaludniona po części przybyszami z Fryzyi, Hollandi i Westfalii. Adolf III († 1225) przyłączył do swego państwa Dithmarschen; został jednak schwytany przez Duńczyków i odzyskał wolność dopiero po abdykacyj (1203). Odtąd przez lat 20 należał H. do duńsko-słowiańskiego państwa Waldemara II. Dopiero gdy ten władzca schwytany został (1223) przez grafa Zwierzyńskiego (Schwerin) Henryka, mówił Adolf IV Schauenburski († 1261) objąć w posiadanie dziedzictwo po ojcu (1224). Włka o utrzymanie H-u zakończyła się jego zwycięstwem pod Bornhöved (1227). Ale do jego państwa należały tylko Stormarn, H. i Wagrya; Dithmarschen bowiem wróciły do arcybiskupstwa bremeńskiego. Wyspa Fehmarn, zdobyta w 1248 przez Duńczyków, dostała się dopiero w 1326, jako lenno duńskie, w ręce grafów holsztyńskich. Adolf IV podzielił posiadłości swe pomiędzy dwu synów; po śmierci ich powstało pięć linij tego rodu, z których Segeberska wygasła w 1308, Kilońska (Kiel) w 1321, Plónska w r. 1390. Dłużej przetrwały linie Rendsburska (do 1459) i Schauenburska (do 1640). Druga z nich posiadała oprócz hrabstwa nad Wezerą tylko część Stormarnu, tak zwaną ziemię Pinneberg (dzisiejsze powiaty Pinneberg i Altona). Reszta H-u przeszła w posiadanie linii Rendsburskiej, która w 1386 przyłączyła do H-u i Szlezwig (ob.). Córka Adolfa IV, Mechthilda, wyszła w 1287 za księcia Abla Szlezwidzkiego, który panował później w Danii (1250—52). W następnych walkach o Szlezwig grafowie holsztyńskoy dopomagali nieraz książętom, krewnym swym, przeciwko królom duńskim. Oprócz tego zebrali znaczne posiadłości w Szlezwigu i Danii, bądź

Holtey, herb — Holtzendorff Franciszek.

261

Holtey, herb polski z indygienatu. Na tarczy, w polu złotem, troje czerwonych kleszczy od środka ząbkowanych, dwoje i jedne. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, na dwóch skrzydłach złotych i między niemi w środku—kleszcze jak na tarczy. Labry czerwone, podbite złotem. Herb starej rodziny westfalskiej Holteyów, z której Jan, kapitan, i Wilhelm, poručnik regimentu królowej JMości, otrzymali indygienat w 1685 r. — Żródła: „Vol. Legum” V, 730; Siebmacher III, 2, 224; „Baltisches Wappenbuch”; Borkowski.

Hölty Ludwik Henryk (* 1748 w Mariensee pod Hannowerem—† 1776 w Hannowerze). Był synem duchownego protestanckiego; studyował teologię w Getyndze, gdzie żył w gronie młodziły odznaczającej się burzliwą zdalczwością swych dżeń, będących źródłem kierunku zwanego w literaturze niemieckiej „Sturm und Drang”. Wskutek gwałtownej choroby piersiowej w młodym wieku życie zakończył. Utwory jego liryczne, wydane p. t. „Gedichte” (wyd. 1-e Halla 1872; wyd. 2-e, najlepsze, przez Vossa i Stolberga dokonane, Hamburg 1783; najnowsze wydanie przez K. Halma, Lipsk 1870), wolne są od deklamatorskiej napusztości, właściwej lirykom ówczesnym, i zawierają bogate skarby natchrienia poetyckiego w nader pięknej wyrażonego formie.—Por. Ruete „Hölty, sein Leben und Dichten” (Guben 1885).

Hölty Herman, poeta niemiecki, liryk (* d. 4 listopada 1828 r. w Ülzen n. Ilmenau, w Lüneburger Heide—† 15 sierp. 1887 w Rehburgu). W Getyndze studyował teologię i był nauczycielem domowym, a od r. 1863 do 1882 pastorem w Hannowerze. W r. 1851 wystąpił ze zbiorkiem „Irrwege eines jungen Dichters”. W r. 1856 wydał „Lieder u. Balladen”, w 1867 „Alpenzauber und italische Gebilde”; Baltyk opiewał w „Ostseebilder und Balladen” (Kiel 1862). Najpoważniej wystąpił w „Aus der deutschen Götterwelt” (Hannower 1877). Pisał nadto i dramatik („König Saul”, „Lonoda”) i mysteryum udramatyzowane „Das Gelübde” (Kiel 1862; wyd. 2-e tamże 1865). W roku 1882 wyszły w Hannowerze jego „Gesamme Dichtungen”.

Holtz Wilhelm, fizyk (* 1836 w Satel pod Barth na Pomorzu); studyował matematykę i fizykę w Berlinie, Dijon i Edymburgu, następnie przebywał w Berlinie, gdzie zajmował się badaniami elektrycznemi i w r. 1865 zbudował nową machinę elektryczną, która się rychło rozpowszechniła i zjednała mu znaczny rozgłos. Po kilkuletnich podrózach został asystentem instytutu fizyologicznego w Greifswaldzie, gdzie w r. 1881 habilitował się jako docent, a 1884 został profesorem fizyki. Zajmował się też udoskona leniem piorunochronów i w przedmiocie tym ogłosił: „Theorie, Anlage und Prüfung der Blitz-

ableiter” (1878) i „Ueber die Zunahme der Blitzgefahr u. ihre vermutlichen Ursachen” (1880). S. K.

Holtza machina elektryczna, ob. Elektrychnemachiny.

Holtzendorff Ernest Konrad (* w Berlinie w r. 1688—† w r. 1751 w majątku swym Colbitz), chirurg wojskowy, pruski, newziemiernie zasłużony. Pomimo że, według zwyczaju ówczesnego, chirurgii wyuczył się tylko w sposób rzemieślniczy, a wykształcenia uniwersyteckiego nie posiadał zgoła, był to jednak człowiek o świadectym umyśle i wiedzy zawodowej rozległej, liytylko pracą własną zdobytej; przytem ożywiał go duch pobudzający go do udoskonalenia i podniesienia stanu, do którego sam należał. Wstąpiwszy do służby wojskowej, pruskiej, dość prędko doszedł do stopnia chirurga pułkowego (Regiments-Feldscherer) i zwrócił na siebie uwagę władzy wyższej. Słužba zdrowia wojskowa była wówczas jeszcze, zarówno w Prusach jak i gdzieindziej, bardzo licha i spoczywała wyłącznie prawie w rękach cyrulików-nieuków: H. pot Stanowił zaradzić temu i, wziąwszy się gorliwie do pracy, dokazał, że naprzed w r. 1713 założono w Berlinie szkołę anatomiczną (Theatrum anatomicum) wyłącznie dla chirurgów wojskowych; w r. 1724 przemieniono ją na Collegium medicum, w którym wykładano już lecznictwo całe, jeno w rozmiarach skromniejszych niż w uniwersytetach, mając głównie na oku przyśposobienie lekarzy wojskowych; w r. 1726 dołączono do zakładu tego szpital Charité, mający mu służyć za klinikę. Wszystko to było głównie dziełem H-a, którego już w r. 1716 miano wano dyrektorem chirurgii; później został członkiem akademii berlińskkiej, chirurgiem przyboznym, królewskim, nakoniec chirurgiem naczelnym (General-Chirurgus) wszystkich wojsk pruskich. Piórem nie pracował nigdy. — Por. H. Haesera „Lehrb. d. Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. II str. 655), „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (T. III str. 267) i J. Pagela „Gesch. der Med.” (Cz. I str. 536). Dr J. P.

Holtzendorff Franciszek Joachim Wilhelm Filip, baron, von (* 1829 r. w Vietzmannsdorf—† w 1889 roku w Monachium), znam Komity prawnik i publicysta niemiecki. H. pochodził za staroszlacheckiej rodziny bardzo rozgałęzionej w Prusiech i Saksonii; średnie wykształcenie zawdzięczał szkołom berlińskim, wyższe uniwersytetom: w Bonn, w Heidelbergu, a w Berlinie 1852 otrzymał stopień doktorski. Wypadki z 1848 roku i starcia, jakie ojciec jego miał z organami ówczesnego absolutyzmu, wywołały głęboki wpływ na przyszłego profesora i działacza na polu naukowem i społecznem. Wprawdzie marzenia entuzyastów niemieckich z 1848 r. zmroził prąd reakcyjny, ale H. pozostał we wszystkich swych dziełach wierny uczuciom sprawiedliwości i prawdziwego libre-

262

Holtzinger Henryk.

ralizmu; przedstawia on typ szlacheica, który chce i umie przodować głęboką wiedzą i dążeniami szlachetnemi, bez ujemnych wad junkierzy pruskiej, oraz typ profesora niezasklepionego w teoryi, lecz odczuwającego wszystkie tężna życia. Dla zagranicy H. jest bardziej znany jako prawnik kryminalista, choć pracami swemi naukowemi zostawił trwałe ślady w zakresie prawa publicznego międzynarodowego; bierze on czynny udział we wszystkich sprawach bieżącej polityki; krząta się i organizuje wspólne zbiorowe dzieła, a nawet nie obcy jest mu dział beltrystyki, pisze bowiem udatne epigramaty i aforyzmy, zebrane razem w t. zw. „Zeitglossen des gesunden Menschenverstandes” (1884), nadto „Schottische Reiseskizzen” (1882). W r. 1857 H. zostaje docentem prywatnym w Berlinie i, mimo wielce interesujących wykładów, zaledwie w 1860 roku mianowany profesorem nadzwyczajnym, naprózno przez lat dwanaście oczekuje na awans. Przekonania jego i ruchliwość

Fig. 19. Holtzendorff Franciszek.

naukowa nie podobają się berlińskim sferom decydującym. Gdy wreszcie zdecydowano się odać mu całkowitą katedrę, H. przyjmuje inne wezwanie, z Monachium, i tam w uniwersytecie na stanowisku profesora zwyczajnego od 1873 wykłada przez ostatnie lat szesnaście, aż do śmierci w 1889 r. Różnorodna działalność H-a da się ująć w dwie główne grupy: dzieła z dziedziny prawa kryminalnego, międzynarodowego i ogólnej publicystyki, oraz udział w zbiorowych pracach, zjazdach, kongresach. W pierwszej kategoryi H-a należy zaliczyć do zwołenników wolnej woli, przeciwników determinizmu; głównie interesuje się on kwestyą więzienną, deportacyją, skróceniem terminu zamknięcia, stopniowem złągodzeniem dyscypliny, warunkowem uwolnieniem i uchyleniem kary śmierci. W tym kierunku mamy następujące dzieła: „Die Deportationstrafe im römischen Alterthum” (1859); „Die Kürzungsfähigkeit der Freiheitsstrafen und die bedingte Freilassung der Sträflinge” (1861); „Die Brüderschaft des Rauhen Hauses” (1861);

„Der Brüderorden des Rauhen Hauses und sein Wirken in den Strafanstalten” (1862); „Die Reform der Staatsanwaltschaft in Deutschland” (1864); „Die Umgestaltung der Staatsanwaltschaft vom Standpunkte unabhängiger Strafjustiz” (1865); „Kritische Untersuchungen über die Grundsätze und Ergebnisse des irischen Strafvollzugs” (1865); wslawił się dziełem „Das Verbrechen des Mordes und Todesstrafe” (1875); w związku z tem jest „Psychologie des Mordes” i kilka drobnych rozpraw, zwłaszcza artykuł w „Rivista penale” (1883). Do innego już rodzaju należą: „Rumäniens Uferrechte au der Donau” (1883); „Ein englischer Landsquire” (1877); „Wesen u. Werth der öffentlichen Meinung” (1879, wyd. 2-e 1880, w tłom. polsk. „O znaczeniu opinii publicznej” Warszawa 1900); „Prinzipien der Politik” 1869, wyd. 2-e 1879). Pisał artykuły w rozgłosnych sprawach Arnima, Beaufremont, Schnabelego, w kwestyi równouprawnienia kobiet, o passortach w Alzacyi i Lotaryngii, o wydawaniu przestępców i azyłach; tlómaczył na język niemiecki prawo międzynarodowe prywatne Westlake’a (1884). Co do udziału w pracach zbiorowych H. był jednym z założycieli Instytuta prawa międzynarodowego, inicyatorem zjazdu prawników niemieckich, uczestniczył w zjazdach protestantów; od 1861 do 1874 wydawał „Allgemeine deutsche Strafrechtszeitung”; jego zapoczątkowaniu zawdzięczać trzeba klasyczne zbiorowe prace: „Encyclopädie der Rechtswissenschaft in systematischer und alphabetischer Bearbeitung” (1870, wyd. 4-e 1882); „Handbuch des deutschen Strafrechts in Einzelbeiträgen” (1871 — 1877); „Handbuch des Gefängnisswens (1887 — 88); od 1886 r. z Virchowem: „Sammlung gemeinverständlicher wissenschaftlicher Vorträge, a od 1872 r. z Onckenem „Deutsche Zeit”. — Życiorys H-a w „Annuaire de l’Institut de droit international” (T. IV) i nekrolog tamże w T. XI przez Riviera; nadto Störk „Franz v. H.” (Hamburg 1889); W. von Holtzendorff „Holtzendorff in der Mark Brandenburg” (Berlin F. O. 1876).

Holtzinger Henryk, współczesny historyk sztuki (* d. 15 sierpnia 1856 r. w Oldenburgu). Zawód profesorski rozpoczął w Tübindze 1883 jako docent uniwersytetu tamtejszego przy kateterze historyi sztuki Wieków Średnich i czasów nowszych; r. 1888 został tamże profesorem nadzwyczajnym, a w r. 1891 profesorem zwyczajnym przy wyższej szkole technicznej w Hannoverze. W podróżach swoich do Włoch, Grecyi i Afryki północnej H. badał specyalnie rozwój architektury pierwotnych czasów chrześciańskich, epoki średniowiecznej i Orodzenia. Wy-niki badań swoich i poszukiwań zawarł w szeregu prac specyalnych: „Ueber den Ursprung und die Bedeutung d. Doppelchöre” (Lipsk 1882); „Kunsthistorische Studien” (Tübinga 1886); „Handbuch der altchristlichen Architektur” (Sztutgard

Holtzmann Adolf — Holub Eilail.

263

1889). Prócz tego H. opracował trzecie wydanie znanego dzieła Burekhardta „Gesch. d. Renaissance in Italien” (Sztutgard 1890). S. S.

Holtzmann Adolf, gierمانista (* 2 maja 1810 w Karlsruhe — † 3 lipca 1870 w Heidelbergu). Studjował naprzód teologię w Halli i Berlinie, następnie jednak nauwiścił się językkoznawstwu i dla dalszej nauki, otrzymsywaz zapomogę rządową, dał się do Monachium, gdzie pod kierunkiem Schmellera studjował język i literaturę staroniemiecką, potym do Parryża, gdzie u Burnoufa uczył się sanskrytu. Po powrocie do kraju został w 1837 wychowawcą młodych książąt badeńskich i na tym stanowisku przepędził lat kilkanaście; w 1852 został profesorem zwycz. języka i literatury niemieckiej oraz indyjskiej w uniwersytecie hejdelberskim. Pracował nad językami wschodniemi, głównie nad sanskrytem i staroperskim, jako też nad językiem i literaturą niemiecką. Owocem prac H-a nad językami wschodniemi są dzieła: przekład eposu indyjskiego „Ramajana” (Karlsruhe 1841, wyd. 2-e 1843); „Indische Sagen” (3 tomy, Karlsr. 1845—47; wyd. 2-e, 2 tomy, Sztutgard 1854), zawierające przekłady z poematów Ramajam i Mahabharatą. „Über den griechischen Ursprung des indischen Tierkreises” (Karlsruhe 1841) i „Beiträge zur Erklärung der persischen Keilinschriften” (tamże 1845, zesz. 1). Z dziedziny gramatyki niemieckiej ogłosił practice, oparte na podstawie językowo-porównawczej: „Über den Umlaut” (Karlsr. 1843) i „Über den Ablaut” (t-że 1844). Do dziejów literatury niemieckiej należą: jego wydanie starofrankońskiego przekładu dzieła Izydora «De nativitate» (t-że 1836); „Über das Verhältniss der Malberger Glosse zum Text der Lex Salica” (tamże 1852); „Untersuchungen über das Nibelungenlied” (Sztutg. 1854), gdzie występuje przeciwpanującym poglądom Lachmanna; z pracą tą w ścisłym zostaje związku pismo polemiczne „Kampf um der Nibelunge Hort gegen Lachmann’s Nachtreter” (Sztutgard 1855) i „Klage” (tamże 1859), oraz wydanie krytyczne Nibelungów, „Nibelungenlied” (Sztutg. 1857, wyd. 2-e 1863, wyd. 3-e 1874); do wydań zabytków należy także „Grosse Wolfdieterich” (Heidelb. 1865). Dzieło H-a „Kelten und Germanen, eine historische Untersuchung” (Sztutg. 1855), w którym starał się udowodnić tożsamość obudwu tych narodów, znalazło wielu przeciwników i uległo surowej krytyce. Ostatnią jego pracą była staroniemiecka gramatyka, dzieło zamierzone na 3 tomy, którego wyszedł tylko tom 1-szy w dwu częściach: 1) „Altdeutsche Grammatik. Die spezielle Lautlehre” (Lipsk 1870) i część 2) „Vergleichung der deutschen Laute untereinander” (Lipsk 1874). Zamieścił prócz tego wiele artykułów i przyczynków naukowych w czasopiście Pfeiffera «Germania». Z puści czny po H-e pozostała ukazały się w wydaniu Holdera: „Ger-

manische Altertümer mit Text, Übersetzung und Erklärung von Tacitus’ Germania” (Lipsk 1873); odczyty H-a o mitologii „Deutsche Mythologie” (t-że 1874) i „Die älter Edda”, z przekładem niemieckim i objaśnieniami. A. A. K.

Holtzmann Henryk Juliusz, teolog protestancki (* d. 17 maja 1832 r. w Karlsruhe). Po odbyciu studiów w Heidelbergu i Berlinie został w r. 1858 prywatnym docentem w Heidelbergu, a w r. 1865 zwyczajnym profesorem miejscowego uniwersytetu, w roku zaś 1874 powołany na takiež stanowisko do Sztrasburga. Oprócz roczników kazań, ogłoszonych drukiem w r. 1865 i 1875, jest autorem uastępujących dzieł: „De corpore et sanguine Christi, quae statuta fuerent in ecclesia examinantur” (1858); „Kanon und Tradition” (1859); „Die Synoptischen Evangelien” (1863); „Geschichte des Volkes Israel und der Entstehung des Christenthums” (2 tomy 1867); „Kritik der Epheser und Kolosserbriefe” (1872); „Recht und Pflicht der biblischen Kritik” (1874); „Die Ansiedelung des Christenthums in Rom” (1874); „Die Gnosis und das johanneische Evangelium” (1877); „Der Streit um die christliche Schöpfungslehre” (1878); „Ueber Fortschritte und Rückschritte der Theologie unseres Jahrhunderts” (1878); „Die Postalbriefe” (1880); „Die ersten Christen und die soziale Frage” (1883); „Lehrbuch der historisch-kritischen Einleitung in das Neue Testament” (wyd. 2-e 1886). H. wydał też 4-y i 6—9-ego tomy Bunsena „Bibelwerk”. Ks. A. K. D.

Holub Emil, czeski podróżnik afrykański (* 1847 r. w Holicach), nauki gimnazyalne odbył w Żatcu, lekarskie w Pradze, gdzie r. 1873 osiągnął stopień doktora. Już za czasów uniwersyteckich gorliwiał zajmował się geologia oraz archeologia przed historycznym, tak, iż wybrano go na członka sekcyi archeologicznej Muzeum czeskiego. Świetne wyniki podróży Livingstone’a tak życzno go zajęły, iż postanowił poświęcić się zbadaniu „lądu czarnego”, podówczas jeszcze w większej części niezwiedzonego. Wypłynąwszy dnia 26 maja roku 1872 z Southamptonu, z zasobami nader skromnemi, po 26-ciodniowej podróży przybył do Kapsztadu, a stamtąd do Elisabeth-Portu, i tam się oddał praktyce lekarskiej, partęści dla utrzymania się, partęści dla zebrania środków materyalnych na podróż naukową do wnętrza lądu. W kilka tygodni potem przeniósł się do Fauresmithu w Oranii, lecz i tam nie znalazszy powodzenia, osiadł później na polach dyamentowych, w krainie Griqua. Stamtąd w lutym roku 1873 wyruszył z Dutoitspan w pierwszą podróž swoją wąłab Afryki, dążyąc przez Klipdrift, Bloemhof i Klerksdorp do Potschefstroom i do jaskiń Wonderfonteińskich, stamtąd zaś wstecz przez Chrystyanię i Hebron do Kimberleyu. W wyprawie tej pozwala kraje niektórych plemion tubycznych (Korannów, Ba-Tlapów, Ba-Rolongów), znaczną część rzeczypo-

Holuby Józef Ludevit — Holyhead.

265

jeszcze trzy miesiące wielką biedę cierpieć mu-
sieli, nim znaleźć sposobność powrócić do Kap-
sztadu, skąd we wrześniu 1887 dostał się H. do
Europy. — Drugą tę podróż swoją, która pod
względem zdobyczy naukowych była nierównie-
owocniejszą od pierwszej, opisał H. pod tytułem
„Druha czesta po jiżni Afryce. Z Kapského
Města do země Mašukulumbů” (Praga 1889—90,
2 tomy). Dzieło to, przełożone na kilka języków
jednocześnie, sprawiło, że H. został członkiem
ledwie że nie wszystkich celniejszych Towarzystw
geograficznych i przyrodniczych. Oprócz tego
napisał: „Aus dem Mazutsereiche” (w „Deutsche
Rundschau” 1888); z M. Neumanem „Über eini-
ge Fossilien aus der Uitenhageformation in
Südafrika” (Wiedeń 1891) i „Die A. Matabele”
(w „Zeitschrift für Ethnologie” 1893). R. 1894
Towarzystwo geograficzne waszyngtońskie zapro-
siło H-a na odczyty w celniejszych miastach
Stanów Zjednoczonych. Spędził tam zimę 1894/5
roku, prócz odczytów, zasilając swemi pracami
czasopisma amerykańskie: „Illustrated Christian
World” i „Illustrated Africa”. Powróciwszy, za-
mieszkał w Wiedniu i już w r. 1897 przygoto-
wywał się do nowej podróży afrykańskiej.—Por.
„Ottův Slovník naučný”.

Holuby Józef Ludevit, botanik i folklo-
rysta słowacki (* w Lubinie, w żupie Nitrzań-
skiej). Roku 1858 skończył studia filozofio-
teologiczne w Preszburgu, a r. 1860 uczęszczał
jeszcze przez jeden semestr na fakultet teolo-
giczny w Wiedniu. Od r. 1861 był proboszem
gewangielickim, a piastował po kolei godności
notaryusza senioralnego, dziekana, konseniora
i seniora Trenczyńskiego. Oprócz botaniki i fol-
klorystyki, którym oddaje się z wielkiem zami-
łowaniem, H. zajmuje się także poezją religijną
i historyą kościełną. Prace swoje umieszczat
w Rocznikach Macierz słowackiej 1871, 1873—
1874 w „Slovan, Pohladech” od t. III do XV;
pisał tam między innemi: o lekach domowych
ludu słowackiego; o nomenklaturze ludowej cho-
rób; o botanomancyi i receptach magicznych,
o Wiłach i Wodnikach; o Madragorze; o wodzie
i wosku w przesądach i czarach; o roślinach
magicznych; o czarodziejskiem zamawianiu; o ża-
bach w mowie i przesądach ludowych; o staro-
żytnościach znalezionych w Puchowie; czarodziej-
stwo przed sądem duchownym; o śladach pano-
wania tureckiego w Trenczyńskiem z XVI i XVII
wieku. Oprócz tego pisuje i do innych wydaw-
nictw peryodycznych, a prace botaniczne ogłasza
w „Oesterr. botanische Zeitschrift”, „Deutsche
botanische Monatschrift” i w Rocznikach presz-
burskiego i trenczyńskiego Towarzystwa przyro-
doznawczego, które wydało także cenną jego
monografie „Flora des Trentschiner Comitates”
(1888). Od roku 1885 Holuby zajmuje się flo-
rystyką: sprzedawszy w 1887 r. ułożony przez
siebie zielnik z 12 000 roślin, zajął się uło-

żeniem nowego dla Towarzystwa Turczańskiego
św. Marcina.

Holwell Jan Zefaniasz (* w Dublinie d. 17 września roku 1711—† w Pinner [Middlesex] d. 5 listopada r. 1798), lekarz, podróżnik, administrator i pisarz ceniony. Pierwotnie, zgodnie z wolą rodziców, pracował u kupca w Rotterdamie; nie smakując jednakże w tem zajęciu, powrócił do Londynu i w tamtejszym Guy's Hospital wyuczył się chirurgii, poczem w roku 1732 wstał do służby Kompanii Wschodnio-indyjskiej jako chirurg okrętowy. W Indyach przebywał lat wiele, poznal dokiadnie kraj ten i wyuczył się tam języka arabskiego i kilku innych wschodnich, co mu znakomicie ułatwiło stosunki z krajowcami. W roku 1734 przebywał jako chirurg w faktoryi Dacca, po dwu latach przeniesiono go do Kalkuty, w r. 1740 został tamże chirurgiem pomocniczym w szpitalu utrzymywanym przez Kompanię; w roku 1746 posunięto go na pierwszego lekarza i chirurga Kompanii w Indyach. W r. 1750 wrócił do Londynu, a przekonawszy się naocznie o rozmaitych niedostatkach administracyj i indyjskiej, złożył zarządzowi Kompanii opracowany przez siebie projekt zmian, które należałoby wykonać dla dobra i podniesienia Kompanii. Następstwom tego było mi-nowanie go członkiem rady Council of the Board of Calcutta, wyjechał więc ponownie do Indyj i został w roku 1751 z ramienia Kompanii z e-mindarem (poborcą podatków), który-to urząd sprawował ku wielkim korzyści Kompanii i tak wzrósł w jej względach, że go w roku 1759 mianowała gubernatorem prowincyi Bengalskiej; urzędu tego jednak nie przyjął i w roku 1760 powrócił do Anglii na stałe. Podczas drugiego pobytu swego w Indyach przechodził ciężkie ko-leje i czas pewien spędził w niewoli, do której wziął go nabab Sura Dawałha; przygółę te opisał później w dziele „A Genuine Narrative of the deaths in the Black Hole” (Londyn 1758). Oprócz tego ogłosił jeszcze inne dzieła o In-dyach, z których tu przytaczamy: „India Tracts” (Londyn 1758); „Historical Events relative to the province of Bengal and the Empire of Indo-stan” (tamże 1765—1771, 3 tomy) i „The East India observer extraordinary” (tamże 1766). Ze stanowiska lekarsko-historycznego bardzo ciekawa jest książka H-a „Account of the manner of inoculation for the small pox in the East In-dies” (Londyn 1767).—Por. „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (T. VI str. 857). Dr J. P.

Holyhead, miasto na wysepce tejże nazwy,
leżącej u zachodniego wybrzeża wyspy Anglesea,
a morzu Irlandzkim; jest to punkt krańcowy
kolei żelaznej i miejsce przewary do pobliz-
kiego Kingstownu i Dublina. Wysepka H. jest
połączona z Angleseą za pomocą dwóch wiel-
kih grobli przeszło na 1 km. długich. H.
(„święty przyłędek”) zawdzięcza swą nazwę

Enoykl. Powsz. Iustr. Zez. 229 T. XXIX.

34

Holyrood — Holzer Józef.

267

Holyrood (ang. Święty Krzyż), starodawny klasztor, a obok niego pałac królów szkockich pod Edymburgiem, dziś w samem mieście, na wschodzie, przy Polu Marsowem i Parku Królowej. Klasztor, opactwo augustyanów, H. Abbey, założył w r. 1128 król Dawid I na półn.-zachód późniejszego pałacu. Królowie szkoccy często w opactwie przebywali, a po śmierci tu mieli swe grobowce. Do dziś utrzymały się tylko części nawy środkowej. Jakób IV rozpoczął, Jakób V w r. 1528 wykończył budowę pałacu. Gdy w 16 lat później klasztor zburzyli Anglicy, pod Hertfordem (dokończyli burzenia w r. 1547), nowy budynek ocalał. Mieszkała w nim Marya Stuart i tu w r. 1566 u stóp jej, z poduszczeniem Darnleya, zbójcy zamordowali Rizzia. Pojoke królowej, przytykające do ruin opactwa, dochowały się do dni naszych. W XVII w. w pałacu stali żołnierze Cromwella; zapuścili ogień, który zniszczył pamiątkę. Protektor kazał ją odbudować, ale dopiero Karol II podniósł budynek z upadku, w latach 1660-79, według planów Williama Bruce z Kinross; Robert Mylne dodał piękną kolumnadę w podwórcu wewnątrz-nem. Od końca w. XVII pamiątkła stała nie niszczona już przez ludzi, ale też i nie broniona od napaści czasu. W r. 1850 dokonano gruntowej przebudowy, z której pod względem stylu pozostała nietknięta tylko owa część przytykająca do ruin opactwa. H. ma 73 metry w kwater, z podwórzem w środku. Na frontie wznoszą się wspaniałe wieże. Z osobliwości wewnątrz uderza w wielkiej sali, długiej na 50 m., cała galerya portretów królowych szkockich, prawie wszystkich portaniowych, od Fergusa I, w liczbie aż stu sześciu, — dzieło twórczej wyobraźni holendra de Witt (ob.); tamże tryptyk z r. 1484 z portretami Jakóba IV i jego żony, Małgorzaty. W tej sali stał w r. 1745 przed nieszczęśliwą bitwą pod Culloden Karol Edward (ob.), a po bitwie—książę Kumberlandzki. Tu dziś jeszcze odbywają się wybory parów szkockich. W latach 1794-9 mieszał w H. hrabia d'Artois; w roku 1830 powrócił tu, już jako wygnany Karol X.
<

Holywell, miasto w Walii Północnej, w hrabstwie Flint, w pobliżu lewego brzegu szerokiego uścia rzeki Dee. H. jest ogniskiem krainy górniczej; prowadzi handel węgłem kamiennym, który za pomocą małego portu, Flint, jest wywożony do Liverpoolu; przemysł bawełniany, kopalnie ołowiu, cynku i miedzi. H. (świate źródło) otrzymało swą nazwę od cudownego jakoby źródła (Winefred's Well), najobfitszego w Anglii, które przez długi czas ściągało masy pielgrzymów. W okolicach ruiny opactwa Bacingwerth, jednego z najsiłniejszych w Walii. Przeszło 3 000 m-ców.
W. N.

Holywood albo Hollywood, miasto w Irlandyi, w prowincyi Ulster, w brabstwie Down, o 7 km. na północo-wschód od Belfastu, na po-

łudniowym wybrzeżu zatoki Carrik-Fergus; m-cy, w liczbie około 3 500, zajmują się rybołówstwem. Kąpiele morskie, warsztaty okrętów.
W. N.

Holzacya (łać. Holsatia), ob. Holsztyn.

Holzapfel, wieś w Prusach, w regencyi Wiesbadenской, 197 m. nad poziomem morza; posiada kościół katolicki i ewangielicki, zamek, kopalnie srebra, ołowiu i cynku; jest tu około 1 000 m-ców.
W. N.

Holzapfel, także Holzapfel, hrabia na — właściwie zaś Piotr Melander, generał niemiecki z czasów wojny 30-letniej (* 1565 — † 1648). Służąc w chorągwi ks. Wilhelma hessko-kaselskiego, przyczynił się do zwycięstwa w r. 1633 pod Oldendorfem. Później wszedł do służby cesarskiej i w r. 1643 otrzymał tytuł hrabiowski. W r. 1641 zdobył Münster, a po śmierci Gallasa był zamianowany naczelnym wodzem armii cesarskiej, z którą wyruszył w r. 1647 do Czech, wyzwolił Prałę od obłężenia, obronił m. Eger od zwedzkiego gen. Wrangla i ścigał go aż do Westfalii. Oblegał następnie Marburg, lecz raniony musiał obłężenia zaniechać i cofać się przed półćzenoniem siłami zwedzko-francuskiemi do Bawaryi, aż ku rzece Lech. W bitwie pod Zusmarshausen, d. 17 maja 1648 roku, poległ, a dowództwo naczelne objął Montecuculi, który zaledwo zdostał ocalić armię cesarską od upiętnego pogromu.
N.

Holzbauer Ignacy (* r. 1711 w Wiedniu—† 7 kwietnia 1783 w Mannheimie), kompozytor muzyczny niemiecki. H. w początkach swej karyery artystycznej sprawował obowiązki dyrektora orkiestry hr. Rottala w Morawii, od 1745—47 kapelmistrza Opery wiedeńskiej, następnie w Sztutgardzie. — Napisał kilkanaście oper wołoskich, z których „Il figlio delle selvè” (1753) i „Günther von Schwarzburg” (1776) największego poodwzenia dostąpiły. Prócz tego H. jest automem aż 196-ciu symfonij, 18-tu kwartetów smyczkowych, 12-tu koncertów na różne instrumenty, 5-ciu oratoryów i w. in. kompozycyj.
A. Pol.

Holzemme, rzeka w Niemczech, w pruskiej prowincyi Saskiej, — lewy dopływ Body (lewego dopływu rz. Saali); od Halberstadtu przybiera nazwę Holtemme, wypływa w Harzu ze wschodniego stoku Brockenu, tworzy w górnym biegu wiele wodospadów. Długość biegu 45 km.
W. N.

Holzer Józef, malarz niemiecki (* 20 marca 1824 w Wiedniu — † 17 stycznia 1876 tamże). Kształcił się w Akademii sztuk pięknych w Wiedniu w dziale sztycharstwa, poczem studyował malarstwo pejzażowe pod kierunkiem Tomasza Endera i Steinfelda, a po odbyciu podróży w celach artystycznych po Niemczech, Belgii i Szwajcaryi doskonali się jeszcze w kierunku pejzażowym przez trzy lata w Monachium jako stypendysta cesarski. Do najlepszych prac jego należą: Uroczysko leśne (w zbiorach cesarskich

272

Hołowczyc Szczepan — Hołowczyński.

kiem, o 45 wiorst od Olwiopola, o 48 od Humania; fabryka świec; jarmarki, kościół katoliki. H. należał do Kalinowskich. („Słownik Geograficzny”). W. N.

Hołowczyc Szczepan, arcybiskup warszawski, prymas i senator Królestwa Polskiego († 1741 r. w województwie Nowogrodzkiem — † 27 sierp. 1823 r. w Warszawie). Otrzymsawszy średnie wykształcenie w szkołach wileńskich, H. postanowił życie swe poświęcić służbie Bożej. Pierwsze kroki na tej drodze uczynił, wstępując do zgromadzenia jezuitów. Niedługo jednak był jego członkiem: w r. 1771 wstał i do seminaryum ks. missyonarzy w Warszawie, w następnym zaś, wyświęcony na kapłana, pełnił odład obowiązki sekretarza biskupa Młodziejowskiego. Prymas, Podoski, któremu Andrzej Zamayski, były kanclerz wielki koronny, polecił H-a, daje mu prostobosty kutnoskie; lecz chęć poznania szerszego świata odrywa H-a od zajęć pasterskich i prowadzi do Rzymu. Studya prawne w Wiecznym mieście zabrały H-owi dwa łata. W 1776 r. powrócił do kraju, a zaskarbiwszy sobie wzgłybe biskupa płockiego, ks. Michała Jerzego Poniatowskiego, otrzymał od niego prebendę w Osieku. Biskup korzystał niejednokrotnie z jego pomocy w ważniejszych sprawach dycezyi. W tym też czasie H. otrzymał ntonpień doktora obojga praw w Akademii krakowskiej. Pracowitość i gorliwość, z jaką wypełniał dawane sobie zlecenia, zjednały mu zaufanie w sferach rządowych: wysłano H-a do Rzymu z trudną missyą ostatecznego przeprowadzenia supresysi opactwa miechowskiego, z przeznaczeniem jego majątku na uposażenie Akademii krakowskiej. Po pomyślnem załatwieniu sprawy H. powrócił w r. 1779 do kraju. Biskup Poniatowski, piastując godność przewodniczącego w Kommissyi Edukacyjnej, postanowił H-a urobić sobie na swego pomocnika. H. nie zawiódł oczekiwań: zapoznał się z przetwarzanym wóweczs szkolnictwem polskiem, z mechanizmem administracyjnym Kommissyi i podjętemi przez nią zadañiami; odprawiane przez niego wizyty szkół pokazują szczerego a umiejętnego współpracownika na polu oświaty narodowej. Późniejszy prymas, oceniając to, szybko posuwał go w godnościach. W 1781 H. został kanonikiem warszawskim, w 1783 proboszczem wrocimowskim, w r. 1785 kanonikiem katedralnym krakowskim, w r. 1788 prałatem kollegiaty kieleckiej; gdy zaś prawo kanoniczne nie pozwalało na kumulacyję godności kościolnych, łaskawy protektor wyrobił mu na nią dyspensę papieską. Rozbiór kraju przerwał działalność życia H-a; po dłuższej wędrowce po obcych krajach, osiadł zasłużony mąż na probostwie pod Kielcami i pędził ciche życie wiejskiego pasterza, nie przestając należeć do kapituły krakowskiej; w r. 1817 nazywano go prymicyarzem tej katedry. Gdy po ustanowieniu Królestwa urządzano nowe dycezezy, H.

otrzymał powołanie na biskupa sandomierskiego, a wkrótce, mianowany senatorem Królestwa i administratorem archidiecezyi warszawskiej (1819), objął godność Prymasa. Dla Warszawy była to wielka uroczystość. Między innymi Brodziński napisał tekst a Elsner muzykę do mszy powitalnej. Z tytułu swego stanowiska miał zapewniony wpływ na działalność Kommissii wyznania i oświecenia publicznego. H. był członkiem honorowym Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Z „kompetencyi” należnej arcybiskupowi warszawskiemu ustąpił na rzecz skarbu 20 000 złp. Na stolicy warszawskiej zasiadał półczwarta roku. Na pogrzebie, 30 sierpnia 1823, ks. Franciszek Ks. Szaniawski miał mowę o życiu i zasługach zmarłego. Następcą H-a był ks. Skarszewski, znany z ostatnich lat Rzeczypospolitej. Jest w druku „Odezwa H-a do duchowieństwa” z d. 18 lutego 1820 r. H. przyczynił się bardzo do reformy Akademii Krakowskiej i wogóle do zorganizowania nowego szkolnictwa w kraju. Wł. Wiśłocki ogłosił ważny jego „Raport wizyty generalnej” z r. 1782. Do życiorysu: Akta Kons. Gen. Warszaw; Akta prymasów i „Encykli. Orgelb.” S. Pł.

Hołowczyn, miasteczko w gubernii Mohylowskiej, w powiecie Mohylowskim, nad rzeką Waicem, wpadającym do Druci, niegdyś własność Słuszków; zwaliska kościoła i klasztoru. Pa miętne bitwami: w 1654 zwycięstwo Radziwiłła, a w 1708 zwycięstwo Karola XII nad Rossyanami. („Słown. Geogr.”). W. N.

Hołowczyński, nazwisko książąt, pochodzących od jednego z książąt Rapołowskich (ob.), który po wygnaniu z Moskwy się na Litwę pod opiekę Heleny, żony Aleksandra Jągellończyka, został jej sekretarzem, a następnie zakupił w pow. Orszańskim dobra Hołowczyn, przezwał się H-im i przyjął herb polski Łabędź. Jarosław Matwiejewicz H.-Rapołowski († 1567) w r. 1566 został marszałkiem dworu. Szczesny Jarosławicz H. († 1610), dzierżawca łuboszański, 12 marca 1600 mianowany kasztelanem mińskim. Jan Szczesnowicz H. († 1630) był ceznikiem od 1624 (15 maja). Aleksander Jarosławicz H. († 1617) odznaczył się w wojnie ze Szwedami 1601 r., poczem został starostą lidzkim, 1607 kasztelanem żmudzkim, na sejmie 1611 wyznaczono go do korrekту praw i do trybunału litewskiego, następnie był delegowany do wytkuńcia granic powiatu Upickiego (1613), w 1614 został wojewodą mściławskim, a w roku 1615, wraz z Konstantym Jarosławiczem H-im († 1620), od roku 1613 kasztelanem mściławskim, wyznaczony był do uklądów pogranicznych z posłami moskiewskimi. Jan H., również kasztelan mściławski, w latach 1621 i 1622 dowodził w Inflantach chorągwią husarską pod rozkazami hetmana polnego litew. Krzysztofa Radziwiłła. — J. Wolff

274

Hołowiński Ignacy.

szą oddał się kształceniu umysłów i serc młodzieży duchownej, a pozyskawszy zupełnie zaufanie Skrypicyna, ówczesnego dyrektora departamentu wyzną, mógł dobrać sobie za współpracowników zasłużonych dawnych profesorów wileńskich i sam też jedną profesurę dla siebie zatrzymał. Wogółie sfery rządzące obdarzały swojem zaufaniem H-go, i stąd jego zasłudze przypisać należy, że Kościoł w Cesarstwie,ogołocny z biskupów, w 1848 roku otrzymał nowych a dobrych pastery. Przy nowych nominacyach H. nie został pominięty; dostała się mu sufragania mohylewska cum jure successionis, to jest z prawem następstwa po metropolicie Kazimierzu Dmochowskim; do zajęć rektorskich przybyło nowe — koadjutora; a nie było ono łatwe. Wskutek zmian zaszłych w kraju zmieniły się pod wielu względami stosunki kościelne i znalazła się spora liczba duchownych, jak na Łasi, Kossowski, którzy, mitry i odznaczeń pragnąc, gotowi byli wszystko uczynić byle tylko zaszczyty osiągnąć. Wskutek mądrych rad H-go zawiedzeni w俊iejach przy obsadzaniu biskupstw wysiłali się na machinacye, by stanowisko sufragana i rektora podkopać. Przy zmysłie politycznym, a przytem i przejęciu się powłaniem swojem, zdostał H. uniknąć zasadzk i poczciwie prowadzić pracę kościelną. Papież Pius IX ocenił należycie petersburskiego koadjutora i przysłał mu bullę wraz z paluszem mieropolity, skoro tylko umarł arcybp Dmochowski. Z czasów koadjutorstwa H-go pozostał ważny materyał do historyi Kościoła w Rossyi w pracy H-go przy urządzeniu i rozgraniczaniu 7-u dycezej, ustanowionych w konkordacie z r. 1847. Zasiadłszy na stolicy arcybiskupiej, H. ujął w żelazne ręce rządy Kościoła. Trzymając się sięść prawa i konkordatu, wypłoniął przedajność, usuwał niegodnych przedstawicieli duchowieństwa, a ilekroć z powodów od siebie niezależnych nie mógł tego uczynić, osobistą pracą i czuwaniem paraliżował ich szkodliwą działalność. Troska o przyszłość Kościoła nie pozowliła mu porzucić kierownictwa Akademii duchownej i, ku wielkiej radości młodzieży, zatrzymał dla siebie stanowisko rektora. Kształtując umysł młodych lewitów, starał się przywiązać ich serca do rzeczy swojskich, wskazywał piękności polskiej literatury kościelnej. On - to wydobył na światło dzienne świetną postać Wereszczyńskiego, wskazywał zalety Młodzianowskiego, Birkowskiego i innych. Wykład ten „Homiletyki” wyszedł z druku w Krakowie po śmierci H-go w 1859 roku. Młodzież, mimo nieprzychylnych H-mu, a z różnych stron powstających, głosów, kochała swoje rektora, instynktownie odgadując w nim Kościoelnego Męża i zarazem dobrego syna kraju. Oto co o nim pisze jeden z jego uczniów, późniejszy arcybiskup warszawski, ks. Feliński: „Utrzymuję, że był on zawsze dobrym i gorliwym kapłanem, że szczerze miłował Kościoł i niezmordowanie dla niego pracował; że był człowiekiem wielkiego rozumu i wielkiego serca—człowiek prawdziwie opatrznościowy, który oddał nieobliczone zasługi polskiemu Kościołowi... Missya jego była wyłączną, jak wyłączone były jego zdolności i wyłączone okoliczności, wśród których był postawiony....” Oddany pasterzowaniu, nie zaniedbywał H. kaznodziejstwa. Wierni, odwykli od widywania swoich pastery na kazalnicy, często mieli sposobność słuchania prawd Wiary, które im H. z namaszczeniem a prostotą wykładał („Kazania niedzielne, świadeczne i pogrzebowe, oraz allokucye miane w Petersburgu” Kraków 1857). Praca nad siły, tronski o sprawy Kościoła wyczerpały wreszcie wątky organizm arcybpa. W lutym 1855 r. zapadł silnie na zdrowiu. Pobyt na wsi i kuracya nie przyniosły poprawy: wrócił więc do Petersburga we wrześniu. Mimo silnych bólów, po powrocie nietylko załatwił bieżące sprawy, ale, chcąc przysporzyć Kościołowi gorliwych pracowników, wyświecił jeszcze na kapłana jednego z wychowańców Akademii, ks. Felińskiego, do którego miał dziwnie piękną i żarliwą przemowę („Pamiętnik Religijno-Moralny” rok XV, 1856 i „Pamiętniki Felińskiego”). Choroba postępowała szybkim krokiem; d. 17 października 1855 roku oświadczono H-emu, że jest śmiertelna. Zawezwał tedy na pożegnanie młodzież akademicką i błogosławił jej. Troska o Kościoł nie oświadcowała go do ostatniej chwili; do biskupa Kahna rzekł: „Ja umieram — broń Kościoła”. Przyjawszy Sakramenta święte, umarł d. 19-go października, pochwany w podziemiach kościoła na cmentarzu Wyborskim. Z papierów pozostałych po H-im, oprócz wspomniłej Homiletyki, wydano w Krakowie w 1857 roku „Hymny Kościolej”. H. dotąd nie ma godnej siebie biografiii. — O b. „Pamiętnik Religijno-Moralny” rok 1856, styczeń, kwiecień, maj); „Pamiętniki ks. Zygmunta Felińskiego” tom II; „Encyklopedya kościelna”.
S. P. I.

H., w literatutrze znany pod pseudonymami Kefaliński, Żegota Kostrowiec, wkrósće po r. 1831 zapoznał się z głównymi przedstawicellami inteligencyi literacko-naukowej stron tamtejszych, jak oto: z Michałem Grabowskim, którego silnie ukochał, z hr. Henrykiem Rzewuskim, z którego rodziną całą zżył się serdecznie, z J. I. Kraszewskim, Tytusem Szczeniowskim, Konstantym Świdzińskim, Aleks. Przezdeickim, W takiem towarzystwie, zamiłowaniem w literaturze, i on też folgował żyłe literackiej, zajmując się przekładem sonetów i canzon Petrarki, oraz dramatów Szekspira. Pięknehmi przekładów tych nazwać można, chociaż je w przyjacielskium kółku H-go wychwalano; w każdym jednak razie tłumaczenie dramatów Szekspira (Hamlet, Romeo i Julia, Sen w wigieli św. Jana, Makbet, Król Lear, Burza), ogloszone drukiem w Wilnie r. 1840 w 2-ch to-

Hołubica — Hołynski Otton.

279

Polonicarum liber IX", str. 269—271. I w drugiej wyprawie przeciw Maksymilianowi w roku 1588 odegrał H. znaczącą rolę. Należąc znowu ze swym oddziałem Kozaków do straży przedniej wojska Zamoyskiego, ucierał się z podjazdami Maksymilianistów i był czynny także w zwycięskiej utarcze pod Parzymiechami w nocy z 21 na 22 stycznia. W dniu bitwy pod Byczyną, 24 stycznia, umieszczony na prawem skrzydle, rozpoczął na czele swej chorągi walkę, natarłszy wraz z Tatarami i husarzami Zamoyskiego na jazdę nieprzyjacielską „bronią białą"; lecz zaraz w tem pierwszem starciu, postrzelony kulą w głowę, padł na miejscu (Por. studyum T. Nachera „Bitwa pod Byczyną" w „Przewodniku nauk. i liter." Lwów 1883, t. I str. 453—460). Musiał H. uchodzić za jednego ze świetniejszych żołnierzy w swoim czasie, skoro znany poeta, ks. Stanisław Grochowski, poświęcił jego pamięci całą wiązankę utworów, wydanych po raz pierwszy osobno p. t. „Hołubek Stanisława Grochowskiego do żołnierzów. W Krakowie, w drukarni Jakóba Siebenreichera r. P. 1588" (4-o, kart 4 nieliczb., dwa wydania w ciągu jednego roku). Na zbiorek ten składa się sześć utworów: 1) Autor żołnierzom dzisiejszym niektórym. 2) JW. Panu Leonowi Sapieże etc. autor. 3) Hołubek. 4) Nagrobek. 5) Drugi (nagrobek). 6) Trzeci (wszystkie te wiersze są przedrukowane w wydaniu Turowskiego Poezyj Grochowskiego, tom 1, str. 25—30). W trzecim z rzędu z tych utworów przemawia poeta do H-a takiemi słowy:

Hołubku, sławny rycerzu,
Póki żywiły w przymierzu
I dokąd słóńce na niebie, —
Nie przepomnią w Polsce ciebie!

Uwagi godny jest drugi nagrobek, zawierający
dowcipną alluzyę do Maksymiliana:

Ja tu, Hawrylko, leże; Hołubkiem mię zwano,
Zabity-m pod Byczyną, a tu mię schowano.
Sowicie się swej krzywdy Polacy pomócili:
Mnie, Gołąbka, straciwszy — orła utopili.

W. Cz.

Hołubica, wieś w wschodniej Galicyi, w powiecie Brodzkim, nad Seretem, a właściwie na półn.- zach. stronie stawu Pieniackiego; należał niegdyś do Jana III Sobieskiego, który cerkiew tutejszą nadał bazylianom podhorskim. („Słown. Geogr."). W. N.

Hołubne, wieś na Polesiu Wołyńskiem, w powiecie Rówieńskim, osada bardzo stara, wspominana w dokumentach już w 1595 roku jako należąca do Radziwiłłów; przytem H. została założona na miejscu osady jeszcze starszej, przedhistoryycznej, czego dowodem tutejsze wypopaliska z epoki kamiennej. W głotach okolicznych jest wiele rudy želaznej, która dawniej była eksploatowana. („Słown. Geogr."). W. N.

Hołynski Aleksander Jan Joachim († 1813 — † 1884), rodem z Białorusi z pod Witebska; współwłaściciel Krzyczewa na Podolu, w pow. Czerykowskim. W r. 1836 poznal się w Rzymie z Juliuszem Słowackim. Wraz ze starszym swym bratem, Stefanem, odbył w roku 1836—37 podróż do Egiptu i Ziemi Świętej. Wracających już od pierwszej katarakty spotkał poeta w Tentyrze (Denderah) nad Nilem i żywo ten moment w liście do matki odnalował. Starszemu z braci przypisał „Anhellego” — „na pa miątkę spotkania się w Ziemi świętej i pod gó rami Libanu” (1837); młodszego obdarzył listem „pisanym na łódce nilowej” („Pisma” wyd. „Kuryera Codz.” I, 65). Dołączył go do wyd. paryskiego „Lilli Wenedy” z 1840 str. 157—66, wraz z „Grobem Agamemnona”, i położył napis „dó Aleksandra H.”. Tajemniczość tego „H.” dała pochop krytyce warszawskiej do podstawienia na miejsce litery całego nazwiska „Humboldt”, i z takim też napisem zamieścił ten utwór Le westam w „Bibl. najc. utw. lit. eur.” w zbiorze „Dramata i poezye” (Warszawa 1874). H. wiele podróżował po Europie, później po obu Amerykach. Mieszkał we Francyi, w Hiszpanii, nakonie osiadł w Ameryce i tytuował się „Citoyen américain”. Pozostawił opisy pod nazwiskiem Hołynski: „Coup d'oeil sur les Asturies etc.” (Paryż 1843); „La Californie et les routes interocéaniques” (Bruksella 1853, tożsamo t-że t. r. jako wyd. 2-e); „L'Équateur, scènes de la vie sud-américaine” (Paryż 1861). Jest nadto jego rozprawka publicystyczna „Du devoir de la France” (Paryż 1848). „Słowacki J.”, „Listy do Matki” (wyd. Méyeta, T. II 22, *passim*); Małecki A. „J. Słowacki etc.” (wyd. 2-e II 63); „Złota Przedza” I 594 i 6.

Hołynski Otton, ksiądz, profesor Historyi Kościoła w uniwersytecie lwowskim. Działalność piśmienniczą rozpoczął od książki treści związanej z liturgiką „Niektóre przepisy co do bielizny i szat kościelnych oraz sposób sporządzania tychże” (Lwów 1869). Wcześnie oddał się oświecaniu ludu na podstawie religii. We wrześniu 1872 roku objął redakcyę i nakład prowadzonej przez Bernarda Kalickiego, Łowiskiej „Chaty... dla starszych i dla dzieci” i wydał do końca r. 1875 tom III—XII tego czasopisma, wraz z dodatkiem „Nowiny”, który wychodził jeszcze w r. 1877 i trzymał się do pewnego stopnia samoistnie. O ile można wyrozumieć nieporządną nieco wskazówkę Estreichera w „Bibl. Pols.” VI, praca redaktorsko-wydawnicza H-go w „Chacie” na tem nie ustała, gdyż bibliograf nasz wciąża na swój regestr jeszcze tom XIV bez roku i XV roku 1878. W latach 1874—80 wydawał H. „Kalendarz ‘Chaty’”. Na lata 1873—79 przypadają peryodyczne „Czytania majowe dla ludu”, siedem seryj. Do tego również rodzaju piśmiennictwa zaliczyć-by wypadało „Pamiątkę polskiej pielgrzymki do Rzymu” (Lwów

280

Homagium.

1877). W r. 1876 H. założył poważny już organ, dwutygodnik „Wiadomości kościelne”, i prowadził go do r. 1888 włącznie, w latach 1877-79 w związku z innym, „Pastor bonus”, również dwutygodniowym. Napisawszy jeszcze w r. 1873 w „Przeglądzie lwowskim” krytykę na „Wykłady historyi kościelnej na wszechnicy lwowskiej ks. Delkiewicza” (osobno LWÓDZ tegoż roku, 48 stronic), wykształcił się później w tej dziedzinie wiedzy tak, iż mu powierzono katedrę w uniwersytecie.

## Homagium
(por. Feudalizm, t. XXI str. 311 i in.). W epoce Merowingów napotykamy pierwsze ślady kommendacyi, t. j. oddawania się w opiekę seniorowi. Obierający seniora wyciągał do niego obie złożone ręce i składał przysięgę. Patron kładł swoje ręce w ręce przysięgającego tytułem przyjęcia przysięgi i nadawał mu mandatność (inwestytura). Jednak ten ostatni warunek był tylko przypadkowym. Dopiero za Karolingów staje się on koniecznym. Suzeren tedy nadaje ziemię tytułem beneficyalnym, a w odpowiedzi na to obdarowany składa przysięgę wierności i poddania się (foi et hommage). Zwód prawa zwyczajowego normandzkiego (Grand Coutumier de Normandie) określa H. jako „przyszczeczenie wierności w sprawach koniecznych, pomocy i rady” (Hommage est promesse de garder foy des choses droitières et nécéssaires et de donner conseil et ayde. Et cil qui fait hommage doit endestre les mains entre celles à celuy qui les reçoit et dire ces parolles: je deviens vostre homme à vous porter foy contre tous, saulve la feauté au duc de Normandie, roz. 29, ob. u Ducange'a str. 215). Nie należy sądzić, jak to czynią i dziś jeszcze niektórzy historycy, jakoby przysięga na wierność odpowiadała wizołności przysiężę homagialnej. H. obejmuje pojęcie wierności (foy), ale nie nadodrót. Każdy dzierżawca obowiązany był do wierności w stosunku do seniora. Był to stosunek czysto osobistej natury. Tymczasem składający przysięgę poddańczą stawał się człowiekiem (homo, hominium) suzerena. H. pochodzi od homo (ob. wyżej, je deviens vostre homme). Że stosunek prawny był tutaj feudalny, rzeczowy, dowodzi fakty, iż lennik musiał tylokrrotnie składać przysięgę homagii, ile różnych feudów otrzymywał z ręki seniora. Brussel (XVIII w.) twierdzi, że istniały trzy rodzaje H.: zwykłe, proste i lige. Zwykle obowiązywało wasala do trzech obowiązków — sprawiedliwości, rady i wojny. W H. prostem wasal obowiązywał się tylko do niedziałania przeciwko suzerenowi. Temkiem było zazwyczaj H. wielkich wasałów. W połowie XIII wieku H. to, nader mało rozpuszechnione, ginie. H. lige obejmowało szeroki zakres zobowiązań: wasal zobowiązywał się do uczestniczenia osobiście w wyprawach wojennych przez cały czas ich trwania (a nie w granicach dni 40-u, jak to obowiązywało своеkiego

wasała, który zresztą w zastępstwie swojem mógł wysyłać rycerza). Zdarzało się, że wasala wiązało H. w stosunku do kilku suzerenów; w takim razie niezawsze mógł czynić zadosyć zobowiązaniom, np. w wypadku wojny jednego z nich z drugim. Skutkiem tego weszła w użycie kwalifikacya H., w myśl której suzeren mógł posiadać prawo przywileju w porównaniu z innymi (dominus capitalis, homoligius; stosunek wzajemny takiego suzerena do wasala nazywał się la ligeance). W takim wypadku w potrzebie wojennej wasal towarzyszył temu z suzerenów, względem którego wykonał przysięgę H. lige, nawet w razie jeżeli wojna prowadzona była przeciwko innym jego seniorom. Niektóre rodzaje własności albo osoby wolne były od H.; tak np. władanie tytułem franche alumne. Koobiety wolne były od H., gdy otrzymywały lenna tytułem spadku (jeżeli kobieta była zamężna, H. wykonywał w jej zastępstwie małżonek). Nie wykonywał H. nieletni, nie wykonywał król, wyjątkszy, jeżeli suzerenem był Kościół (wtedy składał H. w ręce świętego patrona kościoła). Pod względem formalizmu czy symbolizmu H. jest mniej-qućzej zawsze jednakowe. Wasal składa H. lige publicznie na dworze suzerena, z odkrytą głową, bez pasa i broni, na kolanach przed suzerenem; ręce złożone, spoczywające w dłoni suzerena, symbolizowały poddania się i wierność wasala zarówno jak opiekę suzerena. Przy H. prostem—wasal stał z odkrytą głową, z rękami złożonemi w rękach i całował suzerena w usta; wasal mówił: „Jako że zostają twoim człowiekiem i przyrzekam wierność” (Que je deviens votre homme et vous promets féauté et loyauté de ce jour en avant envers tous qui puissent ne vivre ni mourir). Niekiedy dodawał, iż przysięga obowiązuje go względem wszystkich poza wiernością, którą wienen jest królowi. Suzeren odpowiadał: „Przymuję i biorę za człowieka, i całuję na znak wiary” (Je vous reçois et prends à homme et vous baisé au nom de foi). Jeżeli wasal chciał wykonać H., powinien był oświadczyć wolę w obecności świadków. Meldował się u bramy głownej wieży zamkowej, o ile ta graniczyła z drogą publiczną. Kiedy własność lenna przechodziła w ręce osób trzecich tytułem spadku, spadkobierca obowiązany był do wykonywania H. w określonym czasie. Zdarzało się, że nie posiadał on prawa do władania ziemią; w takim razie nie mógł wykonywać H. Zdarzało się, że senior nie chciał przyjąć z ręki jego H.; w takim razie, przy zachowaniu pewnych formalności, wasal spadkobierca mógł pozwać opornego seniora przed sąd suzerena. Zdarzało się, że także wasal odmiałł H. Wogóle jursprudencya feudystyczna pozostawiła pod tym względem tradycyjnąjrówno norodnięszych kombinacyj; ob. zresztą Feudalizm. — Brussel „Nouvel examen de l'usage général des fiefs

Homograficzne rzuty — Homar.

281

en France pendant le XI, le XII-e, le XIII-e et le XIV-e siècles etc.” (Paryż 1727); Beaudouin A. „Homme lige” (w „Nouvelle Revue historique de droit français, etr.” 1883, tom VII str. 659); Flach „Notes et documents sur l’origine des redevances et services coutumiers au XI siècle” (tamże 1882, t. VI str. 608); tenże „Origines de l’ancienne France” (t. I, 1886); Glasson „Histoire du droit et des institutions de l’Angleterre” (t. II, 182 et n.); tenże „Histoire du droit et des institutions de la France” (t. IV str. 289 et n.); tamże bogata bibliografia (str. XXXV et n.). U Ducange’a ob. definicye źródłowe s. v. Hominium („Glossarium... latinitatis” wyd. Favre’a 1885, str. 215 et n.). S. P.

### Homograficzne rzuty, homograficzne karty, ob. Karty geograficzne.

### Homalopsidae, rodzina węży (Ophidia), do podrzędu Colubriformia zaliczona, zamieszkująca wody słodkie; obejmuje ona przeszło 50 rodzajów, przeważnie na Wschodzie spotykanych, np. Homalopsis — w Indyach Wschodnich (około 90 cm. długości). K. K-ć.

### Homann Jan Chrzeiciel, zasłużony geograf i mappograf (* 1664 w Kammlach, w Szwabii—† 1724 r. w Norymberdze). Przeznaczony przez rodziców do stanu duchownego, uczęszczał do szkoły jezuickiej w Mindelheimie, potem był umieszczeniem w pewnym klasztorze w Würzburgu; uciekł wszelakoż stamtąd r. 1687 do Norymbergi i tam przeszedł na protestantyzm, a w 1691 został notaryuszem. Ale wkrósłce, wskutek dwukrotnego zawracania do katolicyzmu i czasowego wygnania z Norymbergi, wiele biedy wycierpał. Zostając bez stałego zajęcia, oddał się miedziorystnictwu i sztychowaniu map geograficznych; znalazszy na tem polu powodzenie, zdostał r. 1702 otworzyć formalny zakład kartograficzny, który niebawem wielką wziętość pozyskał. Powoli, jedną po drugiej, coraz nowe karty rytując, wydał ich blizko 200. Były to po większej części reprodukcyje francuskich albo niderlandzkich oryginałów, mianowicie: jeden atlas z 40-tu kart (1707); Atlas ze stu kart (1712); Wielki Atlas (ze 126-u kart, 1716) i „Tabula novissima totius Germaniae” (z 4-ch tablic), najznakomitsza z jego 17-u map oryginalnych. Do tego dodać jeszcze należy niewielkie sfery armillarne, globusy kieszonkowe, zegary misterne i różne przyrządy mechaniczne. Królewskie Towarzystwo naukowe w Berlinie wybrało go r. 1715 na swego członka; cesarz Karol VII dał mu tytuł geografa cesarskiego. Piotr W. mianował go r. 1723 swoim agentem. *

### Homar, Homarus, rodzaj skorupiaków dziesięcionogich długoodwłokich (Crustacea decapoda macrura), bardzo do gatunku Astacus (rak rzeczy) zbliżony; straiana on na głowotułowiu z grzbietowej strony wyraźny rowek podłużny, oraz dobrze rozwinięty, trzema lub czterema zębami

bocznemi opatrzony, kolec ku przodowi skierowany.—Najpospolitszy i w handlu najważniejszy jest H. pospolity (H. vulgaris), dochodzący do 30—60 cm. długości. Posiada on bardzo mocne kleszcze, z których najczęściej jedna jest grubą; uzbrojone one są na stronie wewnętrznej chwytnemi kolcami i zębami. Zewnętrzne macki dłuższe od całego ciała. Ubarwienie pancerza bardzo zmienne, od natury dna morskiego zależne. Najczęściej jednak H-y posiadają głowotułów (kadłub) żółtawo - bronzowy z niebieskiemi, fioletowemi i białemi centkami, kończyny oraz wyrostki odwłoku brudno-błekitne, macki czerwone i oczy czarne. Zamieszkują wybrzeża mórz europejskich z wyjątkiem morza Baltyckiego. W morzach Ameryki spotykamy odmińę tego samego gatunku. H. żywi się zwierzętami, na które zwykle poluje nocą, przyczem wyszukuje sobie zdobyczy poomacku, ściskając potężniki swie kleszczami rośliny, przykrywające duo morskie oraz zagłębienia skał; to też najchętniej trzyma się miejsc skalistych, w których różne zwierzęta morskie, jak mięczaki, skorupiaki i ryby, zwykle sobie schronienie znajdują. Więzioń, chętnie żywi się rybą i podawanemi mu skorupiakami (krabami). Samice z ikrą, której składają jednocześnie 12 — 24 tysięcy, można społkać w przeciagu całego roku. — Larwy, wcałe do dorosłych H-ów niepodobne, wykluwają się z jajeczek zwykle latem. Przez kilka tygodni pędzą one życie pelagiczne, to jest pływają w górnych warstwach wody, przyczem podlegają kilkakrotnie linieniu; dopiero otrzymawszy kształt dorosłym H-om właściwy, opadają na dno, i żją tam już aż do końca życia. W stanie dojrzałym H-y podlegają również linieniu, lecz proces się odbywa się wtedy tylko raz do roku lub jeszcze rzadziej. Po odbyciu takiego, bardzo zwierzę wyczerpującego, linienia H-y są zupełnie miękkie i wtedy najczęściej stają się pastwą różnych drapieżników morskich ze nawet swych współbraci i podlegają napaści ze strony pasoryztów. Po dwóch tygodniach nowa skóra nabywa normalnej twardości i mocy. — Połów H-ów odbywa się przy pomocy specialnych koszy, które, opatrzone w ciężary oraz w przynętę w postaci ryby lub rozłupanych krabów, bywają na kilka godzin spuszczane z łódek na dno. Kosze te tak są urządzone, że H-y z nich wydostać się z powrotem do morza nie mogą. Złowione H-y przechowują w wielkich skrzyniach, w pobliżu brzegu pływających. Żywione w odpowiedni sposób, przechowują się one w tych skrzyniach przez cały rok i, dokładnie zapakowane, mogą być i bez wody na znaczne odległości przesyłane; mrozów jednak nie znoszą. Najczęściejsze, a zatem i najsmaczniejsze, H-y bywają latem. Rynkom europejskim najwięcej tych pożytecznych skorupiaków dostarczają wybrzeża Francyi, Helgolandu i południowej Norwegii. K. K-ć.

Énckyl. Powsz. Iustr. Zess. 239. T. XXIX.

36

Home Henryk — Home Sir Everard.

283

rządów Jakóba IV. W r. 1513 spustoszył Nort-
humbryę na czele 8000 ludzi, wpadł jednak
w zasadzkę, gdzie zginął prawie cały ten od-
dział. Jakób zorganizował wtedy wielką wypra-
wę przeciwko Anglii. H. dowodził strażą przed-
nią w bitwie pod Flodden Field; zmusił do od-
wrotu Edmunda Howarda, zatrzymał się jednak
zbyt długo, łupiąc okolicę, i nie zdostał zapo-
biedł ostateczne kłesće armii szkockiej. Mia-
nowany sędząi najwyższym podczas małoetności
króla, stał się najpotężniejszym współzawodni-
kiem domu Angus. Po zamianowaniu regentem
księcia Albany (1514) otrzymał rozkaz opusz-
czenia Anglii. Pochwycił wtedy za broń. Za-
mknięto go w Edymburgu pod strażą hrabi Arran,
którego zdostał przeciągnąć na swą stronę i wraz
z nim i Angusem zaczął spiskować przeciwko
regentowi. Albany oddał go pod sąd, oskarża-
jąc o zdradę stanu: skazano go na śmierć i ścię-
to (1516)—Brat jego, Jerzy, uciekł po tej egz-
cycy i do Anglii. W 1522 Albany pozwolił mu
wrócić i przywrócił go do godności i urzędów.
H. brał udział we wszystkich intrygach, jakie
się knuły na dworze, raz z Angusem, to znów
przeciwko niemu, i ucierał się ciągle z Angli-
kami na granicy. W 1547 dowodził silnym od-
działem jazdy, na którego czele walczył z An-
glikami. W bitwie pod Fanside otrzymał ciężką
ranę i umarł w kilka dni potem. — Aleksan-
der, piąty lord H., dostał się do
niewoli w bitwie pod Pinkie (1547); brał udział
w kilku kampaniach przeciwko Anglikom i to-
warzyszył Francuzom podczas obłężenia Hadding-
tonu. Od 1561 był radzic tajnym Mary Stuart;
pochwalał jej małżeństwo z Darnleyem opuścił
ją jednak, gdy postanowiła zaślubić Bothwella.
Oblegał zamek Borthwick, z którego udało się
jednak wymknąć Bothwellowi, a dy Marya upo-
korzyła się przed lordami, przeszkodził ruchom
ludowym na jej rzecz, obsadzając silnie Edym-
burg. Gdy jednak Bothwell zmuśzony został do
ucieczki, H. ofiarował usługi swe królowej.
Uwięziony w Edynburgu w 1572, odzyskał wol-
ność dopiero w 1574. Umarł w roku następ-
nym.—Syn jego, Aleksander (* 1566—† 1619),
spiskował z Bothwellem przeciwko Arranowi
i przyczynił się znacznie do jego upadku. Wkrót-
ce jednak po tem darzARENiu pokłócił się z Both-
wellem i usiłował wydrzeć z jego rąk króla,
który był faktycznie więźniem w pałacu Holy-
rood (1593). Po wygnaniu Bothwella znaczenie
H-a bardzo urosło; po wstąpieniu na tron an-
gielski Jakób mianował go radzącą tajnym i hra-
bią (1605).—Trzeci hrabia, Wilhelm († 1761),
był gubernatorem Gibraltaru. — Obecnie głową
rodu był dwunasty hrabia, Karol Aleksan-
der Douglas-Home (* 1834).

Home Henryk, prawnik i filozof angielski
(* 1696 r. w Kames w Szkocy — † 1782 roku
w Edymburgu). Wznosząc się po szczeblach ka-
ryery sądowniczej, objął w r. 1752 urząd pre-

zesa trybunału w Edymburgu i zaszczycony zo-
stał godnością lorda Kames. Prócz prawnictwa
oddawał się rolnictwu, literaturze i filozofii, szczę-
gólnie zaś uprawiał zagadnienia z dziedziry ety-
ki, filozofii, religii i estetyki. Z licznych pism
jego do bardziej znanych należą: „Essays on
the principles of morality and natural religion”
(Edymburg 1751), gdzie autor, będący oczywiste
pod wpływem poglądów Schaftesburgo i głów-
nie Hutchesona (ob.), rozwija doktrynę zmy-
słu moralnego (moral sense), przeczy wolności
woli ludzkiej, w zagadnieniach zaś dotyczących
religii staje na stanowisku deizmu ówczesnych
wolnomyślicieli (freethinkers) angielskich. W dzie-
le „Elements of criticism” (Londyn 1762, 3 to-
mo) wywodzi podstawę sądów estetycznych, któ-
rą ma być zasada pożytku: pięknem jest to, co
jest pożyteczne, chociażby poza tem nie było
ani harmonijnem, ani symetrycznym, o Później,
na gruncie już ewolucyonizmu, broni tej tezy
Herbert Spencer (ob.). Podniosłem jest to, co
pod jakimkolwiek względem przerasta zwykłą
miarę i daje się ująć umysłem tylko ze znacznym
wysiłkiem: ale H. nie podejrzewa związku
pomiędzy podniosłością a pięknem. W poezyi
dramatycznej odruca słynną regułę pseudokla-
syczną trojkajkiej jedności i uznaje tylko jedność
akcyi. Najkorzystniej zaleca to dzieło jego idea
przewodnia: że utwory wyobraźni oraz uczucia,
jakie te utwory w nas budżą, należyddować
obserwacyi psychologicznej.—Materyły do życio-
rysu H-a, który w swoim czasie miał licznych
wielbicieli, zebrał i opracował lord Woodhouse
w dziele „Life and Works of H. Home, lord of
Kames” (Londyn 1807, 3 tomy).

Ad. M.

Home Jan, pisarz szkocki (* 1722 w Leith—† 1808 w Edymburgiem), z condu H. (ob.); zraźożnierz, potem od 1797 duchowny w Athelstaneford, wziął się do dramatu. Garrick nie chciał grać jego „Agisa”; odrzucił i „Douglasą”, ale drugi ten utwór podobał się na scenie w Edymburgu, a w Covent-Garden w r. 1757 wywołał zapał. Zapłacił autor za to utratą prebendy; musiał bowiem opuścić stan duchowny: pisanie dramatów uznano za nieprzywoite. Lord Bute zrobił go swym sekretarzem przyboznym i wyjednał mu posadę jednego z preceptorów hr. Walii, Jerzego III. Wtedy dopiero „Agis” wszedł na deski Drury Lane i utrzymał się na nich. Nie miało tego szczęścia Oblężenie Akwilei, ośmiezone przez Voltaire’a, nie miał i „Alfred”. Około r. 1780 H. osiedlił się w stolicy Szkocy i mieszkał w niej do śmierci. W roku 1822 Mackenzie wydał jego dzieła.

Home Sir Everard, baronet (* w r.
1763 w Edymburgu—† w Chelsea d. 31 sierpnia
r. 1832), chirurg znakomity, uprawiający też
z powodzeniem anatomią porównawczą. Wy-
kształcenie zawodowe otrzymał w Edymburgu
i tam też dyplom doktorski uzyskał, poczem
udał się do Londynu, gdzie został lekarzem woj-

284

Home Daniel — Homeopatya.

skowym. Wkrótce potem ogłosił słynne dzieło „A dissertation on the proprieties of pus etc.” (Londyn 1788; 2 przekł. niem. 1789, równocześnie w Quedlinburgu i w Duisburgu), nagrodzone przez Lyceum Londinense, które odrazu zjednało mu rozgłos niemały; jeszcze większego znaczenia dostąpił, gdy J. Hunter (ob.), ożeniony z siostrą H-a, przybrał go na stałego współprawaiku swego; w czasie więc dość krótkim stał się chirurgiem bardzo wziętym i cenionym. W r. 1803 został pierwszym chirurgiem przybocznym królewskim; poprzednio już londyńskie College of Surgeons mianowało go profesorem honorowym, a w szpitalu św. Jerzego i w domu inwalidów w Chelsea był pierwszym chirurgiem, także członkiem towarzystwa królewskiego (Royal Society) i wielu innych towarzystw uczonych, zarinwno angielskich jak zagranicznych; między innemi Towarzystwo lekarskie wileńskie w r. 1823 zaliczyło go do członków swych. W roku 1813 król Jerzy III zaszczycił go dostojenstwem baroneta.—Oprócz wymienionej już wyżej książki H. napisał jeszcze mnóstwo prac innych, mniejszych i większych rozmiarów, treści bądź chirurgicznej, bądź anatomo-porównawczej; z poimiędzy nich wymienić tu należy: „Practical observations on the treatment of stricture in the urethra” (Londyn 1795, 2 tomy, do r. 1822 jeszcze 5 wydań, z których 3 ostatnie są trzytomoowe i zawierają dodaną rozprawę o zwężeniach przełyku; przekład niem. S. Hahnemanna, Lipsk 1800); „Practical observations on the treatment of ulcers on the legs, considered as a branch of military surgery” (tamże 1797; przekł. niem. Weimar 1799); „Observations on cancer connected with histories of the diseases” (tamże 1805, wyd. 2-e 1822); „Practical observations on the treatment of the diseases of the prostate gland” (tamże 1811, wyd. 2-e 1818, wyd. 3-e 1822; przekłady: niem. Lipsk 1817, franc. Paryż 1820, wł. Medyolan 1821) i „A short tractate on the formation of tumours on the peculiarities that are met with in the structure of those that have become cancerous, with their mode of treatment” (tamże 1830). Anatomią porównawczą zajmują się „Lectures on comparative anatomy in which are explained the preparations in the Hunterian collections” (Londyn 1814—1822 w 4-ce, 6 tomów) i 115 prac drobniejszych, pomieszczonych w „Philosophical Transactions”. Wydał też dwa dzieła J. Huntera (ob.) z papierów jego pośmiertnych.—Por. „Biographie médic.” (T. V str. 278—283); „Diction, histor.” (T. III str. 226—236); Callisena „Med. Schriftsteller-Lexicon” (T. IX str. 79—101 i T. XXIX str. 37—40, gdzie znajduje się spis bardzo dokładny wszystkich prac H-a) i H. Haesera „Lehrb. d. Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. II str. 553, 554 i 676). Dr J. P.

Home Daniel Douglas, medium spirytystyczne, ob. Hume.

Homel, miasto w gubernii Mohylewskiej, w powiecie Homelskim (powiatowe), na prawym brzegu rzeki Soży, lewego dopływu Dniepru, i na kolei Libawsko-Romeńskiej, o 111 wiorst na południo-południo-wschód od Mohylewa; miasto pięknie zabudowane, posiada wspaniały pałac książąt Paskiewiczów z bogatemi zbiorami pamiątek historycznych; w ogrodzie pomnik księgi Józefa Poniatowskiego, dłóta Thordwaldsena, zakupiony ze składek pięciogroszowych (miał stać na placu Krasińskich w Warszawie). Około 36 846 mieszkańców.—Homel był niegdyś kościa niezgody między Litwą i Rossyą; ucierpiał też wiele w czasie buntów kozackich, zwłaszcza w 1654 r., gdy został zdobyty przez Zołotareńkę, a nieliczni jego litewscy obrońcy polegli co do jednego.—„Słown. Geogr.” W. N.

Homelskie starostwo niegrodowe leżało w województwie Mińskiem, powiecie Rzeczyckim, po lewnej stronie Dniepru. Podług metryk litewskich wielkie i dochodne to starostwo było w posiadaniu najznakomitszych familij litewskich: od r. 1610 i dawniej Andrzej i Paweł Sapiehowie, od r. 1635 Słuszka Aleksander, wojewoda miński, i syn jego Zygmunt, wreszcie, na mocy przywileju króla Augusta II z d. 17 kwietnia r. 1730, Michał książę Czartoryski, podkanclerzy w. ks. lit., po śmierci Krasińskiego, z kolei dzierzyli to starostwo. Składało się ono z miasta Homla nad Sozą z zamkiem, i z wsi: Daniłowicze, Jurkowicze, Zielona Łąka, Suchowszczyzna i Morozowicze. Od r. 1766 opłacano z niego kwarty zlp. 20 752 gr. 15, a hyberny zlp. 3 960.

Homen opisał K. W. Wójcicki (w „Klechdach” I, 142—145 i 181—185), idąc za Gośławskiego przypisami do poematu „Podole”, jako orszak mar dziwacznych, przeciągających powietrzem, a towarzyszących „Dżumie” uosobionej. Lud polski nie zna tego podania, używa wprawdzie wyrazu homon, częściej homon, a najczęściej gomon, ale tylko w znaczeniu hałas, harmider, swary, krzyki. J. K.

Homeomorfia, ob. Izomorfia.

Homeopata, lekarz leczący wedle zasad Hahnemanna (ob.); czasami, chociaż mniej słusznie, tak zwani bywają zwolennicy Homeopatyi (ob.) wogóle.

Homeopatya (hac. Homeopathia, od gr. ἁρμοσ = podobny, równy, jednaki i το πάθος = cierpienie, odczuwanie, namiętność i t. p.) jest sposobem leczenia, w końcu wieku XVIII, wymyślnonym przez S. Hahnemanna (ob.) i jemu też nazwę swą zawdzięcza. Później H. wynalazł jeszcze nazwę „Allopatya” (ob.), którą obdarzył lecznictwo z poglądami H-i niezgodne, twierdzać przytem, jakoby się wyłącznie zawsze rządziło zasada: *contraria contrariis curentur* (przeciwne ma być przeciwnem leczzone), co zgoła z prawdą się nie godzi, ponieważ zasada taka nigdy nie stanowiła podstawy lecznictwa ogólnie

Homeopatya.

287

go stopnia, że jeżeli w stanie surowym nigdy nie można było w nich dostrzedz śladu rozpuszczalności w wyskoku lub w wodzie, to po przemianie tej zupełnie łatwo rozpuszczają się w obu płynach wymienionych. „Odkryciem” temUMEPIIł się nawet Hahnemann, zapominając o tem, że wobec tak wielkiego rozdrobienia ciała daneago, nie sposób dowieść ani jego rozpuszczalności, ani też nieposiadania tej własności. — Żeby dać wyobrażenie o tem, ile z leku samego znajdować się może jeszcze w 30 „spotęgowaniu” czyli rozcieńczeniu (setnem), dajemy przykład następujący: Kula ziemsa nasza waży około 6 kwadrylionów kilogramów (właściwie 5 kwadrylionów i 875 000 trylionów; dla uproszczenia obliczenia przyjmijmy jednak liczbę okrągłą); otóż, gdyby ją można sproszkować całą i zmieszać podług przepisu H-i z odpowiednią ilością cukru mlecznego, to w 30-em roztarciu (setnem) z całego ogromu ziemi naszej pozostałoby jeszcze tylko 6 kwintylionowych części miligrama, to jest ułamek, w którym nad kreską stałaby 6, pod nią zaś 1 z 30 zerami. Ułamek ten wyobrażałby więc ilość tak drobną, że nie-tylko za pomocą mikroskopu najpotężniejszego dojrzeć-by jej nie można było, ale nawet odczyniki chemiczne najczusle nie byłыby już praw-dopodobnie w możliwości wykazania jej istnienia. Gdybyśmy zaś ziemię naszą całą roztarli do 30 „spotęgowania” homeopatycznego dziesiętnego, to pozostałoby z niej 6 miligramów, czyli 0.006 grama. Dodajmy tu jeszcze jedno obliczenie, równie ciekawe i pouczające. Chcąc sporządzić sobie zapas „spotęgowania” 30 (setnego), zawierające w sobie jakiegokolwiek leku stałego, np. arszeniku, gram 1, to musielibyśmy zużyć na to, nie mówiąc wcale o 29 „spotęgowaniach” poprzedzających trzydzieste, cukru mlecznego ilość tak wielką, że o niej wyobrażenie dać może nam tylko wyliczenie następujące: Podług Flammarióna (ob.) słóńce, przewyższające ciężarem swym ziemię naszą 324 000 razy, waży 1 kwintylon i 900 000 kwadrylionów kilogramów, czyli 1900 kwintylionów gramów, że zaś zapas, o którym mowa, ważyłby 1 decylon gramów, więc musielibyśmy dla przygotowania go spotrzebować ilość cukru mlecznego ważacego tyle, co 526 315 798 473 684 210 526 315 789 i 9/19, kul słonecznych, mniej gram 1. — Teraz wyobrazić sobie dopiero można, jakie ilości leku skutecznego zawierać w sobie mogą płyny lub proszki homeopatyczne, jeżeli się dowiemy, że do sporządzenia „spotęgowania” pierwszego bierze się zwykle tylko 1 kroplę „pranalewki” lub gran 1 (=0.06 grama) leku nierozpuszczalnego. Trzeba rzeczywistość być wyposażonym w wiare niezmiernie silną, żeby o skuteczności dawek takich nie wątpić. — Co wyżej powiedziano, uzupełnić należy jeszcze uwagę jedną, mianowicie, że, pomimo staranności największej, podczas przyrządzania leków zachowywanej, w owych

roczynach i roztarcich homeopatycznych, często znajdować się będą różne przymieszki przypadkowe ciał innych najrozmaitnych, niezmiernie małe, a jednak ilością swą przewyższające bardzo znacznie leki same, w płynie lub proszku zawarte, więc też i na działanie ich wpływ mieć mogące. Dziwnem wydawać się musi i to, że Hahnemann nietylko cukier mleczny, ale i wyskok uważa za obojętny (unarzneilich), wcale na ustrój nie działający, na co znów trudno-by się zgodzić z nim można. — Ponieważ zasadą główną H-i jest stosowanie leków takich, które w ciele zdrowego człowieka mają być zdolne wywołać objawy chorobowe, podobne do tych, które zwalczać są przeznaczone, więc należy też współmieć tu i o sposobie, za którego pomocą homeopaci doszli do znajomości działania swych leków. Zapewniają nas, że, robiąc „doświadczenia”, bądź-to na sobie samy, bądź też na ludzich innych, — ale doświadczenia te zgoła nie są podobne do doświadczeń umiejętności, pracowniak patologicznych i farmakologicznych, — zażywano poprostu którykolwiek lek, na sposób homeopatyczny przyrządzony i zupełnie bezkrytycznie zapisywano potem objawy rzekom przeżeń wywołane, sądząc, że post hoc, ergo propter hoc (potem, więc i zatem). Jeżeli ktoś np. po zażyciu leku takiego doznal, dajmy na to, świerzbienia na nosie, to przypisywał to działaniu jego, a postępując tak, mógł dojść do wyników takich np., że kości czernikowe (Ossa Sepiae), złóżone przeważnie z głęcanu wapnia z nieznaczoną przymieszką kleju zwierzęcego, mogą wywołać aż 1 240 objawów rozmaitych, posiadają więc i zdolność usuwania ich w danym razie. Wobec tego nawet Hahnemann sam uznal za konieczne tłumienie zapłu bezkrytycznego uczniów swych, napominając ich do zwracania uwaigi tylko na objawy najwybitniejsze, rzeczywistość z chorobą jaką związek mieć mogące. Rozumie się, że za pomocą tego rodzaju „doświadczeń” zdobyte wyniki wartość mogą mieć tylko bardzo niepewną, najczęściej wątpliwą najzupełniej. — Największe niedowierzanie, nietylko u lekarzy, ale nawet u ludzi z lecznictwem wcale nie obeznanych, lecz zdrowo myślących, wzbudzały zawsze nieskończenie małe dawki leków homeopatycznych, nawet takich, które w wielkich ilościach można zupełnie bezkarnie połykać, bo teemu, rozumie się, nikt się nie dziwił, jeżeli homeopaci trucizny gwałtownie działające rozcieńczali znacznie, to bowiem zawsze czynili już przed nimi lekarze iuni, przepisujący je do dziś-dnia niejednokrotnie w dawkach mniejszych nie-raz od tak zw. homeopatycznych. — Jakim sposobem Hahnemann wpadł na pomyśl swych dawek nieskończenie małych, tego domyślać się można tylko, ponieważ on sam nigdzie nie wypowiadła tego zupełnie wyraźnie; twierdzi wszakże, iż lek powinien posiadać ilość nie większą od bez-

Homeopatya.

289

gmatycznie wypowiedzianą zasadę mistrza, uznając, że z rzeczywistością jest przeczna; po nim Schrön oraz inni uznawali w H-i tylko odmienny sposób leczenia. Znależli się niebawem i tacy, którzy, obdarzeni krytyczymem większym, zaczęli napród wysuwać siłę samoleczniczą przyrody; co już godziło wprost w samo jadro zapatrzywań Hahnemanna, występującego zawsze zapalczywie przeciwko wszelkim odszczepieńcom od zasad przez siebie głoszonych. Profesor Rau w Bernie potępił troskę wyłączną o objawy, tak stanowczo przez mistrza zalecaną, wymagając w każdym przypadku dokładnego rozpoznania choroby, i to za pomocą wskazówek nauki ogólnej. Nie godził się również z nauką mistyczną o „potęganiu” i „uduchowianiu” leków, a działność ich rzekomą w stanie rozrzedzenia, w którą wierzył, starał się wytłómaczyć rzeczywiste wielką podzielnością materyi, zapominając jeno o tem, że z podzielności onej nie wolno wyciąć bynajmniej wniosku o zwiększaniu się siły w mairę zmniejszania się materyi. Rau znalazł niejednego stronnika między homeopatami.— Dawki leków zbyt drobne napotykały też z czasem przeciwników, bardzo stanowczych, w gronie wyznawców H-i; tak npw. Trinks i Grieselich w Karlsruhe, wydawcy pisma homeopatycznego „Hygiea”, odrzucili rozcieńczenia zupełnie, zalecając przepisywanie pranalewek Hahnemanna, które w samej rzeczy mogą posiadać działanie, i to nawet bardzo silne; zwalczali również inne zasady mistrza. Nie brakło nawet takich, co, odstawiwszy zupełnie zwyше od zasad „similia similibus”, owej najważniejszej podstawy H-i, stosowali narówni ze „starą szkołą” i leki niehomeopatyczne, zachowując przytem mniej lub więcej rozcieńczenia ich. Napotykano atoli i takich lekarzy, którzy dochodzili do większego jeszcze krańcówości od samego mistrza Hahnemanna, rozrzedzając np. leki daleko poza granicę wskanzaną przez niego i wstępując przytem na drogę mistyczyzmu jeszcze skrajniejszego. Taki np. Konst. Hering (ob.) starał się rozpowszechnić wiarę w t. zw. przez siebie Hahnemannizm, to jest w siłę mistyczną, udzielaną lekom od przyrządzającego je, co wszakże miało źródło w nauce głoszonej już przez mistrza samego, utrzymującego, że siła użyta przy rozcieraniu leków stałych lub podczas obowiązującego wstrząsania rozrzedzonych płynów wprost udziela się lekom, potęgując ich skuteczność. — Nakoniec znależli się i tacy, którym nie wystarczała już zasada „similia similibus”, starali się więc na jej miejsce postawić inną: „aequalia aequalibus” (równе równem), czyli zmienić H-ę na Izopatyę (ob.); do nich należy między innymi lipski weberynarz Lux, zalecający przeciw świerzbowi i „psorze” Hahnemannowskiej, strupy świerzbu w sposób homeopatyczny roztarte i „spotęgowane”; tak samo przeciw ospie, t. zw. przez siebie „variolinę”, to jest w równy sposób przy-

ządzaną zawartość krost ośpianych. Inni jeszcze wpadli na myśl leczenia chorób wątrobry „Hepatyną”, to jest wątrobą podług przepisów H-i przyrządzoną, tak)samo płuc — „Pulmoniną” i t. p. Byli to poprzednicy bezwiedni, a na mrzonkach tylko opierający się, sposobu leczenia za pomocą surowicy (ob. Opoterapia) i t. zw. organoterapii (ob.).— Większość lekarzy dzieszych, przyznających się do H-i, przeważnie odbiegła już bardzo znacznie od zasad jej pierwotnych, a zupełnie wiernego wyznawcy czystej nauki Hahnemanna prawdopodobnie wśród nich już-by się nie znalazło. Przedewszystkiem homeopaci spółcześni zwykle nie gardzą już tak bardzo anatomią, fizyологią i patologią, jak mistrz ich to czynił, i zaciągają coraz częście i chętnie tu i owdzie pozyczki od nauki ogólnej, ale stronią częstokroć od jej podstaw, wyławiając z niej tylko dla użytku swego szczęgół i szczęgółi pewne, dające się jako-tako pogodźć z zasadami H-i. Powtóre, wobec tego, że nauka ogólna odkryła rzeczywiste niewątpliwe wielu chorób, upieranie się przy dogmacie Hahnemanna o niepochwytności przyczyn tych byłoby zanadto rażące, żeby go się nie miano wyrzec; to też homeopaci niektórzy, chociaż nie wyszycy, liczą się z tem już. Po trzecie, zaniechano też już oddawna, w wielu razach przynajmniej, śmieśnie małych dawek, a ci, którzy jeszcze najtwardziej stoją pod sztandarem H-i, nie zapiosuja już prawie nigdy rozcieńczonych leków setnych, lecz ograniczają się do dziesiętnych w „spotęgowaniach” niższych, w wielu razach zbliżonych bardzo pod względem ilościowym do leków zapisywanych przez lekarzów innych. Zwrócono już wyżej uwagę na to, że „pranalewki” Hahnemanna są same przez się znacznie silniej- sze od nalewek w aptekach zwyklej przygotowywanych; tosamo też powiedzieć można o miejszanach dziesiętnych wielu ciał stałych, silnie działających, jak np. arszenik, sublimat i wiele innych trucizn, zapisywanych często przez lekarzów niehółdujących H-i w dawkach nieraz mniejszych nawet od homeopatycznych. Pod tym względem i pod wielu innemi jeszcze różnice istniejące między dwoma obozami zatarły się już znacznie, a bardzo być może, iż znikną z czasem zupełnie; homeopatia zaś, nim zamrze, kołatać się będzie jeszcze może dość długo wśród publiczności, od czasów niepamiętnych zawsze mającej mniej lub więcej spaczone pojęcia o sztuce lekarskiej; że z tego jej usposobienia rad będzie korzystał ten lub ów matakz, dla zysku udający homeopatę przekonanego, o tem wątpić nie można, ale i to jej od zamarania nie ocali, ponieważ powstają miążą nowe sposoby leczenia, wcale nie mędrsze od niej, a zabierające jej właśnie mnóstwo zwolenników najwierniejszych.— Wspomnieć tu jeszcze trzeba o dwu najnowszych kierunkach w łonie H-i, których przedstawicielami są Schüssler i Weihe.

Enc. Pow. Lustr. Zesł. 229. T. XXIX.

37

290

Homeopatya.

Obaj wymienieni lekarze są jawnymi odszczepieńcami od prawomyślności homeopatycznej. Schüsslera łączy z H-ą prawie już tylko spośób przepisywania leków w dawkach najdrobniejszych, zresztą nie dzieli on pogłądach patologicznych mistrza Hahnemanna. Nie uznając siły żywotnej rozstrojonej za przyczynę chorób, twierdzi S., że powstają one z braku pewnych był chemicznych, które koniecznie istnieć powinny w narządach niektórych, brak ich bowiem wywołuje niechynie chorobę. Do ciał takich zalicza: żelazo, fosforany magnezyi, potasu, sodu i wapnia, chlorki potasu i sodu, fluorek wapnia, siarczany potasu i sodu, gips i kwas krzemowy; więc też i leczenie jego polega na tem, że stara się dostarczyć ustrojowi choremu tych właśnie przetworów chemicznych, których brak, wedle zdania jego, jest przyczyną choroby.—Weihe choroby czyni zawisłe od potęgi bardzo nieokreślonej, t. j. od t. zw. cechy chorób panujących (genius epidemicus) i od wpływów przypadkowych, przyzuając też wpływ pewien usposobieniu wrodzonymo na również przeciwi się dogmatowi H-i o sile żywotnej nadwreżonej, mającej być przyczyną jedyną chorób wszelkich. Wskazówek zaś do wyboru leków dostarcza Weihemu bolesność pewnych, ograniczonych sięłe okolic ciała, których odkrycie i znajomość opiera się na „doswiadczeniu”. —Pośród lekarzy spółćzesnych, jak się rzekło, prawdopodobnie już nie istnieje ani jeden taki, któryby wyznawał w dobrej wierze naukę Hahnemanna pierwotną, bez zastrzeżeń wszelkich; wiernych tego rodzaju znaleźć chyba już tylko można w gronie publiczności, nieumerającej przyłożyć miary krytycznej do H-i, która ją nęci prostotą rzekomą leczenia i znaczną przymieszką mistycyzmu, na wielu bardzo urok wytwierającego. Poprostu nie sposób uwierzyć, żeby lekarz dzisiejszy, rozsądny i należycie obeznany z wynikami badań nauki spółćzesnej, rozumiejący je i patrzący na nie okiem krytyczem, mógł wyznawać zasady Hahnemanna w tej postaci i w tej rozciągłości, jak je mistrz wypowiedział przed wiekiem. — Już to jedno, że od chwili narodzin H-i nawet zwolennicy jej sami weaż obbiegali od zasad jej najistotniejszych, przekształcając je bez ustanku, nie przemawia bynajmniej za tem, żeby mogła stać na podwalinach pewnych i żeby nie była raczej wymysłem czczym, niemogącm rościć prawa do uchodzienia za odmianę lecznictwa, opartą choćby na pozorze naukowości. — Wyłożywszy tedy zasady główne H-i dość szczególnie, oraz jej dzieje w krótkości, daliśmy, czytelnikowi możliwość wyrobienia sobie o niej sądu. — Od chwili pierwszego wystapienia Hahnemanna w roku 1797, aż do dziś-dnia spierano się nieraz już bardzo zawzięcie o zalety lub wady H-i, a, niestety, przyznać to trzeba, że w sprawie tej, tak z jednej, jak z dragiej strony, niezawsze walczono bronią uczciwą. Nie naśladując przykładu tak

nagannego, postaramy się teraz o streszczenie bezstronne przywar i przymiotów rzeczywistych H-i.—Że dawki leków nieskończenie małe, przy których nawet większość bardzo znaczna lekarhomeopatów dzisiejszych nie obstaje wcale, nikomu pomódz ani zaszkodzić nie mogą—to każdy nieuprzedzony pojmie odrazu; że zerwanie stanowcze H-i z anatomią, fizyologią i patologią dzszególe, a z innemi naukami lekarSKIemi wogółę, na dobro jej wyjść nie mogło—to jest również jasne. Zaprzeczyć też nie sposób, że homeopaci spółcześni wielokrotnie posługują się już sposobami badania choroby wedle zasad nauki ogólnej, oraz, że nie przporzystają zawsze na stłumianiu objawów samych, lecz podejmują walcę z chorobą, postarawszy się wprzód o rozpoznanie jej umiejętności. Sprzeciwia się to wszystko wprawdzie zasadom H-i, chorem jednak na dobro wychodzi. Najcięjszy zarzt, mogący spaść słusznie na H-ę spółćzesną, jest ten, że dotąd wielokrotnie uparcie zaprzecza ona możliwości usuwania lub zwalczania skutecznego przyczyn choroby; że bardzo wielu zwolenników jej z zaciętością, godniejszą lepszą sprawy, nie ustaje w walce przeciw zdobyczom pewnym lecznictwa, na badaniach umiejętności opartego, że zaprzecza doniosłości i znaczenia najnowszym odkrycym patologii doświadczalnej i hygieny, że drwi lekkomycznie z bakteryologii (ob. te wyrazy), zamiast z nich korzystać krytycznie, a przez to właśnie staje się czestoekroć prost w szkodliwą. Wogółę rzec można, iż H. nikomu nie zaszkodziła tem, co robiła, ale że tem, czego robić nie działała, aż nadto często zdrowie i życie ludzkie narażała na niebezpieczeństwo największe. Grzechów takich, z zaniechania powstałych, ciąży na niej bardzo wiele. —Wykazawszy jej przywary, musimy teraz w imię bezstronności również wspomnieć o zaletach i zasługach H-i, a tych mógłby jej tylko odmówić przeciwnik uprzedzony, z prawdą nie liczący się ściełe. —Bezwarunkowo temu zaprzeczyć nie można, iżby H. nie wywarła wpływu dodatniego na rozwój lecznictwa ogólnego; być może, że i bez niej byłoby ono stanęło również wysoko, jak stoi dziś; ale z moviłościami tego rodzaju liczyć się trudno, ponieważ ich uzasadnić niepodobna. — Ktokolwiek śleżał właśnie i bezstronnie dzieje lecznictwa od początku wieku XIX, ten przyznać musi koniecznie, że H. przyczyniła się wiele do uproszczenia sposobu leczenia, że głównie jej wpływowi zawdzięczamy porzucenie nadużywania przesadnego leków, jako też zasadę ogólnie dziś przyjęta, że powinno się zawsze używać leków prostych, o działaniu pewnem i stwierdzonem, jednolitych, nie zaś złożonych z Bóg wie ilu środków naraz. Pośrednio też H., choć mimowolnie, przekonała lekarzów, że siły ustroju samego w wielu razach wystarczają zupełnie do usunięcia choroby, zgoła bez przyczynienia się do tego leków; a dojść musiano do przekonania takiego, widząc,

Homeopatya.

291

że wielu chorych powraca do zdrowia, pomimo leczenia rozcieńczeniami homeopatycznemi, nie mogącemi wywrzeć wpływu żadnego na przebieg choroby danej. Zasługa ta, chociaż homeopaci wierzący w skuteczność leków swych, nie radzi- by się przyznać do niej, jest niewątpliwa i wiel- ka rzeczywście. Zasługa nie mniejsza H-i po- lega również na tem, że od początku istnienia swego zawsze najtroskliwiej baczyła na dyetę choroby, o której ważności lekarze inni dopiero mać, zachęceni do tego przykładem homeopatów. Także na karb H-i zapisać można staranniejsze zwracanie uwagi na pojedyńcze objawy choroby, dawniej bardzo często zaniedbywane, szczegól- nie gdy w leczniictwie panowała wyłącznie sys- stematyka sztuczna szkół różnych, niedorzeczna nieraz. — Sposób przyrządzania tak zw. „prana- lewek” z roślin świeżych, zalecou przez Hah- nemanna, w swoim czasie zasługiwał też na pochwałę bez zastrzeżeń. Dziś, gdy umiemy za pomocą chemii otrzymywać z roślin części ich skuteczne, jako ciała czyste, bez przymieszek obcych, możemy się wprawdzie bez nalewek tych obywać; dawniej wszakże były one bardzo dobre, niezaprzeczenie skuteczniejsze od przy- rzędzanych w aptekach zwykłych, a jeżeli H. zużytkowywała je w sposób niewłaściwy, to rzecz inna zupełnie, nieodbierająca im wszakże ich zalet, uznanych przez niektóre farmokopeje, jak up. saska, każczące w sposób zupełnie tensam przygotowywać z roślin świeżych wyciągi (Essen- tiae). Nakonie sposób prosty przyspasabiania leków homeopatycznych — nie mowa tu, oczywiście, o ich „potęgowaniu” — wpłynął także nie- wątpliwie i zbawienne na postępowanie far- macyi ogólnej. — Te są mniej - więcej zasługi główne H-i, a przyznać im trzeba doniosłósć pewną, wcale niepoślednią; poszukawszy, może znajdobył się ich więcej jeszcze, ale prztoczo- ne tu już starczą do stwierdzenia, że mylą się ci, którzy H-i żadnych zasług przyznać nie ra- dzi. — Na tem zakończyć-by można, gdyby nie wy- padało jeszcze rozjaśnić tu rzecz jedną w krót- kości. Zwolennicy H-i odpierać zwykle zarzuty wszelkie, czynione jej tem, że powołują się na liczne, niewątpliwe zupełnie wyzdrowienia osób leczonych podług jej sposobu. Przeciwko faktom stwierdzonym, oczywiście, nic powiedzieć nie można, o wiarogodności ich w żadnym razie wątpić nie godzi się; wolno wszakże nie zgadzać się na ich tłómaczenie, opierające się li-tylko na twierdzeniach, śmiałych wprawdzie, ale niedo- wiedzionych zgoła. Ogół, sądzący o sprawach tych zwykle podług zasady post hoc ergo propter hoc (potem więc i zatem),скаunny jest uwerzyć w to, że lek podany uzdrowił rzeczywście cho- rego, a Hahuemann i szkoła jego wszczepiali zawsze i usilnie w chorych wiarę w nieomyl- ność leków swych. Nieomylności takiej atoli żaden lek wogół nie posiadał dotąd nigdy, na-

wet te, których skuteczność zwykłą rozliczne do- świadczenia kliniczne i pracowniane stwierdziły niejednokrotnie i niezbicie, zawodzą wcale nie tak rzadko, jakby się zdawać mogło; więc też powoływanie się na ich skuteczność bezwarun- kową dopuszczone nie może być nigdy, tembar- dziej jeżeli zażywane były w dawkach tak niesły- chanie drobnych, jak według zasad H-i podawa- ne być winuy. Więc też prawdopodobieństwo, równające się w tym razie nieomal pewności zupełnie, upoważnia do zdania, że wyleczenia owe, któremi chelpią się homeopaci, przypisać należy niewątpliwej zdolności ustroju do zwal- czania zwycięskiego chorób rozlicznych, bez po- mocy leków jakichkolwiek, że też dyecie, chwaleśnie przestrzeganej przez nich, a będącej w leczeniu chorób środkiem pomocniczym, bar- dzo cennym i wielce skutecznym. W wielu też razach uzdrowienie takie, polegające na usunię- ciu prędkiem bólu dokuczliwego lub innych do- legliwości wszelkich, niebądących wynikiem choroby, istnieniu ustroju zagrażającej, przypisać należy wprost sugesti (ob. Hypnotyzm), nieraz mimowolnie i bezwiednie a jednak sku- tecznie zastosowanej. Wobec tego, uzdrowienia, na które powoływać się który homeopaci, chоciaże były stokroć liczniejsze nawet, bynajmniej nie dowodzą skuteczności leków przez nich stо- sowanych. Rozumie się, że tu wciąż była mowa tylko o leczeniu opartem rzeczywistość na zasa- dach H-i, na dawkach niesłychanie drobnych, przypadki zaś, w których pod płaszczykiem H-i zadawano leki bardzo silnie działające, nawet w leczeniu niehomeopatycznem stosowane ostroż- nie, w dawkach śmiałych, nie należą tu do nas. — Wykonawstwo H-i wszędzie jest dozwoło- ne lekarzowi, który się niem zająć pragnie. W państwach niektórych, jak np. w Prusach, bywa też lekarzom udzielane pozwolenie na przy- rządzanie leków homeopatycznych, gdzieindziej zaś zajmują się tem apteki, umysłnie w celu tym urządzone. Katedry H-i, nie zajmowane jednak przez profesorów zwyczajnych, lecz przez docentów, od niedawna istnieją w niektórych uniwersytetach europejskich, najstarsza bodaj w Peszcie; posiadają je też: Paryż, Londyn i Madryt. W Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, gdzie H-i zawsze wiodło się najlepiej, istnieją nawet akademie wyłącznie jej poświęco- ne w Chicago, Bostonie, Yowie, Nowym Yorku i w kilku innych jeszcze miastach. W Stanach Zjednoczonych spotykamy też liczne lecznice i szpitale homeopatyczne; w Europie zaś naj- znaczniejsze znajdują się w Lipsku, w Köthen, w Monachium, w Peszcie, w Gumpendorfie pod Wiedniem, w Paryżu, w Londynie i w Madry- cie. W szpitalu warszawskim św. Ducha, z po- lecenia b. namiestnika Królestwa, hr. Berga, w d. 13 września r. 1867 otwarto oddział homeo- patyczny, tymczasowy, na 8 łóżek, który powie- rzono homeopacie Wieniawskiemu, leczącemu

292

Homeopatya.

w Zamku; oddział ten zniesiono d. 26 marca r. 1869.—Podług obliczeń Wilmara Schwabego w końcu wieku XIX między lekarzami było homeopatów około 500 w Niemczech, tyluž mniej lub więcej we Francyi; w Austro-Węgrzech i w Anglii w przybliżeniu po 400; w Hiszpanii 300, we Włoszech 250, w Belgii 50, w Rossyi około 50, nakoniech w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej około 10 000. U nas liczba lekarzy - homeopatów jest bardzo nieznaczna, a wogóle ludność nasza rdzenna niebardzo się garnie do H-i, więcej ma zwolenników wśród napływowej. Mimo to istnieje w Warszawie Towarzystwo homeopatyczne, dość ruchliwe, utrzympujące lecznicę i aptekę własną, oprócz której istnieje druga jeszcze, także wyłącznie homeopatyczna. W Niemczech, ojczyźnie H-i, w Lipsku ma siedzibę stowarzyszenie główne homeopatów niemieckich (Homöopathischer Zentralverein Deutschlands); obok niego istnieją towarzystwa lekarskie homeopatyczne w Berlinie, Lipsku i kilku innych miastach i około 300 towarzystw złożonych z nielekarzy, ale pod wpływem ich zostających. W Anglii i Francyi poza Londynem i Paryżem towarzystw podobnych jest mało. W państwie Rossyjskim istnieje wszystkiego 6 towarzystw, z tych 2 w Petersburgu, również znajdują się 3 lecznice i tyleż aptek homeopatycznych; 10 aptek istnieje w miastach prowincyonalnych. — Dodać należy tu własne, że H. stosowana bywała i bywa także w weterynaryi, a niektórzy zwolennicy jej odwżyli się nawet, oczywiście, często ze szkodą chorzy, zalecać ją w chorobach chirurgicznych i w położnictwie.—Literatura homeopatyczna przeważnie jest popularna, przeznaczona dla szerpszych kół publiczności, do której zarówno sam tworca H-i jak i uczniowie jego zawsze chętniej zwracać się mieli zwyczaj, jakoby dlatego, że publiczność bezstronniej niż lekarze z zawodu pojąć i osądzić umie słuszność jej zasad. Dzieła Hahnemanna samego wyliczono już przy życiorysie jego (ob.), tu zaś z mnóstwa wydawnictw późniejszych przytoczyć można tylko najnowsze, jak oto: Lutze „Lehrbuch der Homöopathie” (Köthen 1893, wyd. 12-e; przekład francuski Paryż 1891, wyd. 7-e), jest to najwięcej rozpowszechniony podręcznik, prawie na wszystkie języki europejskie przełożony; w przekładzie polskim nie posiadamy go wszakże. Obok niego, jako najpoczytniejsze, przytaczamy: A. v. Gerhardt „Handbuch der Homöopathie” (Lipsk 1889, wyd. 5-e); Hirschel „Der homöopath. Arzneischatz in seiner Anwendung am Krankenbett” (Lipsk 1891, wyd. 15-e); „Lehrbuch der homöopath. Theraphie nach dem gegenwärtigen Standpunkte der Medicin” (Lipsk 1891, wyd. 5-e, 2 tomy); Müller „Homöopathischer Haus- und Familienarzt” (tamże 1892, wyd. 12-e); K. Heiring „Homöopath. Hausarzt” (Sztutgard 1893, wyd. 17-e; przekład włoski Rzym 1889, wyd.

2-e; włómaczenie polskie ob. Hering); Puhlmann „Handbuch der homöop. Praxis” (Lipsk 1894); Conau „Traité d’homo - homoeopathie. Médicaments réunis par séries et groupes physiologiques” (Paryż 1889); M. Jousset „Les maladies de l’enfance. Description et traitement homoeop.” (Paryż 1888); Liberati „Trattato elementare teorico-prattico di medicina omeopatica per le famiglie” (Rzym 1888); Espanet „La pratique de l’homoeopathie simplifiée” (Paryż 1894, wyd. 4-e); Prost-Lacuzon „Formulaire homeopatique usuel” (Paryż 1897; wyd. 7-e); „Die Homoeopathie in Theorie und Praxis” (Berlin 1897); G. Sieffert „Formulaire de thérapeutique positive [homoeopath.]” (Paryż 1899); tenże „Médecine homoeop. d’urgence” (tamże 1900). — O przyrządzaniu leków homeopatycznych piszą: Gruner „Homöopathische Pharmaceupöe” (Lipsk 1878, wydanie 5-e) i Schwabe „Pharmacopoea homöop. polyglossa” (t-że 1880). W języku polskim nie posiadamy rzeczy nowszych o H-i, ani oryginalnych, ani włómaczonych; dawniejszych zaś przytaczać nie warto. H. posiada na usługi swe pokażą ilość wydawnictw peryodycznych, z których jako najważniejsze wymieniamy: „Allgemeine homöopath. Zeitung” (Lipsk od roku 1832); „Populäre Zeitschrift für Homöop.” (tamże od 1870); „Zeitschr. des Vereins Berliner homöop. Aerzte” (Berlin od 1882); „Archiv für Homöop.” (Dreznio od 1891); Luftzego „Hahnemannia.” (od 1858 w Köthen, od 1890 w Berlinie); „Annales of the British homoeopathic Society and of the London hom. hospital” (Londyn); „Homeopathic World” (Londyn); „Monthly hom. review” (Londyn); „American homoeopathist” (Nowy York); „Hahnemannian monthly” (Filadelfia); „Homoeop. Journal of obstetrics” (Nowy York); „Homoeop. Physician” (Filadelfia); „North American Journal of Homoeopathie” (Nowy York); „Gomieopaticeskij wiestnik” (Petersburg od r. 1889); „Homeopata polski i t. d.” (Lwów 1860—65, red. i wyd. Kuczowski); wkróce w Warszawie ma też zacząć wychodzić pismo staraniem Towarzystwa homeopatycznego wydawane. — Por. F. G. Gmelin „Kritik der Principien der Homoeopathie” (Tübinga 1835); J. Stieglitz „Ueber Homoeop.” (Hannower 1835); A. Rapou „Histoire de la doctrine médicale homeopathique” (Lion 1847); H. Haeser „Lehrb. d. Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, tom II str. 793 — 804); A. Koeppé „Die Homöop. Hahnemann’s u. die d. Neuzeit” (Berlin 1880); H. Bodwitch „The past, present and future treatment of homoeopathy eclecticism and kindred delusions which etc.” (Boston 1887); H. Merkens „Hahnemann en ze homoeopathie” (Haga 1887); Katsch „Medicinische Quellenstudien. Entwickelungsgang des Aehnlichkeitsaxioms von Empedokles bis auf Hahnemann” (Sztutgard 1891); Bojanus „Gesch. d. Hom. in Russland” (tamże 1880); tenże „Gomieopatja w Rossii”

Homeopatyczne leki — Homer.

293

(Petersburg 1882; przekł. ang. Filadelfia 1891) i J. Pagel „Gesch. d. Med.” (Berlin 1898, Cz. I str. 329—334 i Cz. II str. 906).— Odmianą H-i właściwej jest t. zw. Elektrohomeopatya, wymyślona w drugiej połowie wieku XIX przez Włocha, hrabiego Mattei’ego, nie będącego lekarzem, mańjaka albo też matakca. Mattei utrzymuje, że z ziół pewnych, których jednak nie wymienia, otrzymać można za pomocą jakiejś fermentacyi tajemniczej rodzaj elektryczności (tak!), dającej mieszać się z cukiern. Z mieszaniny tej wyrabia się kołaczki do użytku wewnętrznego i płyny różnobarwne do stosowania zewnętrznego. Rozwodzenie się o tej elektryczności roślinnej byłoby tu zbyteczne; wierzący w nią nie daliby się i tak przekonać o jej niedorzeczności, a niewierzącym w nią ubliżonoby, chcąc im dowody na nią składać. Prawdę mówiąc, ta elektrohomeopatya, oprócz nazwy samej, mało co wspólnego ma z H-ą właściwą.—Por. „Iatrochemie u. Elektrohomöopathie oder die Geheimmedicin des Mittelalters und die Geheimmedicin der Neuzeit von Saturnus” (Lipsk 1896); C. Mattei „Elektrohomöopathie, Grundsätze einer neuen Wissenschaft” (Ratyzbona 1884, wyd. 4-e); Genty de Bonqueval „Traité de l'Electrohomoeopathie” (Paryż 1891) i G. A. Clerc „Les Remèdes Electro-homoeopatiques du Comte Mattei” (tamże 1899).

Dr J. P.

Homeopatyczne leki, ob. Homeopatya.

Homeoteleuton (grec. homoioteleutón = jednakoowo się kończący, podobnie zakończony) jest figurą retoryczną, zasadzającą się na takim ukladzie dwuch lub więcej zdań, że wyrazy ich końcowe mają jednakobrzmiące zakończenia. Ta sama nazwa H. oznacza jednakobrzmiące zakończenia wierszy połów wierszowych, co odpowiada nowożytnemu rymowi; spotyka się on często w zakończeniu obu połów pentametru. W poezji polskiej wierszy podobnych mamy liczne przykłady; np. w balladach Mickiewicza, w wierszu 14-to-zgłoskowym:

Stary Budrys trzech synów, tągich jak sam Litwinów...

w którym każda z połów składa się z podwójnego trocheja i amfibrachu. To samo w innej jego balladzie:

Z ogrodowej altany, wojewoda zdyszany...

Podobnie w balladzie K. Przerwy-Tetmajera (z dramatu «Zawisza Czarny»):

Czyli żona cię czeka, czy ci droga daleka, i t. d.

Z dawniejszych poetów wierszy w ten sposób rymowanych używał, między innemi, Wespazjan Kochowski, np. w wierszu trocheicznym czteromiarowym:

Lecz daremnie, topień ze mnie,
Grąsnę snadno, wszystek na dno, i t. d.

A. A. K.

Homer (po grecku Ὠμηροσ), największy poet-a epiczny grecki i całego świata, twórca Iliady i Odyssei. Wiadomości Wieków Starożtynych o czasie, bliższych stosunkach życia i losach H-a polegają głównie na domyślach i są legendowemi, poczęsi symbolicznemi, opowieściami z późniejszej epoki greckiej, na których podsta-wa historyczna krytyka uzbornych tyłko i nieznacznych rezultatów dobadać się może. Już samo wytłómaczenie nazwiska H-a, próbowane w osobnych celach na rozmaite sposoby, zajmowało żywo umysły starożtynych i nowszych czasów. Eforos, nawiązując do mitycznego podania, że H. był ślepym lirnikiem wędrownym, wywo-dził z niego znaczenie ślepca (= ὅ μὴ ὁρών); według zdania nowszych uczonych oznacza ono mistrza epicznej kompozycyi, łączącego mniej-sze pieśni w jedną całość (μοῦδ ὁρω), albo też-ściłe zorganizowaną korporacyję piewców (μηρ-ποτ=towarzysze), z którego nazwa ojca duchowego, idealnego protoplasty owego ceohu śpie-wackiego, powstać miała; inni znowu pojmują je w symbolicznem znaczeniu (μηροσ=zakładnik, rękojmia), identyfikują z nazwiskiem odwieczne-go wieszcza trackiego, Thamyrisa (Θάμολις) i wy-noszą H-a do godności poety w pojęciu oderwem; w najnowszych czasach wreszcie porzuco-no po większej części wszelkie abstrakcyjne znaczenia tego miana i równowi z tradycją-najstarszą pojmują je jako imie własne śćiłe historycznej osobistości, t. j. H-a, którego nieśmiertelnemi dziełami są Iliada i Odyssea. Również i co do czasu, w którym H. żył, bardo-się różnią wiadomości Starożtynych piani-dzy sobą. I tak: uczony Krates z Mallos twierdził, że H. żył przed wędrówkami Heraklidów (1104 przed Chr.), Arystarch cyraczasem utrzy-mywał, że żył za czasów jołskiej emigracyi (r. 1043), Teopomp zaś i Euforyon, że dopiero w 500 lat po wojnie Trojańskiej; a taką miarą wynosi różnica najstarszej i najmłodszej, prz-pisywanej H-owi daty życia, nie mniej jak lat 460. Najwięcej pewnie do prawdy zbliża się kombinacja Herodota (2, 53), który na zasznacza czasy H-a na 400 lat przed swoją epoką, a za-tem mniej więcej na rok 850 przed Chr. Nie mniej żywy spór jak o czasy, w których H. żyć miał, wiodły Wieki Starożytne o miejsce je-go urodzenia. Zwyczajnie przytaczają 7 miast, które wadziły się pomiędzy sobą o zaszczyt wy-dania na świat wielkiego wieszcza. Epigramat, dochowany w Gelliuszu (3, 11), wymienia te miejscowości: Smyrnę, Rhodos, Kolofon, Salami-nę (na wyspie Cyprze), Jos, Argos, Ateny; jednakże prócz nich rościły jeszcze także preten-sye: Kyme, Chios, Pylos i Itaka. Niektóre z tych miejscowości przywłaszczały sobie H-a z tego względu, że poezyę homerową rychłemi już czasy z szczególną troską pielęgnowały; inne znowu powoływały się na odwieczne stosunki swe kolonialne, celem poparcia własnych pretensyj.

Homer.

295

ny, a przez treść swą, ujętą w formę czarują-
cą, dzierżyły zarazem jako prawdziwe śpiewy
narodowe panujące pod pewnym względem
stanowisko w obszernej dziedzinie całego duchو-
wego życia greckiego narodu, co Platon w krót-
kiem a dobitnem wyrażeniu streścił: Całą Hel-
ladę wyhodował H. Taką miarą stał się H.
także nauczycielem Rzymian, i najwyżej poeci
tego narodu, jak Wergiliusz, Owidyusz, Hora-
cyusz, według jego wzorów się kształcili; a rów-
nie jak Arystoteles, tak i Horacyusz utworzył
nawet na podstawie poematów homerowych ty-
powe prawidła poezyi epicznej. Nie mniejszej
powagi zażywał H. i u greckich ojców Kościoła.
Św. Bazyli wielbi go jako praojca helleuskiej poe-
zyi, a św. Grzegorz z Nazyaunu starał się w wzoso-
rową formę jego poetycką oblec przedmioty tre-
ści chrześciańskiej. Gdy po długowiecznym le-
targu ockręła się grecka literatura w wieku XV
i pochód tryumfalny do narodów zachodnich od-
była, przyjęli znowu zgodnie humaniści południa
i północy owo nowo wskrzeszone przeświadcze-
nie o doskonałości epopei homerowych, a naj-
pierwsi reprezentanci literatur europejskicheccza-
cili się zawsze z gorącą wiarą i żywym entu-
zyazmem na odwiecznym, niedościgłym wzorze
H-a, uważając jego poematy jako arcydzieła
poezyi epicznej. A jak już w starożytnych wie-
kach rozpowszechnionem było piękne porówna-
nie kipiącej życiem wojowniczej Iliady z jas-
nym blaskiem słońca, w zenicie stojącego, spo-
kojniej zaś umiarkowanej Odyssei z łagodnem
światłem zachodzącego słońca; tak też wierzono
wówczas ogólnie i słusznie, że H. w rozkwicie
młodzięnczych sił swych wyśpiewał Iliadę, że
Odysseja natomiast jest półdem sędziwego wie-
ku jego. Wobec tak jednomyślnego przekona-
nia długich wieków odosobnione tylko i rzadkie
głosy ośmieliły się zrazu wystąpić z odmiennem
zdaniem. I tak już w aleksandryjskiej epoce
grono krytyków, zwane oć χωρίζοντες (—dzielą-
cy, odgraniczający), na których czele stali Kse-
non i Hellanikos, ze względu na doskonsalszy już
rozwój socyalnych, moralnych i religijnych idei
w Odyssei, od tego, który się w Iliadzie przed-
stawia, stawiło domyśł, że Iliada jest obrazem
starszego stopnia cywilizacyji, a więc dwie te epo-
peje są dziełami dwóch zupełnie różnych poe-
tów, żyjących w odstępie czasu, cały wiek mo-
że wynoszącym. W nowszych wiekach kusili
się poszczególni uczeni, a mianowicie Casaubo-
nus i Perizonius jako pierwsi targać się na
ogólny dogmat o jedności pieśni homerowych.
Bentley przypisywał H-owi zaledwie kilka pie-
śni, Vico zaprzeczył, jakoby H. żył wogół na
wsiecie, a Wood powątpiewał, azali Iliada i Odys-
seja są utworami H-a. Zamachy te przeminęły
jednakże bez głębszego wrażenia na szersze ko-
ła. Dopiero uczony niemiecki, Fryderyk Au-
gust W o l f, profesor uniwersytetu w Halli,
w dźiele swem „Prolegomena ad Homerum”

w r. 1795 rozwinął szczęśowo dzieje poezyi
homerowej, a zaprzeczając stanowczo, jakoby
rychłe owe wieki używać już mogły sztuki pi-
śmiennej w celach literackich, wystąpił z twier-
dzeniem, że w H-rze widzieć należy jedynie
poetycką produkcyę długiego peryodu czasu,
którą, wyłącznie przez władzę pamięciową do-
chowaną, w czasach Pizystrata zebrano i w je-
dną całość połączono. Zaraz też stała się kwe-
stya homerowa najaktualniejszą w całym
świecie uczonym, a od stu lat z górą zaprzата
po dziś dzień najwytrawniejsze siły filologiczne
i aż do obecnej chwili stanowczo nie jest roz-
strzygniętą. Mimo, że Wolf badań swych zu-
pełnie nie skończył, wszakże śmiałą swą hipo-
tezą najwyższe zajęcie w szerokich kołach obu-
dził. Inny uczony, Gotfryd Hermann, postę-
pując śladami Wolfa, stawił hipotezę, że poeta
w dwóch niezbyt obszernych poematach opisał
gniew Achillesa i powrót Odysseusza, które, po-
woli rozszerzane przez rozliczne wtręty, przy-
brąły postać dzisiejszej Iliady i Odyssei. Po-
dobne twierdzenia objawili w nowszych czasach
Bergk, Naber i Niese, w łatwowiernem złudze-
niu, że dobiorą się do pierwotnego jądra Iliady,
gdy wyrzucą rozmaite interpolacye i usuną prze-
liczne sprzeczeni, zachodzące i w związku,
i w języku owej epopei. Namiętna walka po-
nownie wybuchła, gdy Karol Lachmann, wie-
dzony porównaniem ze staroniemiecką epopeją,
Nibelungami, wystąpił z tak zwaną „teoryą bal-
ladową” (Liedertheorie), twierdząc, że wielkie
owe epopeje w równy sposób, i to z pieśni
mniejszej objętości, powstać jedynie mogły. Po
raz pierwszy w r. 1837 poćwiartował Iliadę na poje-
dyńcze, krótsze pieśni, które, przez rozmaitych poe-
tów utworzone, same w sobie jedynie tworzyć miały
wykońzoną całość. Aż do兼óka 17-ej księgi
Iliady wyróżnia więc Lachmann 15 oryginalnych
pieśni samodzielnych, na pieńń szesnastą składa
się pięć następnych ksiąg (18—22), a pieńń sie-
demnastą stanowi 23 rapsodya, której zakończenie,
równie jak całą 24 Księgę, uważa uczouy ten za
podrobione, z czasów późniejszych pochodzące.
Wielka powaga uczonego Lachmanna zjednała
mu licznych zwolenników. Śladami jego teoryi
poszli Haupt, Benicken, Koechly, Jacob i inni,
podczas gdy Nitzsch, Naegelsbach, Baeumlein,
Gerlach, Nutzhorn, Kiene, Lehrs, Kammer, Fried-
laender z licznymi towarzyszami stanęli w obro-
nie pierwotnej jedności w kompozycyi Iliady
i przyznawali, co najwięcej, tylko sporadyczne
interpolacye i wtręty. Kiedy ci uczeni w głów-
nej mierze poprzestawali na krytycznym roz-
biorze Iliady, podjął A. Kirchhoff równy trud
także względem Odyssei i starał się dowieść,
że i w tym poemacie istotna treść, zawierająca
powrót głównego bohatera do ojczyzny (Nostos),
skażona jest bardzo przez przeróbki i wtręty
późniejszych czasów. A takim sposobem pew-
nie każdy wiersz obydwóch poematów poddać

Homer.

297

nę, czyli, jak Horacy (Ars. poet. w. 359—360)
mówi:

„Quandoque bonus dormitat Homerus.

Verum operi longo fas est obrepere

[somnum]...

jeżeli zważymy, że mniejsze, a może niekiedy
i obszerniejsze, interpolacije dolowne w późniejszych czasach zesp闵iły czasem piękną, oryginalną tkankę poetycką,— to pomost niejako między dwoma nieprzyjaznemi dotychczas obozami już rzucony, a coraz bliższem i pewniejszem wydaje się porozumienie względem najgłówniejszego punktu spornego, że ów „wieszcz z bożej łaski” (jak zwie go tradycya starożytna), który ongi natchnionemi pieśniami swemi, otulonemi w czar wiecznej świeżości i młodości, ożywał całą Helladę dołością, wesele m i entuzyazmem, który aż do dnia dzisiejszego wpływ ożywczy wywiera na literaturę całego świata cywilizowanego, to nie jest ów kompilacyjny talent poetycki, — który dziełami swemi entuzyazmował i do dzisiaj w zachwyt wprawia najgenialniejszych mężów sfer wykształconych. Jakąkolwiek mogła być postać pierwotnej Iliady, tyle wszakże pewna, że główna, najpiękniejsza jej część dochowała się bezsprzecznie w dzisiejszej tradycyi, a z wszelką słusznością uważać ją możemy za najcenniejszy klejnot, niezbędny, nieoszacowany skarb literatury powszechnej, póki nawet zacięty ów spór niezałatwionym pozostanie w sensie ugodowym, pokojowym. Pomiędzy wielu przedziwemini zaletami H-a góruje ponad innemi sztuka charakteryzowania osób, w obydwówach epopejach występujących. Bohaterowie jego są to żyjące postaci, którym życie gorące lewają, nie rozwlekte opisy, lecz cyzny, jakich w obliczu nazem dokazują, i mowy, jakiemi z woli poety często przemawiają. Znakomitemu mistrzowi nieraz siów tylko kilka wystarcza, aby bohaterowi swemu nadać osobną cechę, wybitne jakieś znamię, w słuchaczach zaś obudzić cały rój myśli głębokich, poważnych; a w tem właśnie szukać pewnie należy owej tajemniczej, przedziwnej litwości, z jaką wszystkie narody i wieki przyznały H-owi palmę pierwszeństwa w malowaniu naistotniejszych objawów życia ludzkiego, że, mimo jasnych i wyrazistych rysów, pozostawia on wszędzie pełną swobodę dla każdej fantazyi, która charakterystykę osób może zrozumieć i uzupelniać w taki sposób, w jaki sobie własny jej ideał wyobraża. Dlatego mają postaci H-a, zaczerpnięte z życia rzeczywistego i wzniesione w sferę idealną, życie wiekuiste, typowe. Agamemnon więc—to potężny, we władzy własj ogromnej zadufały książę; Achilles znowu —

młodzieniec gwałtownej natury, niepohamowanej w gniewie i w grozie, dzielny w boju, lecz skłonny zarazem do każdego szlachetniejszego uczucia i wspaniałomyślności rycerskiej; Odysseusz, z wytrawnem doświadczeniem, świetną wymową i niewyczerpaną cierpliwością, lis przytem szczwany, lecz i w walce dzielny, nieustraszony cerzaw, prawdziwo typ nojskiego szczepu; Andromache i Penelope, to ideały kochającej, wiernej do śmierci małżonki, z czarownemi, barwnemi odcieniami w serdecznych swych uczuciach; równie jak urocza Helena jest wyborną reprezentantką zmienności i chwiejności natury niewieściej. Wszystkie te wyszczególnione postaci i wiele jeszcze innych, scharakteryzowane z wszystkimi cnotami i przywarami, we wszelkich delikatnych odcieniach ducha greckiego, w pierwotnym, nieokrzesanym naturalnym wzorze, skreślone są z mistrzostwem niezrovnanem, a w głównych rysach stanowią dla poetów i artystów wszystkich czasów pierwowzory ze stałem, niezatartem nigdy znamieniem. Ajas, który występuje do pojedynku z Hektorem, podejmuje walkę z złowrogim uśmiechem—czyż to nie prototyp olbrzyma, nieco ociężałego, lecz chętno zawsze do boju bohatera sofoklesowego, który honor osobisty stawia ponad wszystko w świecie, aż wreszcie ze wstydu, że honor jego rycerski szwank poniósł, śmierć sobie sam zadaje! W takiem rozumieniu mogli słusznie Grecy wielbić H-a, że on im takie religijne idee z zakopconych pierwotną wiarą tradycyjną żułi w czystości wydobył i wysokie potęgi olimpijskie w konkretnych, zmysłom przystępnych postaciach okazał. Gdy Fidyasz nieśmiertelny swój posąg olimpijskiego Zeusa wykończył, wskazał naonczas jako na pierwowzór swój, co go szlachetnem natchnieniem przenik, na owe wiersze homerowe, w których władzca nieba i ziemi skinieniem głowy przyrzeka Thetydzie spełnić jej prośbę:

> „Wyrzekł Zeus-niebogrońca i brwiami ciemnemi poruszył:
> Nad wiekuistą się głową mocarza kędziorya zatrzęsły
> Bujne, niebiańskie; zadrżały posady wielkiego Olimpu”

Mleczko.

Z przedziwną sztuką charakterystyki mistrzowskiej łączy się ściśle prawdziwość, naiwna postota, plastyczność, barwna rozmaitość w sztuce opowiadania, najdokładniejsza przedmiotowość pod względem pojęcia i przedstawienia rzeczy. Fantazya H-a w Iliadzie nie przekracza nigdy granic prawdopodobieństwa, a w takich nawet ustępach, gdzie, jak w Odyssei, przedstawia twory świata mitycznego, bajecznego, opisuje je wszystkie z tak sweetlistą jasnością, w tak pasylnicznem wyrzeźbieniu, iż można prawie uwierzyć, że istoty owe niezwyczajne, legendowe, żyły niegdyś istotnie na świecie. H. musiał pośłać niezrównany, bystry dar obserwacyi w tak wysokim stopniu, jaki tylko nader rzadko

Encykł. Powsz. Ilustr. Zesz. 229. T. XXIX.

38

Homer.

299

tycką formę epopei bohaterskiej w przedstawieniu komicznej walki żab z myszami, a już z tego powodu nie można go Homerowi przypisywać. Według tradycyji, autorem tego poematu jest Pigres z Halikarnasu, brat Artemizyi, królowej karyjskiej.— Z bardzo obszernej literatury homerowej przytoczyć możemy tylko najważniejsze dzieła: Wolf F. A. „Prolegomena ad Homerum” (Halla 1795, wyd. 3-cie z r. 1884 sporządził Peppmüller); Lachmann K. „Betrachtungen über Homers Ilias” (Berlin 1846, wyd. 2-e powiększone ogłosił M. Haupt, Berlin 1865); Koechly H. „Iliadis carmina” (Lipsk 1861; „Dissertationes de Iliadis carminibus, de Odysseæ carminibus” Zürych 1857—1863); Benicken „Studien und Forschungen auf dem Gebiete der homerischen Gedichte” (Innsbruck 1883); Jacob A. „Entstehung der Ilias und der Odyssee” (Berlin 1856); Cauer Ed. „Urform einiger Rhapsodien der Ilias” (Berlin 1850); Hermann G. „De interpolationibus Homeri” (Lipsk 1832); Lehrs C. „De Aristarchi studiis homericis” (Królewiec 1833); Kammer E. „Einheit der Odyssee” (Lipsk 1873); Nitzsch G. W. „Meletemata de historia Homeri” (Hannower 1830—37); t-że „Sagenpoesie der Griechen” (Brunšwik 1852); t-że „Beiträge zur Geschichte der epischen Poesie der Griechen” (Lipsk 1862); Baeumlein W. „Commentatio de Homero ejusque carminibus” (Heilbronn 1847); Lange „Die poetische Einheit der Iliade” (Darmstadt 1826); Nutzhorn „Entstehungsweise der homerischen Gedichte” (Lipsk 1869); Volkmann „Geschichte und Kritik der Wolfschen Prolegomena” (Lipsk 1874); Kiene „Die Komposition des Ilias des Homer” (Getynga 1864); Düntzer H. „Homer und der epische Cyclus” (Kolonia 1839); „Homerische Abhandlungen” (Lipsk 1872); Müller W. „Homerische Vorschule” (Lipsk 1836); Minckwitz J. „Vorschule Homers” (Lipsk 1863); Friedländer L. „Die homerische Kritik von Wolf bis Grote” (Berlin 1853); Curtius G. „Über den gegenwärtigen Stand der homerischen Frage” (Wiedeń 1854); Naber „Quaestiones Homericæ” (Amsterdam 1877); Bonitz H. „Über den Ursprung der homerischen Gedichte” (Wiedeń 1885); Niese B. „Entwicklung der homerischen Poesie” (Berlin 1882); Christ W. „Homer und die Homeriden” (Monachium 1884); Wilamowitz-Moellendorf „Homerische Untersuchungen” (Berlin 1887); Jebb R. C. „Homer, an introduction to the Iliad and the Odyssey” (Glasgow 1888); Croiset A. „Hist. de la litt. grecque” (tom I, Paryż 1887); Perrot G. „La question Homérique” (w „Revue des Deux Mondes” z r. 1887); Bougot A. „Étude sur l’Iliade d’Homère” (Paryż 1888); Sortais G. „La formation de l’Iliade” (Paryż 1889); Terret V. „Homère, étude historique et critique” (Paryż 1899); Bertrin G. „La question homérique” (Paryż 1898).

**Wydania:** Editio princeps wyd. Demetrius Chalkondylas, Florencyca 1488; Aldus w Wene-

cyi r. 1504, 1506; Francini 1537; Camerarius J. 1538; Stephanus H. 1566; Schrevel Corn 1655; Barnes J. 1711; Clarke Sam. 1729—1740; Ernesti 1759—1764; Wolf F. A., Halla 1794; Heyne G., Lipsk 1802—1822; Spitzner, Gotha 1832—1836; Bekker J., Bonn 1858; La Roche, Lipsk 1867, 1873; Nauck, Berlin 1877; Leeuwen i Mendes de Costa, Lejda 1897; Ludwich A., Lipsk 1889. Najlepsze wydania szkolne ogłosili: Faesi-Franke, Iliada, 4 tomy, wyd. 6-e Berlin 1880—1888; Faesi-Hinrichs-Remner, Odyssee, wyd. 7-e i 8-e Berlin 1884—1887; Ameis-Hentze, Iliada, wyd. 4-e Lipsk 1889; Odysseja, wyd. 8-e i 9-e Lipsk 1889—1890.

**Objaśnienia:** Nitzsch „Erklärende Anmerkungen zu Homers Odyssee” (3 tomy, Hannower 1826—1840); Naegelsbach „Anmerkungen zur Ilias” (wyd. 3-e Norymberga 1864); Doederlein „Homerisches Glossarium” (3 tomy, Erlangen 1850—1858); Buttmann „Lexilogus” (2 tomy, Berlin 1865); Buchholz „Die Homerischen Rea lien” (3 tomy, Lipsk 1871—1885); Naegelsbach „Homerische Theologie” (wyd. 3-e Norymberga 1884); Helbig „Das Homerische Epos aus den Denkmälern erläutert” (Lipsk 1887); Schuchhardt „Schliemannus Ausgrabungen in Troja” (Lipsk 1821); Ebeling „Lexicon Homericum” (2 tomy, Lipsk 1885); Leeuwen i Mendes de Costa „Der Dialekt der Homerischen Gedichte” (Thóm. na niemieckie Mehlér, Lipsk 1886); Monro „A gram mar of the Homeric dialect” (wyd. 2-e Oksford 1891); Vogrinz „Grammatik des Homerischen Dialekts” (Paderborn 1889); Schulze W. „Quaestiones epicæ” (Gütersloh 1892); Gehring A. „Index Homericus” (Lipsk 1891).

**Tłomaczenia:** Na język niemiecki: F. L. zu Stolberg przełożył Iliadę (Flensburg i Lipsk 1778); Iliadę i Odyssee: Voss (4 tomy, Altona 1793), Donner (Sztutgard 1855—1859), Jordan (Frankfurt nad Meinem 1881 i 1889), Ehrenthal (Lipsk 1865 i 1879), Minckwitz (na prozę—Lipsk 1864).— Na angielski przełożyli dzieła H-a: Chapman i Pope; na włoski—Monti; na rossyjski—Żukowski i N. I. Gniedicz; na islandzki—Sveinbjörn Egilsson; na irlandzko—celtycki—arcybiskup Mac Hale. — Na język polski przełożyli całą Iliadę: Przybylski Jacek 1814, Staszic, Dmochowski F. Ksawery, Popiel P., Szmurtoł A., Młeczko S. (Warszawa 1894); pieśń pierwszą—Balzer M. O., Zięba, Czubek J.; część pieśni pierwszej—Słowacki J., Zborowski J., Szujski J., Rydel; pieśń trzecią—Kochanowski p. t. „Monomachia Parysowa z Menelausem”: część pieśni XXI parafrazował Słowacki J.; pieśń XXII przełożył Jezierski F. w „Bibl. Warsz.” z r. 1876;— Odyssee: Przybylski Jacek, Borkowski Antoni (Poznań 1859, Ostrowo 1865) i Siemieński L.; wyjątki z Odyssei: Borkowski Józef Dunin, Mrogowiusz Krzysztof Celestyn w „Przyjacielu ludu” z r. 1848 w n-rach 20—24 (pozostawił on też podobno w rękopisie całą Odysseją) i C. Nor-

300

Homer Winslow — Home-rule.

wid (pieśń I, w rękopisie, 1870). — Batrachomyomachię: Przybylski Jacek (Kraków 1789) i Kiciński Bruno (we Lwowie). — Porów: Uwikliński L. „Próby nowego przekładu Iliady”; Zawiliński R. „O najnowszych przekładach Iliady”; Witkowski L. „Homer i Troja”.

Hymny H-a wydali: Hermann G. (Lipsk 1806); Baumeister, z krytycznym i objaśniającym kommentarzem (Lipsk 1860); Gemoll (Lipsk 1886); razem z epigramatami i Batrachomyomachią—Abel (Lipsk 1886). — Porów.: Eberhard „Die Sprache der homerischen Hymnen” (Husum 1873, 1874); Guttmann „De hymn. Homer. historia critica” (Gryfia 1869).

Batrachomyomachię wydali: Ilgen (Halla 1796); Baumeister, z krytycznym kommentarzem (Gebynga 1852). — Porównaj: Leopardi G. „L'aralipomena della Batracomiomachia” (znakomita satyra polityczna na Młode Włochy; Perugia 1842). S. Drz.

Homer Winslow, współczesny malarz i ry-
sownik amerykański Stanów Północnych (" 24
lutego 1836 w Bostonie). Pracował początkowo
jako litograf w mieście rodzinnem, następnie (od
1859) kształcił się w malarstwie w Nowym Yor-
ku i jednocześnie dostarczał ilustracyj do księ-
żek i czasopism. Podczas wojny domowej prze-
niósł się do Waszyngtonu, gdzie dla „Harper's
Weekly”, pierwszorzędnej ilustracji ameryka-
skiej, rysował sceny wojenne, a jednocześnie
wystawał pierwsze swoje obrazy olejne podob-
nej treści. H. uprawia zarówno malarstwo olej-
ne jak i akwarelowe, i należy do nader wszech-
stronnych artystów w Ameryce, a przytem jest
jednym z nielicznych malarzy tamjejszych, który
czerpie tematy z życia otaczającego i wprowa-
dza do swych obrazów przeważnie typy miej-
scowe. Zwany malarzem Chaty wuja Toma,
H. rzeczywiste upodobał sobie rasę murzynów,
a obrazami swemi i szkicami z natury, z życia
branemi, zdołał nanowo obudzić w Europie
współczucie dla tej rasy. Prace jego, wykony-
wane pośpiesznie, choć grzeszą czasami kolory-
tem, mają niezaprzeczoną wartość jako studya
robione z natury, pod bezpośrednim wpływem
wrażenia chwili, miejsca i światła. Jako praw-
dziwy realista, malujący z natury, najczęściej
w pełnym oświetleniu słońca, H. jest przytem
pierwszym żarliwym propagatorem w Ameryce
pleneryzmu. S. S.

Home-rule (ang. home—u siebie, ognisko do-
mowe, mieszkanie, dom i rule—rząd, zarząd,
władda=rząd własny, samorząd), nazwa syste-
matu pojęć polityczno-społecznych, wytwarzają-
cego programat stronnic twa narodowego w Irlandy,
które też ze stanowiska przekonań, dążno-
ści i celów, w programat ten ujmowanych, no-
si nazwę Home-rulers. Pierwszy raz użyto
jej w r. 1872, kiedy po burzach fenianizmu
(ob. Fenianie) opór przeciwko zatopieniu Ir-

landyi w W. Brytanii wszedł na drogę walki
raczej prawodawczej niż czynnej, gwałtownej.
Rzecz sama, nazwą H. obecnie oddawana, się-
ga jeszcze czasów O'Connell, jego League of
Repeal (odwołanie Unii z Anglią od r. 1801)
i wielkiej agitacyi z lat 1841—43. Zaraz po
odjęciu Kościołowi anglikańskiemu w Irlandyi
(1869) monopolu państwowego (Disestablishment of
the Irish Church), w r. 1870 zaczęli się Irlandczy-
cy, głównie za sprawą Izaaka Butta i Tymoteu-
sza Sullivana, organizować w stronnicwo ściśle
już polityczne, parlamentarne. W r. 1872 wy-
stąpiło ono już z programatem samorządu oraz
przewrotu w stosunkach rolnych, i takie żądanie
postawiło w r. 1873. W trzy lata później przy-
był H-rom dzielni organ agitacyjny w kraju w za-
łożonej przez Butta H. League. W Westminsterze
ponawiane wciąż wnioski wciąż też odrzucano;
ale sam upór miał dla Irlandyi podwójnie doby-
skutek: raz, że oddawał ster ruchu w ręce naj-
bardziej powołane, przedstawicieli przez naród
wybranych; powtóre, że w samej Anglii wy-
rabiał współczucie, a wśród radykalnych nawet
parcie i współdziałanie. Pomimo słabości li-
czebnej zdołali H-rzy w r. 1874 zwalić Glad-
stone'a, a w r. 1875 zatamować obrady. Była to
dopiero zapowiedź taktyki, wykształconej w latach
1876—77 przez Parnella (ob.). W marcu
i lipcu 1877 r. bywały posiedzenia trwające po
24, 30 i 36 godzin. Butt na zgadzał się na
taką metodę: na walnem zebraniu w Dublinie
d. 14 stycz. 1878 zażadał „szczerego popiera-
nia” billów pożytecznych; ale opinia poparła
H-ów, a oni sami przy nowych wyborach odsu-
nełi Butta od swego steru. Obrady tamowano
dałej; w obyczaj już weszła t. zw. obstruction
i jako instytucya obyczajowa w polityce przyję-
ła się na kontynencie. W r. 1879 wielu H-ów
przystąpiło do świeże o kwietniu przez Davitta
i Brennana zawiązanej Ligi rolnej (Land Lea-
gue), która czynami gwałtownemi wygłaszała
drągą część programatu narodowego. Podbój
umysłowy w Anglii postępował. Gdy w r. 1880
Liberalni posiedli większość, Irlandczycy zyskali
68 krzeseł w Westminsterze. Na przewódźcę
swego (leader) wybrali Parnella. Wrzeniu w par-
lamencie towarzyszyło rosnące wzburzenie w kra-
ju: Parnell współczynnie je połączył; H-rzy szli
już na przebój. Gladstone uwięził samego prze-
wódźcę i najznamienitszych: Dillona, Sextona,
Sullivana. Sąd przysięgłych odrzucił oskarže-
nie o conspiracy: uwolnieni nabrali uroku. Bio-
rac odwet z rządu, jęli teraz tamować obrady
z całą bezwzględnością nienawiści. Sami upa-
dali ze znużenia, ale upadających krzepił Big-
gar hasłem: „Nie cofać się nigdy”. W lutym
1881 r. zaczęło się wypędzanie Irlandczyków
z Izby; jednego po drugim wypędzono wszystkich.
Po powrocie odrzucili gladstonowski Land-act.
ulepszający istotnie warunki pracy rolnej, pod-
niecili ligę, rozpalili już istny pożar namiętności.

Home-rule.

301

W październiku Gladstone wtrącił do więzienia. Kilmainham w Dublinie: Parnella, O'Kellego, Sextona. Rozwiązanie Ligi Rolnej przeobraziło ją tylko w Narodowę, odmiennie zorganizowaną (1882). Pobudka „No rent" (nie płacić czynsza dzierżawnego) stała się rozkazem narodowym. Nic nie pomagała Coercion-bill'e, crimes act'y, Cloture-bill'e; na nic nie nie zdawał sprowadzanie wojska i policyantów z Anglii, na nic wynoszenie Irlandczyków z Izby na ramionach sergeants at arms: H-rzy u siebie wytworzyli stan przed-revolucyjny, a w parlamencie angielskim wstrzymali ruch machinery prawodawczej; teraz już wespół z Ligą Narodową dążyli do zupełniego uwłaszczenia ludu. Gwałt ustalił się, skrystalizował, wydawał z siebie zwyczajowe instytucye jak bojkot, jak moon light men (ludzie działający przy błasku księżyca), pomnożył i spotęgował przestępstwa agrarne, zwłaszcza zabójstwa. Gladstone spokornał. W kwietniu 1882 zaparł z Parnellem tak zwaną ugodę w Kilmainham i za obietnicę uspokojenia ludu uwolnietriwniów. W kilka dni potem (6 maja 1882) niewykryci dotąd sprawcy zamordowali w dubblińskim Phoenix Parku Cavendisha (ob.) i Burke'a (ob.). Rząd wniósł swój Crimes-bill; H-rzy użyli dawnej swój taktyki; w lipeu często się nowe wynoszenie i wypędzanie. Demokratyczna reforma z r. 1884 dała w następnym H-rom aż 86 pełnomocniertw poselskich; zdolniu wydrzeć Anglikom połowę ludu w Ulsterze. Mieli już teraz wagę, mogli przechylać szalę. Nawrócony już zupełnie na politykę samorządu, Gladstone związał się z nimi, i w styczniu 1886 zwalił Salisburego. Już d. 8 kwiet. t. r. wnosił dwa bille: o uwłaszczeniu i o samorządzie (Irish government bill); na uwłaszczenie dostarczy funduszu skarb angielski (50 m. f. st.); na czele samorządu stanie sejm w Dublinie z 309-u członków w 2-ch izbach, a raczej kuryach, odnawiany co lat 5, oraz ministeryum odpowiedzialne przed sejmem a wydzielane z rady tajnej przy namiestniku. Przy licznych wyjątkach z pod prawa samorządu bill polityczny nie groził Anglii žadnem niebezpieczeństwem; bill społecznogospodarski (Land purchase bill) byłby już dotychczas rozwiązał kwestę irlandzką, nietylko pod względem społecznym. Ale odstępstwo LIBeralnych i Radykalnych, uprowadzonych z obozu przez Hartingtona i Chamberlaina (94), pozgrzebało dobrą sprawę. W nocy z d. 7 na 8 czerw. Izba gmin 341 głos. przeciwko 311 (przy nieobecności tylko 18-u członków normalnych—rzecz niepamiętna) odrzuciła H. Bill. „Wielki starzec" nie ułakł się przeciwników: rozwiązał parlament. Zwalili go dopiero nowe wybory. W r. 1887 wystąpił jako agitator irlandzki. H-rzy przyjęli ułożony przez O'Briena i Dillonat. zw. Plan kampanii: przeoranie ludu idea mi własności i udzielności; ale nie wszyscy zgadzali się na używanie gwałtu zalecanego przez

Ligę Narodową. Rozdźwięk spotężniał, gdy w grudniu 1890 r. sprawa Parnella o wzbrzoniowe stosunki z żoną kapitana O'Shea odwróciła od niego większość koła sejmowego i samego Gladstone'a. Co było dawniej, jeszcze w r. 1880, tylko odcieniem (Shaw i Parnell; 38 i 25 głosów), teraz stało się odłamem. Stronnictwo H-u rozpadło się na Parnellitów i Antiparnellitów; pierwszych poprowadził Redmond (ob.), drugich, liczniejszych (60 i 25). Mc Carthy (ob.). Rozłam przetrwał skon Parnella (paźdź. 1891) i trwa do dziś-dnia (listop. 1901); tylko przy najogólniej narodowych objawach jedni idą wespół z drugimi, jak np. w usunięciu się od jubileuszu królowej w 1897 lub w sympatyach dla Burów; wspólnie też przyjęli szkoły dla ludu. Zachowawcy angielscy, odrzuciwszy samorząd, drobne ulepszenia wprowadzali do stosunków rolnych lub ogólne kulturalnych. Gdy d. 11 sierpnia 1892 Gladstone wrócił do wła dzy, pozwolił zaraz ożyć Lidze Narodowej, przez Salisburego związanej. Nowy projekt Bill for the better government of Ireland, wnesiony d. 14 lutego 1893 r., był jeszcze skromniejszym od dawniejszego. Samorząd miała prowadzić rada z 48-u członków i zgromadzenie, z dotychczasowej liczby posłów westmisterskich (103); dwadzieścia aż kategoryj stosunków i czynności wyjęto z pod autonomii, nawet szkoły. Dla miały iść w całości dla Anglii. Osiemdziesięciu posłów w parlamencie angielskim dostatło głos tylko w sprawach irlandzkich. Izba niższa przyjęła bill d. 1 września 1893 (301—267), ale w tydzień później odrzucili go lordowie (491—41). Prędko przebrzmiął okrzyk „Precz z lordami", a w marcu 1894 Gladstone usunął się nazawsze z widowni. Wejście Rosebrego, powrót zachowawców, napad Jamesona i zatarg kwawy z Transwaalem, ogólne chylenie się ku imperyalizowi i centralizacyi, i coraz bardziej rosnącym egoizm narodowy—usunęły sprawę H-u z przed oczu świata. Nazwa H-ers ustępuje coraz ogólniejszej Nationalists (narodowcy). Słańcicebna Irlandczyków w parlamencie westminster-skim z r. 1895 utrzymała się w 1900 i wynosiła 82, z tych 70 Antiparnellitów. W lutym i marcu tegoż roku wytworzyła się United Irish League, niedobijająca się już czynnie o H., a siłnie żywiołem duchowym przejęta. Rząd dał od siebie samorząd hrabstwom. Pierwsze wybory wprowadziły do rad 526 narodowców 110 unionistów (Anglików). Podczas odwiedzin królowej (4—24 kwietnia 1900) w Dublinie napadano na właścicieli angielskich; ruch wszakże narodowy słoło się w r. 1901 uzegoventrzniął. — O H-u: O'Brien „Parliamentary history of the Irish land question" (Londyn 1887); Montgomery „History of land tenure in Ireland" (Cambridge 1889); Mc Carthy Just. „The Story of Gladstone's life" (wyd. 2-e Londyn 1898); tenże „Reminiscences" (Londyn 1899); tenże „Hist.

302

Homeryci — Homestead.

of our own times" (t. I—IV Londyn 1880, t. V t-że 1897); Mc Carthy Justyn Huntly „The case for... H.” (Londyn 1887); Williamson Daw. „Wil. Ew. Gladstone, statesman a. Scholar” (Londyn 1898); „Schulthess’ Geschichtskalender”. Ob. Bibliogr. przy Irlandyi. s.

Homeryci czyli Sabejczycy, lud zamieszkujący Arabię Szcześliwą; przyjęli chrystyanizm od Teofila, aryjskiego biskupa, za którego stananiem około 250 r. stanęły kościoły w Tafar, Aden i Hormuz. Początkowo aryanie, porzucili jednak błąd za wpływem missyonarzy abisyńskich. Rozwojowi wiary stali na przeszkodzie licznie osiedli w kraju Żydzi, a gdy jeden z nich, Dunaan, na początku VI w. zasiadł z tronie H-tów, rozpoczęły się krwawe prześladowania. Elesbaan, król Abissnii, gorliwy katolik, stanął w obronie chrześcian i siłą oręża usunął Dunaana z tronu. W krótkim jednak czasie znów Dunaan objął rzązy i, aby pomścić upokorzenie, sprawił rzeź, w której przeszło 5000 chrześcian zginęło. Najwięcej ucierpiało miasto Negron. Patryarcha aleksandryski, Tymoteusz III, na wieść o tej zbrodni zwrócił się do Elesbaana z prośbą o ukaranie prześladowcy. Król abisynyński zwyciężył Dunaana, ukarał go śmierci, a w Negronie odbudował świątynię, w której złożono prochy męczenników. — Gregencyusz został wyświęcony przez Tymoteusza na metropolię H-tów i w krótkim czasie rozszerzył wiarę i ustanowił hierarchię. Gdy władcy perscy rozciągnęli swe panowanie nad H-ami, wkradł się nestoryanizm, wreszcie, gdy islam owładniał Wschodem, H. przyjęli muzułmańskie wierzenia. — Gregencyusz jest autorem dzieła: „Disputatio cum Herbano judaeo” i podobno drugiego: *vôrôi tῶν Ὀμηρίτων* (ob. Himiaryci). S. PL.

Homerydzi (po grecu Ὀμηρόσαι = potomkowie Homera); tak zwał się ród na wyspie Chios, uważający się za pochodzący od wielkiego pieśniarza i umysłnemi ofiarami czczący w Homere swego protoplastę. Pierwotną ich siedzibą była prawdopodobnie Smyrna, gdzie przebywał właśnie Homer, a stąd wypędzeni przez Eolczyków, przenieśli się na ową wyspę. W rodzie mity przechowywała się niezawodnie tradycya wielkiego przodka z pokolenia na pokolenie: mieli więc H. z>p్రోయిన్లో w ierusalem odpisie pieśni jego, spiewali i recytowali je publicznie, przy sposobuości uroczystości świątecznych, i licyli też pewnie w gronie swojem niejednego uzdolnionego poetę, o którym jednakże wyrażna pamięć zaginęła. W obszerniejszem znaczeniu mianowali w późniejszych nieco czasach Grecy H-ami także wszystkich piewców rapsodów (ob.), którzy poematy Homera i innych epicznych poetów publicznie recytowali i na sposób pieśni homerowych sami nowe tworzyli. Właściwym H-om i rapsodom należy się niespożyta zasługa, że spuściznę historycznego Homera potomności dochowali i uaprzód w bliższych, pół-

niej zaś i w dalszych kołach krain greckich rozpowszechnili (ob. Homer). Obecnie noszą miano H-ów szczególuń ci poeci, którzy, według zdania pewnego stronnictwa nowszych uczonych, pojedyńcze części Iliady i Odyssei skomponowali. Wszakże żadnem świadectwem Wieki Starożytne nie potwierdzają jakoby H. tworzyli właściwą, przez Homera samego założoną, korporację albo szkołę pieśniarzy, z wyraźnym zadaniem śpiewania albo recytowania i jego epopei i własnych utworów. Są to tylko domyśły nowszych stronnictw homerowych, pragnących przez taką hypotezę udowodnić powolną i na rozmaitych autorach opierającą się genezę Iliady i Odyssei. Według nich zatem H. jako członkowie korporacyi poetów, wobec których Homer stanowisko herosa eponimowego, niejako ojca ducho wego, zajmował, pieśni przez jednego członka skomponowane, albo też utwory wspólne mi sła mi wykonane, przypisywali opiekunowi swej korporacyi i wygłaszali je jako dzieła Homera; takim sposobem ginać miało zawsze nazwisko właściwego autora, a pozostawała tylko nazwa Homera, który w podobnem zuaczeniu uchodzić może nietylko za piewcę zatraconych, tak zwanych cyklicznych epopei, lecz także i za uświęconego tradycyja poetę Iliady i Odyssei, zlepionych rzekomo z wielu osobnych, pomniejszych pieśni bohaterskich. S. Drz.

Homestead, miasteczko w stanie Pensylwania, w hrabstwie Alleghany, nad rzeką Monongahela; wielkie fabryki stali; około 8 000 mieszkańców. W. N.

Homestead, wyraz angielski, złożony z 2-ch: home = dom i stead = miejsce, w znaczeniu zwykłym oznacza dom z przyległym ogrodem, będąc stałem miejscem zamieszkania rodziny. W znaczeniu prawnem jest to instytucya amerkańska, polegająca na tem, że pewna, ściśle określona co do wielkości i przestrzeni, nieruchomościść, w której dłużnik mieszka z rodziną swą, nie podlega zajęciu za długi. Po niemiecku H. nazywa się Heimstätte, po polsku siedziba, domowa zagroda. Pierwsze prawo, wprowadzające H. w tem znaczeniu prawnem, ogłoszone w roku 1839 w stanie Texas, a bezpśrednim powodem było przesilenie ekonomiczne, które w r. 1837 w Stanach Zjednoczonych wybuchło. Przymusowe sprzedaje i wywłaszczenia, drakońskie prawa o bankructwie, zniewalły farmerów do ucieczki przed wierzycielami. Chwilowy przytulek znajdowali w mało zaludnionnym wówczas stanie Texas. Chęć zatrzymania rąk roboczych wywołała prawo, które wolność zagrody uświęciło. Prawo to uległo następnie nieznacznym tylko zmianom i powoli wprowadzone zostało w innych stanach. Obecnie posiada prawo o H-ach 41 stanów lub terrytoryów, a w 15-u stanowi część konstytucyi. Nie posiadają go tylko: Canneticut, Delaware, Oregon, Rhode-Island, oraz District-Columbia. — Prawo ko-

Homeyer Karol Gustaw.

303

rzystania z H-u służy zarówno krajowcom jak i cudzoziemcom. W zasadzie korzystać z niego mogą ludzie żonaci, w niektórych tylko stanach jest ten przywilej udziałem ludzi nieposiadających rodziny.—Najważniejszym warunkiem koniecznym do uzyskania H-u jest zamieszkanie rzeczywiste w danej nieruchomości. W większości stanów posiadających H. sam fakt zamieszkania we własnej nieruchomości nadaje dłużnikowi prawo wyłączenia zagrody z pod egzekucyji. W innych stanach potrzebna jest odpowiednia deklaracya, obejmująca najdokładniejszy opis nieruchomości. Deklaracyję tę wpisuje się do specjalnego regestru, a od chwili wciążnięcia do wykazu zagroda korzystać zaczyna z przywileju H.—W rozmaitych stanach określano różnie przestrzeń zagrody, podpadającej pod pojęcie H-u. Po wsiach bywa ona większa, po miastach, naturalnie, mniejsza. Przestrzeń H-ów wiejskich waha się między 40 a 200 akrów, przeważnie zaś od 180 do 160, wraz z domem mieszkalnym i zabudowaniami gospodarskiemi. H-y miejskie obejmują od 1/4 do 1 akra, a wartość ich bywa od 300 do 5 000 dolarów.—Jeśli nieruchomości przewyższa wskazane normy, wówczas następuje odgraniczenie H-u ze wszystkimi przywilejami. Gdzie powstanie H-u zależy od uprzedniej deklaracyji, tam regestr rozstrzyga o prawnym charakterze zagrody. W tych stronach, gdzie fakt zamieszkania jest decydujący, dłużnikowi w razie egzekucyi służy prawo wyodrębnienia zagrody podług własnego wyboru. Jeśli właściciel odmawia dokonania wyboru, wówczas następuje oszacowanie przez trzech biegłych, przez szeryfa wybranych. Gdy nieruchomości nie nadaje się do podziału, następuje sprzedaży całego H-u. Z szacunku, ze sprzedaży osiągniętego, wyłącza się przedewszystkiem kwotę przez prawo dla wartości H-u zagwarantowaną. Summę tę oddaje się właścicielowi dla kupna nowej zagrody.—Pomimo wyłączenia H-u z pod egzekucyi zagroda odpowiada za pewne należności, które spowodować mogą wywłaszczenie dłużnika. Zaliczają się tu: reszta szacunku za H., należności robotników, przedsiębiorców oraz tych wszystkich, którzy się przyczynili do powiększenia wartości zagrody, dalej podatki, ciąące na H-e, wreszcie należności wynikające z występku albo jako-występku. Nakoniec H. może być sprzedany na zaspokojenie wierzytelności hypotecznej, zabezpieczonej przed ustanowieniem H-u lub za zgodą żony dłużnika. W szczególności zaś w niektórych stanach wolno zaciągać zobowiązania z wyszczególnieniem w umowie, że w danym wypadku dłużnik zrzeka się przywileju z zagrodą zwiananego. Nadmienić wszakze wypada, że nie wszystkie sądy uznają ważność takiego zobowiązania.—Z chwilą sprzedaży H. utraca swój uprzywilejowany charakter, lecz samago sprzedaży nastąpić może tylko za zgodą żony. — W razie przejścia do spadkobierców

H. zachowuje w dalszym ciągu przywilej nietykalności.—Oprócz zwykłego H-u, którego normy w rozmaitych stanach różnie określono, istnieje H. federalny w całej Unii, ustanowiony przez prawo z d. 20 maja 1862 roku. Prawo to ma na celu zaludnienie gruntów leżących odlogiem i w tym celu stanowi, że rząd Stanów Zjednoczonych wydzielić może do 160 akrów ziemi z dóbr publicznych. Grunt otrzymany na zasadzie tego prawa nie ulega zajęciu i sprzedaży za długi, zaciągnięte przed zatwierdzeniem tytułu własności na kolonistę. Po takiem zatwierdzeniu zagrodą taką rządzą już ogólne przepisy o zwykłym H-e.—Oprócz Stanów Zjednoczonych instytucya H-u istnieje w niektórych częściach Kanady, w angelskiej Kolumbii, a także w Nowej Zelandii.—Z państw europejskich H. posiada Serbia, w myśl prawa z d. 24 grudnia 1873 r. Podług tej ustawy, między innymi, każdy rolnik, mieszkaniec wsi lub miasta, może posiadać pięć morgów gruntu (piet dana zemlje) wolnych od egzekucyi. Taka własność nie podlega sprzedaży, ani jakiekolwiek alienacyi (odnajiti). Jeśli rolnik wskutek klęsk elementarnych w nędzy sięu zuadjuje, lub jeśli mu padły zwierzęta domowe, lub wreszcie jeśli mu brak funduszyów na kupon nasion, to może długi zaciągać, lecz tylko w kasach publicznych. I w tych jednak wypadkach dwie morgi gruntu oraz dom z placem muszą być od wszelkich zobowiązań wolne. Przywileje te nie stosują się do długów zaciągniętych przed 1 kwietnia 1874 r. — Poza Serbią inne kraje europejskie H-u nie posiadają. Czyniono tylko próby prawodawcze, między innemi we Francyi w r. 1894. U nas, na II Zjeździe prawników i ekonomistów we Lwowie, Alfons Parczewski stawał wniosek o zaprowadzenie H-u dla drobnej własności ziemskiej.—Literatura: dr Rudolf Meyer „Heimstätte und andere Wirthschaftsgesetze de Vereinigten Staaten von Amerika etc.” (Berlin 1883); Vacher „Le Homestead aux Etats-Unis” (Paryż 1895). U nas pierwszy podniósł rzecz o H-ach Józef Jeziorański („Słowo” z r. 1886, Nr 169 i 170). — Por. H. Konic „Wyjęczenia od egzekucyji” („Gaz. Sąd.” z r. 1887, Nr 17 i 18); Teodor Pawłowski „Homestead” („Gaz. Sąd.” z r. 1899, Nr 32—43 w.). H. K.

Homeyer Karol Gustaw, prawnik niemiecki, słynny germanista (* 1795 na Pomorzu — † 20 października 1874). Od 1821 czynny jako profesor w Berlinie, przeszedł całą drabinę dostojenstw uniwersyteckich, 1845—1867 był radzącą tajnym najwyższego trybunału, był członkiem Akademii Umiejętności i Rady Stanu, członkiem pierwszej Izby (poźniejszej Izby panów). Największe zasługi położył na polu wydawnictw pomników prawa niemieckiego, a w szczególności „klasycznie” wydał Zwierniadło saskie.— Ogłosił „Das Landrecht des Sachsenpiegels” (1827, wyd. 3-e 1861); „Das Sächsische

304

Homeyer Eugeniusz — Homiletyka.

Lehnrecht und der Richtsteig Lehnrechts" (1842); „Der Auctor vetus de beneficiis, das Görlitzer Rechtsbuch und das System des Lehnrechts" (1844); „Verzeichniss deutscher Rechtsbücher des Mittelalters und ihrer Handschriften" (1836, wyd. nowsze 1856); „Die Stellung des Sachsenspiegels zum Schwabenspiegel" (1853), gdzie bronił wczesności Zwierciadła Saskiego przeciwko Danielowsi; „Die Stellung des Sachsenspiegels zur Parentelenordnung" (1860); „Haus und Hofmarken" (1870).
S. P.

Homeyer Eugeniusz, ornitolog niemiecki (* 11 listopada 1809 r. — † 31 maja 1889 r.), Oddał się za młodo rolnictwu, lecz po śmierci żony a pod wpływem L. Brehma, poświęcił się z zamiłowaniem ornitologii, tworząc skwapliwie kollekcyę ptaków europejskich, z rozmaitych stron zebranych. Ogłosił kilka prac faunistycznych z zakresu ornitologii, oraz opisów swych podróży: „Systematische Uebersicht der Vögel Pomerens" (1837), „Deutschlands Säugethiere und Vögel, ihr Nutzen und Schaden" (Frankfurt n. M. 1877), „Die Spechte und ihr Wert in forstlicher Beziehung" (1879), „Reise nach Helgoland, den Nordseesinseln Sylt, Lyst" (1880); „Ornithologische Briefe" (Berlin 1881); „Die Wanderungen der Vögel" (Lipsk 1881); „Verzeichniss der Vögel Deutschlands" (Wiedeń 1885).
K. K.-ć.

Homeyer Aleksander, ornitolog i entomolog niemiecki (* 19 stycznia 1834 r. na Pomorzu), służył od r. 1852 do 1878 w wojsku pruskiem, oddając się jednocześnie kollekcyonowaniu ptaków, a potem i motyli. W r. 1861 odbył poważną podróż naukową na wyspy Balearskie. Znany jest ze swych prac ornitologicznych, ogłaszanych w różnych czasopismach naukowych, a głównie w „Journal f. Ornithologie". H. staował w r. 1874 z polecenia berlińskiego Towarzystwa geograficznego na czele wyprawy naukowej do Środkowej Afryki. Zapadłszy jednak na zdrowiu, zmuszony był przerwać swą kierowniczą czynność; po powrocie do Europy zajął się opracowaniem bogatego, nagromadzonego przez siebie materyłu entomologicznego. Zbiory jego liczą około 5000 egzemplarzy motyli afrykańskich i 30 000 — europejskich, oraz 9000 jaj ptasich.
K. K.-ć.

Homeyer Paweł (* 26 października 1853 w Osterode, na Harzu), znakomity wirtuoz na organach. Po ukończeniu gimnazyum w Hildheimie, a następnie konserwatoryum i uniwersytetu w Lipsku, H. dawał przez parę lat koncerty w Austriy i Włoszech, poczem objął w konserwatoryum lipskiem klasę organu i teoryi muzycznej, oraz posadę organisty w Gewandhausie.
A. Pol.

Homicki, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu złotem, na czerwonym niedźwiedziu, idącym wprawo, siedzi panna w koronie złotej,

z rozpuszczonemi włosami, w sukni błękitnej, z rękami w górę podniesionemi. Nad tarczą dwa hełmy z koronami szlacheckiemi; nad pierwszym, między rogami jeleniemi—pół niedźwiedzia wlewo, trzymającego róże w łapach; nad drugim trzy pióra strusie, złote między czerwonemi. Labry czarne, podbite złotem. Nadany dnia 2 kwietnia 1783 roku przez Józefa II, cesarza św. państwa Rzymskiego, Franciszkowi Homickiemu.— Źródła: Ostrowski, Borkowski, Hefner „Wappenbuch von Galizien".
D.

Fig. 57. Homicki (herb).

Homiletyka (od gr. ὁμιλεῖν = obcować, w przeności-łączyć się duchem; ὁμιλία = obcowanie, rozmowa, nauka — i ὁμιλητής = obcujący z kim, słuchający nauki, uczeń), nazwa teoryi wymowy kościelnej. H. jest nauką (homilia), podającą zasady, według których duchowny od Kościoła posłany i w jego imieniu opowiada prawdy wiary św., wiodące do zbawienia. Dawniej nauka ta nazywała się wymową, retoryką św. (eloquentia, rhetorica sacra); dziś właściwie nazywa się H-ą, dlatego, że wymowa w poselstwie kaznodziejkiem jest tylko środkiem pomocniczym. Kaznodziejstwo jest świętą powinnością kapłanów: połęca na nauczaniu ludzi zasad wiary św. i nakłaniananiu ich woli do urzędnienia życia według ducha tychże prawd świętych. Pan Jezus był pierwszym i największym kaznodzieją na ziemi, i dzisiaj jest niewidzialnym kaznodzieją w Kościele swoim. Duchowni posłani od Kościoła wypełniają zlecenie Jezusa Chrystusa: Opowiadajcie Ewangelię wsze mu stworzeniu (Marc. XVI, 15) i w urzędzie tym miasto Chrystusa poselstwo sprawują, jakoby Bóg przez nich upominał (II Cor. V, 20). Przedmiot kaznodziejstwa stanowią dogmaty i moralność, t. j. prawdy do uwierzenia i prawidła do postępowania takie, jakich nauczał Chrystus Pan i Jego Kościół naucza; celem kaznodziejstwa jest zbawienie lu-

Homiletyka.

305

dzi; zakres kaznodziejstwa odnosi się do wszelkiego kształtu kościelnego nauczania według ducha Kościoła katolickiego w zastosowaniu do czasu, uroczystości i warunków, wśród których jest sprawowane. Wymowa zatem kościelną różni się od wymowy świeckiej w duchu, źródłach, pobudkach i dowodach, a przewyższa ją w dostojności powołania (ob. Kazanie, Kaznodziejstwo).

**Historya H-i.** H., jako teorya wymowy kościelnej, stopniowo się rozwijała. Gdy nauczanie chrześciańskie rozwinęło się, dało też pochop do badania i stworzenia samej teoryi. Do budowy właściwej teoryi wymowy kościelnej potrzebne były naprzód podwaliny; mnożyły się one z biegiem czasu, w miarę jak Ojcowie Kościoła św. swe homiletyczne zasady i doświadczenie wypowiadali i o ważności i zagadnieniach kaznodziejstwa, o kazaniu, w stosunku jego do Pisma św., a mianowicie o stanowisku kazania do retoryki, własne pogłady w swych dziełach umieszczali. Więcej niż okolicznościowe spostrzeżenia pozostawili nam dwaj wielcy kaznodzieje: święci Chryzostom i Augustyn. Pierwszy z nich, nieustraszony obrońca Kościoła, bogaty w doświadczenie, umieszczał złote ziarna w swych kazaniach (Hom. 24 de bapt.; Hom. 1. 2. de matat. nom.), a mianowicie w znakomitem swem dziele: Περὶ ἐρωσόνης (zwłaszcza 1. 4. 5); św. Augustynowi zaś zawdzięczamy określzenie systematycznej H-i. W swojem dziele „De doctrina christiana” podaje on prawidła opowiadania słowa Bożego, oraz sposób nabycia wiedzy chrześciańskiej z Pisma św. W podziale na: *modus inveniendi, modus proferendi* oznaczył św. Augustyn już główne zadanie i podział H-i. Opierając się, za Cyteronem, do trojakim celu mowy (*doceat, delectet, flectat*), określa trojaki cel kazania: *Id agat verbis, ut verbis pateat, veritas placeat, veritas moveat*. Pierwszy gorąco zaleca retorykę, drugi wskazuje modlitwę jako warunek nieodzowny przed przygotowaniem się na kazanie i po niem. Św. Grzegorz W. w swojem „Liber regulae pastoralis” podaje praktyczne uwagi do sprawowania urzędu kaznodziejskiego. Św. Izydor z Sewilli († 636) w dziele „De divinis cath. Eccl. officiis ac ministeriis”, oraz *Rabanus Maurus w „De clericorum institutione”*, umieszczają zasady nauczania kościelnego. *Św. Boławentura zostawił dzieło „De arte concionandi”;* omawia w niem poszczególne działa: *divisio, distinctio, dilatatio*. Za znakomite zebrań puścizny-materyału homiletycznego na wyrożnienie z tego okresu zasługuja: *Hieronim Dungersheim z Oksenfurtu, autor dzieła „Tractatus de modo discendi et docendi ad populum sacra seu de modo praedicandi”* 1513 i Ulrych Surgant za swe „Manuale curatorum” 1508 r. Pierwszy opracowuje H. z trzech punktów: kaznodzieja, kazanie, słuchacze; Surgant, określiwszy treść kazania słowami: *credenda*,

facienda, fugienda, timenda, appetenda—koci czy uwagę: congrua materia praedicationis est sacra scriptura. Praktyczność swą w polemice z protestantami w czasie reformacyi wykazały dzieła włoskie i hiszpańskie z zakresu H-i; przedstawiły one istotną godność i powołanie urzędu kaznodziei. Tu należą: Dydak Stella „Liber de modo concionandi” 1578; Ludwig z Gragnady „Ecclesiasticae rethoricae seu de ratione concionandi libri sex” 1594. Doskonałe wskaźwóki podaje św. Karol Boromeusz z „Institutiones Pastorum”; św. Franciszek Borgiasz napisał dzieło nader praktyczne „Libellus de ratione concionandi”. Wieleważ praktycznych dla kaznodziejów podali: św. Wincencța à Paolo, św. Alfons Ligori i św. Franciszek Salezy. W wieku XVIII zaznaczyć należy Fénelona: „Dialogues sur l’éloquence en général et sur celle de la chaire en particulier”. —W Polsce wogóle szkoła kaznodziejska mniej była rozwinięta. Do r. 1423 odnosząc się rękopis Wojciecha Jastrzębca, arcybiskupa gnieźnieńskiego: „De praedicatoribus et doctoribus verbi Dei” zawiera prawidła dla kaznodziejów. Najlepszą szkołą wymowy było życie publiczne; poselstwa, sejmy, jzajdzy — podawały wzór i otwieraly pole do krasomowstwa, w czem tylko posługiwano się ogólemi zasadami retoryki. Stanisław Sokołowski, kaznodzieja Stefana Batorego, autor „Partitiones ecclesiasticae” (Kraków 1589), znajomość Pisma św. i Ojców Kościoła stawia za podstawę wymowy kościelnej. Seweryn Lubomłczyk wydał „Theatrum seu officium Concionatorum” (Wenezeya 1597). Dzieła odnoszące się do teoryi H-i są następujące: ks. Józefa Michała Novawskiego „Seminarium spiritus et artis concionatoriae in principiis, sententiis, exemplis concionatorum status eccl. secul. fundatorum” (Warszawa 1731); Walentego Szylarskiego, z zakonu kanon. de Saxia „Rhetorica ecclesiastica antiquo-nova, theorica et practica” (Krak. 1765); „Najlepszy sposób dla kazan” z franc. (Warsz. 1785); „Przepisy dla kaznodziejów”, napisane po francusku przez Massillona, mł. przez ks. Augustyna Tomaszewskiego (Wilno 1799); „Zasady wymowy świętej”, wydane na rozkaz arcybiskupa gnieźnieńskiego, Ignacego Raczyńskiego (Warszawa 1809); „Celniejsze prawidła H-i czyli wymowy kazalnej” ks. Jana Skidełła (Wilno 1835); „Homiletyka przez ś. p. JWJX. Ignacego Hołowińskiego, arcybpa mohylewskiego” (Kraków 1859); „Zasady kaznodziejstwa czyli nauka opowiadania słowa Bożego” przez ks. A. Lipnickiego (Wilno 1860, 2 t.); „Wymowa porównywań z kościelą, parlamentową, sądową, pochwalną i akademicką”, przez ks. Wincentego Kraińskiego (Wrocław 1866); ks. Józef Szpaderski „O zasadach wymowy, miawniecie kaznodziejskiej” (Kraków 1870, 2 t.); „Homiletyka” ks. Al. Ważyńskiego (Kraków

Knoykl. Powsz. Iustr. Zesz. 229. T XXIX.

39

438

Huber Teresa — Huber Jan.

w 2-u wydaniach). Lepsze miał powodzenie w po-
wieściach (trzy zbiory, Brunświk 1800 — 1802),
lecz utrzymują, że większą ich część pisała żo-
na jego, Teresa. Był obok tego bystrym i do-
wcięnym recenzentem w czasopismach przez
siebie wydawanych: „Allgemeine Zeitung”, „Allge-
meine Litteraturzeitung”, „Klio”, „Europ. Anna-
len”, oraz we „Friedensprälimarieu”. Wydanie
zbiorowe pism jego wyszło w 4 tomach w Tübin-
dze (1806—1819).

Huber Teresa, żona poprzedzającego, au-
torka niemiecka (* 1764 r. w Getyndze—† 1829
roku w Augsburgu), córka filologa Heinego, pri-
mo voto Forsterowa. Pisała dla opędzenia po-
trze materyalnych, niemniej jednak udatnie,
z początku pod imieniem mężowskiem, potem
pod własnem. Owdowiawszy powtórnie, przes-
siedliła się do Sztutgardu i redagowała tam
„Morgenblatt”; przy końcu życia zamieszowała
w Augsburgu. Odznaczała się głównie w ro-
mansach i powiastkach, z których zastugują na
wyróżnienie: „Die Ehelosen”, „Die Familie San-
dorf”, „Ellen Percy”, „Jugendmut”, „Luise”
i inne. Wydała korrespondencyę pierwszego mę-
ża i życiorys drugiego. Zbiór jej powiastek
w sześciu tomach ogłosił syn jej, Wiktor (Tü-
binga 1830).

Huber Wiktor Aimé (* w r. 1800 w Sztut-
gardzie—† w r. 1869 w Wernigerode), pierwiast-
kowo lekarz, następnie prof. literatury, historyi
i języków wschodnich, półniej polityk, a nadto
pierwszy w Niemczech pobudzacz teoretyczny
ruchu stowarzyszeń. Zaniechawszy wykonawstwa
lekarskiego, został profesorem na wszechry-
w Rostocku, potem w Marburgu i Berlinie. Na
katedrę berlińską dostał się za wpływem Fry-
deryka Wilhelma IV, skutkiem czego nie miał
tu zachowania i dobrowolnie zrzekł się wykład-
dów. Założył wtedy pismo „Janus”, organ kon-
serwatywny, wydawany z funduszów prywatnych
króla. Po rewolucyi w r. 1848 zerwał jednak
z konserwatystami, porzucił służbę pańatwową
w Prusiech i przesiedlił się do Wernigerode.
Ruch stowarzyszeńORIAŁ BEPOŚREDNIO w An-
glii i Szkoći w 1823, w Belgii i we Francyi
w 1844 r. Będąc z usposobienia zwolennikiem
instytucyj humanitarnych w duchu pócześci re-
ligijnym na korzyść klas pracujących, już w r.
1846, przed Schultzem z Delitzsch (ob.), po-
pierła współdzielczość. Dążył zarazem do po-
łączenia związków stowarzyszeń z działalno-
ścią umoralnąjąca i w tym duchu rozwijał
plan całego szeregu urządzeń humanitarnych
i dobroczynnych. Wogóle uważał, że sama po-
moc powinna się skojarzyć z krzewieniem kul-
tury etycznej. Plany jego nie znalazły jednak
oddźwięku wśród ówczesnego społeczeństwa, hoł-
dującego jeszcze porządkowi feodalno-cechowemu.
Wybuch rewolucyi unicestwił zresztą jego pro-
jekty. Dopiero gdy osiedlił się w Wernigerode,
próbował urzeczywistnienia swych pomysłów

i wydatkował na ten cel znaczne sumy z włas-
nych funduszów; żadne wszelako z jego przed-
sięwzięć nie utrzymało się. Z dzieł H-a godne
są zaznaczenia: „Die Selbshilfe der arbeitenden
Klassen” (Berlin 1848); „Über Association u. de-
ren Verhältniss zu unserer Mission” (Halla 1855);
„Die Wohnungsnot der kleinen Leute” (Lipsk
1857); „Die gewerblichen u. wirtschaftlichen Ge-
nossenschaften der arbeitenden Klassen in Eng-
land, Frankreich und Deutschland” (Tübinga 1860);
„Konkordia, Beiträge zur Lösung der socialen
Frage” (Altona 1861); „Die Rochdaler Pioneers”
(1866); „Zur Reform des Armenwesens” (Schaf-
huza 1867); „Staatshilfe, Sebasthilfe und Sparen”
(Wieden 1868).
St. A. K.

Huber Edward, pisarz rossyjski, syn pa-
stora niemieckiej kolonii Ust' - Zalicha, w gub.
Saratowskiej (* 1814-† 1847). Kształcił się
w korpusie dróg i kommunikacyi, potem przez
pewien czas służył w kancelaryi hr. Kleinmi-
chela. Pracował w czasopisach: „Sowremennik”,
„Litieraturnyja pribawlenja”, „Nowogodnik”
i „Bibliotieka dla cztenija”, w której był pomoc-
nikiem redaktora, Sękowskiego, i miał obowią-
zek prowadzić krytykę literacką. Jako poeta
oryginalny H. nie odznaczał się wielkim talentem,
jednak śród drogorzędnych wybitne zajmował
miejsce; główny wszakże tytuł jego do roz-
głosu stanowi przekład pierwszej części Fau-
sta, wykonany dwukrotnie: pierwsze tlómaczenie
poeta spalił, rozjątrzyony odrzuceniem go przez
cenzurę; lecz, podniecony i zachęcony pochwała-
mi Puszkina, po raz drugi podjął tę pracę. Poe-
zye oryginalne H-a wyszły r. 1845, wydanie
pism zbiorowe — 1860.

Huber Jan, przewódzać starokatolików nie-
mieckich (* 18 sierpnia 1830 w Monachium —
† 19 marca 1879 roku tamże). Studia odbył
w mieście rodzinnem, habilitował się w r. 1855,
i w r. 1859 został nadzwyczajnym, a w r. 1864
zwyczajnym profesorem filozofii tamże. Był
jednym z najzagorzałszych nieprzyjaciół ultra-
montanizmu. Już w r. 1859 wydał przeciwne
Kościółowi dzieło „Philosophie der Kirchenvä-
ter”, które weszło na Index, a w r. 1861 dru-
gie, wolnomyślne „Johannes Scotus Erigena”,
przypadkiem przeoczone przez cenzurę kościel-
ną. Ze szczególniejszą wszakże zaciekłością
występował przeciwko soborowi watykańskiemu:
wespół z Friedrichem i Döllingerem napisał „Der
Papst und das Concil, von Janus” (Lipsk 1869),
a przeciw „Antijanus” Hergenröthera — „Das
Papstum u. der Staat” (Mónachium 1870) i „Die
Freiheiten der franz. Kirche” (1870); nadto zaś
podczas soboru ogłosił w „Allgemeine Zeitung”
cały szereg artykułów przeciw nieomylności pa-
pieża p. t. „Römische Briefe”. Roku 1873 wy-
stąpił przeciw jezuitom w dziele „Der Jesuiten-
orden nach seiner Verfassung und Doktrin, Wirk-
samkeit und Geschichte”, oraz wydał „Der
alte und neue Glaube. Ein Bekentniss von D.

Huber Alfons — Huber Hans.

439

Strauss, kritisch gewürdigt"; dalej: „Die religiös
se Frage, wider E. von Hartmann" (Monachium
1875); „Zur Kritik moderner Schöpfungslehre"
(tamże 1875). Wspomnieć jeszcze wypada: „Das
Verhältniss der deutschen Philosophie zur nation-
alen Erhebung" (Berlin 1871); „Die Lehre Dar-
wins kritisch betrachtet" (Monachium 1871)
„Pessimismus" (tamże 1876). *

Huber Alfons, historyk austracki (* 1830 w Tügen w Tyrolu). Kształcił się od r. 1855 do 1859 na fakultecie filozoficznym w Innsbruku, habilitował się tamże na katedrę historyi austrackiej, r. 1863 został profesorem nadzwyczajnym, a w r. 1887 powołano go na profesora zwyczajnego do Wiednia. Zajmuje on stanowisko pierwszorzędne między spółczośnymi historykami, gdyż z powagą dziejopisarską łączy objektywność jaknajścielszą i głęboki krytyczm naukowy. Dowiódł tego przy wydaniu „Fontes rerum Germanicarum" (Sztutgard 1868), a zwłaszcza pozostałych po Böhmerze „Die Regesten des Kaiserreiches unter Kaiser Karl IV 1346—78. Aus dem Nachlasse J. F. Böhmers herausg. und ergänzt" (Innsbruk 1877) i „Ergänzungsheft" (1889). Pomnożył zbiór regestów Böhmera do 6 390, ułożył je krytycznie i wystąpił przeciwko pogł Dom historyków do dowoczesnych, którzy Karola IV uważali za nieprzyjaciela Rzeszy Niemieckiej. Także w odbitce z „Mittheilungen des Instituts für osterr. Geschichtsforschung", „Die steyrische Reimchronik und d. österr. Interregnum" (1880) pierwszy po Palackim dowodzi, że Kronika tak zwana Ottokara z Herneku była przeceniona i że szczególnie jiej okres od 1246 do 1273 przepelniony jest głędam. Na takich zasadach krytycznych oparł swoją „Geschichte Oesterreichs" (Gotha 1885—1892, 4 t.), jako też „Oesterr. Reichsgeschichte. Geschichte der Staatsbildung und d. öffentl. Rechts" (Wieden 1895). Z licznych prac jego wymienimy tu jeszcze: „Die Waldstaedte Uri, Schwytz u. Unterwalden bis zur festen Begründung ihrer Eidgenossenschaft" (Innsbruk 1861); „Geschichte d. Vereinigung Tirols mit Oesterreich" (tamże 1864); „Geschichte des Herzogs Rudolf IV von Oesterreich" (tamże 1865); „Die Zeit der ersten Habsburger" (tamże 1866); „Rudolf v. Habsburg vor seiner Thronbesteigung" (1873); „Studien zur Geschichte Ungarns" (1882); „Ludwig I v. Ungarn und der ungar. Vasallenländer" (1884); „Die Gefangnehmung der Königin Elisabeth und Marie" (1885); „Die Kriege zwischen Ungarn u. d. Türken 1440—43" (1886); „Eroberung Siebenbürgens durch König Ferdinand im J. 1551" (1889).

Huber Karol, podróżnik francuski (* 1837 w Sztrasburgu — † 1884 roku w Arabii). Roku 1878 — 1882 odbył po Arabii północnej podróž naukową, której owocem było oznaczenie astronomiczne położenia wielu miejsc w tej krainie i zebranie bardzo licznych staro-semickich napi-

sów. W tejże podróży odkrył H. nader ważny
zabytek historyczny, tak zwaną „Stelę z Tei-
ma”. Towarzystwo geograficzne paryskie wy-
nagrodziło go za to wszystko w r. 1883 złotym
medalem. Tegoż jeszcze roku wybrał się H.
w powtórną podróż do Arabii, poczęci dla uzu-
pelnienia poprzednich badań, poczęci zaś dla
przewiezienia Steli Teimskiej do Francyi.
Z Damaszku przez Bagdad dostał się do Hailu,
na południe od Nefudu, a stamtąd pociągnął do
Hedzasu. Odpocząwszy czas jakiś w Dżyddzie,
puścił się w dalszą drogę, ale drugiego dnia po
wyjściu z Dżyddy pod Hafną został zamordowa-
ny przez swoich przewodników. Zapiski jego
i Stelę Teimską ocalił od zatryba jeden z wy-
scłanych na wygnanie szeików algierskich i wy-
dał je rządowi francuskiemu, kiedy mu za to
pozwolono do Algieru powrócić. Stela znajdu-
je się obecnie w Luwrze. Sprawozdanie z pierw-
szej podróży H-a ukazało się w „Bulletins de
la Société de Géographie" (Paryż 1884); spra-
wozdanie zuś z drugiej ogłosiło Towarzystwo
Azyatyckie pod tytułem „Journal d'un voyage
en Arabie 1883—84", z atlasem (Paryż 1891). R.

Huber Józef (* 17 kwietnia 1837 w Sieg-
maringen—† 23 kwietnia 1886 w Sztudgardzie),
kompozytor niemiecki i skrzypek. W teoryi kom-
pozycyi kształcił się u Marxa w Berlinie, i Cor-
neliusa w Weimarze, w grze z skrzypcach
u Ganza. W 1864 r. H. otrzymał posadę kon-
certmistrza w orkiestrze stowarzyszenia „Euter-
pe" w Lipsku, a w rok później w kapeli na-
dwornej w Sztudgardzie. H. napisał dwie opery:
„Die Rose von Libanon" i „Irene", cztery je-
dnoczęściowe symfonie, oraz wiele pieśni na głos
pojedyńczy i utworów droblijszych na orkiestrę.
H. marzył o odegraniu roli reformatora muzycz-
nego: nie uznawał form „architektonicznych"
w muzyce instrumentalnej i głosowej, lecz „psy-
chologiczne", uprawniające swobodę kompozytor-
ską w rozwijaniu własny muzycznej, stosownie do
nastroju melodiyi lub treści tekstu; stąd też pi-
sał symfonie wyłącznie jednocześnie (wszyscy
inni pisali i piszą kilkuczęściowe); nie uznawał
potrzeby oznaczania tonacji na początku kom-
pozycyi, i dlatego wszystkie swe utwory pisał
wyłącznie w tonacy C-dur lub A-mol. Reforma
wszakże H-a znalazła częściowe tylko zastos-
wanie w muzyce programowej,arfysł zaś wpro-
wadzenia w użycie jednej tylko tonacy majoro-
wej C-dur i jednej minorowej A-mol (wszystkie
inne oznaczać się miały znakami przygodnemi)
odrzucono, jako niepraktyczny.
A. PoL

Huber Hans (* 28 czerwca 1852 w Schönewerd, w Szwajcaryi), kompozytor muzyczny; wychowaniee konserwatoryum Lipskiego od 1870—4, a od roku 1896 dyrektor szkoły muzycznej w Bazyłei. Napisał opery: „Weltfrühling" (Bazylea 1894) i „Kudrun" (Bazylea 1896); suitę na fortepian i skrzypce, tria op. 30 i 65, „Triophantasie" op. 84, suitę na fortepian i wieloncze-

Hübner Bernard — Hübner Aleksander.

441

Hübner Bernard, prawnik pruski, profesor prawa kanonicznego, państwowego i między-narodowego w Berlinie (* 25 maja 1835 w Cottbus); od r. 1859 w służbie sądowej pruskiej; 1865 docent w Berlinie, 1869 profesor we Fryburgu badeńskim, od r. 1870 radzca konsystoraryny w pruskiem ministeryum wyznaj, do którego należał za rządów von Mühlera, Falka, Puttkamera i Gosslera w epoce najostrejszego kulturkampfu (ob.). Z polecenia Bismarcka toczył 1879 — 80 układy w imienu rządu pruskiego z Kuryą rzymską w osobie kardynała Jacobiniego (ob.); po ich zezwaniu z tytułem najwyższego radcy tajnego wrócił do profesury w Berlinie, gdzie wykładał aż do chwili obecnej prawo kościelne w duchu kościelny pruskim, antikatolickim. — Napisał: „Zur Revision der Lehre von d. rechtlichen Natur des Konkordats” (1865); „Die Konstanzer Reformation und die Konkordate von 1418” (1867); „Das Eigenthum des Kirchenguts” (1868); „Eheschliessung und gemischte Ehen in Preussen nach Recht und Brauch der Katoliken” (1883); „Kirchenrechtsquellen” (1898, wyd. 3-e); „Die Organisation der Verwaltung in Preussen” (1898); „Die Magistraturen des völkerrechtlichen Rechts” (1900); „Die religiöse Erziehung der Kinder aus gemischten Ehen im Gebiet des preussischen allgemeinen Landrechts” (1888). H. jest członkiem honorowym uniwersytetu w Budapeszcie i *associé* Instytutu dla prawa międzynarodowego. Zasługi jego zapisze nie historya nauki, jeno historya polityki wewnętrznej i kościelnej państwa Pruskiego w dobie ks. Bismarcka, s. p.

Hübner Jan, pedagog i pisarz (* 15 kwietnia 1668 r. w Türchau pod Zittau — † 1731 w Hamburgu), kształcił się w Lipsku, i tam się też habilitował na profesora geografii i historyi. R. 1694 został rektorem szkoły w Merseburgu, a 1711—Johanneum w Hamburgu. Jego „Kurze Fragen aus der neuen und alten Geographie” miały jeszcze za życia jego aż 36 wydań (pierwsze 1693) i przełożone były na wiele języków nowożytnych. Podobnież „Kurze Fragen aus der polit. Historie”; „Ganze Historie der Reformation in fünfzig Reden”; „Genealog. Tabellen” i „Kurze Fragen aus der Genealogie”, jako też jego mały „Atlas scholasticus”, oraz z Richeyem i Fabriciusem opracowana „Bibliotheca historica” rozeszły się bardzo szeroko. Największym wszakże powodzeniem cieszyły się jego „Zweimal 52 auserlesene biblische Historien”, które od r. 1714 do 1858 były 107 razy przedrukowane. Wynaleziony przez H-a sposób metodyczny kolorowania mapy był po raz pierwszy r. 1702 przez Homanna w Norymberdze wprawodzony wżycie R.

Hübner Juliusz Rudolf Benno, malarz niemiecki (* d. 27 stycznia 1806 r. w Oleśnicy [Oels] na Szląsku—† 7 listop. 1882 roku w Loeschwitz). Uczeń Schadowa w Berlinie, przeniósł

się za swoim mistrzem w r. 1826 do Düsseldorf. Już w roku 1828 obraz, przedstawiający Rybaka, z ballady Goethego, zwrócił na niego uwagę powszechną. W tymże czasie H. wymalował Rolanda oswabadzającego księżniczkę Izabelł z jaskini zbójeckiej. Podczas pobytu swoje we Włoszech (1830) H. wymalował Ruth towarzyszącą Noemi na obczyźnie (Galerya Narodowa w Berlinie), a w r. 1832 Samsona obalającego kolumny (dla Stowarzyszenia artystów berlińskich). W roku 1834 H. powrócił do Düsseldorfu, gdzie pozostał do 1839 roku. W epoce tej powstały jego obrazy: Chrustus i ewangelici (1835 w Międzyrzecu); Hiob pośród przyjaciół swoich (we Frankfurce w instytucie Städla), Dzieciątko Jezus do obłokach i Anioł Stróż (oba w berlińskiej Galeryi Narodowej), Felicyta i Sen (Muzeum wrocławskie) i wiele innych. Powołany w r. 1839 do Drezna, mianowany w 1841 profesorem przy tamtejszej Akademii Sztuk Pięknych, H. rozwinął pracowitą i płodną swoją działalność zarówno w zakresie teoryi jak i praktyki na polu sztuk pięknych. Tu powstały jego obrazy: Wiek złoty (Galerya drezdeńska i berlińska Galerya Narodowa), wielkie płonto, przedstawiające jedno z Widzeń Apokaliptycznych (1852, obecnie w Petersburgu), Karol V w klasztorze San Yuste, Ostatnie dni z życia Fryderyka Wielkiego w Sans-souci, Magdalena uzwłok Chrystusa, Dysputa Lutra z Eckiem (Galerya drezdeńska) i wreszcie kurtyna teatralna (spłonęła wraz z teatrem w r. 1869). Mianowany w r. 1871 dyrektorem drezdeńskiej galeryi obrazów, H. aż do śmierci czynnie i sumieniu ważne to stanowisko piastował. Katalog tej galeryi przez niego wydany w r. 1856 (ostatnie, piąte, wydanie 1880) zawiera w swoiste cenne studyum historyczno-krytyczne, źródło opracowane. H. wydał oprócz tego „Bilderbrevier der Dresdener Galerie” (wyd. 2-e Drezno 1857; dokończenie, czyli druga serya, w 1859), a także przekład sonetów Petrarki (Berlin 1868), oraz zbiór własnych swoich utworów poetycznych p. t. „Helldunkel” (Brunšwik 1871; druga serya 1876). s. s.

Hübner Aleksander, hr. (* 1811—† 1892), dyplomata austracki; po ukończeniu nauk uniersyteckich wstąpił do służby rządowej w r. 1833 przy ministeryum spraw zagranicznych i w kilka lat potem, mianowicie w r. 1837, był wysłany przez Metternicha do Paryża, a następnie, jako sekretarz poselstwa, do Lizbony. W r. 1844 sprawował urząd konsula generalnego w Lipsku, w r. zaś 1848 pozostawał przy boku wice-króla lombardzkiego, arcyksięcia Rajnera, w celu pośredniczenia w korrespondencyjnego z książątami Türkimi. Podczas powstań medyolańskiego był wzięty do niewoli i przez kilka miesięcy w jej trzymany. Po odzyskaniu swobody towarzyszył rodzinie cesarskiej w podróży do Ołomuńca, gdzie czynny brał udział w pracach dyplomatycznych, zwłaszcza

Enc. Pow. Iustr. Zes. 281. T. XXIX.

56

442

Hübner Karol Wilhelm — Hübner Emil.

w kwestiy objęcia tronu przez Franciszka Józefa. Od r. 1849 do 1859 był posłem w Paryżu i tam uczestniczył w kongresie paryskim, jako pełnomocnik austryacki. W 1859 zamianowo był ministrem policy, wszakże po kilku miesiącach zrezygnował z tego urzędu. Od r. 1866 do 1868 był posłem nadzwyczajnym w Rzymie; poczem podał się do dymissyi i usuńł od spraw dyplopatycznych. Natomiast, powołany na członka Izby wyższej w parlamencie, brał żywy udział w sprawach wewnętrznych państwa, stanąwszy po stronie konserwatystów. W r. 1884 głosował za zbliżeniem się Austryi do Rossyi. W r. 1889 otrzymał tytuł hrabiowski i pomimo podeszlego wieku przedsięwziął podróž około ziemi. — Z dzieł jego zasługują na uwagę: „Sixtus d. Fünfte” (Lipsk 1871, 2 t.); toż samo po francusku „Sixte Quint” (Paryż 1883, 2 t.); „Ein Spaziergang um die Welt” (Lipsk 1874, wyd. 7-e t-że 1891); toż samo w prz. franc. „Promenade autour du monde” (Paryż 1876); „Ein Jahr meines Lebens, 1848-9” (Lipsk 1891) i „Durch das Brittische Reich 1883—84” (tamże 1886). N.

Hübner Karol Wilhelm, malarz niemiecki (* 17 czerwda 1814 r. w Królewcu — † 5 grudnia 1879 roku w Düsseldorfie). Uczeń Schadowa i Sohna w Düsseldorfie (1837—1841), po skończeniu miejscowej akademii osiadł na stałe w tem mieście. Tu należał do założenia Stowarzyszenia artystów düsseldorfskich, oraz stowarzyszenia „Malkasten”. Nadzwyczaj produkcjonny, tworzył dużo, często zbyt pośpiesznie. Obrazu jego odznaczają się dobrym układem kompozycyjnym i przemawiają silnie do widza, te zwłaszcza, w których przebija dążność socyalistyczna, odpowiadająca czasom i prądom społecznym, w których powstały. Do najlepszych prac jego zalicząją powszechnie: Tkacze szląscy (1845), Prawo polowania (Berlin, Galerya Ravené), Wychodźcy (1845, Muzeum w Chrystyanii), Ratownie od ognia (1853, największe z płócien jego), Sieroty, Powrót młodego żeglarza, Bliżniąta, Wdowa, Grzeszańca u drzwi kościoła (1867, berlińska Galerya Narodowa). Wiele z jego obrazów litografował Wildt. s. s.

Hübner Otto (* r. 1818 w Lipsku —† 1877 w Berlinie), ekonomista i statystyk niemiecki. Kształcił się początkowo na kupca i odbywał studya praktyczne w Paryżu i Londynie. W zakresie teoryi ekonomicznej był wolnohandlom. Zaśłużył się jednak szczególnej na polu statystyki wydawnictwem bardzo popularnych tabel p. n. „Geographisch-statistische Tabellen aller Länder”. Tablice te ogłaszał od r. 1851 do 1877, następnie zaś wydawnictwo to przeszło pod kierunek prof. Juraschka. Przez czas pewien urzędownał w towarzystwie austryackiem zeglugi („Oesterreichischer Lloyd”) i był jego pełnomocnikiem w układach o przewóz poczty anglo-indyjskiej. W r. 1848 wybrano go z Austryi do „wydziału pięćdziesięciu (Fünf-

zigerausschuss), obradującego we Frankfurcie. Chciał wąstąpić do służby rządowej w Austryi, lecz z powodu usposobienia życzliwego dla Prus, nietylko tego nie osiągnął, ale został z Austryi wydalony. W Lipsku założył pismo „Statistisches Zentralarchiv” (1858—61). Następnie powołał do życia „Preuss. Hypothekenversicherungs-Actiengesellschaft”, pierwszy wogół w Prusiech bank hypoteczny, którego dyrektorem był do bank zgonu. — Napisał dzieła: „Die Banken” (Lipsk 1846—54); „Oesterreichs Finanzlage und seine Hilfsquellen” (Wiedeń 1849); „Die Zolleinigung und die Industrie des Zollvereines und Oesterreichs” (Berlin 1850); „Die Zolltarife aller Länder” (Iserlohn 1866—67). Nadto redagował „Jahrbuch für Volkswirtschaft und Statistik” 1852—63). St. A. K.

Hübner Emil, znakomity filolog niemiecki, syn Rudolfa Juljusza H-a, malarza, ur. 7 lipca 1834 w Dysseldorfie, młodziłci się w gimnazjum w Dreźnie, od r. 1851 studjował filologję w Berlinie i Bonn (do 1854); w następnych latach odbył podróże w celach naukowych do Włoch i Francji (1855—57), po powrocie habilitował się w uniwersytecie berlińskim (1859) na podstawie rozprawy „De senatus populique Romani actis” (Lipsk 1860), w 1863 został w tymże uniwersytecie profesorem nadzwyczajnym, a w r. 1870 prof. zwyczajnym filologji klasycznej. H. jako uczony, zasłynął głównie recami w dziedzinie archeologii i epigrafii łacińskiej, i publikacjami epigrafikicznemi położył dla nauki rzetelne zasługi. Dla badań tych kilkakrotnie podejmował podróże, mianowicie do Hiszpanji i Portugalji w r. 1860—61 (kosztem berlińskiej akademii umiejętności), następnie tamże w r. 1881, 1886 i 1889, nadto w 1866—67 do W. Brytaniji i Irlandii, i wyniki swych poszukiwań ogłosił w szeregu cennych prac o epigrafice, jak oto: „Epigraphische Reiseberichte aus Spanien und Portugal” (drukowane w «Monatsberichte der Akademie», Berlin 1861); „Die antiken Bildwerke in Madrid, nebst einem Anhange, enthaltend die übrigen antiken Bildwerke in Spanien und Portugal” (z 2-ma tabl., Berl. 1862); „Inscript. Hispaniae latinae” (t. 2-gi «Corpus inscript. Latinarum», Berl. 1869) i do tego Dodatek (Supplementum, t-że 1892); „Inscriptiones Hispaniae christianae” (z tablicami, Berlin 1871, fol.); „Inscriptiones Britanniae Latinae” (tom 7-y «Corpus inscript. Latinarum», Berlin 1873); „Inscriptiones Britanniae christianae” (fol., t-że 1876); nadto Wykazy do epigrafiki do tomu I «Corpus inscr. Lat.» (t-że 1863); „Exempla scripturae epigraphicae latinae a Caesaris dictatoris morte ad aetatem Justiniani” (Berlin 1885, fol.); „Lateinische Epigraphik” (w tomie I dzieła «Handbuch der klassischen Altertumskunde» Monachjum 1886; wyd. 2-e 1892); „Arqueologia de España” (Barcelona 1888); „Monumenta linguae Ibericae” (Berlin 1893). Ogłaszał nadto różne rozprawy

Hübsch Henryk — Huc Ewaryst Regis.

443

z dziedziny starożytności klasycznej i epigrafiki w specjalnych wydawnictwach i pismach zbiorowych, szczególnie w „Ephemeris epigraphica, corporis inscriptionationum latinorum supplementum” (Berl. 1872 inst.); wiele z powyższych prac wyszło i w oddzielnych odbitkach. Wydał także kilka wybornych ciążek, które zostają w bezpośrednim związku z jego działalnością profesorską, a m.: „Grundriss zu Vorlesungen über die römische Literaturgeschichte” (Berl. 1869, wyd. 4-e 1878); „Grundriss zu Vorlesungen über die lateinische Grammatik” (t-że 1876; wyd. 2-e 1881); „Grundriss zu Vorles. über die Geschichten und Encyklopädie der klassischen Philologie” (Berl. 1876; wyd. 2-e z dodanym w nagłowku napisem: „Bibliographie der klassischen Altertumswissenschaft.” (t-że 1889); „Grundriss zu Vorles. über die griechische Syntax” (t-że 1883) i „Römische Herrschaft in Westeuropa” (Berlin 1890). Założył prócz tego w r. 1866 i wydał do r. 1881, wspólnie z Hercherem (do roku 1878), Kirchhoffem, Mommsenem i Vahlenem (od 1877) czasopismo poświęcone logologii klasycznej p. n. „Hermes”, a w latach od 1868 do 1872 redagował w Berlinie czasopismo archeologiczne pod nagłowkiem „Archäologische Zeitung” A. A. K.

Hübsch Henryk, architekt niemiecki (* 9 lutego 1795 w Weinheim (ks. Badeńskie) — † 3 kwietnia 1863 w Karlsruhe). Studyował architekturę w szkole budownictwa w Karlsruhe, poczem dopełnił studyów w podróżach do Rzymu, Grecyi i Konstantynopola. Poglądy swoje, że architektura nowszych czasów oprzeć się powinna na łukowej strukturze, i że cel i konstrukcya budowy jej odzobami i kształten wyrażoną być winna, wykazał w dziele O greckiej architekturze, wyd. w Heidelbergu 1825. W 1824 został profesorem architektury w Instytucie Städla we Frankfurcie nad Menem. Tu pracował nad projektom teatru z żelazną dachu konstrukcją; nad planami kościoła w Barmen i domu siostr we Frankfurcie nad Menem. W r. 1827 powołany do Karlsruhe na godność inspektora budownictwa, odznaczył się swą działalnością a w końcu osiągnął stanowisko nadinspektora. Tam też zbudował gmach ministeryum finansów, technikę, budynek sztuki, budynek główny w botanicznym ogrodzie. Prócz tego wystawił budynek celny i port na rzece w Mannheim, oraz kilka katolickich i ewangielickich kościołów. Za jedną z największych budowli H-a uznać należy odrestaurowanie elewacyi frontowej katedry w Sprze. Napisał: „In welchem Stil sollen wir bauen?” (Karlsruhe 1828); „D. Architektur u. ihr Verhältniss z. heutigen Malerei u. Skulptur” (Sztutgard 1847); „D. altchristlichen Kirchen nach d. Baudenkalmen u. aeltern Beschreibungen” (Karlsruhe 1859 — 1863, 10 zeszytów) i inne. Ap. N.

Hübschmann Henryk, językoznawca nie-

miecki, znakomity znawca języków irańskich i armeńskiego, ur. r. 1818 w Erfurcie; filologję, szczególnie wschodnią, i językoznawstwo studjował w Jenie, Tubindze, Lipsku i Monachjum; w 1872 r. doktoryzował się w Monachjum; w parę lat potym (1875) habilitował się na docenta prywatnego w Lipsku, w 1875 r. został tam profesorem nadzwyczajnym, a od r. 1877 jest profesorem zwyczajnym językoznawstwa porównawczego w uniwersytecie sztrasburskim. Ogłosił prace następujące: „Ein Zoroastrisches Lied” (Monachjum 1872); piękne opracowanie części składni porównawczej „Zur Kasuslehre” (t-że 1875); „Zur Geschichte Armeniens” (Lipsk 1875); „Die Umschreibung der iranischen Sprachen” (t-że 1882); „Armenische Studien. I Theil: Grundzüge der armenischen Etymologie” (t-że 1883); „Das indogermanische Vocalsystem” (część I. Die schwere Vocalreihe des Sanskrit; Sztrasburg 1885); „Etymologie und Lautlehre der ossetischen Sprache” (t-że 1887); „Persische Studien” (t-że 1895). Prócz tego zamieszkał rozprawy o Zendawęście, językach irańskich i armeńszczyźnie, oraz wiele drobnych przyczynków naukowych z tej dziedziny w czasopismach: Kuhna «Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung», w «Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft» i w Sprawozdaniach monachijskiej akademji umiejętności («Sitzungsberichte»); między innemi rozprawy: „Ueber die Stellung des armenischen im Kreise der indogermanischen Sprachen” (w czasopiśmie Kuhna t. 23, Berlin 1877); „Über den Lautwerth des Zendalphabets” (1877, tamże, t. 24, 323—414, z 3-ma tablicami litogr. dra Eutinga) i w. in. A. A. K.

Hubskie starostwo niegrodowe, mieściło się w województwie Wileńskiem, powiecie Oszmiańskim. W r. 1771 posiadał je Aramowicz, staurosta starodubowski, opłacając z niego kwarty złp. 1 099 gr. 20. Na sejmie warszawskim r. 1773—1775 Stany Rzeczypospolitej nadały toż starostwo w 50-letnie posiadanie emfiteutyczne Ksaweremu Hornowskiemu, sędziemu ziemskiemu województwa Brzeskiego.

Huc Ewaryst Regis, missyonarz francuski (* 1813 r. w Tuluzie—† 26 marca 1860 r. w Paryżu), kapłan w zgromadzeniu św. Łazarza. W lutym 1829 r. odpłynął z Hawru do Chin, w lipcu przybył do Macao, stamtąd do Kantonu, wreszcie do Pekinu. Po krótkim pobycie w stolicy Państwa Niebieskiego zawitał do Mongolii i pracował w niej do r. 1844. Następnie wraz z missyonarzem Gabetem się do Tybetu. Podróż nadzwyczaj uciążliwa i niebezpieczna trwała 18 miesięcy. Żarliwi krzewiciele chrześciaństwa stanęli w Lhassie dopiero d. 29 lutego 1846 r. Stąd wygnano ich pod 6 tygodniach. Powrócili tedy do Macao przez wschodni Tybet. H. pojechał do Pekinu, ale surowy klimat zmuśił go przy osłabioniu zdrowiu do powrotu na południe, a w parę lat później (1852) do Francyi.

Huchown — Hucknall Torkard.

445

śród linij, za pomocą zwykłego pisma alfabe-
tycznego (tekstu danej pieśni). Robił to H. w ten
sposób: kreślił kilka lub kilkanaście linij — jak
w dzisiejszym systemie pięcioliniowym—stosow-
nie do ilości głosów chóralnych; na brzegu le-
wym każdej linii kładł litery S lub T (skróce-
nia wyrazów Semitonus = półton i Tonus = ton
cały), które objaśniały, czy skok interwalu z jed-
nej linii na drugą jest skokiem o cały ton, czy
o pół tonu. Każdy przedział był przeznaczony
dla jednego tylko tonu, w całej długości tego
przedziału. Zamiast nut wpisywano poprostu
wyrazy tekstu danej kompozycyi w międzylinie,
czy jeden tylko, bądź nawet połowę wyrazu (jeś-
li na tę połowę przypadała część ligatury),
przyczem jedna zgłoska oznaczała zarazem jed-
ną nutę, a kreski poprzeczne, idące od jednej
zgłoski do drugiej, umieszczonej w innej mię-
dzylinii, wskazywały kierunek pochodu interwa-
lów. W ten sposób H. nutował partycye hym-
nów na dwa i więcej głosów. O wiele większe
wszelako ma H. znaczenie w historyi muzyki,
jako wynalazka harmonii. Do jego czasów śpie-
wano kantyki kościelne tylko jednogłosowo (uni-
sono); on dopiero wpadł na myśl urozmaicenia
nużącej jednostajności takiego śpiewu przez
urzadzenie go na dwa i więcej głosów. Jeżeli
to miał być dwuśpiew, wówczas ponad melodyą
główną (cantus firmus; ob. T. XI str. 25) umieszczał o kwartę wyżej głos drugi, przyczem ten głos dodany wznosił się, czy spadał, w swej melodyi o tyle stopni, o ile wznosiły się albo spadały interwale melodiyi głównej. Tym sposobem oba głosy poruszają się stałe w kwartach równoległych. Jeżeli miał być trójśpiew, wówczas ponad głosem wyższym umieszczał H. głos wytwarzający oktawę z melodyą główną, umieszczoną w głosie najniższym; jeśli zaś śpiew czterogłosowy—wówczas ponad głosem najwyższym, prowadzonym w oktawie względem melodiyi głównej, umieszczał głos o kwartę jeszcze wyżej. W dwuśpiewie tedy głosy wytwarzają pochody kwart równoległych, a w śpiewach trzy i czterogłosowych — kwarty, kwinty i oktawy równoległe. Taki sposób prowadzenia jedno-
czesnego dwu i więcej głosów nazwał H. dia-
phonia (ob. ten wyr. T. XV str. 494), lub orga-
num; ta ostatnia nazwa częściej była używana
przez teoretyków średniowiecznych. Była jeszcze
jedna odmiana takiego organum, zwana
profana (używana w śpiewach świeckich), w któ-
rych H. używał nietylko kwart, kwint i oktaw,
uważanych wówczas za konsonanse czyste, lecz
także tercyj i sekund, załeczanych do dysonansów.
Co ważniejsza, prowadził je, nie równolegle, lecz
w kierunkach różnych, z czego okazuje się, że
miiał przeczucia polifonii dzisiejszej, która zaleca
prowadzenie warstw głosowych w takich wła-
nie kierunkach. Z dzieł teoretycznych H-a do-
szły do naszych czasów: „Liber Ubaldi peritis-
simi musici de harmonica institutione”, omawia-

jące sprawy neum, responsoryów i antyfon.
„Alia musica”, rzecz o tonacych kościelnych,
rozmiarach piszczałek organowych i t. p. (nie-
którzy zaprzeczają H-owi autorstwa tego dzieła,
oraz „Hucbaldi Monachi Elnonensis Musica En-
chiriadis”, dzieło omawiające sprawę teoryi mu-
zycznej, pisma nutowego i owego organum,
ktoRE imię H-a rozsłałoł na wieki i przes dłu-
gie lata stanowiło podwalinę wykładów teoryi
muzycznej w uczelniach europejskich, a między
innemi i w akademii Jagiellońskiej.
A. POŁ

Huchown, właściwie Hugo z Englingtonu,
najdawniejszy z poetów anglo-szkockich, prawdo-
podobnie ten sam, który jest znan y dokumentów
historycznych jako „Dobry Pan H. na
Englingtonie”, nazwany tak od zamku swego
w Szkocyi zachodnio - południowej, a wspomina-
ny, jako justycaryusz r. 1361 i jako poseł
w Anglii 1367, zmarły 1381. Napewno jego
utworem jest legenda o ś. Zuzannie, odznacza-
jąca się kwiecistą formą retoryczną i właściwemi
sobie strofumi. ostatni raz wydana w „Scotish
Text Society” r. 1892. Mniej pewnym jest
wleki poemat epiczny o Arthurze, wymieniony
w jednej kronice śród licznych owoczesnych
romansów o tym królu, jako dzieło H-a. — P or.
Paul „Grundriss d. germaniscben Philologie”
(Sztrasburg 1892).

Huchtenburgh albo Uchtenburgh Jakób
van, malarz hollenderski (* prawdopodobnie w r.
1639 w Haarlemie — † około 1670 w Rzymie).
Uczeń M Berchema, długi czas spędził we Wło-
szech, najdłużej w Rzymie, gdzie uprawiał ma-
larstwo pejzażowe.
S. S.

Huchtenburgh albo Uchtenburgh Jan van
malarz hollenderski (* 1646 r. w Haarlemie —
† 1733 w Amsterdamie). Brat poprzedzającego,
ksztalcił się pod kierunkiem Tomasza Wycka,
następnie brata swego we Włoszech, a w koncu
Van der Meulena w Paryżu (1667). Po powro-
cie z zagranicy osiądził w Haarlemie (przed 1670),
gdzie używał sławy jako wyborny batalista
i malarz scen myśliwiskich. Malował m. in. bi-
twy na zamówienie księcia Eugeniusza. Pierw-
sze jego prace uchodzą za najlepsze.
S. S.

Hückel Edward, botanik polski (* 1830—† 1896), był naucznycielem gimnazium we Lwowie. Wydał: „Über die Flora der Umgegend von Drohobycz in Galizien” (Wiedeń 1866); „Rys pedagogiki” (Lwów 1868); „Wycieczka botaniczna w Karpaty Stryjskie do źródeł Świcy” (Kraków 1868); „Botanika dla szkół niższych” (Kraków 1870; wyd. 2-e, zmniejszone, Lwów 1876). Z. z.

Hückeswagen, miasto w Prusach, w regen-
cyi Düsseldorfskiej, nad rzeką Wupper, prze-
dzalnie wełniane, fabryki machin, odlewnie że-
laza; około 5 000 m. ców.
W. N.

Hucknall Torkard, miasto fabryczne w Anglii,
w hrabstwie Nottingham, o 10 km. na północo-
zachód od miasta Nottingham; w tutejszym ko-

448

Huczwa — Hudseilici.

1879), „Meta” (1863), „Hazeta Szkolna” (1877), „Nauka” (1889); ważniejsze z tych artykułów wymieniono w spisie bibliograficznym w t. III „Słown. Geogr.” (str. 203).

Huczwa, dawniej Hoczwa, rzeka, dopływ Bugu, powstaje z połączenia dwóch strumieni, płynących ku wschodowi i łączących się pod Wola Grodecką, płynąc w stronie wschodniej pod Podlodów; od Pienian skręca ku północy, płynie przez Batyczów, Zimno, Łaszczów, Mikulin, Tyszowce. Od młyna w Dobużku aż do Tyszowiec H. płynie w szerokiej nizinie, mającej około wiorstły szerokości. Stanowi tu ona jedno rozległe niedostępne bagno, pokryte powłoką (kożuchem) z czarnej, tłustej ziemi, grubości na stopę. Pod nią dopiero w głębokości trzech stóp spotyka się dno twarde. Pomiędzy tym kożuchem a dnem mięsci się czysta, bieżąca woda, obfitująca w ryby, którym powietrza dostarczają licze otwory w mwieczniej powłockę. Pod Czernem H. dotyka granicy powiatu Hrubieszowskiego, a pod Malicami wchodzi w ten powiat, przybiera kierunek północno-wschodni i płynie pod Werbkowicami, Obrowcem, miastem Hrubieszowem, a pod Gródkiem wpada z lewego brzegu do Bugu. Długa około 55 wiorst. Przyjmuje z prawego brzegu strumienie: pod Zimnem od Zreplina, pod Łaszczowem od Telatyna, poniżej Tyszowiec od Starej Wsi. Z lewego: pod Łaszczowem od Dzierążni i Wozuczyna, pod Mikulinem od Czartowca, pod Czermnem Jarochę, pod Malicami od Czesznik i Kolic, pod Werbkowicami od Gdeszyna i Tereszczan, pod Obrowcem od Łaszczowa i Zadubia, pod Hrubieszowem od Dyakonowa.

Hudde Jan (* 1628 r. — † 1704 roku), matematyk hollenderski, dziewiętnastokroky buministrz amsterdamski, zajmował się algebrą i teoria linii krzywych. Ślad jego pracy naukowej zachował się w dwóch listach; pierwszym z nich, pisanym do Van Scholena, p. t. „De reductione aequationum”, H. wskazuje sposób rozkładu wielościanu na czynniki, w drugim: „De maximis et minimis” (cytowanym w Geometryi Descartesa) podaje sposób znajdowania największych i najmniejszych wartości wielościanów. O jego studydach nad liniami krzywemi wspomina Leibniz, który w r. 1676 odwiedził Huddego w Amsterdamie. S. D.

Huddersfield, miasto w Anglii, w hrabstwie York (West Riding), o 22 klm. na południo-zachód od Leeds, nad rzeką Colne (dorzecze Ouse) i nad kanałem Manchester - Huddersfield, który przechodzi przez tunel na 5½ klm. długi; posiadają wiele kościołów i kaplic, szpital, wielką salę gimnastyczną, towarzystwo filozoficzne, dwa kolegia, pomnik Roberta Peela; siedisko przemysłu wełnianego; przemysł lniany i jedwabny też jest rozwinięty; odlewnie żelaza, w których wyrażają przeważnie machiny parowe. We wsiach okolicznych kwitnie też przemysł wełniany i bu-

dowa machin. Liczba m-ców w 1891 r. wynosiła 95 822, obecnie przeszło 100 000. W. N.

Hude Herman, architekt niemiecki (* 1830 w Lubece), po złożeniu egzaminu wstał do Akademii budownictwa w Berlinie, a po skonczeniu jej w 1860 został wspólnikiem architekta Hennicke i rozpoczął działalność architekta wolerpraktykującego. Liczne jego wille i domy zalecają się pięknem wykończeniem i zastosowaniem architektury ceglanej w stylu Odrodzenia. Prace te odznaczają się indywidualnością wbrew kierunkowi panującemu w architekturze współczesnej Berlina. Do najlepszych dzieł jego w Berlinie należą hotel Kaiserhof 1872-1875, hotel Centralny, teatr Lessinga. H. został miarnowany radzącą budowlanym. Ap. N.

Hudeo Jan, pisarz ceski (* 1856 w Molenburgu na Morawach). Wyższe studia ukończył r. 1881 w uniwersytecie praskim, gdzie słuchał filozofii, historyi i filologii, a w r. 1886 został urzędnikiem kancellarii uniwersyteckiej. Praceą swą literacką rozpoczął w r. 1878, pisując wiersze liryczne i ballady do różnych czasopism belletrystycznych. Roku 1880 sam wydał „Almanach české omladiny”, którym to sprawił, że większa część młodej generacyi poetów czeskich nie poddała się obcym wpływom, lecz pozostała wierną tradycyjom ojczystym. Po upadku „Koledy” założył w podobnym duchu czasopismo Zorzę, w którym chciał ześrodkować młode siły literackie Morawian; ale organ ten, po wiele obecujących początkach, upadł z braku środków pieniężnych. H. już za czasów szkolnych z wielkiem zamiłowaniem oddawał się studyowaniu języków i literatur słowiańskich, a zamiłowanie to jeszcze bardziej się wzmogło dzięki zawiązanym stosunkom w uniwersytecie z wielu studentami słowiańskimi i korrespondencyi z wybitnemi osobistościami śród Słowiańszczyzny, zwłaszcza południowej. Owozem tych studiów i stosunków stały się liczne prace literacko-historiczne, ogłaszane po czasopismach, przez które H. zaznajomił spółziomków z ruchem literackim illiryjskim, z Šenoą, Vrazem, Preradovičem, Radičevičem, Jovanovičem, Piotrem Njegošem, księciem Mikołajem i innymi, głównie południowo-słowiańskimi poetami. Wiele też łomaczył zjęków: polskiego, rossyjskiego, chorwacko-serbskiego i słowěnskiego. Najcenniejszą zaś jego pracą dotychczas jest przekład i wykład poematu „Horský věnec” Piotra Njegoša (1896, „Sborník čes. Akad.”). *

Hudiksvall, miasto nad morskie w Szwecyi środkowej, w prowincy Gefleborg, o 12 klm. na północ od Gefle, nad zatoką Botnicką, pod szerokością 60° 44'; handel żelazem, drzewem i rybami, liczne tartaki i fabryki stolarskie; około 5 000 m-ców. W. N.

Hudseilici, Hudsailici, plemię północnoarabskie, od Mekki do Tihama. Za przodka

Huë — Huellverding Jan.

451

sza — 142 157. Wartość wywozu do Anglii w 1892 r. 323 533 f. st. Sprzedaż gruntów do r. 1855 dała zjednoczonym spółkom 1 400 000 f. st. wpływu; od r. 1870 źródło to nie było już tak obfitem. H. Z. K. istniała jeszcze w roku 1900.

<

Huë, miasto w Azyi, w Indochinach francuskich (Annam), o 15 klm. powyżej uścia rzeki Huë. Około 30 000 m-ców, według innych około 100 000 m-ców, zajmujących się drobnym przemysłem i handlem; handlowi oddają się głównie immigranci chińscy. Miasto zostało silnie obwarowane przez inżynierów francuskich. Francuzi też założyli tutaj odlewnię armat, асenały, warsztaty okrętowe, leżące nad żegłowym kanałem, przerzynającym miasto. W roku 1855 powstańcy Annamici w liczbie 50 000 usiłowali opanować miasto, ale zostali zniesieni ze szczętem przez garnizon francuski.

W. N.

Huebbenet Antoni Krystyan August von (* w Lulpichu [Inflanty] d. 27 maja r. 1822—† w Wilnie d. 15 lipca r. 1873), lekarz. W r. 1839 zapisał się w Dorpacie (Jurjewie) na wydział lekarski i, osiągnawszy dyplom lekarski wstąpił do służby rządowej w Kazaniu, gdzie zajmował się gorliwie medycyną sądową i toksykologią. W roku 1847 powrócił do Dorpatu i, obroniwszy rozprawę „De acido arsenicoso maximeque eius cum toxicologia et medicina publica ratione”, godność doktora medycyny otrzymaną; bezpośrednio potem powołano go do Kijowa na adjunkta do wykładów medycyny sądowej, hygieny i policy lekarskiej. Do r. 1850 nauczał wyżej wymienionych przedmiotów, pozem został profesorem zwyczajnym chirurgii z dyrektorem oddziału chirurgicznego kliniki szpitalnej, głównie wszakże zajmował się okulistyką i syfilidologią. W latach 1854—56, podczas ówczesnej wojny wschodniej, pełnił służbę wojskowo-lekarską w Sewastopulu, od czasu tego zajmował się też szczerze hygieną i szpitalnictwem wojskowem. Po ustąpiению z katedry w r. 1870 osiadł w Petersburgu jako członek komitetu naukowego w ministeryum wojny; z połecenia władzy zwiedził dokładnie szpitale wojskowe podczas wojny francusko-niemieckiej w r. 1870/1. Nakoniec objął w Wilnie posadę inspektora szpitali; tam też wkrótce potem życia dokonał. Od r. 1864 był członkiem Towarzystwa lekarskiego wileńskiego. Głównowe zasługi położył H. na polu szpitalnictwa wojskowego, oraz jako syfilidolog; profesorem był lubionym.—Z dzieł jego wymieniamy: „Die Cholera-Epidemie in Kiew” (Lipsk 1850); „Die Beobachtung und das Experiment in der Syphilis” (Lipsk 1859, z 5 tabl.) i „Die Sanitätsverhältnisse der russischen Verwundeten während des Krimkrieges in den Jahren 1854—1856” (Berlin 1870); w pismach lekarskich rossyjskich ogłosił także mnóstwo prac drobniejszych treści rozmaitej. Dr J. P.

Huebenthal Karol J. P. von, lekarz twerski, następnie inspektor lekarski gubern. w Witebsku, jeden z pierwszych lekarzów europejskich, stosujących opatrunki gipsowe przy leczeniu złamań kości. Sposób użyty przez siebie opisał w pracy „Neue Behandlung der Knochenbrüche” (w „Russische Sammlung für Naturw. u. Heilkunde” r. 1816); pisywał też między innemi o cholerze i wynalazł kilka narzędzi chirurgicznych. Spis wszystkich prac H-a podaje Calilisen w „Med. Schriftsteller-Lexicon” (t. IX str. 217 i t. XXIX str. 70). Od r. 1820 był członkiem Towarzystwa lekarskiego wileńskiego; po polsku ogłosił: „Opisanie wyleczenia przez magetyzm zwierzęcy” („Pamiętnik magnetyczny” t. II str. 117).

Dr J. P.

Hueck Aleksander Fryderyk (* w Rewlu d. 19 grndnia r. 1802 — † w Dorpacie d. 28 lipca r. 1842), anatom i antropolog. Wykształcenie lekarskie otrzymał w Dorpacie (Jurjewie) i tamże w r. 1826, obroniwszy rozprawę „De mutationibus oculi interni respectu distantiae rum”, godności doktorskiej dostąpił, poczem wyjechał za granicę, gdzie lat kilka kształcił się w anatomii oraz fizyologii w uniwersytetach: berlińskim, monachijskim, gietyngeńskim i paryskim. Powróciwszy w r. 1830, został prosektorem przy katedrze anatomicznej w Dorpacie, w r. 1833 posunięto go na profesora zwyczajnego anatomii; ze stanowisko tego strąciła się śmierć przedwczesna.— H. był badaczem bardzo gorliwym i zdolnym, zajmującym się nietyłko anatomią samą, lecz także antropologią, fizyologią, paleontologią i archeologią; o wszystkich przedmiotach tych pozostały też po nim prace, z których wspomniny tu tylko: „Ueber das Studium der Anatomie” (Ryga i Dorpat 1838) i „Die Bewegung der Krystallinse” (Lipsk 1840, w 4-ch tabl.). Był współzałożycielem i lat kilka prezesem towarzystwa naukowego estońskiego w Dorpacie.— Por. „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (t. III str. 300).

Dr J. P.

Hueffer Franciszek (* 1843 w Münster—† 19 stycznia 1889 w Londynie), pisarz muzyczny i krytyk gazety „Times”. H. jest autorem dzieł: „Richard Wagner und the Music of the Future” (1874); „The troubadours”; „Musical studies”; „Italian and other studies”; „Half a century of music in England”, i kilku pomniejszych. A. Pol.

Huehuetenango, albo Gueguetenango, miasto w Ameryce Srodkowej, Guatemali, miasto główne departamentu tegoż nazwiska, o 170 km. na północo-zachód od miasta Guatemali, w szerekiej życznej dolinie rzeki Chinaca, dopływu Rio Grijalva, uchodzącej do zatoki Kampesz; około 16 000 m-ców. W pobliżu kopalnie ołowiu oraz zwaliska staro-indyjskie.

W. N.

Huellverding Jan (* w Wiedniu r. 1798—† w Warszawie d. 18 stycznia r. 1829), lekarzokulista. Wykształcenie zawodowe otrzymał

Huerta Wincenty — Huet Piotr Daniel.

453

nie nad wodą do picia, pielęgnowaniem ciała,
gimnastyką i sportem w znaczeniu hygienicznem,
osobliwie zaś nad bakteryologią i wpływem dro-
bnoustrojów na choroby zakaźne; słusznie też
zaliczany bywa do najwybitniejszych znawców
spraw tych. H. należy do pisarzów bardzo płod-
nych, a zarazem wielce cenionych; z dzieł jego
pomijając prace drobniejsze, wymieniamy tu:
„Die Methoden der Bakterienforschung” (Wies-
baden 1885; wyd. 5-e tamże 1891), „Die Formen
der Bakterien“ (tamże 1886), „Ueber Beziehun-
gen der Fäulniss zu den Infectionskrankheiten”
(Berlin 1887), „Ueber den Kampf gegen die In-
fectionskrankheiten” (tamże 1889), „Die Chole-
ra in Hamburg” (tamże 1893), „Handbuch der
Hygiene” (tamże 1898), „Ueber die Körperübun-
gen in den Schulen und ueber die Anforderungen
des modernes Lebens” (tamże 1900), „Verhand-
lungen der ständigen Tuberculose-Commission
der Vers. deutscher Naturf. u. Aerzte in München
1899” (tamże 1900) i „Ueber Krankheitsursachen
vom Standpunkte der naturwissenschaftlichen
Medizin” (Wieden 1901).
Dr J. P.

Huerta Wincenty Garcia de la, poeta i krytyk hiszp., ob. Garcia de la Huerta.

Huesca, prowincia w północno-wschodniej Hiszpanii, w Aragonii, leży na południe od Centralnych Pirenejów, około 42° szer. pn. granicy na północo-zachód z Nawarrą, na zachodzie i południu z prowincyą Saragosa, na wschód z prowincyą Lerida, na północy z Francycą, od której jest oddzielona Pirenejami. W granicach tych obejmuje obszar 15 150 km. ☐; 255 137 m-ców (1887 r.), to jest 17 na 1 km. ☐. Anal-fabetów było 180 748. Pireneje, napełniające północną część prowincyi, składają się ze sta-rych łupków, granitów, oraz malowniczych, stro-rych skął wapiennych, należących do formacyi jurajskiej i kredowej. Z gór tych spływają-liczne strumienie, które ku południu, w eoce-nicznnej krainie pagórkowatej, łączą się w rzeki: Aragon, Gallego i Cinca, spływające do Ebro. Głównemi produktami są: bydło, wełna i zboże. Miasto główne, tejże nazwy, leży o 73 km. na północo-wschód od Saragosy, w kotlinie użyn-ionej przez sztuczne nawadnianie. W 1887 r. miało przeszło 13 000 m-ców.
W. N.

Huescar, miasto w Hiszpanii południowej, w prowincyi Granada, o 127 km. na północo-wschód od miasta Granady, u południowych stóp Sierra de la Sagra (2 400 m.), nad rzeką Guar-dal, prawym dopływem rzeki Guadyana Menor, wpadającej z lewej strony do Guadalquiviru; około 8 000 m-ców. W pobliżu tego miasta biją obfite źródła gorące (Fuencaliente). Kanał H-u, który prawdopodobnie nie zostanie nigdy ukoń-czony, był wspaniałem przedsięwzięciem: miał on zbierać wody Guardalu, Castrilu i Guadalen-tinu i przeprowadzać je przez Lorca i dolinę San Gonery do Murcyi i Kartageny. Niestety jednak te trzy rzeki nie mogą dostarczyć dość wody

dla kanału tak długiego w klimacie tak gorą-
cym i suchym.
W. N.

Huet Piotr Daniel, biskup z Avranches (* w Caen 1630 — + w Paryżu 1721), prezes, założonej przez siebie w 1662 r., Akademii Nauk w Caen, członek od 1674 Akademii francuskiej. Wcześnie dał się poznać przez swe dziełapełne wiedzy i erudycyi. W 1670 r. łącznie z Bos-suet'em kierował nauką Delfina i wydawnictwem klasyków „ad usum Delphini”. W 1676 został kapłanem, a w 1689 bmep w Avranches, z któ-rej-to stolicy rezygował w 1699 i w paryskim Domu jezuitów resztę życia przepędził. Jako filozof, początkowo zwolennik kartezyańskiego systemu, stał się później gorącym jego przeciw-nikiem. — Napisał: „De interpretatione” (1661); „Origenis commentarii in S. Scripturam” (1668); „De l'origine des romans” (Paryż 1670); „Dis-cours prononcé à l'Académie française” (Paryż 1674); „Animadversiones in Manilium et Scali-geri notas” (Paryż 1679); „Demonstratio evangelica” (1679), o której powiadano, że celu za-łożonego nie osiągnęła, ale dowiodła olbrzymiej wiedzy autora; „Censura philosophiae cartesia-nae” (1689), znajdująca dopełnienie w „Mémoires pour servir à l'histoire du Cartésianisme” (1692); „Quaestiones Alnetanæ de concordia rationis et fidei” (tak nazwane od miejsca, w którym pi-sane były, opactwa d'Aulnay—1690); „Disser-tations sur diverses matières de religion et de philosophie” (Paryż 1712); „Histoire du com-merce et de la navigation des anciens” (1716); „P. D. Huetii comment, de rebus ad eum perti-nentibus” (1718, przetłómaczone na francuski i wydane w 1854 przez Kar. Nisard p. t. „Mé-moires de B. Huet”; „Traité philosophique de la faiblesse de l'esprit humain” (1723), wydane po śmierci i bezimiennie. W 1700 i 1709 wy-szły „Poemata”, utwory w językach greckim i łacińskim,ispelny myśli i wdzięku. Ks. d'Oli-vet, przyjaciel H-a, ogłosił jego dzieła p. t. „Huetiana”; w 1856—60 ukazały się, wydane przez Hueta de Guerville, „Oeuvres complè-tes”. W r. 1854 wydał M. de Gournay: „Huet, sa vie et ses ouvrages”.—Por. Bouillet, „Diction-naire”, oraz „Encykł. Kość”.
S. P I

H. należy do grupy sceptyków francuskich
XVII w., którzy usiłowali zdyskredytować wie-
dzę, naukową i filozoficzną, opartą na probie-
rzach doświadczalnych i rozumowych, jako nie-
pewną i niewystarczającą; tym sposobem chcie-
li skłonić umysły do szukania ucieczki w wierze
religijnej. Chodziło o jednanie serc dla wiary
czyli światła nadprzyrodzonego przez podkopy-
wanie powagi rozumu czyli światła przyrodzo-
nego. Przedewszystkiem była to reakcya prze-
ciwko racyonalizmowi Descartesa. Przewodnie-
mi były tu zasady sformułowane przez Pascala:
„Le coeur a ses raisons que la raison ne con-
nait pas”; „Si les raisons de croire diminuent,
la foi ne doit pas diminuer pour cela”. Scep-

456

Huet Franciszek — Huet Konrad.

Widok Neapolu (w muzeum w Caen), Wylew w Saint Cloud (w Luwrze), Dolina Touque, Zamek awinioński, Skały w Houlgate (w muzeum bordoskiem), Zachód słońca nad morzem w okolicy Calvados (1859), Bas-Meudon (1863), Ruiny zamku Pierrefonds, i wreszcie Fontainebleau (1868). H. był jednym z pierwszych, który stworzył tak zw. „paysage intime”; uczucie, podniosłość myśli wlewał on w naturę, jaką na krajobrazie wyobrażał. Są to kreacye nastrojowe, płeń poezyi, w czem wyprzedził Duprего i Rousseau. H. lubował się przedewszystkiem w sile żywiołów (Wylewy, Błyskawice) i walce z niemi człowieka; jako prawdziwy romantyk, stwarzał rzeczy poważne, patekyczne, najczęściej ponure. To też w dobie rozkwitu romantyzmu, miał powodzenie, cieszył się uznaniem. Wiktor Hugo nabył w 1831 r. w Salonie jeden z pejzażów jego. Słabą stroną dzieł jego było nagromadzanie zbyt wielu rzeczy, chęć wyrażenia zbyt wielu stron nastrojowych duszy artysty; dlatego pejzaże jego wkraczają czasami w dziedzinę teatralności. Z wiekiem pędzel H-a nabył więcej spokoju, pejzaże jego stały się naturalniejszemi, ale jednocześnie zaśmiły je sławą swoją wyższe kreacye większych od niego artystów szkoły Teodora Rousseau, której H. właśnie sam uutorował drogę,— i w tem leżył jego główna zasługa.— H. uprawał także i malarstwo dekoracyjne (8 panneaux w Salonie p. Lenormand w Vive), malował akwarelle (Les Eaux de Royat), a nawet wytrawiał na miedzi i litografował. — Porów.: Burty „Paul Huet” (Paryż 1869); R. Muther „Geschichte der Malerei im XIX Jahrhundert” (Monachium 1893, Tom II str. 292). S. s.

Huet Franciszek, filozof francuski (* r. 1814—† 1869). W ścisłym związkni ze spirytualistyczną ideologią Wiktora Cousina (ob.) rozwinął się we Francyi spirytualizm w dwych kierunkach; jedni spirytualiści w zasadzie nie krępowali się dogmatyką chrześciańską (E. Saisset, J. Simon, Fr. Bouiller, Paweł Janet); inni usiłowały filozofię swoją pogodzić z dogmatyką (Ern. Naville, E. Caro, Ollé-Laprune). Reakcyę w łonie tej szkoły spirytualistycznej wszereznają: matematyk Bordas-Demoulin, protestujący przeciwko eklektzowymi spirytualistów francuskich z imi nauki, oraz Ravaisson, Secrétan i Vacherot, skłaniający się ku idealizmowi niemieckiemu Kanta, Schellinga i Hegla. H. był gorliwym uczniem Bordas-Demoulina i zajmował katedrę filozofii w Gandawie. Wraz z mistrzem swoim zwraca się on do Descartesa i Malebranche'a i w duchu ich ontologizmu głosło tożsamość idei i rzeczywistości. Nadto domaga się odnowienia chrystyanizmu pod panowaniem prawdy i rozumu. Główne pisma jego: „La science de l'esprit” (Paryż 1864); „Historie de la vie et des œuvres de Bordas-Demoulin” (Paryż 1861); „La révolution philosophique au XIX siècle” (Paryż 1867, wyd. 2-e 1871).

Ad. M.

Huet Konrad Burken, pisarz niderlandzki,

z rodziny francuskiej († 28 grud. 1826 w Hradze — † 1 maja 1886 w Paryżu). Był zrazu kaznodziej w Haarlem, ale, wolnomyślnością swą obudziwsći nieprzyjaźń ku sobie wśród współwyznawców swoich, uległ pod jej naciskiem, porzucił stan duchowny i oddał się literaturze. Wystąpił jako nowellista z „Groen en rijp” (Zieleń i Szron), i odrazu wyrobił sobie imię. Zabrał się do krytyki literackiej, i w czasopiśmie „De Gids” surowo chłostał miernotę i dziwactwo. Wszedł do redakcyi jako stały krytyk i beletrysta, ale się poróżnił z nią o przekonania polityczne i w r. 1865 zerwał stosunki. Do r. 1868 był publicystą i dziennikarzem w Haarlem; następnie wyjechał do Batawi. Tu redagował „Java bode” (poseł); później założył dziennik „Algemeen Dagblad van Ned.-Indië” i redagował go do r. 1875. Podróżował po Francyi, Belgii i Włoszech; w r. 1876 osiedlił się w Paryżu. Niezwykle pracowito, oczytany i bystry, przy indywidualności żywego stylu stał się jako krytyk pisarzem płodnym i poczytnym. Recenzye jego i krytyki wyszły zbiorowo jako „Litterarische Fantasiën” (Haarlem 1868—87, 22 t.) i „Nederlandsche belletrie” (t-że 1875—76, 3 t.). Zajmował się jeszcze i sztuką, zwłaszcza malarstwem niderlandzkiem, i zostawił w tej dziedzinie: „Het land van Rubens” (Kraj Rubensa; Amsterdam 1879) i „Het land van Rembrand” (Haarlem 1882—84; przekład niemiecki). Za życia wydał opis swych podróży; po śmierci ogłoszono jego listy (Haarlem 1890). — O nim: Jan-ten Brink (Amsterdam 1886) i Hamel, van, A. G. (Haarlem 1886). <

Huet l'Ange. Spółczesny filozof hollenderski kierunku pozytywistycznego. W pracach swoich głównie usiłuje rozwinać teoryę przyczynowości na podstawie psychologicznej. Gdy sami wprawiamy w ruch przedmioty zewnętrzne, ruch ten odczuwamy jako własny, od nas zależny. Związek pomiędzy czyniem i pobudką bywa tu uświatomiony bezpośrednio (własne temu przeczył słynny okazyonalista hollenderski Geulincx; ob.). Otóż ten bezpośrednio postrzegany związek „przez sympatyę” przenosimy na wszelkie zmiany zachodzące nienależnie od nas w świecie zewnętrznym, przyczem przyczyna jest analogiem pobudki, skutek zaś analogiem czynu. Wybitniejsze pisma H-a: „De methode der positieve filosofie volgens A. Comte” (Lejda 1866) i „De methode van het positivisme toegepast op het begrip van orzaag en gevolg” (Lejda 1872).

Ad. M.

Huete, miasto w Hiszpanii środkowej (Nowa Kastylija), w prowincyi Cuenca, o 50 km. na zachodnio-północo-zachód od miasta Cuenca, u stóp gór Altos de Cabreyas, nad rzeką H. albo Mayor, dopływem rzeki Guadiela (dorzecze Tagu), na wysokości 900 m. nad powierzchnią morza; około 3 000 m-ców. Nazwa H., niegdyś Guete, pochodzi z arabskiego „Hued” = rzeka lub łóżysko rzeki.

W. N.

Hueter Karol Krzysztof — Huf, Hufiec.

457

Hueter Karol Krzysztof (* w Melsungen [Hesya] d. 6 marca r. 1803—† w Marburgu d. 18 sierpnia r. 1857), lekarz, szczególnie zasłużyony jako położnik. Od r. 1820 kształcił się w uniwersytecie marburskim i tamże w r. 1824, obroniwszy rozprawę p. n. „Diss. inaug. duos sectionis caesareae casus relatos exhibens”, dyplom doktorski otrzymały, poczem uczył się dalej jeszcze w klinikach wiedeńskich i berliińskich. W r. 1825 mianowano go assystentem kliniki chirurgicznej w Marburgu, wkrótce potem został tamże docentem wykładającym różne działy lecznictwa, przeważnie zaś położnictwo. W r. 1831 posunięto go na profesora nadzwyczajnego, nakoniec w r. 1833 został profesorem zwyczajnym położnictwa i dyrektorem kliniki położniczej, oba stanowiska te zajmował do śmierci. H. wydał prac wiele, treści rozmaitej, szczególnie z zakresu położnictwa, ceniono je w swoim czasie bardzo, nie wymieniamy ich tu szakże; spis ich znajduje się w Callisena „Med. Schriftsteller-Lexicon” (Tom IX str. 219 i T. XXIX str. 75). H. przyczynił się bardzo znacznie do rozwoju i postępu położnictwa niemieckiego.—Por. „Allgem. deutsche Biogr. (T. XIII str. 460). Dr J. P.

Hueter Karol (* w Marburgu d. 27 listopada r. 1838—† w Greifswaldzie d. 12 maja 1882), chirurg znakomity, syn K. K. H-a (ob.). W 17-ym roku życia zapisał się na wydział lekarski w Marburgu i w r. 1858 ukończył nauki uniwersyteckie; poczem miał się do Berlina i Wiednia, następnie uzyskawszy w r. 1860 dyplom doktorski, pojechał do Anglii, a stamtąd na dwa lata do Paryża, doskonałąc się wszędzie w chirurgii, której postanowił poświęcić się wyłącznie. Powróciwszy w początku roku 1863 do Marburga, został tamże assystentem kliniki chirurgicznej, ale już w końcu roku tegoż przeniosł się do Berlina, gdzie przez pół roku zajmował posadę assystenta przy katedrze anatomii patologicznej profesora Virchowa (ob.). W r. 1864 jako lekarz ochotniczy odbył wojnę duńsko-pruską, a powróciwszy z niej objął w Berlincie posadę assystenta kliniki chirurgicznej profesora Langenbecka (ob.) i równocześnie został docentem prywatnym chirurgii. W r. 1868 połtano go do Rostoku na profesora zwyczajnego chirurgii i dyrektora kliniki chirurgicznej; stamtąd już w roku następnym przeszedł na taki samo stanowisko do Greifswaldu i był tam czynny aż do śmierci przedwczesnej. W ostatnich latach życia był też posiem do parlamentu niemieckiego w Berlinie.—H. był chirurgiem wybornym, operatorem zręcznym, śmiałym i pomyślonym, profesorem wymownym i lubionym, należał do najgorliwszych krzewicieli antyseptyki (ob.) w Niemczech, a jako zwolennik krągowy bakteryologii posuwał się nieraz zbyt daleko w teoretycznych pogłądach na istotę chorób chirurgicznych, co jednak uszczerbku nie czy-

ni innym zasługom jego, niewątpliwie bardzo znakomitym. Z licznych prac H-a, odznaczających się zwykle treścią wyborną, jako najważniejsze przytaczamy: „Klinik der Gelenkrankheiten mit Einschluss der Orthopaedie” (Lipsk 1870—71, 2 tomy; wyd. 2-e tamże 1876 — 78, 3 tomy); „Die Allgemeine Chirurgie, eine Einleitung in das Studium der chirurgischen Wissenschaften” (tamże 1876; „Grundriss der Chirurgie” (tamże 1881, 2 tomy; wydania następne, zaczynając od 2-go w opracowaniu Lossena H; wyborne dzieło to posiadamy w przekładzie polskim p. n. „Hueter-Lossen. Wykład chirurgii szczegółowej. Przekład z VIII wyd. niem.” Warszawa 1898—1900, w 8-ce, str. 1558 i XCI; młot. dokonano pod red. S. Markiewicza); dalej wymienić trzeba jeszcze „Ueber das Patentium, seine Folgen und seine Behandlung” i „Ueber die chirurgische Behandlung des Wundfiebers bei Schusswunden” (obra w Volkmanna „Samml. klin. Vorträge” Nr 9 i 22). W roku 1872 założył wspólnie z Lueckem (ob.) „Deutsche Zeitschrift für Chirurgie” i w piśmie tem ogłaszał odtąd prace swe drobniejsze, przedtem pomieszał je przeważnie w „Archiv für klin. Chirurgie”; był także współpracownikiem chirurgii Billrotha i Pithy.— Por. „Deutsche Zeit. für Chirurgie” (r. 1882, tom XVII str. 421) i „Deutsche med. Wochenschr.” (r. 1883, str. 697 i 714). Dr J. P.

Huettenbrenner Andrzej von (* w Hradcu Styryjskim d. 2 stycznia r. 1842), spółczesny lekarz wiedeński. Nauki ukończył w Wiedniu w r. 1865, poczem został tamże docentem, w r. zaś 1879 dyrektorem Karolińskiego Szpitała dla dzieci; poprzednio pracował w takim samym szpitalu pod wezwaniem św Anny w Wiedniu istniejącym. H. należy do rzędu cenionych dziś znawców chorób dziecięcych.— Z prac jego najważniejsza jest „Lehrbuch der Kinderheilkunde” (Wiedeń 1876, wyd. 2-e), wydana w przekładzie polskim p. n. „Wykład chorób dzieci” (Warszawa 1876, w 8-ce, str. V i 592).—Por. „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte” (T. VI str. 862) i S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.” (str. 178). Dr J. P.

Huf, Hufiec, słowackie húf, czeskie houf, houfec, houfně=gromadnie, niemieckie Haufe=gromada), wogóle zastęp, gromada; w szczególności zaś zastęp zbrojny, oddział wojska ścisłe określony, niezbyt liczny i jedną kommendę objęty. Stary ten wyraz wojskowy często bywał i jest używany, ale tak rozmaicie, że go jeszcze za wyrobiony wyraz techniczny uważać nie można. Dawni Polacy, pisząc o hufcu, mieli zwykle na myśl oddział jazdy, chorągiew, czyli po dzisiejszemu szwadron. Nowsi natomiast pisarze wojskowi używają wyrazu huf i hufiec, tylko mówiąc o piechocie, bardzo różne jednak przywiązują doń znaczenie. I tak np. Jakubowski (pisarz wojskowy z czasów Stanisława Au-

Enc. Pow. Hlustr. Zeza. 232. T. XXIX

58

Hufeland Krzysztof Wilhelm.

459

bie, i aby go zatrzymać, mianował go radząca stanu w departamencie lekarskim, zwalniając tylko z dyrektorstwa w Kollegium medyko-chirurgicznem. Gdy w r. 1810 otworzono uniwersytet berliński, przyjął H. w nim katedrę patologii i terapii szczegółowej i pozostawał na niej do końca życia. Jednym z pierwszych czynów jego po objęciu posady profesorskiej było urządzzenie pierwszej w Prusach polikliniki uniwersyteckiej dla niezamożnych chorych; w tymże czasie zajął się też H. opracowaniem farmakopei (ob.) dla ubogich i wogóle odtąd poświęcał się filantropii w rozmiarach najszerszych. W roku 1829 przyczynił się głównie do założenia towarzystwa pomocy dla podupadłych lekarzów, istniejącego i rozwijającego się dotąd pomyślnie, pod imieniem fundacyi jego (Hufeland'sche Stiftung), w roku zaś 1836, na krótko przed śmiercią, założył nadto kasę wsparcia dla wdów

Fig. 81. Hufeland Krzysztof Wilhelm.

po lekarzach, wyposażając ją dostatnio majątkiem własnym. W pracy nie uśwajał na chwilę, pomimo że od jesieni r. 1830 był zagrożony utratą wzroku; zmusiło go to wprawdzie do ograniczenia zajęć niektórych, ale nie skłoniło go bynajmniej do bezczynności; o ile mógł pracował wciąż jeszcze, prawie do tohnienia ostatniego. W dniu 24 lipca r. 1833 obchodzono nadzwyczaj uroczystie 50-tą rocznicę doktoryzacyj H-a, pomimo że zasłużony a skromny starzec nie chciał dopuścić do tego; w dniu tym obsypano go zewszad zaszczytami i niezliczonemi dowodami uznania. Grono lekarzów polskich uczestniczyło także wtedy w oddaniu mu hołdu. „Mieszkających w Warszawie i w Królestwie Polskiem 16 doktorów medycyny, uczniów jego, ofiarowało w tym dniu swemu nauczycielowi dar wdzięczności: jest to śliczny puhar srebrny, zrobiony w Warszawie przez JP. Małcza, znanego złotnika. Na puharze są wyryte nazwiska 16-u

ofarujących, oraz rok, w którym każdy z nich słuchał nauk H-a; najstarszy w r. 1802, najmłodszy 1830. Na pokrywie są następujące wiersze ułożone przez L. Osińskiego:

Nauce i ludzkości poświęcony cały
Kończysz, Mistrzu, pół wieku zasługi i chwały.
Dzień ten ileż Ci drogich pamiątek przywodzi!
Wdzięczna ludzkość wraz z nami dziś święto obchodź;

Przyjm hołd, i długo jeszcze świetnym idąc torem,
Bądź naszym przewodnikiem, ozdobą i wzorem.

Puhar ten oddany został d. 24 lipca Hufelandowi w Berlinie, przez jednego z profesorów uniwersytetu berlińskiego, który urodził się i wychował w Warszawie (prawdopodobnie Graefe, ojciec), przytem list przyłączony od jednego z naszych lekarzy, a dawnego ucznia solenizanta” („Magazyn Powszechny” Warszawa r. 1834, Nr. 19, str. 152). — Znaczenie H-a, jako profesora, pisarza i lekarza - wykonawcy było ogromne, a imię jego w Europie całej ze czcią największą wymawiane było; zasługiwał też na to zupełnie, zarówno zacnością serca, jak i biegłością w sztuce lekarskiej, której był znawcą głębokim i wykonawcą niezrównanym, nauce służył też zawsze gorliwie i umiejętnie. Wbrew zwyczajowi spółćzesnych lekarzów innych, osobliwie niemieckich, nie trzymał się żadnego z modnych wówczas systemów lecznictwa, pomimo że skłaniał się nieraz ku witalizowaniu (ob.), lecz umiał krytycznie oceniać każdy z nich i potrafił wyciągać z niego to, co rzeczywiście na korzyść wyjść mogło choremu. Poglądów, których nie podzielał, nie potępiał nigdy z góry, bez poddania ich wpierw krytyce rozważnej, ale czasami nieco pobłażliwej. Jako pisarz odznaczał się zawsze jasnością i prostotą niezwykłą, umiejącą łączyć w sobie ścisłość naukową ze zrozumiałością, przystępną nawet najczęściej i dla osób z lecznictwem nieobeznanych: temu też przypisać należy popularność niezmierną wielu dzieł jego, że tu wspomnieć tylko głośną „Makrobiotykę”, przekładaną wielokrotnie na wszystkie języki europejskie. Jako lekarz-wykonawca mógł służyć za wzór staranności sumiennej i troskliwej pieczołowitości o dobro chorego, a zarówno dbałej o możnych świata tego, jak i o biedaków. W stosunkach koleżeńskich umiał także zachowywać stale zgodność i wyrozumiałość, pomimo to wszakże kilkakrotnie zawiść lub nierozum napastników zapłatywały go w polemiki, których zawsze starał się unikać, o ile tylko mógł, a tylko wtedy, gdy mniemał, że chodzi o pogwałcenie prawdy, której zwykle był służyć z duszy całej, chwytą za pióro i umiał zwykle zwycięsko pokonywać przeciwników, ale i wtedy umiarkowanie wrodzone nie opuszczano go nigdy. Z usposobienia i wychowania był człowiekiem głęboko religijnym, dalekim wszakże od zagorzałstwa, dużsa zaś jego, przeniknięta

Hüffer Herman — Hugdietrich.

461

Hüffer Herman, historyk i prawoznawca (* 24 marca 1830 r. w Münster), studyował w Berlinie prawo i historyę, następnie odbył podróż naukową po Francy i Włoszech; habilitował się r. 1855 w Bonn, w r. 1860 został nadzwyczajnym, a w 1873 zwyczajnym profesorem prawa, w 1884 zamianowany tajnym radzącą prawnym. Od r. 1865 do 1866 był członkiem pruskiej izby poselskiej, w której nie należał do żadnego stronniictwa; od 1867 do 1870 zasiadał w północno-niemieckim sejmie, w którym przyłączył się do wolnego związku. Głównem dziełem jego jest „Diplomat. Verhandlungen aus der Französischen Revolution” w trzech tomach; tom pierwszy „Österreich und Preussen gegenüber der Französischen Revolution bis zum Abschluss des Friedens von Campo-Formio” (Bonn 1868); tomy II i III „Rastatter Kongress und die zweite Koalition” (tamże 1878—79). Ważnem jest także dzieło jego „Die Kabinets-Regierung in Preussen” (Lipsk 1891). Oprócz tego ogłosił: „Beiträge zur Geschichte der Quellen des Kirchenrechts und des römischen Rechts in Mittelalter” (Münster 1862); „Forschungen auf dem Gebiete des französ. und des rhein. Kirchenrechts” (tamże 1863); „Rheinwestfal. Zustände zur Zeit der Französischen Revolution” (Bonn 1873); „Aus dem Leben Heinrich Heines” (Berlin 1878); „Zu Goethes Campagne in Frankreich” (w „Goethe Jahrbuch” 1883); „Die Neapolit. Republik 1799” (w „Histor. Taschenbuch” 1884); „Annete von Droste-Hülshoff und ihre Werke” (Gota 1887 i 1890); „A. L. Menken, der Grossvater des Fürsten von Bismarck” (Bonn 1890). *

Hug Jan Leonard (* w Konstancyi d. 1 Czerwca 1765 r.—† 1846 we Fryburgu). Wuniwersytecie studyował języki wschodnie, ale głównym przedmiotem jego studiy był: filozofia, Pismo św. i historya. W 22 r. życia poddał się egzaminowi, mającemu zapewnić mu na uniwersytecie opróżnioną katedrę profesora egzegezy. Egzamin dał, ponieważ jednak do święceń kąpańskich nie posiadał prawem przepisanego wieku, przeto nie mógł na razie otrzymać upragnionego posady; powierzono mu natomiast urząd prefekta nauk w seminaryum. W r. 1789 został kapłanem, w następnym zaś roku, po zniesieniu seminaryum, przyjął tymczasowo obowiązek zwiadywania parafią Reuthe, odrzuciwszy liczne wezwania do wykładania teologii w sąsiednich klasztorach. W następnym zaraz roku senat uniwersytecki jednogłośnie wybrał go na profesora języków wschodnich i egzegezy, aczkolwiek H. doktorat teologii otrzymał dopiero w styczniu 1793 r. Wykłady jego świadczą o nim jako o samodzielnym i genialnym badaczu. Nie mając pod ręką odpowiednich dzieł, często wyjeżdżał do Monachium, Wiednia i Paryża, by z odkrytych źródeł czerpać wątek do swego dzieła Wstęp do Nowego Testamentu. W celach naukowych zwiedzał Rzym, Neapol. Florencyę.

Medyolan, Wenecyę, a nawet miał zamiar udać się do Ziemi Świętej. Wiedza jego zyskała z czasem tak olbrzymi rozgłos, że uniwersytety: wrocławski, bonnoński, koloński i fryburski usilnie, lecz bezskutecznie, zapraszały go do siebie. Zo stawszy w r. 1827 kanonikiem, założył w archi dyecezyi Fryburskiej czasopismo dla duchownych („Diocesanschrift”), które po większej części sam zapełniał. W r. 1838 został kuratorem liceum, w pięć lat później duchownym kapituły, a mimo to uczył aż do połowy r. 1845. H., przede wszystkiem egzegeta, badając Pismo św., zbijał fałszywe, czysto-naturalistyczne, tłómaczenie ksiąg świętych. Dowolność twierдей i chwiejność zasad przeciwników swoich wykazał w rozprawie nad dziełem dra H. E. Paulusa „Das Leben Jesu als Grundlage einer reinen Geschichte des Urchristenthums” (Heidelberg 1828, 2 tomy). Krytyczno-egzegetyczne uwagi H-a: o cierpieniach i śmierci Jezusa; o chodzeniu Jezusa po morzu; o nakarmieniu pięciotysięcznej rzeszy, równie jak i krytyka poważna, znajdują się w założenem przez niego czasopiście. — Największe załugi położył H. na polu biblijnej krytyki N. Test. Wychodząc z zasady, że wykład Pisma św. jedynie opierał się powinon in badaniach filologicznych, na niezbytich dowodach archeologii i historyi, dzielnie zwalczał poglądy tych, którzy, nie zważając na powagę rzeczonych umiejętności, tłómaczenia swoje wsuniwają z przypuszów filozoficznych, lub własnego widzimisie. W tym duchu prawdziwej uczności napisał wspomnienie dzieło „Einleitung in das Neue Testament” (2 tomy. Za życia autora 3 wydania i tłómaczenia na języki: francuski i angielski. Czwarte wydanie wyszło już po jego śmierci, do druku szakże sam je przygotował), oraz „Gutachten über das Leben Jesu von Strauss” (Freiburg 1841—44 2 t.). Prócz tych dzieł napisał H. i wiele innych, jak: „Die Erfindung d. Buchstabenschrift, ihr Zustand und frühester Gebrauch im Alterthum” (Ulm 1801); „De antiquitate codicis vaticani commentatio” (Freiburg 1810); „Untersuchungen über das Mythos der berühmten Völker der alten Welt” (Freiburg und Konst. 1812); „Das hohe Lied in einer noch unversuchten Deutung” (Freiburg 1813); „De conjugii christiani vinculo indissolubili commentatio exegetica” (t-że 1816); „De Pentateuchi versione Alexandrina commentatio” (t-że 1816); Maier Ad. „Gedächtnissrede auf H.” (t-że 1847). B. G.

Hugdietrich, bohater legendowy poematu niemieckiego z w. XIII, stanowiącego niejako wstęp do „Wolfdietricha” (ob.). H. pochodzący z Konstantynopola, przebrany za dziewczynę i wziąwszy imię Hildegundy, się w dwór króla Salueku, Walgunta, i uwiódł, trzymaną w wzięciu, córkę jego, Hildeburgę. Urodzone z niej niemowlę pici morskiej wyrucono na zatratę do lasu, gdzie je wykarmiła wilczyca, a potem znał jakiś strzelec, i z tego powodu nazwał

462

Hügel Ernest — Hughes Tomasz.

Wolfdietrichem. Walgunt zgodził się na za-
męście Hildeburgi z Hugdietrichem, który żonę
i dziecko zabrął do swej ojcyczny. Później do-
robiony ciąg dalszy opowiada, jako H. po pięt-
nastu leciech małżeństwa, musiał walczyć z Ol-
fanem z Babilonii, który z wojskiem najechał
jego ziemię, jak cesarz Ortnit domagał się odeń
haraczu, i doprowadza rzecz aż do śmierci H-a.
Poemat ten w wersyi pierwotnej znajduje się
w Haupta „Zeitschrift für deutsches Altertum”
(t. 4), a krytycznie opracowany przez Jänickego
w „Deutsches Heldenbuch” (3 t., Berlin 1871),
rozszerzony wydał częściami Öchste (Sztutgard
1837). Prawdziwie poetyczne odnowienie tej
Sagi ogłosił W. Herz p. t. „Hugdietrichs Braut-
fahrt” (Sztutgard 1863).

Hügel Ernest Eugeniusz, baron, generał i polityk wirtemberski (* 26 marca 1774 roku w Ludwigsburgu — † 30 marca 1849 r. w Kirchheimie). Był synem generała Andrzeja H-a, opiewanego za ludzkość swą przez Schubarta w „Gedichte aus d. Kerker”. Szybko postępował w wojsku, do którego wszedł ok. roku 1790. Z bitew pod Aspern i Wagram wrócił po pokoju wiedeńskim już jako generał-major. W Wielkiej Armii odznaczył się w szturmie na Smoleńsk d. 17 i nad ranem 18 sierpnia 1812 r., zdobywając przedmieścia, gdy wojskowe polskie wzięrało się na mury. W r. 1815 był kommissarzem przy Wellingtonie, a podczas układów o pokój posłem wirtemberskim przy monarchach sprzymierzonych w Paryżu. W r. 1816 awansował na generała - lejtntana, a w r. 1817, po wstąpiению na tron króla Wilhelma, został prezydentem rady wojennej. W roku 1820 wszedł do Izby panów stanu (Standesherren). Od roku 1829—42 był ministrem wojny.

Hügel Karol Aleksander Anzelm, baron podróznik i badacz przyrody (* dnia 25 kwietnia 1796 w Ratysbonie —† 2 czerwca 1870 w Brukselli). Walczył w roku 1814 i 1815 przeciwko Francyi, w r. 1821 przeciwko rewolucyi neapolitańskiej w wyprawie astryackiej. Do roku 1824 był w Neapolu „attaché” poselstwa austryackiego. Porzuciwszy służybę, oddał się studyom przyrodoznawczym w Wiedniu i w Hitzing. W r. 1830 wyjechał w podróż naukową, w której głównie badał przyrodę Indyj Wschodnich, Afganistanu, Kaszmiru, a dotarł aż do Nowej Zelandyi. Po siedmiu leciech wrócił z bogatemi zbiorami i oddał się ogrodnictwu naukowo-prowadzonemu. Od r. 1850 — 59 był posłem we we Florencyi. Po wypędzeniu wielkiego księcia przeniesiony do Brukselli, usunął się z urzędu w r. 1869. Przebywał potem w Anglii i w Brukselli. Zbiory jego wcielono do gabinetów cesarskich i do biblioteki dworskiej. Napisał: „Kaschmir und d. Reich der Sikhs” (Sztutgard 1840—48), 4 tomy) i „Das Kabul-Becken” (Wieden 1850—52, 2 tomy).

Hügel Karol, baron (* 1805 r. — † 1870 r.), syn poprzedzającego, od r. 1855 — 64 minister spraw zagranicznych i dworu król. wirtemberskiego, przedstawiciel polityki, która mniejszyła zapewnić własne stanowisko (Mittelstaattliche Richtung). Zmarł w Sztutgardzie.

Huggins William, astronom (* 1824 w Lon-
dynie), założył w r. 1851 prywatne obserwato-
ryum w Upper Tulse Hill, w którym początko-
wo zajmował się obserwacyją gwiazd podwój-
nych, a po odkryciu analizy spektralnej zajął
się gorliwie tym nowym działem astronomii. Zba-
dał najpierw widma 26-u pierwiastków chemicz-
nych i sporządził ich rysunki, następnie wraz
z Millerem rozpatrzył widma przeszło 50-u gwiazd
i porównał je z widmami ciał ziemskich. Wy-
kazał, że mgławice istotne są skupieniem roz-
palonych mas gazowych i wykrył w nich obec-
ność wodoru i azotu. Badał też widma komet
i proteburacyj slonecznych, a zasadę Dopplera
zastosował do wykazania własnego ruchu gwiazd
stałych; nietylko rozpoznął, które ze zbadanych
gwiazd zbliżają się, a które oddalają od nasze-
go układu słonecznego, ale nadto szybkości tego
ruchu wyznaczył. Rezultaty tych licznych badań
wyłożył w dziełach: „Spectrum analysis, applied
to the heavenly bodies” (1866); „On the spec-
tra of some of the fixed stars and nebulae”
(1863—68); „Further observations on the spec-
tra of some of the stars and nebulae with an
attempt to determine there from wether these
bodies are moving towards or from the earth”
(1868).

S. K.

Hughes Jan, arcybiskup New Yorku (* roku 1798 w Irlandyi — † 1864 roku), wyniesiony na tę godność przez Piusa IX w 1850 r. Wywie-rał wielki wpływ jako kaznodzieja i pisarz. Po-zostawił: „Christianity” (1847); „The Church and the world”; „The decline of protestantism”; „Lecture on the antecedent cause of Irish fami-mine” (1847); „On mixture of civil and eccle-siastical power in the Middle ages”; „On the importance of christian basis for the science of political economy”. — Por. Hergenroether: Histor. Kość. i „Encyklo. Kość.”. S. P.

Hughes Tomasz, pisarz i polityk angielski (* 1823 w Donnington Priory), wychowany w Rugby, studya odbywał w Oxfordzie i w 1848 został adwokatem. Poświęcił się jednak wkrótce życiu publicznemu. Jest on jednym z założycieli t. zw. „socyalizmu chrześciańskiego” (ob. Kingsley Karol) i Working Mens' College, na czele którego stoi obecnie. Z prac jego literackich pierwszą była „Tom Brown's schooldays” (1856; przekład niemiecki, Norymberga 1892), jego własne wspomnienia szkolne, w których rzuca jasne światło na postać pedagoga angielskiego Th. Arnolda i na całe wogóle szkolnictwo angielskie. Dalszym ciągiem pracy tej jest „Tom

464

Hugo od św. Wiktora — Hugo Wielki.

„De arca, mystice et moraliter” (ob. H. od św. Wiktora). — Porów. Bouillet „Dictionnaire” i „Encykl. Kościelna”. S. Pł.

Hugo od św. Wiktora (Hugo z Paryża), zakonnik z opactwa św. Wiktora, na przedmiotmieściu Paryża, „drugi Augustyn”, znakomity teolog i filozof chrześciański (* 1097 — † 1141 roku). Jako miejsce urodzenia jedni wskazują Ypres, inni powiadają, że pochodził z Saksonii. W życiu mistyk i w tym kierunku tworzył swe dzieła. Podobnie jak św. Bernard, z którym pozostawał w bliższych stosunkach, rozróżnia w istnieniu człowieka trzy stany: *institutio*, stan przed grzechem pierworodnym, *destitutio* — po i *restitutio* — odkupienie, skutkiem którego zbawienie stało się możliwym przez wiarę, sakramenta i dobre uczynki, przy łasce i współdzialaniu z nią, które to dwie rzeczy miłośc Boga, odradzająca człowieka („tantum de veritate quisque potest videre, quantum ipse est”). Zpośród dzieł przypisywanych H-owi niektóre innych miały autorów. Bezabrzecznie jego są: „De sacramentis”, cenne dzieło, obejmujące całą niemal teologię według porządku Symbolu; „Summa sententiarum”, wykład zasad wiary katolickiej; „Didascalion”, rodzaj encyklopedyi nauk pomocniczych dla teologii; „De arrha animae”, „De laude charitatis”, „De anima Christi”, „De Verbo Dei”, „Epistola ad Johannem archiep. hispal.”, „Institutio in decalogum”, „Commentaria in S. Bibliæ” z krytycznym wstępem o hagiografach i księgach świętych. W dziełach swych H. głębokie myśli i rozumowania wyraża w pięknej i jasnej formie. Prace te, łącznie z przypisywanemi mu, wydane zostały w Rouen (1648). Migne w r. 1854 zebrał dzieła H-ona. — Porów. Hergenroether: Hist. Kość.; Bouillet „Dictionnaire”. S. Pł.

Hugo z Cluny, w. XII, opat, usiłował wywołać schyzmę w kościele. Po nieudanej próbie obwolania się papiežem pod imieniem Oktawiana w 1161 r. złożony z godności opata i wygnany. — Porów. Hergenroethera Historya Kościoła. S. Pł.

Hugo a s. Caro (Hugues de Saint-Cher), sławny dominikanin i kardynał (†)pomiedzy 1260 i 63 r.). W dojrzałym już wieku wstał do zakonu i był pierwszym dominikaninem obleczonym w kardynalską purpurę (w 1244 przez Innocentego IV). Za Grzegorza IX jeździł w poselstwie do Konstantynopola. Po śmierci cesarza Fryderyka II jako legat papieski wysłany był do Niemiec. Sławę pozyskał za swe prace: kierownictwo wydaniem Pisma św. „Sacra Biblia recognita et emendata i. e. a scriptorum vitiis expurgata, additis ad marginem variis lectionibus codicum mss. hebraeorum, graecorum et veterum latinorum aetate Caroli M. scriptorum” (dotąd drukiem nieogłoszone), a głównie za sporządzenie pierwszej Konkordancyi biblijnej: stąd otrzymał H. przydomek „pater concordiatarum”.

Dokładna znajomość hebrajskiego i chaldejskiego była wielce pomocną H-owi w jego pracach egzegetycznych. Prócz wyżej wymienionych inne pomniejsze prace doczekały się wydania drukiem. — Por. Hergenroether Hist. Kość. i „Encykl. Kościelna”. S. Pł.

Hugo, król Prowancyi i Włoch († w Arles 947). Syn hrabi Arelatu, Lotaryusza, objął po nim rzady w r. 898, został królem Prowancyi po śmierci Ludwika Ociemniałego w r. 923 lub 924; w 926 powołali go na tron głoski zbuntowani poddani Rudolfa; koronowano go w Pawii d. 9 lipca. Sięgnął wtedy po koronę cesarską; ale po kilku chybionych próbach zmuszony został przez zbuntowanych stronników Rudolfa do wejścia z nim w układy. Zrzekł się praw swych do Włoch, za co otrzymał Burgundyę przed Jurą. Musiał walczyć następnie z księciem Bawaryi, Arnulfem Złym, odpierać najazdy Węgrów, którzy pustoszyli Lombardyę; wreszcie markiz Iwrei, Berengaryusz, zmusił go do potwrotu do Prowancyi, gdzie też H. umarł.

Hugo Wielki albo Biały (Hugues le Grand, le Blanc), król Franków († w Dourdan Ić czerwca 956). Był synem króla Roberta I i współzawodnikiem Karola Prostaka; w r. 923, po śmierci ojca, mówił, jak się zdaje, przyjąć tytuł królewski, ustąpił go jednak szwagrowi swemu, Raulowi, księciu Burgundyi. Podczas tego panowania starał się gorliwie o powiększenie swych posiadłości i rozwinienie swej potęgi. Pozyskał hrabstwo Maine, sprzymierzył się potem z nowym królem, aby zwalczać położnych hrabiów Vermandois i zdobyć ziecievie Pikardyi i Francyi północnej. Po śmierci Raula (936) nie sięgnął po tytuł królewski, lecz postarał się o oddanie korony piętnastoletniemu synowi Karola Prostaka, wychowanemu w Anglii, Ludwikowi IV Zamorskiemu; uważał za rozsądniejsze rządzić w jego imieniu, niż we własnem. Ludwik IV nie okazał jednak względem książąt Franków tej uległości, na jaką liczyli. Zaniepokojony tem H. zbliżył się do hrabi Vermandois i zawarł przymierze z Ottonem I, królem Germanii, którego siostrę był zaślubił. Zaczęła się zacięta walka; Ludwik IV okazał w niej dężo energii, wpadł jednak w zasadzkę i dostał się w ręce swych wrogów. H. ofiarował wtedy swe pośrednictwo, aby go wydobyć z niewoli; lecz gdy mu wydano króla, zatrzymał go jeszcze prawie przez rok i wypuścił dopiero wtedy, gdy otrzymał miasto Laon. Zaraz po odzyskaniu wolności Ludwik wznowił wojnę; zawarł sojusz z Ottonem I i Konradem, królem Prowancyi, spustoszył ziemię H-a, odebrał Reims, pozyskał wyklęcie swego przeciwnika i zajął nawet Laon. Pokój zawarto w 950. Pomimo tych niepowodzeń, w 954, po śmierci Ludwika IV, H. był znów panem sytuacyi, znów też nie czynił zabiegów o tron i popierał wybór Lotaryusza; skorzystał jednak z tego wyboru, aby po-

620

Hymen — Hymenaea

dzieł poważnych i cenionych powszechnie, z któ-
rych najważniejszem jest „Histoire de la gra-
vure dans l'Ecole de Rubens” (Bruksela 1879,
in 4-o). Do przetłómaczonego przez siebie dzie-
ła Karola van Mander Schilderboek — „Le livre
des peintres” (Paryż 1884—85, 2 tomy in 4-o)—
dołączył cenny swój kommentarz. Ostatnią pracą
jego jest „Lucas Vorsterman” (1893). s. s.

Hymen, Hymenaios (po grecku ὁμήν,
όμενοιος, po łacinie Hymenaeus), nazwa staro-
greckiej pieśni клубnej, w ściślejszem znaczeniu
zwanej także Epithalamion (ob.), którą druż-
bowie i druchny, strojni w kwiaty i wieńce,
pannie młodej śpiewali, gdy ją z domu rodzi-
cielskiego do mieszkania obliterująca przeprowa-
dzali. Zwyczaj taki odprowadzania pary młodej
przez młodzieńców i dziewice, którzy przy we-
sołych płasach pieśni zbiorowe, treści poważnej,
lecz i swawolnej, podczas uczty weselnej i przed
łożnicą nucili, sięga czasów odwiecznych (Ho-
mer II. 18, 492 i nast.; Hesiod. Scut. Herc.
274 i nast.). Wyobrażenie o pieśni takiej dają
nam w rzymskiej literaturze hymeneje Katulla,
utworzone według sławnych greckich wzorów,
mianowicie poetki Safony. Bujna wyobraźnia
greckiej ducha rychłemi już czasy przybrała
pieśń słubną w postać zmysłową, wpół boską
i ludzką, i stworzyła z niej, jako jej uosobienie,
młodzieńca czarującej urody, symbol wzię-
ków młodzieńczych, radosnych pieśni weselnych,
wszakże i skarg rzewnych, bóstwo opiekuńcze
młodego stadła małżeńskiego. Legenda mityczna
zna nawet następne szczegóły o H-e, Hymenaio-
sie, Hymeneuszu: Żył w Atenach (albo w Ar-
gos) młodzieniec, H. nazwiskiem, ubogi, lecz
tak pięknej i delikatnej urody, że można go było
za dziewetzę prześliczne uważać. Zakochał się
on w dziewczynie urodziwej, szlachetnego rodu,
wszakże dla ubóstwa swego i nizkiego pocho-
dzenia nie mógł marzyć o zaślubieniu jej. Aby
być jednakże przynajmniej w jej blizkości,
wciśnął się razu pewnego pomiędzy gromade-
dziewząt, święcących uroczystość Demetery
w Eleuzys. Wtedy wypadła nagle zgraja pelas-
gijskich rozbójników morskich z zasadzk i za-
brała dziewcząta na okręcie. Rozbójnica wyląd-
wali z bankami swemi na pustej wyspie i tu-
taj tak sobie podochocili, że zmorzył ich sen
głeboki. Skorzystał z tej chwili sposobnej H.
i namówił towarzyszki swe, aby śpiącym korsa-
rzom broń zabrały i wszystkich wymordowały.
Tak się też według woli jego stało. H. zaś
pośpieszył zaraz na okręcie do Aten, gdzie
wszystek lud w ciężkiej żałobie po tak ogrom-
nej stracie zastał, i oświadczył, że gotów jest
rodzicom porwane córki niepokalane wrócić, je-
żeli dziewięć, którą kocha, jako żonę dostanie.
Skoro mu to uroczyste przyrzeczo, popły-
nął z kilku towarzyszami na wyspę, przywiążił
dziewcząta zdrowe do Aten, gdzie go, jako szczę-
sliwego bohatera morskiego, zaszczytnym przy-

domkiem Thalassios (= morski) uczczono, pojął
ukochaną dziewczynę za małżonkę i żył z nią
tak szczęśliwie, że imię jego wielkiego rozgłosu
nabyło, i odtąd wzywanem i śpiewanem było
przy kojarzeniu nowych stadeł małżeńskich:
Γυμήν ὦ Ἱμέναι Ἀγμήν (Eurip. Troad. 331), — Io
Hymen Hymenaee Io! Io Hymen Hymenaee! (Ca-
tull. 61, 121, 144 i nast.; Owid. Her. 14, 27;
12, 143), aż wreszcie H. jako pośrednik i opie-
kun całej instytucyi małżeńskiej ogólnie czci
boskiej doznawał. Świadectwa wiarogodne stwier-
dzają wszakże osobny kult jego tylko w mieś-
cie Argos (Hygin. Fab. 273). Jako bóstwo prze-
niosła go mityczna fantazya na najodpowiedniej-
sze i najgodniejsze miejsce, bo do orszaku Afro-
dyty, bogini miłości, pomiędzy rozkosznych, swa-
wolnych towarzyszów Erosa (= miłości). Sie-
dzibę swą ulubioną, jako kochanek Apollina,
Thamyrisa i Hesperosa, miał podobno pomiędzy
muzami, na Helikonie, w Beocy. Według innej
opowieści mitycznej albo umarł H. w sam dzień
ślubu, i to w bardzo młodym wieku, albo też
miłaj przy pieśniach weselnych w cześć Dyoni-
zosa i Aryadny, lub też Althai, głos i życie
stracić. Rodowód jego podają starożytne źródła
rozmaicie. rodzicami jego mieli być Apollo i jed-
na z muz: Urania, Kleio, Terpsichore, albo Dio-
nyos i Afrodyta, albo też Magnes i Kalliope;
braćmi jego byli: Ialemos, twórca pieśni żało-
snej, zwanej także ialemos, i Orfeusz. Sztuki
piękne przedstawiają H-a jako delikatnego, doj-
rzałego młodzieńca, o wdziękach i formach nie-
mal dziewiczych, o rysach nieco poważniejszych,
aniželi Erosa, ze skrzydłami, z pochcdnią słubną
i wieńcem lub welonem słubnym w ręku. Wyo-
brażenia takie dochowały się szczególnie na
sarkofagach i na prześlicznym obrazie, malowa-
nym na ścianie w Pompei, w domu „casa di
Meleagro” zwanym. Etymologia wieków staro-
żytnych próżno siliła się odkryć pochodzenie
wyrazu H., wywodząc go od ὁμήν (= membrana
quaedam virginalis, qua rupta desinit esse virgo),
albo od ὁμνος = hymn, ὁμοναεῖν = zgadzać się,
HOUS VASITUR = razem mieszkać. Wyraz ten pocho-
dzi istotnie od pierwiastku δ = płodzić (porów-
vicß = syn = spłodzony), zatem H- płodziący,
a w znaczeniu tem przebija się wyraźnie cel
prawowitego małżeństwa, jakim jest płodzenie
dzieci. — Por. doskonała rozprawę Schmidtą
„De Hymenaeo et Talasio” (Kolonia 1886). S. Drz.

Hymen (gr. ὁ ὁμήν = βλona), βλona dziewi-
ца, βλonka panieńska; ob. Narządy płciowe
niewieście.

Hymenaea, Żarklin v. Szarańczowe drzewo,
rodzaj z rodziny Strąkowych (Leguminosae), pod-
rodziny Brezyliowych (Caesalpiniaceae) obejmuje
8 gatunków, właściwych Ameryce podizwrotnikowej.
Są to wysokie drzewa, z kwiatami białymi, ze-
branemi w wiechy; owoc—strąk skórzasto-drze-
wiasty, z licznemi nasionami w miąższu mączy-
stym umieszczonemi. H. Courbaril L. służy głow-

622

Hymn.

rz na i w przedgórzu Zoster (dzisiaj przyłądek H likes) się kończy.—Por. Herod. 6, 137; Strab. 9, 399; Plin. „Nat. Hist.” 4, 7, 11. S. Drz.

Hymn (po grecku ὅμνος, po ἡακίνη hymnus), wyraz i pojęcie sięgające pierwotnych czasów ludów aryjskich, gdyż w sanskrycie wyraz sumnam oznacza modlitwę, nabożeństwo, radosne wzywanie bóstwa. U greckich ludów oznacza w starszej epoce H. pieśń uroczystą, recytowaną podezas dni świątecznych w daktylicznych heksametrach, której treść główną stanowiła miyczna opowieść o poszczególnych bóstwach. Pierwszymi ich piewcami mieli być legendowi wieszcze, jak Olen, Philammon, Orfeusz, Musaios, Thamyris, Eumolpos i inni. Doskonałymi wzorami takich hymnów, przeznaczonych tylko na oddanie hołdu i uświetnienie uroczystości pewnego bóstwa, są tak zwane H-y homerowe (ob. artykuł Homer). Późniejszemi czasy także liryczni poeci, jak: Alkaios, Anakreon, Pindar, próbowali sięł swych w tym rozdaju poezyi, tworząc H-y, zamiast w stereotypowym heksametrze, w wytworniejszych rytmach. Wszakże i u nich dochowała się jeszcze pierwotna prostota pieśni starodawnych, gdyż chory nieśpiewały się w skromnych płasach i przy flicie, lecz, stojąc spokojnie przed ołtarz bóstwa, recytowały je z towarzyszeniem liry (Procl. Chrest. ap. Plut., str. 320). Z Aleksandryjskiej epoki, w której rodzina królewska Ptolemeuszów pragnęła odwiecznym uroczystościom ludowym bóstw dawniejszą cześć i świetność przywrócić, dochowało się nam 6 obszernych H-ów poety Kallimacha, z których 5 skomponowanych jest na wzorach homerowych w heksametrach, lecz w języku ciemnym, ociężały, ogromną uczonością nastroszonym. Na wzmiękę osobną zaślużyło także H. stoickiego filozofa Kleanthesa, utworzony ze szczerem natchnieniem na cześć Zeusa, który dochował nam Stobeusz (Ecl. 1, 2, 12). Z rzymskiej epoki greckiej literatury mamy jeszcze trzy H-y, które się razem ze starożytnemi nutami melodyi przechowały. Jednego z nich, wyśpiewanego na cześć Nemezys, autorem jest Mesomedes, wyzwoleniec cesarza Hadryana, dwóch zaś drugich, opiewających cześć Heliosa i Muzy, nieznany zresztą Dyonisyusz z Aleksandryi. Z ostatniej epoki starożytnej literatury greckiej posiadamy jeszcze 88 hymnów, tak zwanych orfijskich, utworzonych na cześć rozmaitych bóstw i uosobienia sięł przyrody i moralnego ładu świata, jak: Cnoty, Sprawiedliwości, Prawdy, Przyrody, Zdrowia, Śmierci i t. p. Podszywały się one przez długie wieki pod czcigodne nazwisko prastarego wieszcza Orfeusza, skąd im też nazwę orfijskich H-ów nadano, wszakże w nowszych czasach wykazano, że są to fałszerstwa mistycznej sekty orfijskiej, która przez całe wieki klasyczne aż po czasy chrześciańskie licznych miała adeptów. Kilka z nich tylko jest starszych i sięga I albo

II wieku po Chr., wszystkie inne są produktem IV wieku. Pod koniec wieku XIX odkryto w zwojach papirusowych jeszcze trzy H-y, na cześć Hekaty, Heliosa i Seleny. Pokrewnych z orfijskiemi H-ami jest sześć filozoficznych H-ów Proklosa, filozofa nowoplatońskiej szkoly, skomponowanych na cześć Heliosa, Muzy, Afrodyty, Pallady, Janusa i całego Panteonu.— Rzymska literatura poezyi tego rodzaju nie znała. Z Pieśni Horacyusza, wzorowanych na greckich oryginałach zaliczyć-by chyba można: I, 10, 21, 30, 31, 35; II, 19; III, 11, 22, 25, 26; IV, 1, 3, 6 i „Carmen saeculare.—Por. Snefford „De hymnis veterum Graecorum” (Kopenhaga 1786); Guttmann „De hymn. Homer. historia critica” (Gryfia 1869); Couat „Remarques sur la date et la composition des hymnes de Callimaque” (Paryż 1878); Bellermann „Die Hymnen des Dionysius Alexandrinus und Messedes” (Berlin 1840); Lobeck „Aglaophamus sive de theologiae mysticae Graecorum causis” (Królewiec 1829). S. Drz.

Hymn (grec. hymnos, ἡc, hymnus,illus. inno). Tak zwali Grecy starożytni pieśń wychwalną, śpiewaną na cześć bogów lub bohaterów podczas ofiar uroczystych, obchodów świadcznych i różnych obrzędów religijnych, często przy towarzyszeniu dźwięku cytar i lir, oraz klaskania w dłonie, niekiedy nawet w połączeniu z tańcami obrzędowemi. Typem tego rodzaju poezyi czysto - religijnej były Psalmy Dawida i Pieśń nad pieśniami Salomona. Trzydzieści cztery hymnów starogreckich, tak zwanych homerowskich, lub pochodzących z różnych czasów, opiewających myty o bogach i czynach ich ludzkich, miały charakter epiczny, jak zuń późniejsze: Alkaiosa, Anakreonta, Pindara i Kallimachosa z Aleksandryi,—liryczny. H-y religijne pierwszych chrześcian, śpiewane przez całą gminę ze zebraniach potajemnych, były wzorowane na tego rodzaju hymnach greckich (dytyrambach, peanach i odach) oraz na psalmach hebrajskich. Biskup Hierotheus, żyjący w IV w., pierwszy wsuwrodził je do Kościoła wschodniego (greckiego), a współczesny mu św. Hilary do Poitiers do Kościoła zachodniego (łaścińskiego), między innymi i tak zwaną większą doxologię: Gloria in excelsis, v. hymnus angelicus, przełożoną przezeń z greckiego. Tworzyły one osobny rodzaj pieśniarstwa religijnego, uzupełniającego dział właściwych pieśni liturgicznych. Dopiero jednak za czasów św. Ambrożego, pierwszego reformatora muzyki kościelnej i twórcy hymnologii, zwannej od jego imienia „Ambrozyańską” (ob. Ambrozyański śpiew, „Enc.” T. II str. 938), H-y weszły w skład św. liturgii, z początku tylko w dyececy H-y Medyolańskiej, której rządząc był św. Ambroży, a później w innych dyecezyach, włoskich i francuskich. Z hymnodów Kościoła rzymsko-katolickiego najbardziej własili się: w V wieku Hiszpan Aurelius Prudentius, Klemens z Sara-

624

Hynceit — Hyoseris foetida.

Pod kierownictwem tego mistrza H. kształcił się dwa lata, nie uległ jednakże jego wpływowi, ale natomiast niezatarte wrażenie wywarł na niego Baudry znakomitemi malowidłami swemi w Operze paryskiej. Pierwszem dziełem jego w Paryżu, z wielkiemi pochwałami przez krytykę artystyczną przyjętem, była Madonna ze św. Albertyną (dla Strossmayera r. 1879); do tegoż czasu należą: św. Hieronim, Samson i św. Agnieszka. W r. 1880, kiedy już talent H-a zupełnie się rozwinał i ustalił samodzielnie, ogłoszony był konkurs na malowidła dekoracyjne w teatrze Narodowym w Pradze; H. nadesłał nań 11 szkiców do ozdoby klatki schodowej, salonu oraz buduaru loża królewskiej, i został uwieńczony. Powierzono mu dekoracye klatki schodowej i buduaru. Pierwszą ozdobił obrazami Apoteozy ziem korony czeskiej, Pokoju, Historyi i Idylli, a buduar allegoryami Wiosny, Lata i Jesieni. Po skończeniu tych prac powrócił do Paryża, lecz wcale nie na długo; gdy bowiem w roku 1881 pożar zuiszczył w teatrze narodowym malowidła Żeniška na stropie oraz jegož główną kurtynę, do wykonania nowej został zaproszony H. i stworzył prawdziwe arcydzieło, którem Czesi słusznie się chlubią. Szkice tej kompozycyi znajdują się w Musée des arts décoratifs w Paryżu. Powróciwszy do Francyi, H. ozdobił willę Lecomte'a w Auteuil czterema malowidłami ściennemi, czterema raczej poematami allegorycznemi: Idylla, Taniec, Poezya i Muzyka. Wkrótce potem rozpoczął pracę swoją dekoracyjną w teatrze wiedeńskim, w którym w czterech obrazach lunetowych, składających się z tyluž grup poetów, przedstawił cztery główne okresy twórczości dramatycznej. 1ª składają: Aischylos, Sofokles, Eurypides, Arystofanes, Menander, Plautus i Terencyusz; 2ª: Aryost, Hans Sachs, Cervantes i Marlow; 3ª: Shakespeare, Lope de Vega, Calderon, Racine i Molière; 4ª: Schiller, Goethe, Alfieri, Gozzi, Goldoni, Voltaire, Lessing, Kleist i Grillparzer. Przytem jeszcze cztery najwybitniejsze postacie z dzieł czterech dramaturgów: Edyp z Sofoklesa, Falstaff z Shakespeare'a, Harpagon z Molière'a i Dziewica Orleańska z Schillera. Szkice obrazów lunetowych znajdują się w Rudolfinum w Pradze. W tymże teatrze, nad lożami pierwszego i drugiego piętra, przedstawił w kształcie kamei szeregr grup pacholęcych, odznaczających się wysoce artystycznem, delikatnem oddaniem naiwności dziecięcego żywota. Za prace te, ukończone r. 1887, otrzymał order ces. Franciszka Józefa.— Do r. 1888 H. mieszkał w Paryżu i przez pewien czas dostarezał fabryce porcelany w Sèvres wzorów dekoracyjnych; dopiero w r. 1893 Towarz. patrytyczne przyjaciół sztuk pięknych pozyskało go na profesora do praskiej Akademii malarstwa, w której pozostał i po jej upaństwowieniu roku 1895.—Od r. 1890 H. jest członkiem Akademii czeskiej imienia Cesarza Franciszka Józefa. *

Hynceit, minerał, to samo co hajncyt.

Hynek, ob. Hanusz Jan Ignacy.

Hyoscyamus niger L., Lulek pospolity.
Należy do rodziny Psiankowatych (Solanæae).
Łodyga wzniesiona, lepko-wełnista, jak cała roślina; liście jajowato-podłużne, albo podłużne, płytko wycinane aż do zatokowo-pierzastowrebnych, dolne w ogonek zwężone, wyższe wpół łodygę obejmujące, o łatkach kończystych. Kwiaty, blado-brudno-żółte, w gardzieli fioletowe i fioletowo-brunatno prążkowane, prawie bezszypułkowe, początkowo skupione, później rozrastające się w kłosy jednostronne. Pylniki fioletowe.

Fig. 126. *Hyoscyamus niger* (Lulek pospolity).

Wys. ½—1 m.; odmiana *H. agrestis* jest niższa, o liściach płyciej zatokowo wykrawanych, niekiedy kwiaty jednobarwne, blado-brudno-żółte. Pospolite koło dróg i domów we wsiach. Kwitnie w czerwcu i lipcu. Cała roślina o nieprzyjemnej woni, gorzkawego smaku, posmaku słonawego. Zawiera alkaloid, Hyoscyaminę, truciznę narkotyczną. Zarówno dla ludzi jak zwierząt ptaków i ryb szkodliwa; wyjątek stanowi płuskwiak (*Lygaeus Hyoscyami*), żywiały się przeważnie lulkiem. W aptekach używane są liście, a rzadko bardzo nasiona.

Hyoseris foetida (Comp.) syn. Aposeris foetida, *H. minima* syn. *Arnoseris*, Chłodek lub Piaskownica,

Hypata — Hyperbola (w retoryce).

625

Hypata (po grecku ἡ Ἀπατα albo ἥ Ἀπέστα, Ἀπάτη, dzisiaj jeszcze Hypati, albo Neopatra), miasto Aenianów i Oetejczyków w południowej Tessalii, na północnym stoku gór Oetejskich zbudowane, w pobliżu rzeki Spercheiosa. Warowne to miejsce, ważne jako klucz do Tessalskiej krainy, zajęli późniejszemi czasy Etolzcycy i odbywali tutaj często zgromadzenia deputowanych Zbywąk Etolskiego (Liv. 36, 28; Polyb. 21, 2). Że mieszkańcy H-y, po łacinie zwani Hypataei, u greckich ludów wątpliwej sławy wytrawnych czarnoksiężników zażywali, przyczyniły się do tego szczególnie gorące zdrojowiska i doskonała ciemierzyca, jaka w jej pobliżu rosła.—Porów. Paus. 10, 21; Liv. 36, 16.
S. Drz

Hypatia (po grecku ἡ πατία, córka sławnego matematyka Theona w Aleksandryi, dla urody swej nadzwyczajnej i nieskażonych obyczajów ozdobą, dla gruntownego wykształcenia swego i wielkiej uczności cudem płci swej zwana. Z żwietnem powodzeniem ukończywszy w Atenach i w Aleksandryi studya matematyczne, astronomyczne i filozoficzne, przyodziała na siebie płaszcz filozofów, a w r. 383 po Chr. zyskała godność nauczycielski nowoplatońskiej szkoły w mieście rodzinnem. Mimo że wyznawała otwarcze zasadę tolerancyj wobec chrześciaństwa, dochowała wierności wierze pogańskiej i pozostała w stańe działiczym. Dom jej stał się punktem zbornym najznakomitszych mężów egipskiej stolicy; wszakże niesłychany zapał i hołdy u wielbienia, składane jej osobie i towarzystwu, przyczyniły się do smutnego zgonu, który jej zgotowali chrześciańcy fanatycy. Ponieważ zażywała także protekcyj i wysokiego poważania w Orestesa, namiestnika cesarskiego, napadł na nią podczas rozruchów, jakie wzniecili stronnicy patryarchy Cyryla pizeciw namiestnikowi i Żydom, motych chrześciański na ulicy i zadał jej śmierć okrzną w kościele r. 415. Suidas (s. v. H. 3, 533) wspomina jako dzieła H-i kommentarze uczone do pism Dyofanta i Apolloniosa z Pergi, jako też kanon astronomiczny; wszakże dzieła te wszystkie zaginęły, a tylko kilka listów H-i ocaloło w zbiorze, przez Synesiosa sporządzonym.— Por. Wernsdorf „Dissert. de Hypatia” (Witemberga 1747); Meyer W. A. „Hypatia von Alexandria” (Heidelberg 1886); Hoehe „Hypatia, die Tochter Theons”, w czasopiśmie „Philologus” (tom XV str. 435 i nast.). Sławne romanse historycznobyczajowe, których główną bohaterką jest H., napisali: Kingsley „Hypatia or new foes with an old face”, który przetłomaczono na niemieckie w Lipsku 1890 (wyd. 5-e w 2 tomach) i Mauthner (Sztutgard 1892). — O filozofii Hypatyi nie niewiadomo; prawdopodobnie wyznawała kierunek nowoplatonizmu rozwinięty przez Jamblichena (ob.).—U nas na uwagę zasługuje Konopniciej „Hypatia” („z przeszłości” Wilno 1880). S. Drz.

Hypatodor (Hypatodoros), słynny rzeźbiarz grecki z Teb, z pocz. IV w. przed Chr. Był twórcą

posągu Ateny, wzniesionego w mieście arkadyjskiem Alifera (Pauzaniasz VIII, 26, 7). Pracował często wspólnie z rodakiem swoim Arystogitonem, jak np. tworząc grupę wodzów argijskich, uderzających na Teby (tamże X, 10, 24). Podpisy obu tych artystów, razem złączone, znańcziono na jednym z posągów w Delfach (Corpus inscrip. graecorum, 25). — Por. Descharme „De Thebanis Artificibus” (Paryż 1869); Brunn „Geschichte der griech. Künstler” (1889, T. I str. 206—207).
S. S.

Hypera, ob. Phytonomus.

Hyperaemia (z greck. ὁρέρ = nad, prze... i t. p. i z αἰμα—krew), Przekrwienie, jest to przepełnienie krwią naczyń jakiegobądź miejsca w ustroju. W zależności od tego, czy krew zbiera się w większej ilości w tętnicach lub w żylach, rozróżniamy przekrwienie tętnicze czyli czynne i przekrwienie żylne czyli zastoinowe, bierne. Przekrwienie czynne występuje w narządach w czasie czynności, a więc w żołądku podczas trawienia, w mięśniach podczas ruchu oraz w niektórych stanach chorobnych, a mianowicie: 1) przy porażeniach nerwów naczynioruchowych, jak to widzimy np. w doświadczeniu Klaudyu sza Bernarda (ob.), gdzie po przecięciu nerwous współczulnego na szyi u królika, występuje wybitne przekrwienie ucha tej samej strony; 2) w niektórych naczyniach po wstrzymaniu krążenia w naczyniach obocznych lub równoimiennych, a więc w tętnicy promienniejo w zatkaniu lub podwiązaniu tętnicy łokciowej albo w jednej nerce po przerwaniu krążenia w drugiej; 3) po usunięciu ciśnienia wywieranego przez czas piewien na jakiebądź naczynia (H. ex vacuo), np. w półcnej po wypuszczeniu długotrwałego wysięku; 4) w podeszłym wieku wskutek osłabienia kurezliwością tętnic; 5) w stanach zapalnych i t. p. Przekrwienie bierne występuje pod wpływem utrudnionego odpływu krwi żylnej; zdarza się to w chorobach serca i płuc i wskutek ucisku na większe żyły. O ile przekrwienie czynne zazwyczaj sprzyja odżywianiu tkanek, o tyle przekrwienie bierne upośledza je; w długotrwałych stanach przekrwienia biernego występuje obrzęk (ob.).
Dr J-y B-r.

Hyperbola albo hiperbola, inaczej przesadnija (grec. hyperbolé, przerzucenie przesada), w poetyce i retoryce jest postacią mowy, czyli przenośnięą, w której autor, silnie przejęty myślą o jakim przedmiocie, dla uwydątnienia nieokreślonej jego wielkości albo małości, przedstawia go w postaci określonej, lecz o rozmierach znacznie zwiększonych, lub też znacznie zmniejszonych, to jest posługuje się wyrazami i wyrażeniami, które bądź ten przedmiot całkowity, bądź też pewną jego stronę wynoszą ponad miarę rzeczywistą. Np. ażeby dać pojęcie o lekkości i nadzwyczajnej szybkości biegu konia, mówimy, że ‘biegnie jak strzała’, lub ‘przemknął się jak błyskawica’ i t. p. H-i używa-

Hyperestezya — Hyperides.

629

rozkwit młodego życia przyrody w czarownej porze wiosennej jako coroczny powrót bóstwa światła z krainy północnej. Bogowie, oszczędząc ją H-om wszelkich chorób, pozwaliли im dożyć lat tysiąca, wszakże kto z pomiędzy nich znużył się już tak długiem życiem, skracał je, zruzując się podczas uroczystych ceremonij z stronem skały w morskie zapłaści. Z ziemią ich graniczą siedziby jednookich Arymaspów i gryfów, strzegących zlotych skarbów północy. Najnowsze badania uczonych wykazują, że wszystkie legendy o H-ach i o mityczno-religijnych rysach ich charakteru wlijścielszym związku zostają z kultem Apollina, zwłaszcza w dwóch głównych jego umiłowanych stolicich w Delfach i na wyspie Delos. Pierwotnie nazwa H-ów nie inaczej brzmiała jak περφερέες = przynoszący dary ofiarne, poświęcone Apollinowi i Artemidzie; a starodawna tradycya, mieniąc Delfijczyków, Delijczyków, Ateńczyków, Tessalicyków Hyperborejczykami, zuamionuje te ludy wyraźnie jako bogobojne, najwierniejsze sługi Apollina. Późniejsze pokolenie, nie roznocny, nie konkretnego znaczenia tego, umieściły H-ów na wszystkich krańcach ziemi, a nawiązując nazwę do fałszywej etymologii popularnej, wywołdzi ją od wyrazu βορβάς = wiatr północny. — Nazwy H-ów używa się do dzisiaj na oznaczenie szczepów, zamieszkałych na samych krańcach schodnio-północnej Azyi. S. Drz.

**Hyperestezya** (od gr. ὅπερ nad αἰζηθησις czucie), nadszłużość, przeczułość, jest czystym objawem chorobnym w sferze czucia i zmysłów. Zjawia się ona zazwyczaj po nadmiernym wysiłku, np. jako H. oka względem podrażnienia świetlnego po zbyt długiej pracy wzrokowej, albo wówczas, kiedy podrażnienie działa bezsrednio zakończenia nerwów, np. przy miejscowem zapaleniu lub przy uszkodzeniu naskórkা, wreszcie przy centralnych zaburzeniach systemu nerwowego, a więc przy histeryi, zapaleniach i uwidąte rdzenia, przy zapaleniach opon mózgowych i t. p. Dr J. G.

**Hypergeometryczna funkcja** — jest to funkcya analityczna, określona przez szereg hypergeometryczny. S. D.

**Hypergeometryczny szereg** — jest to szereg nieskończony postaci:

$$1 + \frac{\alpha \cdot \beta}{1 \cdot \gamma} x + \frac{\alpha(\alpha+1) \beta (\beta+1)}{1 \cdot 2 \cdot \gamma (\gamma+1)} x^2 + \dots$$

Badaniem takich szeregów i funkcji przez nie określonych zajmowali się Gauss, Riemann, Thoma e i in. U nas o szeregach hypergeometrycznych wyższych (uogólnionych) pisał Rajewski (1902). S. D.

**Hyperhidrosis**, błędnie zam. Hyperidrosis (ob.).

**Hypericum**, ob. Dziurawiec.

**Hyperides** (po gr. ἀπειδης), jeden z wielkich dziesięciu mówców attyckich, prawdopodobnie młodszy nieco od Demostenesa, syn Glaupkipposa, z attyckiej gminy Kollytos, urodził się w r. 380 przed Chr., według innych, mniej wiarogodnych, źródeł, w r. 395. Był on uczniem Platona i Izokratesa, zajmował obok Demostenesa naczelne miejsce w stronnictwie antymacestońskiem, zażywał wprawdzie zarazem wielkiego rozgłosu jako płochy amator ponętnych heter i jako smakosz wybredny, tak, że został niemal stał na scenie ateńskiej figurą, w którą młodzi komedyopisarze często dowcipami swemi ciętemi godzili. Już podczas wojny sprzymierzonych odważył się wystąpić publicznie ze skargą przeciw wszechwładnemu nauczolas Arystofanowi. W skardze o zdradę stanu, jaką z pomyślnym skutkiem wytoczył Filokratesowi (ob.), stanął wyraźnie w obozie stronnictwa patryotycznego i demokratycznego, na którego czele znajdował się wówczas Demostenes, i walczył razem z nim zawzięcie przeciw podiym, przedajnym zdrajom ojczyzny. Doznał też H. podobnych losów, jak sławny jego ziomek. Gdy po śmierci Filipa macedońskiego sprzymierzyli się Ateńczyc z Tebańczykami przeciwko Aleksandrowi, stanął on zaraz we wspólnych szeregach, a po klęsce poniesionej zdołał zaledwie ujść niebezpieczeństwa wydania w ręce nieprzyjaciela. Dopiero niesczęsną sprawa Harpalosa (ob.) rozdzieliła tych dwu patryotów, a H. wystąpił w niej nawet jako oskarżyciel Demostenesa. Gdy ten skazanym został na wygnanie, stanął H. na jego miejsce jako przywódzca stronnictwa narodowego. Po śmierci Aleksandra odżyła w nim nanowo nadzieja oswobodzenia ojczyzny, a w wojnie lamijskie brał udziła gorący. Pod koniec r. 323 miał na mocy uchwały ludu na ateńskim rynku Kera-meikos mowę pogrzebową (Epitaphios) na cześć pległego wodza, Leothenesa, i jego towarzyszów. Gdy jednakże w bitwie pod Krannon sprawa greckiej wolności przemocy macedońskiej uległa, przypłacił H. życiem patryotyzm swój szlachetny. Z zraju, ciężmiożonego przez zwyciężców, wywołany, schronił się patryota ucieczką na wyspę Eginę, gdzie go aktor Archias pojmał i przed Antypatra przyprowadził, który go w r. 322 w okrutny sposób zamordował, rozkazując język mu wyciąć. Jako mówcę ceniły H-a Wieki Starożytne bardzo wysoko; sławiono szczególnie wdzięk (χάρις) jego wymowy, jak u Demostenesa potęgę (δεινότης) słowa; niektórzy stawiali go nawet wyżej aniżeli Demostenesa. Jeden z jego rzymskich wielbicieli, mówca Messala Corvinus, sprzełożył na łacinicę mowę jego w obronie pięknej Fryny, podobnie jak Cyceron przetłómaczył Demostenesa mowę O wieńcu. Genialna drastyczna swoboda, z jaką przed sądami bronił sprawy swych nieraz bardzo wątpliwych klientów i klientek, przebija

Hypernestra — Hypertonia.

631

za których pomocą widząc takiego człowieka, możemy przypuścić, że mamy przed sobą daleko-widza; głowa wydaje się zwykle u niego nieco spłaszczoną w kierunku przednio - tylnym, oczy zaś — więcej oddalonemi od siebie, oczodoły (ob.) są mniej rozwinięte — cechy typu mongolskiego. Oczy nadmiarowe są krótkie, ich oś przednio - tylna jest skrócona w porównaniu z okiem miarowem (ob.); oko takie wydaje się spłaszczonem od przodu ku tyłowi (uwidocnia się to przy skierowaniu oka ku wewnątrz). Z powyższego określenia nadmiarowości widzimy, że dalekowidz, chcąc widzieć dokładnie, musi zawsze zużywać część swojej akkomodacyi i to w tym większym stopniu, im bliżej się znajduje przedmiot. Osobnik taki uskarża się, że widzi zblizka gorzej, niż zdaleka; przy pracy, wymagającej nieco większego lub dłuższego natężenia wzroku na blizką odległość (czytanie, pisanie), męczy się stosunkowo prędko, doznając przytem nieprzyjemnych uczuć nad okiem, nie-raz też wprost bólów głowy, które ustają dopiero po zaprzestaniu zajęcia. Objawy starowzroczności (ob.) zjawiają się, rzecz prosta, u dalekowidzów daleko wcześniej, niż u osób o miarowej budowie oczu. Nadmiarowość może być powodem bólów neuralgicznych, nadmierniej wrażliwości siatkówki (ob. Oko), której towarzyszą światłowstręt i łzawienie; często też lekkie nieżyty łącznicy (ob. Oko), powiek, zapalenia brzegu powieczego, łzawienie bez widocznej przyczyny, zez — są w zależności od nadmiarowej budowy oczu danego osobnika i dają się usunąć w tych razach tylko其中一个ym wyborem odpowiednich okularów o wypukłych szkłach. — Porów. Szokalski „Wykład chorób przyrządu wzrokowego u człowieka” (Warszawa 1869) i Panas „Traité des maladies des yeux” (Paryż 1894). J. K. E.

Hypermnestra (po grecku Ἠπερμηνήστρα), wdułg mitycznej opowieści, najstarsza z 50-u cór Danaosa (ob.), władcy libijskiego, późniejskróla ziemi argiwskiej, żona Lynkeusa. Danaos, pozornie ulegając natarczywym żądaniem 50-u synów brata swego Aigyptua, t. zw. Aigyptia-dom, oddał im córki swe za żony, lecz wręczył zarazem każdej miecz, z wyraźnym rozkazem, aby zaraz pierwszej nocy skrycie mężów swych pomordowały. Istotnie dokonały one tak okropnego czynu, a za to skazane zostały na wieczne męki w ciemnościach Tartaru; jedyna H., która męża swego, Lynkeusa, szczerze pokochała, nie wypełniła okrutnego rozkazu ojca, lecz uratowała mężowi życie. Gdy sąd, przed który Danaos nieposłuszną córkę stawił, zupełnie ją od winy uwolnił, zgodził się wtedy Danaos na pozycję jej małżeńskie z Lynkeusem; dzieckiem tego związku jest Abas (ob.). Grobowiec H-y pokazywano późnemi jeszcze czasy w Argos, a w Delfach stał na jej pamiątkę posąg marmurowy. — Por. Apollod. 2, 1, 5; Hor.

Carm. 3, 11, 33 i nast.; Owid. Her. 14; Prop. 4, 7, 63; Paus. 2, 19, 6. S. Drz.

### Hyperopia, ob. Hypermetropia.

Hyperostosis (od greck. ὑπέρ = nad i τὸ σοτέον = kość), zgrubienie chorobliwe kości, przestort ich.

Hyperplazya (od greck. ὑπέρ=nad i πλάσσω = tworzę) jest to zwiększenie się liczebne komórek w tkance ustroju roślinnego lub zwierzęcego. H. występuje jako skutek nadmiernego odżywiania i stopniowo wzmagających się zadań czynnościowych całego ustroju lub pojedyńczych jego narządów. Często H. jest wypływem odczynu ustroju na niezwykłe podrażnienie, jak nacięcia, rany, złamania i t. p., i objawia się w formie blizn, noarosli, zgrubień i t. d. Rzadko przybiera formy mniej lub więcej złosliwych nowotworów (ob.). — Por. Hypertropia, dla uchwycenia zasadniczej różnicy między H-a a nią. Dr J. G.

Hypersten, minerał, jeden z piroksenów, należący do grupy bronzytu, jest to zatem pyrokisen rombowy, zawierający mieszaninę izomorfową dwu krzemianów Mg Si O₃ i Fe Si O₃ z zawartością tlenku żelazawego, wyższą nad 15‰. Czarno-zielony, brunatno-czarny, smołowy; na płaszczyźnie podłużnej wykazuje często połysk mieniący o miedziano-metalicznem odcienu; zależy to od wrostków. Nieprzerezysty, optycznie odjemny. W cienkich płytkach wyraźnie pleochroityczny, z barwą szaro-zielonawą podłużnie i hyacintową poprzecnie w płaszczyźnie brachipinakoidu. Twardość około 6; ciężar właściwy od 3.4 do 8.5. W płomieniu dmuchawki topi się na zielonawo-czarną, słabo-magnetyczną, kulkę. Duże kryształty H-u znane są w złożach pyrotynu Bodenmais (Bawarya), małe w trachitach i sypkich produktach wulkanicznych. Na wyspie św. Pawła w pobliżu Labradoru, wielkie osobniki H-u w zespoleni z płaogioklazami tworzą skąle zwaną hyperstenitem. Małe kryształtki H-u, jako minerału akcesoryjnego, wchodzą do składu wielu skął gabrowych, a także melafrów. Z. W.

Hyperstenia (od gr. ὑπέρ=nad i σθένος=sita), nadmiar siły, siła niezwykła, przechodząca wyjątkową miarę. H. nie należy do objawów chorobliwych, o ile jest skutkiem nieustanecznych chwiczeń, zazwyczaj dotyczących pewnego systemu w ustroju ludzkim (najczęściej mięśniowego), np. u atletów, gimnastyków i t. p. Rzadziej stanowi objaw patologiczny, np. po nadmiernem używaniu alkoholu, albo przy pewnych zaburzeniach umysłowych u jednostek względnie słabych. Ujawnia się wówczas jako życiółowe wyładowanie się siły, poczem następuje wielkie wyzerpanie. Dr J. G.

Hypertonia (od greck. ὑπερ и τόνος), zwiększone naprężenie mięśni i więzów w przeciwieństwie do hypotonii (ob.). Dr J. G.

Enc. powsz ilustr. Zesz. 234 T. XX

80

632

Hypertrichosis — Hyphomycetes.

**Hypertrichosis** (z grec. ὁπέρ = nad, prze... i t. p. ἀρχός = włos), Bujny porost cechuje się nadmiernym rozrostem włóśw w miejscach uwłosionych lub pojawieniem się ich w miejscach ciała niezwykłych. Bujny porost bywa wrodzony lub nabyty. Organiczne kępki włóśw spotykamy na brodawkach lub na różnych, zazwyczyłkach symetrycznych, miejscach ciała. Obity porost na całem ciele (z wyjątkiem dłoni i stóp) u tak zw. „ludzi - psów”, „ludzi leśnych” znany jest z całego szeregu przypadków, pokazywanych dość często w muzeach osobliwości. Do H. zalicza się również porost włóśw u kobiet, zwłaszcza u brunetek, na górnej wardze, brodzie i porliczkach. — *H. acquisita*—bujny porost nabyty—bywa niekiedy wynikiem długotrwałego drażnienia lub zapalenia skóry, oraz pewnych cierpień nerwowych. Leczenie polega na usuwaniu włóśw za pomocą elektrolizy (ob.) lub innych sposobów prostszych; zalecają tu również promienie Röntgena.
Dr J-y B-r.

**Hypertrophia** (z grec. ὁπέρ=nad, prze... i t. p. ἀρχόω=żywię, wykarmiam i t. p.), Przerost, oznacza zwiększenie objętości tkanki lub narzadu, spowodowane przez rozrost komórek, bez wielkiej różnicy w budowie w porównaniu z tkanką lub narządem prawidłowym. Przerost bywa wrodzony i nabyty. Pierwszy może dotyczyć całego ciała, jeżeli np. nowonarodzone dziecko waży 5—6 kg., lub oddzielnych jego części—głowy, kończyny, palca i t. d. Na tle wrodzonego usposobienia rozwija się również przerost powierzchownych warstw skóry, zwany „rybią łuską” (ob. Ichtyosis), bujny porost włóśw (ob. Hypertrichosis), przerost paznokci (Hyperonychia, onyphogryphosis) i t. d. Do nabytych rodzajów przerostu należą: 1) przerost wskutek wzmożonej czynności wPRIENIACH i gruczołach; spostrzegamy go np. w sercu, jako wynik wad zastawek, gdzie wyrównanie wały może tylko nastąpić przez wzmożoną pracę serca, w PRIENIACH u ludzi fizycznie pracujących, w gruczołach mecznych w okresie karmienia, w jednej nerce, jeżeli druga ulega zanikowi i t. p.; 2) przerost wskutek zmniejszonego ocisku, np. zgrubienie kości czaszki w przypadkach wstrzymanego rozwoju mózgu; 3) przerost wskutek długotrwałego drażnienia, czem się np. tlómaczy zgrubienie naskórka, zwane odciskiem, i t. d. W tkankach uległych przerostowi znajdujemy powiększone komórki oraz większą ich ilość, niż w zwykłych warunkach w tej samej tkance.
Dr J-y B-r.

**Hyphaema** (z grec. ὁπό = pod i τό αἴμα = krew), nagromadzenie krwi w przedniej komórce oka (ob.); może powstać wskutek urazu gałki oczniej; bywa też objawem bardzo ostro przebiegających spraw zapalnych tęczówki (ob.) i ciała rzęskowego (ob.).
J. K. E.

**Hyphaene**, Widlica lub Sowicha, rodzaj z rodziny Palm; drzewa o trzonie widlasto-roz

dzielonym, z liścami końcowemi, wachlarzowatemi, kwiaty w kłosach długich, niekiedy sięgających ¹/₂—1 m. długości, rzałkich, dwupienne. Owoce wielkie, z pestkami drzewiastemi. Obejmuje 9 gatunków, właściwych Afryce, tamtejszemu zasięgowi palm. Najpospolitsza *H. thebaica* Mart. (*Cucifera thebaica* Desm.) Palma Dum., przesło 9 m. wysoka, z blado-żółtymi lub różowymi kwiatami i brązowymi owocami, wielkości jabłka. Owoce jadalne, smaczne; z pestek wyrabiają zawbawki, drewno służy do wielorakiego użytku. *H. argun*, karłowata palma, pospolita w Nubii. Z. Z.

**Hyphomycetes** Fr., Włókniaki, jeden z odziałów t. zw. grzybów niedoskonałych (*Fungi imperfecti*), tj. grzybów, których wyższa forma owocowania w postaci worków (*asci*) nie została dołąt wykryta, i dla których, z tego powodu, nie możemy wyznaczyć ściłsę oznaczonego miejsca w systematyce workowców (*Ascomycetes*). Nie ulega wątpliwości, że przy bliźszem zbadaniu wszystkie te grzyby okażą się jedynie niższemi stadymi rozwojowemi pewnych workowców. Zresztą w licznych wypadkach związek ten został stwierdzony np. dla sinej pleśni (*Penicillum glaucum*). Najpospolitszy ten gatunek pleśni okazał się według badań Brefelda konidyalną formą workowca z rodzaju *Eurotium*. Pominież jednak związek tego rodzaju z workowcami dla poszczególnych gatunków, w większości wypadków, pozostał dołąt niewykrytym, a zresztą nawet u tych gatunków, których przynależność do workowców została stwierdzoną, owocowanie odbywa się stale za pomocą konidyi, worki zaś zjawiają się tylko wyjątkowo, przeto wszystkie tego rodzaju konidyalne postaci zostały oznaczone osobnemi nazwami i podzielone na pewne prowizoryczne grupy. Tego rodzaju promizoryczny grupę stanowią właśnie włókniaki. Od innych grup grzybów niedoskonałych wyróżniają się one tem, że konidya nie tworzą się na osobnych podkładkach (*stromata*), a tem mniej w osobnych miejscach owocowych, lecz rozwijają się wprost na strzępkach rodzajnych wyrastających z grzybni. Ta ostatnia zwykle bywa dobrze rozwiniętą, wyrasta ona zazwyczaj z podłoże w powietrze, stają się już dla gołego oka widoczną. Cecha ta wyróżnia włókniaki od innej grupy grzybów niedoskonałych (*Coniomyces*), nieposiadających także ani podkładek, ani ciał owocowych, lecz o grzybni drobnej, niewidocznej, w podłożu ukrytej, o również słabo rozwiniętych strzępach konidyalnych, wskutek czego widoczną część rośliny stanowią bardzo często jedynie konidya. Grupa włókniaków obejmuje cały szereg rodzajów, z których większość nałęży do roztoczy. Powodują one rozkład szczątków roślinnych (łodyg, liści, owoców i pokarmów roślinnych). Należą tu np. bardzo pospolita pleśń sina (*Penicillum glaucum*) na chlebie, lub *Oidium lactis* na śmietanie, mleku słodkiem. Z pasoryczytów wymieniamy: *Oidium Trickeri* — wywo-

Hypnos — Hypnotyzm.

633

łuje na liściach winorośli chorobę, zwaną rosną-
mączną; Monilia—sprowadza gnicie owoców, np.
šliwek; Fusicladium — czarne plamy na pędach
i liściach grusz i jabłoni i ich owocach. Na
zwierzętach pasorzytują: Oidium albicans wywo-
luje w jamie gębowej u młodych, przy piersi,
dzieci, psów i kotów plamy grzybowe, zwane
aphtae; Trichophyton tonsurans sprowadza wypa-
danie łosów u ludzi, Achorion Scheunleinii —
chorobę parchów i t. d. J. Trz.

Hypnos (po grecku Ἠπνος, po. ἁacinem Som-
nus), božek snu; według mitycznych opowieści
greckich syn Nocy (Nyks), brat bliżni Śmierci
(Thanatos), z którą w głębokich ciemnościach
podziemnych przy wnijściu do Hadesu mieszka,
małżonek Charyty Pasithei. Gdy śmierć, z ser-
cem bezlitošnem, nawet bogów zgrozą przejmu-
jąc, sen wiecznej, przerażającej martwoty zsyła,
dziej sen, zjawisko ujmujące, władnące nad bo-
gami i ludźmi (πανδαμάτωρ, Homer. II. 24, 5),
słodkim spokojem, w którym zapomina się o tio-
skach wszelkich i wypoczywa przyjemnie po
pracy. Woli jego sam Zeus jest posłusznym.
Na prośby Hery, pragnącej Heraklesowi z po-
wrotem z Troi zgubę zgotować, pogłębił on
Zeus w sen głęboki w ógrze Idajskiej; wpraw-
dzie bożek najwyższy z guiewu wielkiego był
H-a za sprawkę tę do morza wrzucił, gdyby nie
była go ocaliła Noc, która nad bogami i ludźmi
z równą władą potęgą. Wszakże przy innej
sposobności dał się H. znowu przez Herę namó-
wić do tak śmiłego kroku (Homer. II. 14, 231
i nast.). W Iliadzie, która zna H-a tylko w czy-
sto ludzkiej postaci i wyspę Lemnos na miesz-
kanie mu przeznacza, opowiada jeszcze Homer,
jak on razem ze Śmiercią niesie zwłoki Sarpe-
dona do Licyi (16, 672 i nast.). Według Ow-
dyusa (Metam. 11, 592 i nast.) mieszka H.
w krainie Kimmeryjczyków, w ciemnej, zacisz-
nej jaskini, gdzie otoczony niezliczonemi zastę-
pami dzieci swych, mar sennych, na łóżu heba-
nowem odpoczywa; žaden promień słońca tutaj
nie przenika, žadne żywe stworzenie nie zabłą-
ka się; przy wejściu tylko mał rośnie i inne
usypiające zioła. W osobnym kulcie, o ile wia-
domo, jedno tylko miasto greckie, Trojzen,
H-owi cześć oddawało, i to razem z Muzami,
których był ulubieńcem, wybranym dla marzeŭ
przyjemnych, jakie podczas snu z woli jego lu-
dzi nawiedzają. Sztuki piękne wyobrażały H-a
podobnym do Śmierci: tak na skrzynce Kypse-
losa w Olimpii przedstawił artysta Noc, jak
trzyma w ramionach swych czarnego i białego
chłopca, z podpisem: Thanatos i Hypnos (Paus.
5, 18, 1). Na starożytnych wazach małowanych
H. przedstawia się jako skrzydłaty młodzień,
nieśacyj欄óki zmarłego razem z bratem swym,
bardzo doń podobnym, tylko mężniejszym, po-
ważnym i z pełnym zarostem. W rozkwicie
swym wyobrażała go rzeźba grecka z wyraźniej-
szemi rysami charakterystycznymi, jako delikat-

nego, urodziwego młodzieńca, lekkim krokiem,
jakby we śnie, sunącego, ze skrzydłami u skro-
ni, trzymającego w jednej ręce łodygę maku,
w drugiej róg, z którego spływa sen na znużo-
nych. W takiej postaci przedstawia go piękny
posag marmurowy, znajdujący się obecnie w Ma-
drycie. Późniejszą sztuka tworzy go, szczegól-
nie na sarkofagach, w postaci geniuszka, trzy-
mającego w ręku przewróconą pochodnią, albo
też jako siedzącego staruszka, na którego łonie
śpiący odpoczywa. — Por. Winnefeld „Hypnos"
(Sztutgard 1886). S. Drz.

Hypnoskop jest to stalowy cylinder magnetyczny z podłużną szczeliną; po jednej stronie szczeliny jest biegun północny, po drugiej—podłudniowy. Długość cylindra około 5 centymetrów, wewnętrzna średnica 4 cm., waga 770 gramów; jest on w stanie podnieść 4-kilogramowy kawał żelaza. Włóżony na palec ma on u 30% badanych wywoływać uczucia: mrowi, drżeń, pieczenia, kłócia, wreszcie ciepła lub zimna; nadto wszystkie osoby doznające wspomnianych uczuć dają się według J. Ochorowicza, wynalazcy tego instrumentu, łatwo hypnotyzować. Stąd wniosek, że H. jest narzędziem do rozpoznawania, czy dana osoba około się podda Carbom hypnotycznym, czy nie. Liczne doświadczenia robione przez innych badaczy nie potwierdzily wniosku wynalazcy, przypisują jednak je go wynalazkowi inne własności, uwazając go na przyrząd do badania wpływu magnesu na organizm ludzki. W tym celu H. został ulepszony przez Hellenbacha i Gessmana. Dr J. G.

Hypnotica, ob. Leki nasenne.

Hypnotyzm (od greck. ὑπνος—sen) jest sztu-
ką wprowadzania człowieka lub zwierzęcia w stan
uśpienia, mającego wiele pokrewieństwa ze snem
użygłym. Taki stan sztucznego uśpienia nazy-
wamy hypnozą. Hypnoza jest więc rodzajem
snu wywołanego sztucznie. Sztuka wywoływania
hypnoły polega na właściwem, t. j., ściśle zastos-
sowanem do uspianego osobnika i okoliczno-
ści, poddawaniu pewnych senność sprowadza-
jących wyobrażeń, od czego też i otrzymała swą
znawę suggestię, to jest poddawania. Wyo-
brażenia snu hypnotycznego poddaje się zazwy-
czaj drogą słuchu (słowa, tony i t. p.) lub dro-
gą wzrokową: przez wpatrywanie się w martwe,
reuchome lub żywe poruszające się w pewnym
kierunku przedmioty (np. ręka). Poddaje zwy-
kle osoba hypnotyzująca—hypnotyzjer osobie
hypnotyzowanej—medium. Niezawodną jest
jednak rzeczą, że jedna osoba łączyć w sobie
może jednocześnie obie role, czyli, że może
zahypnotyzować się sama; wówczas mówimy
o autosuggestyji, autohypnotyzmie.
Wyłączając z pojęć o H-ie całą moc bezkry-
tycznie a zabobonnie wysnutych niedorzeczności
ograniczymy się do przytoczenia trzech teoryj,
rzucających mniejs lub więcej jasne światło na
istotę obchodzących nas tu zjawisk. Historycz-

634

Hypnotyzm.

nie pierwszą teoryą jest mesmeryzm (ob.), tak zwany od jego twórcy Mesmera. Według niego istnieć musi jakaś zewnętrzna, poza organizmem ludzkim istniejąca, a nieznana w swej istocie siła fluid, która pod wpływem pewnych, a również nieznanych, warunków przenika układ nerwowy, a więc i ludzki ustrój, i tak niezwykle go nastraja, że człowiek taki jest w stanie odgadywać myśli drugiego człowieka bez najmniejszego pośrednictwa ze strony myślów, mowy, giestów, pisma i t. p. znaków. Tę siłę wewnętrzna nazywa Mesmer magnetyzmem zwierzęcym (ob.). Na mesmeryzmie, jako na teoryi, opierają się wszelkie spiritystyczne sztuki w rodzaju wywoływania i materyzácyi duchów, przenoszenia myśli na przestrzeń, jasnowidzenia, spostrzegania i odgadywania zjawisk na mniejszą lub większą odległość, wpływów sympatycznych, przeczuć i przepowień, snutych z okolicznościowych a całkiem zresztą naturalnych wypadków w nieożywionej naturze i t. p. (Ch. Richet „Revue philosophique” 1884 i „Phantasmas of the living by Gurney, Myers and Podmore”, Londyn 1887). Ile w tych najrozmaitnych, a najczęściej subjektywnie zabarwionych, podaniach jest prawdy lub fałszu, złudzenia, dobrej wiary, oszustwa, przypadku, niedość uświadomionej lub zupełnie nieświadomej suggestyi i autosuggestyi, hałucyjacy, wreszcie stanów hypnotycznych, trudno orzeć, gdyż science to wszystko dotąd sprawdzonem jeszcze nie zostało; jedno jest jednak więcej niż prawdopodobne, mianowicie, że teorya Mesmera pozbawiona jest podstaw tej filozofii przyrodniczej, która zjawiska duchowe kojarzy z odpowiedniemi procesami fizyologicznemi w komórkach mózgowych, która w duchu upatruje energię specyficzną układu nerwowego i przez ten monistyczny pryzmat nie widzi i analizować nie jest w stanie jakichś tajemniczych sił w rodzaju fluidu, które, wstępując w ustrój ze świata zewnętrznego, nadają mu (ustrojowi) niezwykłych a cudownością zatrącających własności jasnowidzenia i t. p. Druga teorya, pochodząca od Braida (Neurohypnology 1843), a przez Liébeaulta odpowiednio ugruntowana i praktycznie zastosowana („Du sommeil et des états analogues” 1886), da się wypowiedzieć w formule następującej: *Wytwarzanie całokształtu zjawisk hypnotycznych przez budzenie odpowiednich wyobrażeń*. Teorya ta, szukająca istoty H-u nie poza człowiekiem i zwierzęciem, ale w nich samych, a raczej w pierwiastkach wyobrażeńowych ich mózgów, opiera twierdzenia swoje na gruncie psycho-fizyologicznym, różniąc się biegunowo od mesmeryzmu. Sam Braid nie zdał sobie należytej sprawy ze znaczenia poddawanych wyobrażeń w H-ie, dlatego też gmatował częstokroć znaczenie wywoływanych przez siebie zjawisk snu hypnotycznego z mesmeryzmem. Liczne badania przyrodników i lekarzy

ujednostnijły teoryę, oczyściły od domieszek i wykrystalizowały wpływ na wyobrażnię jako causa efficiens dla zjawisk hypnotycznych. Trzeca teoria ta. zw. somatyczna (cópua—ciało) utrzymuje, że zjawiska hypnotyczne zostają wywoływane bez pośrednictwa czynności duchowych, a więc i wyobrażeń, ale związane są z fizyologicznimi właściwościami ustrój, szczególnie zaś polegają na reagowaniu zakończeń nerwów powierzchownych (peryferycznych) na wpływ zewnętrzne, przyczem wytwarza się w ustrój tak zwana nadwrażliwość nerwową mięśniowa (hyperexcitability neuro-musculaire). Teorya ta ma najwybitniejszego przedstawiciela w profesorze Charcot (ob.), który w słynnej Salpetrière w Paryżu demonstrował równie dobrze wpływ metali i magnesów na system nerwowy, pocieranie głowy jako bezpośrednie drażnienie władz centralnych mózgu, t. zw. transfert, t. j. przenoszenie się połowicznego bezwładu lub znieczulenia jednej połowy ciała na drugą jedynie przez pocieranie magnesem, stańy letargiczne, kataleptyczne i sonambuliczne, wywoływane drogą najprostszych podraźnień mechanicznych, np. podnoszenie powiek, pocieranie czoła, jak i takie zjawiska hypnotyczne, gdzie wpływ na wyobraźnię odgrywa pierwszorządną rolę. Doświadczenia powyższe udawały się przedzyszystkiem u osobników histerycznych, wobec cezego zwolennicy tej teoryi nabrali przekonania, że nieomal wyłącznie histerya (ob.) uspasabia do hypnozy i zaliczyli ją do czynnościowych chorób układu nerwowego. Jakkolwiek mesmeryzy, szczególnie zaś somatyzm,alarazły epigonów w Preyerze, Heidenhainie, Dumont-pelierze, Jolym, Ochorowiczu, to jednak bezstronnie przyznać teza, że teorya hypozy suggestyjnej zapoczątkowana przez Braidą, a ugruntowana przez mistrzów szkoły nantejskiej: Liébaulta, Bernheima, w połączeniu ze stosowaną tam metodą hypnotyzacji jest dziś najpopularniejszą i najczęściej stosowaną do łómaczenia hypnotycznych zjawisk, jako też używaną w praktyce lekarskiej i pedagogice. Ta nieżykła popularność zmusza nas do wniknięcia w istotę suggestyi, jako podstawowego czynnika zjawisk hypnotycznych; bezstronności czytelnika polecamy zbadanie w obficie załączonej literaturze przedmiotu i tych teoryj, które według kongresu psycho-fizyologicznego międzynarodowego w Paryżu („Compte rendu” 1890, str. 43) „inaczej łómaczą zjawiska hypnotyczne, to jest nie przez sugestyę” (qui les expliquent autrement que par la suggestion). — Suggestyą nazywa szkoła nantejska stwarzanie t. zw. dynamicznych (δόναμος = siła) zmian w układzie nerwowym i w zależnych od niego czynnościach ustrojowych przez wywoływanie świadomego lub nieświadomego (t. j. w danej chwili nieuwiadomionego) wyobrażenia, że te zmiany zachodzą, już zaszły, albo zajdą w przyszłości. Hypnozę

Hypnotyzm.

635

uważa za niezwykły stan psychiczny, który można sztucznie wywołać przez suggestyę, a w którym osobnicza wrażliwość jednostki na poddawanie wyobrażeń jest niezwykle spotęgowana. Suggestyjność jest w większym lub mniejszym stropiu właściwością każdego człowieka; wywołać ją można sztucznie u 80%, hypnotyzowanych. Liczne fakty przemawiają za tem, że suggestyoność można każdego człowieka, trzeba tylko natrafić na odpowiedni nastrój poddającego się suggeستyi, „il fant trouver le joint" mówi Bernheim. Hypnotyzer nie powinien trzymać się szablonu w rękoczynach swoich, ale, poznawszy duchową indywidualność osobnika, możliwie się do niej stosować, t. j. trouver le joint. Do czynników ogólnie sprzyjających suggeستyi należy przedewszystkiem zapał obustronny, to napięcie duchowe, wytwarzające wiarę w jej uzdrowiający wpływ, a stanowiące przyczynę jakby epidemij hypnotycznych. Zapał, nastrajając ton czuciowy wyobrażeń dla celu silnie pożadanego, w danym razie dla wyników dodatnich uzdrowiającego wpływu suggeستyi, osłabia jednocześnie wszelkie wyobrażenia przeciwne i niewolniczo poddaje zahypnotyzowanego wspomnianemu wpływowi. W zapale więc i przygotowanej przez niego wierze i zaufaniu do hypnozy istnieje ogólne źródło powodzeń hypnotyzera. Do specyalnych, zacieśnionych indywidualnością hypnotyzowanego, czynników sprzyjających suggeستyi należy, właściwa każdej jednostce a zmienna, siła wyobraźni, dalej zdolność usypiania, znużenie i t. p. stany psychiczne. Za miarę suggestyjności danego osobnika przyjmuje O. Vogt z Lipska głębokość sztucznie wywołanego snu, praktyka porównawcza wykazała mu bowiem, im medium tem łatwiej poddaje się suggeستyi, im głębiej śpi, z zastrzeżeniem pewnej granicy, poza którą wpływ hypnotyzera ustaje. — Sen hypnotyczny jest w istocie swej bardzo zbliżony do snu naturalnego (ob. Sen). Pomijając tu przyczynu snu normalnego, polegające o pewnych przemianach materyj w ustroju i w podłożu komórkowem mózgu, jak np. nadmiar produktów utlenienia, uwzględniając jeno zewnątrzene czynniki i czysto psychiczne cechy snu hypnotycznego z jednej i naturalnego z drugiej strony, znajdujemy uderzające podobieństwa. Do snu zwykłego posabia ciemność, wygodne położenie, niezamacana cisza, zamknięcie ciąjących powiek, pewna monotonność stałe powtarzających się dźwięków, ruchów, np. uderzeń rytmicznych wahadła zegarowego lub kołyski, wahań światła nocnej lampki, śpiewu, automatycznych poruszań narządu mowy przez wypowiadanie liczb lub części pacierza i t. p. Przybliżenie te same czynniki odgrywają poważną rolę przy poddawaniu snu hypnotycznego. Duchowe cechy snu naturalnego polegają: 1) na niedoskonałem odróżnianiu wyobrażeń od wrażeń, wobec czego senny doznaje ciągłych halucynacyj (ob.);

2) na mniejszej lub większej dyssocyacyi władz duchowych, t. j. na rozprężeniu się tych stałych, dziedzicznie utwalonych kojarzeń myśli i uczuć, które charakteryzują naszą duchowość w stanie czuwania. Stąd taka nielogiczność i nienaturalność snów co do czasu, miejsca śniowych zjawisk i co do ich połączeń; 3) połączenia wyobrażeń i wrażeń w czasie snu, przybierając charakter halucynacyjny, są pozbawione silnych tonów czucia, wskutek czego wywołują odruchy, wstrząsające śpiącym ustrojem; 4) zupelna niepamięć tego wszystkiego, co się działało w czasie snu głębokiego, t. zw. amnezja. Te cztery cechy snu naturalnego są wspólne dla snu hypnotycznego. Tak zwanej dzemce w śnie naturalnym odpowiada również lekki sen w hypnozie, t. zw. hypotaksya (ob.), w czasie którego hypnotyzowany podlega wpływowi hypnotyzyjnego, ma jednak w przebudzeniu się uczucie tego, że nie spał, wobec czego i świadomość wypieranego na taką osobę wpływu utrzymuje się w niej po seansie hypnotycznym. Zahypnotyzowany głębiej nie wie o tem wszystkiem, co stało się w czasie snu, co musiał robić na rozkaz hypnotyzera, do czego się zobowiązywał na przyszłość: treść wywartego wpływu jest mu niewidomada, a jednak, uległszy temu wpływowi, wypełnia polecenia hypnozytera automatycznego, odruchowo, często wbrew woli, wbrew na-strojowi danej chwili, wbrew logice ogólnej i własnej, wbrew nabytym przyzwyczajeniom, dziwiając się nieznanej, tajemniczej sile. Napięcie snu hypnotycznego jest bardzo różne, stopni sugge styjności dużo; pomijając je wszystkie, jako mniejszą zbadane i naukowo nieuzasadnione, przytoczymy za Forelem trzy stopnie suggestyjności: 1) Senność, cechą której jest, że podlegający jej wpływowi może sprzeciwić się suggeستyi i otwórzyc oczy. Jest to stan walki między treścią poddawanych pojęć hypnotyzera a niezupełnie uśpioną, a więc czynną, indywidualnością duchową hypnotyzowanego, moment utrudniający niepoślednio wpływ poddawania; 2) Lekki sen (Hypotaksya), Charme. W tym stanie suggestyjonowano poddaje się wpływowi hypnotyzera bez odwołania, oczu nie jest w stanie otwórzyc, opuścić podniesionej ręki i t. p., zachowuje jednak świadomość tego wszystkiego, co się dzieje podczas seansu; 3) Głęboki sen czyli Sonambulizm (nie mający nic wspólnego ze stanem patologicznym histeryi), którego charakterystycznym objawem jest niepamięć faktów, zaszkych w czasie snu. Przez suggesteę w hypnozie można wywołać, wstrzymać, zmieniać, paraliżować lub pobudzać wszystkie podmiotowe objawy duchowe, większą część czynności układu neurowego, oprócz wielu odruchów, mających się dzibę w mleczu pacierzowym i jego podłużeniu t. zw. mleczu podłużnym. Nadto podlegają wpływowi suggeستyi takie czynności, jak wydzielanie potu, krążenie krwi, trawienie, re-

636

Hypnotyzm.

gularność, upływy nasienne i t. p., co stwier-
dza zależność ich od wyobrażnię wytwarzających
pierwiastków mózgu. Te wszystkie objawy osią-
ga się przez zwyczajne zapewnienie, że one
istnieją, w pewnym czasie nastąpią, przyczem
dotyka się narządu, w którym mają nastąpić
pożądane zmiany i wypowiada się głosem do-
nośnym i stanowczym rodzaj ich powstania.
Uprzednio usadawia się hypnotyzowaną osobę
na wygodnym siedzeniu z oparciem, wpatruje
się w nią i utwierdza ją w przekonaniu, że po-
wieki jej ciężec i w miarę tego opadać zaczy-
nają, że się wreszcie zamykają, jednem słowem
poddaje się skłonności do snu. Zastrzedz tu
wypada, że dopiero co wypowiedziany szablon
ma wartość względną; osnową jest zawsze pod-
dawanie wyobrażeń, wzory zaś poddawania mu-
szą się każdorazowo przystosowywać do osobni-
czych właściwości duchowych podlegającego hyp-
nozie. Najcharakterystyczniejsze objawę wywo-
lYWane w śnie hypnotycznym przez suggesty-
rależą do rzędu ruchowych i czuciowych. Ru-
chowe: Sprawdzianem głębokości snu hypnot-
ycznego jest tak zwana katalepsia (ob.),
t. j. właściwość ustrojowości ruchowej, objawia-
jąca się w utrzymywaniu ciała w postawach
najrozmaitszych przez całe godziny, dnie i mie-
siące. Jeżeli w pewnej fazie hypnozy podnie-
siemy ramię zahypnotyzowanego i poddamy mu,
że to ramię musi pozostać w tem położeniu,
wówezcas zjadne usiłowania śącego nie pomog:
ramię jak drętwe pozostanie w nadanem mu
położeniu. Jeżeli zaś oświadczymi po niejakim
czasie, że to same ramię jest porażone i że
wobec tego musi opaść, opadnie natychmiast i
żadną miarą przez śącego podniesionem nie
będzie. Albo oświadczamy zahypnotyzowanemu,
że ma obiema rękami wykonywać ciągłe obroty
na podobieństwo dwóch obracających się około
siebie walców. Rękoczyn żądany następuje na-
tychmiast i trwa nieprzerwanie. Najrozmaitsze
ruchy najbardziej złożone mogą być wykonywa-
ne na rozkaz hypnotyzera: śpiący chodzi, ska-
cze, słania się, mówi, śpiewa, ulegając każdora-
zowo woli hypnotyzującego. Czuciowe: I w sfe-
rze czucia poddawać można najrozmaitsze obja-
wy. Jeżeli poddamy zahypnotyzowanemu uczu-
cie ciepła lub zimna w jakiejkolwiek części
ciała, natychmiast następuje potakiwanie podda-
nego objawu. Wręczamy śpiącemu wiązankę
fijołków zrobionych z papieru, zapewniając, że
pięknie pachną; jednocześnie widzimy, jak me-
dium podnosi je do nosa i napawa się wonią
fijołków. Dajemy śpiącemu szklankę wody, wy-
wołując w nim wyobrażenie, że podana woda
jest herbatą, kawą lub roztworem chinuy. Od-
powieńna suggesza wywołuje smak pożądany.
Szelkie zjawiska czuciowe można w ten spo-
sób wywoływać, odpowiednio zmieniać i usuwać,
np. ból głowy, ból zębów, kłócie i t. p. Można
wykonywać muiejsze operacye, jak wrywanie

zębów, wyciuanie odcisków, stawianie baniek
ciętych, przecinanie ropni i t. p., bez najmniej-
szego uczcienia bólu ze strony suggestyonowanego;
dla znieczulenia wystarcza często jedno zapew-
nienie, że dana okolica ustroju jest martwą,
nieczułą. W śnie hypnotycznym można wywo-
ływać lub hamować pewne właściwe ustrojowi
odruchy, np. kichanie, poziewanie, wymioty,
czkawkę, nadto tak zw. naczynioruchowe i wydzielnicze zjawiska, np. czerwoność lub bladość skóry na twarzy lub innych częściach ciała, krwawienie, zwolnienie i przyśpieszenie tężna, poty, stolce i t. p. I tu ujawnia się leczniczy wpływ suggestyi, wywołującej i regulującej miesiączkowanie, hamującej rozwolnienia (naturałnie niezależne od fermentacyj i zapaleń w kanale pokarmowym) i t. p. Zjawiska sfery uczciciowej podlegają wpływowi suggestyi: można wywoływać naprzemian śmiech i płac, współczucie i obojętność, nienawiść, uczucie strachu, zawiści, miłości i innych efektów. Wpływ hypnozy na procesy myślenia, świadomości, pamięci, woli—jest również potężny. Np. można koemuś mówiącemu jednakowo dobrze dwoma językami zabronić używać jednego, albo poddać niepamięć przeżytych chwil,gefrować dorość osobie świadomość, że jest dzieckiem, wobec czego zmienia się mowa, charakter pisma; natwet błędy robione w pisowni podczas dzieciństwa odtwarzają się w pod urokiem suggestyi hypnotycznej. Wpływ w tym kierunku da się praktycznie zastosować przy wykorzenianiu wad, nałogów, jak ogryzanie paznogci, onanizm, alkoholizm, namiętne palenie, dipsomania, przestrzeniowstręt i t. p. Nadużycia w dziedzinie hypnozy, jej znaczenie sądowe oraz całą moc zajmujących szczegółów, pominiony tutaj, znajdzie czytelnik w załączonej literaturze.

Literatura: Beruheim „De la Suggestion” (1888); Forel „Hypnotismus” (Sztutgard 1895); Liébault „Sommeil provoqué” (1889); Moll „Der Hypnotismus” (Berlin 1895); Wetterstrand „Der Hypnotismus u. seine Anwendung” (1391); Wundt „Hypnotismus u. Suggestion” (Lipsk 1892); Strumppell „Ueber die Entstehung u. Heilung von Krankheiten durch Vortstellungen” (Erlangen 1892); v. Krafft-Ebing „Eine experimentelle Studie auf dem Gebiete d. Hypnotismus” (Sztutgard 1892); Hecker „Hypnose u. Suggestion in Dienste der Heilkunde” (Wiesbaden 1893); Benedikt „Magnetotherapie u. Suggestion” („Neurolog. Centralblatt” 1893); van Eeden „Grundzüge der Psychotherapie” („Zeitschrift für Hypnotismus” 1892, t. II i III); v. Schrack-Notzing „Ueber Suggestion” (Monachium 1893), „Die gerichtliche Bedeutung u. missbräuchliche Anwendung des Hypnotismus” (Vortrag 1889); Max Hirsch „Suggestion u. Hypnose” (Lipsk 1893); Heberle „Hypnose u. Suggestion im deutschen Strafrecht” (Monachium 1893); Robertson „Hypnotisme at Paris and

Hypnoza — Hypoderma.

637

Nancy” („Journal of ment. Octobr.” 1892); Ni-
zel „L’hypnotisme” (Paryż 1893); Hovard
Wiliam Leo „Hypnotisme as a therapeut.
agent.” („Amer. Job. Office” Baltimora 1893);
Thomas „La suggestion, son rôle dans l’édu-
cation” (Paryż 1895); Berteaux „Lourdes et
la science” („Revue de l’hypnotisme” 1895); Del-
boeuf „Les suggestions criminelles” (Paryż
1897); Régnault F. „Hypnotisme et Religion”
(Paryż 1897); Ochorowicz J. „La suggestion
mentale” (Paryż 1887; „Revue de l’hypnotisme”;
„Zeitschrift für Hypnotismus”); Dessoir „Bi-
bliographie des modernen Hypnotismus” (Berlin
1890); Björnström F. „Hypnotismus” (Sztok-
holm); Minde J. „Hypnotismus” (Monachium
1891); Geosmann G. „Magnetismus u. Hypno-
tismus” (Lipsk); Wiśniewski H. „Hypnotyzm
u zwierząt” (Warszawa 1890).
Dr J. G.

**Hypnoza** (od grec. ὑπνος = sen) jest snem wywołanym sztucznie (ob. Hypnotyzm).

Hypnum Dill. Rodzaj mchów z rzędu Brya-
ceae, z rodziny Hypnaceae, o cechach następują-
cych: Puszka owalna lub walcowata o ząbkach
wewnętrznych całych, rzadko kiedy nadłupanych, o
czepeczku bardzo drobnym, prędko opadają-
cym. Liście lancetowate, często nakszałt sierpa
wszystkie w jedną stronę zakrzywione, z bardzo
wązkich, wężowatych, a u nasady z kwadrato-
wych komórek złożone. Rodzaj ten obejmuje
około 500 gat., rozsiedlonych po całej kuli ziem-
skiej, napotykanych w najrozmaitszych warun-
kach. Należą tu po większej części mchy znacz-
nych rozmiarów o pełzających lub prostych pę-
dach w rozmaity sposób, a mianowicie: dwu-
dzielnie, pierzasto lub zupełnie nieprawidłowo-
rozgałęzionych. W Europie środkowej znaleziono
z rodzaju H. około 50-u gatunków. Z nich do
najpospolitszych należą: H. cupressiforme L., o żół-
tawem lub oliwkowem zabarwieniu, jeden z naj-
pospolitszych mchów; rośnie na ziemi, murach i
pniach drzewnych. H. Schreberi Willd. i H.
purum L.—gatunki po łąkach i lasach b. pospo-
lite. H. aduncum Nedw. i H. cuspidatum L. —
porastają bagna i łąki podmokłe, a H. fluitans
L. w wodach stojących po torfowiskach często
się trafia.
J. Trz.

Hypochoeris L., Prosienicznik lub Pie-
gawiec, rodzaj z rodziny Złożonych (Compo-
sitae). Łuski kielichokrywy dachówkowate. Kwia-
teczki wszystkie językczowate, liczne, wielo-
rzędowe. Owoc — ziaroczak, opatrzony dziś-
kiem lub nadbrzeżny bezdzioby. Osadnik współ-
ny plekwowyaty, plewki z ziarnczakami odpada-
jące; puch piórkowyaty. Należą tu gatunki: H. gla-
bra, P. nagi; H. radicata, P. korzenisty, z liść-
mi mniej-więcej zatokowo wykrawanemi; H. ma-
culata, P. plamisty, i H. uniflora, P. alpejski,
z liśćmi całobrzegiemi albo płytko-łękowato-
zebątemi.
Z. Z.

Hypochloryt. Nazwa ta ściąga się do ro-
gowca w Schneebergu, przejętego rozmaitemi

minerałami w drobnem rozsianiu, a przeważnie
t. zw. bizmutoferrytem, t. j. minerałem za-
wierającym w składzie swoim 24.05% krze-
mionki, 42.83 tlenku bizmutowego, 33.12 tlenku
żelazowego, co w przybliżeniu odpowiada wzó-
rowi Bi₂ Fe₃ Si₄ O₁₇. Minerał ten, kryptokrysta-
liczny, zdaje się być układu jednoskośnego.
Tworzy skupienia ziemiste barwy czyżykowo-
lub oliwkowo-zielonej.
Z. W.

Hypochondria, ob. Hipokondrya.

Hypochondriasis, Morbus hypochondriacus, ob. Hipokondrya.

Hypocykloida jest to krzywa utworzona ru-
chem punktu koła o promieniu r, toczącego się po
innym kole o promieniu R. gdy jedno znajduje
się wewnątrz drugiego. Równanie tej krzywej
jest postaci:

$$
x = (R-r) \cos \theta + r \cos \frac{R-r}{r} \theta; \quad y = (R-r) \sin \theta - r \sin \frac{R-r}{r} \theta \\
\text{Gdy } R=r, \text{ otrzymujemy kardioidę; gdy } r = \frac{R}{4} \text{ i koło ruchome znajduje się wewnątrz} \\
\text{stałego, otrzymujemy hypocykloidę o czterech ostrzach, zwaną inaczej astroidą. S. D.}
$$

Hypoderma, Giez, rodzaj owadów dwu-
skrzydych (Insecta diptera), do rodziny Oestri-
dae zaliczony; owady te są bardzo blizko spo-
krewnione z rodzajem Gastrophilus (ob.) i do
jednej z nim należą rodziny. Samice ich skła-
dają jajeczka na skórze bydła rogątego, a roz-
wijające się z nich beznogie, beczułkowate larwy
przegryzają skórę i rozwijają się dalej w tkance
łącznej podskórnej, przez co wywołują znane

Fig. 130. Hypoderma bovis.

guzy, dochodzące do rozmiarów orzecha włó-
skiego, z drobnym otworem na wierzchu; otwór
ten larwa zatyka końcem swego odwłoka, opa-
trzonym przetchnąk oddechową, i w ten sposób
oddycha. W guzie takim larwa żyje około pół

638

Hypokras — Hyponomeuta.

roku, następnie wychodzi nazewnaŕtrz i, spadłszy na ziemię, przeistacza się w poczwarkę, z której następnie wychodzi owad dojrzały. Najpox

dachówkowato ułożone skrzydła. Gąsienice żyją całemi gromadami na drzewach liściastych, budując tam sobie z pajęczyny szczególne namioły. *H. malinella* N., jabłoniak. Przednie skrzydła tego motylka srebrzysto-białego koloru, ozdobione z górnej strony trzema rzędami czarnych punktów, tylne zaś szare. Motyl ten zjawia się w czerwcu i lipcu i składa jajeczka kupkami na korze gałęzi jabłoni, przykrywając je z wierzchu szczególni wydzielinami gruczołów płciowych, tworzącemi rodzaj ochronnego futeralika. Po upływie miesiąca wylęgają się młode gąsienice, które pozostają pod futeralikiem przez jesiń i zimę do następnej wiosny. Z chwilą rozwijania się liści gąsienice opuszczają swe kryjówki i wgryzają się w miąższ młodych listków; w ten sposób spędzają 2 tygodnie, poczem wychodzą nazewnaŕtrz i budują sobie namioty w następujący sposób. Z gruczołów, położonych koło otworu ustnego wydziela się u nich ciecz, która na powietrzu zastyga, tworząc cieniutką nitkę, rodzaj pajęczyny. Nićmi temi gąsienice oplatają na wierzchołkach młodych pędów pewną ilość liści, i pod przykryciem takiej pajęczyny, która chroni je od chłodu, wilgoci i wrogów (gąsieniczników i ptaków), obgryzają żarocznie zielonie blaszki liści. W ten sposób gąsienice namiotników oplatają nieraz całe drzewa, sprawiając dotkliwe szkody w ogrodach owocowych. Dorosłe gąsienice, żółtego koloru, podlegają grozmadnie przeistoczeniu w poczwarki w tych sasmych namiotach pod przykryciem oddzielnych białych nieprzezroczystych kokonów. Jedynym

Fig. 131. Guzy na skórze wołu, zawierające wewnątrz larwy *Hypoderma bovis*.

spolitszym u nas i najwięcej napastującym lałem było (od czerwca do września) gatunkiem jest *H. bovis*, zamieszkujący Europę, Azyę, Afrykę i Amerykę Północną.

**Hypokras**, słynny w Wiekach Średnich napój; nazwa jego pochodźi, nie od Hippokrateś, któremu przypisywano wynalezienie tego pływu, lecz od dwóch greckich wyrazów: *hypo* i *kerannymi*, mieszać. H. w rzeczy samej był mieszaniną wina, ciał słodkich i poszukiwanych, jak: cynamon, gwoźdżiki i cukier. Później zamiast wina białego lub czerwonego, używano piwa, jabłeczniku, a nawet wody. Za czasów Ludwika XIV jeszcze H. był w użyciu, a nawet miasto Paryż miało obowiązek dostarczania pewnej liczby butelek jego do stołu królewskiego.

**Hypoksantyt**, minerał z Terra di Siena, jest to mieszanina żelaziaka brunatnego z gliną.

**Hypomania**, ob. Mania.

**Hypometropia s. Myopia**, ob. Krótkowzroczność, Krótkowidztwo.

**Hyponomeuta**, Namiotnik, rodzaj motyli drobnych (*Microlepidoptera*), do rodziny mólowców (*Tineidae*) zaliczony; owady te posiadają na kosmatej głowie krótkie różki i dobrze rozwiniętą trąbkę, oraz dość długie, w stanie spoczynku

Fig. 132. *Hyponomeuta malinella* (Jabłoniak). (a i e powiększone). a i b—motyl; c—gąsienica; d—kokony; e—poczwarka.

640

Hypostaza (teolog.).

czyli istoty stałej, niezmiennej, która byłaby
źródłem zmiennych zjawisk, więc już u Arysto-
telesa H. przybiera znaczenie bytu, będącego
podkładem zjawisk (ősποκείμενον), co arystotelicy
średniowieczni oddawali przez substantia lub sub-
stratum. Tak Albert Wielki (1193—1280) okre-
śla: „Hypostasis est substantia cum proprietate”
(„Summa theologiae” I, quaestio 43, 2). Szczec-
głone jednak znaczenie przybiera ten termin
w okresie spekulacyji teozoficznej i teologicznej
ojców Kościoła, głównie w III i IV wieku po
Chr., kiedy toczą się spory o naturę Chrystusa i
tajemnicę Trójcy. W sporach tych H. przy-
biera znaczenie podmiotu, osoby, jako zjawi-
skowej postaci istnienia (modus existentiae), lub
odrębnej, substancyalnie pojętej i świadomej
siebie osoby. Tak np. Grzegorz z Nyssy
(ob.) w swoim systematycznym wykładzie nauki
chrześciańskiej, p. t. Λόγος κατηχηκικός, i w ca-
łym szeregu rozpraw, poświęconych zagadnieniu
Trójcy, Boga uważa za istotę jedyną (ή τῆς φόσως
ἐνότης), trzy zaś osoby za H-γ (ή κατά τὰς
ősποστάσεις διάκρισις), które tkwią odwiecznie
w jedynej boskiej istocie. Tym sposobem Grze-
gorz, jak sam utrzymuje, łączy w nauce swojej
judaizm, któremu przedewszystkiem chodzi o jed-
ność natury boskiej, z hellenizmem, który różne
własności natury boskiej uosabiał w odrębnych
osobach bogów. Z nauki Grzegorza o Trójcy
widoczna, że H-ę pojmuje on w dwojakiem znac-
zeniu: jako rzeczywiste istnienie w naturze bo-
skiej i jako odrębność, samoistność osobową
każdej z osób Trójcy. Sam zresztą przyznaje,
że umysł ludzki jest za słaby dla zrozumienia
tej tajemnicy (Logos, cap. III). Tak samo
u Scholastyków „hypostasis trium personarum”
ma dwojakie znaczenie: substancyalne i modal-
ne, np. u Alberta Wielkiego (tamże, quaest. 43,
3) i Tomasza z Akwinu („Summa theologiae” I,
quaest. 29). Na gruncie tego samego teologicz-
nego pojęcia H-y rozwinęła się w V w. doktryna
p. zw. jedności hypostatycznej (unio hy-
postatica), polegająca na tem, że w osobie Chry-
stusa jednączą się w sposób nadprzyrodzony
i nierozdzielnie; nie złały się jednak dwie te
natury bezwględnie, ani jedna z nich nie pochło-
jęta drugiej, lecz obie pozostały odrębnemi, cho-
ciaż w jednej osobie. Unio hypostatica należy
odróżniać od Unio mystica, co oznacza we-
wnętrzne, nie przez poznanie (γνώσις), lecz mi-
styczne jednoczenie się wierzącego chrześcia-
nina z Chrystusem (A. Harnack „Lehrbuch der
Dogmengeschichte” I, wyd. 3-e, 1894; Stentrup
w „Zeitschrift für katholische Theologie”, wyd.
w Insbruku, r. 1877, str. 59 nast.).—W filozofii no-
wożytnej, zwłaszcza po Kancie, przez H-ę pospolicie
rozumie się nieprawowite uprzedmiotowanie lub
substancyalizowanie pojęć ogólnych i oderwa-
nych, przyjmowanie przedmiotowych bytów jako
odpowiedników tych pojęć. Gustaw Teodor

Fechner pisze: „Przez H-ę rozumiem przypisy-
wanie pojęciu ogólnemu bytu rzeczywistego
w dziedzinie doświadczenia” („Ueber die physi-
kalische und philosophische Atomenlehre”, wyd.
2-e Lipsk 1864, str. 162). Ze względu na naj-
bardziej upowszechniony sposób pojmowania H-y
należałoby dodać do definicyi Fechnera, że nie-
tylko pojęcia ogólne, lecz i oderwane mogą pod-
legać H-ie, że nadto H-y umieszczane bywają
niekoniecznie w dziedzinie doświadczenia ze-
wnętrznego, w takim razie bowiem możliwość lub
niemożność doświadczalnego sprawdzenia łatwo
rozstrzygałaby o ich wartości pownawczej; lecz
najczęściej H-y bywają przenoszone w dziedzi-
nę transcendentną, a więc poza obręb możliwe-
go doświadczenie i temsamem możliwej spraw-
dzalności. W tem właśnie znaczeniu H. bywa
stale źródłem wszelkiej ontologii czyli metafizy-
ki. H-ami są idee Platona i formy Arystotele-
sa, „logos” stoików i universalia realistów scho-
lastycznych, materya i duch Descartes’a, siła ży-
cia witalistów i władze psychiczne ideologów,
absolut Hegla i wola powszechu Schopenhaue-
ra; H-ami są: bezwzględna prawda, dobro i pię-
kno rozważane jako byty przedmiotowe, prawa
przyrody o ile je ktoś rozumie jako przedmiio-
wę czynniki, atomy i siły realne, — wogółe wszel-
kie byty metafizyczne. — Należy unikać błędnego
terminu hypostazya, którym u nas posługiwa-
no się przeważnie (ob. wileński Słownik języka
polskiego). Najczęściej używany czasownik hy-
postazyować (od niem. hypostasieren) = uprzed-
miotawiać, substancyalizować pojęcia, należy za-
stąpić poprawniejszym hypostazować (jak:
analizować, syntezować).

Ad. M.

Hypostaza (teolog.), termin dogmatyczny uży-
wany w teologii przy tłomaczeniu tajemnic Sło-
wa Wcielonego i Trójcy św. Etymologicznie
wywodzi się bezpośrednio od przyjętego w teo-
logicznej łacinie terminu „hypostasis”, pośrednio
od greckiego ὁπόστασις (οὐφίσταμι) — treść, podsta-
wa. Język łaciński oddaje H-ę przze, supposi-
tum”, polski właściwego wyrazu nie posiada.
Utárło się jednak w teologicznej terminologii
słowo hypostaza, a zwłaszcza przymiotnik
hypostatycznny. Wyrazowi H. odpowiada po-
jęcie rzeczy, która jest czemś całkowitem, w so-
bie i dla siebie istniejącym i w żańd sposób
niewchodzącem w skład innej istoty. Tak H-ą
jest ten a ten poszczególny człowiek, to a to
drzewo i t. d. Nie jest H-ą np. ręka moja, bo
wchodzi w skład mojej całości; nie jest H-ą na-
wet dusza, bo i duszą posiada ta całość człowieka,
na jaką dusza z ciałem się składa. Arystoteles ogólne pojęcie bytu τοῦ ὄντος po-
dzielił na dwie wielkie kategorye: substancyi
(οἶσις) i przymiotu czyli akcydensu. Sub-
stancya jest tem, co istnieje w samem sobie,
np. człowiek, drzewo, stół i t. d.; przymiot jest
tem, co istnieje, nie jako rzecz dla siebie, ale
jako determinacya, przypadłość innej rzeczy, np.

Hypostenia — Hypoteka.

641

kształt, ciepło, barwa i t. d. Lecz w samej substancyi mogą być jeszcze różne stopnie doskonałości owego bytu w sobie. Tak zwana substancy druga (wedle Platona pierwsza) ○bōσία δεύτερα, czyli ogólné pojęcie substancyi, np. człowiek, drzewo, ogólnie pojęte, jest wprawdzie czemś w sobie i dla siebie, ale niezupełnie. Dopiero substancy pierwsza ○bōσία πρώτη, czyli zupełnie indywidualna, jest doskonała w sobie samej. Na tem pojęciu zatrzymał się Arystoteles, a z nim razem cała filozofia pogańska. Zdawało im się, że pojęciem τῆς ○bōσίας πρώτης określili już ostatni kres zupełniej substancyalności, czyli bytu dla siebie i w sobie. Nadeszło objawienie Boże i pouczyło ludzkość, że może być substancyaitelna i indywidualna, w całe pełni ○bōσία πρώτη, która pomimo to wchodzi w skład całości innej istoty. Nauczyło objawienie, żeitelna, indywidualna substancy ludzkiej natury Chrystusa nie jest samoistną, nie jest dla siebie zamknięta całością, ale jest w posiadaniu Słowa Przedwiecznego, jest wzięta wciążniej niejako w całość tej jednej istoty, którą jest Bóg-człowiek Jezus Chrystus. Podobnie z objawienia dowiedzieliśmy się innej tajemnicy: żeitelna i indywidualna substancya Boża nie jest sama przez się samoistną i swoją własną, ale bytuje niepodzielnie w trzech osobnikach, którymi są trzy osoby Trójcyj św. W świetle objawienia zatem stanęła przed filozofią potrzeba owego pojęcia, które-by wykluczało jeszcze i tę móbezność pogańskim filozofom nieznaną, żeby substancyaitelna i indywidualna miała kiedykolwiek utracić samoistność, stać się składniakiem cudzej całości. Tem pojęciem jest właśnie hypostaza. Określić ją można jako substancyę pierwszą, zupełnie samoistną (por. wyższa). Pojęcia tego uzyto do tłómaczenia dogmatów wiary. Dogmaty Słowa Wcielonego i Trójcy św. tak określono, że natura ludzka Chrystusa Pana nie jest sama przez się Hą, ale tworzy jedną Hę ze słowem Przedwiecznym, czyli jest z niem hypostatycznie złączona, że natura Boża również w sobie uważana nie jest Hą, ale niepodzielnie bytuje w trzech H-ach Ojca, Syna i Ducha św. Ponieważ Hę w istocie rozumnej nazywamy osobą, stąd więc mówimy o dwóch naturach zjednoczonych w boskiej osobie Chrystusa Pana i jednym Bogu w trzech osobach. Wyraz ὁπόστασις był już w używaniu u klasycznych autorów greckich, jak: u Sofokleusa i Menandra, w odmiennem wszakże od naszego znaczeniu. Oznaczał on jednak podstawę, fundament, siłę woli, wytrwałość i t. d., nigdy substancyę. Że jednak samo z siebie słowo ὁπόστασις do oznaczenia substancyi było nader odpowiedniem (substancyę bowiem pojmujemy jako to, co jest na dnie każdej istoty i podtrzymuje przypadłości), w pierwszych więc wiekach po Chrystusie nabrał termin H-y znaczenia identycznego z terminem ○bōσία, substancya. Nietylko filozofia po-

gańska pierwszych wieków, jak świadczy św. Hieronim, ale nawet ojcowie Kościoła aż do IV wieku równoznacznie używali wyrazów ὁπόστασις i ○bōσίας. Gdy z końcem czwartego a początkiem V wieku powstały herezye Teodora z Mopsesty, Nestoryusza i inne, ktore na podstawie pogańskiej filozofii zaczęły przeczyć albo jednoosobosłownośc Chrystusa albo trójosobowości Boga, Ojcowie, którzy wypowiedzieli im walkę (głównie św. Cyryl Aleksandryjski) poczęli rozropźniać słowa ὁπόστασις i ○bōσία, dając drugą nazwę każdej substancyi, rezerwując pierwszą tylko tej, która jest zupełnie samoistna w sobie i dla siebie. Uroczystą sankcję tej ustalonej terminologii dał sobór Efeski w r. 431, na którym orzezono, że w Chrystusie Panu jest jedna tylko hypostaza a dwie natury. Te definicye powtórzyły sobory: Chalcedoński, Konstantynopolitański drugi i trzeci, Laterański czwartы i inne. W późniejszym rozwoju teologii katolickiej wytworzyły się trzy obozy: Suareza (ob.) i in.: Billota, prof. uniw. Gregoryańskiego i dawnych doktorów Kościoła: Tomasa z Akwinu, Alberta W., Bonawentury oraz Scotta (z nowoczesnych bronią tego kierunku: Franzelin, Hurter, Pesch, Steutrup, Tiphan). Wszystkie te trzy zdania mają do dziś-dnia swoich zwolenników; wszystkie też są zupełnie dozwolone w Kościele, bo wszystkie obracają się w granicach definicyą kościelną zakreślonych.— O H-e w traktatach „De Verbo incarnato” Franzelina, Stentrupa, Billota, nadto Tiphana „De hypostasi et persona” i Terriena „De unione hypostatica ad mentem s. Thomae”.
J. R.

**Hypostenia** (od greck. ὁπό и σθένος), zmniejszenie siły ustroju lub jednego z narządów; zwątlenie. Objaw rozwijający się na tle wielu chorób. Czesto H. jest skutkiem dłuższej bezczynności ustroju lub narządu.
Dr J. G.

**Hypotaksya**, ob. Hypnotyzm.

**Hypoteka** — jest to prawo, służące wierzycielowi do odzyskania swej należności z majątku nieruchomego dłużnika, bez względu na przejście tegoż majątku w ręce trzecie, z pierwszeństwem przed innymi należnościami. Prawo to zyskuje wierzyciel przez wpisanie należności do księgi hypotecznej danej nieruchomości — i tem właśnie różni się H. od przywileju, który nie potrzebuje być do księgi hypotecznej wniezionym, by pewnym wierzycielom pierwszeństwo przed innymi zapewnić. H., jako sposób zabezpieczenia długu na nieruchomości liczy swe istnienie od bardzo dawna, od chwili, gdy kredyt stał się jedną z głównych podstaw gospodarstwa społecznego. Najprotszym i najdawniejszym sposobem zabezpieczenia długu na nieruchomości był zastaw. Ułatwiał on kredyt, dając z jednej strony wierzycielowi pewność zapłaty długu i zapewniając z drugiej strony dłużnikowi konzystniejsze warunki przy zaciąganiu długu. Miał on jednak tę niedogodność, że dłużnik po-

642

Hypoteka.

zbywał się aż do chwili zapłaty długu posiadania nieruchomości, którą oddawał wierzycielowi wraz z prawem pobierania dochodów, a nadto zastaw, raz faktycznie dokonany, utrudniał dłużnikowi możliwość zaciągnięcia nowego długu do chwili zaspokojenia pierwszego zastawnika. Wynaleziono więc zastaw fikcyjny, z greckiego zwaną Hypoteką (Γιποθήκη), przy którym dłużniuk pozostaje faktycznym posiadaczem nieruchomości i nie traci możliwości nie tylko zaciągnięcia nowego długu, ale nawet zbycia nieruchomości, i tylko przyznaje każdemu wierzycielowi w razie nieuiszczenia długu w terminie prawo do zaspokojenia z danej nieruchomości z pierwszeństwem przed wierzycielami późniejszymi, choćbynieruchomość stała się następnie własnością innej osoby. W tym celu potrzebnem było przedezwyszkiem ujawnienie: a) kto jest właścicielem danej nieruchomości, b) jakie długi już na niej ciąją. Już w Grecji na wyspie Chios istuiąły słupy kamienne na miedzy każdej nieruchomości wkopane, na których umieszczano napisy, wskazujące nazwisko właściciela i wysokość długów, przez właściciela zaciągniętych. W Rzymskiej jawność długów i pierwszeństwo między niemi nie były tak ścisłe przestrzegane, bo istniały należności pewnych osób i instytucji uprzywilejowanych (skarbu, miast, świątyń, osób pozostających pod opieką, żon, dzieci, legataryuszów, wreszcie pozyczających fundusze na wystawienie budowli), którym, acz nieuwajnonym, służyło pierwszeństwo przed innymi przy sprzedaży nieruchomości. Właściwa H. pod posłascią oddzielnych ksiąg publicznych, mających służyć dla zabezpieczenia długów prywatnych, przez właścicieli nieruchomości zaciągniętych, zjawiać począła się dopiero w XIII, XIV i XV wieku w Północnych Niemczech, w wielkich miastach handlowych Hamburgu i Lubece, w Meklemburgu i innych, — W Polsce księgi sądowe publiczne istniały już od XIV wieku. H. u nas znaczyła pierwotnie tyle, co zastaw dóbr (Obligatio modo hypotecae; „Volum. legum” t. I str. 549). Dopiero konstytucya z r. 1588, za Zygmunta III na sejmie uchwalona, „o ważności zapisów” wprowadziła w życie zastaw dóbr ziemińskich bez oddania ich w faktyczne posiadanie wierzyciela („Vol. leg.” t. II str. 1219). Ustawańia ona pierwszeństwo (potioritas) do dóbr prawnych, oznaczonych na rzecz tego wierzyciela, pozyczającego kapitał na dobra nieruchomości, który będzie pierwej, wcześniej, zapisany na tych dobrach. Zapisanie dokonywało się przez wniesienie aktu pożyczki do ksiąg sądowych tej ziemi lub tego grodu, gdzie dobra leżą. Księgi te nazywały się wieczystemi, bo dług do nich wniesiony przedawnieniu nie ulegał i jedynie na mocy kwitu, dowodzącego uiszczenia długu, mógł być umorzony. Ponieważ nie znano wówczas przymusowej sprzedaży dóbr nieruchomoch na żądanie wierzycieli, ani podziału pomiędzy nimi

szacunku, pierwszeństwo więc, o jakiem wspominała konstytucya z r. 1588, znaczyło, że wierzyciel, któremu pierwszeństwo służyło, pierwszy miał prawo żadać, w razie nieuiszczenia długu, oddania dóbr w faktyczne posiadanie. Konstytucya z r. 1588 stworzyła i ujęła w penien system głowe zasady dzisiejszej H-i, a mianowicie: 1) Zasadę jawności, polegającą na tem a) że wszystkie akty, danych dóbr dotyczące, miały być zawarte w书中gach właściwego okręgu sądowego, gdyby zaś zeznanie były gdzieindziej, musiały być drogą oblaty (powtórne wniesienia) do akt właściwych przeniesione, co konstytucya z roku 1768 za przykładem statutu litewskiego pod nieważnością aktu w ciągu roku i 6 tygodni uskutecznić nakazywała; b) że każdemu do ksiąg sądowych dostęp był dozwolony: łatwo więc można się było dowiedzieć z ksiąg właściwych, kto był właściciem i jakiem długami dobra byłoby obciążone; c) że H-ek tajemnych w dawnem prawie polskiem nie było, prócz jednej tylko H-i dla sum posagowych, które braciami mieli wypłacić siostrom, lub bratankowie ciotkom (Konstytucya o panich wiennych, Vol. leg. t. II str. 1219). 2) Zasadę legalności, dopuszczającą wniesienia aktu do ksiąg jedynie na żądanie dłużnika i niedozwalającą obciążania dóbr bez jego zezwolenia, a nadto domagającą się, żeby wszelki akt, dóbr dotyczący, był albo sądzień zeznany (recognitio), lub sądzień przyznany (roboratio). 3) Zasadę specialności, w myśl której wpis mógł obciążać tylko dobra ścisłe oznaczone, skutkiem czego wpisy ogólne, całość dóbr dłużnika obciążające nie były dopuszczane. 4) Zasadę pierwszeństwa, służącego wierzycielowi wcześniejszemu, nie od chwili powstania długu, lecz od dnia wniesienia obigu do właściwych akt ziemi lub grodu. Ustawa z r. 1588 była więc dziełem pomnikowem, dowodzącem niezwykłego, jak na owe czasy, rozwoju w naszym kraju pojęć o prawie i kredycyjne, i o całe dwa stulecia wyprowadziła w tym względzie prawodawstwa innych narodów, a w ich liczbie pruską H-ę, zaprowadzoną w r. 1783. Późniejsze konstytucye 1768 i 1775 r. niewiele się przyczyniły do ulepszenia ustawy zasadniczej z r. 1588. Poważne za to zmiany w Polskiej H-e, tak pod względem formalnym, jak i materyalnym, zaprowadziły ustawy hypoteczne pruska, astryacka i francuska. —Pierwsze dwie obowiązywały w Polsce w ciągu lat kilkunastu, od końca XVIII w. do r. 1808 (resp. 1810) t. j. aż do wprowadzenia kodeksu Napoleona. Francuska, czyli t. zw. kodeksowa, H. czynną była u nas do ostatecznego skodyfikowania i wprowadzenia w życie, dziś obowiązujących ustaw hypotecznych z r. 1818 i 1825. Zasady prawa pruskiego i astryackiego z jednej, a francuskiego z drugiej strony odbiły się i na obowiązujących ustawach hypotecznych. Prawu pruskiemu i astryackiemu zawdzięczamy zaprowa-

Hyboteka.

643

dzenie oddzielnych ksiąg hypotecznych dla ka-
dej nieruchomości w mieście i dla każdych dóbr
nieruchomych. W księgach tych kontrolowane
były prawa do nieruchomości i dóbr odnoszące
się, a mianowicie prawo własności, wszelkie
ścieśnienia i ciężary do dóbr przywiązane, oraz
długi, dobra lub nieruchomości ciąące. Żaden
wpis do H-i nie mógł być wniesiony bez decy-
zyi sądu,— wpis ten stawał się niewzruszonym
według H-i pruskiej po 38-u dniach, według au-
stryackiej po trzech latach dopiero od wniesie-
nia go do H-i. Pierwszeństwo dla wpisu liczyło
się jednak od daty przedstawienia dokumentu
do H-i. Pruska H. przyjmowała tylko doku-
menty urzędowe, astryacka uznawała nawet
prywatne przez strony i dwóch świadców podpi-
sane. Obie ustawy nie znały H-ek tajemnych.
niewpisanych do księgi. H. prawa nieletnich,
mężatek i fiskusa (skarbu o tyle miały znacze-
nie, o ile był do księgi hypotecznych podane.
Z wyroku sądowego nie można było uzyskać
wpisu w H-e, lecz tylko ostrzeżenie, które się
zwało protestacją lub prenotacyją. Prawa zapi-
sane w H-e pruskiej nie przedawniły się wcale,
dopóki z ksiąg wykreślone nie zostały. Prawa
osobiste i rzeczowe można było na zasadzie
umowy zabezpieczyć w H-e austrackiej i pru-
skiej nietyłko na samych dobrach, lecz i na
prawach i wierzytelnościach już na dobrach za-
pisanych, — to znaczy, że wierzyciel mógł su-
prawa hypoteczne ustańć innemu, lub na nich
dać zabezpieczenie osobie trzeciej, która prawa
swe zapisywała obok praw pierwotnego wierzy-
ciela, co się nazywało subinskrypcją lub
subintabulatem. H. pruska zaprowadziła
nadto do księgi hypotecznej skróconą treść ak-
tów do księgi wniesionych, czyli t. zw. wykaz
hypoteczny, z trzech działów złożony, wskazu-
jący, kto jest właścicielom, jakie ścieśnienia i
ciężary są przywiązane do gruntu, oraz jakie
długi ciąją na dobrach. H. francuska kodekso-
wa wiele z tych porządków chwilowo zniosła
w naszym kraju, zmniejszając przez to pewność
i bezpieczeństwo w stosunkach kredytowych.
Kodeks francuski obok pierwszeństwa, wynika-
cego z H-i, wprowadził pierwszeństwo z przy-
wileju dla pewnych pretensyj i osób. Większość
tych przywilejów zachowaną została do dziś-dnia
w ustawach z r. 1818 i 1825. Nadto kodeks
francuski równi z H-ą umowną, wynikającą
z umów dobrowolnych urzędownie w kraju za-
wartych, która miała być szczególną, t. j. mogła
być zapisaną na dobrach, ściśle przez strony
oznaczonych, stawiała: a) hypotekę sądową, wy-
nikającą z wyroku sądowego, która mogła być
ogólną, t. j. mogła być zapisaną na wszystkich
nieruchomościach dłużnika; b) H-ę prawną, która
była nietyłko ogólną, t. j. obciążała wszystkie
dobra dłužnika, lecz była jeszcze tajemną i mia-
ła znaczenie, chociażby wcale do ksiąg wpisana
nie była. H-ę tajemną mieli nieletni, żony, skarb,

gminy i instytucye publiczne. Ksiąg oddziel-
nych dla pojedyńczych nieruchomości i dóbr
nie było, lecz wszystkie akty wipisywano kolejno
w dwu księgach, przeznaczonych dla wszystkich
nieruchomości. Z tych ksiąg, jedna: ingrosacyj-
na, przeznaczoną była dla aktów przejścia wła-
ności, druga, księga intabulacyj i ekstabulacyj, słu-
żyła do wipisywania i wykreślania długów. Na-
leżności, wniesione do księgi, miały znaczenie
w ciągu lat 10-u; co lat 10 trzeba było wpis
odnawiać. Takież samo odnowienie wpisów mia-
ło miejsce przy każdej nawet dobrowolnej sprze-
daży nieruchomości. Wierzyciele wtedy, albo byli
zaspakajani z szacunku, albo też musieli nierucho-
mość nabyć, gdy w szacunku umówionym po-
między sprzedawcą i nabywcą nie mieściли się.
W każdym razie nieruchomość skutkiem sprze-
daży musiała być z długów oczyszczoną. H.
francuska, jako uieodpowiadająca potrzebom ek-
nomicznym kraju, zniezioną została przez uchwa-
łę sejmową z d. 26 kwietnia 1818, która do
dnia dzisiejszego ma moc obowiązującą, jako
„Prawo o ustaleniu własności dóbr nieruchomości,
o przywilejach i H-ach”. Redaktorami prawa byli
członkowie delegacyi prawodawczej: Sobolewski,
Woźnicki i Antoni Wyczechowski. Odrzucili oni
bezpowrotnie H-i tajemne i ogólne, przedawnie-
nie wpisów i obowiązek odnawiania ich co
lat 10, wreszcie oczyszczenie dóbr z długów
przy sprzedaży dobrowolnej. H-a zaprowadzona
w r. 1818 dotyczyła tylko dóbr nieruchomości
i miast, w których zasiadał Trybunał (dziś Sąd
Okręgowy). Ustawa sejmowa późniejsza „O przy-
wilejach i H-ach”, z d. 13 czerwca 1825 r., do-
zwala zaprowadzać H-i dla wszelkich innych
realności, a zatem dla nieruchomości w miastach
mniejszych i dla mniejśszych wejskich posiadło-
ści. Ustawa z r. 1825 zmienia i uzupełniał nie-
które przepisy ustawy z r. 1818. Przy redago-
waniu ustawy z r. 1825 największe zasługi po-
łożyli: Grabowski, Potocki, Faltz i Kalinowski.
H., tak jak się ona przedstawia w brzmiению
ustaw sejmowych z r. 1818 i 1825, nosi na so-
bie niewątpliwe śłady ustaw hypotecznych daw-
nieszych, zwłaszcza pruskiej, stanowi jednak
zupelnie samodzielą i jednolitą całość, która,
pomimo upływu przeszło trzech ćwierci wieku,
nadaje się jeszcze do dzisiejszych stosunków
kredytowych. Zajmuje się ona: 1) ustaleniem
prawa własności dóbr nieruchomości, 2) zabez-
pieczeniem praw wierzycieli. Oba te przedmiio-
ty są ściśle z sobą związane. Tylko ten wła-
ściciel, którego tytuł nabycia wciążnięty jest do
księgi hypotecznej, ma prawo rozporządzać nie-
ruchomością, ma prawo zatem zbywać dobra
i obciążać je ścięsieniami lub wierzytelności-
mi. Wolno zabezpieczać na nieruchomości przez
wniesienie do księgi hypotecznej nietyłko długi,
jakie właściciel zaciągnął, lecz i czasowe i wie-
czyste ograniczenia i ciężary, jakim dobra swe
poddał (np. służebności, dzierżawy, prawo odku-

644

Hypoteka.

pu, dożywocie, zastaw). Prawo nasze idzie jeszcze dalej, bo i wierzytelności i ciężary, wpisane już do księgi, mogą być w dalszym ciągu przedmiotem H-i, czyli zabezpieczenia, w tem zniczeniu, że wierzyciel może kapitały swe lub inne prawa ustąpić innej osobie i w księdze hypotecznej przepisać w całości lub części na jej imi, może na swym kapitale lub na swoich prawach zabezpieczyć należności od niego innej osobie lub innym osobom przypadające. Takie przepisanie nazywa się obecnie zlewkiem, albo z łacińska subintabulatem, i może być dokonane nietylko bez zgody, ale nawet wiedzy pierwotnego dłużnika. Ustawy hypoteczne nasze z r. 1818 i 1825 znają trzy rodzaje H-i: umowną, sądową i prawną. H. umowna powstaje na zasadzie umowy, mocą której właściciel nieruchomości przynaje innej osobie prawa doCAMerach, lub zaciąga dług i pozwala go na nieruchomości zabezpieczyć, albo też wierzyciel hypoteczny zbywa lub obciąża swą wierzytelność. H. sądowa powstaje na zasadzie wyroku sądowego prawomocnego, uzyskanego przeciwko właścicielowi nieruchomości, lub wierzycielowi hypotecznemu. Przed uzyskaniem wyroku Sąd może pozwolić na zabezpieczenie tymczasowe skutków procesu i takie zabezpieczenie, wniesione do H-i na mocy decyzyji sądowej, lub wyroku nieprawomocnego, nazywa się ostrzeżeniem hypotecznem. Hypoteką prawną przynaje sama ustawa żonie na niepruchomościach i kapitałach męża, małoletniemu i pozbawionemu własnej woli na nieruchomościach i kapitałach opiekuna i kuratora; wreszcie skarbowi, kościołom, instytutom publicznym, kasom miejskim za podatki i opłaty na{n}ieruchomościach i kapitałach osób winnych je opłacać, oraz na majątku poborców i tych, którym własność publiczna jest powierzoną. Wszystkie trzy rodzaje H-ek mają znaczenie o tyle, o ile do księgi hypotecznej danej nieruchomości osi wnesione bądź przez akt urzędy przed notaryuszem właściwym zdziałany, bądź przez wniosek jednostronny przed sekretarzem hypotecznym zeznany, z dołączeniem tytułu urzędowo,{n}edajaczego prawo do H-i. Takim tytułem może być i akt notaryalny, zdziałany w innym okręgu sądowym, a nawet zagranicą. Przy akcie lub wniosku, w księdze hypotecznej zeznawanych, strony, stawające osobiste lub przezペłuomocników, specyalnie do tego upoważnionych, powinny zaprojektować krótką treść aktu lub wniosku, którą chcą podać do wiadomości osób trzecich. Wniesienie prawa lub wierzytelności staje się skutecznem bez względu na rodzaj H-i wtedy dopiero, gdy sąd w komplecie prawnym trzech członków, czyli tak zwany wiedział hypoteczny (zwierzchność hypoteczna), akt lub wniosek zatwierdzi i treść projektowaną nakaże wnieść do wykazu hypotecznego. Decyzya hypoteczna przez zwierzchno

ność wydana ma być doręczoną dłużnikowi, gdy idzie o zapisanie H-i sądowej i prawnej. Osoba, na rzecz której wierzytelność w taki sposób zabezpieczoną została, nazywa się wierzycilem hypotecznym. Wszystkie trzy rodzaje H-ek mają znaczenie dopóty, dopóki są zapisane w księdze hypotecznej; z chwilą wykreślenia zabezpieczenie znika i prawa do{n}ieruchomości i kapitałów uważy się za umorzone. Wykreślenie może nastąpić bądź na żadanie stron, oświadczone w akcie urzędowym, w księdze zeznanym, lub do księgi wniesionym, albo też może być nakazane przez Sąd, w wyroku do H-i wniesionym. W obu razach żadanie wykreślenia musi rozpoznawać i zatwierdzić wydział hypoteczny. Księgi hypoteczne, do których wnosi się i z których wykreśla się prawa właścicielca nieruchomości i wierzycieli są dwojakie rodzaju: Księgi hypoteczne właściwe, znajdujące się w archiwum hypotecznem każdego Sądu Okręgowego dla dóbr, położonych w jurysdykcyi tegoż sądu, i dla niepruchomości, położonych w tem mieście gubernialnym, gdzie Sąd Okręgowy zasiada. Akta hypoteczne, mieszczące się w archiwum hypotecznem sędziego pokoju każdego powiatu, dla drobniejszych nieruchomości wiejskich i mniej skich. Archiwum zawiaduje sekretarz sądu, zwan y z tego powodu sekretarzem hypotecznym. Oba rodzaje książkowych hypotecznych składają się z trzech części. Na czele księgi znajduje się wykaz hypoteczny, obejmujący skróconą treść wszystkich czynności w księdze zawartych i do księgi wniesionych, a przez zwierzchność hypoteczna zatwierdzonych. Dalej idzie księga umów, w której notaryusz spisuje akty, sekretarz zaś hypoteczny wnioski, danej nieruchomości dotyczące. W końcu księgi jest teka na zbiór dokumentów lub planów, przy aktach lub wnioskach składanych. Wykaz hypoteczny ma niesłychanie ważne zuaczenie. Z treścią wykazu związana jest jawność hypoteczna, polegająca na tem, że tylko treść aktu lub wniosku w wykazie ujawniona obowiązuje wszystkich, którzy z {ła}wicicielem nieruchomości lub z wierzycielem hypotecznym chcą wchodzić w umowy. To, czego strony nie ujawniły w wykazie, ma znaczenie tylko dla nich samych, trzecich nie obowiązuje, chyba-by im dowiedziono, że działali w złej wierze, t. j., że znali osnowę aktu, do wykazu hypotecznego niewniesioną. Wykaz hypoteczny podzielony jest na 4 działy. Dział pierwszy wskazuje nazwę i położenie nieruchomości, wymienia jej części składowe oraz to, co do nieruchomości zostanie przyłączone, lub to co się odłącza. Prócz tego w dziale tym bywają opisane granice niepruchomości i jej rozległość. Dział drugi poсиada kilka rubryk, w których wymieniony jest właściciel nieruchomości, sposób, w jaki tytuł własności nieruchomości przeszedł na niego od

Hypoteka.

645

jego poprzednika, wreszcie szacunek nieruchomości, przy przejściu własności ustanowiony. Dział trzeci obejmuje ścieśnienia własności, ciężary wieczyste i służebności zabezpieczone na nieruchomości, a nawet wartość tych ciężarów, o ile ta da się oznaczyć. Dział czwarty wykazuje długi i inne obowiązki hypoteczne. W działach trzecim i czwartym ciężary i długi zapisywane są z kolei po porządku jeden za drugim, w miarę tego, jak są wnoszone do H-i i jak, je zwierzchność hypoteczna zatwierdza, i każdy wpis w tych działach oznaczony jest numerem porządkowym, który stanowi o pierwszeństwie, przy zaspokojeniu wierzytelności z szacunku danej nieruchomości. Lewa stronica wykazu, na której zapisane są w ten sposób ciężary w dziale III i długi w dziale IV, nazywa się kolumną gówną. Po stronie prawej, zwanej kolumną zlewkową, obok każdego numeru porządkowego wnoszą się wszystkie zmiany, dotyczące ciężaru lub długu, pod tymże numerem zapisanego (jak przejście np. długu lub ciężaru na inną osobę przez cesyę lub spałek itp.). W kolumnie zlewkowej mogą być zabezpieczone długi wierzyciela hypotecnego, pomieszczonego w kolumnie zlewkowej. Treść aktu lub wniosku, w księdze hypotecznej zezuanego, zatwierdzona przez wydział hypoteczny, wniezioną zostaje w całości do właściwego działu wykazu hypotecnego i wtedy nosi nazwe czystego. Wpisu hypotecnego. Zanim treść w taki sposób do wykazu wniesioną zostanie, notaryusz, sporządzający akt w księdze hypotecznej, lub sekretarz hypoteczny, spisujący wniosek, zapisuje dla treści aktu lub wniosku w odpowiednim dziale wykazu hypotecnego na marginesie kolumny właściwej zastrzeżenie hypoteczne, chcąc przez to stronie zeznajączej akt lub wniosek pierwszeństwo od daty zeznania zapewnić i ostrzedz inne osoby, że dane miejsce w H-e jest zajęte. Z chwilą zatwierdzenia aktu lub wniosku i wniesienia treści do wykazu, zastrzeżenie zostaje przekreślone. Może ono być przekreślone z decyzyji wydziału hypotecnego, gdy ten uzna, że akt lub wniosek nie będą wcale zatwierdzone i że treść przy nich projektowana do wykazu nie wejdzie. W działach trzecim i czwartym wykazu, tak w kolumnie głównej, jak i w kolumnie zlewkowej, istnieją oddzielne rubryki, nazwane rubryką wykreśleń. W rubrykach tych, wskutek umowy lub wskutek wyroku sądowego, wpisują się wzmianki o umorzeniu prawa lub summy obok zapisanych w całości lub części. Wniesienie wzmianki o całkowitem umorzeniu, niwczyси zakożenie wpisu, dotyczącego prawa lub summy, i nazywa się wykreśleniem. Zapisanie wzmianki o częściowem umorzeniu zmniejsza obszar zabezpieczonego prawa lub zabezpieczonej summy i zwie się technicznie odkreśleniem. Ponieważ u nas prawo o normalnym rozgraniczeniu nie-

ruchomości, w r. 1819 wydane, nie weszło dotychczas w wykonanie; ponieważ niema urzędowego oszacowania (kadastru) wartości nieruchomości, — z tego powodu wykaz hypoteczny u nas nie daje rękojmi ani co do rzeczywistych granic, ani co do istotnej wartości nieruchomości. Wszystkie inne władomości, pomieszczone w wykazie hypotecnym, jako przez zwierzchność hypoteczną zatwierdzone, noszą na sobie znamię wiarypúblicznej i dają zupełnie pewność co do tego, kto jest właścicielom nieruchomości, jakie ciężary i długi ciążą nieruchomość i w jakim porządku kolejnym zaspokojone być mają. To też każdy nabywający prawo od właścicielka nieruchomości lub w wierzyciela hypotecnego winien bezwłocznie dopilnować ujawnienia winnych praw i sum w H-e. I naodwrót: każdy, kto chce unieważnić i wykreślić z H-i te prawa i wierzytelności, winien postarać się o dopełnienie tego w H-e, gdyż prawa nabyte od właściciela lub wierzyciela, jawnych z wykazu, są niewzruszalne, chyba-by właściciel prawdziwy, lub wierzyciel prawdziwy udowodnili nowonabywcom w drodze procesu, że ci, nabywając prawa lub summy od jawnego i przez wydział hypoteczny uznamego, ale nieprawdziwego właściciela lub wierzyciela, działali w złej wierze. Każdy, kto zeznaje akt lub wniosek w H-e, czy-to właściciel, czy też wierzyciel, winien obrać zamieszkanie prawne w kraju, w miejscu ściśle oznaczonem. To obrane zamieszkanie hypoteczne ma ważne znaczenie, gdyż w tem właściwie zamieszkanium mają być doręczane właścicielowi i wierzycielowi wszelkie zawiadomienia od władz sądowych i od stron pochodzące, np. o zamierzonej sprzedaży nieruchomości, o wypłacie pozyczek towarzystw kredytowych, przynzanych na nieruchomości, i doręczenie to jest ważne, choćby tam właściciel lub wierzyciei już nie mieszkał. Akty notaryalne, w księdze hypotecznej zdziałane, lub do ksiąg tych przy wnioskach składane, mogą mieć skutek prawny o tyle, o ile wymieniają szczegółowo nieruchomości wiejską lub miejską, na której prawo lub summa mają być zabezpieczone, oraz wskazując, gdzie nieruchomość jest położona. Gdy umówiono się o zabezpieczenie prawa lub summy na kilku nieruchomościach, wszystkie one mają być szczególnie wymienione. Jest to zasada t. zw. specyalności H-i. Zato prawo lub summa, zabezpieczone na nieruchomości, obciążają całą nie-ruchomość i każdą jej część i na wypadek podzielenia nieruchomości na dwie lub więcej odzielnych części i założenia dla nich ksiąg lub akt oddzielnych (segregacja hypoteczna), wszelkie prawa i summy całość ciążące do H-i każdej z tych części przeniesione jest muszą w tym samym, co i w głównej księdze, porządku. Co więcej, gdy do nieruchomości przybywa jaka część nowa wpisami nieobciążona, prawa i summy zapisane na głównej nieruchomości zy-

646

Hypoteka.

skują zabezpieczenie i na przyłączonej części. Tożsamo ma miejsce, gdy nieruchomość, czy to skutkiem ulepszeń, czy też wskutek wzniesienia nowych zabudowań zyskuje na wartości. Z wszystkich tych przyrostów korzystają ci, których prawa i summy przed dokonaniem ulepszeń i przed wzniesieniem budowli do H-i już były wniesione. Na tem polega zasada niepodobności H-ek. Kto dług sam osobiąsze zaciągał i w H-e go zabezpieczył, ten odpowiedzialny jest względem wierzycieli z nieruchomości i z całego swego ruchomego i ruchomego majątku. Ten, kto przejął dług hypoteczny do zapłacenia od pierwotnego dłużnika przy nabyciu nieruchomości, tylko z nieruchomości jest hypotecznie odpowiedzialnym. Gdy idzie o zabezpieczenie wierzytelności, należy wskazać przyczynę prawną istotną długu i osobę wierzyciela, na rzecz którego dłużnik wierzytelności wnieść do H-i dozwała. Summa mająca być wniesioną do H-i powinna odpowiadać wysości istotnego długu. Gdy dług ściśle ude terminować nie można, wolno zabezpieczyć sumę przybliżoną tytułem kaucyji hypotecznej, która wprawdzie nie daje wierzycielowi prawa realizowania należności, ale zapewnia mu pierwszeństwo przed wierzycieli o póżnie do H-i wniesionemi. Wszelkie wpisy, wniesione do wykazu hypotecznego, są wieczystemi, nie potrzebują oduwienia i, dopóki nie są wykronełe, nie ulegają przedawnieniu. Właścieli nieruchomości ma prawo rozporządzać nią czyli zbyć ją i obciążać długami, gdy tytuł własności na jego imię w H-e jest przepisany, czyli gdy jest, jak go prawo nazywa, uznanym właścicielem. Musi on prócz tego być zdolnym do działań prawnych wogóle i nie być w prawach swych co do danej nieruchomościogranicznym. O jego niezdolności do działań prawnych lub ograniczeniach i ścieśnieniach winna być zapisana wzmianka w wykazie hypotecznym. Po śmierci właściciela nieruchomości lub wierzyciela prawa lub summy zabezpieczonej na H-e każdy zainteresowany może zeznać wniosek wieriżdżanie hypotecznej (lub w aktach hypotecznych) z żądaniem ogłoszenia postępowania spadkowego i wpisania o tem wzmianki do wykazu hypotecznego. Postępowanie spadkowe co do praw i sum hypotecznych otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a toczy się od chwili zeznania wniosku w H-e aż do ukończenia i zamknięcia postępowania. To postępowanie ma miejsce 1) po upływie 6-miesięcznego terminu, licząc od daty pomieszczenia w pismach publicznych przez sekretarza hypoteczного obwieszczeń o spadku, i 2) po spisaniu odpowiedniego protokółu o regulacyi spadku, tj. o zameldowaniu praw sukcesorów i legataryuszów. Od chwili otwarcia aż do zamknięcia postępowania spadkowego wierzyciele spadkodawcy nie mogą zyskać pierwszeństwa hypotecznego, lecz

wszyscy występują przy regulacyi spadku z równem pierwszeństwem. Spadek przechodzi w H-e na tych spadkobierców i legataryuszów, którzy zgłosili się do chwili zamknięcia i prawa swe udowodnili. Prawa niezgłaszających się nie są brane na uwagę, o ile ich stawający sami nie przyznają, — i tem właśnie legitymacya hypoteczną różni się od legitymacyi wyźkłej. Spadkobiercy, legataryusze i wierzyciele, zgłaszają się później, mogą praw swoich dochodzić drogą sądową od spadkobierców, którzy się wylegitymowali, lecz praw osób obcych, nabytych w hypotece, wzruszać nie mogą. Sprzedaż nieruchomości z wolnej ręki nie ma żadnego wpływu na prawa wierzycieli, których sumny pozostają nadal bez zmiany w wykazie hypotecznym. Istotne znaczenie zabezpieczenia hypotecznego wierzytelności na danej nieruchomości występuje na jaw w razie przymusowej sprzedaży orthochomosći. O sprzedaży tej wierzyciele hypoteczni są zawiadamiani i mogą nawet domagać się odbycia licytacyj i już na żadanie innego wierzyciela wznaczonej. Gdy sprzedaż przymusa następi i szacunek ma być pomiędzy wierzycieli rozdzielony, wtedy przychodzą oni po zaspokojenie swych wierzytelności w porządku wypisów. Po całkowitem zaspokojeniu wierzytelności zapisanej pod numerem pierwszym przychodzi kolej na zaspokojenie wierzytelności pod numerem drugim i t. d. Każdy wierzyciel prócz kapitału dostaje, z pierwszeństwem przed następnymi (niższymi), nadto procent umówiony za 2 lata ubiegłe i rok bieżący. Ci, co się w szacunku nie mieszczą, odsyłani są do innych funduszeń dłużnika. W tem się wyraża realna wartość pierwszeństwa hypotecznego, które, raz uzyskane przez wierzyciela, skutkiem wniesienia wierzytelności do H-i, nie może już być mu odjęte inaczej, jak za jego zgodą, lub przez wyrok sądowy. Wierzyciel może ustąpić pierwszeństwa innemu wierzycielowi, niższemu, i wtedy każdy z nich wchodzi na miejscu tego, z kim się na pierwszeństwo zamienuł. Inni wierzyciele nic na tem nie zyskują, ani nie tracą. O ustąpieniu pierwszeństwa hypotecznego należy wzmiankę uczyńić w wykazie obok obu wierzytelności, których ustąpienie to dotyczy. Wierzyciel uzyskuje wyższe miejsce w wykazie z mocy samego prawa, gdy wierzyciel wyżej od niego stojący, bądź skutkiem zaspokojenia, bądź skutkiem innych przyczyn, z H-i został wykreślony, wtedy bowiem wszyscy niżsi wierzyciele posuwają się z kolei wyżej z swemi wierzytelnościami w porządku w wykazie wskazanym i zyskują pierwszeństwo, jakiego przedtem nie mieli. Od zasady pierwszeństwa hypotecznego wyjątek stanowią przywileje, które ustawy hypoteczne z r. 1818 i 1825 przyznają na nieruchomościach: a) podatkom, przywiązany do nieruchomości, o ile te są powszechne w kraju i należą się skarbowi, miastom, gminom i niektórych in-

Hypoteka.

647

stytucyom za dwa lata ubiegłe i rok bieżący;
b) zasługom i ordynaryom dla służących i cze-
ladzi w nieruchomościach wiejskich, zaległym za
rok jeden. Te należności uprzywilejowane mają
pierwszeństwo przed wszystkiem wierzytelno-
ściami hypotecnemi. Rozdział szacunku za nie-
ruchomość na licytacyi postapionego pomiędzy
wierzycieli w porządku pierwszeństwa hypo-
technego nazywa się klasyfikacja. Ustawa
z r. 1818 nakazała z urzędu wywołanie przy-
musowe do urządzenia książ hypotecznych (re-
gulacyi H-ek) wszystkich dóbr nieruchomoych,
położonych w Królestwie, oraz nieruchomości
w miastach wojewódzkich, i wskazała termin
prekluzyjny do regulacyi dla każdego wojewódz-
twa pomiędzy 1820—1826 r. Do regulacyi nie
miaja być wywołane dobra, które nie mogły być
właściwości osób prywatnych i te, które nie mo-
gły być obciążaneługami (właściwość publiczna).
Owecznesa Kommissya rządowa sprawiedliwości
pod dniem 30 czerwca 1819 r. wygotowała bar-
dzo szczegółową i dokładną instrukcję dla wy-
działów hypotecznych, notaryuszów i pisarzów
(obecnie sekretarzy) hypotecznych, która i dziś
jeszcze w czynnościach hypotecznych służy za
wskazówkę wyjaśniającą, a poniekład nawet uzu-
pełniającą samą nstawę 1818 r. Ustawa z r.
1825 dozwoliła wywoływać do regulacyi hypo-
tecznej w razie żądania stron interesowanych
i bez określenia terminu prekluzyjnego mniejsze
posiadłości wiejskie i miejskie, do których usta-
wa z r. 1818 nie miała zastosowania. I dla tych
również H-ek Kommissya sprawiedliwości w r.
1825 przepisała sposób postępowania bardziej
uproszczony. W razie wywołania nieruchomości
do regulacyi sekretarz hypoteczny o terminie
do tej czynności wyznaczonym OVERASSESS
pism publicznych, dla wiadomości wszystkich
zainteresowanych. Stawający muszą dowieść
przed wydziałem hypotecznym swych praw co
do własności, co do obciążenia nieruchomości
i co do wierzytelności, jakie do zabezpieczenia
podają. Wydział hypoteczny czynność regula-
cyjną rozpoznaje i po zatwierdzeniu wnieść każe
treści do wykazu hypotecnego. Kto się nie sta-
wił w terminie, może praw swoich przeciw wpi-
sanym dochodzić w drodze procesu, — przeciw
trzecim nabywcom praw wniesionych do H-i
może działać o tyle, o ile im dowiedzie, że byli
w złej wierze. Dopiero w ostatnich czasach
ujawniły się pewne braki w naszym systemie
hypotecznym. Powstały stosunki prawne, które
w chwili wydania ustaw 1818 i 1825 r. nie dały
się przewidywać, a mianowicie: a) coraz bardziej
rozmowszechniające się parcelacye większej wła-
ności wiejskiej, mającej uregulowaną H-e, na
drobue posiadłości; b) konieczność częstego od-
nawiania pożyczek towarzystw kredytowych ziem-
skiego i miejskich; c) mnożąca się w ciągu
80-u lat istnienia H-i liczba aktów i wniosków
niezatwierdzonych, a ujawnionych w H-e przez

zastrzeżenie miejsca na marginesie wykazu hy-
potecznego, niezmiernie utrudniająca można
oryentowania się w wykazie. W ościennych
krajach, w Austriy i Prusach zaszły w rozwoju
prawa hypotecnego pewne zmiany godne za-
znaczenia. W Austriy obowiązuje obecnie usta-
wa powszechna o księgach gruntowych z d. 25
lipca 1871, uzupełniająca przepisy kodeksu cy-
wilnego z r. 1811. W Prusach mają moc obo-
wiązującą dwie ustawy w d. 5 maja 1872 wy-
dane: jedna o nabyciu własności i o obciążeniu
dóbr nieruchomości, kopalni i innych realności,
druga o urządzeniu książ gruntowych. Zasada
jawności hypotecznej w ustawach austryackiej
i pruskiej rozwinięta jest daleko szerzej niż
do naszych ustawach. U nas nabywający prawo
lub wierzytelność od właściciela lub wierzyciela
jawnego z wykazu, uznanego przez wydział hy-
poteczny, nabywa dobrze, i prawo jego wzrzesz-
nem może być wtedy tylko, gdy w drodze pro-
cesu prawdziwy właściciel lub prawdziwy wie-
rzyciel dowioda nabywcy, że działał w złej
wierze, że wiedział o prawach nieujawnionych
w H-e. Takiego zarzutu złej wiary ustawy au-
stryacka i prusa nie dopuszczają, a to w tym celu,
żeby kredyt hypoteczny rozwinąć i zachęcić ka-
pitalistów od udzielania pożyczek na dobra nie-
ruchome, przez zapewnienie ich, że ich nikt obcy
procesami z powodu zabezpieczenia wierzytel-
ności niepokoić nie będzie. Ustawa prusa wpro-
wadziła przytem zasadę, że przeniesienie wła-
sności dóbr musi być dokonane w księdze hy-
potecznej, przed sędzą hypotecznym. Strony
stawić się mają przed nim i oświadczyć, że zga-
dzają się na przeniesienie własności i przepisa-
nie jej w H-e, przyczem wymienienie przyczyny
przeniesienia własności, pod tytułem darmym,
czy obciążliwym, nie jest konieczne. Sędzia
sprawdza jedynie tożsamość osób i autentycz-
ność plenipotencyi, jeśli strony nie stają osobi-
scze, oraz zgodność oświadczenia z wykazem
hypotecznym. Ponieważ sędzia ani przyczyn
nie bada, ani złożenia kontraktów nie żada, z tego
powodu może i jest też obowiązany wydać na-
tychmiast decyzyję, zatwierdzającą oświadczenie,
i wnosи treść zaprojektowaną do wykazu. Gdy
sędzia nie może zatwierdzić oświadczenia stron,
nie przyjmuje go. Stąd w H-e pruskiej niema
żadnych zastrzeżeń i żadnych niejasności w wy-
kazie hypotecznym. Ustawa austryacka oprócz
stanowczego wpisania praw właściciela i wierzy-
ciela zna jeszcze wpisy tymczasowe dla zacho-
wania miejsca hypotecnego, ostrzegające, że
werządnicie pragnie dobra sprzedaż lub dług za-
ciążać, że wierzyciel chce wierzytelność ustą-
pić lub ją wykreślić. Po uczynieniu takiego
wpisu urząd hypoteczny wydaje właścicielowi
lub wierzycielowi zaświadczenie stosowne, mają-
ce znaczenie w ciągu dni 60-u. Na zasadzie
takiego zaświadczenia może właściciel lub wie-
rzyciel wynaleźć kapitalistę, który zechce mu

Enc. powsz. ilustr. Zesz. 235. T. XXY.

82

Hypothebai — Hypsikles.

651

ków, chociaż wszystkie one opierają się na H-ach. — *Literatura:* Ernest Naville „La logique de l'hypothèse” (Paryż 1880); Stanley Jevons „Principles of Science” (wyd. 2-e Londyn—New-York 1877. Rozdziały XXIII, XXIV i XXVI); B. Bosanquet „Logic or the morphology of knowledge” (Oksford-Londyn 1888; Book II, Chap. V); Otto Liebmann „Klimax der Theorien” (Sztrasburg 1884); Paul Du Bois Reymond „Über die Grundlagen der Erkenniss in den exac-ten Wissenschaften” (Tübinga 1890). Ad. M.

**Hypothebai** (po grecku Ἀποστόβαι, Homer. Il. 2, 505), miejscowość grecka, względem której już Wieki Starożytne różnego były zdania. Wędług Strabona (9, 412) twierdzili jedni, że H. to starsza nazwa osady beoекiej, zwanej późniejszej Potniai, że H., stosownie do etymologii wyrazu, oznaczają dolną część miasta Teb, stolicy Beocyi; istotnie bowiem Kadmea, akropola tebańska, jako i górna część miasta, które zburzyli tak zwani Epigonowie (ob.), nie były jeszcze za czasów wojny Trojańskiej odbudowane. S. Drz.

**Hypotonia** (od ὁπο и τόνος), zmniejszenie naprężenia mięśni. H. występuje najczęściej przy chorobach układu nerwowego, np. u-wiązanie mleca pacierowego, neurastii. Dr J. G.

**Hypotypoza**, gr. ὁποτύπωσις (od ὁποτυπούν), w starożytnej greczyźnie oznacza oddanie, odbicie, zobrazowanie czegoś. W retoryce oznaczało figure, polegającą na uzmysłowieniu, pogładowem przedstawieniu, konkretnem zobrazowaniu czegoś, co jest oderwanem lub ogólnem i stąd trudnym dla wyobrażenia, np. przedstawienie sprawiedliwości jako wagi, tryumfu cnoty uad niecotą jako Herkulesa na rozdrożu (zna na przypowieść sofisty Prodyka, podana przez Ksenofona „Memorabilia” II, 1, 21) i t. p. U fiołozów greckich H. oznacza wykład, przedstawienie rzeczy, zarys pewnej nauki, co później oddano z łacińska przez Compendium, np. dzieło Seksta Empiryka (ob.) nosi tytuł „Πορφρώνειον ὁποτυπώσεις” = szkice pyrrońskie, zarys, kompendium sceptycyzmu. Z nowożytnych Kant usiłuje nadać H-ie bardziej określone znaczenie terminu technicznego: „Wszelka H. (przedstawienie, subjectio sub adspectum), jako uzmysłowienie, bywa dwojakiego rodzaju: albo schematyczną, gdy pewne pojęcie, dostępne dla rozsądku, oddaje się pod postacią odpowiedniej intuicyi a priori, albo symboliczną, gdy pewne pojęcie, dostępne tylko dla rozumu i któremu nie może odpowiadać żadna intuicya zmysłowa, oddaje się pod postacią takiej intuicyi” („Kritik der Urtheilskraft”, I, § 59). Kant zarzuca logikom sobie spółczenym, że błędnie przeciwstawiają symbolicznemu uprzytomnianiu sobie pojęć—intuicyjne; symbol jest tylko gatunkiem intuicyi, która może być schematyczną albo symboliczną. H. schematyzacja jest bezpośredniu uzmysłowieniem, np. sche-

mat domu, organizmu, stosunków genealogicznych; H. symboliczna jest pośredniem przedstawieniem rzeczy przez analogię, np. przedstawienie monarchii, rządzącej się prawami, jako żywego organizmu, przedstawienie państwa despohtycznego, gdzie wyrokuje bezwzględna samowolna despyt, jako machinery („młynka ręcznego”); w tym ostatnim przypadku jest tylko analogia, nie treści, lecz prawidła, reguły, według której usterunkowane są przedmioty i zjawiska, poza tem zupełnie odrębnej natury. Według J. F. Friesa H. „jest pogładowem przedstawieniem przedmiotu myśli, podstawieniem typu pogładowego” („System der Logik” 363). Ad. M.

**Hypoxylon**, Próchnielec lub Drewniak, grzyb z rzędu Otoczuhiowatych (Pyrenomyceses), rodziny Xylarieae. Podkładka (stroma) łożowa-to rozpostarta lub półkulisto-poduszkowata; koni-dye umieszczone na powierzchni wolnej. Koloru czerwonawego lub czarno-brunatnego, skorkowaciały lub drzewiasty. Żyją na drewnie i na korze. Grzybnia rozgałęziona.—Gatunki: H. cocineum Bull. Podkładki skupione w ogniska, żyją na gnijących gałęziach bukowych, rzadziej na innych drzewach liściastych, powierzchownie; prawie kuliste, wielkości grochu, chropowate, za młodu ceglasto-czerwone, później ciemno-brązowo-czerwone. H. fuscum Fr. — na korze rozmaitych drzew liściastych; podkładka brunatna, półkulista. H. multiforme Fr. z podkładką wielkości 5 cm. średnicy, przeważnie poduszkowatą, początkowo rdzawą, później czarną; żyje na brzozie i innych drzewach liściastych. Z. Z.

**Hypppolite** Ludwik Mondastin Floreal, prezydent rzeczypospolitej Haiti (* 1827—† 1896). Był synem ministra cesarza Faustyna I, wstał do wojska, podczas rewolucyj w 1865 bronił z powodzeniem fortu Bel-Air i został mianowanym generalzem. Był adjutantem generała Télemaque, gdy w roku 1888 tym a generalzem Légitime wybuchła walka o własdże; Légitime zwyciężył i kazal rozstrzelać Télemaque’a. Wtedy (w maju 1889) zbuntował się H., zwyciężył Légitime’a pod Port-au-Prince i objął po nim godność prezydenta. Na tem stanowisku utrzymał się do śmierci, dzięki bezwzględnemu okrucieństwu, z jakiem tępił wszystkich niechętnych sobie.

**Hypsikles**, matematyk greeki, żyjący pomiędzy rokiem 200 a 100 przed Nar. Chr.; uważany jest za autora dwóch ksiąg, które pod nazwą księgi XIV i XV dołączą no do trzynastu ksiąg „Elementów” Euklidesa. Nowsze badania wykazały, że przypisać H-owi można tylko autorstwo księgi XIV, obejmującej sześć twierdzeń o bryłach foremnych, a między innemi o powierzchni i objętości dwunastościanu foremnego i dwudziestościanu foremnego. Inna praca H-a, zachowana dotąd, jest treści astronomicznej: ἀναφορικός (o początkach gwiazd). Znajdujemy w niniejszej podziału okręgu koła na 360 stopni, nieznany Autoly-

Hypsotermometr — Hyrkan.

653

jest przyrząd, zwany hypsometrem, hypsometrem lub barotermometrem (ob.). Gdy różnice wzniesienia różnych punktów są mniejsze, służą metody geometryczne, stanowiące przedmiot niwelacyi czyli poziomowania (ob.). W przypadkach prostszych zadanie rozwiazuje się łatwo. Jeżeli idzie o wysokość wieży lub drzewa cd (ob. fig. 133), mierzymy odległość ac i obserwator staje w obranym punkcie

a, gdy pomocnik „jego przesuwa w kierunku drzewa pręt, który o be jest dłuższy, niż wzniesienie oka obserwatora nad powierzchnią gruntu; pręt przesuwa się, dopóki obserwator nie do

strzega szczytu wieży w kierunku górnego jego końca, poczem zmierzyć jeszcze potrzeba odległość ab, a wtedy z proporcyci ab : ac = be : cd otrzymujemy żądaną wysokość cd = ac.be/ab, do której dodać należy jeszcze wzniesienie oka, by otrzyić wysokość wieży. Dogodniej jeszcze służy tu pomiar trygonometryczny, jeżeli przy pomocy kątomiaru ze stanowiska a zmierzymy kąt cad, pod jakim widzimy szczyt wieży; wysokość wieży otrzymujemy wtedy związku cd=ac.tg cad. Przy odległościach wszakże przechodzących 1000 metrów uwzględnić należy wpływ skrzywienia powierzchni ziemi oraz refrakcyi, czyli załamania promieni światła w powietrzu. Z powodu zakrzywienia ziemi obliczona wysokość cd jest za mała; refrakcya wywiera wpływ przeciwny, który wszakże wynosi tylko 1/7 lub 1/8 błędu wywołanego przyczyną pierwszą. W odległości 1000 m. poprawka pierwsza wynosi +8 cm., druga zaś — 1 cm., w ogólności zatem wysokość obliczoną powiększyć należy o 7 centymetrów. Przy odległościach większych poprawka ta wzrasta w stosunku kwadratów z odległości. Rachunku dozwalają unikać gotowe tablice, które podają wysokości odpowiadające zmierzonym kątom a i odległościom ac; do samych zaś pomiarów służą dogodnie zbudowane przyrzady praktyczne różną konstrukcyi. Aby z tak poznanej wysokości względnej otrzymać wysokość bezwzględną danego punktu, dodać do niej należy wzniesienie miejsca obserwacyi nad poziom morza. S. K.

### Hypsotermometr, ob. Hypsometrya.

Hypurgia (od grec. ὁπουργεῖν = wspomagać) jest to nowa metoda pielęgarstwa (ob.), wprowadzona do medycyny przez niemieckiego leka ra Marcina Mendelsona. Opierając się na ścisłych wskazaniach i ścisłych wynikach fizyologicznych, H. stanowi syntezę wszelkich środków pomocniczych wewnętrznego lecznictwa dla łatwiejszego osiągnięcia ostatecznego celu leczniczego, t. j. zdrowia. H. bada te liczne wpły-

wy zewnętrzne, nawet najdrobniejsze, a więc niezwracające na się uwagi, które, stanowiąc otoczenie chorego, muszą wywoływać z jego strony odpowiednią reakcyę, tak jak się to ma z lekarstwami i innemi czynnikami fizykalnego i dyetetycznego lecznictwa. H. jest więc metodą specyjalną terapii wewnętrznej, której wykonanie stanowi obowiązek lekarza. Szczegóły obacz w dziełach M. Mendelsona: „Die Krankenpflege (Hypurgie), Lehrbuch der allgemeinen Therapie und der therapeutischen Methodik” (wyd. 1-e Wiedeń i Lipsk 1897); „Über Hypurgie und ihre therapeutischen Leistungen” („Zeitschrift für Krankenpflege”.1898, № 9 i 10; „Beri- liner klinische Wochenschrift” № 37 i 38). Dr J. G.

Fig. 133. (Hypsometrya).

Hyracotherium, rodzaj wymarłych ssawców jednokopytowych, słusznie uważanych za przodków naszego konia, ale różniących się od niego tak zębami, jako i kształtem nogi. Znajduje się w dolnym eocenie europejskim i amerykańskim. R.

### Hyrax, ob. Daman.

Hyrkan, imię dwóch arcykapłanów i książąt z rodu Makabeuszów. 1) H. I nazywał się po hebrajsku Jochanan, t. j. Jan, nosił zaś przytem i imię greckie H-a przez to, że zwyciężył Hyrkańczyków (są jeszcze atoli inne objaśnienia). Panował po ojcu swoim Szymonie od r. 135—104 przed Chr. Zaraz w pierwszym roku swego panowania zostaje nawiedzonym przez króla syryjskiego, Antyocha VII, i musi mu wydać wszystkie zapasy oręża, jakie posiada, oraz zgodzić się na zapłacenie ciężkiej kontrybucyji wojennej. Potem zaś, korzystając z osłabienia Syryi, H. rozszerza granice swego państwa. Pokonywa Samarytan i burzy ich świątynię na górze Garizim, niedaleko od miasta Sichem (t. j. Nablus), pokonywa lud idumejski, mieszczący na południu od ziemi Judejskiej, i zmusza go do przyjęcia religii żydowskiej, zdobywa pod koniec życia Samaryę i burzy ją dozszczepnie, bo jej mieszkańcy dają często powo dy do skarg. Zachowały się też monety z cza sów jego panowania z napisem: „Jochanan arcykapłan i społeczeństwo żydowskie”, lub też „Jochanan arcykapłan, głowa społeczeństwa żydowskiego”. Za czasów H-a słyszymy też po raz pierwszy o istnieniu dwóch stronnictw religijno- politycznych: Faryzeuszów i Saduceuszów (ob.), i przechowało się podanie, jakoby monar- echa ten pod koniec życia swego zerwał z Fary- zeuszami, z którymi ciągle trzymał, i przeszedł do przeciwnego im stronniactwa Saduceuszów. — 2) H. II, przedostatni władza z rodu Makabeu- szów, panował 63—40 przed Chr. H-owi chce wydrzeć tron młodszy jego brat Arystobul i obaj arcy abodującą się do pośrednictwa Rzymian. Przebywający wówczas na Wschodzie Pompejusz zdobywa w r. 63 Jerozolimę, uszczupla znacznie granice państwa Judejskiego i ustanawia jako arcykapłana i władzę kraju H-a, ale odbiera mu tytuł królewski, który Makabeuszowie byli

654

Hyrkania — Hyrtl Józef.

przybrali. Potem zaś H. traci na czas pewien
wszelką władzę świecką, która się znajduje
w ręku 5-ciu prokonsulów rzymskich, rządzą-
cych Syryą. Dopiero Juliusz Cezar podczas swo-
jej bytności na Wschodzie przywraca tę władzę
H-owi i nadaje mu w r. 47 tytuł etnarchy. Po-
mimo to H. panuje tylko z imienia, bo właści-
wym władzą jest chryty Idumejczyk, Antypater
(ojciec przyszłego króla Heroda), który nosi
miano prokuratora (ἐπιτροπος) Judei. Ciągłe zmia-
ny w pałowaniu Rzymian na Wschodzie osłabia-
ją chwilowo ich wpływ w kraju Judejskim, ale
pomimo to można już w ojej chwili uważać kraj ten
za prowincyę rzymską. Brat H-a, Arystobul, a po-
tem jego synowie, tymczasem myślą wciąż o tem,
jakby nanowo postradany tron odzyskała, i na-
reszcie udaje się to urzeczywistnió Antygonuso-
wi, synowi Arystobula, przy pomocy Partów.
Antygonus obejmuje tron i, aby uczynić stryja
swego, H-a, niezdzolnym również do pełnienia
funkcyi arcykapłańskiej, każe mu obciąć uszy.
Poczem H. zostaje przez Partów uwiezionym do
niewoli.
Dr S. P.

Hyrkania (po grecku Ἱρκανία, po staroper-
sku Varkana, dosłownie kraj wilczy, po no-
wopersku Gurgan, dzisiaj prowincy Masen-
deran i zachodni Gilan), kraina leżąca w Azyi,
na południe od morza Kaspijskiego, które z te-
go powodu od czasów Eratosthenesa zwało się
także morzem Hyrkańskiem (Mare Hyrca-
num) i przez długie wieki uchodziło za zatokę
Oceanu Północnego. Granice Hyrkanii na zachód
i południo-zachód stanowi Medya, ku zachodowi
i południowemu wschodowi kraj Partyjski. Zie-
mię tę, z żyznym pasem nadbrzeźnym, urodzaj-
nemi dolinami i lasami rozległemi, wszakże ja-
łową też i zupełnie pustą na stromych wy-
zynach Elbruso, nawiedzały częste trzésienia.
Jako mieszkańców, osławionych dla swej dziko-
ści, wymieniają źródła starożytne: Tapurów,
Amardów albo Mardów nad rzeką Mardos (dzis-
iaj Kysyl Usen), Gelów w dzisiejszej prowincy
Gilan, i Kaduzyów, osiadłych wpobliżu Araksesu.
Stolicą H-i była Zadrakarta (dzisiaj prawdopod-
obnie do Asterabad), na wschód od niej leżało
miasto Tape. Starożytna nazwę krainy docho-
wały do dzisiaj miasto i rzeka, zwane obecnie
Dżordżan. Barbarzyński obyczej, o którym
Cyceron (Tusc. 1, 45) wspomina, że mieszkańcy
zwłoki zmarłych wyrzucali psom i ptakom dra-
pieźnym na pożarcie, znajduje się także u ple-
mion sąsiednich, a na mocy ksiąg prawodaw-
czych Avesty stał się obowiązkiem religijnym
w całem państwie Irańskiem. H. tworzyła pier-
wotnie część państwa Medyjskiego, później Per-
skiego, a wreszcie i Macedońskiego za panowa-
nia Aleksandra Wielkiego; za czasów Dyado-
chów (ob.), w połowie II wieku przed Chr.,
oderwała się od władzców syryjskich i dobiła
się niezależności, której w długich walkach z po-
wodzeniem nawet przeciw potędze Partów bro-

niła. — Por. Strab. 11, 508 i nast.; Plin. Nat.
Hist. 6, 13, 15; 23, 27; Mela 3, 5, 7; Arr. 3,
23 i nast.
S. Drz.

Hyrkanos, ob. Eliezer.

Hyrtl Jakób, rysownik i rytownik austrya-
ki (* 1799 w Wiedniu—† 1686 tamże). Wy-
kształcił się w Akademii wiedeńskiej pod kie-
rownictwem profesora Fischera i wykonał mnó-
stwo rycin do ilustracyi i osobno. Roboty swe
zazwyczaj naprzód mocno wytrawiła, a potem
je wykończał igłą. Wymienimy ważniejsze:
Jan Sobieski pod Wiedniem (według Grand-
bauera); ilustracye do „Denkmale der Baukunst
und Bildnerei des Mittelalters" Lichnowskiego;
do „Geschichte von Wien" Hormayera; do „Skiz-
ze von Wien" Pezła. Dalej do dzieła „Belve-
dere-Galerie" Pergera wyrytował: Katakumby
(według Plotzera), Wnętrze więzienia (według
Steinwicka), Port w Amsterdamie (według Ba-
chuysena), Chrystus przed Piłatem (według Ba-
horsta), Mojżesza (według Valentina), Wnętrze
kościoła św. Marka (według Porsattego) i inn.
Jego także roboty są portrety w dziele Lichnow-
skiego „Geschichte des Hauses von Habsburg",
ilustracye do „Geschichte von Württemberg"
Heydla; tablice do dzieła Kreutza o Kościele
św. Marka w Wenecyi. Z oddzielnych sztychów
godne są uwagi widoki: Pragi, Wiednia, Kon-
stantynopola, Campo vaccino pod Rzymem. (we-
dług Benedixa), Madonna (według Rafaela), Świę-
ta Rodzina (według Angela Bronzina), Św. Bo-
nifacy, głoszący naukę Chrystusową w Niem-
czech, Spotkanie się Sobieskiego z cesarzem
Leopoldem pod Swechat (według Buchera). Ro-
ku 1851 wydał „Die fürstl., gräfl. und freiherl.
Familien des oesterr. Kaiserstaates" (2 tomy).

Hyrtl Józef (* w Waszwarze [Eisenstadt]
na Węgrzech d. 7 grudnia r. 1811—† w Perch-
tolsdorfie pod Wiedniem d. 17 lipca r. 1894),
anatom słynny na świat cały. Do nauk lekar-
skich przykładał się w Wiedniu, a ukochawszy
sobie anatomię, już w r. 1833, na dwa lata
przed doktoryzacyją, został tamże prosektorem.
W r. 1837 powołało do profesora anatomiii
do Pragi, gdzie wnet zasłynął, nietylko jako
zawaca niepospolity wykładanego przez siebie
przedmiotu, ale też jako nauczyciel niezrówna-
ny, umiejętności wpłatać zręcznie do nauki anato-
mii mnóstwo uwag praktycznych, wykazujących
ważność jej dla lekarza, a zachęcających przez
to ucznia do zajęć anatomicznych, które sa-
me przez się nie są ponętne. W r. 1845 otrzymał
pierwszą katedrę anatomii w Wiedniu i zajmo-
wał ją do r. 1874, w którym, z powodu coraz
wzrastającego osłabienia wzroku, musiał z niej
ustąpić. Osiadł wtedy w Perchtolsdorfie pod
Wiedniem, gdzie miał posiadłość ziemską, i tam
też, nie zaniechawszy bynajmniej pracy naukowej,
dni swych dokonał. Od r. 1847 był członkiem
ces. Akademii Umiejętności w Wiedniu i wiele

Hyrtl Józef.

655

prac cennych ogłosił w jej „Sitzungsberichte” i „Denkschriften”. W d. 23 marca r. 1885 obchodzono w Perchtolsdorfie bardzo uroczyście 50-tą rocznicę doktoryzacyi jego, na którą zjechało się mnóstwo uczniów i wielbicieli zasług tak niezwykłego męża.—H. w ciągu lat 30-u blisko był zaszczytem i chlubą uniwersytetu wiedeńskiego i wykształcił w tym czasie szereg pokaźny anatomów, zajmujących następnie katedry, nietylko w Austriy, ale i daleko poza jej granicami. Nie tem się atoli sam chlubił najwięcej, lecz tem, że licznej rzeszy lekarskiej umiał wszczepić na całe życie poszanowanie oraz uznanie dla anatomii. Rozmiłowany w nauce swej, umiał, jak nikt inny, zagrzewać też do niej uczniów swoich, garnących się do mistrza słynnego z Europy całej i z poza oceanu Atlantyckiego, a będąc obdarzony niezwykłemi zdolno-

Fig. 134. Hyrtl Józef.

ściami pedagogicznemi, jako też wiedzą nadzwyczaj rozległą i wymową porywającą pomośwej prostoty, nie miał równego sobie między spółczesnymi profesorami anatomii. Pisał tak samo pięknie i dobrze, jak wykładał ustnie, a podręczniki jego nie mają sobie różnych w literaturze anatomicznej, wszecheuropejskiej. Są to: „Lehrbuch der Anatomie des Menschen” (Wiedeń 1846 i do r. 1889-go 19 wydań późniejszych, oraz liczne tłumaczenia na języki inne; w przekładzie, a raczej w przeróbce polskiej, wyszła tylko część tego znakomitego dzieła p. n. „Anatomia opisowa ciała ludzkiego podług Józefa Hyrtla, przez Lud. Ad. Neugebausera”, Warszawa, T. I 1860; T. II, opracowany ze współudziałem F. J. Nowakowskiego, 1865,— mieszcząca w sobie tylko naukę o kościach, mięśniach i wnestrznościach, z dodaniem wiadomości z embryologii) i „Handbuch der topographischen Anatomie und ihrer praktisch. me-

dicinisch - chirurgischen Anwendungen” (Wiedeń 1847 i do r. 1884 jeszcze 7 wydań, oraz liczne przekłady). Wydając dzieło to, H. pierwszy obdarzył rodaków swych podręcznikiem anatomii topograficznej, uprawianej wprawdzie oddawna we Francyi, ale w języku niemieckim nieposiadającej do czasu jego podręcznika żadnego; jest on pierwszym co do czasu, a co do sposobu opracowania i treści w nim zawartej, pomiemo wydawnictwo podobnych późniejszych, dotąd również jest zawsze pierwszym i nieprześcignionym. Literatura anatomiczna wszystkich narodów cywilizowanych nie posiada księgi mogącej wzbudzić równe zajęcie w czytelniku, jest bowiem napisana znakomicie i łączy w sobie znajomość przedmiotu doskonałą z uzonością i wiedzą wszechstronną, oraz z dowcipem wykwintnym, a wszystko to jest wypowiedziane językiem wzorowym, w niczem niepodobnym do zwykle napotykanego u Niemców uczonych, piszących zawsze zawile a nudno. Trzeci podręcznik H. wydał p. n. „Handbuch der praktischen Zergliederungskunst” (Wiedeń 1860; po wł. Medyolan 1888); staje w nim przed czytelnikiem jako mistrz skończony techniki anatomicznej.—H. znał się nietylko wyborne na anatomii ludzkiej i zwierzęcej, ale i na histologii, przytem posiadał też bardzo poważny i rozległy zasób wiadomości z dziedziny fizyologii, patologii, chirurgii i z lecznictwa wogół; nadto wykształcenie jego ogólne przekraczało znacznie miarę zwykłą, szczególnie zaś zdumiewał swem oczytaniem, znajomością dokładną języka łacińskiego i greckiego, jako też kilku nowożytnych, któremi właował biegle, znał się także na języku hebrajskim i arabskim, którego się poduczył już w wieku późniejszym, aby módz badać w oryginałach księgi Arabów. Będąc tak przysposobionym, z zamiłowaniem szcze-głóuem, głównie po ustąpieniu z katedry, zajmował się badaniami wkraczającemi w dziedzinę filologii i językoznawstwa. Owocem pracy tej są trzy dzieła niezmiernie cenne, jak oto: „Das Arabische und Hebräische in der Anatomie” (Wiedeń 1879); „Onomatologia anatomica. Geschichte und Kritik der anatomischen Sprache der Gegenwart” (tamże 1880) i „Die alten deutschen Kunstworte der Anatomie” (tamże 1884). Czytając dzieła te, niewiadomo co więcej podziwiać: czy oczytanie autora, iście bajeczne, czy znawstwo jego filologiczne, czy nakoniec obfitość wiadomości należących do najrówniejszych działów wiedzy ludzkiej, bo, że się zna na anatomii, tem już nie ździwi nikogo. Ta wielostronność w naukach słusznie zjednała H-owi przydomek polihistora (ob.).— Z prac jego dotąd niewyminionych, a bardzo licznych, opuszczając wszystkie umieszczone w wydawnictwach zbiorowych, pomimo że między niemi wiele nadzwyczaj cennych się miejsci, przytaczamy jeszcze tylko: „Untersuchungen über das innere Gehörorgan des Menschen und der Säugethiere” (Wiedeń

Encykл. Powsz. Ilustr. Zesz. 235 T. XXX.

83

656

Hysiai — Hystrix.

1845, in fol.); „Lepidosiren paradoxa. Eine Monographie” (tamże 1845); „Ueber die Selbststeuerung des Herzens” (tamże 1855); „Cryptobranchus Japonicus” (tamże 1865); „Die Blutgefäße der menschlichen Nachgeburt in normalen und abnormen Verhältnissen” (tamże 1870, in fol.); „Die Corrosionsanatomie und ihre Ergebnisse” (tamże 1873) i „Cranium Cryptae Metellicensis syngynathiae verae et spuriae casus singularis” (tamże 1877). — Por. C. v. Wurtzbach „Biograph. Lexicon des Kaiserthums Oesterreich etc.” (Wiedeń 1856 i nast., T. IX str. 464 i T. XIV str. 487); „Allgem. Wiener med. Zeitung” (1880, str. 525 i nast.); „Berl. klin. Wochenschr.” (1885, str. 208); S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.” (str. 179) i neklogi o „Wiener klin. Wochenschrift” (1894, Nr 30) oraz „Allgem. Wiener med. Zeitung” (1894, Nr 30). Dr J. P.

**Hysiai** (po grecku Ἱσιαί). 1) miasto warrowe w Argolidzie, na granicy krainy Kynuryi gdzie Spartańczycy Argolczyków (Olimp. 27, 4) pobili. W roku 417 przed Chr., podczas wojny peloponeskiej, zburzyli je Spartańczycy (Thucyd. 5, 85). Odbudowane znowu przez Argolczyków, leżało za czasów Pauzaniasza, w połowie II w. po Chr., w gruzach. Część muru głównego do dzisaj się dochowała. — Porów. Paus. 1, 24, 7; Strab. 8, 378.—2) drobna osada w Beocyi, pomiedzy Tebami a Kithaironem, tuż przy pobojo-wisku platejskiem, słynęła źródłem Apollinowi poświęconem, kenorem cudowny właściwόść na-tchnienia wieszczego przypisywano. Już Pauzaniasz ogładał tylko jej gruzy. — Por. Herod. 9, 15; 25; Thucyd. 3, 24. S. Drz.

**Hyssopus officinalis** L., Hysop lekarski, podkrzew z rodziny Wargowatych (Labiatae); ma łodyge do ½ m. wysoką, wzniesioną, lub podnoszącą się, rozgałęzioną, u wierzchołka czworokątną i omszoną. Liście naprzeciwległe, prawie siedzące, równowązko-lancetowate, nieco těpe, szczupłe, zaledwie dostrzegalnemi włoskami okriete, całobrzegie. Kwiaty wierzchołkowe, ciemno-błekitne, niekiedy różowe, a bardzo rzadko białe, w fałszywe okółki zebrane. Zapach całej rośliny przyjemny, korzenny i ostro-gorzki smak. Rośnie dziko w górzystych miejscowościch, po starych murach i zwaliskach południowej i środowiskowej Europy i Azyi. Jastrzębowski napotykał hyzop dziko-rosnący w Sandomierskiem około Bałtowa i w Błosnikiem pod Miedniewicami; rośnie także na Podolu. Jako lek hyzop stanowił środek wykrztuśny, w zaburzeniach menstruacyi i pęcherzowych. Naparem okładano słuczenia i oczy. Ziela tego powszechnie używającą do kąpieli na Wschodzie i często w łaźniach rossyjskich dla przyjemnej woni i nadania ciału świeżości. Obeonie H. zalicza się do środków dolewych i hodowany jest głównie do użytku kuchennego.

**Hystaspes** (staroperskie i zendzkie Vishtaćpa), ojciec Daryusza I, króla perskiego, syn

Arsanesa, wnuk Aryaramnesa, który był bratem Cyrusa. Według podania, opowiedzianego przez Herodota (I, 209), podczas wyprawy na Massagetów Cyrus óstrzeżony został przez sen o knownaniach młodego jeszcze wtedy Daryusza; H., który towarzyszył królowi, opuścił wtedy armię i udał się do Persyi, aby pilnować syna. Według napisu w Behistun był później H., za pano-wania Daryusza, namiestkiem Partyi i Hyrkanii; w 517 przed Chr. stłumił powstanie w tych prowincych.

**Hystatyt**, minerał, jeden z licznych stopni mieszanin izomorfowych hematytu (Fe₂O₃) z ilmenitem (FeO.TiO₂). Z. W.

**Hystereza**, opieszałość magnetyczna, objaw polegający na tem, że przy wzbudzaniu magnetyzmu w elektromagnesach, gdy natężenie prądu zwolna wzrasta, przyrost magnetyzmu nie następuje współcześnie ze zmianą natężenia prądu, ale nieco się opóźnia; podobnie też, gdy prąd zwolna słabnie, ubytek magnetyzmu opóźnia się, czyli magnetyzm w każdej chwili jest nieco silniejszy, aniżeli to odpowiada współczesnemu natężeniu prądu. Widzieć w tem można wpływ oporu magnetycznego (ob. Magnetyzm), skąd H. zelazne naprzemian magnetyzując się i magnetyzm tracą. H. jest objawem skodliwym. S. K.

**Hysteriasis** (z greck. ἡ ὀστέρα—macica), łać. Passio hysterica, Morbus hystericus, Macinnictwo; ob. Histrya.

**Hysterium** Tode — rodzaj grzybów z klasy workowców (Ascomycetes), podklasy Carpoasci, rzędu Discomycetes (misecznaki), rodziny Hysteriaceae. Drobne ciała owocowe tych grzybów mają postać owalną, twardą konsystencyę i czarną barwę. Otwierają się szparą podłużną. Wewnątrz ciała owocowego mieszczą się woreczki (asci) oraz wstawki (Parophysae). Każdy woreczek zawiera 8 brunatnych lub żółtych zarodników, o 1—3 poprzecznych przegródkach. Odnoszą się tu grzyby, rosnące na starem drzewie, suchych gałęziach, a także na korze drzew. Ciała owocowe występują zazwyczaj w znacznej liczbie w postaci czarnych kropek lub kresek, niekiedy 2 mm. długich. Najpospolitszy gatunek *H. pulicare* Pers. na brzozach, dębach, a także na starem drzewie. J. Trz.

**Hysterocpilepsia**, ob. Histrya.

**Hysterotomia** (z greck. ἡ ὀστέρα — macica i τέμνω—κραjq, tnq), rozcięcie macicy w celu wydobycia z niej czegokolwiek, najczęściej wszakże nazwą tą oznaczane bywa t. zw. cięcie cesarskie (ob.). Dr J. P.

**Hysterya**, ob. Histrya.

**Hystrix**, ob. Jeżozwierz.

658

Heliconia — Hostilii.

słe znaczenie nietylko jako zakład, kształcający inżynierów, ale też jako instytucya centralna, dająca opinie i wskazówki we wszystkich sprawach technicznych. Pod energiczuym i umiejętnym kierunkiem H. a szkoła weciąż rozwija się pomyslnie, wzbogaca w katedry i pracownie, wydaje dwa czasopisma: „Boletin de Minais” i „Annales”, wpływając wielce dodatnio na rozwój przemysłu i techniki. Z łobót inżynierskich, podjętych przez H. a w Peru, zasługują na szczebgólne wyróżnienie: konstrukcye portowe w Arica (przedsiębiorca Eiffel), roboty irrygacyjne w południowej Peruwii, projekty regulacyi miast i szpitali, wreszcie kontrola nad wszelkiemi wielkiemi robotami publicznemi. H. jest autorem projektu kodeksu górniczego („Proyecto de código de mineria” Lima 1889), który stał się podstawą praw i wszelkich regulaminów górniczych w Peru.

Prace matematyczne H. a należą do dziedziny cynematyki i teoryi krzywych płaskich. Pierwsze swoje artykuły w tym przedmiocie, mianowicie o ruchu płaskim prostej, ogłosił w piśmie naukowem paryskiem „Les Mondes” (t. XI, 1866; t. XIV, 1867). Następną większą jego pracą jest rozprawa „Sur un système particulier de coordonnées; application aux caustiques planes”, ogłoszona w znanym dzienniku matematycznym włoskim „Annali di matematica” (serya 2-a, T. II, 1868—69). Owemi szczególniemi spółrzędnicami, o jakich mowa w tej rozprawie, są: długość łuku krzywej i długość odcinka w stycznej, w punkcie, uważane jako funkcye kąta, który styczna tworzy z pewnym kierunkiem stałym. Przy pomocy tych spółrzędnych udowodnił H. kilka nowych i interesujących twierdzeń o krzywych spodkowych. W artykułach późniejszych,ych w Pamiętniku Towarzystwa nauklichen w Paryżu (t. X), w „Nouvelles Annales de Mathématiques”, w piśmie „Mathesis”, w Bulletnie Towarzystwa matematycznego francuskiego, w „Gazete científica” w Limie—zajmuje się zasa dą zachowania powierzchni, uogólnionem twierdzeniem Eulera o obwiednich, teoryą rulet, podziałem kąta na trzy równe części. Oddzielnie ogłosił dziełka: „Études cinématiques” (Paryż, Gauthier-Villars, 1879, str. 95 8-0), oraz „Etudes géométriques et cinématiques” (Lima 1880, str. 80, 8-0).

### Heliconia L.
Rodzaj rośliny jawnokwiato-wej, należący do rodziny bananowatych (Musaceae). Posiada listki zewnętrzne okwiatu wolne albo boczne, zrośnięte z wewnętrztnymi pręcików rozwiniętych 5, szósty zamieniony w krótki płatkowy prętniczek (staminodium), słupek trójkomorowy, w każdej komorze po jednym załączku, owocem—torebka. Rośliny tutaj należące są to byliny o pniu pozornym, z pochewi liści utworzonym, o kwiatostanach kłosowatych, okazałych, zwieszających się, o kwiatkach stojących

pęczkami w kątach dwuszeregowych barwnych przykwiatków. Gatunek *H. caraibaea* L. na wyspach Antylskich.
Dr E. L. N.

### Helicterea (pols. śrubibobowe Czerw.), podrodzina orzeszuikowatych Czerw (*Sterculiaceae*); posiadają kwiaty promieniste albo grzbiciste, 5-krotne; kielich zwykle zrosłodziałkowy; pręcików 6, 8, 10—15, po 2 lub 3 w pęczki zrosłych, ułożonych naprzemian z mniej lub więcej wykształconemi staminodyami. Słupek 5-cio - komorowy, załączki liczne; szyjek 5, pojedynących lub luźno z sobą połączonych; znamiona główkowate. Owocem—torebka. Drzewa lub krzewy o liściach skórzastych całobrzegich. Należą tutaj następujące rodzaje: *Reevesia*, *Ungeria*, *Pterospermum*, *Helicteres*, *Kieinhoffia*. Wszystkie właściwe wyłącznie strefie zwrotnikowej.
Dr E. L. N.

### Hircinia
Nar., jedyny rodzaj gąbki, zaliczony do rodziny *Hircinidae*. Rogowa ta gąbka tem się różni od innych, do tego samego rzędu gąbek rogowych (*Ceratospongiae*) zaliczonych, iż posiada w swym skielecie długie, sprężyste, nakońcach zgrubiałe, włókna. Rodzaj ten obejmuje 4 śródziennomorskie gatunki. Najpospolitszy z nich: *H. variabilis*, o bardzo zmiennem ubarwieńiu; bywa żółta, bronzowa, czerwonawa i t. p. Gatunek ten, znany w 6-u odmianach, spotkać łatwo w okolicach Neapolu.
K. K-ć.

### Hlávka Józef (T. XXIX str. 118).
Podbizna jego:

Fig. 136. Hlávka Józef.

### Hoppe Ernest Reinhold Edward (T. XXIX str. 242), matematyk, jest tą samą osobą, co i filozof H. Reinold, zaraz po matematykę następujący, a przez pomyłkę pod osobnym tytułem zamieszczony. Wskazówkę tożsamości daje sam tekst.

### Hostilii, starodawny, znakomity ród rzymski, którego protoplastą miał być, według mitycznej

Hube Romuald — Huppe Siegfried.

659

opowieści, *Hostus Hostilius*, dziad króla Tullusa H-a (ob.). W historycznych czasach najstłyniejszymi członkami tego rodu są następujący: 1) L. *Hostilius Mancinus*—poległ w rekonesansie podczas drugiej wojny punickiej w r. 217 przed Chr., razem ze wszystkimi podkomendnymi (Liw. 22, 15). — 2) C. H. Tubulus, przytłumił w r. 208 przed Chr., jako proprietor, rokosz, jaki wybuchnąć miał w Arretium, w Etruryi, na rzecz Hannibala (Liw. 27, 22 i nast.), a w następnym roku pobił w pobliżu Kapuy na głowę, w niespodzianem natarciu, Kartagińczyków (Liw. 27, 40), którzy 4 000 żołnierza w poległych i 9 znaków wojennych stracili. — 3) A. i L. H. Cato, rozmierzali i rozdzielali w r. 201 przed Chr. z rozkazu rządu grunta w Apullii i w Samnium, walczyli potem przeciw Antyochowi pod wodzą L. Scypiona Azyatyckiego i razem z nim oskarżeni zostali o przeniewierstwo; jednakże tylko A. Hostiliusa uznano za winnego i ukarano w r. 187 (Liw. 31, 4; 38, 55). — 4) A. H. Mancinus, prowadził jako konsul w r. 170 przed Chr. wojnę przeciwko Perseuszowi macedońskiemu, wszakże bez osobliwego szczęścia, chociaż trzymał się tylko odpornie. Zasłużył się jednakże dobrze przez łagodne obchodzenie się ze sprzymierzonymi i utrzymywanie surowej karności w wojsku (Liw. 43, 4, 9, 11; 44, 11; Plut. Aemil. Paul. 9). — 5) L. H. Mancinus, dowodził flotą, a potem jednym legionem w trzeciej wojnie puniciej w r. 148 przed Chr., kilka twierdz, a szczególnie Klupeę, oblegał napróžno, zdobył jednakże warowną Magalię, w sąsiedztwie Kartagiiny (Liw. epit. 51; App. Pun. 110 i nast.). Po wrocie z Afryki zyskał sobie względy ludu rzymskiego, ponieważ przedstawił na obrazie zdobycie Kartaginy i na forum je nawet kobietom objaśniał; stąd obrano go w r. 145 konsulem (Plin. 35, 4; Cic. amic. 25, 98). — 6) C. H. Mancinus, konsul w r. 137 przed Chr., poniósł od wojowniczych Numantyjczyków w Hiszpanii kilka klęsk i zawarł potem z nimi rozejm, którego senat rzymski nie ratyfikował, ponieważ godności narodowej. Tyberysz Gracchus, ze względu na którego tylko Numantyjczycy na ów rozejm się zgodzili, służył naonczas jako kwestor w jego wojsku. W r. 136 pragnęli Rzymianie naprawić złamanie rozejmu przez wydanie konsula w ręce nieprzyjaciela; Numantyjczycy jednakże nie przystali na to. Później wykluczyli go cenzorowie nawet z senatu; wszakże niebawem przywrócono mu godność senatorską (Liw. epit. 55 i nast.; Plut. Tib. Gracchus 5; Vell. Pat. 2, 1; Cic. off. 3, 30, 109; de or. 1, 40, 181). S. Drz.

Hube Romuald (Tom XXIX str. 433). Na str. 435-ej błędnie dano podobiznę Karola H-go. Tu daje się właściwą — Romualda H-go:

Fig. 137. Hube Romuald.

Huppe Siegfried. O życiu jego nic nie wiadomo. W dziele swojem „Verfassung d. Republik Polen” (Berlin 1867, 400 str. 8·0) podpisał się „Dr S. H.”; miał zatem stopień uniwersytecki. Ofiarował je wówczas już „hrabie-mu” Bismarckowi: był więc chyba Prusakiem, bo nie-Prusak w owych czasach nie zdobyłby się na takie zaośiarowanie. Pogłoski nakazywały go uważać nawet za najmitę bismarkowskiego. Głoszono, że ówczesny prezes ministrów pruskich, potrzebując argumentów z dziejów Polski do walki ze stronnictwem postępowem w Prusiech (1862—67), polecił je ukuć H-mu. Może istotnie taki był początek, ale nie takie jest wykonanie książki. Zresztą sam mocodawca inaczej przemawiał d. 18 marca 1867 r. w sejmie Związku Północno-Niemieckiego, t. j. w czasie ukazania się książki, a inaczej w Sejmie Cesarstwa d. 1 grudnia 1886 roku, w sejmie pruskim d. 28 i 29 stycznia 1886, wreszcie d. 23 września 1894 już w Warcinie, na wypoczynku. Zostawiając Bismarckowi i H-mu ich politykowanie, z pracą historycznie-prawną policzyć się można poważnie. „Verfassung” nie jest bynajmniej pamfletem: jest poważnym obrazem organizacyi polityczno-społecznej, przejętym poglądami historyozofiznemi w ścisłym znaczeniu; autor bowiem nie wysnuwa ich z jakiegoś filozofowania zewnętrznego, ale z czysto-wewnętrznych żywiołów samej dziejowości. Oparłszy się głównie na Lengnichu, od środka wieku XVIII uzupełnia materyał swój tekstami prawa, dowodami i świadectwami późniejszemi, do roku 1791. Wiedza, nie wolna od błędów (np. niezrozumienie absolutyzmu Augusta II lub genetycznego skażenia prawodawstwa z roku 1768, upatrywanie demokracyi tam, gdzie był tylko oligarchiczny był, za Sasów), jest wogóle dokładną, jak na cudzoziemca, nawet niezwykłą. Umyślna księga (XIV, st. 377—400), wypełniona literaturą prawa państwowego polskiego, korzystnie świadczy o wczytaniu się autora w ten dział piśmiennictwa

660

Hüppe Siegfried.

naszego. W księdze I H. usiłuje ująć istotę kon-
stytucyi polskiej, w drugiej wystawia źródła pra-
wa; obie stanowią wstęp, po którym idzie już
właściwość wykład w 11-u księgach; podział ter-
rytoryum, organizacja społeczeństwa, władza
królewska, sejm i naród, gminy na prawie nie-
mieckiem, zespółnie religijne, zarząd państwa,
sprawiedliwość, skarbowość polityczna, wsjasko-
wosći, stosunki z zagranicą. Wykład jasny, bez
wewnętrznych sprzeczności, nawet potoczysty.
Na moc prawa pisanego, zwłaszcza prywatnego,
w Polsce H. patrzy okiem już dzisiejszem: waż-
niejszy był zwyczaj od litery; prawo całe na-
wet tkwiło w zwyczaju (28). Rozwój territo-
ryalny wzbudza w autorze równy podziwi jak
rozwój prawa publicznego w rozpościerających
się na coraz większe terrytorya instytucyach.
„Jeden jest tylko podobny przykład (rozwoju
terrytoryalnego w historyi nowożytnej: wzrost
Stanów Zjednoczonych” (52). Zarówno budowa
państwa, jak uwarstwienie społeczeństwa przy-
pominają H-mu prawieki germańskie; wogółe
wyznaje on zasadę młodszości cywilizacyjnego
rozwoju Słowian. Rzeczypospolita jest dla niego
szlachecką demokracyą bezpośrednią, federacyj-
ną a militarną (9); jej środek ciężkości pada,
nie na sejmy, ale na sejmiki; one-to są ostatecz-
nie „ludem politycznym” demokracyi bezpośred-
niej (122). Wzorem tu był republikanizm an-
tyczny. Biorąc z Rzymu, nie imperium, ale res-
publica, Polska odróżniła się od innych narodów
europejskich. H. gorąco sławi rozum tego moż-
nowładztwa małopolskiego, które spisało z Ja-
giełą wiekopomny akt z d. 14 sierpnia 1385;
rozumie dobrze ideę zrzeszania się, przewodui-
czącą całemu czterowiekowemu procesowi; znój
zoguiskowany w roku 1569 nazywa arcydziełem
mądrości politycznej; od wieku XVIII wreszcie
stwierdza doskonałą już jednolitość. Z naciskiem
uwydatnia wielką wąge czterolecia 1572—1576
i wielką też jego rolę genetyczną. Zamoyskie-
go nazywa „Peryklesem polskim” w dziejowej
doniosłości i ustosunkowaniu się najwybitniejszej
w narodzie jednostki do narodowego ogółu. Uwa-
ża go za mistrza w sztuce panowania nad ludź-
mi przez poddawanie się im (19). W świetle
czterolecia stają dopiero jasno twórcze moce or-
ganizmu. Indywidualizm jest tą najgłębiej uta-
joną siłą, która uksztaltowała zarówno demokra-
cy bezpośrednią, jak i federalizm. Znamię swoje-
ste na organizacyi państwowo - społecznej wyci-
ska wielka jej młodzieżczość (81); same
nawet wady narodowe z niej wychodzą. Pogląd
ten, z tezą owej „młodszości” ściśle związany,
H. w kilku miejscach powtarza. Porywkość,
przedwczesna postępowość, nieliczenie się z wa
runkami rzeczywistości, z otoczeniem—wszystko
to jest skutkiem młodzieńczości. Sam indywi-
dualizm jest tylko jej przejawem. Był on tak
potężny, że Polskę nazwać potrzeba federacya,

nie prowincej, nie narodów, ale indywidualów,
kilkukroć stu tysięcy absolutnych monarchów
(18) (królewieta polskiej). Z demokratyzmem
i federalizmem, jako prądami zasadniczemi, wy-
przedzającemi swój wiek, łączył się w organi-
zacyi Rzplitej i w życiu jej dziejowem mistycz-
ny urok majestatu królewskiego (15). Istotę
władzy królewskiej wyłuszca H. wcale dobrze
w umyśluym rozdziale VI księgi V-ej: „Der Kern
des Könighums”. Zna H. i summuje niebez-
pieczeństwa elekcyi; ale milczy o wspaniałej
trosce Zygmunta Augusta, która w chwili skonu
spotężniała w rozdzierający duszę niepokój,
a miała za cel urządzenie wyboru, nawet spad-
kobierstwa. Jak izba poselska jest najwybit-
niejszem i najsamodzielniejszem w dziejach zgro-
madzeniem pełnomocników narodu (sejmików),
tak senat w chwili rozkwitu jest najdostojniejszą
radą starszych. Miał prawo Schiller włożyć Dy-
mitrowi w usta: „Nie mógłbym głosu swego za-
nieść przed świetniejszy senat” (133). Nie wa-
ha się H. za Lelewelem powtórzyć „na sławę
narodu”, że wposród, państw Europy, feudal-
stycznie poszarpanych, albo absolutyzmem z drob-
nych cząstek poskuwanych. Polska najpierwrsa
urzeczywistniła ideę zbudowania wielkiego pań-
stwa na podstawach wolności z żywiołów naro-
dowych (52). W epoce najwyższego rozwoju rów-
nowaga między społeczeństwem a państwem by-
łapełną; w stężałości jeszcze jedno drugiem
jej wyręczało. Czego nie było w prawie pań-
stwowem, w inicyatywie państwa, to znajdo-
wało się w duszach obywateli; w niejednem nie-
bezpieczeństwie narod sam środkami z poza or-
ganizacyi państwowej czerpanemi uratował pań-
stwo („Potop”!). „Czegoby ten lud szlachecki nie
dokazał, gdy był miał właściwe przewodnic-
two!” (83). Społeczeństwo szlacheckie, na na-
rodowości i indywidualizmie wyrosłe, dało Pol-
sce sześćcie: toż samo społeczeństwo stereoty-
powo w swych formach zastygłe i stężało było
jej nieszczęściem (58). Ruch, do w. XV dośrod-
kowy, odtąd w odśrodkowości swej nie dał się
ująć w zasadę rozszerzającą społeczne podstawy
państwa. W XVIII wieku naród był za szczu-
ptłym, siła jego mięśniowa za słabą (63) na
wzmoczone wymagania życia międzynarodowego.
Zbrakło Polsce silnej królewskości (84), zbrakło
politycznie uprawnionego żywiołu miejskiego,
wreszcie—życia korporacyjnego (168). Na upo-
śledzenie ludu wiejskiego patrzy H. z wyro-
zumiałością wiedzy porównawczej właściwa:
„W przybliżeniu stanowisko prawne większość
ludności kontynentalnej z wyjątkiem Anglii było
równie niegodziwe” (64); niewola była stanem
prawnym społeczeństw europejskich (80); znaną
wrotką Běrangera ilustruje autor prawdę histo-
ryi (65). W Polsce charakter łagodił prawo,
a raczej zwyczaj. W księdze VIII H., wytyka-
jąc czyny i dążności fanatizmu, jest przecież

Huss Józef — Hydraulika.

661

dość sprawiedliwym, aby półwiekową tolerancję XVI wieku nazwać „ozdobą Polski” (77). — Niżdzie w książce H-go niema germańskiego szyderstwa lub pamfleciarskiego ulicznikowstwa; powaga nie odstępuje go ani na chwilę. Co H. powiedział o konstytucyji polskiej, to powtórzyć można o czysto naukowej (ks. II — XIV) części jego książki: jest ona lepszą od swej złej sławy. — Tak się też na nią zapatrywał Szujski, uważając ją za dzieło niemetodyczne, ale w pojedyńczych rozdziałach wykładu i poglądach na życie dziejowe zasługujące na uznanie; on sam w recenzyi książki wypowiedział niejeden pogląd cenny, który poznać warto („Przegląd polski” 1868, lipiec i sierpień; „Opowiadania i roztrząsania” str. 157—195; „Dzieła” ser. II, tom V [Kraków 1885] str. 312—346). Pisano o H-m i w „Dzienniku Poznańskim” 1868. s.

Huss Józef (T. XXX str. 245). Willa Nagórnego w Warszawie № 1714a jest jedną z dwóch wzniesionych przez H-a w latach 1876 i 1877; druga, również w Alejach Ujazdowskich, № 1671a, jest willą senatora J. Karnickiego. W r. 1881 zbudował H. pawilon z oryginalną klatką schodową w domu Adolfa Bauernfeinda w Warszawie, ul. Gęsta, № 2739—40. W r. 1882 przebudował dom Karola Strassburgera, ul. Królewska, № 413 b, oraz Istomina, Nowy Św. № 1266—7a; w r. 1887 dom Borkowskiego, ul. Marszałkowska № 1535. W r. 1888 zaprojektował i zbudował dom dla zakładu fotograficznego J. Mieczkowskiego, ul. Nowo-Miodowa № 480, oraz eu-kiernię letnią Zamboniego w Alejach Ujazdowskich № 1714 e. Roku 1893 wybudował pawilon w pałacu księcia Czetwertyńskiego na Krakowskiem Przedmieściu. W roku 1894 przebudował i udekorował sklep Neprosa pod firmą „Fr. Puls” na placu Teatralnym, № 673 b. Na lata 1897—1901 przypadają: projekt i budowa domu Hersego, ul. Marszałkowska № 1402; przebudowanie sklepu Bobrowskiego i Urbańskiego, ul. Wierzbowa Nr 638 a; projekt i budowa domu dochodowego, ul. Chłodna Nr 768; wreszcie projekt i budowa dworca Drogi Kaliskiej w Warszawie. Według nagrodzonego w roku 1888 projektu H-a miano wznieść dom dochodowy Teatrów Warszawskich Rządowych przy ul. Wierzbowej w Warszawie. W r. 1891 otrzymał H. drugą nagrodę za projekt konkursowy Dworca Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej i przez Radę Zarządz. tejże drogi powołany został do opracowania projektu i do prowadzenia budowy, która wszakże do skutku nie przyszła. (Uzupełnienie z m-ptu budowniczego J. H-cha, autora artykułu w T. XXX str. 545).

Hutten Ulrych, von (T. XXX str. 552). Podobizna jego w gabinecie miedziorytów w Berlinie, według rysunku węglem, przypisywanego Albrechtowi Dürerowi:

Fig. 138. Ulrych von Hutten.

Huxley Tomasz Henryk (T. XXX str. 554). Podobizna jego:

Fig. 139. Huxley Tomasz Henryk.

Hydrauliczny baran. Zamiast ryciny nie-
 właściwie zamieszczonej na str. 578 T. XXX
i oznaczonej Fig. 106 — podaje się następującą:

Fig. 140. Hydrauliczny baran.

Hydraulika (T. XXX str. 574). Tekst na
str. 576 łam 2-gi po wyrazach: „Dla skróce-
nia oznaczmy” — powinien mieć następujące
brzmienie:

$$
h_1 = \lambda \frac{l}{d} \frac{v^2}{2g}; \quad F = \frac{\pi d^2}{4}; \quad v = \frac{Q}{F} = \frac{Q \cdot 4}{\pi d^2}
$$

I.

I, i, dziesiąta litera w abecadle łacińskim, w abecadle zaś polskim, złożonym z 48-u znaków, zajmuje miejsce 22-e. Litera ta oznacza samogłoskę podniebienną i, to jest ton, który powstaje wtenczas, gdy powietrze, idące z płuc przez tchawicę i krtań, wprawia tam naprężone struny głosowe w dźwięczne drgania, następnie przechodzi przez jamę ustną spłaszczoną, w której język grzbietem swoim przybliża się ku podniebieńiu twardemu (nieco mniej niż przy artykulacji j), jednocześnie krtań nieco się podnosi, a wargi świadają się w tył (jak przy uśmiechu), przez co kanał mówny staje się krótszym Z powodu że przy wymawianiu samogłoski i (podobnie jak przy e) jama ustna jest spłaszczona i strumień powietrza przez nią przehodzącego jest cieńszy czyli węższy niż przy wymawianiu a, o, u, samogłoski i i e nazywają się wązkiemi albo podniebiennemi, albo także miękkiemi, w różnicy od pozostałych samogłosek niepodniebiennych albo twardych: a, o, u, y.—Litera I. i, podobnie jak i wiele innych znaków abecadła polskiego, wzięła jest z pisma łacińskiego; łacińskie zaś i zapożyczone jest z greckiego, gdzie litera ta, zwana iotą, przejęła była z pisma fenickiego, w którym i miało nazwę jod (ręka) i oznaczało zarówno samogłoskę, jak i spółgłoskę; pierwotne zaś pochodzenie tej litery jest egipskie. Postać I, znana z abecadła łacińskiego i greckiego, nie zmieniła się od czasów starożytnych, przynajmniej w piśmie dużym. Jest ono takie w napisach greckich, takie przeszło do abecadła łacińskiego i w takiej postaci zachowało się w drugach dzisiejszych. W piśmie greckim, a początkowo i w łacińskim nad I, i kropki nie było. Pojawienie się jej późniejsze w piśmie drobnym wywołane było potrzebą uydatuienia litery i pośród innych znaków, jak m, n, u, złożonych równie z kresek pionowych; szczególnie

i w sąsiedztwie u zaczęto znaczyć akcentem ostrym, i, i znamię to jest początkiem kropki nad i. W wieku XII spotyka się i z akcentem nawet wtedy, gdy nie towarzyszy mu u, następnie zwyczaj ten uogólnił się, tak że każde i pisano z akcentem, a w wieku XIV zamiast akcentu pochyłego pisano kropkę nad i.—Dźwięk samogłoskowy i w językach aryjskich, jak w sanskryckim, greckim, łacińskim, rozróżnia się dwojaki, długi i krótki, podobnie jak i samogi. a i e. W prasłowiańskim i powstałych z niego pojedyńczych językach słowiańskich było również i długie; w rozwoju jednak późniejszym tych języków niektóre z nich długość samogłosek zatraciły, wskutek czego znikła też różnica i długiego i krótkiego. Z języków słowiańskich zachodnich długość i krótkość samogłosek, a tym samymi i długie obok i krótkiego w czeskim się dotąd utrzymuje (obok istnienia w tym języku akcentu stałego na początkowej zgłosce wyrazów). Język polski samogłosek długich nie ma od wieku XIV-go; posiada też jedno tylko i zwyczajne, krótkie, które wymawia się z akcentem, ilekroć znajdzie się w przedostatniej zgłosce wyrazu. Co się tyczy pochodzenia samogłoski i oraz stosunku jej do innych, to mniemanie dawniejsze, że język wogóle miał trzy samogłoski pierwotne czyli głowe: a, i, u, zwanę czystemi, okazało się błędnym, historyczne bowiem badanie brzmień języków indoeuropejskich dowiodły, że samogłosek pierwotnych w mowie Aryjczyków było daleko więcej, i w wielu razach samogłoska i nie jest pierwotna, lecz pochodna, powstała z innego dźwięku.—W obrębie języków słowiańskich niejedno i jest następstwem dawniejszego ei, np. w wyrazie zima, któremu odpowiada grec. cheimón; albo też i na początku wyrazów powstałe z jednej z dwu głosek ei, oi, lub ai, np. słłow. inъ, stpol. jen, stprus. ains, goc. ains, niem. ein, łać. oinos,

Enc. powsz. ilustr. Zesz. 285 T. XXY

84

664

I, samogłoska.

oina=unus, -a, itp. W języku francuskim samogłt. i, użytą sama, odpowiada najczęściej łącińskiemu i długiemu, np. écrire, łać. scribere, rire, łać. ridere i t. p.; gdy i ma obok siebie następne e, tj. ie, odpowiada mu łącińskie e, np. fier, ł. ferus, pierre, ł. petra i t. p.; połączenie ai jest nowo następuje nosowe m, np. aimer ł. amare itp.—Ze wszystkich dźwięków samogłoska i wyrierała wpływ najsilniejszy na sąsiednie brzmienia w prastarej epoce kształtowania się wyrazów, jako też w dalszym ciągu rozwoju każdego języka. Wpływ ten uwydatnił się w rozlicznych zmianach spółgłosek, które tę samogłoskę poprzedzały. Każda spółgłoska twarda wskutek podniebiennej artykulacji następcnego i zmieniła się na odpowiednią podniebienną, jak np. n na ń; p, b na p', b'; t, d na t', d'. W późniejszych okresach czasu łącińskie ki zmieniło swe brzmienie na ci, we workskim na ći (ci) we franc. na si (ci), np. łać. cibus (kibus) na cibus, włoś. cibo (čibo); łać. civitas, wł. città, fr. cité itp. W języku niemieckim z samogłosek a, o, u wskutek ich sąsiedztwa z następnym i powstały samogłoski ä, ö, ü (np. ich schlage, du schlägst, gockie słaha, slahis itp.).—W zakresie polszczyzny przekształcenia spółgłosek pod wpływem następcnego i w wyrazach pokrewnych były bardzo znaczne. Spółgłoski wargowe: p, b, f, w, m zmieniły się na p', b', f', w', m' (cierp, cierp'i, rob- rob'i...); przedniojęzykowe: t, d, s, z, n, ł, r na odpowiednie t', następnie ć; d', nast. dź; ś, ž, ń, ł, r' następ. rz (wrot- wrócić, błąd- błądźić, kwała kość, woz- wozić, pan pańi, khowła chwali, twor tworzi, nast. tworzy itp.); spółgł. tylnojęzykowe: k, g, ch, na cz, ž, sz, przyczym samo i po tak zmienionych spółgłoskach (podobnie jak po rz) uległo zmianie na y (ręk- ręczyć, trwog- trwożyć, głuch- głuszyć...). Oprócz tych zmian starodawnych, mamy w dzisiejszym języku nowsze zmiękczenia tychże spółgłosek k, g, ch na ł' g' ch' przed następnym i (k'ilof, g'itara, ch'iński...); w wyrazach swojskich zachodzi to w tych wypadkach, gdzie i powstało z prasłowiańskiego y, np. ginąć, kiwać, wilki (tj. g'inąć, k'iwac, wilk'i... stśłow. gybnąći, kyvati, vłk'ky). Tym sposobem dzisiejsza samogłoska podniebienna i po spółgł. gardłowych w wyrazach swojskich jest następczynią pierwotnej samogłoski twardej. Odwrotny stosunek zachodzi po spółgłoskach cz, dź, rz, sz, z, c, dz, powstałych wskutek zmiękczenia. Spółgłoski te w dzisiejszym języku są twardą, zgodnie też z wymawianiem mają po sobie samogł. twardą y, a nie i (czysty, dźdźysty, mierzyć, suszyć, życie, wielcy, drodzy...). W starej polszczyźnie, jak i w innych zresztą języków słowiańskich, spółgłoski te wymawiały się miękko, czego liczne ślady pozostały w zabytkach języka z wieku XIV i XV-go, jak np. czięść, ocziu, żierdź. wszędły i t. p., oraz w dzisiejszej mowie ludo-

wej pewnych okolic, np. w gwarach śląskich (w okolicy Cieszyna), u Mazurów pruskich i innych. Podobnie pod wpływem następcnego i uległy przekształceniu grupy spółgłosek: st na ść (miasto mieścić, tj. mieścić...) i zd na dźdź (gniazło gnieździć...). Co do czasu wytworzenia się zmian wyżej zaznaczonych, to niektóre z nich dokonały się w epoce historycznej, i daty ich dosyć ściśle określić można podług pomników językowych, jak np. zmiany t na ć, d na dź, r na rz, które się dokonały przed wiekiem XIII-ym; inne znowu sięgają epoki przedhistoryycznej, a nawet wyprzedzają epokę rozszczepienia się mowy prasłowiańskiej na pojedyńcze języki. Do zjawisk fonetycznych godnych uwagi należy przekształcenie się zbiegu spółgłosek prasłowiańskich kt przed i w pojedyńczych językach słowiańskich. Ten zbieg brzmień kt (niezależnie od tego, czy one powstały z kt lub gt) przed i rozwinał się już w najdawnieszym języku polskim w spółgłoske c, wskutek tego z form pierwotnych: wlek-ti, piek-ti, siek-ti..., mog-ti (fonetycznie mok-ti), bieg-ti, leg-ti itp. mamy dzisiejsze formy bezokolicznika: wlec, piec, siec... móc, biec, lec..., podobnie jak i postaci rzeczowników: piec, moc, pomoo, przemoc, niemoc i inne, od nich pochodne, z brzmieniem c. W języku strosłowiańskim to samo kt zastąpione zostało dwójką št, w formach słów: pešti, mošti i rzeczowników: pešt, mošt, w jęz. rosyjskim spółgłoską č: p'ečb, močb; w czeskim w obu razach spółł. c, jak w polskim, mamy bowiem rzeczowniki: peo, moc, i słowa: peci, moci, i t. d. We wszystkich językach słowiańskich przemiana tej grupy kt przed i jest taka sama jak przemiana grupy tj: w obu wypadkach wyniki rozwoju są zgodne z sobą. Grupa spółgłosek tt lub przed i, niezależnie od jej powstania z tt lub dt, zmieniła się w starej polszczyźnie prawidłowo na ść(i), skąd, po utracie w późniejszym okresie końcowego i, pozostało ść; np. gniet-ti=gniesti=gnieści=gnieść; kład-ti=kłaš-ti=kłaśći=kłaść itp. Zmiana grupy tti na sti sięga jeszcze epoki prasłowiańskiej, gdzie dokonało się to drogą analogji do form takich jak nies-ti, wiez-ti (wiesz-ti) itp. Tak w przytoczonych tt słowach, jak i w wielu innych razach samogłoska i, po dokonanym zmiękczeniu spółgłoski twardej na podniebienną, z biegiem czasu zanikła i jedyny ślad jej dawnego istnienia na końcu wyrazu został w owym brzmieniu końcowej spółgłoski podniebiennej. Ślady takiego wpływu samogłoski i mamy w formach bezokolicznika, np. nieść, wieźć, ziebnać... (z pierwotnych: niesti, wiezti, ziebnaći...), jako też w rozkaźniku pewnych słów, jak: nieś, wieź, kładź, i t. p. W formach rozkaźnika, zakończonych w wargowe podniebienne: p', b', f', w', m' (np. cierp', mów', plam'...), właściwych staropolszczyźnie, brzmienia podniebienne w nowszym języku zostały zastąpione twardemi, t. j. dzisiaj mówimy: cierp, mów,

666

I (w logice) — Iatrofizyka.

I w logice formalnej oznacza sąd szczegóło-
wy twierdzący, np.: niektóre metale są szlachet-
ne, pewne choroby są nieuleczalne. Apulejusz
z Madaury (114—190 po Chr.) w III.-ej księdze
swojego traktatu „De dogmate Platonis” wpro-
wadził symboliczne oznaczanie sądów ze wzglę-
du na ich ilość logiczną (ob.) i jakość
(ob.) literami A, E, I, O. Symbole A i I wziął
z wyrazu Affirmo (twierdzę), E i O z wyrazu
nEgO (przeczę). Tak więc A=sąd powszechny
twierdzący, E = sąd powszechny przeczący;
I=sąd szczegółowy twierdzący; O = sąd szcze-
gółowy przeczący. Piotr z Hiszpanii (papież
Jan XXI—†1277) w swoich „Summulae logicales”
ułożył odpowiednią formułę mnemoniczną w na-
stępującym dwuwierszu:

„Asserit A, negat E, sed universaliter ambae”
[(propositiones)];

„Asserit I, negat E, sed particulariter ambae.”

(A twierdzi, E przeczy, lecz oba (sądy) po-
[wszechnie];
I twierdzi, O przeczy, lecz oba szczegółowo).

Odtąd sposób ten oznaczania sądów upowszech-
nił się u Scholastyków i przetrwał jako pospoli-
ty aż do naszych czasów.
Ad. M.

I. Symbol pierwiastku chemicznego, jednego z przedstawicieli grupy chlorowców—jodu (ob.).
K. Sł.

Iamatologia (z gr. ὁ ἄμα—lek i ὁ λόγος—
słowo, nauka), nazwa obecie mało używana,
mająca to samo znaczenie co farmakologia
(ob.).
Dr J. P.

Ianolit lub yanolit, z greck. ἀνθρώπος—fiole-
towy i λόθος—kamień, nazwa podana przez De-
lametherie na minerał, znany dziś powszech-
nie pod nazwą aksynitu, a zamiast nazwy
„Schorl violet”, używanej przez Romé de l’Isle;
ob. Aksynit.
Z. W.

I'Anson Edward, architekt angielski (*
w Londynie r. 1812—† tamże 1888). Był sy-
nom architekta, kierującego robotami asseniza-
cyjnemi w hrabstwach Kent i Surrey; studya
klasyczne odbył w Francyi, zawodowo zaś kształ-
cił się pod przewodnictwem ojca i Johna Wal-
lena. Następnie w częstych swych wycieczkach
po całej Europie zgromadził zbiór ogromny ry-
sunków i akwarelli architektonicznych, których
tylko niewielką część wystawił był w Szkole sztuk
pięknych na zjeździe architektów r. 1835. Za-
mianowany r. 1844 budowniczym dzielnic lon-
dyńskich Clapham i południowej Battersea, I'A.
poza robotami administracyjnemi wzniósł w Lon-
dynie znaczną liczbę gmachów publicznych, bądź
dla wielkich kompanij finansowych, bądź też dla
możnych stowarzyszeń religijnych, a między in-
nemi: Corn Exchange Chambers, Setting Lane,
British and foreing Bible Society, Muzeum i bi-

bliotekę szpitała św. Bartłomieja, odnowił bud-
wle starożytne Royal-Exchange, w których, jeden
z pierwszych, użył w dziedzińcach wewnątrz-
nych do wykładania ścian cegły białej polewa-
nej i t. d. Będąc korrespondentem zagranicz-
nym towarzystwa architeków francuskich i dwu-
krotnie prezesem instytutu królewskiego archi-
tektów angielskich, wzbogacił jego wydawnictwo
licznemi memoryałami ilustrowanemi, jak np.
między innemi: „Some French Chateaux of the
age of Francis I” (1856); „The recent Impro-
vements in Paris” (1858); „The Kremlin of
Moscow” (1868); „The Architecture of Norway”
(1878); „Mediaeval and other Buildings in the
island of Cyprus” (1853). Syn jego, Edward
Blakeway I'A., również architekt, uczestniczył
w pracach ojcowskich.
R.

Iatrochemia (od gr. ὁ ἀτρόπος—lekarz). Wy-
raz ten oznacza niekiedy chemię lekarską,
t. j. część chemii organicznej zajmującą
się sprawami chemicznemi, odbywającimi się
w ustroju żywym, zdrowym lub chorym; częściej
jednakże miewa znaczenie to samo, co che-
miatria (ob.).
Dr J. P.

Iatrofizyka (z gr. ὁ ἀτρόπος—lekarz i ἡ φροσύχη
[τέχνη]—fizyka). Nazwa ta oznacza naukę wy-
nuwaną i głoszoną przez pewną szkołę lekar-
ską, kwitnąąc szczególnie w w. XVII, lecz się-
gającą wpływem swym do połowy wieku na
stępnego, a opierającą się w swych poglądach
teoretycznych wylacznie na fizyce i za jej po-
mocą starającą się objaśnić i wytłómaczyć wszyst-
kie sprawy fizyologiczne i patologiczne ustroju
ludzkiego. Posługując się metodą czysto fizycz-
ną, musiała I. szeroko uwzględniać mechanikę
i matematykę, stąd też dawana jej bywa często
nazwa Iatromechaniki oraz Iatromatema-
tyki. Kierunek ten lekarski, aż czkolwiek nie
wolny od licznych błędów, wypływających za-
wsze z jednostronności poglądów i chęci dosto-
sowywania do nich wszystkiego, oddał wszakże
nauce także niejedną przysługę rzetelną, osobli-
wie przez zwalczanie stanowcze zbyt jednostron-
nej również Szkoły chemiatycznej (ob.
Chemiatria).—I. powstała we Włoszech na
pockątku wieku XVII; jako twórca jej wymie-
niany bywa zwykle genialny Alfons Borelli
(ob.), właściwie jednak jest starsza od niego,
a za najdawniejszego jej krzewiciela uchodzić
powinien S. Santoro (ob.), zasłużony fizyolog
i fizyk. Do rozwoju I-i po Borellim, lub obok
niego, przyczynili się we Włoszech najwięcej:
znany anatom Wawrzyniec (Lorenzo) Belli-
ni (ob.), słynny lekarz Jerzy Baglivi (ob.)
i B. Ramazzini (ob.). Poza granicami Włoch,
gdzie miała zawsze zwolenników najliczniejszych
i najgorliwniejszych, I. zapanowała tylko jeszcze
we Anglii. W kraju tym krzewili ją głównie
mężowie tacy, jak Archibald Pitcairn (ob.),
historyk medycyny Jan Freind (ob.) i Ry-
szard Mead (ob.), wszyscy trzej znani zaszczy-

Iatromatematyka — Ibar.

667

nie w dziejach lecznictwa. We Francyi I. pierwotnie miała tylko samych przeciwników, a dopiero od początku wieku XVIII w Montpellier znalazła kilku zwolenników, którym nie udało się wszakże rozpowszechnić ją w kraju, pozostającym pod wpływem Paryża, wrogo dla niej usposobionego. Również w Hollandyi i w Niemczech, gdzie przeważnie i niepodzielnie panowała Chemiatria (ob.), w wieku XVII I. wcale powodzenia nie miała. Dopiero w wieku następnym Hollender Herman Boerhaave (ob.) i Niemiec, Fryderyk Hoffmann (ob.), chociaż w nieco zmienionej postaci, w krajach swych przyczynili się do jej rozpowszechnienia. — Główni krzewiciele i popieracze I-i (przeważnie wymienieni powyżej) odznaczaли się bez wyjątku nauką głęboką i, jak na swe czasy, bardzo doktadną znajomością fisyki oraz nauk przyrodniczych wogółe, na nich więc opierali też pogłady swe teoretyczne na życie i sprawy jego w stanie zdrowia lub choroby, wszelako, jako wykonawcy sztuki lekarskiej, teorye się stosowali jeno bardzo ogleśnie, trzymając się raczej, jako lekarze, głównie zasad Hippokratesowych. — Por. Ch. Daremberg „Histoire des sciences méd.” (Paryż 1870, T. II str. 735—953). Dr J. P.

**Iatromatematyka** (z greck. ὁ ἱατρός = lekarz i ἡ μαθηματική [τέχνη] = matematyka), właściwie matematyka lekarska. Pierwotnie wyrazem tym oznaczano odłam leczuictwa, opierającę się głównie na astrologii (ob.), więc kieujący się nią zarówno w rokowaniach swych, jako też w leczeniu samem, czyniąc je zawiadamied od znaków i ruchów się niebieskich, od wieku zaś XVII nazwa ta przybrała znaczenie równe zupełnie iatrofizyce (ob.). Dr J. P.

**Iatromechanika** (z greck. ὁ ἱατρός = lekarz i ἡ μηχανική [τέχνη] = mechanika), dosłownie mechanika lekarska. Wyraz ten używany bywa w dwu znaczeniach; najczęściej wyraża to samo, co iatrofizyka (ob.); czasami wszakże, chciałiz niesłużnie, służy też zamiast miana mechanoterapia (ob.). Dr J. P.

**Ibabao**, jedna z wysp Filipińskich, ob. Samar.

**Ibadan**, miasto handlowe w Wyższej Gwinei, w posiadłościach angelskich, w krainie Yoruba (na północ zatoki Benin), w odległości 33 kilometrów na północo - wschód od miasta Abbeokuta. W. N.

**Ibagué** albo San Bonifacio de Ibagué, miasto w południowo-amerykańskiej rzeczypospitej Kolumbii, w stanie Tolima, w odległości 50 klm. na południo-zachód od Ambalemy w póblizu lewego brzegu Combeimy (lewy dopływ Magdaleny); o 30 klm. na południo-wschód od wulkanu Tolima, na równinie, wzniesionej około 1 300 m. między dwoma równoległemi łańcuchami Kordylierów (środkowym i wschodnim), rozdzielonemi dinola Magdaleny; w yżnych oko-

licach miasta uprawiają kakao, tytoń, ryż, trzcinę cukrową, kukurydzę, kawę i inne rośliny zwrotnikowe; prócz tego są tu bogate kopalnie siarki, cyny oraz źródła siarczane. Miasto ma znaczenie handlowe z powodu położenia na drodze z doliny Magdaleny do doliny rzeki N. W. Caucu.

**Ibanez** (wymawia się Iwanies) Carlos, margrabia de Muthacen, geodeta hiszpański (* 1825 w Barcelonie — † 1891 roku w Nizzy). Kształcił się w akademii inżynieryi wojskowej w Guadalajara, a potem służył w korpusie inżynierów. Kiedy rząd postanowił wykonać wielką mapę topograficzną Hiszpanii, głównym kierownikiem robót przygotowawczych do tego dzieła zamianowano, r. 1852, obok Saavedry, Ibańzea. Przy pomocy miary, sporządzonej według ich obrysu przez Brunnera wymierzyli ci dwaj inżynierowie, z dokładnością aż do owego czasu niedośicią, linię podstawową. 15 klm długą, na równinie La Mancha. Późni-j (1856 — 68) wymierzyli trzy takie linie na wyspach Balearskich. Po zajęciu przez Saavedrę w ministeryum stanowiska dyrektora robót publicznych, I. sam jeden kierował robotami geo-detycznemi w Hiszpanii i zorganizował geodetyczny i. statystyczny instytut państwowy. Roboty geodetyczne hiszpańskie ściśle się połączyły z początkowanem w r. 1861 przez generala Baeyera wymierzeniem europejskim stopnia południka, które się bardzo rychło zamieniło w przedsięwzięcie międzynarodowe. W związku z tem stanęło przeprowadzone w 1879 przez I-a i Perriera przedłużenie wielkiego pomiaru południka francuskiego aż do Algieru. Po śmierci generala Baeyera I. został prezydentem stałego komitetu geodetycznego, od roku zaś 1870 był członkiem, a 1871 prezydentem komissyi międzynarodowej miar i wag. Prócz licznych referefatów w pismach hiszpańskich z zakresu geodezyi, I. wydał roku 1888 „Tableau géographique et statistique de l’Espagne” z mapą o skali 1 : 500 000.

**Ibar**, rzeka północno-zachodniej części półwyspu Bałkańskiego, należąca do systematu Dunaju, prawy dopływ Morawy serbskiej. I. bierze początek w pobliżu zetkuienia się tureckiego sandžaku Nowibazarskiego, Albanii i Czarnogórzra, w górach, zwanych Północno-albańskimi Alpami, na północnym stoku szczytu Zlieb (blizko 2 200 metr.). Płynie w wązkiej dolinie, otoczonej wysokiemi górami wapiennemi, które, zbliżając się do siebie, tworzą przesmyk Wracze (wrata = wrota); rzeka ta ma z początku północno-wschodni kierunek, dalej wschodni do Miłowicy, gdzie przyjmuje z prawej strony Sitnincę (na wysokości 510 m.), która płynie z południo-wschodu przez Pole Kosowe i obfitością swych wód wyznacza kierunek I-owi, tak, iż ten odtąd płynie ku północy; opuściwszy sandżak No-wibazarski, wkracza w granice Serbii, gdzie pły-

668

Ibarra — Iberis.

nie pod miastem Raszka i wzdłuż zachodnich stóp gór Kopaonickich, najwyższych w Serbii (2 100 m.); zachowując wciąż kierunek północny, przepływa dalej wzdłuż wschodnich stóp gór Troglowo (1 370 metr.), pod Karanowacem (220 metr.) i o parę kilometrów poniżej wpada do Morawy na wysokości 100 m. Cała długość biegu wynosi 240 klm., z których 140 w sanceszku Nowibazarskim, a 100 w Serbii. Z dołływów serbskich znaczny jest tylko lewy, Studenica.

### Ibarra lub San Miguel de Ibarra, inaczej Imbabura, miasto w południowo-amerykańskiej rzeczypospolitej Equador, około 100 klm. na północo - wschód od Quito, na wyżynie (około 2 300 m.), pośród Kordylierów u północnych stóp wulkanu Imbabura (4 580 m.), małą rzeczką Ajavi, dopływem Rio Branco, która wraz z rzeką Chota tworzy Mirę, najpółnocniejszą rzekę zachodniego stoku Equadoru. I. i jej okolice, własne ogrodów i plantacyj (bawelny i trzeciny cukrowej), stanowią rodzaj oazy śród pustej wyżyny. W roku 1868 Ibarra została zniszczona przez trzésienie ziemi, które w mieście i w okolicach pozbawiło życia około 30 000 ludzi. Miasto powoli podnosi się z ruin. W. N.

### Ibarra Joachim, drukarz hiszpański (* r. 1725 w Saragosie — † 1785 w Madrycie). Za zaśługi swoje w drukarstwie był przez Karola III ziamanowany typografem nadwornym. Lubo się nigdy nie wychyłał za granicę i wszelkie ulepszenia sam wynajdywał lub też innych do nich pobudzał, postawił jednak swoje druki na tak wysokim stopniu doskonałości, że dorównywały drukom Didota, Bononiego i t. p. Jego wydania Biblii, Mszału mozarabskiego, Don Kichota (1780, 4 tomy z miedziorytami), Historyi hiszpańskiej Mariany (1780, 2 tomy), Przekładu Sallustyusza (1772) są najcenniejszemi wzorami jego kunsztu. Wdowa po nim, prowadząc dalej przedsiębiorstwo mężczyzn, wydała w r. 1803 cenny słownik hiszpański.

### Ibas, biskup Edessy (436—457), sprzyjat skrycie Nestoryanom, którzy do trzecim soborze powszechnym, odbytym w r. 431 w Efezie, gdzie Nestoryusz został potępiony, przenieśli się do Persyi i znalazli przychylne przyjęcie u szkoły teologicznej w Edessie. Oskarżony przed metropolitą Antyocheńskim, oczyścił się z zarzutów; również uniewinniony został przez Synod biskupów fenickich, zwołany umysłnie w Berycie, gdy przeciwnie Monofiżyci na synodzie, przezwanym „rozbojem Efezkim”, złożyli go z biskupstwa. Sobór powszechny Chalcedoński 27 października r. 451 przywrócił go do urzędu, kiedy potępiła uroczyste błędy nestoryańskie. W spozie o „Tria capitula”, toczonym w VI wieku, głosnym był list I. a do Marisa, biskupa z Hardaszir w Persyi, w którym ujmuje się gorąco za Teodorem, biskupem z Mopsuestu, ponieważ

pisma jego uważano za główne źródło nestoryanizmu. Chociaż list ten został wtedy potępiony, nie stanowi to sprzeczności z uznaniem I. a za prawowiernego na soborze chalcedońskim, powieważ list ów I. pisał, będąc jeszcze kapłanem, gdy później, jako biskup, nigdy za heretyka uznanym nie był: owszem, sam na tymże sobórze Nestoryusza potępił. — (Hergenröhther: Hist. Kościoła. Ks. B. M.)

### Ibbenbüren, miasto w Westfalii, w regencyi Münsterskiej, o 10 kilometrów na północo-zachód od Tecklenburga, na północno-zachodnich odgałęzieniach Lasu Teutoburskiego, nad rzeką Ahe (systemat Emsu), na kolei żelaznej od Rehu do Hannoweru; około 5 000 m. ców, zakłady tkackie, fabryki sklane, tartaki, młyny; w pobliżu kopalnie węgla i żelaza, kamieniomyłomy. W. N.

### Ibbetson Juliusz Cezar, malarz angielski (* 1759—† 1817). Samouk, zdolny pejzażysta, malował zarówno olejno jak i farbami wodnemi, z początku motywy pejzażowe wysp, później okolice stałego łądu, ożywione figurami. Do najlepszych prac jego należy widok jeziora z kąpiącemi się dziwologicami „The mermaid’s hount” w „South Kensington Museum”. Muzeum to posiada i inne wybitniejsze obrazy jego pędzla. S. S.

### Ibea, I. B. E. A.—skrócona nazwa posiadłości angielskich we schodniej Afryce (Imperial British East Africa); posiadłości te składają się z następujących części: 1) protektorat Zanzibaru (wyspy Zanzibar i Pemba), 2) protektorat Ugandy i Unyoro, 3) protektorat Afryki Wschodniej. Miastem głównym posiadłości jest Mombaza (około 15 000 m. ców), port i punkt wyjścia kolei żelaznej do jeziora Wiktoryi (obacz poszczególne artykuły). W. N.

### Iběra, miasto w starożytnej Hiszpanii, nad rzeką Iberus, w pobliżu morza położone, według Liwiusza (23, 28) najznaczniejsza miejscowość stron owych za czasów drugiej wojny punickiej. Tutaj obaj Scypionowie pobili Hasdrubala w r. 216 przed Chr. Miasta tego zresztą źródła starożytne więcej nie wspominają, chociaż znaleźćo w nowszych czasach monetę z napisem: „Hibera Julia”, które zwyczajnie do tej właśnie miejscowości odnoszą. S. Drz.

### Iberis L., Ubiorek, rodzaj z rodziny Krzyżowych (Cruciferae), właściwy Europie Połud. i Małej Azyi, gatunki: I. amara, U. gorzki, ma liście podłużne, tępe, zwężające się klinowato w ogonek, na końcu 2 do 3 zębów tępych. Kwiatostan gronowaty; łuszczynka prawie okrągła, lekko wykrojona, o 2 ząbkach. Jednoroczny lub jednoletni. Wys. 15—30 cm. Kwiaty białe od maja do sierpnia. Lubi grunty wapienne. I. initermedia. Liście dolne lancetowate, z obydwoch stron 1—2 razy ząbkowane, górne podłużonancetowate, całobrzegie, kończyste. Łuszczynki głęboko wykrojone. Wysokość 60—90 cm. Kwitnie biało lub blado-liliowo, w czerwcu i lipcu.

670

Iberyjski półwysep — Iberyjskie góry.

pomiędzy temi ludami szczep Turdetanów, osiadły w dolnej Andaluzyi, który posiadał oryginalne epopeje; kroniki swych dziejów i prawa pisane. Także Turdulowie, zamieszkujący górną Andaluzyę i część Luzytanii, wyróżniali się wyższą kulturą od dzikich szczepów sąsiednich. Prócz nich zasługują jeszcze na osobną wzmiankę Kantabrowie, Ilergetowie, Skaskonowie (ob.). Pomiędzy dochowanemi szczątkami staro-iberyjskiej kultury wymienić osobno należy sporą ilość monet, które opisali: Heiss w dziele swem „Description générale des monnaies antiques de l'Espagne” (Paryż 1870) i Delgado w „Nuevo métode de clasificación de las medallas autonomas de España” (Sewilla 1870—1879). Resztki języka Iberów, dochowane w starażytnych inskrypcyach, wydał Huebner w „Monumenta linguae ibericae” (Berlin 1893). — 2) żyzna kraina, przeważnie zboże, oliwę i wino rodzają równina, w czasach cesarstwa Bizantyjskiego Georgią, dzisiaj także Gruzyą zwana, na kaukaskim przesmyku, której granice na zachód tworzyła Kolchida, na północ.górza Kaukazkie i Sarmacja, na wschód Albania (rzeka Alazonios), a na południe Armenia. Cztery tylko ciasne wąwozy wiodły do tej krainy: 1) z Kolchidy obok warowni Sarapany, 2) z Armении przez rzekę Kyros, zwyczajny traktat rzymski, 3) z Albanii przez rzekę Alazonios, 4) przez Bramy kaukazkie z Sarmacyi. Główną rzeką krainy był Kyros (dzisiaj Kur). Mieszkańcy, zwani Ibēres albo Ibēri, trudnili się głównie uprawą roli i należili, przynajmniej w klasach panujących, prawdopodobnie do szczepu irańskiego. Dzielili się oni na czterzy kasty: szlachtę, z której łona dwóch królów wybierano, kapłańów i sędziów, wojowników i rolników, a wreszcie na niewolników królewskich, tak zwanych βασιλείοι δούλοι. Wyprawa Pompejusza do Azyi w r. 65 przed Chr. zaznajomiła Rzymian po raz pierwszy z I.ą, wszakże dopiero od czasów cesarza Trajana należała ta kraina formalnie do państwa rzymskiego; lecz po śmierci Juliana (r. 363 po Chr.) podbił ją pod swe panowanie król perski Sapor II. Uznając pozornie zwierchnictwo perskie, utrzymali się Iberowie przy własnych książętach, z tytułem królewskim, który w V wieku nową stolicę Thilisi (Tiphilis, dzisiaj Tyflis) założyli. Wiara chrześciańska dostała się do nich z sąsiedniej Armenii. Pierwotną stolicę I-i była Harmosika (dosłownie— Ahuramardy twierdza), położona nad Kyrosem, przy południowej przełęczy. — Por. Strab. 11, 499 i nast.; Plin. Nat. Hist. 6, 44; 10, 11. S. Drz.

Iberyjski półwysep, ob. Pirenejski półwysep.

Iberyjskie góry, albo Iberyjski kraj źródłowy (Cordillera Iberica), góry we wschodniej Hiszpanii, północno-wschodni i wschodni wyniosły skraj wyżyny Kastylskiej (albo Iberyjskiej), spadającej stromo, tarasowego ku dolinie Ebro

i wybrzeżu Walenciya, a łagodnie ku wyżynie; wzdłuż tych gór idzie główny dział wodny półwyspu Iberyjskiego, zbcaczający zresztą często ku zachodowi. Góry I. przypierają na północy, w okolicach źródeł Ebro, do gór Kantabryjskich, stanowiących północny skraj wyżyny Kastylskiej: mianowicie na źródłowiskach tej rzeki wznosi się kredowa wyżyna z górami przynajmniej na 1000 m. swokiemi; na południowschód od niej wznoszą się do 2 300 m. sytuacyjskie góry Sierra de la Demanda, dzikie, nagie, ubogie w wodę, z warstwami silnie zdyskukwanemi, poczęści fałdowo, poczęści uskoko-wo. U zachodnich stóp tych gór, pod S. Adrian de Juarros występują warstwy węglowe z kopalaniami węgłą; toż samo po drugiej stronie na przejściu do doliny Ebro pod Prejano i Turuncum. Tutaj więc warstwy paleozoiczne zostały podniesione wysoko, a pokrywa mesozoiczna kredowa, która je pokrywała, uległa spłókaniu i dochowała się tylko w szczątkach na przejściu od Sierra de la Demanda do wyżyny; do tych szczątków należy Pico de Urbion (przeszło 2 200 m.). Na południowie stoku Urbionu wypława rzeka Duero, płynie z początku ku południu śród warstw kredowych, a następnie zwraca się ku południo-zachodowi i zachodowi, wkraczając już w trzeciorzędowe góry Almazan, wznoszące się na 1 000—1 200 m., jako zachodni skraj gór Iberyjskich; stanowią one również działa wodny między Duero i Jalonem, dopływem Ebro. Ku wschodowi od tych gór trzeciorzędowych wznoszą się góry jurajskie i triasowe, dosięgające największej wysokości (2 350 m.) w Sierra de Moncayo (piaskowiec pstry). Ciągnące się między Moncayo i Urboniem góry, z warstw jurajskich złożone, obniżając się, lecz nie uie spadają poniżej 3 400 m., wyjawszy w Puerito del Madero (1 200 m.). Na południe od Moncayo góry też się zniżają: aż do Montes Universales, Pena Palomera i Sierra de S. Just, ani jeden szczyt nie dosiąga 1 500 m., choć zresztą średnia wysokość nie spada poniżej 1 000 m. Cała ta część gór po stronie zwróconej ku dolinie Ebro składa się z grzbietów, biegłychkich ku południo-wschodowi, między którymi wszystkie rzeki płyną w jednakowym kierunku, mianowicie ku Jalonowi, który góry te przecina wopoprzek, doliną krętą złożoną kolejno ze zwżeń i rozszerzeń. Zródła jego leżą na skraju wyżyny Kastylskiej i tym sposobem jego dolina stanowi dalszy ciąg drogi, biegnącej doliną Heinaresu, tak, iż powstała tu prawie prostolinijna droga naturalna, łącząca Madryt z Saragosą (kolej żelazna). Góry te w grzbiecie triasowym Parameras de Malina dosięgają 1480 m. Na wschód i południe od tego grzbietu rozciągają się góry jurajskie o wyżynowym charakterze, tworzące źródłową krainę Tagu i jego prawego dopływu Gallo, płynących tu w wąskich i głębokich dolinach. Słzępy warstw kredowych osz

672

Ibl Čěnek — Ibn al-Athīr.

miesiące nie spada ani jedna kropla deszczu; niema też tu chorób epidemicznych. W żyłach m-ców płynie wiele krwi berberyjskiej i arabskiej; zajmują się oni rolnictwem przy pomocy sztucznego nawadniania; produkują wino, oliwę, figi i migdały; na wybrzeżach morza znaczny przemysł wydobywania soli z wody morskiej; około 2 500 m-ców. W. N.

Ibl Čěnek (Wincenty), pisarz czeski (* r. 1851); wyższe studya odbywał na fakultecie filozoficznym w Pradze, oddając się szczególnie językom nowożytnym i stenografii, potem został nauczycielem szkół realnych. Zawód swój liteiracki rozpoczął r. 1874 jako współpracownik pism peryodycznych: „Těsnopisné (stenograficzne) Listy”, „Těsnopisna Beseda”; „Zabavy těsnop.”; „Filolog. Listy”, „Athenaeum”; „Literarne Listy”; „Vesna” (umieścił w niej powiastkę wierszowaną z leśnych samotni p. t. „Hela”), „Zlata Praha”. Tłomaczył niektóre powieści Puszkina, Korsarza, Lare, Paryzine i Mazepę Byrona, niektóre bajki Lafontaine'a i Floriana, z Hauffa powieść „Otello”, z Lessinga „Emilię Galotti”. W sprawozdaniach rocznych szkoły realnej pardu biciej, oprócz artykułów pomniejszych ogłosił dwie rozprawy: „Bajky Puchmajerowy” i „Antické látky v novověkém dramatě vůbec a českém zvlaště”; z d-rem J. Hercerem ułożył słownik francusko-czeski; napisał i własnym nakładem wydał Naukę metodyczną stenografii czeskiej w trzech częściach, z których pierwsza i druga miały po dwa wydania i zatwierdzone są jako podręcznik naukowy dla średnich szkół czeskich. *

Iblis—tak się zowie u Mahometan dyabeł, jednoznaczny z Szeitānem (szatanem). W Koranie wszakże imię Iblis (od bala s = zły, odruzcony) zamiast dyabeł występuje tylko zaledwie 9 razy, kiedy szeitān 52. Według wiary mahometańskiej, szatan był pierwotny aniołem i miał imię Azāzil, a panował nad zwierzętami i duchami (dźinnami); lecz kiedy Bóg stworzył Adama, anioł ów nie chciał przed nim czoła uchylać, jako stworzony z ognia przed ulelionym z gliny. Za to został z raju wygnany i naczwany I-em. Wtedy też zapadł na niego wyrok śmierci; otrzywał jednak odroczenie wykonania tego wyroku aż do dnia sądu ostatniego (Koran, Sura 7, 13). R.

Ibn — to samo co Ebn lub Ben (ob. te wyrazy).

Ibn Abu Oseibia (* w Damaszu r. 1203 —† w Sarahedzie [Syeya] r. 1269), zwykle zwany wprost Oseibia, całe nazwisko jego zaś brzmi: Abul-Abbas Ahmed ben el-Kāsim ben Chalifa Ibn Abu Oseibia Muwaffik ed-Din el-Chazredżi, lekarz i dziejopis lekarSKI, Arab. Był synem lekarza, zajmującego się głównie okulistyką; w zawodzie lekarskim kształcił się początkowo pod przewodnictwem ojca

i stryja, zarządzającego szpitalem dla chorych na oczy w Damaszu; później między innymi był też mistrzem jego słynny lekarz i botanik, Ibn el-Beitar (ob.). Czas pewien zajmował się wykonawstwem lekarskiem w mieście rodzinem; w r. 1236 przeniósł się do Egiptu, będąc wezwany do Kairu na lekarza szpitalnego; po dwu latach jednak porzucił to zajęcie, udając się do Sarahedu w Syrii,dokład powołał go na lekarza przyboznego emir Izz ed-Din Eide-mir: tam też życia dokonał. O. jest autorem dzieła bardzo ważnego dla dziejów lecznictwa arabskiego, znanego p. n. „Fontes relationum de classibus medicorum“, zawierającego 399 życiorysów lekarzów greckich, arabskich, syryjskich, perskich i indyjskich. Pomimo, że autor postępował sobie bardzo niekrytycznie, nie dość dbał o chronologię i powtarzał często nader latowiernie anegdoty nieprawdopodobne, albo nowa- stanowczo nieprawdziwe, to jednakże prace jego uznać trzeba za bardzo cenną z powodu licznych wskazówek bibliograficznych, po większej części zupełnie pewnych. Dzieło to w całości dotąd nie jest ogłoszone drukiem, ani w oryginalne, ani w dobrym przekładzie łańciskim Reiskego, przechowywanym jako rękopis w Kopenhadze; korzystali z niego wszakże, umieszczając obszerne wyciągi, w pracach swych F. Wüstenfeld w „Geschichte der arabischen Aerzte und Naturforscher” (Gietynga 1840) i Leclerc w „Histoire de la médecine arabe” (Paryż 1876, 2 tomy). Rękopisy, mniej lub więcej zgodne między sobą, znajdują się w bibliote-kach w Lejdzie (2), w Oksfordzie, w Gotha i w Paryżu (2).—Por. Ch. Daremberg Histoire des sciences médicales” (Paryż 1870, T. I str. 32); H. Haeser „Lehrb. der Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. I str. 600), i „Biograph. Lex. der hervorr. Aerzte” (T. I str. 179). Dr J. P.

Ibn al-Athīr Izz al-dīn Ali ibn Moham-
med al Dżazari, historyk arabski (* 1160
w Dżazirat-ibn Omar w Mezopotamii—† 1233
w Mosulu). Uczył się w Mosulu i Bagdadzie;
wyruszył następnie jako pielgrzym do Mekki
i tam studya dalsze prowadziły. W młodym wie-
ku zaczął zbierać materyały do swych prac hi-
storycznych; osiadł następnie w Mosulu, gdzie
dom jego stał się punktem zbornym uczonych
muzułmańskich tej epoki, i zajął się opracowy-
waniem wielkiego dzieła, p. t. „al-Kāmil”, obej-
mującego dzieje narodów muzułmańskich i nie-
których ich poprzedników na Wschodzie, od
stworzenia świata do r. 1231. Znakomita ta
kronika pisana jest stylem prostym i podaje
jasny i dokładny opis wypadków, opierając się
na źródłach poważnych. Wydał ją Tornberg
(„Ibn-el-Athiri Chronicon quod perfectissimum
inscribitur” Upsala i Lejda 1851—76, tomów
15); inne wydania: w Bulaku (1290 r. Hedżyry,
tom. 12) i w Kairze (1302 r. Hedżyry, tom. 12).
Oprócz tego I. napisał „Usd al-ghaba”, życiory-

Ibn al-Chatîb — Ibn Batuta.

673

sy towarzyszów proroka; wydane w 5-u tomach, w Kairze (r. 1286 Hedżiry). Z jego Historyi Atabeków Mosulskich fragmenty podali de Gui-
gnes w swych „Notices et extraits", cz. I i de Slane w II tomie „Historiens orientaux des Croi-
sades". Z jego dzieła o Ansabach ogłosili uryw-
ki Wüstenfeld („Specimen", Getynga 1835) i Lee
(1891). Ig. P.

Ibn al-Chatîb (Ibn Omar, a także Fachr al-din al Razi), filozof i teolog mahometan- ski, urodzony r. 1149 w Raji, gdzie ojciec jego, Dhijā al-din Omar, wysoce był poważany jako uczony. Rozpocząwszy nauki w mieście rodzin- nem, dał się następnie z nauczycielem swym, Medż al-din al Dżili, do Merāghi, i tam pod je- go kierownictwem odbywał dalej studya swoje, oddając się szczególnie filozofii. Rychło i sam zasłynął jako znakomity teolog i filozof, który w podróżach swoich, zatrzymując się po roz- maitych miastach Azyi środkowej, miewał w nich wykłady teologiczne. F. umarł r. 1210 w He- racie. Napisał wiele dzieł i kommentarzy teo- logicznych, filozoficznych, historycznych, filolo- gicznych i lekarskich. Najśawniejszym jest kommentarz Koranu „Mafātih al-ghaib", naj- wszechstronniejszy ze znanych kommentarzy, prawdziwa Encyklopedya wszystkich z tego za- kresu opracowań aż do w. XII; najlepsze wy- danie z r. 1278 hedżyny w Bulaku w sześciu dużych tomach in quarto, po raz drugi wydany tamże r. 1289 hedźry; jest także i stambulskie wydanie tego dzieła. *

Ibn al-Faridż, mistyczny poeta arabski, ob. Farid.

Ibn al-Mokaffa, pisarz arabski, który był w wieku VIII po Chr. Pochodził z Persyi i wy- chowany był w religii magów, a przeszedł na mahometanizm, jak się zdaje, bez przekonania o wyższości nowego kultu, który przymówił. Niepodległością swego charakteru i złośliwością naraził się Sofyanowi, gubernatorowi Basry, gdzie mieszkał; gdy więc potem ściągnął na siebie gniew kalifa Al Mansora, bez przynależnej czci wymieniwszy jego imię w pewnym ważnym dokumencie, Sofyan skorzystał z tej sposobności dla zadośćuczyznienia osobistej urazie i kazal do zamęczyć w sposób okrutny (756). I. al-M. przetłómaczył z języka pehlvi na arabski kroni- ki, które do nas nie doszły, oraz napisał dzie- ło p. t. „Ed-Dorra al-Yatima", w Europie wszak- ze znany jest tylko jego przekład z perskiego na arabski słynnych bajek Bidpaia czyli Pilpaia p. t. „Kalila a Dimna" (ob. Bidpai). *

Ibn el-Qutija Abu Bekr Mohammed ibn
Omar, pisarz arabski (* w Kordubie—† tamże
w 977). Matka jego pochodźiła od króla Wizy-
gotów, Witizy. I. otrzy wykształcenie bar-
dzo staranne; był zarazem filologiem, gramaty-
kiem, poetą i historykiem. P. t. „Tarich Iftitah
el-Andalus" zostawił nam ciekawy opis począt-

ków podboju Hiszpanii przez Arabów. Zużytko-
wał w nim podania ustne, jakie wtedy jeszcze
o tych wypadkach krążyły. Jedyny znany rę-
kopis tej pracy znajduje się w paryskiej Bibli-
tece narodowej. Urywki z niej ogłosili w młó-
maczeniu Cherbonneau w „Journal asiatique"
(kwiecień-maj 1853) i O. Houdas w „Receuil de
textes et de traductions", wydawanym przez pro-
fesorów szkoły języków wschodnich (Paryż 1889,
tom I). I. zostawił też traktat gramatyczny, p.
t. „Kitāb Teçārif el Afāl". — („Grande Encycl.
Lamiraulta).

Ibn Arabszach (Ahmed ibn Mohammed ibn Abd Allah), historyk arabski (* w Damaszku 1389 roku—† tamże 1450 r.). Po zdobyciu Syryi przez Tamerlana (1400) został wraz z całą rodziną uprowadzony do Samarkandy, gdzie kształcił się bardzo gorliwie i między inemi nauczył się języków perskiego i tureckiego. Odbywał następnie odległe podróże naukowe, aż do Mongolii i Astrachania, przez Krym dotarł do Adyanopola, gdzie przez czas jakiś był w słužbie u sultana, jako młómacz dzieł arabskich na języki turecki i perski. Wrócił potem do miasta rodzinnego i pozostał w niem do śmierci. Głównem dziełem jego historia Tamerlana p. t. „Adżaib el Maqdur fi Akbar Timur". Golius wydał tekst i przekład łaciński („Ahmedis Arabsiadae vitae et rerum gestum Timurii qui vulgo Tamerlanus dicitur Historia" Lejda 1636; nowsze wydania w Kalkucie 1812 i 1818 i w Kairze 1285 i 1305 Hedźry); przekład francuski P. Vattiera: „Portrait du grand Tamerlan avec la suite de son histoire jusques à l'établissement de l'empire du Mogol" Paryż 1658, turecki Nazmi Zadego Konstantynpopol 1729, łaciński, wraz z tekstem, S. H. Mangera Leeuwarden 1767-72). Z pozostałych prac I. A. zasługuje jeszcze na uwagę: „Fākihat el-Chulafa wa Mufākahat et Dhurafa", pisań prożą rymowaną, zbiór opowiadań o tendencyi moralizatorskiej, dotyczących zwłaszcza wychowania książąt. Zbiór ten wydał wraz z przekładem łacińskim G. W. Freytag p. t. „Fructus imператорum et jocatio ingeniosorum" (Bonn 1832-1852, 2 tomy). Ig. P.

Ibn Badżdża, filozof arabski, ob. A v e m p a c e.

Ibn Batuta (Abu Abd Allah Mohammed ibn Abd Allah El-Luati), słynny pódźuńik arabski (1304—1378) urodzony w Tan- gerze. W 22-im roku życia swojego wybrał się w pielgrzymkę do Mekki i tym sposobem prze- wędrował całą północną Afrykę i część Arabii, a rozmiłowawszy się w podróżowaniu, zwiedził Syryę, Persyę, Azyę Mniejszą i dotarł aż do Ros- syi południowej. Później przez Wielką Bucharę i Afganistan dostał się do Dehli w Indyach Wschodnich i został zamianowany kadim tego miasta przez sułtana Mohammeda ibn Toghluka, który w dwa lata potem wysłał go z missyą do

676

Ibn el-Hasan — Ibn Ezra Abraham.

nych zaś źródeł nie posiadamy. Około r. 1220 opuścił Hiszpanię, udając się do Afryki; następnie podróżował po Grecy i oraz Azyi Mniejszej, zajęty wciąż pracami botanicznemi. Potem przebywał na dworze chalifa El-Malik el-Kamil Mohammeda w Damaszku, po śmierci tegoż w r. 1237 wyjechał do Egiptu, gdzie doznali przyjęcia dobrego i łask sułtana El-Malik el-Salih Ejjaba, ale po latach kilku powrócił do Damaszku i tamże umarł nagle po czasie niedługim. Wśród botaników i farmakologów arabskich el-B. zajmuje miejsce naczelne, a dzieło jego, znane pod napisem łacińskim „Corpus simplicia medicamentorum et ciborum continens” (służnie cenione, zawiera sporo czynników ważnych do dziejów botaniki, gieografią a nawet językoznawstwa, jako podające wiele nazw roślin starohiszpąńskich i starowłoskich, a mówiąc już o znaczeniu jego dla leksykografii arabskiej. W oryginałach rekopismiennych przechowują je biblioteki w Oksfordzie, Madrycie, Lejdzie, Padwie, Paryżu i Hamburgu; w Dreznie znajduje się przekład turecki. W druku ukazał się dotąd tylko całkowity, ale nieszczególny, przekład niemiecki Józefa von Sountheimer p. n. „Grosse Zusammenstellung über die Kräfte der bekannten einfachen Heil- und Nahrungsmittel etc.” (Sztutgard 1840 — 1842, 2 tomy). Wstęp i urywki drukował już wcześniej F. R. Dietz p. n. „Elenchus materiae medicae Ibn-Beitharis Malacensis” (Królewiec 1823), później zaś, także urywki jeno, ogłosił L. Leclerc p. n. „Traité des simples par Ibn el-Beithar. Notices et extraits de la Bibliothèque nat. etc.” (Paryż „Acad. des Inscriptions”, T. XXIII). Dzieło wymienione jest przeważnie ujmętnie sporządzoną kompilacją z prac Dioskoridesa i Galena (ob. oba te nazw.) i różnych Arabów, ale zawiera także mnóstwo spistrzeżeń własnych, dotyczących roślin egipskich i syryjskich, nieznanych pisarzom greckim i rzymskim. Między innemi opisuje el-B. około 500 roślin nieznanych Pliniuszowi (ob.). Napołykane w dziele tem uwagi czysto lekarskie mają znaczenie tylko podrzędne. Inne prace el-Ba, jako znane tylko z napisów, pominąć tu możemy.—Por. L. Leclerc „Etudes historiques et philosophiques sur el-Beithar” („Journal asiatische” r. 1862, № 53); H. Haeser „Lehrb. d. Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. I str. 597 i nast., gdzie na str. 599 znajduje się wykaz leków dziś jeszcze używanych, wymienionych i opisanych już przez el-B-a), i „Biograph. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T. I str. 179). Dr J. P.

Ibn el-Hasan, ob. Hamza el-Isfahani.

Ibn-et-Tiktaka (Mohammed ben-Ali bintebâbâ), historyk arabski. R. 1302 napisał historyę Arabii i poświęcił ją namiestnikowi Mosulu, Fachr-ed-dinowi, skutkiem czego księga ta zwie się Fachri. I. e. T. opowiada w niej, nie

o wypadkach zewnętrznych, lecz o stanie wewnętrznym kalifatu, starając przedstawić stopniowe przekształcenie się dzikich Arabów, najeźdźców Iranu, w naród kulturalny. Dzikość ta w „Fachri” odmalowana bardzo jaskrawo. Niewątpliwie chciał autor w swojem dziele pokazać, jaka może być przyszłość dzikich Mongołów, którzy podowczas panowali w Iranie. Krytyce historycznej I. e. T. wiele miejsca poswięca. Wydania: A. T. S. de Sacy „Traité de la conduite des rois” (w którem autor nazwany błędnie Farch-ed-dinem); wyjątki: Freitag w Chrestomatyi arabskiej; Jourdain w „Fundgruben des Orients”; w „Journal Asiatique” (1846—1847); wydanie zupełnie Alwardta w Gota 1860 (jedynie tekst arabski); przekład rossyjski z Alwardta przez prof. uniwersytetu kazańskiego, Chołmogorowa (Kazań 1865). R.

Ibn Ezra Abraham, sławny uczony żydowki. Ur. się w Toledo w Hizspanii w końcu w XI. poczem wyemigrował około r. 1138 ze swej ojczyzny i zwiedził Wschód, potrzebował we Włoszech, Francyj, Anglii i innych krajach i umarł podczas tej swojej ciągłej wędrówki w r. 1167. I. E. był mężem nadzwyczaj bystrego i krytycznego umysłu, podаяał rozległa wiedzę, która obejmowała wszystkie nieomaliedziedziny nauk religijnych i świeckich, ale nie była to natura harmonijna i zrównoważona. Był krytykiem i zaznamişał hołdował mistycyzmowi, był głęboko religijnym a przytem wierzył w astrologię i t. d. Liczne swoje dzieła pisał podczas nieustannych wędrówek, przeważnie na żądanie różnych menacesów. Szczególnie zasłynął jako wytworny eksegeta biblijny i napisał komentarze hebrajskie do wielu ksiąg Pisma św., w których zaznajomił po raz pierwszy Żydów, zamieszkujących kraje chrześciańskie, z wnikami utworów klasycznej szkoły eksegetycznej Żydów hiszpańskich, piszących wyłącznie w języku arabskim. W kommentarzach tych I. E. miał sposobność rozwijać ogromną swoją wszechstronną wiedzę, ale nie umiał się trzymać ściśle przedmiotu i zabca często od niego. Znajdujemy tu również pierwsze przebłyski krytyki biblijnej, tak np., że niektóre usterły Pięciolskiego nie mogły być pisane przez Mojżesza i t. p. Dalej napisał I. E. szereg prac o gramatyce hebrajskiej, a oprócz tego pisał i tlómaczył z arabskiego dzieła filozoficzne, matematyczne, astronomiczne i astrologiczne i jest znany w nauce średniowiecznej jako „Abraham Judaeus”. W filozofii swojej I. E. znajduje się przeważnie pod wpływem neoplatonizmu, napotykamy atoli u niego i elementy nawskroś mistyczne, a nawet i panteistyczne. Pisywał też poezyę świeckie i liturgiczne, które się odznaczają głębokością myśl, a często z misternością formy, ale brak w nich prawdziwego uczucia poetyckiego.—Por. Friedländer „Essays on the Writings of Abraham ibn Ezra” (Londyn 1877). Dr S. P.

Ibn Gabirol — Ibn Mokla.

677

Ibn Gabirol, poeta i filozof żydowski, ob. Gabirol.

Ibn Hanbal (Abu Abd esz-Szeibāni el Maruazi), sławny imam arabski, założyciel czwartej sekty ortodoksyjnej, Hanbalitów (ur. w Bagdadzie r. 780 (164 hedżyry) — † tamże 855). Był on uczniem również sławnego imama Esz-Szafy; zbrał 30 000 hadithów (ob.) w jednąKSIEGĘ p. t. „Al-Musnad”, i sam uołężył dzieło, zawierające mnóstwo przepisów religijno-moralnych. Kalif Al-Mobazim, który na dworze swym protegował racyonalizm i chciał zmusić imama, ażeby nie podawał Koranu zaKSIEGĘ świętą objawioną, lecz za utwór zwyczajny, skazał Ibn H-a za jego ortodoksyz na chłostę i więzienie, z którego uwolnił go dopiero pobożny syn tego mocarza, Al-Motawakkil. Sekta przez niego założona przez cały wiek cieszyla się wielką wziętością, lecz burzliwość jejSCIĄGNĘTA na nią prześladowanie, które ją dostawodziło do upadku. Hanbalici utrzymywali, że Bóg posadził Mahometa na swoim tronie, ażeby rządził światem jako jego namiestnik (Ob. Hanbalici).

Ibn-Haugal (Abu'l Kasim Mohammed), podróżnik arabski w wieku X. Nowie wiemy o nim, z wyjątkiem kilku wzmiękane, zawartych w jego książce. Wyruszył z Bagdadu w r. 943 i zwiedził większą część krajów muzułmańskich. Po powrocie opisał to, co widział, p. t. „Kitáb el-Masálik na'l-Mamálik” (Księga dróg i królestw; wydrukowane w II tomie „Bibliotheca geographorum arabicorum”). Całe dzieł przełożył W. Ouseley p. t. „The Oriental Geography of Ebn Haukal” (Londyn 1800). P. J. Wylenbrock ogłosił urywek p. t. „Specimen geographico-historicum exhibens dissertationem de Ibn Haukalo geograph nec non descriptionem Iraeae persicae” (Lejda 1882). Po francusku wydali fragmenty I-H-a: de Slane „Description de l'Afrique” (Paryż 1842) i Amari „Description de Palerme” (Paryż 1845).—(„Grande Encycl.” Lamiraulta).

Ibn-Hiszam Abu Mohammet Abdalmalik, filolog arabski (* w Fostát-Misr [w Starym Kairze], w rodzinie pochodzącej z Basry—† tamże r. 883). Odznaczył się głównie jako gramatyk i genealog. Z czterech dzieł znanych pod jego nazwiskiem: Żywot Proroka („Sirat er Razul”); Rodowody Himiarytów oraz ich królów; Kommentarz najtrudniejszych wyrażeń w poeyach wprowadzonych do życiorysów proroka; oraz Korony,—pierwsze, będące zręcznym obrobieniem wielkiego utworu oryginalnego Ibn Ishâka („Kitáb al-Moghâsi ua’s Siyar”), cieszy się u Muzulmanów największą popularnością i powagą ledwie nie kanoniczną. (Wyd. przez F. Wüstenfelda w Geytندze 1858—60 w 2-ch tomach i w Bulaku 1878, a w przektadzie niemieckim przez G. Weila w Sztutgardzie 1864). R.

Ibn Ishâk Mohammed Abu Abdallah, historyk arabski (* w Medynie—† w Bagdadzie 768); wskutek zajść naukowych i osobistych opuścił r. 733 miasto rodzinne iumat się na-przód do Egiptu, potem zaś do Bagdadu, gdzie pozyskał względys Kalifa al-Mansûra i na żądanie jego napisał obszerny życiorys Mahometa. Dzieło to, pierwsze w swoim rodzaju i będące podstawą wszystkich późniejszych, znane nam jest po części ze skróconej przeróbki Ibn-Hiszama i z historyi powszechnej al-Tabarysa. Oprócz tego Ibn I. napisał Historyę Kalifów, która prawdopodobnie zaginęła.—Porów. „Biographien von Gewährsmännern des F.”, wyd. przez A. Fischera w Lejdzie 1890.

Ibn-Kutaiba (Abu Mohammed Allah ibn Muslim ed-Dinawari), filolog i historyk arabski (* 829 w Kufie czy w Bagdadzie—† pom. 883 a 909 w Bagdadzie). Był kadim w Dinawerze, później wykładał hadithy (ob.) w Bagdadzie; ostatnie lata spędził w Bagdadzie nad opracowaniem książek swoich. Liczne jego prace obejmują zdziedzy historyi, gramatyki, genealogii, retoryki, teologii. Z dzieł jego zasługują na uwagę „Kitáb el-Maarif” (Księga wiadomości), najstarsze z zachodnich dzieł historycznych napisanych po arabsku (wydania F. Wüstenfelda p. t. „Ibn Coteiba’s Handbuch der Geschichte” Getynga 1850, i w Bulaku 1300 Hedź.); „Kitáb edż-Szir wa’sz-Szuara” (Księga poezyi i poetów); wyjątki z dzieła tego wraz z przektadem na język hollenderski wydał W. C. Rittershausen („Verhandeling over de Poëzie van... Ibn Qotaibah; tekst met hollandsche Verstaling”, Lejda 1875; przedmowę przełożył na język niemiecki Noeldeke 1864); „Adab el Katib” (Przewodnik parzarza, wydany w Bulaku (1300 Hedź.), wyjątki z przektadem angielskim ogłosił W. O. Sproull („An Extrait from ibn Kutaiba’s Adab al-Katib with translation and notes” Lipsk 1877). Zostawił oprócz tego znaczną ilość kommentarzy do koranu i innych prac, nie przełożonych dotąd na języki europejskie.— (A. Guy w „Grande Encycl.” Lamiraulta).

Ibn Mokla (Au Ali Mohammed ibn Ali ibn al Hasan), mąż stanu arabski (* w Bagdadzie r. 886—† 948). Był naprzód rządzącą i poborcą podatków w Farsistanie, potem (928) został wezyrem kalifa Al Moktadira Billaha, który z powodu jego bożactw niezmiernych każda go wtrącić do więzienia. I. M., okupiwszy wolność ogromną sumką, poszedł na wygnanie do Farsistanu (930). Następca Al Moktadira, Al Kahir Bi'llah, przywołał go i przywrócił mu dawne dostojeństwo, które on i pod jego następcą, Er Radim Bi'llahem, piastował. Ale mąż wielkiego znaczenia, Al Modhafar ibn Jakut, oskarżył go przed kalifem o zbrodnie wszelakiego rodzaju, skutkiem czego Er Radi złożył go z urzędu i oddał w ręce zamianowanego po nim następcy, wezyra Abd er-Ramana ibn al-Dżarra-

678

Ibn Roszd — Ibn Sina.

ha. Ten go kazał biczować i wymusił na nim
przyznanie długu w summie miliona denarów
(około 13 mil. fraków); za tę cenę I. M. został
wypuszczony na wolność; lecz emir Al Umara
ibn Raik, który był czemś w rodzaju mera pa-
łacowego, wszystkie jego dobra zagarnął. I. M.,
licząc na nieprzyjazne usposobienie kalifa wzglę-
dem Ibn Raika, który władź jego przywłasz-
czał, intrygaował przeciwko niemu u Er-Radiego,
eżeby się oeden uwolnić. Kalif pozornie przy-
chylał się do jego planów, ale nagle sam je
wyjawił emirowi, który go ukarał ucięciem rę-
ki i języka. I. M. uznany jest za wynalazcę
aktualnego pisma arabskiego (neschi), którem
wrzekomo zastąpił ciężkie pismo kufickie. Praw-
dopodobniej wszakże istotnym wynalazcą był
brat jego, słynny kaligraf, Aba Abd Allah al
Hassan ibn Ali (* 992—† 949).

Ibn Roszd (* w Kordowie r. 1126—† w Ma-
roku w grudniu r. 1198), na Zachodzie lepiej
znany jako Averroes, pełnym nazwiskiem
Abul-Welīd Mohammed ben Ahmed Ibn
Roszdo el-Maliki, filozof i lekarz arabski,
rielkej sławy używający. Dziad i ojciec jego,
będą prawnikami, pełnili obowiązki sędziów
w Kordowie, sam także pierwotnie zajmował się
nauką prawa, po ukończeniu jej zaś matematy-
ką i filozofią, nakoniec naukami lekarskiemi,
w których głównym mistrzem jego był Ibn
Zohr (ob.). Przeważną część życia spędził
w Sewilli, gdzie zajmował urząd sędziowski.
W r. 1195 władza Andaluzyi i Maroku, Jakub
Ibn Abd el-Mumin, mianował go namiestni-
kiem swym w Kordowie, osypując łaskami, co
jednakże obudziło zawiść nieprzyjacił jego do
tego stopnia, że oskarżyli go o bezbożność, po-
miatanie Islamem i o obrazę majestatu, a doka-
zali tego, że nietylko utracił urząd zaszczynny,
lecz został nadto skazany na karę śmierci, któ-
rą wszakże panujący złagodził na konfiskałę
majątku i wygnanie do Annissaby pod Kordową.
Naasołtko przed śmiercią jednakże Jakub,
przekonawszy się o niewinności Ibn R-a, uła-
skawił go zupełnie, następca zaś jego, Moham-
med, powołał go w r. 1198 do dwór swój do
Maroku, gdzie Ibn R. umarł wkrósce, pozosta-
wiając kilku synów, z których Abn Muham-
med Abdallah Ibn Roszd był lekarzem
w Kordowie, inni zaś prawnikami. — I. R.
w oczach spółczesnych uchodził powszechnie za
wzór cnoty, zacności, uczoności i pracowitości;
jako lekarz uczony używał jeszcze w kilka wie-
ków po śmierci powagi wielkiej, większej wszak-
że jako filozof. Pisarzem był bardzo płodnym
i wielostronnym; podług Renana, oprócz wielu
prac czysto lekarskich napisał 28 filozoficznych,
będących przeważnie objaśnieniami do dzieł
Arystotelesa, którego był wielbicielem nie-
małym, 5 teologicznych, 8 prawniczych, 4 ana-
tomiczne i 2 gramatyczne. Z lekarskich prac
jego najważniejsze jest dzieło obszerne „Kitáb

el-Kollijah” (Liber universalis de medicina); arabiści średniowieczni napis ten przekręcili na „Colligit” i pod nim też najlepiej jest znane. Jest to opracowanie systematyczne lecznictwa całego, nieustępujące w niczem słynнемu „Kanonowi” Avicenna (ob.), znanie dotąd tylko w przekładzie łacińskim, wydanym poraz pierwszy drukiem w Weneciy r. 1482 i później kilkakrotnie, bądź osobno, bądź razem z dziełem Arabów innych.— Por. E. Renan „Averroës et l’Averroïsme” (Paryż 1852, wyd. 2-e tamże 1860); M. J. Müller „Philosophie und Theologie des Averroës” (Monachium 1859); H. Haeser „Lehrb. der Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. I str. 594) i „Biographisches Lexikon der hervorrag. Aerzte” (T. I str. 176). Dr J. P.

Ibn Ruszt, ob. Ibn Roszd.

Ibn Serafūn, albo Jahja Ben Serabi Ben
Ibrahim el Mishī, u arabistów średniowiecz-
nych Serapion Starszy, albo Janus Damas-
cenus, czasami od napisu znanego dzieła swe-
go Aggregator zwany (* w Damaszku w wie-
ku IX), często mieszanek lekarza tego z Sera-
pionem Młodszym i z Mesuëm Starszym
(ob. te nazwiska), który na Zachodzie nosi rów-
nież czasami imię Janus Damascenus. I. S.,
o którego życia kolejjas nic zresztą nie wiemy,
był chrześcianinem, prawdopodobnie Grekiem,
W Syryi zamieszkałym. Posiadamy dwa dzieła
jego, napisane pierwotnie do grecku lub po sy-
ryjsku, przeszły do nas wszakże tylko w prze-
kładzie arabskim, są to: 1) Aforyzmy obejmują-
ce ksiąg 12 (rąkopis w Oksfordzie) i 2) t. zw.
„Pandectae” (rąkopis w Escorialu); drugie z dzieł-
tych przełożyli na jęz. łaciński Gerard z Cre-
mony i Andrzej Alpagus i w postaci tej
przez kilka wieków służyło jako ceniony podręcznik
lecznictwa, znany p. n.: „Aggregator”, „Brevia-
rium”, „Practica” lub „Therapeutica methodus”
Serapionis (editio princeps Wenecya 1479,
wyd. ostatnie tamże 1550). Jest to kompilacya
z dawniejszych dzieł greckich i arabskich, szcze-
gólnie zaś I. S. wypisywał Aleksandra z Tra-
lesu (ob.).—Syn I. S-a, tak samo Jahja (Jan),
również lekarz, jest autorem kilku dzieł lekar-
skich w języku syryjskim, nieznanych bliżej;
nie należy go brać za jedną osobę z Serapio-
nem Młodszym (ob.) — Porów. H. Haeser
„Lehrbuch der Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T.
I str. 572) i „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerz-
te” (T. I str. 167). Dr J. P.

Ibn Sina, tam Avicenna. Jako dopełnienie
do podanych tam źródeł, służyć mogących do
obeznania się dokładniejszego z Ibn S-ą, dorzu-
cić można jeszcze: B. Haneberg „Zur Erkennt-
nisslehre von Ibn Sina und Albertus Magnus”
(„Abhandlungen der Bayr. Akad.” Monachium
1866); Landauer „Die Psychologie des Ibn
Sina” („Zeitschrift der deut. Morgenländischen
Gesellschaft” 1875, T. XXIX str. 335 i nast.);
H. Haeser „Lehrbuch der Gesch. der Med.”

684

Ibsen Ibr Pedersen — Ibsen Henryk.

w celach handlowych po Saksonii i Meklenburgii, a również po krajach słowiańskich, mianowicie po kraju czeskim i polskim, który zowie krajem Mieszka. W prywatnym liście do Chalifa maurytańskiego w Kordowie I. zdaje relację z tego, co widział we wzmiankowanych krajach, w formie dosyć treściwej i zwięźłej. Opisuje przytem i obyczaje słowiańskie wogóle, i daje także wiadomości o kraju Bulgarów, w którym sam nie był, ale których posłów widział również na dworze cesarza Ottona. Opis I-a nie zachował się atoli w całości, lecz tylko w skróceniu w powyższem dziele geograficznem autora arabskiego Abu Obajd Abdallah al-Bekri (żył w Hiszpanii w r. 1040-1094), p. t. „Kitáb al-masalik w'al-mamalik”, i stąd został opublikowany przez Kunika i Rosena w oryginale arabskim i tłómaczeniu rossyjskiem.—Por. także artykuł Poznańskiego o I-ie w tygodniku „Naokoło świata” (1902).
Dr S. P.

Ibsen Ibr Pedersen (*) pod Lemvigiem [Jutlandya] d. 6 czerwca r. 1801.—† w Kopenhadze d. 12 maja r. 1862], głosny i bardzo zasłużony anatom duński. Pierwotnie był marynarzem. Strzaskawszy sobie przypadkowo nogę na okręcie, musiał poddać się amputacyj, a leżąć kilka miesięcy w szpitalu Fryderykowskim w Kopenhadze i obcując z lekarzami, nabrał zamiłowania do anatomii, a nie mogąc już dalej służyć na morzu, zaczął się jej uczyć gorliwie, wstawiwszy do Akademii chirurgicznej kopenhaskiej. W r. 1826 złożył egzamin na chirurga i zasłynął niebawem z doskonałości swych wyrobów anatomicznych. Długie lata był prosektorem i zawiadującym zbiorami Akademii chirurgicznej, w roku zaś 1847, stanąwszy do kursu i złożywszy pracę „On de anatomiske Varieteter”, zwyciężył i otrzymał katedrę anatomii, na której zostawał do śmierci. I. był wogóle anatomem bardzo biegłym, sławę swą rozgłosną zawdzięczał wszakże tylko mistrzostwu w sporządzeniu okazów anatomicznych, odznaczających się rzeczywiście dokładnością niezwykłą i wykończeniem prawdziwie artystycznem. Zbiory medyko-fizyologiczne w Kopenhade przechowują między innemi niezrównane wyroby jego, dotyczące anatomii ucha wewnętrznego (ob. Ucło), chłonic i naczyń włoskowych, również londyńskie muzeum Hunterowskie szczyci się posiadaniem wielu okazów ręką jego wyrobionych. Poza Danią ceniono I-a szczególnie w Anglii, gdzie znawcy tacy, jak Karol Bell i Ryszard Owen (ob. te nazw.), należeli do wielbicieli jego. Oprócz pracy konkursowej wydał I. tylko jeszcze urywek anatomii ucha. — Por. życiorys napisany przez Petersena w „Biographisches Lexikon der hervorragende Aerzte” (T. III str. 338).
Dr J. P.

Ibsen Henryk (*) w Skien 20 marca 1828 roku), współczesny poeta dramatyczny norweski.KSztatcił się naprzód na medyka w Chrystyanii.

Wtedy już zbudził się w nim talent twórczy, który następnie tak wspaniale miał się rozwiązać. W czasie swych studyów uniwersyteckich w r. 1850 wydał dramat „Catilina” pod pseudonimem Brynjolf Bjarme. Następnie coraz bardziej począł się oddawać pracy literackiej i twórczości poetyckiej, zarzucając stopniowo medycynę. W r. 1851 wydawał czasopismo polityczno-satyryczne, które w przeciągu dziewięciu miesięcy wychodziło naprzód p. t. „Manden”, później p. t. „Andhrimmer”. W roku 1852 powołany został na poetę teatralnego do świeże założonego w Bergen teatru, i odtąd zawodowi pisarskiemu całkowicie się poświęcił. Na stano-wisku w Bergen pozostawał do r. 1857, z oboziąku układając corocznie jedną sztukę dramatyczną, przedstawioną zazwyczaj w rocznicę założenia teatru (2 stycznia). Wszystkie te utwory, jako pozbawione wyższej wartości, zostały

Fig. 143. Ibsen Henryk.

wykluczone przez autora z wydań i zbiorów jego pism. Jeden tylko z nich wyszedł później w druku, gruntownie przerobiony, p. t. „Fru Ingier til Osteraad” (1857; wyd. 2-e 1874), W r. 1857 otrzymał Ibsen miejsce poety teatralnego w Chrystyanii i zajmował je aż do upadku teatru w r. 1862. Tutaj powstały pierwsze znamienite jego dramaty, które stopniowo rozgłosną mu w ojczyźnie zjednały sławę. Naprzód: „Haermaendene paa Helgoland” (1858, w przekładzie niemieckim „Nordische Heerfahrt”); oraz wkrótce potem napisany, ale ogłoszony drukiem dopiero w 1864 roku, dramat „Kongsaemnerne” (Pretendencţi do korony). O ile ten ostatni utwór jednał poecie rozgłos i uznanie powszechne (którego jeduem z objawów było przyznane mu w ilości 2 700 marek stypendyum państwowe), o tyle wydana przedtem (1862) komedya „Kjaerlighedens” (Komedya miłości), przeniknięta ostrą satyrą przeciw obłudzie i pospolitości życia norweskiego, ogólne przeciw niemu wywołała obu-

Ibsen Sygurd.

685

rzenie. Zrażony wskutek tego do własnego spo-
łeczeństwa, nie mogąc się przytem pogodzić
z ówczesnemi stosunkami politycznemi w Norwe-
gii, opuścił ją I. w roku 1864, aby do niej nie
wracać aż w późnej starości. Naprzód zamiesz-
kał na czas jakiś w Rzymie, i tu utworzył kilka
najznamienitszych swych dramatów. Pierwszy
w kolei czasu „Brand” (1866) jest najgłębsiej-
szem. arcydziełem poety, skupiającem w najwyż-
szej pełni i mocy wszystkie zasadnicze żywioły
jego geniuszu twórczego. Wślad za tym utwo-
rem idą dramaty: „Peer Gynt” (1867), „De Un-
ges Forband” (Związek młodzieży, 1869), „Kej-
ser og Galilaeer” (Cezar i Galilejczyk 1873).
We wszystkich wymienionych dramatach posłu-
giwał się Ibsen przeważnie formą wierszą,
w Związku młodzieży po raz pierwszy zastos-
wał właściwą sobie zwięzłą i dosadną prozę,
której odtąd stale w wszystkich późniejszych
której odtąd dramatach.—W Rzymie przebywał I. do
r. 1868. Następnie przez ćwierć wieku prawie
przemieszkiwał naprzemian w Dreźnie i w Mo-
nachium, odwiedzając też na czas dłuższy Rzym;
dopiero w r. 1892 powrócił nastałe do ojczyzny
i osiedlił się w Chrystyanii. Wszystkie później-
sze dramaty I-a wysnute zostały z bytu współ-
czesnego ojczyzny autora, ale przedstawiają nie-
tyle obrazy obyczajowe, ile kolizye zasadniczych
idei, zagadnień i przeciwieństw życia ogólno-
ludzkiego, uwydатnione z ogromną mocą drama-
tYCzną w sytuacyach, dyalogu i charakterystyce,
rozwinięte na tle krańcowo, niedkiedy rozpacz-
liwie pessymistycznych poglądów autora i spowi-
te (szczególnie w późniejszych utworach) w sza-
ty mglistej, zagadkowej, wyglądającej czasem
na umyślną mistyfikację, symboliki. Zasadniczy
nastrój pessymizm życiowego występujący już
przedtem z obrzysmią potęgą w dramacie „Brand”,
coraz wszechwładniej opanowuje twórczość poe-
ty w późniejszych jego dramatach: „Samfundets
Stotter” (Podpory społeczeństwa, 1877); „Et Duk-
kehjem” (w przekładach na obce języki „Nora”
1879); „Folkefiende” (Wróg ludu, 1882); „Gjen-
gangere” (Upiory, 1881); „Vildanden” (Dzika
kaczka 1884); „Rosmersholm” (1886); „Fruenfra
Havet” (Kobieta morza 1888); „Heda Gabler”
(1889); „Rygmester Solness” (Budowniczy Sol-
ness, 1892); „Lille Eyolf” (Mały Eyolf, 1894).
Wszystkie te utwory z powodu swej treści bo-
gatej, oryginalnej i niezmiernie żywotnej, oraz
dla swych zalet artystycznych i teatralnych
ogromne w całej Europie zdobyły sobie powo-
dzenie, tłumaczone na wiele języków i przed-
stawiane na wszystkich prawie ważniejszych sec-
nach, szczególnie w Niemczech, gdzie nawet
istnieje oddzielne towarzystwo aktorskie, grywa-
jące wyłącznie sztuki I-a. Ostatni dramat I-a
(głoszony w roku 1900, w przekładzie polskim,
p. t. „Gdy się zbdutzimy zpośród zmarłych”)
w treści swej jest najwyższym wyrazem roz-
paczliwego jego pessymizmu, a w formie swej

okazuje się krańcowym objawem mglisto-symbó-
licznej jego maniery. Oprócz dramatów wydał
I. zbiór Poezyj (w Kopenhadze 1871; wyd. 6-e
1892, przekład niemiecki 1881). Na język pol-
ski utwory Ibsena wielokrotnie były tłumaczone:
„Nora” przez Danielewskiego (Warszawa 1882),
„Upiory” przez Ign. Suessera (Żłoczów 1891),
„Wróg ludu” przez tegoż 1893, „Mistrz Sol-
ness” przez tegoż 1893. Wybór dramatów I-a
w przekładzie i z przedmową Waleryi Marréne
(Podpory społeczeństwa, Nora, Upiory, Wróg lu-
du, Dzika kaczka, Rosmersholm, Kobieta mor-
ska, Hedda Gebler, Budowniczy Solness, Mały
Eyolf, Jan Gabryel Borkman [1902]).— Literatura
biograficzna i krytyczna dotycząca I-a bardzo jest
bogata. Godne szczególnie uwagi prace w języ-
ku duńskim H. Iaegera, Rom. Stefanssona, G.
Brandesa—wszystkie tłumaczone na inne języki,
o szczególnie na niemiecki. Oryginalnie po nie-
nieku pisali o I-ie: L. Passarge (Lipsk 1883),
E. H. Schmidt (Berlin 1889), E. Reich (Dreznz
1893); po angielsku: H. Wikstead; po francu-
sku I. Saint - Cere (1887), Ch. Sarolea” (1891),
E. Tissot. W polskim języku istnieje o Ibsenie
dawniejsza praca Wawrzyńca Engestróma (1895);
nowsza Ludomira Germana, oprócz wielu arty-
kułów i studyów po czasopismach w e.

Ibsen Sygurd, polityk i pisarz norweski, syn poprzedzającego (* 23 grudnia roku 1859 w Chrystyanii). Opuściwszy z rodzicami ojczyznę w r. 1864, przepodził młode lata na obcyżnie (częścią we Włoszech, częścią w Niemczech); studya prawa odbywał w Rzymie i w Monachium, gdzie osiągnął stopień doktora i w r. 1884 powrócił do Norwegii. Wstapiwszy na służbę dyplomatyczną r. 1885, czynnym był naśpród w Sztokholmie, potem w Waszyngtonie i w Wiedniu, jako pomocnik attaché przy ambasadzie; lecz już w r. 1889, wskutek rozterki z przełożoną nad nim zwierzchnością, wziął rozbrat z dyplomacyą i osiadł w Chrystyanii, gdzie prowadził żywą agitację publicystyczną za zewraniem konsularnej i dyplomatycznej współprności obojga królestw zjednoczonych. Na zasadzie cieszących się wielkiem powodzeniem jego odczytów socyologicznych, które miewał w uniersytecie w Chrystyanii 1896—97, zwolennicy jego ze stronnictwa radykalnego starali się, aby był zamianowany profesorem; ale gdy powołani rzeczoznawcy oświadczyli, że ustanowienie katedry takiej byłoby na razie niewczesnem, i natomiast ofiarowano I-owi płatną docenturę socyologii, a on ją odrzucił, cały projekt spełniał na niczem. Od r. 1892 do 1895 I. był spółredaktorem wychodzącego podówczas „Nyt Tidskreft”, a od początku r. 1898 wydaje tygodnik „Ringen”, w którym dzielnem piórem popiera ultradykalne poglady teścia swego Björnsterne-Björnsona. W „Bibliothek for de tusen hjem” ogłosił pisma unionistyczno-polityczne: „Unionen” (1891) i „Maend og Magter” (1894).

686

Ibycter — Iceni.

Ibycter — ptak z rodziny sokołów (Falconi-
dae), rzędu drapieżnych (Rapaces). Kilka gatun-
ków tego rodzaju żyje w Południowej Ameryce.
I. australis wielkości naszej kani, barwy czar-
nej; na szyi, grzbiecie i piersiach biało-prążko-
wany. Zamieszkuje Południową Amerykę i wy-
spy Falklandzkie.
K. A. C.

Ibykos, po grecku Ἱβοχος, grecki poeta li-
ryczny, żyjący w drugiej połowie VI wieku
przed Chrystusem, rodem z miasta Rhegium,
w dolnych Włoszech; wiódł, równie jak współ-
czesny mu Anakreon, tułacze życie jako piewca
wędrowny, szczególnie po miastach dolnej Italii
i Sycylii; dłuższy czas bawił także na dworze
Polikratesa, tyrana samijskiego. Według barw-
nej legendy, którą Schiller w pięknej balladzie
„Die Kraniche des Ibykus” opiewa, napadli go
w drodze, w pobliżu Korynty, gdy śpieszył na
igrzyska istmijskie, rozbójnicy i zamordowali.
Groźba jego, że żórawie, przelatującje właśnie
ponad miejscem zbrodni okrutnej, kiedyś się na
nich pomsząc, spełniła się niebawem w Koryn-
cie. Gdy bowiem tutaj w teatrze, jak Plutarch
opowiada, stado żórawi przelatywało, odczuwał
się jeden zbójca do towarzysza: „Patrz jeno,
otóż mśiciele ibykosa!”. Skoro widzowie, w po-
blizu siedzący, te słowa usłyszeli, donieśli je
zaraz władzy, a ta zbójców na śnieść skazała.
Stąd powstało u Greków przysłowie: αἰ 'Ιβοχο
γέρανοι, u Rzymian zaś: Ibyci grues. Legenda
owa, kryjąca w sobie odwieczną, najworne fan-
tazy i wszystkich ludów wrodzoną, prawdę, że
każdy czyn zły kara boska spotyka, powstała
w tym właśnie wypadku z etymologicznej gry wy-
razów, gdyż w greckim języku ἱβος, ἱβοχος oznacza
także żórawia. Poezye I-a obejmowały sie-
dem ksiąg, a chociaż w dyalekcie i w formie
metrycznej wykazywały wyraźnie wpływno dory-
kiej liryki, to pod względem mitycznej treści
i całego nastroju zbliżały się bardzo do eolsko-
jońskiej liryki. Główny bowiem temat tych pie-
śni, płonących ognistym żarem furtherniejszej
fantazji i namiętnością niczem nieokrętzną,
stanowiła miłość do pięknych chłopców i dziew-
cząt nadobnych. Prawdopodobnie śpiewały te
pieśni chory chłopców podczas uroczystości, na
wyspie Lesbos się odbywających, na których
pierwsze piękności pomiędzy dziewcztami i chłop-
cami odznaczano osobnemi nagrodami. W in-
nych pieśniach znowu traktował I. podania mi-
tologiczne, stosując się co do stylu i języka
poetycznego do wzorów poety Stesichorosa z Hi-
mery. Szczątki poezyi I-a zebrali: Schneidewin
„Ibyei reliquiae” (Getynga 1833) i Bergk w „Poe-
tae lyrici graeci” (część III, wyd. 4-e Lipsk
1882); na niemiecki język przełożył je Hartung
w tomie V „Die griechischen Lyriker” (Lipsk
1856).
S. Drz.

Iça, departament w rzeczypospolitej Peru-
biańskiej; graniczy na północ z departamentem
Lima i Huancavelica, na wschód z Ayacucho, na

południe z Arequipa, na południo-zachód jest
obłany oceanem Wielkim; składa się ze stoku
Kordylierów i pasa nadbrzeźnego, rozciąga się
od 13°40 do 15°35' szer. pd. Obszar, różnie po-
dawany, wynosi przeszło 30 000 km. []. Mia-
sto główne tejże nazwy. Mieszkańcy zajmują
się uprawą wina, trzcyń cukrowej i bawełny.
Główny port wywozowy Piseo. Do tego depar-
tamentu należą nadbrzeźne wyspy Chinchas,
słynne niegdyś z eksploatacyi guana.
W. N.

Iça, lewy dopływ Amazonki, ob. Putu-
mayo.

Icarium mare, zwane także Icarium pelag-
gus (po grecku Ἱκάριος πόντος, Ἱκάριον πέλαγος=
morze Ikaryjskie), południowo-wschodnia część
morza Egejskiego, wzdłuż wybrzeży Jonii, Karyi
i Dorydy, szczególnie zaś w pobliżu wyspy Iká-
ryi, gdzie, według mitycznej opowieści, miał
Ikaros, syn Daidalosa, gdy z ojcem z wyspy
Krety na sztucznych skrzydłach uciekał, spaść
w przepaści morskie i utonąć. Smutna przygo-
da Ikarosa nadała też tej części morza owo
miano. Morze Ikaryjskie graniczy na zachód
z morzem Myrtojskiem (Myrtoum), na południe
z morzem Karpackiem.—Por. Homer. II. 2, 145;
Herod. 6, 95; Strab. 2, 124; 10, 488; Ptolem.
5, 2; Ovid. Trist. 1, 1, 90; Horat. Carm. 1, 1,
15; 4, 2, 3; Plin. Nat. Hist. 4, 11, 18. S. Drz.

Icauna, nazwa rzymska rzeki Yonne we
Francyi.

Iccius (w starych rękopisach Itius), przyja-
ciel Horacego, oddający się pilnie studyom filo-
zoficznym, gdy naraz w r. 24 przed Chr. wy-
bierał się koniecznie na wyprawę, jaką Aelius
Gallus, namiestnik Egiptu, z rozkazu cesarza
Augusta przeciwko Arabom podjął. Z przewy-
bornym humorem humorem wyraził poeta w 29 odzie I
księgi swe wielkie zdziwienie, jak I. uczony,
ślęczący dotychczas nad poważnemi dziełami
greckich filozofów, zap 啓ł nagle animuszem
wojowniczym. Czy I. istotnie wyruszył na tę
wyprawę, niewiadomo. W r. 20 napotykamy go
na wyspie Sycylii (Hor. Epist. 1, 12) jako
skrętnego gospodarza, przyczem znowu począł
greckich filozofów wertować. Wszakże, wobec
skłpych źródeł, trudno rozstrzygnać, azali teraz
z polecenia Agryppy zawiadował jego włościa-
mi i znalazł pewne utrzymanie, czy też sam na-
był małe gospodarstwo w sycylijskiem miastecz-
ku Acvilli i w znoju czoła na chleb pracował.
Wieland upatrzył w nim brudny charakter nie-
nasyconego chciwca, sknery niegodziwego i za-
rozumiałego próżniaka, niegodnego przyjaźni
szlachetnego poety; jednakże z większym praw-
dopodobieństwem należy sobie wyobrazić I-a ja-
ko młodego, wesołego i bardzo dobrodzusznego
człowieka, korzystającego ze zdarzonej sposob-
ności, aby zrobić dobrą karyerę.
S. Drz.

Iceni, albo według Ptolemeusza Siměni
(Σμενοι), potężny lud, zamieszkały na wschod-

Ichneumon (ssak) — Ichneumonidae.

687

niem wybrzeżu Brytanii, z miastami: Cambori-
tum (dzisiaj Cambridge), Combretonium (Bretten-
ham) i Ventą (Caistor pod Norfolk), a w dzi-
siejszych prowincyach Norfolk i Suffolk. Słynęli
oni ze sprawności swej do broni i z waleczności;
wszakże mimo, że jarzmo rzymskie z pokorną
uległością znosili, tak ich ciemiężyli Rzymianie,
iż w r. 61 po Chr. za sprawą królowej Bou-
dikki (ob.) rokosz podnieśli. Powiedło im się
istotnie zrazu zdobyć miasta Londinium i Veru-
lamnium, wymordowali przeszło 70 000 rzymskich
żołnierzy i osadników, aż wreszcie wódz rzym-
ski, Suetonius Paulinus, zastępy powstańcze na
głowę pobit.—Por. Tac. „Annal.” 12, 31; 14, 31;
Agric. 15; 16; Dio Cass. 62, 1 i nast. S. Drz.

Ichneumon, *Herpestes* — rodzaj zwierząt ssą-
cych, drapieżnych, z rodziny wiwer (*Viverridae*).
Zwierzęta tego rodzaju mają małą głowę, wy-
dłużone ciało, krótkie nogi, długi, stopniowo
zwęgający się ogon, sierść długą. Od gatunków
rodzaju wiwera (*Viverra*) różnią się ichneumony
brakiem na tyłnej części ciała gruczołów toreb-
kowych i tępemi niewysuwalnemi pazurami. I-y
polują w dzień na ptaki, myszy i owady. Licz-
ne gatunki I-ów zamieszkują południową Azyę,
Afrykę, a jeden gatunek południową Europę.
Najbardziej znanym gatunkiem jest t. zw. I. czyli
szczur Faraona (*Herpestes ichneumon*); dłu-
gość ciała 65 cm., ogona do 50 cm. Ubarwie-
nie zielonawo-szare. I-y żywią się zwierzętami
i jajami. Są bardzo chytre, zręczne i krwio-
żercze. Zakradają się niekiedy do mieszkań
i ogromne wyrządzają szkody w kurnikach.
W starożytnym Egipcie czczono I-y, mniemając,
że niszczą one krokodyle. Mniemanie to, jako
i inne opowieści o sposobie życia I-ów, należy

Fig. 144. *Herpestes ichneumon* (Szczur Faraona).

zaliczyć do baśni. Opisany gatunek zamieszku-
je Afrykę. W Azyi zastępuje go inny gatunek,
*Herpestes griseus*, znacznie mniejszy; łatwo się
oswaja i niszczy jadowite węze. K. A. C.

Ichneumon, gąsienicznik, rodzaj owadów błon-
koskrzydłych (Insecta Hymenoptera), do rodziny
Ichneumonidae zaliczony. Najpospolitsze gatunki
tego rodzaju: I. *pisorius* L. (18—20 mm.), czar-
ny z żółtym deseniem, pasożytuje w gąsienicach

motyla *Sphinx pinastri*, i *I. nigritarius* Wesm.,
nacznie mniejszy (7—9 mm.), rozwija się w po-
czwarce motyla *Trachea piniperda*.
K. K.-č.

Fig. 145. *Ichneumon pisorius* (Gąsienicznik).  
Owad. Gąsienica.

Ichneumonidae, gąsieniczniki, rodzina owa-
dów błonkoskrzydłych (Insecta Hymenoptera),
z galasówkami blisko spokrewniona. Jak gala-
sówki na liście roślin, tak gąsieniczniki składa-
ją swe jajeczka do ciała gąsienic różnych owa-
dów lub pająków. W tym celu gąsienice opa-
trzone są pokładelkiem, bardzo znacznej nieraz
długości, i przekłuwają za pomocą niego skórę
upatrzonej swej ofiary. Najczęściej ofiarą tą
bywają gąsienice lub poczwarki motyli, rzadziej
owady dorosłe, jak np. mszyce (Aphididae), a nawet
jajeczka owadów. Zdarza się nawet niekiedy, że
jeden gatunek gąsienicznika składa swe jajka do
ciała gąsieniczników innego gatunku, te zaś do—
trzeciego, tak, iż w ten sposób odróżniają pasoży-
tów pierwszego, drugiego i trzeciego rzędu. I.
kierują się bardzo subtelnym i nieomylnym zmy-
słem (bliżej naukowo niewyjaśnionym) przy od-
najdywaniu swych ofiar i składaniu do nich
swych jajeczek. Odczuwają one np. gąsienice
i poczwarki ukryte głęboko pod korą drzew
i z taką dokładnością „pojmują” ich położenie,
że, przebijając swem pokładelkiem korę, nieo-
mylnie trafiają niem w najdelikatniejsze, a za-
tem majątwiejsze do przekłóżcia, miejsce ofiary.
Drobne gatunki gąsieniczników składają znaczną
nieraz ilość jajeczek do jednej i tej samej gą-
sienicy, większe zaś zwykle tylko kilka albo
nawet jedno. Z jajeczek gąsieniczników wyklu-
wają się drobne larwy i zaczynają żywić się
wnętrznościami swego „gospodarza”. Taka „za-
rażona” gąsienica już zzewnątrz zdradza swój
stan chorobliwy gorączkowemi, gwałtownemi ru-
chami i najczęściej ginie, nie mając siły na
przeistoczenie się w poczwarkę; niekiedy jednak
udaje się to jej, nigdy jednak motyl (lub inny
owad dojrzały) z takiej poczwarki wykluć się

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 235. T. XXX.

87

688

Ichnografia — Ichtyoftalm.

nie może. W każdym zaś razie larwy gąsienicznika po dojściu do pewnego rozwostu owijają się w drobne kokony i w nich przebrażają się w poczwarki, a następnie w owady dojrzałe. I. zjawiają się zwykle jednocześnie z temi owadami, w których odbywają swój rozwój; niekiedy, w sprzyjających warunkach, zjawia się ich niezmierna ilość. Tak np. w tych miejscowościach, gdzie się zjawiła w wielkiej ilości brudnica-mniszka (Ocneria monacha), w prędkim czasie rozwija się taka masa gąsieniczników, że 90% gąsienic i poczwarek brudnicy bywa w statnie „zarażonym”. Oczywiście, w tych warunkach gąsieniczniki uważane są za owady bardzo pożyteczne, ponieważ powstrzymują szerzenie się szkodników leśnych i ogrodowych. Larwy gąsieniczników nie posiadają nóg, i z tego względu jeszcze są ciekawe, że pozbawione są odbytu. Z licznych rodzajów do rodziny Ichneumonidae zaliczonych najważniejsze są: Ichneumon, Trogus, Cryptus, Hemiteles, Tryphon, Rhyssa, Glypta, Ephialtes, Pimpla, Banchus, Ophion i Anomalon. Bliższe szczegóły o tych ciekawych owadach znaleźć można w następujących pracach: Gravenhorst „Ichneumonologia europaea” (3 tomy, Wrocław 1829); Nees ab Esenbeck „Hymenopterorum Ichneumonibus affinis monographiae” (2 tomy, Sztutgard 1834); Wesmael „Tentamen dispositionis Ichneumonum Belgiae” (Bruksella 1844); Ratzeburg „Die Ichneumonen der Forstensecten” (3 tomy, Berlin 1844—52); Suellen v. Vollenhoven „Pinacographia Gravenh.” (1875—1880). K. K.-č.

### Ichnografia, ob. Topografia.

### Ichnusa — starożytna nazwa wyspy Sar-dynii.

### Ichor.
Wyraz gr. ἤχωρ u Homera oznacza krew bogów przezroczystą, niezabarwioną czerwono jak ludzka; u anatomów zaś dawnych—wszelkie płyny bezbarwne, napotykane w ustroniu ludzkim, więc przedewszystkiem limfę (ob.) i surowicę krwi (ob. Krew). Obecnie I. posiadą znaczenie zgoła inne; patologowie dzisiejsi nazywają tak płyn rzadki, mętny, cuchnący, posiadający miano polskie „posoka” (ob.). Dr J. P.

### Ichoraemia
(z gr. ὁ ἤχωρ=posoka i τὸ αὐρα= krew), po polsku posocznica (ob.).

### Ichszydzi
(Ichszydyci, Echszydyci), drobna dynastya arabska, założona w 934 przez Abu Mohammed Takadża, wielkorządczę Damaszkę; uznany przez kalifa El-Kaher Billaha z domu Abbassydów, przybrał on imię „El-Ichszyd”, należące do jednego z jego przodków, rodem z Fergany. Następcami jego byli: Abul Kassim (od 946), Ali (960), Kafur (966) i Ahmed Abul Fawaris (968—969). I. panowali w Syryi i w Palestynie; pozbawili ich tronu Fatymidzi Egipscy.

### Ichthydium, rodzaj robaków drobnych, z wrot-kami (Rotatoria) spokrewnionych, do rodziny

### Gastrotricha (ob.)
Zaliczony. Grzbiet ich tę-giemi kolcami a strona brzuszna gęstemi, dłu-giemi rzęsami opatrzone; na końcu tylnym, jak i u wrotków, dwa, w postaci widełków, wyrost-ki. Rodzaj ten obejmuje 7 gatunków; najpo-spolitsze z nich: I. larus (0.09—1.15 mm.), I. podura (1.08—0.14 mm.). K. K.-č.

### Ichthyodea, ob. Perennibranchiata.

### Ichtyocentaur
(Ιχθυοκένταρος) = rybocentaur, bajeczny potwór morski, w którym, zwłaszcza od czasów Skopasa, rzeźbiarze greccy bardzo się rozmiłowali. Składał się on z trzech części: po-piersia ludzkiego, tułowia końskiego i ogona ry-biego. Od trytona różnił się częścią środkową, której tamtemu brakło. Na I-ach jeźdiły No-reidy i Afrodyta; attrybutami ich były: wiosła, trójzęby, puhary, trąby z muszli, piszczałki i liry. R.

### Ichtyodorulity, szczególnej postaci utwory kostne, z dentyny lub wazodeutny złożone, czę-stokroć znajdowane w utworach osadowych, szczególne starszych. Są to duże kolce, napo-tykane na przednim końcu nieparzystych płetw, rzadziej na brzegu parzystych, lub też na głoty ryb z chrząstkomym skielemet (Selachii). Zazwyczaj ich wydłużona podstawa jest luźno zanurzona w mięsie, wyjątkowo (Chimaera) są one za pomocą stawu połączone z jaką stałą podstawą chrząstową. Dochodzą znacznych wymiarów i częstokroć (osobliwie paleozoiczne) posiadają liczne ozdoby. Część tylko można było odnieść do pewnych gatunków ryb, większość zaś oznaczono tymczasowemi nazwami. Większa część I-ów jest wykształconą symetrycznie—były to zapewne kolce przy płetwie grzbietowej; — inne wykazują różnicę prawej i lewej strony, — prawdopodobnie stanowiły one ozdoby Iłętw parzystych (Acanthodidae), lub też głowy (Cochliodontidae). Kolce jednoboczne mają zazwyczaj krótką podstawę, symetryczne zaś—wydłużoną i na końcu zwężoną. Z głównych typów zaznaczymy: a) smukłe, dwusymetryczne kolce z gładką, wyraźnie oddzieloną podstawą; jama wewnętrzrona otwarta w podstawie z tyłu; zapewne należą do ryb z rodziny Cestracionidae. Gatunki: Onchus w dewonie, Ctenacanthus, Ptychacanthus w form. węglowej, Pristacanthus w jurze środow. b) Smukłe, symetryczne, ścięte z tyłu; jama wewnętrzna otwarta tylko u dołu: Gnathacanthus. c) Parzyste, prawe i lewe: kolce: Machaeracanthus, Heteracanthus. d) Parzyste, prawe i lewe, z płaską podstawą, ziarniste na zewnątrz, z wielką jamą wewnętrzną; zapewne kolce głowowe; Psammosteus, Stuchacanthus, Gampsacanthus etc. e) Kolce zalepnie wątpliwego pochodzenia: Edestes, Cynopodius. J. L.

### Ichytoessa, ob. Ikaria.

### Ichtyoftalm, minerał tetragonalny, krzemian wodny (zeolit), składu dosyć złożonego; rozbiory odpowiadają najlepiej wzorowi następującemu:

690

Ichtyopsida — Ichtyosauria.

15, 729); do dzisiaj jeszcze szczepy stron owych żyją w podobny sposób; 3. na południowo-wschodniem wybrzeżu Arabii Szcześliwej, nad zatoką Perską; 4. w krainie Troglodyte w Afryce, nad zatoką Arabską, na południowy wschód od Egiptu i Etyopii; plemię to dzikie zajmowało najniższy stopień kultury, gdyż nie znało na-wet instytucyi małżeństwa, a żony i dzieci za wspólne wszystkim uważano (Herod. 3, 19 i nast., 23; Strab. 16, 772 i nast.; Pauz. 1, 33, 4); 5. na zachodniem wybrzeżu Afryki, na południe od rzeki Masitholos, w dzisiejszej Senegambii. S. Drz.

### Ichthyopsida.
Nazwą tą oznaczył T. Huxley pierwszą najniższą gromadę kręgowców, obejmującą ryby i płazy; cały typ kręgowców (Vertebrata) podzielił on na Ichthyopsida, Sauropsida i Mammalia. K. K.-ć.

### Ichtyosauria.
zupełnie wygasły rząd gadów, najbardziej od gadów współczesnych różniący się. Różnice plegają na: wydłużonem, podobnem do ryby ciele, kończynach, do pletw podobnych, a z licznych wielobocznych płyt złożonych; głowie, wydłużonej i zaostrzonej; krótkich, z obudwu stron wklęsłych kręgach i gołej skórze. I.

jest parzysta i posiada otwór ciemieniowy, obok niej zaś leżą duże otwory skroniowe. Wydłużone, trójkatne otwory nosowe od orbit oczu oddziela wąski mostek kostny. Tylna część czaski wyróżnia się potężnem i grubem basioccipitale, z zaokrąglonym wyrostkiem stawowym. Zęby są ostro-stożkowate, z okrągłą, z tyłu i prozdu częstokrocą zaostrzoną koroną, z grubym korzeńiem. Stoją one w wielkiej ilości (od 180 do 200) w szczęce górnej i dolnej; nie są osadzone w poszczególnych alweolach, lecz we wspólnym, głębokim rowku, gdzie utrzymywały je jedynie miękkie części dziąseł i wzniesione brzegi rowka. Biyszcząca,gładka lub podłużnie prążkowana korona składa się z dentyny i emalii, częstokrocą powleczonej cieniutką warstwką cementu. Korzeń składa się z masy cementowej, podobnej do kostnej, zaopatrzonej w grube naczynia, ciała kostne i rurki dentyowe. Kręgosłup składa się z części ogonowej i tułowiowej wobec braku prawdziwej szyi, jeden zaś krąg, w niczem od sąsiednich się nie różniący, pełni funkcyje os sacrum. Liczba kręgów waha się od 120 do 150, z tej liczby oko-

Fig. 146. Ichtyosaurus quadriscissus (skielet).

posiadały pysk delfina, zęby krokodyla, głowę i kości piersiową jaszczurki, płetwy wieloryba, kręgi zaś i ogon ryby. Sosunek I. do typowych gadów, uwarunkowany kształtem ciała, budową kończyn i trybem życia, był identyczny ze stosunkiem między wielorybami a resztą ssących. I. zajmowały przeto zupełnie odrębne stanowisko. Brak łuków skrzelowych i kształt kości językowych dowodzą, że I. oddychały za pomoć płuc. Posiadamy również fakty, dotyczące sposobu rozmnażania się i odżywiania. W liasie, zarówno angielskim jak niemieckim, znaleziono skielety, zawierające 6—8 dosyć rozwiniętych zarodków: były I. przeto żyworodnemi. Ich podłużny, spiralnie skręcony kał (koprolity) znajduje się niekiedy w wielkich ilościach i zawiera łuski i ości ryb oraz okruchy skorup sepij. Wszystkie I. zamieszkiwały morze; szczałki ich znajdujemy w morskich mezozoicznych utworach, najczęściej w liasowych. Niektóre gatunki dochodziły do 9 m. długości, gdy inne nie przekraczały 1 m. Czaszka I. wyróżnia się długim pyskiem, podobnym do pyska delfina, i olbrzymiemi kostnemi obwódkami dokoła oczu, z 15—19 płyt kostnych złożonemi. Kość ciemieniowa

ło 100 należy do ogona; kręgi są nader krótkie jak u selachij, z obu stron wklęsłe (amphicoeli). Żebra zaczynają się od samej szyi, dochodzą do największych wymiarów między 10 a 13 kręgiem tułowiowym, stamtąd zaś do miednicy zmniejszają się stopniowo, wszystkie jednakże mają dwie functioni i są wyjęte. Od miednicy żebra stają się prostemi, posiadają jedną główkę i towarzyszą większej części ogona w postaci krótkich wyrostków bocznych. Brzuch pokrywają liczne, wyjęte kości (żebra brzuszne), odpowiadające żebrom brzusznym *Rhynchocephalia* i złożone z jednej lub dwu części. Silne wykształcenie pasa piersiowego dowodzi niezwykłego uzdolnienia I. do szybkiego poruszania się w wodzie, szczególne w kierunku pionowym. Płetwy składają się z 3—5 rządów nader licznych (więcej niż 100) płytek kostnych. Zualezione odciski I. dowodzą, że gady te posiadały nagą skórę, potężny płaski ogon i wielką pietwę grzbietową, trójkatną. Kości kończyn przednich były pokryte skórą, dość znacznie wystająca. Najważniejszym rodzajem rzędu I. jest *Ichtyosaurus*, spotykany już w tryasie (I. *atavus Quenst*). Najwięcej środków I. zawierają liasowe utwory Anglii (Dorsetshire,

Ichtyosis — Ickelsamer Walenty.

691

Yorkshire) i górno-liasowe łupki Wirtembergu i Frankonii (Boll, Holzmaden). Znacznie mniej I. znamy z jury środkowej (dougger), nieco więcej z jury górnej (malm), a osobliwie z łupków Solnhofen i Kelheim. Znane są również I. z utworów form. kredowej. J. L.

Ichthyosis (z greck. ὅχθος—ryba), choroba skórna, po polsku Rybia łuska (ob.).

Ichtyotoksyna, substancya trująca, znajdująca się się we krwi węgorzy morskich i rzecznych. Bliższe własności chemiczne ichyoloksynty nie są znane; na zasadzie dotychezasowych danych trzeba ją zaliczyć do ciał białkowych. Wprowadzona do organizmu przez przewód pokarmowy, nie wywołuje żadnych objawów zatrucia; zastrzyknięta pod skórę, paraliżuje ośrodki nerwowe i powoduje śmierć. K. S.

Ichtyś (po grecku: ryba), monogram Chrysytusa z pierwszych czasów Chrześciaństwa, głoski bowiem tego wyrazu ΙΧΘΥΣ są inicyami Ἵσος Χριστος Θεοῦ Ἵός Σωτήρ = Jezus Chrysytus Boga Syn Zbawiciel. Niekiedy wyraz ten zastępowano samym rysunkiem ryby, często spoytyanym na starych pomnikach kościelnych. *

Icica, Namaśnica, rodzaj z rodziny Terpentyńcowatych. Obejmuje wysokie drzewa z liśćmi nieparzysto - pierzastemi, skórzastemi i kwiatami białymi; przeważne gatunki rosną w Ameryce zwrotnikowej, inne w Azyi; dostarczają żywicy i wonnych balsamów. I. icicariba dostarcza gatunek żywicy, zwanej anime, I. heterophylla — wonny balsam arekuchini lub apakuchini, I. heptaphylla — kopal i t. d. I. altissima, dzięki twardemu i ładnie, różowo, zabarwionemu drewnu, służy do wyrobu mebli. Z. Z.

Iciliі, rzymski ród plebejuszowski, który przez długie lata o polityczne równouprawnienie ludu z patrycyuszami energicznie walczył (Liv. 4, 54): 1) Spurius Icilius, jeden z deputowanych ludu do senatu podczas secessyi na górrę świętą w r. 493 przed Chr., przeprowadził jako trybun ludowy w r. 492 prawo, dla trybunatu ludowego i wogóle dla plebejuszów nadzwyczajnie ważne, upoważniające trybunów do swobodnego przemawiania do ludu, pod grozą ciężkiej kary dla każdego, ktoby się poważył przemowę ich przerwać (Dion. Halic. 7, 17). Inni wprawdzie pisarze twierdzą, że prawo to, Icelskiem zwane, z późniejszych pochodzi czasów. Gdy później I. piastował urząd edyła, miał na rozkaz trybunów uwiazić Koryolana, czego wprawdzie wobec przemocy patrycyuszów dokonać nie mógł (Liv. 2, 58; Dion. Halic. 7, 26; Plut. Coriol. 17).—2) C. Ic. Ruga, w r. 493 przed Chr., jako jeden z pierwszych, wybrany na trybuna, którą-to godność plebejusze właśnie sobie wywalczyli. — Syn jego, 3) L. Ic. Ruga, trybun w r. 456, wyrobił dla trybunów prawo zwoływania senatu, a dla plebejuszów prawo zającia pagóru Awentyусkiego, który przedtem

nie był zamieszkanym (Dion. Halic. 10, 35 i nast.). Gdy w następnym roku został ponownie na trybuna wybranym, toczył zażarte walki naprzód z konsulami o rozliczne bezprawia przy porobe wojskowym, a potem z patrycyuszami w sprawie prawa rolnego (Dion. Halic. 1. c.). W roku 449 bronił on też, według stronniczo zabarwionej tradycyi, jako narzeczony Wirginio, narzeczonej swej przeciwko Appiuszowi Klaudyuszowi (Liv. 3, 44 i nast.), a po śmierci jej podburzył cały lud przeciwko decemwirom, zjednał dla sprawy swej i przywołał wojsko, stojące w polu przeciwko Sabińczykom, zajął z niem górę świętą i prowadził w imieniu ludu układy z senatem (Liv. 3, 53). Gdy nastąpiła wreszcie zgoda pomiędzy stanami narodu rzymskiego, pociągnął Appiusza Klaudyusza do odpowiedzialności i zapewnił bezkarność dla wszystkich, biorących udział w poprzednim rokoszu (Liv. 3, 54).—4) L. Ic. prawopodobnie syn poprzedzającego, trybun w roku 412 przed Chr., stawił wniosek o nowe prawo rolne, wszakże bezskutecznie. W trzy lata później został z dwoma innymi Iciliusami znowu na trybuna ludu wybrany i przeprowadził prawo, że pomiędzy czterech kwestorów wolno było plebejuszom trzech ze swego stanu wybierać. W r. 408 zyskali oni dla ludu nowe uprawnienie uczestniczenia w wyborach trybunów wojskowych (Liv. 4, 55). — Wszakże od tego czasu zanika dzielny ród ów w dziejach narodu rzymskiego. S. Drz.

Icilius Quintus, autor wojskowy, ob. Gui-chard K. T.

Iciodurum, albo Isiodorum—nazwa łacińska m. Issoire (Yssoire) we Francyi, w departamencie Puy-de-Dôme.

Ickelsamer Walenty, pierwszy gramatyk niemiecki (* r. 1500 w Rothenburgu, nad rzeką Tauber—† po 1537), spółćesny z Lutrem, lecz zwolennik nauki przeciwnika jego, Andrzeja Karlstadta i Tomasza Münzera. Był nauczyciellem szkolnym w mieście rodzinnem, brał udział w zaburzeniach chłopskich we Frankonii, wznieconych przez Karlstadta, a po słumieniu ich zbiegł naprzed do Erfurtu, potem zaś do Augsburga i w obronie powstańców wydał broszurę p. t. „Klage der christlichen Brüderschaft wider den wittenbergischen Geist”, która zaginęła. Dysputował z Justem Meniusem, lecz ostatecznie pogodził się z nauką Lutra. Około r. 1527 wydał elementarz p. t. „Rechte Weis auff kurztist lesen zu lernen”, przez który stał się twórcą nowej metody czytania (bez syllabizowania) w szkołach niemieckich. On też jest autorem pierwszej gramatyki niemieckiej („Deutsche Grammatica” (około 1534, nowe wydanie przez Kohlera we Freiburgu r. 1881 i przez Fechnera w „Vier seltene Schriften des 16 Jahr.” w Berlinie 1882). Ta pierwsza gramatyka mało co więcej zawierała nad naukę czytania i ortografii, ale jest próbą fizyologicznego wyjaśnienia

692

Icolmkill — Ida, góry.

glosek. Oba te dziełka razem wydał Müller w „Quellenschriften und Geschichte des deutsch-sprachlichen Unterrichts” (Gota 1882). Oprócz tego I. jest autorem godnej uwagi na swój czas pracy pedagogicznej „Von Wandel und Leben der Christen etc.” (Erfurt 1529), — Porów. Vogel „Leben und Verdienste von Ickelsamers” (Lipsk 1894). R.

Icolmkill, jedna z wysp Hebrydzkich, ob. Jona.

Iconium Starożytnych, miasto w Azyi Mniejszej, ob. Ikonion.

Icosandrus, po grecku, oznacza w botanice kwiat o 20 pręcikach; stąd Linneusz w swoim układzie nazwał 12-ą klasę, obejmującą rośliny o 20 lub więcej wolnych pręcikach, Icosandria z. z. (Kielichopręcikowa).

Icosium, gr. Ikosion, nazwa starożytna miasta w Maurytanii Cezaryjskiej (Maur. Caesarea) na miejscu dzisiejszego Algeru.

Icteridae, rodzina ptaków śpiewających, zazmieszkująca wyłącznie zachodnią półkulę; dzięki tej co głowa długości, albo nieco dłuższy, prosty, stóżkowato ku końcowi zaostrzony; brzegi otworów nosowych opierzone; ogon długi, zaokrąglony. Rodzina ta obejmuje około 110 rodzajów, z których większa część zamieszkuje Amerykę Południową; prawie wszystkie mają zwyczaj tkania sobie gniazd wiszczących; żywią się w części owadami, a w części owocami i nasionami. K. K.-c.

Icterus — nazwa łac. Żółtaczki (ob.)

Ictinia, ob. Sokoły.

Ictitherium, wygasły rodzaj z rodziny Viveridae. Czaszka wąska, długą. Kieł górny długi, z trójzębną ścianą zewnętrzną i silnym wyrostkiem wewnętrznym; zęby trzonowe małe, z trzema wyrostkami. Dolny kieł ze słabym wyrostkiem wewnętrznym. Górny miocen: Pikermi około Aten, Samos, Maragho, Lébéron, Besarabia i Indye. J. L.

Ictonyx, ob. Śmierdziel.

Ictus (łac. uderzenie, raz, cios), w rytmice poetyckiej blizkoznaczne z Arsis (ob. Rytm i Arsis).

I-Ctus albo I Ctus, skrócenie juris albo jure consultus = prawoznawca.

Iculisma, nazwa gallo-rzymska m. w Akwitanii, późniejszego Angoulême.

Iczang-fu, miasto w Chinach, w prowincyi Hupe, na lewym brzegu Jang-tse kiangu, poniżej wodospadów; miasto to wskutek traktatu z 1876 r. zostało otwarte dla cudzoziemców; prowadzi handel jedwabiem, woskiem i piżmem, przy pomocy żeglugi parowej. Około 35 000 mieszkańców.

I-Czing (* 635-† 713), rodem z Fan-jang w Czyczły, w dziecinnych już latach zapragnął być kapłanem Buddy. Po długoletniej pracy

podążył do Indyj. Na Sumatrze przerwał swą podróż, wstawiwszy do Palembang, aby zapoznać się z sanskrytem. Po 6-miesięcznej nauce popłynął dalej. W Nalandzie mieszkano lat 10 i w 695 r. powrócił do ojczyzny, przyjmowany ze czcią przez ziomków, już-to ze względu na samą osobę podróżnika, już-to ze względu na skarby, jakie wiózł w postaci 400 dzień buddyzskich, wizerunku Indry i 300 relikwij. I-C. pozostawił dokładny obraz życia klasztornego w Indyach z VII w. — („Chinese Biographical Dictionary”). S. P.

Iczynskaja sopka, inaczej Biełaja sopka, po kamczadalsku Kołchon, szczyt najwyższy środowowego łańcucha gór w obwodzie Nadmorskim na Kamczatce, pod 59° 9' szerokości pn. Według obliczenia Ermana dosięga 16 900 stóp wysokości; ma kształt ścieżego ostrokręgu, z wierzchołkiem okrytym wiecznym śniegiem. Jest to wulkan wygasły w czasach niepamiętnych, obecnie nawet niedymiacy. Z jakich się formacyj geologicznych składa, niewiadomo; tyle tylko zbadano, że leża na granicy pomiędzy pokładami bazaltowemi i trachitowemi, rozciągającemi się od pólności, a granitowemi i syenitowemi od półudnia. Ze stoków I-nej S-i, równie jak i przyjętych do niej gór Kamczackich, wytryskają liczne rzeczulki, z których jedne zmierzają na wschód do rzeki Kamczatki (jak np. Kimitama, Kirhanik), drugie na zachód do morza Ochockiego: Kompakowa, Oglukomina, Icza, Sopocznaja i Mirotiecnazja. Stoki I-nej S-i porasta las sosnowy, słynny z niezmiernej obłitości zwierzyny (jeleni, niedźwiedzi, lisów, soboli i argali [dzikich owiec]), która ściąga tu mnóstwo myślnych—Kamczadałów i Lamutów. W pasie alpejskim S-i dają się napotykać wyborne łąki.— Porów. Erman „Reise” (t. III str. 481). Ditmar „Reise in Kamtschatka” (str. 368, 388, 390). R.

Ida (geogr.), 1) inaczej Kas-Dagh, góry w Azyi Mniejszej, na pólności od zatoki Edremid (zamkniętej przez wyspę Mytilini); stanowią one grupę odosobnioną, do 1 750 metr. wysoką, z której wody spływają na północ do morza Marmara, na południe do zatoki Edremid i na zachód do morza Egiejskiego. Jej malowniczy szczyt o zboczach, pokrytych lasami, panuje od południa nad równiną, na której leżała Troja.— 2) inaczej Psiloriti, góry w środowiskowej części wyspy Krety, wznoszące się blizko do 2 500 metrów. Ich szczyt odsobniony, prawie zawsze pokrzyty śniegiem, ich potężne zbocza, zieleniejące doliny u podużała, nadając tym górom wodok spaniały; w Starożytności bogata szata lasów nadawała Idzie (co znaczy „lesista”) jeszcze więcej malowniczości. Ze szczytu tej góry wiadć nietyłko całą Kretę, lecz mnóstwo wysp, rozsianych na morzu Egiejskiem od Tajgietu aż do Azyi Mniejszej. W. N.

Ida, greckie Ἱδη (starożyt.), pierwotnie nie greckie, lecz prawdopodobnie frygijskie mia-

694

Idar — Iddesleigh Sir Stafford.

Cypru, pomiędzy Golgoi a Tamassos, na inskrypcych assyryjskich Idial zwane, dzisiaj Dali. Założone przez Fenicyan, tworzyło w VII wieku przed Chr. udzielne księstwo, w IV wieku podlegało władzy miasta Kition. Poeci, jak Vergilius (Aen. 1, 681; 10, 86) często mieniają tę miejscowość z Pedalion, południowo-wschodniem cypryjskiem, na którego szczycie stała sławna świadtnia Afrodyty, z tego względu zwana Idalią (Strab. 14, 682). W pobliżu I-u, pomiędzy licznemi starożytnemi przedmiotami, odkryto tablicę bronzową z inskrypcyą, złożoną z 31 wierszy, aż po dziś-dzień jedyną obszerniejszą, spisaną w starodawnym dyalekcie eolskim, w znakach osobliwych, pochodzących z peryodu przejściowego z assyryjskiego pisma klinowego do pisowni głoskowej. Treść inskrypcyi, pochodzącej z r. 364 przed Chr., stanowi, nie jak zraz mniemano, kontrakt dźierżawny, lecz wzrok, rozstrzygający na korozyć pewnego lekarza wojskowego. S. Drz.

Idar, miasto w księstwie Birkenfeld (na Hunsrücku), o 12 km. na północo-wschód od miasta Birkenfeld, na południowym stoku grzbietu Hochwald, nad rzeką Iderbach, wpadającą do Nahe (systemat Renu); szlifiernie drogich kamieni, wyrób fałszywych klejnotów i kamei; Niemcy, dbali o religijne potrzeby ludów afrykańskich i azyatyckich, wyrabiają tutaj dla nich odpowiednie amulety i posażki. W. N.

Idas (po grecku Ἱδαξ), syn Afareusa albo Poseidona i Areny, rodem z meszeńskiej Areny, brat Lynkeusa i Peisosa (Apollod. 3, 10, 3), małżonek Marpessy, córki Euenosa. Gdy Apollo, według mitycznej opowieści, starał się o względy Marpessy, uwióżl ją I. na wozie skrzydlatym, darze Poseidona. Puściili się za nim w pościg Apollo i Euenos, a gdy Euenos nie mógł go dogonić, rzucił się w nurty rzeki, która też odtad według niego miano swe nosi, wszakże Apollo doścignął go w Messenie. Niezwykłą siłą fizyczną obdarzony, I. poważył się z samym bożkiem walczyć; Zeus jednakże rozłączył walczących, a dziewicy wybór dowolny pomiędzy współzalotnikami pozostawił. Marpessa wybrała I-sa, gdyż obawiała się, że Apollo tyłko na krótki czas małżeńskiej wiary jej dochowa i opuści ją, gdy wdzięki przeminą. Z I-sa zrodziła Kleopatrę albo Alkyonę, żonę Meleagra (Apollod. 1, 7, 8 i nast.; Homer. Il. 9, 556 i nast.). Obaj bracia, I. i bystrowidzący Lynkeus, wzrok bowiem jego przenikał wnętrze ziemi i skał nawet, zwani według ojca Afaretidami, brali udział w łowach kalydońskich i w wyprawie Argonautów. Najwięcej jednakże słynie ich walka z Dyoskurami (ob.), z którymi byli spokrewnieni, gdyż Aforeus był bratem Tyndareosa, i razem się z nimi chowali. Posprzeczali się razu pewnego o podział stała bydła, które wszyscy razem jako zdobycz z Arkadyi zabrali, a w walce, która się skutkiem

kłótni wywiązała, I. zabił Kastora, a Polydeukes Lynkeusa; Zeus znowu, mszcząc się za syna swego, Kastora, raził I-sa piorunem (Apollod. 3, 11, 2; Pind. Nem. 10, 60 i nast.). Według innej legandy, posprzeczali się oni o córki Leukipposa, trzeciego brata Tyndareosa i Afareusa. Córki te, Hilaeira i Phoibe, zwane także Leukippidami, zarządzone były z I-sem i Lynkeusem, wszakże wykradli je Dyoskurowie (Theocr. 22, 136 i nast.). Walka miała się odbyć w Messenii, przy grobie Afareusa, albo też w Lacedemonie (Eurip. Hel. 1466). Grób synów Afareusa pokazywano jeszcze w czasach historycznych w Sparcie (Paus. 3, 13, 1).—Chociaż w mitycznej tradycyi I. występuje zawsze jako człowiek i bohater, nigdy zaś jako istota boskiemi przymiotami obdarzona, jakie Dyoskurów odznaczają, to pierwotnie jednakże uważać należy i tak w I-sie (wyraz ten znaczy: widzący) jako i w Lynkeusie (=jaśniejęcy, albo = z wzrokiem rysim) bóstwa światła, podobnie jak je i Dyoskurowie wyobrażają. Potwierdza zdanie takie pośrednio i stosunek ich jako nieszczęśliwych konkurentów do Leukippidów (ob.). Bracia więc owi, jako jedyni meszeńskiej krainie właściwi bohaterzy, są to istotny messeńskie bóstwa światła; wszakże razem z podbićiem Messenii pod władzę Lacedemónczyków znika, albo przynajmniej na drugi plan schodzi, ich kult i znaczenie wobec Dyoskurów, bóstw wybitnie lacedemońskich. W barwnem obrazowaniu przedstawia legendę grecką fakt ten jako walkę Afaretydów z Dyoskurami, w której oczywiście, tak samo jak w politycznych dziejach Peloponezu, meszeńskie bóstwa przemocy ulegają. S. Drz.

Iddatte Krzysztof, nauczyciel ks. Józefa Poniatowskiego, rodem z Nancy († 1792 r.); około 1783 r. został profesorem jezyka greckiego w akademii krakowskiej a także i Pisma św., następnie kanonikiem kapituły rzymsko-katoliciej krakowskiej. Wydał: Chrestomatyę grecką, Bajki Ezopa, oraz Dwie mowy Izokratesa (po gr. i łac.).

Iddesleigh Sir Stafford Henry Northcote, hrabia, mąż stanu angielski (* 1818—† 1887); studya odbywał w Oksfordzie, a w r. 1847 osiadł jako adwokat w Londynie. W r. 1851 odziedziczył tytuł baroneta po dziadku; był wtedy sekretarzem pierwszej powszechnej wystawy przemysłowej. Wybrany w r. 1855 do Izby gmin, przyłączył się do stronnictwa zachowawczego; przepadł przy wyborach w 1857, w 1858 wrócił jednak do parlamentu jako poseł z Stamford. Ze sprawami publicznemi zaznajamiał się już oddawna, od 1841 do 1845 r. bowiem był prywatnym sekretarzem Gladstone'a w ministeryum handlu; w r. 1857 mianowano go stałym sekretarzem prawnym tego ministeryum. Gdy jednak Gladstone przeszedł z czasem do stronnictwa liberalnego, I., wierny zasadom zachowawczym, opuścił go. W styczniu 1859 r.

696

Idea.

koniecznie, same w sobie (καθ' αὐτό), od świata zmysłowego odrębnie (χωρίζ), w niebie (ἐν οὐρανίῳ τόπῳ). Są to wzory lub typy (παραδείγματα) rzeczy; każdemu pojęciu ogólnemu, ogarniającemu określony rodzaj rzeczy lub zjawisk, odpowiada idea („Respublica” X, 596 A). Są I-e rzeczy danych w przyrodzie, wytworów sztucznych, I-e własneści i rzeczy małej wagi („Parmenides” 130), nawet jest I. złego („Theaetetes” 186 A); chociaż później Platon przyjmował podobno tylko I-e rzeczy danych w przyrodzie (Arystoteles „Metaphys.” I, 9; XII, 3). I-ą naczelną, najwyższą jest I. dobra; ona jest najlepszym dowodem tego, że I-e nie są tylko naszemi pojęciami, lecz bytami przedmiotowemi, które istnieją w sobie i są niezmienne („Symposion” 211 B). Rzeczy zmysłowe są tylko odbiciami I-i, jako wzorów odwiecznych, niestworzonych i niezniszczalnych (ἀγένητο καὶ ἀνώλεσφον); rzeczy mają tylko udział w I-ch (μέτεξις), są ich kopiami (μόριοματα. „Parmenides” 132 D; „Phaedrus” 100 D; Arystoteles „Metaph.” I, 6, 987 b, 9 nast.). I-e są czynnikami współczem, przyczynami rzeczy doświadczalnych i obdarzone są ruchem, życiem i rozumem („Theaetetes” 248, także „Phaedrus”, „Philebus”; Arystoteles „Metaph.” I, 9, 991 b, 3). I. dobra jest przyczyną celową wszystkiego (οὖ ἔνεκα, „Philebus” 54 C); od niej wszystkie inne I-e są zależne; ona jest bóstwem, podstawą wszelkiego bytu i poznania („Respublica” VI, 508 E). W późniejszych pismach swoich Platon, pod wpływem nauki Pytagorasa, uważa I-e za liczby. Ogół wszystkich I-i stanowi świat dla umysłu dostępny (κόσμος νοητός = mundus intelligibilis). Arystoteles krytykuje platonowską teoryę I-i: I-e są tylko zdwojeniami rzeczy; udział rzeczy w I-ch jest tylko przenośnią, poza tem zaś I-e są urojeniami nadzmysłowemi, nieczynnemi w świecie rzeczy; nie może osobno istnieć rzecz, a osobno jej byt rzeczywisty („Metaph.” I, 9, 991 a, 11 nast.). Gdyby Platon był konsenkwenntnym, musiałby przyjąć dla każdej I-i oraz odpowiadających jej rzeczy jeszcze jakąś nadrzędną wspólną im I-ę i to samo musiałby uczynić dla samych I-i, t. j. przyjać istnienie I-i i I-ii („Metaph.” I, 9, 090 b, 15; 991 a, 30). Każda rodzaj poszczególnych rzeczy ma coś wspólnego i ten wspólny pierwiastek, to, co jest w rzeczach stałem, stanowi ich istotę czyli I-ę, ale I. istnieje tylko w rzeczach, tkwi w każdej rzeczy jako czynnik kształtujący, jako jej forma, nie zaś osobno od rzeczy. Stoicy uważali I-e za proste wyobrażenia, obrazy psychiczne (φαντάσματα φυχής), choćiaż skądinad „Logos” w ich systemie panteistycznym w istocie rzeczy jest tą samą ideą, tkwiącą w świecie i będącą czynnikiem, który wytwarza poszczególne rzeczy i zjawiska (Plutarch „De placitis” I, 10; Stobaeus „Eclogae physicae et ethicae” I, 12, 332; „Doxographi Graeci” 309). Filon z Aleksandryi uważa I-e

za niecielesne siły boskie („De sacrificiis” 13). Według Nowopytygorejcyków I-e są duchowemi, ale przedmiotowemi kształtami, myślami boskiami (Nikomach „Arithmeticae introductio” I, 6). Tak samo uczą Nowoplatonicy i przedewszystkiem Plotyn, według którego I-e są to poszczególne siły w rozumu boskiego, rozumne siły, które działają w rzeczach, stanowią podstawę wszelkiego bytu i stawania się; razem zaś wzięte stanowią świat dostępny dla poznania rozumowego, a więc nadzmysłowiy („Enneades” IV, 8, 3; V, 9, 8; VI, 7, 3). W spekulacyi patrystycznej i scholastycznej I-e uchodzą za prawzory (formae exemplares) rzeczy, istniejące w umyśle Boaga, za twórcze pomysły. Augustyn określa I-e: „Idee są to niejako zasadnicze formy albo racye rzeczy, stałe i niezmienne, które same nie są stworzone i tkwią w umyśle boskim” („De divinatione”, quaest. 46). Maksym Wyznawca pisze: „Principia, quas Graeci ideas vocant, hoc est species vel formas aeternas et incommutabiles rationes, secundum quas et in quibus visibilis mundus formatur et regitur” („De divino nomine”, cap. 5). Wszyscy wybitniejsi Scholastycy podzielają ten pogląd. Tomasz z Akwinu definiuje I-ę: „Forma in mente divina, ad similitudinem cujus mundus est factus” („Summa theologiae”, I, quaest. 15, 1). Wielu Scholastyków uważa I-e = „species” za wrodzone w umyśle ludzkim i odpowiadające przedmiotowo danym bytom ogólnych czyli gałunkom rzeczy tak, iż umysł ludzki poznaje rzeczy poszczególne „per species” t. j. za pominocą I-i, pod które je podciąża. Z kwestyją I-i w filozofii scholastycznej wiążę się ściśle za gadnienie teoryopoznawcze i metafizyczne o „universaliach”, t. j. o pojęciach ogólnych lub rozdajowych: Arystotelicy i Platonicy są realistami, gdyż utrzymują, że uniwersalia istnieją przedmiotowo jako odpowiedniki pojęć ogólnych czyli I-i, a mianowicie istnieją przed rzeczami poszczególnemi (ante rem), jak utrzyมหา Platon, lub istnieją w rzeczach (in re), jak utrzywał Arystoteles; w przeciwstawieniu do realistów nominaliści utrzymywali, że uniwersalia czyli I-e gatunkowe są tylko wyrazami, symbolami, za pomocą których umysł oznacza klasy przedmiotów, że jednak przedmiotowo nie odpowiadają im żadne byty, gdyż istnieją tylko poszczególne rzeczy dane w doświadczeniu; pomiędzy realistami i nominalistami pośredniczą konceptualiści, według których I-e (universalia) nie istnieją przedmiotowo, ale i nie są tylko wyrazami (nomina), owszem są rzeczywistemi pojęciami ogólnemi, a więc odrębnemi stanami psychicznych (conceptus) w umyśle człowieka i nadto pomyślań twórczemi w umyśle boskim (ob. Universalia, Realizm, Nominalizm, Conceptualizm). R. Goclenius w swoim „Lexicon philosophicum” (1613) pisze: „I. oznacza gatunek lub formę czyli racyę rzeczy zewnętrz-

Idea.

697

nej; wogóle I. jest formą czyli wzorem rzeczy, według którego twórca wykonywa to, co zamyśli". I. Micraelius w swoim „Lexicon philosophicum" (1653) definiuje: „I ma trojakie znaczenie: 1) oznacza formę daną w umyśle podmiotowo, na wzór której wytwarza się coś nazewnątrz; 2) oznacza obraz rzeczy zewnętrznej, wytworzony przez samego działacza; 3) oznacza, że wytworzony skutek jest zamierzony przez określonego działacza". Racyonaliści XVII i XVIII wieku, za przykładem Descartesa, rozumieją I-ę w bardzo rozległem znaczeniu, jako wszelkie uprzytomnienie jakiegokolwiek przedmiotu. Descartes powiada: „Terminem I. oznaczam wszystko to, co bezpośrednio umysł postrzega, a więc, gdy chce czegoś lub doznaje strachu, ponieważ jednocześnie postrzegam swoją chęć lub strach, samo chcenie i strach zaliczam do I-i" („Meditationes", Responsio III, 5). Ze szczełgólnym jednak naciskiem przeciwstawia I-om niejasnym i niewyraźnym, pochodzącem z doświadczenia zmysłowego, I-e jasne i wyraźne (ideés claires et distinctes), tkwiące w rozumie jako predyspozycyę wrodzone, które w zetknięciu z doświadczeniem pochodzą ze stanu potencyalnego w stan aktualny i występują jako świadome formy, w które się materyał doświadczalny ujmuje; na takich I-ich D. chce oprzec rozumowy system wiedzy o wszechświecie i do ich liczby zalicza: I-ę własnego istnienia, pojęcia matematyczne, I-ę Boga, I-ę przestrzeni, jako podstawową dla świata materyalnego i I-ę myśli, jako podstawową dla świata duchowego. Przez jasność I-i rozumie można się doznać wreszcie, przez wyraźność — możnać dania definicyi zupełnie oczywiste i uniemożliwiającej powikłanie danej I-i z jakąś inną. Są to zarazem proberze prawdziwości wiedzy: „Mogę tedy sformułować prawidło ogólne, że prawdą jest wszystko to, co postrzegam zupełnie jasno i wyraźnie" („Meditationes"). Nadto, ile chodzi o prawdziwe poznanie rzeczywistości, Desc. rozróżnia I-e czysto podmiotowe, jak postrzeżenia barw, zapachów, smaków i t. p., którym nie odpowiadają przedmiotowe jakości rzeczy, oraz I-e przedmiotowe, jak: wielkość przedmiotów, rozciągłość, kształt, ruch, położenie, pozielność, bez których nie da się pojąć żadne zjawisko w świecie fizycznym, które zatem odpowiadają rzeczywistości przedmiotowej. Spinoza odróżnia I-ę jako koncepcyę umysłową (mentis conceptus), a więc pojęcie, od obrazu zmysłowego (imago), co odpowiada jego rozróżnieniu wiedzy doświadczalnej (experientia vaga) od wiedzy rozumowej (ratio). Także zasady albo prawa przyrody według Spinozy są I-ami, które tkwią w rozumie jako predyspozycyje, uświatamiające się w zetknięciu z doświadczeniem i dające możnać wyanalizowanie z doświadczenia tego, co jest prawem, co jest istot

nem i prawdziwem. Stąd formuła: „Porządek i związek I-i jest taki sam, jak porządek i związek rzeczy" („Etyka", „Tractatus de intellectus emendatione", passim). „Posiadąc Ię prawdziwą — oznacza tylko: doskonale czyli najlepiej rzecz poznawać" („Etyka" II, twierdz. XLIII). I-e Spinoza dzieli na wyrównane (adaequatae) i niewrównane (inadaquatae): „Przez I-ę wyrównaną rozumiem taką, która rozważana sama w sobie, bez stosunku do przedmiotu, zawiara w sobie wszystkie cechy czyli wewnętrzne znamiona I-i prawdziwej. Powiadam: wewnętrzne, żeby wyłączyć zgodność zewnętrzna, czyli zgodność I-i z jej przedmiotem" (Etyka, II, Definicya 4). Ten sam podział I-i spotyka my u Leibniza, który jednak, mówiąc o I-ch wyrwnanych, ma na względzie ich ścisłą odpowiedniość pod względem treści przedmiotom. Empiriocy XVII i XVIII w. I-ę rozumieją jako wyobrażenie—obraz umysłowy, nabyty pod wpływem doświadczenia. Locke dzieli I-e na: proste (simple ideas) i złożone (mixed ideas), realne, które odpowiadają rzeczywistym przedmiotom, i nierealne, które nie mają odpowiednich przedmiotów w rzeczywistości; na wyrównane (adequate), których trześć ścisłe odpowiada przedmiotom, i niewyrównane („Essay" I, ch. 1, § 8; II, chap. 30, § 1). Berkeley rozumie przez I-e wyobrażenia, stany duszy, wyciskane przez Boga w naszym umyśle, którym szakże przedmiotowo nic nie odpowiada, prócz takichże I-i w umyśle Boga („Principles of human knowledge", passim). Hume uważa idee, t. j. wyobrażenia, za odtwarzane czy przypominec czucia (impressions), za spłowiałe obrazy (faint images) dawniej doznanych silnych czuć („Treatise on human nature", section I). Taki sam jest pogląd Condillaca w „Traité des sensations". U Kanta I. oznacza pojęcie rozumowe, które stanowczo odróżnia od intuicyi zmysłowej i pojęć rozsądkowych czyli kategoryi. I. jest pojęciem, przekraczającem poza obręb wszelkiego możliwego doświadczenia, któremu zatem nie może odpowiadać żaden przedmiot doświadcznalny. Że zaś Kant rozróżnia rozum teoretyczny i praktyczny, więc i I-e dzielą się u niego na teoretyczne i praktyczne. Do teoretycznych należą: I. Boga, wolności i nieśmiertelności; stanowią one przedmiot metafizyki i są właściwe rozumowi a priori, transcendentalne, służą zaś do ostatecznego ujęcia wszelkiej wiedzy w jeden system. Specyalnie rozróżnia Kant I-ę kosmologiczną wszechświata, psychologiczną duszy i teologiczną Boga. I-ę kosmologiczną wyspecyralizowuje w czterech postaciach: 1) Bezwzględną doskonałość związku ogółu wszystkich danych zjawisk; 2) bezwzględną podzielność jakiegokolwiek danej w doświadczeniu całości; 3) bezwzględną pełność powstania jakiegokolwiek zjawiska wogół; 4) bezwzględną zależność tego, co jest zmiennem w zjawisku. I-ą praktyczną

698

Idealizacja.

jest rozkaźnik kategoryczny (der kategorische Imperativ) woli. I-mi estetycznemi nazywa Kant takie wyobrażenia typów nigdzie nieurzeczywistnionych, które powstały wskutek wdania się rozumu w sferę wyobraźni („Kritik der reinen Vernuuft”, „Kr. der praktischen Vernunft”, „Kr. der Urtheilskraft”). Schelling określa I-ę jako istotę rzeczy; I-e „są to tylko syntezy bezwzględnej tożsamości tego, co powszechne, z tem, co szczegółowe: (Naturphilosophie, 75). Według Hełga I. jest „bytem prawdziwym”, „jednością pojęcia i rzeczywistości”, „procesem logicznym wszystko wytwarzającym”. Cokolwiek istnieje, jest tylko wytworem, objawem I-i, tkwiącej u podstawy wszechbytu i dyalektycznej (rozwijającej się w przyrodzie i dziejach. („Logik”, „Encyclopaedie”. Schopenhauer. I-e określa jakko „szczeble uprzedmiotawiania się woli” („Die Welt als Wille nad Vorstellung” I, § 25—32). W kontemplacyj estetycznej mamy do czynienia z czystemi I-mi, z tem, co jest istotnem i wieczuem, w oderwaniu od potoku zjawisk świata. Sch. ma na względzie I-e w znaczeniu platformowskim. Herbart wymienia pięć I-i, wynikających z sądów o wartości: I. wolności wewnętrznej, doskonałości, życzliwości, prawa, sprawiedliwości (Lehrbuch zur Psychologie, str. 117); odpowiadają im I-e pochodne: I. uduchowionego społeczeństwa, systemu kultury, systemu administracyjnego, społeczeństwa prawnego, systemu zapłaty (Kurze Encyklopadie der Philosophie, str. 47). Przedstawiciel ideologów, Wiktor Coussin, twierdzi: „I-e—to myśl w jej przyrodzonej postaci” (Cours de l’histoire de la philosophie, Introduction, 1841, str. 20); „I-e nie reprezenytują nic, bezwzględnie nic, prócz samych siebie; znamionuje je ten tylko rys, że są dostępne dla pojęcia” (str. 22); Cousin wymienia I-e: „pożyteczności, sprawiedliwości, piękna, świętości i boskości, prawdy” (str. 29). Aleksander Bain i Herbert Spencer rozumieją przez I-ę wyobraźenie, odtworzony obraz umysłowy, „representation”, w przeciwstawieniu do „presentation” (postrzeżenia zmysłowego). Według Wilh. Wundta „I-e są wyobrażeniami celów idealnych” („Ethik”, wyd. 2-e, str. 510). „I nie mówie być zarówno przedmiotem wiedzy, jak wiary; ona tylko uzupełnia wiedzę w kierunku wskazanym przez doświadczenie umysłowo przerobione” („Logik” I, 567); „Gdy szukamy podstaw, wychodzi my poza obręb tego, co jest dane; usiłujemy ogarnać dane faktyczne z jakiegoś stanowiska, które samo danem nie jest, które tylko uzupełnia fakty doświadczenia i wytworzone z nich pojęcia. Te stanowiska uzupełniające są I-mi” („System der Philosophie”, wyd. 2-e, str. 174). I. według Edw. v. Hartmanna jest logiczną stroną bytu bezwiednego, którego drugą stronę stanowi wola („Philosophie des Unbewusteten”). Pokrewny pogląd na I-e rozwija Alfred Fouillée: bierze on I-ę w najrozleglejszem znan

czeniu stanu psychicznego i opiera się na fakcie, że każdemu stanowi psychicznemu towarzyszy ruch, a więc popęd; każda I. jest zarazem siłą, przyczyną sprawczą. Stąd wytwarza pojęcie „idee-force” = I-i—siły, któremu nadaje znaczenie metafizyczne, przenosząc je z dziedziny psychofizyologii na całą przyrodę („L’Évolutionnisme des idées-forces” 1890; „La psychologies des idées-forces”, 2 tomy, 1893). Idée fixe ob. Wyobrażenie uporczywe, Idée folle ob. Wyobrażenie obłędne, Urojenie. — Literatura: Karl Heyder „Die Lehre von den Ideen in einer Reihe von Untersuchungen über Geschichte und Theorie derselben”, I Abtheilung (Frankfurt nad Menem 1874); Rudolph Eisler „Wörterbuch der philosophischen Begriffe und Ausdrücke” (Berlin 1900); Herman Schwarz „Die Umwälzung der Wahrnehmungshypothesen” (Lipsk 1895; zawiera obfite i nader cenne przyczyni do historyi I-i w filozofii scholastycznej i u racyonalistów). Ad. M.

Ideacya, ang. ideation, termin przeważnie używany w psychologii angielskiej a wprowadzony przez J. St. Milla w dziele „System of Logic”, II. Oznacza sprawę psychiczną następowania po sobie wyobrażeń w pewnym związku lub porządku. Obecnie używa się pospolisticz do przeciwstawieniu do tak zw. cerebracyi (bezwiednej), która jest fizyologicznym odpowiednikiem wszelke sprawy ideacyjnej i oznacza odwzahranie i kojarzenie obrazów i wyobrażeń. Ad. M.

Idealizacja, franc. idéalisation; tak nazywa się: 1) wszelka czynność w kierunku nadawania czemukolwiekబardź cech ideału przybliżenia czegoś do doskonałości ideału: 2) przerabianie jakiegoś materyłu w utwory idealne, budowanie z pewnym materyłu konstrukcyj idealnych; 3) umysłne lub mimowolne uwydatnianie w czemś lub kimś rysów dodatnich i pomijanie lub tłumienie ujemnych; ocena dodatnia ze stanowiska jakiegoś ideału. Niekiedy sam wynik czynności idealizującej, wyspecyalizowane w trzech punktach powyższych, nazywa się I-ą. Kierunki jej mogą być rozmaite; jakkolwiek najęściej zwykle się mówić o I-i w znaczeniu estetycznym, jednak również dobrze można mówić o I-i w kierunku etycznym, naukowym, praktycznym. Wszelka I. w istocie swojej da się podzielić na trzy następujące czynności: 1) wybieranie zpośród danych w doświadczeniu tych cech lub szczegółów, które posiadają pewną wartość uczuciodą; 2) potęgowanie wybranych cech lub szczegółów nieobojętnych pod względem uczuciowym do możliwych granic; 3) konstruowanie z tych wybranych i spotęgowanych cech lub szczegółów całości harmonijnych, wolnych od wewnętrznych sprzeczności. Kwestyę I-i szczególnie opracowywano w literaturze estetycznej. — Literatura: Volkelt „Aesthetische Zeitfragen” (1895), rozdz. II—IV; Fechner „Vorschule der Aesthetik” (1876); Santayana „Sense of beauty” str.

Idealizm.

699

112 i nast. (1896); Siebeck „Das Wesen der aesthetischen Anschauung” (1875); Séailles „Essai sur le génie dans l'art” (1897); Hodgson „Metaphysics of experience”, tom III str. 384 i nast. (1898); Grant Allen „Physiological Aesthetics”, chap. IX (1876). Ad. M.

Idealizm, nowołacińskie idealismus, oznacza kierunek filozoficzny, pogląd, doktrynę, przymużąca ideę (ob.) za zasadę wszelkiego bytu, poznania i postępowania. I. przybiera różne postaci i znaczenia, zależnie od tego, czy się go rozważa ze stanowiska metafizycznego, teoryopoznawczego czy praktycznego.—1) W znaczeniu metafizycznem przez I. rozumie się pogląd, według którego natura bytu podstawowego, objawiającego się w świecie zjawiskowym lub doświadcznym, jest duchową, rozumową, według którego substancyą jest idea (ob. Platonizm), duch (ob. Spirytualizm), rozum (ob. Racionalizm, Intellektualizm), proces dyalektyczny (ob. Dyalektyka), wola (ob. Woluntaryzm). Tak pojmowany I. przeciwstawia się pospolisticie materializmowi (ob.), który za jedyny byt czyli substancyę uważa materyę z ogółem właściwych jej praw mechanicznych; albo przeciwstawia się monizmowi lub Spinozyzmowi (ob.), który przyjmuje jedyny byt o podwójnym przymiocie rozciągłości i myśli oraz poznaje równoległość praw mechanicznych w dziedzinie materyalnej i duchowych w dziedzinie duchowej. Nadto, ze względu na ilość uznawanych bytów, I. bywa albo monistycznym, gdy przyjmuje jedyny byt duchowy, z którego się wszystko wywodzi, albo pluralistycznym, gdy przyjmuje wiele, nieograniczoną ilość takich bytów (ob. Pluralizm, Monadologia). — 2) W znaczeniu teoryopoznawczem I-em nazywa się pogląd, według którego wiedza nasza składa się z idei, postrzeżeń—perceptiones i z nich wytworzonych konstrukcyj umysłowych, ale nie jest ani powtórzeniem, ani kopią rzeczywistości zapodmiotowej. W tem ogólnem znaczeniu I. przeciwstawia się realizmowi (ob.), który wie邓zę uznaje za kopię lub obraz umysłowy rze czywistości pozapodmiotowej. I. teoryopoznawczy z kolei dzieli się na: I. bezwzględny czyli subjektywizm (ob.), który wiedzy przyznaje tylko wartość podmiotową i przeczy możliwości wiedzy, którzyby posiadała wartość przedmiotową, zaprzecza poznawalności czegokolwiekbach, cohy nie było stanem podmiotowym, zjawiskiem psychicznicm (ob. Sceptycyzm); I. transscendentalny, który kładzie szczególny nacisk na to, że przedmiot o tyle tylko może być nam daný, o ile bywa treścią umysłu, ujętą w aprioryczne formy tego umysłu; przedmiot poznawany jest przedmiotem umysłu naszego, nie zaś przedmiotem istniejącym poza umysłem i od niego niezależnym, rzeczą w sobie; formy umysłu naszego (przestrzeń, czas, kategorie rozsądku, idee rozumowe) są stosowalne tylko do zjawisk,

nie zaś do rzeczy w sobie. Stanowisko to wszakże nie zaprzecza istnienia rzeczy w sobie, tylko pojęcie bytu bezwzględnego uznaje za graniczne dla naszych władz poznawczych, a więc sam byt za naukowo niepoznawalny (Kant). Taki I. różni się zasadniczo od I-u metafizycznego czyli transscendentnego, który przyznaje poznawalność bytu przedmiotowego i zatem pod względem teoryopoznawczym jest realizmem. Od I-u transscendentalnego w istocie rzeczy nie różni się fenomenalizm (ob.), który wyznaje wyłączną poznawalność zjawisk podmiotowych, stanów świadomości, różnicujących się przez abstrakcyę na podmiot i przedmiot (ob. Fr. Alb. Lange, Aloizy Riehl, Nowokrytyczym, Renouvier). Tak samo I. immanentny wyznaje pogląd, że poznanie nasze bezwarunkowo jest zamknięte w obrębie naszych stanów podmiotowych, w których tkwią zarówno pierwiastek podmiotowy i przedmiotowy; z tego stanowiska przedmiotem jest, nie to, co istnieje niezależnie od umysłu poznającego, bo nic takiego poznąć nie możemy, lecz to, co ma powszechną wartość poznawczą dla umysłów, co w określonych warunkach uznają możliwie wszystkie umysły (ob. Leclair, Rehmke, Schuppe). Wreszcie I-em naukowym nazywa się takie stanowisko teoryopoznawcze w nauce wogół, które naukę uważa za system pojęć i sądów, budowany w celu konsekwentnego i sprawdzalnego ogarnienia całego doświadczenia, dla którego prawdą naukową jest zgodność pojęć i sądów, uważanych za narzędzia i symbole teoretyczne, z postrzeżeniami, stanowiącemi materyał faktów.—3) W znaczeniu praktycznym nazywa się I-m taki pogląd albo stanowisko, według którego postępowanie człowieka we wszelkich dziedzinach spraw i dzieł ludzkich powinno być regulowane przez ideały lub normy idealne, powinno być oceniane ze stanowiska tych ideałów lub norm i powinno zmierzać do przeobrażania rzeczywistości w kierunku wskazanym przez ideały i normy. Tu typicalnie się rozróżniać: I. etyczny, estetyczny, polityczny czyli społeczny i religijny. I. etyczny przeciwstawia się dogmatyzmowi etycznemu, który ideały i normy etyczne przyjmuje za wrodzone lub objawione, i pozytywizmowi etycznemu, który normy i ideały etyczne uważa za wytwory historycznie przystosowane do określonych warunków etnicznokulturalnych, a więc zmienne wraz ze zmianą warunków i przeto względne pod względem wartości. I. etyczny szczególnie podkreśla doniosłość budowania systemu norm etycznych, który ze względu na istotne rysy natury ludzkiej oraz prawa rozwoju kulturalnych stosunków ludzkich posiadały wartość powszechną. I. estetyczny oznacza: a) takie stanowisko lub doktryną estetyczną, która zaznacza doniosłość i konieczność pierwiastków idealnych w twórczości i dziełach sztuki; tak pojętemu I-owi estetycznemu przeciwstawia się albo formalizm estetyczny, który

700

Idealizm.

kładzie szczególny nacisk na układ treści, na formalne stosunki, w jakie się układa dowolna treść, z której się tworzy dzieło piękna, a więc harmonia, rytm, symetrya i t. p. (ob. Forma); albo impressyonizm (ob.), który podkreśla, że dzieło sztuki powinno zmierzać za pomocą środków artystycznych do budzenia nastrojów uczucioniowych, które artysta zakłada sobie jako cel; albo sensualizm estetyczny, któremu przede wszystkiem chodzi o efekty zmysłowe, z pomińciem pierwiastku ideowego i refleksyjnego. Że zaś twórczość artystyczna w dziełach swoich albo usiłuje zbliżyć się do idei, istniejących poza światem doświadczalnym, jako wzory transscendentne (Platon, Schelling, Schopenhauer), albo idee i ideały wcielane w dziełach sztuki uważa za czynniki immanentne (Hartmann „Aesthetik” I, 27), więc I. estetyczny bywa transscendentny lub immanentny; b) taki pogląd na rodzaj i zadanie twarczości artystycznej, który podkreśla szczególnie konieczność idealizacyj, czyli przeobrażenia materyłu i konstrukcyj, dzieła zgodnie z wartościami podmiotowemi; tak pojętem I-owi estetyczemu przeciwstawia się realizm estetyczny (ob.), który wymaga przedmiotowego odtwarzania rzeczywistości w dziełach sztuki. I. społeczny lub polityczny oznacza takie stanowisko w nauce o ustroju społecznym i państwie, które za normę postępowania w tej dziedzinie i za miarę w ocenie wartości jego uważa idealne konstrukcye polityczne; przeciwstawia się temu realizm polityczny (ob.) i oportunizm (ob.). I. religijny oznacza taki pogląd na przedmioty wierzeń religijnych, według którego przedmioty te, t. j. bogowie albo Bóg, są idealnemi wytworami człowieka, w których ten, stosownie do szczebla kultury swojej, symbolizuje i uzmysławia wartości uznawane przez siebie za dodatnie. — Dziejowe koleje I-u są bardzo urozmacone. Już w nauce Pytagorasa o licbach, jako o bycie prawdziwym, jak również w dyalektycznej nauce Eleatów o bycie jedynym, są wyraźne pierwiastki I-u; subjektywizm Sofistów i teorya poznania zmysłowego sa zapowiedzią I-u w znaczeniu teoryopoznawczem. Platonizm w wszechkich swoich postaciach dziejowych, nie wyłączając realizmu scholastycznego, jest I-em metafizycznym. Od czasów Descartes'a, który wypowiedział dozniemanie, że świat zewnętrzny mógłby nie istnieć poza obrębem naszych wyobrażeń („Meditationes” I, II), ustala się znaczenie I-u jako doktryny subjektywizmu wiedzy. Małebranche utrzymuje, że „sensations pourraient subsister, sans qu'il y eût aucun objet hors de nous” („Recherche de la vérité” I, 1), a jakkolwiek nie zaprzeca istnienia rzeczywistego materyi, wyznaje wszakże, iż trudno jest tego dowieść. Według A. Coliera i Berkeleya świat przedmiotowy, niezależny od naszych postrzeżeń, nie istnieje; jest to I. teoryopoznawczy w stosunku

do świata materyalnego, ale jednocześnie doktryna Berkeleya jest I-em metafizycznym w stosunku do Boga i dusz. Leibniz także jest idealistą teoryopoznawczym, o ile świat materyalny uważa za zjawisko czyli mętne wyobrażenie tego, co w istocie swojej jest światem monad czyli dusz; ale ten sam Leibniz jest idealistą-metafizykiem i mianowiec — spiritalistą, gdy uznaje przedmiotową rzeczywistość substancj duchowych (ob. Leibniz, Monadologia). Hume pisze: „Filozofia naucza, że wszystko, co się przedstawia w świadomości, jest tylko percepcyą (postrzeżeniem), a zatem w bycie swoim jest przerywanem i od świadomości zależnym” („Treatise on human nature” IV, section 6). Chr. Wolf definiuje: „Idealistami nazywają się ci, którzy przyznają tylko idealne istnienie ciał w umyśle naszym, ale zaprzeczają realnego istnienia świadą i ciał” („Psychologia rationalis” § 36). Wełd Baumgartena „Idealista przynaje w tym świecie same tylko duchy” („Metaphysica” § 402). Mendelssohn pisze: „Zwolennik I-u uważa wszelkie zjawiska zmysłowe za stany (Accidenzen) ducha ludzkiego i nie wierzy, iżby poza obrębem tego ducha dał się stwierdzić jakiś pierwozór (Urbild) materyalny, któremu te stany możnaaby przypisać jako własności” „Morgenstunden” Theil I, 7). Kant powiada: „I. polega na twierdzeniu, że niema innych istot prócz myślących; wszelkie inne rzeczy, które, jak się nam zdaje, postrzegamy zmysłowo, są tylko wyobraźeniami istot myślących, wyobraźeniami, którym faktycznie poza tem nie odpowiada żaden przedmiot”. Wbrew temu sam Kant jest przedstawicilem I-u transscendentalnego. „Co do mnie, przeciwnie, powiadam: istnieją rzeczy, które są przedmiotami naszych zmysłów, znajdującimi się poza nami; ale nie wiemy nie o tem, czem one mogłyby być w sobie, bowiem znamy tylko ich zjawiska czyli wyobrażenia, które w nas wywołują, podrażniając zmysły nasze” („Prolegomena”, wydanie Universal-Biblioth., str. 67). „Dogmatycznym idealistą były ten, ktoby zaprzeczał istnienia materyi, sceptycznym ten, ktoby o jej istnieniu wątpił” („Kritik der reinen Vorrund” str. 319). „Dowiedliśmy, że wszystko, cokolwiek wyobrażamy sobie w przestrzeni i czasie, a także i wszelkie przedmioty możliwego doświadczenia, są tylko zjawiskami czyli wyobraźeniami, które tak, jak je wyobrażamy sobie, jako istoty rozciągłe lub szeregi zmian, nie maja istnienia poza obrębem myśli naszej, które-by się dało uzasadnić. Tak pojętą teoryę nazywam I-em transscendentalnym... Od czasu do czasu nazywam go I-em formalnym, żeby odróżnić go od I-u materyalnego czyli pospolitego, który wałpi o istnieniu rzeczy zewnętrznych lub go zaprzecza” („Kr. der reinen Vern.” 401). I. estetyczny według Kanta polega na tem, „że przy ocenianiu piękna szukamy probierza jego à priori w samych sobie i uważamy samą estetyczną

702

Ideał (w ekonomii).

tość estetyczną, ocenianą przez ludzkość, naród, jednostkę, np. Apollo był greckim i-em pięknościメskiej; według Platona I-em estetycznym każdej rzeczy jest jej idea, t. j. pojęcie ogólne, zawierające w sobie wszystkie cechy gatunkowe, ale żadnej cechy indywidualnej, i nadto pomyślane jako pierwowzór rzeczywistość istniejący w świecie nadzmysłowym. I dziś bardzo często przez ideał estetyczny rozumie się typ wełony, a więc artystyczną konstrukcję, w której uwydатnione zostały cechy gatunkowe jakiejś kategorii rzeczy, istot, osób. Tak np. Hipolit Taine rozumie ideał estetyczny jako typ, przyczem wymaga, ażeby rysy znamiennie tego typu były pożytecznemi dla zachowania się osobni ka i dobroczynnemi dla gatunku; tedy jego pojęcie idealizmu jest wzorowane na pojęciu gatunku zoologicznego lub botanicznego w duchu ewolucyonizmu („Ie l'idéal dans l'art”). I-em utylitarnym nazywa się commission jakiejkolwiek rzeczy użytkowej, wecielający pewną idee wartości praktycznej, np. I. doskonałej machiny, którzyby oddawały pod postacją pracy całkowitą zastosowaną do niej energię; oczywiście, I. ten nie może być osiągnięty, ale można się do niego przybliżać, usuwając tarcie wewnętrzne czyni zatrąconą energii na pracę poboczną, niezamierzoną. Konstrukcya I-ów nie jest zupełnie dowolną, gdyż mogą być I-y fałszywe, np. I. perpetuum mobile, t. j. machiny, którzyby wiecznie pracować kosztem raz zastosowanej energii w ograniczającej ilości (I. ten oparty był na fałszywej idei mechanicalnej); I. człowieka bezwzględnie wolnego jest fałszywy, o ile jest sprzeczny z ideą zależności społecznej, która ogranicza samowolę jednostki, domagającej się swobody działań anty-społecznych lub samowolnych. Kant pisze: „Maximium doskonałości nazywa się obecnie I-em” („De mundo sensibilí”, sectio II, § 9). „Najwyższa istota jest dla wyłącznie spekulacyjnego użytku rozumu tylko I-em, I-em wolnym od błędu, pojęciem, które zawiera w sobie i wieńczy całe poznanie ludzkie, którego rzeczywistość przedmiotowa nie może być wprawdzie dowiedziona, ale nie może być także obaloną („Krit. d. reinen Vern.” str. 501). „Ideał jest to idea wzięta nietylko in concreto, ale i in individuo, tj. jako pojedyńcza rzecz, tylko przez ideę dająca się wyznaczyć albo nawet wyznaczona” (tamże, 452). „Co dla nas jest I-em, dla Platona było idea rozumu boskiego, czystą intuicją poszczególnego przedmiotu, najwyższą doskonałością wszelkiego rodzaju możliwych istot i źródłem wszystkich odwzorów danych w doświadczeniu”; I-y te,PIOCIAż im nie można by przyznać wprost rzeczywistości, t. j. istnienia przedmiotowego, niemniej przeto nie mogą być uważane za cześć urojenia, gdyż dostarczają niezbędnej dla rozumu normy; rozum potrzebuje pojęcia tego, co w swoim rozdaju jest zupełnie doskonałością, żeby według niego oceniać i wymierzać stopień niedoskona-

łości i braki” (tamże, 453). „Ideał oznacza wyobrażenie pojedyńczej istoty, jako wyrównanej (adăquat) z ideą pewną” (Krit. der Urtheilskraft” I, § 17). Ideał piękna w postaci ludzkiej polega na „wyrażeniu dobra moralnego” („in dem Ausdrucke des Sittlichen”, tamże). Logicznym I-em według Friesa jest zgodność poznania z bytem „System der Logik”, str. 483). Aloizy Riehl pisze: „O ile cele przyświecają naszym postępkom jako wzorowe pojęcia, nazywamy je I-ami” („Der philosophische Kriticismus” tom II część 2, str. 21). Według Wundt „normy woli przeobrażają się w I-y, które nigdy nie dają się osiągnąć, ale zawsze muszą być przedmiotem dążenia” („Logik” II, 514).—Literatura: H. Taine „De l'idéal dans l'art” (przekład polski); H. Hase „Ideale und Irrtümer” (Lipsk 1873); A. Ricardon „De l'idéal. Étude philosophique” (Paryż 1890). Ob. literaturę pod Idealizacya. Ad. M.

Ideał w sprawie społeczno-gospodarczej. I-em ze stanowiska nauk społecznych, a w szczególności ekonomicznych, jest rozwiązanie t. zw. sprawy społecznej, czylí zaprowadzenia zupłennej równowagi z korzystaniu z dóbr gospodarczych, a więc równomierne i zadawalające dla wszystkich zaspakajanie potrzeb pożywczych w ich znaczeniu najrozciąglejszym. Wszystkie kierunki współczesnej nauki ekonomicznej mają ten ideał, jako postulat naczelný, na względzie. Rozpatrują one zagadnienie gospodarcze, czylí formy wytwarcia i musoby podziału bogactw z punktu widzenia tego celu ostatecznego, aby każda jednostka w społeczeństwie korzystała z różnych praw spożywczych. Oczywiście jeduak tymczasem jest to dążenie tylko idealne, bo obecny ustrój ekonomiczny zostaje jeszcze wDupelnej sprzeczności z takim postulatem. Ekonomiści rozważającą atoły już wszystkie zjawiska życia społeczno-gospodarczego pod kątem widzenia pożądanych reform, któreby mogły zblżyć ludzkość do stanu najidealniejszego. W szczególności jeszcze socyaliści i anarχiści teoretyczni mają ten cel na uwadze. Pierwsi przypuszczają je w ustroju uwspółrzędnienia (koordynacyi) i podporządkowania (subordynacyi) działań gospodarczych; wśród organizacyi, która uspołeczni, uzbiorowi wytwarzanie i powoła do życia kommunizm kapitału, — ideał ten będzie blizkym urzeczywistnienia; anarχiści sądzą, że przeciwnie wśród bezwzględnego bezwładztwa, wśród porządku współżycia, gdzie jednostka pozyska najwięcej praw, gdzie nie będzie panowania człowieka nad człowiekiem, lecz kontrakt dobrowolny, i gdzie każdy swobodnie będzie dawał wolę swoim przyrodzonym dobrym instynkтом, sprawa społeczna będzie najidealniej rozwiązana (ob. Indywidualne teorye). W naukach socyalistycznych jest zresztą co do ideału społeczno-gospodarczego pewien rozdźwięk; jedni socyaliści uważaliby za ideał ustroju „prawo do pełnego wyniku pracy własnej” (Das Recht auf

Ideler Chrystyan Ludwik — Ideler Karol Wilhelm.

703

den vollen Arbeitsertrag), inni idą dalej, żądają bowiem, aby każdy miał równe prawa do spożywania i użycia, bez względu na pracę przez siebie uskutecznioną. Anarchiści dążą do tego ostatniego właśnie ideału, dowodząc, że prawa człowieka do korzystania z dóbr ziemskich są niezależne od tego, czem się on sam przyczynia do mnożenia tych dóbr, a przytem sądzą, że, gdyby tyłko wszyscy pracowali tyle, ile będą mieli zawsze zamiłowania, gdyby nie było kapitalistów, którzy nie pracują wcale, lecz zarządzają swojemi majątkami,—wyniki pracy byłby dostateczne na zadowolenie równomierne wszelkich potrzeb ludzkich. I. w naukach społeczno-gospodarczych gra tę samą rolę, co we wszystkich dążeniach ludzkich; uszlachetnia te nauki, wnosi do nich wydatny pierwiastek humanitarny i przyczynia się do podniesienia instytułów etycznych ludzkości. Nawet w takich teoryach ekonomicznych, które, opierując się na krytycznie, nie mają wiary w stanowcze rozwiązanie niedomagań społeczno-gospodarczych, które uważają bezwzględną nowonawę i harmonię interesów jednostkowych za marzenie nieziseczalne, które wychodzą ze stanowiska, iż rzeczy ludzkie są zawsze dobrze, I. podniesienia dobrobytu indywidualnego, sprawliwego podziału bogactw, etyczniejszego uwarunkowania stosunku między kapitałem a pracą jest obecnie punktem wyjścia rozbioru zjawisk gospodarczych. Wszystkie szkoły ekonomii nie ograniczają się w tej chwili już tylko opisem zjawisk gospodarczych i wyprowadzaniem uogólnień z istniejących urządzeń, lecz zarazem rozpatrują t. zw. prawa gospodarcze ze stanowiska urządzeń pożądanych, a więc z kąta widzenia ideału. Pod wpływem takich kierunków w ekonomii powoli traci grunt, a przynajmniej doznaje zakwestyonowania, tak zw. materializm historyczny, czyli teorya koniecznej ewolucyj, żywiołowo wyłaniającej się z rozwoju stosunków. Jakkolwiek na stanowisku tem oczami Marx (ob.), który również miał przed oczami I. radykalnego przeistoczenia utroju na warunkach podniesienia proletaryatu, to jednakże doktryna jego była materialistyczna, a nie idealiستyczna, a więc taką, która nie przewidywała rozwoju w drodze oddziaływania moralnego.
St. A. K.

Ideler Chrystyan Ludwik, astronom i chronolog (* 1766 w Gross Breese pod Perleberg—† 1846), otrzymał w r. 1794 urząd astromana do obliczania kalendarza w państwie Pruskiem, następnie został dyrektorem nauk w korusie kadetów, a w r. 1821 profesorem uniwersytetu berlińskiego. Dzieła jego mają ważne znaczenie w teoriy kalendarza i w ogólności w różnych kwestych chronologicznych. Ważniejsze z nich są: „Historische Untersuchungen über die astronomischen Beobachtungen der Alten” (1806); „Ueber den Ursprung und die Bedeutung der Sternnamen” (1809); „Handbuch der

mathematischen und technischen Chronologie” (2 t., 1825—26, nowe wyd. 1883); „Lehrbuch der Chronologie” (1831); „Die Zeitrechnung der Chinesen” (1839). Nadto wraz z Nottem ogłosił: „Handbuch der französischen Sprache und Litteratur” (3 t.) i „Handbuch der englischen Sprache und Litteratur” (3 t.); oba te dzieła miały kilka wydań, a dopełnienia do nich opracował syn jego, Juliusz Ludwik Ideler. S. K.

Ideler Karol Wilhelm (* d. 25 października r. 1795 w Bendwisch pod Perlebergiem w Brandenburgii—† w Kumlosen d. 29 sierpnia 1860 roku), bratanek matematyka i astronoma Krystyana Ludwika I-a (ob.), lekarz zajmujący się chorobami umysłowemi. Przybywszy w roku 1810 do Berlina, w następnym, pomimo przygotowania niedostatecznego, przyjęty był do szkoły medyko-chirurgicznej wojskowej, w roku 1815 odbył wojnę przeciw Napoleonowi I jako chirurg kompaniczny i dostał się wraz z wojskiem do Paryża, gdzie czas dłuższy przebywał. W r. 1818 powrócił znów do Berlina i zajął się nanowo nauką; po dwu latach, osiągnawszy dyplom doktorski, osiadł w Braunau i zaczął zajmować się wykonawstwem lekarstiem, ale nie wiodło mu się z tem, przenosił się więc kolejno, naprzód do Rathenowa, potem do Genthina, ale i tu i tam jako lekarz powodzenia nie miał. Tymczasem napisał „Anthropologie für Aerzte” (1826), co mu wyrobiło miejsce ordynatora oddziału dla obłąkanych w szpitalu berlińskim Charité. Tam zaczął gorliwie pracować nad psychiatryą i w r. 1831 został docentem chorób umysłowych w uniwersytecte berlińskim; po ośmiu latach posunięto go na profesora nadzwyczajnego; w r. 1840 został dyrektorem kliniki psychiatrycznej i na stanoisku tem życia dokonał. Ideler był nawskroś idealistą, więc też na choroby umysłowe zaprzytał się ze stanowiska tego, a pomimo że nie zaprzeczał zmianom chorobliwym mózgu znażenia i wpływu na zdrowie duchowe, zboczenia umysłowe jednak uważał za choroby duszy, tylko względnie zawisłe od stanu mózgu; w tym duchu i pisywał. Z odcił jego przytoczyć można: „Grundriss der Seelenhilkunde” (Berlin 1835—36, 2 tomy); „Der religiöse Wahnsinn, erläutert durch Krankengeschichten etc.” (Halla 1847); „Versuch einer Theorie des religiösen Wahnsinns” (tamże 1848 i 1858); „Der Wahnsinn in seiner physiologischen und socialen Bedeutung etc.” (Brema 1848); „Handbuch d. Diätetik für Freunde der Gesundheit und des langen Lebens” (Berlin 1855) i „Lehrbuch der ge richtlichen Psychologie” (tamże 1857). Ogłośił też mnóstwo prac drobniejszych, szczególnie w „Charité-Annalen”. I., pomimo zajmowanego przez siebie stanowiska, wywarł tylko wpływ bardzo nieznaczny na rozwój psychiatryi, a z uczniów jego nikt prawie w ślady po nim nie wstąpił.
Dr J. P.

Encykł. Powsz. Nustr. Zesz. 236 T. XXX.

89

704

Ideler Juliusz Ludwik — Ideograficzne pismo.

Ideler Juliusz Ludwik (*) w Berlinie d. 2 września roku 1809 — † tamże d. 17 lipca r. 1842), syn astronoma Krystyana Ludwika (ob.). Wstawiwszy do uniwersytetu zapisał się pierwotnie na wydział lekarski, później jednak zajął się naukami przyrodniczemi filologią i archeologią; od r. 1834 był docentem prywatnym w uniwersytecie berlińskim. Zajmował się wiele meteorologią u Starożytnych, również był stałożytności egipskie i koptyjskie, pracował także nad językami nowożytnemi, oraz czynił poszukiwania fizycznego-meteorologiczne. W czasie krótkiej działalności swej ogłosił drukiem stosunkowo wiele, nie był jednak autorem oryginalnym, lecz jeno wydawcą dzieł cudzych. Największą przyśluge wyświadczył nauce, wydając dwutomową książkę p. n. „Physici et medici graeci minores” (Berlin 1841 i 1842); w dziele tem mieści się zbiór prac drobniejszych różnych lekarzów i przyrodników greckich, starożytnych i bizantyjskich, przedtem trudno dostępnych, jako spożywających w rękopisach po bibliotekach różnych; zgromadził je jednakże przeważnie, nie sam I., lecz Dziez. Przedtem między innemi wydał psałterz koptyjski (1837), oraz Eginharda „Vita Caroli Magni” (1839, 2 tomy). — Porów. „Allgem. Deutsche Biographie” (T. XIII str. 745). Dr J. P.

Idéleś, miasto w Saharze środkowej, w krajinie Tuaregów - Hoggar, założone w 1822 r. na brzegu łóżyska Igharghar. I. leży w oazie, na północnym stoku wyżyny Atakor-n-Ahaggar. W. N.

Idem per idem (demonstrare), łac. określnik dawniejszej logiki na oznaczenie dowodów błędnych, któremi dowodzi się prawdy temsamem lub równem mu pojęciem (idem), które właśnie dopiero dowiedzionem być ma. Takie dowody nazywano circuli in demonstrando, błędnymi kołami logiki. R.

Identyczności świadectwa, dowody — czyli świadectwa tożsamości, są to poświadczenia, które wydaje się w niektórych krajach przy przywozie towarów, lub opłacie ciała przywozowego, dla zadokumentowania faktu tożsamości towarów, które potem mogą być powrotnie wywizione, przyczem w takim razie zapłacone cło ulega zwrotowi. Są to więc świadectwa celne, dające prawo do odbioru ciała, uiszczonego tylko warunkowo. Takie urządzenie celne ma na względzie te wypadki, gdy przywóz do danego kraju jest tranzytowy, gdy więc dla dogodności kommunikacyjnej przewozi się tylko towar przez obce terrytoryum, wprodawdając go jedną granicą, a wywoźąc drugą; jest ono też pożyteczne wówczas, gdy obce płody surowe przerabiane są w kraju i po przerobie znowu zostają wywiezione zagranicę. Przepisy pod tym względem są różne i łącząc się z przepisami co do premiów wywozowych (ob.) i co do tranzyta (ob.). W Niemczech obowiązywały prawa co do świadectw I-i w zakresie zboża, ale w r. 1894 uchyl

lono je; sprawa ta weszła znowu na porządek dzienny podczas obrad parlamentu w roku 1902 nad przygotowaniami do nowych traktatów handlowych. Wogóle teorya świadectw I-i została ustaloną w Niemczech. St. A. K.

Identyczność w logice i matematyce, ob. Tożsamość.

Ideograficzne pismo. W pojęciu „pismo ideograficzne” zawarto dwie różne rzeczy, a mianowicie pismo ideograficzne w rozległem tekgo słowa znaczeniu, czyli pismo obrazowe, powtóre zaś właściwe pismo ideograficzne, jakiem posługują się Chińczycy. Dla nas wyraz „alfabet” jest tylko symbolem, używanym na oznaczenie całokształtu znaków, z których pomocą oddajemy dźwięki mowy; natomiast w językach semickich jego znaczenie przypomina, mutatis mutandis, zwrot naszego języka: „Adam babie cebulę daje”. Alef znaczy tam „wót”, beth— „dom”. Ale na tem podobieństwo się kończy, bo wówczas gdy przytoczony zwrot języka naszego został zbudowany już na podstawie istniejącej kolejności liter, wówczas w języku fenickim prawdopodobnie litery same powstały jako naśladownictwo kształtu odpowiednich przedmiotów, o ile nie zostały zapożyczone od Egipcyan, u których posiadały taki rodowód. Studia nad początkiem liter naszych doprowadzają nas do ciekawych zestawień. Nasze D rozwinęło się z Δ greckiej, ta ze znaku fenickiego, który znowu wziął początek w odpowiednim znaku hieratycznego pisma egipskiego, ten zaś ostatni z hieroglifu egipskiego, przedstawiającego dłoń; tak samo nasze L począło się od hieroglifu, wyobrażającego lwa. Słowem, początkowe ogniwa pasma rozwojowego, na końcu którego zjaWIAją się nasze litery, to obrazy przedmiotów; nasz alfabet bierze początek swój w piśmie obrazowem Egipcyan. Okazy tego pisma, swojem ukształtowaniem przypominające nasze rebусy, odnajdujemy w formie najpierwotniejszej wśród istniejących jeszcze barbarzyńców. Człowiek pierwotny, nieobeznany jeszcze z umiejętnością posługiwania się symbolami abecadła dźwiękowego, utrwałał odpowieści z pomocą odpowiednio dobranych obrazów. — Fig. 147 przedstawia nam okaz takiego pisma, zamieszzonego na nagrobku wodza czerwonoskowego. Renifer wskazuje, iż zmarły należał w swojem plemieniu do rodu Reniferowców, a przewrócona po-

Fig. 147.

Idokraz — Idola.

707

wieszcz, który pociągnął z wyprawą Argonautów, mimo że przewidywał, iż śmierć go tam zaskoczy. Jakoż rzeczywiście umarł w kraju Maryandynów, w Bitynii, niemocą złożony, albo też, według innej wersyi, pod kłami dzika, lub od ukąszenia jadowitego węża (Apoll. Rhod. 1, 139; 436; 2, 815 i nast.). Megarczykowie albo Beotowie, którzy Herakleę nad morzem Czarnem mieli założyć, wybudowali z rozkazu Apollina miasto naokół grobu wieszcza i cześć mu oddawali jako szczególnemu opiekunowi całej osady.—2) ojciec Arachny.—3) jeden z synów Ajgyptosa, który był zaręczony z Fylargą, córką Danaosą (ob.).—Por. Apollod. 2, 1, 5. S. Drz.

Idokraz, minerał, zwany też Wezuwianem, ponieważ nasamprzód na Wezuwiuszu dostrzeżony został. Następnie znajdowany często w wapieniu ziarnistym oraz w szczelinach dawnych skąt krzemianowych jako utwór kontaktowy, t. j powstały od kontaktu, czyli zetknienia, skąt tych z lawą gorącą i wyziewającą z siebie rozmaite gazy i parę wodną. Minerał ten, składać dość złożonego (2H₂O, 12CaO, 3Al₂O₃, 10SiO₂), tworzy krysztąły, najczęściej narosłe, o postaciach tetragonalnych klasy bipiramidy dytetragonalnej. Wielkości kątów chwiejnych o tyle, iż na krysztąłach jaśniej zbarwionych piramida zasadnicza mierzy średnio 10⁵° 33′, na ciemniejszych zaś 10⁶° 31′. Piramida więc to dosyć płaska. Obfitość postaci wielka, albowiem poznano już 22 piramidy czworograniaste i prawie tyleż piramid osiemobocznych. Najpospolitszą jednak postacią idokrazu jest połączenie słupa pierwszego, słupa wóterego, piramidy i dwuściańu podstawowego. Krysztąły rozwinięte najczęściej bywają przymatacznie, rzadziej piramidalnie. W pasie słupa często mocno zbróżdzone. Wewnątrz krysztów，则 wreszczem występuje nieraz w sposób wybitny budowa skorupowa. Łupliwość równoległa do obu słupów (pierwszego i wóterego); w obudtu tych kierunkach niedokładna. Twardość 6½, ciężar właściwy od 3.3 do 3.5. Barwy: żółta, zielona, brunatna do czarnej, rzadziej czerwona lub niebieska. Różnobarwność mała; dwójmność bardzo słaba, najczęściej odjemna. Obraz osiowy ujawnia częstokroć zaburzenia, lub zgoła jest dwuosiowy, przyczem kąt osi dosięga nieraz 62 stopni. Mallard przeto uważa krysztąły idokrazu za naśladowcze, przypisując im symetryę istotną jednoskośną. Co dotycze właściwości chemicznych idokrazu, to wzorowi wyżej podanemu odpowiada skład procentowy następujący: 41.6 wapna, 18.9 glinki, 37.3 krzemionki, 2.2 wody; prócz tego jednak obecna jest zawsze domieszka analogicznego krzemianu żelazowego, który nadto zawiera magnezyę i tleneł żelazowy. W niektórych I-ach zaleziono też trochę fluoru i kwasu borowego. W stanie przyrodzonym I. działaniu kwasów opiera się wytwrale, stopyony—rozkłada się w nich całkowicie. Przeszok stopionego I-u pod wpływem gorącego roztworu

chlorku magnowego daje produkt przypomijający serpentyn. Znakomitem jest występowanie I-u na Wezuwiuszu w bombach wapiennych Sommy, w których bywają osadzone krysztąły o barwie żółtej, brunatnej aż do czarnobrunatnej, ujawniające najrozmaitsze ścian połączenia. Towarzyszami I-u są tu granaty, augit, amfibol, meroksen, nefelin i t. p. Około Monzoni w dol. Fassa, około Orawicy i Dognaczki w Banacie, około Auerbachu na Bergstrasse i w innych miejscach jest on minerałem kontaktowym: tu tworzy krysztąły żółte i brudne, często piramidalne, osadzone w wapieniu obok granatu, wolastonitu i t. p. Nad rzeką Wiluj, w Syberiy, znajdują się krysztąły powstałe w zawieszeniu i dobrze wyksztalcone (wiluit). Te są optycznie dodatnie i zawierają kwas borny. Około Ali w Piemoncie, Zermatt w Szwajcaryi, Schwarzenstein w Tyrolu, Achmatowska na Uralu — narosłe krysztąły I-u występują często w szczelinach łupków krystalicznych, w towarzystwie dyopsydu i klinochloru. Z barwy zielonej jest on tu nieraz podobny do epidotu, z którym przeto bywa brany za jedno. Około Egg i Ecker w Norwegii znajdują się krysztąły bardzo wielkie, grube. Graniastosłupy brunatne a mocno zbróżdzone, występujące w Haznatie około Chebu (Eger) w Czechach, Werner nazwał egeranem. Idokraz skorupowy, pobdobnie jak niektóre granaty skorupowe, kryje w sobie niekiedy ciąstki swoich towarzyskich. Przerastanie to brane często bywa za pseudomorfozy. Wszakże przeobrażanie się w klinochlor miewa miejsce istotnie. Nazwa I-u, podana przez Hauy'ego, wyprowadzona jest przeżeń z εiδως—postać i κρδιως—zmieszanie: niby, że w swych wielorakich postaciach mieści kształty kilku innych minerałów. z. w.

Idola, od greckiego ειδωλα, dosłownie znaczy obrazki, w przenośni zaś bałwany, bożyszcza, którym się cześć oddaje. Franciszek Bacon Werulamski tak nazywa przesądy i właściwe zmysłowi ludzkiemu uprzedzenia, utrudniające poznawanie prawdy. „I. tkwiaće w umyśle bywają albo nabyte, albo wrodzone. Nabyte zaszczepiły się w umysłach ludzkich albo z poglądów i szkół filozoficznych, albo z praw przewrotnie tłomaczonych; wrodzone rdzennie właściwe są naturze samego umysłu, który o wiele skłonniejszy bywa do błędu, niż zmysły” („Novum Organon” I, cap. 38—60). Bacon rozróżnia cztery rodzaje takich bożyszcz: 1) I. tribus = bożyszcza rodzaju ludzkiego, właściwe są naturze ludzkiej i dlatego wspólne wszystkim ludziom; do tych zalicza skłonność do pojmowania stosunków pomiędzy rzeczami przez podobieństwo do nas samy (ex analogia hominis), nie zaś przez podobieństwo do świata (ex analogia universi). Nasz sposób ujmowania, postrzegania i myślenia nie powinien być miarą rzeczy. Przypuszczamy np. większy porządek i prawidłowość rzeczy, niż daje się w rzeczy samej stwierdzo-

708

Idolatrya — Idomeneus.

dzić. Jednostajność (aequalitas) spraw umysłowych przenosimy na rzeczy; co zaś sprzeciwia się zgóry wyrobnionym mniemaniom naszym, tego członni bywamy nie dostrzegać. Częstokroć objaśnienia tego szukamy w domniemanych celach, przyjmujemy działanie przyczyn celowych (causae finales) w przyrodzie, chociaż oczywiście objaśnienie to przenosimy z celowości własnych postępków na przyrodę. Wreszcie często wiedzę swoją zabarwiamy własnemi uczuciami i popedami, folgujemy w sprawie poznawania nadziei i obawom własnym; 2) I. specus = bożyszcza jaskini, co oznacza uprzedzenia wszelkie, wynikające z właściwości osobistych, indywidualnych. Na przyrodę patrzymy ze stanowiska osobistych usposobień, nałogów przez wychowanie wdrożonych, pod wpływem otoczenia nabytych, uprzedzeń zaczerpiętych z czytanych książek. Jedni wolą pozostawać przy luźnych zjaźwiskach, inni wolą ugłólnienia; jedni hołdują najchętniej nowym poglądom, inni chętniej trzymając się starych; jedni członni bywają do analizy i rozważania yanalizowanych pierwiastków, inni raczej zatrzymują się na konkretnych zjaźwiskach; 3) I. fori = bożyszcza rynku czyli uprzedzenia językowe, warunkujące nieprawowity wpływ wyrazów utartych na młó. Tego rozdaju uprzedzenia Bacon uważa za najzgubniejsze dla interesów prawdy. Wyrazy tworzą się pod wpływem potrzeb praktycznych i gminnych poglądów (ex captu vulgi); rozgraniczają one treść w sposób nieodpowiedni dla wymagań myśli bardziej ścisłej. Są wyrazy, którym nic nie odpowiada w rzeczywistości i odwrotnie—braknie nazw dla wielu rzeczy danych faktycznie w doświadczeniu. Stąd wiele sporów o wyrazy; 4) I. theatri = bożyszcza teatru, czyli uprzedzenia pochodzić z teoryi tradycyjnych. Najgenialniejsza teorya musi zawodzić, gdy jest fałszywą, a im energiczniej będziemy się nią posługiwali, tem dalej zabrniemy w kierunku oddalającym od prawdy. Bacon ma tu na myśli doktryny filozoficzne, które zwalcza, głównie arystotelizm scholastyczny; ale ta kategorya uprzedzeń da się podciągnąć pod drugą kategorię (I. specus), gdzie wpływy książek czytanych, tradycyj i powag zaliczono do właściwości jednostkowych. Ad. M.

Idolatrya (z greckiego) w zwyczajnem, nieścisłem rozumieniu—bałwochwalstwo, cześć odawana balwanom, przeciwna czci oddawanej Bogu, albo w jeszcze szerszem pojęciu, przeciwna chrześciaństwu. W teoryi wszakże mitologicznej oznacza cześć balwanów, jako wizerunków lub symbolów, właściwą fetyszyzmowi i statowującą dalsze stadyum jego rozwoju. Jeśli fetysz w swojej fazie najpierwotniejszej jest ucielesnionym bogiem lub samym duchem, to balwan—tylko jego obrazem albo symbolem; może być też jego stałem lub czasowem siedliskiem, przez niego zaś obcuje duch z człowiekiem i ob-

jawia swą siłę. Takie odłączenie ducha od przedmiotu jest cechą zasadniczą I-i, a rozwinęło się powoli z wyobrażenia pierwotnego, że wszystko jest ożywione; o rozwoju tym przekonać się można naocznie przez rozehrzenie się w poglądach ludów dzikich. Dzicy na Wyspach Towarzyskich uważają nagrobki za siedziby dusz zmarłych. Kapłan nowozelandzki czarodziejskimi zaklęciami nakłaniau ducha do wstąpienia w bałwana, aby zaś ściągnąć jego uwagę, targa za sznur obwinięty wkoło szyi bałwana. Duch, opuściwszy bałwana, przybiera czasem postać ptaka lub gada, albo też może wstąpić w ciało kapłana, który wtedy w kurczach konwulsyjnych wygłasza wieszczby. Według Waitza zachodhu plemiona afrykańskie sądzą, że bóg jest niewidzialny, wstępuje wszelakoż w bałwana poświęconego mu w sposób właściwy, aby przez niego wejść w stosunek z człowiekiem. Podobnych pojęć według tego, co pisze Castren, do mylać się możemy i u plemion turańskich Azyi północnej. Pojęcia te znamionują już pewny postęp wobec pierwotnego utożsamienia ducha z przedmiotem; atoli zrozumiałą jest rzeczą, że wyobrażnia prostacza, wszystko co martwe duchem ożywiająca, a wszystko co zmysłom niedostępnne ucieleśniająca, nawet na wyższym stopniu nie pozwoliła pojęciom tym zupełnie się rozwinąć. Wiemy np., że Ostjacy ubierają i karmią swe bałwany; że Grecy nacierali posagi bogów maściami pachnącemi; że kapłani wyzyskiwali na swą korzyść wiarą przesądną ludu, który bogom w ofierze rozmaite składał pokarmy, co Arystofanes w swym Plutosus wyśmiewał; wiemy, że August ukarał in effigie Neptuna, a jakiś Chińczyk zapozwał bożka przed trybunał sądowy za to, że córki jego nie zachował od śmierci, chocziaż kapłani przyjął pieniądze, wyżone mu w ofierze, i sąd skazał bożka na wygnanie. Wierzenia te bałwochwalcze z czasów prastarych tak się mocno zakorzeniły, iż nawet i dziś jeszcze u ludów chrześciańskich tu i odwiedź śródmieczem pospólstwa napotykać się dają. R.

Idomeneus (po grecku Ἱδρεύεσθ), 1) syn Kreteńczyka, Deukaliona, stąd Deukalidą zwana, wnuk Minosa i Pazyfai, prawnuke Zeusa, książę Kreteńczyków (Homer. II. 13, 446 i nast.; Od. 19, 172 i nast.). Ponieważ ubiegał się także o rękę pięknej Heleny, ruszył, według daneago słowa, w starszym już wieku, na czele 80-u okrętów z wiernym towarzyszem, Merionesem, synem brata przyrodniego, Molosa, z pomocą Grekom na wyprawę trojańską, gdzie do najprzedniejszych bohaterów należy i u naczelnego wodza, Agamemnona, szczególnego poważania zażywa (Homer. II. 2, 645; 4, 287 i nast.). Po zburzeniu Troi wrócił z towarzyszem swym szczęśliwie do ojczyzny (Homer. Od. 3, 191). Według późniejszych dopiero opowieści miał I. z powrotem z trojańskiej wyprawy, zaskoczouy przez straszliwą burzę na morzu, Harleyować Po-

Idothea (mitol.) — Idryalina.

709

seidonowi, że, jeżeli go z niebezpieczeństwa
wyratuje, w ofierze dziękczynnej jemu to złoży,
co przy wylądowaniu na wyspie ojczystej naj-
pierwej napotka. Nieszczęśliwem zdarzeniem
napotkał wtedy naprzód syna swego. Gdy go
bożkowi w ofierze złożył, a skutkiem tego na
Krecie morowe powietrze wybuchło, wypędzono
księcia z kraju. Wygnanieu dał się do ziemi
Sallentinów w Kalabryi, w południowej Italii,
gdzie bogini Atenie świątynię wystawił, a potem
do Kolofonu, w Jonii, gdzie przy świątyni kla-
ryjskiego Apollina siedzibę swą obrań; w jej
też pobliżu, na górze Karkafos, miał być pocho-
wanym; Kreteńczycy jednakże grób jego w mie-
ście Knosos pokazywali, gdzie mu razem z Me-
rionesem cześć jako herosowi oddawano. W Olim-
pii stał posąg I-sa, dłóta Onatasa, w rzędzie
bohaterów, losujących pomiędzy sobą, który
z nich ma walkę podjąć z Hektorem. — Por.
Serv. ad Verg. Aen. 3, 121; 400; 531; 11, 264;
Strab. 10, 479; Diod. Sic. 5, 79; Paus. 5, 25,
5).—2) Rodem z Lampsaku, około r. 260 przed
Chr., uczeń i przyjaciel filozofa Epikura; napi-
sał dzieła historyczne o uczniach należących do
szkół Sokratesa i o wyspie Samothrake; zosta-
ły z nich jednakże tylko dość liczne fragmenta,
na mocy których sąd niezbyt pochlebny o zdol-
nościach autora wydać wypada; zajmował się on
głównie szczegółami z życia prywatnego wybit-
nych osobistości (Plut. Per. 10; Demosth. 23).
Szczątki dzieł jego zebrano najlepiej we „Fragm.
hist. Graec.” (tom II str. 489).
S. Drz.

Idothea (po grecku Ἐἰσοδοση—wiedząca bogi-
ni, albo boska postać, lub też bogini kształtów):
1) jedna z córek Okeanosa (Hygin. Fab. 182);
2) córka króla Eurytosa w Karyi, z którą Mile-
tos spłodził Kaunosa i Biblidę (Aut. Lib. Met.
30); 3) Nimfa morska, córka Proteusza (ob.),
która Menelaosowi, gdy z wyprawy trojańskiej
wracał, pomogła ojca swego po düugim oporze
zmusić, że bohaterowi greckiemu przepowiedział,
jakim sposobem może do ojczynny powrócił (Ho-
mer. Od. 4, 365—440).
S. Drz.

Idothea, rodzaj skorupiaków równonogich
(Crustacea, Isopoda), obejmujący gatunki o ciele
wydłużonem z osobliwie rozwiniętą ostatnią pa-
rą kończyn odwłokowych, tworzącą pod odwło-
kiem dwie klapy na podobieństwo drzwiwiczek;
podtrzymują one z dołu pozostałe nogi odwłoko-
we, pełniące czynność oddechową. Skorupiaki
te zamieszkują morza: Śródziemne, Niemieckie,
Baltyckie i inne. Najpospolitszy gatunek I. tri-
cuspidata żyje około brzegów pomiędzy wodoro-
stami i występuje w wielu rozmaitych odmia-
nach o różnem ubarwieniu.
K. K.-k.

Idrac Jan Antoni Marya, rzeźbiarz fran-
cuski (* 1849 r. w Tuluzie—† 28 grudnia 1884
roku w Paryżu). Uczeń Caveliera, Falguièra
i Guillaume'a, po uzyskaniu w r. 1873 r. tak zw.
„nagrody rzymskiej”, dał się do Rzymu, skąd
nadesłane prace jego zyskały w kraju uznanie.

I, należał do bardzo zdolnych artystów, śmierć
przedwczesna nie dozwoliła mu rozwinąć całej
pełni talentu. Waźniejsze z dzieł jego są: Mer-
kury jako wynalazca laski wężowej (obecnie
w muzeum luksemburskiem), Salammbo, Amor,
znany z Salonu paryskiego z r. 1882, oraz nie-
dokończony posąg konny Marcela.
S. S.

Idrisi Abu Abdallah Muhammed, geogra-
graf arabski, ob. Edrisi.

Idro (Lago d'), jezioro we Włoszech północnych, w prowincyi Brescia (Lombardya), utworzone przez rzekę Chiese, lewy dopływ Oglio (systemat Po); ma 10 klm. długości i 2 największej szerokości, największa głębokość 120 metrów. Obszar jego wynosi około 1 400 ha., wysokość nad powierzchnią morza 378 m. Jest bardzo rybne.
W. N.

Idrya, miasto w Austriy, w Krainie, nad
rzeką Idricą, lewym dopływem Isonzo, wpada-
jącej do Adryatyku, na wysokości 470 m. nad
powierzchnią morza, w głębokiej dolinie o pa-
górkowatem duie; posiada zamek Gewerkenburg,
zbudowany w 1527 r., będący siedliskiem zarzą-
du głoriczego; szkoła koronkarstwa, wyróh ko-
ronek, pędzenie wódki z jałowcu, zakłady tkac-
kie. Słynne kopalnie rtęci w formacyj triaso-
wej, odkryte w 1497 roku; rtęć otrzymuje się
głównie z cynobru, ale znajduje się też i rtęć
rodzima, głównie w łupkach. Praca w tych ko-
paluiach jest szkodliwą dla zdrowia, i dlatego
dawniej używano w tym celu tylko przestępców.
Około 5 000 m-ców.
W. N.

Idryalin lub idryalit, minerał organiczny,
występujący wraz z cynobrem w Idryi. Two-
ryzy on drobne grużełki lub naloty na skałach.
Łuszczkowaty, miękki, w dotknieniu łagodny.
Twardość od 1 do 1½. Ciężar właściwy od 1.4
do 1.5. Pistacyowo-zielony zazwyczaj zanieczysz-
czony przez otaczający go łupek i cynober; stąd
bywa nieraz barwy szarej lub brunatno-czarnej;
matowy lub o połysku tłustym. Rozpuszcza się
w stężonym kwasie azotowym na gorąco i daje
roztwór ciemno-indygowego koloru. Poddaje się
destylacyi, dając produkt słomiano-żółtego kolo-
ru, krystaliczny, składający się z drobnych i cien-
kich blaszek, składających się z węgla, wodoru
i tlenu, w stosunkach wyrażających się przez
wzór C₈₀H₅₆O₂. Oddestylowany, pozostawia za-
nieczyszczenia w postaci brunatno - czerwonego
popiołu. W szczelnach dolomitu w Idryi znale-
ziono nawet zupełnie czysty idryalin w postaci
żółtawo-zielonawych blaszek układu jednoskoś-
 nego.
Z. W.

Idryalina — C₈₀H₉₄O₂ — wytwór suchej destylacyjni minerału idryalitu, rudy rtęciowo-wątrobowej z Idryi (Kraina). Błyszczące blaszki prawie nierozpuszczalne w wyskoku i eterze, łatwo rozpuszczalne we wrzącym olejku terpenty nowym i siarku węgla. Przy utlenianiu kwasem chromowym otrzymuje się związek C₈₀H₄₆O₁₀

Idylliczna poezya.

711

fantastycznych. Przedewszystkiem jednakże Sy-
cylia i dolna Italia, obdarzone najczarowniejsze-
mi pięknościami natury, z ludnością z przyro-
dzenia błyszczącą dowcipem świetnym i humo-
rem prawdziwym, sprzyjały szczególnie bujnemu
rozwojowi Muzy idyllicznej. Już Stesichoros,
rodem z italskiego Matauros, albo z sycylijskiej
Himery, wyśpiewały pieśń romantyczną o pięknej
dziewicy Kalyke, a w osobuych utworach wiel-
bił głównego bohatera pieśni pasterskiej, pięk-
nego Dafnisa. Stąd też uczeni starożytni uwa-
żali go za twórcę poezyi sielskiej; inni znowu
przyznawali tę zasługę niejakiemu Diomosowi,
o którym pewniejsze wieści zaginęły, a tyle
tylko wiemy, że żył przed Epicharmosem, kön-
ry go w swoich utworach Episomina. Poezya
ta sielankowa nosi także, lecz tylko a potiore
parte, miano bukolicznej (βουκόλος—skotarz),
abowliem istotnie odgrywali w równy nietylko sko-
tarze, lecz z równym prawem także pastersko-
kóz i owiec, przednią rolę; zataczała ona nawet
i szersze koła, gdyż np. w 10-ej sielance Teo-
kryta występują zniwiarze jako reprezentanci
życia sielskiego. Formę pasterskiej pieśni two-
rzyła opowieść epiczna, przeplatana dramatycz-
nym dyalogiem, pochodzącym niezawodnie z pio-
snek, jakie pierwotnie pastersze naprzemian spie-
wali. Panującym w tym rodzaju poezyi wier-
szem był heksametr daktyliczny, który, stosow-
nie do naturalnej prostoty piosni ludowej, po-
witarzał się bez żadnej odmiany, a bardziej art-
ystyczną formę lirycznej poezyi o tyle tylko
przypominał, że kilka albo kilkanaście heksame-
trów wiązało się pod względem treści w więk-
szą grupę albo wrotkę, albo też, że je w pew-
nych regularnych odstępach krótszy wiersz, jakby
francuski refrain, przerzywał. Także budowa
heksametrów idyllicznych opiera się na innem
prawidle, aniżeli w poezyi epicznej. Oryginal-
ną bowiem właściwość wiersza bukolicznego sta-
nowi regularna przerwa, po czwartej strofie na-
stępująca, tak zwana caesura bucolica, po-
legająca prawdopodobnie na reminiscencyj z ja-
kiej odwiecznej melodiyn ludowej. A jeżeli Wer-
giliusz w Eklogach szwy ową przerwę charak-
terystyczną zaniedbał, to najlepiej szczegółem
tym rzymski poeta dowodzi, że nigdy nie śly-
szał owych piosnek pasterskich z ust ludu, lecz
z ksiąg tylko je wystudyował i według nich
łaśnie pieśni układał. Nazwa dzisiejsza „idyl-
ła”, służaca na oznaczenie pojedyńczej piosni
poezyi idyllicznej albo bukolicznej, przejęta do
polskiego języka w żeńskim rodzaju z francu-
skiego albo niemieckiego, nie całkiem dokładnie
odpowiada starożytnemu wyrażeniu greciemu;
Grecy albowliem w znaczeniu powyższem ma-
wieli: εἰδόλλιον βουκολικόν, a nie: εἰδόλ-
λιον (=obrazek) zaś samo, wyraz zdrobniały,
utworzony z εἰδος (=obraz), nie oznaczał w greci-
kiem nigdy uroczego obrazka z życia sielskiego,
lecz tylko piosną drobnych rozmiarów, do śpie-

wu sposobną, w przeciwieństwie do εἰδη, jak
się np. zwały wielkie liryczne poematy Pindara.
Grecka poezya idylliczna rozkwitła dopiero pod-
czas epoki aleksandryjskiej. Późne jej pojawie-
nie się w literaturze usprawiedliwione jest ogól-
nym charakterem czasów owych, a nigdy nie
należy go tłómaczyć jako rzecz przypadku. Świat
cały był naonczes rozkoszami i wy-
godami różnorodnemi; wykwintne formy i ścisła
etykieta na dworach książęcych i po miastach
krępowały wszelką swobodę, nudziły nawet umy-
sły, żądne pierwotnej, skromnej prostoty czasów
patryarchalnych; wykwintne biesiady i niesly-
chany zbytek w strojach wzbudzały w nich wię-
cej wstrętu, aniżeli uczucia zadowolenia; zdrow-
sza część społeczeństwa, rozstrojona w dusznej
atmosferze miejskiej, zatęskniła za swobodnem
życiem na łonie przyrody, za spokojem sielan-
ykym, jakiego pastersz i chłopek zawsze jesz-
če dotychczas kosztowali. Silnej reakcyi takiej
przeciwko nudom i przesytowi życia miejskiego
i dworskiego zawdzięcza bujny rozkwit swój
idylliczna poezya grecka, a właśnie aleksandry-
skiej epoce, produkującej słabe tylko, sztuczną
affectacyją uczucia podsycane naśladowania wiel-
kich mistrzów, przeznaczonem było to, że na bo-
gatej niwie poezyi zrodził się nowy prawdziwej
poezyi, wytrzymującej każdą twardą próbę z nie-
śmiertelniem płodami epoki klasycznej. Najwy-
bitniejszymi idyllicznej poezyi reprezentantami
są: Teokryt, z Syrakuz rodem, i naśladowcy
jego: Bion ze Smyrny i Moschos z Syrakuz.
Obacz bliższe szczegóły o tych poetach w osob-
nych artystach. — Por. Fritsche A. „De poetis
Graecorum bucolicis” (Giessen 1884); Hermann
G. „De arte poesis Graecorum bucolicae” (Lipsk
1849).

Rzymskiemu duchowi pozostała idyl-
liczna poezya, z charakterystycznem znamie-
niem miękkiej, niewieściej tęsknoty za zaginio-
niem ideałem, w głownej mierze obca. Najwji-
cej idyllicznego zmysłu okazuje jeszcze Tibul-
lus, potem Wergiliusz, wreszcie na swój
sposób Horacyusz. Wogóle jednakże znali
praktyczni Rzymianie życie sielskie zbyt dokład-
nie, aby czuli potrzebę wynoszenia go na wy-
żyny ideału. Młody Wergiliusz, wzrosły na
wsi, pierwszy naśladował Teokryta, nie dości-
gając go ani w prostocie uczucia, ani w zdrow-
wym humorze, a przez allegoryzującą tendencyę
oszpecił nawet bardzo swe Eklogi; wszakże
w jednym utworze Moretum (= siekanka) na-
turalnego humoru odmówić poecie nie można.
„Dirae”, utwór, przypisywany Waleryuszo-
wi Katonowi, waha się pomiędzy idylliczną
a satyryczną poezyą. Z początku panowania
cesarza Nerona zasługują na szczególną wzmiękę

Encykli. Powas. Hustr. Zess. 286 τ. ΙΙΧ

90

Idyopatya — Idyotyzm.

713

no, pierwszy zaTEM, który się utworzy, będzie
posiadał właściwe mu postaci, zrodził się bo-
wiem w kształcie wolno-zawieszonych w ciekłem
lub wogół ruchliwym cięście skalnem; 2) kry-
stalizacya minerałów wszystkich, jakie w danem
canieście skalnem powstać mają, odbywa się jed-
nocześnie, žaden wtedy minerał nie przybierze
wrażnych postaci, lecz przeciwnie wszystkie
one będą miały kształt ziarn nieforemnych, na-
wazjem pomiędzy sobą luki wypełniających.
Mniejszy lub większy stopień idyomorfizmu bar-
dzo jest ważny w badaniu skał, na jego bowiem
zasadzie wnioskujemy o kolejności powstawania
minerałów w skale. Gdy wszystkie minerały,
pewną skąłę składające, są I-czne, budowę ska-
ły zwiemy panidyomorficzną, gdy zaś žaden
z nich I-cznym nie jest, budowa skały nosi na-
zwę hipidyomorficznej. Ta ostatnia właści-
wa jest przeważnie całom głębinowym, t. j ta-
kim, które tworzyły się i powstawały na wiel-
kich głębokościach, pod znacznem ciśnieniem
i w stopniowiem a powolnym stygnieniu. Budo-
we zaś panidyomorficzną przeważnie posiadają
skawy żyłowe, t. j. takie, które w stanie masy
ognisto-ciekłej wryśnięte zostały w szczeliny
skorupy ziemskiej, a zaatem stygły w masach
mniejszych i szyciej, niż skały głębinowe. z. w.

Idyopatya (z greck. ἰδος = swojski, właściwy,
wyłączny i ἡ παθη = cierpienie); nazwa ta w pa-
tologii oznacza: 1) cierpienie właściwe danej
osobistości lub części ustroju i w znaczeniu teim
jest przeciwstawieniem sympatyi (ob.); 2) zaś
cierpienie pierwotnie istniejące ustroju całego
lub pewnej części jego w przeciwstawieniu do
cierpienia wtórnego, będącego dopiero nastę-
stwem pierwszego; nakoniec 3) czasami używana
bywa w tem samem znaczeniu co Idyosynkra-
zya (ob.).
Dr J. P.

Idyopatyczny, odnoszący się do Idyopatyi
(ob.).

Idyosynkrazya (οὐδος = swoisty, właściwy
i σύγκρασις = zmieszanie) jest nazwą urobioną na
tle dawniejszych pojęć medycznych dla niezwy-
czajnego mieszania się soków żywotnych, oko-
liczności sprawiającej, że dotknięty nią ustrój
inaczej oddziaływa na zewnętrzne wpływy ani-
żeli organizacye przeciętne, w których
nie się soków odbywa się prawidłowo. Utrzy-
mując nazwę I-zyi, dogadzając minionym po-
głdom na ustrój, tłómaczymy dziś istotę obję-
tych tą nazwą zjawisk nadmierną wrażliwością
i urażliwością układu nerwowego na pewne
podniety zewnętrzne; ta wrażliwość właśnie jest
przyczyną niezwykłego oddziaływania ustroju na
podniety. Układ nerwowy, rozwijając się w je-
dnostce według odziedziczonych norm, właści-
wych całej grupie zwierzęcej, do której ta jed-
nostka należy, odbiega często w organizacyj-
wnej początk swojej od tych norm, nadając
jej (tej począte) czy to wskutek odziedziczonych

cech osobniczych, czy też wskutek czysto przy-
padkowych zmian w odżywianiu i t. p., pewną
odrębność w oddziaływaniu na warunki zewnętrz-
ne. Takie odrębności odziedziczone lub nabyte,
szczególnie, jeżeli się ujawniają w postaci obja-
wów chwilowych, zwykliśmy dziś zwać I-ami.
Jeżeli więc całe grupy ludzkie zajadają się ra-
kami, muszlami, ślimakami, szparagami, kom-
kami, chwaląc je sobie, znajdują się wśród tych
grup nieliczne osobniki, które po każdorazowem
spożyciu którego z wymienionych smakołyków,
dostają wymiotów, bólu głowy, rozwolnienia lub
wyrzutów skórnych w rodzaju pokrzywi. I-zye
jako odrębności układu nerwowego w ograniczo-
nym bardzo zakresie występują w sferze wszyst-
kich pięciu zmysłów; mamy więc I-zye wzroko-
we, słuchowe, smakowe, czuciowe i I-zye po-
wonienia. Zbyt rażace światło, widok myszy,
ropuchy, pająka przyprawia o ból głowy, wy-
mioty, wysypkę; to samo zdolne są wywołać
zbyt silne dźwięki muzyczne, aromatyczne zapa-
chy w rodzaju piżma, paczuli, jašminu; potarcie
nichsu, chropawej ściany—nawet drgawki u nie-
których osób wywołać jest zdolne. Znaną
jest I-zya dzieci względem gotowanego mleka,
I zya względem alkoholu, objawiająca się w zmia-
nach układu naczynioruchowego, np. w postaci
czerwonych płam na twarzy, w puchnięciu koń-
czyn, obrzmieniu skóry; I. do kakao, ujawniająca
się w bółach serca, ślepocie, niedrastności.
— I-zye występują najczęściej u osób nerwowych
w fazach ogólnego osłabienia, a więc w czasie
chorób, rekonwalescencyj, miesięcznego krwa-
wienia, ciąży, połigu, przy zatrucie alkoholem,
tytoniem, morfiną i t. p. I-zye przywiązane są
często do pewnego wieku, z przekroczeniem
którego znikają albo ustępują miejsca innym.
— I-yom podlegają i zwierzęta. Zauważono, że
owce i było rogate, szczególnie płamiste, do-
stają po spożyciu pewnych chwastów i nasion,
p. tatarki (gryki) wysypek, zapalenia skóry,
nawet gangreny.
Dr J. G

Idyotyzm stanowi najczęściej formę przyro-
dzonego (rzadko nabytego we wczesnym dzie-
ciństwie) zwyroduienia umysłowego, a więc odzie-
dziczonej choroby umysłowej, której charakte-
rystyczną cechą jest mniejszy lub większy brak
pamięci i sądu o rzeczach. Lżejsze formy po-
dobnego zwyrodnienia zwą się nieudolno-
ścią umysłową (ob.). Na każdą chorobę
składa się pewna ilość stale powtarzających się
objawów, ułatwiających znakomicie jej rozpozna-
nie. I. odznacza się również szeregiem licznych
a nader znamiennych i w oczy bijących oznak
chorobowych, i to nietyłko w zakresie umysło-
wym, a więc w dziedzinie wrażeń, wyobrażeń,
kojarzeniu pojęć, afektów i czynów, ale i w fi-
zycznej ustrojowości. Wrażenia są u idyotów
zazwyczaj prawidłowe, nie pozostawiają jednak
po sobie żadnych trwałych śladów w podłożu
mózgowem w postaci wyobrażeń. Mózg idyoty

714

Idyotyzm.

nie utrwała przedostających się przez zmysły wyobrażeń, nie zbiera obrazów pamięciowych, wobec czego zdolność rozpoznawania i poznania jest mu oboć. Idyota nie rozróżnia barw, potraw, części ubrania, członków rodziny i t. p., chociaż dzieli się nieustannie z mózgiem temi wrażeniami. W nieco lżejszych formach I-mu lekki ušmiech rozjaśnia oblicze idyoty na widok światła, jadła lub odzieży, co znaczy, że istnieją w zwyrodnionej duchowości nieliczne obrazy pamięciowe. Kojarzenie wyobrażeń i wynikająca stąd uwaga, są I-owi zupełnie obce, nawet tam, gdzie istnieje garstka utrwalonych obrazów pamięciowych. Afekty, a więc tony czuciowe w dziedzinie zmysłów, u idyotów nie istnieją. Idyota na ból jest przeważnie nieczuły, płacz i śmiech są mu najczęściej obce, za to uczcia sytuści i głodu, a nadto chuci piciowe są częstym i na tle ogólnej bezczuciowości bijącym w oczy objawem. Czyny w ścisłem znaczeniu tego wyrazu występują bardzo rzadko w idyotów i ograniczają się do nielicznych i niezdarnych wykonywanych rękoczynów jak żucie, łynkie, gryzienie, wpatrywanie się w świecące przedmioty, ssanie piersi, wkładanie różnych przedmiotów do ust i t. p. O chodzeniu i staniu najczęściej niema mowy. Niemota, przerwana od czasu do czasu prostemi dźwiękami, up. w postaci ryku, jest stałą cechłą I-mu. Natomiast silnie występują ruchy automatyczne w rodzaju ciągłych wahań głowy, tułowiem i onanizmu. — Zmiany chorobowe w ustrojowości fizycznej objawiają się zazwyczaj w formie tak zw. oznak zwyrodnienia (ob. Zwyrodnienie), rzecz bardzo naturalna wobec faktu, że I. występuje zawsze prawie na tle ugólnego zwyrodnienia ustrojowego. Ze zmian fizycznych zaznaczymy, opróżniesz zniekształtnień głowy, ogólny zanik mięśni i związany z nim brak siły, ocieżażość, niemożność prawidłowego wykonywania najprostszych ruchów, bezwładność lub niedowładność różnych grup mięśniowych, zaburzenia w koordynacyi (współrzędności) ruchów, wobec czego niemożność mówienia; nadto padaczka, taniec św. Wita i t. p. Dojrzałość fizyczna rzadko występuje w I-mie i zazwyczaj bywa spóźniona. Pewna forma endemicznego I-mu t. zw. karłactwa (ob.) odznacza się karłowatym wzrostem, garbem, niedorozwojem tułowiu (co wobec wielkiej głowy stanowi znamienny kontrast), tłuszczowem zwyrodnieniem i wynikającem stąd fałdowaniem się skóry, szczególnie na wargach, powiekach, i nakoniec zwyrodnieniem gruczołu tarczowego (wole). I. jako choroba nie podlega w ciągu życia obciążonej nim jednostki żadnym widomym zmianom. Żadne zabiegi lecznicze i wychowawcze nie tu na lepsze zmieniać nie zdołają. W pewnych razach, o ile rozpoznanie I-mu nastąpiło wcześniej, wychowanie w specyalnych zakładach, prowadzonych przez lekarzy pe'agogów nie zostaje bez dodatniego wpły-

wu (ob. Nieudolność umysłowa). Przyczyny I-mu są liczne i różnorodne. Najczęściej zapoczątkowywa on istnienie swoje w ogniiskach rodzinnych, których członkowie nawiedzani są przez choroby nerwowe i umysłowe. Płodność takich rodzin jest względnie duża, na niezdoszciej jednak rodzą się osobniki o mniejszej wartości nerwowe i umysłowej, której poziom obniża się z każdem następnem pokoleniem, dążąc przez ostatnią fazę zwyrodnienia, to jest idyotyzm, ku zupełniemymarciu; wówczas mówimy, że przyczyną idyotyzmu jest „obciążenie dziedziczne”. Wobec tego, że nędza, pijaństwo, ciężkie przejścia moralne, nadmierna praca, małżeństwa zawierane między blizkimi krewnymi, choroby chroniczne zakaźne, a więc czynniki osłabiające znamkolicie odporność systemu nerwowego, powodują postępowe zwyrodnienie nerwowo-umysłowe, wypada je zaliczyć do pośrednich przyczyn dziedzicznego I-mu. I. powstaje również na tle przymiotu i choroby angielskiej (ob. Rachityzm). Dalej wszystko, co stale osłabia konstytucję matki w czasie ciąży, a zatem niedostateczne lub nieodpowiednie pożywienie, nieustanne a silne wymioty, chroniczne choroby, urazy fizycznej i psychicznej natury i t. p., jest w stanie spowodować I. dziecka. Na względnie rzadszy idyotyzm nabyty składają się: uszkodzenia i zniekształtнения czaszki w czasie trudnych porodów, ciężkie choroby zakaźne we trzecymi dzieciństwie, jak tyfus, szkarlatyna, odra, zołzy, wstrząsnienia, zapalenie mózgu i jego opon, alkohol i opium dawane stale dla uspokojenia dziecka i t. d. Idyoci rzadko dosięgają starszego wieku, wskutek bowiem mniejszej odporności tkanek, siedzącego życia, niedostatecznego odżywienia i oddychania, a często i braku opieki lub wskutek nieumiejętnego wychowania, podlegają przedwczesnemu uwładowi lub zapadają najczęściej na suchoty (nieodziedziczone). — Ogłędziny pośmiertne wykazują zawsze znaczne zmiany w mózgu i pozostałym systemie nerwowym. Najczęściej mózg jest mały, waży zaledwie 900 gramów (normalny do 1400), i miejsci się w odpowiednio małej i nieprawidłowo sformowanej czasce. Budowa mózgu jest jakby niedokończona, pewne części jego są mało rozrośnięte, albo ich zupełnie brakuje, nadto do stałych nieomal objawów należy zwiększona ilość płynu w mózgu (Hydrocephalus ob.), zgrubienia i stwardniańia opon mózgowych, nakoniec ogniska rozpadowe lub jamy. — Jakkolwiek I. w ciężkich formach swoich opiera się wszelkim zabiegom leczniczo - wychowawczym, to jednak zakłady dla idyotów w charakterze przetułków (środowisk odosobnionych jednostki zwyrodnione od normalnych) są niezbędne w postępowem gospodarstwie społecznem; nadto z wyżej załączonego zarysu przyczyn I-mu wynika, że i zapobied tej chorobie skutecznie można, a to przez pod-

Idyotyzm — Idźkowski Adam.

715

niesienie poziomu kulturalnego w szerokich ma-
sach społeczeństwa, a więc: szerzenie oświaty,
normowanie stosunków płciowych, walkę z alko-
holem i z przymiotem, ochronę ciężarnych nie-
wiast, umiejętnością pomoc przy porodach, opiekę
nad dziećmi i t. p. urządzenia. W tym kierun-
ku społeczeństwo nasze nic prawie dotąd nie
zrobiło; młode jeszcze instytucye w rodzaju To-
warzystwa hygienicznego, Towarzystwa Opieki
nad umysłowo i nerwowo chorymi, Instytutu hy-
gieny dziecięcej, mają tu szerokie i wdzięczne
pole do pracy. Z zakładów poza granicami kra-
ju wymienimy: Hubertusburg w Saksonii, Möckern
pod Lipskiem, Sachsenburg pod Szwerynem, So-
phenhöhe w Jenie, Rechenberg pod Zürychem,
Bicêtre pod Paryżem, zakład d-ra Maljarewskiego
w Petersburgu.—Literatura: Sengelmann
„Systematisches Lehrbuch der Idioten-Heilpflege”
(Norden 1885); Sollier „Psychologie de l’idiot
et de l’imbécile” (Paryż 1890); Voisin „L’idio-
tie” (Paryż 1893); Piper „Zur Aetiologie der
Idiotie” (Berlin 1893); „Zeitschrift für die Be-
handlung Schwachsinniger”.
Dr J. G.

Idyotyzm, właściwie sposób mówienia ludzi prostych, nieuków (po gr. ἰδίωργς); w językonoznawstwie wszakże pod tą nazwą rozumiemy zazwyczaj właściwości, jakiemi się jeden dyalekt w wysłowieniu swem różni od innych. R.

Idzi św. (Aegidius, po franc. St. Gilles), opat klasztoru w okolicach Nîmes (Nemaseum (* około r. 640—† 1 września 720 r.) pochodził z Aten, skąd uciekł prowadzony duchem pokory, który nie pozwolił mu żyć otocznonym czerwą ogólną i sławą cudotwórcy. Przybył do Francyi i zamieszkał w gęstwinie leśnej, żywiące się korzonkami i mlekiem łani, która dobrowolnie do niego przybiegał. Król, na polowaniu bawiąc, spotkał świętego, a gdy ten nic od niego przyjąć nie chciał, wybudował mu klasztor, w którym św. I. był opatem. Św. I. uważany jest za patrona małżeństw, pragnących potomstwa. Żywyj jego obfituje w wielką liczbę cudownych opowieści, jak np. o uśmierzeniu burzy na morzu, o liliach, łani karmiącej, o skłonieniu cudownem króla do spowiedzi, i wielu in. Żywyj św. I-go znajduje się u Bollad. w „Acta SS.” pod datą 1 września. Teissonnier wydał „Notice historique sur saint Gilles, avant et après sa mort, au S. Gilles, son monastère et son culte” (Nîmes 1862).
S. Pł.

Idzi Rzymski (Aegidius Romanus), kar-
dynał z zakonu Augustyanów (* 1247 r. w Rzy-
mie — † 1316 w Awenionie), słynął z głębokiej
nauki; zwano go „Doctor fundatissimus”. Filip
Śmiały powierzył mu wychowanie syna, później-
zesegro króla Filipa Pięknego. Na tem stanowi-
sku I. napisał „De institutione principum seu de
Regimine regum”. I-mu przypisywano pismo „De
utraque potestate” i zarzucano mu nieprzyjazną
postawę wobec papieża podczas zatargu Stolicy
Apostolskiej z Filipem. Zbijali to twierdzenie

Courdaveaux, profesor w Macon, a jeszcze sku-
teczniej Karol Jourdain, który odnalazł w cesar-
skiej bibliotece paryskiej rękopis I-ego „De ec-
clesiastica potestate”, wykazujący, że I. był po
stronie papieża. Wiele prac jego znajduje się
w rękopisach w bibliotece paryskiej.
S. Pł.

Idzi z Viterbo, generał austryacki i kardy-
nał (* 1632 r. w Rzymie). Był przy wielu dwu-
rach legatem à latere, słynął jako kaznodzieja,
znał gruntownie język grecki i hebrajski, i gdy-
by nie śmierć, spodziewano się, że zasiadzie na
Stolicy Apostolskiej.
S. Pł.

Idziego św. opactwo, klasztor St. Gilles na wybrzeżu morza Śródziemnego, w departamencie Gard. Król Władysław Herman w 1084 r. wysłał tam bogate dary dla uproszenia wstawienictwa św. Idziego u Boga o potomstwo. Gdy pod koniec następnego roku (2 września 1085) urodził się Bolesław Krzywousty, cześć dla św. Idziego szerzyć się począła w Polsce i sąsiadnych Czechach i Węgrzech. Sam Bolesław odbył pielgrzymką do tego miejsca w roku 1128 (Przeździecki hr. Aleksander „Ślady Bolesławów polskich po obcych krajach, opowiadanie historyczne” Warszawa 1853), a na pamiątkę owych historycznych wydarzeń Aleksander hr. Przeździecki ofiarował kościołowi w St-Gilles w roku 1851 puszkę do Najśw. Sakramentu, ozdobioną wizerunkami: św. Idziego, św. Salomei, św. Kazimierza oraz Bolesława i odpowiednim napiem.
S. Pł.

Fig. 150.

Idźkowski Adam, budowniczy polski (* d. 24 grudnia 1798 roku we wsi rodzinnej Truskolaszy, w powiecie Łomżyńskim — † dnia 3 maja 1879 r. w Litynie, w gubernii Podolskiej). Po ukończeniu szkół wojewódzkich w Pułtusku wstał do uniwersytetu warszawskiego na kursa bu-

716

Idźkowski Adam.

downictwa, które ukończył ze stopniem naukowym magistra budownictwa i miernictwa. Niepospolite zdolności I-ego wkrótce zwróciły na niego uwagę ówczesnych ministrów: ks. Lubelskiego, hr. Mostowskiego, hr. Grabowskiego, oraz Stanisława Staszica i innych dostojnych osób; to też zaraz po ukończeniu kursów uniwersyteckich zlecono mu wykonanie projektu gmachu dla Kommissyi wojewódzkiej w Radomiu (dziś Rząd gubernialny). Wkrótce otrzymał dwie posady: jedną w Kommissyi spraw wewnętrznych, drugą w Kommissyi skarbu. Wysłany kosztem rządu

cie, oraz w szkołe aplikacyjnej, gdy jednak in-
stytucye te w roku 1831 istnieć przestały, po-
rzucił służbę rządową. Następnie osiadł na wsi
i oddał się gospodarstwu aż do r. 1836, w któ-
rym otrzymał posadę budowniczego pałaców ce-
sarskich w Królestwie Polskiem.—Jednem z naj-
większych dzieł I-ego jest odbudowa kościoła
archikatedralnego św. Jana w Warszawie (fig. 151
i 152). O odrestaurowaniu tej świątyni myśla-
no jeszcze za Stanisława Augusta. Według
projektów I-ego przebudowano w Warszawie
pałac Saski, wzniesiono pałacyk cesarski na

Fig. 151. Fronton kościoła archikatedralnego w Warszawie z czasów Władysława IV, przed restauro-racyą, dokonaną przez A. Idźkowskiego.

za granicę, dla dalszego kształcenia się, Idźkow-
ski przez dwa lata podróżował po Włoszech, na-
stępnie zwiedził Francyę, Anglię, Szwajcaryę
i Niemcy. W Rzymie mianowany został człon-
kiem Akademii sztuk pięknych za projekt re-
stauracyi Świątyni Pokoju. Po powrocie do kra-
ju w roku 1828 otrzymał posadę w Kommissyi
wyznań religijnych i oświecenia publicznego i w r.
1830 wykonał projekt gmachu dla tej Kommissyi,
który miano wznieść na placu trynitarskim przy uli-
cy Królewskiej w Warszawie. W tym samym roku
objąć miał katedrę architektury w uniwersyte-

Powązkach i szpital św. Łazarza przy ulicy
Książęcej, oraz restaurowano kościołek na Woli
przy zamianie na cerkiew. Pierwszy I. po-
wziął myśl i opracował projekt zjazdu ku Wi-
śle. Myśl tę poddał namiestnikowi, przedstawia-
jąc mu wszechstronne korzyści, a ten wykona-
nie projektu powierzył inżynierowi Pancerowi.
Prócz tego wzniósł I. wielką liczbę rezydencyj
i domów wiejskich na prowincyi, zwłaszcza na
Litwie. Do wybitnych dzieł tego rodzaju należą:
pałac i ogród w Homlu, w gub. Mohylewskiej,
i dworzec kolei żelaznych w parku Skierniewic-

Idźkowski Adam.

717

kim, willa własna tamże i wiele innych. W r.
1855 za projekt gmachu wystawy powszechnej
w Londynie otrzymał I. medal od komitetu tej
wystawy. W początkach zawodu swego wydał
kilka broszur treści technicznej, między innemi:
„Projekt drogi pod rzeką Wisłą dla połączenia
Warszawy z Pragą, z dołączonem porównaniem
i opisaniem drogi pod rzeką Tamizą w Londy-
nie, obejmujący razem prawidła i sposoby upo-
wszechnienia dróg podziemnych w naszym kraju,
z wykazaniem ich korzyści” (Warszawa 1828).
Z dziedziny architektury pierwszą pracą I-ego

skim. Za tę pracę Akademia petersburska sztuk
pięknych mianowała I-ego swoim członkiem.
Inne prace ogłoszone I-ego: „Kościół archikate-
dralny św. Jana w Warszawie” („Bibl. Warsz.”
1843, tom IV, str. 1); „Wspomnienie Kaukazu”
(tamże tom II str. 225); „Le mausolée pour
Napoléon, projeté par A. Idźkowski” (Paryż
1843); „Chemin hydro-terre on nouveau système
de communication” (Petersburg 1845); „Komplet
wzorów na budowle włóściańskie” („Bibl. Warsz.”
1846, t. II, 150—153). Nadto pozostały niewy-
dane: osobne dzieło I-ego w jednym tomie, p. t.

Fig. 152. Fronton kościoła archikatedralnego w Warszawie, po restauracyi.

były „Kroje architektury, obejmujące rozmaite
jej kształty, uważane jako przedmiot piękności”
(Warszawa 1832); następnie „Sposób budowania
domów drewnianych” (w kalendarzu Niezabitow-
skiego na r. 1837). W r. 1843 wyszło obszerne
dzieło „Plany budowli, obejmujące rozmaite ro-
dzaje domów, mieszkań wiejskich różnej wiel-
kości, kościołów, gmachów publicznych, mostów
i t. p.” (Paryż, Warszawa, Petersburg; in folio).
Dzieło to wielkie wychodziło zeszytami; wszyst-
kich miała być 20, ze 120-u tablicami rycin;
tekst w językach: francuskim, polskim i rossyj-

„Domy wiejskie”, z 54-ch tablic złożone; „Naj-
lepsze sposoby rozmaitych wiązań drzewa z ta-
blicami (w rękopisie), oraz gotowych do sztychu
85 projektów kościołów dla rozmaitych wyznań,
140 projektów budowli miejskich, 97 projektów
budowli wiejskich, 58 zarysów ogrodów wiej-
skich, razem 380 tablic w 4-ch tomach (niewy-
dane). Poza obrębem architektury I. zajmował
się malarstwem, rzeźbą, poezyą, muzyką, mecha-
niką—tak, iż, rzec można, żadnego pola umie-
jętności ludzkiej nie pozostawił odłogiem. Prócz
dzieł architektonicznych pozostały po nim w rę-

718

Idźma — Iffland August Wilhelm.

kopisie całe tomy poezji i obszerne dzieła treści naukowej i społecznej, między innemi: „Anatomia ciała ludzkiego dla malarzy, rzeźbiarzy i rysowników” z rysunkami i przekład „Trattato della pittura” Leonarda da Vinci; pozostały dwa zegary astronomiczne, machina rachunkowa, fortepian własnego pomysłu i wiele innych pomysłów niedokończonych, jak myśl pisma powszechnego ze słownikiem w kilku języku. Zbyt różnostronna działalność I-ego zaszkodziła rozwojowi talentu niepospolitego w dziedzinie architektury, w której I. był wyznawcą eklektyzmu, przeciwnikiem czystości stylu, co otwarcie wyznat w polemice z Franciszkiem Tournelle, który, rozbierając krytycznie jeden z projektów I-ego, zarzucał mu pomieszanie kilku nieraz najroźnorodniejszych stylów w jednej budowli i pytał do jakiego stylu zaliczyć-by je można? W odpowiedzi I. wyznał, że żadnego stylu nie uznaje, że styl jego jest stylem „Idźkowskiego”. J. H-ch.

Idźma, wyraz arabski = zgoda, ważyń termin w teoiogii i prawie muzułmańskiem. Jako dopełnienie nauki pisanej (koranu) i tradycyji ustnej (sunny), I. tyczy się rzeczy wiary, oraz czynności religijnych i prawnych, o których wprawdzie w pomienionych powyżej źródłach niema mowy, które wszakże uznane są za wierzytelne dla tego, że je cały świat muzułmański przyjmuje i zachowuje. W tem rozumieniu I. odpowiada naszemu consensus ecclesiae. Jednakże z biegiem czasu termin I. został ograniczony przez to, że we wszelkiej kwestiy wątpliwej uznano aprobatę jednomyślną czterech szkół otodoksyjnych za konieczną na to, aby kwestya ta uważaną być mogła za zgodną z duchem Islamu. W kwestyach szczególnych, zwłaszcza dotyczących proroka, rozstrzyga to, co o nich wyrzekli przyjaciele jego (ashabowie), t. j. czterej pierwsi kalifowie. Niektóre sekty (np. Wahabitów) wprost odrzuciły I. nieopierające się na ashabach. I. objawia się: w słowach, gdy roztrząsający jakąś kwestyą jednomyślnie ją rozstrzygają; w czynach, kiedy zgodnie z nią postępują; a nakoniec w milczeniu, gdy na wniosek mniejszości większość milczeniem zgodę swoją wyraża.—Por. Snouck Hurgronje „Nieuwe Bijdragen tot de Kennis van den Islam” (1883). R.

Ienit, pierwotna, dziś zarzucona, nazwa minerału liewrytu czyli ilwaitu. z. w.

Ierace Francesco, rzeźbiarz włoski (* 1853 w Polistenie). Kształcił się w Akademii neapolitańskiej, w której otrzymał premium rzymskie. Później w Paryżu zdobył rozgłos za grupę Ewy i szatana, a w Turynie za posąg Germanika. Na cmentarzu angielskim w Neapolu są wykonane przezeń pomniki Maryi Sommerville i konsula Meuricoffra, któremu dekorował jeden z salonów w jego willi Fiorita allo Scudillo. Jego także jest dziełem nagrobek barona L. Compagno w kościele w Carigliano; posąg

Wiktora Emmanuelła na fasadzie pełacu królewskiego w Neapolu, Iksyon (w posiadaniu księcia Sirignano tamże) i inn. I. jest profesorem honorowym Akademii neapolitańskiej, medyolańskiej i bolońskiej. *

Ierace Vincenzo, rzeźbiarz i malarz włoski, brat poprzedniego (* 1862 w Polistenie). Najpierw odznaczył się swoim Ranioniem Iwem w pomniku Garibaldiiego w Parmie. Inne jego rzeźby są w posiadaniu kilku włoskich domów księżycych. W pałacu księcia Quardialombardo ozdobił salę malowidłami ilustrującemi legendy Tomaszowa Moore’a; oprócz tego słynie jako znakomity malarz portretów, osobliwie kobiecych. *

Ierne, nazwa łacińska dawana niekiedy Hibernii (Irlandya), ze swoistego Ern, Erne, Eryn.

If, wyspa skalista w zatoce Marsylskiej, o dwa km. od brzegu, wpobliżu wysp Poniégue i Ratonneau; posiada zamek, zbudowany przez Franciszka I, służył on dawniej za więzienie dla przestępców politycznych; między innymi był tu zamknięty Mirabeau w 1774 r. W. N.

Iffland August Wilhelm (* 19 kwietnia 1759 r. w Hannowerze—† 22 września 1814 r. w Berlinie), znamieniowy aktor i pisarz dramatyczny niemiecki. Przeznaczony pierwotnie na teologa, porzucił rychło nieodpowiadający wrodzonym swym skłonnościom zawód i został akterom. W r. 1779 ugodzony do teatru dworskiego w Mannheimie, zapoznał się tam i w zażyłych odtąd pozostawał stosunkach z Schillerem. Od 1796 r. był dyrektorem teatru narodowego (Nationaltheater) w Berlinie, a w r. 1811 mianowany został dyrektorem teatrów królewskich i na tem stanowisku do śmierci pozostawał. I. był jednym z najznakomitszych aktorów niemieckich; w tym zawodzie służył za wzór i za mistrza wielu późniejszym artystom, a szczególnie słynnemu Devrientowi. Jako autor dramatyczny nie odznaczał się wprawdzie głębokiem ujęciem swych tematów, ani połotem poetyckim, ale zjednał sobie wielkie powodzenie u współczesnych, a nawet u najbliższej potomności, przez zaletę sceniczne swych sztuk oraz przez żywy i dosadny sposób przedstawiania w nich obyczajów, sytuacy i kolizy dramatycznych, osnutych głównie na przeciwieństwie między energią żywotną wyrabiającego się coraz bardziej społecznie i kulturnie mieszczaństwa niemieckiego a przeżytą tradycyą i przesądami arystokratycznemi klas uprzywilejowanych. Wymieniamy tu najgodniejsze uwagi dramaty I-a i dzisiaj jeszcze grywane czasami na scenach niemieckich: „Albert van Thurneisen” (1781); „Verbrechen aus Ehrsucht” (1784); „Die Mündel” (1785); „Die Jäger” (1785); „Der Herbsttag” (1792); „Elise von Valberg” (1792); „Dienstpflicht” (1795); „Die Advokaten” (1796); „Der Spieler” (1799); „Der Fremde” (1800). Oprócz tego pozostawił I. pamiętniki p. t.

Ifianassa — Ifigenia.

719

„Meine theatralische Laufbahn” (1798), oraz stu-
dyum p. t. „Theorie der Schauspielkunst” (1815).
Zbiór utworów dramatycznych I-a wydany w 16-u
tomach w Lipsku 1798—1802, wybór w 11-u
tomach tamże 1827. Studya o nim pisali: K.
Dunker (Berlin 1859); Koffka (Lipsk 1865); Hol-
stein (Heilbronn 1886).

Ifianassa (po grecku Ἱφτάνσσα), 1) jedna z córek argolskiego króla Proitosa (ob.), któ- rą Melampos, gdy zmysły postradała, uzdrowił i za żonę pojał (Apollod 2, 2, 2). — 2) Córka Agamemnona i Klitemnestry (Homer II. 9, 145; 287), siostra Chrysothemidy i Laodiki; zerinę tych trzech córek Agamemnona mógł Achil- les jedną jako żonę dowolnie wybrać (Homer II. I. c.); według późniejszych poetów ma Agame- mnon oprócz I-sy jeszcze jedną córkę, Ifigenię; wbrew temu Eurypides przyznaje mu Ifigenię na miejsce I-sy (Schol. ad Homer. I. l. c.; ad. Soph. Electr. 157).—3) Żona Endymona, matka Aitolosa (Apollod. 1, 7, 6).—4) Jedna z Nereid (Luc. Dial. D. Mar. 14). S. Drz.

Ifigenia (po grecku Ἱφτάνεια), córka Agamemnona i Klitemnestry, według innej wersyi, córka Agamemnona i Astynomy, córi kapłana Chrysesa, albo też córka Ze overseasza i Heleny, którą Klitemnestra za własne dziecko przy- jęła. Gdy Greków, wybierających się na wy- prawę Trojańską, w porcie w Aulis, w Beo- cyi, zatrzymała cisza morska, a to za sprawą Artemidy, rozgniewanej na Agamemnona albo na Menelaosa za zabicie łani poświęconej tej bogini, — oświadczył wieszcz Kalchas, że Aga- mmonon celem przebłagania bóstwa córkę własną I-ę Artemidzie w ofierze złożyć musi. Usilnemi prośby sktonił wreszcie Menelaos Aga- memnona, że ten córkę swą z pozorem, ja- koby miała z Achillesem gody weselne obcho- dzić, do obozu na śmierć ofiarną sprowadził. Wszakże w chwili właśnie, gdy kapłan miał nie- szczęśliwej I-i zadać cios smiertelny, podstawiła bogini, wuszronona Agamemnona skruchą i pod- daniem się boskiej woli, łanię na miejsce dzie- wicy, a tę w obłoku uprowadziła do Tauryi, ażeby tam została jej kapłanką. Według bar- rzyńskiego zwyczaju tej krainy obowiązkiem jej było każdego obcego, przybywającego na to wy- brzeże, bogini na ofiarę zabić. Przez długie lata pełniła I. tak okrutną słuszę w świątyni wszech- władnej bogini. Wszakże gdy Orestes, brat I-i, ścigany przez srogie Erynie, tułając się po świe- cie z rozpaczy, że ręką swą straszliwej zbrodni matkobójstwa dokonał, na taurijskie wybrzeże przybył, aby, według rozkazu delfickiej wyrocz- ni, zabrać stąd posąg Artemidy, i również miał być nielitościwej bogini ofiarowanym, poznala go siostra, a Orestes zabrał ją razem z posą- giem Artemidy i przywiózł szczęśliwie do ziemi attyckiej, do osady Halai albo Brauron wpubliżu Maratonu, gdzie I. odtąd pełniła słuszę jako ka- płanką bogini (por. Eurip. Iphig. Aul. i Taur;

Soph. Electr. 566 i nast.; Pind. Pyth. 11, 22;
Ovid. Metam. 12, 27 i nast.; ex Pont. 3, 2, 59
i nast.). W Megarze pokazywano jeszcze w czasach historycznych grób I-i i osobną jej poświęconą świątnię. Inna znowu mityczna opowieść głosi, że I., którą Artemida nieśmiertelnością obdarzyła, pod nazwą Orsilochii żoną była Achillesa (ob.) i żyla z nim szczęśliwie na wyspie Leuke. Według Hezyoda i innych poetów przemienić miała Artemida I-ę w boginię Hekatę (ob.), jako też istotnie l-i, według najstarszej tradycyi, nie należy uważać za co innego, jeno za odmienne ucsobienie samej Artemidy. Wiemy też, że liczne miasta i krainy greckie, jak Brauron, Argolida, Lakonia, Attyka, cześć oddawały Artemidzie pod wezwaniem I-i, identyfikowały kult tauryckiej bogini z czeią, oddawaną Artemidzie, noszącej wtedy przydomek Ταυριχή, Ταυρία, Ταυροπόλος (= na byku jaδακα; ταβρός=byk), święcie wierząc, że I. do nich właśnie i cześć i wyobrażenie tauryckiej Artemidy z sobą przyniosła (Paus. 1, 43, 1; Herod. 4, 103). Opowieści mityczne o Ifigenii w Aulidzie i w Taurydzie, jako też o kulcie jej, przeniesionym z tauryckiego półwyspu na ziemię grecką, pochodzą z czasów hyperomowych; i tak Homer w Iliadzie wymienia pomiędzy córkami Agamemnona, nie I-ę, lecz Ifianassę (ob.). Wszakże późniejsze mity owe stanowiły obfite, nieprzebrane źródło dla sztuki dramatycznej. Eschyl i Sofokles opracowali w dramatach losy I-i w Aulidzie, z tejże samej osnowy stworzył Eurypides tragedyę, która do dzisiaj się dochowała pod tyt. „I. w Aulidzie”, przetómaczoną przez niemieckiego poetę Schillera; a poprzednio już tenże Euripides na legendzie attyckiej osnuł i na scenie przedstawił tragedyę „I. taurycka”, któ- rą również do dzisiaj się przechowała. W nowszych wiekach odświeżył Racine tragedyę Eurypidesową o I-i w Aulidzie w tragedyi „Iphigénie”, po nim zaś Goethe znowu taurycką opowieść mityczną w tragedyi swej „Iphigenie auf Tauris” w genialny sposób opracował, daleko poza sobą pozostawiając greckiego tragika. Tak bar- dzo wdzięcznego przedmiotu była się także nowoczesna opera, a dwa jej dzieła, szczególnie „I. in Aulis” i „I. in Tauris”, stworzone przez Glu- cka, zażywają do dzisiaj zasłużonej sławy. Oby- dwie legendy wreszcie dochowały się do dzisiaj w licznych wzorach na starożytnych wazach, płaskorzeźbach i obrazach na ścianie malowa- nych, a pomiędzy temi przed wszystkiem słynie szczególnie przešliczny obraz, odkryty w Pompe- jach, malowany na ścianie domu, zwanego casa del poeta tragico, zdobiący obecnie Muzeum w Neapoli. Przedstawi on ofiarowanie Ifigenii. Kalchas z nożem ofiaronym czeka na dziewiec, którą właśnie Odysseus i Diomedes na ołtarz ponieść mają, podczas gdy Agamemnonu stoi opo- dal z całkiem zasłonioniem obliczem; w obłokach zaś unosi się Nimfa, która na rozkaz Artemidy

Encykł. Powsz. Ilustr. Zosz. 236. T. XXX.

91

Iglezyazyt — Igła chirurgiczna.

727

się skończyło zwycięstwem strejkujących; I-a skazano wtedy na 5 miesięcy więzienia. Pro-wadził pomimo to dalej energicznie propagandę i organizował stan robotniczy. W młodości był współpracownikiem socyalistycznego pisma „La Emancipacion”; w 1885 został redaktorem ofi-cyalnego organu partyi „El Socialista”. Jako dobry mówca brał udziął w zjazdach międzyrodowych socyalistów w Paryżu, Brukselli i Zü-rychu, W 1891 postawił swą kandydaturę do Izby poselskiej, ale bez powodzenia. („Grande Encycl.” Lamiraulta).

Iglezyazyt, minerał. Jest to cerusyt (PbCO₃) Z. w. zawierający domieszkę cynku.

Iglica, Syngnathus—rodzaj ryb, należący do rzędu ryb kościstych (Teleostei), podrzędu zamknię-topęcherzowych (Aphysostomi), do rodziny Syn-gnathidae. Ryby tego rodzaju mają ciało wy-dłużone, kanciaste, opatrzone płytami kostnemi, pysk rurkowyaty, bezzębny, bez pletw brzusznych; w przeciwstawieniu do rodzaju Hippocam-pus — konik morski, ogon mają niechwytny. Pływają za pomocą falistych drgań pletw grzbie-towych. Około 50 gatunków tego rodzaju żyje głównie w morzach cieplejszych. Najpospolitszy S. acus L. żyje w oceanie Atlantickym. P. A. C. nym i w morzu Śródziennem.

Iglo (niem. Neudorf, łac. Iglovia), miasto w komitacie węgierskim Szepes, nad rz. Hernad, siedziba sądu okręgowego i urzędu górniczego, liczy około 8 000 m-ców, Węgrów, Słowaków i Niemców; poczta, telegraf, dwa kościoły (kato-licki i ewangielicki), szkoła rzemiosł żeńska, kwitnący przemysł metalurgiczny i handel. R.

Igła, narzędzie używane do szycia, znana była ludziom tak dawno, jak powstała umiejętności ność zsywania skór na odzież i namioty rzemykami krajanemi z tejże skóry. Pierwsze I-y wyrabiane były z kości rybich i kolców drzewnych. Wytapianie metali, znanie ludom Egiptu i południowej Azyi, na parę tysięcy lat przed Chrystusem, zapewne spowodowało zamianę I-y kościanej na metalową. Grecy starożytni, którzy wiele pozytecznych wynalazków przypisywali bogom, wynalazek I-y metalowej zawdzięczali bóstwu wojny. W Wiekach Średnich fabrykacya igieł metalowych rozwija się w Norymberdze (XIV w.) i Augsburgu (XV w.). W połowie XVIII wieku, z wynalazkiem stali tyglowej w Anglii (wynalazca Benjamin Huntsman w okolicach Sheffieldu), wszelkie towary stalowe, a także I-y, w największej ilości i w najlepszym gatunku zaczęto wyrabiać w Sheffield i Birmingham. W pierwszej połowie XIX wieku we wszystkich krajach zaczynają się zajmować wyrobem igieł, lecz konkurencyja, wytworzona przez fabryki większe i bardziej wyspecyalizowane, sprowadziła upadek mniejszych. Do celniejszych fabryk igieł zaliczyć dziś należy fabryki: za granicą do Akwişgranie i Sheffieldie, a w Cesarstwie w Rydze i Moskwie.— Fabrykacya igieł do

szycia przedstawia taki rodzaj wytwórczości prze-mysłowej, gdzie rozdział pracy może być doprowadzony do bardzo rozległych granic; al-bowiem każda igła, nim z odcinka drutu stanie się gotowym wyrobem, przejść musi przez ręce najmniej 30-u robotników, z których każdy wy-konywa jedną specyalną czynność za pomocą stosownych narzędzi lub machin. Czynności te idą w następującym porządku: prostowanie dru-tu na zimno, cięcie drutu na kawałki równe długości dwóch igieł, prostowanie na gorąco, zaostrzanie dwóch końców, przebijanie pośrodku dwóch uszek; dalej szereg manipulacyj, mają-cych na celu rodzielenie dwóch igieł i nadanie uszkom należytej formy i gładkości; potem szereg manipulacyj hartowania igieł, odpuszczania uszek i ostatniego polerowania; dalej następuje wybieranie, sortowanie, gatunkowanie i t. d. aż do liczenia i zawijania w papierki i paczki. Wy-szczegółuione roboty wykonywają mężczyźni i ko-biety, otrzymując wynagrodzenie od tysiąca igieł, i dochodzą do takiej wprawy, że w ciągu 10 godzin jedna osoba wykonywa powierzoną sobie pracę około 4 do 12-u tysięcy igieł. Ponieważ tego rodzaju praca wymaga od robotnika wiel-kiego naprężenia wzroku, uwagi i czynności małej tylko ilości mięśni, przeto praca na fabrykach igieł należy do zajęć bardzo wy-czerpujących zdrowie robotnika, co potwierdza statystyka śmiertelności i skróconego wieku ży-cia u ludzi długo pracujących w fabrykach igieł. A. Kusz.

Igła chirurgiczna, służąca zwykle do zsywania uszkodzonych części miękkich ciała, róż-ni się od igły pospolitej głównie końcem swym

Fig. 154. Igły chirurgiczne zwykle, proste i zakrzywione.

Encyk. Powst. Ilustr. Z, 236. T. XX

92

728

Igła magnesowa — Ignacy Antychoński.

ostrym, który nie bywa nigdy obły, jak u tam-
tej, lecz płaski, obosieczny, do nożyka maleńkie-
go podobny nieco; uszka zaś miewają I-y ch-e
zupełnie podobne do zwyczajnych. I. ch. naj-
częściej nie bywa prosta, chociaż i takie są
używane, lecz przeważnie muiej lub więcej skrzy-
wiona, bądź na całej swej długości, bądź tylko
na końcu ostrym (por. ryc.). Podczas szycia nie
trzyma się ich wprost palcami, ale za pomocą

Fig. 155.

Igły Bozmanna do zszywania przetok pęcherzowych.

odpowiedniego imadła (ob.). Oprócz igieł tych,
najpowszechniej używanych, w niektórych ope-
racyjach konieczność zmusza do posługiwania się
inemi, częstokroć postacią swą niepodobnemi
wcale do igieł, będącemi raczej narzędziami osa-
dzonemi na rączce, a mającemi otwór uszka na
koncu ostrym, lub są zgoła bez niego, nitka zaś
wtedy mieści się w ich wnętrzu, tworzącem
cewkę, i wychodzi nazewnaetrz przez otwór tuż
pod końcem ostrym umieszczony. Tego rodzaju
narzędzi, również I-ami zwanych, jest bardzo
wiele; podajemy tu wyobrażenie kilku na ryci-
nie dołączonej. Rozumie się, że wielkość igieł
chirurgicznych, stosownie do użytku, bywa roz-
maita; najdrobniejszemi posługują się okuliści.—
Por. też Szew chirurgiczny.
Dr J. P.

Igła magnesowa, ob. Magnetyzm i Magne-
tyzm ziemski.

Igława, ob. Iglau.

Ignacy Antychoński († około r. 107) po-
chodził z Syryi i był jednym z najpierwszych
Ojców apostolskich. Jak Akta męczeństwa po-
dają, był I. właśnie tem dziecięciem, które Je-
zus Chrystus stawiał za wzór apostołom, sprz-
cezającym się o pierwszeństwo (Mat. 18: 3, 4).
Sam I. w liście do mieszkańców Smyrny powia-
da, iż znał Chrystusa po Zmartwychstaniu. Akta
męczeństwa mówią, że był uczniem Jana Ewan-
gielisty, Grzegorz W. zalicza go do uczniów
apostoła Piotra. Kto uczynił go biskupem An-
tyochii — św. Paweł czy Piotr św. — dokładnie
niewiadomo. Gdy cesarz Trajan przybył do
Antyochii, I. starał się go odwieść od prześla-
dowania chrześcian; starania nie wydały skutku,
owszem sam I., z rozkazu cesarza okuty w kaj-
dany, posłany został do Rzymu, i tam, ku
uciesze pospółstwa, był oddany na pożarcie dzi-
kim zwierzętom. Wyrok został spełniony, a po-

Fig. 156.

Igły chirurg. na rączkach: a—I. tępą Fer-
gassoną do operacyi podniebienia miękkiego;
bic—I.y Burową, prosta i zakrzywioną;
d—I. Brünnera do szycia w głębi jam cia-
ła; e—I. Langenbecka do zszywania pod-
niebienia; f—I. Passavanta do tegoż; g—
I. Stohlmanna do szycia w głębi jam ciała;
h—I. tępą do podwiązywania naczyń krwiono-
snych; i—I. Roberta i Collina z końca-
mi różnemi na zmianę.

Ignacy św. — Ignacy, dyakon.

729

zostałe szczątki wierni sprowadzili do Antyochii. Dzień święta św. I-go Grecy obchodzą 20 grudnia, Łacinnicy d. I lutego. Z drogi do Rzymu wysłał I. kilkanaście listów, z których tylko 7 zdają się być autentycnemi. Z listów tych przehawały się dwie recenzye: jedna dłuższa, druga krótsza, lecz zasługująca na wiarę. Wszystkie listy św. I-go, razem z podrobionemi, znajdują się w wielkiem wydaniu Coteliera „Patres apostolici” (wyd. 2-e 1798, tom II). Ale i przeciwno autentyczności krótszej recenzyi podnosiły się głosy, a szczególnie dr Baur z Tübingi w liczných swoich traktatach i rozprawach dowodził, że były one podrobione w Rzymie w II wieku, dla poparcia hierarchicznych urządzeń. Bezassadność wywodów Baura wykazywali Wyszard Rothe, Huther, Hefele i inni. Podniesioną została sprawa autentyczności listów (1845), gdy Wilhelm Cureton, uczony angielski, ogłosił drukiem, naklezione przez Henryka Tattama w jednym z klasztorów egipskich, tłómaczenie syryjskie, w którym są tylko trzy listy, i te tylko uznawał za autentyczne; ale zarówno jak Baur, i Cureton dostał odprawę od obrońców 7-u listów. Najnowsze krytyczne wydanie listów I-go wyszło w Lipsku w 1894 r. staraniem I. H. Petersmanna.

**Ignacy św.**, arcybiskup konstantynopolitański (* 798 r. — † 2 października 877). Życiorys I-go, ob. Focysz. Umarł I. w Konstantynopolu, ciało złożono do grobu w kościele św. Michała. Żywot I-ego napisał współczesny mu David Nicetas, zwany Paflagończykiem. U Bollandystów zapisany jest św. I. pod dnium 23-go października, który-to dzień jest świętem tego patryarchy.

**Ignacy de Azevedo**, błogosławiony (* 1528 w Oporto—† 1570 r.). Majętny i starannie wychowany, porzucił w młodzieżniczym wieku świat i wstałi do Jezuitów. Zajmował rozmaite urzędy zakonne, wreszcie został przez generatą zakonu, św. Franciszka Borgiasza, posłany na misyše do Brazylii. Po trzechletnim tam pobycie powrócił dla złożenia przełożonym sprawozdania i zabrania nowych towarzyszy prac apostolskich. W czerwcu 1570 roku odpłynął z powrotem do Brazylii, lecz napadnięty na oceanie przez sławnego rozbójnika morskiego i zawziętego kalwinistę, Jakóba Sourie (albo Soria), poniósł śmierć męczeńską wraz z 39-u towarzyszami. Pius IX w 1854 r. ogłosił I-ego i jego towarzyszy za błogosławionych.

**Ignacy Djakon** (Ignatius), pisarz bizantyjski z wieku IX-go, djakon kościoła konstantynpolskiego, metropolita nicejski. Był uczniem patryarchy Tarasjusa († 860), którego skreślił po grecku życiorys, przełożony następnie na język łaciński i umieszczony w zbiorze Surjusa i Bollanda. Wydanie greckiego oryginału tego dzieła ogłosił w nowszych czasach J. H. Heikel p. t. „Ignatii Diaconi Vita Tarasii archiepiscopi

Constantinopolitani graece...” (Helsingfors 1889, w 4-ce). I. zostawił także w języku greckim Opis życia patryarchy Nicefora († 829), drukowany wraz z przekładem łacińskim w zbiorze «Acta Sanctorum» Bollandystów: G. Heschena, D. Papebrocha i innych, wraz z ich uwagami. Napisał nadto mowę pogrzebową na uczenie tegoł patryarchy. Prócz tego I. pisał poezie dramatyczne o upadku człowieka wskutek grzechu pierworodnego, przerabiał bajki Ezopowe i układał wiersze treści religijnej. Listy jego, których znaczną ilość napisał, zaginęły. Co do wydań pism jego ob. „Geschichte der byzant. Litteratur” Krumbachera 1891 § 185. A. A. K.

**Ignacy od ś. Jana Ewangielisty**, Karmelita bosy, rodem z Rusi, pisał około 1630 żywotwoch spółbraci Polaków: Andrzeja à Jesu, Młkołaja à Jesu, Jakóba à Purificatione czyli od Oczyszczenia N. M. Panny, Hieronima à S. Hyacintho czyli od ś. Jacka, Wincentego od ś. Stanisława, Doroty à S. Maria, Lwowianki, Chrystyany czyli Krystyny od ś. Michała, Belgijki, fundatorki Karmelitanek bosych czyli Terezyanek w Polsce. Nadto I. wypracował „Roczniki prowincyi Polskiej Karmelitów bosych”. On także miał wydawać w języku polskim kommentarze do listów ś. Teresy 1672 r. Wiadomość o tym Ignacup,ję przez Ludwika Sobolewskiego z dzieła „Bibliotheca Carmelitana” (Aureliani 1752, 2 tomy in fol.), zamieszczona jest w dziele Adama Jochera „Obraz bibliograficzno-historyczny literatury i nauk w Polsce” (Wilno 1841, t. II str. 73). — „Enc. Orgelbr.”.

**Ignacy Lojola**, ob. Jezuici.

**Ignacy (Ignatij)**, dyakon, najdawniejszy rossyjski podróżnik do Ziemi świętej († 1405). Prawdopodobnie był rodem ze Smoleńszczyzny, nieraz bowiem o niej wspomina w pismach swoich. W r. 1389 z bpem smoleńskim Michałem i metropolitą Pimenem wyjechał do Konstantynopola i bawił tam aż do r. 1393. Potem między 1393 a 95odał się do Jerozolimy, a r. 1396 osiadł w jednym z monasterów na górze Atos i tam, jak się zdaje, życie zakończył. Z jego podróży znane są jedynie urywki: 1) Droga z Moskwy do Carogrodu; 2) Opisanie Carogrodu; 3) Zatarg cesarza bizantyjskiego Jana IV Kulojana z Emmanuelem II; 4) Koronacya Emmanuela II; 5) Opisanie Saloniki i świętej góry (Atos) i 6) Krótki latopisiec, przyznawany mu przez metropolitę Eugeniusza. Styl I-ego jest urywkowy, lakoniczny, lecz jasny, a pisma jego wogólności są cennem źródłem historycznym. Najważniejsze z nich: Opisanie koronacyi Emmanuela, Pielgrzymka do Jerozolim i Opowieść o sułtanie Amuracie i o bitwie jego z ostatnim niepodległym księciem serbskim Łazarzem. O tej bitwie I. podał nierównie dokładnie wiadomości, niż którybądź z kronikarzy spółecznych. Opisanie Jerozolim wydane według rękopisu

732

Ignatowski Roman.

form w Bośni i Hełcogowinje. I., który dążył do niezależnej polityki na Wschodzie, czynił wszystko, co było w jego mocy, aby sojuszowi temu przeszkodzić, jednakże stanowczo wystąpił w obronie Bułgarów i Bośniaków i stanął w ostrej oppozycyi z polityką Midhata baszy. Podczas konferencyi Konstantynopolskiej 1877 udało mu się przeciognąć na swą stronę pełnomocnika angelskiego, lorda Salisburego, i osiągnąć jednomyślność mocarstw europejskich w przełożeniach podanych Porcie; a kiedy ta ich nie przyjęła, I. ruszył w podróż po dworach wielkich mocarstw i od d. 12 marca do d. 1 kwietnia zwiedził Berlin, Paryż, Londyn i Wiedeń, pracując nad składnieniem Niemiec, Francyi, Anglii i Austriy do neutralności w pszyszlej wojnie Rossyi z Turcyą, lecz jedynie zdołał uzyskać londyński protokół beztreściwy, podpisany d. 12 kwietnia. Przez cały ten czas działań przygotowawczych, w Petersburg, na mocy otrzymanych z ambasady konstantynopolskiej wiadomości o armii tureckiej, przyszła wyprawę uważano tylko za „przechadzkę wojenną”, skutkiem czego Rossya rozpoczęła wojnę bez odpowiedniej siły zbrojnej. Podczas kampanii 1878 I., zamilianowany członkiem rady państwa, znajdował się w świcie cesarza. D. 26 stycznia r. 1878 znów się udał do armii czynnej w charakterze pierwszego pełnomocnika dla układów z Turkami, ale przybył do Adryanopola już po zawarciu zawieszenia broni. Układy, rozpoczęte w Adryanopolu 16 lutego, przerwano 20 t. m., a wznowiono w San Stefano, gdzie d. 3 marca stanął traktat, który był głównie I-a dziełem. Mimo to, w maju roku 1878 I., z powodu nieporozumień z, Goreczakowem, został missyje i, wyjechawszy na wieś, nie uczestniczył już w kongresie berlińskim, który na niekorzyść Rossyi, traktat San-Stefański przekształcił. W ostatnich latach panowania Aleksandra II I. był general-gubernatorem w Niższym Nowogrodzie; w lutym 1881 został ministrem dółkraszkowych, a po ustąpieniu Lorys-Melikowa—ministrem spraw wewnętrznych (od maja t. r. do maja 1882). Na tem stanowisku, prowadząc dałą dzieło rozpoczęte przez swego poprzednika, pracował nad polepszeniem stanu ekonomicznego, włościaństwa, oraz nad gruntowną reformą miejscowego zarządu i samorządu, której projekt ułożyć miała ustanowiona ad hoc kommissysa Kachanowska. Z własnej inicyatywy I-a poruszona została kwystya o gorących napojach, by za jego ministerstwa rozstrzygnięta nie była; on też brał czynny udział w ułożeniu ustawy banku włościańskiego. Inne wszelakoż części programmatu, politycznego Lorys-Melikowa I. pominął, co się ujawniło w ogłoszeniu ustawy o wzmożnionej i nadzwyczajnej ochronie 26 sierpnia, w ograniczeniu faktycznym sądów głosnych i w całym szeregu środków administracyjnych, przedsiębranych przeciwko prasie (zawieszenie dziennika „Gołos”, ostrzeżenie dane Nowej Gazecie i „Russkiemu Kuryerowi”), w zaniechaniu rozpoczętej za Lorys-Melikowa rewizyi prawa prasowego i t. p. Pod nim też zarządzona była rewizya senatorska gubernij nadbaltyckich i wydano ustawy tymczasowe o Żydach (d. 15 maja 1882 r.) wkrótce po zaburzeniach antysemickich, które, rozpoczawszy się w Elisawetgradzie d. 27 kwietnia 1881 r., rychło ogarnęły 7 gubernij, i dały powód Katkowowi do napaści na I-a, co w pewnej mierze przyczyniło się do upadku ministra, lubo główną tego przyczyną był zatarg jego z nowym kanclerzem, Giersem. W 1884 I. został prezesem Towarzystwa popierania przemysłu i handlu rossyjskiego, a w 1888 prezesem Słowiańskiego Towarzystwa Dobroczynności w Petersburgu. Był on, osobliwie w ósmem dziesięcioleciu, przedmiotem mnóstwa broszur i pamfletów ledwie nie we wszystkich językach.—Porów,.: artykuł Hahne w „Unsere Zeit” (1877); „Aus der Petersburger Gesellschaft” (wyd. 5. e Lipsk 1880); artykuł w czasopiśmie „Russkaja Starina” (1890 Nr 1); Słownik encyklopedyczny Brockhausa i Efrona. R.

### Ignatjew Aleksy h.r., brat młodszy poprzedniego (* 1842), kształcił się w korpusie paziów i w Akademii sztabu generalnego, w 1873 został dowódczą pułku kawalergardów, w 1881 szefem sztabu korpusu gwardyjskiego, w 1885 general-gubernatorem irkuckim, w 1889 zamianowany towarzyszym ministra spraw wewnątrznych, w drodze do Petersburga otrzymał nominację na generał gubernatora kijowskiego; obecnie jest obywatelem gubernij południowo-wschodnich, w których piękne dobra posiada. R.

### Ignatowski Roman (* w r. 1805 w wojew. Lubelskiem — † w r. 1889), lekarz bardzo zasłużony. Ukończywszy w r. 1825 gimnazyum w Lublinie, przybył do Warszawy i zapisał się na wydział lekarski. W r. 1830 złożył egzamin ostateczny, w roku następnym pełnił służę wojskowo-lekarską, dysplom zaś otrzymał do-piero w r. 1832, gdy z wychodźtwa do kraju powrócił. Od roku 1837 mieszkańł stale w Ciechocinku, jako lekarz zdrojowy, a jego zbiegom gorliwym i pracy niestrudzonej, wiele dziesiątków lat trwającej, miejscowość ta głownie zawdzięcza rozwój swój pomyślny. Zaśugi I-ego pod względem tym są rzeczywiście niespożyte i godne uznania wszelkiego. „Już w r. 1839—jak pisze Kośminski—wspólnie z d-rem Reinhardem, pomocnikiem głównego inspektora służby zdrowia w Królestwie Polski, podał projekt urządzenia zakładu wód mineralnych i ich eksploatacyi, z zamiarem zadzierawienia Ciechocinka, który stanowił własność Banku Polskiego. Gdy rząd sam zajął się otworzeniem zakładu leczniczego, I. w r. 1841 został mianowany lekarzem przy warzelniah soli i stałym lekarzem zdrojowym. Na przedstawienie Ignatowskiego urządzone w r. 1842 łazienki (№ III),

Ignatyewit — Ignorancya.

733

w r. 1849 wybudowano nowy budynek łazienkowy; w r. 1870 wystawiono łazienki do kąpieli błotnych. W r. 1873 został Ignatowski prezydującym w Radzie lekarskiej przy zarządzie wód mineralnych Ciechocińskich a od r. 1881 pełni obowiązki prezesa Rady zarządzającej tychże wód". — Liczne i tak już zajęcia urzędowe i lekarskie jednak nie wystarczały jeszcze pracownikowi tak wytrwałemu, więc w r. 1851 wziął na siebie nadto obowiązki lekarza szpitela św. Tadeusza i spełniał je gorliwie. Zrosłszy się z Ciechocinkiem, i jemu też wyłącznie prawie poświęcił działalność pisarską nie nazbyt wielką.—Drukiem ogłosił: „O cholerze azytyciej” (Warszawa 1832); „O wodach mineralnych słonych w Ciechocinku, jej (tak!) działaniu i zastosowaniu lekarskiem” (tamże 1845, w 8-ce str. 273) i od r. 1851 długi szereg sprawozdań

Fig. 157. Ignatowski Roman

i uwag lekarskich w „Pamiętniku Towarzystwa lekarskiego warszawskiego” i w „Gazecie lekarskiej”; nakoniec przełożył dzieło J. Wundta „Wykład systematyczny choroby wenerycznej we wszystkich jej kierunkach i postaciach i t. d.” Warszawa 1833, w 8-ce str. XXII, 320 i k. nl. 4). — I. był członkiem Tow. lek. warszawskiego i takiegoż towarzystwa w Płocku. — Por. S. Kośmińskiego „Słownik lek. pol.” (str. 180).

Dr J. P.

**Ignatyewit**, minerał znajdowany w białym piasku, w okolicach Bachmutu i Jekaterynosławia, w kształcie skupień nerkowatych o budowie włóknistej. Jest to zanieczyszczony wodny siarkan glinowo-potasowy, pokrewny kamieniowi ałunowemu, z. w.

**Ignava ratio** dosłownie znaczy: lenistwo rozumu; Arystoteles nazywa ją *árβός λόγος*, powyższego zaś łacińskiego terminu używa już Cyceron „De fato”, 12, 28. Nazwą tą oznacza się pospolicie pogląd fatalistów, że wszystko musi stawać się zgodnie z przeznaczeniem, cokolwiek-

byśmy robili lub przedsiębrali. Wobec tego wszelkie rozumowanie należy uznać za bezczlowe. Błąd ten inaczej nazywa się sofizmatem leniwym (sophisma pigrum), a tkwi w tem, że się nie uwzględnia, iż my sami ze swoim rozumem stanowimy jeden z czynników przyrody. Kant tak określa I.: „Wszelka zasada, na mocy której badanie przyrody uważa się za skończone poprostu, w jakimkolwiek byłoby stać nie, tak, iż rozum uspakaja się, jakgdyby całkowicie spełnił swoje zadanie” („Kritik der reinen Vernunft”, wyd. Reclama, str. 534). Ad. M.

**Ignorabimus**, od łacińskiego ignorare = nie wiedzieć, nie znać czegoś, znaczy: nie będziemy wiedzieli, nie poznamy. Wyrazem tym zakończył fizyolog niemiecki Emil Dę Bois-Reymond swój odczyt „O granicach poznania przyrody” („Ueber die Grenzen der Naturerkenniss” 1872). „Wobec zagadki—powiada on—czem są materya i siła i jak mogą myśleć, badacz przyrody musi się raz na zawsze zrezygnować na tę prawdę: Ignorabimus!”. W drugim odczycie swoim „Siedem zagadek świata” („Die sieben Weltrathsel”, 1880) wymienia siędem zagadek: 1) istota materyi i siły, 2) początek ruchu, 3) powstanie czucia, 4) wolność woli, 5) początek życia; 6) celowość przyrody, 7) początek myśli i mowy. Z tych cztery pierwsze uważa za niezrożiażalne, bo „transcendentne”. Jednak Du Bois-Reymond wcałe nie zastanawia się nad tem, czy pytania, które uważa za nierozwiązalne, są trafnie postawione, chociaż coraz więcej mnoży się wskazówek, że pytania te prawdopodobnie wynikają z błędnego stanowiska zajętego przez myśl wobec doświadczenia, że zatem się urojoneremi zagadkami. Na pytania niedorzeczne nie może być odpowiedzi. Wobec tego wykrzyknik rezygnacyi okazałby się nieusprawiedliwiony. Du Bois-Reymond, nawskroś przepojony pierwiastkami metafizyki gminnej, z któremi nie zakończył się krytycznie, poszedł za przykładem Comte’a; ten bowiem również byty bezwzględné i pierwsze przyczyny uznawał za niepoznawalne, ale za istniejące; chociaż należałyby wprzód zastanowić się nad tem, czy jest tu coś do poznania. Po patyckym okrzytycznym rezygnacyi nastąpiły protesty, zakończone okrzykami otuchy. Ernest Haeckel wygłosił hasło „Impavidi progrediamur!” (Idzmy nieustraszenie naprzód!); Wilhelm Preyer—„Laboremus!” (pracujmy!); słynny biolog Karol Naegeli odczyt swój „O granicach przyrodznawstwa” („Die Schranken der Naturwissenschaftlichen Erkenntniss”, 1877) zakończył okrzykiem: „Wir wissen und wir werden wissen!” (Wiemy i będziemy wiedzieli!). Ad. M.

**Ignorancya**, po łacinie ignorantia=niewiedza, nieuctwo, ciemnota umysłowa. Szczególnie znańe jest wyraźenie mistyków średniowiecnnych: „docta ignorantia”, po raz pierwszy spotykające się u Bonawentury (1221—1274, Jan Fidanza

738

Ihleit — Ihumeń.

miar spekulacyj filozoficznej, ogólnikowość, po-
zornie tylko przybraną w formę prawa i oby-
czajowości rzymskiej. Dalsze tomy były coraz
bardziej „prawne”, aż wreszcie czwarty—ostat-
ni—powitany został, jako objawienie: tutaj w mo-
nografii poświęconej technice (metodyce) prawa
wznosił się autor na wyżyny stałej, dziś nieprze-
ściignionej powagi i zasługi. Jakkolwiekładź, uważ-
ny czytelnik „Ducha” z czytania wyniesie wra-
żenie, doskonale skrystalizowane w zdaniu po-
wyżej przytoczonem a równie doskonale harmo-
nizujące się z innym aforyzmem: „Durch das röm-
mische Recht aber über das römische Recht
hinaus”. Aforyzm ten zamienniony został na ha-
sło pracy postępowej, reformacyjnej w kierunku
uniagonalizacyj i ustaw prawnych, w kierunku
ich odnowy w duchu nowoczesności, na interesie
żywotnym współczesnym opartej. Zrywając w ten
sposób z kanonami szkoły klasycznej, musiał I.
ugruntować swoje dogmatyczne poglądy prawne,
stworzyć filozofię prawa, którzyadały wyraz je-
go utajonym przypuszczeniom i z której już
możnaby było wyprowadzić dogmatykę, teoryę
prawa. Starał się uczynić to w kilku pracach:
w jednej ogłosił walkę jako ciecz macierzystą,
w której krystalizuje się prawo, w innej—uznał
w celowości twórczy piękwiastek wszelkich sta-
nowień prawnych; ale ani w pierwszym, ani
w drugim wypadku nie zadowolił subtelniejszych,
filozoficznie wyszkolonych umysłów. I-owi brakło
mianowicie powoźniejszego przygotowania filozo-
ficznego. To też, wykładając w „Zweck im
Recht” utylitarystyczna filozofię prawną—wszę-
dzie wbrew przekonaniu osobistemu powtarza
rzeczy dawno wiadome, „wyważa otwarte drzwi”.
Jest to tylko szkic tymczasowy wielkiej mecha-
niki społecznej, która kiedyś papisaną zostanie.
Inne prace I-a mają bardziej specyjalny charak-
ter prawny i nie nadają się do scharakteryzo-
wania na tem miejscu. Wogóle zaś trzeba po-
wiedzieć, że, będąc jednym z najwybitniejszych
prawników świata w stuleciu XIX, w Niemczach
zajął I. stanowisko zupełnie podobne, jak Sa-
vigny (ob.).—Por. Piniński „Ihering i Wind-
scheid” (Lwów 1893); S. P. w „Gazecie sądowej”
(1892 i 1894) oraz w „Prawdzię” (1892 i 1894);
w literaturze niemieckiej wspomnienia i szkice
Ecka, Kuntzego, Merkela (1893—1894). S. P.

Ihleit, minerał—przyrodzony siarkan żela-
zowy z dwunastoma czasteczkkami wody, krystali-
zacyi Fe₂(SO₄)₃. 12H₂O. Tworzy on w niektó-
rych górskich miejscowościach Czech żółte wy-
kwity na pirytach, wpryśniętych w grafit (Szu-
mawa), lub na glinach żelazistych. z. w.

Ihna, rzeka na Pomorzu, prawy dopływ Haf-
fu Szczecińskiego; bierze początek na jeziornej
wyżynie, płynie z początku na południo-zachód,
później na północo-zachód, przepływając pod
Stargardem; przy uściu zwraca się ku zachodowi.
Długość I-y wynosi 140 km., z których 26
w. N.

Ihne Wilhelm, historyk niemiecki (* 1821 w Fürth). Studya uniwersyteckie odbywał w Bonn, później przez pewien czas mieszkwał w Londynie, jako wychowawca prywatny; od 1847 — 1849 był nauczycielem w Elberfeld, a potem — powróciwszy do Anglii, został tam dyrektorem szkoły. R. 1863 osiądził w Heidelbergu, gdzie od r. 1873 jest profesorem honorowym uniwersytetu. Napisał: „Forschungen aus dem Gebiet der römischen Verfassungsgeschichte” (Frankfurt 1847, przekład ang. Londyn 1853); „Plea for the emperor Tiberius” (Liverpool 1856, przekład niem. Schotta p. t. „Rechtfertigung des Kaisers Tiberius”, Sztrasburg 1892) i „Römische Geschichte” (8 tomów, Lipsk 1868—90, dwa ostatnie tomy opracowane w znacznej części przez Zumpfta), „Early Rom” (1876). I. wystąpieniem swojem przeciw włoskiemu charakterowi instytutu archeologicznego w Rzymie przyczynił się do przekształcenia jego (1885). *

Ihram (w języku arabskim Z a k a z) jest to strój przepisany dla pielgrzymów do Mekki, a w znaczeniu przenośnym stan, w jakim pielgrzym najdować się powinien, dopóki strój ten nosi. Składa się on z dwu płacht bawełnianych, białych, kwadratowych, z których jedna (ridā) okrywa plecy i lewe ramię, wszystowiając wolnem prawe ramię i prawa rękę i przypina się na prawym boku; druga (izār) otacza biofra, zwieszając się od pasa aż do kolan. I. służy też pielgrzymowi za całun i jest dlań nieustannem memento mori; pobożni muzułmanie używają go jako turbanu. W stanie Ihram nie wolno pielgrzymowi wchodzić w stosunek z kobietami, odślaniać twarzy, polować i zabijać zwierząt (z wyjątkiem jedynie szkodliwych), używać perfum, namaszecać głowy olejkami, strzydz włóśów ani brody i obcinać pznogci, rwać żdzieł beł trawy, ucinać zielonych gałęzi z drzew. R.

IHS, monogram Jezusa Chrystusa, znaczy:
*In hoc signo (W tym znaku), lub Iesum habemus
socium (Jezusa mamy towarzyszem), albo Iesus
hominum salvator (Jezus zbawiciel ludzi).* S. P.

Ihumen, przełożony klasztoru w Kościele
wschodnim.

Ihumeń, miasto powiatowe w gubernii Miń-
skiej, o 65 wiorst na południo-wschód od Miń-
ska, a o 96 wiorst na północo-zachód od Bobruj-
ska, pod blizko 53¾° szer. pn., nad rzeczką
Ihumenką, prawym dopływem Berezyny, w smut-
nej i błotnistej okolicy, która jeszcze na począk-
ku XVIII stulecia była jeziorem; Karol XII, prze-
chodząc tędy z wojskiem z Mińska do Berezyny
w r. 1708, tylko co nie utonął w jeziorze Ihu-
meńskiem. Miasto jest przeważnie drewniane,
w r. 1897 liczyło 4 579 m-ców, w tem 2 221
mężczyzn, 2 358 kobiet; przeszło połowę całej
ludności stanowią żydzi, zajmujący się drobnym
przemysłem, przeważnie skórzaunym.—,(„Słownik
Geogr.”). W. N.

Ijolit — Ikarios.

739

I humeń od zamierzchłej starożytności do połowy wieku XV był wsią w pow. Mińskim i wraz z okolicznemi siołami należał do zamożnej rodziny Kieżgajłów, stanowiąc masę dóbr Baksztami zwanych. Stanisław Kieżgajło, stolnik czy podczaszy litewski, około r. 1447, przez dewocyę oddał I. z przyległemi osadami w ilości 2000 włóścian na własność biskupom wileńskim. W czasie drugiego podziału kraju województwo Mińskie, a z niem i Ihumeńszczyzna, przeszły za kordon. W r. 1795, gdy cesarzowa Katarzyna obdzielała donatywami swych generałów, dobra Bakszańsko-ihumeńskie oddano na własność generałowi Szewiczowi, zaś I. podniesiono do znaczenia miasta powiatowego i odtąd jest on stolicą pow. Ihumeńskiego.

Ijolit, skała występująca w północnej Finlandi, stanowi ona tam część składową góry Iiwara. Skała ta składa się z eleolitu, piroksenu i granatu—iarytu; skaleni nie zawiera wcale. Skała ta posiada budowę ziarnisto-granitową, jest to skała żywota i odpowiada w zupełnieści swoim składem mineralogicznym skałem wybuchowym, zwanym nefelinitami. Wielkość ziarna jej bywa rozmaita; stosunek części składowych stały, mianowicze ilości eleolitu i piroksenu są prawie jednakowe. Eleolit ijolitu białawo-szary lub różowo-szary bardzo świeże o szklistym lub tłustym połysku tworzy ziarna nieposiadające wyraźnych krystalograficznych ograniczeń, zawierające liczez inkluzye ciekłe. Jednoskośny piroksen tworzy w tej skale osobniki idyomorficzne słupkowe lub tabliczkowate, rozrzucone pojedyńczo pomiędzy ziarnami eleolitu, lub też skupione w gniazda. Apatytu ilości znaczne. Kryształy i ziarna akcesorycznego iwarytu częściej znajdują się w odmianach boziolarnistych tej skały niż w drobnoziarniastych. Minerał ten o ciemnym metalicznym połysku w bardzo cienkich płytkach jest słaboprzeczysty z barwą brunatną. Jasno-czerwony tytanit i owdzie pomiędzy ziarnami rozrzucony. Wreszcie kankrynit i kalcyt—produkty wietrzenia minerałów pierwotnych—dopelnijają skład tej skały. Analiza chemiczna ijolitu dała liczby następujące: SiO₂ 42.79, TiO₂ 1.70, Al₂O₃ 19.89, Fe₂O₃ 4.39, FeO 2.33, MnO 0.41, CaO 11.76, MgO 1.87, K₂O 1.67, Na₂O 9.31, P₂O₅ 1.79, H₂O + Cl₂ 0.99. Liczby te bardzo są zbliżone do składu niektórych nefelinitów. Z. W.

Ik, nazwa dwóch rzek w Rossyi Wschodniej: jedna bierze początek w gubernii Ufimskiej w okolicach Belebeja, płynie z południa na północ, na granicy między gubernią Ufimską i Samarską, poniżej Menkelińska zwraca się na zachód i wpada z lewej strony do Kamy, przebiegłszy 425 km. Druga bierze początek też w gub. Ufimskiej w okolicy Sterlitamaku, w południowym Uralu, w wysokość 530 m., płynie na południe i uchodzi z prawej strony do Sak-

mary (prawy dopływ Uralu), przebiegłszy 270 W. N. klm.

Ikarios (po grecku Ἰκρίτος), 1) Ateńczyk, który, za rządów Pandyona, od bożka Dionysosa, kiedy go gościnnie u siebie przyjął, w darze dostał winną latorośl i wino w worach skórzańskich. Gdy, chcąc kulturę winogradu rozpowszechnić, jeździł po ziemi attyckiej z worami skórzańskimi, winem napełnionemi, i pasterzy napojem tym nieznanym częstował i społ, zabili go ich towarzysze, przekonani, że ich bezecnie otruł. Zwiąki jego wrzucili mordercy do studni, albo też, według innej wersyi, pogrzebali pod drzewem na górze Hymettos; tutaj po długiem tułaniu się znalazła grób jego córka Erigone (Ηργιγόνη = w wiośnie zrodzona), zwana także Aletis (Αλλήτις = tułająca się), za przewodnic twem psa wiernego, Mairy (Μητρα), i z rozpaczy obwiesła się na drzewie, rosnącem nad grobet ojca. Zeus albo Dionysos przenieśli I-a razem z jego puharem na przestwory niebieskie jako gwiazdę zwaną Bootes albo Arkturos, Erigonę zaś jako Pannę, a Mairę jako Psią gwiazdę (= Canicula, Sirius). Ateńczyków ukarał Dionysos ciężko, zsyłając na kraj ich morowe powietrze, a na córki ich szał niepowściągniony, gdyż za wzorem Erigony wieszły się wszedzie po drzewach. Celem odwrócenia tej straszliwej plagi postanowili Ateńczycy na cześć Erigony święcić uroczystość, zwaną Αἴτορα (=chuštawki), podczas której przerżone drobne posążki, maski, phallosy, w Italii ascilla zwane, na drzewach wieszano i chuštano, z towarzyszeniem piosnki, wšały Aletis, a I-owi, również jak jego córce, pierwsze winogrona w ofierze składano. Do I-a odnoszą też początki tańca na worach skórzańskich, powietrzem nadmuchanych i oliwą wyšarowanych; zabawa ta, w Wiekach Starożytnych podczas uroczystości winobrania nadzwyczań lubiona, zwie się ἀσκωλασμός. Na pamiątkę I-a nazwali też Ateńczycy jedną gminę swej krainy Ikaryą (ob.—Apollod. 3, 14, 7; Paus. 1, 2, 4; Hyg. Fab. 130; Tibull. 4, 1, 9; Propert. 2, 33, 29; Ovid. Metam. 6, 126; 10, 451; Hesych. s. v. Αἴτορα, 'Αλλήτις; Poll. 4, 53). — Por. Mittelhaus „De Baccho Attico” (Wrocław 1874).— 2) Lacedemónczyk, syn Perieresa i Gorgofony, wnuk Aiołosa albo Kynortasa, według innych opowieści mitycznych wnuk Perieresa a syn Oibalosa i Batei, brat przyrodni Hippokoonta. Gdy Hippokoon, nieślubny syn Oibalosa, wypędził I-a i brata jego Tyndareosa z Lacedemonu, szukali obaj przytułku na dworze króla Thestiosa w akarnańskiem Pleuron i mieszkali nad rzeką Acheloosem. Tyndareos wrócił później, gdy Herakles zabił synów Hippokoonta, do Sparty, I. zaś w Akarnanii pozostał; wszakże według opowiadania Apollodora (3, 10, 5) miał i on do Sparty powrócić. W Akarnanii jeszcze spłodził z Polykastą, córką Lygaiosa, Penelopę, Alyzeusa i Leukadyosa. Wszystkie legendy mityczne

740

Ikaros — Ikaźń.

jednozgodnie opiewają, że Penelope jego córką była, i że w wyścigach pieszych, jakie on dla licznych konkurentów o jej rękę urządził, Odysseus w nagrodę jako zwycięzca względy jej pozyskał. Zażadał wtedy I., aby Odysseus w La-cedemonie pozostał; lecz gdy ten stanowczo się takiemu żadauiu oparł i z młodą swą narzeczo-ną dom teścia opuścił, aby się udać do rodzinnej Itki, dogonił ich I., tęsknotą zdjęty, w dro-dze, i gorącemi prośbami nakłaniał córkę, aby u niego pozostała. Wtedy zażadał Odysseus od narzeczonej stanowczej decyzyji. Penelope mil-czała, wszakże, zasłaniając wstydliwie oblicze swe, wyraziła tem dostatecznie, że woli być od-tąd wierną towarzyszką męża. Natenczas także I. zgodził się na jej wolę, a na miejscu właśnie, gdzie się owa scena rozegrała, wystawił posąg Wstydliwości. — Porów. Apollod. 1, 9, 5; 3, 10, 3 i nast. i Paus. 3, 1, 4; 12, 2; 20, 10; 4, 2, 3, 8, 34, 2; Homer. Odysss. 4, 797; 1, 329; Arist. Poet. 25. S. Drz.

Ikaros (po gr. Ἰκαρος), syn Daidalosa (ob. Dedalos), miał, według późniejszej mitycznej opowieści, w sąsiedztwie wyspy, według niego Ikarą (ob.) nazwanej, wpaść do morza, w tej części również Ikaryjskiem (ob.) zwanego, i utonąć, gdy podczas ucieczki z wyspy Krety, wbrew ostrzeżeniom ojca, zbyt wysoko w powitze się uniósł, tak, że mu słonce skrzydła woskiem pozlepiane, jakie mu ojciec do ramion przypiął, stopiło. Włoki jego, które fale morskie na ową wysepkę wyrzuciły, znalazł podobno Herakles i pochował. Już starożytni uczeni objaśniali bajką ową o skrzydłach w euhemeryczny sposób, że więc rozumieć przes nie na-leży wynalezione przez Daidalosa żagle okrętowe, któremi młodzienie niewprawny kierować nie umiał i okręgt przewrócił, jako też istotnie inna legenda opiewa, że Daidalos miał z synem na okręcie z Krety uciec. Według opowiada-nia Dyodora (4, 77, 9) Ikaros, lądując na wyspie Ikaryi, z niecierpliwości za rychło na brzeg chciał wyskoczyć, wpadł w morze i utonął. Legendę pierwotną, którą szczególnie Owidyszus w swych Przemianach (8, 195 i nast.) barwnie opisał, przedstawia także słynna płaskorzeźba, znajdująca się dzisiaj w Villi Albani w Rzymie, i to właśnie ową scenę, kiedy Daidalos razem z synem sposobi skrzydła do ucieczki; kilka zaś obrazów, malowanych na ścianach w Pompejach, wyobraża I-a spadającego w przepaści morskie. Mitologiczna tradycya przypisuje I-owi wynalazek sztucznego obrabiania drzewa i wynalazek żagli; nazwisko jego wywodzi się zwykle od pierwiastku ix, w łacińskiem języku *ic* (ictus)= uderzyć. — Por. Hyg. Fab. 40; Plin. Nat. Hist. 7, 56, 208; Paus. 9, 11; Strab. 14, 1, 19 str. 639; Arrian. Anab. 7, 20, 5. S. Drz.

Ikarya (po grecku Ἰκαρία, po łacinie *Icaria*), 1) (po grecku także ἥ Ἰκαρος zwana), wyspa na morzu Egejskiem, w pobliżu wybrzeża Azyi

Mniejszej, 80 stadyów na zachód od wyspy Sāmos położona, należąca do grupy Sporad, licy agołoło 300 stadyów obwodu; dzisiaj nosi miano Nikaryi. Północno-wschodnie przedgórze zwało się Drakanon albo Drepanon, w jego sąsiedztwie znajdowało się miasteczko tejże nazwy; w zachodniej stronie leżały dwa miasteczka, Oinoë i Istoï, z wygodną zatoką i świątynią Artemidy, zwaną Tauropolion. Wyspa, począwszy od Wieków Starożytnych aż do dzisiaj, słynie z doskonałego budulcu i drzewa opałowego, a poblizkie głębiny morskie obitują w smaczne ryby. Według mitologii wyspa ta została nazwaną I-ą od Ikarosa (ob.), syna Dedalosa (Daidalosa). (Thucyd. 3, 92; 8, 99; Arr. 7, 20, 5; Strab. 10, 488; 14, 639). — 2) Gmina ziemi Attyckiej, w obwodzie Aegeis, na północnym stoku Pentelikonu, ze świątynią Dionyssa; szczątki jej niedawno odkryto; miejsce rozdzinie Thespisa; nazwę nosić ma od Ikariosa (ob.). S. Drz.

Ikaryjska szkoła kommunistów, ob. Cabet Stefan.

Ikaźń, miasteczko w powiecie Dziśnieńskim, na południowym brzegu jeziora tejże nazwy, o 80 wiorst w kierunku zachodnim od Dzisny, a 340 w. od Wilna. Jest tu parafialna cerkiew prawosławna i drewniany parafialny kościół katolicki pod wezw. Bożego Ciata.—W XVI w. I. należała to ks. Prońskich, którzy tu mieli swój zamek; tutejszy zaś kościół katolicki fundowany był przez wojewodę podlaskiego Iwana Siemionowicza. Od Prońskich nabył I. Strabowski i oddał kościół tutejszy kalwinom. Jan Sapieha starosta brasł., pisarz litew., będąc kanclerzem królowej Heleny, żony Aleksandra, króla, otrzymuje przywilej od tegoż króla roku 1504 na I., z pozwoleniem zakładania miasta, zamku i wznoszenia rozmaitych budowli według swego upodobania; tamże Jan Stanisław Sapieha wojewoda witebski, marszałek litewski, czynny fundusz na kościół w roku 1509 i naznacza sumę pewną do uezciwego utrzymania trzech księży. Roku 1588 Andrzej Pawłowicz Sapieha, podczaszy litewski, wojewodz witebski, daje donacęcy na I., Zamorz i Pohost Leonowi Sapieże, podkanclerzemu litewskiemu. Roku 1591 Mikołaj, wojewoda witebski i Bohdan Pawłowiczowie Sapiehowie, bracia, sprzedają części swe Leonowi Sapieże. Roku 1654, w czasie wojny moskiewskiej, Jan Drożdowski, podczaszy brasł., fortecę Ikazień poddał, za co zmuszony był usprawiedliwiać się przed królem. Tradycya podaje, że skarby zatopił w jeziorze, aby się w cudze ręce nie dostały. Leon Sapieha, kancelerz w. ks. Litew., powodowany gorliwością o rozkrzewianie wiary, chcąc podnieść z ruin świątynie rzymsko-katolickie w swoich dziedzicznych dobrach I-ni i Pohosciu, dobrowolnym swym listem i wieczystym zapisem w roku 1596 (28 maja) wydanym w Warszawie, rzeczone kościo-

Ikelemba — Ikonnikow Włodzimierz.

741

ły zaopatrzył w fundusze; oprócz głównego
takiej fundacyi celu, chwały Boga, nie zapo-
mniał restaurator tych kościłów o środkach
oswiecenia ludu, oraz o cierpiące ludności,
wkładając na plebana obowiązek zaspokajania
potrzeb szkoły i szpitała. Jan Stanisław Sapie-
ha, marszałek litewski, fundował cerkiew w I-i
r. 1627. Kościół ikazieński fundowany przez
Sapiełę, w r. 1812 w czasie wojny z Francu-
zami zgorzał; dzisiejszy został odbudowany ze
składek; znajduje w w nim pomnik z białego
marmuru, wystawiony dla Aloizego Dmochow-
skiego, sędziego brasławskiego, wzniesiony w ro-
ku 1815. — Liczba mieszkańców nie wynosi
1000.

Ikelemba, lewy dopływ Konga, ob. Kongo.

Ikesius, ob Hikesios.

Ikilik, turecka moneta srebrna, dzieląca się
na dwa „gurusz”. Od 1845 wartość jej wyno-
si 45 centymów.

Ikkos z Tarentu (żył w połowie pierwszej w. V przed Chr.) należy do najdawniejszych ze znanych gimnastów, zajmujących się do pewnego stopnia lecznictwem. I. lekarzem nie był, a zalecane przez niego środki utwierdzenia zdrowia dobrego ograniczały się do ćwiczeń ciała, kąpieli, mięsienia (massage), dyety umiarkowanej i wstrzemięźliwości, której dawał przykłady tak wybitne, że aż przeszedł w przysłowie, jak świadcy Platon („Protagoras” ed. Bipontina, str. 100).—Por. „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte” (T. VI str. 863). Dr J. P.

Ikona (z greckiego εἰκών), w kościele wschod-
nim obraz Chrystusa, Matki Boskiej i innych
świętych, malowanych zazwyczaj na desce drew-
nianej. Stąd u Słonian prawosławnych Ikono-
piś, Ikonopisije, oznaczaPERMANENTLY
malowania obrazów Świętych. Rossyjskie malarstwo
ikon rozwinęło się pod wpływem Bizancym,
gdzie się już w w. VI ustaliły były typy obecne,
a w późniejszych czasach pojawiły się tak zw.
oryginały, wskazujące poszczególne rysy ze-
wnętrzne każdego świętego i jego cechy. Tak
powstał styl ikonomarski bizantyjski. Wielki
książę Włodzimierz przywiózł z Bizancym nie
same tylko księgi kościelne i aparaty, lecz tak-
że i I-y. Wkrótce też zaczęli na Ruś przyby-
wać malarze ikon bizantyjscy i znaleźć tam
chętnych uczniów. W w. XIV słynął ikon-
opisiec Itjin, twórca pięciu tablic z mi-
uiaturowemi obrazami wszystkich świętych rosyjskich. Od końca w. XV, z powodu upadku Bizancym, a pod wpływem stale napływają-
cych do Rossyi artystów cudzoziemskich, głównie zaś niemieckich i włoskich, ikonomalarstwo rossyjskie jeszcze bardziej od oryginałów odda-
ć się zaczęło, w wiekach zaś XVI i XVII już
się kilka szkół ustaliło, z których główne są:
Nowogrodzka, Strogonowska, Moskiewska, Usti-
ska, Suzdalska, Trjaska (oddział Moskiewski),

a nareszcie Sybirsa. Do wielkiego rozkwitu
doszło ikonomalarstwo rossyjskie w w. XVII,
gdy przy dworze moskiewskim było wielu ikon-
opisców cesarskich, malujących nietylko ikony,
lecz także i świątynie, chorąwie i pokoje monarsze.
Słynął wtedy (* 1626) Symeon Uszakow. Niemało
też do rozkwitu przyczyniały się sztychowane
obrazy religijne, napływające z Polski. W koń-
cu w. XVII wybiła się nad wszystkie inne szko-
ła Frjańska, która stanowiła właściwie przejście
od starego ikonomalarstwa do sztuki malarskiej
dzisiejszej. Stanowczy a nieprzyjazny zwrot
w ikonomalarstwie rossyjskiem nastał w Piotra
W., kiedy w wyższych sferach społeczeństwa
rozszerzyło się upodobanie w ikonach typu mo-
skiego i francuskiego, a lud się uporczywie trzy-
mał stylu starego, który, nie znajdując poparcia,
spadł na stopień najprostszego rzemiosła; nastą-
pił teżintepułny rozbrat między ikonomalarstwem
a artyzmem prawdziwym. Obecnie w wielu
miastach gub. Moskiewskiej i Włodzimierskiej
i innych znajdują się fabryki, w których się wy-
rabia mnóstwo niezliczone niedrogich ikon, roz-
chodzących się po całej Rossyi. Niektóre klasztory
w Moskwie mają własne rękkodzielnie ikon, gdzie
się zwraca uwagę na ich zalety artystyczne i ob-
jawia się dążność do odrodzenia kunstzu starych
mistrzów. Pod tym względem położyli zasłu-
gi dla ikonomalarstwa niektórzy artyści praw-
dziwi, jak np. Wasniecow, Wiereszczagin, Kram-
skoj, Makowskij, Pimienow, M. i P. Wasiljewo-
wie, Koszelew, Swiedomskij, Niestierow i inni,
którzy wogółe usiłują wprowadzić do malarstwa
religijnego żywoł tak zw. realizmu ideal-
nego.—Porów. Rowinskij „Istorija russkich szkoł
ikonopisi”.
R.

Ikonion (po grecku Ἱκόνιον, po łacinie Ico-
nium), miasto w Azyi Mniejszej, w życznej oko-
licy, według Ksenofonta (Anab. 1, 2, 19) jesz-
cze we Frygii położone, nabrało za czasów Dya-
dochów większego znaczenia jako stolica Lykao-
nii; skolonizowane przez Rzymian, odgrywa pod-
czas wojen Krzyżowych, w których często je źró-
dła wspominają, ważu rołę jako stolica państwa
Seldżuków; dzisiaj zwie się Konieh.— Por. Strab.
12, 568; Cic. ad famil. 3, 8; 5, 20; Act. apost.
14; Steph. Byz., str. 325.—Podobieństwo brzmie-
nia nazwiska miasta do wyrazu εἰκόνιον (=obra-
zek, posązek) spowodowało w czasach greckich
powstanie legendy, że Prometheus po potopie
Deukalionowym ustawił w tych stronach liczne
posążki i podmuchem wiatru je ożywił; stąd żą-
dali niektórzy uczeni, aby zmienić piownię I.
na Εἰκόνιον: istotnie, wykazują źródła bizan-
tyjskie, jako też kilka monet starożytnych, takie
brzmienie nazwy miasta oweło.
S. Drz.

Ikonnikow Włodzimierz, historyk rossyj-
ski (* 1841 r.). Po ukończeniu kursu w kijow-
skim korpusie kadetów wstąpił 1861 r. na wy-
dział historyeczno-filologiczny uniwersytetu Ki-
jowskiego. W r. 1865 otrzymał stopień magi-

742

Ikonofilia.

stra historyi rossyjskiej, a w następnym został docentem. W 1863 uzyskał stopień doktora za rozprawę o znaczeniu kulturalnego Bizancyum w historyi Rossyi („Opyt izsledowańja o kulturnom znaczenii Wizantii w russkoj istorii” Kijów 1869) i następnie objął katedrę historyi rossyjskiej w uniwersytecie kijowskim. Z posród licznych prac historycznych I-a wyróżnia się rozprawa o szkole sceptycznej w historyografii rossyjskiej („Skiepticzeskaja szkoła w russkoj istoriografii” Kijów 1871), oraz monografia o Mordwinowie (hrabia N. S. Mordwinow „Isto-riczeskaja monografja” Petersburg 1873). Ostatnią większą pracą I-a jest niekończonej dotąd: Zarys historyografii rossyjskiej („Opyt russkoj istoriografii” Kijów 1891, t. 1. cz. 1-a i 2-ga), zawierający obszerny wstęp metodyczny, historyę archiwów rossyjskich i szczegółowy opis archiwów i zbiorów prywatnych rossyjskich i obcych i znajdujących się w nich źródeł do historyi Rossyi J. B.

### Ikonofilia.
Wyraz greckiego pochodzenia (εἰκών = obraz; φιλέω = kocham, miłujej), ale nowszej daty, oznacza wogół miłość obrazów, zamiłowanie do obrazów, w szczególności zaś amatorstwo, skłaniające sięjście do zbierania, kollekcyonowania (ob.) obrazów, a specyalnie rysunków i sztychów. Amatorstwo to, znane od czasów bardzo dawnych, rozwinęło się szcze-główniej we Francyi w wieku XVII. Od czasu jak Audran, Nanteuil i inni znakomici sztycha-rze z epoki Ludwika XIV zaczęli popularyzować we Francyi rycinei treści historycznej i portrety, zamiłowanie do zbierania tych rycin rozwinęło się silnie. Jedni gromadzili tylko wyjątkowo piękne sztychy, inni kompletowali wszystkie prace danych autorów, ulubionych przez siebie, lub modnych w danej chwili. Byli i tacy, którzy po-szukiwali tylko rzeczy rzadkich, np. odbić o licz-bie ograniczonej i, uganiając się za rzadkością, tracili z oczu wartość estetyczną danej pracy. La Bruyère nie szczędzi krytyki dla tych ma-niaków. Byli bowiem i tacy, którzy gromadzili sztychy pewnej miary, nie bacząc na ich war-tośc; znaleźć się wreszcie i tacy, którzy, umił-waszywozły nietylko pewną wielkość sztychu, ale i for-mę jego, np. okrąglą lub owalną, do tej wielkości i do tego kształtu doprowadzali zebrane okazy, obcinając je i niszczącę tym sposobem. Obok tych maniaków byli jednak i wykształceni znawcy, amatorzy uczeni, jak np. ksiądz de Marolles i margrabia de Béringhen, którzy do zbiorów swoich nabywali tylko główne, zasadnicze, typowe okazy. zarówno z dawniejszych sztychów jak i z nowszych, a mianowicie, z nowszych te tylko, które dawały dokładne wyobrażenie o po-stępie sztuki w owej epoce. Do rozpowszech-nienia i wzrostu sztycharstwa we Francyi w XVII w. przyczyniło się właśnie to zamiłowanie do zbierania. Na większą jeszcze skalę handel sztychami rozwinął się w Anglii za Jerzego III,

założyciela Akademii królewskiej (1769), gdy mianowany jej dyrektorem Joshua Reinolds, przez zamawianie licznych prac u artystów kra-jowych, nałożenie cła na rycine francuskie i nagradzenie premiami wywozowemi wyrobów sztuki krajowej, podniósł produkcyę sztycharską w Anglii do najwyższego rozkwitu, tak, że sztychy angielskie rozpowszechniały się na całą Europę, rywalizując z wyrobami francuskiemi. Dziś szty-chy angielskie z owej epoki najwyższego roz-kwitu tej sztuki w Anglii, a zwłaszcza odbicia ko-lorowe, dochodzą w handlu do cen bajecznych. W szacowaniu tem nietyle jednak gra rolę war-tość ich rzeczywista, ile moda, amatorstwo, roz-winęte w tym kierunku w danej chwili. Cenę tą normuje także rzadkość okazu, zachowanie jego, oraz rodzaj odbicia, mianowicie: czy jest weżeśniejszem, czy późniejszem odbiciem; zwłaszcza cenne są odbicia próbne (of proof, „épreuve”), odbicia tak zwane „de remarque”, albo „état”, a zwłaszcza „premier état”. Wogółe amatorstwo w tym kierunku nie ma granic co do płaconej ceny. Ludzie majątni, dotknięci tą, zresztą pozytyczną, manią, wobec umiłowanego przedmiotu tracą zupełnie głowę. Z drugiej jednak strony wartość niektórych okazów jest rzeczywiscie wielką, i żadna cena nie może być uważana za wygórowaną wobec nadzwyczajnej rzadkości okazu i ważności jego dla historyi danego kierunku w sztuce lub charaktery-stki artysty. Na co nie stać ludzi prywatnych, na to zdobywają się czasami muzea państwowe. Najwyższą ceną notowaną w dziejach handlu sztychami była summa prawie 30 000 franków, którą uiścił znany amator i znawca E. Detuit w r. 1868 za słynny sztych Rembrandta, znany pod nazwą „sztuka stuzłotowa”, przedstawiający w jednym z pierwszych odbić („premier état”) Chrystusa uzdrawiającego chorych. Najznakomitsi ikonofile byli nietylko amatorami, ale zarazem i prawdziwymi znawcami, a Ihrem często sta-wali się i ikonografami, z zamiłowaniem opisując swoje zbiory i przyczyniając się tym sposobem do rozpowszechnienia swych skarbów, wyjaśnie-nia kwestyj spornych lub wypełnienia pewnych braków. Zasługują oni także na wzięłość chęoby z tego względu, że zbiory ich, często legowane na rzecz ogółu, lub nabywane przez państwo od ich sukessorów, stawały się zarod-nikami wielkich muzeów narodowych. I tak, np., najstarsze ze zbiorów rycin — kopenhaskie za-wdzięczają swój początek kollekcji Alberta Dü-rera, ofiarowanej przez tego znakomitego arty-stę (1521) królowi Chrystyanowi I; kollekcya księza Marolles’a, nabyta przez Colberta na rzecz króla (1667), dała początek bogatemu zbiorowi rycin przy Bibliotece narodowej w Paryżu; kol-lekcya księcia Eugeniusza Sabaudzkiego, właści-wie dzieło Mariette’a, nabyta przez cesarza Karo-la VI od sukessorów księcia, stała się podsta-wą bogatego zbioru rycin w Wiedniu; zbiory

744

ikonografia.

„Griechische u. römische Porträts”, wydawnictwo Brunnova i Arndta, wychodzące zeszytami; P. Schustra „Ueber die erhaltenen Portraits der griech. Philosophen” (Lipsk 1876); Bernouilliego „Die erhaltenen Bildnisse berühmter Griechen” (Bazylea 1877); R. Förstera „Das Portrait in griech. Plastik” (Kiel 1880); Wintera „Ueber die griech. Porträtkunst” (Berlin 1894) i wreszcie dzieła J. B. Bernouilliego: „Römische Iconographie” (Sztutgard 1882—91) i najnowsze „Griechische I. mit Ausschluss Alexanders u. der Diadochen”: T. I „Bis an das Ende des V Jh. v. Chr.” (Monachium 1901, z 36 reprod. i 26 tablicami fotodrukowemi), T. II „Die Bildnisse berühmter Griechen vom IV Jahrh. v. Chr. bis in die röm. Zeit.” (tamże 1901, z 22 reprod. i 36 tablicami fotodrukowemi).

Z biegiem czasu znaczenie wyrazu I. rozszerzono i na znajomość podobizn ludzi sławnych, nietyльko świata starożytnego, ale i nowszych czasów, i odtąd nazwa ta pozostała ogólnioną. Prócz tego pojęcie I-i stopniowo rozszerzono jeszcze bardziej, włączając w nie i znajomość figur, uplastyczniających pojęcia oderwane lub typów idealnych, jakiemi zajmowała się plastyka pod wpływem wierzeń i podań religijnych. W tym właśnie punkcie I. styka się najściałej z Ikonologią, i odtąd podobnie jak ta ostatnia, dzieli się na I-ę świecką i duchowną, właściwie kościelną, często wkraczającą w zakres symboliki kościelnej (ob.).

I. świecka, w szerszem znaczeniu, właściwie I. świata starożytnego, miała za przedmiot z początku wyłącznie niemal świat klasyczny, to jest Grecyє starożytną i Imperium rzymskie, z czasem jednak, w miarę postępu studyów równawczych w zakres jej badań weszły i inne narodry starożytne. Przedmiot ten postiada obsserną literaturę, uwzględnianą zwykle w dziełach o archeologii świata starożytnego i mitologii, specyalnie zaś traktowanym jest najczęściej w pracach, wydawanych w Niemczech pod newą „Kunstmythologie”, a we Francyi „Mythologie iconologique”, a czasami wchodzi i wściśły zakres badań symboliki (jak np. w dziele Fr. Creutzera „Symbolik und Mythologie der allen Völker” (1819). Tak pojęta I. nie odróżnia się właściwie niczem od Ikonologii (ob.).

I. duchowna, właściwie chrześciańska, rozwinęła się jako część archeologii chrześciańskiej w związku także z całym aparatem obrzędowym, religijnym. Sztuka świata chrześciańskiego pierwotnego była właściwie sztuką religijną; malarstwo i rzeźba rozwinęły się głównie pod wpływem potrzeb religijnych; w odtwarzaniu postaci świętych pańskich, apostolów, a zwłaszcza typów Chrystusa, Matki Bożej, trzymano się ustalonej tradycyą i przepisami kościelnemi unormowanej formy. Forma ta dotąd niewolniczo zachowywana jest w kościele wschodnim, gdy w zachodnim pod wpływem epoki Odrodzenia

i silnego rozwoju indywidualizmu w sztuce, mniej skrupulatnie była przestrzegana. W XIII i XIV, a poniekąd jeszcze i w XV stuleciu, malarstwo woskie jest „ikonograficzne”, to jest trzyma się niewolniczo typu i formy, przekazanych tradycyą (nawet Madonny Cimabuego). Już jednak w XIV w. poczyna się, obok trzymania się w głównych postaciach formy dawnej, ożywienie w otoczeniach, ożywienie czerpanie z obserwacyi natury i natchnienia artystycznego malarza, ożywienie, które udziela się i głównym typom i dochodzi do szczytu natchnienia religijnego w XV wieku. Do tej pory jednak malarstwo i rzeźba w świecie chrześciańskim są właściwie „ikonicznemi”. Powtarza się tu to, co się działań na polu sztuki religijnej i w świecie starożytnym (ob. Hieratyczny styl, T. XXVIII str. 957), gdzie przez długi czas nawet wielcy artyści trzymali się w przedstawianiu głównych postaci bóstwa form archaicznych, a mistrzstwo swoje wydatniali li-tylko w otoczeniu tych figur, nim w bięgiem czasu zdobyli się na bardziej samoistne, wyodwidełne wyobrażenie i samego typu bóstwa. Tu odniesć należy cały szereg dzieł, począwszy od I. von Radowitza „Die Iconographie der Heiligen” (Frankfurt 1834) i Helmsdörffera „Christliche Kunstsymbolik und Iconographie”, wydanego we Frankfurcie w 1839 jako dzieło anonimowe (wyd. 2-e Praga 1870), następnie Didrona „Histoire de Dieu, iconographie des personnes divines” (Paryż 1844), Duranda „Iconographie chrétienne, grecque et latine” (tamże 1845), G. Heidera „Beiträge zur christlichen Typologie etc.” („Jahrbuch der K.-K. Zentralkommission” tom V); Wessely'ego „Iconographie Gottes und der Heiligen” (Lipsk 1875); Barbiera de Montault „Traité d’iconographie chrétienne” (Paryż 1890, 2 tomy).

Prócz wyżej wspomnianych zakresów Ikonografii, bardziej ogólnych, do nazwy tej odnoszą i inne jeszcze specyalne zakresy badań w dziedzinie historyi sztuk plastycznych wogół, a w szczególności w rozwoju rytownictwa. I tak I. w ściślejszym rozumieniu oznacza: opis, klasyfikacyję i ocenę: a) *rycin* wszelkiego rozdaju, a zwłaszcza sztychów, oraz specyjalnie b) *portretów*. a) Katalogi i opisy rycin, z zamiłowaniem robione przez kollekeyonistów, którzy albo jako zapaleni amatorowie gromadzili wszelkiego rodzaju ryciny, albo też jako kupcy-antykwarze pośredniczyli w nabywaniu ich, ze sychych, bezładnych spisów, powoli zamieniały się na szacowne materyały, często z krzytycznym wskazówkami, i stawały się w przyszłości nieodzownem źródłem dla badaczy historyi malarstwa i rytownictwa. Dziś umiejętności prowadzone wytawiane starannie spisy takie obok reprodukcyjne dzieł sztuki stanowią ważną gałąźn pomocnicząca historyi sztuki. Tego rodzaju I. jako nowa umiejętność, to jest jako odrębna gałąźn w dziejach piśmienniczych sztuk pięknych, powstała

Ikonomia.

745

właściwie dopiero w drugiej połowie XVIII stu-
lecia [dzięki głównie pracom K. H. von Hei-
neckena (ob.), wydanym w latach od 1755 do
1790, zwłaszcza zaś jego: „Idée générale d’une
collection complète d’estampes” (1770)], a roz-
winęła się szybko w ciągu pierwszej połowy
XIX w., i odtąd ciągle uprawiana posiada ob-
szerną, zasobną w bogaty materyał rzeczowy
literaturę swoją. Gromadzony mrówczą pracą
materyał odnośny, i oświecany z różnych stron
badaniami krytycznuemi zawierają dzieła nastę-
pujących uczonych: księdza Zaniego (z 1803 r.),
niestrudzonego w swej pracy A. Bartscha (1803—
21), d’Otleya (1816), Zanettiego (1837), Roberta
Dumesnila (1835 i dalsze), Renouviera, Passa-
vanta, Ámbrożego Firmin-Didota, wicehrabiego
Delaborda, P. Duplessisa, E. Maume’a, Em. Bo-
chera, Eugeniusza Dutuit, barona Portalisa, H.
Beraliego, księcia Rivoli, dr Lippmanna, i wie-
lu innych załużonych ikonografów. Pomnikowe
dzieło Bartscha „Le peintre graveur”, dopełnia-
ne przez R. Weigla („Suppléments au Peintre-
Graveur d’A. B.” Lipsk 1843), J. Hellera („Zu-
sätze zu A. B.’s Le peintre-graveur” Norymber-
ga 1854) i innych, dotąd źródło nieodzowne przy
studyach nad sztycharstwem, stało się typowem
wydawnictwem, za którym poszły: A. Andresa
„Der Deutsche Peintre-Graveur” (do XIX stule-
cia [Lipsk 1864—74, 4 t.]); tegoż „Die Małer-
radیر des XIX Jh.” (Lipsk 1866—70, 4 tomy),
oraz dalszy ciąg wydany przez J. E. Wessely’ego
w 1874; J.-P. van der Kellena „Le Peintre-
Graveur hollaudais et flamand” (Utrecht 1866,
nowe wyd. 1873); Th. Hipperta i L. Linniga
„Le peintre-graveur hollandais et belge du XIX
siècle” (Bruksella 1874—79, 4 tomy); Roberta
Dumesnila „Le peintre-graveur français” (Paryż
1835—71, 11 tomów) z dopełnieniami P. de
Baudicoura „Le peintre-graveur français conti-
nué etc.” (Paryż 1859—61, 2 tomy); Carderery
y Solano „Iconographia Espanola” etc. (Madryt
1855—64, 2 tomy fol.); R. Portalisa i H. Be-
raliego „Les Graveurs du XIX siècle” (Paryż
1880—82, 3 tomy), i wreszcie nieskończone jesz-
cze dzieło H. Beraliego „Les Graveurs du XIX
siècle”, wydawane w Paryżu od r. 1885. b)
W ostatniem najścisłejszem znaczeniu I-i,
to jest jako opisu portretów, rozwrócić należy:
1) portrety wykonane przez pewnych artystów, to jest np. I-ę Van Dycka, co oznacza spis, najczęściej z dołączeniem reprodukcyi, wszystkich portretów, jakie artysta ten wykonał, czy pędzlem, czy ołówkiem, czy wreszcie rylcem; od 2) portretów pewnych wybitniejszych osób, wykonanych przez rozmaitych artystów, a często i nie-artystów, bo amatórów, a nawet i ich karykatury, jak np. I. Voltaire’a, Rousseau i t. d. Ważniejsze dzieła z pierwszego rodzaju są: L. Alvina „Catalogue raisonné des portraits gravés par les trois fřères Wierix” (Bruksella 1867—73); J. Szwykowskie-

go „A. v. Dyck’s Bildnisse bekannter Personen. Iconographie” (Lipsk 1859); Fr. Wybirala „Iconographie d’Antoine van Dyck. Avec portrait et 6 pl.” (Lipsk 1877) i wiele innych. Do drukiej kategoryi należą: z zakresu I-i świata starożytnego monografia Bernouillego „Ueber die Bildnisse des älteren Scipio” (Bazylea 1875), oraz cały szereg studyów specyjalnych o podobiznach Archidamosa, Demostenesa, Tucydydesa, Augusta i innych, wydanych w latach od 1852 do 1888, i wciążitych w spis bibliograficzny w dziele E. Hübnera „Bibliographie der klassischen Alterthumwissenschaft” (wyd. 2-e Berlin 1889, str. 319). Z nowszych czasów posiadamy zbiory podobizn wielu wybitniejszych ludzi; w ostatnich zwłaszcza czasach, przy uławtwnionym sposobie reprodukcyi wszelkich dzieł sztuki, zbiory takie często są sporządzane. Jako ciekawsze zestawienia tego rodzaju podobizn przytoczyć należy np. „Essai d’iconographie voltaireenne”, pomieszczone w latach 1876—77 przez Gustawa Desnoireterres’a w „L’Art” (Rocznik II, T. III i IV; Rocznik III, T. I i II), oraz znane dzieło Armanda Dayot: „Napoléon reconté par l’image d’après les sculpteurs, les graveurs et les peintres” (Paryż 1895, Hachette). Przytoczone dziewa wchodziresćią swoją w zakresy specyjalnych monografij ikonograficznych o portretach. Do nich zaliczyć należy i inne opracowania monograficzne treści najrozmaitszej, jak oto np. Habriejo J... (właściwie Juliusz Gaya) „Iconographie des estampes à sujets galants et des portraits de femmes célèbres par leur beauté etc.” (Geuewa 1868); Pawła Lacroix „Iconographie moliéresque” (Paryż 1876, wyd. 2-e), i wiele bardzo dzieł i wydawnictw treści zbliżonej. — Porów.: A. Baumeister „Denkmäler d. klassischen Alterthums” (Monachium i Lipsk 1884—88 [str. 712—715]); F. X. Kraus „Realencyclopädie der christl. Alterthümer” (Freiburg in B. 1880—86); K. B. Stark „Handbuch der Archeologie der Kunst” (T. I, Lipsk 1878—80, str. 68, 88, 105 i nast.); C. A. Böttiger „Ideen zur Kunstmythologie” (Drezno 1826—36, 2 tomy); J. Langl „Griech. Götter-u. Heldengestalten mit Einleitungen v C. v. Lützow” (Wiedeń 1877—87); R. Ménard „La mythologie dans l’art ancien et moderne” (Paryż wyd. 2-e 1880); Ch. Clermont-Ganneau „L’Imagerie phénicienne et la mythologie iconologique chez les Grecs” (Paryż 1880); Ernest Vinet „Bibliographie méthodique et raisonnée des beaux-arts” (Paryż 1871—74, № 156—275 zawierają dzieła, traktujące o Sztuce i Paganizmie, oraz o Sztuce i Chrystyanizmie); E. Hübner „Bibliographie des klassischen Alterthumswissenschaft” (Berlin 1889); Art. „Iconographie” pióra G. Pawłowskiego w „La Grande Encyclopédie” Lam.

W literaturze naukowej polskiej ma-
ło mamy prac z zakresu I-i. A) l. ogólna. J.
I. Kraszewski przetłomaczył z angielskiego

746

Ikonologia — Ikonostas.

Jamesona „Złotą legendę artystów” (Wilno 1848). Józef Łepkowski wydał broszurę „Ikonografia (z Archeologii ogólnej)” (Warszawa 1857). Rzecz ta, napisana jeszcze w 1850 r., zawiera właściwie krótką Symbolikę, treściwie opracowaną podług dzieł J. Radowitza i Ottego. Ks. Józef Bilczewski w dziele „Archeologia Chrześciańska wobec historyi Kościoła i dogmatu” (Kraków 1890), traktując o „życiu artystyznem Kościoła” i przeglądając „rózne rodzaje pomników sztuki”, mówi o „symbolach ideograficznych” (str. 149—157) i podaje „Ikonografię Chrystusa, Bogarodzicy i Świętych Pańskich” (str. 176—189). B) I. polska. J. I. Kraszewski w wydawanem przez siebie w Wilnie „Athenaeum” z 1848 r. podał jako dopełnienie do przetłomaczonego przez siebie dzieła Jamesona (ob. wyżej), rzecz o symbolach kilku świętych polskich. W ciągu 1857 r. „Biblioteka Warszawska” wydrukowała katalog rycin, właściwie tylko miedziorytów, sporządzony w 1856 r. przez Ambrożego Grabowskiego, podług zbioru własnego, jaki posiadał w Krakowie, pod tyt. „Początek Ikonografii naszej etc.”, wydany także w oddzielnej odbitce. W latach od 1857 do 1858 J. I. Kraszewski wydrukował w „Tece Wileńskiej” wydawanej w Wilnie przez Kirkora, swoją „Ikonomękę”, t. j. wiadomość o wszystkich malarzach, rzeźbiarzach, rytownikach i budowniczych, tak polskich, jak i obcych, który polski przedmiot obrabiali. Spis ten alfabetyczny bogatego i cennego materyału, przez Kraszewskiego zebranego, wydrukowany został tylko do litery B. Pozostały materyał ustąpił Kraszewski Władysławowi Bartynowskiemu w Krakowie w 1870 r. Tu także wymienić należy opisanie zbioru rycin i rysunków samego Kraszewskiego, wydane przeżeń w Dreźnie w 1865 r. pod tyt. „Catalogue d'une collection iconographique polonais”. Istnieją także opisy i innych cennych zbiorów rycin miłośników sztuki krajowej, a mianowicie: szczególowe opisanie zbioru rycin w Galberta Pawlikowskiego w Medyce, przez Kajetana Wincentego Kielisińskiego pod tytułem „Kilka słów o ważniejszych zbiorach przedmiotów sztuki w Polsce, a mianowicie rycin” (Orzdownik naukowy, Poznań 1840—41); opisanie zbioru rycin Teofila Zebrawskiego (Rocznik Towarzystwa naukowego Krakowskiego za rok 1858); opisanie nader bogatego zbioru rycin znakomitości polskich, sztychowanych przez sztycharzy cudzoziemskich, znajdujących się dawniej u Adolfa Cichowskiego w Paryżu, oraz zbiorów Leonarda Chodźki i ks. Władysława Czartoryskiego („Przegląd poznawski”, Tom XV z r. 1852). Był także drukowany Katalog kolekcji rycin po Ksawerym Małowskim, sprzedanych w Krakowie w r. 1870.

Ze zbiorów publicznych krajowych — istnieje opisanie rycin, które znajdowały się przed laty w warszawskiej bibliote-

ce uniwersyteckiej, sporządzone niegdyś przez prof. Jana Feliksa Piwarskiego i wydrukowane w numerach 38 — 42 „Gazety literackiej warszawskiej” z r. 1822.—Tu także wspomnieć nałęzi i o dziele wydanem w Wilnie w r. 1858 przez Konstantego hr. Tyszkiewicza pod tyt. „Pomniki rytownictwa polskiego”. Zawiera ono 173 ryciny w éwiartkowym formacie i tekst w 8-ce. O zbiorach portretowych królach polskich, hetmanów i t. d. i w ogóle ludzi zasłużonych, oraz o wydawnictwach odpowiednich, ob. pod artyk. Portret, oraz Polska literatura naukowa (wydawnictwa pamiątkowe historyczne i ikonograficzne). S. S.

### Ikonoklaści, Ikonomachowie, ob. Obrazoborycy.

### Ikonolatrya, cześć oddawana obrazom, ob. Obrazobórcy.

### Ikonologia, wyraz greckiego pochodzenia (εικών, λόγος), ściśle umiejętności (nauka) o obrażach, dawniej utożsamiana z Ikonografią (ob.), obecnie od niej odróżniana (lubo niezawsze), oznać, w przeciwstawieniu do ikonografii, specyalnie znajomość symbolów (ob.), emblematów (ob.) i atrybutów (ob.), odnoszących się do bóstw i istot heroicznych świata starożytnego, mytologicznego, a także i świata chrześciańskiego, zwłaszcza odnośnie do świadectw pańskich i pojęć oderwanych religijnych. Ztąd odróżnienie I-gii starożytnej od nowszej chrześciańskiej, jakkolwiek nazwa ta najczęściej stosuje się przeważnie do świata chrześciańskiego. Prócz dzieł przytoczonych pod ikonografią, które wkraczają często w zakres I-gii, wymienić tu należy ważniejsze, typowe dzieła z drugiej połowy XVIII stulecia, jako to: J. Ch. de la Fosse'a „Nouvelle Iconologie historique” (Paryż 1768, folio); G. Richardsona „Iconology” (Londyn 1779—79, 2 tomy in 4-0) i znany atlas słynnych rysowników francuskich Gravelota i Ch. N. Cochina „Iconologie par figure” (Paryż 1796, 4 tomy małej 8-i z 208 tablicami). Z nowszych wydawnictw przytoczyć należy dzieło Dzetela „Christliche Iconologie” (Freiburg 1895, 2 tomy). — Por. Bruneta „Manuel du libraire” (rozdziały odnośne), oraz Ernesta Vineta „Bibliographie méthodique et raisonnée des beaux-arts” (Paryż 1874, a mian. № 835—885, zawierające dzieła, odnoszące się specyalnie do I-gii), a także art. Ch. Lucasa w „La Grande Encyclop.” Lam. Literatura polska, przedmiotu tego dotyczącą, podana jest pod wyrazem Ikonografia (ob.). S. S.

### Ikonostas (po grecku Ikonostasis = ściana z obrazów), zowie się w świątyniach Kościoła wschodniego oraz grecko-katol. przegroda, oddzielająca sanktuaryum (ołtarz) od nawy kościelnej; opatrzona w troje drzwi, z których środkowe (większe) zwane są podwojami królewskiemi, dostępne tylko dla kapłanów i za-

Ikosaedr — Ikrowce.

747

wieszone zasłoną; boczne zaś nazywają się dyakońskiemi. Przegroda ta i zasłona wzięte są ze Starego Testamentu, a mianowicie z świątyni jerozolimskiej Salomona. Z kamienia lub drzewa przegroda ta nie sięga nigdy sufita czy sklepienia, a to, aby modły i pienia religijne dochodziły do uszu pobożnych, w świątyni zgromadzonych. Z biegiem czasu mur ten lub przegroda zostały ozdobione obrazami świątych, i stąd ich nazwa Obrazostaw. S. S.

Ikosaedr, ob. Krystalografia.

Ikositetraedr, ob. Krystalografia.

Ikra rybia, ob. Ryby.

Ikrowce, czyli oolity, są to skały przeważnie wapienne, a także niektóre rudy żelazne, z wody osiadłe, zupełnie lub w większej części składające się z małych kulczek o budowie drobno-krystalicznej. Kulki te są albo skorupowo-koncentryczne, albo promienisto-włókniste; często zaś obadwa te rodzaje budowy występują w nich jednocześnie, chociaż na odłamie gołem okiem nie dostrzegamy w nich sięca budowy krystalicznej, a przeciwnie wydają się zupełnie zbitemi. Wietrzenie po większej części w znacznym stopniu uwydątnia ich budowę skorupową koncentryczną. Kulki rzadko są połączone ziemistą lub zbitą masą wapienną. Przeważnie stykają się nawzajem bez żadnego lepiszcza. Wielkość tych kulek po większej części nie przechodzi wielkości ziarna średniego śrutu, bywa jednak nie znamnie czasami większa, jak np. w Szwajcaryj Jur-ski I. Château de Moutonne złożony jest z kulek mierzących około półtora cala średnicy. Często bardzo kilką lub kilkanaście małych kulek zrasta się w jedną większą. Ikrowce przeważnie występują pomiędzy utworami górnojur-skiemi, które nawet przez geologów angielskich zwane sąly formacyją ooolitową. Budowie mikroskopowe liczne były poświęcone budania; z badań tych wynika, że zachodzi w tych skałach wielka rozmaitość budowy i ustosunkowania szczegółów. Różnorodności te ugrupować można w sposób następujący: A. I-ce czyli oolity właściwe zwane też grochowcami, które dzielą się na trzy grupy następujące: 1. ziarna czyli kulki posiadają budowę wyłącznie skorupową koncentryczną. Przykład tego rodzaju najpiękniejszy stanowią charakterystyczne osady źródeł gorących Karlowych Warów. Skorupowo-koncentryczna budowa kulek, o których mowa, i zupelny w nich brak promienistości wynika stąd, że odjemna oś optyczna osobników aragonitu, pola barw interferencyjnych, ponieważ kulki te zawierają bardzo drobną zaledwie domieszkę

ziarnistej substancyi. Powierzchnia kulek zwykle składa się z warstwy pryzmacików aragonitu, ułożonych równolegle do promieni kuli. Utwory te zwykle zawierają w środku jakiejsi ciało obce. 2. Budowa koncentryczna mniej lub więcej wyraźna, każda jednak warstwa koncentryczna składa się z promienisto-ułożonych cienkich włókienek kalcytu, stąd więc przekrój kulki pomiędzy nikolami skrzyżowanemi wykazuje zazmazany niewyraźny czarny krzyż. Budowa to zwykła I-ów angielskich a także niektórych grochówców z formacy piaskowca pstrego w Niemczech. Zazwyczaj skorupki koncentryczne przedzielane są bardzo delikatnemi warstewkami materyji gliniastej, pod mikroskopem widzimy kolejno ciemniejsze i jaśniejsze pierścienie. Kulki zawierają w środku obtoczone ziarenko. 3. Budowa wyłączne promienista zupełnie bez skorupek koncentrycznych. Budowa ta właściwa jest przeważnie I-om drobnoziarnistym. Kulki tej budowy statecznie zawierają w środku bardzo małej ciało obce: okruch kwarcu, ortoklazu, wapienia lub drobny szczałek skieletu jakiegokolwiek organizmu.—B. Druga grupa I-ów, odznaczająca się brakiem promienistości, zawiera utwory następujące: 1. Kulki, składające się z warstw koncentrycznych ziarnisto-krystalicznych i zbitych naprzemian. Taką budowę mają niektóre dolomity w Tyrolu południowym. Warstwki zbite są młętniejsze, w nich zbierają się przeważnie zanieczyszczenia, one również prężej podlegają procesom wietrzenia niż warstwki złożone z ziarn krystalicznych. Te naprzemianległe warstewki nie są wyraźnie pomiędzy sobą oddzielone; przeciwnie, przejścia między niemi są stopniowe i nieznaczne, prócz do lecz, lecz, przeciwnie, pogięte falisto. Ciało obcych w środku nie zawierają. Odróżnione być mogą od poprzednich tylko pod mikroskopem. 2. Budowa koncentryczna wyraża się w tem, że na przekroju widzimy koncentryczne smugi substancyi różniącej się tylko słabszem lub silniejszem zabarwieniem. Zewnętrzne ograniczenie tego rodzaju I-ów jest bardzo niewyraźne. Ciała obcego w środku niema. 3. Do tej grupy I-ów należą jeszcze skały, złożone z kulek wypełnionych kalcytem pręcikowatym, oryentowanym pod najrozmaitszemi kątami. Są to I-e pierwotnie koncentryczno-promieniste, których aragonit przeistoczył się w kalcyt, a wraz z tem przestoczeniem się zatarta została ich budowa pierwotna.—C. Wreszcie do I-ów właściwych z porzoru podobne, lecz nie z niemi wspólnego nie mające, niektóre skały wapienne składają się ja koby z kulek, które jednak pod mikroskopem ani indywidualności ani budowy kulistej nie wykazują. Są więc skały, w których ziarnistej masie tkwią kuliste skupienia drobnoziarniste albo zgoła zbite, niewyraźnie od pozostałej masy odzielające się; odwrotnie, takież skupienia ziarni-

748

Ikrzyca — Iksyolit.

ste bez budowy określonej rozproszone są w masie zbitej lub drobnoziarnistej. Często w wapieniach barwnik zbiera się w plamy skały. W licznych utworach osadowych rozpowszechnione są skały złożone z niewielkich, otoczonych przez wodę, szczątków organicznych, powleczonych następnie cienuitką warstwą kalcytu. Wreszcie są grochowce I-e wapienne tego samego sposobu pochodzenia i budowy, co piaskowce kwarcowe, mianowicie składają się ze żwiru lub piasku wapiennego, t. j. z otoczaków wapieni ziarnistych lub zbitych. Pochodzenie I-ów właściwych bywa dwojakiego rodzaju: powstają one albo przez obrastanie węglanem wapiowym ziarenek (kwarcu lub jakiegoś innego minerału), lub też są to utwory konkrecyjne, t. j. skupienia krystaliczne, przybierające postać kuli pod wpływem sił kopilarnych podczas krystalizacyi w skale twardniewejnej lub już stwardniającej. Grochowce i I-e Karlowych Warów są przykładem pierwszego rodzaju. Bijące źródło utrzymuje w ciągłym ruchu i zawieszeniu drobne ziarenka kwarcu lub skalenia, otaczając jednocześnie te ziarna wydzielającym się z wody węglanem wapiownym. Gdy ziarenka przez ciągłe osiadanie na nich węglanu wapniowego staną się tak ciężkiemi, że woda w ruchu będąca nie zdoła utrzymywać je w zawieszeniu, spadają na dno basenu źródła i łączą się z kulkami, dawniej utworzonemi. Podobne tworzenie się spółczesne I-ów mamy u brzegów Florydy. Tu piasek, składający się z pokruszonych przez fale korali i muszli, obraścia drobnym mułem wapiennym morskim i two rzy z czasem skupienia okrągłych ziarenek o budowie skorupowo-koncentrycznej. Na I-e drugiego rodzaju, t. j. na te, których kulki nie zawierają w środku obcego ciała, winniśmy zapatrzyć się jako na utwory powstałe drugim z podanych wyżej sposobów, t. j. przez konkrety czyli zbieganie się w kulkę substancyi krystalizującej się. Dokładnie przedstawić tego procesu nie jesteśmy w stanie, można tylko zaznaczyć fakt wielokrotnie obserwowany w rozmaiciole dokonywanych doświadczeniach, że bar-dzo często podczas krystalizacji osobniki krystaliczne zbiegają się w kulki. Gdy, naprzykład, krystalizujemy na szkле cienką warstwę bardzo przesyconego roztworu siarkanu ammonowego w wodzie lub siarki w siarczku węglowym, to osobniki wydzielające się tworzą figury promienistokuliste. Kulki licznych I-ów zarówno wapiennych jak wodzianowo-żelazowych zamiast ciała obcego zawierają w sobie kulistą próżnię. Powstawanie takich utworów niektórych badacze tłumaczą w sposób następujący: pęcherzyki gazów, wydzielających się ze źródeł, otaczają się stałą powłoką wydzielającego się jednocześnie z niewi-m węglanu wapiowego lub wodzianu żelazowego. Około brzegów Great Lake w Utah znajdują się wielkie masy I-ów właściwych. Są to

nieregularne drobne okruchy wapienia zbitego lub ziarnistego, otoczone bardzo regularnemi koncentryczno-skorupowatemi warstewkami kalcytowemi o budowie promienistej. Gdy kuleczkę taką potraktowano rozcieńczonym kwasem solnym, to po rozpuszczeniu węglanu wapiowego resztka została okazała się pod mikroskopem szczątkami drobnych wodorostów morskich, wydzielających skielety wapienne. Stąd wynika, że I-e te, o których mowa, powstały przez działalność wodorostów, które, osiadając na ziarenkach piasku wapiennego, okryły go swemi skieletami i zbudowały takim sposobem I-e. Opierając się na obserwacyi tych I-ów, przypisują niektórzy wodorostom udział w budowie i wielu innych I-ów właściwych. Z. W.

Ikrzyca to samo co ikrowiec (ob.). Nazwa utworzona i używana przez Kluka.

Iksolit, minerał należący do grupy żywic kopalnych, jest to ciało zbite i bezpostaciowe o muszlowym odłamie, twardości 1, ciężarze właściwym 1.008, barwy hyacyntowo-czerwonej, kresie ochrowo-żółtej, połysku tłustym. Rozciecierany w palcach wydaje charakterystyczny zapach, mięknie w temperaturze 67°, lecz jeszcze w +100°C nie staje się zupełnie ciektym, tylko daje się w nici wyciągać. Nazwa I-tu jest nazwą ogólną; właściwie pod tą nazwą zbiorową rozumiemy kilka żywic kopalnych, mianowicie: jaulingit (Jauling, Austrya Dolna) tworzy kulki, żyłki i naloty na lignicie, hyacyntowo-czerwony, o wyraźnie tłustym, mocnym połysku, krucby, łatwo roczcieralny, pali się czerwonym płomieniem, dając bardzo dużó dymu, skład chemicalny daje się ująć we wzór C₂₈H₄₀O₃. Rosztornit-węglach brunatnych Karyntyi-tworzy skupienia soczewkowate do 6 cali w średnicy i 1 cala grubości, daje się rysować pznogiemci, czerwono-brunatny, w drobnych trzaskach przewieświecający barwą żółtą. Skład C₂₄H₄₀O. Zygurguit bardzo dużo zawiera węgla, łatwo topliwy i zapalny, tworzy drobne złotawo-żółte lub hyacyntowo-czerwone ziarnka w piaskowcach około Bonn. Skład nieustalony. Kóflachit — C₂₉H₄₃O₂, punkt topliwości 98°; Neudorfit C₁₈H₂₅O₂, punkt topliwości 298°; Szaufit C₁₁H₁₆O₂, punkt topliwości 326°, i wiele innych żywic kopalnych mało znanych, o których wnioskować trudno, czy są to ciała jednorodne, czy też mieszaniny.

Iksyolit czyli iksyouolit, minerał, jest to mieszanina izomorfowa tantalanu i niobianu żelazowego, z dużą zawartością tlenku nowowego, tlenku manganowego i kwasu wolframowego. W płomieniu dmuchawki nie topi się i wogóle żadnej odmianie nie podlega, w kwasach zupełnie nierozkładny, izomorfowy z ildefonsytem (ob.). Minerał ten jest rzadkością mineralogiczną. Zualeziony w Finlandyi, około Kimito i Tammela, w Szwecyi około Fahlun, we Francyi-Chanteloube, w Czechach-Pisek. Z. W.

Iksyon — Iłanz.

749

Iksyon (po grecku Ἱείων, po λαίcinie Ixion), syn Flegiasa albo Antyona albo też Aresa, król Lapithów albo Flegiów, ojciec Peirithoosa, który ztauł zowie się także Ixionides (Propert. 2, 1, 38; Ovid. Metam. 8, 566). Gdy Deioneus, ojciec żony jego Dii, zażadał od niego przyrzeczonych podarków słubnych, zaprosił go do siebie i wrzucił podstępem do dołu, napełniono rozżarzonemi węglami. Według greckiej legendy mitologicznej pierwszy to przykład mordu, dokonanego na krewnych. Gdy I-a, który teraz z dopuszczenia bogów zmysły postradał, nikt ze zbrodni okropnej oczyścić nie chciał, zlitował się nad nim sam Zeus, obmiał go z winy i zaprosił nawet na ucztę bogów olimpijskich. Wszakże niewdzięcznik, również jak Tantalos, nie okazał się godnym zaszczytu, jaki mu baska łaska wyświadczyła; rozgorzał bowiem miętną żądzą ku Herze, pięknej bogów królowej. Wtedy Zeus, chcąc przekonać się o becznych jego chuciach, podstał mu do uścisku obłok (Νεφέλη = obłok, chmura), stworzony na podobieństwo Hery, a związku tego owocem mieli być Centaurowie (ob.). Za nową tę świętokradzką zbrońnię ciężko bogowie skarali I-a; przez niebieskie bowiem przestwory, a do pionero według póniejszych opowieści, w piekle, za ręce i nogi przez Hermesa wężami przywiażany do skrzydlatego koła ognistego, bez chwili odpoczynku kula się z szybkością wichru, smagany ciągle różgami (Pind. Pyth. 2, 21—89; Hygin. Fab. 14; 62; Verg. Aen. 6, 600; Georg. 3, 38; 4, 484; Ovid. „Metam.” 4, 461 i nast.). Homer nie wymienia go jeszcze pomiedzy zbrodniarzami karanymi w ciemnych podziemiach. Na starożytnej wazie attyckiej, znalezionej w Cuma, jako też na sarkofagach pochodzących z póniejszych czasów starożytnych, przedstawiały sztuki piękne często I-a w chwili, gdy przywiązany do ognistego koła unosi się w powietrzu. Legenda o I-e, wplecionym w skrzydlate koło i kulającym się w przestworach niebieskich w bezustannym wirze, oznacza pierwotnie bezwątpienia krąg słoneczny, a pojmowańie takie potwierdzają liczone opowieści i zwyczaje wszystkich ludów indo-europejskich; póniejsze dopiero czasy, nie rozumiejąc tego barwnego obrazowania wieków najstarszych, stworzyły legendę o zbrodni i karze I-a. Wyraz I. pochodzi niezawodnie z tego samego pierwiastku, jak ięźć, iσχός, oznacza więc zupełnie stosownie gwałtownego, zuchwałego człowieka. — Porów. Kuhn „Zeitschrift für vergl. Spr.” 1, 535; Gai-doz „Études de mythol. gauloise” (tom I Paryż 1886). S. Drz.

Iksyonolit, to samo co Iksyolit.

Iktinos (po grecku Ἱκτίνος, po λαίcinie Ictinus), spółcześćnik Peryklesa i Fidiasza, najś lawiejszy architekt ateński epoki Peryklesowej, którego dwa znakomite dzieła: Parthenon (ob.) na Akropolu w Atenach i świątynia Apolli-

na Epikuriosa w Bassai, w obwodzie arkadyjskiej Figalii, pierwsze w dość dobrym stanie, drugie zaś w znacznych ruinach, rzadkiem dla pomników budownictwa zrządzeniem losów, až do nowszych czasów się dochowały. Przy budowie Parthenonu, który I. uł w 85-ej Olimpiadzie, pomagał mu Kallikrates, a razem z Karpiónem skreślił opis tego arycdzieła architektonicznej sztuki greckiej. Ponieważ nie jest prawdopodobem, aby Ateńczykowi powierzano podczas wojny peloponeskiej budowę jaką w Peloponezie, stąd naznaczyć trzeba wykończenie wspomnianej świątyni Apollina na czasy przed wybuchem owej wojny. W Eleuzynie zaś wystawił I. jeszcze świątynię Demetery i Persefony, przez nacznocaną szczególnie na misteryja tamtejsze (μοστικός σγρός), tak wielkie rozmiary mającą, że zdołała pomieścić publiczność, jaka zwiedzała tysiącami teatr grecki.— Por. Paus. 8, 41, 5; Strab. 9, 395 i nast.; Plut. Pericl. 13; Vitruv. 7, praef. 12.

Ikwa, 1) rzeka w guberni Wołyńskiej, prawy dopływ Styru, wypłytwa w Galicyi na południo-wschód od Brodów, w pobliżu źródeł Styru. Piłnie z początku mniej więcej ku wschodowi, przekroczywszy granice Galicyi, skręca na północ i ten kierunek w linii falistej utrzymuje do 50½° szerokości, odkąd skręca się na północozachód i dosięga Styru pod Targowicą wołyńską. W biegu swym, około 150 wiorst długim, tworzy wiele stawów; zaczyna być spławną od Werby, zresztą spław odbywa się tylko na wiosnę (zboże, drzewo). Dolina przypadą sód formacyi kredowe, w której znajduje się wiele krzemieni (poblizki Krzemieniec). I-ę wspomina J. Słowacki.— 2) I. lub Ikawa, rzeka w gub. Wołyńskiej, lewy dopływ Bohu, bierze początek niedaleko Słoszy. Piłnye ku południo-wschodowi pod Piławcami, wpada do Bohu poniżej Nowej Sieniawy; przepływa liczne stawy. W. N.

Ilanun, Lanun, po hiszp. Illanos (Illani), naród, zamieszkały na wyspie archipelagu Filiënskiego, Mindanao, dokoła odnogi Illańskiej, pochodzący od immigrantów muzułmańskich z wyspy Borneo, a będący w najbliższem pokrewieństwie z mieszkańcami wysp Iolskich (Sulu), jako też z niektóremi plemionami sąsiedniami na Mindanao. Rządziło nimi w końcu XIX w. 16-u sultanów i 17-u radżów; od Hiszpanów byli niezależni; trudnili się pirateryą. R.

Ilanz (romańskie Glion albo Ilon, łac. Ilantium, wł. Janto), miasteczko w szwajcarskim kanatonie Graubünden, o 30 klm. na zachodni-południo-zachód od Chur, przy spływie Renu Przedniego z Glennerem albo Luguetzem, na wysokości 718-u metrów nad poziomem morza. Bardzo stara osada; posiada zamek Grüneck ze wspaniałą salą, wiezę dawnego zamku Längenstein, służącą obecnie za dzwonnicę; w pobliżu wznosi się stary ewangielicki kościół św. Marcina.—I. jest wspomniany w do-

Indukcyjny — Indultem.

925

druty A i N. Przy tem urządzeniu, gdy prąd ze stosu przepływa przez zwoje elektro-magnesu F, zbroja F jest przez elektro-magnes pociągana, pręt TF pochyla się, końce ostrzy T i S wyurzają się z ręci, a oba prady zostają przewrane; ale wtedy elektro-magnes traci swój magnetyzm, pręt TF wskutek sprzystości utrzymującej go płyty wraca do połączenia poprzedniego, oba prady znów się zamykają i gra da talej się powtarza. Alkohol ponad ręcią użyty tu jest jako bardzo zły przewodnik elektryczny, co przyspiesza nagłość przerywania prądu. — Przyrzady indukcyjne Ruhmkorffa posiadają potęge bardzo różną, zależnie od swych wymiarów. Aby prady indukcyjne miały napięcie znaczne, zwój główny winien być złożony z drutu grubego i krótkiego, zwój indukcyjny natomiast — z drutu cienkiego i długiego (ob. Indukcya); w przyrzadach wielkich drut pierwszy ma długość około 40 metrów przy grubości 2-ch mm., drugi zaś — długość przechodzącą niekiedy 100 000 m., a grubość 1/5 mm. W olbrzymim przyrzadzie instytutu politycznicznego w Londynie drut indukujący ma długość 3 447 m., drut zaś indukcyjny — długość 141 396 m.; zasilany stojem złożonym z 40-u ogniwo Bunsena, daje iskry 74 cm. długie. Objawy świetlne, wzbudzane przez prądy indukcyjne, występują zwłaszcza wspaniale w ruchach Geisslera i Crookes'a; objawy to powiedially do odkrycia promieni katodalnych (ob.), w dalszym zaś ciągu — promieni Röntgena (ob.), a to okazuje doniołe znaczenie przyrzadu indukcyjnego Ruhmkorffa, zarówno dla nauki jak i dla celów praktycznych. S. K.

Indukcyjny, pochodzący z indukcyi, tyczący się indukcyi, jak prąd indukcyjny, przyrzad indukcyjny. W artykułach technicznych polskich, w różnych pismach, napotkać można wyrażenia takie, jak wolty indukcyjne, lub ampery indukcyjne. Jest to pełna niedorzeczność, wynikająca z błędnego tlómaczenia wyrazu frauduskiego „indiqué” (wskazany); ma to być mowa o liczbie amperów, woltów lub innych jednostek, bezpośrednio przez przyrzad mierniczy wskazanej, w różnicy od liczb zredukowanych, czyli zmienionych przez wprowadzenie pewnych prawek. Oddzielne jednostki indukcyjne zgola nie istnieją. S. K.

Indukt (inductum i inductus), po polsku rozprawa. W procesie polskim nazywa się tak ta część postępowania sądowego, w której stroна powodowa (skarżąca) przystępuje do wywodu swej sprawy. W wywodzie powód, względnie jego zastępca (patron), przedstawia żądanie i dowodzi zasadności tego żądania ustawami, dokumentami i prejudykatami. Po indukcie strony powodowej następuje odpowiedź strony pozwalnej, zwana repliką. — X. Teodor Ostrowski, „S. P. Prawo cywilne narodu polskiego w Warszawie 1784—1786” (wyd. 2-e 1787). Dr Al. W.

Indukta (inducta), tak nazywano w Polsce

jedną kategoryę wpisów do aktów ziemskich albo grodzkich. Kto chciał wnieść cośkolwiek do aktów grodzkich lub ziemskich, zgłaszał się osobiście albo przez zastępcę w lokalnie kancelarii odnośnego sądu i dyktował pisarzowi owe oświadczenie do protokółu, który po wpisaniu podpisywał. Wpis do protokółu zwał się „susceptą” (suscepta). Z protokółu pisarze kancelaryjni przepisywali odnośny akt, wystylizowawszy go poprzednio wedle przepisanej formuły kancelaryjnej, do zbioru aktów, zwanego właśnie „induktą” (inducta). Wpis do tych ksiąg (które prawidłowo pisane są bardzo czysto, a nawet kaligraficznie, podczas gdy księgi protokółów pisane są zazwyczaj pismem bardzo szybkiem i niewyraźnym), zwano „indukcą” (inductio). Susceptę i indukcję nazywano też ogólnie aktykacją lub ingrossacją (acticatio, ingrossatio). — Balcer Oswald „Kancellarya i akta grodzkie w w. XVIII” („Studya nad prawem polskiem” Poznań 1889). Dr Al. W.

Induktor, w szczególności wszelki przykład indukcyjny, zwłaszcza elektro-indukcyjny, jak I. Rhumkorffa (ob. Indukcyjne przyrzad). W machinach magneto-elektrycznych i dynamo-elektrycznych induktorem nazywa się ta ich część, w której przez obrząć wytwarządają się prądy elektryczne. — Induktor różnicowy, ob. Indukcyjna waga. S. K.

Indulgencya, ob. Odpusty.

Indulina ($C_{36}H_{15}N_3$?). Otrzymaną została po raz pierwszy (Dale i Caro) przez nagrzewanie chlorhydratu aniliny z amidoazobenzolem. Azoksybenzol i nitrobenzol działają bezpośrednio na chlorhydrat aniliny, tworząc I-ę. Jest to barwnik, znany pod nazwą błękitu azodwufenylowego lub błękitu morskiego, nierozpuszczalny w wodzie, rozpuszczalny w spirytusie i eterze. L. Szp.

Indultem (od indulge o, supin. indultum= wybaczać, dozwalać), w prawie kanonicznem nazywa się każda łaska, przywilej i t. d., udziełona przez Stolicę św., czy to pojedyńczym osobom, czy to całym stanom lub korporacyom, czy to na pewien czas, czy to nazawsze. Indult więc jest nazwą i pojęciem zupełnie ogólnem, pod które odpadają: łaska, przywilej, dyspensa, pozwolenia. Stąd o znaczeniu, interpretacyj, waurunkach ważności indultu wogół nie da się nic określonego powiedzieć, gdyż rzecz się ma inaczej w każdym poszczególnym rodzaju indultu. Już w prawie rzymskiem, mianowicie w kodeksie cesarza Teodozyusza, spotykamy się z indultem, jako łaską cesarską. Wspomina o indulcie jako o synonimie przywileju udzielonego przez Stolicę św.embór Trydencki w sessyi szóstej, rozdział drugi „de reformatione”. Częstokroć zachodzi wzmianką indultu w bullach pieskich kasujących osobną klauzulą przeciwne prawa i rozporządzenia. Różne przykłady indultu ob. Santi „Praelectiones iuris canonici” (t.

926

Indus — Indy Paweł Wincenty.

III str. 315); Schulte „Kirchenrecht” (wyd. 1-e, t. II str. 350); Weiss „Corpus iuris eccl. cath.” (74) i t. d. J. R.

Indus (Sindh), rzeka w Azyi Południowej, głównie w Indostanie; bierze początek w Tybecie zachodnim na północnym stoku Himalajów w łańcuchu Kailas, na północ od jeziora Manasarowar, wponłužiwak Satledźu i Bra- maputrya (Sanpo), pod 32° szer. pn. i 81° 30' dí. wsch. na wysokości 6 500 m. i przepłynąwszy krainę Ladack, Baltistan, Dardistan, Pendźab i Sindh, wpada do zatoki Omańskiej w pobliżu zwrotnika Raka. Długość I-u wynosi blizko 3 200 km., obszar dorzecza—960 000 km. []. Pocznając od źródła I. zatacza łuk ku północy i przy jego końcu otrzymuje z lewej strony do- pływ Gartok, stąd I. płynie w prostym prawie kierunku w dolinie podłużnej ku północo-zacho- dowi między Himalajami i Karakorumem; w bie- gu tym przyjmuje z lewej strony Dżanskar, a z prawej strony pod ostrym kątem — Szajok, wypływający z Karakorumu. Przy końcu swe- go północo-zachodniego biegu I. przyjmuje z pra- wej strony Gilgit, którego dolina jest przedłuże- niem doliny Indusu ku północo-zachodowi; sam I. jednak już nieco powyżej uścia Gilgitu skre- ca na południo-zachód i, przerznąwszy Himalaje w wąwozie do 3 000 m. głębokim, wypływa pod Attokiem na równinę; tutaj przyjmuje z prawej strony afgańską rzekę Kabul, zbierającą wody z Hindu-kuh i Sefit-kuh; dotąd dochodzą statki w górę Indu. Poniżej Attoku przerzyza I. góry Solne (Salt-Range) w wązkim wąwozie i pod Kalabagh wypłytwa znowu na równinę. Tu, pod Mithan Kot, I. przyjmuje z lewej strony dopływ Satledź (pod nazwą Pandźnad), który wraz z czterema swekami (Bias, Rawi, Czinab, Dźi- lam) swego systematu nadaje całej równinę nazwę Pięciorzezca (Pendźab). Następnie Indus wkracza w krainę Sindh, gdzie pod Rohri od- dziela się od niego z lewo Nara (wschodnia), która płynie przez pustynię, przy wysokim sta- nie wody dosięga laguny Ran-Kacz i, przepły- nąwszy przez nią, uchodzi do morza pod nazwą Kari. Nieco poniżej Rori oddziela się druga Nara (zachodnia), która jednak wkrósłce łaczę się napowrót z rzeką główną. Poniżej Haida- rabadu pod Tatta następuje podział I-u na dwa główne ramiona, które następnie dzielą się na liczne podrzędne; uścia są płytkie, niezdatne do żeglugi, dla tego uściowy port Indusu, Karaczi, leży na zachód od uścia i jest połączony z Hai- dabaradem koleją żelazną. W. N.

Industrya—przemysł (ob. Przemysł). Wy- raz ten cudzoziemski, pochodzenia łacińskiego i przyjęty w wielu językach germańskich i ro- mańskich, był też dawniej używany w języku polskim, bądź w szerszem znaczeniu przemysłu rękodzielnego i fabrycznego, bądź też w znacze- niu ścięlejszym przemysłu wielko - fabrycznego. Obecnie naleciałość ta obca powoli wychodzi

z języka. Wyjaśnić tylko trzeba, że ilekroć mo- wa jest jeszcze w niektórych badaniach gospo- darczych o I-i, to używa się tego wyrazu po naj- większej części w znaczeniu niemieckiem (Indu- strie), przemysłu fabrycznego, a więc przetwó- czego, i że nie ma ono zastosowania ani do rol- nictwa, ani do rzemiosła. St. A. K.

Industryalny system albo industryalizm — oznacza u niektórych ekonomistów doktryną gospodarczą Adama Smitha w przeciwwstawieniu do merkantylizmu (ob.), jako systemu handlo- wego, i fizyokratyzmu (ob.), jako systemu rolniczego. Przez pojęcie industryalizmu rozu- miano tu zasadę Smitha, że bogactwo narodowe nie polega, jak się zdawało merkantylistom, na wnikach handlu wywozowego, czyli na groma- dzeniu pieniędzy, ani na samem mnożeniu dóbr przyrodzonych, jak mniemali fizyokraci, lecz na całym zbiorze takich wyników, jakie daje ogół pracy gospodarczej, a więc zarazem handel, rol- nictwo i przemysł. Rodowodem więc określenia: „system industryalny” lub „industryalizm” nie był wyraz industrya (ob.) w znaczeniu niemieci- kiem i francuskiem, używanem także w języku polskim, lecz w znaczeniu angielskiem (Industry= pilność, praca). Dlatego nazwa taka jest po polsku niewłaściwa i daje powód do nieporzu- mień, jakoby system Smitha polegał na uznawa- niu przemysłu za dedyne źródło bogactwa narodowego. Stąd też niektórzy ekonomiści stosują znowu określenie to do systemu merkantylnego, jako takiego, który między innemi dąży do ochro- ny przemysłu. W tem znaczeniu używał go List (ob.), a za nim i ekonomiści polscy. Gdy- by zresztą zachodziła potrzeba wyrazem cudzo- ziemskiem oddawać pojęcie przemysłu i kierun- ku przemysłowego w gospodarczości społecznej, to termin „system industryalny” miały zastosowa- nie najważściwsze jako określenie takiego prądu gospodarczego, który wagę najwyższą przykłada do ochrony celnej, a więc wielu współczes- nych systemów, będących ścięłe przemysło- wemi. System Smitha najlepiej nazywać Smi- thowskim. Oczywiście jeszcze błędniej było- by nazywać go, jak to niektórzy czynią, przemysłowym. St. A. K.

Indy Paweł Wincenty d' (* 27 marca 1851 w Paryżu), kompozytor muzyczny, uczeń Diemera, Marmontela i Francka w konserwato- ryum paryskiem. Napisał poematy symfoniczne: „Wallenstein”, symfonię „Hunyade”, uwerturę „Antoniusz i Kleopatra”, balladę „La forêt en- chantée”, legendę na orkiestrę „Sauge fleurie”, waryacye symfoniczne „Istar”, kwartet forte- pianowy A. dur, trio na fortepian, klarynet i wio- lonczeł, suitę na trąbkę, dwa flety i kwartet smyczkowy, jednoaktową operę komiczną „Atten- dez-mci sous l'orne” (1882), legendę dramatycz- ną „Le chant de la cloche” (nagrodzoną na kon- kursie paryskim), oraz trzyaktową operę „Fer- vaal”, wystawioną 1897 w Brukselli, a 1898

928

Indyanait — Indyanie (antrop.).

cy) założyt, z miastem stołecznem Palibothra (do grecku Παλιάμβοθρα, po indyjsku Palatiputra, dzisiaj ruiny w sąsiedztwie Putny). Gdy jednakże i to mocarstwo w krótkim czasie, bo już po śmierci Asioki (263 – 226), wnuka Sandrakottosa, rozpadło się, podostawały się ziemie indyjskie naprzód pod władzę grecko-baktryjskiego, a później pod władzę grecko-indyjskiego państwa. W pierwszym wieku po Chr. waldali ziemiama temi Partowie, a od r. 78 po Chr. panowała tam dynastya scytyjskich albo sakijskich królów; stąd też Ptolemeusz zwie całą tę ziemię Indoscythia (po grecku Ἱνδοσκοπίδαι), a Cosmas Indopleustes, żyjący w połowie VI wieku po Chr., wymienia białych Hunnow albo Mongołów jako mieszkańców Penźdabu, którzy później pod wodzą Dżengiskhana niemal wszystkie ziemie indyjskie pod władzę swą zagarnęli. Takim sposobem Indya, ziemia w dzielach Herodota i Ktesyasa jeszcze całkiem osłoniona czarem dziwów niestworzonych i bajek fantastycznych, według których trzeca tam dochodziła wysokości masztów okrętowych, potwóry żyły jadowite, siedem łokci długości liczące, które na wędki ogromne w szlamie rzecznym łowiono, źródła czystem złotem płynęły, mrówki olbrzymie same kopały złoto, a drzewa pociły się最多的czystym bursztynem, — ziemia ta od czasów Aleksandra Wielkiego odkryła tajniki wnętrza swojego ludom zachodnim. Na dworze Sandrakottosa i następców jego przebywali posłowie Seleukidów i Ptolemeuszów, a pomiędzy tymi wyróżnić należy Megasthenesa, na którygo wiarogodne relacje szczególnie Strabon w wielkim godne geograficzniczym się powołuje. Dokładniejszych jeszcze informacyj zasięgnęli późniejszemi czasy Mela, Pliniusz i autor dzieła „Periplus maris Erythraei”, a z ich to dzieł zwłaszcza Ptolemeusz i Arrhyan wiele szczegółów zaczerpnięli. Za czasów Cesarstwa Rzymskiego zorganizowaną był prawidłowa komunikacja handlowa pomiędzy Egiptem a zachodniem wybrzeżem indyjskiem, zwłaszcza zaś z miastami: Thaophila na półwyspie Syrostene (dzisiaj Guzerat), Barygaza (Baraoch albo Baroacz), przy uściu Namadasa, i Muziris (dzisiaj prawdopodobnie Mangalore), więcej ku południu położonem. Wyspę Taprobane albo Selikę, pierwotnie Simundu zwaną (dzisiaj Cejlon), której wielkość zwykle nadzwyczaj przeceniano, poznali naonczas po raz pierwszy kupcy z krajów zachodnich, jako i w górnym bigu Indosu naród Derdów (Derdai, dzisiaj Dery), posiadających wielkie kopalnie złota, w Kaszmirze zaś lud Kaspeirów. Za panowania cesarza Klaudyusza przybyli posłowie króla Rochiasa z Cejlonu do Rzymu, a cesarz Marek Aureliusz rzymskich posłów wysłał przez ziemie indyjskie do Chin. Ptolemeusz wspomina już obok Indyi przed- i za-gangesowej wyspę Cejlon, połwysep Malakkę pod nazwą złotego Cher-

sonezu (ή χρωση Χερφόνησος, Chersoneus aurea), wyspę Jawę i inne wyspy indyjskie. Mieszkańcy Bengalii nosili wówczas miano Gangaridów, ze stołecznem miastem Gange i z miastem portowem Tamalites (dzisiaj Kalkuta).— Por. Herod. 3, 94; 98 i nast.; 4, 40, 44; 7, 65 i nast.; Strab. 15, 685 i nast.; Mela 3, 7, 2 i nast.; Plin. Nat. Hist. 6, 17, 21 i nast.; Ptolem. 7, 1, 2; Arr. Anab. 5, 6, 2, 7, 20, 21 i na innych miejscach; „Indica” — na wielu miejscach.— Heeren „Comment. de Graecorum de India notitia” w „Comment. Societ. Gotting.” tom X i XI; Robertson „Historical disquisition concerning the knowledge which the ancients had of India” (Lejda 1792); Lelewel Joachim „Dzieje starożytne Indyj” (Warszawa 1820); Lassen „Comment. geogr. atque hist. de Pentapotamia Indica” (Bonn 1827); tegoż „Indische Altertumskunde” (wyd. 2-e Berlin 1867 i nast., 4γ tomy); Bohlen „Das alte Indien” (Królewiec 1830); Weber „Akademische Vorlesungen” (Berlin 1852); Duncker „Geschichte des Altertums” (wyd. 5-e Berlin 1879, tom III); Lefmann „Geschichte des alten Indiens” (Lipsk 1879).
S. Drz.

Indyanait, minerał gezleziony w Lawrence Co. w stanie Indiana. Jest jeden z bezpośstowymi wodnych krzemianów glinowych, należących wraz z licznemi innemi zbliżonemi do niego minerałami do grupy haloizytu (ob.). Indyanait, podobnie jak wszystkie inne ciała do grupy wspomnianej należące, jest minerałem o właściwościach niewyraźnych i składzie chwiernym, niema bowiem w tym rodzaju minerałów sprawdzianu czy są one czystemi związki chemicznymi, czy też mieszaninami licznych inydywidiów chemicznych.
Z. w.

Indyanie (antropologia). Kolumb, odkrywsy Amerykę, mniemał, iż ma przed sobą Indye Wschodnie i z tego powodu zastosował względem tubylców nazwę Indyan, która już pozostała, pomimo, iż była błędną. Towarzystwo antropologiczne waszygtońskie w r. 1899 uchwaliło porzucić to niewłaściwe miano; postanowiono pod Amerykanami pojmować nadal przybyszów krwi białej, tubylców zaś ochrzczono nazwę Ameryndów, nazwa zaś ta utarła się i powszechnie jest używana w przyczynkach antropologicznych i etnologicznych, które ukazały się w ciągu ostatnich dwóch lat. Ogółem tubylcy amerykańscy nie przewyższają liczby 10 mil. głów, a w tej liczbie znajduje się bardzo znaczny procent mieszkańców. Poszukiwania wykazały, iż Ameryndowie powstali ze zmieszania pału typów, przyczem te zasadnicze żywioły rasowe weszły w skład pojedyńczych plemion w bardzo niejednakowej mierze. Początki tego zmieszania przypadają na epokę czwartorzędową, bo nie ulega wątpliwości, iż człowiek na lądzie Ameryki istniał już w tej tak odległej epoce i, tak samo jak w naszej części świata, badania ukazały, iż był świadkiem na lądzie N. Świata

Indyanie (antrop.).

929

epoki lodowców. Zacząwszy od tej, tak odległej, epoki krzyżowanie odbywało się w wielu niezależnych punktach, stwarzało ujednostajnione miejscowe typy, które, rozpowszechniając się z miejsc swego powstania, mieszały się nawzajem i wyłaniały jeszcze większą różnorodność. Zwłaszcza antropologia ustalża istnienie w Ameryczce czwartorzędowej typu długogłowego, słynącego dzisiaj w nauce pod nazwą paleo-amerykańskiego; typ ten ukształtowaniem swoje czaszki Botokudów i Fuegieńczyków, z drugiej zaś—Eskimów; niektórzy badacze usiłowali związać go z typem długogłowym Europy paleolitycznej, przypuszczając, iż naówczas pomiędzy Europą a Ameryką północną istniał pomost idący przez Islandyę i Grenlandyę, ale wywody te w dziesjszym stanie naszych wiadomości są przedwczesne. Natomiast punktem wyjścia typów krótkogłowych są okolice ciesńiny Berynga i nie ulega wątpliwości, iż tędy parły ku Ameryce odmiany szczepu mongolskiego. Ostatuim ogniwoem tego parcia są Aleuci. Co do zmieszkania rasowego wśród Ameryndów Topinard pisze: „flekroć miałem sposobność badania większej liczby Indy an, zawsze odnajdowałem dwa lub więcej zpośród typów następujących: 1) typ zasadniczo wysokorosły, z długą a kanciastą twarzą, z wysokim nosem, zwykle wązkim i wybitnym, z wybitnemi też i wysokiemi, ale mało odalonemi, kościemy licowemi, o nizkiem czole, długich ustach, wązkich wargach—oczy są głęboko osadzone w oczodołach; 2) typ również obity, odznosniający się niższym wzrostem, wodźnaczający się pięknością swoich linij, zaokrąglonej postaci, z nosem spłaszczonym a wydatnimi kościami licowemi — oczy są małe, w kącie oka dają się dostrzegać fałdy (ob. Mongolski typ); 3) trzeci typ zbliża się do pierwszego, ale nos, acz wązki, nie jest wybitny, czoło posiada szersze rozmiary, szczęka dolna jest mniejszą niż u obu poprzednich; 4) typ dość rzadki, wysokorosły, odznaczający się pięknością swoich linij, zaokrąglieniem całej postaci, orlemi kształtami nosa”. Drugi z powyżej wymienionych typów jest pochodzenia mongolskiego. Wogółe domieszka mongolska daje się spostrzedz na całej przestrzeni lądu amerykańskiego. Zwłaszcza silnie występuje mongolska naturasarów: czarnych, gładkich, grubych, broda, brwi i uwłosienia ciała są sła bo rozwinięte. Ten-Kate znalazł mongolską budowę oka u 50%, badanych tubylców z zachodnio-południowego kąta Stanów Zjednoczonych. Również i barwa skóry nie przedstawia wybitnych odchyleń od szczepu mongolskiego w Azyi. Ten-Kate z tego powodu domaga się, ażeby ter冠i „czerwonoskórca” zupełnie usunąć z antropologii. „Muszę jeszcze raz zaprotestować przeciwniostosownej nazwie: rasa czerwona. Skóra licznych Indy an, których badałem w obu Amerykach, przedstawia te same odciecie jak u rasy żółtej. Oddzielne grupy żółt-o-skóre są istny-

mi czerwonoskórcami, czerwonoskórcy zaś—żółtoskórcami”. Natomiast kształty nosa odchylają się silnie od kształtów, które są właściwe typowi mongolskiemu. Zpośród Indy an Guyany aż 30% posiada nos prosty, 51% wypukły i tyłko 18% wkłęsły.KSZAŁTY NIEMONGOLSKIE nosa jeszcze wydatniej występują u tubylców wschodnich dzielnic Ameryki północnej. „Zapytajmy się Indyanina północnego, na czem polega piękność, a odpowie: na szerokiej a płaskiej twarzy, małych oczach, wysokich kościach licowych, nizkiem czole, szerokim podbródku, grubym jastrzębim nosie”. Niemniej charakterystyczem jest rozmieszczenie różnych typów czaszki. Eskimowie wogół odznaczają się długogłownościa. wskaźnik szerokości czaszkowej spada w Grenlandyi do 72,3, w zachodnich dzielnicach wynosi 74,8. Plemiona dzielnicy nadatlantyckiej również posiadały długą lub pośrednią budowę czaszki; Ws1cz u Huronów wynosił 74,7, u Algonkinów 77,4, u Sinków 78,9, t. j. podnosi się w miarę tego jak zbliżamy się do Gór Skalistych. Ludy, żyjące na wybrzeżu oceanu Spokojnego i w pوبliżu Gór Skalistych, mają krótkiej budowy czaszkę; u Haidów Ws1cz=82,7; u tubylców Oregonu 82, u Komanczów 84,6, u Moków 84,9. Długogłowność pojawia się jedynie na wybrzeżu Kalifornii, na którem dają się spostrzedz szczątki typu paleo-amerykańskiego. W Ameryce środowici, zdaje się, przeważa krótkogłowność, idzie ona wzdłuż Kordylierów Ameryki południowej i wreszcie w Pampach stanowi rys zasadniczy: Ws1cz u Patagończyków wynosi 85,2, u Araukawsc 83,9. Natomiast Fuegieńczycy (Ws1cz=76,8), Botokudowie (73,9), Karajowie (73) i liczne ludy porzecza Amazonki, znajdujące się na najniższym szczeblu kultury, przedstawiająca szczątki dawne rasy paleo-amerykańskie, długogłownej. Z rozmieszczenia typów czaszki można wnioskować, iż najazdy mongolskie, idąc wdtłuż wielkiego łańcucha Kordylierów, stamtąd wielu odnogami zwracały się na wschód, pochłaniając lub rugując długogłowców epoki czwartorzędowej. Rzecz charakterystyczna, iż u kobiet, zwłaszcza w okolicy Gór Skalistych, typ jest jednolitszy i bardziej przypomina rasę mongolską niż pomiędzy mężezynami. Nadto można wykazać mniejsze domieszki: indonezyjską, może papuańską w Kalifornii, oraz istnienie żywiołów jasnoliczych u Koloszów i na wielu innych punktach wybrzeża oceanu Spokojnego. Tubylcy Ameryki rozpadli się na liczne plemiona, znajdujące się na bardzo odmiennych poziomach kultury: Aztekowie na płaskowzgórzu Meksykańskiem, a przed nimi Olmekowie; Mayowie w Yukatanie, Inkowie w Peruwii, Chibczowie w Kolumbii byli blizcy okresu cywilizacyjnego, wówczas gdy tacy Botokudowie i Fuegieńczycy nie wyszli jeszcze z okresu dzikości. Usiłowano ugrupować te liczne plemiona: po pierwsze, na podstawie pokrewieństwa językowego; powtore—obszarów mezo-

930

Indyanit — Indyferentyzm.

logicznych. Co do pokrewieństwa językowego, Brinton ocenia, na przestrzeni Nowego Świata, liczbę niezależnych rodzin lingwistycznych na 150—200; liczba ta posiada wartość jedynie przybliżoną, gdyż zaledwie w Ameryce północnej poszukiwania są o tyle posunięte, iż pozwalają na ujęcie swoich rezultatów w liczyby wirogodniejsze. J. W. Powell znalazł tam 59 niezależnych rodzin lingwistycznych. Mapa lingwistyczna Ameryki północnej nasuwa bardzo ciekawe wnioski. Zpośród 59-u rodzin aż 40 przypada na wązki obszar ziemi pomiędzy wybrzežem oceanu Spokojnego a pasmem Gór Skaliстych. Innemi słowy, odrębne rodziny lingwistyczne zajęły terrytorya niejednakowej wielkości, a zarazem zwartości. Istnieją tam rodziny, rozgałężione na znacznej przestrzeni, inne zaś zajmują nieznaczną dzielnicę. Niektóre z nich są jako wysepi, otoczenie zewsząd przez sąsiedów, należących do innej rodziny językowej. Charakter ludów odpowiada zajętej przez nich przestrzeni; w drobnych oazach zwykle siedzą ludy bierne i mało ruchliwe. Stosunki lingwistyczne Ameryki środkowej i południowej są względnie mało zbadane, chociaż i w południowej powtarza się fakt, który spostrzeżono w Ameryce północnej, a mianowicie, iż drobne rodziny siedzą w Andach i na wybrzeżu oc. Spokojnego. Co do obszarów mezologicznych (ob.), posiadają one ogromną doniosłość, gdy chodzi o wyznaczenie ognisk kultury. W obrębie każdego takiego obszaru, pod działaniem ujednostzających wpływów klimatu i wogółe otoczenia, oraz źródeł utrzymania, daje się spostrzedz jawisko tak zw. akkulturyzacji, t. j. upodobnienia plemion pod względem zwyczajów i characteru. O. T. Mason przedsiębrał próbę uszeregowania tych obszarów. Na przestrzeni Ameryki północnej znalazł on 11 obszarów: podbięgowy, atapaski, algonkiński, irokieski, muskoski, płaszczyznale dalekiego zachodu, północnej części wybrzeża oceanu Spokojnego, porzecza Kolumbii, basenu wewnętrznego, kalifornijsko-oregoński i Indyuan osiadłych. W Ameryce środkowej odróżnia on dzielnicę łądu, oraz obszar antylski. Wreszcie w Ameryce południowej wylicza sześć obszarów: kordylierski, ando-atlantycki, wschodnio-brazylijski, pustynię Mato-Grosso, argentyńsko-patagoński, fuegieński (charakterystyka tych obszarów—ob. L. Krzywicki „Rasy psychiczne”, Warszawa 1892, str. 137—154). W ostatnich kilku dziesiątkach lat studya etnograficzne w Ameryce północnej, dzięki naprzed inicatywie Fundacyi Smithsoińskiej, następnie zaś Biurora etnologicznego Waszyngtońskiego, dokonały niezmiernego postępu i wydały rezultaty pierwszorzędnego znaczenia naukowego. Prace Morgenana, J. Owen-Dorseya, Cushinga, Mooneya, J. W. Powella, Boasa, Washington-Mattewsa, Hoffmana, Fewkesa odsłoniły przed nauką zgoła nowe widnokręgi i rzucili nowe światło na prze-

szłość rodu ludzkiego; niepodobna wyszczególniając wszystkich tych cennych przyczynków, z których większość ukazała się w „Contributions to the North American Ethnography”, w „Reports of Bureau of Ethnology”, w „American Anthropologist” i w „Journal of American Folklore” (ważniejsze przyczynki wylizcono w „Poradniku dla samouków” t. I, wyd. 2-e, 1901, str. 530). Muzeum narodowe w Rio-Janeiro rozpoczęło pobdobne badania nad ludami Ameryki południowej, ale jak dotychczas nie może poszczycić się zbyt wielkiemi rezultatami. Co do klasyfikacji ludów Ameryki ob. Brinton „The American Race”; patrz także Ameryka. L. K.

**Indyanit**, minerał, tworzący w Karnatyku (Indostan) złoże ziarnistie, w którym tkwią kryszały korundu. Nazwa „indyanit” zasługuje na uwagę z tego względu, że podana została w r. 1817 przez Bournona na oznaczenie minerału, który później powszechnie uznawane został anortytem. Anortyt zatem po raz pierwszy opisany i jako minerał odrębny uznany został pod nazwą I-u. Anortyt z Carnatic, o którym mowa, czyli indyanit, niezależnie od względów historycznych, zasługuje na uwagę z tego powodu, że prócz substancji anortytowej zawiera domieszkę izomorfową analógicznego glinokrzemianu sodowego. Wzór jego wyraża się jak następuje:

$$4\text{CaAl}_2\text{Si}_2\text{O}_8 \cdot \text{Na}_2\text{Al}_2\text{Si}_2\text{O}_8 \quad \text{z. w.}$$

**Indycht**, ob. Indygo.

**Indye Wschodnie**, ob. Indostan, Indyjskie Cesarstwo.

**Indye Zachodnie**, ob. Antylle.

**Indyferencja** (po łacinie *indifferentia*), ob. Liberum arbitrium *indifferentiae* i *Obojętność* (w psychologii i etyce).

**Indyferentyzm**, nowołacińskie *indifferentismus* od in= nie + *differens* = różniący się, odrębny. Tak nazywa się pogląd, stanowisko lub usposobienie, które nie widzi różni tam, gdzie pospolicie bywają uznawane, przedewszystkiem różnie pod względem wartości uczuciowej, poznawczej, etycznej, estetycznej, religijnej, politycznej. Indyferentysta czyli przedstawiciel I-u nie decyduje się na żadną stronę, gdy chodzi o wybór pomiędzy wartościami przeciwnemi albo dlatego, że tych wartości nie ocenia, albo że ich nie zna. Wobec tego istnieją różne odmiany I-u, jak I. filozoficzny, etyczny, religijny, polityczny i t. d. Znamiennym objawem I-u bywa bezczynność lub bierność. Przedstawicielami I-u filozoficznego byli w pewnym znaczeniu sofiści greccy, według których wiedza może posiadać wartość tylko podmiotową, osobistą, a więc jako prawda przedmiotowa, powszechna, nie przedstawia różnic wartości poznawczej. Tak samo sceptycy greccy, którzy utrzymywali, że poznanie jest niemożebne i wobec tej przeszkody () zalecali mędrcowi milczenie, nie wypowiadanie się w żadnym sensie. Stoicy postawę

Indyferentyzm religijny.

931

umysłu obojętnego, niezdecydowanego w ocenie,
nazywali *àdiàφορα*, co po łacinie tłumaczy się
*indifferentia* i oznacza stan obojętności nierozróż-
niającej; według stoików wszystko samo przez się
jest obojętnem, z wyjątkiem cnoty i występku,
które posiadają wartość bezwzględną. Wyznaw-
cami szczególnej odmiany I-u filozoficznego byli
scholastycy XII wieku Adelard z Bath i Walter
z Martagne; według nich każda rzecz konkretna
posiada dwojakiego rodzaju cechy: cechy gatun-
kowe czyli obojętne (*indifferentes*), t. j. jedno-
stajnie właściwe wszystkim egzemplarzom dane-
go gatunku, więc nieprzydatne do wyodrębniania,
i one-to stanowią treść pojęcia ogólnego (*uni-
versale*); cechy indywidualne, wyodrębniające da-
ną rzecz zpośród wszystkich, należących do te-
go samego gatunku. Sokrates np. jest określono-
ną osobą, lecz gdy umysł pomija rysy swoiste
Sokratesa (*Socratitatis oblitus*), natenczas pozo-
staje „zwierzę rozumne, śmiertelne” czyli idea
człowieka (Prantl „Geschichte der Logik im
Abendlande” 4 tomy, 1855—70, tom II str. 138
nast.; Hauréau „Histoire de la philosophie scola-
stique” 3 tomy, 1872—80, tom I str. 346 nast.).
I. etyczny rozważa wszystkie rzeczy i postęp-
ki poza obrębem wszelkiej oceny etycznej, albo
zaprzecza, iżby istniał probier z oceny. Schola-
styk Jan Duns Scotus († 1308) uznaje moral-
ność za dobro tylko dlatego, że jej normy zo-
bęty nakazane przez Boga; gdyby wzszakże Bo-
gu podobało się nakazać to, co dziś uważamy
za występek, natenczas występek musiały ucho-
dzić za dobro; innemi słowy: naturze ludzkiej
obecą jest ocena etyczna i jedyną sankcją war-
tości jest wola boska. Racyonalista hollender-
ski Arnold Geulincx (1623 — 1669) w swojej
„Ethica” rozwija pogląd, że, ponieważ przyczyni
ją bezwzględną wszystkiego, nie ylążącają-
li woli ludzkiej, jest Bóg, więc nieuniknioną kon-
sekwenkcyą tego musi być I. etyczny woli czyli
rezygnacya; zasadą etyki jego jest formuła:
„ubi nihil vales, ibi nihil velis” (gdzie nic nie
możesz, tam nic nie chciej). Spółczesnym przed-
stawicielem I-u etycznego jest Fryderyk Nitz-
sche (1844—1900), który odrzuca przyjęte nor-
my i oceny etyczne, jako żydowsko - chrześciań-
ską moralność nędzarzy, i rozważa postępowa-
nie ludzkie „poza obrębem dobrego i złego”, ze
stanowiska nieograniczonych praw silnej indyw-
dualności („Jenseits von Gut und Böse” Lipsk
1886; „Zur Genealogie der Moral” t.że 1887).—
Indyferentyzm polityczny, ob. Kosmopoli-
tyzm.
A. d. M.

Indyferentyzm religijny wogóle jest to lek-
ceżenie sobie tego wszystkiego. co ma zwią-
zek z życiem nadprzyrodzonem. Przy indeferenty-
źmie religijnym za obojętną rzecz uważa się być
zydem albo chrześcianinem, Turkiem lub poga-
ninem, wierzyć w wielu bogów, albo w jednego,
trzymać się tej religii lub owej, przyjąć obja-
wienie za zbiór prawd nieomylnych, bożych, lub

też je odrzucić i t. d. Ta, tak rozpowszechnio-
na obojętność w rzeczach religii, czyli indyfe-
rentyzm religijny, bierze swój początek w bra-
ku religijnego wykształcenia, z zaniedbania obo-
wiązków religijnych, z nietroszczenia się o ży-
cie wyższe, ze zbytniego przyłgnienia do rzeczy
stworzonych, a zwłaszcza do grubych zmysło-
wych rozkoszy. Jedna z zasad I-u zawiera
to twierdzenie, że Pan Bóg nie domaga się ża-
dnej czci od człowieka, a przynajmniej nie ob-
jawił sposobu, w jakibi mu człowiek miał cześć
oddawać; że wielobóstwo i balwochwalstwo za-
równo miłe są Bogu, jako i prawdziwa służyba
Boża; że występki, nieodłączni towarzysze czci
bałwochwalczej, taką samą mają wartość w oczach
Boga jak i cnoty, których domaga się od swo-
ich wyznawców religia chrześciańska. Inna
zasada dowodzi, że czysta i prawdziwa religia
nie więcej przyczynia się do dcba narodów
i szczęścia ludzkich społeczeństw, niż fałszywa,
i, jeśli jest tylko jakakolwiek religia — mniej-
sza o to, czy prawdziwa, czy fałszywa, —
wawsze do dobra jego i szczęścia się przy-
czynia, gdyż każda religia bez wyjątku jest
zdolna doprowadzić człowieka i naród do je-
go przeznaczenia; wszelkie przekładanie je-
dnej religii nad inne prowadzi naturalnym rzę-
cy biegiem wyznawców owej uprzywilejowanej
religii do pogardy i niechęci ku wyznawcom in-
nych religij, a stąd nienawiści religijne i spory;
stąd wojny religijne, które tyle nieszcześć ro-
dowi ludzkiemu zgotowały.—Ten I., tak bardzo
rozmowszechniony za naszych czasów, nie jest
bynajmniej wymysłem naszej doby, ale to stary
wróg chrystyanizmu; objawiał się on w swych
zasadniczych zarysach już za czasów apostol-
skich, jak o tem świadczą „Dzieje Apost.” 2,
18, 17, 32, 26, 24, a nieco widocznie w pierws-
szych wiekach chrześciaństwa. — Ojcem I-mu
można nazwać Herberta of Cherbury
(ob.), który, analizując scientyficznie wszystkie
religie, treść ich sprowadził do pięciu punktów
zasadniczych, wspólnych każdej religii, wszyst-
kie zaś inne punkta różniące się uważał za do-
datki czysto-ludzkie, a zatem za rzeczy zupełnie
podrzędne i nienależące do istoty religii. Dei-
ści i racyonaliści rozwijali dalej te teorye. Przy-
jęli je nawet teologowie protestancy, jednak
z ograniczeniem tylko do sekt chrześciańskich,
utrzymując, że wszystkie te sekty zarówno są
chrześciańskie, byle się tylko trzymały zasad-
niczych artykułów chrystyanizmu.—Jeżeli zwró-
cimy uwagę na źródło I-u, to dzieli się on
na I. zasadniczy i przypadkowy. Pierw-
szy ma miejsce wtenczas, kiedy człowiek swo-
ją teoretyczną obojętność poglądu wyprowadza
znasznem rozumowaniem z powszechnego jakie-
goś prawa, z ogólniejszej jakiejś zasady, i na
niej ją buduje. Tak np. Kantowska teorya po-
nawania prowadzi do I-u teoretycznego, nie zaś
do etycznego. Ogólnie można powiedzieć, że I.

932

Indygenat.

ten jest albo źródłem, albo skutkiem sceptyzmu. Tylko ten może hołdować I-owi, kto, ulegając sceptycyzmowi, waha się niezdecydowany to na jedną, to na drugą stronę, a kto ma to przekonanie, że obojętną jest rzeczą, czy się prawdziwą czy fałszywą religię wyznaje, ten albo sam nie wierzy w to, co twierdzi, albo, jeśli to na seryo twierdzi, należy z liczby ludzi, których życie jest ustawicznem udręczzeniem i szamotaniem się duszy. Jeśli obojętność względem religii i prawdy objawionej nie jest owocem własnego myślenia, oczywiście spaczonego, ale skutkiem działania czynników zewnętrznych, naprz. skutkiem braku należytego obznajomienia się z rzeczami religii, skutkiem złego otoczenia, gorszących przykładów, wówczas I. jest przypadkowym.— Inny podział I-u jest na I. teoretyczny i praktyczny. Pierwszy trzyma się granicznostę w rozumu, nie wywierając żadnego wpływu na sposób postępowania człowieka, na urządzenie życia, unormowanie stosunków towarzyskich i t. d.; drugi objawia się nazewnątrz przez swój wpływ na moralne życie człowieka, wyrażając piętno na całem jego postępowaniu, występując we wszystkich jego stosunkach, a na pierwszem miejscu w stosunku do Boga i życia nadprzyrodzonego.— Nadto rozróżnia się jeszcze I. absolutny, który wszystkie religie bez wyjątku narówni jako rzeczy jednoznaczne stawia, i I. względny czyli umiarkowany, który także nie czyni różnicy między religiami, ale tylko chrześciańskiemi. Zasadą jego są słowa: „Wszystcy wierzymy w jednego Pana Jezusa Chrystusa”. Jasną jest rzeczą, że jakikolwiek indyferentyzm i z jakiegokolwiek punktu uważany stoi zawsze w sprzeczności z zasadami życia chrześciańskiego. Wynika to już z samego pojęcia fundamentu tegoż życia, to jest z pojęcia religii i wiary, które, będąc silnem i niezachwianiem trzymaniem się pewnych prawd, stanowi jądro i treść życia religijnego.

Indygenat. Indygenatem zwano w Polsce ustawę przez króla względnie (od drugiej połowy w. XVI) przez Sejm wydaną, mocą której szlachcic-cudzoziemiec, albo też wprawdzie w Polsce urodzony, ale z ojca cudzoziemca, nabywał prawa i prerogatywy rodowitego szlachcica polskiego. W czasach gdy Polska była monarchią pod rządami absolutnemi, cudzoziemska szlachta bez przeszkody osiedlała się wśród krajowej i używała nietylko prerogatyw jej stanu, ale nadto, z łaski króla, otrzymywała wysokie urzędy, dostojenstwa i godności. Dopiero król Ludwik przywilejem koszyckim (1374) przyrzek nie dawać cudzoziemcom dygnitarstw ani urzędów, ani mianować ich starostami. To samo przyrzek Władysław Jagiełło przywilejem krajowskim r. 1386, piotrkowskim r. 1388 i krajowskim 1433. Te przyrzeczenia nie krępuły jednak królów w swobodzie nobilitowania krajowców i cudzoziemców i nadawania cudzo-

ziemcom indygenatu. Dopiero od czasu wolnej elekcyji królów prawo udzielania indygenatu przeszło na Sejmy. Według konst. r. 1601 cudzoziemiec starający się o I. powinien był stać się o to u szlachty na sejmikach, po województwach, aby był od posłów Sejmowi zalecony; tylko Sejm bowiem, według konst. r. 1607 i 1641, miał prawo I-y nadawać. Obok posłów także król sam i hetmani mogli, z oby konst. 1676, zalecać na sejmikach, po województwach, do I-u ludzi około Rzplitej załużonych. Wedle „paktów konwentów” r. 1764 uchwalać miano I-y na Sejmach większością głosów, ale Actus. sep. sec. r. 1768 uznal nadawanie I-ów za t. zw. „materia status” i przepisał jednomyślność. Każdy I. był ustawą sejmową i musiał być wpisany do „Voluminów legum”, gdyż z woli konst. r. 1641 I-y po r. 1607 uzyskane, a nie wpisane w „Vol. legum”, były nieważne. Otrzymanie I-u zależało od warunków, których z biegiem czasu mnożyło się coraz więcej, i tak: 1) Kandydat musiał wykazać zaslugi dla Rzplitej położone (konst. 1641). 2) Powinien był wykazać szlachc twoje swe w kraju rodzinnym (konst. 1593 i 1641). I. nadawał tylko wtedy pełe prawa szlacheica rodowitego, gdy szlachectwo cudzoziemskie kadrydata było starożytuem (konst. 1685, 1699 i 1736). Tę starożtyność oznaczyła konst. r. 1768 jako szlachectwo już od dziada idące. 3) Otrzymujący I. powinien był wykonać przysięgę wierności królowi i Rzplitej osobiemście na Sejmie wobec stanów (konst. r. 1588 i 1662). Był to warunek pod rygorem nieważności I-u; zdarzały się jednak wypadki uwolnienia od przysiąg (konst. r. 1775). 4) Powinien był kandydat postarać się o nabycie na własność posiadłości ziemskiej (konst. r. 1662 i 1673), a konst. 1775 żadała nawet nabycia znacznego majątku, bo za summę najmniej 200 000 złp. w przeciągu roku po uchwale sejmowej. Kto wawunku tego nie dopelnił lub sprzedał dobra przed upływem lat 20, tracił I. 5) Często dokładano warunek, by nowy indigena stale w kraju zamieszkał i wyznaczano mu termin do przeniesienia się (konst. 1633, 1652). 6) W w. XVII często przydawać warunek, aby indigenowani byli religii katolickiej, a konst. r. 1673, 1683 i 1685 postawiły to jako zasadę. W w. XVIII poczęto przydawać wyraźny rygor, że trwający w swej herezyi indygenowany cudzoziemiec miał I. tracić (konst. r. 1726 i 1736). 7) Konst. r. 1685 położyła warunek na takich indygenowanych cudzoziemców, którzy nie pochodzili z dawnej zagranicznej szlachty, iż mają przez trzy�� cupełne wyprawy wojenne odbyć służbę rycerską w pułku królewskich husarzy, w poczecie trzech koni, i to dobrych, z rynsztunkiem stosownym, własnym kosztem, żołdem i hyberną, a to pod utratą przywileju. Uchwała ta miała działać wstecz, až do tych, którzy od czasu Sejmu z r. 1653 otrzymali I-y. Wyjści z pod tego przepisu byli: ci, którzy, albo

Indygo.

933

sami, albo których rodzice, służąc wojskowo, zasłużyli się krajowi; ci, którzy pewną znaczną summę złożyli na cele wyprawy przeciw poganim; a nadto pewne po imieniu w konst. wyszczególnione osoby. Warunek ten nie był również, jak się zdaje, wymagany. Gdy skutkiem rozbioru w r. 1772 znaczne obszary Polski dostały się pod panowanie mocarstw obcych, konst. 1775 postanowiła, że szlachta polska, która dostała się pod panowanie obce, ma być zawsze wraz z potomstwem uważana za indygeny.— I. tem się różni od nobilitacyi (ob. Nobilitacya), że go otrzymywały osoby będące szlachtą zagraNICzną, nobilitacya zaś była zawsze podniesieniem plebejusza do stanu szlacheckiego. Między I-em a nobilitacyją to przecież zachodilo podobieństwo, że cudzoziemiec indygenowany, jeżeli nie był starożytnego szlachectwa, podlegał tym samym, až do trzeciej generacyi, ograniczeniom i ciężarom, których doznawał na sobie zwykle nowokreowany szlachcie, t. j. że był również świerczałką, scartabellus (ob. Skartabellat). — Literatura: Andreas Schottus „Tractatio juris publici de indigenatu Polonorum ex jure publico polonico deducta” (Dautisci ap. G. Knochium, 1738); Lengnich „Jus publici Regni Poloniae” (2 tomy, Gdańsk 1742 i 1756; młór. pols. „Prawo pospolite Królestwa Polskiego”, Kraków 1836); Skrzetuski W. „Prawo pospolite narodu polskiego” (Warszawa 1782); Czacki T. „O litew. i polskich prawach” (Warsz. 1800—1, wyd. 3-e Kraków 1861); Baudtkie J. W. „Historya prawa polskiego” (Warszawa 1850); tenże „Prawo prywatne polskie” (Warsz. 1851); Helcel „Dawne prawo prywatne polskie” (Kraków 1874). Dr Ał. W.

Indygo jest to znany od wielu tysięcy lat barwnik niebieski, pochodzenia roślinnego, bardzo ważny, zwłaszcza do farbowania wełny. Indygo znajduje się w wielu roślinach w postaci bezbarwnego glukozydu (indykangu—ob.), który, się utleniając, rozszczepia się na błękit indygowy czyli indygotynę i indygoglucynę. Tożsamość glukozydów otrzymywanych z rozmaitych rośliny jeszcze nie jest zupełnie stwierdzona. Indygo czyli właściwie błękit indygowy (ob. Indygotyna) otrzymuje się z wielu roślin, zwłaszcza z indygowców, hodowanych w wielu miejscowoiach, gdzie znajduje się odpowiedni klimat i gleba. Najwięcej cenione są gatunki indygowców, a mianowicie: Infigofera tinctoria, I. disperma, I. Anil, I. argentea, mniej zaś: I. pseudotinctoria, I. hirsuta, sericea, cytisoides, angustifolia, trifoliata, glabra, glauca i inne. Rosliny te pochodzą z Gudżerat i są hodowane w Indyach, Chinach i na Jawie. Hiszpanie przyswoili tę roślinę i Ameryce. Prócz z indygowców indygo otrzymać można i z innych roślin, jako to: z urzetu Isatis tinctoria (Europa), Isatis indigotica (Chiny), Polygonum tinctorium, Lenchocarpus cyanescens (Afryka wschodnia),

Nerium tinctorium i Wrightia tinctoria (Indye) i inne).—Zbiór indyga w Indyach zaczyna się w końcu czerwca, t. j. z chwilą, gdy zjawiają się pierwsze kwiaty. Scięte rośliny pomieszcza się w wielkich cysternach lub kadziach i napełnia naczynia wodą. Wkrótce po takiej operacyji następuje fermentacja, trwająca godzin dwaąsćie. Po upływie tego czasu pokarm dla drobnoustrojów jest zupełnie wyczerpany. W procesie powyższym naprzód ma miejsce fermentacja masłowa, a później gnilna. Dodatek azotanu (np. saletry), aczkolwiek przedłuża proces fermentacyjny (pożywka do drobnoustrojów), jednakowoż zwiększa wydajność o 12—15%. Poniważ fermentacja gnilna nie wytwarza barwnika, w celu usunięcia szkodliwego tego okresu dodają kwasu karbolowego. Ten środek zwiększa produkcyę, lecz z uszcerbkiem co do jakości. Żółty roztwór, wytworzony podczas fermentacji, spuszcza się do kadzi spustowych i za pomocą mieszadeł silnie miesza (przyszcz następuje utlenienie); rozczyn barwi się na zielono i indygo strąca się w postaci płatków. Utworzony osad wygotowywa się z wodą, aby wydalić ciała ekstraktowe i uczynić indygo ognistszem co do barwy i lepiej zwartem co do konsystencyi. Po wyprasowaniu otrzymane ciasto kraje się na kawałki czworokątne i powoli suszy. Indygo sprzedażne jest ciemno-niebieskiej barwy i posiada przy potarciu odbłysk czerwono-miedziany. Dobre gatunki z Bengalii, Jawy i Gwatemali zawierają 70 — 90%, błękitu indygowego, średnio 40 — 50%, a w najgorszych gatunkach wartość spada do 20—30%. Ogólna produkcya roczna indyga wynosi około 8.2 miliona kilogramów, wartości około 110 milionów frank. — W celu otrzymania czystego błękitu indygowego można się posiłkować albo sublimacyją (O'Brien), albo jeszcze lepiej przemianą za mocą redukcyi na biel indygową i następnie utlenianiem bieli w błękit indygowy (ob.). W indygu sprzedażnem oprócz błękitu indygowego (indygotyny) znajdują się jeszcze mało zbadane substancye, indygo czerwone, brunatne i klej indygowy (synteza i budowa indyga ob. Indygotyna). Zastosowanie I-a znane było już Starożytnym, ale tylko jako farby malarskiej, poniważ nie umieli otrzymać roczynu. W Indyach i Egipcie jednakować wcześniej używano w celu barwienia (barwniki znalezione na mumiach wykazują charakter indyga). W Europie używano w tym celu urzetu farbierskiego, z indygiem zapoznano się dopiero po odkryciu szlaku morskiego do Indyj.—Użycie indyga w farbierstwie polega głównie na łatwej redukcyi na biel indygową, rozpuszczalną w alkaliach, i posiadającą pewne powinowactwo do włóknika. Na tej własności polega dawno znany sposób barwienia, zwany kąpielowym (kadziowym) farbowaniem. W tym celu jako środki odtleniające są używane: siarczan tlenku żelaza, cukier

934

Indygolit — Indygotyna.

gronowy, pyłek cynkowy i inne w obecności
wapna i sody. Kąpiel indygowa używana jest
zarówno do farbowania bawełny jak i weł-
ny. Podczas procesu kadziowego włókna po-
chłaniają biel indygową z rozczynu, nasycone
zaś nadzwyczaj łatwo utleniają się tlenem po-
wietrza na błękit indygowy. Barwiącą grupą
w indygu jest:

tworząca z resztą benzolową dwa zamknięte
pierścienie. Grupa ta, nie posiadając grupy two-
rzącej sole, właściwie nie jest barwnikiem, tem-
bardziej, że z przyczyny małej rozpuszczalności
nie posiada powinowactwo do włóknika. Wła-
sność taka zjawia się po wprowadzeniu grupy
sulfonowej (indygosulfonowy kwas), która nadaje
jej charakter barwnika kwaśnego.
W. Br.

Indygolit, nazwa użyta przez Scherera w r.
1800 na oznaczenie minerału turmalinu błękit-
nego z Utó w Szwecyi.
Z. W.

Indygotyna czyli błękit indygowy
C₁₆H₁₀N₂O₂ jest najważniejszym ze wszystkich
związków otrzymywanych z grupy indolowej
i znajduje wielkie zastosowanie w farbierstwie.
Indygotyna znajduje się w wielu gatunkach in-
dygowców (Indigofera tinctoria), wرزecie (Isa-
tis tinctoria), w rdeście (Polygonum tinctorium)
i w wielu innych roślinach pod postacią bezbarw-
nego głukozydu (ob. Indykan). Z roślin po-
wyższych za pomocą fermentacyi na powietrzu
tworzy się indygotyna (ob. Indygo). Indy-
gotynę czyli błękit indygowy najłatwiej otrzy-
muje się z indyga przez utlenienie wodno-
go roztworu bieli indygowej na powietrzu
i następne ługowanie rozczynu za pomocą
aniliny albo chloroformu. Indygotyna krystali-
zuje (z aniliny) w postaci ciemnoniebieskich
kryształów z miedziano-czerwonym odbłyskiem
i sublimuje w postaci słupków; para posiada
barwę ogniście czerwoną z odcieniem fioleto-
wym. I. rozpuszcza się w anilinie, chlorofor-
mie, nitrobenzolu, fenolu, parafinie, nafcie i w nie-
których olejach tłustych; rozpuszcza się również
w kwasie siarczanym bez rozkładu, zabarwiając
go na żółtawo-zieloną barwę; roztwór ten przy
nagrzewaniu staje się niebieskim, tworząc indy-
gosulfonowy kwas. Skład chemiczny I-ny od-
powiada najprostszemu wzorowi C₈H₅NO, ozna-
czenie jednak gęstości pary wskazuje podwójną
cząsteczkę C₁₆H₁₀N₂O₂. Środki utleniające prze-
mieniają I-nę w isatynę (ob.); przy działaniu
chloru albo bromu otrzymuje się pochodne chlo-
rowcowe isatyny. W 新żonym gorącym roz-
tworze wodzianu potasu indygotyna rozpuszcza
się, barwiając roztwór na pomarańczowo-żółto, przy-
czem mniemają, że wytwarza się biel indygo-
wa i kwas isatynowy (ob.). Indygotyna pod

działaniem środków redukujących przemienia
się na biel indygową C₁₆H₁₂N₂O₂, posiadającą
właściwości fenolowe. Rozczyn taki energicznie
utlenia się na powietrzu, wydzielając naprowót
indygotynę. Dzięki tej własności bieli indygo-
wej, błękit indygowy znalazł zastosowanie przy
farbowaniu wełny.—Stwierdzenie budowy I-ny
przez Baeyera i wyniki całego szeregu prac
naprowadziły tego uczonego badacza na syntezę
tak ważnego barwnika. Pierwszy pochop w tym
kierunku dała praca Baeyera i Knoppa (1865—
1866), której wynikiem był kolejny rozkład in-
dygotyny na dwuoksyindol, oksyindol i indol.
Wkrótce, bo już w roku 1869, Baeyer i Emmer-
ling otrzymali syntetycznie indol przez sto-
pienie nitrocynamonowego kwasu z wodzianem
potasu i opiłkami żelaznemi. Pierwszą pewną
metodę syntetyczną otrzymywania błękitu indygo-
wego wskazał Nencki („Ber. d. d. chem. Ges.”
VIII 727), utleniając indol za pomocą ozonu.
Uprzednio Nencki otrzymał indol za pomocą
fermentacyi trzustkowej z białkanów. Nencki
tym sposobem uzupełnił syntezę błękitu indygo-
wego i wskazał metodę sztucznego jej otrzy-
mywania. W r. 1877 wskazali Baeyer i Ca-
ro tworzenie się indolu podczas przepuszczania
pary ethylaniliny przez rury rozpalone do czer-
woneści:

W roku później Baeyer i Suida stwierdzili, że
oksyindol jest laktamem kwasu o-amidofenylo-
octowego i otrzymali go syntetycznie:

kwas o-amidofenyloctowy

W tymże roku Baeyer otrzymał z oksynolu isa-
tynę. Ponieważ już przedtem znanem było
przejście isatyny w błękit indygowy, została
tym sposobem wynaleziona nowa synteza błęki-
tu indygowego z kwasu o-amidofenyloctowego.
Claisen i Shadwell otrzymali w 1879 r. z kwa-
su o-nitrofenyloglyoksylowego (otrz) manego syn-
tetycznie, przed redukcyą kwasu o-amidofenylo-
glyoksylowego), który okazał się tożsamym
z kwasem isatynowym i łatwo rozkłada się na
isatynę.—W celu dalszego wyjaśnienia budowy
Baeyer (1880) zwrócił się do badania kwasu
o-nitrocynamonowego C₆H₄(NO₂)CH:CH. COOH.
Kwas ten pod działaniem bromu tworzy kwas
nitrofenyldwubrompropionowy

C₆H₄(NO₂).CHBr. CHBr. COOH,

który przy ostrożnym traktowaniu ługiem sod-
wym przechodzi w kwas nitrofenylopropiolowy,
C₆H₄(NO₂).C≡C. COOH. Przy. redukcyi kwasu
powyższego cukrem gronowym lub innemi środ-

Indygowiec — Indyjski ocean.

935

kami redukującemi w roztworze alkalicznym, w znacznej ilości tworzy się indygotyna. Dalej Baeyer stwierdził, że nitro-kwas taki, rozpuszczając się w kwasie siarczanym, przemienia się na kwas isatogenowy (ob.):

$$C_6H_4 \underset{NO_2}{\overset{C≡C.COOH}{\rightleftharpoons}} C_6H_4 \underset{N-O^{-}}{\overset{CO}{\rightleftharpoons}} C_6H_4 \underset{N-O^{-}}{\overset{CO}{\rightleftharpoons}} \underset{H}{\overset{CO}{\rightleftharpoons}}$$

Ten ostatni pod działaniem wody rozkłada się na isatynę i kwas węglowy. Następnie otrzymał Baeyer indygotynę za pomocą redukcyi dwunitrodwufenyloacetyluń:

$$C_6H_4(NO_2) \overset{C≡C. C}{\underset{C_6H_4(NO_2)}{\rightleftharpoons}} C \equiv C \cdot C_6H_4$$

Powyższa synteza wskazuje na obecność dwóch grup indolowych, przyczem wszystkie atomy węgla znajdują się w połączeniu prostem:

$$C_6H_4 \underset{NH}{\overset{CO}{\rightleftharpoons}} C \underset{NH}{\overset{CO}{\rightleftharpoons}} C_6H_4$$

Obecność dwóch grup imidowych zdaje się być wysoce prawdopodobną, tembardziej, że barwnik ten niełatwo wytwarza się z indoksylu; następnie błękit indygowy otrzymano za pomocą rozmaitych reakcyj syntetycznych, a mianowicie: przez działanie rozcieńczonych alkaliów na roztwór o-nitrobenzaldehydu w acetonie:

$$2 C_6H_4(NO_2)CHO + 2 CH_3CO \cdot CH_3 = C_6H_4 \underset{NH}{\overset{CO}{\rightleftharpoons}} C \underset{NH}{\overset{CO}{\rightleftharpoons}} C_6H_4 + 2 H_2O + 2 CH_3COOH$$

Produktem pośrednim w tej reakcyi jest metyloaceton kwasu o-nitrofenylomlecznego:

$$C_6H_4(NO_2)CH(OH)CH_2 \cdot CO \cdot CH_3$$

Dalej z o-nitroacetofenonu za pomocą pyłku cynkowego i wapna sodowanego (Engler i Emmerling) Flimm syntezował indygotynę z bromoacetanilidu $C_6H_5$. NH·CO·CH₂Br, stapiając z wodzianem potasu. Synteza Heumanna polega na stapianiu fenyloglicyny z wodzianu potasu i następnej redukcyi.— W 1897 roku badeńska fabryka anilinowa wprowadziła do sprzedaży pod nazwą Indygo-Rein, syntetyczne indygo, zawierające około 97% indygotyny. Produkt ten konkuruje z naturalnym ceną i dobrocią (synteza Baeyera z naftaliny). W. Br.

Indygowiec, ob. Indigofera.

Indyjska figa, ob. Opuncya.

Indyjska filozofia, ob. Indostan.

Indyjska kompania, ob. Wschodnio-Indyjska kompania.

Indyjska literatura, ob. Indostan.

Indyjska matematyka, ob. Indostan.

Indyjska medycyna, ob. Indostan.

Indyjska muzyka, ob. Indostan.

Indyjska sztuka, ob. Indostan.

Indyjska trawa, ob. Juta.

Indyjski archipelag, ob. Malajski archipelag.

Indyjski balsam, ob. Peruwiański balsam.

Indyjski kartofel, ob. Batat.

Indyjski len, ob. Corchorus.

Indyjski ocean, najmniejszy z trzech wielkich oceanów, zamknięty z północy rozczłonkowanemi południowemi brzegami Azyi, z zachodu Afryką, ze wschodu wyspami Malajskiem i Australią; dalej na południe (od 35° szer. pd.) traci on granice naturalne i zlewa się z sąsiednimi oceanami: za granice konwencyonalne uważane są tu południki południowych rogów Afryki i Australii, oraz zawarta między temi południkami część koła biegunowego południowego. Obszar w tych grauicach wynosi około 74 000 000 klm. kw. Północna część tego oceanu, ograniczona lądami, ma kształtając trapezu; swemi najdalej na północ wkraczającemi zatokami: zatoką Perską i morzem Czerwonem, sięga do 30° szer. pn.

Zatoki i wyspy. Zlewisko. We wschodniej części oceanu, pominąwszy słabe, łukowate wgięcie zatoki australijskiej, spotykamy trójkatną zatokę, wkraczającą między północno-zachodnie wybrzeże Australii i szereg wysp Małych Sundzkich; zatoka ta przedłuża się na wschód wzdłuż 10° szer. pd., tworząc między Australią i Nową Gwinęą morze Arafura i zatokę Karpentaryę, które za pomocą cieśniny Torresa prowadzą do oceanu Wielkiego. Na północy między półwysep Inndochiński z Malakką i Indostan z Cejlonem, wkracza aż do zwrotnika Raka trójkatna zatoka Bengalska, która za pomocą cieśniny Malakka między półwysem tegoż nawiska i Sumatrą łączy się z oceanem Wielkim (morzem Południowo-Chińskiem). Dalej ku zachodowi między Indostan i Arabię wkracza też prawie trójkatna albo lepiej trapezoidalna zatoka Oman, zwana inaczej morzem Arabskiem, które prócz drobnych zatok Kacz i Kambai ograniczających na brzegach Indostanu półwysep Gudżerat, tworzy na północozachodzie dwie głęboko w ląd wkraczające zatoki, a raczej dwie pary zatok, połączonych ze sobą cieśninami; mianowicie zatokę Oman (w częściślejszem znaczeniu), połączoną przez cieśninę Ormuz z zatoką Perską i — zatokę Aden, połączoną przez cieśninę Bab - el - Mandeb z zatoką Arabską albo morzem Czerwonem; to ostatnie na północy rozgałęzienia się w dwie wązkie zatoki, Akaba i Suez, z których ostatnia ma kanałowe połączenie z morzem Śródziemnem.—Z wysp tego oceanu największą jest Madagaskar, oddzielony kanałem Mozambickim od lądu Afryki; dookoła Madagaskaru zgrupowały się wyspy drobniejsze,

©noykl. Powsz. Lustr. Zesn. 289. T. XXX.

118

936

Indyjskie Cesarstwo.

jak Maskareńskie, Komorskie, Amiranckie i Sey-
szelskie. Na północ stąd, u północnego rogu Afry-
ki, leży Sokotra. Do południowego rogu Indosta-
nu przytyka, nieco od wschodu, wyspa Cejlon,
po jego zaś stronie zachodniej i połudn.-zachod-
niej rozciągają się drobne koralowe archipelagi
(atolle) Lakkadywskich i Maledywskich; na linii
leży przedłużenia ku południu poza równik
leży takiż archipelag Czagos. We wschod-
niej części zatokiskej ciągną się łu-
kowato wyspy Andamańskie i Nikobarskie, ni-
by ogniwo między górami Indochin i Sumatry;
wzdłuż zachodniego wybrzeża tej wyspy ciągnie
się szereg wysp drobniejszych, jak np: Nias; na
południe od Sumatry leżą wyspy Kokosowe albo
Keeling. Oprócz tych wysp leżących w północ-
nej właściwej części oceanu Indyjskiego, mniej
więcej blizko brzegów, spotykamy też drobne
wysepi wulkaniczne, rozsiane pośród niezmie-
rzonych obszarów południowej części oceanu; są
to mianowicie wyspy: Nowy Amsterdam i St.
Paul na południku południowego rogu Indostanu
oraz wyspy Crozet, księcia Edwarda i Mar-
rion mniej więcej na południkach: Madagaskar-
i Zanzibaru; najdalej na południe z tych wszyst-
kich wysp pod 50° szer. pd. na południku pół-
wyspu Gudżerat leży wyspa Kerguelen.— Co do
zlewiska, to największą ilość wód wysyłają te-
mu oceanowi monsunowe Indye: płyną tu miano-
wicie Saluen, Irawadi, Bramaputra z Gangesem,
Godaveri, Kriszna, Narbada i Indus. Prócz tego
bliźnie rzeki Mezopotamii, połączone w Szat-el-
Arab, wlewający się do zatoki Perskiej. Mniej
wód wysyła oceanowi I-u, zwrócona głównie ku
Atlantykowi, Afryka; są to mianowicie rzeki:
Dżuba, Rowuma, Zambezi i Limpopo. Tem mniej
zasilać może o. I. sucha Australia: rzeki zachod-
niego wybrzeża (np. rzeka Łabędza) są nie-
zmiernie ubogie w wodę; obitsze nieco dopływy
otrzymuje dopiero zatoka Karpentarya (np. rzeka
Flindersa).

Uksztaltowanie dna. Największe zagłębienie
dna 4 000 — 5 000 znajduje się na wschodzie
północnej części oceanu Ind. na wschód od po-
łudnika uścia Gangesu; zagłębienie to wypełnia
trzestrzeń między archipelagiem Malajskim i Au-
stralią i sięga na południe tej ostatniej, prócz
tego wyspowo występuje zagłębienie dna na po-
łudnie Cejlonu. Na zachód, a szczególnie na po-
łudnie, od tego obszaru, głębokość zmniejsza się
do 3 000 m., a na południe od 40° szerokości
południowej—2 000 a nawet 1 000 m. Na tem
wzniesieniu dna leżą wspomniane wyżej wyspy
Kerguelen, Crozet i księcia Edwarda. Największą
głębokość znaleziono pod 11° 22' szer. pd. i 116° 50'
dług. wsch. Gr. na południe Bali i Lombok:
6 205 m.

Co się tyczy rozkładu wiatrów, to na po-
łudnie od 35° szer. pd. wieją tu wiatry zachod-
nie i północo-zachodnie, dalej ku równikowemu
pasowi ciszy, wieje passat południowo-wschod-

ni, którego granice przesuwają się z porami ro-
ku; na północ od równika wieją mussony: letni
południowo-zachodni i zimowy północno-wschod-
ni. Prócz tego na oceanie Indyjskim występują
chwilowo niszczące cyklony, zwłaszcza około
wyspy Maurycego i w zatoceskiej.—Z prą-
dów morskich o. I. posiada prąd Południowo-
Równikowy, płynący między 3 i 23° szer. pd.
ku zachodowi; na północnym rogu Madagaskar
prąd ten rozszczepia się na dwa: Madagaskarski
po wschodniej i Mozambicki po zachodniej stronie
wyspy; drugi z nich płynie przez kanał tegoż na-
zwiska wzdłuż brzegów Afryki, u południowego
jej rogu przyjmuje nazwę prądu Agulhas i pod
38° szerokości pd. skręca na południo-wschód
ku wyspie Kerguelen. Prąd Madagaskarski już
pod 35° szerok. pd. skręca ku południo-wschod-
wowi. We wschodniej części o. I. płynie wpo-
blizu zachodnich wybrzeży Australii ku północy
zimny prąd Zachodnio-australijski. Równolego
do prądu Południowo-Równikowego płynie na
północ odeni przeciwprąd Równikowy. W północ-
nej części o-u I-go prady są zmienne odpowiednio
do półroczonej zmiany monsunów. W południowej
części o. I. na południe od 40° szer. pd. panu-
je jak i w innych oceanach pod temi szeroko-
ściami, prąd ku wschodowi. Co do lodów pływa-
jących, to w zachodniej części oceanu dosięga-
ją one 36° szer. pd., we wschodniej 43°; w środku, około wysp Kerguelen, linia graniczna wy-
gina się ku południowi. Przez ocean Indyjski,
biegną wielkie linie żeglugi, wiążące Euro-
pę ze Wschodnią Azyą oraz Australią — jedna
około przyłądka Dobrej Nadziej, druga przez ka-
nał Sueski. Linie te wychodzą na ocean Wiel-
ki przez cieśninę Malakka między półwyspem
tego nazwiska i wyspą Sumatrą oraz przez cie-
śninę Sunda między Sumatrą i Jawą. Drogi żew-
głowców kierują się według panujących wiatrów,
żeglowce przekładają drogę około przyłądka Do-
brej Nadziej nad drogą przez kanał Sueski: z oce-
anu Atlantyckiego żeglowce przehodzą około
przyłądka pod 39° do 43° szer. pd., aby następ-
nie użyć panujących w tych szerokościach wia-
trów zachodnich; wiatry te prowadzą żaglowce
až do Australii; żaglowce zaś przeznaczone do
Indyi opuszczają pas wiatrów zachodnich około
wyspy Nowy Amsterdam i kierują się stąd na
północ lub północo-wschód. W powrocie z Indy-
yi płyną żaglowce ku południu do równika, a stąd
już z prądem równikowym ku zachodowi i po-
łudnio-zachodowi około południowego rogu Ma-
dagaskarhu do przyłądka Dobrej Nadziej. Ża-
głowce z Australii płyną około południowo-
zachodniego rogu tej części świata, a następnie
ku północo-zachodowi, gdzie dochodzą do drogi
poprzednio wymienionej. Linie parowców wy-
chodzą z Suezu i biegną zwykle po największych
drogach.
W. N.

Indyjskie Cesarstwo. Indye Wschodnie w szer-
szem znaczeniu obejmują oba półwyspy, to jest

938

Indyjskie Cesarstwo.

ciagu 10·cio-lecia 1883—92 wywędrowało tylko 136 406 osób; z tych przez Kalkutę i Madras, na wyspę Ś-go Maurycego, 18 714, do Natalu 22 946, do Guyany angielskiej 20 617, na wyspy Fidży 10 332; z francuskich portów w Indyach do francuskich osad—1 879 osób. Śmiertelność na 217 927 215 głów w roku 1892 wyniosła 7 000 965 wypadków, czyli 32.12 na tysiąc, z cze- 7 000 965 wypadków, czyli 32.12 na tysiąc, z cze- do gorączki przypada 21.24, na chorę 3.34‰. Rozszarpanych przez dzikie zwierzęta i ukąszonych przez jadowite węże było 21 988 osób, zabito zaś 1 685 tygrysów, lampartów, niedźwiedzi i 3 329 węży, za co wypłacono na- gród 13 352 rupij. Klęska głodowa w latach 1865, 66, 68, 69 i w 1876—78 zdziesiątkowała ludność w straszliwy sposób, mianowicie w ostat- nich z wymienionych lat zginęło przeszło 5½ milionów ludzi z głodu i chorób będących jego na- stępstwem. Podług wyznań liczone: 207 731 727ermanistów, 57 321 164 mahometan, 9 280 467 oddających cześć zjawiskom przyrody, 7 131 361 buddystów, 2 284 380 chrześcian, 1 907 833 Sik- hów, 1 416 638 Dżainów, 89 904 Persów, 17 914 Żydów i in. Z pomiędzy chrześcian 163 000 było Europejczyków, 79 790 Azyatów, 2 036 590 tubylców, wyznania rzymsko-katolickiego, nawró- conych przez Francuzów i Portugalczyków, czę- ścią angiłańskiego i luterańskiego za wpływem Anglików, Amerykanów, Szwedów, Duńczyków, Hollendrów i Niemców. W r. 1891 liczba katoli- ków wynosiła 1 315 263, anglikanów 295 016, syryjskich chrześcian 200 467, baptystów 191 746, luteranów 65 376. W celu szerzenia zasad re- ligii rozwija działalność 31 stowarzyszeń mis- syjnych, przeważnie angielskich i amerykań- skich, w tej liczbie jednak jest 6 niemieckich, 1 szwedzkie i 1 duńskie. Wyznanie rzymsko- katolickie posiada 18 apostolskich wikaryatów, 1 prefekturę, oraz kilka znaczniejszych zakła- dów naukowych pod kierunkiem oo. Jezuitów w Kalkucie, Bombaju, Negapatamie, Mangalorze i t. d.

Oświata ludowa stoi na bardzo jeszcze niz- kim stopniu. Na ludność, wynoszącą 287 223 431 głów, w r. 1894 pobierało nauki 3 703 837 mężczyzn i 378 194 kobiet; prócz tego czytać i pisać umiało 11 554 035 mężczyzn i 543 495 kobiet; analfabetów było: 118 819 408 mężczyzn i 127 726 768 kobiet. Co do 25 384 505 osób braknie dokładnie danych (Kaszmir, Radżputana, Indye środkowe). Na czele zakładów nauko- wych stoją uniwersytety w Kalkucie, Allahaba- dzie, Lahorze, w których przedmiotem studyów są badania dotyczące Wschodu. Uniwersytety w Madrasie i Bombaju mają raczej charakter urzędów egzaminacyjnych, niż uczelni. Ilość zakładów naukowych w r. 1894 wynosiła 147 590 (7 591 dla dziewiącą) z 4 082 031 uczniami (w tem 378 194 dziewcząta). W tej liczbie było 156 zakładów (4 dla dziewiącą) z kursami me- dydyny, rzemiosł i techniki, na które uczęszcza-

ło 18 571 słuchaczy (97 dziewiącą); 5 097 szkół średnich (432 dla dziewiącą) z 511 968 ucznia- mi (38 569 dziewiącą), 97 398 szkół elementarnych (5 613 dla dziewiącą); uczniów było 2 952 575 (294 351 dziewiącą). Prócz tego było 117 semi- naryów dla nauczycieli i 42 dla nauczycielek, 5477 wyższych i 37 253 niższych szkół pry- watnych. Wydatki na szkoły w roku 1894 wy- nosiły 23 424 148 rupij. Prasę przedstawia 1180 pism peryodycznych. Z 750 gazet 290 wychodzi w angielskim języku, 560 zaś w różnych miejscowych narzeczach. W prowincyach północno-zachodnich, w Audh i Pendźabie języ- kiem prasy jest hindustański oraz Urdu, którego używają mahometanie w całych Indyach; w Bom- baju języki Mahrati i Gudźerati (drugi z nich jest językiem Parsów), w Madras języki Tamil i Te- lugu służą organom prasy. Wszystkie te pisma, redagowane w językach krajowych, zdradzają dażności wrogie dla Anglii, wychodzące zaś w języku angielskim odznaczają się charakte- rem lojalnym, nawet redagowane przez tubyl- ców. Około 60 pism wychodzi w dwóch języ- kach, to jest w angielskim i w jednym z języ- ków miejscowych. Prócz tego w angielskim języku wychodzą pisma religijne, wolnomularskie, prawnicze i różne inne specjalnej treści. Li- teratura książkowa składa się z kalendarzy, rozpraw religijnych, przekładów arcydzieł euro- pejskiej literatury na angielski lub którykolwiek z miejscowych języków.— Miast w r. 1891 było 2 035 z zaludnieniem 27 251 176 głów. Naj- większym miastem jest Bombaj, mający 871 764 mieszkańców, Kalkuta (741 144), Madras (452 518), Hajderabad (415 039), Lakhnow (273 028), Bena- res (219 467) i Delhi (192 579 mieszk.).

Rolnictwo, hodowla bydła, leśnictwo. Z całego obszaru Indyj angielskich było w r. 1893 rzę- czywięście pod uprawą 88 639 279 hektarów, 35 971 490 ha zdatnych do uprawy, 21 946 143 ha pod lasami i 45 178 860 ha niezużytki. Na północy ziemia jest w posiadaniu wielkich wła- ścieli i wydzierżawianą bywa drobnym rolnikom; w środkowych i południowych prowincyach wła- ścieliami ziemi są drobni rolnicy, w Madras są właściciele obu tych kategorij. Z całej mies- ści Indyj (287 223 431) więcej niż połowa, bo 171 735 390 mieszkańców, żyje z rolnictwa, któ- re w ostatnich latach wskutek przekopania ol- brzymich nawodniających kanalów, jak kanał Gangesowy i Sirhiud, w systemacie rzek Kaweri, Kistnah, Godaveri), urządzenia stawów i studni, za pomocą których w roku 1893 nawodniono 10 748 556 ha, znacznie się podźwignęło. Środki kommunikacyi również w ostatnich czasach znacz- nie się rozwinęły i przybrały doniosły cha- rakter. Zarząd krajów usilnie się stara za po- mocą wprowadzania uprawy nowych roślin, jak np. herbaty i chinowego drzewa, podźwignać rolnictwo. W roku 1893 pod uprawą ryżu było 26 297 525 ha, przeważnie w Bengalu, następnie

940

Indyjskie Cesarstwo.

zaś 36 983 210 rupij, do czego jeszcze należy dodać handel rządowy, prawie wyłącznie przywozowy, na 32 317 090 rupij. Z liczby przedstawiających ogół obrotów handlowych, tj. 1 864 045 470 rupij, przypada: na Anglię 866 441 150, na Chiny 146 718 780, na Francyę 118 325 730, na Niemcy 93 625 110, na Belgię 77 802 480, na Stany Zjednoczone 53 760 910, na Austro-Węgry 43 208 310 rupij. Inne kraje, biorące:ważniejszy udział w obrotach handlowych, są Włochy, Cejlon, Egipt, wyspa św. Maurycego, Persya, Rossya, Niderlandy, Japonia, Arabia, Australia, Ameryka południowa, wschodnie wybrzeża Afryki, Turcya azyatycka, Aden. W ogólnym handlu 5 głównych miast portowych biorących udział w wysokości 94.8%; przypada na Bombaj 43, Kalkutę 35,5, Kuratchi 5,8, Rangun 5,4 i na Madras 5,1%. Wśród artykułów przywozu przeważają wyroby bawełniane, wartości 323 774 699 rupij; po nich idą wyroby metalowe w wysokości 75,8, oleje 35,7, jedwab' 31,9, cukier 28,2, machiny 25,2, wyroby wełniane 18,9, chemikalia 18,4 milionów rupij; potem ubranie, napoje, materyały dla dróg żelaznych, węgłe kamienne, prawy práwy korzenne. Głównemi artykułami są: zboże, wartości 163,3, bawełna surowa 133,3, nasiona 167,5, opium 80,2, przedza bawełniana i kaniny 62,4, juta surowa 85,2, herbata 65,8, skóry i futra 58,1, indygo 41,8, wyroby jutowe 34,4, kawa 20, wełna 10,8 milionów rupij, prócz tego drzewo, jedwab' surowy, cukier i t. d. Po dzień 10 marca 1894 nie pobierano żadnego ciała wwozowego, lecz od tego czasu tylko przedza i kaniny bawełniane wolne są od opłaty. Handel wewnętrzny pozostaje przeważnie w rękach krajowców; pośredniczą w nim doroczne jarmarki podczas uroczystości religijnych, na które się gromadzą nieprzeliczone tłumy. W kommunikacyjmorskiej od czasu otwarcia kanału Suezkiego miejsce okrętów żaglowych zajęły parostatki, stanowiące obecnie 80% środków kommunikacyjmorskiej. Oprócz kilku angielskich linij parostatków obsługują wielkie angijskie porty linie parostatków: francuska, austro-węgierska i hoska. W r. 1894 zawinęło do wszystkich portów 9 995 statków o 7 665 886 ton. Ładunku. Dzisiejsze środki kommunikacyj zawdzięczają Indye wyłącznie rządowi angielskiemu, który do dnia 31 marca 1894 zbudował 247 040 km. dróg; w tej liczbie 54 697 km. dróg bitych. Budowy dróg żelaznych dokonał też rząd, albo przyczynił się do ich budowy przez gwarancję i subwencyę. Pierwsza droga żelazna, z Bombaju do Tauna, długości 32 km., otwartą została w 1853 roku, w r. zaś 1894 było czynnych 29 772 km., w tem 22 216 km. dróg państwowych, 4812 km. linij prywatnych i 2 649 km. w krajach hołdowniczych. Linie te przewoziły 144 826 387 podróżnych i 32 531 337 ton towarów. Od czasu ich otwarcia żegluga na Indzie i Gangesie prawie zupełnie ustała, lecz na rzekach Brahmaput-

trze i Irawadi trwa jeszcze. Począ w r. 1894 za pośrednictwem 8 978 kantorów wyprawiła 335 617 159 listów, 26 363 793 egzemplarzy pism peryodycznych i 16 041 953 posyłki. Od r. 1876 należą Indye do wszechświatowego związku pocztowego. Linie telegrafów miały w r. 1894 68 718, wszystkie druty 216 159, liny podmorskie 441 km. długości, po których przesłano 4 215 247 depesz płatnych. Liny podmorskie łączą Bombaj z Adenem, Madrasem i Singaporem.

Jednostkę monetarną, od roku 1835, stanowi rupia, zawierająca 10.692 gr. czystego srebra, z podziałem na 100 centów w obrachunkach celnych i pocztowych. Są ¹/₂- i 2-rupiowe, jako też zdawkowe bronzowe monety. 100 000 rupij nazywa się 1ak. Monety złote, Mohur, wartości po 15 rupij, ulegają od r. 1853 zmiennemu kurosowi. System monetarny indyjski ma obieg i we wschodniej Afryce; z powodu spadania wartości srebra przyczynia on rządowi niemało kłopotu (jeszcze w r. 188¹/₂ rupia warta była 19,9 pensa, w 189²/₃ 14,98, teraz zaś 14,3. W r. 1893 ustanowiono wartość rupii we wszystkich wypłałtach rządowych na 16 pensów.

Miary i wagi. Od roku 1889 normalną miar długości w całem cesarstwie jest bengalski „Gess”=36 calom ang.=91.438 cm. Wprawdzie prawa z r. 1871 ustanowiło kilogram jako jednostkę wagi, z podziałem na dziesiętne i setne części, pod nazwą „Zir”, lecz nowa ta waga nie weszła w powszechne użycie. W handlu używana jest dawna targowa waga „indian maund” = 37,24 kg. na towary wywozowe, a 33,86 kg. na przywozowe, zresztą w rozmaitych okolicach są jeszcze w użyciu różne miejscowe miary i wagi, co jest przyczyną licznych strat i niesuniennego wyzysku.

Konstytucya, zarząd, wojskowość. Do 1858 roku Indye stanowiły kraj podległy kompanii wschodnio-indyjskiej, następnie stały się prowincy angielską, a generalny gubernator został poddany pod bezpośrednią władzę sekretarza stanu dla Indyj. Dnia 1 stycznia 1877 królowa angielska przybrała tytuł Cesarzowej Indyj. Generalny gubernator, czyli wicekról, którego urzędnowanie trwa zwykle 5 lat, mianuje wszystkich urzędników, z wyjątkiem gubernatorów Bombaju i Madrasu oraz namiestników gubernatorów w Bengalu, prowincyach północno-zachodnich i w Pendźabie, mianowanych bezpośrednio przez króla. Siedliskiem zarządu jest Kalkuta, a w porze wielkich upałów Simla, położona w Himalajach. Podobnież wszyscy wyżsi urzędnicy zarządu mają swoje zimowe i letnie rezydencye. Przy boku wice-króla istnieje Rada wykonawcza (Executive Council), której członkowie mianowani są przez koronę, lecz w tej radzie i on sam zasiedla z prawem głosu, jako też Rada prawodawcza (Legislative Council) złożona z członków Ra-

Indyjskie Cesarstwo.

941

dy wykonawczej, 6 do 12 członków mianowa-
nych przez wice-króla i gubernatora prowincyi,
w której się posiedzenia odbywają. Wice-kró-
lowi służy prawo wypowiadania wojny, z obo-
wiązkiem wprawdzie zawiadomienia o tem w prze-
ciagu oznaczonego czasu parlamentu angielskiego,
jako też prawo zawierania pokoju. Wice-król może
odmówić swego przyzwolenia projektom do praw
dołączących finansów, spraw religijnych, woj-
skowości, i spraw zewnętrznych, albo powstrzy-
mać wykonanie uchwalonych już praw, przeka-
zując rozstrzygnięcie kwestyi sekretarzowi stanu
dla Indyj, który może cofnąć wszelkie postano-
wienia zapadłe w Indyach. Ten równiež ma
przy boku swoim doradce kollegium (Council of
India), złożone z 15 członków, których sam mia-
nuje; dziesięciu z nich powinno zamieszkiwać
wprzód w Indyach w przeciągu lat 10-ciu. Jeśli
postanowienie tej rady zapadnie zgodnie z pro-
jektem sekretarza stanu, ten wtedy ogłasza
uchwałę z radą (with council), lecz gdy nastąpi
postanowienie wbrew zdaniu whitezności, na'en-
czas uchwała następuje w radzie (in council).
Podobnie jak wice-król, tak też gubernator
w Bombaju i Madrasie, znoszący się bezpośre-
dnio z sekretarzem stanu dla Indjy, jako też
namiestnik-gubernator Bengalu, mają, każdy, swo-
ją przyboczną radę prawodawczą, której człon-
ków sami mianują, lecz projekty do praw do-
dyżących finansów, kwestyi monetarnej, poænd
i telegrafów, spraw karnych, wojskowości, spraw
wyznań religijnych i spraw zewnętrznych po-
winny być zatwierdzone przez wice-króla. Wyż-
sze izby sądowe istnieją w prezydentach Bom-
baju i Madrasu, jako też dla Bengalu i prowin-
cyj północno - zachodnich; od wyroków ich
można apelować do komitetu sądowego Rady
tajnej w Londynie. Pendżab posiada wyższy sąd,
złożony z trzech sędziów, inne prawincy po
jednym sędzi. Obok praw wydawanych przez
parlament angielski i przez miejscowe rady pra-
wodawcze mają jeszcze moc zwyczajowe prawa
Hindów i mahometan, oraz dotyczące oddziel-
nych kast i plemion. Najwyższy sędziowie mia-
nowani są w Anglii, inni urzędnicy—przez rząd
indyjski, lecz dopiero po złożeniu odpowiedniego
egzaminu w Anglii.— Dawni książęta miejscowi,
których jest 601, mają prawo dziedziczne tylko
w czwartej części; w razie wygaśnienia rodu
mogą sobie adoptować następcę. Rząd angielski
dozwala tym książętom dość swobodnie zarzą-
dzać poddanymi, ale czuwa nad nimi za po-
średnictwem politycznych agentów, ustanowio-
nych przy każdym dworze. Najpotężniejszymi
z indyjskich książąt są: Nizam Hajderabadu, Ma-
haradżowie Sindu, Dżajpuru, Travankoru, Kasz-
miru, Dżodpuru, Patiali, Udepuru, Bharkpuru,
Holkar Indoru, Gaikowar Barody i begum (księżna)
Bhopalu.

Finanse. Zarząd angielski przyjął dawne urzą-
dzenia indyjskie i mahometańskie tak, jak je za-

stał. W r. 1893/4 dochody wyniosły 905 652 140,
wydatki 921 122 120 rupij. Dochody rozpadają
się na podatki gruntowe 255,9, podatek od opium
66,3, monopol solny 82,3, podatek stemplewy
45,1, akcyza 53,9, roboty publiczne 221,5. Wy-
datki: na roboty publiczne 300,5, wojsko 255,9,
procenty od długu publicznego 43,7 miliony ru-
pij. Wydano z tych sum w samej Anglii 261,6
milionów. Dług publiczny dosiągnął w r. 1893
sumy 2 227,7 milionów rupij; z tego na dług
skonsolidowany liczy się 2 096,2 milionów rupij
(1029,4 płatnych w Indyach, a 1 066,8 w Anglii)
i 131,5 miliony nieskonsolidowanego długu.

Wojsko i flota. Armia składa się (r. 1894)
z 219 778 ludzi, w tem 74 040 wojska angiel-
skiego i 145 738 krajowego, którego dowodzi
1 667 angielskich oficerów. Cała ta siła zbrojna
podzielona jest na 3 armie: Bengalską, liczącą
130 993, Madraską 46 501 i Bombajską 42 284
ludzi. Podług broni, wszystkie trzy armie razem
wzięte liczą 167 405 piechoty, 29 106 jazdy, 17123
artyleryi (w tem 13 312 Anglików), 4 118 pionie-
row (+ 359). Oficerami sztabu są wyłącznie Angli-
cy. Od r. 1894 całą siłą zbrojną dowodzi jeden
wódz naczelny. Armia Bengalska dostarcza też
garnizonów dla sekretarzy północno-zachodnich,
środkowych, Pendżabu, Radżputany, Hajderabadu
i t. d. Prócz tego było jeszcze w rezerwie
11 590 krajowców i 24 950 ochotników. Wydatki
w swojsko wynosiły w 1894 roku 227 283 450
rupij, z których 7 368 805 wydatkowano w Anglii.
Prócz tego niektórzy z niepodległych dawniej
książąt utrzymują na własnym żołdzie kontyn-
gensy wojskowe, pod ścisłą kontrolą rządu an-
gielskiego, inni obowiązani są do płacenia pe-
wnych dodatków pieniężnych na utrzymanie armii
indyjskiej. Istnieje też korpus policyj, licząca się
142 730 ludzi. Flota w r. 1894 składała się
z 16 statków (2 pancerników wieżowych, 2 ka-
nonierek, 7 torpedowców), o pojemności 20 410
to i 52 działach. Do tego należy dodać 31
mniejszych statków.—Flaga wice-króla Indyj jest
angielska, z niebieską przepaską w promienistem
złotem polu, z napisem: „Heaven’s light our
guide” (światło niebieskie naszym przewodni-
kiem).—Orderów indyjskich jest sześć: order
gwiazdy indyjskiej, cesarski order Indyjskiego
państwa, cesarski order korony indyjskiej, order
Indyj brytańskich, order zasługi dla żołnierzy
krajowców brytańskich Indyj.

Literatura statystyczno - geograficzna. Duncan „Geography of India” (Madras 1876), Monier Williams „Modern India and the Indians” (wyd. 4-te Londyn 1887), Dowsou „Classical dictionary of Hindu Mythology and religion, geography, history” (tamże 1879); Shib Chunder Bose „The Hindoos as they are” (wyd. 2-gie Kalkuta 1883); Wilkins „Modern Hinduism” (Londyn 1887); Schlagintweit „Indien in Wort u. Bild” (wyd. 2-e Lipsk 1890, 2 tomy); Reclus E. „L’Inde et l’Indochine” (8-y tom jego dzieła: „Nouvelle géographie univer-

942

Indyjskie konopie — Indykator.

selle" (Paryż 1883); G. Smith „Geography of British India” (Londyn 1883); Strachey „India” (wyd. 2-e tamże 1894); Balfour „Cyclopaedia of India” (wyd. 3-cie tamże 1885, 3 tomy); Mantegazza „ludia”; Hunter „Imperial Gazetteer of India” (wyd. 2-gie Londyn 1885, 14 tomów; w nich szczególne: „The Indian empire, its history, people and products”); Häckel „Indische Reisebriefe” (wyd. 2-e Berlin 1884); Werner „Das Kaiserreich Ostindien” (Jena 1884); Garbe „Indische Reiseskizzen” (Berlin 1889); Baden-Powell „The land systems of British India” (Oxford 1892); E. Schmidt „Reise nach Südindien” (Lipsk 1894); Mac-George „Ways and Works in India” (Londyn 1894); Watt „Dictionary of economic products of India” (tamże 1893, 6 t.); Hopkins „The religions of India” (Boston 1895). — Mapy: Constable „Hand Atlas of India” (Westminster 1893); Johnston „Atlas of India” (Edynburg i Londyn 1894).

Indyjskie języki, ob. Indostan.

Indyjskie konopie, ob. Apocynum.

Indyjskie ludy (Hindowie, Indowie), ob. Indostan.

Indyjskie religie, ob. Indostan.

Indyjskiej Korony order, ustanowiony przez królową angielską, Wiktoryę, jako cesarzową Indyj przy przyjęciu tytułu tego 1-go stycznia r. 1878, dla księżniczek jej domu królewskiego, żon dygnitarzy najwyższych i zasłużonych w sprawach indyjskich pań z rodów szlacheckich. Dekoracya ta składa się ze złotego, bogato perla mi wysadzonego owalu, w którym się mieszczą inicyaty V. R. I. (Victoria Regina Imperatrix), V. z dyamentów, R. z pereł, I. z turkusów; u góry korona indyjska. Wstęga jasno-błękitna z białymi prążkami po brzegach, ułożona w kokardę razem z orderem przypina się z prawej strony na piersiach. R.

Indyk, Meleagris gallopavo, należy do rodziny *Cracidae* (v. Penelopidae), do rzędu ptaków Kurowatych (*Rasores*). Długość około 100 cm. Głowa i szyja nieopierzone. Z górnej strony głowy zwiesza się miękki wyrostek skóry. Żółtobrunatny z białymi płamkami. Zamieszkuje północną Amerykę. Łączy się często w duże sta da, które odbywają wędrowki w celu poszuki wania pokarmu. Żywi się nasionami traw i jagodami, a także owadami. Samica znosi jają w kwietniu w ilości 10 — 20. Składa je w niewielkich zagłębieniach wysłanych pierzem. Wkrótce po odkryciu Ameryki przywieziono indyka do Europy i stał się on tu ptakiem domowym. Obecnie w lasach Austryi i Niemiec indyków osiedlają w stanie dzikim. K. A. C.

Indykacya (tać. *Indicatio*), ob. Wskazanie lekarskie.

Indykan, C₅₂H₃₄N₂O₃₄, glukozyd wyosobniony z urzętu farbierskiego przez Schuncka, bardzo łatwo rozkładający się i z tego powodu trudny do otrzymania w stanie czystym. Indykan roz-

kłada się pod wpływem rozcieńczonych kwasów głównie na indygotynę (ob.) i pewien gatunek cukru, zwanego przez Schuncka indyglucyną:

$$C_{52}H_{34}N_2O_{34} + 4H_2O \rightleftharpoons C_{16}H_{10}N_2O_2 + 6C_6H_{12}O_5. \\ \text{Oprócz indygotyny i cukru przy rozkładzie indykaranu wytwarza się ciało czerwono-brunatne} \\ \text{W. Br.}$$

Indykator, przyrzad pomysłu I. Watta, służy do mierzenia za pomocą diagramu preżności pary pracującej i wylotowej, oraz do obliczania siły machiny parowej. I., zbudowany przez Watta, zupełnie był przystosowany do sprawdzania jego machiny, działającej pod małem ciśnieniem i z małą ilością obrotów; z rozwojem silnicy parowej ulegał rozmaitym modyfikacyom; w nowych jego systemach zmieniały się tylko szczebóły urządzenia, główne zaś części (parowy cylinderek i bębenek, na którym się kreśli diagram) pozostały bez zmiany. Najbardziej dziś używały jest I. systemu Rosenkranza (przedstawiony na fig. 191 i 192). F mały cylinderek, w którym chodzi tłoczek, odciążony z góry ciśnieniem sprężyny i atmosfery. Dolna część cylinderka łączy się z kurkiem, postawionym na jednym z końców cylindra machiny parowej. Jeżeli kurak będzie otwarty, ciśnienie pary w machinie zacznie tłoczek podnosić wyżej lub niżej, stosownie do preżności. Ruchy tłocza za pomocą drążka B udzielają się drążkowi innemu, który w punkcie D ma zamocowany ołówek. Przekładnia między punktami B i D jest tak urządzona, że z punktu D przesuwa się po linii prostej, pionowej, odtwarzając w zwiększonej skali ru-

Fig. 191.