SŁOWNIK
JEZYKA POLSKIEGO,

PRZEZ
M. SAMUELA BOGUMIŁA LINDE

FIL. DOKT. CZŁONKA NAYWYŻSZEY IZBY EDUKACYI PUBLICZNEY, REKTORA LICEUM WARSZAWSKIEGO,
CZŁONKA TOWARZYSTWA PRZYIACIÓŁ NAUK.

TOM I. CZĘŚĆ I.

A. — F.

W WARSZAWIE
W DRUKARNI XX. PIARÓW 1807.

JASNIE WIELMOŻNEMU

JOZEFWI MAXYMILIANOWI

z JĘ C Z Y N A

HRABIEMU

OSSOLINSKIEMU,

DZIEDZICOWI WOLI MIELICKIEY, ZGORSKA i t.d.
W GALLICYI WSCHODNIEY.

Z bezprzykładną śmiałością poważam się Słownik mój ięzyka Polskiego za-
szczycić razem dwoma imionami, w kraju i za granicą świetnemi, w naro-
dowey literaturze celnemi, względem ięzyka kraiowego wielce zasłużonemi.
Śmiałość tę moię wymawia wdzięczność iak iednemu, tak i drugiemu,
w tym stopniu należąca się odemnie, iż nie mogłem wyłącznie pierwszemu tu iey
przed Publicznością wynurzać, abym nieuchybit drugiemu.

Gdym na końcu roku 1794go, znalazszy schronienie w domu JW. Hra-
biego w Wiedniu, do roboty Słownika tego, w Lipsku jeszcze zaczętěy,
w Warszawie xokolwiek dalěy posuniętěy, na nowo się zabierał, JW. Arabia
nie tylko że w przedsięwzięciu tém moiém mnie utwierdził, że czas zbywający
mi od zatrudnień bibliotecznych na tę pracę wolny zostawił, lecz i sam się
przykładał, tak kosztem, iak osobistym trudem, aby zgromadzić potrzebne
do tego celu, a rozproszone po kraju, szczątki literatury Polskiey w jeden
zbiór, składający w Wiedniu liczną Jego, a w nayrzadsze dzieta obfitującą
bibliotekę oyczystą. Tak Jego zachęceniem pobudzony, radą Jego wspar-
ty, gdy postępowałem w téy pracy, szczęście zdarzyło mi i drugie wsparcie
w Osobie, zawsze o nauki gołiwego Jaśnie Oświeconego Xiażęcia Jegc-
mości. Nie tylko on przez kilkoletni przeciąg czasu, taskawie tożyć raczyl

koszta na utrzymywanie do mołey robóty pomocnika w pisaniu; lecz nieprzerwaną do tego czasu literacką korrespondencyą zaszczycaiąc autora, zbogacił dzieto to wiadomościami, objaśnieniami, wyłuszczeniami, któreby mnie były zewsząd inąd chybily,ztłaszcza co do ięzyków wschodnich. Nakoniec gdy iuž miało przyyśdź do obmyślenia kosztów druku, prawie potowę wydatku, iaki w tenczas obrachowano, tenże Jaśnie Oświecony Xiążę Jmé sam iak nayłaskawiey zastąpić raczył.

Po tém wierném, prawdziwém a prostém wyłuszczeniu tego, co się odevmnie dwóm tym świetnym Imionom należy, mam się za usprawiedliwionego z śmiatości mołey w przypisaniu obudwom dziela mołego.

z Warszawy, w Miesiącu Gruźniu 1807.

LINDE.

WSTĘP DO SŁOWNIKA POLSKIEGO.

Mowa ludzka, ten naydoskonalszy tłumacz wyobrażeń i uczucia człowieka, choć na tak rozliczne, tak znacznie między sobą różniące się ięzyki rozdzielona, iednakże po wszystkich częściach świata, iest w pewnym względzie iedna; bo iest zasadzona na iednychże prawidłach rozumu, stosównych do natury rzeczy, na iednakim sposobie myślenia, i uczucia serca ludzkiego. Chociaż, podług dawnego, a prawdziwego przysłowia: „co głowa, to rozum”, każdy człowiek ma swój szczególny sposób myślenia, w miarę wyobrażeń swoich; atoli każdy iestestwo, imieniem człowieka zaszczycone, ma ogólne a niezaprzeczone prawidła rozumowania, które stanowiąc osnowę Logiki i Filozofii, są duszą wszystkich nauk i umiejętności. Na te ogólne prawidła rozumu, rozbierając w szczególności poiedynczy iaki ięzyk, wciąż natrafiamy, iako na spólną zasadę wszystkich ięzyków, a w ogólności caley mowy ludzkiéy. Dochodzenie onych, właściwie iest dziełem grammatyki uniwersalnéy; lecz i w tym słowniku znaydą się nie na iednym mieyscu, prowadzące do tego celu skazówki.

Między ięzykami Europeyskiemi, iednym z tych, które nayobszernié się rozciągaią, iednym z naybogatszych, iest ięzyk Słowiański. Od Kamczatki albowiem aż do Elby, od morza Baltyckiego, aż po odnogę Adrystycką, ciagnie się ieden i tenże ięzyk, atoli na wiele szczególnych gatunków mowy rozgałęziony. Wszyftkie te maią do siebie takie podobieństwo, iakie iedney matki potomstwo, po rozlicznych krainach rozsadzone. Zbyt długie oddalenie, zrywaiąc związki wzaiemnego obcowania, czyni nas iednych dla drugich obcymi; a to sprawuie, że nakoniec i zapomina brat o bracie. Odmienność mieysca, sąsiedztwa, religii, rządu, spo- sobu życia, a do tego zdarzenia lusu, tak działają na odosobnienie od spólnego szczepu rozłą- czony galezi, że z wiekiem słłuy ich ród wątpliwości nawet podpadać może. Atoli śladów spółnictwa rodu Słowiańskiego, czas choć wszystkożerny, nie potrafił dotąd zatrzeć; i po dziś dzień ieszcze iawnie i niezaprzeczenie widać liczną to pobratymstwo.

Z pomiędzy ięzyków, czyli raczøy gatunków mowy, albo dyalektów, Słowiańskich, nie- poślednie mieysce zaymuje ięzyk nasz Polski; bo nim od wieków mówiono w krainu rozległym od morza do morza, bo iego używano w rządzeniu państwem niegdyś iednym z naypotężniey- szych, nim odprawowały się obrady publiczne, na zjazdach z licznych bardzo krain zebranych, nim mówiły stany, urzędnicy, panowie, królowie, w naukach i świetle nie ustępuiący spół- czesnym, a w wymowie ich przewyższaiący, nim pisali znakomici prawie we wszystkich naukach i umiejętnościach mistrzowie. Rozważając te okoliczności, już sądzić wypada, ieszcze go nawet nie znaiąc, że to musi bydź ięzyk bogaty, bo tyle nauk, tyle wyobrażeń obeymuiący, ięzyk polerowny, bo od osób polorem słynących używany, ięzyk do udoskonalenia łatwy, bo wzrosły na wybornym gruncie owøy starożytnøy Słowiańszczyzny. Atoli nie taymy tego przed sobą, że podobny los spotkał ięzyk nasz, co i ziemię naszę, z przyrodzenia tak żyzną; mieyscami i czasami oboie poszło w zaniedbanie. Mieliśmy wiek Zygmuntów, mieliśmy wiek ośmijnasty, który utworzył sławną działaniem swojím Kommissyą Edukacyyną, otoż dwie nayświetnieysze epoki ięzyka naszego: na pośredniczøy między niemi przestrzeni, iaśnieiące płody w ięzyku Łacińskim, przyciemniały oczysty.

Znaczne olimiany, zachodzące w rządach kraiowych, znacznie też i na ięzyk działają, bąłź co do wzrostu, bąłź co do upadku onego, podług zachodzących okoliczności, mniey lub więcej mu sryiających. W takim razie ten naywiększą ięzykowi robi przysługę, kto go w całej obszerności wiedno zebrany szy, podałe do potomności. Jeżeli upadnie, potomni bydłą

(I)

II

mieli zkład go podsycić; ieżeli wzrostu nabierze, będą mieli pamiątkę tego czém był, a na zawsze skazówkę, czém bydź może i powinien.

Rozważaiąc, iakimby sposobem ułożyć księgę, obeymuiącą cały, ile możności, ięzyk, ze wszystkiemi składającemi go szczegółami, tak żeby i wygodna była do użycia, i celowi swemu, iako skład czyli skarbiec iego odpowiadała, snuły mi się następuiące uwagi.

Z pamięci nikt nie potrafi napisać zbioru wszystkich wyrazów, bo naprzód: „nikt się „prawdziwie tym poszczycić nie może, słowa są nieśmiertelnego autora Grammatyki naszéy „narodowey, żeby cały swój umiał ięzyk. W jednym narodzie Polskim, tyle prawie różnych „ięzyków liczyć trzeba, ile w nim iest stanów, kondycyy, professyy, ile kunsztów i rzeniósł; „że zamilczą różność prowincyy, tak rozległego kraiu, różnemi wyrazami iednoż wyobrażenie „maluiących. Któż tę całą rozległość wyrazów Polskich ogarnął pamięcią?“ KOPCZ. GR. NAR. 2, 5. Ja to ieszcze dodam, że gdyby też nawet kto i znalazł wszystkie szczegóły ięzyka w roz- łicznych gatunkach potrzeb i sposobu życia, nie będzie ich sobie tam przypominał, gdzie które wyluszcać wypadnie; a zatym wprzód potrzeba zbierać zapasy, a potym samo dzieło ukladał.

Dwoista zaś iest niwa, na który poiedyncze te kłosy zgromadzać można, z pism, i z mowy potocznéy: ta iest obszernieysza, bo się rozciąga wszędzie, gdzie tylko ięzykiem na- szym mówią; tamta uprawnieysza, a zatym w lepsze urodzaie płodnieysza, bo z większą pieczolowitością pielęgnowana. Zachodzi między niemi w ogólności takaž różnica, iaka w szczególności pokazuie się między zwyczayną rozmową, a mową Krasomówcy starannie wy- pracowaną. Łatwo teraz wnosić można, która z tych niw zbieraczowi ięzyka korzystnieysze obiecywała žniwo; łatwo się można domyślać: że chyba w takim przypadku, gdy w pismach czego nie znalazł, udawał się do mowy potocznéy.

Wziąłem się więc do czytania pism narodowych, czytałem com miał, i na co czas mi wystarczył. Myślełem wprawdzie pewny sobie plan czytania ułożyć; lecz gdym zaczynał tę pracę, nie miałem ieszcze przed sobą zbioru wszystkich książek do niéy mi potrzebnych; trzeba mi było i te dopiero zbierać, trzeba było po nie ieździć, trzeba było sześciokrotnie wszystkie prawie znacznieysze biblioteki po Gallicyi, aż do granicy Wołoskiéy zwiedzić. Biblioteka J. W. Hrabiego Ossolińskiego w Wiedniu, wtedy gdy mi dozór iéy po- wierzono, nie była tém, czém się pokazała, gdym się z nią rozstawał. — Ale w reszcie, iakiby też plan czytania tego ułożyć? Słownik powinien obeymować wszystkie słowa ięzyk składające, każdy we wszystkich iego znaczeniach. Gdyby kto był w stanie przeczytać i wy- pisać w téy mierze wszystkie Polskie księgi i książki drukowane, zebrałby może wszystkie wy- razy, które tylko są drukowene; a czyż nasza literatura znowu tak iest rozciągła, żeby wszystkie gatunki życia i potrzeby iego obeymowała? Dlatego właśnie wyżéy wystawiłem dwoistą niwę zbiorów, żeby na iednéy ratować się przez drugą; dlatego śmiem utrzymywać, że zbieracz szczegółów ięzyka żadnym pismem narodowém pogardzać nie powinien. Wada dziela co do rzeczy, we względzie ięzyka i wyrazów stanowi nieraz iego zaletę. Nie byłbym znalazł słów potocznych, powszednich, wieyskich, rubasznych, swywołnych, gdybym był przestał na samych wzorowych pisarzach. Nie tak o wybór pism tu szło, iako raczéy o iak naywiększą ich w każdym względzie rozmaitść i rozliczność. Ponieważ ięzyk obeymuie wszystkie czucia, potrzeby, działania, wiadomości i wyobrażenia ludzi, a ludzi wszelakiego stanu, powołania, wychowania, oświecenia, równie byłoby przeciw zamiarowi moienu, nie póyść do nayuczeńszego w iakiéy nauce dziela, iak ominąć naydrobniejszą fraszkę. Krótsza,

III

łacnieysza, przyiemnieysza byłaby zaiste dla mnie praca, gdybym był przestał na samych wzorowych pismach, bo liczba ich, tak dawnych, iak teraznieyszych, iest szczupła. Do tego, na starożytnych Skargów, Wuyków, Birkowskich, Gornickich i t. d. zgadzamy się, że są wzorowemi; lecz co do teraznieyszych, kto będzie śniał wyrok nezuią, żeby z pomiędzy nich nie miał bydź który klassjikiem? — Z tym wszystkimem było staraniem moiém rozłożyć sobie pisma na gatunki co do materyi, żebym, nie mogąc czytać wszystkiego, w każdyy materyi przynaymniły czytał, com miał, i com mógł czytać nayważniejszego. Szereg pism przytoczonych w dziele moiém, ułożony porządkiem abecadłowym skroconych cytacyy, przyłączam na końcu tego wstępu, spodziewając się, że iuż nikt dziwić się nie będzie, gdy tam znaydzie pisarzów różnego powołania, różney nauki, różnego stylu, Wuyka obok Seklucyana, Skargę, Reia, Górnickiego, Kochanowskiego, Szymonowicza, Petrycego, obok Albertusa, Meluzyny, Matyasza, Rybalta, Trztyptyckiego, Banialuki; nie ominione tam nawet Kantyczki z kalendarzami. — Jeżeli zaś z drugiéy strony darmo kto szukać będzie iakiego pisma w tym rzędzie, na to cała odpowiedź, że mi się nie zdarzyło go czytać. Przywiedzionych pism wyliczam tu same tylko tytuły; zachowuiąc dokładnieyszą o każdym wiadomość dalszemu czasowi i osobnemu dzielu o literaturze Polskiły, które sobie zamierzam układać, skoro tylko odbiorę od J. W. Ossolińskiego zrobiony przezemnie zbiór alfabetyczny, w manuskrypcie tomów kilkanaście obeymuiący, zbiór wszystkich pism, nie tylko składających liczną iego bibliotekę Polską, ale i z ubocza mi znanych. Dwoma albowiem umyślełem przysłużyć się narodowi słownikami, naprzód słownikiem ięzyka; późniły dykcyonarzem iego literatury.

W czytaniu zaś pism narodowych co do mego celu, za ogólne założyłem sobie prawidło, śledzić i wypisywać wszystkie takowe mięysca, które lub obiaśnienie iakiego wyrazu zanykaią, lub go potrzebuią. Nie szło mi albowiem o to, żeby pod słowem iakiem lub znaczeniem, wymienić tylko autora, w którym się ono znayduie; chciałem oraz z niego własnemi iego słowami to wypisać, co było potrzeba, do przekonania się o znaczeniu tegoż wyrazu. Starałem się wprawdzie ile możności o krótkość w przytaczaniu; taka atoli zdawała mi się bydź wadą, którzy by nie była dostateczną do obiaśnienia i udowodnienia słowa iakiego. — W przytaczaniu pism narodowych, wytykałem nawet i kartę, na których się iakie mieysce znayduie; gdzie zaś, iak częstokroć w dawnych drukach się trafia, liczb na kartach nie było, cytowałem wypisy podług liter arkuszowych, na d le kart się znaydujących, n p. REY POST. B. b 4. znaczy: w Reiwéy Postyli na arkuszu literami B b b. oznaczonym, na 4téy karcie. — Każdy tutay oczywiście poznaie, ile przez to zatwierdza się pewność i niezaprzeczoność wyłuszczonego znaczenia. Już albowiem nie pisarz słownika każe wierzyć, że iakie słowo pewne ma znaczenie, ale Skarga, Wuiek, Kochanowski, Bielski, Gornicki i t. d. Nie jeden piękny przykład przywodzi też i Troc, z Górnickiego, z Kłokockiego, z Haura, z Woluminów Le gum; lecz że go nie stwierdza powagą, nie każdy mu wierzy.

Nadto, żeby więcćy ieszcze udowodnić wyłożone znaczenia, dodałem, gdy wypis był z iakiego na Polskie tłumaczenia, gdzie potrzeba było, słowa oryginału, n. p. w tłumaczeniu Owidyusza przez Zebrowskiego: „darmosilna Medea" frustra repugnans; w Kromerze przez Błażowskiego: „żywot ciasny przeżywszy umarł", post vitam durissime exactam, Żebrowski w Owidyuszu: „było północy, a sen trosk i ciał doraził" curas et pectora soluerat. — Równie pożyteczną rzeczą sądziłem, znosić z sobą rozmaite bibliy Polskich tłumaczenia; iako to: Leopolity, Wuyka, Radziwiłłowskiy, Budnego, Biblii Gdańskiey, Seklucyana, Cze-

( 1 . . )

IV

chowica, osobliwie zaś Leopolity piérwszéy edycyi z trzecią; n. p. co w piérwszey edycyi brzmi: „dał mu twardą a ciężką odpowiedź", w trzeciéy edycyi „odpowiedział mu srodze". Co Leopolita tłumaczy: „stałem się sam sobie *ciężek", to bibliiia Gdańska: „stałem się sam *sobie ciężarem". W Radziwiłłowskié iest; „nie będziesz ubogiemu *ciężek"; w biblii Gdańskié: „nie obciążysz ubogiego". Budny tłumaczy: „z ubogiego *ciążą biorą"; bibliia Gdańska: „zastawę biorą". Gdzie bibliiia Radziwiłłowska położyła słowo „ceklarz"; tam bibliiia Gdańska „sługa sędziego". — Podobnym sposobem postępowałem w czytaniu ciekawéy edycyi, którą zrobił Naruszewicz, tłumaczenia przez różnych Horacyusza. Co Korytyński tłumaczył: „Ciebie, Kupidynie, się boią matki o swe syny"; to Kobłański: „Ciebie się boią dla swych synów matki"; Naruszewicz zaś: „W tobie się matki synów boią „straty". — Tym sposobem zjawia nam się szlad postępiającego z czasem poloru naszego ięzyka. Nie wiem, czy się nie mylę, lecz zdaie mi się, że tak ułożony słownik, zawiera niby biografią każdego wyrazu; wyprowadzając go albowiem z kolébki Słowiańszczyzny, a czasem i z zapadleyszéy ieszcze starożytności, stawia świadków na to, co się z nim działa w każdym wieku, tak co do formy, iak co do znaczenia, i czy iuż iako obumarły poszedł teraz w niepamięć; (w takim przypadku oznacza się gwiazdeczką lub asteryskiem); czy też ieszcze żyie w dzisieyszém używaniu.

Kiedy więc zbiór ten, co do gatunku swoiego, iest historyczny nieiako, t. i. że daie wiadomość o każdym wyrazie, w iakim ftanie znaydował się dawniéy i dziś się znayduie, czyż wolno było zbierającemu tylko wyrazy, nowe słowa podleg upodobania tworzyć i składać? Historyk, tworząc osoby i zdarzenia, nie historyą pisze, lecz romans; zmyślaiacy samowolnie słowa, podobną powoduie się nierzetelnością. Łacno poznawać liczbę słów składanych, skleiając każdy z każdym koleyno przyimkiem, nie ogłąlaiąc się zwłaszcza ani na potrzebę, ani na brzmienie, ani na loiczną wartość tąd wynikłego znaczenia. Takie sobie założywszy źróędło zbogacenia ięzyka, oszpecił zacny Bandtke szacowny z gramatycznéy pracowitości swój słownik, składaniną i uszom i wyobraźni wstret czyniący, n. p. dobarwiam, dobarwiczkuię, dobestwiam, docechuię, dochrobetywam, docofywam, doczopuię, doczostnkuię. Właśnie iak gdyby w Niemieckim kto chciał składać, zcrąben, vereißen, beheimen, jerweisen u. s. w. Wolałem kilką t. siacami tych i tym podobnych słów bydź od niego uboższym, i mieysce ich zostawić wyrazom i wyłuszczeniom potrzebnéjszym, niż takiemie dzieło niepotrzebnie a mniéy przyzwoicie zapychać. Kto sobie pozwala samowolnie słowa tworzyć, nie iest autorem słownika ięzyka narodowego, lecz ięzyka swego; tu bynaymniéy nie służy przysłowie: melius abundare. — Smiem na tém mieyscu powtórzyć własną moję uwagę, którą, wsparty powagą nieśmiertelnego Knapskiego, przy wstępie do słów z przyimkiem do — składanych, w słowniku umieściłem: „Gły prawie wszystkie słowa z przyimkiem do — składają się, lub składać się mogą, za tém niepodobna wszystkich, nam infinita „prope sunt, mówi Knapski, et pro arbitrio curusvis composi possunt — zwłaszcza w wszystkich „ich znaczeniach tu wyliczyć; umieszczą się na swoím mieyscu naypotrzeb nieysze, a orare te, „na które się przykłady znalazły." Podobnym sposobem i sławny Adelung w Niemieckim słowniku postępował; wyraźnie zaś pod przyimkiem ser — powiada: „Da tam, niech aktywne, „lunjen dieser Art gemacht werden, so wercs ich die metzen Davien im Folgernem überseßen. Co tu względem przyišiku do — ostrzeżono, rozciąga się i do wszystkich innych, osobliwie do przyimku po —, z którymby inaczéy wszystkie słowa z pod każdyé innéy litery powtarzać wypadało. Zeby zaś tym więcćéy uniknąć rozwlekłości w powtarzaniu, składane z negacyją nie —, gdzie można było, razem z pierwotnemi umieściem, n. p. niecny i cny, iakże

V

opposita; niecnota zaś potrzebuie osobnego na swoim mieyscu objaśnienia, że nie wprost
oppositionem cnocie, lecz na inne wyboczyło znaczenie. Podobnież wola i niewola, nie
mogły bydź złączone; snadnie zaś wolny i niewolny. Zbogacił się przez to nie raz ięzyk
mniły używanym wyrazem znaczącym twierdzenie, affirmațium, na którym schodzić nie
powinno, skoro iest wyraz przeczący negatuum; tak niedopędny, n. p.: „wyroków kresy
„niedopędne”, dało mi powód kłaśdź dopędny, t. i. podobny do dopędzenia, dopędzo-
nym bydź mogący.

Prawda, że i w tém dziele znaydują się słowa, a niektóre nawet i dosyć dzikie, niewsparte
powagą pism narodowych, ani mowy potocznéy; lecz zrobione z powodu dyalektów, a zatym
gwiazdeczką czyli asteryskiem oznaczone, n. p.: *bezosądny, *bezopalny, *bezodpowiedny,
*bezoyczy i t. d.; inaczéy albowiem nie byłbym miał gdzie umieścić bogactw, któremi nas tu
i owdzie inne dyalekty przewyższaią; gdyż zamiarem moim było, wszystko cobykolwiek tylko
znaydowało się na przestrzeni Słowiańskiéy, wcielić do tego zbioru. Takie przeto wyrazy
wolno Polakom przyjąć, wolno odrzucić; ia za powinność sobie poczytałem, donieść o nich,
że się znaydują w pobratymczych ięzykach. Podług zdania moiego, autor słownika nie po-
winien tworzyć, nie powinien narzucać, ani praw przepisywać; lecz zbierać, donosić, wy-
łuszczać, spostrzeżenia czynić i z nich uwagi przekładać; pisarze, a pisarze których naród czyta
z upodobaniem, mogą i powinni doskonalić ięzyk; Słownik zaś będzie służył piszącym tu
i owdzie za skazówkę, zwłaszcza że imię zacytowanego autora, wskazuje im różnice co do
stopnia, w iakim słowo iakie ze swoiém znączeniem i użyciem iest upoważnione.

Lecz i czytaiącym pisma narodowe, osobliwie starożytne, zbiór takowy służyć może za
klucz nieiako, otwierający im przystęp do snadnieyszego i pewnieyszego objęcia mysli, obwinię-
tęły w niezrozumiałą Polszczyznę. Starałem się albowiem o to, żeby ile możności, każdy autor
sam siebie, albo też i ieden drugiego objaśnił; do czego nieraz i pobratymcze, nawet i obce
ięzyki, tak dawne, iak żyiące, były pomocą. Jednakże nie wstyd mię wyznać, żem nie
doszedł w dawnych pismach wszystkiego; i wolę niewiadomości nie zataiać, niż niegruntownym
domysłem omamiać. Nie jedno mieysce, nie ieden wyraz znayduje się w miém dziele, zo-
stawiony bez wszelkiego objaśnienia, że mi się nie zdarzyło go dociec. Osądziłem zaś za
rzecz pożytecznięyszą, kłaśdź go choć bez objaśnienia, bo może z czasem ktoś mię o nim
ośnieci, iak go wcale ominąć, a zatym puścić w niepamięć, iak n. p. słowa: cenar, cerewizna,
cerbela, czyntakor i t. d.

A że nie mamy we wszystkich materyach pism narodowych, założyłem wyżęy za drugie
źrzółło do czerpania szczegółów ięzyka, mowę potoczną. Wielki brak w ięzyku naszym ksią-
żek o pojedynczych kunsztach i rzemieslach, wskazywał mi potrzebę szukania ich po warszta-
tach; do czego gdy sam czasu nie miałem, wyręczył mię w tym sławny nasz Warszawski Me-
chanik J. P. Professor Magier; ztąd imię iego często jest cytowane pod słowami rzemieślni-
czemi lub kunsztowemi. Nadto zacińi przyiaciele moi J. X. Kamieński Rektor Konwiku
Piiarskiego, J. Pan Wolski Professor Liceum Warszawskiego, przy ciągłém i wytrwałem czy-
taniu drugięy korrekty, nie jednym wyraźem, znaczeniem, lub też i przykładem zbiór ten
zbogacili; nie mniły J. X. Bielki Prefekt drukarni Piiarskiéy, pilnie doglądaiąc druku
i rewizyi. Rzadko mi się kiedy zlarzało, abym widział potrzebę, zastępowania brakuiacéy
mi cudzéy, moią własną powagą; tam ięy tylko użyć pozwoliłem sobie, dzikiem aż nad to był
pewny i słowa i znaczenia. Czém zas zbiór ten unieśmiertelnić raczyli J. O. Xiążę Generał
Adám Czartoryski, i J. W. Hrabia Jozef Ossoliński w Wiedniu, niżęy w poczcie
autorów się powie. —

VI

Zebrawszy tedy z pism narodowych i z nhowy półtocznéy potrzebne materyały, zachodziło nowe zapytanie: iakim sposobem ie ułożyć, urządzić, i przepracować, żeby zbiór takowy i wygodny był do użycia, i celowi swemu, iako skład ięzyka, odpowiedział. Ponieważ nie iest przeznaczeniem takowego dzieła, żeby go wciąż czytano, lecz żeby go się przy zachodzącéy wątpliwości o poiedynczém słowie iakiém można poradzić; pozostaie więc iedynie, wszystkie słowa w niém się zawieraiące ułożyć porządkiem abecadłowym, aby łatwięy znaleźć to, którego szukać komu wypada; chociaż nie raz życzyl sobie autor mniéy bydź skrępowanym przez abecadło, aby można nie przerywać łańcucha myśli snuiacych się ciągiem z iednego iakiego, zwłaszcza pierwiastkowego, wyrazu. — Większa atoli trudność zachodzi w tém, iak uszykować liczne częstokroć znaczenia i cienie iednego słowa, oraz służące na ich udowodnienie wypiski. W ogólności ma tu mieysce prawidło, aby zwrócić cały szereg następnych do pierwotnego fizycznego czyli zmysłowego znaczenia; a z niego stopniami tamte wywodzić podług tego, iak się zdaią z pierwotnego wywiiać, n. p.

Czoto, pierwiastkowo oznacza owe wydatną część przedniéy głowy nad oczami między skroniami; a tak podług BIRKOWSKIECO Jan Chodkiewicz czoła był wysokiego. Toż czoto uważa się okiem moralném, iako siedlisko ukontentowania, lub nieukontentowania; ztąd marszczyć lub sępić czoło, czoło kwaśne, ponure, posępne, wypogodzone. Daléy czoło miane iest za siedlisko wstydu i niewstydu, ztąd mówi się: na czele mieć napisane; czoło mieć, nie mieć czoła, zetrzeć wstyd z czoła, bez czoła bydź; zkład przymiotnik bezczelny, iak Łacińskie effrons, Francuzkie effronté, z Łacińskiego frons; podobnież Niemieckie ſirnſos, ohne Stirne, von frecher Stirne; daléy: czoło miedziane; nawet bez dołetku: czoło, za bezczelność, iak w następującym przykładzie: po tak niegodnéy sprawie, iakiém czołem śmiałybyś się pokazać przed nią? albo: kto ma czoło po temu, może się podpisu swego za rzeć; albo: czoła na to trzeba. — Już tu się kończą względy moralne; uważamy odtąd czoło iako przód, przodek, wierzch rozmaitych rzeczy fizycznych: czoło budynku, facyata; czoło okrętowe, brzegi okrętu; czoło koła, okrągłość powierzchna; czoło czyli pizodek łoża armatnego. W militarności: czoło woyska, front, n. p. uczynił czoło szerokie, postawić czoło, stawić się czołem, czołem się opierać, na czoło zachodzić, czoło w czoko, oko w oko. Daléy: na czele bydź woyska, dowódzą bydź, komenderować; w ogólności na-czelnikiem czyli przełożonym bydź. Fizycznie na czele, z przodu, tak n p. śpiewa CHEŁCHOWSKI: Siadł przy ołtarzu, i z onym tak wieł. Stało prałatów po bok i na czele. Figurycznie zaś: na czoło wyjeżdżać, t. i. na popis, podług przysłowia FREDRA „ze swoim na czoło, z cu-„dzym do kąta, choć dobre”. Wiąże się tu z tym ogólne znaczenie prymu, wyboru, okrasy, zaszczytu, celności; n. p. czoło trzody, czoło narodu, czoło partyi (porównay słowo głowa); czoło trzymać, czoło mieć t. i. piérwszeństwo, prym mieć. U kucharza czoło: tłustość na wierzch się wzbiiająca, okrasa. — Nakoniec czołem bić ziemię, schylać się ku ziemi aż czołem iéy się tykać, znak adoracyi, naywiększego uszanowania aż do upodlenia siebie, tak daleko, że Katarzyna II. šamb chomomb zakazała; w ogólności zaś tyle znaczy ćo czcić, n. p. Zna on te śliczność, a czołem nie biłe! PAST. FID. Zadawniony wykrzyk: czołem! odpowiada teraznieyszemu: nayniższy! upadał do nog! n p. Czołem wprzód, czołem! obay się witaią, J wzaiem dokąd i zkład się pytaią. JABŁON. albo iak ZIMOROWICZ śpiewa: „Czołem Milości Waszéy Rossyyskie Kniehynie, Czołem panienki Lackie, „czołem wam boginie, Zegnam was.” Przysłowie dawne: czołem za cześć, obiaśnia KNAPCZI: consilio laute accepti, laetos et gratos se postridie testantur: a MACZYNSKI pod słowem macte kładzie: „dziekuść, miéy cześć i chwałę, czołem za cześć, bywa też mówiono.”

VII

Przykład ten dosyć iest prosty, a zatym i łatwy co do wywodu cieniów w znaczeniach; podobne znaydują się prawie na każdym arkuszu; lecz znaczna też iest liczba przykładów daleko zawilszych, a zatym przytrudnieyszych. Są słowa, których wywód i rozkład znaczeń całe arkusze zaymuie, i kilkuset cytacyy wymagał; iak praca koło tych była nie skończona i ciężka, tak też wypadek iéy mniéy życzeniu odpowiadał. Wypracowanie iednego z takich artykułów łoi za dyssertacyją, a zatym czasuby wymagało nieograniczonego, gdy od pierwszego, nawet i od drugiego i trzeciego razu, robota ieszcze się nie uda. Ro biłem w téy mierze, co mi siły i czas robić pozwoliły; oglądając się zaś na cały ogrom czekaiacey mnie ieszcze pracy, musiałem nieraz przestać na rozkładzie znaczeń, chociaż nie odpowiadającym życzeniu moiemu. Łacniéy też będzie, maiąc przed sobą iuż wy drukowane, i z pierwszego rzutu ile możliwości ułożone znaczenia, przyprowadzić ie do doskonalszego porządku. Dodaię tę ieszcze uwagę, że iak w dochodzeniu pierwotnego znaczenia, puścilem się przy pomocy pobratymczych dyalektów za źróźdłosłowem, tak w szy kowaniu znaczeń znalazłem, nieraz pomoc w stosowaniu do siebie dwóch wyrazów wprost sobie przeciwnych; n. p. układając słowo biaty, z oka nie puścilem słowa czarny. Toż było mi powodem do umieszczenia pod arcytrudném w tym względzie słowem brać tę uwagę: „Ktoby chciał rozmaite a liczne znaczenia i cieniowania słowa brać należycie „rozszykować, powinienby to czynić względnie do słowa dadź. Pierwsza klassa znaczeń „byłaby, gdzie słowo brać czynnie znaczy, bez względu na słowo dadź, n. p. brać kogo „za rękę; druga, gdzie brać czynnie, stosuie się do dadź biernie n. p. gdzie wziąć, „tam wziąć, byle było; trzecia, gdzie i brać i dadź równo czynnie znaczą, n. p. głupstwo „nie brać, kiedy daią; czwarta, gdzie tak brać iak dadź niiako się używaią, n. p. „mróz bierze; piąta, gdzie brać szczególnie bierne ma znaczenie n. p. brać kiiem; wziąć „karę, policzek, wziąć po boku, wziąć klęskę, szkodę i t. d.“

Nie mniéy wielka trudność w tém zachodziła, iak spostrzéżone cienie znaczeń tak dobitnie wyrazić, żeby ie i czytelnik należycie uczuł i rozpoznal. Nieraz musiano się tu łatć łaciną, gdyż zdawalo się, że nią naysnadniéy wyrazić można, co się w myśli snuło. Za przykład bierzmy

Co, pionomen relatiuum, = które to, to co; n p. czymés nie iest, tym się nie pokazuy. JABŁON. Używaiąc co zamiast który, in casibus obliquis dodaią się stosówne przypadki przyinku Onoma ono; tak: co go, co ją, co mu; n. p. trzeina, co ią wiatr wszędzie miota. — Demonstratiue co, = to, toć, to iest, to właśnie, n. p. Co było nieszczęście tвоie. — §. Co — to; iidentitatis exclusiuæ, n. p. co matka, to matka, a co macocha, to macocha, t. i. macocha za matkę nie stoi; Intensionis: Co matka, to matka, t. i. wzór matek, matka na wybór. §, Co — to; indifferentiae aestimationis, vel contemtus; n. p. co dadź, to dadź; co bądź, to bądź; com napisał, tom napisał; za co, za to, za bezcen; czym — tym, byle czym. §. Iidentitatis numeri co — to; = ile — tyle, n. p. co Polak, to rycerz; co głowa, to rozum. — §. Iterationis co — to; = ile razy, tyle razy; skoro ieno — to; n. p. co za broń porwą, to im z ręku leci. WADOWSK. Ptaszka za nogę uwiażawszy, co ptaszek wzlecieć chce, to on go do siebie potargnie. SKARG. — §. Progressionis comparatiuae co — to, czym — tym; = im — tym, n. p. Lecąc z wschodów baba rzekła: co daléy to gorzéy. SZYMONOW. — §. Quantitatis sufficientis co, = dosyć, dostatek, dostatecznie, n. p. Z tym urzędem mam co czynić, a ieszcze większe brzemię mam nosić! sk. Było na co patrzeć, gły w takim tłumie

VIII

wjeźdżał. SK. Co niemiara, t. i. niezliczone mnóztwo. §. Co, = ile, relationis, co do, ile się ściąga, n. p. Przepędził życie w rozkoszach, tak co do swobodnego życia, iako też co i do miłego towarzystwa. ZAB. Już co za to, i szelągabym nie dała, że się zna-
cie. TEAT. — §. Co, Partitiue cum Genitiue: Co nowego? Co innego iest mówić, co innego pisćć. KRAS. — Nominativum, Genitiuum et Accusatiuum sequitur Genitiuos Ađ-
jectiui, reliqui c️sus sunt excepti n. p. Ku czemu dobremu; czym twardym go uderzył, w czym brzydkim. a.) Magnituđinis vel quantitatis ascendentis, absorbentis, co, = ile ieno, n. p. co wojen, co szturmów i bitew na świecie było, niemal zawzdy z takięy przyczyny rosły. GORN. Wszystkę maiętność moię, co ieno ięy mam, tobie oddaię. SK. — Co żywo, = iak nayżywięy, iak nayprędzėy, n. p. Już wisi nad karkiem zguba, Co żywo do roboty, komu dusza luba. NARUSZ. — Co żywo, co nayżywięy, obacz pod słowem żywo. — Co żywo, = ile tylko było żywych, n. p. Biegło co żywo, chłopi, chłopięta, niewiasty i baby. BIRK. — b.) Co, = ile, magnituđinis descendentis, = by w naymnieyszėy cząsteczce, n. p. Póki co krwi w ciele, Będziemy kraiów naszych bić nieprzyiaciele. WACL. POTOCK. Oczy ledwie co widzą, ciemność na nie pada. ZAB. Co stąpi, ieno co stąpi, co się ruszy, lezie, nogę za nogę kładzie. CN. TH. — §. Pleonastice: Trwogi nikt po nich nie znalazł, co bynaymnięy zgoła. GROCH. Głodem ich morzono, i ledwie im co trochę chleba w wieczor dawano. SK. — §. c.) Co, = ile, indfferentiae quantitatis et qualitatis, = by naymnieysza rzecz, by nayniższa, naylichsza rzecz, cokolwiek bedź, czy wiele czy mało, by tylko nie nic, nieco, cóś; n. p. Lepięy co przed czasem, niż po czasie wszystko. WARG. — §. Co, enumerando, ile, n. p. co kwadrans, co półgo-dziny, co półkwadransa zażywać lekarstwa. KRUP. — §. Co, caussale, = że, ponieważ, dlatego że, bo, n. p. Umarł biedny, co go niemiał kto ratować. WOLSK — §. Co ante ađverbium Comparatiui et Superlatiui znaczy iak, n. p. Radzono mu, aby co nay-mnięy spał. SK. Ochrzciy się co prędzėy. SK. Niewdzięcznicy maią bydź znoszeni co nay-laskawięy, co naydobrotliwięy, i co naywspanialęy. GORN. — Ante ađjectiuum Compara-
tiui et Superlatiui co znaczy iak nay —; n. p. W co urodziwszych tylko zwierząt Iwy zęby utapiają, A zwierz co mniejszy, mimo się puszczają. P. KCHAN. JER. Dał im co nay-lepszą ziemię. SK. Co naywiększe drzewa podrąbili. STRYIK. — § Co, loci, = gdzie, n. p. Boday to u nas na wsi, co wszystko tanio. TEAT. — §. Co gdy, = co ieśli, copula transitionis conditionalis, Lacińskie quođsi vero, n. p. Uwarowali sobie przeszłych krzywd zapomnieć; co ieśliby która strona woynę odnowiła, aby poddanym ięy wolno było panom nie dopomagać. KROM. — §. Co, interrogationis vel exclamationis a.) indirecte, = iak wielkie! ile! n. p. O toż, co tu kłopotu! Patrz, co się ich buntuje! — §. Co, elliptice; n. p. Co mi się tam w cudze wdawać rachunki! Co to do mnie, quiđ mea? — Cum enclitico cóż, n. p. mądry, poczciwy, cóż kiedy niemodny? KRAS. t. i. co potym, na co się zda? — §. Coś, cosi, cosik, cóż tóž, indeterminate Substantiue n. p. Znać było, że skrytego cóś w sercu utaiła. — §. Cós ađverbialiter, rationis incognitae, iakoś; Francuzkie comme çà, n. p. trzeba ich pożenić, bo cóś miłosiernie na siebie z boczka pogłądaią. TEAT., lub też: Cós się niedługo bawił. IB. — §. Nakoniec Co interrogatio-
nis directae, cum enclitico cóż, n. p. Cóż iest ta piękność ciała? oto wór gnoiu! Cóż iest to wdzięczne śpiewanie? oto lekkie powietrza poruszenie! Co są potrawy? oto trupy zwierząt! Co wonie? dymy! Co są odzienia i szaty? wewnętrzności robaczków, albo skóry zwierząt! BALS. — §. Co caussale, czegoż, dla czego, czemu, = dla iakięy przy-
czyny.

IX

czyny, z iakięy przyczyny, n. p. Ale co nosimy tu i owdzie oczy i nszy swoie po świecie?
w Polskę, to iest, sami w się weyrzymy! ORZECH.

Zastanawiający się nad tym rozkładem, łatwo się przekona, że się tu bez Łaciny nie obeszło, aby cienie znaczeń odbitnie a krótko wyrażać: Toż i na nyrażenie względów grammatycznych, gdzie niegdyje użyć ięy wypadało. Przyjąłem wyrazy; słowo czynne, bierne, niiakie, dokonane, niedokonane, częstotliwe, iednotliwe; lecz nie stało mię na wyrażenie tego, co nazywam kontynuatywum, t. i. słowo ciągły czyn oznaczające. Należy mi także zastanawiać czytelnika nad potrzebą, którą czułem dzielenia niektórych czasowników czyli werbów, na transitiva i intransitiva. Przystawszy albowiem na zwyczayny ich podział na czynne, bierne, niiakie, nie mógłem się atoli przekonać o tém, żeby toż słowo czynne mogło bydź i niiakiem, bo zawsze musi, iuż nawet z imienia swego, czynność oznaczać; miakie zaś nie oznacza ani czynności, ani cierpienia wpływu czytięsić czynności, lecz pośrzedni stan między tém dwoygiem, iak n. p. słowa stać, siedźteć, leżeć, spać. Słowo zaś bić zawsze wyraża czynność ruchu uderzającego, czy bakałarz chłopca biie, czy też zegar, puls lub serce biie; lecz z tą różnicą: w pierwszym czynność przechodzi na zewnątrzne objektum, na chłopca, którego ćwiczy bakałarz, więc transitvum; w drugim zamyka się w sobie, co nazywam intransitiuum. Podział takowy nieraz mi był pomocą w rozszykowaniu znaczeń słów czyli werbów, n. p. czesteu, gra, baliki daie, suto szafuie pieniędzmi; otoż tu czesteu intransitiue; transitiue zaś, gdy BIELSKI pisze: Jagiełło czestował posły Czeskie dobrze; albo w przysłowie: Kucharza rad winuie, gdy kto gości źie czesteu.

W przeyściu ze znaczenia właściwego na niewłaściwe, częstokroć różnicę uważałem między używaniem figurycznym, przechodzącym nawet czasem na allegoryczne, a przenośném; w przenośném zaś znowu rozróżniłem nieraz metonymią, synekdochę, ironią.

Cena n. p., właściwie wymiar wartości, szacunek, taxa, ilość pieniędzy, za którą się co przedaie; tak: Woiewodowie maią ustawy i cenę rzeczom czynić. GOSTOM. Cena raz schodzi, dragi raz wstępuie, względę idzie. CN. — Figurycznie: Daleko hogactwa w większey kładłoś cenie, nad ten szacunek, który im wyznaczyła natura. ZAB. — Allegorycznie: Poszła w cenę niecnota, a ci iuż pognili, Co prawdę bez obrzesków bezpiecznie mówili. NAR. — §. Per excellentiam, czyli emphatice cena, = wysoka cena, n. p. towar ten w cenie, t. i. popłaca, płaci, cenią go wysoko. — §. Translate czyli przenośnie: cena, = wziętość, szacunek, wysoko ważenie czego, waga, n. p. Mądry aptekarz ma w cenie Zioła, z których bierze pożywienie. PAST. FID.

Cel, właściwie punkt lub rzecz, do których się strzela, n. p. cel iest strzelcowi na to wystawiony, aby go trafił. BACHOW. Niepodobna, aby ten w cel trafił, który nie strzela. ZAB. — §. Figurycznie i allegorycznie: n. p. Wszyscy iednego przekonania byli, i do iednego celu wszyscy strzelali. SK., t. i. wszyscy w iedno bili). Daleko częcza myśl od celu strzela. WACL. POT. Gdy strzela, celu Kupido nie miia. PAST. FID. Siedziemy wszem na celu, wszyscy w nas strzelaią. Za nami, iak za murem, wszyscy pokoy maią. BIEL. S. M. Wielkie państwa stoią fortunie na celu BARDZ. — §. Translate cel, = kres, zakres, kierunek, zamiar, zamysł, objekt, przedmiot, koniec, n. p. We wszystkich sprawach ludzkich iest cel, do którego miłość własna ciągnie MON. Od celu, do którego zmierzaią, cnoty ludzkie szacunek biorą. IB. Cel lekarzów iest zdrowie ludzkie. GORN. Ty iesteś celem sekretnym iego miłości. TEAT. Niech cię mam przed oczyma, Boże stworzycielu, Ty sam bądź tylko wszystkich pragnień mych na celu. DMOCH. t. i. iedynym objektem mych

(2)

X

pragnień). — *Metonymice* cel na strzelbie, celik, znak, podług którego celuią, Cele, celowniki, przez które geometra linie wzrokiem prowadzi. — §. *Translate per similitudinem*: cele na podkowach, ocele, brodki.

Cegła, właściwie z gliny robiona pewnے formy massa do murowania, n. p. Cegła iest dwoiaka, iedna wypalcna w piecu, druga na słońcu ususzona. PASZK. Sławna iest z czerwoneści cegła Toruńska; stąd przysłowie przez ironią: zbladł, iak cegła Toruńska. KYS., t. i. zczerwienił się, zrumienił się, raki upiekl.) — Figurycznie: mowa ta cegła bez wapna. OFAL. t. i. nie klei się, nie trzyma się iedno drugiego.) — Metonym cegła, miara mularska, n. p. grubość muru na cegłę, na dwie, na póltoréy; toż i forma cegły, n. p. zerznąć rydlem darnia na dwie cegły. DUDZ. — *Per synecdochen*, pars pro toto. cegła, budynek z cegły, n. p. Przyszliśmy do téy pustéy cegły na grob twóy patrzeć. MORSZT.

*Metonymi i osobliwie rozmaite rozdzaie, z rozmaitych rzeczy przymiotów wyprowadzone, odkrywamy w następującym artykule:*

Dym, właściwie wyziewy z podniet ognia nad płomień się wynoszące, n. p. z lasu podpalonego dym się wzbiła pod same obłoki. ZAB. Dymy bure. WACL. POT. — Figurycznie: pasorzyt patrzy tylko dymu z komina. ZAB. szuka objadu). — §. *Translate ogólniéy*: dymy, = pary, wyduchy, wyziewy, wapury, n. p. Dymy, które z zapalenia krwi pochodzą, sprawuią, iż się każda rzecz większą staie; iako też i słońce zda się bydź większe, gdy kto na nie przez dymy patrzy; a tak wszystkie rady maią bydź odłożone, aż ono zapalenie krwi opłonie, a dymy wewnętrzne ucichną. MODRZEW. BAZ. — *Metonymia*, od własności, że dym zasłania; dym, = fałsz, mara, cień, przeszkoda do widzenia, bielmo, obłuda, mamiienie, omamiienie, n. p. Obie strony chytrością swoją chciały się dziemu dym w oczy puścić. MODRZ. BAZ. porown. oczy zamydlić, porown. tuman). Dymem karzą, kto dym przedawał. KOSZ. LOR. Kto wigtrem służy, temu dymem ma bydź płacono. WERESZ. RGL. REY zw. porówn. iaka praca, taka płaca; obłudnika niedobry koniec). — §. Od nierozkładnéй gęstwy, dym, = gmatwa, éma, chmara, mnogość wielka nierozszykowana, tuman, n. p. Banicy lecą, iak dym. TR. Uderzyłem w dym do niego. TFAT. obses, prosto, wzręcz, z kopyta, z góry natarłem nań). — §. Ze dusi, gryzie, dym, = rzecz przykra n. p. Jużeś mu w oczach dymem, gorzka, zaniedbana. ZAB. KOSSAK. porown. Sól w oku, kość wgardle, szydło. — §. Od nikłosi, znikomości, dym, = rzecz marna, czcza, (a.) fig. kadzidło, fałszywe pochlebowanie, n. p. Kto w pochlebnym kocha się dymie, Ten we mgle grubéy osiędzie. ZAB. Ma on dosyć takowych dymów, co się niemi rad pasie, bo iest chciwy sławy, i w małych rzeczach radby był głośny. LUB. — b.) urojenie, n. p. Na cóż się przyda ten spoczynek, który wiatry ściga, dymem karmi się? ALBERTR. c.) Dym, pycha, duma, n. p. Człowiek pełen dymu, a nadei pragnący sławy. GORN. Nie próżnéй ambicyi dymy przywiodły mię do pisania życia mego. J. OSS. DYAR. d.) Nic, bezistotna rzecz, n. p. Krótkie, podłe i nikczemne są wszystkie bogactwa i pompy, są one szczére dymy, i bańki dziecinne. BIRK. Wszystko to dym, w czém się tak ludzkie serca zakochały. P. KCHAN JER. Ztąd proprie i figurice w dym póyśdź, z dymem póyśdź, = wniwecz się obracać, n. p. Co to wiast i wsi w téy woynie z dymem ku górze poszło. FALIB. zgorzało). Rady ich w dym poszły. SK. Niezbożnicy z dymem póydą. BUDN. a w nocie sam dodaie „niszczeią“; Bibliia Gdańska zaś: jako słustość barania z dymem niszczeie, tak oni zniszczeią. — §. Dym, = kómin. VOL. LEG. 8, 134. — §. Synecdoche, dym, dom z dymem lub kóminem lub kóminami, n. p. Gdzie włok wy-

XI

mierzanych nie maią, iedno dymy, iak na Podlasiu, tam po dwa dymy na ieden zloty poboru składać się maią. VOL. LEG.

Ironia dobitnie się wydaie w słowie Dobry, w przykładzie: Będzie - ć ona tak dobra, iak inne, t. i. nielepsza od drugich. Albo gdy się mówi: dobry człowiek, dobra dusza, t. i. poczciwiec, barszczyk, ni go weź. ni go połóż, ciastuch, ciapu kapusta, ciapu groch, rozlazły, do prowadzenia za nos. — Podobnież Cnotka, t. i. cnota niemiama, fałszywa, pozorna, n. p. Te są téy płci cnotki, Sarkać na los kochania, a czuć, że iest słodki. TEAT. — Toż Cnotka personifié, n. p. Chłopiątka złodzieie z początku, więc dla dobroci cnotkami one przezywaią, iakoby rzekł niecnotka, rozumieiąc to po nich, że się na cnotę bardzo przesadzają; i maią iéy tak wiele, iak na wróblowy goleni mięsa. GLICZ. WYCH.

Na tych przykładach rozumiem, że będzie dosyć, aby okazać, że należyty wywód i rozkład znaczeń, nie iest bynaymniły mechaniczną robotą, asininus labor; że owszem wyciąga naywiększego zastanowienia, a czasem naygłębszéy rozwagi. Uznaę, że ta naytrudnieysza część moiéy pracy, nie tak mi się udała, iakby bydź powinna podług mego uczucia; atoli pochlebiam sobie, żem następcom drogę gdzie niegdyże utorował; a winszować sobie będę, ieżeli stąd rodacy wezmą pochop, aby obrócili uwagę na ten rodzay pracy dotąd mało co praktykowany.

Przejście z iednego znaczenia do drugiego rzadko kiedy liczbami, iaki iest zwyczay w słownikach, częściéy oznaczyłem znakiem paragrafowym §, lub też tylko laseczką poprzeczną —; bo ciemne tych znaczeń tak są po większéy części delikatne, że może właśnie w ten czas naylepiéy są rozłożone, gdy naymniły rozerwane iedne od drugich, razem się z sobą stykaią. — Strzedz się nad to potrzeba, żeby znaczeń zbytecznie i niepotrzebnie nie drobić; co częstokrocć iest skutkiem nieuwagi na różnicę zachodzącą między znaczeniem poiedynczém słowa, a znaczeniem z całego sensu wypadająém, discrimen inter significationem et significatum voborum, z których ostatnie czasem pierwszemu weale przeciwnie się wydaie, n. p. doczekać czego, samo z siebie nie znaczy użrzeć co; lecz rozważaiąc cały sens w przykładzie: „doczekam tego, da-li Bóg, żeć tego będzie żał; można tłumaczyć: użczę to. — Tak dar zapewne nigdy nie znaczy czapki, ani czapka daru; atoli do objaśnienia przysłowia: dar za dar, darmo nic, dołożyć można było: czapka za biret, stosuiac to, inż nie do pojedynczego znaczenia słowa, lecz do ogólnego sensu. Oczywiście przykład, iak nieuwaga na tę różnicę w błąd nieraz wprowadziła TROCA. MAMY U NIEGO pod słowem pleszczyć się, bo on to tłumaczy cour, être vagabond, aller àun pays à un autre, herum treiben, im lande herum laufen. Jużci tego znaczenia pleszczyć się iako żywo nie ma, i mieć nie może,zkądże tedy ten błąd? Otó może czytał TROC w Argienidzie, na to słowo ten przykład: „pleszczy się on po morzu"; co tam z całkowitego sensu może znaczyć: tula się po morzach, niby to pluska się; lecz zatym nie idzie, żeby samo pleszczyć się znaczyło tulać się.

Naywięcøy zaś przechodzą pojedyncze słów znaczenia na sensa generalne w przy stołowiach, które iako pomniki dawnych zdań, zwyczaiów, przesądów, iako próbki filozofii ludu, troskliwie zbierałem. Prawie pod każdym słowem, owszem nawet pod każdym znaczeniem, znayduie się nie iedno przysłowie, objaśnione częstokrocć drugiemi przysłowiami, n. p. na pochyłe drzewo i kozy skaczą; porównay: na ubogiego wszędzie kappe; ubogiemu wszędzie piskorz. — Dopieruć to początek; porównay: ieszcze nie amen:

(2..)

XII

nie mów hup, aż przeskoczysz; daleko gęby grzanka. — Po objedzie łyżka; porównay: lekarstwo po śmierci; dopiero koniowi owsa, kiedy idzie do psa. — Cnota sama się chwali; porówn. dobremu piwu nie potrzeba wiechy; dobry chrzan z miodem, a miód sam. — Co kogo boli, o tém mówić woli; porówn. gdzie kogo boli, tam rękę kładzie; gdzie boli tam ręka, gdzie miło tam oczy; (po Słowacku: kło bolesł, tu ruka, kło miloł, tu oc'i; po Kroatsk. radsze vszaki pipa, gde ga rana tiszka); czego człek żałuie, o tém rad mówi; co na sercu, to i na ięzyku. — Chociaż mamy iuż dosyć bogate zbiory przysłówów, przez Rysińskiego, Knapskiego, Fredra, Zeglickiego, przez autora książki pod tytułem Gemmae; atoli zdaie mi się, że nam schodzi ieszcze na dziele, w którémby przy-słowia nasze, tudzież pobratymczych dyalektów, ulożone były, nie iak dotąd zwyczaiem było, porządkiem abecadłowym piękarszego słowa; lecz stosównie do sensu niém wyrażonego; takby się z nich wynurzyło nieiakie niby systema filozofii ludu, iego spostrzeżeń, uwag, przestrog, zabobonów i przesądów. Tak n. p. ważne szlady dzieków opinii ludzkiéy, znaydują się tu pod słowami chtop, cztowiek, dźiewka, Czech, Francuz, Niemiec.

W czasownikach, in verbis, niemało sobie pracy ułatwiłem, a iak sobie pochlebiam, nie bez korzyści i wygody dla czytelnika zrobiłem, kładąc na czele, nie iak dotąd słowczaiem było, piękrszą osobę czasu terazniejszego, lecz tryb bezokoliczny, infinituum. Kto obeznany z wyborną Grammatyką naszą narodową, od razu mi tę nowość pochwali; innych zaś używanie przekona, iak się tym dogadza nietylko grammatycznemu wyłuszczeniu czasowników Polskich; lecz i stosunkowi ich do słowiańszczyzny, i do dodanéy w tém dziele Niemczyzny; n. p.: słowo: Dobyć. Dobydź, dobył, dobędę, dołok. Dobywać ndk., kontyn. et frequ., — n. p. dobywać mieysca, miasta, fortecy, — oblężeniem lub szturmowaniem brać mieysce, einen Ort belagern, bestürmen, einzunehmen suchen; dobydź mieysca, — po dobywaniu wziąć, erfüllen, einnehmen erobern; Boh. dobez. dobit, do biti, dobl dobušu, dobenwati, z dobenwati; w innych dyalektach ma znaczenie ogólnejsze dostawania, nabywania, zyskiwania, wygrywania, korzystania, zwyciężania, (co właśnie na-prowadza na wyobrażenie objęte naszém słowem: z dobycz; Sr. x. dobyjej dobyšu, dobyžen, dobywam dobešwam; Sr. 2. dobašł. dobušdušł. došušił (tu się pokazuje w formie słowa iednotliwego); Vd dobit, sadobit, predobiti; Crn dobiti, dobim; Rg. dobiti; Sla. dobiti; Bs. dobiti; Cro. dobiti, dobivati, dabavlyati; Rs. добьёт, добьётся. — Jedynie tym sposobem, kładąc za thema tryb bezokoliczny, można było iawnie wytykać różnice owę, tak ważną we wszystkich dyalektach słowiańskich, zachodzącymi między słowem dokonaném, a niedokonaném; Niemcowi nietrudno teraz powinno być pojąć, że się z tém w Słowiańszczyznie prawie tak ma, iak w Niemcckim ięzyku ze słowami: schaffen, schaffen, forschen, erforschen, rathen errathen, morden, ermorden.

Przez wyłuszczenie czyli opis każdego słowa, i każdego iego znaczenia, mianowicie w umiejętnościach, kunsztach, rzemiosłach, lub w życiu potoczném, dzieło to nie raz wychodzi prawie z obrębów słownika ięzykowego, a dochodzi granic dykcyonarza, iak zowią, rzeczowego, Reallexicon, t. i. zbioru rzeczy, objektów, n. p. kunsztów, umiejętności, rzemiósł. Nie obawiam się, żeby mi to naganiono; bo związek imienia rzeczy z rzeczą samą, jest tak ścisły, iż chcąc tamto objasnić, koniecznie téy dotknąć potrzeba. Tego się racéy obawiam, żeby nie żądano w umiejętnościach i kunsztach takowéy dokładności i ściśłości, iakiéy sprawiedliwie w dzielach, temu iedynie celowi poświęconych,

XIII

wymagają. Miałem albowiem wydadź słownik ięzyka, nie encyklopedią. Nigdybym nie był skończył, gdybym chciał dadź każdego słowa i znaczenia ścisłą, logiczną podług renguł definicyą; musiałem naywięczy przestawać na opisach, na wytykaniu iakiemkolwick bądź znaczeń; zwłaszcza tak mało maiąc przed sobą przygotowanego zapasu.

Układając słowa Polskie, nigdy z oka nie spuściłem pobratymczey Polskiemu ięzykowi Słowiańszczeyzny. Starałem się zebrać ią troskliwie z iak naylepszych źrzodeł, który na końcu wstępu poczet przyłączam; tu tylko wspominam imiona szczególnych dyalektów, z dodatkiem gdzieniegdzie krainy, w których nim mówią: 1.) Czeski, 2.) Morawki, 3.) Słowacki, w Węgrzech, w okolicach Presburga i t. d.. 4.) Kroatski, 5.) Dalmacki, 6.) Bośnieński, 8.) Windyyski w Styryi i t. d., 9.) Kraiński w Karnioli, 10.) Sławoński w Slawonii, 11.) i 12.) niższy i wyższy Sorabski w Luzacyi, 13.) Rossyyski, 14.) Kościelny czyli Cerkiewny. Ecclesiastica, iaki się w ksęgach cerkiewnych wyznania Greckiego znayduie. W wynaydywaniu tych źrzódeł miałem w Wiedniu wielką pomoc od J. Pana Złobickiego Sekretarza Kancellaryi Czeskiয, który mię z naywiększą chęcią wspierał biblioteką swoią, w tym gatunku dokładną; radą zaś oświecili mię J. Pan Konsyliarz Konsystorski de Engel, sławny autor historyi Kozaków, Gallicyi i Węgier; i Literatury Czeskiয naczelnik J. X. Dobrowski w Pradze. — Chociaż tedy południowym Słowianom bardzo zwyczayną iest rzeczą, obeymować imieniem Illiryczyzny, bądź wszystkie dyalekty Słowiańskie, które my Polacy pod ogólnem imieniem Słowiańszczeyzny zamykamy; bądź wszystkie dyalekty południowe, iako to: Kroacki, Bośnieński, Slawonski, nawet i Windyyski z Kraińskim, iak to widać na słownikach wspomnionych dyalektów; na których prawie zawsze znayduie się tytuł Illiryskiego, a dopiero dochodzić trzeba, iakiego on iest szczególnie dyalektu; ia się starałem, by te wszystkie dyalekty r zróżnić; tak dalece, żeby nigdzie nie zostawić wątpliwości, w których to części Słowiańszczeyzny tego lub owego wyrazu, w tém lub inném znaczeniu używaią... Porównywając zaś z Polszczyzną dyalekty pobratymcze, uważem: 1.) czy toż słowo, choć z odmianami w swoim składzie, w nich się znayduie? 2.) Czy się znayduie w tychże znaczeniach, co u nas? W przeciwnym zaś przypadku, wypadało mi dodadź, 3.) iakież tedy odmienne znaczenia słowo to bierze u nich? a 4.) iakie inne słowo u nich używa się na zastąpienie naszego? — Nie trzeba się zatém dziwować, że czasem, iak n. p. pod słowami: biesiada, gody i t. d., rzecz się zrobiła zawilsza; przyczyna takowey zafieldości pochodzi z pogmatwania znaczeń po dyalektach. Obok zaś słów takowych tém więcćy odbiiają owe, które po wszystkich dyalektach, we wszystkich swoich odmianach grammatycznych, na ieden i tenże sam kształt się formułą, i iedno w drugie toż samo zachowuią, znaczenie, n. p. Dosiąc, Dosiądz, dosiążł, dosięgnie, dosięże, dosięgnąć, dosięgać; Bh. dosaہnauti, dosaہł, dosaہnu, dosaہowati, dosnec, dosyہnu; Slo. dosaہuğti; Sr. i toṣaḥnu, doṣaḥwam, doṣaḥunu, doṣeṭaḥnu; Vd. dosezhi, sadosezhi; Rg. dosêchi, dosêghnuti, dosezati; Bs. dosecchi, doseghnuti; Cro: doszechi, doszegati, doszegnyem; Rs. досызать; досягнуть; дощагнуть, досызать, досягáю. Tak słowo bydź, ieść iść, jąć, i niezliczona moc innych wszelkiego rozszaui, z małemi tylko odmianami, zупelnie prawie przypadaią na nasze, tak daleko, że się zdaie rzeczą nie zbyt truńną, tak zbliżyć te pobratymcze dyalekty, żeby ie powszechnie zrozumiano; wszakże i we Włoszech każda prawie kruga gada inszym dyalektem; od czasów zaś DANTA uformował się ieden ięzyk Włoski piśmienny.

XIV

Oprócz takowego zbliżenia tych dyalektów, a zatym ułatwienia z czasem powszechny
Słowiańskių grammatyki, i powszechnego Słowiańskiego języka, radzenie
się ich, nieraz mi służyło do objaśnienia naszég Polszczyzny, tak co do pojętycznego
znaczenia słowa którego, iako też co do sposobu wywodu bądź znaczeń iego, bądź zni-
czeń słów z niego pochodzących. Pisze nasz ORZECHOWSKI: nie hay niewola na bedewiach
hardzie iedzie, zawsze niewolą będzie"; w Baguzańskim bedev = equus generosus, rumak.
Słowo éma, oprócz znaczenia ciemnoty, znaczy tłum, chmurę czyli gęsto czego taką, że
się aż zacimia, n. p. „pytał Jezus ducha: co za imię masz? a on odpowiedział: *dzieią
mi éma, bo nas sam wiele; „tak Leopolita; bibliia Radziwiłłowska kładzie huf; bibliia
Gdańska weysko; Kuczborski w Katechizmie orszak, Karnkowski w katechizmie: nie-
zliczona rzecz szatanów; Budný zaś na inszém mieyscu używa tego słowa ścisle za Greckie
μυρίας, τ. i: 10,000; iakož zastarzałe Rossyyskie ммdziesięć tysięcy, przyniotnik
πυορακινή dziesięć tysięczny; w Cerkiewnym zaś ммà decies centena millia
έκατονταλισμούαι; ммийно, вв десять тысяч крamp, Gr. μεγάκιος decies millia;
мемвикв нәҫцелник nad 10,000; Bh. tem regiment, i liczba 13,000. Ze wszystkim
tém porównaymy następuiące mieysce z biblii Budnego: „była ich liczba émy ciem, i ty-
siące tysięcy.“ — Piękne nasze słowo Doba, a po dawnemu Dob, znaczy naprzód
część czasu, chwilę, iakiś czas, n. p. wiedz. że w każdéy życia dobie, dla oycyzny
tylko żyiesz. NILMC, t. i, w każdym momencie. Powtóre pewny czasu punkt. porę, n. p.
przyidziesz do minie iutro o tę *dob* LEOP. o tym czasie. BIEL. GD. Dobry skowroneczku,
iuž ty spiewasz sobie, A ia poczynam także o twéy robić dobie. GAW. Tenże na inszém
mieyscu: czuycie psi wierni, naywięcégy nieprzyiaciel w tę dob trzodom szkodzi. A u
LEOPOLITY: w iednę dob' ucichał ogień, a o crugiégy zaś dobie ogień się rozgorywał. —
Daléy znaczy u nas doba, pewny czasu rozniar, przeciąg; ząd na dobe, albo od doby
do doby, t. i. na 24. godzin, po Ross. cýmки, посумевно, нощёюбсцем. Także doba,
sam czas, sama pora, w raz, n. p. w ARGIENIDZIE: w tém wskok do Selenyssy, żeby ul-
żyć sobie, Kwapi Królewna, a ma ią na dobie. MACZYŃSKI zaś pubescere tłumaczy: „podra-
stać, prawie na dobie bydź, niektórzy mówią.“ Niedoba zatém niedoźrzałość; n. p.
Wyście mnie z dziecinnéy éwiczyli niedoby, J wychowańcem u siebie widzieli. CHRÓŚC.
Czas na dobie, w dobie, czas po temu; czas służy; tak PETRYCY z Horacyuszem épiewa:
Jeśliś mědr, używay, póki czas na dobie; porównay: póki służą lata, używay świata;
zABŁOCKI zaś: „tak prędko nasze zmykaią lata, Więc trzeba wcześnie używać świata, Fóki
czas w dobie. — Nakoniec doba, dola, stan, położenie, n. p. Dziś koniec klęskom,
legnę spokoyny iuž w grobie, Gdy zostawię oyczyznę i was w lepszéy dobie. NIFMC. Nie-
doba zaś niedola n. p. Boleie hetman, z téy swoiéy niedoby, Ze dla choroby daremnie
upływa mu lato. JATŁ. — Teć tu są zdaie mi się, wszystkie znaczenia i cienie tego u nas
słowa; trudno z nich wywieśdź znaczenie słów pochodnych, iako to: nadoba, nadobny,
podobać, podobać sę, upodobać sobie, podobny, podobieństwo, ozdobny, ozdobić,
przyozdobić; bo te się ściągaią nie tak do czasu lub czasowego stosunku, iako raczéy do
kształtu. Chociaż tedy we wszystkich prawie dyalektach doba oznacza czas, wiek, godzine
(ztąd u Windów dobnik zegar); u Czechów oprócz czasu, punktu czasu, chwili, doba
znaczy ieszcze kształt, figurę, formę rzeczy; z czém więc nietrudno znosić znaczenia
nadoby, nadobności, ozdoby, podobieństwa i t. d.

Chociaż ięzyk nasz Polski, co do obfitości i poloru, zapewne żadnemu z Słowiańskich,
a podobno i z innych nie ustępuje; atoli takowe zbliżanie do siebie dyalektów pobra-

XV

tymczych, może bydź iedném z naydogodnieyszych zrzódeł, z którego czerpaćby można,
na czém schodzi mu ieszcze; bo któryż to ięzyk iest tak bogaty, tak dokładny i dosko-
nały, żeby mu tu i owdzie czegoś w tém nie brakowało, czém zaszczycaią się inne?
W Słowiańskczyznie osobliwie, czego iednéy mowie nie dostaie, tém druga celuie. Azaliż
więc nie przyzwoiciéy nam, przyswoić pokrewne i pobratynicze słowa, niżeli nadstawiać
Łaciną, Niemczyzną, Francuzczyzną, Włoszczyzną? Na słowo Kontent n. p. znayduie
się w Kraińskim, Windyyskim, Sławońskim, Kroatskim za dovolny, niby to, że komu
do woli zadosyć uczyniono; kontenteca po Windyysku sadostnost, po Kroatsku za-
dovólnoszt, za dovolschła; kontentować, ukontentować, po Windyysku sadovo-
liti, sadovoljati, sadostiti, sasititi, дорокojati, pomirnati; po Kroatsku
za dovólyujem, po Ross. довольствоваты, удовольствоваты, w Cerkiewnym довольств.
— Na słowo dach, żywćem Niemieckie Dad), znayduie się w Czeskim kryt, krytka, krow,
od słowa kryć; Sr. 1. cjecha, tjecha, (porównay strzecha krow (od krycia); Sr. 2.
tjhecha, kshulo, kshumo, kchiho, Crn. strěha, streiha; Vd. streha; Cro. sztroha, sztros-
sina, krou, krov; Dl. sztruha; Es. krov, strehha; Rg. kroov, pokròv, strěha;
Slav krov; Ross. smółha, кровяк, грышка, палуша; Eccl. кровь, покрояв, зда, здо, смропь,
z tych wszystkich możeby się nam naylepiły zdało Czeskie kryt, krytka, ponieważ słowa
strzecha, strop, pokrowiec, poszły iuż u nas na insze znaczenie. — Podobniež na wy-
razy budować, budynek, дом, mur, i na niezliczoną liczbę podobnych makaronizmów,
znaydują się starożytne słowa Słowiańskie; niechby tylko pisarze nasi klassyczni, w któ-
rych pismach naród smakują, przystosowawszy takie słowa do geniuszu ięzyka Polskiego,
zwolna ie wprowadzali. — Nad to w samémi nawet składaniu i formowaniu słów znaleźć
można gdzie niegdlie rzucone po obszernéy Słowiańskczyznie ziarnka, godne przeniesienia
do naszéy ziemi. Osobliwszéy w tym względzie uwagi godzien starodawny Cerkiewny, a
po nim Rossyyski, dyalekt, który przez ćisły związek wiary z Grekami, i częste tłumac-
czenie OO. SS. Greckich, przejął zupełnie tok składania słów Greckiego ięzyka, co
w czasownikach szczegółniéy się okazuie. Greckie εὐφης dobroobyczayny, w Cerkiewnym
dobroобычный, ztąd czasownik dobroобыческую, Gr. εὐφή, iestem łobrych obyczaiów.
Zakon, w znaczeniu prawa legis, składa w Cerkiewnym благозаконіe niby to *dobro-
prawie recta legum constitutio, Gr. ἐννοήσω, ztąd przymiotnik благозаконный Gr. ἐννομω,
czasownik zaimkowy reciprocum благозаконюς, Gr. ἐννομένω, bonis legibus regor, cza-
sownik czynny благозаконcшую благозаконю Gr ἐννοήσω bonas leges fero. — W tymże dya-
lekcie odkryłem nawet zakończenie odpowiadające w znaczeniu, Łacińskiemu imiesłowowi
przyszłego czasu słowa hiernego, participio futuri passiui, tudzież Gerundio, iako to
amandus, legendus, amandum est, legendum est; tak n. p. concedendum est trzeba do-
puścić, w Cerkiewnym попусano; concedendum mający bydź dopuszczonym попуси-
меьный, w Polskim zaš *dopušcitelny znaczyłoby raczey, mogący bydź dopuszczо-
nym, gdy zakończenie na — lny u nas poszło na oznaczenie możności possibilitatis; za
tym wypadałoby, na owo wyobrażenie konieczności i potrzeby, o innym od tego odmien-
nym zakończeniu pomyśleć.

Lecz ponimo tego wszystkiego ieszcze w tym zbiorze odkryie czytelnik nieiedną cię-
kawą osobliwość Słowiańską. Pomiiam tu stosunki szczególniesze, w frazesach, czyli spo-
sobach mówienia, że Polak n. p. mówi: „ięzyk i do Rzymu doprowadzi“: Rossyanin:
языкъ и до Кіева довольств; bo Rossyanin, nie maiąc związku z Rzymem, kła-

XVI

dzie raczey Kiiów, dokąd bądź dla nabożeństwa, bądź dla handlu uczęszczał. Zastanawiają mię ślady z mytologii i religii Słowiańskiey tutay zebrane. Pod słowem bożek, bożysko, Bh. bużek, pabuł; Vd. boshizh, malik; Sr. pśiboł; Crn., Bs. faush wugh, mašik; Rs. чмӳхише (*czciłsko, od słowa czuć), znaydują się imiona bożków Słowiańskich, ile na nie natrafiłem w czytaniu. Bożek domowy, gospodarski, Vd. domazhi bug, shratel, Crn. sidek; Bh. sſkitek, kriſſtek, chriſſtek diblje, hóspodarjeck; nad to Czesi ieszcze mieli: Wel, Marot, Radamas; Krainczyki: Rugovid, Fermensvěl, Podága, Tolistobog, Tolistowoj, Paramuz (bożek pięciogłowy), Króde (bożek zdrowia, Aeskulap). Jodute, Zedůt, Jodůt (božek siły), Flins (bożek czasu), Aněk (bożek dziewcząt), Jesizhnik (bożek mowy); Barovit odpowiada naszemu Boruta. W Cerkiewnym Móžama, Małkołb, Mokoiłb, Mokoczb pewny bożek czczony w Kiiowie, może bożek słoty, odmunęczy; Kynáho bożek płodów ziemskich; Хорєб balwan Kiiowski; Дажба, Дамуба, Дажьоръ bożek szczęścia, porównay nasze Dadzibog; Радо bozek weseła, Лада bogini weseła; ob. Ladon. BIEL. KR. 55. cf. Ład, Ładny; u Czechów zaś Ładon, Smrtonos u Krainczyków Ladon, Tor, Tork Mars, cf Wtorek Díes Martis; Eccl. Pśwczelb, Wychorъ, Пوخвистъ Aeolus bożek powietrza, porównay nasze Swist, Poświst, Lelum, Polelum, Marchult Kówka, Káwka bożek świata Janus, którego święto w Kiiowie obchodzono z 4go Grudnia z weselem i biesiadowaniem, czego ślady w tamtych stropnach ieszcze się pokazuią w igrzyskach, tańcach, pieśniach: boday nie stąd nasza Kolenđa, ieżeli nie wolisz z Łacińskiego a Kalendís wyprowadzić. U Czechów i Słowaków Dobropan Merkury. Cerera, Marzanka, u Czechów Zěwena, u Kraincz. Sejwina, u naszych zaś Dziewanna, Dziewena, Ziewonia, Diwa toż co Dyana. Bachus u Krainczyków Pust, cf. zapustы, pustak; Nimfy Łasów i wód, w Cerkiewnym Pścelski; Bogini deszczu u Windów i Kraincz. Marna; Bogini pracy u Kraincz. Marza, Bogini zboża Volusia, Voluta. — Boże narodzenie u Kroatów, Sławonczyków, Raguzanów, Windów, Krainczyków Boshizh; wilia bożego narodzenia zaś u Kroatów, Raguzanów i Bosnenczyków Badnych, badnyi vecher, badnyi den; słowo zaś badgnak w słownikach swoich tłumaczą: truncus natalitius, truncus pervigilii nativitatis Domini; po Włosku: tronco, che si mette al fuoco la sera del natale; t. i. kloc, który w wilią bożego narodzenia w ogień kładziono; zapewne znaczył wróżbę. Otoż znowu ważny ślad zwyczaiów i opinii.

Łącząc wszędzie Polszczyznę z Słowiańszczyzną, snuł mi się ustawicznie przed oczami rys nieiakiś zjednoczonego w myśli moićy powszechnieyszego ięzyka Słowiańskiego, z łtosunkami ieszcze rozciągleyszemi co do ogółu mowy ludzkićy. Uformowała mi się prawie mimowolnie, iż tak rzekę, algebra słów i ięzyków, podciągiaća wszytko pod powszechnieysze prawidła, obeymuiące sam ogół, gdzie potrącić wypada, tak z jedney, iak z drugiéy strony, szczegóły w całość ogólną nie wehodzące. Postrzegłem, że dążąc do ogólnego a pierwotnego źrzódła, nie wszystkie głoski czyli litery słowo składaiące, są równie istotnemi, że ie w tym względzie koniecznie potrzeba iak nayściśléy rozróżnić, i przemiany ich wzaiemne między sobą, podług nieomyłnych spostrzeżeń udowodnić; że tak wynalezione treści, czyli pierwiastki słów, znosić należy z pierwiastkami inszych dyalektów i obcych ięzyków, a tak dopiero okazać, że źrzódłem wszelkich na świecie ięzyków iest rozsądne natury naśladowanie w wyraźeniu tych poruszeń, które ludziom uczuć się dały, i stąd wznieconych wyobrażeń; okazać potrzeba na szczególnych ięzykach, iak mowa ludzka z niewielu drobnych pierwiastków wywiedziona, podług pewnych

pra-

XVII.

prawideł, przyzwóitych umysłowi ludzkiemu, wzmogła się w niezmierne bogactwa. Otóż
ten iest cel nauki nazwanéy *Etymologią*; prawidła iéy starałem się wyłożyć w rozprawa-
wie niżéy przyłączonéy; w słowniku zaś, przy poiedynczych słowach, gdzie mi się rzeczą
potrzebną zdawało, umieściłem etymologiczne bądź uwagi, bądź skazówki. W początko-
wych nawet arkuszach dykcyonarza, przy niektórych wyrazach piérwotnych, iako to, ba-
nia, baran, barwa, bażant it. d. na brzegu wydrukowałem głoski radykalne; cze-
go potym dla zbytniey niewygody w druku, zaniechać musiałem. Żeby zaś wystawić cał-
kowity obraz ciągłego rozradzania się słów naszych ze źrzódłosłowowych pierwiastków, pod
pierwotnemi słowami w nocie wypisywałem szereg pochodnych, których bynaymniéy dlate-
go nie opuszczаем w szyku abecadłowym, gdzie każe z nich podlug kolei należycie ob-
jaśnione położyć przypadło. Tak czytaiący ma przed oczyma razem i rozległość i treść
ięzyka.

Lecz w tych badaniach etymologicznych zawierają się mnogie nasiona rozmaitych za-
gadnień, których rozwiązanie zostawmy dalszemu czasowi, mianowicie po ukończeniu cał-
kowitego dziela, iako to: 1., O piérwszéy zasadzie mowy ludzkiéy na pornszeniach i po-
strzeżeniach zmysłowych; 2., O wpływie postronnych, osobliwie sąsiedzkich ięzyków, na
nasz Polski; 3., O odmianach w tymże zaszłych; 4., O rozmaitych sposobach bogacenia
i doskonalenia ięzyka naszego; 5., O chronologii i różnych epokach słów Polskich; 6.,
O łtosunkach Polszczyzny do innych Słowiańskich dyalektów, z podaniem osnowy powsze-\chnéy grammatyki i powszechnéy synonimiki Słowiańskiey, a zatym uniwersalnéy grammaty-
ki filozoficznéy mowy ludzkiéy; 7., O śladach dzieciów życia domowego w ięzyku.

Jeszcze z jedney okoliczności tu się wyłumaczyć muszę, w którychby mógł kto uczynić
zarzut dziełu moienu, gdybym ią mimo się puścił; t. i. z pisowni czyli ortografii w niém
użytéy. Jak w każdym, osobliwie żyiącym ięzyku, tak i w Polskim, niemasz powszechnéy
zgody na prawidła ortografii; co zdaie mi się stąd pochodzi, że różne, dalekie od siebie,
nawet sobie wprost przeciwne, staniowi każdy źródła, z których też czerpa prawidła orto-
graficzne. Jeden n.p. raz każe pisać tak, iak się mówi; inny znowu: pisać, iak dawni pi-
sywali; gdzieindziéy: łosować się do teraźnieyszego trybu; raz, każą się ściśle trzymać e-
tymologii; drugi raz bez potrzeby wcale ią krzywdzą. Naynowszych przepisów ortografi-
cznych, naycelnieysi nawet pisarze nasi nie zachowuią. Cóż tedy w takiey sprzeczności zdań,
autorowi słownika pozostawało? Uważaiąc, że dzieło iego wystawia nieiako hifteryą ięzy-
ka, że w niém żywem przytacza wyimki z pism rozmaitych wieków; nie potrzeba się dzi-
wić, że zołstawuiąc ortografią każdego z autorów, nie zachowuie w niey iednostaności. Był-
bym to sobie poczytał za nieiakie zgwałcenie textu pisarzów, i sfałszowanie hifteryi ięzyka,
gdybym przekształcał w wyimkach z nich przytoczonych, sposób ich pisania na teraźniey-
szą ortografią. Tego tylko pozwoliłem sobie względem nich, žem naddatki dawnéy or-
tografii uchylił. Nie pisałem *thén, tho*, ani używałem y zamiast i, n.p. \*chłopyątko,
zamiał chłopiątko. Z resztą, co do moiéy własney ortografii, założyłem sobie za głó-
wne prawidło, trzymać się, ile tylko można, etymologii; ponieważ tém iedynie dogadza się
Słowiańszczyznie, i przepisy iey sprostowane, iuž nie będą dla cudzoziemców tak uciążli-
wemi.

Nakoniec niech mi się godzi na usprawiedliwienie moie wystawić Prześw: Publiczności
przeszkody, z któremi w wydawaniu dzieła tego musiałem, i dotąd ieszcze walczyć muszę.

(3)

XVIII.

Nie wspominam ogromu sameyże pracy, wymagającé ciągłego a niezmordowanego wytrwa-
nia, (gdyż n. p. samo czytanie biblii LEOPOLITY, i porównanie pierwszey iey edycyi z trze-
cią, półroku mi czasu zabrało); lecz tego przemilczeć nie mogę, żem się sam podjąć mu-
siał wszytkich mozołów tak drukarskich, iak i księgarskich, ponieważ na tak obszerne, do
drukowania trudne i kosztowne dzieło, żaden się z Księgarzy nie ośmielił. Zatym niedosyć,
żem musiał każdego arkusza piérwszą korrektę, naytrudnieyszą ze wszystkich, sam utrzy-
mywać; lecz sam też musiałem myśleć o zapisywaniu, sprowadzaniu i dostarczaniu wszy-
stkich potrzeb drukarskich, iako to, charakterów, papieru, i ludzi, w czém choć na po-
czątku doznałem czynnéy pomocy zacnego przyaciela mego JPana Franciszka Dmochow-
skiego; atoli wkrótce slabość zdrowia iego nie pozwoliła mu trudów tych tak zemną dzie-
lić, iak przez przywiązanie do dzieła narodowego i przychylność do mnie, radby chciał i
mógł to uczynić. Na ostatek, żebym iuż z moiény strony wszystko wykonał, do czego przez
wzgląd na tak wielkie zaufanie Prześw: Publiczności, czułem się bydź obowiązanym, po-
święciłem część własnego mego pomieszkania na drukowanie dzieła tego, tak dla bliższego
dozoru, iak dla prędszego pośpiechu, bynaymniej przez to nie zrywaiąc związków z dru-
karnią JXX. Piiarów i zacnym iéy przełożonym JX. Bielskim. Przytaczam te szczegóły,
żeby Prześw: Publiczność, zastanawiając się nad tylą około téy roboty mozołami, prędzéy
mi darować raczyła, zwłokę. w wydaniu, a oraz nieiakieś ustawanie w pracy i zmordowanie,
którego może ślady w tém dziele spostrzeże. Jako zaś z jedney strony, ile tylko mogłem,
pracy, sił, zdrowia i czasu nie żałowałem, tak z drugiéy, że i kosztów nie oszczędzałem,
charaktery i papier są tego dowodem; wszakże samo składanie i wybiianie iednego arku-
sza kosztuje Zll: dziewięćdziesiąt, nie rachuiąc wydatku na papier i pisma. Ztąd łatwa bar-
dzo rachuba, że zebrane dotąd fundusze, pomimo hoynego wsparcia łaskawych moich Pro-
tektorów, na połowę ledwie całkowitego kosztu wystarczą, i że pomyśleć trzeba będzie o
podwyższeniu na dal ceny prenumeraty; bo się zanosi na to, że całe dzieło do 800. arku-
sy drukowanych uczyni, że zatém to, co się teraz od A do F wydaie, nie iest tylko ósmą
częścią całości.

Podaię więc iuż i obecnemu i przyszłemu narodowi w ręce zbiór oczystego ięzyka,
owoc kilkonastoletniéy pracy moiéy, któremu naylepsze lata moiego życia poświęciłem.
Już teraz ziomkom moim trudno nie będzie, czego brak pododawać, w znaydującém się
przebierać, znaczenia doskonaléy wyłuszczać, stosunki dokładniéy powytykać, a tak z cza-
sem żaszczycić ięzyk Narodowy słownikiem, iakiego on wart iest w saméy istocie, i którym
go chyba iedno Towarzystwo Przyjaciół Nauk obdarzyć może. Mnie się zaś na
zawsze zostanie to chlubne uczucie, żem tą moią poprzedniczą pracą był do tego powo-
dem, i winszować sobie nie przestanę, ieżeli dzieło moie będzie pomocne orzeźwionemu
duchowi narodowemu, do nadania świetności temu naydroższemu dla niego kleynotowi, t.i,
ięzykowi oczystemu.

Ueber die Tendenz dieses Werks.

Sur l'objet de cet ouvrage.

Für die des Polnischen Unkundigen, die von diesem Werke Gebrauch machen wollen, wird es hinlänglich seyn, nur die Hauptpunkte der umständlichern Polnischen Einleitung anzugeben, woraus dann die Tendenz des Werks einleuchten wird.

 Möglichste Vollständigkeit und Zuverlässigkeit war in Ansehung des Polnischen mein Hauptgenanmerk. Dazu zu gelangen, wählte ich vorzüglich den Weg der Lectüre; ich las in dieser Hinsicht alle die Polnischen Schriftten, deren Verzeichniß dem Werke vorgesehen ist, und zeichnete beim Lesen jede Stelle aus, die Erläuterung und Beweis giebt, oder die auch wohl einer Erläuterung bedarf. Indem nun bey jedem Belege einer Bedeutung die Stelle aus dem Schriftstileler, dem Namen und der Seitenzahl nach, citirt wird, indem ferner Uebersehungen mit den Worten ihrer Originale, verschiedne Ueberseher, z. B. die verschiednen Bibeln, unter einander verzlichen werden, glaube ich den darauf gestützten Erklärungen den höchsten möglichsten Grad der Zuverlässigkeit gegeben zu haben. Wo nun aber die Zeugnisse aus Schriftstellern nicht hiureichen wollten, wurde der gewöhnliche Sprachgebrauch als Quelle benutzt, doch nur in den wenigsten, und zwar ganz ausgemachten Fällen, a..f meine eigene Autorität gebaut.

Die Schattirungen der mancherley Bedeutungen bemühte ich mich, so viel mir nur die Große der Arbeit, und Zeit und Krafte erlaubten, auf etne Art zu ordnen, die mir für die Ableitung aus der physischen Urbedeutung die natürlichste schien. Bey allem Streben nach Vollständigkeit der Bedeutungen, suche ich mich vor zu großer Vereinzelung derselben zu hüthen, die gewöhnlich daher zu entstehen pflegt, wenn der Unterschied zwischen significatio und significatus verborum, nicht genau berücksichtigt wird.

Jemand me suffira pour ceux, qui ne savent pas le polonois, et qui veulent se servir de cet ouvrage, de faire un exposé sommaire de ce que j'ai traité plus au long dans l'introduction polonoise. Cet exposé les mettra suffisamment au fait du but, que je me suis proposé, celui de former pour la langue polonoise un corps d'ouvrage, qui réunisse autant que possible le double avantage d'être complet, et de faire autorité.

Persuadé, que les ouvrages de l'esprit les plus distingués, étoient les seules sources, dans lesquelles le Lexicographe pût puiser les mots et les phrases, qui composent le trésor complet d'une langue, je me suis entièrement livré à la lecture de tous les auteurs polonois, dont la liste se trouve à la tête de cet ouvrage. Dans ce procédé je me suis attaché à prendre note des passages, qui pouvoient servir d'éclaircissements et de preuves, comme aussi de ceux, qui en avoient besoin.

La signification de chaque mot appuyé de la citation de l'auteur, de la page et de la ligne; la comparaison constante des traductions avec les mots de l'original, et des traductions entre elles, telles p. e. que les différentes versions de la bible etc. ont encore été un moyen, dont je me suis servi, pour donner aux mots et aux expressions le plus haut degré possible d'autorité. Les locutions familières, les manières de s'exprimer dans la conversation et ma propre autorité dans les significations généralement reçues, sont aussi les guides que j'ai suivis, mais seulement dans les cas, où le témoignage des écrivains ne me fournissoit rien. Quand aux nuances qui se trouvent entre les différentes significations, je me suis efforcé, autant que la grandeur du travail, le temps et mes forces me l'ont permis, de les présenter dans l'ordre qui m'a paru le plus naturel relative-ment à l'étymologie et à l'acceptation physique;

Zur Erhöhung der Willstondigkeit und Zu-
verlässigkeit trug auch die stete Vergleichung der
Polnischen Wörter mit denen der übrigen Slavi-
schen Mundarten bey. Veraltete unbekannte
Wörter wurden aus ihnen erläutert; verlorne
Wortstämme ergänzt; Ausdrücke und Formen
die im Polnischen mangeln, nach ihnen in Vor-
schlag gebracht, und so auf Bereicherung nicht
nur mit einzelnen Wörtern, sondern mit Vor-
beugungen, Redensarten, Sprichwörtern hingez-
arbeitet. Doch wurde hierbey außerdem auch
noch ein höherer Zweck berücksichtigt, die Ueber-
zeugung nämlich hervorzubringen, die Slavischen
Mundarten seyen nicht so weit von einander ent-
fernt, daß sie nicht einander näher gebracht wer-
den könnten, und so die Möglichkeit einer allge-
meinen Slavischen Schriftsprache darzuthun; wie
in Italien die verschiednen Provinzen verschiedne,
ven einander sehr abweichende Mundarten spre-
chen, und gleichwol, seit Dante, sich einer
Schriftsprache ersparen.

Die stete Vergleichung des Polnischen mit
den übrigen Slavischen Mundarten, und oft
auch fremden Sprachen, führte mich auf die
Grundsätze der Wortforschung, die man, in eine
kleine Abhandlung gebracht, hier angehängt sin-
det. Ihr Inhalt beschränkt sich dahin, die we-
sentlichen Buchstaben der Worte unterscheiden,
ihre Verhältniß zur Bedeutung wahrnehmen zu
lehren, und so zu Schlüssen über die Natur der

et en saisissant et rassemblant les idées au-
tour du mot qui en est devenu le signe, j'ai
évité toutes ces minutions, qui ne sont fondées
que sur la foible différence que l'on met entre
signification et chose signifiée.

Pour rendre cet ouvrage plus complet et
lui donner plus d'autorité, j'ai sans cesse
comparé les expressions polonoises avec cel-
les des autres idiomes slavons. Par ce mo-
yen j'ai expliqué certains mots vieillis ou in-
connus, j'ai rétabli des racines perdues, et
ces racines ainsi rétablies m'ont autorisé à
proposer des expressions et des formes, qui
manquent au polonois, de même qu'à enrichir
la langue non seulement de mots isolés, mais
encore d'inflexions, de manières de parler et
de proverbes.

Cette comparaison devoit naturellement
amener une conséquence plus étendue encore,
c'est la possibilité de démontrer, que les idio-
mes slavons ont des différences si légères et
si accidentelles, qu'il seroit facile de les rap-
procher pour faire du slavon une langue é-
crite universele, comme depuis le Dante, l'I-
talie a une langue littéraire, quelque diffé-
rens que soient les dialectes des diverses pro-
vinces de ce pays.

C'est aussi par la comparaison continuelle
du polonois avec les idiomes slavons, et sou-
vent avec les langues qui lui sont étrangères,
que je suis parvenu aux principes de l'étymo-
logie, principes que l'on trouve dans un traï-
té particulier joint à cet ouvrage. Ces prin-
cipes se réduisent à apprendre à distinguer
dans les mots les lettres essentielles, à saisir
leur rapport avec la signification, à tirer des
conséquences sur la nature des syllabes, sur
la dérivation des mots et des langues, et à
démontrer en dernière analyse, que l'imita-
tion raisonnée de la nature dans la manière
d'exprimer les impressions reçues, et les idées
qui en résultent, est la source commune de
toutes les langues du monde, et que c'est de
la combinaison des plus petites parties primi-
tives, arrangées d'après les loix conformes à
la raison humaine, que le langage des hom-

DO

JASNIE WIELMOZNEGO JMC PANA

JOZEFA HRABIEGO Z TĘCZYNA

OSSOLIŃSKIEGO.

JASNIE WIELMOZNY MOSCI DOBRODZIEIU!

Dziesięć lat szczęśliwie przepędziłem przy boku JW. WPana Dobrodzieia. Równa słfonność do nauk, równe przywiązanie do literatury Oyczystęй, i też sama gorliwość, ocałenie rozproszonych i zawieruszonych ięcy zabythów, skoiarzyła między nami szacowny węzeł przyiaźni. Rzadka to ieß rzecz między osobami nierównemi slanem; ale też tym większą ieß chwiałą i dla iednego, który w tak slachetnym celu złępuie z wyższego szczebla fortuny, aby się zbliżał do tego, którego ona poſtawiła na niższym, i dla drugiego, że zdolał na to zastużyć.

Dość dla mnie było na tég pobudce, abym sobie wziął za powinność, dopomagać patryotycznemu JW. WPana Dobrodzieia zamysłowi, w ułożeniu Narodowey Biblioteki; dość było dla mnie, abym mąąc zachęt i pomoc z Jego źrony w pracy rozpoczęćégio około Słownika Polskiego, pracy tak trudnéй i tak obszernéй, nie uſławał w przedsięwzięciu moiém.

Tak miły związek wzałamnością zobopolnych pomocy utwierdzony, zgodnością chęci i zamiarów uświęcony, źłał się iuż prawie nierozerwanym, źłał się potrzebą, że tak rzekę, oboiégy źrony. Słodził on mi i ulżywał prace w wyszukiwaniu słów, nieznanych w teraźnieyszey Polszczyznie, a zagrzebanych w źaropolskich dziełach, dziełach wydobytych z zcęków kosztem, a częſłokroć i osobijłym trudem, JW. WPana Dobrodzieia.

Kiedy więc cieszę się korzyściami zobopolnego pożycia w domu JW. WPana Dobrodzieia, i nadzieją ich używania nadal się harmię: aż oto Przeznaczenie wzywa mnie do posługi, ukochanego od nas obu Narodu.

Zachwiałem się między słodzączy obecnego pożycia, z których miałem czynić ofiarę, a użyciem publicznym, któremu trzeba się było poświęcić; przeważał szalę interes publiczny.

Kto zna serce JW. WPana Dobrodzieia, petne zawsze czułości dla tych, których z Nim związek iakikolwiek połączy, tato sobie wyſławi tkliwość Jego, na samo wspomnienie rozłączenia się naszego; lecz znać potrzeba i z drugiey źrony, życzliwość JW. WPana Dobrodzieia dla współrodaków, dla których dobra wszyſłkie osobiłości umiesz poświęcić. Duchem więc patryotycznym prawdziwie, mimo przykrości z rozłączenia się naszego, poparteś w sercu wahaiącém się, chęć usłużenia publicznemu dobru. Poddałem się zatém wezwaniu Monarchy, pod którego berto część dawney Oyczyzny moiey los poddał; przyjąłem w stolicy Kraju Polskiego obowiązek urządzenia nowego Liceum, i niém kierowania.

3

Słodziłem sobie przykrość z rozłania się naszego tą myślą, że nasze związki, nawet w oddaleniu, niezry-
(nie się przecięż, lecz tylko obszernieyszemi i prześrzeńszemi się łtaią. Wszak i w oddaleniu, łączyć nas będzie
chęć wzaiemna i pamięć odnawiająca wdzięczność z moiéy łrony, a uprzemę ze łrony JW. WPana Dobro-
dzieia dla mnie życzliwość; łączyć nas będzie wspólne dążenie, do użyteczności dla Narodu, iednakość zatru-
dnieł i zamłarów, i też samo przekonanie, że serca nasze i chęci nigdy się nie odmienią.

Przypominam sobie, że Kochanowski, przypisując Janowi Tęczyńskiemu, tłumaczone swoje Jerozolimy
Tassa, w tym napisie uwiecznił swoją dla niego wdzięczność:

Nie zawsze Bogów wołem złotorogim,
Czasem bławamy kadzidłem ubogim.

Plemiennikowi sławnego męża, powtórzeniem tegoż napisu, w podobnéy okoliczności, i ia czułość moię
wyrażam: a poświęcając Jmieniowi JW. WPana Dobrodzieia to pismo, iako dowódcę publiczny przywiązania i obo-
wiązków moich ku Niemu, wracam Mu nieiako to, co w dziele moiém ieł Jego własnością.

Jełt załugą, choć niewielką dla bogatego ofiarą, udzielić komu cząstkę iahąś swego maiątku od zbytku po-
zołatą; ale dzielić prace uczone, wspierać radą, przewodniczyć światłem, ten tylko z maietnych potrafi, któ
prócz dołatkhów, skarb droższy, to ieł mądrość i naukę posiada. Do téy chwały JW. WPan Dobrodziey, pra-
wa nabyłem.

Ja, gdy ią przed Publicznością obwieszczam,一张adam Mu hołd powinny za wszystkie względy, przez tak
długi czasu przeciąg doznane. Nie mogę zaś sercu moiemu lepiéy dogodzić, ani publicznemu interessowi, iako
powtarzaniem szczerego życzenia, aby tak pożyteczne dla nauk, tak upragnione dla współziomków, tyle zaszczytu
czyniące i Narodowi i Jmieniowi JW. WPana Dobrodzieia prace, układy i zamiary, szczęśliwie w skutku spełnio-
ne, iak nayprędzey widzieć się dały; a te życie tak szanownego męża, day Boże iak naydłuższe! uniesmiertelnią.

Zołtaię z naygłełabszém uszanowaniem

JASNIE WIELMOŻNEGO WPANA DOBRODZIEIA!

w Warsz. dn. 1go Sierpnia 1806. R.

nayniższym sługą

Dr. Linde.

-(- -)o(- -)

§. 15.

Owo nayważnicyszy rozdział w etymologii, który skazuie pokrowienitwo spółglosek, przez przykłady oczywiste, powne, przekonywające, odmieniających się jednych w drugie; co odmiany spadkowe czyli deklinacyyne, czasowe czyli koniugacyyne, i oczywiście etymologiczne, czyli derywacyyne, dąią poznać. Za przeyściem w tym względzie spółglosek Polszczyzny, odkryemy iey iuż to do Słowiańskczyzny, iuż do obcych ięzyków łosunek; a to warto dalszego zatrudnienia.

der úbrigen Slavischen Mundarten, sondern auch zu denen
lernen, dürfte wohl der Mühre wert seyn.

Rozdział IV.

PODZIAL I.

Które spółgloseki w które się przemieniają.

(affirmative).

§. 16.

1) B: W; to ieſt: b i w lozuią się z sobą, iako to w tych słowach oczywiście pochodnych: boy, boiować, woiować, woyna. „Podwoie, mówi Mączyń/ki, mielibyśmy „zwać podboie, od podbiiania; ale zwyczay nie dopuszca; „tedy przywoy albo podboy poſtis“. Daley:

Wyknąć, zwyknąć, zwyczay, obyczay, obyczyny, obyczaynośc. -- Wróćic, odwrócić, othroćić, odwrot, obrot, odwrotny, obrotny. -- Wlec, odwlec, oblec, obloczyny. -- Walić, odwalić, obalić. -- Wisieć, wieszać, powiesić, obiesić, obieś. -- Wodzić, powodować, swoboda, swobodny. -- Tołub, tołuw, tołw. Owoc, Oberdeutsch Obs, Hochdeutsch Obſt.

Not: Nawet w Cyrillifko - Rossyyſkiem abecadle głoska b ma kształt od 6 mało co się różniący, i w szyku abe-
cadłowym zaraz po nię naſtępuie.

3) B: F: vide F.

§. 17.

1) C: T: na to są przykłady deklinacyyne, koniugacyyne, derywacyyne:

Swiat, na święcie; miotam, mieſesz; gniotę, gnieciesz; gwalt, gwałcić. -- Pol. cienki, Bh. tenky, Rs. MОНKІЙ, Vind. tinek, Graec. τυννος, Lat. tenuis, Anglosax. thyn, Svec. tunn, Jsland. thunnur (cf. Gall. tendre), Persic. tend, Gallis. tene, Bretag. tanno, Hibern. tana, Germ. dünn. -- Pol. cierać, trzeć, trę, tarty, Boh. třiati, trjti, Ross. měpěmb, mpy, Lat. zero, tritus, triui.

2) C: Ch: H: K: -- Pol. chych, chychotać, Ross. xoxomamb, Germ. kichern, hucheln, Graec. κιχλισειν, Lat. caphinnari, cachinnus. -- Pol. skrzynia, Boh. sſkrin'e, Prjinka, Ross. скринд, скринка, Vind. skrinja, Germ. Schrein, Schrank, Osnabrück. Schreen, (cf. Auſtriac. Schvaane), Anglosax. scrin, Angl. scrine, Svec. skrin, Jsland. skryin, Lett. skryne, Lat. med. screona, escrinium, crinium, crineum, Gall. obs. escrin, Jtal. serinio, scrigno, ciscranno.

3) Ch: K: H: Spiritus asper. -- Pol. chlèb, Boh. chlèb, Ross. xaßßb, Sorab. chlieb, chlieb, Vind. aleb, hliebez, hlebez, Croat. hlib, ap. Ulphil. hlaiban, Anglosax. hlaſ, Angl. loaf, Suec. leſ, Finland. leipa, Lat. libum, libo, Germ. Laib, Leib, Laibel.

We wszyſkich tych wspomnionych dyalektach ięzykach słowo to bądź chlèb, w ogólności, bądź właściwiey bochenek znaczy.

§. 15.

Das wichtigste Kapitel in der Lehre der Wortforschung, ist
daher das von der Verwandtschaft der Mitlauter, wo aus
augenscheinlichen, zuverlässigen, überzeugenden Beispielem,
der Uebergang des einen in den andern dargethan wird. Die
Gesetze dieses Ueberganges der Mitlauter in einander, lassen
sich aus den mit ihnen vorgehenden Veränderungen in den
Declinationen, Conjugationen und ganz offenen Deriva-
tionen abnehmen. Gehen wir nun in dieser Nücksicht die
Mitlauter des Polnischen Alphabetes durch; so wird sich dabei
zu gleicher Zeit das Verhältniß derselben, nicht nur zu denen
fremder Sprachen wahrnehmen lassen; und dies kennen zu
lernen, dürfte wohl der Mühre wert seyn.

Kapitel IV.

Abtheilung I.

Welche Mitlauter in einander übergehen.

(affirmative).

§. 16.

1) B: W; das heisst: b und w gehen in einander über,
wie aus folgenden ganz offenen Derivationsbeispielem sicht-
bar erhelet: boy (Kampf), boiować (kämpfen, woiować
(kriegen, Krieg führen), woyna (der Krieg). „Podwoie
„(Thürpfoſten) ſollte nach der Bemerkung des Mączyń/ki,
„podboie geschrieben werden, von podbić (unterschieden);

„noch der Sprachgebrauch hat przywoy, podboy eingeführt.“ Ferner:

Anmerk. In dem Cyrillif-Russischen Alphabete, ist die
FIGUR des 8 dünſt wenig vom 6 unterschieden, und folgt
auch in der Alphabetschen Ordnung unmittelbar nach dem 6.

§. 17.

1) C: T: Beyspiele davon finden sich in den Declinatio-
nen, Conjugationen, Declinationen:

In allen diesen Mundarten und Sprachen bedeutet das
Wort chleb etc. theils Brot überhaupt, theils infonderheit
dessen Form, ein Laib Brot.

-( -)o(- )-

4) Ch: Sz (cf. Gallic. ch). Słuch, słuchać, słyszeć. -- Ucho, uszy. -- Mucha, muszka. -- Mech, mchu mszyły, mszyći.

5) C: Cz: K. Męka, w męce, męczyć. -- Siec, siekt, siecze, siehe, Boh. Sekati, sekawati, Vind. sekati, sekuvati; Ross. siecz, sieku, Lat. seco, Pol. extr. sekować kogo. -- Czapka, cf. kapa, Boh. Csapka, kape, Vind. kapa, kapiza, Ross. szapka, Svec. kappa, Ger. Kappe, Angl. Cap, Jtal. Cappa, cf. Gall. chapeau, Lat. med. Capo (cf. Lat. caput), Graec. med. καπη, Wallach, Kappella, Polon. Kapelusz, Hehr. כובב, (kobah: galea).

6) C: Dz: Ch: G: H: Pol. moc, modz, mogł, mogę, Boh. moc, moct, mohu, Ross. moc, mogu, Germ. mögen, vermögen, vermag, vermochte, Macht; Svec. Magt, maga, Angl. might, may, Jsland. meiga, Dan. maa, Anglosax. magan, cf. Lat. magnus, Graec. μεγας.

§. 18.

1) D: T. Dech, tchu, technąć, oddychać, odetchnąć. -- Drętwiec, trętwiec. -- Trzafka, drzazga. -- Teka deka, Germ. Decke. -- Trwać, trwa, Lat. durare, durat, Gall. durer, Germ. dauern, Oberdeutsch tauern, Svec. du- ra. -- Pol. dureń, durny, odurzyć, Ross. аурӑх, аурӑх, аурӑмь, Svec. däre, Niedersächs. doren, door, Schwäb. tor, Hochdeutsch Thor, thöricht, bethören. -- Pol. doł, dolina, Boh. dolik, dolina, Ross. доль, долина; Vind. dul, dolina, Croat. dól, dolina, ap. Otfred. dal, ap. Nother. tal, ap. Ulphil. dalei, Anglosax. dael, Svec. dal, Js- land. dalur, Germ. Thal, Thäler, cf. Thaler, Pol. talar, ab urbe Joachimsthal.

2) D: Dz: Boh: etc. d t'. Woda, na wodzie; wiodę, wiedziesz. -- Polon. Widzę, Boh. widim, wid'eti; Ross. видамь, вижу, Croat. et Vind. vidjm, vidjti, Lat. video, vidi, visum. -- Polon. Dzień, dnia, Boh. den, dne, Croat. et Vind. dan, den, Ross. день, дня, Anglosax. daga, Frisland. dy, Hibern. dia, Lat. dies (cf. diu, inter- diu, cf. Pol. dziś, Boh. dneß, Croat. denesz, danasz, Lat. hodie), Dan. dag, Angl. day, Crim. Tatar. tag, Germ. Tag, (cf. Arab. الدّسّ، تاذهانbruch). -- Pol. Ludzie, Boh. lide, Ross. люди, Vind. ludi, Croat. lyudi, Germ. Leute, Svec. lyd, Jsland. liod, Lat. med. lidi, leudes, leudi, leodi, laeti, liti, Graec. λιτον, λαος. -- Pol. Dziad, dziedzie, dziecie, Boh. d'ed, d'edic, di've; Ross. дабъ, дабаичъ, димъ, cf. Pol. tara, Turc. tada, Arab. atta, Slav. Otec, de quo plura suò litera T, ubi de voce Ociec. -- Pol. Dzieka, dziękować, Boh. dika, d'ekowati, Germ. Dank, danken, Anglosax. thane, Angl. thanks, Svec. tacka. -- Pol. Dział, dzielić, Boh. dil, d'eliti, Ross. доя, даблишь, Niedersächs. Deel, derlen, ap. Ulphil. dail, dailan, ap. Jsidor. deil, deilan, Anglosax. dael, daelan, Svec. del, dela, Graec. διελιειν, Vind. deliti, talati, Germ. Theil, theilen, (cf. Svec. taelja, Lat. med. talliare, Jtal. tagliare, Gall. tailler: kraiać, schneiden, zeršeiden).

D przed Z u Polaków często przydatkowe, ile że go nie- masz w inszych dyalektach Słowiańskich, n. p.

D vor Z ist kep den Polen oft ein Vorseßbuchstabe, da er sich in den übrigen Slavischen Mundarten in denselben Wörtern nicht verändet: z. E.

dzwoń, dwwonić, Obsol. Zwon, Zwonić, Boh. zwon, zwoniti, Ross. звонь, звонить, Carn. svun, svonit, Vind. svon, sgon, svonz, svonit; Jtal. fuonare cf. Lat. fonus, sonare cf. tonus, Pol. ton (Z: s: z: t, de quo infra). -- Dzban, dzbanek cf. bania.

§. 19.

F. wecale nie Słowiańska głoska; nie masz pod nią ani w słownikach żadnego słowa rodowicie Słowiańskiego, ani w abecadle iey poftaci; bo Cyryllicko-Rossyjskie ᶜżyweem iest Greckie Ὁ. Jeśli się wiakiem slowie znayduie, albo to bląd, i za inną podftawiona, iak w slowie obfity, zamiał okwity; ktroby/ła zamiał krotochwila; albo swoł nie Słowiańskie, n. p. traf, trafić, trefić, Germ. treffen, traf; huf, uf, hufiec, ufiec, Germ. Hause; ufac, dufac, Germ. hoffen.

2) Które głoski w Słowiańskim stoią za Łacińsko-Teutonische f, i Greckie ph, obiaśniają naftepuiące przyklady:

Lat. phasianus, Lat. med. fasanus, faxanus, Angl. phasant, Germ. Fasan, Polon. bażant. -- Lat. farba, Pol. barwa. -- Lat. frater, (Graec. φρατη - curialis) Boh. kratt, Vind. brater, brat, Ross. брамь, Polon. brat, obsol. plur. bratrzy, bratrzyk, apud Otfrid. bruader, ap. Viller, bruoder, Oberdeutsch, Bruder, Bruoder, Niedersächs. Broder, Broer, Broor, ap. Ulphil. brothr, Jsland. brodur, Svec. et Dan. broder, Hibern. brutha, Vallis. brawd, Anglosar. et Angl. brother, Crim. Tatar. bruder, Hochdeutsch Bruder, Pers. berader. -- Lat. faba, Pol. bob, Oberdeutsch bobn, Hung. bab, Lith. pupa, -- Germ. fasten, Svec. et Jsland. fafta, Holland, fasten, Angl. faft, Goth. fastan, Finland, paałton, Polon. połt, poszczę, pościć, *paszczec, Boh. postitise, Ross. postnichать, поцусь (cf. Graec. απασος: ιειυνus).

Smialo tedy możemy kłaśdź: f: b: p: ph: w.

§. 19.

F. ist gar kein Slavischer Buchstabe; in den Wörterbüchern findet man unter diesem Buchstaben kein ächt Slavisches Wort, und in dem Alphabete kein Schriftzeichen dafür; denn das Cyrillic-Russische ᶜ, ist nichts anders, als das Griechische Φ. Findet sich das F in einem Worte, so ist es entweder statt eines anderen Buchstaben untergeschlossen, wie in dem Worte obfity schart okwity, krotofila statt krotochwila; oder das Wort ist nicht Slavisch, z. B. traf, trafić, trefić, Germ. treffen, traf; huf, uf, hufiec, ufiec, Germ. Hause; ufac, dufac, Germ. heffen.

2. Was für Slavische Buchstaben das Lateinisch-Teutonische und Griechische ph vertreten, zeigen uns soigende Beyspiele:

Wir können also ganz zuverlässig annehmen: t: b: p: ph: w.

§. 20.

1) G: k: ku, k': g'; ku rzeczy, krzeczy, grzeczy, grzeczny. -- Ku woli, kwoli, gwoli. -- Ku myśli, kmyśli,

2

-( -)- ( )-

gmyśli. -- Rzekę, urzekę, urok, wróg. -- Gnieść, gniotę, Ross. грески, г遇у, Vind. gnietiti, Angl. knead, Anglosax. cnaedan, Dan. knede, Svec. knäda, Germ. kneten (cf. Knoten). -- Gnać, gonić, goniłwa, koń, koniec, konać, zgon, dozgonny, doskonały, zagon, zakon.

2) G:z:z:ż: Ubogi, ubóztwo, uboższy, ubożyć. -- Drogi, droższy, drożyć. -- trwoga; trwożyć. -- Bóg, bóio, bóztwo, bozki.

3) G:Dz: Noga, w nodze. -- Trwoga, w trwodze. -- Różga, w rózdze.

4) G:Z:S. Gwiazda, Carn. svedsa, Ross. звёзда, Vind. sviesda, svedsa (cf. Pol. świeca, swiecić).

5) G-, Ross. г, Boh. h: Graec. spiritus asper et lenis. -- Pol. góra, Ross. ropa, Carn. gorra, Vind. gora, Boh. hora, Graec. ógos, Hebr. ה, har, hor. -- Polon. gość, Ross. гоць, Carn. голь, Boh. hołt, Lat. hoitis (significazione obsoleta: hospes. Cicer. Offic.) Jtal. hoſte, Gall. hóte, Angl. gueſt, Dan. geſt, Svec. et holl. galt, Germ. Gaſt. -- Pol. głos, Ross. гонос, Croat. glasz, Carn. glaſs, Vind. glaſs, glasse, Boh. glaſs, cf. Polon. haſs, cf. Germ. Hall, haſlen, gällen, Gall, Schall, schallen, cf. Pol. gielk, zgielk, Svec. gaella, Jsland. gialla, Vallis. gala, Angl. yell, Holl. ghillen, Dan. gale, cf. Graec. καλλειν, Svec. kalla, Hebr. et Chall. kol-vox, sonus. -- Polon. ganić, Boh. han'eti, cf. Pol. gańba, hańba, haniebny, Boh. Hanba, hanebny, cf. Germ. Hohn, höhnen, cf. Gall. honte, -- Pol. Cug, crag, Germ. Zug, žiehen, gezogen, Boh. tahnauti, tahati, Ross. тянуть, потянуть, Carn. potęguiti, Vind. obsol. tegnem, (cf. Germ. drhnen, Niedersächs. tehen, ap. Ulphil. tiuhan, ziuhan, zechan. -- Pol. grod, Ross. город, Carn. grad, Boh. hrad, cf. Lat. hortus, Germ. Gatten, Svec. gärd, Dan. giarde, Graec. γογρος (septum, quo cincta cohors), Lat. med. curtis, cf. Pol. hurty, Germ. Hürde, Hebr. gored, Chald. keret, Angl. yard, Gall. jardin, cf. garder.

Wszyſtkie w znaczeniu grodzy, grodzenia, ogrodzenia;
a słowo grod, Slav. grad, znaczy w dyalektach Słowiań-
skich niekoniecznie zamek, warunek, twierdzę; lecz oraz
wszelkie miało; ztąd Ross. гражdаниn, Croat. grad-
chan = mieszczanin.

Alle diese Wörter haben die Bedeutung der Umzämnung;
in vielen Slavischen Dialecten bedeutet aber grod oder grad,
nicht sowohl eine Burg, ein Schloß, sondern vielmehr über-
haupt jede Stadt: daher Ross. hřadzanin, Croat. gradechan,
ein Bürger, Stadtbürger, Städter. --

Pol. Gay, Boh. Hag, Germ. Hain, Hag, Gehäge, Hecke, Angl. hedge, Gall. haye, Lat. med. haga, haia, haya, heya, haycium = ogrodoplot, micysce ogrodzone, ein Gartenzaun, eine Gartenhecke; sądy gaić, Gericht hägen, Auftr. hayen, (z dawnego zwyczaiu, że gdy sądy pod czyštém niebem odprawowano, plac ogradzano, ociszano. Gay. w pierwiaſtkowém znaczeniu: lasek młodociany ogrodzony, zwierzyniec, von der alten Gewohnheit die Gerichte unter freyem Himmel zu halten, da dann der Gerichtsplasz umzäunt und befriedigt wurde. Gay heißt also eigentlich ein unges befriedigtes Wäldchen, ein kleiner Thiergarten. --

„Bogatków, gdy się z Mazowieckiego do Litwy prze-
„nieśli, Bohatkami nazywano; Glińskich inni zowią Hliń-
„ſkiemi“ mówi NIESIECKI. Otoż i ślad hiftoryczny zamia-
ny g na h; na ten wzór Rusini nasi. Smotryzki, Sakowicz,
Pimin, piszą, nawet w Polſkim, hruby, hrubo i t. d. za-
miaſt gruby, grubo, Germ. grob, Boh. hruby.

Schriften: hruby, hrubo, statt gruby, grubo, Germ. grob, Boh. hruby.

„Die Vogatko’s, sagt Niesiecki, wurden, als ſie aus Ma-
„ſuren nach Lithauen hinüber zogen, Bovatko’s genannt; die
„Glińſki, heißen bey andern Hlinſki“. Hier haben wir alſo
auch einen Geschößsbeweis von dem Uebergange des G in H.
Auf gleiche Art schreiben unsre Neufiſchen Schriftſteller, Smo-
trzyſki, Sakowicz, Pimin, u. f. w. fogar in ihren Polniſchen

6) G=H, z początku słowa często tylko przydatkowe
czyli przybyszowe.

6) G=H ist im Anfange der Wörter oft ein bloßer Vor-
saßbuchstabe, ein Vorsatzguttural.

Polon. Gniazdo, Ross. гнѣздо, Carn. głuſdu, Vind. gnesdu, gnjiesdu, gniesdje, Croat. gnyezdo, Sorab. n'ezdo, Svec. naſta, Germ. Neſt, Graec. νεοστια, νεοττια, Hibern. nead, Vallis. nith, Lat. nidus, Pol. gnieździć, Carn. gněſditi, Boh. hniždiſti, Germ. niſten, Niederfäch. neſten, Anglosax. niſtian. Angl. neſtle, Svec. naſtla, Gall. ni-cher. -- Pol. grabić, Ross. грабить, граблю (plondrować, rabować plündern, rauben), Boh. hrabati, Vind. grabiti, cf. Germ. grapsen, raffen, rauben, Svec. rappa, Jtal. arraflare, Lat. rapere. -- Polon. hrabia, grabia, grof, graf, Germ. Graf, Vind. grof, Boh. hrabie, Angl. grave, Anglosax. refa.

Chociaż pospolicie wyprowadzają graf, z Niemieckie-
go grau (siwy); atoli zdaje się bydź raczey źrzódlem iego
dawne polnocne reve (Sędzia Ziemſki).

Ob man gleich gewöhnlich Graf von dem deutschen Grau
ableitet; so dürfte doch wohl vielmehr das alte mittelnächt-
liche reve (der Landrichter) für die Quelle desselben zu hal-
ten feyn.

§. 21.

1) H Starzy pisarze cręſtokroć bez potrzeby kładą, to z początku słów, to w źśzodku, n. p.

haptekarz, zaſt/iawa, then, tha, tho, kthory, thylko.

2) Przeciwnie zaſ nie dokładają tégy głoski, gdzieby po-
winni, pisząc:

§. 21.

H. dieser Buchstabe wird von den alten Polnischen Schrift-
stellern oft überfüßig, sowohl im Anfange, als in der Mitte
des Worts gebraucht. z. B.

2) dagegen wird er von ihnen oft ausgelassen, wo wir ihn
jeht mit Necht schreiben; z. B.

-( - )o-( - )

Słowa tedy od re zaczynaiące się, nie są Słowiańsko-
Polskie.

3) Rze:re, Rz;r; n. p. pre, prze, park, party, odeprzeć, odpierać, prza, odeprza, odpor. -- Pol. Rzecz, Boh. tjec, Ross. pŕbъ, cf. Lat. res (significatione sermonis), Graec. γρύα. Verbum. rzec, rzeknąć, Boh. rzeciti, Eccl. ρεμι, pŕbъ, pŕбу, cf. Graec. γεειν, Lat. reor, ratus, Obol. Germ. rechen, inde sprechen, Island, röda, Svec. reda, Germ. reben.

Ze zaś Greckie γεειν, Ross. pŕmu, znaczą także pły-
nienie, cieczenie, niby to fluvium sermonis; tedy i słowo
rzěka, rzeczny, można pod toż źrzódło podciążąć, cf.
Germ. Rhein, rinnen. --

Załtanowiwszy się, że słowo nasze rzeſki (rzeźwy, ra-
žny), u Rossyan pŕbkiń, pŕbокh znaczy rażący, zkład
Rossyanie mówią: rzeſki wiatr, rzeſkie piwo, rzeſki głos,
i t. d., uderza zaraz w myśl, że pierwialtek owego rzeſki
(żržny) ieſt raz. Podobny też zbieg głosek upatrzyć mo-
żna i w obcych słowach, wydawaiących szybkość, pręd-
kość, żwawość, zgoła iakowyś ruch przygwaltownieyszy,
iako to:

schneidende Schnelligkeit, eine gewaltsame Bewegung ausgedrückt wird, z. B.

Germ. rachſ, Svec. rash, rýk, Angl. rash, cf., Graec. γαδιος, γαζος, γαλος, Jtal, ratto, Arab. raaschan. --

Pol. Rzepa, Boh. repa, Ross. pŕua, Vind. repa, Graec. πανυς, Lat. rapa, Hung. repa, Jtal. rapa, rava, Gall. rave, Angl. rape, Svec. rolwa, Germ. Můbe. - Pol. Rzemień, Boh. rzemen, Ross. ременb, Vind. erjemen, jermen, je-
remen, Croat. remen, Germ. Niemen, Graec. γνκα, Finland. ruoma, Svec. rem, Lat. rémus, (apud Serium signi-
ficatione lori).

Gdy razem rozbieram słowo rzemiosło, rzemiesło, rze-
mieſto, Boh. rzemebło, Ross. ремесло, i słowo ramie, Boh.
ram'e, rameno, Eccl. рамо, рамена, ap. Keron: arame,
ap. Oftrid. arim, ariem, ap. Ulphil. arms, Graec. αρχος,
Lat. armus, Germ. Arm; coś mi się snuie, azali pierwsze
rzemieſto nie wszczyna się z drugiego ramię, i nie są w
obudwoch ilotne głoski r=m.

4) Nie tylko przed e, ale bywa, że i przed inszemi sa-
mogłoskami, (wyjąwszy i, które nie przypada po r, ani
po rz) Polacy r na rz zmieniają:

Lat. Roma, German. Rom, Polon. Rzym; Lat. Romanus, Ger. Römer, Römisch; Polon. Rzymianin, Rzymski.
-- Polon. Rząd, rzed, Boh. rząd, Ross. ряб, рядокъ, Vind. red, Croat. red, Hung. read, Svec. rad, Lith. re-
das, Lapp. raido, Eſhon. ridda, Angl. ridge, Pers. rege, Gall. raye, Lat. riga, cf. Polon. ryza (w ryzie co trzymać,
in Ordnung, im Zaume halten), Germ. Neigen, Reihe, Polon. rey; - które to wszystkie namykające znaczenie przeciągnie-
sćowego, linii, līftwy, pasma; alle diese Wörter drücken eine Strecke, eine Linie, eine bestimmte örtliche Richtung aus.
-- Polon. Rzodkiew, Boh. rzeſkew, Ross. pŕąka, pŕąkuja; Vind. redkou, redkva, Croat. rokva, Hung. retek,
Germ. Rettich, Graecolat. radix, Jtal. radicchio, Angl. reddisch.

Pol. Rzucić, w inszych dyalektach Słowiańskich nie zna-
lażlem, podobnież i w naydawnieyszych przekladach biblii
na Polskie; zamiast niego wszędzie miotać, mieść; bydź
może, że rzucić poszło od Słowiańskiego ruka, Polon.
ręka; z iednegoby tedy źróźdła wynikły i poruczyć, i po-
rzucić.

5) Ze to rz, które tak bardzo Polaków i Czechów ró-
žni od Rossyan etc., co do dźwięku zaś wecale niedo-
sadnie wyraża się dwiema Łacińskiemi czy Niemieckiemi
głoskami r i z, ieſt szczególną Polszczyzny i Czeszczyzny
właściwością, przekonać się łatwo ze słowników dyale-
któw pobratymczych naszemu. Gdyby tedy Polacy z Cze-
chami mieli osobne swoie dyalektowe abecadło, mieliby
i poiedynczy znak na tę dwóykę rz. -- Serbowie w Lu-

Die mit re anfangenden Wörter sind also nicht Slavisch-
Polnisch.

Da nun aber das Grischische reein, Russ. rieti, auch flie-
sen, rinnen, bedeuten, gleichsam den fluviium sermonis, so
kann auch das Wort rzěka (Fluß) rzeczny, aus dieser Quelle
abgeleitet werden, cf. Germ. Ahein, rinnen.

Etwiigt man, daß das Polnische rzeſki: rzeźwy, ražny,
(fschnell, flink, rasch) im Russischen schneidend, scharf, bedeu-
tet; und daß der Russel z. B. dem schneidenden Winde, dem
scharfen Biere, einer schneidenden durhördingenden Stimme,
das Prädikat pŕbkiń gibt; so kommt man leicht auf die Ent-
deckung des Wurzelwortes raz (Hieb, Wunde) für das deri-
vatum rzeſki: ražny. Ganz dieselben Buchstaben finden wir
auch in den Wörtern, womit in andern Sprachen reißende

schneidende Schnelligkeit, eine gewaltsame Bewegung ausgedrückt wird, z. B.
Halte ich das Wort rzemiosło, rzemieſło Boh. rzemesło,
Ross. ремесло. (Das Handwerk), und das Wort ramię, Boh.
etc. etc., Germ. der Arm, gegen einander, so scheint es mir
nicht ungereimt, rzemieſło von ramię abzuleiten, und in bey-
den für Wurzelbuchstaben r-m anzunehmen.

4) Nicht kloß vor dem e, sondern auch vor andern Selbst-
lauteern (das i ausgenommen, das niemals nach dem r oder
ræ folgen kann), verwandeln die Polen r in rz:

Daß Polnische rzucić (werſen) habe ich in andern Slavischen
Dialecten nicht gefunden; in den ältesten Polnischen Bibeluber-
ſezungen kommt es auch nicht vor; sondern statt. feiner mio-
tać, mieść. Dieses rzucić kann von dem Slavischen ruka, Poln-
reka (Hand) geſormt worden ſeyn; porućzyć (übertragen, auf-
tragen) und porzucić (hinwerfen, verlassen), hätten also ei-
nerley Stammwort.

5) Daſs diesef ſz, das die Polen und Böbmen von den Rus-
sen, u. f. w., so fehr unterschreibt, feinem Klange nach hingegen
durch die beyden Lateinischen oder Deutfchen Buchſtaben r und
z fehr unvollkommen ausgedrückt wird, eine ganz besondere
Eigenthümlichkeit des Polnischen und Böbmiſchen Dialects ist,
beweſſet die Vergleichung der Wörterbuche derjer Dialekte
mit einander augenscheinlich. Hätten also Polen und Böbmen
ihr besonderes Dialect-Alphabet, so müſten sie für diesen Dop-

-( -)o(-)j-

Hall, Magdeburgisch Halle, Neichenhall, Hallstadt, solne kopalnie wtykają; die Namen der Städte Hall, Halle etc. bezeichnen Salzwerke); Tatar. Crim. salz, Svec. er Jſland. salt, Angl. sealt, Niederdeutsch solt; Holl. sout, Gall. sel, Boh. sul, soli, Polon. sól, soli. Ross. cólb, Carn. sol, Vind. sol, sou.

Graec. ἐλίος (=σłońce, Sonne), Graec. ἐλη (=blasf Glanz) Ger. hell (=iasny), Vallis. haul (=słońce Sonne), Hebr. חלal (=swiecł, Iśnil się, leuchten, glänzen);

Z tych tedy słów zdaie się, iakoby zwykle te dwie
głoski h-l służyły do wyrażenia iasności; a ponieważ h-
l-s l-s-ln-s-n zaſtanowymyż się nad naſłepuicym
szeregiem:

Aus diesen Wörtern ergiebt sich, daß die Buchstaben h-l
gewöhnlich das Helle zu bezeichnen dienten; da nun aber h
l-s l-s-ln-s-n, so wollen wir nun folgende Wör-
terreihe beachten:

Graec. ἐλίος, Vallis. haul, Litt. saule, Dan. soel, Svec. sol, Lat. sol, solis, Ross. солнце, Pol. słońce, Boh. ſlunce, Vind. sunze, sonze, Carn. sonze, Croat. szuncze, Crim. Tatar. sune, son, Angl. sun, Germ. Sonne.

6. Równie i słowa Greckie zaczyniające się a spiritu
leni, przybrały w inszych ięzykach s z h, n. p.
6) Auch die mit dem spiritu leni anfangenden Griechischen
Wörter haben in andern Sprachen o - h angenommen; z. B.

Graec. αἰκισω αἰκια, αἰκη, Jtal. acciare, Germ. hacken, Hacke; Angl. hack, Svec. hacka, Lat. seco, secare, securis; Boh. sekati, sekawati, seknauti, Carn. sękati, sęzhi, Dalm. sichi, sikao, Croat. szuchem, Ross. чку, сччём, сччъ, Pol. siekę, sieczesz, siec.

7. Dotąd się mówiło o s, że częſtokroć zaſtepuje głoske
h; teraz przydaię, że się kladzie i za k-c-z-h, n. p.
7) Das s ist nicht bloß, wie bisher bemerkt worden, ein
Stellvertreter des h, sondern auch oft des k, und c; z. B.

Pol. Serce, Boh. ſrdec, Ross. седзе, Vind. serze, Croat. szercze, Germ. Herz, Svec. hierte, Angl. heart, Graec. κασδια, κεαυ, κηρ, Gall. coeur, Lat. cor, cordis.

§. 30.

T iſt głoska iedna z naytwardszych w abecadle Pol-
ſkiem, tak że po niey i żadną miarą naſtępować nie mo-
że; gdzie tedy w inszych dyalektach Słowiańſkich, lub
też w inszych ięzykach, miękkie t przed i się zdarza,
tam w Polszczyznie pisze się ć; ztąd wszyſtkie Polſkie
słowa od ć, w słownikach Słowiańſkich pod t się znam-
duia; a tryb bezokoliczny, który się u Polaków na ć
kończy, w inszych dyalektach na t lub ti.

2. Chociaż o pokrewieńſtwie głoski t z głoską ć, inż
pod ć wzmiankowało się, atoli tu ieszcze wyłuszczmy
słowo:

Ociec, in Genit. per contract. oyca; Boh. ofce, ofce, Ross. omegb, Carn. ozha, Croat. oftecz, oracz, oche, Vind. ozha, atei, Sorab. eyda, Lapp. atzhie, atye, Hung. arya, Turk. ara, Roman. atta, Graec. αττα, Goth. atta; cum praefixo t Turc.tada, Hisp. taira, Angl.dad, dadde, Niedersäch. teite, Pol. tata, Graec. τεττα, Lat. tata. (cf. Pol. dziad, dziedziec, dziecię, dziatwa, cf. Dz. D.).

§. 30.

T ist einer der härtesten Buchstaben des Polnischen Alpha-
bets, so daß niemals i auf ihn folgen kann. Wo daher in an-
dern Slavischen Dialecten, oder in andern Sprachen, ein wei-
ches t mit i vorkommt, da feht im Polnischen ć; alle Wör-
ter also, die im Polnischen mit ć anfangen, hat man in den
übrigen Slavischen Dialceten unter t zu suchen. Der Infini-
tiv, der sich im Polnischen in ć endigt, geht in den andern
Mundarten auf t oder ti aus.

2) Obgleich der Verwandtschaft des t mit dem c, oben un-
ter dem Buchstaben c Erwahnung geschehen, so wollen wir
hier doch noch folgende Wörterreihe durchgehen:

§. 31.

1) W - B; qu. v.

2) W częſtokroć na początku słow Polſkich (co w Nie-
mieckim bywa) przybyszowe, niby to iak spiritus asper,
gdyż w inszych dyalektach i ięzykach nie znayduie się.

2) W ist im Anfange der Polnischen Werker, was auch im
Deutschen der Fall zu seyn pſlegt, oft Wörſachbuchſtabe, gleich-
sam spiritus asper, und in andern Mundarten und Spra-
chen nicht vorhanden:

Pol. Węgiel, Germ. Minkel, Vind. vogel, Carn. ogel, ogal, Croat. vugel, Hung. szugoly, Boh. uhel, Ross. угоłб,
Lat. angulus, cf. Pol Wązki, Carn. vosek, Croat. vuzek, Boh. aužky, Ross. уёкий, ap. keron. enke, enga, ap. Ot-
frid. ango, Germ. enge, Vallis, ing; Bretan. anc, Lett. ank, Goth. aggon, Lat. angustus, ango, anxi, anctus, cf.
Graec. αγχω, αγξω; αγχι. -- Pol. Wnętrze, Ross. нумро, нумрб, cf. Gall. interieur, Lat. interius, intus, cf. Pol.
nadro, Eccl. нѣдро, -- Polon. Węgry, Węgrzyn, Boh. Whry, Germ. Ungarn, Hungarn, Ross. унгария, венгрия,
Vind. Vogel, Croat. Vugrin.

5. W częſto zaymuie mieysce samogłosek, osobliwie
u, y, i, o;

3) W vertritt oft die Stelle der Selbstflauter, besonders
des u, y, i und o:

Lat. Sus, suis, Graec. συς, συος, συον, Vind. svine, Carn. svina, Croat. szvinya, Boh. swine, Ross. свиня,
Eccl. свиня, Pol. świnia, Svec. swin, Angl. swine, Germ. Schwein. -- Lat. suus, sua, suum, Graec. σος, ση, σον,
Vind. svoi, svoin, Ross. свой, Boh. swug, swa, swe, Polon. swoy, swoia, swa, swoie, swe, cf. Pol. sobie, Lat.

-(-)o(-)-

od Litewskiego waldyti, Finl. wallitsema, Svec. walda, w
Oſſrydzie uualtan, w Jzydorze uualden, Germ. walten,
zkąd Gewalt, po naszemu władza, Gewaltsamkeit po na-
szemu gwalt. -- Słowo pohrywa, Boh. koprziwa, Ross.
Kropiviba, Vind. kopriva, kropiva; Croat. kropiva; po-
rownay z imieniem opactwa Koprzywnickiego, czyli Po-
krzywnickiego.

priva, kropiva, Croativa; man vergleiche damit den Namen der Abtey Koprzywnica oder Pokrzywnica.

§. 44.

Poznание słów obcych, dlatego też często przytrudniey-
szém bywa, że nie tylko głoski, lecz i całe zgłoski, na
swoyſki króy przerobiono oraz tymże swoyſkie zakoń-
czenia i kładania nadano; tak na przykład, i ukrzyżowa-
ny, i cruciſux, i cruciſé, i gekreuził, pochodzą od
słowa crux, crucis, Pol. krzyż, Boh. krzisz, Vind. Krish,
Croat. Kris, Hung. kereszt, Ross. крецмб, porównay
Polon. chrzeit, chrzcić i t. d. -- Pol. Rzym, Lat. Roma,
Germ. Rom, Pol. Rzymianin, Lat. Romanns, der Römer,
Polon. Rzymſki, Germ. Römifch. -- Pol. Uryanka, ury-
antſka perła, zamiaſt Oryentka, oryentalna. -- Gall. co-
ridore, Pol. Kurytarz. -- Ger. Kreuzgang, Pol. Kruzganek.

§. 45.

Przyswaiąć obce słowa; pozwolono sobie odmiany, nie
tylko co do zgłosek i zgłosć, ale też i co do zuarzeń po-
dług potrzeby. Rzeczownik (Subſtantivum) wola, oczy-
wiſcie ſkazuie Łacińskie Volo, voluntas, Greckie bule, bu-
lomai; i nasze wola i Łacińskie voluntas są też jednego
znaczenia; a zatém dziwna, iak czasownik wöl, wolić,
nie zoftał się przy znaczeniu Łacińskiego czasownika volo,
velle; lecz raczey poszedł na Łacińskie malo, malle, t. i.
magis volo; co niż przez co innego ſtać się mogło, tylko
że u nas iuż pierwey Łacińskie volo, velle, przez słowo
chcieć, chce, zaſtapione byłó; myśmy tedy potrzebowali
szczególnie kładnieyszego rzeczownika, niż było owo chce-
nie, i takim ieſt, wola; proſz tego, trzeba było ieszcze
czasownika na wyrażenie wyborny iedney rzeczy z dwóch,
co u nas wolić właściwie wyraża. W krajeczkołach i Windów
wolim znaczy chce, wylieram, will, wáhle; zu Rossyan wo-
liu znaczy chce, życzy. -- Kto zechce, mech się zaſtanan-
wia, bo rzecz tego warta, iakie w użyciwaniu naszem maią
znaczenia słowa Łacińskie: subiekcya, konsolacya, kolla-
cya, paleſtra, mecenas; iak różne od rodowitego!

Kinder, kleine Familie; Kollacya die Abendmahlzeit; paleſtra

§. 46.

Są też czasowniki takie, które nie z jednego źródiła kon-
iugacyyne czyli czasowe swoie odmiany czerpaią. Tak słowo
bydź z troiakich pierwiaſków czasy swoie bierze: 1) bydź
bedę, bądź, Vind. biti, bodem, bom, bodi, cf. Ger. bin,
biſt, w k'erze bim, Anglosax. been, Angl. bee. 2) w trze-
cicy osobie liczby mnogiey czasu teraźnieyszego są, Vind.
so, Ross. sut cf. Lat. sunt, sint, Germ. sind, Vallis. sy.
3) w trzecicy osobie liczby poiedynczey czasu teraźnieyze-

f-1. -- Die Wörter władza, władać, władnać, włodarz,
Boh. wladnauti, władarz, władarziti, Ross. владбм,
владбмеб, unterscheiden sich nur durch die Verfezung des
Selbstlauters von dem Litthauischen waldyti, Finn. wallit-
sema, Schwed. walda, beym Dtrſfried uualtan, beym Jſibor
uualden, Deutsch walten, daher Gewalt, Poln. władza;
Gewaltsamkeit, Polnifch gwalt. -- Die Brenneſſel heſſt Poln.
pokrzywa, Böhm. koprziwa, Ruff. kropiviba, Vind. ko-
priva, kropiva, Croativa; man vergleiche damit den Namen der Abtey Koprzywnica oder Pokrzywnica.

§. 44.

Ferner wird es oft schwer, fremde Wörter zu erkennen,
wieil nicht nur Buchstaben, sondern auch ganze Sylben umge-
modigt, und mit Endigungen und Zusäzen nach der Landes-
art verschen worden; so kommt z. B. sowohl das Deutsche
gekrenzigt, als auch das Poln. ukrzyżowany, das Lat-
crucifixus, das Franz. crucifié, von dem Worte crux, cru-
cis her, Poln. krzyż, Boh. krzisz, Vind. krish, Croat. kris,
Hung. kereszt, Ross. крецмб; man vergleiche das Polnische
chrzeit (die Taufe), chrzcić taufen, cf. Christ. -- Poln.
Rzym, Lat. Roma, Deutsch Rom; Poln. Rzymianin, Lat.
Romanus, Deutsch der Römer; Poln. Rzymiſki, Deutsch Rö-
misch. -- Poln.uryanka, uryantſka perła, statt oryentka,
oryentalna, eine orientalische Perle. -- Franz. coridore,
Poln. kurytarz. -- Deutsch Kreuzgang, Poln. kruzganek.

§. 45.

Bey Aufnahme fremder Wörter hat man sich nicht nur in
Anfechtung der Buchstaben und Sylben, sondern auch in Be-
treff der Bedeutung, nach Umständen, Veränderungen er-
laubt. Das Hauptwort wola, der Wille, deutet offenbar auf
das Lateinische volo, voluntas, Griechisch bule, bulomai
hin; das Polnische wola und Lateinische voluntas haben auch
eine Bedeutung; sonderbar ist es daher, wie das Zeitwort
wolc, wolić, die Bedeutung des Lateinifchen Zeitworts volo,
velle hat verlüren, und dagegen die Bedeutung des Lateini-
schen malo, malle, (lieber wollen), bekommen können. Dies
konnte durch nichts anders veranlaſt werden, als daß das
Lateinische volo, velle, bey uns bereits durch chce, chciec
verſten wurde; wir brachten also nur noch ein geschicke-
tes Hauptwort, als das verbale cheenie, und dann auch noch
ein Zeitwort, um das lieber wollen, malle, auf ein-
mal auszudrücken. Bey den Krainern und Winden bedeutet
volum ich will, ich wäßt; bey den Nuffen woliu ich will, ich
wünſche. -- Man erwäge hier, denn es verdient Erwägung,
welche sonderbare, von der uſprünglichen höchſt verschiedene
Bedeutung, folgende Lateinische Wörter heut zu Tage bey
dem Polen haben: subiekcya, Ungelegenheit, konsolacya
die Rechtspraxis, Mecenas, ein großer Rechtspracticus u. s. w-

§. 46.

Es giebt auch Zeitwörter, die ihre Abwandelungen in den
verschiedenen Zeiten, aus mehreren Quellen schöpfen. So
nimmt z. B. das Zeitwort bydź, (seyn), seine Abwandelun-
gen aus einer dreyſachen Quelle: 1) bydź, bedę, bądź,
Vind. biti, bodem, bom, bodi, cf. Germ. bin, bist, berm
Kero bim, Angelsächſ. beon, Engl. bee. 2) In der dritten
Person der mehrſachen Zahl der gegenwärtigen Zeit są, Vind.
so, Ross. sut, cf. Lat. sunt, sint, Germ. sind, seyn, Vallis.

-( - )o( - )-

wrowożyć, (zwensinnig waßfagen), oder ieszcze to na dwoie, das ist noch zweydeutig, ungewiß, zweifelhaft). Man ver-
gleiche das Lateinische dubius, duo, das Deutsche zweifeln, zwey.

Rozdział VII.

Pomocy etymologiczne.

§. 51.

Gdy słowa, nad których dochodzeniem pracuie etymolog,
nie są dzisiejsze, powinien pilnie uważać, czy za czasem iakie
w nich nie zaszły odmiany, bądź co do pisowni ich, bądź co do
znaczenia, bądź co do tego oboylla razem. Do przykla-
dów wyżey przełożnych, w paragrafach o ubywaniu pra-
wdziwie ilotnych, a przybywaniu pozorno ilotnych glo-
sek, przyłączam tu naštępniacy: Słowo rzetelny, tak pi-
sane, nie wiedzieć zkład się wzięło; lecz iak go Jan Ło-
chanow/ki, Klonowicz i t. d. piszą, źrzetelny, Boh. zrze-
tedlny, Ross. zrytelny, widoczna, że pochodzi od wyżey
wspomnionego zriti, źrzeć, zkład użrzeć, wzrok, zład u
dawnych znaczy, 1) oczywity, w oczy wpadający, ia-
wny 2) przenośnie: nieobłudny, otwarty, szczéry, rze-
czywity. — Obces, obsessowy, u dawnych obses-
sowy; a że to Lacińskie obsessus, dowodzi starożytne
znaczenie iego, bo opętany; tak pisze Kochow/ki: „żli
z obsessów wyparci szatani." Mączyń/ki zaś obsessus a
daemone, daemoniacus, tłumaczy: opętany, obses —
Zyto w dyalektach ogólnie znaczy wszytkie gatunki zbo-
ża; iak go ieszcze Syreniusz używa, pisze albowiem:
„pszenica iełt żyto; orkisz iełt żyto; ięczmień iełt żyto.”
To co teraz żyto, wyrażało u dawnych reż; zkład rżany
chleb; zboże zaś pewnie późniejsze Słowiańskie słowo,
od słowa Bóg, w piątym przypadku Boże pochodzące, u
Czechów znaczy towary, u Sorabów szczęście. — Obmo-
wa dziś u nas potwarz, zły ięzyk, u naszych dawnych
pisarzów załepuie Greckolacińskie periphrasis „słowne
, ogradzanie, opisywanie, obmawianie, gdy jedna rzecz
„ wielą słowy bywa ogradzana albo szérzéy wymawiana":
Mączyń/ki. W posledniejszym czasie znaczyło namowę,
obrąde, rozmowę; n. p. „Panowie przyechali do J. K.
„ Mści na obmowę, a skoro było po obmawie (po sessyi)
„ odjechali. " Potém: wymowkę, wymawianie siebie, ex-
kuzę; azaliż nie wecale przeciwną rzecz, iak dzisiay! —
Polskie: hetman, Ross. getman, Cosac. attaman, Boh.
Heптman, wychodzi na Niemieckie Hauptmann; wszakże
tu pamiętać na to, że Hauptmann w dawney Niemczy-
znie, nie iak w dzisiejszey, szczególnie kapitana, lecz na-
czelnika, na czele będącego, przełożonego, co u Win-
dów i innych Słowian poglavar, znaczylo. — I Polskie
gość, Boh. hóst, za jedno z Lacińskiem hołtis, ten pe-
wnie przyimie, któremu z Cicerona de offic. 1, 12, Varr-
4, wiadomo, że w dawney Łacinie hołtis, nie znaczyło
nieprzyaciela, leca obcego, peregrinum, hospitem.

var heisst, bedeutete. — Das Polnische gość (der Gast) Boh. aus dem Cicero de offic. 1, 12. und aus Varro 4. bekannt ist, fremden, peregrinum, hospitem bezeichnete.

§. 52.

Z tego wypada, że pierwszą do etymologii pomocą są

Kapitel VII.

Etymologische Hülfsmittel.

§. 51.

Sobald die Wörter, mit deren Erforschung der Etymolog
zu thun hat, nicht von heute her sind, so hat er forsungstift
zu untersuchen, ov nicht mit ihnen in der Folge der Zeit Ver-
änderungen, sowohl in der Spreibart, als auch in der Be-
deutung, oder auch wohl in beiden zugleich vorgangen sind.
Zu den oben in den Paragraphen von Auslassung wirlich we-
sentlicher und Zusatz scheinbar wusntlicher Buchstaben gegebe-
nen Benspielen, füge ich noch folgendes hinzu. Das Wort
rzetelny, ist nach der jehigen Schreibart unerklarbar; doch
wie es bey Johann Kochanowski, Klonowicz u. s. w. er-
scheint, źrzetelny, Boh. zrgetedlny, Ross. zrytelny, kommt
eß angunscheint von dem bereits erwähnten zriti źrzeć, ge-
meinschaftlich mit użrzeć, wzrok, der; daher bedeutet es bey
den alten Schriftstellern: 1) sichtbarlich, augenschlecht, in
die Angen fallend; 2) metaphorisch: ungehuchelt, offen, auf-
richtig, real, wirklich. — Obces, obsessowy, schreiben die
Alten obses, obsessowy; und daß dies das Lateinische obses-
sus ist, beweist die alte Bedeutung: besessen; so braucht den
Ausdruck Kochowski: „die Teufel wurden vertricben z obs-
sessőw, (aus den Besessen)." Mączyński erklärt obses-
sus a daemone, daemoniacus, polnisch opętany, ouses. —
Zyto (der Moken) bedeutet in den übrigen Dialleuten Getrei-
de überehaupt; und so wird es auch noch vom Syrenius ge-
braucht: denn bey ihm sind Wathen, Sprich, Gerste, żyto,
Getreide, Getreidearten. Was die heutigen Polen uner-
żito verstehen, hieß bey den Alten reż (Moken), daher das
jeßt noch gebräuchliche Eigenschaftswort rżany; Zboże (Ge-
treide) ist offenbar ein späteres Slawisches Wort, von Bóg
(Gott), in der fünften Fallendigung Boże; bey den Böhmen
bedeutet es Kaufmannsgüter, bey den Winden Glüksgüter,
Glück. — Obmowa bedeutet jetzt Verländung; bey
den Alten drückt es das Griechische periphrasis aus, „die
„Umredung, Umschreibung, wenn eine Sache mit mehreren
„Worten umredt oder umständlicher auszunder gesetzt wird.”
Mączyński. Späterhin beikam es die Bedeutung von Berat-
schlagung, Beredung, Unterredung, z. B. „die
„Herren des Raths famen zum Könige na obmowe (zur Con-
ferenz) und nach geundigter obmowa (Conferenz) entfer-
nten sie sich.” Dann bedeutet es: Ausrede, Entschul-
digung; eine der heutigen gradezu entgegen gesetzte Bedeu-
tung! — Das Polnische hetman, (der Feldbarr); Ross. get-
man, bey den Kosaken attaman, Boh. heптman, süßt auf
das Deutsche Hauptmann; hierbey ist nun zu erwägen,
das Hauptmann im alten Deutschon, nicht wie heute blos
den Capitain, sondern den obersten Commandirenden, das
Oberhaupt, das bey den Winden und andern Slaven pogla-
hoßt, wird jeder für das Lateinische hóris erkennen, dem es
das hóris im alten Latein, nicht den Feind, sondern den

§. 52.

Hieraus ergiebt sich, daß eines der ersten Hülfsmittel der

-( - )o-( - )-

słowo warcab, Boh. wrhcab, ma źrózdo w Czeskiem,
Bośnieńskiem whru, wrcy, Vind. vrezhi, vrshem rzucić.
-- Polskie brzytwa, Boh. britwa, Ross. britwa, Vind.
britwa, w Rossyjskiem brit, Vind. briti golić.

§. 56.

Powinna także etymologa zaftanawiać różność znaczeń słowa w różnych dyalektach. U Polaków biesiada uczta; u Czechów beseda chłodnik, kuczka letnia; u Rossyan besieda rozmowa, rozprawa, posiedzenie, kompania, altana; u Krainczyków i Window beseda, besieda, mowa, słowo, ztąd u nich besedishe Słownik, besednik mówca, besednishe ambona. — Chytry u Rossyan i Czechów to samo co u nas; zaś u Krainczykow, Window, Kroatów prędki, szybki. — Polacy mówią: w piecu palic; Rossyanie z Czechami topić; Krainczyki z Windami kurzyć. Polacy: księgi drukować; Czechy wyciskać; Rossyanie piecżetować. Polacy mówią: kochać z całego serca; Rossyanie: z całę wątroby. U Polaków: Bug Pan; u Rossyań gospod (cf. gospodarz); u Sorabów kniez. — Uprzejmy u Czechów to co i u nas; u Rossyan zaś upriamiamy uparty. — Narzędzie u nas instrument; u Rossyan Nariad ozdoba, przyozdobienie, narządzenie; u Window nared, naredba, przygotowanie, przyprawa, uczynek, dzieło. U Czechów instrument lub naczynie nadoba; u Rossyan nadoba potrzeba, konieczność; u nas nadoba uroda, piękność. — Zaken u Czechów i Rossyan szczególnie prawo; u nas szczególnie mnisza regula, ztąd u nas zakonnik minich, zakonnica mniszka; u Krainczykow i Window sakon kan małżeński, małżeństwo; ztąd u nich sakonnik małżonek, sakonnica małżonka. — Broić u nas znaczy: że czynić, złego co popelnić; u Kroatów broiti łyczyc, rachować, broi łiczba, rachunek. — Często słowo szlachetne iest w iednym dyalekcie; za nikczemne zaś uchodzi w drugim; w iednym znaczy pochwałę, w drugim nasane lub wzgarde; wiednym wyraża zaletę, w drugim przyware, i t. d. Gramota u Rossyan dyploma, autentyk, a Greek. gramma pismo; u nas ramoty bazgrani- no, szpargyły. U Rossyan dumnoy tytuł panów rad; u nas dumny, pyszny, hardy, nadgdy.

rechnen, und broi die Zahl, die Rechnung. — Ist ist ein Wort in der einen Mundart. ädel, in der andern nichtdruckt in der einen Lob, in der andern Tadel aus, bezeichnet in der einen Verzeuge, in der andern Mängel und Fehler. Das Rußische gramota (und dem Ersteischen gramma) bedeutet Diplom, Urfassst; bey den Polen ramoty Schmierereyen. Dumnoy ist bey den Russen der Titel der geheimen Räthe; und bey den Polen heist dumny stolz, aufgeblasen, trozig.

§. 57.

Takowa po dyalektach różność znaczeń tegoż słowa,
które przecięż choć w dalkim stosunku się schodzą, slu-
ży często etymologowi iuż do odkrycia źrózda słów, iuż
do bezupełnego przekonania się o znalezioném. — Każdy z
palców u Polaków i Rossyan palec; u wszystkich zaś in-
nych pobratymaców prst, perst (a z tego perst mamy na-
parflek, pierścień, ziele pięćperstnik); słowo zaś palec u
nich to szczególnie znaczy, co Łacińskie pollex, wielki
palec. — Ciężko od razu nasze słowo pobłażać wypro-
wadzić ze słowa blazen; bo to u nas glupea, lub glupea
udaiącego figlarza znaczy; lecz gdy w innych dyalektach,
iako to w Raguzańskim, Bośnieńskim i t. d. blazen po-

Warcab (der Damenstein), Bob. wrhcab, hat seinen Ursprung von dem Böhmischen, Bośnischen wrcy, wrhu, Vind. vrezhi, vershem (werfen). — Brzytwa (das Balliet meister, Boh. britwa, Ross. britwa, Vind. britva, von dem Rußischen brit, Vind briti, (balbiren, scheeren).

§. 56.

Der Wortforscher muß ferner auch seine Aufmerksamkeit auf die Verschiedenheit der Bedeutungen eines Worts in den mancherley Mundarten richten. Bey den Polen heist biesiada das Gasmabl; bey den Böhm. beseda die Scomm. laube; bey den Russen besieda die Unterbaltung, Unterrednung, Gesellwassr, Laube; bey den Krainern und Wüsten beseda, besieda die Nede, das Wort; daher besedishe das Wörterbuch, besednik der Redner, besednishe die Sangel. — Chryry beduteck bey den Polen, Russen und Böhm. arglisch; bey den Krainern, Windu, Croaten schnell, geschwind. Einheiten umschreibt der Pole: im Osten brennen; der Russen und Böhme, schmelen; der Krainer und Winde, Rauh machen. Bucher drucken heist, bey dem Polen drukowac; bey dem Böhm. wyciskac (ausdrücken), bey den Russen piecżetować; dieses letzte bedeutet bey den Polen siegeln. Das Herz heist bey den Poln. serce; beym Russen wątroba; letzteres bedenket bey dem Polen die Leber. Gott der Herr, bey Polen Pan Böge; beym Russen gospod (Polnisch gospodarz der Wirth); bey den Wenden kniez (der Fürst) — Uprzejmy bey den Polen und Böhm. herzlich, innig; bey den Russen hartnäckig. — Narzędzie bey den Polen das Werkzeug; bey den Russen die Verzierung, die Zubereitung; bey den Winden die Zubereitung, die Zubehat, Handlung, die That, das Werk. Bey den Böhm. heist Werkzeug, Geräth, Geschirr nadoba; bey den Russen nadobe das Bedürfnis, die Nothwendigkeit; bey den Polen nadoba die Niedrigkeit, Schönheit. Zakon bedeutet bey den Russen und Böhm. außerschließlich das Gesch, bey den Polen ausschließlich die Ordensregel; daher bey den Polen zakonnik der Ordensbruder, der Mönch, zakonnica die Klosterfrau, die Noane; bey den Krainern und Winden bingegen sakon die Che, daher bey issem sakonnik der Chemann, sakonnica die Ehefrau. — Broić heist bey den Polen freveln; bey den Croaten zählen,

§. 57.

Diese Verschiedenheit der Bedeutungen ein und eben des-
selben Worts in den verschiedenen Mundarten, die dann erd-
lich doch wieder, obgleich in entfernten Anfingen zusammam-
trist, hilft dem Wortforscher theils die Stammwörter entde-
ken, theils die Gewißheit der aufgefundenen beweisen. Bey
den Polen und Russen heist der Finger, palec; bey allen
ubrigen Slaven prst, perst; daher das Polnische naparštek
der Fingerhut, pierſcień der Ring, pięperſtник Fünffinger-
krant; bey dieſen aber iſt palec ganz das Lateinische pollex,
der Daumen. — Pobłażać (einem nachgeben, nachschen,
schmicheln; läſt sich der Bedeutung nach nicht füglich von
dem Polnischen blazen (Narr, Hofnarr, Hanswurst) ableiten;

-( -)o(- )-

chlebea; łacno zatém i nasze poltłażać tu nakierować. --
Pospolicie mniemamy, że słowo szlacheic, szlachta, po-
szlo od Niemieckiego Schlacht bitwa. atoli ieduak u Krain-
czyków i Windów shlahta, posłaltnoł pokrewieńtwo,
shlahtnik krewny. Tak i w Otfrydzie i Notkerze slah-
ta, slahto, gislaht ród, rodzay, familia; w niższy Sax.
i wyższych Niemcz. Schlacht, Schlecht, Svec. slag, slágt
(cf. Hochdeutsch, Schlag, von gutem Schlage, aus
der Art schlagen, nach einem schlachten). Szlachta
tedy nie z Niemieckiego Schlacht bitwa; lecz z Niemie-
ckiego Geschlecht, wypada na Niemieckie der Geschlech-
ter patryeyasz. Podobnież w inszych dyalektach, w Bo-
śnieńskim, Kroatskim, Dalmatskim, Szlacheic plemiennik.
-- Gody w Polskim Buże narodzenie, biefiada, uezta, bo-
nowanie, wesele małżeńkie; sąd oczywiście godować,
Boh. hodowati, biefiadować, także u nas chodować, ży-
wić, karać, podeymować swoim kosztem; ale godny,
godzić się, godzić na co, ugodźć w co, ugoda, zgo-
da, pogoda, przygoda, wygoda, godzina i t. d. chociaż
iawno i podlugu sluchu i głosek, od gody idą, ciężko od
razu z niego wykladać, nawet udawszy się do innych
dyalektów. U Czechów hod, hody, proca uczty, biesia-
dy, wszystkie wielkie Swięta znaczą; u Windów gody,
święto, uroczystość, imieniny; u Krainczyków szczegól-
nie imieniny; u Rossyan god rok, godina czas, los,
szczęście, godowat rok przebywać. Dopióro załkanowi-
wszy się, że tu wszędzie znaczy się mniły lub więcej ia-
kiś czasu przeciąg, ikaś pora, doba, lubica pewne
ograniczenie, pewne przeznaczenie, pewną własność; po-
kazuie się, iż kiedyś gody znaczyło porę, uprzywilejo-
waną do iakiejs uroczystości, porę do czegoś osobiłowie
zdатną, po myśli czyjej, zgola chwile szczęśliwa i wła-
ściwa do szczęśliwego pżedsiebrania; a inż wynurza się,
że pierwiatkowe znaczenie słowa gody zatracilo się, nie
tylko u nas, lecz i u naszych pohratymców; że zaś tkwi
w pochodzących z niego, wyrażających bądź czasu iakiś
kres, n. p. godzina, bądź teżco iaką zdatność, n. p. po-
goda, bądź też w ogólności wzaiemne z sobą łosowanie
się, z sobą się iednanie, n. p. zgoda, ugoda, wygoda i t. d.

haben müsse, nämlich: der zu einer Festlichkeit bestimmten, der in etwas besonders schicklichen, günstigen, auch einer glücklichen, zu glücklichen Unermehnungen ganz geeigneter Zeit, so wie das Polnische pora (cf. Gr. euporia, Lat. opportunitas). Diese allgemeinere Bedeutung des Wortes nun, ist nicht bloß im Polnischen, sondern auch in den übrigen verschwierten Mundarten verloren gegangen; liebt aber den davon abtammenden Wörtern zum Grunde; denn diese bezeichnen, theils ein gewißes Zeitmaß, z. B. das Polnische godzina die Stunde, das Rußische god das Jahr, theils eine gewisse Tauglichkeit, Schädlichkeit der Zeit zu etwas. z. B. pogoda günstige Zeit, Witterung, schönes Wetter; theils auch im allgemeinen, wechselseitiges Verhältniß, wechselseitiges Entsprechen und Uebereinstimmung, z. B. zgoda die Eintrecht; ugoda der Vertrag, wygoda die Bequemlichkeit.

§. 58.

Nad to pokazuje się czasem z dyalektów, że co z ra-
zu zdaie się hydź słowem o dwóch znaczeniach, nie iest
iedno, ale dwoiakie i z dwóch źródeł. Tak Naczelnik
u nas 1) przełożony na czele niby będący, 2) taśma
naczelná. W Rossyjskiem zaś pierwsze brzmi i pisze się
naczalnik, a znaczy nie tylko przelozonego komende-
ruiącego, lecz autora iakiej rzeczy, który iey dał po-
czątek; i pochodzi wraz ze słowami Naczalo początek,
naczalnyi początkowy, od zadawnionego cząć, czynąć,
t. i. począć, poczynać, rozpocząć, rozpoczynąć. Drugie

§. 58.

Aus Vergleichung der Mundarten ergiebt sich auch zuwei-
len, das was ein Wort von zweyerley Bedeutungen zu seyn
scheint, nicht ein Wort ist, sondern zwey Wörter, von
zweyerley Stammen. Das Polnische naczelnik bedeutet:
1) das Oberhaupt, den an der Spise, an der Stirne (czoło
heißt im Polnischen die Stirn) stehenden; 2) das Stirnkand.
Allein im Rußischen heißt ersteres naczalnik, und bezeichnet
nicht nur das commandirende Oberhaupt, sondern überhaupt
den Urheber; ist also mit den Wörtern naczalo der Anfang,
naczalnyi anfänglich, gemeinschaftlichen Ursprungs von dem

4

-(-)o(-) -

żas taśma naczelną, po Rossyyshku Naczelnik, naczelnok, naczeloczek, należy do Słowiańskiego czelo, po naszemu czoło.

Rozdział VIII.

O rozmaitych łopniach prawności etymologiczné.

§. 59.

Pewność wywodu iakiego etymologicznego, pokazuie się, przez wzaiemną zgodę tak głosek istotnych, iak znaćzenia. W słowach z przyimkami złączonych, zachowuiących pomimo różnych kierunków lub przenośni, znaćzenie swego pierwiaftku, po odcięciu przyimka i zakończenia, nie trudno poznać pierwiaftkowe słowo, a w niem istotne głoski, n. p.

nawrócić, nawracać, nawrot; obrócić, obracać, obrot, obrotny, obrotność; odwrócić, odwót, odwrotny, odwrotność: powrócić; powracać, powrot, powrotny, powrotność; przewrócić, przewracać, przewrot, przewrotny, przewrotność, przewrotnik, przewrotnica; przywócić, przywracać, przywrot, przywrotny, przywrotność; uwrot, uwroć; wywócić, wywracać, wywrot, wywrotny; zawrócić, zawracać, zawrot, zawrotny.

Nie łacnieyszego, iak w każdym z tych pochodzących, in
upatrzyć źródłowe słowa wrócie, wrot, wrota, a w nich
głoski istotne te same, co i w Łacińskiem Verto, t. i.
w - r - t, z w - r - c, z b - r - t, z b - r - c.

§. 60.

Trudnianeś do rozpoznania są niektóre od słowa iąć
pochodzące; oraz iężeli nie wątpliwe, przynaymniej nie
pewne. Ze ą, ę ukryte w sobie zawierają m lub n, wy-
żey pokazano; zatém słowo to tak sobie wykawić po-
trzeba:

iąć, ią-, ię-, im-, in-, iem-, ien-,

Jąć, iął, ięli, ięciè, ięty, ienty, ieniec, ienstwo, imać, imować, imę, Slav. imati, imat, Boh. giti, gal, gat, gmu, gmati.

Porównay Łacińskie emtus, emi, emo, w dawném
znaczeniu brania, a z tém Niemieckie z przybraną zwy-
czayną nosową spółgłoską n, nahm, genommen, nehmen.

1) Niewątpliwie z tego źródła, bo też to sama zgo-
da i głosek istotnych i znaczeń pokazuie, pochodzą:

Doiąć, doymę, doymować; naiąć, naymę, naymować, naiemny, naiemnik, naymacz; przenaiąć, przenaymować, ponaymować, namiętność, namiętny; objąć, obeymować, objątek, objętny, objętność; obojętny, obojętność, odjąć, odeymować, odjątek, odjemny, podeymować; poiąć, poymować, pojęcie, pojętność, pojętny; podjąć, podeymować; przeiąć, przeymować, przeiemca, przeymacz, uprzeymy, uprzeymość; przyjąć, przyimować, przyjętny, przyjemny (Germ. angeneßm), przyjemność; rozjąć, rozeymować, rozeym, Obs. sjąć, zjąć, seymować, zeymować, seym, seymik, seymikować, (v, sub litera S § 29.); uiąć, uymować, uyma, uiątek, uymacz; wyjąć, wyimować, wyjątek, wyjętny, wyjemny; wziąć, wzięty, wziętość; przedsięwziąć, przedsięwzięcie, (Germ. das Vornehmen) zdjąć, zdeymować; zaiąć, zaymować; wzaiem, wzaiemny, wzaiemność; zawziąć, zawzięty, zawziętość; uwziąć, uwzięty, uwziętość; rękoiemca, rękoymia, rękojemstwo, rękoieść.

Ciąg ten dotąd proły, w istotnych głoskach dosyć ie-
dnośayny, w znaczeniach z pierwiaftkiem, czy fizycznie,

veralteten czać, czynać, Polnisch począć, poczynać, roz-
pozcąć, rozpoczynać, anfangen. Das Stirnband hingegen,
Nußisch naczelnik, naczelok, naczeloczek, gehört zu dem
Slavischen czelo, Polnisch czoło, die Stirn.

Kapitel VIII.

Verschiedene Grade der etymologischen Gewißheit.

§. 59.

Die Gewißheit einer etymologischen Ableitung erhellet aus
der wechselseitigen Uebereinstimmung, sowohl der Wurzel-
buchstaben, als der Bedeutung. Bey Wörtern, die mit Prä-
positionen zusammengesetzt, ohngeachtet der mancherley ver-
schiedenen Richtungen und Uebertragungen, dennoch die Be-
deutung ihres Stammworts beybehalten, fällt es, nach Weg-
schneidung der Präposition und der Endung, gar nicht schwer,
das Stammwort und in ihm die Wurzelbuchstaben zu erkenn-
en; z. B.

Es ist nichts leichter, als in jedem von diesen abgeleiteten
Wörtern das Stammwort wrocić, wrot, wrota aufzufinden,
und zugleich in ihnen dieses Wurzelbuchstaben, die sich in
dem Lateinischen verto befinden, nämlich: w - r - t, z w - r - c
z b - r - t, z b - r - c.

§. 60.

Nicht se leicht ist es, manche Abstammlinge des Works iąć (fasen, nehmen) zu erkennen, und eben daher bleibt ihre Ableitung, wo nicht zweifelhaft, doch ungewiß. Daß ą und ę ein verborgenes m oder n enthalten, wurde oben gezeigt: man hat sich also dieses Wort so vorzustellen:

Man vergleiche das Lateinische emtus, emi, emo, in der
alten Bedeutung des Nehmens, und das mit dem vorge-
setzten Nafsenlaute vermehrte Deutsche nahm, genom-
men, nehmen.

1) Unzubezweifelnde Abkommlinge von diesem Stamme,
denn sowohl die Uebereinstimmung der Wurzelbuchstaben, als
auch der Bedeutungen beweisen es, sind folgende:

Bis hierher ist diese Stammreihe grade, den Wurzelbuch-
staben nach ziemlich gleichständig, den Bedeutungen nach in

-(-)0(-) -

czy moralnie, nie trudny do porównania, iak iest łatwy,
tak wątpliwości nie podpada.

2) Pódydźmyż teraz do trudnieyszych, a przeto mniej
czywiłtych. Jmieg, Carn. jime, Croat. ime, Slav. ime-
ne, Ross. imia, Boh. gme, gmeno, (porównay miano, mia-
nować, mianowity, Boh. gmenowati) tak iak Łacińkie
Nomen, Greckie onoma Niemieckie Name, te same ito-
tne głoski słowa iąć, imać, ime, zawiera; nad to, gdy i
imię iešt w saméy rzeczy coś przypadącego do tego co
mianuie, i niby to ima i przygarnywa do siebie, więc
wyraża tę czynność, którą i słowo iąć, imać; a tak do
niego odniesione bydź moźe. -- Mieć, miał, mam, Boh.
mjti, mel, mam, dla łfraconego na początku j trudność
niciaką z piękrszego weyrzenia pokazuie; lecz ta, gdy
się weźmie na uwagę Ross. imiet, imiel, Krańciskie iime-
ti, wcale nikunie; a wywód ten większý ieszcze pewno-
ści nabywa od dawnego naszego rzeczownika imienie, Boh.
gmen), Ross. imienie, Carn. jimenjnje, z possessya, dobro,
co kto ma, mienie, maiątek; porównay posłednią połowe-
słow Łacińskich patrimonium, matrimonium, daley Pol-
skie maietność, maietnoftka, maietniczka. -- Wymię,
wymiona u krowy, Boh. Wrymie, weyme, wemeno, Carn.
vime, vimzhiz, Ross. wymia, wymeni, bezpośrzednie do
słowa wyiąć, wymować, nie należą; lecz do słowa wy-
miąć, wyminać, wymięty, Ross. wymiat, wymnu, Boh.
weymnauti; atoli samo miąć, mnie, mnę, Boh. mnauti,
mnu, Ross. miat, mnu, możnaby i nie od rzeczy od-
nieść do źrózdła iąć, imać. -- Słowiańkie um, Germ.
Vernunft, u Rossyan, Krańczyków, Windów i t. d. do-
tąd ieszcze używane, u nas zaś zaginione, iešt bezpo-
śrzedniczém źróźdłem słow: Umieć, umiejętny, umieję-
tność, rozum, rozumny, rozumieć, dorozumieć, porozu-
mieć, wyrozumieć, rozumować, sumienie, sumienny, su-
mienność; rozważańią zaś pokrewieństwo między ą a u
zachodźce, (o czém wyżěbylo, §. 39-40.); słowo to
um ze swémi pochodzącemi, do pierwiałku iąć, imać, od-
 prowadzamy; ile gdy i znaczenie iego łatwo się ze źrzo-
dłem iąć w sposobie przenośnego mówienia godzi. Mnie-
mać, Boh. mjiniti, Ross. mnit, pomnit, mniu, pomniu,
Carn. mieniti, porównay Obs. Lat. menere, skąd memini,
obs. menisci, skąd, comminisci, Svec. mena, Gr. menyo,
mnao, skąd mnema, Lat. memoria, mentio, mens, Angl.
mind, Svec. mon, Jsl. mune, Germ. Mennung, meynen;
daley składane nasze: pomnić, pominać, wspomnić,
wspominać, wzmianka, wzmiankować, dopomnieć, dopo-
minać, napominać, przepomnić, przepominać, przypo-
mnić, przypominać, upomnieć, upominać, upominek,
upominkować, zapomnić, zapominać, zapamiętać, za-
pamiętały, zapamiętałość, pamięć, pamiętny, pamiątnik,
pamiątka; wszystkie te, w znaczeniach nadzmysłowych,
przenośnych ze zmysłowego znaczenia pierwiałku iąć,
imać, mniey więcej wyraźnie, iftotne głoski źróźdłośowa
swego zachowały; zatém wywód ich z niego, choć mniej
oczywity, na wiarę zasługuie. -- Ze przyiaciel do źró-
dla iąć, należy, dowodzi kościenny dyalekt; albowiem
podług niego prüatel, prüemnik z przyimiciel, przyimuią-
cy. Rozmaity, rozmaitość, dla utraconego właściwie na-
czelnego j, zamiałt rozmaity, rozmaitość, staie się, co

physischer oder moralischer Hinsicht, aus dem Stammwort
ohne Schwierigkeit erklärbar, und eben so leicht sie auszufüh-
ren war, eben so leicht ist sie gegen Zweifel zu schüßen.

2) Jeżt wollen wir die schwereren und grade auch minder
augenscheinlichen vornehmen. Jmieg (der Name) Carn. jime,
Croat. ime, Slav. imene, Ross. imia, Boh. gme, gme-
no, vergleiche man mit dem Polnischen miano (Namen), mia-
nować (nennen), mianowity (namhaft), Boh. gmenowati;
ferner mit dem Lateinischen nomen, dem Grěd. onoma,
dem Deutschen Name; alle diese enthalten die Wurzelbuch-
staben des Worts iąć, imać, imię; da nun ferner der Na-
tme wirklich etwas dem Benanuten Anhängendes, das Be-
nannte in sich Fassendes ist, folglich auch in der Bedeutung
mit iąć, imać zusammen trifft; so kann also die Ableitung
von diesem Stamme zugegeben werden. -- Mieć, miał, mam
(haben), Boh. miti, mel, mam, macht wegen des ver-
lornen i am Anfange eine Schwierigkeit; die fält aber wege-
sobald man das Rußische imiet, imiel, das Krainerische ji-
meiti za Hälfte nimmt; diese Ableitung erhält noch mehr Ge-
wisheit, durch das bey dem Polen veraltete imienie, Boh.
gmenti, Ross. imienie, Carn. jimenjnje Bestfung, Gut,
Habe, Vermiegen); man vergleiche die letzte Hälfte des La-
teinischen patrimouium, matrimonium, und das Polnische ma-
iętność, maietnoftka, maietniczka. -- Wymię (der Kuh-
cyter), Boh. weyme, wemno, Carn. vime, vimzhiz,
Ross. wymia, wymeni, gehört zwar nicht unmittelbar zu
wyiąć, wymować, (heraus nehmen), sondern vielmehr za
wymiać, wyminać, wymięty, Ross. wymiat, wymnu, Boh.
weymnauti (ausdrücken); doch auch dieses miąć, mnie,
mnę, Boh. mnauti, mnu, Ross. miat, mnu, dürfte wohl
füglich von iąć, imać abgeleitet werden. -- Das Slavische
um, (die Vernunft), ist bey den Ruffen, Krainern, Win-
den noch gebräuchlich, bey den Polen verloren gegangen; die-
fes um ist zunächst das Stammwort von umieć, umiejętny,
umiejętność, rozum, rozumny, rozumieć, dorozumieć, po-
rozumieć, wyrozumieć, rozumować, sumienie, sumienny,
sumienność; erwägt man nun aber die Verwandtschaft des ą
wird u (wyon oben §. 39-40. gehandelt wurde); so gehört
auch dieses um mit seinen Abkömmlingen zu dem Stamme
iąć, imać, zmał da sich auch die Bedeutung metaphorisch
daraus erklären läßt. -- Mniemać, (meynen) Boh. mjni-
ti, Ross. mnit, pomnit, mniu, pomniu, Carn. mieniti, ver-
gleiche man mit dem alten Lateinischen menere, woher me-
miri; mit dem alten menisci, woher comminisci; mit dem
Schwed. mena, Graec.menyo, mnao; daher mnema, Lat.
memoria, mentio, mens, Angl. mind, Svec. mon, Jsl.
mune, Germ. Mennung, meynen; ferner die Polnischen zu-
sammtengesetzten Wörter: pomnieć n. f w. alle diese Wörter
enthalten, bey ihren aus dem Stammworte iąć, imać, me-
tapkerisch erklärbararen Bedeutungen, die Wurzelbuchstaben
desselben mehr oder weniger deutlich, und lassen sich daher
auch mehr oder weniger augenscheinlich und zuverlässig daven
ableiten. -- Daß auch przyiaciel, (der Freund) zu dem Stam-
me iąć gehört, beweist der Kirchendialect; denn da ist prija-
tel und priemnik das Polnische przyimiciel, przyimuiacy
(der einen aufnimmt, der Aufnehmer). -- Rozmaity (man-
nigfaltig), rozmaitość, (Mannigfaltigkeit), macht wegen des
nach dem roz verloren gegangenen j, denn es sollte rozmaj-
ty, rozmaitość, lauten, blos in Rück sight der Wurzel buch-

-(- →o(- )-

CARN. mres, wyrażają ruszenie suchych żyl przykrém przenikliwém zimném, i skutkowanie iego na ciała, aż do skrzepnienia ich. — 9. Słowo smród, dla podobieństwa glosek porównay ze Słowiańskiem smert, BOH. smrt, LETT. smeritis, smierć, i z Niemieckim Schmerz, ból, w OTFRYDZIE smerza, w HIZ. SAX. smart, ANGLOSAX. smeorte, ANGL. smart, SUEC. smaerta, LAT. MED. mara, marantia, cf. LAT. amarus, GALL. amere, HEBR. marar, gorzkim bydź. — 10. Mruk, mruczyć, mru, mru, porównay z Łacińskim murmur, Niemieckim murren i t. d.

amere, Hebr. marar (bitter seyn). 10) endlich mruk, mruczyć, mru, mru, vergleiche man mit dem Lat. murmur und Deutschen Murren etc.

Porównanie takie tych radykalnych m-r w tyłu pierwiaszkowych słowach, pokazuje nam, że one z natury swojeń nie służą do wyrażenia iakiego uczucia przyiemnego, łagodnego, milego; ale raczey, przykrości, okropności, cienmnoty, niszczenia; iedném słowém, niewdzięcznego poruszenia zmysłów lub też wyobraźni.

maurthr, Anglos. mordur, morther, Gall. meurtre, Angl. murder, Lat. med. murdrum; das Polnische morzyć, das Lat. mortuus, mors, mortis. 8) Marznąć, mróż, Carn. mres: bezeichnet die Affection der Nerven von einer widrigen, durchdringenden Kälte und ihrer Wirkung auf den Körper bis zu dessen Erstarren. 9) Smrod vergleiche man in Hinsicht der Buchstaben mit dem Slavischen smert, Boh. smrt, Lert. smertis, Poln. smierć (der Tod), fernet mit dem Deutschen Schmerz, beim Dtsfried smerza, Niederfachf. smart, Angels. smeorte, Engl. smart, Schwed. smaerta, Lat. med. mara, marantia: ferner mit dem Lat. amorus, Französis.

Aus der Vergleichung dieser Wurzelbuchstaben m-r in so vielen Stammwörtern ergiebt sich nun, daß sie ihrer Natur nach keinesweges zunt Ausdrucke einer angenehmen sanften lieblichen Empfindung dicken, sondern vielmehr zum Ausdrucke der Widerlichkeit, Furchterlichkeit, des Dunkels, der Wernichtung; kurz einer unangenehmen Ruhrung der Sinne oder auch der Einbildungskraft.

## II. Radykalne

§. 64.

m -- g m -- k

Mgnąć (die Augenlieder bewegen) porównay Isl. mykia, DAN. myg, GER. schmigen, OBOL. GER. mieg łagodny, (gelinde), mgnienie die Bewegung der Augenlieder; okagnienie der Augenblick.

mżeć, mżał, mży, (schlummern und 2. sanft regnen).

mżenie, mżytek, mżyk.

Migać, mignąć (mit den Augen blinzen) migi (Augensprache), migać się, migotać (stinken, stimmern, blinzen) miegocić, miekcić; migać, miegoć (Schauwetter) migotliwy, migotny (stimmernd, stinkern).

Alech (das Moos), mchowy (Moos), mszyły (moosreich).

Smiech (das Lachen) śmieć się (ich lache) uśmiech (das Lachen) uśmiechnać, uśmiechliwy, i t. d.

Smiga (die Schmuge an der Weitsche) śmigać, śmignąć (smigen) smigrit (Mutkenplade) smigownica (die Feldschlange, eine Kanone) smagać (mit Ruthen strechen) smaganiec (ein Gestalter) smagławy, smagły (schlank) śmigły, smukły, wysmukły (Schmächtig) smuga, smuk (ein langer Schmaler Wiesenstrich) smugowaty (lang gestreckt) smusik, smużyk (Schmasche) smuszkowe futro.

Mgły, mdły (ohnmächtig) mgleć, mglić, mgła (der Nebel) mglity (nebelig).

Te przykłady uczą, że m-g właśnie służy do wyrażenia ruchu łagodnego, lekkiego, usuwania się, ustępowańia; m-k do prędszego, mocnieyszego, gwałtowniezsze go; wszakże te głoski m-g-m-k tak się snadno i często w siebie zamielibiają, że tego ich lözowania się z sobą trudno dostrzedz.

## II, Die Wurzelbuchstaben

Mkuć, mykać (rücken, schicken), myk, namykać, namknąć, odmykać, odemknąć; pomykać, pomknąć, pomek, pomyk, pomkly, napomykać, napomknąć; podmykać, podemknąć; przemykać, przemknąć, przemyk, promyk, promień; przymknąć, przymykać; rozemknąć, zmykać, smykać, zemknąć, smyk, smycz, posmyk, posmyczny; smuk; umknąć, umykać; wemknąć, wmykać; wymknąć, wymykać; zamknąć, zamykać; zamek, zameżyły, zamkarz. --

Mkły (schlüpferig)

Miękki (weiß) miękisz, mięknąć,

moknąć.

Smok.

§. 65.

## III. Radykalne

1) l - c =

Lice, oblicze, Antlisk, GOTH. wlits, Isl. Lśknąć, lśnąć, Boh. lšknauti, andlite, SUEC. andlete, cf. GER. leuchten, lšknauti (glänzen, blšhen) lśnify, GRAEC. leicho, GER. lecken: lśinąć,

## III. Die Wurzelbuchstaben

2) l - s -

Lizać, liznąć, LAT. linxi, lingo, GRAEC. leicho, GER. lecken: liznąć,

3) l - z.

-(-)o(-) -

Licht, LAT. lux, lucis, ISL. lios, SUEC. ljus,
DAN. lys, cf. POL. lucywo, luczyna.

Sliczny, śliczność (schön, Schönheit) cf.
GERM. gut lassen, schön lassen cf. gletzen.

Te radykalne zdają się wyrażać: światłość, glanc, gładkość; przeciwnie zaś naftepuiaće:

łyśkać, łyskawica (Wetterleuchten,
Blißen) błyskać, błyszczeć (blißen)

Blaßk (Schein)

Łysy (kahl, cf. Glabe).

ślizgać (glitschen, gleiten) ślizki, ślizkość (schlüpfrig, glatt)

Łyże, łyżwy.

Diese Wurzelbuchstaben scheinen zum Ausdrucke des Lichts, des Glanzes, der Glätte zu dienen; sie sind grade das Gentheil von den folgenden:

§. 66.

### IV. Radykalne

chr, = chr - ch, = kr - k, = chr - s, = chr - b, = chr - p, = kr - b, = kr - p.

Charchać, charkać, charczeć, (rängspern) charchała, charkała, charkawy, charkotanie, cf. LAT. screare; -- krzyk, krzyczeć, cf. GERM. kreischen, kreischen, GR. krizein; krakać (cf. krähen cf. die Krähe) kruk (der Rabe). - krzak = kierz (der Strauch); chrap, chrapać, schnarchen, chrapek, chrapka, chrypka, chrypota, chrapliwy, chrypliwy, chrapotliwy, chrobot, chrobotać, krzypać, łkrzypieć, (kuarren); chropawy, chropowaty (rauh, nicht glatt) chropotać się; chrost, chruft, chrościć, i t. d.

§. 67.

### V. Radykalne

pr, = p - r, = p - rz.

1) Przeć, parl, prze, Ross. pru, Eccl. peru, presz, = pchać, popychać, stóßen, drängen (cf. GERM. sperren) 2) przeć, przal, przeli, ptzy, przę, przeczyć, zapierać się, łaugnen; 5) przeć, przal, pre, uprzał, zaprzał; obsol. prać, pra, pram = z gorąca siabnąć aeftuare, GER. sich erbrämsen.

W tych trzech słowach pierwiaftkowych, iako i we
wszyflkich pochodzących, łatwo się daie czuć wyrażenie
prasy, przycisku, ściisku, nacisku, cf. LAT. premere, pres-
sus, GERM. pressen. Pochodzące zaś są:

In diesen drey Stammwörtern und deren Abkommlingen,
ist der Ausdruck des Druckes, Dranges, Dringens, leicht
wahrzunehmen, man vergleiche das Lateinische premere, pres-
sus, das Deutsche, pressen. Die Abstammlinge sind folgende:

Doprzeć, dopierać, naprzeć, napierać się, oprzeć, opierać; odeprzeć, odpierać, edpor, odporny, odeprza, prza; praepos. insepar. prze, separabilis prze; przecz, przek, przeko, przekobłafy, przekoczarny, przekognifty, poprzek, przeciw, przeciwny, przeciwnik, przeciwić się, przeciwiniełtwo, naprzeciwko, podpierać, podeprzeć, podpora; przeprzeć, przepierać; przyprzeć, przypierać; rozeprzeć, rozpierać, rozpor; próć, porze, rozproc, rozpierać; spierać, zeprzeć, spór, sprzeczka, sprzeczać się; spory, przysporzyć, przysparzać, uprzeć się, upierać się, upor, uparty, uporany; prać (1, bić, uderzać, schlagen, 2, waschen), piorun; uprać, oprać, praczka, pralnia; weprzeć, wpierać, wyprzeć, wypierać; zaprzeć, zapierać, zapora, zapieradło; wesprzeć, wspierać, wsparcie. Addas precz, prócz, proca, pręt, prędki; para, parny, parzyć, zaprzałość, zapartek, zaparcieć.

§. 68.

### VI. Radykalne

t - k

Tknąć, tykać (berühren) LAT. tactus, tetigi, tango, OBSOL. LAT. tago, tagere, GER. ticken, Tick, flecken. -- Tyk, tykalny, tycz, tyczki, tykwa. Tkać = 1) wpychać, einstopfen, 2) tkać płołno, LAT. texere, weben, tkacz, tkanica, tkanina, tkankowaty. Tkliwy, ckliwy, ckliwość, tkliwość, cknąć, cnać. Dotknąć, dotykać, dotkać, dotkliwy, dotkliwość, dotykalny, dotykalność, natkać, natykać; obetkać, obtykać, odetkać, odtykać, odetknąć; potknąć, potkać, spotkać, potkliwy, potyczka, patyk; przetknąć, przetykać, przetkać, przytknąć, przytkać, przytykać, przytyk; rozetkać, roztykać, łykać, Styczeń, zetkać, zetknąć; utykać, utknąć; wetkać, wetknąć, wtykać; wytknąć, wytyczny; wtycz; zatykać, zatkać, zatyczka; niebotyczny. -- Tkwić, utkwić.

W tych radykalnych, nawet przez samo ich brzmienie, Diese Wurzelbuchstaben bezeichnen ihrer Natur nach, Bewyraża się zbliżenie się do rzeczy, bez iey poruszenia taſtung einer Sache, ohne sie von ihrem Orte zu bewegen. a mieysca.

§. 69.

### VII. Rady

ch

Wyraża 1) wćiąganie i wypuszczanie żywotniego powietrza, n. p. chuch, Hauch (cf. LAT. anhelare) dech, tchu,

Bezeichnet 1) das Ein- und Ausathmen der Lebensluft, z. B. chuch Hauch (cf. Lat. anhelare) dech (Athem) tchu,

§. 69.

### VII. Die Wortwurzel

-(-)o(-) -

Tilnie zaiste powinien uważać etymolog, iakie słowa
do wyrażenia iakiego zwierzęcego głosu się używają, po-
nieważ te, zasadzaiąc się zwyczaynie na naśladowaniu
przyrodzonego brzmienia, wpływ poruszeń zmysłowych w
tworzeniu mowy pokazują, i we wszytkich ięzykach są
naydawniejsze, i w obcych naybardzięcy po wielkiej
części są do siebie podobne. --

§. 74.

Nasz zaś polski dyalekt w téy mierze ze swojem ą i
ę celuie resztę słowiańskich (ob. §. 59-40.); osobliwie
w zgłoskach -ąk, -ęk, tak zdatnych do wyrażenia tonu, i
dobitnie odpowiadających Greckiemu klange, Lat. clang-
gor, GERM. Klang, klingen, u. p.

Bak, běk, běknąć, bęczeć, bąkać, brzęk, brząkać, brzękać, brzdęk, brzdęknąć, dźwięk, ięk, ięczeć, iąkać, łęk, łękać, szcżek.

Do wyrażenia zaś niższego, grubszego, mnieły rozciąże-
go tonu, u wyręcza ą lubę n. p.

Huk, hukać, huczeć, puk, pukać, łuk, łukać, buch, buchać, buchnąć.

§. 75.

Atoli iak głosy zwierząt i brzmienia ciał przyrodzonych,
nie zawsze iednym sposobem, iednym stopniem mocy lub
słabości w uszy wpadają, tak też różnie naśladowaniem wy-
rażane bydź mega; zatém żądać niepotrzeba, żeby konie-
cznie wszytkie ONOMATOPOEICA we wszytkich ięzy-
kach na iedno wychodziły. Rżenie końskie Łacinnik wyra-
ża przes hinnire: Giek przes chremeticin; Niemiec przez
wichern; w niższę zaś niemczynnie coś bardziej na nasz
ksztalt, rámchen, ránchen, wrienchen, Suec, wrenska, wre-
na, -- Pewnemu głosowi psa, u Polaków służy szczekać,
U Rossyan; lajat, Lat. latrare, Gla. kellen, hrißen, lat-
baubari; Gr. baucein.

Rozdział X.

Oflateczne zamiary Etymologii.

§. 76.

Nie trzeba więcej wymagać po etymologii, niż może i
niż powinna ziśćć. Nisłusznieby zaute po nięcy żadano,
żeby pierwiałki dziesięcyjnych ięzyków, od pierwszę osa-
dy człowieka w rau, albo od korabia Noego wyprowadzała;
na toby się nawet i nicroszędnie siliła. Kogo świadectwa
hiftoyczne o rozrodzeniu się ludzkiego plemienia z iednę
pary nie przekonywaią; tego też pewnie o tem nie przeswiad-
czy etymolog, którego pracy nie inny iest oflateczny za-
miar, iak okazać iedyne źródło wszelkich na świecie ięzy-
ków w rozszędnym natury naśladowaniu, wyraźnięm uczu-
tych poruszeń, i stąd wynikłych wyobrażeń; okazać w ka-
żdym z osobna ięzyku mowę ludzką z drobnych pierwiałków,
podług pewnych, umysłowi ludzkiemu przyzwoitych prawi-
del, do niczmiernego bogactwa zapomożoną.

gemeffenen Gesezen, zu einem grenzenlosen Reichthum empf


§. 77.

Ze zaś iak poruszenia, tak i czucia i wyobrażenia lu-
dzkie po wszytkich narodach przypadają do siebie, przeto

Sehr sorgfältig muß der Wortforscher darauf achten, was
für ein Wort zur Bezeichnung einer gewissen Thierstimme
gebraucht wird; denn diese Wörter gründen sich gemeinlich
auf die Nachahmung des gehörten Naturtons, zeigen daher
den Einfluß der Sinnenaffectionen auf die Bildung der Re-
de, und sind in allen Sprachen die ältesten, und selbst in
den entferntesten Sprachen größtentheils einander ähnlich. --

§. 74.

In dieser Rückficht nun, hat unsere polnische Mundart vor
den übrigen Slavischen ihr ą undę voraus (S. §. 59-40.),
die besonders in der Zusammensehung der Sylben qk, ḫk,
zum Ausdruck eines Tones vollkommen geeignet sind, und
ganz dem griechischen Klange, Lat. clangor, und dem
Deutschen Klang, klingen, entsprechen: z. B.

Bey Bezeichnung eines niedrigern, gröbern, weniger so-
norischen Tones vertritt das u die Stelle des ą undę. z. B.

§. 75.

Doch so wie die Thierstimmen und Naturtöne, nicht im-
mer auf eine Art, und mit demselbigen Grade der Stärke
oder Schwäche in das Ohr fallen, so können sie auch verschie-
dentlich nachgeholt werden.

Es läuft sich daher nicht erwarten, daß die Onomatopoei-
ca, durchaus alle in den Sprachen übereinstimmen. -- Das
Wichern heißt bey den Polen rżenie, beim Lateiner hina-
re, Gr. chrometicin: am meisten wäbert sich noch dem Pol-
nischen das Niedersachssche rámchen, ränchen, wrienchen, Suec.
wrennska, wrena. -- Von dem Bellen des Hundes braucht
der Pole das Wort szezekać, der Mufe laiat, Lat. latrare
(rl. bäffen, Lat. baubari, Gr. baucein).

Kapitel X.

Höchste Zwecke der Wortforschung.

§. 76.

Man muß vcn der Wortforschung nicht mehr verlangen,
cis se würtkich leisten kann und soll. Ungereimt wäre es zu
verlangen, sie sollte den Ursprung der heutigen Sprachen aus
der ersten Wohnung des Menschen im Paradiese, oder aus
der Arve Noa's ableiten; ein solches Unterfangen würde un-
klug seyn. Wen gesichtliche Beweise von dem Ursprunge
des Menschengeschlechts von einem Menschenpaare nicht über-
zeugen, den wird es die Wortforschung gewiß noch weniger.
Ohr höchster Zweck ist, vernünftige Nachahmung der Natur
in dem Ausdrucke gebabter Eindrücke und daraus entstande-
ner Vorstellungen, als gemeinschaftliche Quelle aller Spra-
chen in der Welt darzustellen, und an einzelnen Sprachen zu
zeigen, wie sich die menschliche Nede, von kleinen Urbe-
standtheilen, nach gewissen, dem menschlichen Verstande an-
gemessen

§. 77.

Da nun aber bey allen Völkern die Sinnlichkeit, die Em-
pfundungsfähigkeit und das Vorstellungsvermögen der Men-

5

1 ( - )o(- )-

etymolog téy iednoſtayności pryspisze i podobieństwo w
różnych ięzykach wyrazów, a nawet nie tylko w poiedyn-
zych pierwiaſtkach, ale i w długich pasmach słow od nich
pochodzących. Tak z Greckiego, ſtan, ſtenai (LAT. ſla-
re, ſtant, ſlo, SUEC. ſto, ſtanda, Isl. ſanda, ANGL. ſtand,
Ross. ſtojat, ſtoiu, Boh. ſtati, ſtogim), iednoſtaynie snuje
się w Poltikim iak w Niemieckim naſtěpuiące pasmo:

ſchen, menschlich sind; so wird der Wortſacher mit Rückſicht
auf diese Gleichſormigkeit, nicht nur die Uebereinſtimmung
einzelner Wutzelwörter in verſchiedenen Sprachen, ſondern
auch den gleichen Gang in langen Meihen der davon abgelei-
teten beachten. — So ift aus dem Griechischen stan, stenai,
(Lat. stare, stant, sto, Suec. sto, standa, Isl. standa,
Angl. stand, Ross. stojat, stoju, Boh. ſtati, ſtogim), gleich-
förmig im Polnischen und Deutfchen folgende Dicthe abgelei-
teter Wörter entſtanden:

Stač, ſtaj, (OBSOL. Koiat), Koię, ſtehen, ſtand, ſtehe; ſtan der Stand; ſtaynia, ſtaienka der Stall; doſłać erſtehen;
poſłać die Gestalt, Stellung; odłać abſtehen; przyłać (do słužby) in den Dienſt einſtehen; przytoony anſtändig, przytoy-
ność Anſtändigkeit; obłać umſtehen; wyłać (lata) (die Jahre) auſſtehen; nalać się ſich ſatt ſtehen, ſich mude ſtehen; ira-
nać hilſtehen, ſtehen bleiben. — Activ. Kawić ſtehen machen, ſtellen; doſtawić herbeistellen, zuſtellen; obiawić umſte-
len; przyſtawić hinzustellen; ktołek der Stuhl; itanowicko der Anſtand bey den Jägern, der Standort; zaſtanawić An-
ſtand nehmen, anſtehen. — Item 2; LAT. sedere, sedi, sessum, GR. helein, SUEC. sitta, ANGL. sitt, ECCCL. sježdu,
Ross. sižu, sidjet, BOH. ſedeti, ſedati, Pol. siedzieć, siadać, siadywać ſißen, saſ, gesefen; dosiedzieć erſißen; siedli-
sko der Siż; sieć, siąć ſich ſeßen, niedersißen; wsiałać auſſißen; obsess beſeffen, acrīv. sadzić ſeßen, dosadzić zufe-
hen, odsadzić abſeßen, wegſeßen; przysadzić hinzusehen, biyſezen; przesadzić überſehen, (übertreiben); rozsadzić zerſe-
hen; posadzić hinſehen; wsadzić einſehen; wysadzić auſſehen; zasadzić festſehen; zsadzić herabſißen.

§. 78.

Gruntowna znaiomość etymologii uchrania od ſkwaſpli-
wości tych, którzy schwyciwſzy byle podobieństwo iakie-
gos z naszych słow do Łacińskiego, Niemieckiego i t. d.,
natychmiat chrzązągo Niemieckiem, Łacińskiem i t. d.; al-
bowiem częſtokroć, to lub owo słowo, sięga zapadłyszec-
go ieszcze źrzodła, i aż na wschodzie szukać go trzeba. —
Tego rodzaju iek n. p. słowo sak, BOH. ſak, Ross. sak,
GERM. Sack, GR. sakkos, LAT. saccus, HUNG. zsak, LAPP.
tsakes, HISP. sacco, GALL. sac, ITAL. sacco, saccoccia,
SUEC. saeck, ANGL. sack; idzie przez tyle narodów, aż się
opiera o Hebrayſkie sak. — Tak i tarcza, Ross. tarcz,
GERM. Tattich, ITAL. targa, LAT. MED. targia, ukazuje się
u Arabow w słowie tarka, darka, CHALD teris. — Wi-
no, LAT. vinum, GERM. Wein, ANGLOSAX. vin, SUEC.
tin, ANGL. wine, BRETAG. guin, WALLACH. ginu, GR.
oinos, CHALD, jena, HEBR. jajn. — Słowo reż, ryż, patrz
wyżey pod głoską r §. 28.

§. 78.

Gründliches Studium der Wortſorschung bewahrt uns vor
der Vöretlichkeit, mit der manche, tobaid ſie nur die geing-
ste Aehnlichkeit eines unserer Wörter mit einem Lateinischen,
Deutfchen u. f. w. b. markt, es togl.ich für ein Wort Latei-
nischen, Deutfchen u. f. w. Ursprungs erklaren, obgleich sein
Stamm weit alter ift, und ſich im Oriente verliert. Diese
Bewandtniß hat es z. B. mit dem Worte Sack, Pol. sak,
Boh. ſak, Ross. sak, Gr. sakkos, Lat. saccus, Hung. zsak,
Lapp. tsakes, Hisp. sacco, Gall. sac, Ital. sacco, saccoc-
cia, Suec. saeck, Angl. sack; wir ſinden es bey so vielen
Natjonen, bis wir zuletzt auf das Hebräische sak stoßen.
So auch die Tarifche, Pol. tareza, Ross. tarez, Ital. tar-
ga, Lat. med. targia, zuleßt bey den Arabern tarka, darka,
im Chaldäischen teris. Der Wein Pol. wino, Lat. vinum,
Anglosax. vin, Suec. vin, Angl. wine, Bretagn. guin,
Wallach. ginu, Gr. oinos, Chal. jena, Hebr. jajn. Von
den Wortern reż der Roggen, ryż der Reis, wurde oben
unter dem Buchstaben r §. 28. gehandelt.

§. 79.

Zageśćliśmy w ięzyku naszym obcych słow plemię,
preziawszy ich wiele, iuż to w sąsiedziém obcowaniu, iuż
w przypadkowych zdarzeniach, iuż nakoniec z towarani,
naukami, zwyczaiem. Zkład się rzeczy braly, zamtąd ra-
zem z niemi i imiona tych rzeczy. I tak przyswoiliśmy Tu-
reſchie: kilim, kobierzec, dywan, kaftan, dyma, tutuń, cy-
buch, lulka, kapciuch, imbryk, filiżanka, bazar, targ;
Tatarſkie: kołczan, saydak, taſtay, dziryd; Wegierskie:
huzar, dobosz, szereg, orszak, dołoman, ciżma, Rzemie-
ślnicze i kunsztowe słowa przyszły do nas po większey
części z Niemiec, iako i same rzemiosła i kunszta: ślosarz,
ślosariftwo, rymarz, garbarz, farbiarz, hebel, warsztat,
szruba, szrubsztak, szorc, mayſter, cech, kunszt, sztuka,
malarz, pendzel, snycerz, rysunek, i t. d. Kościelne Pol-
ſkie słowa w obrządku Rzymskim, wyczerpane są z Łaciny,
iak ołtarz, cmentarz, kielich, msza, ofiara, kaneyonał,
konfessyonał, ambona; w Greckim zaſ obrządku, a tež i

§. 79.

In unserer Sprache haben sich viel fremde Wörterstämme
ausgebreitet, theils durch Verkehr mit den Nachbarn, theils
durch außerordentliche Ereignisse, theils auch mit Handels-
artikeln, wissenschaftlichen Kenntnissen, Gebräuchen und Ge-
wohnheiten, die wir vom Auslande erhielten. Mit neuen
Sachen nahm man zugleich die neuen Namen dieser Sachen
auf. So haben wir von den Turken, kilim, kobierzec, dy-
wan, kaftan, dyma, tutuń, cybuch, lulka, kapciuch, im-
bryk, filiżanka, bazar, targ, von den Tataren, kołczan,
saydak, taſtay, dziryd; von den Ungern, huzar, dobosz,
szereg, orszak, dołoman, ciżma. Handwerks- und Kunst-
wörter sind zu uns mit den Handwerken und Künften gröſten-
theils aus Deutschland gekommen, z. B. ſlosarz, ſlosarſt-
wo, rymarz, garbarz, farbiarz, hebel, warsztat, szruba,
szrubsztak, szore, mayſter, cech, kunszt, sztuka, malarz,
snycerz, rysunek, u. f. w. Die Kirchenwörter sind bey den
Polen von der römischen Kirche aus dem Lateinischen; z. B.

u innych Słowian trzymających się tegoż, wyszły z Gre-
ckiego ięzyka n. p. monałter, cerkiew, trebnik, i t. d. --
Niekiedy atoli przyswaiając obce słowaздładane, chciano
ie nieiako na swoyłkie przelać, czyli przepolszczyć, prz-
tasowaniem zgłosek, iak się pokazuje z słow incarnatio
wcielenie, transsubstantiatio przeistoczenie, substantia
podłata, podława, omnipotens wszechmocny; propheta
prorok; Sechswöchnerinn, sześćcioniedziałka (późniey po-
łožuica).

§. 80.

Nietylko zaś zaślepowano wędrownemi słowami brak na
rzeczy przybywające rodowitych i Słowiańskich; ale owych
wiele i bez potrzeby weisnęło się, a nieiedno starożytne
Słowiańskie z Polszczyzny wyparło, łab w niey przytłumi-
ło; zatém Słowiańskie u Czechow dotąd używane, skorzystne
musiły uślać Franezkim botom; kłobuki, Włoskim kape-
luszom; świczniki, Nicmieckim lichtarzom. Mieliśmy nie-
gdyś w naszym ięzyku słowo gędźba, używane od znako-
mitych pisarzów, Leopolity, Klein, Budnego, Mażynskie-
go, Trzecie/kiego, Kochowskiego, Wactawa Potockiego,
mianuiaće muzykę, Bon, hudba, stąd, gędziebny, gędzie-
cki, gędzcowy, Bon, hudebny, muzyczny, n. p. naczynie
gędziecie, instrument muzyczny; ząd też czasownik, ge-
dźic, gadł, gędzie, gedać, Bon, hanſti, hud, hudu, grać
muzycznie, na gędziebnym czyli muzycznym naczyniu, u
Window godeti, groć na skrzypcach; ieszcze ząd i gędziec,
Bon, hudec, muzyk, u Window golež. skrzypk. U Cze-
chow tedy i Window ieszcze te słowa trwań; u Rossyan
zmieniło się tylko hudźr na naganę, bo znaczy rzepołic. U
nas zaś, ieden tylko sład iego zofiał, przy szczególnem
nazwisku geſt, geſle, Bon, hanſle, VIND. gosle; z którem
porównay Ger. Geige, Suec. giga, Angl. gig, Ital. giga,
LAT. MED. giga; i dalcy nasze gegać, geſ. -- Także da-
wne nasze pachać (ef. pchać, popychać) znaydujące się na-
wet w Statucie Litewskim, u Rossyan pachat, pierzchło przed
nieswoyſkim orać, orywać, Bon, worati, VIND. orati, or-
jem, Goth. orian, Isl. eria, Fries. era, ANGL. ear, Hol-
aeren: Suec. aeria, obsol. Gall. errer, Hung. aratni, LAT.
arare. GR. arein, GERM. VULG. aren. -- Ani i to wątpli-
wa, że aż późno do nas weszło słowo pſlug, Ross. plog,
Boh. płuſh, Suec. plog, ANGL. plough, plow, GER. Pſlug,
i zbratało się z naszém odwieczném socha.

Gr. arein, Germ. vulg. aren. So ist auch nicht zu beheiseln,
plow, der Pflug, spät erst zu uns gekommen ist, und sich unserm alten socha behegesetzt hat.

§. 81.

Aleć ciekawy równie i spór łaciny z greczną, gdy ięy
różne wyrazy, które się były dawniey w poczet słow na-
saych włóczyły, z niego wybła, kiedy to atrament obiał
miejsce inkauſtu, (porównay Greekie enkauſton), widzieć
LAT. videre, źróć (zkład użróć) GR. horaan. -- Znowu
Łacińskie spotkał tenże los od Francuzkirch. Co dawniey z
Łacińskiego skrypturalik, to dziś z Francuzkiego cisoir
scyzoryk; dawniey mówiono peregrynacya, dziś wojaž.

ołtarz, cmentarz, kielich, msza, ofiara, kan cyonał, kon-
fessyonał, ambona: bey den Polen von der griechischen Kir-
che, so wie bey den übrigen Slaven von dieser Kirche, aus
dem Griechischen, z. B. monałter, cerkiew, trebnik, u. f.
w. Mehrere zusammengesetzte fremde Wörter, hat man auch
dadurch zu setnem Eigenthum gemacht, daß man sie Sylben-
weise genau in seine Sprache übertrug; so ist aus incarnatio,
wcielenie, aus transubstantiatio, preziitoczenie, aus sub-
stantia, podłata, podława, aus omniporens, wszechmo-
ceny, aus propheta, prorok, aus Sechswöchnerinn, sze-
ścioniedziałka, (bey den jeżigen Polen połožuica) entstanden.

§. 80.

Doch man ist nicht dabey flehen geblieben, durch fremde
Wörter den Mangel der einheimischen und Slavischen für
cnec Sachen abzuhelfen; man hat auch viele ohne Noth auf-
genommen, und ihr kwegen manches acht Slavische verdrängt,
wennigstens zurückgestzt. So mußte das Slavische, bey den
Böhmnen noch gebräuchliche, skorzyst, dem Franzöſſchen bot-
tes, weichen, klobuk dem Italienischen kapelusz; swie-
cznik dem Deutschen lichtarz, Leuchter. -- Die Polen hat-
ten ehemals für Music in ihrer Sprache das Wort gędźba,
dessen sich die angethenden Schriftsteller, ein Leopotira,
Key, Budny, Ma zyńki. Wröbel, Paprocki, Trzecieſki,
Kochowſki, Ven-estaus Potocki, bedicnen; Böhmisch hu-
ba; dawon gędziebny, gędziecki, gędzeowy, Böhmisch hu-
denb unſtallisch, z. B. načnzyne gędzieckie ein musikal-
sches Instrument, daher das Zeitwort gedać, gadł, gędzie,
gedać. Boh. hanſti, hud, hudu, muſiciren, auf einem
muſikalischen Instrument ate ſieien; bey den Winden godeti,
die Violin pfl. in daher endlich gędziec, Boh. hudec, der
Muſtus; bey den Winden godź der Violinist. Bey den
Böhren und Wöden nun sind diese Wörter noch im Gebran-
ce; bey den Muſn. hat hutzl eine verächtliche Bidentung
dekommen, und entrichtet dem Deutschen tiedel. Bey den
Pol n hat sich nur noch eine Spur von diesem Stamme, in
dem Worte geſt, geſle, Boh. hanſle, Vind, goslo, er-
belt n; wamit man das Deutsche Geige, das Schwedische
giga, Angl. gig, Ital. giga, Lat. med. giga, ferner das
Polnische gegać, geſ, zu vergleichen hat. -- Eben so ist auch
das alte Polnische pachac, pſlugen, (wegl. pchać, popychać,
hinjoſsen) das noch im Litthaunischen Statute vorkommt; Ross-
pachat, aus der Sprache verichwunden, und dessen Stelle
vertritt orać, orywać, Boh. worati, Vind, orati, orjem,
Goth. orian, Isl. eria, Fries. era, Angl. ear, Holl. aeren,
Svec. aeria, oſsol. Gall. errer, Hung. aratni, Lat. arare,
das daß Wort plug, Boh. płuſh, Svec. plog, Angl. plough,

§. 81.

Merkwürdig ist auch das Gedränge zwischen dem Griechi-
schen und Lateinischen; durch das letztere wurden nämlich viele
sonst bey den Polen gebräuchliche ursprünglich griechische
Wörter verdrängt; so mußte inkauf, Gr. enkaufon, dem
atrament, weichen; widziec, Lat. videre, nahm die Stelle
des źróć (woher użróć) Er. horaan ein. Dem Lateinischen
widerfuhr das nämlich von dem Franzöſſchen. Sonst bedien-
te sich der Pole des Lateiniſſen Worts skrypturalik, jezt des
Franzöſſchen cisoir, scyzoryk; ehemals hieß die Heise pe-
vegrynacya, jezt wojaž.

-(-)o(-) -

bior ą się do przymiotu małości, który zwiększną, roz-
s zerzań, dopelniań. Mate w malutkiem pokazuje się
większym malém, w maluchném większém malutkiem, czy-
li weale małem. Tedy nie są dyminutywa, ale intensiva,
ą to tu paruitatis malenitwa. Oczywitsza to in non ne-
gativis; czerwony, czerwoniuténki, czerwonieneczki;
blizki, bliziuchuy, bliziuteńki, bliziuteneczki; ubogi, ubo-
żuchny. cf. Cnap. thes. p. 1019.

§. 86.

Etymolog tedy powinien sobie sporządzić dokładny spis zakończeń, z wyszczególnieniem tych znaczeń, iakich przez te zakończenia nabierają słowa. Na przykład zakończenie -sko, -szeze, wyraża 1) mieysce, siedlisko, stanowisko cze- go, tak: pokorzeliško, mieysce gdzie gorzało; boiowisko, boiisko, obozowisko, bagnisko, bagniszeze; uroczysko, uroczy- szcze. 2) -sko, -dzierżak, trzonek iakiego narzędzia n. p. bięzysko, toporzysko, siekierzysko, wędziło. 3) -sko wyraża ohydę, pogardę; zameczyło, sukniło, wileczyło.

Podział II.

O przyimkach czyli prepozycyach przydatkowych.

§. 87.

Nakoniec etymolog odciąwszy w słowach składowych
przybyszowe początki, nad niemi się także z osobna zała-
nawia. Zowiemy praepositiones inseparables, przyimki
nieodjętne. przydatkowe, owe drobne ciątki, które przy
słowach albo kierunek rzeczy w łkazuią, albo też tylko uzu-
pełnienie czynu wyrażaią. One po większøy części także i
oddzielnie, iako praepositiones separabiles używane by-
wań, z przyzwoitym sobie przypadkiem imion, oprócz
wy-, roz-, wz-, ws-. Przeyrzemy ie poiedynczo, ile że
ich nie wielka liczba,

§. 88.

Do-, w Niższ. Sax. to, Niższ. Niemcz. tu, w Wyższ. Niemcz. du, (opposit. od-) wyraża: a) kierunek czynno-ści słowem wyrażonęy ku ięy celowi n. p. dochodzić cze- go, dobadywać; b) w czasie niedokonanym, domierzanie, zbliżanie się ku skutkowi n. p. doieżdżał, dobywał; w cza- sie dokonanym wyraża uiszczenie skutku n. p. doiechał, do- prowadził, dośćgł, dotłukił, dobił, dobył. — Z zaimko- wemi słowami wyraża, w czasie niedokonanym, źaranie się o nabywanie czego, czynnością przez słowo wyrażoną n. p. dorabiać się, dobadywać się, dosługiwać się; w czasie zaś dokonanym, nabycie czego n. p. dorobił się, dobadał się, a. służył się. - c) Nakoniec wyraża też przyczynianie, przybywanie, przyroft n. p. dogotuy do tego, coś iuż na- gotował; doday do tego coś dał, bo nie dosyć.

dorobił się tego, er hat sich das erarbeitet. -- c) endlich bezeichnet es auch noch eine fernere Vermehrung, ein mehreres Hinzuthun: dogotuy u. s. w. doday u. s. w. koche noch mehr hinzu; gieb noch mehr dazu.

§. 89.

Na-, wyraża: 1) kierunek do pewnego mieysca, n. p. nakładać na wóz, namalować na płotnie. 2) przygroma-

an den Begriff der Kleinheit; dieser wird durch sie erweitert,
vergrößert, ausgefüllt. Das male erscheint in dem malutkie
als ein größeres Kleineß, und noch winziger in dem malu-
chne, solglich nicht deminutiv sind sie zu betrachten, sondern
intensiv, und zwar hier in Bezug auf Kleinheit. Augenschein-
lich wird dies in positiven Eigenschaftswörtern, z. B. czerwo-
ny roth, czerwoniuteńki, recht roth, czerwoniuteneczki
durchaus roth u. s. w.

§. 86.

Der Wortforscher muß sich also ein vollständiges Verzeichniß der Wortendigungen mit genauer Bestimmung der Bedeutungen, die sie den Wörtern zutheilen, verfertigen. Die Endigung -sko z. B. drückt aus: 1) den Ort einer Sache, Handlung, Begangenheit, pogorzeliško Brandstelle, boiowisko Schlachtfeld, boiisko Dreschtenne, obozowisko Lagerstätte, bagnisko Sumpfsoden, uroczysko Maßhaufen, Grängstättc. 2) den Stiel, biczytko Peitschenstiel, toporzysko, siekierzytko, Stiel eines Beils, einer Art, wędzisko, Angelruth. 3) Häufigkeit: zameczyło ein häßliches Schloß, sukniško häßliches Tuch, wilezytko ein häßlicher Welf.

II. Abtheilung.

Von den Zusatzvörtern.

§. 87.

Endlich betrachtet auch noch der Wortforscher die Zusatzvörter, die er von den zusammengestellten Zeitwörtern abnimmt. Unter diesen Wörtern verstehen wir eine Worttheilchen, die bey den mit ihnen zusammengestellten Wörtern der Bedeutung eine bestimmte Bedeutung geben; bisweilen aber auch bloß die Vollendung der Handlung anzeigen. Großtentheis werden sie auch abgesondert, als Vorwörter mit der ihnen zuständigen Fallendung der Nennwörter gebracht; ausgenommen sind nur wy-, roz-, wz-, ws-. Da ihre Zahl nicht groß ist, so können wir sie noch einzeln darzulegen.

§. 88.

Do-, Niedersächs. to, Niederd. zu, Hoch zu (entgegengesetzt ist ihm od-, bezeichnet: a) die Richtung der im Zeitworte ausgedrückten Handlung nach ihrem Ziele hin. z. B. dochodzić czego, (von chodzić geben) etwas zu ergehen, d. h. zu erreichen, zu erforschen suchen; so auch dobdywać. b) in der vollendeten Zeitform, die Annäherung der Handlung zu ihrem Erfolge, z. B. doieżdżał, er endigte bereits die Meise, die Fahrt oder den Mitt; in der vollendeneten Zeitform, den wirklichen Erfolg, z. B. doiechał, er kam wirklich bis hin auf der Meise, zu Wagen, zu Pferde.

Vey den Reciprocis drückt es in der vollendeten Zeitform das Vemühen aus, etwas durch die im Zeitworte bestimmte Handlung zu erlangen, z. B. dorabiać się czego, sich etwas zu erarbeiten suchen, dosługiwać się, sich etwas zu erdieren suchen; in der vollendeten Zeitform das wirkliche Erlangen, das

§. 89.

-( - )o-( -)

dzenie, przysporzenie, naładował, naborgował, nakupował, nalapał, to ieſt, wiele. 3) z zaimkowemi: sytość i aż do zbytku: naiadł się, nacałował się (cf. nie mógł się odjeść, od łować, pod od-). 4) dokonanie czynności: napisałań lił. 5) na-, = nad-, co obacz.

pisałem lił, ich habe den Brief (fertig) geschrieben. 5) so viel als das folgende nad-.

§. 90.

Nad-, (orpos. pod.) 1) przesadę excessum, nadmierzyć, naddawać, nadmiar, naddatek. 2) zdybanie interventum, nadiechał, nadszedł, nadchodzi. 3) dalsze przyczynienie: nadbudował, nadmurował. 4) początek daleki ieszcze od upięności: nadchudły, nadgnily, nadpsuty. - NB. przed społgłośkami zamiął nad-, często piszą na-: nachudł, nawąłony = nadchudł, nadwąłony.

§. 91.

O-, Ob-; 1) kierunek krążenia: obiec, otrzeć, obiechać, obławać, obwiązać, (złą obowiązać), okręcić. 2) przed przyniotnikami ob- = przy- = owaty, = trochę, nieco, cokolwiek: obgrubszy, obrzedni, obłały, obwyż, obszerny, obdał, opodal.

§. 92.

Od-, (orpos. do-) 1) kierunek przeciwny zbliżaniu, remouendi: odjąć, odjechać, oddalić, odernąć. - Podobnież z zaimkowemi: odżegnać się, odjąć się, odstrzałać się, oditraszyć się, odgryźć się, odgrozić się = uwołnić się od czego, od napaści, od strzelania. 2) zakończenie i odbycie czego: odpokutował, odbolał odchorował, odplakał, odśpiewał, odniowił. 3) z zaimk: odcalować się, odhwałać się, odjeść się, = dosyć nacałowawszy się, nachwaliwszy, naiadłszy się przetać. (cf. Na-) 4) powroćenie nad, na odwrót, wzaiemność, restiturationem, vicissitudinem: oddawać, odczęftować. 5) ponowienie, iterationem, restiturationem: odbudować stare zameczysłka, odnowić.

§. 93.

Po-, (cf. Ger. be-) 1) ciąg czynności: pobiec, pomalować, pobijać dach gontami. 2) ciąg drobný (zošowy: poczekay, poſtoy, potrzymay: trochę, chwilkę. 5) w konjugacyi dokonanéy, czynność powtarzaną aż do spełnienia skutku: pobił kury, cielęta, więźniów-, zabił wszyſkich, pozabijał; popalił flatki, popuſtoszył wsie. Tu po- często xiewa po sobie inią z ieszcze prepozycyą: ponaprawiał, porozdawał, porozprzedawał, porozjeżdżali się. 4) z zaimk: wzaiemność, odwrotność czynu: posiekli się, pobratali się. 5) uzupełnienie czynu i czasu dokonanie n. p. dziękował, podziękował; szedł, poszedł; idż, pódź; błądził, pobłądził. 6) po-, przemienione w pa-, w naſtępujących: pagórek, padoł, parów, pacześ, paklepie, patyk, parobek; a tu zdaie się wyrażać niższy stopień rzeczy, wielkości, wartości.

§. 94.

Pod-, (oppos. nad-) 1) kierunek na doł: podmuro-

Leinwand aufmalen. 2) eine Anhäufung durch die Handlung: naładował u. f. w. er hat tuchtig aufgeladen, zusammengefaut, zusammen gefangen. 3) bey den Reciprocis Erstattung: naiadł się, nacałował się, er hat sich facht gegeben, facht geküßt (cf. nie mógł się odjeść, odcalować unter dem Vorsatzworte od-). 3) die Vollendung der Handlung: na-

§. 90.

Nad-, (entgegeng. dem pod --.): 1) zu viel, noch darüber, über das Maß, z. B. nadmierzyć, zu viel messen, übermessen, naddawać noch mehr dazu geben, eine Zugabe geben. 2) Dazwischenfaßt, nadszedł er kam grade dazu. 3) noch über etwas hin: nadbudował er hat noch darüber fort gebaut. 4) etwas, ein wenig, an- = nachhly etwas mager geworden, nadgnily angefaßt, nadpsuty etwas angeschlossen. NB. Vor den Selbstkautern schreibt man statt nad- oft na-.

§. 91.

O-, Ob-, 1) Umkrefung, u.n.; herum-, obiec um etwas herum laufen, okręcić, umwinden. 2) vor den Eigenschaftswortern, etwas, = lich, obgrubszy, etwas grob, dick, gröblich, dicklich, obinary etwas alt, ältlich.

§. 92.

Od-, (entgeg. Do-) 1) Entfernung, = weg-, ab-, odjechać wegfahren, abfahren, abreifen. So auch bey den Reciprocis: odżegnać się, sich durch Kreuzmachen bifrohen, sich loskrenzen z. B. von einer Befriung. 2) Vollbrinsung: odpokutował er hat abgebußt, odwołal er hat (die Schmieren) dießlitten. 3) mit den Reciprocis odcalować się, ob-hw. i. w. nachdem man sich recht facht geküßt, gelobt, gegeben hat, aufbören. (cf. Na-) 4) Erhaltung, Erwähnung; oduwać nachdergeben, abgeben, odjeżnować wurd er trachtiren, das Tractament erwiedern. 5) Ablaufherstellung, Cineutierung: odbud. u. z. wieder aufbauen.

§. 93.

Po-, (vergl. das Deut. be-): 1) nacheinander fortgesetzte Handlung: pobinął brąładen, z. B. mit einer Schwind nach der andern 2: eine geringe Sieddauer; poczekay tarte ein w uig. 3) in der vollendeten Zeitform, Wunderhöhung der Handlung bis zur volligen Erschöpfung: pobił kury, er hat die Hubner nach einander sämmlich abgeschlachtet; popuło- szył wsie, er hat die Derfer nach einander sämmlich verwuſtet. In dieser Bedeutung wird po-, selbst andern Präpo- sitionen bey dem Zeitworte noch vorgesehen: ponaprawiał er hat nach einander alles ausgebeffert. 4) bey den Reciprocis wechselseitige Gegenhandlung; posiekli się, sie haben sich einander wund gehalten; pobratali się, sie haben sich mit einander verbrüdert. 5) Vollendung der Handlung und des Zeitverlaufs: dziękował er dankte, podziękował er hat sich bedankt. 6) po-, wird in folgenden Wörtern in pa- verwandelt: pagórek, padół, parów, pacześ, paklepie, patyk, parobek, und scheint hier eine Berringerung anzuzeigen.

§. 94.

Pod-, (entg. nad-): 1) hinab, nach unten; unter -,

- ( - ) -

wac, podpisać. 2) czynienie ukradkiem, milczkiem, po ci-
chu, podeyště, podstęp, podłepny, podkrašdź, podglą-
dać, podtrzegać, podsfułać, podrzucić, podsunać. 3) po-
łepek iakiń niezuaczny: podrosnąć, podpić sobie, pod-
ratować, podpomodz, podkarmić. (cf. nad - n. p. nadwą-
tlic); a tu pod - nie do -, nie wy -, n. p. podroltek - nie
dorosły, nie wyrołtek; podkrzewina, coś śrzedniego mię-
dzy krzewiną, a zielem.

ganz Ausgewachsener; podkrzewina (Unterstrand) hält zwischen Strauch und Kraut die Mitte.

§. 95.

Prze-, (cf. praepos. separab. przez) zaſtepuje u nas
dwie prepozycyce Słowian, Greków, Łacinników, Niem-
ców, od siebie wcale różne, t. i. 1) Boh. pre-, Ross. pe-
re-, Eccl. pre-, LAT. prae-, praeter-, Gr. peri, GER.
vorbey-, vorüber-, n. p. przeleciały ptaki po nad dom,
Boh. preleteti, Ross. pereletiet, vorbeyſliegen; vorüberſlie-
gen, drüber weg. 2) Boh. pro-, Ross: pro-, LAT. per-,
Gr. pros, GER. durch, u. p. przeleciały ptaki przez dom,
Boh. proleteti, Ross. proletiet durchſliegen. Nasze tedy
Polſkie prze-, wyraża: 1) czyn przez mieysce lub czas
przebyty: przeczytał książkę, przeczytał całą godzinę. 2)
zupelne czegoś na iakiń cel wyłożenie: przebudował maią-
tek, przemarnował go, przepił, przehulał, przefotrował.
3) użycie czego w pomiernyje ilości: przeieść co, przegryźć,
przekąsić. 4) nagle przerywanie obecnego ſtanu: przemó-
wil, przebąknął. 5) odmianę położenia albo odmianę miey-
sca czynu: przenieść gdzie indziej, przepisać z czego, prze-
drukować, przekształcić, przeobrazić. 6) miianie, omiia-
nie: LAT. trans -: przeszedł koło ogrodu, przepłynął,
przeiechał, przemycił. 7) większość iedný rzezy nad dru-
gą, co do miary, wagi, łopnia i t. d., przewyżsać, przew-
chodzić kogo w czem, przeważać. 7 b) niezmierność lub
przesadę iaką, zbytek: przepelnić, przekarmić, przelać. 8)
prze - przed - : przekładać komu co - przedkładać, przewi-
dzieć - przedwidzieć. -- Przy imionach nie używa się to
ſkrócenie prze -, u. p. przedmieście, przedpokóy, przed-
wieczny. 9) Z przymiotnikami prze - bardzo, mocno,
wielce, arcy -, n. p. przebogaty, przewielebny; cum su-
perlat. hyperpolice przena -, przenay -, przenaywiele-
bnieyszy, przenayświętszy.

perbolisch, przenaywielebnieyszy, höchstallerehrwürdigst, przenayświętszy höchstallerheiligt.

§. 96.

Przy -, 1) zbliżanie: przybiedz, przypłynąć, przypuścić,
przysądzić. 2) towarzyszenie: przyśpiewywać, przygrywać,
3) mierność łopnia: przygasić, przydusić, przytumić,
przypalić. — Podobnież z przymiotnikiem, in comparativo,
wyraża Łacińskie sub -, n. p. przyciemnieyszy subobscu-
rus, przyczernieyszy i t. d. — Także in positivo przyczar-
ny, przyciemny. — Również z niektóremi rzeczownikami
cum subflantivis, przykwasek, przysmrodek, przymrozek.

§. 97.

Roz-, (Boh. roz-, Ross. raz -, CARN. res -, cf. GER.
ger -) wyraża Łacińskie dis -, n. p. rozproszyć. - Z zaim-

podmurować, untermauern. 2) heimlich, verſtohlen, pode-
yſźdě beschleichen, überlischen, podgląć unbemerkt beobach-
ten, podſuchac heimlich behordn, belauchen; podsunąć so
wie im Deutschen unterschiebn. hrimlich anstatt etwas an-
dern hinschicken. 3 einen geringen Grad des Forttrückens;
podrosnąć etwas heranwachsen, podpić sobie sich ein Rausch-
chen trinken, podpomódz ein wenig aufbelsen, vergl. nad -)
Hier entspricht das pod -, dem nie do -, und nie wy -; pod-
roltek ein Außschloßling, ein richter völlig Erwachsener, nicht

§. 95.

Prze-, (vergl. die praepos. separab. przez) verkritt bez
uns zwey, bev Slawen, Griechen, Lateinern und Deutschen,
ganz verschiedene Wörwörter, nämlich: 1) Boh. pre-, Ross.
pere-, Eccl. pre-, Lat. prae-, praeter-, Gr. peri, Ger.
vorbey-, vorüber-, z. B. przelecie-, Boh. preleteti, Ross.
preletiet, vorbeyſliegen, vorüberſliegen, drüber weg. 2)
Boh. pro, Ross. pro-, Lat. per-, Gr. pros-, Ger.
durch, przelecie-, Boh. proleteti, Ross. proletiet durchſlie-
gen. -- Bey den Polen bezeichnet nun also das prze-, 1)
Durchführung der Handlung durch Raum oder Zeit: prze-
czytał, er hat das Buch durchgelesen, eine ganze Stunde
durch geleſen. 2) gänzliche Verwendung worauf, = ver -,
przebudować verbanen, verthan, vergeuden, verschwendet
sein ganzes Vermögen. 3) unbedeutendes Kosten: przeieść co,
ein wina effen, Obrd. anbeisen. 4) Plößlichen Durchbruch
der Handlung: przebudzić; aus dem Schlafe erwecken, prze-
mówić das Schweigen brechen. 5) Veränderung der Lage
oder des Orts der Handlung: przenieść übertragen, przepi-
sać umfreiben, abfreiben, przedrukować umdrucken, przeo-
brażać umſtalten. 6) vorbey-, przeyſe vorbeygehen, prze-
plynąc vorbeyſliegen, przeiechać vorbehaftrn, przemycić
den Holl versfahren. 7) Uebertreffen an Diaaß, Gewicht,
Grade, przewyżsać überwiegen, przechodzić über einen her-
vorragen. 7 b) zuviel, über-, Uebermaß: przepelnić über-
fullen, przekarmić übersuttern, przelać, übergießen. 8)
prze-, statt przed -, vor -, vorher -, przekładać vorlegen,
vorstellen, przewidzieć vorhersehen. -- Bey den Nominibus
bleibt das prze-, z. B. przedmieſcie Vorſtadt, przedpo-
kóy, Vorzimmer. 9) Bey den Eigenschaftswörtern ved eu-
tet prze-, fehr, über-, z. B. przebogaty überteich, prze-
wielebny fehr erwürdig; beim Superlativ iſt przena -, hp-

§. 96.

Przy -, 1) herbey, herzu: przybiedz, herbeylaufen, przy-
puścić zulaſsen, przysądzić albo Richter zupprechen. 2) Beglei-
tung, Accompaniment, im Gefange przyśpiewywanie, im
Epiele przygrywanie. 3) etwas, ein wenig, z. B. przyga-
sić löschen, dämpfen u. f. w. So auch mit den Eigenschafts-
wörtern im Comparativ, wie das Lat. sub -, przyciemney-
szy, etwas dunkel, auch im positivo przyczarny, przycie-
muy. Ingleichen mit einigen Hauptwörtern, przykwasek ei-
ne gelinde Säute, przysmrodek, ein kleiner Gestank; przy-
mrozek ein kleiner Frost.

§. 97.

Roz-, Böhm. roz-, Russ. raz -, roz-, Kraiń. res -,
entspricht dem Deutschen zer -, und dem Lat. dis -, z. B.

-(- )o(-) -j-

kowemi, n. p. rozbiegać się, rozisnąć się, rozbiiać się; tak się puścić na bieganie, igranie, piątnictwo, że temu ani miary, ani hamulca nie ma.

§. 98.

O różnicy,INYabyPOWInNAby hYDż zACHOwANą MIEDzy S
a GŁOSKą 4, PATRZ WYŻEY POD S.

§. 99.

U-, 1) oddalenie się wągłodem mieysca lub czasu: wnyść, uchodzić, ulecieć, ulatać. 2) mnieyszenie, i mnieyszenie się częściowe: ulamać, ukącic, ubrać, ubliżyć, ubydż, ubywać. 3) wydolywanie skutkowi, sprostanie czemu: uciążnie ieden koń; uniesic ieden; uwicze furman; nieoprossiz go. 4) uzupełnienie czynności i czasu ięy: czynił, uczynil, tonał, utonął, rodzil się, urodził się. Podług tego przykłada na Creckie augmentum e, n. p. typto, in imperf. etypton, i na Niemieckie ge - 3. C. machen, gemacht.

§. 100.

W-, (OPPOS., wy-, cf. z cum GENIT.) kierunek we-
wnątrz czego: wchodzić, wniyć, włożyć, wkładać.

§. 101.

Wy-, (OPPOS. w-) 1) kierunek zewnątrz, na dwór, od-
powiada Łacińskiemu ex, e, a naszéy prepozycyi z z dru-
gim przypadkiem. Raguzanie, Bośnieńczyki i częstokroc Ros-
sanie zamiał wy-, używając iz-, n. p. Ross. iz domu
szol: z domu wyszedł; w czem też prepozycąy iz raz oso-
hoo, drugi raz ze słowem kładąc, powtarzając; tak i my też
poświępiemy z inszemi prepozycyami n. p. do domu doszedł,
na dom naszedł, o zabójstwo ofkarzony, po pana po-
seedł; przy nim przysiadł, z drabiny zleciął. U Krańczy-
kow i Windów is-, i von-, za jedno chodzą, n. p. isho-
diti, vonhoditi = wychodzić. — Wreszcie wy- porownay z
Polskim wan, won, z Niem, von, w Niższ. Sax. van, cf.
Niem. davon. — Daléy wy- wyraża 2) skutek otrzymany:
wyprosić, wymodlić, wymódz, wymusić, wygrać. 3) ofta-
teczne dokonanie. wygubie, wygasić, wygładzić, wytra-
ci. 4) z zaimkowemi: dogodzenie sobie całkiem: wyspał
ię, wytańco-ral się, wybiegał -ę (cf. nabiegał się, pod
Na-).

§. 102.

Wz-, Ws-, kierunek w górę:

Wznosić, wznieść, in die Höhe heben, wzrosnąć, wzrastać in die Höhe wachsen, aufwachsen, wzrocht das Aufwachsen, der Aufwuchs, der Buchs, wzruszyć aufrühren; wzrzućie; zwód; wzwyż, wzniyść, wschodzić, wschod; wspu-
chnąć, *wzłaćać, z włatać.

W Windyiskim dyalekcie Polskiemu wz-, odpowiada
gor-, gors-, n. p. WIND. gorsrusziti = wzruszyć, WIND.
gorskopati = wzkopać.

§. 103.

Z-, z S-, patrz wyżey pod głoską S. §. 29.

§. 104.

Za-: 1) wstrzymywanie przez przeciwny kierunek kie-
runkowi: zabiegać, zamurować, zatkać, zawrzeć, zam-

rozproszyć serfrenen. Mit den Reciprocis z. B. rozbie-
gać się u. f. w. so ins Laufen (Spielern, Soufren) hinein ge-
ratheu, daß kein Aufhalten mehr Statt hat.

§. 98.

Ueber den Unterschied zwischen s und z, S. oben unter dem
Buchstaben s.

§. 99.

U-, 1) Entfernung in Ansehäng des Orts ob. r der Zeit,
ent-; z. B. entgehen, entstichen. 2) Trennung, Werringe-
rung, Abnahme, ab-; z. B. abbrechen, abbeisen, abneh-
men, entziehen. 3) Hinlängliche Kraft, Ausreichen, er-,
z. B. ein Pferd erzieht es, uciążnie, einer trägt es weg,
erträgt es uniesie. 4) Vollendung der Handlung und der Zeit,
wie das Griechische Nungament e, das Deutsche ge-, z. B.
that, gethan, czynil, uczynil, machte, gemacht, robił
urobit.

§. 100.

W-, (entgegengesetzt dem wy-, vergl. z cum Genit. die
Richtung nach dem Innern des Objects, hinein-, z. B.
wchodzić hineinragen, włożyć hinein legen, einlegen.

§. 101.

Ny-, (entgegenges. dem w-) 1) die Richtung nach außen.
= an-; = heran-; Lai. ev., e, man vergl. die Poln. Pra-
pos. z mit dem Genit. Die Nagusaner, Bosnier, häusig auch
die Russen, branchen statt wy-, iz-, z. B. Russisch iz do-
mu izszol, Poln. z domu wyszedł; im Russischen kommt hier
iz einmal besonders, das endromel brym Zeitwort. vor, so
wie das im Polnischen bey andern Präpositionen der Fall ist,
z. B. do domu doszedł, na dom naszedł u. f. w. Bey den
Krainern und Winden wird soweit is als von in dieser Be-
deutung gebraucht, ishoditi, und vonhoditi ist das Polnische
wychodzić. Ueber dens vergl.che man das Polnische wy- mit
wan, won, und dem Deutschen von, (Niedersach. ran) da-
von. — Ferner wird durch das wy-, der Erfolg ausgedruckt:
wyprosić erbitten, wymoczyć erbeten, wymódz erzwingen.
5) endliche Vollbringung wytraege ganz und gar vertrigen,
radicaliter. 4) mit den Reciprocis vollige Gründe: wyspol
sie, u. f. w. er hat sich ausgleichen, ausgetanzt, ausglea-
sen, recht müde gelassen (vergl. nabiegał się unter Na-).

§. 102.

Wz-, Ws-, die Richtung aufwärts:

Im Windischen entspricht dem Polnischen wz gor-, gors-,
Windisch gorsrusziti, Poln. wzruszyć aufrühren, Windisch
gorskopati, Polnisch wzkopać aufgraben, aufstockern.

§. 103.

Ueber z-, und s-, S. oben §. 29. den Buchst. S.

§. 104.

Za-: 1) Aufenthalt durch entgegengesetzte Richtung, z. B.
zabiegać vorbeugen, zamurować u. f. w. verniauern, verbauen,

-(-)o(-)->

knąć. 2) rozpoczynanie: zaśpieway, zadzwoń, zaczerwienił się. 3) znaczny zapęd czynności: zabrął, zabłądził, zabłąkał się, zadłużył się, zaczytał się, zapisał się; 4) skutek z wykonania czynności: zarobić, zarobek; 5) działanie na innego: zamawiać, zaklinać, zapisywać скąd. 6) nakoniec spotrzebowanie czegoś: zapisał lub zabazgrał tyle papieru; załędził konie.

sywać woher verschreiben. 6) Aufbrauchen, verbringen: zapisał, zabazgrał er hat so viel Papier verschrieben, verschmiert; załędził konie er hat die Pferde zu Schanden gefahren.

verstöpfen, verschließen. 2) Beginnen, z. B. zaśpieway u. s. w. fang an zu singen, singe los, läute los, zaczerniewil się er fieng an zu erröthen. 3) Bedeutendes Wordringen der Handlung; zabrął er watete hinein, zabłądził er gerieth in Irrthum, zaczytał się er vertiefte sich ins Lesen. 4) den Erfolg der vollbrachten Handlung: zarobić verdienen, erwerben, zarobtk Verdienst, Erwerb. 5) Uebergang der Mitfung auf das Object: zamawiać bestellen, zaklinać beschwören, zapi-

### Zamknienie.

Te to są prawidła, które mię w badaniach etymologicznych prowadzily. Odniosę trudu mego pochlebuą korzyść, ieśli ci, którzy Jotąd etymologią za czeczą marę i iakąś pionną dowcipu igraszkę poczytywali, uznałą teraz, że to ieft nauka i wsparta na pewnych zasadach, i potrzeba do odkrycia prawdziwego znaczenia słów, do okazania stosunku ich do rzeczy, do ułanowienia porządnéy pisowni; nauka, którą z innemi w jedno towarzystwo koiarzy ów węzel, łączący podług Cicerona wszytkie nauki; która nakoniec zbratana z niemi, i sama się ich pomocą, i one wzajemną zasila. Albowiem, iż tylko dziejepisłwo na uwagę wezme, to zaisłe początek narodu jakiego wywodząc, i podpiera etymologiczne wniośki, i równie z nich ma podporę.

### Beschluß.

Diese Grundsätze sind es, die mir bey der Wortforschung zum Führer dienten. Es würde für mich der angenehmste Lohn meiner Arbeit seyn, wenn von dem, die bisher die Wortforschung für ein Hirngespinst, für ein Spielwerk des Wihes hielten, dieser und jener überzeugt werden möchte, auch sie sey eine Wissenschaft, auch sie habe ihre Principien, auch sie sey nicht ohne Ruhen, bey Entdeckung der wahren Bedeutung der Wörter, bey Darstellung ihres Verhältnisses zu den benannten Gegenständen, bey Begründung einer wohlgeordneten Rechtschreibung; auch sie werde mit andern Wissenschaften, nach Ciceros Ausdrucke, durch jenes Band verknüpft, wodurch sie von einander bald Hülfe erhalten, kald einander wüder Hülfe erteilen. So kann z. B. der Geschichtschreiber den Ursprung einer Nation nicht erforschen, ohne die Neful-tate der Wortforschung theils zu bestätigen, theils zu benuhen.

## ROZKŁAD.

### Rozdział I.

#### Wstęp ogólny.

Etymologii przedmiot: rozwaga stosunku istotnych słowa głosk do znaczenia; zaczem od połrzeżeń zaczyna, do wniośkow prowadzi §. 1-4.

### Rozdział II.

#### O głoskach etymologicznie istotnych.

Tylko powne głoski w każdym słowie etymologicznie istotne. Jak te rozeznawać? §. 5-13.

### Rozdział. III.

#### O przemianach spółgłoszcz istotnych.

Przyczyna tych przemian §. 15-14. Zkład prawidła ich poznawać? §. 15.

### Podział I.

#### które spółgłoski w które się przemieniają,
 affirmative).

b §. 16.; c §. 17.; d §. 18.; f §. 19.; g §. 20.; h. §. 21.; j §. 22.; k §. 25.; l §. 24.; m §. 25.; n §. 26.; p §. 27.;
r §. 28.; s § 29.; t §. 50.; w §. 31.; z §. 32.

## Inhalts-Anzeige.

### Kapitel I.

#### Allgemeine Einleitung.

Gegenstand der Wortforschung: Untersuchung des Verhältnisses der wesentlichen Buchstaben des Worts zu dessen Bedeutung. Sie fängt von Wahrnehmungen an, und führt zu Schlüssen §. 1-4.

### Kapitel II.

#### Von den etymologisch wesentlichen Buchstaben.

Nur gewisse Buchstaben sind in jedem Worte etymologisch wesentlich. Wie erkennt man die? §. 5-13.

### Kapitel III.

#### Von den Verwandlungen der wesentlichen Buchstaben.

Ursache dieser Verwandlungen §. 13-14. woher erkennt man die Geschichte derselben?

### I. Abtheilung.

#### Welche Mitlauter in einander übergehen.

(affirmative).

6

-(- →o(- )-

Potrzeba wiedzenia, które się w które nie przemieniają
§. 33-34.

Podział II.

Które spółgłoski w które nie przemieniają się,
(negative).

Rodział III.

Jak do narzędzi mowy łosuie się zamienność spół-
głosek, §. 36-37,

Rozdział IV.

O samogłoskach.

O ich zamienności §. 38. O Polskim ą, ę, §. 39-40.
O zamienianiu się spółgłosek w samogłoski i nawzaiem
§. 41.

Rozdział V.

Które głoski różnią Polaków od innych
Słowian §. 42.

Rozdział VI.

Rozmaite okoliczności, zatrudniające etymologiczne
dochodzenie.

Przekład szyku głosek §. 43. Przekształcenie całych zgło-
sek §. 44. Odmiana w przejęciu słów obcych, ich znaczeń
§. 45. Wielorakość zrzódeł różnych części tegoż słowa §.
46. Opuszczanie głosek prawdziwie istotnych §. 47-48.
Przydatek głosek pozornie istotnych §. 49. Opuszczanie,
przydatek, przekształcenie razem w témże samém słowie
§. 50.

Rozdział VII.

Pomocy etymologiczne.

† Uważanie odmian zaszłych i w pisowni i w znaczeniu słów §. 51. Glossarya §. 52. Jdyotyka §. 55. Dyalekta po-bratymcze §. 54-58.

Rozdział VIII.

O rozmaitych łopniach pewności etymologiczney.
Naywyższy §. 59. Mniejsze, §. 60-61.

Rozdział IX.

O układzie słownika radykalnego.

Potrzeba i sposób układu iego §. 62. Wzory tego układu
ą nicktórych radyków:

M-r §. 63.; m-g-m k §. 64.; l-c-l-s-l-z §. 65.; ch-r §. 66.; p-r §. 67.; t-k §. 68.; ch §. 69.

Pierwiaśtkowe słowa z iedney spółgłoski §. 70. Samo-
głoski poiedyncze ze znaczeniem §. 71. Sądzenie o bli-
łkości lub odległości ięzyków z radyków §. 72. Onoma-
topeika, czyli słowa naśladuiące odgłosy w naturze. §. 73.

Nothwendigkeit zu wissen, welche nicht in einander über-
gehen §. 33-34.

II. Abtheilung.

Welche in einander nicht übergehen,
(negative).

III. Abtheilung.

Verhältniß der Verwandelbarkeit der Mitlauter zu den
Sprachwerkzeugen. §. 36-57.

Kapitel IV.

Von den Selbstlautern.

Ihre Verwandelbarkeit §. 38. Das Polnische ą, ę, ę.
§ 39-40. Übergang der Mitlauter in Selbstlauter, und um-
gekehrt §. 41.

Kapitel V.

Welche Buchstaben unterscheiden den Polen von den übr-
yen Slaven? §. 42.

Kapitel VI.

Mancherlei Schwierigkeiten, mit denen der Wortforfcher zu
kampfen hat.

Verfehte Ordnung der Buchstaben §. 43. Umformung gan-
zer Sylben §. 44. Veränderte Bedeutung aufgenommener
fremder Wörter §. 45. Mehrere Quellen der verschiedenen
Theile ein und eben desselben Worts §. 46. Auslassung wirk-
lich wesentlicher Buchstaben §. 47-48. Zusatz Scheinbar we-
sentlicher Buchstaben §. 49. Auslassung, Zusatz, Umformung
zugleich in einem Worte §. 50.

Kapitel VII.

Stymologische Hülfsmittel.

Studium der in Schreibart und Bedeutung der Wörter
vorgegangenen Veränderungen §. 51. Glossarien §. 52. Idio-
tica §. 53. Verschwisterte Mundarten §. 54-58.

Kapitel VIII.

Verschiedene Grade der etymologischen Gewißheit,
Höchster Grad §. 59. Geringere, §. 60-61,

Kapitel IX.

Verfertigung eines Wurzelwörterbuchs.

Bedürfniß und Einrichtung desselben §. 62. Proben der
Einrichtung desselben an einigen Wurzeln:

Stammmörter aus einem Mitlauter bestehend §. 70. Ein-
zelne Wortbedeutung habende Selbstlauter §. 71. Beur-
theilung der näheren oder entferntem Verwandtschaft der
Sprachen aus den Wurzeln §. 72. Onomatopöica, oder den
gehörten Schall nachahmende Wörter §. 73.

OBJASNIENIE PRZYWIEDZIONYCH DYALEKTOW I JĘZYKOW.

Bh., Boh., lub też z początku dzieła Cz., znaczy Bohemice; t. i. po Czesku; Zebrałem wyrazy tego dyalektu z dzieła pod tytułem:

Franz Johann Tommaso vollständiges Wörterbuch der Böhmisch-, Deutsch- und Lateinischen Sprache, mit einer Vorrede von Joseph Dobrowsky. Prag 1791. 8. Miastem tego dzieła exemplarz, pomnożony w manuskrypcie przypiskami J. Pana Złobickiego Sekretarza Nadwornego w Wiedniu, z których nietyłko znaczna liczba słów Czeskich i znaczeń, iakich dotąd w drukowanych słownikach Czeskich brakowało, memu dziełu przybyła; lecz nad to wiele słów Morawskich, Słowachich, Szląskich, które JP. Złobicki, iako uczony i roszadny ładacz jezyczów, od Czeszczyzny roz galliść potrafił. Przedmowa zaś J. X. Dobrowskiego do słownika Tomasy, słusz nieiako za wstęp do Etymologii Słowiańskich, których, że ia wiele w téy mierze światła winienem, nie tylko chętnie, lecz i z naywiększą wzięęźnością wycnaię. Nad to miałem sobie od JP. Złobickiego pozwolony manuskrypt niedrukowanego dotąd słownika Czeskiego, nad którym sławné pamięci Rosa, zmarły w Pradze 1618 trzydzieści lat praćował.

Bs., Bosn., t. i. Bosnice; dyalekt, którym mówią w Bośnii. Czerpałem go z naftepuiącego dzieła:

„ Blago iezika Slovinškoga, illi Slovnik ù komu izgo-
„varaju se rjeci Slovinški, Latinški i Diacki labore P.
Jacobi Micalia S. J., sumptibus S. Congr. de Propagand.
fid. Laureti 1649. 8. Ze słownik ten, chociaż na
tytule nosi imię ogólne Słowiańskiego, czymi Jllerirykiego,
szczególnie ieſt Bośnieńkim, świadczą słowa samego au-
tora: „Così anco sono molti i varii li modi di parlare in
„lingva illirica, ma ogn' un dice, che la lingua Bosnese
„sìu la piu bella; perciò tutti li scrittori Jlleririci dove-
„rebbero affettarla nel scriuere; il che hó procurato di
„far io in questo dittionario.” Tak każdy swóy towar
chwali; chociaż i prawda, że dyalekt Bośnieńki ieſt ieden z
naypięknięyszych. Słownik Micali pracowicie bardzo
zrobiony; ale iak nayfataliéy drukowany. Ortografia zu-
pełnie Włoska.

Cerk., lub Eccl., Ec., Cerkiewny dyalekt, czyli Ecclesia-
lica, w którym księgi Słowiańskie obrządku Greckiego
są pisane. Zbieralem go z dykcyonarza pod tytułem:

Λεξικον ἀπρεσσύχνη, λεξικον τριγλωττον, Dictionarium trilingue, Slavon, Graec. et Lat., drukow. w Mołkwie mieście, na rozkaz Piotra Alexewicza 1704. 4. Pod przedmową podpisany Theodor Polykarp, dyrektor drukarni Mołkiewskiego.

Drugie źróźdło dla mnie było.

Церковный Словарь, — сочиненный Пещромь
Александрь. вд Санктпешербург 1794. 3 Voll.
8. Nieoszacowane to dzieło zawiera wiele pięknych ob-
jaśnień dawnéj matki Słowiańskich dyalektów; atoli nie
obeymuie całych obrębów ięzyka, gdyż się samemi tylko
kościoelnemi wyrazami zatrudnia, i w tym gatunku wię-
céy ieſt dykcyonarzem rzeczowym, niż słownikiem ięzy-
kowym.

Crn., Carn., Carniolice, po Krańsku, dyalekt którym mówią w Karnioli, mało się różniący od sąiedzkiego Windyskiego, o którym niżżej. Pięrwszyn łworcą grammatologii Krańskich był Adam Bohorizh, ku końcowi 1650 wieku. On albowiem pięwszy wytykał łosunki głosk Krańskich do Łacińskich, on za przykładem wielkiego swego nauczyciela Filippa Melanchtona, na wzór tegoż Greckięy grammatyki, składał grammatykę Krańską pod tytułem:

„Adami Bohorizii horulae arcticae subcisivae, de La-
„tino - Carniolana literatura ad Latinae linguae analogiam
„accommodata; unde Moscoviticae, Ruthenicae, Pol.
„Boh. et Lusat. linguae, cum Dalm. et Croat. cognatio
„facile deprehenditur; cum tabb. ad Cyrill. et Glagol.
„Ruth. et Moscov. orthogr. Vitebergae 1584. 8.

Z nowszych zaś dzieł ten dyalekt czerpałem z naftepu-
jących:

„Tu malu besedishe treh jesikov,“ d. i. das kleine Wör-
terbuch in drey Sprachen; conscr. P. Marcus a S. Anto-
nio Paduano, Auguſtin. discale. Laibach 1782. 4. Jeſt
to tedy Krańko- Niemiecko- Łaciński słownik; do
którego iako dopełnienie należy ieszcze:

„Glossarium Slavum, in supplementum ad primam
„partem Dictionarii Carniolici. Vienn. 1792. 4.

Nakoniec korzyſtaměr też z tegoż O. Marka Gramma-
tyki, którycy tytuł:

„Krainska Grammatyka, d. i. die Krapnerische Gram-
matik, v. Marcus a S. Antonio Paduano, Auguſtinert
„Bartſcher, der arbeitsamen Gesellschaft in Laybach Mit-
glied. Laybach 1783. 8.

Cro., Croat., Kroat., dyalekt Kroatſki, używany w Kroa-
cyi, czerpałem z słownika, którego tytuł:

„Dictionar ili Réchi Szlovenszke z vexega ukup zebra-
„ne, u red posztanlyene, i Diachkemi zlahkotene; tru-
„dom Jurja Habdelicha, Masnika tovaruſtva Jesusov; na
„pomoch napredka u Diachkom navuku ſkolneh mladen-
„czeu Horvatszkoga i Szlovenszkoga naroda. Stampar w
„Nemſkom Gradczu. 1670. 8.

Dokładnić yszy od niego ieſt:

„Lexicon Latinum interpretatione Jlllyrica, Germanica
„et Hungarica, ab Andr. Jambressich S. J. Zagoriensi.
„Zagrab 1742. 4.

Oprócz słów Kroatškich, z szacowanego dzieła tego,
wybrałem też i słowa Wégierſkie, związek z Słowiań-
szczyzną mające. Grammatyki zaś Kroatškiy używa-
łem, który tytuł:

„Kroatische Sprachlehre, von Franz Kornig, Lehrer zu
„Agram. Agram 1795. 8.

Dalm., Dl., Dalmacki dyalekt w Dalmacyi; znayduie się
zamknięty w dzielach naftępuiących:

„Dictionarium quinque nobilissimarum Europae lin-
„guarum, Lat. Jtal. Germ. Dalmaticae et Hung. Venet.
1595. 4.

„Dictionarium septem diuersarum linguarum, videlicet
„Lat. Jtal., Dalmat., Boh., Pol., Ger. et Hung. flu-
„dio Petr. Lodereher. Prag. 1605. 4.

Nayszacownielsze, bo nayobfitsze a razem naygrunto-
wnielsze moiem zdaniem ieſt:

„Joann. Belloszten'cz D. Pauli Pr. Eremitae, Gazo-
„phyiacium, s. Latino - Jllyricorum onomatum Acrarium.
„Zagrabiae 1740. 4.“ Prawdziwy ſkarbiec ten oprócz
słów Kroatſkich, zewiera Dalmackie, Sławońſkie, Tu-
reko- Sławońſkie i pomorſkie, to ieſt, na brzegu morza
Adryatyckiego używane, ściśle wszędzie różnice ich wy-
tykaiąc.

Rag., Rg., Raguzański dyalekt, cieniowanie Dalmackiego i
Bośnieckiego; źróźdłem iego dzieło naſtępuiące:

„Dizionario Italiano - Latino - Jllirico, opera del P.
„Ardelio della Bella S. J. in Venezia 1728. Fol. min.
Z przedmowy przytaczam własne autora słowa: „Jl dia-
„letto, di cui mi servo si é il Bosnese e l Raguseo; gli
autori che cito, sono Ragusei e Dalmati.“ Zbliża się
zatém bardzo do Micał i Belloszteněca.

Rs., Ross., Rossyyſki ięzyk, lub iak ia go tu uważam,
dyalekt Rossyyſki, zebrałem z naſtępuiących słowników
Россійского Лексиконь Ізданнý Іаковом Родае,
Deutsch = Russisches Wörterbuch von Jacob Röddc. Niga
1784. 8.

Daleko zaś dokładnić yszy ieſt:

Словарь Немецко-Россійскій и Россійско-Нѣ-
мецкій, стараніем Юганна Гейма, вв Ригѣ
1795-1800. 8. 4 Voll.

Jeszcze dokładnić yszy ieſt tegoż J. P. Heyma, dzieło pod
tytułem:

Новый Россійско-Французско-Нѣмецкій Сло-
варь. Москва 1800-1802. 4. 3 Voll.

Naywiększą zaś ma powagę:

Словарь Акалемій Россійской, Słownik Akademii
Rossyyfskiy, w Petersb. 1789. 4. 6 Voll.

Sla., Slav., Sławoński dyalekt w Slawonii; wiele wyra-
zów zawiera wyżey opisane dzieło Belloszteneca; nad
to użylem do tego dyalektu Grammatyki pod tytułem:

„Nova Slavonska i NimacSKa Grammatika, - von Ma-
„thias Ant. Rehlovich, K. K. Oberlieutn. bey d. Slavon.
„Infanterieregimente. Wien 1789. 8.

Slo., Slov., Slowacki dyalekt, używany w Węgrzech, w
okolicach Przezburga i t. d. Uczynić tu zaſtanowienie
muszę nad tą okolicznością, iż Słowacy Proteſtanci, ile
z Czech pochodzący, bardzo się do Czeszczyzny przy-
blizżają, tak daleko, że za cechę dobrego pisania swoim
językiem, maią trzymanie się przepisów i prawideł ięzyka
Czefskiego; Katolicy zaś przeciwnie. Osobliwie od czasu
Cesarza Józefa powstała bardzo gorliwa o odosobnienie
swego dyalektu od Czefskiego partya Katolicko-Słowacka,
z który pismami swemi naywięcę słyne Bernolak. Ko-
rzyſtałem z naſtępuiących iego dzieł:

„Dissertatio philologico-critica de literis Slavorum,
„- cum linguae Slavonicæ per Hungariam usitatae or-
„thographia. Posonii 1787. 8.

„Etymologia vocum Slavicarum, ab Ant. Bernolak.
„Tyrnav. 1791. 8.

„Grammatica Slavica, auctore Ant. Bernolak. Poson,
„1790. 8.

Z dawnielszych zaś, a to Proteſtantskich dzieł, uży-
łem.

„Chrift. Cellarii liber memorialis, interpretatione Hun-
„garica et Chemica completatus a Mathia Belio. Laut-
„schoviae 1735. 8. Chociaż na tytule ieſt Bohemica,
atoli nuwet mięsce wydania ſkazuie, że tu cyſłyćy Cze-
ſzczeyny szukać nie połneba; iża zdaniem Czechów, do-
ſkonale znajćych swéby ięzyk, liczę to dzielo do ięzyka
Slowackiego.

Sor., Sr. 1, et 2. Sorabica Superior et Inferior; w Luzacyi,
znaczna różnica zachodzi między mową Sorabšką wyż-
szego Xiętwa, a tą, który w niższym używaią. Piér-
wszą czerpalem z ąsiąg naſtępuiących

„Dicascalia seu Orthographia Vandalica, d. i. Mendi-
„ſche Schreiö- und Lefelehre, auf das Budiffniſche Diroma
„gerichtet, durch Zachariam Bierling, Budiffin 1689. 8.

„Wendische Grammatica, nach dem Budiffniſchen Dia-
„lecte; von Georgio Mathaci. Budiffin 1721. 8.

„Principia linguae Wendicae, quam aliqui Vandalí-
„cam vocant. Pragae 1679. 8. (autor Jacobus Ticinus.
„S. J.).

„Vocabularium Latino-Serbicum, to yo Waczeuńck
„swowow na Serbsku ſetj pjewożeno, wot M. Yurip
„Hauſtena Swotlika, Kapitula w Buděſchine Se-
niora. w Budelsch 1721. 8.

„M. Abrah. Frencel de originibus linguae Sorabicae.
„Budissin. 1693. 4. tudzież Frencel in Scriptoribns re-
„rum Sorabicarum.

Na dyalekt niższcy Luzacy doſtarczało mi materyałów
dzieło naſtępuiące:

„Niederlauſhſche Wendische Grammatica, von M. Jo-
„hann Gottlieb Hauptmann. Lübben 1761. 8. Dzieło
to, zawiera oprócz poſtrzeżeń grammatycznych, dosyć
doſłateczny zbiór słów w téy krainie używanych.

-(- -o(- )-

Węg., Hung., Hg., Węgierstkie słowa te tylko umieści-
łem, które związek iaki z Słowiańszczyzną wydają, a to
z dzieł wyżey wspomnionych Jambressicha, Bela i t. d.
z resztą oftrzegam, że ięzyk ten bynaymniéy do Sło-
wiańskich nie należy.

Vind., Vd., Windyyški dyalekt w Styryi i t. d., sąsiad
blizki Krainskiego, przeto częštokroć od niego nieroz-
dzielny; znayduie się w tych dziełach:
„Dictiōnarium 4 linguarum Germ. Lat. Jllyr., quae

„vulgo Sclavonica appellatur, et Jtal., auctore Hieron.
„Megisero, impressum 1592. Graecii; nunc opera AA.
„RR. PP. S. J. Clagenfurt 1744. 8.

„Grammatica oder Windisches Sprachbuch, mit einem
„Vocabulario. Clagenfurt 1758. 8.

„Slovenska Grammatyka, oder Georg Sellenko's
„Wendische Sprachlehre, in Deutsch und Wendischem
„Wortrage. Zilli. 1791. 8.

„Wendische Sprachlehre, von Oswald Gutsmann.
„Klagenfurt 1799. 8.

Tyle co do dyalektów Słowiańskich; względem innych ięzyków, do których częštokroć w badaniach moich
wyboczyłem, mniéy potrzebném zdaie mi się wyliczanie ich słowników; źrócenia także tych ięzyków imion zdają się
dosyć do domyślenia łatwe, n. p. że Angl. znaczy po Angielsku, Hebr. albo Hbr. po Hebraysku, Lit. po Litewsku,
Hisp. po Hiszpańsku, Jtal., lub Jt., Jtalice, po Włosku, tak iż dłużey nad temi szczegółami rozwodzić się nie po-
trzeba; a raczéy iuž przyštąpić do pocztu pism narodowych, w dziele tém przytaczanych.

POCZET PISM POLSKICH, W SŁOWNIKU PRZYTACZANYCH.

A. KCH. Andrźey czyli Jędrzey *Kochanowki*, tłumacz Eneidy Wirgiliusza, ktora się cytuń z edycyi Polskiego Wirgiliusza przez Złotuńskiego wydané, 1754. Warsz. 4.

AIGN. CEC. *Aignera* Cegielnia.

A. CZTR ob. Czartoryski.

ALB. - Wyprawa plebańska *Albertusa*. Krak. 1696. 4. wiersz Gotłk. druk, ALBERTUS z woyny. 1596. 4. id.

ALBERTR. X. Bisk. *Albertrand*. dzieie Rzymskie, rozprawy; z Żabaw przyj. i pożyt.

- mowy; z rocznika Towarz, Prz. N.

ALG. *Algiebra* Narodowa (X. Gawronskiego).

ANAKR. *Anakreon* Polski. w Warsz. 1774. p. Naruszewica.

ARCH. *Archelia*, t. i, nauka o łstrzelbie. w Lesznie 1643. fol. z Niemieck. przełóż. p. Jana Dekana.

ARYT. *Arytmetyka* Narodowa (X. Gawronskiego).

AUSZP. Kritorya o jedenaftu tysiącach dziewic. 1674. 4. p. X. Kaz. *Auszpurgera*, wiersz, Gotłk. dr.

A. ZAM. Zbiór praw sądowych, p. Andrzeia Zamoyskiego, w Warsz. 1778. fol.

BACH. Maż dośkonały Epikteta, wiersz. 1652. Krak. przez Bachowkiego.

BALD. *Balde* sen żywota ludzkiego, wiersz Drużbickiego, cf. Libicki.

BALS. X. *Balscma* kazania niedzielne, świętałne, przygodne.

BANAL. Banialuka, wiersz wydany w zbiórze pod tytułem: Antypały małżeńskie. Krak. 1736.

BARDZ. Odrodzona w ocz. ięz. Farsalia; Tłumaczenie Łukana przez Bardzińkiego. w Oliwie 1691. fol. wierszem. Seneki tragedye 1696. 8. wierszem, w Toruniu.

- Boecyusz. wierszem i prozą. 8. w Toruniu 1694. 8. Lucyan o podagrze. 4.

BAZ. Hiftorya o srogiém prześladowaniu kościołów. 1567. fol. Gotłk. druk. p. *Cypryana* Bazylia,

- tegoź żywot Skanderbeka. fol. Gotłk. druk. ob. Modrzewi. Rzółta.

BER. DEK. Dekret abo wyrok Afrologski przez Bernata z Krak. 1605. 4.

BIEŁ. CD. Biblia Luterśka, wydana w Gdańsku 1632. 8.

BIAŁ. X. Mać. *Białobrzeńskiego*, bisk. Kamien., Połtylla. 1581. fol. Gotłk. druk.

- tegoź katechizm, 1567. 4.

BIAŁOB. *Białobockiego* odmiana sfery Kozackiej. 1653. 4. wiersz.

- Klar mětwa Wiśnowieckiego, 1649.

- Hymny. 1648.

- Zegar. 1661. 4.

- Pogoda iasna oczyczny. 1650.

- Brat Tatar. 1652. 4.

BIEL. Marcina *Biel/Kiego* Kronika Swiata. 1564. fol. mnićysza. in 4to.

BIEL. Kronika Polska; z Zbioru dzieopisów Polskich, w 4 tomach. w Warsz. 1767. fol. seym niewieści. 1595. 4. Krak. wiersz. - sen majowy 1590. 4. wiersz.

BIELAW. *Myśliwiec*. 1595. 4. wiersz Gotłk. druk. p. Tomaszka *Bielaw/kiego*.

BIES. Biesiady rozkoszne Baltyzera. 4. wiersz Gotłk. druk. sine anno.

BIRK. X. Dominik. *Birhow/kiego* kazania Niedzielne. 1623. f. żywot S. Dominika. 4. w Krakowie. 1626. 4. exorbitancye Rułkie. 4. 1633. Kawaler Maltański Srzedziński. 4. w Krakowie 1623.

- Kazania obozowe. 4. 1623. Książę Krzysztof Zbarański. 4. w Krakowie, 1627. o exorbitancyach. 4. w Warsz. 1632. głos krwi Jozafata Koncewicza. 4. w Krak. 1629.

- Krzyż Kawalerński. 4. w Warsz. 1625.

- Stefan Chmielecki. 4. 1632. w Warsz.

- Kwiaty koron niebieńskich. 4. w Krak. 1633. Jan Karol Chodkiewicz. 4. 1627.

- na pogrzebie Skarż. 4. w Krak. 1615.

- Jozue za kołędę dany. 4. 1613.

- Syn koronny. 4. w Krak. 1613.

- podziękowanie za uspokoienie z Cesarz. Tureck. 4. 1624. w Krak.

Kantymir Basza. 4. w Warsz. 1624. (wsyżtko to są pojedyncze kazania przygodne, dla łtylu, a czasem narrowet i dla rzeczy objętych ważne).

BŁĄŻ. - Marcina *Błażew/kiego* tłumacz rokoszowy. 1607. 4. wiersz. Eneasz. 1606. wiersz. 4.

BOCSŁ. Henryk VI, komed. Woyc. *Bogusław/kiego*. z Teatru u Dufoura wydan.

BOH. Djabel w swojej połtaci Jana Bohomulca.

- prognozyłk.

Komedy Franciszka Bohomulca. życie Jana Zamoyskiego. w Warsz. 1775.

- Jerz. Ossoliński, w Warsz. 1777. 2 Voll. 8vo.

BOT. NAR. Botanika dla szkół narodowych (Czempińkiego). w Warsz. 1785. 8.

BRATK. Daniel *Bratkovki* świat po części przeyrzany. 1697. 4. wiersz.

BRUD. X. Zygm. *Brudeckiego* cztery rzeczy człowieka ofta-teczne; z Radera. 1648. wiersz.

BRZOST. Du Hamel duch gospodarstwa przez Brzoflowiego. 8. 2 Voll.

BRZOZ. X. Walent. z Brzozowa Kancyonał, z Czesk. przełożony. 1554. w Królewcu. fol.

BUDK. Bieniasza Budnego Cycero o łtarości, przyjaźni i t. d.

- Krotkie a węźłowate powieści, apophtegmata. Szymona Budnego bibliia, w druk. Kawieczyńskiego, 1572. 4.

-(-o(-)-)

BUD. WIEV. Budownictwo więyskie (X. Switkowskiego). w Warsz. 1782. 8.

BURL. Burleszki albo żarty dla poczciwych kompanów. 1649. 4. wiersz. Got. dr.

BZOW X. Abrama Bzowskiego (Bzowiusza) rożaniec. 4. Gotfk. dr.

CALL. Callitrectonica, o architekiurze, po łac., z Polsk. dyke. fol. Posn. S. J. 1678.

CEN. Cena pieniędzy, jaka bydź ma. 1631. 4.

CEREM. Ceremonie kościoła Rzymskiego. 2 tomiki. 8.

CHEŁCH. Henryk Chelchowski, bóg oczlowieczony. 1644. 4. wiersz.

- poprzysiężony pokóy. 1655. wiersz. 4.

CHEŁM. Prawo Chelmńskie. 4.

CHMIEL. X. Chmielowskiego Ateny. 4 Voll. 4.

CHOD. CES. X. Chodaniego tłumaczenie sielanek Gesnera. w Krak. 8. wiersz.

CHODK, KOST. Stanisław Koftka, wiersz X. Chodkiewicza. 4.

CHODK. Manuskrypt Chodkiewicza o woynie Mośkowskiej.

CHROŚC. Woyc. Chrościańskiego Job cierpiący. w Warsz. 1704. 4. wiersz.

- Zbiór krótki duchownych żabaw.

Pharsalia Lukana. 1690. w Oliwie. fol. b) kontynuacja. 1693. fol.

Owidyuszowe rozmowy liftowne. 1733. 4.

CURZYSZT. Mikołaia Chrzysztoporśkiego Niniwe. wiersz. 1572. 4.

CN. Cnapius, Knapśki, thesaurus. w Krak. 1641. fol.

- Synonyma ed. Kołacz. Vars. 1780. 4.

- Adagia. Cracov. 1652. 4.

COMP. MED. Compendium Medicum, t. i. Krotkie zebrań chorób. 1767. Częstoch. 8.

CRESCENCIA USZ księgi o gospodarstwie 1549. fol. tłumacz. Trzecieśkiego.

CYANK. X. A. Cyankiewicza Logika. 1784. 8. w Krak.

CZACK. Tadeusz Czachi; notatki w rękopismie udzielone. o łitewskich i Polskich prawach. w Warsz. 1801. 4. 2 Voll.

- o dziesięcinach.

CZAHR. Ad. Czahrowśkiego treny. 1588. wiersz.

CZART. J. O. Xcia Adama Czartorykiego notatki w manuskrypcie miudzielone.

- panna na wydaniu, Komedya.

Kawa, Komedya.

CZECH. Marcina Czechowica nowy testament, 1577. 4.

CZERW. Czerwiańsko-biarska cyrulickie. w Krak. 8. - o szlachetności chirurgii. 4.

CZIACH. Cziachowshi o przypadkach białychgłów brzemiennych. w Krak. 4. Gotfk. dr.

DAMBR. X. Dambrowskiego Kavania. w Lipsku. 4.

DAR. X. Jana Kaz. Darowskiego lot gołębicy. Kalisz. 1665. 8. wiersz.

DMOCH. Franc. Dmochowskiego sł. ostateczny. w Warsz. 1785. 8.

- sztuka rymotwórcza. w Warsz. 1788. 8.

- Jliada Homera.

DOW. Dowód iasney szkody z cudzoziemskich pieniędzy. 1645. 4.

DUB. Dubińskiego prawa miała Wilna. 1788. fol. w Wiln.

DUDZ. Dudźńki zbiór rzeczy potrzebnićyszych do wydofkonalenia ęzyka. w Wiln. 1776. 8.

DUNCZ. X. Stanisł. Duńczewśkiego herbarz. 2 Voll. fol.

- o łaroftwach.

DWOR. Co nowego, abo dwor, p. Trztyprztyckiego. 4. dr. Gotfk.

DYAR. Dyaryusz Grodzień. seymu 1784. fol. w Warsz. 1785.

DYKC. MED. Dykcyonarz powszechny Medyki, Chirurgii i t. d. 1788. 8. 9 Voll.

DYKC. c. Dykcyonarz Geograficzny. 1782. 5 Voll. 8.

DZWO. Jana Dzwoniszewśkiego łațut, artykuły, iak sądzić łotry i kniğlarze. 4. wiersz. Gotfk. dr.

ERAZ. Erazma Roterodama dworstwo obyczaiów. 1674. 8. Gotfk. dr.

- księgi, które zowią ęzyk, Gotfk. dr. 8. w Krak.

ERN. Erneſti słownik Niemiecko-Polski. 8.

EYSS. Eyssymont wierszyki moralne.

- z zabaw przyjemn. i pożyt.

tłumacz. wierszów łac. Konarłkiego.

EX. Examen weryfikacyj. 4to. dr. Gotfk. cf. Weryfikac.

FALIB. Falibogowski dyskurs o marnottractwie i zbytku. 1626. 4.

FALIWS. Falissowsk. tłumacz. Florusa dzieiów Rzymskich, przedrukowany w Wiln. 1790. 8.

FARN. Farnovius o fałszywych wierze. 4. dr. Gotfk.

FARR. Farrago Juris Joan. Cervi Tucholiensis, 8. na koncu z słowniczkiem terminologii prawnej.

FORS. Forsyth choroby drzew. w Warsz. 1791. 8.

FR., FRED. Fredra przysłowia. w Warsz. 1769. 8.

Konsyderacja koło porządku wojełnego.

FUND. Fundamenta wiary. 4to. druk. Gotfk.

FOR. Stefana Furmana altrosophiczue uważanie powietrza. Gdańsk. 1664. 4.

GALAT. Galatowskiego alphabet heretyków. 4.

GALL. CXW. Ułtawy Cywilne dla Gallici zachodnić. 1797. 8.

GAW. Gawińśkiego sielanki, z wydania Sielanek Polsk. p. Grölla. 8.

- treny na śmierć Xięskiego, 4.

GAZ. Gazeta Narodowa i ołces. w Warsz. 4 mjes. 1791.

- Gazeta rządowa. 1794.

- Gazeta Krakowska.

- Gazeta Warszawika.

GEB. X. Jakoba Geßichiego hymny. w Gdańsku. 1619. 8.

GEMM. Gemmae Latinae, przysłowia Jgnatii a S. Stanisłao (Zawadzki). 1720. Vars. 8.

GEOM. Geometria narodowa I Huiliera p. X. Gawrońfk. 2 Voll. 8. w Krak. 1785.

GŁ. X. Głowśkiego wykład katęchizmu. 4to. dr. Gotfk. Połtylla czyli kazania, łędańące czwartą część Połtyli Grzegorza z Zarnowca. fol.

GLEIZ. Gleizowny pierwiaſki, we Lwowie, wiersze. 8.

GLICZ. Erasm. Gliczner oracya Jsecratis. fol.

- książki o wychowaniu dzieci. 8. druk. Gotfk.

GOL. X. Golański o wymowie i poezyi. 8. w Wiln. 1788.

GORN. Łukasza Górniczego dworzanin. 4to, Gotfk. druk., toż in 8vo, 2 tomiki, w Warsz.

Seneka o dobrodziecyſtwach, 4to druk. Gotfk.

o elekcyi, wolności i t. d. rozmowa, czyli Włoch. 4.

- dzieć. 4. w Warsz. 1754.

GORN. Demon Socratis. 4. 1624.
Barklaiusza paraenaesis.

CAs. zw. Gąsiewskiego zwierciadło, nikomu nie pochle-
biające. 1695. 4.

COST. Stanisława Gosławskiego całus Joseph.

- Ad. Gosławski odpowiedź na obronę kazania Skargi
przez Ołtrowśk.

COSTK. Gołkowskiego góry złote. 1262, 4.

COSTOM. EK. Gołkomskiego ekonomia. 1644. fol. druk.
Gotśk.

CROCH. Stanisława Grochowskiego wiersze. 4. w Krakow.
1608.

Niebieńskie zabawy, tłumac: Tomasza a Kempis. Krak.
1611. 4.

CRODW. Grodwagnera dyskurs o cenie pieniędzy. 1631. 4.

GROICK. Groickiego obrona sierot, 4to. druk. Gotśk. cf.
Saxon.

GRZĘPSK. Grzepki geometrya 1566. druk. Gotśk. w Krak.

GWAGN. Gwagnina kronika, tłumaczenia Paszkowskiego;
z zbioru dzieiopisów Warsz. fol.

HAUR. Haura skład abo skarbiec ekonomii; edyc. trzecia;
w Krak. 1693. fol.

ekonomia generalna. ib. fol.

HERB. Herburta flatut Polski. fol. druk. Gotśk.

- główne o wierze artykuły. 4to.

BIPP. Hippika, nauka o koniach. fol. p. Moniwida na
Doroſłaiaach. w Krakowie.

NOR. Horacyusza pieśni, tłumaczenia różnych, w Warsz.
1773. 8. z Voll. p. Naruszewicza. cf. Libick., Petryc.,
Korytyńk.

- Horacyusza satyry. Viln. 1784. 8.

HREST. Herbeſla odpowiedź.

- nauka.

lekarſtwo (pisma teologiczne).

RUB. Hube włěp do ſizyki, w Krak. 1788. 8.
Fizyka.

HUL. OW. Hulewicza Owidyuszowe elegie. 8 min. wiersz.

JABŁ. Xcia Jana Jabtonowskiego Telemak. 1726. f. wiersz.
w Sandom.

- Ezop. 1751. 8. w Lipsku.
pamiętne uprowadzenie z Bukowiny. 1745. 4. wiersz.

- Efter, Judyt, Zuzanna; 4. 1747. wiersz.
Joz. Alex. Xze Jabtonowki, Ołtafi. fol.

- Heraldyka. 4. we Lwowie 1742. 4.

- dzieiopis źłatożytny z Rollina, 4.

JAG. J. J. Jagodynskiego wybawienie Rugiera. Krakow.
1628. 4.

- Grosz. Krak. 1705. 4.

- pieśni Katolickie. w Krak. 1695. 4.

JAK. Woyciecha Jakubowskiego bayki Ezopowe. 1774. 8.
w Warsz.

- z Zabaw przyj. i pożyteczn.

Józef Jakubowki krótki zbiór hiftoryi Greckiég.

- nauka Matematyki. 8.

- nauka Artylleryi. 8.

JANUSZ. Januszowskiego nauka umierania.

- wzór Rzptłety rządnéy.

Bessaryon, o pochodzeniu ducha S.

- poselftwo Węgierſkich posłów.

- Malaspiny oracya o Lidze.

JANUSZ. Orzechowskiego Oksza na Turki.
Nowy Charakter Polski ob. Nowy Charakt.
Statut. fol. (cf. Podworzecki).

JER. zB. Jerozolimy Zburzenie (Leonarta z Urzędowa),
przedruk. koszt. Karakiewicza.

JEZ. WYR. X. Jezierskiego wyrazy. 8.

JEŻ. Władysł. Stan. Feżowskiego Ekonomia wierszem. 4.
w Krak. 1648.

J. KCHAN. Jana Kochanowskiego dzieła, w Krak, 1639. 4.
Psalterz. w Krak. 1629. 4.

Fraszki. w Krak. 1639. 4.

- Fragmenta. ib. eod.

JNSTR. c. L. Jnſtruktarz Celny Litewski.

JUNDZ. X. Fundzitta opisanie roſlin w W. X. Lit. 1791. 8.
początki botaniki. w Warsz. 1805. 8. 2 Voll.

JURK. Jana Jurhowskiego chorągiew Wandalinowa. 1607. 4.
- Lutnia na wesele Zygm III.

JUROW. Jurowiusz pogrzeb Mikołaia Paca. 1595. wiersz.
w Krak. 4.

JŻYCK. X. Jżycki tłumacz. Horacyusza satyr, z Zabaw
przyj. i pożyt.

KACK. Kąchiego nauka o pasiekach. 1631. 4. Lublin.

KANC. Kancyonat Toruńki.

- Gdańſki.

- Brzeſki.

KANT. KR. Kantyczki Krakowskie.

KARNK. Arcybiſk. Karnkowskiego eucharyſtya, kazania o
N. Sakram. fol.

kazania o dwoiakim Kościele.

- Katechizm. 4to.

Messyasz.

KARP. Franciszka Karpinśkiego zabawki wierszem i prozą.
w Warsz. 1790. 12mo.

KAW. NAR. Regulamen exercerunku Kawaleryi Narodo-
wew. 1786. 8.

KCHOW. Wezpazyana Kochowskiego Chryſtus cierpiący.
Krak. 1681. 4.

- próżnowanie niepróżnuiące, Liryka, Fraszki. Krak.
1674. 4.

dzieło Bozkie, Wieden wybawiony. 4, Krak. 1684. 4.
anonyme.

Psaćmodya (anonyme). 4. 1695. w Częftochowie.

- ogrod Panieńſki. Krak. 1681. 4.

- rożaniec. Częftoch. 1695. 12.

KIRCH. Facies anatomica, krótkie opisanie części ciała
p. Kircheima. Warsz. 1722. 8.

KLECZ. Kleczewsk. zdanie o początku ięzyka Polsk. 1767.
4. we Lwowie.

KLOK. TUR. Łokockiego monarchia Turecka Rykota. 1678.
fol.

KLON. Sełaſt. Klonowicz worek Judasza. Krak. 1600. 4.
wiersz.

- flis albo spuszczanie. wiersz. 4.

- pamiętnik krolów Polsk. 4. wiersz.

- Reguła S. Benedykta. 4.

KLUK. X. Krzyszt. Kluka rzeczy Kopalne. w Warsz. 1781.
8. 2 Voll.

- roſlin potrzebnych utrzym. w Warsz. 1777. 5 Voll. 8.
zwierząt domowych i dzikich hift. nat. w Warsz. 1779
- 80. 8. 4 Voll.

7

-(- -o(- -)

LUB. Jana Libickiego somnium prodigiosum, sen dziwny. oczk. Woyciecha Oczka *przymiot (o zarazie). w Krakowie 1581. 4. (anonyme).

LUB. Stanisława Lubomirskiego rozmowy Artaxerxesa i Ewandra. Częstoch. 1745. 8.

adverbia moralne.

próżność i prawda rady.

- księgi moralne.

- Jezus Nazareński.

- Tobiasz wyzwolony.

- Ecclesiaest.

LUBEL. Andr. Lubelczyka psałterz. Krak. 1558. fol.

MĄCZ. Mączynski Lexicon Latinopolonicum. 1564. fol. w Królewcu.

MAT. z POD. Zwrócenie Matyasza z Podola. 4. dr. Gotłk.

MEL. Meluzyna.

MEN. Meniński thesaurus linguar. oriental. fol. 4. Voll.

MIASK. Kaspra Miąskowskiego zbiór rytmów. 4. 2 Voll.

MIK. TUR. Mikoszy obserwacye pańnitwa Tureckiego. 8.

MIN. Józefa Minasowicza zbiór rytmów. 4 Voll. w Warsz. 1755.

T. Ausoniusza epigr.

– Petroniusza farsal.

- Marcyalis.

MODL. Modlitwy Gdańskie, przyłączone do psalmów Rybińskiego.

MODRZ. BAZ. Modrzewski o poprawie Rzpltéy p. Cypryana Bazylika. przedr. w Wilnie. 1770. 8.

MON. Monitor Warszawski od roku 1764 - 84. 8.

MORSZT. Morsztynów Psyche, Cyd, Hippolit, Andromache. 4. w Lipsku 1752.

MRONG. Mrongowiusza Manuskrypt, słowniczek Polski, łaskawie mi udzielony. 8.

NAG. X. Nagurczewskiego Filippiki Demoftenesa. 8. w Warszawie 1774.

- mowy Cycerona. 8.

, Bukolika Wirgiliusza; w edyc. Załuskiego.

NAGŁ. Antoni Nagłowski, z Zabaw przyj. i pożyt.

NAR. Nariuszewicza dziela; Liryka i t. d. 1778. 4. 4 Voll.
Hiftorya narodu Polsk. 4. w Warsz. 1786. 6 Voll.

HiRorya Chudkiewicza. w Warszawie 1781. 2 Voll. 4.
Tacyt.

Tauryka.

dzienniki podróży.

NIEMC. Julianna Niemcewicza powrót posła, komed. 8. 1791. w Warsz.

Hiftorya Królowy Nawarry.

- Bibliia Targowicka. w Franksf. 8.

Kazimierz Wielki.

NIES. Niesieckiego herbarz, Korona Polska. fol. 4 Voll.

NIEW. Stanisława Niewieskiego gotowość rytmów.

- Kalendarze.

- z Zeglickiego przysłow.

NOW. CHAR. Nowy Charakter Polski, z drukarni Łazarzewowy, i ortografia Jana Kochanowsk., Łuk. Górnick., Jana Januszowisk. 1594. 4.

N. PAM. Nowy Pamiętnik wyd. p. Franc. Dmochowsk, w Warsz. od R, 1801, i t. d. 8.

OBJ. Objad połtny; 4. w Krak. 1684. druk. Gotłk.

OBR. Obrona weryfikacyj, 4. druk. Gotłk.

wie 1581. 4.

ODYM. Walentyna Odymskiego świat naprawiony. Krak. 1670. 4. wiersz.

OLSZ. Hieron. Olszowskiego szkoła Salernitańska. 1640. 4.

OPAL. Łukasza Opalińskiego satyry. 4. druk. Gotłk. poeta, 8.

OP. JER. Opis miała Jerozolimy. 4.

ORZECH. Stan. Orzechowskiego Quincunx. 4.

- żywot Jana Tarnowskiego. wydan. p. Bohomulca. w Warsz. 1773. 3.

- rozmowa koło exekucyi Polskię.

- lift.

os. X. Osińskiego żelaza fabryki.

- Ruda żelazna. w Warsz. 1782. fol.

fizyka. w Warsz. 1777. 8.

- gatunki powietrza.

OSIN. Ludwika Osińskiego tragiedya: Horacyusze,

wiersze. 8.

oss. Jozefa Ossolińskiego Tacyt o pocieszaniu. w Warsz. 1782. 4.

- mowy Jerzego Ossolińskiego. z łać. przeł. w Warsz. 1784. 8.

w rękopismie: wyrazy niektóre objaśnione.

- w rękop. bayki; łrachy.

J. oss. Jerzego Ossolińskiego dyaryusz życia, manułkr.

- życie wydane p. Bohomulca.

OSTR. X. Oſtrowskiego hiftorya kościelna. 3 Voll. 8.

- prawo cywilne. S. 2 Voll. w Warszawie 1787.

prawo kryminalne. S. w Warsz. 1786. 2 Voll.

OSTROR. Oſtoroga Judyt, rytm, w Baranowie 1620. 4.

- Mysłiftwo z ogary, p. Jana Oſtoroga 1618. 4.

OTW. Erasma Otwinowskiego przemiany Owidyszowe, 4.

- Wirgiliusza Georgica, z wydania Załuskiego.

PAM. Pamiętnik polityczny i hiftoryczny, R. 1782. etc. (przez Switkowskiego).

PAIR. Bartosza Paprochiego herby rycerstwa Polsk. fol. w Krakowie 1584.

- Gniazdo cnoty. fol.

- Ogród królewski.

- próba cnot.

tryumf satyrów leśnych. 1582.

- dziesięcioro przykazanie. 4.

- koło.

PAPR. w. Fr. Paprochiego Wegecyusz, o sprawie rycerkię. 8. 2 Voll. w Łowiczn. 1776.

PAST. F. Paſtor Fido; w Toruniu. 1727. 8.

PASZK. Marcina Paszkowskiego tłumaczenie Kroniki Gwagnina; z zbioru Dzieiopisów, edyc. Warsz. fol.

- Chorągiew Sauromacka w Wołoszech. 1621. 4. wiersz.

Posíłek Bellony Sauromackię. w Krak. 1608. 4. wiersz.

- dzieje Tureckie. Krak. 1615. 4. wiersz.

PERZ. X. Perzyny nauka Cyrulicka. 8. 3 Voll. lekarz więyſki. 8.

PETR. Petrycy Aryſtotelesa Polityka. fol. Krak. 1605.

- Etyka. fol. Krak. 1618.

- Ekonomia. fol. Krak. 1618.

Horacyusz. w Krak. 1609. 4.

- morowe powietrze.

-(- )o(- )-

SK. X. Piotra Skargi wótre zawłydzenie.
zawłydzenie nowych Aryanów.

SKAZET. X, Winc. Skrzetuskiego prawo polityczne. 2 Voll.
8. w Warsz. 1784.
Kajetana Shrzetuskiego hiftorya polityczna. 8.

SKUM. Shuminowicz przyczyny porzucenia dysunii. w Wil-
nie 1643.

SL. OB. Słužba obozowa. 8.

SLESZK. Seb. Sleszkowsk. taiemnice Pedemontana ku lęcze-
niu chorob. w Krak. 1620. 4.

- o morowém powietrzu.
odkrycie zdrad żydowskich.
iasne dowody o doktorach żydowskich.

SLIZ. Steph. Slizna haracz Turecki. wiersz. 4 w Wiln.
1674.

SŁONK. Stołhowicza tłumaczenie Persyunsza. 8. w Warsz.
1771. 8.

SMALC. Sinalc o bóztwie Chryftusowym. w Rałowie 1603. 4.

SMIGL. Smiglecki o bóztwie syna bożego. 4.

SMOTR. Smotrzyshi apologia.

- expofulacya.

- protełacya.

- napomnienie.

- elenchus pism uszczypliwych.
3gnyos lament Teofila Ortologa.

SNIAD. Jana Sniadeckiego algiebra. 4.

- Jeografia. 8.

- Jędrzeia Sniadeckiego Chymia. 8. 2 Voll.

SOLSK. Solskiego Geometra Polski. w Krak. 1683-86.
fol.
Architekt. w Krak. 1690. fol.

SOW. w. Sowita wina. 4. druk. Gotłk.

SPICZ. Spiczyńskiego zielnik. fol.

SPOS. Sposob iako zabieżeć, aby pieniądze wywożone nie
były. 4.

STAR. Szymon Starówolski dwór cesarza Tureck.
- dyskurs o monecie. s. a.

- dyfikurs o woynie Tureckiéy.

- prawy rycerz. 1648. 4.

- Jakub Zadzik. w Krak. 1642. 4.

- Benedykt S. 1641. w Krak. 4.
zguba oyczyzny, łtacye.
pobudka na Tatarów. 1618. 4.

- votum o naprawie Rzpleły. 1625.

- reformacya obyczaiów Polsk.

STAS. X. Stasica Numa Pompiliusz, 12mo 2 Voll, 1788.
w Warsz.

- pochwała Marka Aureliusza.

- Buffona epoki natury. 1788, w Warszawie. 8.

- uwagi nad życiem Jana Zamoyńskiego.

STATOR. Statorius (Stołiński) odpowiedź Smigleckiemu,
o bóztwie Chryft. 4.

STAT. L. Statut Litewski. w Wiln. 1744. fol.

STEB. X. Stebelskiego żywot SS. Eufrozyny i Parasc. we
Lwowie 1781. 8. 2 Voll.

STROY. Stanisława Stroynowskiego opisanie porządku łta-
wowego. 1636. 4. druk. Gotłk.

X. Hieronyma Stroynowskiego prawo przyrodzone,

STRYIK. Macieia Stryjkowskiego Kronika Litewskaja z Zbiorem dzieiopisów edyć. Warsz. fol.

- wjazd Henryka, wiersz. 4.

- o wolności Polskiey. wiersz. 4. 1575.

- goniec cnoty. wiersz. 4.

- o niewoli Tureck. 4.

SUMM. Summaryusz umiarkowania monety. 4to w Krak.
1611.

- Summaryusz wszyftkiego Nowego testamentu. 4. wiersz.
susz. Suszy. Cuda Chelmskie. fol.

SUSZYCK. Remig. Suszyckiego pieśni nabóżne. Krak. 1697.
4. 3 części.

SWAD. Swada Polska i Łacińska. fol. 2 Voll. w Lublinie
1745.

SWIĘT. Świętorzecki, z Zabaw przyj. i pożyt.

SWITK. Switkowski ob. budownictwo wiejskie; i Pamię-
tnik.

SYR. Syreniuszà zielnik. w Krak. fol.

SYXT. O cieplicach we Szkle, Erazma Syxta. w Warszaw.
1780. 4.

SZCZERB. Szczerbica Saxon czyli prawo Sąfko Magdbur-
fskie. fol.

SZYM. Józefa Szymanowskiego świątynia Wenery. w Warsz.
1778. 8.

- z zabaw przyj. i pożyt.

SZYRW. X. Szyrwida dictionarium Pol. Lat. Lithuanic. 8.
punkta kazań, po Polsk. i po Lit. 4.

TARN. Jana Tarnowskiego uławy prawa ziemskiego. 1579. 4.

TEAT. Teatr Polski. 56 Voll. 8. w Warsz. u Dufoura.

TEOF. Zwierciadło X. Szymona Teofila. w Wiln. 1594. 4.

TOŁ. SAUT. X. Toloczki tłumaczenie elegii Sautela. 8.

TOM. Tomaszewskiego poema rolnictwo. 4, we Lwowie.

TORZ. Rozmowa o sztukach robienia szkła. p. Joz. To-
rzewskiego. w Berdycz. 1785. 3. 1 Tom.

TR. Troca dykcyonarz.
tłumacz. Telemaka. 8.

TREŁ. Trebeckiego syn marnotrawny. 8. Komed. 1780.

- z zabaw przyj. i pożyt.

TWARD. Samuela Twardowskiego legacya Zbaraśka. 4.

- Dafnis w drzewko bobkowe przemieniona.

- Miscellanea. Kalisz. 1681. 4.

- pamięć Karóla Królewica.

- Władysław IV król, fol. w Lesznie 1650.

- Woyna domowa. fol. w Kaliszn. 1681.

- Xzę Wiśniowiecki.
nadobna Pasquilina. 8. w Krak. 1701.

- Kaspr. Twardowsk. kołędą.

- bicz boży. Krak. 1625. 4.

- łodź.

- pochodnia. Krak. 1623. 4.

- na Konstancyą -.

TWORZ. Tworzydła okulary. 4.

- wieczerza. 4.

UMIAST. Petr. Umiaflowskiego morowe powietrze. 4.

URS. Joannis Ursini grammatyka. Zamosc. 8.

URZĘD. Marcina z Urzędowa herbarz czyli zielnik. 1595,
fol.

UST. K. O ułtanowieniu i upadku Konftytucyi 3go Maia,
2 Voll. 8.

-( -o(- )-

* jedna gwiazdeczka u góry piękniejszy litery słowa, oznacza, że słowo to, lub wcale nie, lub przynajmniej w przytoczonym kształcie albo znaczeniu, dziś nie jest używane.

** dwie gwiazdeczki czyli afteryfki u góry początkowy głoski słowa, znamionuią, że używanie to poetom czyli wierszopisom uchodzi.

Reszta skróceń tu użytych, iako to allegor., metaphor., i t. d. tak jest w słownikach zwyczayna, że moiém zdaniem nic potrzebuje tu osobnego objaśnienia.

A, a.

A, Głośka napiękowa szыftkich abecadeł, oprócz Etyopskiego, w którym trzynała. Kraſ. Zb. 1. 1. der erste Buchstabe faſt alſet Alphabete. - Přraf. - Przedtém a b le-dwo mówił ęcząc, Teraz r łacno mówi, nie męcząc się. Jabl. Ez. A 4. (poſtepek od łatwiezszego do trudnieyszego). Bóg pożycia osnowę twoego wywiódł, i dal tę, żeś rzekł u, a, mowę pierwszą z pączem. Kulin. Her. 55. (Carn. ar, as: początek, origo). Jam ieſt alpha i omega. 1. Leop. Apoc. 1. 8. (z Greck. z a i z, początek i koniec).

Samogłoskę a wymawiamy troiako: 1. otwarto, n. p. rada. Nad takim a w dawnych książkach znaydziez znamię prawa: á; 2. mnięy otwarto, n. p. wolá. Tego a u dawnych nie znaczono; teraz zaſ nie otwarte a, lecz ściśnio-ne kréſkować się zwykło. 3. ą, z kréſeczką lub półmiesią-cziem u dołu, wymawia się, wypuszczając trochę tehu przez nos, i dlatego nazwane nosowe, n. p. są. Kopcz. Gr. 1. 25. Przed b i p brzmi ą iak om, n. p. dą, rząp; przed inszemi spółgłoskami iak on, n. p. zaiąc. Kaff. Gr. W wy-razie zabńczą znaydują się wszyſkie trzy gatunki głoſki a. Już i Jan Kochanowki zamyślał o przeniesieniu kréſki z otwartego a na ściśnione, nawet o wprowadzeniu nowyć jakieviſi głoſki zamiaſt á. Nowy Char. Tren-faches Polnisches a, 1. offenes; ſonſt mít dem Acut, jeſt ohne Accent; 2. dumpſeres, wird jeſt accentuirt; 3. Ce-düllen: a, wird am Ende des Wortſaſt wie ong, vor b und p wie om, vor den übrigen Conſonanten wie on ausgesprochen.

A, a, we wszyſtkich prawie dyalektach Słowiańskich używane, iako wykryknik interjeſcio, spóynik conjuncſio. Interj. a: ah! ach! o! oy! och! ach! ey! ach! Mó-wią: a ono rzecz cudowna. Bir. Dom. 21. A to cud! co za odmiana! Teat. 55. d. 55. §. a, elliptice: a oto, alić, und ſiehe da! Przyszedł do nich, a oni śpią. Leop. Luc. 22. 46. Musialby serce mieć ze ſali, By nie drżał patrząc, a tu świat się wali. Chroſc. Luk. 43. Bardz. Luk. 24. Przyechali do niego posłowie, a on się armu-je, Bielk. 425. §. z góry, emphatice ab! en! A toż to-bie. Jabl. Buk. L. Napomińaią: A iuž mnie nie od-ſepuy! Teat. 43. c. 56. Wyb. A nuże (cide ann, nu!) - A ciszéy z panią matką! Bardz. Tr. 286. - Potwierdza-icą: nun, nun ja! A co tak, to pozwolę. Teatr. 56. 107. Koncerty! tu! w moim domu! R. A tak, moie serce. Teat. 1. 150. (cf. iużej). - Przecząc: A nie tak ieſt! Cn. Th. 2. - Z zadziwieniem i zapytaniem: czy, czyż? im Deutfchen kann hier a, so wie das Lateinische num bloſs durch die Inverſion, und die hineingeschobene Partikel- denn, ausgedruckt werden. A długoż to Katylino cierpli-woſći naszey na zle używać bedziesz! Nag. Cyr. 1. wie lange wirſt du: denn noch - - A pokiże tego, do diabła! Teat. 56. b. 52. - Indireſte: Odmiany nie uczyniły w oby-czaiach iego honory, które a kogoż nie odmienią! Birk. Sk. E.

2. Conjuncſio, jungens & disjungens und, sowohl, als; Boh. Slovac. a; Raguſ. á; Sorab. inf. a, Sorab. Sup. a, ha, (cf. Lat. at, atque, et Hung. és, is; Roff. Á: cf. Tom 1.

AA ABD.

Polon. da). Oſtróžność a sekret ieſt to dusza woyny. Fr. Przy. 47. Prawdy a żartów iako soli zażywać, bo przesolisz. Fr. Przy. 48. Miękkoſć a kolera, tak się w sprawach ludzkich maią, iako sól a cukier w potrawach ib. 51. §. ex oppoſito und (aber, dagegen,) Bedą mi ludem, a ia im bedę bogiem. W. Jer. 55. 39. und ich (ich dagegen). Swarziec się wy, a nieprzyiaciel bierze, pali. Cn. Ad. 1115. Niech oni gadają, a my iedzmy. ib. §. a: a przecię, und gleichwohl. Ani widział, ani słyſał, a prawi. Hor. Sat. 70. §. przydaiąc addendo, dazu, zu, und. Dwa a dwa czyni cztery, 4 a 5 czyni 7. Elem. 118. (cf. Gall. à) - A: a dotego, a nadto, und noch dazu. Slugę a slugę wiernego z niego ma. Cn. Th. - A: a koniecznie und durchans, und zwar. Wiatru iuž nic a nic nie znać. P. Koch. Orl. 1. 507. Podobało się im do niego zaraz a zaz raz posłać. Krom. 545. Nie było wszyſtkiego a wszyſtkiego woſyka więcćy dwudzieſtu tysięcy. Biel. 353. §. Między témże słowem powtórzoném, a trwanie iednakowości wyraża, und immer und ewig- ničtſ als: immer daffelbe, ein-nerley. Wszyſtko chlěb a chlěb. Alb. na W. 5. (zaswse iedno, to samo). Twor. Ok. D. 4. Partyc za Ludwika nowe a nowe coraz w kraju rewolucyę utworzyły. Nar. Hift. 7. 206. - Między tymże czasownikiem powtórzonym ciąg nieprzerwany czynności, in einem fort. Cesarz slał a slał, żeby Wladysława przywóćić do tronu. Biel. 43. §. ellipt: a - to: a kiedy - to, will man - so; ſoll man - so. A pisać, to pisać; a ieść, to ieść. Cn. Th. will aber ſoll man schreiben, so schreibe man. §. a obſolet. - na. Władzimierz wyżwał sam a sam na rękę hetmana. Stryk. 185. (sam na sam, na poiedynek, er forderte ihn (allein) zum Swykampf heraus). §. pleon. a niż: niż als. Powłom niegodzi się więcćy domyſac, a niż im zlecono. Biel. 508. §. a: zatym, tedy, so. Włań, który spisz; a oświeci cię Chryſtus. IV. Fphtf. 5. 14. Deriva: abo, abo, ali, alić, aliſci, aza, azali, awo, anu, aby, ażeby.

A A.

AARON, a. m. 1. brat Moyżeszow, wielki kaplan. W. Ex. 4. 14. der hohe Priester Aaron. AARONOWY, Aaronow, a, e, do Aarona należący, lub się iego tyczący, Aarons. Botan. Aaronowa broda, abo obrazki, ziele, Aris, Arum majus, (ob. Wiele złego), dla rozłożenia iego ślicznego, nakszałt brody rozłożyſtey długieły. Syr. 654. & 631. Kluk. Rosl. 2. 206. Aaron, Pfaffenpind, deutscher Jugwer. Bosn. aron, zminaę, obrazko, natraguglja.

A B.

*ABDACH vide Obdach.

ABDANK, HABDANK, u. m. herb ſtary Polſki, maiący w sobie literę W. Nief. 1. Z Niemieckich słow Habe Dank, które Skarbek Henrykowi powiedział. Krom. 156. Dług. Biel. ein altes Polnisches Wappen.

*ABDANKOWAC, owal, uie 1., Aet. imp. z Niemieck. ab-danken, odprawiać, abszytować. Vind. proſtopuſtiti, prezh-puſtiti, posloviti, verabschieden, entlassen. Woyſko teraz

3

2

ABDY - ABLU.

abdankuią i rozprawią. Vol. Leg. 3. 662. Woyško rozpuścić nie abdankować. Menin. Turc. 1. 57. Zwycięzkich woysk nie chciał z siebie abdankować. Bardz. Luk. 9. 2. Neutr. *abdankować komu: porzući go, verlassen. Chciwość hamować i rzeczom cudzym abdankować. Bach. Ep. 46.

ABDYASZ, a. m. prorok źtarozakonny. Zał. Teſt. 320. der Prophet Dbadia.

ABDYKACYA, yi. f. Boh. obdałk, obdankoweni; Sorab. inf. wotżekowanę, Ger. die Abdankung, Amtsentafung; akt prawny, przez który kto urząd składa przed czasem na to naznaczonym; przykład tego dał Jan Kazimierz. Kraf. Zb. 1. 7. ABDYKOWAC, ował, uie, Intrans. imp. Boh. obdankowati, poděłowati se s auładu, podziękować za urząd, złożyć urząd, rzecz się urzędu, wyzuć się z urzędu.

*ABECEDARYUSZ, ABECADLARZ, ABIECADLARZ, a. m. Gall. abecедaire; Slovak. et Boh. abecedát; Carn. abecedikar; Sorab. sup. abeczedeynif, Croat. abecedzar; (Roff. азбучникъ, азбуковникъ, букварь, Ecclef. алфаби-маръ;) = Gregoryanek, uczący się dopiero abecadla, cin A B C: Schüler, A B C: Schuſſe. Abecedaryusz, a iuž iuńczony. Chmiel. 1. 57. ABECADLARKA, i. f. Roff. азбучница; die A B C: Schülerinn. ABECEDLARSKI, a, ie, Boh. abecedarni; Carn. abecedikarjove; od abecadlarza, A B C: Schüler.

ABECADŁO, ABIECADŁO, OBIECADŁO, a. n. Ecclef. aBEUADŁO; Carn. abecedika, Boh. abecedą, Sorab. sup. A B Cze, Croat. abecedzar, (Dalm. et Raguf. bukvicza, churulicza, Jilyr. asbuk, asbogh, Roff. et Eccl. азбука, азбучка, букварь, буквица, Грамотникъ, алфа-бумъ), das A B C, nazwisko głosek razem wziętych, dane im od pierwszych głosek a, b, c. Kopcz. Gr. 1. 1. Uczyć się obiecadla. Petr. Et. 13. Porządkiem abiecdła. Budn. Pf. 119. §. tr. początki, elementa, Anfangs-gründe. Tak głupia, że azbuki i obiecadla nie umie. Birk. Ex. D. Kto poymie, choćby samo obiecadło przyrodzenia. Wad. Dan. 23. Umiemy wszyscy dobrze obiecadło. Zab. 15. 273. (znamy się na tém) Pot. Jow. 119. ABE-CADŁOWY, ABECADLNY, a, e, Boh. Abecedni, Croat. abecedzarſki, Carn. Abecedikarſke, Roff. азбучный, бук-венный, od abecadła, altabetyczny. das A B C ange-hend, alphabetiſch. Herburt wydał statut Polſki porządkiem obiecadłowym. Zab. 5. 419. Dwoiaki gatunek pisma, rzeczowy (hieroglificzny); głosowy czyli abecadłowy. Kopcz. Gr. III. 26.

ABELEK, HABELEK, CHABELEK, lka. (Roff. опоекъ, опойка) z cielęce podrosłego wyprawna. skóra. Haur. Sk. 39. ein gegorbeneß ſell von einem auſgewachſenen Kalbe. Adject. ABELKOWY, a, e, (Roff. опойковый). ABIS vid. Abys.

ABJURACYA, yi. f. odprzysiężenie, die Abschwerung. Ob- rządek prawny urzędownego uſtapienia rzeczy iakię z wyprzysiężeniem się. Kraſz. Zb. 1. 12. ABJURO- WAC vid. Odprysiądz.

ABLAKTOWAC, ał, uie. Act. imperf. w ogrodnictwie, ga- tunek rozmnażania drzew urodzaynych, podobny do od- kładania. Kluk Rosl. 1. 111. ablactieten, eine Art des Pſropſens. Ablaktowanie, Kluk ib. (cf. szczepić, odkła- dać, oczkować, kożuchować).

ABLUCYA, yi. f. (Roff. одмывка) obmycie, umycie, die

Abwachung. Umywanie ciała u pogan obrządek duchowny, nim do ofiar przyſtepowali. W obrządkach kościelnych umycie rąk przez kapłana po konsekracyi i komunii. Kraſz. Zb. 1. 12. Mik. Tur. 231.

ABO, *ALIBO, ALBO Conjun.- Sorab. inf. abo, Sorab. sup. habo, aby; Hebr. אַב, אַח; Graec. ἀ; Lat. aut; Carn. ali; Vind. al, ali, bol, bolpak, alipak, alpak, anipak; Eccl. obo; Slavon. ili; Dalm. alli; Hung. avvagy; Bosn. il, illi, alli; Rag. b- alli, illi, li; Roff. или, иль, али; Slovak. lebo, a-n-b. aneb, neb; Boh. anebo, aneb, nebo, neb, neboli.- n-b. I., rozłączając: czyli, lub, oder. Ten, abo ów. a - v. Jedz abo piy. Zle, abo dobrze. Cn. Th. Ofiara zbożna abo chlebowa. 1. Leop. Levit. 2. 1. Zbo- że przez arſę abo myłnek wywiają. Haur. Sk. 171. §. abo- abo, entweder - oder. Dziſ abo umrzać, abo wygrać trzeba. P. Kch. Jer. 547. Albo wszyſtko, albo nic. Teat. 52. d. 84. Abo day, aboć wydrę. Zegl. Ad. 2. - Abo-abo-abo &c.- badź -badź; to - to; iuž to, iuž też; entweder - oder; Trojako grzeszą ludzie, albo myśl, albo mowa, albo uczynkiem. Sk. Zyw. 2. 108. Trzy rzeczy mam przed so- bą, abo mnichem bydź, abo puſtelnikiem, abo w domu zoſtać, iob. 1. 251. Radz. Z. P. M. 49. §* częścią - czę- ścią, Theiſs - Theiſł -; sowohl - als auch. Obłężenie to tysiąc pięknych czynów, abo w obronie, abo w dobywa- niu, tam dokazanych, pamiętnym uczyniło. Uſtrz. Kruc. 2. 258. II., pytaiąc: czyli? czy? azali? Fragewiſte, wie das Lateinische num, wird im Deutchen durch die Inverſion, und etwa das hineingeschobene denn ausgedrückt. Abo nie wiesz? weißt du denn nicht? Abo to nie boli? Cn. Th. 3. Tak ieſt, zabrałem z nim znaiomość! albo co? Teat. 22. b. 17. Albo ia dbam o twoje łafke? ib. 28. 80. Cum en- clitico: alboś, alboż: czyliż. Jakowa byla dzikich narodów srogość, aboś same białegłowy nie pokazaly! Ialliff. Fl. 231. Albož my bydłęta ieſteśmy! Mon. 67. 576. Alboż będzie w domu? Teat. 30. b. 39.- §. abo, aboś: mo- że, podobno, vielleicht, etwa. Pocoćie tu przyechali? abo dla przepatrowania woſka. Warg. Cez. 52. Takim kształ- telnó próżno się spodziewam, że alboś swoie nieszczęście przerobi. Zab. 14. 236. Szyn. Albož ich móy žartobli- wy katechizm nauczy, iak maią mówić. Mon. 74. 145. §. ex abrupto, Abo siądźmy - wiera siądźmy; siądźmy raczęy. Cn. Th. 3. so ſeſzen wir uns doch.

ABOWIEM, ALBOWIEM, Conj. bo, bowiem, ponieważ, Slovac. nebo, Bosn. kadbo, pokle, Croat. kajti, ar; Eccl. cebo, Boh. žagiſte; Ger. denn, wil, (intemal) Day mi tež warzy, abowiemem się bardzo zrobił. 1. Leop. Gen. 25. 36. (bom bardzo spracowan 3. Leop.) Strzeż-miary; abowiem rzecz ieſt piękna, przy rozumie cnota. Rey Wiz. 42. b.

ABRAHAM, a. m. patryarcha źtarozakonny. Abraham. Jmie žydowskie. Demin. ABRAHAMEK, nika. Abrahamek nasz faktor, źtara się o pieniądze. Teat. 22. 13. §. tr. Abraham- lono Abrahamowe: tamten świat: życie po śmierci; Eccl. Нѣдро Абраамово, царствие божье, небесное, Abrahams Schoß, jenes Leben. Poszedł do Abrahama, occubuit. Mącz. Takbym go tém żelazkiem przywitał, ažby się z Abrahamem zobaczyl. Teat. 53. b. 25. ABR-A-HAMOWY, ABRAHAMOW, a, e, od Abrahama, Abra-hams:.. Pokolenie Abrahamowe. Biatob. Poſt. 145.

ABO - ABRA.

ABR ABSZ.

ABREWIACYA, yi. f. Bosn. kratcina, Roff. сокрашенность, словошитка, Eccl. скоропись, скrócenie, pismo prędkie z tyłtami, skoropisa, die Abkürzung, Verkürzung, Abbreviatur. Znaydują się w pismach polskich skrócenia czyli abrewiacye, tak przez opuszczenie głosek, iako przez zamianę ich na figury. Kopcz. Gr. 1. 29.

ABROGACYA, yi. f. prawny obrzadek, przez który pławo dawnieysze moc swoje traci. Kras. Zb. 1. 15. zniesienie prawa, uchylenie, odwołanie, cofnienie, die Abrogation, Aufhebung eines Gesetzes. cf. Derogacya.

ABRYSS, u. m. Vind. sarifs, narifs, dolobrafs, poduba, posnamik, sazierklanje; Carn. posnetje; Boh. nawrjej, nawrj, nawrjenj; Roff. чермежь, умоначерпанне, перечень; Ger. der Abriß, der Miß. Abrys, planw w myśli ułożonego na papierze odznaczenie. Kluk Rosl. 1. 38. Krótki czego abrys. N. Pam. 15. 38i. Abrys miłości. Pot. Jow. 158. To widzę mądrych przeznaczenie, w głowie mieć szczęścia abryss, a puſte kieszenie. Teat. 43, 503. Drozd. (cf. Wzór, wyobrażenie, wyrażenie, obraz, rysunek, odrysować).

ABSOLUCYA, yi. f. rozgrzeszenie, które wyznaiącemu grzechy, kaplan daie. Kras. Zb. 1. 15. die Absolution, Sümdenvergebung. S. Iatius, wszelkie odpuszczenie, uwolnienie, Freysprechung, Befreyung.

ABSOLUT, a. m. smodzierca nieokreślony, despota, cin unbeschränkter Herrscher. Kedy tru absolutom moc flaszliwą daie, Te kraie są nayslabsa, bo w nich Krol bierze, rynuie sam szyftko, gdy sam ieden państwo obeymuie. Fabl. Tel. 175. - tr. Absolut w mowie, dyskurs drugich gasi, Albo z dysguſtem ekliwym, minę kwasi. Min. Ryt. 3. 355. ein Rechthaber, Haberecht. ABSOLUTNOSC, źci, f. nieokreśloność władzy, samodzierstwo, Unbeschränktheit, Willkührlichkeit. ABSOLUTNY, a, e. adj. ABSOLUTNIE. adv. nieokreślenie, nieograniczenie władzący. Muszą się kiedy skończyć te absolutne rządy. Teat. 6 b. 35. Nasz rozum złączony z wiarą, nie tak absolutnie prowadzić nas powinien. Zab. 8, 273. willkührlich.

ABSZACH, u. m. termin gry w szachy, im Schachspiele, das Schachbieten, Schach. Pop ci może dadź abszach, to tež nie pół rzeczy, Trzeba pop tenczas dobrze mieć na pieczy. J. Koch. Sz. 94. §. fig. tr. źawić komu abszach, źawić mu się, odkazać mu się, einem die Spise bieſten. Stefan Kozaków w ręzy i lepszy rząd wprawil. Zeby także z téy źtrony Turczynowi źawił Abszach w oczy. Tward. W. D. 4.

ABSZYT, u. m. Sorab. inf. Hobscheid, Roff. abwimb, uwołnienie, ośpawka, opmuckb; Eccl. opmuckmb, Vind. Slowa, slovdanje, posloulenje, doldatje, spushenje, odſpuſhenje - Pol. odprawa ze słužby, a zwłaszcza woyfkowé, der Abschied, die Verabschiedung. Kazał wygotować abszyt żołnierzom, dotrzymuiącym czasu słužby swojeły. Teat. 49. b. 1. Po téy obeldze domagał się półkownik abszytu, który mu tež był dany. Zab. 15, 82. Abszyt wziąć. Chrośc. Farf. 485. (Vind. slovojemati, slovovse ti). Abszyt dawać: ABSZYTOWAC kogo, ował, nie. Aſt. imperf. (Vind. slovodati, posloviti, prostupustiti, prezhpustiti; Roff. ośpawajmь, opmbyamь), ze słužby odprawiać, vcrabschieden, den Abschied geben. Abszytowany, Roff. ośpawnyń, słužbivń. Abszytować się, recipr. nie czekaiąc, sam się abszytował, žartem t. i.

uciekl im Scherze: hat sich selbst verabschiedet, ist weg gelaufen. ABSZYTOWY, a, e, od abszytu, Abschieds. Roff. opmiskwyj.

ABUCHT, a. m. Kontuz, salsesan, mortadella. Włod. gestampfes Fleisch. Jednako Xiąże abuchty surowe, iedn chleb iadał z drugiemi. Tward. Wt. 192.

ABY Conj. Boh. aby, Sorab. inf. abü, Slovac. abí, Roff. Aßbí, Croat. dabi, da; Vind. de (cf. Da). I.: ażeby, żeby, by, ižby, daß, damit. Napomniałem go, aby reszty maiątku oszczędzał. L. - Cum negat. aby nie, Lat. ne, daß nicht, damit nicht. Pisalem mu, aby nie przychalał. Tr. § aby nie, bodayby nie. Aby tego panu nie oznaymił (scizh obawiam się, źrzeź się) daß er es nicht etwa anzeige. I.: aby, by těż tylko, choć tylko, byle, przynaymnię, wenigstens, wcnm auch nur. Mieycie ieszcze cierpliwość aby do roku. Biel. 349. Przeftań mię aby trochę męcząć. Sk. Zyw. 2, 109. Zabaw się, aby przez godzinę. Zab. 14, 121. Aby raz spoyrzyi na mnie, aby raz rzuć słodkie weyrzenie na wiernego kochanka. Teat. 50 c. 157. Dzięki opatrzności, że aby przecię teraz potrafiły zachować powagę naszę. Kołt. li. 1, 22. Aby ogonek połażyć, liszka prosi. Ct. Ad. 4. [Didonis byrsa j. Chcieły iuž aby raz skończyć interes. Teat. 15, 69. (przecię kiedy, doch endlich einmal).

ABYSS, ABIS, u. m. (z Greek. ἀβυσσος) mięsce bezdْenne, bezdno, bezgruncie, otchłań, przetchliny, przepaść, der Abgrund. Niech óma ta nie zaraża powietrza, niech bieży do swych abifow, do swoich otchłani. P. Koch. J. 7. 239. I do abyſſu prędko polecieli nieprzyjacze wieczni ludzkiej duszy. ib. 241.

ABZAS, ABCAS, OBCAS, u. m. z Niem: podkladka, napiętek, knaflak w trzewików, botów, der Absaß an Schuhen, Etikseſeln. Sorab. inf. obſez, hobſez; Carn. obsèz; Vind. naſtavik; Boh. Spaljćěk, Kramſſlik; Roff. kabaſkъ, kобаſкъ, kabaючкъ [cf. kabląk]. ABZASNIK, a. m. 1. ten co abcasy robi, der Absaßmacher; Roff. kabaюшникъ. ABZASOWY, OBCASOWY a, e, od abcasu, Absaß: -Ruff. kabaючный.

A C.

ACH! interj. Eccl. arb! axb! Roff. aŭ! yxb! oxb! Graec. aŭ! aŭ! oł! Lat. ah! aha! Hebr. אַחֲר, אַחַר, Pers. ah, Germ. ach! ah! 1., wyraz zadziwienia, Ausdruck der Verwunderung. Zawołał z podziwieniem: ach Mości Panowie, iuž tež to nadto! Zab. 3, 145. 2., Przelęknienia, des Schreſens. Złęknie się która Jéymość, až exklamacya ięy: ach! gwałtu! Mon. 74, 362. 5., radości, der Greude. Mego kochanego Dobrodzieia witam, ach iak mi się masz? Zab. 15, 198. 4., Ządania, des Verlangens. Ach gdyby się owe czasy wrócily! L. 5., weſtchnienie żalosne, der Betrúbnis. Slavon.ah, jao! Vind. ah! jomene, aupe! Croat. ah, jaj! Slovac. ach, auweh! Sorab. ſup. naw! ctnwa! Eccl. ohe! Ger. ach! owehe! biada! nieſtety! Plaćał nad iego grobem: ach! ach! mój bracie. 1. Leop. 3, Reg. 15, 30. Ach! iak całe życie zgola ieſt obrazem nędy czleka. Zab. 15, 156. Ach! co czynisz zle dziecie, oyca opuſćiſes! Groch. W. 16. Ach! ach! obacz się Polaku po szkodzie! Groch. Tr. A. 3. - Cum dativo- biada! wehe! Ach dniowi temu, nieſtetyż ziemi téy! Smot. Lam, 19. Ach nam! zgrzeszyliśmy. Sk. Zyw. 1, 155. Ach mnie.

1..

ABU - ACH.

3

AHL - A.E.

AD - ADEP.

mierzył nielicźał! Ora. Cw. 25b. *S wósl: Ach tisp iame
wadny, chłopak. Ika. Kat. 451. Ach chłopak, chłopak
paj. Ika. w tyn kraju. Budn. Pf. 120, 5. Groch.
W. 2. w gniaziach ana, wych. w porwne: ch! aha! Ach,
Teh! kiedy kazisz kościół, i trzeciego dnia go zaś budu-
tiesz, natuy siebie. 1. Leop. Math. 27, 40.

ACHACY, ego, imię męzkie, Achatius ein Mannsname.
Achacy Kmita wierszopis.

ACHAT, vide Agat.

ACHATES, vide Gagatek.

ACHINGER, gru. m. herb, wiewiórka czerwona w złotém polu. Nies. 1. Kurop. 5, 4 ein Wappen.

ACHTEL, *JACHTEL, tla. m. ACHTELEK, Ika. m. dem.
z Niemieck. ósma część beczki (vide ośmina, ósmak), ein
Achtel, Achtel piwa. Vol. Leg. 3, 56. Jachtel. Haur. Sk.
510. Phras. Zaden iachtelem nie piie. Mat. z Pod. B. 4.
[na nic, co zbytek, allzuviel ist ungesund]. Fig. Kufy
z siebie i piwne robicie achtele, cały dzień z nocą leiąc
w bezdenne gardziele. W. Pot. Zac. 150.

ACHY! odgłos trąby, von des Jagdhorns. Forszpan z forysiem trąbią: achy! achy! Teat. 43, 35. Wyb. Kul.

ACZ, *ACZKOLI, ACZKOLWIEK, Conj. Boh. ac, akoli,
ackolim, ackolimów; Slovac. akoli, akolwek, atbi, bitbi;
Vind. akulich; Sorab. sup, aczrune. Pol. choć, chociaż,
lubo, obgleich, obwohl. Aczkolwiek dżdżewnicy woda iest
dobra, rychło się przydawa zatęchnienie. Cresc. 10. Acz
ich było w liczbie do 40 tysięcy, jednak nie śmieli nacie-
rac. Biel. 78. Warg. Cez. 107. Wina takie, aczkoli dobyr
owoc daią, wszakoż czasem tylko dobrze obradzają.
Cresc. 296. & 435. aczkolwiek ib. 368. § aczkolwiek
choć cokolwiek, iako tako, przynaymnię coś, wenig-
stens etwas, so viel möglich. Umiyd ieszcze korzyścią
aczkolwiek z téy straty. Zab. 12, 256. §. acz nic choć
tak dobrze iak nic, choć bardzo mało, obgleich so viel als
niichts, äußerst wenig. Niecnotliwi sędziowie kazali, aby
twarz Zuzanny odkryta była, aby acz nic, ale wzdy tak
nasycili się piękności ięy. 1. Leop. Dan. 15, 32. § acz
nic: przynaymnię, wenigstens, zum wenigsten. Malogra-
naty trzeba wymoczyć w czystéy wodzie, acz nic przez
dzień. Cresc. 426. Pszenica potrzebuie ziemi tłuštěy, acz
nic aby miernie. Cresc. 154. Mieysca z przyrodzenia
obronne, wzdy trzeba acz nic słusznym zamykaniem ob-
warować. Cresc. 20, & 63. * interrog. acz: czy? ob?
Pytam na prawie, acz nic szkody nagradzać nie ma?
Szczerb. Sax. 144. acz nie mam bydź wolen? ib. 143.
Zdali na iego zdanie, aczby to mieli uczynić. Eraz. Jez. H.
5. - §* acz - acz: czyli - czyli, ob- oder. Którego chcesz,
wszyšłko za iedno, acz ten, acz ów. Mącz.

ACZY, Adv. może, kto wie, czyli też nie, podobno, bo-
day, azali; vielleicht. Owece chodzą po łace, nadzieia mię
cieszy, Aczy się Dafnis rano z bydłkiem pósłieszy. Zab.
41, 383. Zabt.

## A.D.

*AD, u. m. (z Greck. ἀδύνης) u Rusinów: piekło, die Höfle. Mieysce to, które my z grecka nazywamy Ad, Rzymianie towią, infernus. Smot. Ex. 41. & 21. Ad pieklem bydź neguią. Smot. Nap. 44. Jeśliby ray nie był nadgrodą, a Ad karaniem, oboie to szłoby za iedno, bydź komu w rasiu, albo w adzie. Smot. Ex. 21.

RADIC. - AD, -ĘDY zakończenie przysłówków mieyscowych, nd - zkład, kędy, inąd, znikąd, dokąd, ztamąd, dotąd, ąd - tędy, tamtędy. cf. Lat. unde; Slovac. - ud', ád', ed - n. p. odtud', odtad'.

ADAM, JADAM, a. m. (Arab. adem = człowiek) pierwszy
człowiek, Adam; Sorab. inf. Hadam, Hodam; Roff. prą-
omégb, prarodimeb. - Zakon S. Adama. Teat. 7 c. 7.
= stan małżeński, der Chestand, (oppos. beżenštwo.-
Theol. stary Adam = grzech pierworodny, grzechy stare, der
alte Adam, Erbünde, alte Sünden. Złožcie tego Adama
starego. W. Posl. w. 9. Trzeba zwłóczyć starego Adama
odzienie. Biat. Pfl. 14. Ostatni Adam, nowy Adam = Chrý-
tus Jezus. Kuczb. Kat. 85. der neue Adam, Jesuś. § tr.
od Adama, od flworzenia świata, von Adam her, von
Erschaffung der Welt. Wchodzi z rzeczą swą w dziwne la-
birynty, oracząwszy wszyšłko od Adama ią począwszy, rozwle-
ceze. Gór. Dw. 386. z., Adam, u nas imię zwyczayne,
Zaunname Adam. J. O. X. General Adam Czartoryski.
X. Bisikup Adam Naruszewicz. - Alluzya: Znam to do sie-
mie, mój zacny Korwinie (Koffakowski), żem od Adama
wziął imię i ciało. Zab. 7, 525. Nar. - Lusus verborum:
Byś na mnie rzekł o Tomasz, abo na się Jadam. Jag. Gr.
B. 8. (oto masz, našći! - ia dam). Prov. Na święty
Adam. Rys. Ad. 42. (= na S. Nigdy, na S. Bóg wie, na
zielone Swięta) auf den Rimmerstag. §. Anat. Jabłko
Adam, pagorek przy gardle, grdyczce, pomum Adami.
Kirch. Anat. 44. Boh. Adamowo gabłko; Vind. Adamovu
jabuku, Adamska jabuka; Roff. kadыкб, der Adamsapfel
an der Kehle (der Kröbs, der Gröbschel). Deriv. Adamek,
Adas, Adamita, Adamowy.

*ADAMANTYN, u. m. (z Grec. ἀδάμας niepohamowany) gatunek kamienia krzemiennego, dyament, der Demant (obs. Ademant. Wyryty zaostrzonym adamantynem. Radz. Ter. 17, 1. (oftrym dyamentem. Bibl. Gd.)

ADAMASZEK, szku. m. materya od miałta Azyatyckiego Damaszkuz nazwana. Wyrw. G. 261. Sorab. inf. Dámmasch; Boh. Damasch; Croat. et Hung. damasch; Vind. tomoshk; Jtal. Damasco; Gall. Damas; Angl. et Dan. damasch; Ger. der Damast; (Roff. камка; Carn. haba, abad). Adamaszkuz drożey niemaią przedawać łokieć nad zł. pół trzecia. Vol. Leg. 3, 570. W pokoiu adamaszek, a w polach puštki. Teat. 26, b. 4. ADAMASZKOWY, a, e. Boh. damaszkowý, (Roff. камчамный), od damaszkuz, z adamaszkuz, Damašten. Obrus adamaszkowy. Vol. Leg. 4, 358. Adamaszkowe serwety. Goſt. Gór. 111.

Not. cf. Damaszczyny, demeszka, demeszkować.

ADAMEK vide. Adam, Adas.

ADAMITA, y. m. z. Boh. Adamniſk, kacerz pewné sekty, ein Adamite, eine Art Keher. Z Gnoſtyków pószli Adami-towie. Sk. Dz. 77.

ADAMOWY, a, e. od Adama, Adams = Roff. Adamow. Adamow upadek. Budn. Gen. 5. Syn Adamow. Groch. W. 14. Adamowi wnukowie. Brud. Ofl. B. 8.

ADAS, sia. m. Adamek, mka. dem. od Adam, Adamchen. Złąkłeś się Adasiu. Teat. 16, 42. Adaś póydzie za oycem, Ewulka za matką. Zab. 9, 21.

ADDYCYA, yi. f. gatunek vachunku w arytmetyce, dodawanie liczby do liczby, die Abdition, das Zusammenrechnen, przydawanie Solſk. G. 3, 77. dodawanie Rog. bez 190.

ADEPT, a. m. (z Łac.) alchimik, złotodziecy, złototwórea,

ADI - ADOPT.

ADOP - ADWER,

5

ein Adept, Alchymist, Goldmacher. Ci którzy się chlubią, ze doszli tajemnicy robienia złota z innych kruszców, w Orię się adeptami. Kluk. Kop. 158.

ADIEU, z Franc. P. Bogu oddaię, bądź zdrów, Gott be-
sohlen, adieu, (Wcale się nie odmienia). (Roff. просмій,
прощай, прощайте). Adieu, pożegnanie to tyle znaczy,
co bądź zdrów lub zdrowa. Teat. 27, c. 46.

ADIGA, i. f. rzeka we Włoszech, Jtal. Adigo. Wyrw. G.
21. die Etsch.

ADJUTANT, a. m. ADJUTANCIK, a. m. 1. dem. Officer
przy boku wyższego, dla roznoszenia iego rozkazów, det
Adjutaut. Adjutant ieſt prawą ręką majora. Kaw. Nar.
80. Adj. Adjutancki, a, ie, Adjutanten = Porucznik
powinność adjutancką czyniący. Perz. Cyr. 3, 175.

ADMINISTRACYA, yi. f. zawiadywanie czym cudzym, zarządzanie czego, die Administration, Verwaltung. Kras. Zb. 1, 30. ADMINISTRATOR, a. zawiadowca, zarządziciel, wielkorządcą, der Administrator, Verweser, Verwalter, fem. administratorka. Adj. ADMINISTRATORSKI, a, ie, administratorisch. ADMINISTROWAC, al, ie, Act. imperf. Zaadmiinstrować Act. perf. zawiadywać, zarządzać, admi- nistreiren, verwaltcn.

ADMIRACYA, yi. f. dziwienie się czemu, podziwienie, zdumiewanie, zdumienie, podziw, die Bewunderung.

ADMIRAŁ, AMIRAŁ, a. m. z Arabſk. Amir, Emir: pa-
niacy. Du Fresne Gl. -Hisp. admirante, Ger. der Admiral,
Eccl. admiirałb, корабледержeb, корабленаchalankb;
Croat ladijh (łódź, korab) = hetman woyska morſkiego.
Papr. W. 1, 465. Dudz. 55. 1začlea woyska morſkiego.
Petr. Pol. 119. Kazimierz Jagiellończyk miaſtu Gdańkowi
dal tytuł admirala Polſkiego. Czac. Nr. 327. Admiſalem
bydź, Eccl. корабленаchalastwovatn, корабледержа-
wstwovatn, Graec. ναυκατειν. 2 Hift. Nat. Admiral,
conus ammiralis, muszla w morzu Amerykańſka. Zool. 96.
einc amerikanische Meerschnecke. §. Admiral, Atalanta Linn.
gatunek motyla. Kluk Zw. ein Schmetterling, der Admiral.

ADMIRALNOSC, i. f. sądy admirałskie; die Admiralität.
ADMIRAŁOWA, éy. f. żona admirał, die Admiralinn.
ADMIRALKA, i. f, Roff. admiirałwcha, kobieta urząd
admirałski sprawniąca, ein weiblicher Admiral, eine Ad-
miralinn. ADMIRALSKI, a, ie. Roff. admiirałweickim,
od admirału lub admiralstwa, Admiral: -- ADMIRALSTWO,
AMIRALSTWO, a. n. 3. urząd admiralſki, Eccl.
корабленаchalastwo. Roff. admiirałwstwo, admiirałweick-
stwo, die Admiralschaft, Admiralswürde. Daię ci ami-
raltwo, urząd godny ciebie. Przyb. Luz. 134.

ADMIROWAC, al, ieue *Transit. imperf.* poadmirować *Perf.*
dziwić się czemu, cudować się, zdumiewać, bewundern
*Vind.* obzhuditi, pozhuditi.

ADOPCYA, yi. f. przysposobienie prawne dziecięcia cudze-
go za swoie. Kras. Zb. 1, 51. Die Adoption, Annahme an
Kindceſtatt. Adopcya czyli przysposobienie syna. Eccl.
synоположеніе, сынотвореніе, всыновленіе, при-
няты въ сына; Roff. усыновленіе; Croat. poszinenye;
Vind. posinstvu; -- adopcya cárki, Croat. pokcherenye.

ADOPTOWAC, al, ie, Act. Imperf. zaadoptować perf.
wziąć, przyjąć, przybrać, przysposobić za swoje dzieć,
adoptiren, an Kindesſtatt annnehmen. za syna, Eccl. сыно-
полагать, сынотворити, Roff. усыновить, всы-
новить; Vind. posinuvati j Carn. posynetij Croat.

poszinujem; -- za córkę Carn. pohzhyreti, Croat. pokche-
rujem. Adoptuiacy, Roff. усыновить: adoptowany
Roff. сыновленный, Slovac. chowanec; Slavon. posin; --
adoptowana, Slovac. chowanica, Slavon. pokchi.

ADOPCYINY, a, e, od adopcyi, Adoptions: Eccl. сыно-
положный, сынотворный; adv. adoptive сыноположенъ.

ADORACYA, yi. f. Roff. obожанje = modlenie się do kogo,
die Anbetung. Cześć naypokornieysza, którą ludzie boju
wyrządzają powierzchownym ułożeniem. Kras. Zb. 1, 52.
Czynił głobkie adoracye, to ieſt, pokłonów czołem do
ziemi tysiąc wybiłał, za każdą adoracyą, powtarzają-
modlitwę... Sk. Zyw. 2, 210. Str. czczenie, poważanie
czyiéy osoby w naywyższym stopniu, ubołowianie, die
Anbetung, Verehrung. -- Adoracyi godny, Roff.erkö-
няmittelb, поклоняемый, anbetungswürdig poklon-
ny. ADORATOR, a. m. Eccl. et Roff. поклонный,
obожателъ; Vind. obmoluik, namolnik, der Anbeter.
Czcielic i adorator ićy wdzięków. Teat. 50, d. 5. Fem.
ADORATORKA, i. die Anbeterinn. ADOROWAC, al,
vie, Act. imp. -- Roff. obожать; Vind. obmoliti, na-
moliti = modlić się, ze cześci się klaniać, w naywyższym
stopniu kogo czcići, pr. et tr. einen anbethen. Nigdy nie
przeſtanł te adorować wdzięki. Zab. 14, 143. Byla od
wszystkich ledwie nieadorowana. Zab. 9, 182.

ADRES, u. m. napis, podpis liftowy, Roff. надпись, adreſſe; die Addresse, Auffchrift eines Briefes. ADRES-
SOVAC, al, nie Act. Imperf. zaadressować perf. lit
podpisać, napisać adres, addressiren, die Auffchrift schre-
ben. Roff. adreſſować, надписать. 2) adressować
kogo do drugiego - odkazującą polecać, wſkazać, an jeman-
den addressiren, empfehlen. Rec. zaadressować się, udawać
się, ſich an einen wenden. Smiał się adreſſować do moje-
córki. Teat. 8, b. 82.

ADRYAN, u, m. Kaftanik kobiecy, z Franc. eine
Adrienne. Garbatym służą przestronne adryany, fortelny
Francuzkićy przemyślności wynalazek. Zab. 7, 155. Zony
krotoſilne, na swe adryany, ażuſty, róbrany, wyciąguły
z stodół sopy. Mon. 70. 79.

ADRYANOPOL, u. m. miaſto tureckie Dyk. G. Carn. Drino-
pojiſe. cf. DEREŃ cf. Traeya.

ADRYATYCKI, a, ie Adriatich, Morze Adryatyckie. Dyk.
G. Slavon. Adriansko, Sinje more; Rag. mletacko more

ADUMBROWAC, al, vie Act imperf. przycieniać, cić
nadawać. Eccl. надсѣняю. tr. namieniać, slabo wyrażać,
ſchattiren, ſchwad angeben. Co krasomowſkie słowa
dyktyuen, to též małarſkie pędzle farbami adumbruią. Sk.
Zyw. 2, 150.

ADWENT, u. m. Boh. Slovac. Ungar. idem. Roff. poże-
ćewenckij posimb, der Advent. Właściwie znaczy przyj-
ście Pańſkie. W. Pſt. W. 2. Poſt mniejszy przed Bożym
narodzeniem adwentem zowią. Sk. Dz. 1055. Adwent
nazywał się též Czterdieztnicą, że kiedyś 40 dni do
wielkich świat poszczono. Właściwie słowo to.označy-
łoby sam dzień narodzenia czyli przyjścia Pańſkiego; lecz
u nas adwent raczey znaczy przedawencie, przedprzyjście.
Cer. 1, 184. ADWENTOW, a, e Boh. Adwentinj Ger.
Advents.

ADWERB vide Przysłówek.

ADWERSARZ, a. m. przeciwnik, der Midersacher, Gegner;
Biel, 157, W. Pſt. Mn. 304. Salin. 382.

AGAZ - AGIT.

AGNE - AHN:

7

AGAZANT, a. m. z Franc. 'engageante: mankietka długą
bialogłowiska z forbotami, eine lange Weibermanschette mit
Epißen. Garnitur, agażantami. Haur. Sk. 519. Niewiały
dziwnemi angażantami zdobily głowy swoie. Comp. Med. 705.

AGIENDA, AIENDA, y. f. z łac. z bióri modlitw i obrządków
kościołnych, die Kirchenagende. Carn. trěbnik; Roff.
чиновникъ; Eccl. мѣбникъ. Trebnik abo agienda
Ruſka. Pim. Kam. 13. Moſkwa w swych abonikach albo
agiendach. Sak. Perf. z. Xiądz bierze krowę, że wiersz
prześpiewał z agiendy. Zab. 16, 125. Nar. AGIENT,
AJENT, a. m. ogólnie: każdy pilnuiacy drugiego interesów
czyli spraw, der Agent, Geschäftsführer, szczególności:
sprawuły interesa iakiego dworu, w godności niższy od
Chargé d'affaires, der Agent eines Hofes. Rzeczypospolityć
trzeba agienta na dworze kniazia wielkiego chować. Star.
Woy. A. b. Turcy nie znałą różnicy między posłem, rezy-
dentem, agientem i nayniższym posłannikiem. Klok. Turk.
112. §. agient = aplikant, juryła, adwokat, ein Referen-
darius, Advocat. Agenci znaydujący się w palestnie nie
mogą ieszcze u sądu źawać. Vol. L. 6, 453. za nich od-
powiedzialność na Mecenasów włożona. Cztr. Mscr. --
Agienci w Wiedniu tym wyżsi są od patronów, że gdy ci
w sądowych tylko trybunałach, oni w rachach nadwornych
naywyższych ławiały. Biener Hofagenten. AGIENTOSTWO,
a. m. urząd agienta, das Amt eines Agenten.

AGIER, agru, m. że zamiał tatarak albo tatarSKIE ziele.
Dodz. 51 z łac. acorus Lin. Kalmaß, Ackermurz.

AGGIEUSZ, a, m. prorok ſtarozakonny, der Prophet Haggai.
Zat. Teſl. 321.

AGGRACYOWAC, al, nie. *act. imp.* - Vind. pomilofiti,
pomiloftuwati, pognadati, ognadliwati = darować życiem,
łaſkę uczynić, przebaczyć winowaycy; begnadigen, das Le-
ben oder die Straße schenken. Król może aggracyować na
śmierć ſkazanych. Gaz. Nar. 176. Prawo aggracyowania,
jus aggratiandi. das Begnadigungstredt.

AGIO czytay: ażyo. indecl. z Włosk. vulgo laże, łaża, y. f.
naddatek, przydanie, das Agio, der Aufwechsel, das Auf-
geld. Termin handlu 1) większość walorum cedyłu bankier-
ſkiy nad iloftny sacunek summary w niowy wyrażonyć, wy-
chodzi na iedno, co procent albo prowizya od sumny
wexlem przekazanćy. Kraſ. Zb. 2) Naddatek, który się
daie, zmieniającъ ieden gatunek pieniędzy na drugi; u Her-
burta przydawanie, n. p. Do szerokich groszy Prazkich
niech będzie przydawanie wedle buigu pospolitego. Herb.
Stat. 81.

AGITACYA, yi. f. AGITACYYKA, i. f. dem. Eccl.
движеніе, двищаніе, Roff. мѣодвиженіе, ruch ciała,
poruszenie, die Leibesbewegung, Motion. Zażywać częstćy
agitacyi, tak chodząc, iako i przeieżdżaiącę się na koniu,
Haur. Sk. 415. Agitacya czyli ruchomość na koniu, w po-
ieździe lub piechotą. Krup, 5, 589. et 213. 2) poruszenie
wzruszenie, Bewegung, Wallung. Umysł iego w uſtawicznćy
ieſt agitacyi. L. AGITOWAC, al, uie, Act. imp. obracać
rożnie, mięszać, betreiben, herumtreiben, herumkehren,
walzen. Maſło agituy w moździerzu, až zczernieie. Comp.
Med. 261. (z kłóć, łucz, mieszay, mischen, ſtampfen). -
Recip. Agitować się: agitacyi zażywać, sich Motion machen.
Pedagra przypada, gdy człowiek nie agituie się pezechadzkami,
iazdami. Haur Sk. 415. §. Jurid. Agitować sprawę: po-
pierać, odprawować, einen Proceß führen, betreiben.

Sprawa się agituie: toczy się, der Proceß wird geführt, ist
anhängig. Sądy się agitują: odprawują, es wird Gericht
gehalten, gepfogen.

AGNES, i. f. AGNESZKA, AGNIESZKA, i. f. imię biolo-
gowłskie, ein Weibername. Roff. araóīra; Vind. et Carn.
Nesha: Pol. Jagna, Jachna, Jaga, Jagusia.

AGNES v. Ahnec.

AGNUS, a. m. Dem. AGNUSEK, ſka, m. AGNUSZEK,
szka. m. Boh. agnauſtko, ctnauſtko: 1) baranek agnus Dei
wyrobiony z woſku święconego, ein Agnus Dei, ein Stück
geweihten Wachſes mit der Figur des Gott-Lammes. Agnusa
woſkowego, z jarzącego woſku wymylił papież Urban V.
Teof. Zw. D2. Woſk iarzący z balsamem i z wodą Krzy-
żłową, sprawiły ten to agnus, cna świątość woſkową.
Zygr. Pap. 68. Woſku od papież święconego, który
agnus Dei zowiem, iako wielkicy mocy doznawają ludzie
w ogniach, w wodach, i. t. d. Sk. Kaz. N. 523. 2) Wy-
obrażenie baranka z czegokolwiek bądź, ein Anhängsel von
irgend einer Materie, das Gotteslamm vorstellend. Już
i krzyżyk godzię z szi dyszy, i agnuszek szczerokołoty zjaři
się iuż dawno. Opat. Sat. 51. AGNUSKOWY, a, e od
agnuſka, Gotts-Lammlein. O mocy agnuskowę. Zygr.
Pap. 68.

AGREST, u. m. a) iakiekolwiek iagody kwałe niedoyźrzałe,
saure unreife Trauben und Beeren. Carn. agres; Graec.
άχχασ, pyrus silvestris, Lat. agreſta, vinum acre; Gall.
aigras; Bosn. egresc, ogreſta, greſc; ſtal. agreſta = uva
acris, acerba, (Bosn. zagreſciti, zakisseliti = acreſacere);
Croat. jeſrift; Dalm. egrift, gres, ogreſta, vinika; Hung.
egres (Roff. parodokb). Czekał, aby ziemia zrodzila
iagody winne, alic zrodzila agreſt. 1 Leop. Jef. 5, 2.
(5 Leop. plonki). Agreſt, to ieſt wino dzikie albo leśne.
Urs. Gr. 132. b) sok z takich iagód wytłoczony, der aus
ſolchen unterſen Beeren gepreſte herbe Wein. Z niedoyrzalych
winnych iagód wytłacza się sok agreſt (Verjus) cierpki
i kwaſny, do przypraw w kuchni. Kl. Dyk. 5, 168. Zaw.
Gos. Silesk. Peſl. 407. Sien. 187. Cresc. 298. Spicz. 96.--
2) Agreſt, krzak i owoc tego krzaku, ribes grossularia Lin.
Carn. agres, berberion agresove; Vind. agress, oſtinaza,
kosmatizhi, kosmazhizhki, kuseji; Boh. angreſſt, ſrſka;
Roff. крыжовникъ; die Stachelbeere, der Stachelbeers-
trauch, (Oeſter. Agraß.) Kluk. Dyk. Fundz. AGRE-
STOWY, a, e, z agreſtu, od agreſtu, 1) Agreſſt: (jauer).
Wino agreſtowe cierpkie. Spicz. 96. 2) iagody agreſtowe
w potrawach bywaią używane, ribes. Kl. Ros. 1, 151.
Stachelbeeren.

A H.

AH! cf. Ach! A! interj. Oznacza podziwienie, Ah! vermuer-
dernd. Ah! co mi powiadasz! Teat. 33, c. 45. AHA!
interj. ukontentowania, aha! Cróat. aha! -- Wina, aha,
co niemiara w piwnicy. Falib. D. R. Poczekayno, až sobie
przypomnę. Aha! iuž wiem. Tea. 7, d. 56. Cztr. K. AHI i
odgłos ziewaiącego, der Ton, den ein Jähnender hören
läſt. Piiany obudza się, i ziewa głośno: ahi, ouf, ouf!
Tea. 7, d. 10. Cztr. K.

AHNEC, hnca. m. Eccl. arneuß, z łac. agnus; Gr. ἀμνος.
(cf. iagnię, agnus); baranek boży, hoſtya świecona Ruſka.
Pim. Kam. 73. die geweihte Hhostie in der Griechischen
Kirche. Pop wyimuje hoſtyną aibo ahnec z proſkury, na

8

AJ - AKAF.

którym napis: Jezus Chryftus zwycięża. Cerk. Dyk. Pim. Kam. 59, et 74-75. Sak. Persp. 16.

A J.

AJ! interj.; wey! hawéy! Oy! en! oh! obo! Ai! iuž WPan-
na ze mnie płaszczyk zdzierasz! Tea. 2, b. 119.

AJENDA v. Agienda.

AJENT v. Agient.

A K.

AKACYA, yi. f. groch Sybirski, rołini taragana Lin. der
Acacienbam. Jund. 379. Roff. akanią, гороховое де-
рево, мерновникъ, гороховникъ, золотарникъ;
Vind. farsh, farshje.

AKADEMIA, ii. f. 1. właściwie gaik niedaleko Aten, gdzie
Platon uczył, ztag iego Akademicy; filozofia ie-
go Akademicka. Modz. Baz. 516. Platov Lehrgarten,
Lehrschule, Lehrsthem. 2. to co univeksitas, to ieł:
zbiór szkół wszyftkich nauk w jednym mieyscu, z mocą
kreowania doktorów. Kras. Zb. 2, 560. szkoła główna,
(żartem: Wszechnica). Roff. Akademija; Carn. glągłe,
visokasholz, modrina, modrishe; Vind. modriana, glą-
gle, visoka shula, modroskupzhina; Rag. mudroskupsetina;
Croat. mudroszkupchina; Academie, hohe Schule, Univer-
sität. Akademia Krakowska, szkoła Koronna. Groch. W.
269. Dwie szkoły główne w Polsceze, Krakowska i Wi-
lenińska. Dyar. Gr. 153. (cf. Wydziałowe, podwydziałowe
szkoly). O założeniu Akademii Krakowskiej. Biel. 197.
Krom. 362. et 430, 432. Akademią w Kiiowie, a drugą
na Ukrainie założyć pozwolono, R. 1659. Vol. Leg. 4,
639. Prócz tych, sławne są: Akademia Zminowska, Lwow-
ka, Poznańska, Chełmińska. 3. Akademia, zgromadze-
nie, towarzystwo uczonych ludzi, aby powszechną pracą
wzmagali poſtepek nauk, kunsztów. Kras. Zb. eine gelehrte
Gesellschaft, Academie. Gdy mówię o akademiach, nieroz-
zumiem przez nie iakie szkoły, ale takowe zgromadzenie,
w którym się ludzie nayuczeńsi, czasów pewnych umówio-
nych naydowali. Mon. 65, 515. Akademia abo towarzy-
stwo ludzi uczonych dla wydoſkonalenia ięzyka Pol-
ſkiego. Mon. 65, 241. Zbieranie się uczonych na obia-
dach czwartkowych Stanisława Augusta nazywa akad-
emią: Nar. Chod. ded. Król cudem przedtym niesłycha-
nym, robi akademie, z obiądów. Zab. 12, 85. Pias. 4. Ak-
demia, koncert, wielka muzyka poważnicyzego gatunku,
eine muſicaliſche Academie. Fig. Czasem umieć z kopią,
ſroi za akademią. Groch. W. 488. (t. i. za naywiększą nau-
łe: pobić, to rozum!) § Akademia Smoronska, v. Smor-
goński. AKADEMIKCI, a, ie, Akademiczny, a, e, tyczą-
cy się akademii, academisch. Roff. Akademическій. Eccl.
Akademykciי, до большаго училма, принадежа-
уй; Carn. glagolitſke, glagolitſke). Xięgi Clycerona akade-
miczne, od mieysca gdzie ie pisał nazwane. Kras. Zb. 1,
252. AKADEMIK, a, m. nauczyciel lub też uczeń akade-
micki, ein Academicus. Croat. et Rag. mudrozbornik.)
Akademik Wileński. Zab. 16, 166. AKADEMIKOWAC,
al, uie. intrans. imp. akademią lub akademickiemu nauka-
mi się bawić, auf einer Universität studiren. Tr. §. ma-
drować, rozumować, żakować, vernünfteln. AKADEMI-
STA, y. m. uczeń rycerskiy szkoły, ein Schüler einer
Mitterschule. Tr.

AKAFIST, u. m. msza Ruſka, eine Renthische Meſſ. Ruscy

AKAN - AKCY.

Czerńcy w cellach akaphift o imieniu naysłodszym Jezuso-
wym, Pana Boga błagaiąc, odprawuią. Pim. Kam. 88.

AKANT v. Niedźwiedzie łaſki.

AKCENT, u. m. AKCENCIK, a. m. dem, przygłos czyli
domiar w wymawianiu i znamię pisarskie na wyraże-
nie tego służące, der Accent, das Accentzeichen, der accen-
tuirte Ton. Carn. et Vind. glasnik; Carn. kluka, Vind.
klukka; Rag. nadslovak; Croat. zarez; Slov. Hlasužnak,
zwukaznak, prizwuſ, znamenko. U Kopczyński, znaczy przy-
głos rożność wymawiania, przygłoſka zaś znamię pisar-
skie. n. p. Polacy przygłosy swoie przygłoskami czyli zna-
mionami do głosek dodanemi, malować przedsięwzieli.
Kopcz. Gr. 5, 56. Wielu Polaków znayduje się, którzy
w mowie przygłosów polskich ani wydadź, ani czuć mogą-
ib. 57. Przygłoski czyli znamiona, tak nad samogłoskami,
iak nad spółgłoskami. ib. 56. W Pěſkim i Arabſkim ak-
cent przyjemny okrywa grubość Tureckiły mowy. Kłok.
Turk. 40. Słowa ich fryzowane, akcent tchnie proporcą
muzyczną. Mon. 65. 521.

AKCENTYSTA, y. m. žartowniš, śmieszek, ein Spaßvo-
gel. Tr.

AKCEPTACYA, yi. f. 1. Jur. przyjęcie, zezwolenie na
wzięcie rzeczy, obrządek do ważności donaczy iłołaty
Kras. Zb. die Einwilligung zur Befüllungsmung, die An-
nahme. 2. przeſtanie na czym, kontentowanie, nie od-
wolanie się przeciw wyrokowi. Konſt. 1768. die Anerken-
nung eines Richterspruches. 3. wzięłość, szacunek, powa-
żanie, die Beliebtheit, das Beliebtsyn, der Beifall, Cre-
dit. Horacyusz u dam w wielkiej był akceptacyi. Kraj.
Hift. 150. 4. zdanie, mniemanie, opinia, die Meinung,
daß Gutachten. Bogactwa roli są prawdziwe, od akcepta-
cy ludzkiej szacunku nie biorąc. Wysw. G. 515. AK-
CEPTOWAC, al, uie, ac&. imp. przyymować, annehmen.
Przyiacielowi owemu dziękowal, lecz iego rady wzdy nie
akceptował. Jabt. Fz. 108. Trzeba poprzełać těły miłości,
bo nas tu nie bardzo akceptuią (nie radzi nam). Tea. 22.
c. 54. AKCEPTOWANY, a, e. mogący bydź akcepto-
wanym, przyjętny, acceptabilis, annehmbar, annehmlich.

AKCES, u. m. przytapienie do czego der Beztritt, Beztritt
zu etwas. Akces Króla Stanisława do konfederacyi.
2., przyſtep, który kto ma do kogo, der Beztritt, Zugang.
Ma wielki akces do dworu. Offol. Wyrw.

AKCESSORYA, yi. f. Jur. 1. przydatek rzeczy mnieły wa-
żnyły do główny. Kraſ. Zb. 1, 18. rzecz przynależąca do
główniwszcz. Far. 411. die Nebensache, die mit der Haupt-
streitsache zufanmenhánat. Od akceſtoryi, to ieł, od rze-
czy, które nie przynoszą strąty główny rzeczy, ieno tył-
ko ſtracenie roku albo wolności od pozwu, sędzia nie ma
bydź ruszan. Herb. St. 417. 2. akcessorye, ſtopnie, por-
dług których sprawca przed sądem poſtepuie, die Gradation
der Proceſciuleitung. O akcessoryach albo wſlepie do
spraw: Zachowuiąc dawny sprawowania się sposób, utrzy-
mywamy ten porządek akcessoryów: 1. experiri cyli
rozpierać się. 2. prosequi czyli popierać. 3. procedere
czyli poſlegować. 4. respondere czyli powodowi odpo-
wiadać. 5. directe respondere czyli w sprawie odpowia-
dać. A. Zam. 2, 59.

AKCYA, yi. f. 2. w prawie Rzymskim termin powszechny,
znaczący wszyftkie procedery prawne. Kraſ. Zb. 1. 25.
Rechtshandlung, Rechtstreit, Proces. Akcya abo sprawa
hywa

AKC - AKOM.

bywa z aktora, z pozwanej i rzeczy o którą idzie. Vol. L. 5, 67. Mięszanin ieden miał akcją wielką z rayy Krakowskimi. Gór. Dz. 187. Akcya, to iest, sprawa sądowa. Groic. Ob. 114. Król osądziwszy nieco akcyi, ruszył dalen. Gór. Dz. 28. 2. Mil. akcya, utareczka, potyczka, bitwa, czynność wojenna, eine Action ... Kriege, Schlacht, Treffen. W akcyach wojennych pokazywal odwage. Jbt. Tel. 203. 5. akcya w handlu, gdy się ten przez kompanią zetraną sprawuie, a ta wyznacza kapital do prowadzenia handlu, i dzieli go na akcy. Kras. Zb. 1, 55. eine Action, Handelsactie, in England Stock. Akcye poszły w górę albo spadly, t. i. przynoszą większy, albo mniejszy pożytek. Kras. ib. 4. w poezyi: akcya, czyn flanowający przedmiot poematu, die Handlung, fortlaufen-de Geschichte eines Gedichtes; Eccl. akcyja, dźbiskowie. Akcyja Jliady pomsta Achillesa, nad żądanie większa. Gol. IVy. 466. Akcya idzie zawsze i na tym zależy, że bliżej końca swego z większym pedem bieży. Dmoch. Szt. R. 43. 5. akcya czyli giosłytukalewa teatralna, lub też mowcy, die Action, das Mienenspiel des Redners, Schauspiebers. Carn. obnashanje; Eccl. liučepodhожденie. Akcya zyli udawanie, upięknia, wzmacnia i żywia mowę. Kopcz. Gr. 5, 55. Radził, żeby się mowca w zwierciedle przypatrywał akcyi swoicy. Gol. IIy. 252.

AKCYDENSA, ów. pl. AKCYDENCYE pl. wrątki, Accidenien, Sporteln. Roff. aktywenci, wyznań.

AKCYP indecl. žartem: chapka, obrywka, Sportel, Sportelsucht. Komissarz lub ekonom chciwy na akcype. Mon. 75, 588.

AKCYZA, y. f. nazwisko podatku do rzeczy do potrzeb życia służących (i wszelkich towarów). Araf. Zb. 1, 55. Sor. 2. Accisa; Roff. aktywów,chamga, pošaliha; Vind. dazia, aushlak; Carn. dazija, daz, die Accisa. AKCYZNIK, a. m. strażnik, wybieracz akcyzy, der Accisecinchem. Vind. daziar, aushlakar, Roff. zborowick. Poborey, aktyznicy, czopownicy. Vol. L. 4, 524.

--- AKI Slav. etc. z struk, u. p. sześćioraki, Slav. shifterostruk, siedmioraki, Slav. sedmerostruk.

AKLAMACYA, yi. f. okrzyk, hasło wielbienia, pochwały; u Rzymian na cześć bogów albo wielkich ludzi. Kras. Zb. 1, 18. das Zujauchzen, Bypall Jurufen. §. hasło zezwolenia, zgody, das Bepitimmen, Miteinstimmen. Obrany Król przez aklamacyą. Ofr. Wyr.

AKOLIT, a. m. z Gr. ακολουθος, właściwie naśladownik, nasiępea; lecz w hierarchii kościelnej, załepca poddiąka na i diakonów, zwarty stopił święcenia maiacy; ma stranka o świetle kościelnym, chłobie i winie do ofiary. Maćez. Karnk. Ktch. 265. Kras. Zb. 1, 24. Sar. Art. 6. Kuczk. Ktch. 2. 618. der Acoluth, der Gehülfe des Subdiacons beim Meßopfer. §. akolit: służacy, towarzysz, der Diener, Begleiter. Częstokroć pochlebłoś i podłość akolitów, przydanych do pilnowania panicza, wszystko psnie. Zab. 11, 107.

AKOMODOWAC się Komu, rec. imp. dogadzać komu, stosować się do kogo, gwoli bydź komu, przypodobywać się, przymilać, nadkakiwać, zaslugiwać się, uymować, pozyskować sobie kogo, zabiegać o czyję łafkę, sich nach einem bequemem, einem zu gefallen sich. Był to człowiek do bry, umiał się akomodować każdemu. Eiel. 82. Musiła się świeckim obyczaiom akomodować. Sk. Ływ. 575.

Tom I.

AKOR AKT.

9

AKORD, u. m. med. lot. accordium, Jtal. accordo); pogodźnie, zgodzenie się, ugoda, der Akord, Vergleich. Mialio przez akord wzięte. Tr. §. wyraz w grze, kiedy dla wątpliwości wygranę lub przegraneć, graże godza się o płatkę. Off. Wyr. Vergleich über den Gewinnt hin einm Spiele. 2. Music. akord, zgoda trzech tonów. fundam. talugo z trzecim i piątym. L. der Accord in der Mußt. AKORDOWAC z kim o co ugadzać się, ukladać się, accordiren, einen Vergleich schließen.

AKROSTYCHON, indecl. z Greek. wiersze, których początkowe głoski złożone, imię lub myśl iakową wyrażają, das Gedicht Acrostichon. Eccl. kраєперанєціє, краєсцюї.

AKSALIT v. Azamit.

AKSZAK u. m. herb, serce ludzkie wskrosł forąłą przeszwoz. Nies. I. 12. Kur. 3, 4 Kras. 76. akszak, z litewskiego obrona. Stryik. v. Oksza) ein Wappen.

AKT, u. m. 1., czyn, uczynek, die That, die Handlung. Akt wspanialego serca. L. Aktu: uczynkiem, in der That. (v. Akta) 2. Akt: obchód uroczyłości, das Begangniß. Przy akciech (aktach) weselnych. Otw. Ow. 58. Na tym wiklim akcie (dysputacyi Padniewskiego) było 15 Kar-dynałów, 5 Patryarchów. Warg. Wal. 306. Temu zna-czeniu odpowiada zakończenie rzeczowników na: iny, n. p. chrzciuy: akt chrztu; ogłędziny: akt ogładania; poślubi-ny: akt poślubienia. 5. Poſtepek, bieg, dalszy ciąg, dcr Fortgang, der Lauf, der Gang. Akt ty sprawy. L. 4., akt, główna część sztuki teatralny, der Act, Aufzug eines Schauspiels; Roff. dźbiskowie, dźbiskowie. Rzymianie dzielili dramata na 5 części aktami zwane, teraz bywają dobre dramata, we trzech i w dwóch aktach. Gol. Wym. 422. W pięciu, nie więcćy nie mniej aktach bydź zawarta rzecz ma. Kor. Hor. 11. (v. Scena). 5., Publiczne oswiadezenie rzeczy iakowymi i pismo podobżeń, eine öffentliche Verhandlung, Erklärung, und eine solche Schrift, eine Acte. Akt Konfederacyi oboya na dow. Vol. L. 6., Theol. wyznanie pewnych zasad kościelnych, uroczyście lub też tyko w myśli, eine Anerkennung der kirchlichen Ordnungen, es mdcä achchen in Stätken oder mit Worten. Każdy Chrześcianin powinien unieć akty wiary, na-dziei, milości i skruchy. Katch Miff. Akt przed S. Kom-munia. ib. 7., Akt wiary (Auto da fe), obrządek inkwi-zyji Hiszpaniškicy przed exekucją winoway ow na śmierc osądzonych. Kras. Zb. 1, 54. ein Autodafe bey der Inquisition. - In plur. AKTA, ów. a. Xiegi dzieiów, monumenta, Schichtsbücher, Denkbücher. Napisano w akcie (aktach) apoſtołtichich. Sekl. 81. Apoſtelgeschichte. b. Xiegi publiczne, zapisy urzędowe, spisy kontraktów i t. d. Jez. Wyr. gerichtliche Acten. Sor. 2. Hacti; Roff. повиннbe. §. Sklady i zbiory papierów sądowych. Jez. Wyr. Actensammlungen, Archive. Xiegi ziemskie, grodzkie, mieyſkie. Oſtr. Jnw. Przeniesienie *akt (aktów) ieneratu Kiiowskińskiego do Lwowa. Vol. L. 7.* Akta własne akta těy ziemi lub tego powiatu, gdzie dobra leżą, o które się czyni. Oſtr. Pr. C. 236. Akta wieczyſte, są to akta ziemskie i grodzkie, a nawet metryki oboyga narodów. ib. 235. Do aktów podawać v. Aktykować, intabulować, oblatować. cf. Tabula. - AKTOR, a. m. ogólnie:działafac, czyniciel, czynnik, sprawca, der Handelnde. I.) Jur. ofkarzyjel, pozywacz, powodca, powód, żalobnik, der Kläger, An-

2

520

COFAC - COFNY.

caufatł, caufnanti; Sr. 1. cofam, cufam; Crn. zaufam; Hb. כַּבּוֹשׁ schubh reuersus est; Rs. попашимь, попа-
чивашь, спяшить, оптимизить, пяшить, выпи-
чивать, выпасивать; Ec. вспяшалъ. W woźnictwie
czyli w furmaństwie, absolute: w ciasnym wąwozie, nie-
ma sposobu, tylko cofać. Off. Wyr. (zurück!) Cofać
czym,кому, коми, dyszłem, cofać co, karetę, wóz,
konie; zurückziehen. Koń prózno zpienionym cołany wę-
dzidlem Wziąwsy na kieł, w okropną przepaść z panem
godzi. Hul. Ow. 141. Cofać nieprzyjaciela, obracać go
nazad, odpędzać, den Feind werfen, zurück drängen.
Ustępując zwyciężcom trzy razy ława obracając fię, i trzy
razy cofa nacieraiące nań hufy. Stas. Num. 1, 155. Nie-
przyiaciele naszych bez wszelkiej sprawy woiuiących,
zcofnęli, represserunt. Krom. 602. §. Cofać, wſtrzy-
mywać, zurückhalten. Nie pomału szkodzili naszym, do-
kąd aż król wycieczek ich nie zcofuął, inhibuit. Krom.
673. Nie cofnie wody człek, która uciecze. Pot. Syl.
274. Cofać słowo, wyrok, odwołać, sein Wort,
seinen Auspruch zurücknehmen. Cofam słowo moie. Teat.
55, d. 36. Słowa mi swego cofniecie. Teat. 8, 75.
Zbyt porywczo osądził; wolał tedy cofnąć wyrok, niż
sumnienie niesprawiedliwości obciżyć. Off. Wyr. Cofnął
od niewdzięcznika dobrodzieyštwa. ib. er entzog ihm seine
Wohlthaten, zog seine Hand von ihm ab. Cofnąć ze-
garek, wſtrzymać go, lub też wſtecz go rychtować, die
Urehe anhalten, oder auch zurückstellen. COFAC fię
zaimk., wſtecać fię, iść w tył, iść wspak, się zurückzie-
hen, zurück weichen; Vd. posadjati se, sasaduvati se;
Rs. опшагнуть, шуляться, спяшиться, пяшиться,
попашиваться. Gdy Jezus rzekł tym, którzy go szukali:
amici ieſt, cofnęli fię nazad i padli na ziemię. Sekl. Jan.
18. Na koniu, co fię caſa, iechać niebezpieczna. Haur.
Sk. 353. Zeby fię koń w tył nie cofał, chodzi będzie za
nim człek z harapnikiem, który go za każdym zaſtanowie-
niem fię na przód popędzi. Kaw, Nar. 385. Jak tylko
uſłyszał to słowo, iak nie cofnie fię nazad! Zab. 12, 271.
Cofnie fię wzad młą nogą. Bardz. Luz. 6. Chętnie fię
do mey cofam proſtoty. Zab. 13, 232. Nar. Cofnie fię
nazad od świętey nauki. Wisł. 573. Od tey rezolucyi
nie ieſt w mey mocy i nie chce fię cofnąć. Teat. 3, d. 75.
Ugoda ta fię cofnęła. Tr. rozeszła fię, ist zurückgegangen,
rückgängig geworden. COFANIE fię, das Zurückziehen,
der Rückzug, die Retirade; Vd. posadjanje, sadvliek,
sadpoteg, nasiąhoja, sadhod, retarada. Nieśmiertelne
coſanie fię Moreau było takie, że ten odwrot miał połać
tryumfu N. Pam. 4, 90. Cofanie fię zbitego woyſka.
Łesk. Mier. 254. - COFNIONY, COFNIĘTY, którego
cofnięto, zurückgezogen. Puls mały, cofnięty. Perz, Cyr.
3, 140. b.) Cofnięty, COFNY, którego cofnąć można,
podobny do cofnienia, do odwołania, Sr. 1. ročjenitć
reuoacabilis, zurückziehbar, zurücknehmbar, widerruſtlich,
eppos. niecofniony, niecofnięty, niecoſny, unzurückzieh-
bar, unwiderruſtich. Maż ten niecoſny z podiętey raz ro-
boty. Kniaz. Poez. 2, 99. Niecoſne wyroki przeznacze-
nia. Przyb. Luz. 6. Niecoſnionym nas wyrokiem fata
w swey utrzymując klubie. Pilch. Sen. Liff. 1, 123. Nie-
cofnioną wzięła rezolucyą. Teat. 28, 133. Gdy tylko
tam źaniecie przed boga obliczem, Pełniycie iego wyrok,
niecofnięty nicazym. Dmoch. Jl. 2, 68.

COGDZINNY *CORA.

Pochod: docofnanć, nacofać fię, odcofnąć, pocofać,
wycofać, zacofać.

COGODZINNY, a, e, COGODZINNIE przystk., każdo-
godziny, co godzina przypadaiacy, stńdlič, za jeder
Stunde; Rs. всечасный, ежечасный, повсечасный;
Bh. każdohodinen. *COIESTWO, a, n. Ec. чтожество
quidditas, bycie czym. COKOLWIEK, COLIKOL-
WIEK, COZKOLWIEK, G. czegokolwiek, czegolikol-
wiek, czegożkolwiek; Cokolwieczek zdrbn., Bh. cokoli,
cofoliw, cokoliwek; Sto. cokoliwek; Sr. 1. štojskali, štožlem;
Sr. 2. habbon, habben; Bs. setogod; Cro. kajgod; Crn.
kolzhekaj, karkol, enukolku, enukolkajn, merſkaj; Vd.
kolzhkei; Rs. немношко, málo málbaski, byle trochę,
mało, niewiele, aby krtę, coś, etwaſ, ein wenig, etwas
Weniges. Cokolwiek przyszedlszy do ſiebie, znowu za-
plała. Zab. 14, 338. Ach Moſel Dobr. cokolwiek mogę
mieć ſaſki... Teat. 24, c. 114. (ſiude ich nur einige Mück-
sicht...). S. Cokolwiek, to lub owo, tak czy ſiak, dieſ
oder das, es ſey was es ſey. Nie wchodzi w to iego
przedłęwzięcie, łacno - li mu fię albo trudno udać może;
cožkolwiek bądź, przecię mu chwałę przynieſie, Off. Wyr.
iakokolwiek. S. Cokolwiek, wſyſtko a wſyſtko, iakie-
kolwiek bądź, bez braku, was nut immer, was irgend
nur, alles ohne Unterschied. Od tego wſzyżkiego cokol-
wiek. cla daią, to wſyſtko idzie na intratę do me-
czetu. Star. Dw. 16. O lubieżna młodzi, colikol-
wiek świat ma gwoli człowieku, zażyway roſtropnie. Zimor.
Siel. 545.

COLAK, a, m. zielsko. w ięczmieniu, ein Unkraut in der
Gerste. Tr.

CO - LI, cf. - li, dubitat. aut interrogat. was wohl; Co - li
zemną będzie. Cn. Th. COMIESIĘCZNY, a, e, CO-
MIESIĘCZNIE przystk., każdomießęczny, co mieſiąc
przypadaiacy, monatlič, allmonatlič, jeden Monat ge-
ſällig; Bh. kazdomějśny; Rs. всемѣсчный, ежемѣся-
čный, повсемѣсячно. COMINUTNY, a, e, COMI-
NUTNIE przystk., co minuta przypadaiacy, jede Minute
geſällig; Rs. eжеминушный. CONIEDZIELNY, a,
e, CONIEDZIELNIE przystk., co Niedziela przypadaiacy,
COTYGODNIOWY, co tydzień przypadaiacy, Slo. kajdo-
tidni; Bh. każdotihodni; Rs. eженедѣабный, allſon-
táglič, allwöchentlich. CONOCNY, a, e, CONOCN,
przystk., noc za noc przypadaiacy, jede Nacht geſällig;
Slo. kajdonocni.

*CORA, y, ž., CORKA, i, ž., Córeczka, Coruchna,
Corunia, Corufia zdrbn., dziecie czyje plici żeńskie. (cf.
dziewka, cf. syn, otrok), die Tochter, das Tochterchen;
Bh. dch, dcer, dcerka, dceruſſka; Slo. dcer, cera,
derečka, dgewka; Crn. hzhy, g. hzhyră, hzhyre; Vd.
h'zhi, hzher, g. hzhere, dem. hzheriza, hzherka; Cro
kchi, kchér, hcher, g. kchere, dem. kcherka, kcher-
chicza; Bs. kchch, kcchjerça; Slav. kchi, kcheri; Rag.
kchi g. kchjere, pl. kchjeri, dem. kchjěrza; Rs. dočь,
дочери, дочка, дощечка; Eccl. Ašši, Aššéri, Aššémiša cf. Ger. Tochter; Gr.
Suvayntje; Sr. 1. diowka, hrodjena diowka; Sr. 2. jowka).
Jaka matka, taka córka iey. Budn. Ezech. 16, 44. Vd.
kar mazhka rodi, radu mishi lovi cf. iaki szczep, takie
iabłko; nie daleko iabloni iabłko 'padnie). Córka swey
matki we wszem našladuie, Suczka swey pani zawsze trop.
pilnuie.

CÓRCZY CUČHNAĆ.

CUČHTAUZ - CUD.

521

pilnuie. Rys. Ad. 8. Wiele ze złych matek córek święto-
bliwych. Auszp. 29. Zona, ba i corusia łtri mi cher-
chele. Teat. 43. c. 4. Wyb. To ieſt pana sędziego ko-
chana corunia. Teat. 46, 55. Oczyczna do was kobiet
mówi: miſe moie coruchny. Biel. S. N. 39. Oto moia
corusia. Teat. 26, d. 7. A Arpin wymowny, nuż dzie-
cięcia swego, tořeczki, czy nie płała, idąc wygnaniec
z Rzymu od miſey Terencyj! Groch. Thr. A. 4. Przy-
sposabiać sobie córkę, adoptować, Crn. pohzhyreti, an
Tochter Statt annéhmen. Córka adoptowana Sla. pokchi).
Bolesław poiął córę kążeżcia Halickiego. Biel Kr. 95.
Dwie *córce (dual. = córk). ib. 559. §. Niewłaść młoda
osoba płci żeńſkiej, panienka, dzieweczka, Tochter,
Tochterchen, Małchen. Choć iey nie znał, ale widząc ią
bydź młody, córką ią nazywa. Otw. Ow. 412. Coreczka
malutka, poimana z ziemi Jzraelſkiej, na posłudze żony
Naamanowey była. Sk. Kaz. 370. §. Córka chrzesna ob.
Chrzesna. §. Fig. Corka, ſkutek czego, die Tochter,
die Frucht, die Wirkung, die Folge. Córka dumy zu-
chwałość. Off. Wyr. CORCZY, CORECZNY, a, e, od
córk, Tochter =, töchterlich; Bh. dčerčin, dčeruffčin; Slo.
ččerin; Crn. hzhyrèn, hzhyrne; Vd. hzherni, kžhirni;
Rs. dočerinńd, dočéŕinńd, Sr. 1. džowečně, džowež-
žinſſi. Coreczny wnuk Ec. džewerijčińd, внукъ over
džépe. (NB. że od słowa cora, pochodzi paſſierbica,
zhąd póżniey w rydz, mežk. paſſerb formowano. ſład
pokazuie Rs. ct Ec. nážděriuła, nápmčeriuła.
CORAZ ob. co raz, raz. COROCZNY, a, e, COROCZNIE
przysłk., každoroczny, alljährlich; Slo. každoročni, každo-
ročný, wyrocith, wyročni; Sr. 2. každe leto; Sr. 1. wſche-
letné; Vd. vsakolieten; Crn. včaklejtne; Rs. ežejod-
anyj, pогодно; Ec. novčałyšnijna, chmo ežejodno
wvabem. Komissarz cŕocznie maiętności wszyſtkie ma
obieżdźać. Kras. Pod. 2, 280.
CORUCHNA, CORUNIA ob. Cora, Córka.
COS, COSI, COSIS, ob. Co. COTRZECIODZIENNY,
COTRZECIODZIENNIE przysłk., co trzeci dzień przy-
padaiacy, jeden dritten Lag. ob. Przezedni. COTRZE-
CIOLETNI, ia, ie, COTRZECIOROCZNY, a, e,
Cotrzecioletnie, Cotrzeciorocznie przysłk., przezoczny,
jedes dritte Jahr. COTYGODNIOWY ob. Coniedzielny.
COZ ob. Co.

C U.

1. CUCH psi, ob. Czuch. 2.) CUCH, u, m., CUCHNIE-
NIE, ia, n. smród zgniły, ein fauler Gestank; (Boh.
cjich, cjuh węch; Slo. čuch; Sr. 1. cžuci, cžuchani);
Smrodliwe wonią rozpędzać cuchy. Susz. Pies. 2, B. 5, b.
Cuch od ezłowieka, ieſt to wylot par smrodliwych
z ciała, bądź przez nozdrza, bądź przez uſta, podpasze,
nogi, otworem warg wielkich lub Ionem. Dyk. Med. 1,
59o. (cf. parſk, der Gestank aus der Naſe, aus dem
Munde, von den Fühlen u. f. w, stinkender Athem, stin-
kender Schweiſ. Zapach abo *czuchnienie uſt z czosnk.
Syr. 1118. Cuch zwierzyny, mięſiw, nadgniły przy-
smrodek, das Wildbenzen oder Wildpern, das Muffen.
CUCHNĄC niiak idnt., wydawać z ſiebie zgniły smród,
Tom. I.

zaſmiardywać, zgnilizną trącić, faul stinken, müſſen;
(Bh. ćuchnauti odorari; Sr. 1. tucham olacio); Bs.
discjati, mirisiti; Vd. smerdlivati). Z uſt gdy komu
cuchnie, pochodzi to częſto z zagniłości żołądka nie-
ſtrawnego. Haur. Sk. 407. Padlby trupem przy swoiey
Maruchnie, Choć iey z nosa i z gęby, iak ſto djabłów
cuchnie. Zab. 13, 64. Nie dbay,ochciaż zła wieść tobie
gruchnie, Kto nie ie czosnku, pewnie nim nie cuchnie.
Zegl. Ad. 193. Niewieſk. Cuchną ścierwy pogniſe.
Brad. Ost. E. 4. Trup iuž cuchnie, bo mu iuž czwarty
dzień. W. Joan. 11, 39. W domu cuchnie, wszędzie
pełno śmieci. Zab. 16, 219. Wody żywe w cuchnące
sadzawki obrócili, Kul. Her. 25, Zwierzyna cuchnie,
czuć iey, słychać iey, das Wildpret müſſelt, wildenſt,
wildpert. Cuchnać czym, wonach riechen, stinken. Mięso
świeszczów bardzo zwierzyną cuchnie. Zab. 12, 196.
Ręce i uſta ludzi upadłych ieszcze cuchnęły ofiarami
bawwochwalſtiemi. Herb. Art. 76. Fig. To coſ przeklecie
cuchnie miłością. Teat. 30, 42. (paſchnie miłością, wy-
daie miłość, das ſieſt nach Liebe auſ, richt nach L.).
CUCHNY, a, e, Tr. cuchnący, cuch wydaiący, faul
triechend, müſſend, wildenſend. Pochod: zacuchnąć ob
po stowie: Czuć, czuch.

CUCHTHAUZ, u, m. dom poprawy, z Niem. das Such-
haus; Sr. 2. zuchthaus; Bh. dům kažn'e, kuté; Rs. cmi-
pumelbnyj domb. Cuchthauz, sposb bardzo dobry
do uſkromienia ludzi swawolnych. Haur. Sk. 159. Mon.
74, 488. Za takie cnoty odsyłań do cuchthauzu. Off.
Wyr. Za twoje niewinność trzebaby cię na rok przynay-
miey do cuchthauzu oddadź. Teat. 55, b. 95. Obaczę,
iak ſie poprawisz do roku, Gdy w cuchthauzie uymą ci
obroku. Morszt. 73. J cuchthauz mu ne pomoże. Off.
Wyr. (nie wart, tylko wſieć). CUCHTHAUZNIK, a,
m. ſiedzący na pokucie w cuchthauzie, ein Suchthauſler.
Bdtk. w rodz. żeńſk. cuchthauznica, die Suchthausle-
tinn. CUCHTHAUZNICZY, a, e, do cuchthauznika
należacy, Suchthausler =. Bdtk. CUCHTHAUZOWY,
a, e, od cuchthauzu, Suchhaus =. Stróż cuchthau-
zowy. Tr.

CUCIC, *CUCIC cżyn. nied., czucie w kim wzniecać,
rzeźwić, budzić, die Empfindung beleben, wecken, er-
wecken, ins Leben bringen, aus einer Ohnmacht, aus dem
Schlabe wecken; (Cro. czoczati agitare; czoczan tentator,
Satanas.) Upada prawie bez życia; przyſkoczywszy,
cucą go wszyscy. Stas. Num. 1, 192. Przybiegła ią
cucić; ieszcze nie przyszła była do ſiebie, gdym poszedł.
Niemc. Kr. 4, 90. Fig. Roskosze bědziem roskoszami
czucić Wowych przybytkach samej szczęśliwości. Kniaz.
Poez. 2, 92. CUCIC ſie zaimk., przychodzić do ſiebie,
orzeźwać ſie, rzeźwić ſie, wzbudzać ſie, ku ocknieniu
zmiérzać, ſił, mocy nabywać, erwachen, sich ermuntern,
munter werden, sich munter machen, im Erwachen be-
griffen seyn, frischer werden. pr. et fig. Wdzięki le-
chące pękney Likory zdawały ſie cucić, i zaszpecać
wszytkie iey towarzyszki. Zab. 13, 167.

Pochodź: po słowie: Czuć.

CUD, u, m. - 1.) *CUDO, a, n., zdarzenie dziwne nie-
wzyczayne, którego przyczyny nie dochodzą. Boh. Djab.
78 et 3, 117. ein Wunder, cf. Dziw. Bh. diw, zazrał
(Bh. cud, čud - karność, čudnp karny); Vd. zhudes

41

522

CUDACKI · CUDACTWO.

CUDACZYC = CUDNY.

(zhuda admiratio); Crn. zhudu, zhudesh; Bs. cjuddo¹
Slo. diw, žárał; Hg. tsuda; Rg. cjuddo; Cro. chůdo
(cf. zhuda = wiele); Dal. csudo, cjuddo, chyuddo,
chyudesza; Slavon. csudo, csudesǎh; Rofs. чудо,
чудеса, удивлёніе, нěвидаль, невидáльщина; Ec.
чудесство, удивительное дѣло. W liczbie mnogiey
mówimy cuda, bo się dawnie w pierwszym przypadku
liczby poiedynczey mówilo cuda. Kpcz. Gr. 2, 129.
Rzeknie do was Faraon, daycie po sobie cudo. Budn. Ex.
7, 9. (uczyńcie iakiś cud. Bibl. Gd.). Herod nadziewał
się widzieć od Jezusa iakie cuda uczynione. Sekl. Luk. 23.
Nas w wierze utwierdzą cuda Chryſtusowe, syna wdowy
wſkrzeszenie, dziewki, Łazarzowe, i t. d. Paszk. Dz.
78. Bogu wolno czynić cuda. Birk. Gl. K. 57. Cudo
zmartwychwſtania Pańłkiego. Karnh. Kat. 39. Wielki
cud, w ogniu nie zgorzeć. Sk. Dz. 1003. Ogień nie pali,
a gore, o cuda! Wad. Dan. 87. Ec. вехукодѣмъ.
Cuda Częftochowskie, Kobyałskie, Sokalſkie i t. d.
zdarzenia za nadzwyczayne pocytane przy obrazach
z Częftochowie i t. d. - Cudem, cudownym sposobem,
durch ein Wunder, auf eine wunderbare, wundervolle Art.
Wiele dziwów po wszyſtkim świecie dzieje się; ale się
zawzydezieią, níe cudem, ale przyrodeniem to nazy-
wamy, że się to z natury tak dzieie. Biał. Poſt. 206.
Cudem się itało, że z nasь który nie zginął. Teat. 45, c.
1296. - S. Latius rzecz iaka dziwna, niezwyczayna, etwas
Wunderbares, Wundersames, ein Wunder, ein Wunder-
werk, Wunderding. Warg. Wal. 22. Siedm cudów świata,
die feben Wunderwerke der Welt. Grób Artemizy mě-
żowi swemu taki wyſtawiła, że go między siedm cudów
świa ta, albo między rzeczy siedm, które świat wszyſtek
za nieiaki cud ma, liczą. Warg. Wal. 137. Paulinus
oſtry wiodąc żywot, cudem był świata wszyſkiego. Sk.
Dz. 333. Cuda o kim powiadać, cudowne rzeczy, wy-
nosić go pod niebiosa, Wunderdinge von einem erzáßlen.
Cuda powiadał o měztwie Czarnieicko. Off. Wyr. Osmy
cud świata, niepodobienłwo, das achte Wunderwerk dcr
Welt. Będzie osmy cud świata, ieżeli on pić przeſtanie.
Off. Wyr. Milość umie cuda czynić. Teat. 18, c. 25.
sie kann Wunder thun. Ciarlatan ſpiewa: O cuda cuda,
o śliczne cuda, Kto ma pieniążki, niechay ie tu da. Zab.
1, 104. Nar.- Difting. Cuda wyrabiać, cudowne rzeczy
wyrabiać, tolles ſeug machen, abentheuerliches, ſonderba-
tes ſeug treiben. Cuda wyrybał na weselu, ſkakał, pła-
sal, koziolki wywraćał. Off. Wyr. Nie zaſtawszy żony
swoiey w domu, cuda wyrybał. ib. (nadzwyczaynie dzi-
waczył). Cuda z ludźmi wyrabia w domu. ib. S. Poe-
rycz. cud, le merveilleux nadzwyczayne, nadprzyrodzone,
nadludzkie, das Wunderbare. Nic nad podobienłwo nie
ſtawiaj do prawdy, Cud w dziełach rymotworczych po-
deyźrzany zawzdy, Ludzkim działa sposobem. Dmoch.
Szt. R. 41. CUDACKI, a, ie, CUDACZNY, a, c,
CUDACZNIE przyſk., dźiwaczny, chimeryczny, wun-
berlich, abentheuerlich, ſelſsam; Rs. причудабльный.
Myli się Marcin Gallus w cudackie swoiey powieſći.
Nar. Hſt. 2, 249. Każdy uważa w sprawach cudzych
coſ, co mu się zdaie cudaczne i pełne chimer. Cyank.
Log. 85. CUDACTWO, a, n. cudackie poſtepowanie,
cudackie sprawy, rzeczy, tolles wunderliches ſeug, Aben-
theuer. Nar. Hſt. 5, 109. Nar, Tac. 2, 305. CUDA-

CZYC intr. ndh., dźiwaczyć, wydziwiać, wunderliſches
ſeug machen; Rs. чудесничасть. Nie dogodzi mu nikt,
zawsze cudaczy. Off. Wyr. Powiedź czego chcesz, nie
cudacz. ib. CUDACZYC się zaimk. paſſ., CUDACZEC
niiak. nied., zcudaczyć się, zcudaczeć dk., dziwakiem zo-
ſtawać, ein wunderlicher Heiliger werden, wunderlich wer-
den. Miło było z nim żyć; ale teraz tak zcudaczył się,
że niesposób mu dogodzić. Off. Wyr. Zcudaczał ze szczę-
tem. ib. 2,) tr. cudaczyć co, zapłałać, zabałamucić,
verwirren, verwichen. Zcudaczył tak całą sprawę, że
nikt iey nie rozwikli. Off. Wyr. CUDAK, a, m., CU-
DACZEK, czka, m. zdrbn., osoba lub rzecz śmieszna
nadzwyczayney poſtaci, eine wunderliche, abentheu-
erliche Figut, ein abentheuerliſches Ding; Rs. чудак,
чудесник, чудодѣй, чудородъе, причудник; Ec.
давозришель. Gdy mię za cygankę Jeymość ka-
zała ubrać, wszyscy się na mnie, iak na cudaka iakiego
patrzali. Teat. 52, d. 75. Spoſtrzegiſsy go krzyczy: ach!
což to za cudak, Teat. 34, 62. Myśle, czy się odrząd
ſkrzywiony cudaczek Nie da zgłaskać przekazem łakoci lub
cacek. Przyb. Luz. 152. S. Cudak, dźiwak, niedo-
godny, nieiednoſtayny, nie tak žiyacy, iak drudzy, ein
Grillenfänger, ein abentheuerlicher Mensch, ein wunderli-
cher Kopf, wunderlicher Heiliger. O cudaku, kiedy ty
przeſtaniesz drwić główą. Teat. 10, 82. Ciężko z cuda-
kiem wyżyć. Off. Wyr. Cudakowi nikt nie dogodzi. Iż.
S. Pokazujący niby to cuda, kuglarz, ein Taſchenspieler,
Gauſler. Nie trzeba lekko ważyć ludzi, co pod poſtawą
blaznów i cudaków po świecie biegają. Klok. Turk. 182.
*S. Cudak, cudotwórca, cudodziey, ein Wunderthater.
Niemasz cudaka nad moiego S. Antoniego. Ey Panie
Bracie, nie igray S. Mikołaiem, bo i on wielki cudak.
Off. Wyr. - S. Święty cudak; nie wie co piosąć w kościele,
klekka, krzyżem leży, czołem biie, wiersi się grzmota,
policzkuie się, ręce wyciąga w górę i wpoprzek, obrazki
liże. Off. Wyr. ein affectirter Heiligenfresser. - W rodz.
żesk. CUDACZKA, die Grillenfängerinn, die Heiligen-
fresserinn u. f. w.; Rs. причудница, чудесница. CUDKO
ob. Cudo. CUDNOSC, ści, ż., uroda nadpospolita (cf.
sudanność), Wunderschönheit, auſerordentliche Schönheit.
Dziecię dziwney cudności, wdzięczne, pełne słordkości.
Pieś Kat. 29. Jadwiga była niepospolitey urody i cu-
dności. Biel. Kr. 196: Król chciał okazać książętom
cudność królowey, abowiem bardzo nadobna była, Radz.
Eſt. 1, 11. (piękność iey. Bibl. Gd.). W tey cudności
i zacności niemasz žadney przysady. Pieś. Kat. 130.
Cudność albo uroda konia. Haur. Gosp. 147. Widzisz, w
co się konczą cudności i rozkoszy świata. W. Poſt. W. 3,
502. CUDNY, a, e, CUDNIE przyſk., cudownie pię-
ku, arcypiękny, *sudanny, wunderschön; (Bh. cudny
karny; Vd. zheden bellus; zhuden - dziwaczny; zhudliu
- dziwny; Slavon. csudan, csudno - cudaczny; Rag.
cjudan, cjudnovat, cjudnovit, cjuddotvoran - cudowny;
Crn. zhůdn; Cro. chuden, chudavreden, Dl. chudan,
chudovat, chudnovat, chudnovit); Rs. чудный, чудно.
Co szpetnego, to i zlego; a co cudnego to tež dobrego.
Glicz. Wych. P. 8, 6. Piękną była śpiącą; lecz teraz
cudną mi się zdaiesz. Niemc. Kr. 3, 142. Zona Krescen-
yusza była nad wszyſtkie we Włoszech żony nadcuńieysza.
Biel. Kr. 38. Cudne przy cudniejszym gaſnie. Zegl. Ad.

CUDO CUDOTWORCZY,

47. *Cn. Ad.* 165. (gwiazdy przed słońcem; świeczka przy pochodni). Koń cudny, który ma wzroś poftawny, wielki, tak iż każdy członek ma proporcą. *Cresc.* 524. §. Przedziwny, wart zadziwienia, wundervoll, bewunderndwürdig. Kobiety maią cudny talent domysłu. *Teat.* 6, c. 30. Jeś kościołów w Kiiowie cudnych dosyć. *Biel. Kr.* 36. Dom cudnie murowany, gdzie albo marmurem albo sztukwarkiem wnątrz ściany albo źrópl kwiaty połicanemi osadzono. *Gorn. Sen.* 256. §. Przystołny, grzeczny, wohlanständig, artig. On ich niecudnie przyjął. *Leop. 1 Reg.* 25, 15. Przytkafił Judasz cudnie, pozdrowił pana obłudnie. *Piesk.* 57. Milczeć młodemu cudniey, niżli wiele mówić. *Cn. Ad.* 469. §. Cudny komu, mily, słodki, wdzięczny, lieblich, angenehm. Drzewo oczom cudne a ku weyźrzeniu roskoszne. *Leop. Genes.* 3, 6. (wzięjące na weyźrzeniu, *Bibl. Gd.*). CU-DO, a; n. - 1.) zamiast Cud qu. v. - 2.) dzika iakas poftać, potwora, łtraszydło, ein Wunderthier, ein Wunderding; *Ec. шудо. Nie małpa, nie pies, nie wilk, nie koziel, ot iakieś cudo! Off. Wyr. Jeśli białegłów ciężarne, będą o złych rzeczach myśić, to pewnie wyrodków z cudów narodzą. *Sah. Probs.* 217. Cudko zdrbn., nie zawsze na naganę, czasem na pieszczotę z žartem: Ta dziecina prawdziwe cudko. Off. Wyr. ein Wunderdinghen. §. Cudo, pokusa zjabelska, przeszkoda, djablik, bies drobnego rodzaju, ein Leufelsen, ein Geistlein, ein Gespenstchen. Święty bił się w piersi; a oto iedną razą w końcu komina pokazało mu się iakieś cudo Off. Str. *CUDOMOWNY, a, e, mówiący o cudach, Wunderdinge erżahiend; Gr. τεσαρολογος. Cn. Th. CUDOPRĘTY, epitet Moyżesza. Ryb. Gest. D. 4. prętem czyli łaską cuda czyniący, der wunderstábige Moses. CUDORODNY, a, e, cuda wydaiący wundererzeugend. Cudodrod Cyroy gmachy, że w nich czarami swemi dziwy czyniła. *Otw. Ow.* 552. *Bardz. Tr.* 152. CUDOSNY, a, e, cudaczny, śmieszny, wunderlich, nekisch, lächerlich. Swiszcz różne cudośne bierze na się ciała ułożenia. *Zub.* 12, 186. *CUDOSŁAWNY, a, e, *CUDOSŁAWNIE przystk., słynący cudami, durch Wunder beruhmt. Mąż ten po dziś dzień wielom świeci cudosławnie. *Chod. Koſl.* 65. CUDOTWOR, u, m. potwora, eine Mißgeburt. Nieprzyjaciel co zmyšle układa poſtury Přyjiaciela, ieſt mi cudotwor natury. *Min. Auz.* 119. CUDOTWORCA, y, m. sprawca cudów, der Wunderthater; *Bosn. cjuddotuoraç, Cro. chudochinitel; Dl. chudotvoritel, chudotvoracz, chudotvornik; Rg. cjuddotvoraç, cjuddotvornik, cudjuddotvoritel; Rs. чудотв opposite, чудонóсеу, чудодѣшељ: *Ec. чудодѣисвимељ, чудотв opposite. Cudotwórcy, którzy cuda czynią. *Gal. Al.* 56. thaumaturgus. *Mon.* 75, 588. W Maryi była większa wiadomość, aniželi wszytkich cudotworców. *Bals. Niedz.* 1, 157. Cudotworca szalbierski albo czartowski, czarnoksiężnik, ein Schwarzfünfter. Onych fałszywych cudotworców pożarł zakręt wód. *Birk. Dom.* 18. CUDOTWORCZY, CUDOTWORNY, a, e, CUDOTWORNIE przystk.; cuda sprawiający, wunderthätig, wunderthierend; *Sla. csudotvoran; Rs. чудотв opposite, чудонóseный; Ec. чудесоточный, чудотворный; Boh. zastacńh. Łaſka cudotwórcza. *Przyb. Luz.* 52. Obraz cudotworny N. P. *Stebel.* 2, 367. Cudotworne Jezusa

CUDOTWORCZYNA - CUDZIC. 323

ręce. *Kchow, Roż.* 111. Jm większa dzielność cudotworна kołremu świętemu dana, tym większą dla niego sprawuie chwałę. *Bals. Sw.* 2, 257. Cudotworna natura. *Tward. W. D.* 2, 259. Cudotworna wymowa. *Dmoch. Szt. R.* 95. Cudotworny teolog. *Mon.* 65, 29. CUDOTWORCZYNA, y, ž. sprawiąca cuda, die Wunderthäterinn. Wszytkiches cudów ty cudotworczyna. *Susz. Pies.* 2, F. 2, b. CUDOTWORNOSC, ści, ž., CUDOTWORSTWO, a, n., moc działająca cuda, czy to bozka, czy przyrodzenia, czyli też z umiejętności, die Wunderkraft, die Wunderthätigkeit; Rs. чудодѣисство, чудодѣство. Cudotworstwo cudowne od boga; cudotworstwo przyrodzone abo i nabyte, dowcipem, nauką; magia, cudotworność zabobonna, czartowfka. *Cn. Th.* *CUDOTWORZY* cz., ndk., sprawiać cuda, Wunderthun; Rs. чудотворiture; Ec. чудодѣисствовáńka, чудодѣями; Rg. cjuddotvoritti. CUDOWAC intr. ndk., cudaczyć, dziwaczyć, wydziwiać, wunderličes zeug treiben. Cuduiess z celadzią bez końca; iešli bedziesz tak cudował, nie utrzymasz sługi. Off. Wyr. CUDOWAC się zaimk., dziwować się, sich verwundern, cudować się czemu; sich worüber verwundern, erstaunen, etwas bewundern; Crn. zhudite se, Vd. obzhuditi, pozhuditi, savseti se; Rg. cjúdit se, cjudditi se, zacjudditi se; Cro. chuditse; Dl. zachuditisse; Rs. почујдимся. Temu się cudował, mirabatur. *Zebr. Ow.* 296. Temu słusznie wszyſtek wiek potomny ma się cudować. *Birk. Dom.* 100. Zaſłał go w kościele na modlitwie, który się cudował bardzo. *Birk. Dom.* 64. Pierwszy raz w życiu wschód słońca zobaczywszy, cudował się, ani się nadudował. Off. Wyr. CUDOWIDZ, a, m. widuiący. cuda, ein Wunderseher. Cudowidzowie Azyatycey. *Jan. Ohsz.* L. 4, b. (zabobonniki). CUDOWISKO, a, n. widowisko za cud ucho-dzące, ein Wunderschauspiel, ein verwundernder Anblick; (Rs. чудовище potwora). Słowem jednym go ulęczył z wielkim ludu cudowiskiem. *Leszcz. Teſl.* 721. Uczony ten prawdziwym był czasów swoich cudowiskiem. *Mon.* 65, 549. *CUDOWNIK Bdth. ob. Cudak. CUDOWNY, a, e, CUDOWNIE przystk., zadziwiający przez osobliwość, osobliwszy, nadzwyczayny, wunderbarlich, außerordentlich, besonder; Crn. zhůdn; Vd. zhudnu; Bs. cjudan, cjudnovat, zamjerni; Rg. cjúdnovat, cjúddan; Cro. chuden, chudavredèn, chudovit; Dl. chudan, chudovat, chudnovat, chudnovit; Sla. csudnovat; Rs. чудесный, досточудный, удивительный, чудесно; Ec. чудомыж, чудодѣемый, досточудный, удиваемый, чудодѣальн. Roku tego, źłał się cudowny dziw. *Haur. Sk.* 55. Słupy te robotą prawie cudowną równia się odważnym dziełom Rzymian. *Star, Dw.* 2. Weyźrzenie ztamtąd na ogrody tak piękne, że rzecz cudowna wypowiedzieć. *Star. Dw.* 27. Kabałe cudownie ciągnie. *Teat.* 48, b. 42. §. *Activ.* cuda czyniący, wunderthätig. Obraz cudowny N. P. - Ey co poczniesz z twoją biedą? R. bóg cudowny! Off. Wyr. (bóg wszechmocny, może cudownym sposobem ratować). §. Człowiek cudowny, na naganę, dziwaczny, niedogodzony, Off. Wyr. ein wunderlicher Mensch; (Rs. чудесność Cudowność).

CUDZIC cz. ndk., zgrzebłem konia czaſć i chędożyć, ein Pferd striegeln; Bh. cvdit heſelcem; Vd. zhesati, sherbati, strugati, shtriglat; (Bh. čaudim potok czyścić; Carn.

41.

324 CADZIDŁO - CADZOŁOZTWO.

zhěditi; Vd. pozhediti; Cro. striglyati). Koniczka na-
dobnie cudzimy, wycieramy, guńkami przyodziewamy;
ale tež konicz musi za to ſkakać, kiedy mu każą. Rey
Zw. 95. Woźnica konia cudzi. Petr. Ek. 98. Alb. n.
W. 5. Bies. B. 2. Petr. Pol. 25. §. tr. ćwiczyć, po-
trzepać, bić, czesać, łopſen, schlagen, hecheln, derb
durchwalken. Turków częſtokroć mężną ręką cudził. We-
reszcz. Pob. C. 2, b. Kieyſut sam się z Prussami mężność
bije, w Zmudzi Krzyżaków cudzi. Stryik. Gon. Q. 2. Bóg
rycerza swego Skanderbega wzbudził, który Turków czę-
ſtokroć mężną ręką cudził, Stryik. Turk. J. 2. Uszedł,
by go tam woyna nie trapiła, Owszem, by go w tych
kłótniach nędza nie cudziła. Bardż. Łuk. 98. - §. Culin.
Kucharz, nim sztokſisu włozy do garka, wprzód go wał-
kiem cudzi. Pot. Pocz. 711. (okłada, biie, by był kruch-
cżezszy). CADZIDŁO, a, n. grzeblo, drapaczka, szro-
pa końka, der Striegel. D. Poln. L. 437.

Pochodź: nacudzić, ocudzić, pocudzić, przecudzić,
wycudzić, zucudzić.

### CADZOŁOZCA ob. Cudzołóznik.
CADZOŁOZKI ob. Cudzołózny.
CADZOŁOZNICA, y, ż. która miałożażała
swego przyimuje cudzego. Budn. Ezech. 16, 52. die Che-
brecherinn; Bh. cyzoložnice, ſmilnice; Slo. cyzoložnice;
Vd. preshushtniza, preshushniza; Rg. prigljubovza, ho-
timiza, prigljubovniza; Bs. prigljubodivnica; Sorab. 1
mandjelstwa zwamarka; | Rs. прелюбодѣйнича, любо-
дѣйца, прелюбодѣйца. Poganie cudzołóžnice karzą-
Sk. Dz. 712. *§. Nałóżnica, die Beyſchlaferrinn, das
Kebeweib. Nic sprosnieyszego, ieno miłować żony, iak
cudzołóžnice. Sk. Dz. 289. CADZOŁOZNIK, a, m. Bh.
cyzoložnik, ſmilnik; Slo. cyzoložnik; Sla. priljubodlivac;
Bs. prigljubodivač; Carn. preshtnèk, presushtnek; Vind.
preshushtnik, preshushtuavuz, preshoshnik, prelomnik
tega sakona; Rg. prigljubovnik, hotim; Dl. prilyubodi-
nik; Sr. 1. mandjelstwa zwamaŕt; Rs. et Ec. любодѣй,
прелюбодѣй (любодѣйчыкъ бěkart), der Chebrecher.
Cudzą żonę wziął, iako cudzołožnik, za żywota iey męża.
Sk. Dz. 815. Cudzołožnikiem go zowią, iż cudzą żonę
brał, ib. 861. CADZOLOZNICZY, CADZOŁOZNIKO-
WY, a, e, od cudzołožnika, Chebrecher -. Oko cudzo-
łożnikowe przyſtrzega mroku. 1 Leop. Job, 24, 15. Wy
synowie czarownice, nasienie cudzołožnikowe i nierzą-
dnice. 1 Leop. Jes. 57, 3. Pełni obryzyłościł Sodom-
ſkich, cudzołožuiczych, Birk. Kaz. Ob. E. 3. *CADZO-
ŁOZKI, a, ie, CADZOŁOZNY, a, e, od cudzołóztwa,
ehebrecherisch; Slo. cyzoložni; Bh. cyzoložnj; Sla. prilju-
bodljiv; Crn. presushtne; Vd. preshushten, preshushtlin;
Rs. любодѣйный, любодѣйниц, прелюбодѣйный.
W mniemane albo raczey w cudzołóźkie małżeństwo po-
szły. Sk. Dz. 596. Cudzołózny pokoy. Bardz. Tr. 286.
Jeżeliby mąż wolny z cudzą żoną sprawę miał, tedy cu-
dze łóżę nierządem cudzołožnym maże się. Kucz: Kat.
3, 116. Nałóżnych i cudzołożnych bóg osądzi. Mon.
76, 553. Darem i zdradą ginie żony cudzołožney. Bardz.
Tr. 289. Cudzołóżne, to ięst, z inszey cudzey macicy
latołośli, głęboko nie puszczają korzenia. Sk: Kaz. 543.
CADZOŁOZTWO, a, n., Bh. et Slo. cyzolojstwo; Vd.
preshnshtvu, preshushnia, preshushenje; Dl. prilyubo-
dinſtvo, | Rg. prigljubodinſtvo, prigljuboftvo; Bs. pri-
gljubodivſtvo; Sr. 1. zwatemno; Rs. любодѣjство,

CADZOŁOZYC - CADZOZIEMIEC.

PRELЮБОДЬСТВО, PRELЮБОДЬЯНЬЕ, PRELЮБЫ; Ec. пребудо́дыйство; der Chebruch. Cudzołož�wo ieſt krzywda małżeńſkiemu łóżu. Karnk. Kat. 345. CADZOŁOZYC cz. ndk., zcudzołożyć dk., cudzołož�wo popełniać, mieć sprawę z cudzą żoną, wyſtąpić z małżeńtwa, z małżonkiem, z małżonką cudzą grzeszyć, ehebrechen; Bh. cyzolojiti, ſmilniti, zcyzolojiti; Crn. presushtujem presushtuvam; Vd.preshushtvati, preshushiti, preshustuvati, sakon prelomiti; Sr. 1. mandjelstwo waman; Rag. prigljubitl, hotimiti; Rs. любо́дыйствовати, прелюбо-дыйствовать; Ec. пребудкады, скверно́дыйство-вать. Kto weyrzy na białogłowę, aby iey pożołała, ten iuž w sercu cudzołoży. Karnk. Kat. 345. Cesarz uſtanowił, aby o cudzołožtwo żony taki mąż obwiniać nie mógł, który też sam zcudzołożył. Sk. Dz. 84. §. tr. cudzołożyć niewiaſte, przywodźić którą do cudzołožtwa, eine zum Chebruch verleiten, mit ihr Chebruch treiben. Zcudzołożył którą niewiaſte. Petr. Et. 366. Zonę czyją, gdyby kto iawnie cudzołożył, ten... Szczerb. Sax. 51. Zony zcudzołożone, Kanc. Gd. 138. Fig. Dopuszca obyczaje swe tym sposobem psować, metlować i prawie iakoby cudzołożyć. Wereszcz. Regl. 105. (przekabacać). CADZOŁOZYC fię zaimk., cudzołožtwem fię hańbić, fić mit Chebruch beſſeken. Ona załožnica zcudzołožyla fię od niego. Radz. Jud. 19, 2. Zcudzołożyć fię. Rey Ap. 26. *CUDZOMIŁ, a, m. cudze lubiący, der fremdes Eigentum gern hat. Niechby tego psi kąsali, kto się od żony oddali, Cudzomil. Petr. Hor. z. O. δ. *CUDZOPANSKI, a, ie, inszego pana, von einer fremden Herrſchaft; Bh. cyzopanſch n. p. łówek. *CUDZORODY, a, e, Bh. cyzonarodſky cudzego narodu, von einer fremden Nation. CADZORODAK, a, m. Od cudzorodaków kościoł był splugawiony. 1 Leop. 2 Mach. 5. (od cudzoziemćów. 3 Leop.). CADZOSTRONNY, a, e, z inszey cudzey łrony, auß einer fremden Gegend. Teraz Mars w cudzoſtronnych oręź ręku ſklada. Hul, Ow. 54. *CUDZOWŁOSCIEC, -śca, m. do inney cudzey wołści należący, ein fremder Bauer, der auf eine andere Herrſchaft gehört. Stat. Lit. XIV, 20. Bntd. CADZOZIEMCZEC nilak. ndk., zcudzoziemczeć dk., źawać fię cudzoziemſkim, przekształcić fię na bleier cudzoziemſki, zum Ausländer werden, ausländiſch werden, ausländiſche Manieren annehmen. Tak nasz dom cały zcudzoziemczał, iż słowa Polſkiego w nim nie słychać. Kras. Pod. 2, 48. Nie ze wszyſtkiem zcudzoziemczieli. Mon. 75, 140. Zcudzoziemczała łacina. Kopcz. Gr. 1, 75. CUDZOZIEMCZYC cz. ndk., zcudzoziemczyć dk., na cudzoziemca przerabiać, zu einem Ausländer umformen, ausländiſch machen. Bndt. CADZOZIEMCZYZNA, y, ż. cudzoziemſkie zwyczaie, rzeczy, ſtroie, sposoby mówienia, etwas Ausländisches; Bh. cyzozemčina. Naganne ieſt przyłgnienie do cudzoziemczyzny takowe, które właśnego kraiu wzgardę ciągnie niegodziwą. Mon. 65, 79. W mowie cudzoziemczyzna, zwyczay cudzoziemſki, w iednym lub kilku wyrazach, zwyczaiowi narodowemu przeciwny. Kpcz. Gr. 2, 23. Slo. inonásledowfa, exotizismus, CADZOZIEMIEC, mca, m. u dawnych z Włoska foryſter, nie tego kraiu, der Ausländer; der Fremde; Bh. et Slo. cyzozemec, ginozemec; Sr. 1. czuzobnił, zuznił; Vd. nesnanz, ptuji, ptuinik, isdeshelnik; Bs. tu-

CUDZOZIEMKA - CUDZY.

CUDZY.

225

ghjinaç, innoſtranaç, innoſtran, ſtranik; Rg. innoſtranaz, innoſtran; Cro. innosztranacz, ſtranſki; Sla. inoſtranaç, jabanlia; Dl. tuinizvanij; Rs. чужестрӑнӗҫ, инострӑнӗҫ, инорӑдеьв, иноземӗҫ, странный, странникъ, переселенӗҫ, иноязычникъ; Ес. чужезӗмӗҫ, инозӗмӗҫ, иноплемӗнникъ, иноко-ӑвникъ, обитӑлнӑнчъ, преселнӑнчъ. В таких okolicznościach podeyŕzany bywa przyiazd cudzoziem-ców albo przychodniów w cudze miała. Baz. Hfl. 373. Mieli pilne oko nad przybywaiącemi do miała cudzoziem-cami. Teat. 26, c. 47. Albož ia tu cudzoziemiec! Off. Wyr. (czyż ia to nie znam!) Cudzoziemcowi to mó-wić. ib. (temu, co nie zna). Jaki mi cudzoziemiec! Anglik! Francuz! ib. (Jegomość radby udadź, iż fię inszą poléwką wykarmił, iak my; albo zmyśla, że nie zna). CUDZOZIEMKA, i, ž. niewiała nie tego tu kraiu, die Ausländerinn, die Fremde; Bh. cyzоземка, ginozemetyn'c, cyzоземetyn'c; Rg. innoſtranka; Rs. чужес-пранка, инострӑнка, странница. Poieli byli żony z cudzey ziemi. 1 Leop. 1 Ezdr. 10, 44. (3 Leop. cudzoziemki). Poieli byli żony cudzoziemki. 1 Leop. 1 Ezdr. 10, 17. Wszytkie królowe Polſkie były cudzoziemki, prócz Pileckiey i Barbary Radziwiłowny. Skrzet. P. P. 1, 120. Ty mię znasz! a ia cudzoziemka. Budn. Ruth. 2, 10. CUDZOZIEMSKI, a, ie, Cudzoziemskie, z cudzoziemſka, po cudzoziemſki przyſtk. Bh. cyzоземſkъ, cyzозтағнъ, cyzозтағінъ, preſpołni, cyzозтағнъ; Slovac. cudzoſtragni; Sr. 1. cyzobně, pjeſpolně; Cro. sztranszki, zvánszki; Rs. чужестранный, инозӗмный, инород-ный, иностранный; Ec. чужезӗмный; ausländisch, fremd. Kto się z młodu nie przechodzi do ćwiczenia po cudzoziemskich kraiah, i nie przypatrzy fię dobrze między cudzoziemſkiami narodami, nigdy nie może o oyczynnie dobrze radzić. Star. Dw. Nie trzeba cudzoziem-ſkiego ludu w oyczyznę wprowadzać, iż więcej im się płaci; i nieprzyjacielowi przedą się. Star. Woy. B. b. Regimenta cudzoziemskiego autoramentu. Vol. Leg. 7, 675. Cudzoziemskiego woysłka to tysięcy. Leszcz. Gl. 144. Zioła cudzoziemskie pospolicie Włoskiemi zowią. Syr. 99. Cudzoziemſkimi ęzykami mówić. Paszh. Dz. 114. Z cudzoziemſka ubrany. P. Kchan. ſer. 38. CUDZOZIEM-COWY, a, e, do cudzoziemca należący, Ausländer -, dem Ausländer gehörig. Z rąk cudzoziemcowych nie będziecie ofiarować chleba bogu waszemu. 1 Leop. Levit. 22. CUDZOZIEMSTWO, a, n. cudzoziemczyzna, nie-swoyſkie obyczaje i t. d. Ausländisches Wesen, Auslän-derey, fremde Sitten u. f. w.; Sr. 2. zussa; ||Rs. чуже-стрӑнство. Sposibili do cudzoziemłwa źracy i mło-dych umysły. Przeſtr. 93. §. Collect. cudzoziemcy, Ausländer. Pełno tam cudzoziemłwa. CUDZY, *Tzu-dzy, a, e, zagraniczny, cudzoziemſki, nie tego kraiu, niekraiowy, fremd, ausländisch, nicht einheimisch; Boh. cyżъ; Slo. cyżň, cudži; Sla. tugji; Sr. z. zufi; Sr. 1. cuny, czuże, cyzubně; Vd. ptui, rusnan; Crn. leshke, ludſke, lushke; Cro. łuczki, tugyi, tuji; Bs. tughi, tuj; Rg. tugh, tughi; Dl. tuy; Rs. чужій, чужъ, странни-ческій, сморонный, иноплеменный, иногоро-дный; Ec. чуждый, чуждъ, муждій; Нв. нух zaah peregrinatus eſt cf. Ciągnąć, cu; Ger. ziehen, Zug). Odjechać w cudzą ziemię. Chet. Pr. 27. in die

Fremde reifen; Bh. cyzyna, do cyzyny gſt. Błędny, tu-łać, wygnany z domu swego, W cudzych kraiah ra-tunku žebrał i porady. Bardz. Tr. 429. Mieszkać w cu-dzey ziemi. 3 Leop. 4 Reg. 8, 1. (za granicą, in det Fremde; na pielgrzymiſtwie. 1 Leop.). Dziś wszystko cudze milsze nam fię zdaie, Ztąd miłość kraiu własnego uſtaie. Karp. 2, 135. §. Nienazs, do kogo inszego na-leżący, nicht unſet, fremd. Cudze grzechy, któreacz my nie sami czynimy, wszakże albo drugich naprawiamy, albo pomagamy albo nie hamuiemy. Hrbſl. Nauk. l. b. 6. Z cudzych, nie z iego własnych słów. Smotr. Ex. 39. Zeby dom iego nie zginął, maiętność żeby w cudze ręce nie przyszła. Gorn. Sen. 213. Po cudzey woli chodzić. Dudz. 55. Na cudzym wozie iadać, cudze spiewać piesni. Pot. Arg. 543. Lepsze iedno oko swoie, niżeli cudze oboie. Cn. Ad. 780. Nie siągniwy do cudze-go, w swym sobie warz garku. Pot. Arg. 341. Kto po cudze posiega dobro, swoie niezawodnie utraci, Stebel. 64. Niżeli cudza, bliższa swoia ściana. Jabl. Buk. N. 4. b. (pierwey Sobkowi, potym Dobkowi). Cudzemu psu, cudzemu koniowi i cudzey ženie nie trzeba do-wierzać. Rys. Ad. 6. Trzy rzeczy żadnego nie przysz-ną pożytku: cudze pieniądze liczyć, cudzego psa kar-mić, cudzą żonę uściſkać. Rys. Ad. 67. *Tzudzą rolą orzą; kózy między *tzudzemi płołkami pasą. Kosz. Lor. 64. (do cudzych żon się maią). Cudze choć uboższe szczęście w oczy kole, Doynieysze cudze bydź i ży-znieysze pole. Hor. Sat. 10. Cudze rzeczy lepsze na- swoie sądzymy. Star. Vot. C. 3. Cudza kozza ma naż-sze wymiona. Zab. 8, 324. W cudzym sadku kwiateczki, piękniey kwitną róże, W cudzey niwie kłos pełny i obfite zboże. Gaw. Siel. 372. Slo. ſuſedowa ſkawa wiczy měła dawa. Hogněſi zboji na ſuſedweg roli. Zaden w swoim, ale raczey w cudzym ſtanie ieft szczę-śliwym. Zab. 7, 67. Nar. Na *tzudzym chlebie dobrze hoynym bydź; łacnie *tzudzym szafować. Kosz. Lor. 118. b. Na cudzy chlěb nie wadzi naofrzyć noża. Burl. A. 3. Na cudzey ſtrawie hoyno sobie poczynać, a z cudzey ſkóry szerzey rzemień kraiał. Kosz. Lor. 41, 6. (cf. kiedy z cudzego, tedy nu nu! a kiedy z swego, tedy nie nie). Rs. хорошо чужими руками жarb загребамь. Lepiey cudzym grzbietem, niż swym za-płacić. Cn. Ad. 438. Cnota cudzey chwały nie potrze-buie. Zegl. Ad. 33. (cnota sama się chwali). Wolę własnemi ozdoby iaśnieć, niż cudzą szatą bydź odzia-nym. Zab. 12, 5. Slo. łukuća, ężułka, pawowim perim ſa duri. Cudzy ręce lekkie, lecz niespore. Cn. Ad. 109. Haur. Sh. 33. Rys. Ad. 5. (cudza pomoc nierze-telna). Slo. łudſke ruki łabke, ale nebożne. Tak rzeczy cudzych pilnuy, żebyś i swoich nie opuścił. Budn. Ap. 10. Kto cudze łyczko zgubi, rzemykiem swoim przy-płaci. Rys. Ad. 28. Łacniey cudzy grzech ganić, niż się w swoim poprawić. Pot. Jow. 121. Cudze progi pocierać. Bardz. Tr. 71. (po cudzych domach schronie-nia szukać, ſich unter fremden Leuten herum toſsen). Slo. při cudzom toſle noje a widlički utikat; na ſatku ſa žiwit. Cudzy koń: nie własnego chowu, ein Pferd von fremder, nicht eigent Zucht. Tu żadnego cudzego konia nie obaczysz, wszystkie mego ſtada i mego chowania. Kras. Pod. 2, 141. - Subſl. Cudzy, masc. cudzoziemiec

526. CUDZYMOW - CUG.

cf. obcy, ein Fremder. - Subſt. Cudze n., cudzy mija-
tek, to co nie nasze, das Fremde, fremdes Gut; Rag,
tuughje, tughina; Rs. чужбина, чужбина. Z cu-
dzego się szeroko kraie rzemień, ze swego szczupło-
Dwor. B. 4. Kto pragnie cudzego i swoie utraci. Jeż.
Ek. D. z. Biel. Kr. 326. Day pokoy cudzemu. Sim.
Siel. 41. Bardzo Indzi zawodzi chęć na cudze chciwa.
Groch. W. 540. Kto na cudzym ſkapy, swego nigdy
nie udzieli. Rys. Ad. 29. Cudzego zażywać miło. Cn.
Ad. 115. (cudzy chlěb naysmacznieſzy). W cudze dwie
łyżki djabół miodu wiołył, a w swoje łyżkę. Zegl.
Ad. 266. Cudzym się zdobić, głupstwo. Cn. Ad. 48.
(cudzym pierzem). Co cudze, to niemoie. Off. Wyr.
(nie zwykłem sobie nic przywłaźszać). CUDZYMOW,
CUDZYSŁOW, u, m. wyraz grammatyczny, nazywający
znak w pismach i drukach, rozróżniający powieść autora
od wypisu z innego lub mowy innego, ot tak ". Kpcz.
Gr. 1, p. 2. et 1, 5. das Anſührungszeichen, bey den
Buchdruckerndie Gänſaugen", Slo. cudzypomenowka, znak
prednesenł.

NB. W Polſk. ięzyku. nie odkryłem żadnego iuż stowa
prócz wyżey wyłożonych, pockżącego od Cudzy;
w dyalektach atoli na Łacińskie abalienare entfremden,
znayduie się złożone od stowa cudzy, Boh. et Slov.
obcyzowati, obcypяти; Sr. 1. woczuzobnam, woczuznoſłam;
Vd. natujati, satujati: Cro. odtugłyjem, potugyjem;
Bs. potughjiti, uciniti tughje; Dl. potuiti; Rs et Ec.
omchudimь, omchуждамь.

CUG, u, m, żywc. Niem. der Zug; Bh. tah, táhlo, tažba;
Rs. ṭyrb, zaprzag sześciokonny iedney małći, ein Post-
zug, drep Paar Pferde von gleicher Farbe. Do cugów
Karetowych wszystkie konie iedney małći i iednego wzro-
flu bydź-muszą. Kluk. Zw. 1, 186. (cf. fornalka, for-
manka). Faetona cugi. Uſtrz. Kl. 34. Cugiem iechać,
posztoſno, sześciokonno, sześcią końmi małćiſtemi, mit
einem Postzuge fahren. Pierwsi nasi nie ieźdili cugiem
rodzice, ale chodzili za pługiem. Min. Ryt. 4, 268, Mon.
73, 765. Jak byſtre konie w iednym cugu ciągną. Psal-
mod. A. 2. §. Cug, iedna para z tych trzech cugo-
wych, ein Paar vom Postzuge. Jeden cug i drugi koni.
Pimin. Kam. 369. Przeprzegam konia z pierwszego
cugu, na oſtatni. Cn. Th. 852. Cug koni podwoyny.
Cn. Th. 90. §. Cugu iednego konie. Cn. Th. 90. za-
pręgn, sprzężaiu iednego, von einem Anſpann, von ei-
nem Zuge Pferde. §. Milit. Cug, część kompanii pie-
choty, większa od roty, pluton, peloton, beym Mili-
tair, ein Peloton. Cugami, plutonami, pelotonweise,
in Zügen. Kompania maszerować ma cugami; maszeruie
pierwszy cug; zachodzi drugi cug, aby mógł za pierwszym
maszerować. Łęk. Miern. 2, 215. §. Cug, przeciąg,
odległość, dalekość drogi, die Strecke, die Länge, die
Weite, der Weg. Wiełki pąd albo cug iednego dnia
uczynić, ćmetiri ingens spatium. Mącz. Nowogrod da-
lekim bardzo cugiem leży od Kiiowa. Krom. 70. Wi-
dże, żeś przebiegł cug, a niekliki, Do Jeruzalu z zie-
mi dalekicy. Miaſk. Ryt. 106. - Cug, wymiar pewny
drogi od rana do noclegu, iazda na dzień, eine Tage-
reise, Tagefarth. Quot dierum eſt via wiele cugów
mamy uczynić, niżli dociągniemy, do mieysca? Mącz.
Ztąd miałem ieszče dziewięć cugów, do Belgradu. Kłok.

CUG - CUGIEL.

Turk. 244. Koniom taki cug na cztery mile nigdy nie
wadzi. Czachr. Tr. L. 2. §. Cug, ciąg, przeciąg czasu,
ein Zeitraum, eine Zeitreihe. Krótki cug życia nie-
mily Odbyway winem, także pieśniami. Petr. Hor. 2.
P. 4. Długosz tylko ośmią lat cug panowania Ziemio-
mysłowego wymierzył. Krom. 53. §. Cug, ciąg, pasmo,
der Zusammenhang, der Fortgang, die Dauer, der Zug.
Siedź, kto chcesz na Uiazdowie, W tey chatce dobrze
mey głowie. A założyłbym się z drugim, Ze noc prze-
śpię iednym cugiem. Kchow. 305. Jdąc zwyciężtwa
sześćliwego cugiem, Jeden posiłek posyła po drugim.
P. Kchan. J. 193. §. Cug w oraniu, w ciągnięniu,
przegon, ciąg, Cn. Th. 76 der Furchenzug. - §. Cug
wiatru, der Luftzug, der Zug. Gdzie okno naprzeciw
okna, tam cug wiatru. Off. Wyr. Cug wody, prąd,
bieg, der Lauf, der Zug des Waffers. Nil siedmią
cugów wali się otwarty. Zebr. Ow. 241. (septem in cor-
nua). §. Cug puścić z uſtepować,ATIONAL WOLNOŚĆ ZO-
STAWIĆ, EINEM DAS FELD RÄUßen, VÖLLIGE FREIHEIT LAFFEN.
Puſciliśmy nieboże cug, brniemy w grzechach. Pimin.
Kam. 48. Kochałam i tyś widział, żem kochała, ałe
miłoś ma powinności, puszcząła cug cale, Morszt. 191.
Puszczam cug komu, uſtepuie komu placu. Cn. Th. 903.
et 1206. - Jurid. uſtepować ſtronie przysięgi, dem
Gegenpart den Eid deferiren. W sprawie gardlowey,
dyby obwiniony dowód albo cug powodowi puścił,
tedy ieśli się obwiniony uczynku nie przy, może tako-
wy dowod sędzia przyjąć, ale ieſliby się do uczynku
wyznać, chociażby obwiniony cug puszczał, tedy go
sędzia przyimować nie ma. Szczerb. Sax. 107. Jeſliby
dziedzic do przysięgi w sprawie iemu niewiadomey
przyciśnion był, może cug aktorowi puścić. ib. 361.
Gdy kto sprawę swą puści na czyję przysięgę, tedy
mu też on zasię może cug puścić. ib. 361. Jeſliby aktor,
albo potomkowi albo rękoymi, cug, którymyb go oni
potkali, puścił, tedyby przedsię musieli przysięgać.
Szczerb. Sax. 561. W sprawach Kryminalnych nie ma
być cug puszczan do przysięgi. ib. 333. Kto komu cug
puszcza w sprawie iemu niewiadomey, ten go przyimo-
wać nie powinien. ib. 362. Cug, sekwela, pochop sę-
dziemu dany, Cn. Th. - CUGIEL, gla, m, CUGLE
liczb. mn., - Niem. der Zügel, die Zügel; Vd. zügel;
Cro. czugel, czugely, czugli; Sr. 1. cżuhel; Bh. ſtihlo,
woteż; Sr. 2. natschik; Sla. kajaši; Rs. nónozd. Przy-
prawione do munsztuku rzemienne cugle, ieździec w ręku
utrzymuje. Kluk. Zw. 1, 183. W ieźdżeniu, iak cugłów
nie popuszczać, tak też zbytne ſkracać nie trzeba. ib.
185. Z ręku mu się cugiel wywinał. Zebr. Ow. 144.
Popuścił cugli żartko koniowi, Leszcz. Cl. 34. Fig.
powściąg, hamulec, der Zügel, die Bändigung, Hem-
mung, Beschränkung. Puścić cugle, den Zügel schießen
laſſen, (cf. rozpuſta). Puścił cugle wszystkim namiętno-
ściom swoim. Zab. 14, 12. (ob. wysworować). Swywola
nie zna cugłów. Off. Wyr. Zwyciężtu wolniey cugle
puſciwszy, wielu ludzi mieczem zgładzili. Pilch. Salt.
292. Cugłów ukrócić, powściągnąć, den Zügel anzie-
hen, mäßigen; Slo. iádoſt na úzdě držat. Każ uić
cugli tak wielkiemu mieniu. Chroſc. Job. 8. (laſ ihm die
Glügel besyneiden). Dobrzeć doberze pomſta cugli za
twą złość. Zebr. Ow. 213. §. Cugle u sieci, sznury,

CUGLOWY - CUKIERNIA.

za które się ściąga, die Schnüre, womit das Fischneß
zusammen gezogen wird. Na pierwszym i na drugim cuglu,
gdzie się sieci skrzydło z skrzydłem schodzi, myšliwca iedne-
go zołtawią. Haur. Sh. 358. CUGLOWAC cz. ndk.,
ucuglować dk., cugle wkładać, chelźnæc, zügeln, zäu-
men. Wenus na wozie swym z dwiema ucuglowanemi
golębicami w złocištym uchodziła obłoku. Tr. Tel. 65.
CUGLOWY, a, e, od cugla, Zügel =, Baum =. Cu-
głowy rzemień. CUGOWY, a, e, od cugu, ciągowy,
Zug =, zum Zuge; Bh. tažný; Rs. гуговый. Cugowy
kon, Sla. vozichi konj.

CUKATA ob. Cykata.

CUKIER, - kru, m. słodki stężały sok, wyciągnięty z trziny
Jndyškiej, Dyk. Med. 1, 602. der Zucker; Bh. et Slo-
cukr; Sr. 2. zufot; Sr. 1. czoſor; Crn. zúkr; Vd. zuker,
zókla; Bs. çukkar, çakar, zakar, çakara, zahara; Rag-
zahar; Cro. czukor, szecher, tersztikov med; Dl. czahar;
Sla. shecher, ſhecher; Hg. tzukor, nádméz; Rs. cáxapb;
Gr. σαχχαγον; Pers. schaear; Malæic. dſchaggtie; Hebr.
tnx zachar = candor, nitor). Jndowie cukier z trziny
morskiej robią. Bardz. Luk. 40. Jakże kładziesz cu-
kier? czy przed, nalaniem czy po nalaniu kawy? Teat.
36, c. 20. Cukier pity, dopiero wyciſkany z trziny.
Star. Dw. 29. Zuckertaft. Cukier łodowaty; Zuckerkand;
Bh. cukkant; Rs. леденёйb, cukier po zwyczaynym
roztopćniu kryſtalizowany. Dyk. Med. 1, 603. Kłok.
Tur. 90. Cukier, ięczmienny, Gerſtenzucker, rozpuszczo-
ny w wywarze ięczmiennym i gotowany, aż do stęſało-
ści, aby z niego robić odlupki. Dyk. Med. 1, 604; Cu-
kier, młéczny, Milchzucker, otrzymuie się przez kryſtali-
zacyją wyparowaney serwatki. ib. Cukier różany, Ro-
senzucker. Cresc. 496. Cukier mączka, ob. faryna, Fa-
tinzucker. cf. Kanar, Kandys, -Głowa cukru, ein Huth
Zucker, ein Zuckertuth; Rs. голова čaxapy. ob. Głowa-
Prov. Ma. djaból dosyć. cukru, i grzech czyni słodki.
Pot. Arg. 401. (powabny grzech). J cukier bez dobrey
woli w piółun się obróci. Cn. Ad. 178. (chlěb z solą,
byle z dobrą wolą). On dotąd nie znał, co w cukrze
piółuny. Chrośc. Luk. 270. (pieszczoch fortuny, złego
nie doświadczył; nie wie, że róży niema bez ciernia).
Day siana wołowi, a cukru papudze. Mon. 70, 256.
(każdemu, co mu przyzwoita; siana w chomąto, a w ka-
pice bawełny). Cukru, - głos sinogarlicy, das Nufen
der Zuckertauben, Lauchtauben. Sinogarlicom, ieżeli dasz
należytą wygodę, to ci za to nie pieprzu! ale cukru!
zawsze wołać będą. Haur. Sh. 129. CUKRY, - ów, licz.
mn., CUKIERKI, - ów, zdrbn. cukrowe łakotki, Zu-
derwerk, Zuckereyen, woty, det Nachtisch; Crn. slaſtje,
sladzhiza; Cro. czukoria, szlaschicze; Rg. slaſtje, sla-
ſti cf. słódycze); Bs. zakara, zahara, slaſtje, ſtvari slatke,
cakara). Zaſtawiono na końcu źłó cukrami. Zab. 3, 110.
P. Kchan. Orl. 1, 270. Zbytek w cukierkałych stołowych
i pokarmach cukrowanych, bardzo czerni zęby. Dyk.
Med. 1, 605. Od funtu cukruł profych, na rozmaitym
korzeniu robionych... Vol. Leg. 4, 359, - w liczb.
poiedyn. CUKIEREK, rka, m. łakotek cukrowy, ein
Bonbon, Zuckertüüchen. *CUKIERKANDEL Tr. ob.
cukier łodowaty. *CUKIERLAN, u, Tr. polewanie
cukrowe, der Zuckerguß, der Eispiegel. CUKIERNIA,
i, ž. mieysce, gdzie cukier topią, lub też cukry, cù-

CUKIERNICZKA - CUKROWNY. 527

kierki, nawet ogólnie wszysłkie łakocie robią, die Zuckersied-
rey, Zuckerbäderey, Conditorey. CUKIERNICA, y, ž., CU-
KIERNICZKA, i, ž. zdrbn., puszka od cukru, die Zuckerbüch-
ſe; Rs. сахарнича; Sla. kutia za shecher. 2.) CUKIER-
NICZKA, i, ž. żona cukiernika, lub też utrzymuiąca sama
cukiernią, die Zuckerbäderinn; Bh. cukraſſa. CUKIER-
NICTWO, a, n. cukierniczy kunszt die Zuckerbäderet-
ſunſt. CUKIERNICZY, a, e, CUKIERNICKI, a, ie,
od cukiernika, Zuckerbäder =; Bh. cukratuw. CUKIER-
NICZEK, - czka, m. czeladnik cukierniczy, der Zucke-
bädergetefelle, chłopiec w cukierni, der Zuckerbäderjunge.
CUKIERNIK, a, m. ten co robi cukier, lub też cukry,
cukierki, łakocie, der Zuckersieder, Zuckerbäder, Con-
ditor; Bh. cuktaŕ; Rg. sladiciar; Sla. sladkopek; Cro.
czukoräſs, szmokochin, szladkochin, szladkopek; Rofš.
konfektučikb; Ec. pироговторецb, приспěшникb.
Hanyžu cukiernicy do białego cukru zażywiają. Haur.
Ek. 41. §. Hſt. nat. cukiernik, lepisma, rodzaj owa-
du, podobny do poczwarki molowy, znayduacy się
koło cukru. Kluk. Zw. 4, 145. die Zuckermotte. *CU-
KROMLECZ, a, m. Gall. Saccholate, milchzuckersaures
Salz, złączenie kwasu cukru młéka, w kształcie owa-
obopolnych. Mieros. Mfkr. - CUKROWAC, - ował,
- uie cz. ndk., oecukrować, pocukrować, ucukrowac dh.,
cukrem zaprawiać, przysładzać, słodzić, zuckern, ver-
zuckern, mit Zucket anmachen; Cro. czukoriti; Sla. sze-
keriti; Bh. cukrowati. Cukrowane potrawy. Rey Poſt.
E. 3. Nie chce osieł połewki, byš ią i cukrował Rey
Wiz. 105. b. - Cukrem powlekać, polewać cukrem,
überzuckern, bezuckern. Anyż, tatarſkie ziele i t. d. cu-
kruią. §. Fig. słodzić, przyjemnym, powabnym czynić,
powabu przydawać, zalecać, ſüß machen, verſußen, au-
genehm machen, schön machen, beschönigen. Chryſtus
świętym słodził i cukrował miłość bożą. Hrbſt. Nauk.
K. 5, b. Niech to cukruie, kto chce, ia się boję i lę-
kam. Podw. Wr. 57. Człowiek, kiedy co ma, nie wie,
iak to smakuie, aż dopiero, gdy to ſtraci, toż to cu-
kruie. Haur. Ek. 5. Kto sobie cudze sześćcie cukruie,
ten swoje bardzo gorzko uczuie. Cn. Ad. 400. Tym so-
sie cukrowali wsze dolegliwości, -że tak Pan rozkazał.
Biał. Poſt. 121. Hetman mężnym sławę cukruie, a
drugim sromótę wyrzuca. Leszcz. Cl. 75. Nagroda na-
gotowana w miebie, prace wielkie apoſtołom cukrowała.
Bals. Niedzi 1, 250. Zyd zbrośnie, swe cukruie, sza-
frani, że się pańtswu smaczniuchną potrawą zdadzą.
Grod. Dis. F. b. Djaból cukruie z wierzchu iako żołć
cieleſne lubości, aby tak przysłodzonym trunkiłem opo-
iony człowiek prędzey zginął. Psalmod. 8. Gniow za-
taiony po wierzchu zdradnie cukruiecie nieszczéra chęcią.
Kchow. Roz. 109. *CUKROWARZ, a, m. fabrykant
cukru, warzący sok na cukier, der Zuckersieder, ch. Cu-
kiernik. CUKROWATY, a, e, podobny do cukru, na
ksztalt cukru pochodzący, zuckerattig, zuckerhunlich. Me-
lon cukrowaty. Syr. 1184. Do wina używają z apteki
haliuho cukrowatego. Cresc. 353. Bh. cukrowatiti cukro-
wacieć. CUKROWNY, a, e, iak cukier, słodki, pełen
cukru, zuckersüß, voll Zucker, süß. Po gorzkim cukrowniey-
sza słódycz. Fr. Ad. 62. Będąc słówka cukrowne, a po-
ſtawka cudna, Poyżrzysz ieno kęs, daley, alici myśl
obłudna. Rey Wiz. 76. Namowy cukrowne. Auszp. 109

328

CUKROWY - CUPAC.

CUPEL - CWELICH.

(cf. iedwabne słówka). CUKROWY, a, e, od cukru, do cukru; do cukru należący, Zucker-; Bh. cukrowy; Cro. ezukorni; Rs. cáxарный. Cukrowa trzciną, pełna ieł drdzienia sozczyfego słodkiego-, skąd pochodzi cukier. Kluk. Dyk. 3, 36. Macice cukrowe. Boter 269. Cukrowe korzonki, die Zuckerwurzel, rodzay ogrodowin. Kluk Rosl. 1, 210. Cukrowa kolacya, wieczerza, która się zaftawia w lożnicy państwa młodych dla swatów i gości, odprowadzających ich na złożenie, die Zuckermaßheit, das Zuckermal, in der Brautfammer, für die Gaste, die das junge Chepaat dahin begleiten. Słodycz małżeńtwa często się z cukrową wieczerzą kończy. Off. Wyr. Pierwszy cukrowy rok małżeńtwa. Mon. 72, 662. Das erste Flitterjaht der Che. - Cukrowy, ocukrzony, cukrem, powleczony, posypany, cukrem zaprawny pr. et fig. geuzert, überzuckert, zuckersüß, voll Zucker. Cukrowa wódka. Off. Wyr. W cukrowym liftku oftry proszek dany J niechcącemu często niesie zdrowie. Hor. Nar. del. Cukrowe ufeczka. Teat. 12, 80. Zuckermund. Ufta iey, koralowe, pocałowania cukrowe. Groch. W. 343. Każdy ucinek z uſt amanta wyrzeczony, ieſt to cukrowe dla ko-biety słowo. Teat. 22, c. 57. alias Cukrowe słowa, obłudne cf. Jedwabne słówka. CUKRZEC niiak. ndk., zcukrzeć dk., cukrem się źawać, słodnieć, zu Zucker werden, zuckersüß werden. Z marchwi robią bardzo delikatne powidła, które gdy zcukrzeią, mogą służyć na konſitury. Ład. H. N. 102.

Pochodź: docukrować, nacukrować, ocukrować, pocukrować, przecukrować, przycukrować, zacukrować.

CUKUŁ, u, m. podłtawa słupowa, der Fuß des Säulenstuhls, das Fußgesimß. Bndtk.

CULAG, u, m., CULAGA, i, ż., z Niem. die Julage. Bh. připlata, připlateł, przyczynienie pensyi). Culagi abo dodatku dla gwardyi. Vol. Leg. 7, 456. Culaga gwardyy Litewskich. ib. 822. Miałby nierównie ozdobniejszą usługę kray z Kawaleryi narodowey za małym culagu przydatkiem. Kott. lift. 1, 89. CULAGOWY, a, e, od culagu, przydatkowy, dodatkowy, przypłatny, Julage-, Julage-. Culagowe pieniądze.

CUMA, y, ž., CUMKA, i, ž. zdrbn., u Flisów, lina u pachołka od sztaby uwiązana, którą się statek do lądu zawinąwszy uwięzuje do hartfula, das Seil, womit die Wasserfahrzeuge am Ufer an den Pfahl seft gebunden werden; Rs. причалъ; Rg. célo), Obaczył czolnik mała cumą przywiązany. Bardz. Łuk. 2, 16. Zakładać cumę. Jabl. Buk. F. 4. b. Mieysce zgodne cumie. Chrośc. Łuk. 68. Bardz. Łuk. 149. CUMOWAC cz. ndk., przycumować, ucumować dk., strzosować, przybiwszy do lądu, statek u hartfula uwiazać. Mag. Mjkr. Rs. чаламь, причаламь, причаливамь, das Wasserfahrzeug an dem Pfahle am Ufer. festbinden. Cumowanie, Przycumowanie, Rs. причалка,

Pochodź: odcumować.

CUP! czasem przez różny sposób wymawiania, toż co cap! odgłos, znaczący chwytanie, złapanie. Nippß! Kappß! Graps! Łup cup po sobie. Teat. 29, 122. §. Czasem to, co ciup! odgłos uderzenia qu. v. §. Właściwie hasło przydybania niespodziewanego, hev unverthofftem Ueberfall: hafsch! huch! ha! Dybał na niego długo, aż zawołał: cup! a tuš mi! Off. Wyr. CUPAC intr. ndk., z nie-

nacka noga za nogą powoli milczkiem na kogo dybać, iść za kim, żeby go złapać, einem still nachschleichen, um ihn zu haschen. Poftrzegłszy z daleka idącego, cupał za nim, aż gb przycupał. Off. Wyr.

CUPEL ob. Cypel.

CURUK! z Niem. zurück! nazad, w zad! milit. Tr.

*CUSZ ob. *Czosz, *Czusz.

C W.

CWAŁ, CZWAŁ, SZCZWAŁ, u, m. pěd nayrączszy koński, der Galopp; Bh. żawod, żabod; Cro. prusze, pruszech; Rs. raxonb, prымь, опонb (Rs. развалъ klus.). W drodze koniowi czwaju przydułźszego pozwalać nie należy. Kluk. Zw. 1, 185. Czałem, na czwał, im Galopp. Osieł na czwał nie pódzie nigdy, iako żywo. P. Kchan. Jer. 1, 205. (Bh. cwałem - śpiesznie). Czałem iałać abo iść, wałem, fluctuatim. Cn. Th. 90. - O człowieku, czwalem, łokiem, im Galopp, im Sprunge. A daley daley, w czwał, w czwał! Teat. 8, 64. Biegay We Pan czwalem. Teat. 45, c. 51. Wyb. Kto czwalem nie ucieka od pokusy, pokusa bierze go za kark i obali. Off. Str. 3: Fig. tr. Rzeki bystre, które prędkim czwalem biegą do morza. Kul. Her. 313. CWAŁAC, CZWAŁAC intr. ndk., Czwałować kontyn., pędźić koniem iak nayrączey, galoppiren; Bh. zabodati, zawodati; (Bh. cwaleti śpieszyć się); Bs. kassati, drussati; Crn. dirjam; Vd. skokuvati, na łkok jesditi; Cro. pruszim). Jak uczyć koni czwaćć. Hipp. 40. Fig. czwała mi co w głowie, uwiai mi się, snuie mi się po głowie, es geſt mir waſ im Kopſe herum. Naywięcey mu to w smutney myśli czwała, że... Pot. Arg. 229. Czemu się iuž przyuezył syn twóy, to mu ezwała w głowie, Radby tam i przêleciał, nic mu po tey mowie. Rey Wiz. 88, b. Dziwne szumy w nich cwałały. Tward. Wt. 18. Nunc iam alia cura impendet pectori, insze teraz mam ſtaranie na się, insze mi teraz w głowie czwała. Mącz. §. Cwałać w czym, czwałać się, brannt w czém, z biedą i ciężkością się posuwać, worin waten, sich mit Můhe fortbewegen. W tymże blocie czwałać albo tkwieć, to ieł, w teyże niefortunie, in eodem haesitare luto, Mącz. Wąż się czwała - suwa się, Włod. sich fortwálzen. Cwałam się, tarde moueor, magna me mole fero. Cn. Th. Volutabrum kał, w którym świnie zwykły się wałać, czwałać. Mącz. sich wálzen. Fig. Czwałać się, uwiać się, kręcić się, sich herum tunmeln, herum drehen. Kiedy mu w głowie ta się czwała scena... Chrośc. Fars. 460. Jeszcze narodów tak wiele się czwała, Zbiwszy ich, tam się zdobyway bogato, Chrośc. Łuk. 71. §. tr. Czwałać co w głowie, czwalem przebiegać, porywczo roztrząsać, etwas in seinem Kopſe herum wálzen. W głowę zachodzi bez mała, wszyſkie te różne rzeczy w myśli czwała. Pot. Arg. 229. *§. Czwałać na kogo ob. Czyhać. CZWAŁACZ, a, m. czwalem ieźdźący, ein Galoppirer; Crn. dirjavz.

Pochodź docwadał, dowałować, nacwałować się, pocwadać, przecwadać, przycwadać, rozcwałać, wycwałać się.

CWELICH, u, m. z Niem. der Zwilling (cf. drelich) tkanina

CWELICHOWY - CWICZYC.

CWICZYC.

529

ńina lniana z podwoyney osnowy, Bh. cwilink; Crn. dvojshert Sr. 2. žwilluch; Cro. czvilich, czvilih; Sla. csetverocip; Hg. kitoel (cf. kitel); Rs. микь. Namiot z cwelichu. W. Peł. W. 3, 318. CWELICHOWY, a, e, z cwe-lichu, žwillich =, von žwillich; Boh. cwilinkowy; Ros. мійковий.

CWEYNOS, a, m. z Niem. Dwóchnosek, Dwóynos, mia- no, które dąią ogarom. Kniaz. Poez. 3, 120. (cf. Grzmi- las, Zagray), ein Name, den man den Stäuberhunden zu geben pflegt.

CWIARTKA, i, ż., CWIARTECZKA, i, zł. zdrobniałe wyrazy słowa Cwierć, czwarta część iakiey drobnieyszey rzeczy, ein Viertelchen, ein Viertel, der vierte Theil; Bh. czwrtka; Rs. чвӑртка. Talary, półtalary, čwiartki Hiszpańskie i Hollenderskie. Vol. Leg. 7, 499. Viertel-thalet. Cwiartki są to dwuzłotówki, 40 z grzywny. Vol. Leg. 7, 451. Achtgroschenstücke. *Cwiartkówka, zł. i, gr. 22. Pam. 85. 1, 60. Cwiartka, czwarta część miary. Mącz. ein Viertel irgend eines Maasſes. Walas prosi o čwiartkę. Jacy za čwiartkę winien. Off. Wyr. (w spo- sobie mówienia chłopów, za čwierć korca zboża, ein Viertelscheffel Getreide). Cwiartka mięsa, zwłaszcza po- mnieyszych bydłał, ein Viertel Fleiß von Thieren, 3. V. ein Kalbßviertel. Cwiartka cięlęciny. Cwiartka pa- pieru, ein Quartblatt Papier, ein Blatt Papier, ein Stückchen Papier; Vd. zhetertni lift, shtertez liftu; Rs. чемверка лисца. Cwiartka papieru złożona. Teat. 37, 174. Nie pisz na arkuszu, co się mieści na čwiartce. Off. Wyr. Nie żałuy čwiartki dla przyaciela. ib. (prze- cięż napisz, abo odpisz na lifty). CWIARTKOWAC, CZWARTKOWAC, CWIARTOWAC ob. Cwiertować. CWIARTKOWY, a, e, z čwiartki, viertel =. Cwiart- kowa książka, čwiartkowy lift, čwierćarkuszowy, Ros. книга вв. чемвермку, in Quarto. §. Cynę, do któ- rey czwartą część ołowiu dodają, čwiartkową zowią. Krumt. Chym. 192. Viertelzinn, worin der vierte Theil Bley.

CWICZYC cz. ndk., sposobić kogo do czego, wkładać go w co, wprawiać w co, doskonalić w czym', einen worin üben, ihn wozu anführen, anleiten, ihm Anweisung geben; Bh et Slo. cwičiti, cwičim; (cf. wyknąć, zwyczay, cf. uczyć, cf. Ger. ziehen); Sr. 1. pohutżam, nahanam; Rg. zabavgljati; Sla. zabavljati). Na tym placu čwiczą konie do iazdy. Star. Dw. 11. Przełożenį, aby celadź swóję do wszelakiey powinności čwiczyli. Modrz. Baz. 48. Nie trzymam z Marsem, co na bitne boie Cwiczy swe szable, čwiczy zbroie. Ryb. Gęsl. C. 2. Lepięy bo- gaty psa čwiczy, niż ubogi syna. Rys. Ad. 35. Mądrego cudza nieostróżność čwiczy. Pot. Syl. 4. Tego niech za mądrego zemną wszyscy liczą, Kogo nie doświadczenie, lecz przykłady čwiczą. Pot. Pocz. 228. (po szkodzie mą- dry; lepiey przed szkodą bydź mądrym cf. cudzym się przypadkiem kaiać). Cwiczenie, wprawianie, das Ueben, die Uebung; Sla. zabava, Sr. 1. ciahnibda, butżwa; Vd. navada, navajenje, vada. dopernashilu; Dl. nafstoyanye; Hg. dolog). Cwiczeniem zwiemy wszelakie powtórzenie spraw dla potwierdzenia i agruntowania nałogu (wprawy). Petr. Et. 120. Cwiczenie, iakoby druga natura u mło- dego. Radz. Z. N. J. 18. Cwiczenia ciała słują zdro- wiu. Pilch. Sen. lift, 111. Leibesübungen, Cwiczenie ro- Tom I.

zumu ieſt podobne do uprawy roli. Zab. 5, 128. Doweip čwiczeniem oftrzeie. Cn. Ad. 117. Dasz źrzebca na Ćwi- czenie do dobrego kawalkatora. Falib. Dis. 6. 3. (na ob- ieżdżanie). Siła, siła ma w wołyku przed licząbą čwicze- nie, Pot. Arg. 155. t.i. wprawa woyskowa, musztra, umie- iętność). Gdzie ieſt rada rozważna a sprawa čwiczona, więcej ſieden radą swą sprawi, niżli wiele, co nic nie umieją, Rey Zw. 163. b. Ogólniey čwiczyć, uczyć, wychowywać, edukować, formować, üben, bilden, erzą- hen, unterrichten. Woźnica konia nie čwiczy ieno ofstro- gą, munsztukiem, biczem i korbaczem; dozorca zaſ ma čwiczyć ucznia, napominaniem, groźbą, podczas biczem, a zawzdy przykładem dobrym. Petr. Ek. 93. Cwiczenie, nauka, edukacya, der Unterricht, die Bildung, die Erzie- hung. Dawniey wyjeżdzać młodym zabroniono Na Ćwi- czenie z oycyzyny, aż w doyżrzałym wieku. Star. Vot. C. 2. Kazimierz Jagiellonczyk Długoszowi syny swoie do źtarania i do čwiczenia nauk i obyczaiwny poruczył. Krom. 688. Jakie čwiczenie, takie pociechy. Falib. Dis. J. 3. Zle-czynią rodzice, którzy zaniedbawaią dobrego čwicze- nia dziatkom. Modrz. Baz. 36. Dzieci bez čwiczenia ży- iąc, dorósłszy, do niczego dobrego się nie przydały. Petr. Ek. 97. Nie umiecie čwiczenia dawać dziatkom z młodu. Opał. Sar. 1. Jak się pachnące nazywiają wody, Jak z Paryża wywiezione mody, Jak treſc łosy, iak się piers odkrywa, Nie to się, nie to čwiczeniem nażywa. Karp. 7, 57. Konrad będąć w złym čwiczeniu z młodu i w rokoszy i w próżnowaniu wychowan, nie umiał się żęsła rządzić, na swoim pańtwie. Biel. Kr. 117. Cwi- zony, wprawny, biegły, wyczony, geßt, fertig, be- wandert, unterwiesen, gelehrт; Vd. obhojen, povajen, svuzhen; Rs. искъсный; Ес. облънникъ. Jm čwiczeń- szy kto w swoim rzemieſle, tym większey czci godzien. Gorn. Dw. 23. Rozmyślania część nas sprawnieſze i čwiczeńsze czynią. Lat. Kom. C. 3. Niećwiczeniſi po- spolicie gorętsi. Biel. Kr. 489. Was na pomoc przyzy- wam, o Muzy čwiczone, Cny Jowiszow narodzie o panny pieszczone. Star. Vot. A. 5. Wszystkie prawie čwiczeń- sze narody chronią się tego. Star. Vot. B. 4. b. (pole- rownieysze, oświeceńsze, die gebildeteten, cultivirtern Na- tionen). Zvgr. Gon. 253. Cwizony, in malem partem przebiegły, sztuczny, kunsztowny, erkünſtelt, studiert. Pono rozumiesz, że mię čwiczenoni łzami i słówki zmó- wisz pieszczonemi, Paſt. F. 115, Zmyślone słowa masz, śmieszki, poyrzenie čwizone. ib. 116. - Cwiczenie du- chowne, rekollekcya, rozmyślanie, geißliche Uebung, Betrachtung. Cn. Th. Bifkap osądził księdza na dziewięć dni čwiczenia duchownego o chlebie i wodzie. Off. Wyr. - Cwiczyć kogo słowami, napominać go, strofować, einen mit Worten zůchtigen, ihn ermahnen. Cwiczenie, napominanie, strofowanie. die Ermahnung, die Sucht, Zuchtigung mit Wor- ten. Synu møy, suchayže čwiczenia oyca twoego, a nie opuszczay nauki matki wey. Radz. Prov. 1, 8. §. Cwi- czyć różgą, batem, - chłoſać, smagać, karać, mit Nu- then, Pitschen u. f. w. zůchtgen, schlagen, vrůgeln, fuch- teln, sćwiczyć, oćwiczyć dk., Sr. 1. schwifam ferio, Vd. shibati, otepſti). Kto folguie rózdze, nienawidzi syna swoje; a kto go miluie, čwiczy go. Sk. K'az. 420. Bě- kartem, nie dziecięciem boga się niech liczy, Kogo nie karze, kogo ten ociec nie čwiczy. Pot. Pocz. 436. Prze-

42

350 CWICZYC = *CWICZYZNA:

CWIECZEK = CWIEKOWY.

Kleły ten kueharz, iakzebym ia iego sćwiczył, gdybym
był We Panem. Teat. 11, b. 19. Cwiczeny, wybity,
smagany, ein Geprügelter, Gezüchtigter. Jeden ciwiczo-
ny łoti za dwóch niećwiczonych. Off. Wyr. (ieden bity,
za dwóch niebitych, cf. rózga brzozowa rozum dawa).
Cwiczony miotelkami pod pręgierzem. ib. ein Gestäupter.
Cwiczenie, chłofta, obicie, osmaganie, Schlage, Prügel,
Hiebe. Wziął rózgą dobre ćwiczenie. Off. Wyr. - Fig. tr.
ćwiczyć nieprzyyaciela: bić, porazić go, den Feind schla-
gen, peitschen. Waleczny Sobiefki ćwiczył Turczyna pod
Wiedniem. Teat. 32, 50. Hetman ten zwykł Turków
ćwiczyć. Paszk. Dz. 49. CWICZYC się zaimk., wpra-
wiać się w co, wkladać się w co, doškonalić się, sił
worin ubeń; Vd. se vadit, se navajat; Crn. umętam;
Sr. 1. pilnosćiu so, pohuknu; Sla. zabavljati se, priucsá-
vati se). Szanuymy tych, którzy się w naukach ćwiczą
szczesliwie. Zab. 15, 68. Trzeba mu się ćwiczyć w nau-
kach z młodu. Star. Ryc. 40. Młódź się zjeźdżała ćwi-
czyć w rycerfkiey zabawie. Star. Vot. C. 4, b. Woł, gdy
we trzech latach będzie, poczynay z nim się ćwiczyć ku
robocie. Cresc. 550. Lud ten śmiałością wszyłkich
przewyższa, bo z Tatarami przyległem uštawicznie ćwi-
czyć się muszą. Stryik. 351. Wsżedzie od filozofów się
badał, i z niemi się ćwiczył. Tak że się prędko między
pierwsze liczyl. Jabt. Ez. 3. On ieſtkarbnicą mądrości,
z który sie nawet i nieśmiertelni duchowie ćwiczą. Bzow.
Roż. 61. (znąć się, doſkonalą się, sie lernen, bilden sich
daraus). §. Cwiczyć się, rózgą, dyscypliną, smagać
się, chłoftać się, sich peitschen, sich schlagen. S. Maż
ćwiczył się po grzbiecie rzemykami, z których każdy miał
na końcach drot oftry. Off. Wyr. Kapnicy ćwiczyli się dy-
scyplinami nieraz aż do krwi. ib. *CWICZENSTWO,
a, n. ćwiczenie, układność, karność, Uebung, Zuch,
Dissciplin. Trzeba zawsze ćwiczeńftwa a karności około
siebie użyć, aby gniewem władnąć. Sk. Kaz. 314. CWI-
CZENSZY comparat. particip. Cwiczony, ob. Cwiczyć.
*CWICZNY, a, e, przyimuiący ćwiczenie, pojętny,
auczny, geſehrig, empfanglich für Uebung und Unterwei-
sung; Bh. cwićny. Głowy ćwiczne. Ryb. Ps. 89. CWI-
CZYCIEL, à, m. ćwiczący drugich, upominacz, uczy-
ciel, der einen übt, der Unterweiser; Sr. 1. pohutżer,
nahanik; Bh. cwičitel. Chcesz bydź wodzem ślepych,
ćwiczycielem nierozumnych, uczycielem niemówiątek.
Budn. Rom. 2, 19. (mistrzem. Bibl. Gd.) w rodz. żeńšk.
CWICZYCIELKA, i, ž. die Unterweiserinn. Cwiczycielka
córek Teat. 30, b. 151. *CWICZYZNA, y, ž. ćwi-
czenie, biegłość, wprawa, doświadczenie, Uebung, Ge-
übtheit, Gertigkeit. Wy przez rycerskie na woynach ćwi-
cyzny Zasłużyliście względy u oycyzny. Chrość. Fars.
34. Turczyn kilkakroć twey doznawszy broni, Przeczuwa
swoie z rycerfkiey ćwiczyzny Nieuchronione pogromy i
blizny. ib. ded. Zołnierze wodza zdraycą zowią swey
ocyzyny J swoie w zbrodniach domowych ćwiczyzny.
Chrość. Luk. 145. §. Sztuka, kunszt, miſerſtwo, do-
skonałość, Kunst, Geschicklichkeit, Gertigkeit. Dedal
oſtatnieny ćwiczyzny czyny po sobie zoſtawił. Pot. Arg. 49.
Srebra i złota do okrętu z łądu Dziadowſkiej ieszcze wy-
nosi ćwiczyzny. Pot. Syl. 81.

Pochodź: doćwiczyć, naćwiczyć, ołwiczyć, odćwiczyć,

poćwiczyć, przećwiczyć, wyćwiczyć, zaćwiczyć, ćwik;
ćwikowy.

CWIECZEK, - czka, m. zdrbn. rzeczown. Cwiek, ein
kleiner Zwecknagel, ein Zwecken, ein Zweck; Bh. cwećel,
cwoček; Sr. 2. zwak. Byś więc ćwieczki przybiało do ro-
zumu słowa, Tedy snadnie odpadną, gdy szaleie głowa.
Rey Wiz. 68. - Fig. Ma ćwieczek w głowie: bito go w cie-
mię, nie ſtałe mu klepki, er hat einen Schuß, er ist ge-
schossen. Cwieczek musi mieć w głowie; życzyłbym od
licha Dadź iey z łot ciemierzycy, niechay się wykicha.
Zabt. Amf. 55. Cwieczek S. Jgnacego w głowie, brak
klepki, dziura we łbie; z przesądu, że kto od Jezuitów
wysłepował, mieszał mu S. Jgnacy rozum czylı figurycznie,
zabiłał mu ćwieczek w głowę. CWIECZYSTY, a, e,
CWIECZYSTO przysłk., pełen ćwieków, ćwiekami po-
bity, voll Zwecknagel, zweckig. CWIEK, a, m. gatunek
gwoźdźi żelaznych z wypukłą głową, z Niem. der Zweck,
der Zwecknagel; Bh. cwek, cwoł; Cro. czvěk; Vd. shrebliza,
shebliza; { Vd. zveki = gatunek ciaſta, makarony). Cwieki
gontowe, Os. Zel. 64. Darował Otton Bolesławowi ćwiek
z krzyża Chryſtusowego. Nar. Hſt. 2, 95. Pieszy leniwo
wygra, ale dłužey dotrzyma, według onego przysłowia,
iakby go ćwieką przybił. Fredr. Ad. 45. (piechota iak
mur, nieporuszona, iak przykuta). §. Medic. ćwiek,
odciſk. nagiotek, naroſtek, ein Gewächs wilden Fleißes,
eine Fleischverhärtung; verhärtetes Geschwür, ein Uebet-
bein, Hühnerauge, Barze u. f. w. Naroſłiny przez źławy
i członki, które lacinnicy člavos, my ćwiekami albo
gwoźdźiami nazwać możemy. Syr. 739. po staropolſku te
ćwieki kurzem okami zowią. ib. 1180. Cwieki albo bro-
dawki twarde pod palcy w nogach, furunculi. Syr. 110.
Lilia ćwieki na członkach i źławach zasiadłe spędza. ib.
-§. Cwiek, mozoł, trudność, przeszkoda, kłopot; Kum-
met, Verlegenheit, Schwürigkeit. To nie lada ćwiek.
Off. Wyr. (tu to sęk!) Coraz mu nowe w sercu leżą
ćwieki. Pot. Syl. 185. Wbijać komu ćwiek w głowę,
zadawac mu trudność, kłopot, Cn. Th. 1230. einem ei-
nen Nagel in den Kopf schlagen, einen Keil; ihm einen
Gloß ins Dhr seſzen, ihm Kummer machen, ihm Angst ma-
chen. Day go katu! wboleś mi ćwiek w głowę. Teat. 19,
c. 69. CWIEKARNIA, i, ž. kowalnia ćwiekarſka, die
Nagelschmiede. Bndt. CWIEKARSKI, a, ie, od ćwie-
karza, Nagelschmids - . Cwickarskie rzemieſto: .
CWIEKARSTWO, a. n. das Nagelschmidſhandwerk.
CWIEKARCYKY, a, m. czeladnik lub chłopiec ćwie-
karſki, der Nagelschmidgesſelle, Nagelschmidjunge. CWIE-
KARZ, a, m. rzemieſlnik od ćwieków, der Nagelschmid;
Bh. cwečkaŕ, cwočkaŕ. Bndtk. - W rodz. żeńšk. Cwie-
karka, die Nagelschmidinn. CWIEKOWA© czyn. ndk.,
ćwieki powbijać, ćwiekami pobiiać, Zwecknagel einschla-
gen, mit Zwecken beschlagen. CWIECZKOWAC, ćwiecz-
kami pobiiać, mit Zwechen, Zwecknagelchen beschlagen.
Bndtk. §. Fig. Ciekować, smagać nielitościwie aż do
krwi, katować, męczyć, bis aufs Blut peitschen, zerpeitschen.
Zły, iak bies zapalczywy, chciał mię ćwiekować. Teat. 17,
75. Mówisz: zając niedopieky, Day kańczuka, wołasz
wściekły, Wolisz kucharza ćwiekować, Niżli zaiąca ćwier-
tować. Min. Ryt. 3, 87. scindere). CWIEKOWY, a, e,
od Ćwieka, Zweck = , Zwecknagel = . Cwiekowa głowa.

CWIERC.

Pochodź: doćwiehować, naćwiehować, przećwiehować,
wyćwiehować, zaćwiehować, zćwiehować.

CWIERC, i, ż. czwarta część czego (cf. kwarta), ein
Wiertel Cwiartka zdrbn. qu. v., Bh. cjtwtř, cjtwtřce,
cjtwtřka, cjtwtrtina; Slo. stwrt; Vd. shtertez, zhetertinka,
zhetertnina; Crn. zhetert, zhetertinka, zhetertnina,
firkélz; Bs. cetvrrit, cetvrritina; Slá. csetvertina litra;
Sr. 1. jtworttek; Sr. z. ztwsřch, bertel; Rg. cétvart,
cetvártina; Cro. chetért, chetertinka, fertaly; Dl. chetvart;
Rs. чемвёртка; Ec. чémвёртъ, чёмвёртамъ часмъ,
чёмверміна. Cwierć łokcia, eine Viertellelle. Łokieć
dzieli się na cztery części, nazwane ćwierci, a ćwierć
mu popuścisz, to on się domyśli na łokieć. Haur. Sk. 137.
(cf. dano kurowi grzędę, a on się domyśla wieży). Cwierć godziny Cro. fertały vure ob. kwadrans. Cwierć
roku Ec. тримѣсачіе, время прехмѣсчное ob.
Kwartał. Cwierć korca. ćwierć = czwarta część korca,
lub też naczynie iakie do mierzenia zboża, mieszczące
w sobie czwartą część korca, dzielące się na cztery
miarki, ein Viertelscheffel, ein Viertel, auch das Maß,
das ein Viertel misſt, das Viertel. Korca Krakowskiego
ćwierć, połmacek Lwowski. Crn. Th. 304. Korca Sen-
domirskiego ćwierć, ma garcy sześć; korca Sandomirskie-
go połćwierci trzy garce ma. ib. - ob. Jnwentarze tit. miary.
Cwierć děbowa, sosnowa, t. i. naczynie ćwierć mierzące
z děbiny i t. d. zrobione. Cwierć kuta z obręczami że-
lnemi. Handluie zbožem na ćwierci. Off. Wyr. (nie na
korce; drobny przekupień). Jeszcze teraz na ćwierci
przedają. ib. (niemasz tylko chłopi na targu; ieszcze
panowie nie otworzyli śpichlerzów). Cwierć żydowska,
arendarska. (fałszywa). Podftawić ćwierć (podsunąć fał-
sywą). Prosił chłop we dworze o ćwierć (ob. o ćwiartkę;
o zapomogę zbožem, er bat, ihm einen Viertelscheffel Ge-
treide zu leihen). Cwierć z czubem ob. czub. Cwierć
pod strych ob. strych, cf. Korzec. Cwierć funta, ein
Viertelpfund. Cwierć arkusza papieru, ćwiartka, ein
Quartblatt Papier; Rs. чемвёртка листа ob. Cwierc-
arkuszowy, - Cwierć mięsa, wołu, sarny (o drobniey-
szych, ćwiartka), ein Viertel von einem Thiere. Cwierc
abo ćwiartka przednia, od przodu, das Vorderviertel,
poślednia, tylna, zadnia, pośladek, od zadu, das Hin-
terviertel. Droższa dziś ćwierć mięsa, aniž na on czas
był wół cały. Falib. Dis. N. 2. Cwierć, sztuka ćwierto-
wanego winowaycy, das Viertel, ein Stück von einem
Geviertheilten. Dulcyn poszedł żywem na ćwierci i o-
gień. Nar. Hfl. 5, 366. zoftał ćwiertwanym i spalonym,
er wurde geviertbeilt. Skazany na roztarnienie od koni,
na ćwierci. Tward. Wt. 100. von Pferden: in vier Stücke
zerrissen werden). Niech mię na sztuki bisurmaniec płała,
niech członki moie na ćwierci rozrywa. Jabl. Buk. B. 3. -
Cwierć drzewa, czasem u niektórych połeć drzewa, deſka,
das Viertel eines zerſpaltnen oder zerſegten Baumes, eine
Hoſſpaltke, ein Bret. Trumnę sobie za wezasu na pa-
miątkę śmierci Stolarzowi z děbowey kazał zrobić ćwierci.
Pot. Pocz. 651. (z děbiny na ćwierci czyli połeie porznię-
tey). - Cwierć w czapce, maiącey cztery ſtrony, n. p.
iak konſederatka. Off. Wyr. ieden ze czterech płatków,
inarczy kwatera, das Quartierchen, in einer viereigen
Mūhe, eines von den vier Stücken, woraus sie besteht.


CWIERCARUSZ. - CWIERCZEC. 33

Cwierć roli, miara pewna inwentarska, czwarta część łanu,
eine Viertelhuse. Nie bez nadgrody gospodarz mnie pu-
szcza, za wierne wysługi Orzą obszerne ćwierci moie
plugi. Zab. 16, 341. (synecdoch. obszerne pola, niwy).
Cwiertnik, chłop na ćwierci roli osiadły, n. p. siedzi
Paweł na połrolku, Gaweł na ćwierci. Off. Wyr. - Cwierci
pan, tetrarcha. Sekl. 69. (czwartey części pańtwa pan,
ein Biertürſt). § 5. Cwierci woſkowe, kwartały, raty
płaty wysłužoney, die Soldatenquatuember, Dienſtqua-
tember, Dienſtvierteljahre. Zabroniono prawem, aby ża-
den towarzysz z woyska albo do inszego rotmíſtrza nie
wyieżdził, dokądbyDupelnych czterech ćwierci z iednym
rotmíſzem nie wysłużył. Jedna ćwierć a prima Aprilis
ad primam Julii. Vol. Leg. 4, 488. Woyſko w borgowe
zaszedłszy ćwierci, iuž nie ma czym się utrzymywać.
Vol. Leg. 5, 765. Zołnierz, kilkadziesiąt na woynie
wysłużywszy ćwierci. Pot. Jow. 56. Za Stełana po ośm
złotych husarzowi na całą ćwierć płacono. Star. Ryc. 20.
CWIERCARUSZOWY, a, e, ćwiartkowy, na ćwierć
arkusza wielki, Viertelbogen =, Quart =. Cwierćarku-
szowa forma, Quartformat. Cwierćarkuszowa księga, ein
Quartant, ein Quartband. CWIERCBECZEK, - czka,
m. beczki czwarta część, eine Vierteltonne. Cwierćbeczek,
abo antał trzyma garcy 18. Warszawskich. Jak. Mat. 1, 5.
Leſk. Mier. 2, 26. CWIERCIEN Genit. plur. subſt.
Cwiertnia. CWIERCIENNY, a, e, od ćwiertni, co
ćwiertnie wały, korzeczny, modialis. Mącz. Malter,
u. f. w. CWIERCIOFUNTOWY, a, e, ćwierć funta wynos-
szący, viertelpfündig; Vd. zhetertnofunten. CWIERCIO-
KRĄG, - ęgu, m. CWIERCKOLE, a, n. Kwadrans,
narzędzie matematyczne, składające czwaią część okręgu.
Jak. Art. 3, 288. Do zwyczaynych pomiarów ćwierc-
kole, czyl iako zowią ćwierciokrąg, quadrans, maiący
promień na ſtopę długi, ieſt naywygodnieyszy. Zabor. G.
178. CWIERCIOROCZNY, CWIERCROCZNY, a, e,
CWIERCIOROCZNIЕ przysłk., trzymiesięczny, kwar-
talny, vierteljáfrig; Vd. shtertezhnolieten, trimiesenzhen,
kvatern). Cwiercioroczny. Mon. 75, 594. Cwierćroczny
prezes. Czack. Pr. 231. Bh. cjtwtretnij. CWIERCIO-
WY, a, e, ćwierć biorący w się, iakąkolwiek miarą
albo waą, obeymuiały ćwierć, Viertel =, ein Viertel
eines Maſſes oder Gewichtes enthaltend; Bh. cjtwtrenj;
Rs. чемвёртный. Cwierciowy worek. Off. Str. 5.
Grzyb ćwierciowy. Mon. 71, 546. CWIERCMUROŁOM,
u, m. ein Viertelmauerbrecher. Cwierćmuſłomy dwu-
naſtoſuntową kulę ſtrzelaią. Jak. Art. 1, 212. CWIERC-
SOKOŁ, a, m. ein Viertelsfalke, eine Art Geschüß.
Cwierćsokoły iednofuntową kulę ſtrzelaią. Jak. Art. 1,
212. CWIERCWĘZE, a, n., eine Viertelschlange, Art
von Geschüß. Cwierćwęże cztero - albo pięciofun-
tową kulę ſtrzelaią. Jak. Art. 1, 212.

Pochodź, po słowie: Czwarty.

*CWIERDZA ob. Twierdza. CWIERDZIĆ ob. Twier-
dzić.

CWIERCZEC ez. ndk., Cwierknąć idnt., Cierkać, Cwier-
kać kontyn., skrzyp wydawać iak świerszcz, świergotać.
Włod. zirpen, einen rauhen Ton hören lassen; Bh. cwrćěti,
cwrćim, cwrkam, cwrnceti, cwrncim, cwrkáti, cwrkławam;
Sr. 1. zejſtam; Sr. 2. zejſzech; Crn. zverzhati, zverzhim;
Vd. zherzhiti; Rs. чиркнушь, чиркать, чирликать,

42

352

*CWIERK - CWIK,

CWIK - CWIZGULT.

чикнумь, чикáмь; Bs. gjuberiti; Rg. xuberitti, xámo-
riti, bighliſſatí). Swierszcz ćwierka. Dudz. 21. Konik
uszy wrzaſkliwym ćwierkaniem obraża. Tot. Saut. 4.
Zab. 10, 191. Eccl. Koſbíłk, i сверчки чípкаюм, -
O wróblach i inszych drobnych ptaszkach n. p. Mało słowi-
ków, a wzięcznie śpiewaią, Cma wroblów; kiedy ladałam
ćwierkaią! Bratk. F. 2. b. Crn. shvergołeti). Zadne nad
mego kanarka piſkłe ſkromuiey nie ćwierkało. Tot. Saut.
33. Kanarek migdał chwyciwszy, ćwierkaiąc odemnie
uciekl. ib, 82. Wróbel porwawszy się podleci i pocznie
cierkać. Min. Ryt. 2, 251. 1.) CWIERK, CWIERCZ
cě. Swierszcz. 2.) CWIERK, u, m. ćwierkanie, swier-
got, ſkrzyp, das Zirpen, das Gezirpe, der Zirp, z. B.
der Grille, des Heimchens; Bh. cwrkani; Rg. xuber,
xamor). Swierszcz ſkrzydłami swemi ruszając, ociera ie
o grzbiet; a powietrze tym sposobem poruszone, wydało
ćwierki. Zool. Nar. 152.

Pochod: *Swierszcz, swiergotać, Swierkotać, Swiergot
of. swiegot, swiegotać, swiegotliwy.

CWIERTNIA, i, ż. (Etym. ćwierć); Bh. čtwrce, miara
zboża różney w różnych krainach wielkości. Cro. ſterti-
na, ſtertinka, ſtertinyak; Vd. ſtartinjek; cf. kłoda,
maca, korzec, ein Getreidemaß, von verschiedener Größe
nach Verschiedenheit der Gegenden. Małdr albo ćwiertnia.
Syr. 945. Cwiertnie abo pewne mace. Chetm. Pr. Łasz.
dobrey miary ma ćwiertni 26; ćwiertnia korcy trzy. Sol.
Geom. 3, 135. Cwiertnia Poznańska ma garćów 42.
Cn. Th. Małdr Paryzki 12 ćwierten, iako i w Polszcze
czyni; a ćwiertnia Paryzka ieł tylko iako w Krakowie
Kazimierſka, albo w Wielkieypolszcze Kaliſka, bo także
cztery korce czyni. Grzep. Geom. M. b. Cwiertnia Kra-
kowska ma garćów 36, Kaliſka 52. Cn. Th. Cwiertnia
Toruńska równa ieł Krakowſkiemu korcwi Tr. - Wy-
dano nań każdy dzień dwanaście ćwiercięń (Genit. plur.
zamiaſt: ćwiorteń) biały mąki. W. Dan. 14, 2. (dwana-
ście miar wielkich. Bibl. Gd.). Sto ćwiercięń pseniccy.
1 Leop. 3 Ezdr. 8, 21. W. Poſł. 2, 153. CWIERT-
NIK, a, m, chłop na ćwierci roli osiadły, Off. Wyr. ein
Viertelhůſner; (Bh. čtwrtnjſ = ein Viertelhauptmann).
CWIERTOWAC, CWIARTOWAC, *CZWARTOWAC
cz. ndk, poćwiertować, rozćwiertować dk., na cztery
ćwierci rozciąd, rozszarpnąć n. p. złoczyńće, vierttheilen;
Bh. čtwrtiti; Vd. zhetertiti, na shtirje resdeliti; Rofs.
čhemverimь, разчемверимь, čhemverimоваты, раз-
чемверитоваты. Woiewoda Wołofki syna cara Ta-
tarſkiego rozćwiertować rozkazał. Krom. 695. Każe cię
ćwiertować i ćwierciami twoiemi pale nasztychować.
Paszk. Dz. 24. Poimany, čwiartowany od urzędu, któ-
ry nie chciał blužnierców żywić, wziął swą zapłatę.
Birk. Sk. E. b. Fig. tr. Jeśli chcą Włochy poczwartować
bogowie... Bardz. Luk. 186.

CWIERZYC cz. ndk., (cf. Ger. Zwerh - na ukos) przeo-
rywać, odwracać, radlić. Cr. Th. - Włod. - Dudz. 35.
zwiebrachen, überzwerch achern.

CWIK, a, m. ćwiczony, doświadczony, weteran, nieno-
vak, niefryc, ein Erfahrner, ein Bewanderter, ein Bez-
ter; Bh. cwik, zmpk, zmpyſt ku wſſemu; Ec. obyčniky,
młonoiskусьный; Rs. стройный. Exercitatus wy-
ćwiczony abo ćwik, iak niektórzy mówią. Mqcz. Wo-
ieanni ćwikowie wszyscy radzili, nieprzyjacielowi iuž nie

dadź się rozpścierać. Krom. 456. Więc y w iego woy-
sku było młodzików, aniżeli ćwików. Orzech. Turn. 54.
Większe ma bydź iadło dane zawodnikowi ćwikowi, niżli
nowakowi. Petr. Et. 103. Młodzik niewolnik, *maisz
towarzysz, ćwik pan. Rys. Ad. 40. - Cwik, przebieglec,
szczwany, Kuty na cztery nogi, karmiony szpakami, wronami,
kos, ein Schlaukopf, ein Fuchſ, mit allen Hunden geheſt;
auf allen Bieten beschlagen, durchtrieben. Kioperli, ten
ſtary ćwik, wyprawił przed swoją śmiercią niepoślednią
ſztukę. Klok. Turk. 92. Słyszałem to od Sienickiego.
ćwika ſtarego i sławnego měza. Orzech. Tar. 49. - J. Cwik,
ſtary karp', ein drey láhriger großer Karpfen; auch im
Deutsch. an einigen Orten Zwieſe; ein Hauptkarpfen. Za
trzy lata ſtare karpie iuž będą ćwikami i okrasą gatunku.
Haur. Sk. 141. (cf. kroczki, ſtopuiki). J. Kogut nie-
zupelnie wykapłuniony, ćwikiem u nas zwany; głasu taki
zupelnie nie traci; ale go przecięż znacznie odmienia. Kluk
Zw. 2, 129. (u koni i bydził zowią to wnetr. Dudz. 35.).
der Halßkapauß, der Spitzhahn, der nicht ganz verschnitten
iſt. Prov. Wpadł iako ćwik głodny, między mnie kuro-
patwy. Pot. Pocz. 117. (kto duższy, ten lepszy).
§* Skępiec i zdebu radby odaŕ lyka, Aby dosypał ko-
nopnego ćwika. Rey Zw. 217. b. - 2.) CWIK, u, m.
obeyſcie, ſtan życia, das Gewerbe, der Stand, die Le-
bensart; Bh. cwik edukacya. Zgodny do żołnier-
ſkiego ćwiku. Tr. 3.) CWIK, raczey cywyk, pospo-
lita gra w karty, das Zwicken, ein bekanntes Karten-
spiel. Bndt.

CWIKŁA, y, ž., CWIKIEŁKA, i, ž. zdrńn., rodzaż rośliny,
beta Linn. rodzaie iego burak, boćwina. Kluk Dyk. 1, 68.
Mangold, Bete, rothe Rüben; Bh. turſn, manchoſt; Sr. 1.
tjertwena ſtěpa; Sla. cikla; Dl. blitva; Vd. erdezha repa,
piesjc, rona, pössa, pesa, peisa, plitva; Crn. peissa, pěsa,
blitva; Cro. czikla, blitva; Hg. tzěkła; Bs. bitva, blitva;
Rs. свěкна, свěколка. Roślina początkowie obca, teraz
każdemu dobrze znaioma. Fundz. 178. Cwikła iarzyna
ubogich. Syr. 1120. Zwyczynie zowią buraki zaprawne
ćwikłą, a liście ich zaprawne boćwiną. - Cwikła na ſto-
łach u nas, a boćwina w Litwie bardzo ieſt pospolita.
Kluk Dyk. 1, 68. Krup. 5, 56. Cwikła ieſt czerwona,
biała i czarną; nawet o żółtey piszą. Syr. 118. Prov.
czerwony iak ćwikła. Off. Wyr. (iak krew, iak cegłą).
Mdy ieſtem iak ćwikła, betiso. Mačz, Cro. blitvenyak
homo plumbeus). - Cwikła iešna albo polna, Waldman-
gold, Limonium, do ógrodnay podobna. Syr. 1281.
Cwikła pomorska, ałybum, herba terribilis, Kraut Alp-
po, Wiesiolek od drugich zwana, ma kwiat i korzeń ćwi-
klanemu podobne. Syr. 1517. CWIKLANY, a, e, od ćwi-
kły, Mangoldſ, rothe Rüben; Rs. свекольный;
Cro. blitvin, cziklin; Hung. tzeklához - való). Cwiklany
sok. Haur. Sk. 420. Cwiklane liście ob. boćwina, Rofs.
свекóлникъ. Cwiklany lift ob. rdeſt woduy.

CWINTNAL, a, m. na ſtatku czyli szkucie, cwintnale są zimbelki, na których zamykają linkę abo kalaryły; cwintnale zowią się takoż kiyki poprzeczne u dołu karnatów, na których też karnaty są okręcane, auf den Wasserfahrzeugen, hölſerne Pſtoſke, woran die Leinen gebunden werden. Magier Mscr.

*CWITNY ob. Kwitnąć.

CWIZGULT, u, m. złoto w błaszkach z podłożonym

CYKIEL - CYCŁ.

srebrem, z Niem. das Zwiſchgold. Cwiżgultu księga.
Jnfr. Cel. Lit.

CYKIEL, - kla, m. klin, trójśpiczały kawał, który w koszulę, w pończochy i t. d. wsadzaią, z Niem. der Zwickel im Hemde, im Strumpfe u. s. w.; B/h. cwiłł, Hlin. Rs. λάσμοβηγά, λάσμовка, спрѣлка. Fig. Aryusz, iak jedną kwaterę falszywie zakrońł, wnet do niey kilkadziesiąt innych cywyłów przyłósował. W. Pofl. W. 2, 143.

C Y.

CYBANT, CYBUNT, a, m., CYBANCIK zdrbn., z Niem.
das Ziehband, żelazo, którym się fugi okolka u koła
okrywaią, inaczey też wyrwant. Archel. 3, 62. Rs. ρωβη,
οδόμα, скоба. Cybanty, wyrwanty, prędzey, prę-
dzey, koło się zepsuło! Teat. 8, 62.

CYBEBY, - ów łuczb. mn., z Arabſk. naywiększe z wiel-
kich rozynków, die Cubeben, Zibeben.

CYBET ob. Zybet.

CYBORA, y, ž. cyperus Linn. roślina rosnąca na łąkach
mokrych. Jundz. 104. rodzay trawy. Kluk. Dyk. 1, 178.
Cypergras; Ec. ταλαήβ; Gr. καλαβαν.

CYBORYUM indecl., CYBORYA liczb. mn., z Greckolac.
u katolików mysece, gdzie się chowaią hołtye poświęcone
z kielichem. Cerem. 1, 67. przybytek, schowanie święte,
das Eiborium, das Schrankchen auf dem Altare zur Aufbe-
wahrung des Kelches, der Hostien u. s. w. Fercula pul-
pita, almarye, w których poganie chowali swoich bogów,
równie były iak u nas cyborya. Męcz.

CYBUCH, a, m., CYBUSZEK, szka, m. rurka do ciągnie-
nia tytuuni, która się w lulkę wsadza, das Pfeifenrohr,
Tabakstroht, Tabakspfeifenrohr, z Tureck. tschubuk,
tschěbek, tschubek; Rs. чубук, чубуковъ; Bh. treſſa,
tthſſa. Cybuchy do kurzenia tytuuni bywaią hordowid-
dowe. Kluk. Rosl. 2, 158. ob. Kalinowe. CYBUCHOWY,
a, e, od cybucha, Tabakspfeifenrohr =. Munsztuk
cybuchowy.

CYBULA ob. Cebula. - CYC, u, m., z Jnd., gatunek ma-
teryi, der Zits.

CYC, a, m., CYCE, - ów liczb. mn., brodawka czyli
guzik u piersi, osobliwie białogłowskich, die Zihe, die
Brustwarze; Bh. cye; Crn. sesz; Sr. 1. ziez, cje, czěc;
Bs. sisſa, dojka, sasaą, plur. saske, siſſe, dojke; Cro.
czeczěk, szeszecz; Dl. czicza, cziczak, doyka, szaszacz;
Hg. chiche; Rs. cocéyß, cocokb, минька; Jtal.
ciccia, zizza, tetta; Suec, tisse, disse; Angl. teat, tett;
Angls. tit; Hisp. teta; Gall. teton; Alb. sisa; Gr. τιτην;
Ger. Zihe, Düte; Chald. Syr. 7η; Arab. 7η; Hb. 77 et
7w schadh, cf. ſsać, cf. dziecię, cf. cedzić). Cyce'częto
za całe piersi, albo raczey ich wypukłość, die Bruſt, die
Erhöhung der Bruſt. Naczynia zbieraiące młóko, u któ-
rych zwierząt wpodłuż brzucha dwoma rzędami położone
są, iak u suki, wilczycy, swini, zowią się cyce. Zool.
68. (cf. promienie, wymiona), die Brüſte der Sängthie-
re, die ihre Milchgefässe an der Bruſt haben; zum Unter-
schiede vom Eiter. (cf. Cycek). Pſtra lamparcica w po-
karm dodawałać cyca. Bardz. Tr. 443. Cyc niewieści,
Loneſtius dicitur piersi niewieście. Gn. Th. CYCŁ,
q

q

CYCAL - CYFRA.

353

CYCAL, a, m. Bh. cycoſ, cucar. Sr. 1. cjećł, ssacy
piersi, ein Sängling. S. Pieszczoch, wieściuch, ein
Muttersöhnchen, ein Zärtling. CYCATY, a, e, piersi-
ły, mammeatus. Męcz. start von Brüſten; Sr. 1. ciećw;
Cro. czeczkaszt; Slo. cecatý; Hg. tsetses; Rg. sisea
CYCEK, cka, m., CYCKI liczb. mn., właściwie zdrbn
rzeczown. Cyc, Część, podniesiona a piersiach, w któ-
rey śrzedku brodawka. Kirch Anat. 51. der erhöbete
Thcil der Bruſt, worauf sich die Brustwarze befindet; Bh.
cecek; Vd. sisek, zisei, zesek: Crn. zusěk; Rg. sissa,
dojka, sissiza; Sr. 1. cjeć, cjećżt; Dl. szafsak; Hg. tsets,
tsetsetske; Cro. czeczkek, szěszěcz, szaszacz: Bs. sissią;
Rs. cocéyß, cocokb, cocóčekb, мийъка, мийечка,
Ec. мийки; Gr. τίτσαι. Cycki, gruczołki młóko
oddziełaiące, ciała gruczołkowate na wyższej części pier-
si. Krup. 2, 344. die Brustwarzen. Cykom bołacym
lekars薄. Wessz. Ped. 83. - Piersi białogłowskie, die
Weiberbrust; die Brüſte. Jeszcze w pieluchach i przy
cyku. Gliczn. Wych. K. 2, 6. an der Bruſt. Naymłodszy
syn ieszcze przy cycku. Wég. Mar. 3, 279. Panna widzę,
bo w wieńcu; ale z sporym cyckiem. Pot. Jow. 2, 43.
*Cycek dawać, piersiami karmić, Sr. 1. cjećz dahwam,
cjeſch. CYCKOWY, a, e, od cycków, piersiowy,
Bruſt =, Brustwarzen =; Rr, cocóbnyj, мийечный.
Około brodawek cyckowych, idzie okrąg pewny, kołko
cykowe rzeczony. Kirch. Anat. 51. Rs. румянчё.
CYCON, ia, m. zdrbn: rzeczown. Cycek, cyś, das
Brüſchen. 2.) Pieściek, pieszczoch, ein Muttersöhn-
chen, Zärtling. Gn. Th. 694 Sr. 1. cjećzak. CYCOWA-
TY, a, e, na kształcy cyczów, zibenartig, brustwarzenartig.
Cycowaty, wymionowaty pociąg, maſtrideus. Perz. Cyr.
1, 159. S. leybowaty, schwerfällig. CYCOWO, a, n. mia-
fto na Szląsku, Wartenberg in Schlesien. Tr. (CY-
COWY, a, e, z cycu; Zits =, diſł. cyckowy.)

Pochodź: cyś, cf. ſsać, cf: dziecię.

CYFRA, y, ž., CYFERKA, i, ž. zdrbn., sposob ta-
imiernego pisania, eine Chiffre zum Geheimschreiben,
z Włosk. ciffra; Gall. chiffre; Lat. med. ciffara; Bh. cy-
fra: Sr. 2. ziffra; Bs. cífra, pismo potajno; (Crn. zífra
numerus; Croat. cífra 1. ornatus, 2. signum, 3. ſtria-
tura, dem. cízrica; Rs. цицка; Arab. et Hb. sa-
phar = liczył numerauit). Przejęto lift cyframi pisany.
Klok. Tur. 110. W liście, co nie wyrazil, cyfrą nazna-
czył. Jabł., Tel. 181. §. Cyfra imienia czyiego, litery
imienia początkowe ściągnione, der Namensjug, die
Chiffre. Rs. вензель. Już się palą feierwerki; cyfra nad
same wzniośła się pałace. Zab. 9. 149. Cyfra Jana Ka-
zimierza CI. §. Liczba iakolwiek pisana, die Ziffer, die
Zahl; Cro. broj; Rs. число. Znałome znaki liczebne
1, 2, 3, 4 i t. d. nazwane cyframi. Łęk. M. 2, 3. Znamiona
liczb nazywaią się cyframi. Jak. Mat. 1, 3. §. Cyfra,
zero, w liczbie kołko, oczko, przez siebie nie znaczące
żadney ilości, die Null. Cyfry nie maią swego miano-
wania w liczeniu, tylko znaczą, że nie masz w takowym
podziale set albo dziesiątków albo iedności, któreby licząc
trzeba mianować. Sol. Geom. 3, 83. Nie idzie w liczbie
cyfra przez się sama, bo nic nie waży, iak plewa do
miary. Wad. Dan. praef. Vd. gola, golina, karena).
Fig. cyfra, zero, nic, fraszka, Null, Nichts, Kleinig-
krit, Bagatell. Nie mieć za sohą tylko samo szlachectwo

334

CYGA - CYGAN.

jeść to bydź to, w rachunku nazywaią cyfrą, przy
ktorey kiedy adna rozumu, cnoty, poczciwości zaleta
się nie z yduie, nic nie waży. Mon. 65, 158. Nie
pod - sli tych urzędów; ale ie gołemi cyfry gozynili i bez
oszelakiey władzy. Biel. Kr. 607. Człowiek za cyfrę,
kiedy w mieszku dziura. Bratk. C. b. Niechay się taki
chwyta i zęboma, Cyfra u ludzi, cyfrą będzie doma. Pot.
Syl. 275. Sprawiedliwa, kiedy nie ma potęgi, za cyfrę
nie stoi. Pot. Arg. 412. Groź mi życiem tyranie! śmierć
ia cyfra sądzę. Min. Ryt. 1, 82. Jak zagram na skrzyp-
cach, cyfra wszytkie orkiestry. Zabt. Bal. 39. Teat. 56,
b. 39. Przykłady te za cyfrę ważą. Wad. Dan. 219.
Sprawiedliwości nie zeydzie na niczym, Pewnie winnego
cyfrą nie odbędą. Pot. Syl. 80. §. Cyfra, miano, które
się daie charcicom, ein Name der Windspiele. CYFRO-
WAC cz. ndk., cyframi, tytlami pisać, mit Chiffern
schreiben: (Slo. cyfugił; Hg. tzifrązom, Crn. zifram,
na- cifravam, czifrati z ozdobić, przyozdabiać). CYFRO-
WY, a, e, od cyfry, Chiffer z, Ziffer z, Null; Rofš,
Цыфірныя

CYGA, i, ż. krąglica, bąk, fryga, wartalka, der Brumm-
keisel; Cro. chiga (z. 2. żoraw studzienny cf. Lat. cico-
nia), czvérk, kotách; Sta. kotur, z. - kojemsze detcza.
igraju; Hg. tsiga, csiga; Boh. Ssamrha, brćadło; Carn.
fertavka; Bs. zvark, zvrrik, kojim se djeça igraju; Rg.
zvárk, varticka; Rs. болчёкъ. Cyga, kiedy się od rze-
mienia kręci, Jaką po długich salach grą się bawią dzieci,
W długim kole patrzaiąc, ta bizczmi pędzona, Krzywym.
kołem polata ... A. Kchan. W. 194. Biczem cygę ocu-
caią. Hor. 2, 162. Nar. (dzieci w nie. grając, popędzają
ją bizcami, żeby nie uštawała). Po przysionkach biega
lekka cyga, Gdy ią bizc. miękki zacinaiąc ściga. Susz.
pies. 3. K. 2. b. Lata myśl szalona, Jako cyga od dzieci
bizcami sieczona. Tward. Wt. 56. Tak skaczesz, iak cy-
ga, wściągniona rzemykiem. Zab. 15, 132. Urs. Gr. 140.
Człek. goni tańcem po. ledzie cygę malowaną. Tward.
Misc. 43. (zapędza się za fraszką, narażając się). Ferta
się, skacze, kręci się, iak cyga. Teat. 12. 12. - Fig. tr.
Cyga, osoba fartyczna, zawsze się ruszaiącą, żywe sre-
bro, wszędziebyłski, wszędziewśibski, trzpiot, co na
iednym mieyscu długo nie poftoi, ein mutniger. Geist,
Qwecksilber.

CYGAN, a, m., CYGANEK, nka, m. zdrbn., Bh. cykán;
Sr. 1. žygan; Sla. ciganin; Cro. czigán, cziganin; Hg.
tzigány; Lat. med. cinganus, cingarus; Jtal. zingaro;
Dl. cziganin, jegyupak, egiptianin; Rg. zigánin, jeghjú-
pak; Bs. čiganin, ighjupak; Rs. цыганд der Zigeuner.
Syngara, miało w Mezopotamii,zkąd nacz owa cygani,
którzy się po wielu króleftwach włóczą. Sk. Dz. 266.
Teraznieysi cyganowie, włóczegowie po naszych kraiach,
zdają się bydź plemieniem dawnych Jazygów albo Jazyga-
nów. Nar. Hfl. 4, 85. Ofr. Pr. Kr. 1, 214. Jż się przez
cygany wiele złego dzieie, rozkazuiemy, ały ich w pań-
ftwach naszych, nie było. Herb. Stat. 364. Zyг. Aug. -
Cygan, odarty, włóczega, opalony, ein Zigeuner, ein
Abgelumpter, ein Herumtreiber, ein Schwarzgebrannter,
Schwarzer, Schmuhiger. Szewc ieden. w gałganach,
Jakby w szeregu służył on w cyganach... Jabt. Ez. 177.
(jak prawdziwy cygan, odarty)) Włóczy się by cygan
po. świecie. Rys. Ad. 73. Mucha w mleku, abo cygan.

CYGANIC - CYGANKA.

w bieli. Rys. Ad. 40. Łacnoć więc bywa poznać z mu-
rzynem cygana, Ale trudniey obaczyć, co wewnątrz u
pana. Rey Wiz. 76. Czarny, iak cygan. Off. Wyr.
(opalony). - Cygan, szalbierz, matacz, krętarz, zło-
dziey, łotr, ein Zigeuner,etrüger, Lotterbube, Spitz-
bube, Dieb; Vd. zigan, savitnik, domishlenik, kurbetat
(Vd. oziganoſt: fortel, sztuczka; Cro. czigania fallacia;
cziganyazt, cziganyliv fallax). To wielki cygan, nie
trafisz z nim do końca; wday się tylko z nim, zobaczysz,
że cię z biczem puści. Off. Wyr. - Prov. Cro. czigan velik,
czigan. mali, Vszaki szvoyga konya hvali). Poczekay,
ty źary cyganie! Teat. 30, 58. Cygan swemi dziećmi
świadczy. Cn. Ad. 117. Rys. Ad, 5. (szalbierz szal-
bierzem; swoj swoim). Wyświadcza cygan dzieci, a
wszytkie złodzieie. Papr. Przyk. C. 3, b. der Zigeuner
beruſt sich auf seine Kinder, als Zeugen, und sie helfen
mit stehlen). Niczym tego probuiesz, chyba samym so-
bą, iako cygan dziećmi świadczysz. Pimin. Kam. 165, et
40. Prov. Sto. i ciganća ge sweg materi wżancę, (krew
nie woda). §. Cygan, miano, które zwyczaynie daie się
czarnym chartom, ein Name der schwarzen Windhunde.
Bh. cykán. Charta czarnego nazwiesz cyganem. Bielaw.
Myśl. B. 4, b. Naypierwsze dzikowi we grzbiet cygan
zadał rany. Otw. Ow. 111. §. U chłopów, cygan, cyga-
nek, noż podły źkładany, z trzonkiem, drewnianym,
takie pospolicie cygany śłózarze robią, ein ganz ordináte-
raschenmesser, wie sie die Zigeuner zum Verkauf machen;
Bh. kudła, kudlička; Crn. popkarza). CYGANIC cz. ndk.,
oszukiwać iak cygan, w pole wywodzić, matać, płatać,
wiłać, kręcić, betrugen, berućen, bevorthellen, drehen,
verdrehen, verwickeł. Już raz przynaymniey skończ tę
sprawę, nie cygań. zemną dłużey. Off. Wyr. Jak zaczął
cyganić Juryſta, tak proſtaczka szlachcica wykwitował, że
summe ſtracił, a i szeląga nie wziął. ib. (ob. Ocyganić
kogo, oszwabić. Cro. cziganiti; Crn. ozzeganeti, zegá-
neti; Vd. oziganiti, oshertati; Rs. цыганимь, поцы-
ганимь kpić z kogo, расцыганимь przeszydzać). CY-
GANIC się zaimh., CYGANIEC niiak., zoſłać cyganem,
człowiekiem cyganowi podobnym, zum Zigeuner werden,
einem Zigeuner ähnlich werden; (Bh. cyfanowati se vaga-
ri). CYGANKA, i, ż., CYGANEczKA, i, ž. zdrbn.,
kobieta rodu cygańskiego, die Zigeunerinn; Bh. cykanka;
Sla. cigánka; Sr. 1. žiganiza; žyganſa; Rg. ziganka,
jeghjupka, jejupka, jeghjupkigna; Bs. čigança, ighjupka;
Cro. cziganicza; Dl. jegyupka; Hg: tzigányaszzony; Rs.
цытákна. O cyganach i cygankach. Klon. Wor. 6. Za-
kazano Turkom poymować owe białogowy, co się po
świecie włóczą, my ie cyganki wziemy, nie maiace
ni czci, ni wiary. Kłok. Turk. 187. - §. Wróżka, wieszcz-
biarka, die Wahrsgagerinn. Jeſtem cyganką, kto mnie
chce użyć, Umiem dokładie usewszytko wróżyć. Teat. 52,
64. Ec. цыганскія жёны, вороже, cycaŕhныя
гадательницы. §. Mataczka, filutka, eine Betriege-
tinn, Spitzbünn. Czasem niekoniecznie źle, o ko-
biecie sztucznie się młodziżny wykręcaćiće, ein lītiges
pffifiges. Frauenzimmermer. §. Kobieta płci oliwkowatej,
plowey, ogorzałey na słońcu, ein brunettes, von der
Sonne verbranntes Frauenzimmer. transl. A ty cyganeczko,
wiedź białoszyie sioſtry, iſskołeczko. Zab. 16, 318. von
einer Schwalbe. §. Cyganka, gatunek iabłek ob. Jablko,

CYGANOWATY - CYKULATA.

eine Art Aepfel. CYGANOWATY, a, e, na cygana po-
chodzący, czarniawy, oliwkowaty, zigeunerálnich, zí-
geunerartig. CYGANSKI, a, ie, po CYGANSKU, z
CYGANSKA przysłk., od cygana, do cygana należący,
Zigeuner =, zigeunerisch; Bs. ciganski; Cro. cigiganški,
jegyupachški; (Cro. ciganyazt, ciganyliv fallax: Vd.
oziganski); Rs. цытӑнckий. Byli w koronie nomino-
wani w kancellaryi królewskiey rządzcy cyganów; ci
pod imieniem królow cygańskich znani, despotami byli
cyganów i nieiaką policyą utrzymywali, Czack. 1, 239.
Chiromancya, praktyka cygańska, Klon. Wor. 7. Cy-
gański żywot prowadzić, nomadicam vitam. Cn. Ad. 117.
(włoszęgą się bawić, tućą się). Tak opalony, że pra-
wie cygańską ma cerę. Haur. Sk. 346. Zigeunerfarde im
Gesichte, schwärzbraun, olivenfarbig. Jednak mnie iakieś
poty cygańskie przechodzą. Teat. 55. e. 46. niegodziwe,
fatalne, z złego sumnienia, Zigeunerschweiß, Angtischweiß
vom bösen Gewissen). Cygańska strzelba, niegodziwa,
popsuta, że u cyganów pospolicie taka bywa, ein Zigeu-
nergeweht, ein Geweht in schlechtem Stande, woran et-
waßs fecht. Otoli tą ogniwą strzelbą tą cygańską Ledwie-
smy odegnali szarańczę szatańką. Zimor. Siel. 240.
CYGANSTWO, a, n. ród cygański, obyczaje i połstěpo-
wanie cygańskie, Zigeunerev, Zigeunerabfunst, Zigeu-
nerleben; Slo. cigánstwo; Rs. цытанствов (= 2. szyder-
ftwo, drwiny). Siła się ich było temi fanty i tym cyg-
aništwem pozarażło, Falib. Dis. 3. - 2. Zbiorow. cyganie,
Zigeuner, Zigeunervolk.

Pochodź: nacyganić, wycyganić.

*CYGRYNOWY, a, e, z Niem. seegrün, morskozielony). Jeymości płaszczyk cygrynowy czarny, J. Offol. Dyar. 12, (cf. Ger. zittergrün, cidergrün).

CYKADA, CYKATA, CUKATA, y, ž., CYTRYNAT,
u, m. ſkorupy cytrynowe cukrem zaprawne, das Citro-
nat. Do pierników Toruńskich nakłać cykady kraianey
albo ſkörek cytrynowych, Comp. Med. 667. Cła płaćą
cukaty, źłodkie rzeczy w cukier wprawione. Vol. Leg. 4,
81. Niewiała przed rodzeniem ma bydź posilona do-
bremi trunkami, konfekty miodunczanemi, cytrynaty.
Sien. 446.

CYKL, u, m. z Greckołac, cyclus, liczba lat w czasie
pewnym odwracaićych się, iak liczba niedzielna, liczba
złota, indykcya, epakta. Oſtr. Pr. C. 2, 11. ein chronolo-
gischer Cyclus.

*CYKLOP. ob. Okrągłook,

CYKORYA, yi, ž. Cichorium Linn. podróznik ziele.
Jundz. 386. die Cichorie, Wegwart, Endivien; Croat.
czikoria, czukoria; Dl. sutenicza pitoma; Sla. cikoria;
Rs. цикорії, солнцева сесця; петрөвы батоги,
tudzież cały rodzay roślin do cykoryi podobnych, tym nazwi-
ſkiem oznaczaią. Dyk. Med. 1, 605. Jeſt ogrodowa,
którey liście młodociane używane w sałacie, Endivien-
ſalat, ieſt tež dzika, ktoréy, korzeń upaliwszy do kawy
mieszaią, Cichoriencoſſee. Ład. H. N. 24. CYKORYIKO-
WY, a, e, na kąſtalt cykoryi, cichorienańlich, Cykoryi-
kowe roſliny ieden ſkładaią rodzay. Dyk. Med. 1,
605. CYKORYOWY, a, e, od cykoryi, Cichorien =;
Reſs. цикорейный. Syrop cykoryiowy. Dyk. Med.
1, 608.

CYKULATA ob. Ciokolata.

CYKUTA - *CYMBURY.

335

CYKUTA, ziele iadowite ob. Szaleń, Swinia wesz. *CY-
KUCIEC niiah. nied., zcykucieć dk., szaleć, oszaleć,
verrückt werden. Obeszło mię, żebyś nie szalał, że-
byś nie zcykuciał. Zab. 9, 68. Jżyck.

CYL, CYLOWAC ob. Cel, Celować.

CYLINDER, - dra, m. wał, słup okrągły. Sol. Geom. 2., Rg.
oſtúpiza; Cro. osztupiása; ein Cylinder.

CYMBAŁ, u, m., CYMBAŁEK, Ika, CYMBALIK, -
ika, m. zdřbn., z Greckołac, Bh. cymbal, cymbáleł; Slo.
cymbal; Hg. tzimbalom; Bs. cimbal, glavosimbal; Jtal.
cembalo; Cro. czimbola, czimbal, poudricza; Dl. pou-
dricza, polubnicza; Crn. zingel, cimbala, wytálu,
wytalze; Vd. zingle, dilize; Rg. pouöriza, polubúbagn;
Sr. 1. klincjjadwo; Rs. кимбабл; Ec. кумбалъ; Ger.
dic Cymbel. Dzwon n. p. u zegara, die Glocke in einet
Schlaguhre. Człek ieſt zegar, ma w sobie skład onego
cały, Dusza ieſt iak sprzężyny. ciało iak cymbały, Zabt.
Zbb. 105. not. „cymbały, dzwony u zegara, które go-
dziny biią". Na wieży ratusz Krakowfkiego były dwa
cymbały zegarowe. Solsk. Arch. 13. (dzwonkowe gry,
Glockenspiele). Cymbały na konia do sanek. Tr. die
Schellen beym Schlittenfahrten. Cymbaliki 1 Leop. Exod.
39. І. Cymbał, Cymbały liczb. mn., narzędzie mu-
zyczne ſtronami drócianemi pokładane, które w graniu
underza się palcatkami, das Hackebrett, das Zymbal. Cym-
bał brzmiący. Smotr. Ex. 55. Szymkarka krzepki bok
przy cymbałach uwiała w koło. Mon. 76, 282. Para
Serbów a cymbał, idą w taniec kołem. Mat. 2 Pod. C. 3.
Cymbałki słomiane modno zrobione, uchodzą teraz za
fortepiano. Teat. 15, c. 70. Dawid na cymbałach graił
rozweselił Saula. Perz. Lek. 199. (na arfie). Chwalić
boga w cymbałach dobrze brzmiących, chwalić go na
cymbałach chwały nabożney. Wrobl. Zotl. 735. Appiona
chelpliwego literata nazywał Tyberyusz cymbałem abo
brzękaczem świata. Pitch. Sen. tift. 3, 26. І. Glupiec,
zgłupiały, nie wie, co powiedzieć, iak cymbały nie daią
brzęku, až uderzone, ein Einfaltspinsel, ein Dummian.
Jak się spotkasz z tym cymbałem, Gotów ieſt w łeb ci
palnąć samopafem. Teat. 43, c. 117. W pysk doſłałem,
iak cymbał. Teat. 51, b. 32. (wie ein dummer Junge).
І. W mowie rubaszney cymbał, zadek, der Allerwertheſte,
der Hinte re. Wziął kaducznie w cymbał. Off. Wyr. Dał
mu w dupę, w sepet, w cymbał, w chałupę, w zadek,
w źfarą panią. І. Cymbał, miano, które się daie goń-
czym psom, ein Name der Stäuberhunde. CYMBAŁI-
STA, y, m. grający na cymbałach, der Cymbalift, der
Cymbelschläger; Boh. cymbálník; Slov. cymbalista; Hung.
tzimbalmos; Cro. czimbalas, czimbalafs; Crn. cimbalnik).
W rodz. żeńk, cymbaliftka, die Cymbalistinn; Bh. cym-
balnice; Cro. czimbulassicza; Hg. tzimbalmosća. *CYM-
BAŁTOWNIK, a, m. który cymbały robi. Mącz. der
Cymbelmacher, der Cymbalmacher.

CYMBARKA, i, ž. imię białogłowkie. Cimburgis. Jabl.
Her. Xiężny Mazowieckiey, ein Weibename.

CYMBORYUM ob. Cyboryum.

*CYMBULC, a, m. wielka źrzała, przed czasy pospolita, fa-
larica. Mącz. ein großer Murfspeil (Volzen).

*CYMBURY liczb. mn., więzy, kaydany, Banden, Fes-
seln. Wydarłem się, zeznawam, od śmierci, a mocą
Potargawszy cymbury, udyę ciemną nocą. A. Kchan.

CYNKA - CYPEL.

CYPLIK - CYRANECZKA. 337

CYNKA, i, ż, zinnia Linn. rodzay rośliny Kluk Dyk, 5,
179. die Zinie, ein Pflanzengeschlecht.

*CYNKATURA, y, ž, wązki* *harus nazwany cynkatura. Instr. Cel. Lit.-Vol. Leg. 6, 134.*

**CYNKOPSTROSC; ści, ż, cynkowatość, buntes Gesprenskel. Łych w cynkopstrości czarna tygrysów Indya się boi, Bardz, Tr. 136. CYNKOWATOSC, CYNOWATOSC, ści, ż, kształt cynkowaty, die Gestaltet einer Würfelsünfe. §. Pstroćina, pstrośc; upstrzenie w cynki, das Gesprenskelte. CYNKOWATY, CYNOWATY, a, e, -ata przystk., kostkowaty, na kształt cynka, sadzony w cynek, wie eine Würfelsünfe gestaltet. Cynkowate płotno; gemodelte Leinwand. §. Cynkami; plamami obsypany, upstrzony, gesprensfelt. Ryś cynkowaty. Banial, D. Skóra: rysia cynkowata. Klon, Wor. 80. Futro rysie im bielsze i cynkowatsze, tym droższe, Tr. Apis cynkowaty, earius coloribus. Zebr. Ov. 235.

CYNOBR; CYNOBER, bru, m. Gr. κυναβοα, Lat. cinnabaris; Bh. cynobr; Sr. cizinber; Ic. cinabar; Vd. zinobor, menni; Cro. czinabër; Dt. rumenicza; Rg. rumenizza; Rs. киновирпб, der Zinnober. Cynobr naturalnij iest właściwym kruszem żywego šrebra. Kluk Kop. 2, 229. Siarka z żywym šrebrem czyni owę czerwoną farbę Cynober zwaną. Kluk Kop. 1, 221. Sien. 330. CYNOBROWATY, a, e, na cynober pochodzący, zinnoberartig. CYNOBROWY, a, e, od cynobru, Cizinber. Rg. кинноварный.

*CYNOLEY, CYNOLEYNIK Bndrk. ob. Konwisarz.*

CYNOWATOSC, CYNOWATY ob. Cynkowatość. CYNOWOD ziele ob. Qrlik ziele.

CYNOWY, a, e, od cyny, Zinn-, von Zinn, aus Zinn. Sr. cjenowć; Bh. cynowń; Cro. koszitren; Bs. et Rg. kositerni; Slo. cinen; Sr. Zinnowi; Vd. zynast, kostiterjaŭ; Rs. оловянный. Cynowe minery nayprzednieysze są w Anglŭ. Wyrw. G. 415. Cynowe naczynie Rs. оловённикъ. cf. Cyna.

*CYNOZURA, y, ž, z Greckoąą, niedźwiadek na niebie, der kleine Bár. Tym co za pasem ognistym mieszkaią, Cynozura leniwo wschodzi. Bardz. Luk. 165. §. fig. skazówka do miarkowania się za nią, ein Wahrzeichen. Anzeichen, Michtungszeichen. Elekcya nowa przynieść miała zbawienną cynozurę przez obranie pana w odmęcie tak burzliwym. Tward W. D. 37. Biorę to za cynozurę. Off. Wyr.

CYPEL, - pla, m. z Niem. der Sipfel koniecz śpiczazcy iaiekykolwiek rzeczy, w drugą kliniasto wchodzący, Bh. tipc, cesp, chp, cypel, (Bs. cipke lacima; Crn. zipla; pulsowa żyła). U flisów cypel. narożnik lądowy. Haur. Ek. 174. klin lądu, który wychodzi na wodę. Magier. eine ErdSPIEHE, LandSPIEHE, Erdzunge, Landzunge. Charpiny, cyplów i innych zawad, aby rotman przestrzegał od nich, dla szwankowania. Haur. Ek. 171. Cypel skały, szczyt, śpica; die SPIEHE eines Felsens. Siedział na cyplu wysokiey skały. Stas. Num. 2, 49. Płyniem i wnet my cypel okropny uyrzeli, Okrążyliśmy on wisz groźny... Przyb. Luz 160. - Cypel nadmorski, przedgórze, góra nadmorska zawiesista, ein Vorgebürge. Widać nad samo wielkie wyniesiony morze cypel, wodą daleko od morza nietknięty. Bardz. Luk. 159. Cypel dobrey nadziei. Tom I.

Hub. Wst. 6. Przy cyplu Ameryki leży przesmyk Magiellanski, Stas. Buff. 114. Szczupłe cyple południowyę Ameryki okazują uszczuplanie lądów a rozszerzanie się morza na południu. ib. 114. pointe.) §. Cypel, gwoźdź u główni, który w rękojeść wchodzi. *Tr. die Angel einer Meserklinge, Degenklinge. CYPLIK, a, m. zdrbn. ein Sipfelchen. Koneweczka mała z cyplikiem albo nosząckiem, Mącz. guttulus die Schnauße einer Kanne. CYPLOWATY, a, e, na kształt cypla, zipselig, spisig, feilig. Bh. cnpowatś; Rs. доłgопónый.*

CYPR, u. m. wielka wyspa w Azyi na morzu śrzodziennym. Dyk. G. 1, 154. die Insel Cypern. Slá. cipar, Carn. zhérig. z. Cypr, drzewo, cyprus Plin. H. N. 12, 24. der Cypernbaum ob. Cyprys) §. Miano psów gończych, ein Name der Stäuberhunde. Wilczek rączy z Cyprem swoim bratem. Otw. Ov. 111. CYPROWATY, a, e, na cyprowe drzewo pochodzący, cypserartig. Bndtk. CYPROWY, a, e, od drzewa cypru, Cypern-, von Cypernbaum. Mily mój jest mì, iak grono cyprowe. Bibl. Gd. Cant. 1; 14. CYPRYISKI. CYPERSKI, a, ie, z wyspy Cypru, Cypriš, aus Cypern, Cypern-. Król Cypryiski przysyłał Jagielłowi podarunki. Biel. Kr. 299. Cypryiska Pani, Wenera, die Nehuš. *Prédzey czy późniey w konieczney dani Trzeba hold oddadź Cypryskiej pani, Zab. 10, 205. Zabt. Cyperski korzeń ob. Ostryź wonny. CYPRYIOTA, ý, m., CYPRYICZYK, a, m., z Cypru wysy w rodowity, der Cypet, Cypariot. Bndtk. Slá. Ciprávac. CYPRYS, *KUPRYS, a, m., cupres- sus, rodzay rośliny, którego gatunki są drzewa; nayzna- komitszy z nich jest Cyprys zawsze zielony. Kluk Dyk. 1, 172. der Cypressenbaum; die Cypresse; Bh. cnpriš; Vd. cipravó drevo; Crn. ciprés; Sr. cziprešna; Slá. cipres; Slo. cypresow strom: Hung. tzipros-fa; Bs. ciprés; Cro. cziprés; Dt. czempres, czipris; Rs. кипарисъ; Ec. кипарисъв. Stary kupres. A. Kchan. 55. Kupres kopcowi, podobny, ku ziemi szeroki, ku wierzchowi szczupleyszy i okrągło kończaty. Otw. Ov. 394. Cyprys krzewisty. Min. Ryt. 3, 24. Cyprys prochna, i starości nigdy nie zna. Ład. Hst. N. 24. Cyprys rodotwogi, Zab. 9, 218. (cf. Cypr.) §. Cyprys ziele, w ogrodach się znayduje. Kluk Rosl. 2, 215. jest to gatunek świętozioła, Santolina Chamæ Cyparisus. Kluk Dyk. 3, 50. Cypressen-kraut. CYPRYSOWY, a, e, od cyprysów, Cypressen; Bh. cypriſſown, Sr. 1. czipreſnane; Cro. czipreski; Ross. кипарисный, кипарисовый; Ec. кипарисный. Cyprysowy lasek, Bs. cipresciste; Cro. czipressische, ein Cypressenwald. W krainach gorących z korzeni cyprysowych zbierają żywicę. Ład. Dyk. 1, 251. Cyprysowa gałka albo macharszynka Crn. Th. die Cypressennuš. cf. Cyprowy.

*CYRA, y, ž, mieysze zacyrowane, eine zugeslickte Stelle ž. B. im Strumpfe. §. Szew iakiey rany, paragraf, szram, eine Flicknath, zugeslickte Wunde. Bndtk. cf. Cyrować, Cyrulik, podlog Bndtk.*

CYRANKA. i, ž, CYRANECZKA, i, ž. zdrbn.; Bh. cirka, cizirka; Rs. чирóкъ, чиренокъ, атайка, полейой чирóкъ, Lat. circia, crecea, anas querquedula, Linn. die Kriechante; gatunek dzikich kaczek naymnieyszy, znayduje się na stawach, ieziorach, Zool. Nqr. 255

43

358 CYRENAYSKIE CYRKULIK.

Cyranka jest właśnie między kaczkami karłem. Kluk Zw. 2, 322. - Cyraneczka, równa się drozdowi. Kluk Zw. 2, 322. CYRENAYSKIE ziele, Sylphium, Laser, Cyrenisch Laserkraut. Syr. 187. eine Gerstenkraut, daie sławną gumę smrodzieniec, djabelskie łayno, assa foetida, Zeuſelsbreck, zwaną. Ład. Dyk. 1, 64. Cyrenayski sok. Syr. 187. et 529.

*CYRK, u, m. cyrkuł, koło, okrąg, Cirkel, Kreis. Włos po ramionach płyne zaniedbany, Coż by go w złote cyrki utrafiła? Tward. Daf. (pierścienie, Haarlofen.) CYRKIEL, CERKIEL, kla, m., z Łac. naczynie do określenia cyrkulu czyli koła służące, der Cirkel, das Instrument. Bh. cyrkl, krużidło, kolokruß; Hung. tżirkalom; Sr. 2. cirkól; Sr. 1. czerkel; Crn. okroshdel; Vd. cirkelz, cirkli, cirkel; Croat. krusiło, okrusilo, sésztilo; Rag, scetka, sestillo; Rs. церкула, кружако, вороба. Do nakreślenia na papierze, na tablicy i t. d. okręgu koła, używamy narzędzia nazwanego cyrklem, Geom. Nar. 1, 7. Rozkroczywszy cérkiel, uczyniszc koło. Grzep. G. L. 2. b. W cérkiel co czynić, pod cerkiel, Wtod. Bez cérka wszelakiego cyrkulu obwodzi. Bald. Sen. 36. Wynalazca iego barki nitem społ, Tak iednak drugie końce równo w nim rozdwoił, Ze lubo.iedney części mieyscu stać przychodzi, Druga ią pięknym krańcem na koło obwodzi. Otw. Ow. 311. CYRKIELNIK, a, m. rzemieślnik, co cyrkle robi, der Cirkelschmid. CYRKIELNICZY, a, e, od cyrkielnika, Cirkelschmidz. CYRKIELNICTWO, a, n. rzemiesło cyrkielnicze, das Cirkelschmidshandwerk. CYRKЛИНА, CERKLINA, y, ž. mizerny cyrkiel nie w naylepszym stanie, ein elender Cirkel. Prości mularze długą po kole cyrkliną dreswnianą. Sol. Arch. 65. CYRKLASTY, CYRKLISTY, a, e, podług cyrka, cirkelsörmig, Liuie cyrkliste, ellipsy, hyperboli, owaty. Sol. G. 60, Rs. круговый. CYRKLISKO, a, n. niezgrabny cyrkiel, ein ungeschütter, ungeschlachter Cirkel, ein schlechtes Instrument. CYRKLOWAC, ał, nie, czyn. nied., odcyrkować, ocyrkiować, zacyrkiować, dok. krążyć, okołować, obwieść w okrąg, cirkeln, abcirkeln. Sor. 1. czerklupu; Cro. sésztilim; Rag. scetkovati; Cro. sésztilitel = cyrkluiący.) Ocyrkiłował mi kiiem na piasku. Pot. Fow. 108. Naznaczamy komissarzów na océrklowanie osiadłości Kozackich. Vol. Leg. 3, 928. (okręslenie, ograniczenie.) Przyrodzenie bieg życia naszego océrklowało. Nag. Cyc. 132. (oznaczyło, bestimmen, bezeichnen, abmeffen.) tr. Leszek Kraków murem J wałem ocyrkiłował do koła, iak sznurem. Min. Ryt. 2, 27. (obwiodł, oboczył, umgeben, einschließen, umzingeln. §. Intr. cyrkiłować, kołować, krążyć, sich im Kreise bewegen, freisen, Sokoł pod niebem bezpiecznie cyrklie J po powietrznych kraaich śmiało labiruie. Tot. Saut. 68. Plomień cyrklie w piecu. Torz. Szk. 118. CYRKLOWY, a, e, od cyrka narzędzia, Cirkel =; Cyrkowy nit, cyrklowe rozkroczenie. CYRKUŁ, u, m., CYRKULIK, a, m. zdron., koło, obwód, linii na około pewnego punktu śrzodkowego w równey zewsząd od niego dalekości, obwiedziona, der Cirkel, der Kreis, der Umkreis, die Cirkelsfigur. Bh. cyrkl; Slo. cirkel; Sla. shestár = Ec. кружило. Każdy cyrkuł dzieli się na 360 gradusów. Wyrw. G. 41. Rs. obs. véméprmb. Małych cyrkulików pewney liczby według woli na ziemi pisanie.

CYRKULACYA - CYRULICKI.

Boh. Djab. 2, 253. §. Prowincya, powiat, der Kreis einer Provinz; Vd. okroglishna oblastnia; Crc. Varmegyia.) Niemey dzielą się na dziewięć cyrkulów. Wyrw. G. 202. §. Zjazd, zgromadzenie u dworu, ein Cirkel bey Hofe, eine Versammlung. Nie bywa iuž u dworu, zwyczaynego w Niedziele cyrkulu czyli zjazdu państwa po nabożeństwie. Pam. 84, 609. CYRKULACYA, yi, ž, bieg, obbieg czego, n. p. krwi w ciele, monety, der Umlauf, die Cirkulation. Harwey naypierwszy odkrył cyrkulacyją krwi w ciele ludzkim. Wey. An. 9. Cyrkułacya krwi w ciele naszym dziele się za pomocą serca. ib, 116. Wnętrzna cyrkulacja kraiowa, handel dziejący się wewnątrz kraiu. Pam. 85, 1, 1092. CYRKULOWAC niiak. nied. bydź w biegu, krążyć, chodzić, cirkulieren, umlaufen, herum gehen. Cyrkuluie wieść między ludźmi. Oss. Wyr. (gruchnęło; słychać.) Cyrkuliacą moneta, cyrkulacyją, kurs maiąca, bieżąca. CYRKULARNY, a, e, od cyrkulu kraiwego, Kreis, Kreisamt. Vd. okroglishni; Ross, окружный. Cyrkularny Kapitan. Kreisbaumtman. Cyrkularne listy. Teat. 5, c, 21. okolne listy, okolniki, Kreischreiben, CYRKULARZE. 2*. CYRKULARZ, a, m. cyrkiel, der Cirkel, das Cirkelinstrument. Cyrkularzem opłatek wykrążałą. Gil. Kat. 346. CYRKUMFLEKS, Slo. prokolec, Crn. strěshěza, der Circumsler, daszek.

CYROGRAF, CEROGRAF, CHYROGRAF, u, m., *CHYROGRAFIA, y, ž, z Greckoć, chirographum, własney ręki zapis, karta, skrypt, die Handschrift, Verschreibung, Obligation, der Schuldbrief, Bh. giftota (cf. istota); Vd. dougnu pismu, dougapismu; Rs. кабалá; Ec. рукописане, заемная запись, кабалá, Greck. χεισογγαφον. Dał mu ono srebro na szultbryf własney ręki. 1. Leop. Tob. 1, 17. na cyrograf ib., Dłużnik, który pewne sumny podług swoiey chyrografy albo urzędowey zapisy winien. Groick. Obr. 187. Weź szultbryf twój, napiszże 50. 1. Leop. Luc. 16, 6. weź cyrograf twój. 5. Leop. Jużci nic po cyrografie, kiedy długi poplacone. Biat. Post. 143. Gdy mu cyrograf niektorych panów komissarzów pokazano, płacił ie. Birk. Zbar. A. 3. Słowo przy świadku iest iakoby cerografem i membraną, któremu nie uczyniwszy dosyć, musiałby dudź w giełdzie winę, Haur. Ék. 175. Cyrograf išcow - k. it. Cn. Th. Cyrograf išcow od dłužaika podpisany i iemuž oddany, rekognicya. ib. §. Cyrograf, skrypt na duszę djabłu, czyli zapisanie się djabłu, eine Zeuſelsverschreibung. Cyrografy djabłom, ktore nierozsądni podpisywali, były pisane krwią, iakło naywiększej przysięgi świadectwo, Czuch. P. 2, 232. O kartach ostro opisanych mówi się: nie skrypt dałem, ale cyrograf; iakoby, zapis tak surowy, iakiegoby ledwie sam djabół wyciągał. Oss. Wyr. CEROGRAFOWY, a, e, od cerografu, zapisowy, Handschrifts-, handschriftlich, Schuldbrief. Rs. кабалный; Ec. рукописный. Obowiązanie bywa listowne albo cyrografowe, gdy się kto cokolwiek uczynić, listownie obowiązuje. Szczerb. Sax. 521.

CYROWAC, ował, - nie, czyn. nied. zacyrować dok. rozdarłego co plecioną robotą pozaszywać, stopfen, sličen, z. B. einen Strumpf, ein Loch zustopfen. Ross. шмопнямь. ob. Cyra. CYRULICKI, a, ie, od cyrulictwa, Mundarzney, Chirurgie;

CYRULICTWO - CYSTERS.

CYSTERKA - CYTRUL.

359

Chirurgisch. cf. Gr. χεισγυγια, Sr. 1. howerſki; Crn. ranžoželnishke; Croat. ranolikarski; Ross. цыриолъничий, цыриолънический, цыриолъниковъ, хирургческий, врачебный, лѣкарский. Cyrulicka nauka, o sposobach leczenia zewnętrznych chorob, dolegliwości, chirurgia. Perz. Cyr. 1, 3. Piki cyrulickie. ib. 3, 153. CYRULICTWO, a, n., Greckołac. chirurgia (cf. lek, lęczyć) die Chirurgie, die Mundarztneukunft. Bh. ranatſtwj, hogeni; Sr. 1. howerſtwo, kunjt howena; Cro. ranolichtwo; Rg. rukoljekarstvo; Rs. хирургия. (Rs. цыриолъни = barwiernia, łażnia), Cyrulictwo bardzo znaczna część lekarskiey umiejętności, podająca nam prawidła, iak z powierzchownemi niemocami, ranami i innemi przypadkami, całemu ciału ludzkiemu trafić się mogącimi, postępować. Perz. Cyr. 1, 59. Znać się na cyrulictwie. Perz. Cyr. 1, praef. CYRULICZEK, czka, m. czeladnik lub chłopiec cyruliczy, der Geselle oder Lehrbursche des Mundarztſteh, der Barbiergeselle, Barbierjunge. Przyszedł cyruliczek do krwi puszczenia. Boł. Kom. 1, 357. CYRULICZKA, i, ž. kobieta cyrulictwem się trudniąca. lub tež źona cyrulicza, barwierka, die Mundarztinn, die Barbierinn. Vd. briuka, briazhiza, Rs. Łěkarzna. CYRULICZY, a, e, od cyrulicka, Mundarztſteh, Chirurg, Nie wiem, czy ktoś przez całe życie obeyść się może bez cyruliczey pomocy. Perz. Cyr. 1. praef. CYRULIK, a, m. lekarz chorob zewnętrznych, ran i t. d. z Grech. χεισ̄ rěka, i słoła: lek, lęczyć, der Mundarzt, der Chirurg, Chirurg; Rg. rukoljeecnik, rannarnik: Bh. ranłěk, ranchogić, hogić, hogitel, ranaŕ; Cro. ranolichnik, vrachiel; Vd. arjak, arzat, padar, brivez; Crn. ranoželnik, hryvz; Sła. briács; Sr. 1. hower, ranom howiczer; Rs. цыриолъникъ, хирургъ, Łěkarz, рудомěмъ. Kto i umysłową i działająca część chirurgii dobrze pojał i wokutecznia, ten wart imienia cyrulika. Perz. Cyr. 1, 62. Cyrulik połóżny. Perz. Cyr. 2, 267. accoucher. W używaniu pospolitym cyrulik = barwierz, golibroda, der Barbier:

*CYSŁO ob. Czysło, Czcić.

CYS, ia, m. zdbr. rzeczown. Cycek, daš Bruſtwärzchen, daš Brüſchen.

CYSTERNA, y, ž, z łac. rów. na wodę deszczową wymurowany lub ciosowym kamieniem wykładany, die Cisterne. Bh. nadriżka, kaffna; Slo. cyſterna, g'rant; Sr. 1. wohdné kąſći; Crn. stirna, (= studnia), stěqva, děshirna, gustěrna; Vd. sterna, desharna, stekva, dishna sterna; Cro. stěrna, gusterna, vodoszrana, nakapnyak, desgyemcza, peregr. cheternya; Bs. gustirna; Dl. sztudenacz; Rg. vodohranna; Rs. водомѣстилище, водоемъ, водохранялище, збиралище; Ec. ровенникъ, прямелище, збиралище, водохранилища, водособраніе, водопріямелище. Cysterna, krynica. Crn. Syn. 182. Switk. bud. 362. Sołtan srogim kosztem dał w ziemi z ciosanego kamienia cysterny po drodze porobić, aby się w nich mogła woda dźdźowa z gór przyprowadzona zachować dla pątników. Star. Dw. 64. - Altegor. Opuſcili źróźdło wody żywey, a ukopali sobie cysterny rozwalone; które nie mogła wody zatrzymać. Pocięj. 439.

CYSTERS, a, m. zakonnik reguły S. Bernarda, od klasztoru Cistertium w Burgundyi. Kras. Zb. ein Cistercienser,

Cisterciensermonch. CYSTERKA, i, ž. zakonnica reguły S. Bernarda, die Cistercienserinn, Cistercienserunne. CYSTERSKI, a, ie, od Cystersow, Cistercienser =. Zakanck cysterski; klasztor cysterski.

CYT! exclam. do milczenia, cicho! lat. ft! Ger. ft! pſt! still. Gall. ft, chüte. Ital. zitto; Slo. cit, St, pf, ho! (dist. Bh. cyt = czucie. Sla. shüti, muci; Sr. 2. !ſt! ſch) Rg. mūci; Rs. шумъ! (Rs. ушумъ do psa kuch) цыкамъ, einen Hund kuschen laſsen) Ec. цумъ, цыуць, глаčь молчáть повелѣваюшь. Cyt! iuž dosyć tego, Teat. 52 c, 6. Cyt! Cyt! ktoś tu idzie. ib. 55 e, 4. Cyt! milczmy. Boh. Kom. 5, 48. Cyt Paulinie z twym dekretem. Zygr. Pap. 362. (schoway się z tém.) Ale ty cyt i ia cyt, wiemy na się obie. Opal. Sat. 38. Ey cyt! Teat. 18 b, 8. Cyt! nie płać! sposób mamek tulenia dzieci. Oss. Wyr. Cyt panowie! Iżey mówcie, by król nie ułyszał. Rey Zw. 80. Cytcie panowie, i. t. d. Wereszcz. Regl. 129. Cyt chłopce. Tr. CYT, u. m., milczenie, ućiszenie, daš Schweigen, die Stille. Milczenie powszechne; lecz pod onym cytem Widziałbyś rozróżnione myśli w sercu skrytém. Pot. Arg. 137. Okropny cyt świat wydaie. Brud. Ost. B. 4.

CYTACYA z księgi ob. przytoczenie, przywiedzenie; Cytaca do sądu ob. Pozew. CYTADELA ob. twierdza, forteca. CYTARA ob. Cytra

CYTAWA, y, ž. Sr. 2. žuttawa, miasto wyższey Luzacy Dyk. G. 3, 215, die Stadt Zittau. CYTAWCZYK, ai m. z Cytawy rodowity, der Zittauer. CYTAWSKI, a ie, od Cytawy, Zittauer =, Zittanisch.

CYTER, CYTR, u, m., cytrynowe drzewo, citrus, Ec. цумъ, der Citronenbaum. Cytr., drzewo, którego owoc zowią rayskiemi iabłkami, drzewo zamorskie. Cresc. 414. Ten kraiu skarb Maurytańskiego, dęby i cytry. Bard. Luk. 161. ſ. cytr abo iabłko rayskie. Cresc. 414. ein Paradieskapfel, ob. Cytrowy, ob. Cytrul, ob. Cytryna.

CYTOWAC zacytować ob. przytoczyć, pozwać, zapozwać.

CYTRA, *CYTARA, y, ž. CYTERKA, i, ž, zdrbn., narzędzie mużyczne, die Zitber; Bh. cytara; Sr. 1. cizitara, cítara; Sr. 2. zittra; Slo. cytara; Hung. tzitera; Crn. citra, zitre; Bs. čitara, čitariča; Cro, cizitara; Dl. cizita, gussle (cf, gěsłe); Rs. цумра; Ec. кіўра, гу́съ (cf. gěsłe) (Pers. ciar guatuor, tar chorda, Ital. guitarra, Gall. guitarre, Arab. kithar) Cytra Hiszpańska. Jež Ek D. 3. Miasto arſy i fletów i běbnow miedzianych I krzykliwych kornetów i cyter rzezanych ... Zbil, Zyw. B. 2. Ogromnemi běbnami, krzykliwemi trąbami, wzięćznemi lutniami, przyiemnemi cytrami, chwalcie pana Ryb. Ps. 294. Brzęk cytar twoich nie będzie więcej cyſyan. 3 Leop. Ezech. 26, 13. (brzęk lucień twoich. 1 Leop.) Grać na cytrze; Vd. zitrati. ob. Cytrzysta,

CYTROWY, a, e, od cytru, drzewa, Citronenbaum, von Citronenbaumholz. Z Afryki cytrowe zwożą stoliki. Bardz. Luk. 2, 2. Na słoniowych cytrowe nogach kładną stoły. Bardz: Luk. 180. Cytrowe iabłka, citrum, aurea mala, mala medica, nuptialeſpomum. Urzęd. 337. Citrone.

CYTRUL, a, m. Gall. citrouille. Ital. cedriuolo, die Cittrulle, wedny melon, die Waffetmelone. Cytrule, poki są młode, małe, zielone, lepsze bywają; ale gdy iuž twardnieją a ku żółtości przychodzą, nie są tak dobre.

45..

340 *CYTRYN - CYZYOIANUS.

Cresc. 229. Ogórki i cytrule są bardzo niestrawne; wszakoż cytrule nad ogórki niestrawnieysze. ib. 229.

*CYTRYN, u, m. Gn. th. Tr. CYTRYNA, y, ž. CY-TRYNKA, i, ž. zdbr. cytr, cytrowe drzewo, lub też owoc cytrowego czyl cytrynowego drzewa, die Citrone, der Citronenbaum und die Frucht des Citronenbaums. Boh. cytron; Slovac. cytron; Hung. tztitrom; Sorab. 2, citrona; Sorab. 1, cžitrona; Carn. citrona; Rag. ce-trán; Slavon. citroni: Bs. cidrun, cedrun; Croat. czi-trona, Dl. czetrun; Rs. цымрónb; Lat. citrus medica, Arab. kidharen, kitaraen). drzewo u nas w oranżeryach chowane; owoc zwyczayny jest podłużny, iasnożółty, chudomięsisty, iedne kwaśne, drugie słodkie. Kluk Dyk. 1, 135. Cytryny wielkiego są użycia w życiu pospo-litym i w sztuce lekarskiej. Dyk. Med. 1, 619. Kładną cytrynki na stół, a gdy wycisną sok, rzucą na śmiecie. Zab. 12 14. Rs. бадрӑнка pewny gatunek cytryn Perskich. CYTRYNOWY, CYTRYNNY, a, e, od cy-tryny, Citronen =; Bh. cytronowy; Sr. 1, cžitronſi; Cro. czitronszki; Hung. tztironyos; Rs. цымрónный; Ec. цымрónный. Z kwiatów i skórek cytrynowych robią wodę dystyllowaną. Dyk. Med. 1, 621. Dźewko cytry-nowe, Kluk Dyk. 1, 133. Slo. cytronowy ſtrom. Cytry-nowy przedawca, Cytrynarz Bh. cytronar, w rodz. żeńsk. cytronarka. Kolor cytrynowy, Citronenfarbe. CYTRY-NAT ob. Cykada.

CYTRZYSTA, y, m. graący na cyrze, der Zitherspielet. Sr. 1, cžitarnik; Crn. citrar; Vd. zitrar; Cro. czitarista; Dl. gudacz (ob. gędziec) Głos, iako cytrzystów, graią-cych na cytrach swoich. W. Apoc. 14, 2. W rodz. żeńsk. Sr. 1, cžitarnicţja.

CYTWAR; u, m. Zedoaria, der Zitwer, Kaempferia Linn. roślina, który korzeń w lekarniach użyteczny, ma zapach kamforowy. Kluk Dyk. 2, 67. Bh. cycwar; Crn. zhmerůnka; Rs. цымвӑрное сѣмя. Nie ulżą tro-sków nalane puhary Winem, ani wykwintne od Persów cytwary. Zab. 11, 416. CYTWAROWY, a, e, od cytwaru, Zitwer =; Bh. cycwarowy. Cytwarowe nasienie (ob. Glistne nasienie), na proszek utarte, dawać dzieciom na robaki. Perz. Lek. 191.

CYWA, CYWKA ob. Cewa, Cewka.

CYWILIZOWAC czyn. nied., ucywilizować dok., obyczaić, okizesać, civiliżen. Niemcywilizowany ieszcze narod. Mih. Turk. 402. CYWILNOSC, ści, ž., sprawy cywilne, obywatelskie, mieszczańskie, das Civilfach, Civilfachen. Księdzu wdawać się w cywilność nie godziło. Xiqdz. 278. (w świecie, światowe sprawy, weltliche Sachen, Melthändel). CYWILNY, a, e, CYWILNIE przysth. (oppos. duchowny, oppos. woyshowy) obywatelski, mieszczański, civil =. Prawo cywilne traktnie o szczegól-nych obywatelów pewnego narodu związkach, iako n. p. o spadkach, kontraktach, przestepstwach, karach i są-dach. Ostr. Pr. C. 1, 7. das bürgerliche Recht. Tenże tytuł pozostalym prawa Rzymskiego księgom dawać wyłącznie ib. Urzędy przelożeństwa w sprawiedliwości są urzędy cywilne. Jez. Wyr,

CYZYOIANUS, CIZIOIANUS, indecl. świątnik, kalendarz świąt. Gn. Th. Dudz. ein Festtagscalender, Heiligentag-calender, Festcalender. Z Wielkieynocy liczy cizioiaaus,

CZ - *CZADZ.

dalekoli do S. Jana, Rey Zw. 159. Musisz liczyć i cizi-oianus i godzinki, abyś powinności swey nie omieszkał. ib. 38. b.

NB. Zastanawiać się należy nad tym, że pod zgłoską cy -, żadnego niemasz słowa początkowo Polskiego; bo nawet i słowo cyga, ieżeli nie Węgierskie, przynaymnicy nie Polskie.

CZ.

CZ. NB. Jak w naszym ięzyku, wspólnym mu ze wszyst-kiemi słowiańskiemi trybem, k na cz zamienia się; n. p. rok, roczny, bok, boczyc; tak też w słowach cudzo-ziemskich, od których nasze ze swoim cz pochodzą, za te dwie głoski czy, znaydziesz albo k, albo c wymawiającce się iak k, albo podobne do nich qu, n. p. czapka, Kappe, czysty castus, czwarty quartus.

CZABAN, a, m. CZABANEK, nka, m. ždrbn. (cf. caban, cap) wół wielki, iakie są Podolškie Włod. ein großer Podolischer Ochš. (Rg. vulg., cjobán; Dl. cjothan, chyoban, Cro. choban = pastersz) Czerniec trzodź pśasie, czabany i swinie. Stryik. Tur. H. 2, Cio od Wołow, czabanów, które z Wołoch, Multan prowadzą. Vol. Leg. 4, 82. Biy na ofiarę, ile ich rok liczy, Opasłych z trzody byczey trzysta czabanów. Hor. 1, 268 Nar. Ofiarowano dwadzieścia i dwa tysięcy czabanów i sto dwadzieścia tysięcy baranów. Leszcz. Test. 315. CZA-BANKA, i, ž. wielka krowa Podolska, eine große Podoli-sche Kub, (Rg. cjobanka = pasterska). CZABANSKI, a, ie, od czabanów, von Podolischen Ochsen, Hind-. Nie chęc, by w sforach czabańskich rząd długi Po mey roli ciągnął krzywe plugi. Petr. Hor. 2, Nb. (Rg. cjobanski = pasterski).

CZA BR ob. Cnbr. CZA BRZYCA ob. Cnbrzyca, CZAC ob. Czadz.

*CZAĆ, *CZYNAC obsol. znayduje się w składanych: pozać, poczynać, zacząć, zaczynać i. t. d. Bh. četi, čiti, čnu, počnu, počiti, začiti.

CZACH, CZACHT, u, m. CZACHY łizb. mn. Bh. flachta. doł górniczy, z Niem. der Schacht, Bergschacht. Tr. - Bndtk. - *CZACZ ob. Czadz.

CZACZEK, *CZACZKO ob. Caco, Cacko.

*CZAD, u. m. swąd od pieca, Dudz. 31. Dſendunſt, Dunſt. Rs. ćadab (cf. ćadimb swędzić, Bh. czaditiz kadzić qu. v. Ortolog skwarów kacerskich dymem okopciały, Ruſ tymże czadem zaraził. Smotr. Ap. 96.

* CZADZ, *CZACZ, *CZAC, a. m. (distingu. Cacko, Czaczek) podarek pieniężny, który między lud rzuciają, Geschenke, Schaustücke, Geld, die unter das Volk gewor-fen werden, missilia. Gn. Th. (cf. Vd. zazniti = eisnąć, rzucić; Vd. zazaria = rzut; Ec. γαμα denarius.) W czacz co rzucić, w tłok, bez róžuticy komu się dosta-nie. in den Haufen hinein werfen, unter den Haufen wer-fen, es bekommme es wer da wolle. Nie ma się komu upominać, kto w czacz rzuci. Gorn. Sen. 434. Dobro-dzieystwa w czadz gminu kto miece chelpliwie, Pzyidzie mu-zgubić wiele, niż raz da szczęśliwie. Gorn. Sen. 10.

CZAIC - *CZAMA.

CZAMANAGA - CZANKA. 341

Jeszcze łakomcy przeklętą duszą koniąą; a iuž maiętność ich, właśnie iakby w czas rzucił. Krom. kr. pr. Rzuć w czasz cukry i orzechy. Zwykłe chłopcm to uciechy, Kochow 165. *§. Nakoniec niefortuna abo śmierć przypadnie, To drugi, choćby nie rad, czacz porzuci snadnie. J. Kochan, Fr. 24. (cacko, błyktra, Spielerey, Flitter, Blendwerk, Gaukeley).

CZAIC się zaimk. nied., uczaić się, zaczaić się, dok., z cicha, nie pokazująć nic po sobie, na co godzić, ukryć się, zasadzić się na co, zataić się, in der Stille, versteckt, heimlich, ohne sich das geringste merken zu lassen, worauf passen, auf etwas im Stillen lauern (Rs. váráhne nadzieia) cf. czyhać; czatować). Czaymy się ze wszystkich stron na niego. Teat. 36 b, 105. Z onego pochopu przyszło się cofnąć i uczaić chłopu przy dawnym okopisku. Biat. Odm. 31. Taić się, kryć się przy czym, za czym, sich verbergen, sich verstecken bey etwas, hinter etwas. Zdrada w owych słow obojętnych składzie, czai się ku podeyściu. Zab. 14, 55. Obłudniku, czaisz się protestacyami, iakobyś był obyczaynym, a przecię szczypiesz, Tworz. Wie. 25. Chytrze się uczai, ale przecię natury swey psiey nie zatai. Paszk. Dz. 13. W mey zawzięłości nigdym się nie czaił, I grzechów nigdy iako czełk nie tał. Chrość. Jab. 117. Czaię się, simulo me dormire, mortuum esse, non audire; Gr. προσπούμαι, sich stellen, als ob man... (z. B. schlieſe, todt sey u. s. w.) Czaić się do kogo. Bndth. przyczaić się, sich zu etwas hinschleichen, hinstehen. §. Czaić się, schylać się na doł, sich sehen, sich ducken. tr. Poczekay, aż się wiatr uczai, Chrość, Ow, 98. (uciszy, bis sich der Wind legt). *§. Act. trans. czaić kogo gdzie Bndth. zaczaić go, kryć go, zataić w zasadzkach, im Hinterhalte verstecken, in den Hinterhalt, auf die Lauer legen. CZAIK, a, m. statek wojeuny na Dunaiu (ob. czayka) ein bewaffnetes Donauschiff, ein Kriegschiff auf der Donau. Czaykiści, żołnierze należący do statków zwanych czayki. Oss. Wyr:

Pochodź: Czayka, czaykista, doczać się, naczaić, poczać, przecać, przyczaić się, uczaiać, zaczaić; cf. Czyhać, cf. Czaty, czatować.

*CZAIR, u. m. Leżeli w zimowlach do wiosny Tatarowie, żeby konie swe paść mogli nowym czairem. Tward. W. D. 47.

*CZAKLOWIE, *CZEKLOWIE ob. Sekiel.

CZAL, u, m. tył, zad, die Hinterseite, der Rücken. Armatę położywszy, na czal uštąpić na kazał. Warg. Wal. 248. W tym szyku naymwięce na tym zależy, abyś czoło i czal, abo tył, mocnemi ludźmi osadził. Papr. W. 1, 113. z Bielsk. J z czoła i z czalu niepłyiaciół ostąpił. Warg. Kurc. 27. et a fronte et a tergo), W ciągnieniu woyska iuž na frontie, iuž na czalu, często też w poszrodku stawał. Pilch. Sall. 297.

*CZAŁBATKA, *SCZAŁBATKA, *SZCZAŁBATKA, i, ż. czaszka główna, Bh. lebka, (Etym. czolo) die Hirnschale, der Hirnschädel. Vd. et Crn. zhelata z helm. Zabiwszy go, z głowy ieło, z czalbatki czaszę uczynił. Stryik. 48. Zwycięzca dał sobie z szałbatki głowy Swentosława czaszę uczynić. ib. 122. Ze królowa Węgierska korone ukradła, dlatego był Władysław koronowan z S. Szczenana głowy szczałbatką na króla Węgierskiego. ib. 558.

*CZALUCHNY, *CZAŁY ob. Caly.

CZAMANAGA, i, ż. gatunek sztuki mięsa Ormiańskiej;

wprzódy kilką dniami marynowaney w saletrze i ziołach różnych, Rindſleisch auf Armeniſch zugerichtet; Sztufady, czamanagi, kiszki, połędźwice. Zabl. Fir. 74.

CZAMARA, y, ž. gatunek suknii długiej z rękawami do ziemi, zwyczaynie prałackiey i kanoniczey, ein langer Rock mit langen Aermeln bis auf die Erde, ein Priesterrock, Domherrenrock, (Bh. Kaumar, Kaumoro, wé barwy ſuſno, gen'ſe wlnau barwi.) Na głowie kłobak; czamara czarna zamiatała ziemię, Oss. Str. 3. Zaiącami czamareą aksamitną miasto rysiów podszyl. Pimin. Lam. 44. Miasto kirysiu, włóczy się w czamarze. Mon. 71, 470. CZAMARKA, i, ž. suknia Perska zwierzchnia, z guzikami do zapinania aż po szyę, ein Persiſches Oberkleid, mit Knöpfchen bis unter das Kinn. (Bh. ciamrda = Knopfhölzchen, Knopsbeinchen). Miał na sobie żupan gredytorowy, czamarkę sukienną. Gaz. Nar. 1, 255. (ob. kontusz.).

CZAMBR, CZAMBROWINA ob. Cembrowina.

CZAMBOŁ, CZAMBUŁ, u, m., z Tatarsk. raptowna i krotka woienna wyprawa, napad, naiazd, zagon nagły, dorywczy, przepadający, ein schneller kriegerischer Streifzug, eine Streiferey. Gorzey ze póydą w czambuł Tatarowie i in der Wolyn' się podobno wyleią, Jabt. Buk. O. 4. Orda puszczać czambólów nie śmie, Susz. pies. 3. L. 2, b. Anton miał Partów, z Syryjskiego kąta, których Labien wczambuł wprawia, wygnąć. Chrość. Fars. 387. Tatar w czambule nigdy takiej szkodyby nie uczynił, iak lis tu w kurniku. Jabt. Ez. 115. Ukaz Carski był groźny, iak iest czambuł Tatarski. Jabt. Ez. 9. — W czambuł konia puśćć, w czwaj wypuścić. Czrtr. Mskr. den Galopp laufen lassen. W czambule, czwalem, śpieszno, im Galopp, in der Eile. Nie wieleby i pszczola wskórała w czambule Pasieki i swe tylko oblatującą ule. Pot. Pocz. 171. W czambuł, hurtem, w ogół, im Ganzen, im Allgemeinen, überhaupt. On idzie, wola w czambuł lub z osobna z krzętem, Zeby pułki śpieszyły za wielkim rejemtem. Przyb. Milt. 165. — W czambuł, w dród, obſicie, podostatkiem, po szyę, po uszy, po dziurki, in Ueberfluß, bis an den Halſ. Cztery mieć będzie ładne razem żony, koni ze dwieście i gwałt odalików, sto sług, szeraiów sześć, dziesić szyflików, Wszystkiejo w czambuł; Zab. 14, 251. Skym.

CZAMLET, u, m. kamlot. Dudz. 56. z Włosk. camelotto, der Camelot, materya z włosów kozy Azyackiey robiony; Bh. šamlot; Sr. 2, cammelot, camłot; Vd. shamlot, valovitnu suknu; Bs. cjambelot, muhaviar svitta (ob. muchair); Cro. chambolat, czambolat). Czamlet undulafa toga. Crn. Syn. 934. Poseł od króla Cypryjskiego oddał Jagielłowи kilka sztuk czamletu; co na on czas był wielki upominek. Biel. Kr. 299. Towary cudzoziemski muchairy, saie, czamlety cło placą, Vol. Leg. 4, 81. Zygr. Post. 3, 621, b. CZAMLETOWY, a, e, Kamletowy, z czamletu, Camlot, cameloten. Teraz żadnego niemasz, któryby nie nosił szat czamletowych, Kosz: Lor. 103, b.

CZAMR ob. Cembrowina.

CZANKA, i, ż. drązek u munsztuka końskiego, die Stange am Pferdezaume. Bh. can'k. Munsztuk złożony jest z czanek, z wędzidła i z podbrodka. Czanki bywiają proste abo wprzod pochylone; są zakrzywiowe nieco nazad, są też i bardzo krzywe. Hipp. 58. Uszko u czanek, gdzie

342

CZAP - CZAPKA

nagłowek przypinaią, nie ma bydz bardzo nizkie, ani też
nazbyt wysokie. ib. 59. CZAP ob. Cap.

CZAPCZYNA, y, ž. podła mizerna czapka, eine elende,
miserable Může. U górala sierkierka za pasem, Czapeczyna
z kutasem. Kniaż. P. 5, 203. CZAPCZYSKO, a, w.
czapka nieforemna, nieksztaltna, niezgrabna, eine un-
geschlachte ungestaltete Může. CZAPCZASTY, CZAP-
CZYSTY, a, e, maięcy nakrycie owiesiste, daleko zacho-
dzące, okapiste, kappig, bemůht, bekappt. Czapczaste
ćwieczki. Oss. Wyr. (z czapkami) Czapeczysty żydowin.
CZAPECZKA, i, z. zdrbn. rzeczown. Czapka, daš
Můžhen, eine kleine Může. Wszyscy maią czapeczki
szkarlatne na sobie. Star. Dw. 42. Zdjął czapeczkę.
Mon. 68, 743. Jeśli podleyszego czapeczką uprze-
dzimy, tym nie będziemy podleyszemi, ale owszem oby-
czaynieszemi, Erazm. G. 3. (grzecznoscią kogo uprze-
dzić, ukłonem). Nieczym nas sobie nie obliguie, ieno
chlebem a, czapeczką, Star. Ref. 55. (czestowaniem i
grzecznnością, czapką i papką). — Czapeczka księża,
którą koronę czyli plesz przykrywaią ob. iarmułka, piuska,
daš kriesterkappchen. Czapeczka dziecinna z materyi z
bramką koronkową lub muślinową albo też i. płocienną
u uboższych, ein Kindermüßchen. Po chrzcie kapłan
malym, dziatkom, które w szatach, nie chodzą, dawa-
białą czapeczkę. Kucz. K'at. 2, 369. tr, Czapeczka
abo czaszka żołodziowa, das Schálchen an der Eichel. Tr.
CZAPIC ob. Capić. CZAPIGA. ob. Czepiga. CZAPKA,
j. ž. pewny gatunek nakrycia głowy, pospolicie z futra,
die Můžt; Bh. c'apka, cjevice, cjepieć'fa (cf. czepiec)
Morav. c'epka; Sla. kappa; Cro. kapa; Vd. kapa, kapiza;
Hung. sapka; Rs. máłka, mánochka; Rs. obs. kána;
cf. Germ. Kappe; Gr. καππα); Sr. 1, měcza (cf. mycka)
Zydzi. na znak niechay żółte czapki noszą. Hrb. Stat.
375. Czapkę na głowę włożyć. Tward. Wt. 171. die
Může auffeßen, Czapkę zdeymować, d. M. abnehmen.
Wchodząc do kościoła, czapki nie zdeymował. Sk. Dz.
861. Łotrostwo to i przed panem ledwo czapkę zdęymuje.
Falib. Dis. H. 2. Zdjęciem czapki, cześć wyrządzamy.
Petr. Et. 316. (cf. Odkryć głowę). Gdy wszedł, žaden
czapki nie ruszył, na wzgardę iego wielką. Biel. Kr.
500. Przyszedł do tego kresu wzgardy, iż nikt przed
nim czapki nie zdążył. Zab. 7, 166. Sam nie uchylał
czapki swey przed nikim. Chrośc. Job. 77. A coż to,
czapka na głowie, przed królem Jegomością? Oss. Wyr.
(jakieś to uszanowanie!) Coż to, przyćwiekował kto
Waści czapkę? przyrostał z czapka do głowy? przymar-
żał? (czemu się nie kłaniasz? czemu nie prosisz?) Coż
to? cięży czapka. w ręku? (iak to śmieesz głowę nakryć
przed panem?) Czapkę przed kim trzymać, łamać, czapką
go czcić, czapkę pod pachą, klaniać mu się, czapkować,
vor einem die Může, den Hut abnehmen, sich vor ihm
entblößen, neigen, demuthigen, ihm hofiren. Sługami
gardzisz, a tu im czapkę łamiesz? Gorn. Sen. 198.
Kto tylko usty wyznawa a czapką czci. a nie czyni woli
pana swego, ten będzie karany. Gil. Kaz. Bb. 5, b.
Szedł za nim z czapką pod pachą. Oss. Wyr. (z naywię-
kszą uniżonością). ztag: Czapka, oświadczanie grzecz-
ności, uklon, Hóflichleitsbeseugung, Compliment. Sam
się o ten urząd, nietylko pieniędzmi, ale czapką,
staniem, czczeniem i rozmaitemi poklonami stara. Głisz,

CZAPKA

Wych. N. 4, Uczy go, iak się ma ku każdemu mieć,
tak słowy, iako czapką a ukłonem. ib. L. 8. Czapką,
chlebem i solą, Ludzie sobie ludzi niewolą. Rys. Ad. 5.
czapką i papką, uymuią przyaciela. Zab. 14, 55. Bun-
townik chlebem, czapką i solą, wziął pospólsko głupie
Pot. Arg. 347. - Czapkę mieć na bakier: iunaczyć się, fan-
tząją stroić, den Hut die Queere rücken. (ob. bakier:) Czap-
kę natłoczyć na uszy. Oss. Wyr. (nie chcieć słuchać, chronić
się by nie wziąć słowami po uszach). Czapkę zapuścić na
oczy (ż nie chcieć widzieć, nie chcieć pokazać wstydu;
często. bydź bez wstydu) - Ma się za mądrego, iakby w
czapce bobrowey chodził, Oss. Wyr. (że Jezuici nosili
bobrowe kołpaki cf. bobrowy). - Darmo, trzeba tu czapki
uchylić. ib. (prosić, uniżyć się, podleźć). Nie idzie o
czapkę, ale pospołu i z czapką o głowę. Rey Zw. 126.
Zadrzyy no koty z panem, wnet ci czapka z głowy spa-
dnie. Oss. Wyr. (przytrze ci rogów, utrze - ć nosa). Ma-
homet wziął szpnetnie w czapkę, gdy dobywał Białogrodu,
gdzie wziął wielką szkodę na Ludziach, i sam ranion.
Biel. Sw. 120, b. Lepiey wziąć po czapce, niż po łbie.
Oss. Wyr. (zawsze dobrze, mieć się czem zasłonić).
Czapkę iuž brał (zabierał się wychodzić). - Czapkę na
stole położyć - hardzie kazać, imponować, die Může
oder den Hut auf den Tisch legen, imponiren. Kto ma
sześć koni w wozie, tysiąc złotych w szkatule, a pannę
dwa dwi milach, ten, może czapkę na położyć,
Rys. Ak. 53. - Czapkę na czém: wieszac, zasadzą się,
sich worauß stúßen. Oni zaś na czym inszym tę czapkę
wieszają, A szczęśliwe przypadki szczęściu przyczytała,
Rey Wiz. 55, b. - Każda głowa mo swoje czapkę. Pot-
Jow. 34. (ile głów, tyle rozumow, so viel Köpfe, so viel
Sinnen). Na złodzieiu czapka gore. Zegl. Ad. 48. Rys. Ad.
48. (niespokoyne ma summienie;żyie, by mysz na pudł).
Moy Panie Jędrzeiu. Nie gore czapka na wielkim złodzieiu.
Zab. 14, 363. Jak o starą czapkę, tak o nieho dbamy.
Rey Wiz. 180, b. (nie wiele o. to. stoimy). - Już też to-
łga, iak czapka. Zab. 15, 182. (potężne, oczywiste
łgarstwo, eine handgreifliche Lüge). - Czapka za biret,
Cn. Ad. 117. officium officium pensare Wurst wider Wurst,
eine Höflichkeit erfordert die andere. - Kto z natury do
czapki stworzony, niechay swą głową nie sięga korony,
Pot. Arg. 21. (cf. dudku, nie grab siana; szaszku, nie
podeymuy się legawego pola). Głowa ledwo do czapki,
wcale nie do kołpaka. Ost. Wyr. (zadek do ławy,
nie do krzesła; nie senatorem mu bydź: iż senatorowie
zwyczaynie kołpaków. używali) - U Rzymian czapka nak
wołności; bez niey niewolnicy chodzili. Warg. Wal.
269. Dawniey u nas, sędzia, na sądzie wyłożonym,
potwierdzając kupno iakiegoś imienia, brał czapkę od
tego, który przedawał, a kładł ią na głowę kupią-
cego. Sax. Porz. 45. (cf. rózga): Czapek gatunki: kon-
federatka, magierka, kołpak, szlyk, kapuza, mycka,
kuczma, iamółka; Rs. колпáкъ, колпачекъ: czapka
nocna, szlafmyca, duchenka die Schlafmühe. Wziął z sobą
ooprończę i czapkę nocną. Baz. Hist. 87, Czapka skrzydlasta.
Rs. оскрылъыкъ; Czapka z czteremi cyplami Ró. malахай,
малахайчыкъ; Gatunek dawny czapek Rs. подкапокъ. -
Czapek biskupia ob. infuła. - Czapek księżyeca, mitra,
die Fürstenmühé, der Fürstenhut, die Fürstenkrone. Ro-
man w czapce książęcey na stolice Halicza od metropolity,

CZAPKOWAC - CZAPŁA.

był podniesion. Stryik. 205. Giermont był na stolicę Litewską w czapce książęcey podniesion według obycziau z dawna zwykłego i od przodków podanego. Stryik. 297. Czapka książęca LitewSKA była z zasamitu czerwonego w strefy złote, kamieńmi drogiemi osadzona. Gwagn. 275. §. tr. Czapka, przykrywadło, rzecz iaka podobieństwo nieiakie do czapki maiąca, Kappe, Haube, Hut, Kopf. Czapka alembikowa abo kapitela. Comp. Med. 665. Rs. колпакъ; die Kappe des Distillkolbens, der Hut. Czapka u rury konewki ogrodniczey drobne powybiiane maiąca dziureczki. Kluk. Dyk. 1, 81. die Kappe, der Hut auf der Gießtanne. Len żeby nie zamokł od deszczu, czapkanii ze słomy roztey, gdy w mendle złożony ieſt, przykrywa się. Przędz. 9. (chochołami, Stroßkappen, Stroßbüschel). - Cyrulickim materacyzny według różnych ceżći ciała różne imiona dabei, zgodę, zowią czapka mi głównemi lub kukułami; na brzuch, tarczą... Krup, 5, 298. eine chirurgische Kappe oder Haube. Czapki szańcowe. Łęk. Mier. 2, 235. - Czapka u gwożdża, wierzch, der Kopf, die Kappe eines Nagels, der Hut. Cwieczki z czapkami. Off. Wyr. (ob. czapczały). CZAPKOWAC, - af, - nie intrans. kontyn., trzymać czapkę przed kim, klaniać się, prosić mu się, nadskakiwać, wysługiwać, einem hofiren, ihm schmeicheln, den unterthänigst gehorsamsten machen. Ze iuż wiedzą o moim ſkarbie, wszyscy mi czapkuia. Teat. 11, 57. Czapkowanie assyſtencyi milyum mu widokiem. Mon. 65, 302. PrzedzotCHAPTER 18. a teraz chce, żeby mu czapkowano. Off. Wyr. *CZAPKOWIATR, a, m. Windmúże. Wiatry z tey ſtrony wiały, na którą Eryk, krol Szwedzki, nazwany czapkowiatr, czapke swą obracał. Boh. Djab. 189. CZAPKOWY, a, e, od czapki, můžen =; Rs. шапочный, колпáшный. Czapkowy baranek.

CZAPŁA, i, ż. ptak, ardea cinerea Linn. żywi się rybami; ma nieprzyjaciół, osobliwie iaftrzębia i sokoła. Zool. 250. der Reißer; Sr. 1. tśap, tśapula, cśapuła; Rg. cjaplja; Bs. cjaplja; Sla. csaplja; Sr. 2. schuttawa; Cro. chapla, chaplya, potóchna, (zhapla = bocian, ciconia); Bh. cjepe, wolawka (Bh. cja, boćan, bocian; Dl. csaplya); Slo. čep, čepa, wolawka (Slo. čap, bočan, ciconia); Carn. shtorkla (Carn. zhapla = bocian); Vd. zhapla (= 1., shtrok, shterk, shtokla = bocian; 2., = 1ugar, shtorkla, vezhi ribizh = czapla); Rs. цапля, цапелька, еродія, Ес. цапля, цапля (ob. цапнуть, цапаньъ capnać). Czaple są czarne, białe, popielate, niebiełkawe, rdzawe i płstre. Ład. Nat. 25. Bs. bukać, ardea ſbellaris; Rs. нуджа czapla biała, łyszczak, цапура czapla siwa, меселоноб, колпикъ platalea; боцянъ gatunek czapli (cf. bocian). Czapla rybna. Banial. J. 2, b. Czapla na wysokich nogach. Jabł. Ez. 4. Nie trzeba ważyć lekko młych nieprzyjacieli, Bo i młda czapla czasem *iaſtrząba ubie. Stryik. 207. Umizga się, iak czapla w kobieli. Rey Zw, 19, b. Mat. z Pod. C. 3. ſich schmiegen, wie der Reißer im Kober. Miłosiernym okiem pogladać, iak czapla schwytana. Mat. z Pod. C. 3. (cf. pokorny, iak wilk w dole cf. wilcza pokora). §. Czapla, o człowieku, wysokonogi, ein hohbeiniger, langbeiniger Mensch; Bh. cjapaty. - §. Herald. czapla, herb, czubata czapla cała ſroiąca, ſkrzydla do lotu podnosząca, w pyśku rybkę maiąca; takaż w heimie.

CZAPŁE - CZARCIK.

343

Kurep. 3, 10. ein Wappen. CZAPŁE, çęca, n., CZAPŁATKO, a, n. zdrbn., piłkłe czaple, duś Junge des Reihers, ein junger Reißer. Młode czapłeta we Francyi iedzą za specył. Ład. Dyk. 1, 363. CZAPLI, a, e, od czapli, Reißer -; Vd. zhapelui). Kosztowne dwie czaple kity wieszając się z zawoiu. Tward. Wt. 105. CZAPNICZY, a, e, od czapnika, Müßmacher =, Barreſträmer =; Rs. шапочникъов. CZAPECZNIK, a, m. co czapki robi Petr. Et. 392. der Müßenmacher: Rs. шапочникъ, колпáчникъ. Nie było w ten czas iakich rzemiosł, iakich się dziś namnożyło, nie było czapników i t. d. Glicz. Wych. H. 3. Mularze, kawale, cieśle, czapnicy. Hrbł. Art. B. Czapnik, co czapki przedaie, der Barreſträmer. Sukiennicy, czapnicy. Vol. Leg. 3, 592. (W rodz. żeńkim Boh. cjepcárka, co czepki robi).

Pochod: ob. Kapa, kapnik, ob. capnći, cap, ob, czepiec, czepek, ob. ćzepić, oczepić, zaczepić, cf. Skofia.

CZAPRAK, u. m., CZAPRACŻEK, czka, m. Zdrbn., Turc. czapras, przykrycie na konie. A. Czrtr. M/kr. die Schabrake; Sr. 2. schabraka; Vd. shabraka, jesdarłku pregerniu, deka, sedłonſki pervisek Cro. czaprag; Hg. tzafrang; Sla. habáia, chultan; Carn. deka; Boh. postlani, dek; Rs. чапракъ, чапрачекъ. Obaczyli konia, z bogatym rzedem i z czaprakiem złotym. P. Kchan. Qrl. 1: 25. Zley szkapie czapral haftowany nic zacności nie przydaie. Star. Ref. 32. §. Czapraczki, Czapraszki, pětlice šrebrene przyszyte na żupanach, iak noszą Wołosza, Arnauci. A. Czrtr. M/kr. silverne Rochſchleifen. Dosiągnawwszy mu pod szyję czapraszki od płaſzca, zrzuca go z niego matrona i rozgaszcza go. Pot. Ar3. 748. CZAPRACZNIK, a, m. rzemieſłnik od czapraków, der Schabrakenmacher. Bndtk. Czapraczniczka, w rodz. żeńk. ib. die Schabrakenmacherinn. CZAPRACZNICZEK, czka, m. czeladnik czapraczniczy, der Schabrakenmachergeſell. CZAPRACZNICZY, a, e, od czapracznika, Schabrakenmacher =; Czapracznicze rzemiosło = CZAPRACZNICTWO, a, n. das Schabrakenmacherhandwerk. Bndtk.

CZAPSTRZYK ob. Capſtrych.

1. CZAR ob. Car. 2.) CZAR ob. Czary, - ów.

CZARA, y, ž. czasza, czasem miſka na połewkę, eine Schale, Suppenſchale, groſe Trinſchale; (Bh. cijara 1., kreſka, 2.; czary, czarowanie, gusła); Rs. uapa, фіянъ; ztąd чарочникъ czeńnik, podcaszy; Sor. 2. nor, nap; Vd. zhasha). Jm daley, tym się geſćiey uwałaia czary z kubkami, a ci piaą. Chetm. Poprz. A. 4. b. Jnsze czary w gusłach, a insze na łole. Pot. Jow. 199. (ob. czary). Czara podługowata, czołnkowata. Cn. Th. Czara do ofiar. Ład. Dyk. 2, 146. die Opſerschale. tr. czara, otwór wulkanu, der Crater eines feuerspeyenden Berges. Otwory na wierzchołkach gór ognitych czarą crater, dla podobieństwa kształtu nazywiają. Hub. Wfl. 17. (ob. czarezka, czarka).

CZARCI, ia, ie, od czarta, czartowski, djabli, Teuſels =, Przeniknat Chryſtus czarcie grody. Groch. 4, 77. Kto ieſt złym przelożonym, ten czarrią osobę na sobie nosi. Kosz. Lor. 36, b. Czarcia sztucznka. Off. Wyr. Czarcie layno abo djaſble gówno, assa foetida. Krup. 5, 125. CZARCI, CZARCIA ob. Czart. CZARCIK, a, m.

544 CZARKA - CZARNOBYL.

zdrbn. rzeczown. czart, djablik, das Teuselchen; Boh. cjerntf, cjernticf; Rs. чертёнохь.

CZARKA, i, ž., CZARECZKA, i, ž. zdbrn. rzeczown. czara; czaszka, das Schächen, eine kleine Trinkschale; Rs. чарка, чарочка; Ec. чарка; (Bh. cijarka, cijarcicka; Slo. čarka liniyka, kréseczka; Crn. zhěrka litera). Do słołu miało sklenic, starych przodków naszych trybem, czarek używymy. Star. Ref. 171. Równą czarką Cekubskie wino będzie mili. Lib. Hor. 119. Polędźe piie garnuszkiem albo czareczką. Cziach. D. 1. Rofş. nochарочно. Piiaczka zaraz znowu, do czarki. Pot. Jow. 126. (do kubka, do skłanki, do kufla). Mała czarezka. Lib. Hor. 28. Czarki, w których dla Sułtana rozpuszczań sorbet. Star. Dw. 50. cf. Filiżanka. J. Botan. Czarki, ziele do farbowania anchusa, rothe Ochsenzungenwurzel ob. Czerwieniec, wołowy czerywony ęzyk. Haur. Eh. 178. CZARECZNY, a, e, od czary, czaszowy, Schalen =; Rs. чарочный.

CZARLETAN ob. Ciarlatan.

CZARNAWCZYCE, - ów liczb. mn., miało w Brzeźk. Lit. znaczne pałacem i ogrodem książą Radziwiłłów. Dyk. G. 1, 154. eine Stadt in Litth. *CZARNAWA, ob. Czarnoziem. CZARNAWY, CZARNIAWY, CZERNIAWY, a, e, - awo przys'k., pochodzący na czarne, schwarzlich; Bh. et Sto. nácerný; Sr. 1. wobtżorn, natżorn, cżenne; Bs. crrrinomagnast, çarnomagnast, nárrin; Vd. zhernkaft; zharnikaft, pozhern, nażhern; Crn. zherněklaft; Cro. szúchern; Rs. черноватый; Ec. черновидный, чернообразный. Już noہ czarnave rozwiłała włosy. P. Kchan. J. 226. Przyodziany pióry czarniawemi. Otw. Ow. 81. Memnon czarniawy. Bardz. Tr. 250. Przetarła zlepłe snem czerniawę oczy. Zab. 14, 162. Czarniawość Rs. черноватость, die Schwarzlichkeit. CZARNIUTKI, CZARNIUSKI, CZARNIUTENKI, CZARNIUSIENKI, CZARNIUSINECZKI, a, ie, CZARNUCHNY, a, e, no przystk., intensiv. przymiotn. Czarny qu. v. CZARNO przystk. przymiotn. Czarny, schwarz; Bh. cżerno; Cro. cherno, pr. et fig. A biało? biało! czarno? czarno! Crn. Ad. 1. (ob. biało). U nas eo biało, to. biało; a co czarno, to czarno i zawsze czarno. Teat. 52; 12. Gdzie mózg? a w głowie, czarno-li czy biało? Zab. 9, 74. (iasno-li czy ciemno?) CZARNOBARWNY, a, e, koloru czarnego, schwarzfarbig; Ec. черновидный. Jasna pochodnia w czarnobarwne cienie wystawiona, oczy obraca kbosie. Paszk. Bell. A. 2, b. CZARNOBLADY, a, e, - o przystk., blady na czarne, błędschwarz; Vd. zhernoblied, zhernobleden. CZARNOBLĘKITNY, a, e, błękitny na czarne, schwarzblau. Dama oczów czarnobłekitnych. Pam. 85, 1, 884. CZARNOBREWKA, i, ž. kobieta brwi czarnych, eine Schwarzaugenbraunige. Czarnobrewka. Doryda. Karp. 1, 28. CZARNOBREWY, CZARNOBRYWY, CZARNOBRWY, a, e, brwi czarnych, schwarzaugenbraunig; Rs. чернобрый. Bolesław rozmijał się w Kiiowie pękności niewiaſtek czarnobrewych. Stryik. 164. Czarnobrwa dziewoia. Mon. 75, 594. Pan uſtawicznie się przenosi od czarnobrywey do iasnowłosey. Teat. 65. C. CZARNOBRUNATNY, a, e, brunatny na czarne, bunikelbraun; Vd. zhernoerjau, skurnozhern; Rs. черновый czarnobury. CZARNOBYL, a, m. botan. ziele, to

CZARNOGARDL - CZARNOKWIT.

toiad, mordownik, pospółtwo na wielu mieyscach. ezarnobylem, ogrodnicy bernardynem zowią. Jundz. 286. Rs. мордовникъ, прегрӑвд, прострѣлная права; gefesnete Distel. S. Geogr. miało w Kiiowsk. dosyć znaczne, domu Chodkiewiczów. Dyk. G. 1, 154. eine Stadt in d. Moiw. Kiiow. CZARNOGARDL, a, m. czarne gardło maiący, ein Schwarzkebl. Hift. nat. czarnogardl plisza, motacilla phoenicurus Linn. syluia rubicilla K'ein. ptaszek na głowie i piersiach czarny, ogon. maiący czerwonawy. Kluk. Zw. 2, 228. die schwarze Bachstelje, das Ackermannchen, das Schwarzkeilchen. CZARNOGŁOW, CZARNOGŁOWY, a, e, głowy czarney, schwarzkopfing; Bh. cżernobławy. Czarnogłowy koń., ein Mohrenkopf; Rs. ворономъBrin. - Botan. Czarnogłów, ziele, łani czyściec. Crn. Th. Seseli Linn. der Eſel, Eſelkraut, Noſſümmerl. Sleszk. Ped. 409. wielki kmin. Syr. 139. CZARNOGŁOWKA, i, ž. hift. nat. sikorka, parus atricapill. Linn. syluia atricapill. Klein, ma głowę czarną, grzbiet popielaty. Kluk. Zw. 2, 273. die Schwarzmeife; Bh. cżernobławek; Rg. zarnoglavaz; (Sla. cěrno-glavka = gil). CZARNOGRZYWY, a, e, z grzywą czarną, schwarzmähnig, pr. et fig. Burze czarnogrzywe. Pot. Arg. 607. Fale czarnogrzywe. Zab. 14, 271. *CZARNOKRY, a, e, ifkrzać się z dymem czarnym, mit: schwarzem Rauche funkelnd. Czarna z piaſku smolnego dzień chmura zakrywa, A cała czarnoſkrym góra ogniem ziewa. Zab. 5, 439. CZARNOKOZIENICE, ie liczb. mn., miało w Podolſkim. bogate znydującym się w iego gruntach alabaſtrem i marmrem. Dyk. G. 1, 154. eine Stadt in Podolien. *CZARNOKRWISTOSC, ści, ž., Bh. cżernokrwnoſt melankolia, melankoliczność, die Schwarzblütigkeit, *czarnokrwity, melankoliczny. CZARNOKRUSZ, u, m. Pecherz, kruszec czarny, maiący w sobie miedź, siarkę i żelazo. Kluk. Kop. 2; 181. Kupſekknoten. CZARNOKSIEZKI, a, ie, czarodzieyſki, czarowniczy, guslaſki, zauberſch; Rs. чернокнижный, чародѣйный, воłšeбный; Ec. потворный; Sr. 1. ſužwarſki. O czarnoksięzkim iey powiadała błęzie. P Kchan. Orl. 1, 374. Szalbierz czarnoksięzki. Biał. Pof. 156. CZARNOKSIEŻNIK, a, m., czarodziey, czarownik, czarami się bawiący, der Schwarzkünſler, Zauberer, Herenmeister; Bh. cżernokn'ězſk, Crn. zhernasholz; Sla. vishtac; Rs. чернокнижникъ; Ec. чародѣй, колдуń, шамань, кудесникъ, баальникъ. (Erym. czarna księga; nie księżyć). Szymon czarnoksiężnik przez sztuki djabelskie latał po powietrzu. Birk. Ex. 5. Co Syrowie Magiem, my czarnoksiężnikiem zowieny. P Kchan. Jef. 256. CZARNOKSIEŻNIKOWY, a, e, od czarnoksiężnika, Schwarzkünſler =, Zauberer =. Zamek czarnoksiężnikowy. P Kchan. Orl. 1, 48. Fig. Wielki to czarnoksiężnik. Off. Wyr. (człowiek osobliwie zręczny, biegły, któremu nic niepodobne, ein großer Herenmeister. Oppofit. Nie czarnoksiężnik; nie osobliwsza głowa, er ist kein Herenmeister: CZARNOKSIEŻTWO, a, n. nauka i sztuka czarnoksiężka, die schwarze kunſt, die Zauberet, Herenmeisterey, Hererey; Bh. cżernokn'ězſtwij; Crn. zherna shola, zupernya, uràsha; Rs. чернокнижье, чернокнижество, воłšeбство; Ec. чернокнижество, балство, колдовство, вауінство, поштфсство. Perz. Lek. 209: CZARNOKWIT, m. ziele, Cyrcaea Linn. że ta go.

CZARNOLAS - CZARNOWEŁNY.

go do swych czarów zażywać miała, czarownik. Syr. 755.
Horenkraut, Stephanskraut. Czarnokwit profty, rośnie
w zarosłach; czarnokwit pochyły, na pagórkach. Fundz.
87. Rs. колдунова шрава. Zowią go też czarownikiem,
niewieściemi psinami, czarownicą. Syr. 734. Czarownicy
u nas są dwa gatunki, Paryzka i góra. Kluk. Dyk. 1, 131.
CZARNOLAS, a, m. w Sandomirskim, o milę od Siecie-
chowa, wieś niedyś ziedziczna Jana Kochanowskiego;
znoydnie się w dzielach iego napis na dom w Czarnolesie.
Kras. liſt. 20. das Landgut des Dichters Johanna Kocha-
nowyſki. CZARNOMORZEC, rca, m. nad morzem czarnym
mieszkałacy, ein Küſtenbewohner des schwarzen Mereus
Czarnomorce, lud naybitnięsy w woſku Moſkiewſkim,
Gaz. Nar. 2, 262. Flotylla Moſkiewſka złożona z czar-
nomorców, ib. 1, 19. CZARNONAKRAPIANY, a, e,
z cętkami czarnemi, schwarz gesprengelt. CZARNONOGI,
a, ie, nog czarnych, schwarzſüßig. Chart czarnonogi.
Otw. Ow. 110. *CZARNONOSZ, a, m. noszący się
czarno, ein Schwarzeſkleridet, der sich schwarz trägt;
Ec. чернонócecyb. *CZARNONOSNY, a, e, czarne
kolory noszący, schwarzje Farbe tragend. W szaciech
czarnonošnych. Chodk. Koſſk. pr. CZARNOOKI, a, ie,
oceu czarnych, schwarzáugig; Bh. cíernooký. Crn. zher-
nake; Rg. zarnók; Rs. черноглázый; Sußſl. Slá. cér-
nooka: = Czarnook, Schwarzáugel. CZARNOPIORY, a,
e, piór czarnych, schwarzſedrig, schwarzgefiebert. Czarn-
opióny kruk. Mon. 75, 594. Smutney wieszczby głosy
wydały ptaki czarnopióre. Hul. Ow. 245. Czarnopióry
orzeł Pruſki. Mon. 75, 594. CZARNOPSTRAWY, a,
e, kokolwiek pŕſty z czarnym, etwaß schwarzbunt. Bóß
czarnopſtrawy. Zab. 10, 40. Kneſt. CZARNOPSTRY, a,
e, nakrapiany -arao, schwarz gesſlekt. *CZARNORESZA,
*CERNORESSA, y, ž. zakonníczy ubior, habit, z Rs.
puza szata, i чарный, ztagd Rs. черноруцейb zakonnik),
die Mónchskutte, der Mónchshabit. Swiata i rokoszy
iego wyrzeklem się, a przyiątę tę czarnoreszę albo kaptur
czerniecki. Stryik. 316. Romunt zrzucił z siebie kaptur
abo kapicę, cernoressę czerniecką. ib. 315. *CZARNORO-
BOTNIK, a, m. Rs. чернорабómeßg profy robotnik,
wyrobnik, ein gemeiner Arbeiter. CZARNOSC, śći, ž.
farba czyli kolor czarny, oppos. białość, die Schwärze;
Bh. cíernoſt; Bs. čarnochja, črinochja; Vd. zhernoſt,
zhernoba, zhernota, zhernina, vranoſt; Rs. черноſmь.
Zinno ieſt matką białości, iak gorąćość matka ieſt czar-
ności i ogorzenia. Sak. Fr. 21. Fig. moral. Poznałem
czarność iey duszy. Teat. 29, 6. (brzydkość). *CZAR-
NOSINY, a, e, ciemnosiny, schwarzblau. Slońca będzie
ftraszliwe zaćmienie Z obłoków ciemnych i chmur czarno-
sinych. Odym. Sw. 2. S. 4. CZARNOSIWI, a, v,
ciemnosiwy, schwarzgrau. Czarnosiwy koń, ein Schwärz-
schinnucł; Rs. вороночáлыj cf. Wrony. CZARNO-
SKRZYDLATY, CZARNOSKRZYDŁY, a, e, skrzydeł
czarnych, schwarz gesłügelt. Już nad głowa kraży śmierć
czarnoskrzydlata. Hor. Sat. 152. Czarnoskrzydlata noc.
Zimor. Siel. 315. *CZARNOSMUTNY, a, e, niewdziesz-
cno czarny, kraurig schwarz. Kocyt czarnosmutny. Hor.
1, 268. Nar. *CZARNOSZARY, a, e, szary na czarne,
schwarzgrau; (Rs. сивый cf. siwy; сивось czarnoszarość. CZARNOTWARZY, a, e, twary czarne, schwarz
von Gesicht; Vd. zhernolizhen. CZARNOWEŁNY, a,
Tom I.

CZARNOWŁOSY - CZARNY.

545

e, wełny czarney, schwarzwollig. Owce czarnowełne.
Otw. Ow. 264. CZARNOWŁOSY, a, e, wiosów czar-
nych, schwarzbaatig; Vd. zhernolasen; Dl. czarnovlászt;
Rg. zarnovlas; Rs. черновлásый. CZARNOZIEM, u,
m. grunt ziemi czarny, schwarzcr Grund, schwarzes Erd-
reich; Rs. черновемb; Bh. cíernawa. Grunt płaſki,
t wierzu chiby czarnoziem. Torz. Szk. 4. Przekopawszy
ten czarnoziem, piasek pokazuje się. ib. CZARNOZÓŁ-
CIOWY, a, e, żółć czarną maiacy, schwarzgallig; Vd.
tęgoten, sakernel). Ludzie czarnożółciowi do szaleńtwa
ſklonni. Krup. 5; 4. et 419. CZARNUCHA, CZERNU-
cha, y, ž., CZARNUSZKA zdrbn., miano, co się daie
czarnym kiw... i kozom. Crn. Ad. 614. Bh. cíernussa.
§. Botan. Czarnucha, Czarnus... nigella, der Schwarz-
kümmel, ieſt pospolita, ieſt i włóſka. Łus H. N. 25.
Fundz. 287. der Schwarzkümmel; Bs. črrinika, čarnika,
cjurek; Sr. 1. tjórna khimewká; Rs. чернушка. §. Czar-
nucha žytna, agroſlema Githago Linn. gatunek kąkol-
nicy, rośnie między psenicą, žytem i t. d. Kluk. Dyk. 1,
16. Urzęd. 157. eine Battung Raden; Rs. чернýxa ga-
tunek dzikiego grochu. CZARNY, a, e, Czernieyszy
Comparat. CZERNIUTKI, CZERNIUSKI, CZERNIU-
SIENKI intensiv., nayciemnieyszy ze wszystkich kolorów,
wszelkiego światła pozbawiony, (opos. biały), schwarz;
Bh. cíerny; Dl. czárn, csarn, vran (cf. wroni); Sr. 2.
cjorni; Sr. 1. cíorny, tjórny, tjórnuſſi; Cro. chérn;
vran; cherni; Bs. čarni, črrini; Vd. zhern, vran; Crn.
zhěrn, zhirn; Slá. cěrn; Rg. zárn; Rs. черный, черенд;
černехенкб, черненкъй; Finl. sorttan; Dan. sort;
Suec. swart; Angls. sweart; Samar. šrěw niger (cf. sza-
ry); Hebr. שור schachor = niger cf. Turc. kara = czarny
ob. kary. Rzecz ta, która drugą czarną abo białą czyni,
b Bez pochyby sama musi bydź czerúsza (czernieysza) abo
bielsza. Gorn. Dw. 390. Od czarnych iagod będziesz
miał czarną ćebę. Zab. 15, 79. Czernieyszy niż smota.
Fzop, 6. Jak wągl czarny. Kul. Her. 112. (iak kruk).
Vd. zhern kaker vogel, prezhern; zhernaishi koker sho-
shou). Czarny iak atrament. Cs. Zel. 39. Czarny la-
będź. Kosz. Lor. 66. b. (rzadka rzecz; iak biały kruk).
Sr. 2. zarne aſo schwon, běle aſo ron, rowno aſo motele
(motowidlo), kśiwě aſo rósćno (wreziciono). Leszek
czarny nazwany, dla wiosów tey farby. Nar. Hſl. 5, 72.
J czarna kokosz białe iayca niesie. Rys. Ad. 76. Vind.
zherna krava ima sai bielu mlieku). Czarnе mydło.
Syr. 933. (gatunek mydła ciemnozielonawego). Kazał
sobie dadź kawy czarney. Teat. 47, 2. (bez młéka, bez
śmietanki). On się nawet czarney krowy boi. Teat. 17,
b. 47. (swego cienia się boi). Trzeba mu czarney kury,
kokoszy = zwaryował ob. kura, kokosz, es rappelt bey
ihm. Cóż ten godzien, co córkę za owcę traci? wart on
czarney kury. Zab. 9, 72, Jżyck. (póysdź do czubków,
ins Tollhaus). A iuž tež to warto czarney kury! Teat.
43, c. 53. Wyb. Czarna ziemia ogrodowa ob. Czar-
noziem. Czarnе morze, Slá. cěrno mòre; das schwarzje
Meet; Rs. понмь czarne lub czerwone morze). Hele-
spontem woda z morza czarnego do morza białego idzie,
Star. Dw. 2. Czarna miedź, schwarz Metall, Kupfer
mit Eisen vermengt. Miedź od żelaza często nabiera ko-
loru czarnego; przeto każda miedź z rud otrzymaną,
która cale czyftą nie ieſt, czarną zowią. Krumt. Chy.

44

516

CZARNY.

509. Złotą monetę nazywamy czerwoną, śrebrną białą, a zdawkową czyli mieszaną z miedią, czarną. Czack. Pr. 1, 168. (Schwarz Geld), Scheidemünze, von Kupfer mit Eisen verseht. - Nocy czarne. Tward. Wt. 175. (ciemne, schwarze, finstre Rächte). Czarny las, który zbyt zagęszczony, zarosły, nawet w dzień okropuść sprawuie. Lad. H. N. 88. ein schwarzer, finstrer, dunklet Wald. Cis, cyprys i iodły do zaćmienia godne Czarny las buino rodzi. Bardz. Tr. 323. Czarny las, Schwarzwald, zowie się las wielki w Szwabii. Dyk. G. 3, 51. Czarne lasy, bory, dąbrowy, brzezina, iesienina, klonina, grabina, leszczyna. Torz. Szk. 2. et 3. Rufs. черной λαβη, Laubholz. Do liściowego. - J. I. IAK U nas zowią, do czarnego drzewa, należą deby, iawory, iesiony, wiąże. Iapy, brzozy i t. d. Mon. 74. 744. Czarna druga, leśna, ein Waldweg. Tatarowie wtargnęli do Ruffich krain czarną drogą. Biel. Sw. 264. b. - ob. czarny szlak). - Na czarne pole albo na czarny zwier zichac, in a pros. Mącz. aus Schwarzwill jagen, auf die wilden Schweine; Bh. černy dobytek, weprowny dobytek (Ger. Vorstevich). - Czarna izba, ob. dymnik, die schwarze Kammer, die Mauchkammer. - Czarna na biały (atrament na biały papierze) - piśmiennie, na piśmie, schwarz auf weiß, schriftlich, documentirlich); Rs. вв червь, на черно в brullionie). Czarna na biały. Pam. 84, 683. Wzbranial się przymować, że nie widział czarnego na biały. Off. Str. 3. - Czarny chrześcianin ob. czerń. Czarny, smutny, żalobny, schwarz, Trauer -, ttrautig. Czarnym się okrywa odzieniem pogrzebowym. Bardz. Tr. 322. Jakież to czarne nachodzą cię myśli! Teat. 28, 128. Widzę ią w nayczernieyszey melankoli, w nieukoionym smutku. Teat. 26, d. 4. Ec. черноженьче melankolia, czarna żółć, Vd. tegota; Slo. smurtna neb černa nedela Dominica Passionis, der fünfte Sonntag in det Gasten, (ob. biała niedziela). - Choroba czarna Rs. черная немошь wielka choroba, kaduk, padaczka, S. Walentego niemoc, die fallende Sucht; (2., melankolia. Bndtk.). Czarny, nieszczęsny, nieszczęśliwy, schwarz, ungłücklich; Rs. ч. р. ный годь, день, nieszczęśliwy rok, nieszczęśliwy dzień). Jeft też pod słońcem, mówią, czarny dzień każdego, Dobrzeć to biały pianiądz sięm dla dnia czarnego. Jag. Gr. 4, b. (cf. burzliwy, pochmurny, oppos. pogodny, iesny). - Moral. czarny, brzydki, wyjętны, schwarz, haßlich, lasterthaft. Ty razący oczy moie, uchodź nayczernieyszy człowieku. Teat. 2, 73. Ktożkolwiek winowaycą, zbrodnia zawsze czarna. Zabl. Amf. 72. (Crn. vojska zherna, bellum intestinum, rebellio). Czarny anioł, czarny duch Rg. zarni duh, ob. Czart, Djabół. Czarna Księga, rejefr notowanych, poczet żeł oławionych, das schwarze Register, das schwarze Bud. Powołavia złodzienykie powinny bydź do oddzielnych księg, czarne zwanemi, zapisywane. Czack. Pr. 2, 236. Słysynts, co czyni Fedra, macocha owa w czarne położona księgi? Pot. Syf. 10. Statnt Litewski ofstrzega, iż tylko powołania, urzędnownie w księgach, czarne zwaných, zapisane, za istotne potwarzy pocytane bydź maią. Cfr. Pr. C. 1, 350. Białe za czarne a czarne za białe udawać. Otw. Ov. 444. Czarne w białe obracia, t. i. żeł w dobre, nigrum in candidum vertunt. Mącz. aus Schwarz weiß machen. cf. Biały. §. Botan. Czarne ziele,

CZARODZIEY - CZAROWAC.

anemone pulsatilla Linn. die Küchenschelle, die Osterblume. Kluk Rosl. 2, 215.

Pochodź: czer, czernić, czerniec, czerniecki, czernieć, oczernić, poczernić, przyczerniejszy, doczernić, na-czernić.

CZARODZIEY, - eia, m., CZARODZIEYNIK, a, m., Bh. čarodegnik; Slo. čaroděnik; Rs. чародѣй, чаровымель; Ec. куdivник, чародѣй, czary robiący, czarownik, czarnoksiężnik, der Sanberer, Schwarzfünster, Herrenmeister. Uzarodźcie, co się wieszczki czynią, ludzi zdradzają. Eraz. Jez. R. 4. Przeciw naukom czarodzieyników. Iб. О. 8. Jefteś jeden z czarodziei, którzy pewne mentale noszą. Zabl. Amf. 89. Czarodzieynik. Sax. Pof. 17. W rodz. żełsik. CZARODZIEYKA, czarownica. Slo. čaroděnička, čaroděnića: Rs. чародѣйка. CZARODZIEYSKI, a, ie, czarnoksiężki: Bh. čarodegnń; Rs. чародѣйный, zauberisch, herrenmeisterisch, schwarz-fünftlerisch. CZARODZIEYSTWO, a, n. czarnoksiężtwo, czary, die Schwarzfünsteley, Herrenmeisterey, Sauberey; Bh. čarodegnitw; Rs., чародѣйство. Meżoboyłtwa, czarodzieyitwa, Smotr. Napom. 45. Zdradził go swoim czarodzieyftwem. Mon. 65, 28. Perz. Iek. 209. Szkoda, że uftalo czarodzieyftwo, to był sposob uczciwy zmyślańia snow przyiemnych. Weg. Mar. 1, 117. CZAROSTWO, a, n., czary, czarowanie. Ec. чаровство; Herrey, Sauberey. Ludwik XIV. zakazał iuryzdykcyom, aby zakarzeń o czaroftwa nie przyimowały. (Sfr. Pr. Kr. 1, 86. Prz- z pławienie niewiaſt. zoitaoł tym bardziey utwierdzone o ich czaroftwie mniemanie. Mon. 74. 462. CZAROŁUM, a, m. tłumiały czary, der Sauberseind, Herenseind. Ty czołotumie darmo masz się w mieście sławić, Zebym się nie miała wzuj krzywdę zaftawić. Petr. Hor. 2, R. not: który czary tłumr, -orownice karze ". CZAROWAC cz. ndk. - czarować dk. - S. int., czary czynić, gusłować, zaubrn, heren, Sauberey treben; Bh. čarowati (: 1., liniiować, krefkować); Slo. čariti; Bs. cjarati, ciniti cine; Cro. čarati, čářám, sátrim, bajam, czopram, bahoriti, bajati, czoprati; Vd. zuprati; Crn. zupram, zharkanje; Rs. чародѣйми, чародѣйствоватъ, чароватъ, чарование, балтствоватъ, вошебнчиатъ, вошебствоватъ, колодоватъ, вражить, ворожить, вошевинѣ; Ec. ча. роватъ, чарую, чарованѣ. Czarnoksiężnik czarował, był Filippikowi o cesarſtwie. Sh. Dz. 891. wróżył cz hatte ihm cswahſtacht. Czaruiące słowa, czarownicze, Sauberworte. Moc čaruiących słów tak gwaltowna bywa, że w nocney cichości i mięsiąc z gwiżdami bywa zatrzymany. Jabl. Tel. 153. §. Transit. čarować, zczarować, oczarować, uczarować kogo, czarow go nabawiać, einen bezaußern, beheren; Ec. obabámi, zагорóřimy, okolodovatъ. pr. et fig. Zczarowaną ziemię na straży obsiadłdy mocy czartowskie. Jag. Wyb. D. 5, b. Zkochałem się prawie iak zczarowany. Teat. 30, b. 102. Zony Sułtańskie placą czarownicom, aby ich nauczyły, iak maią uczarować cesarza, aby się w nich kołał. Star. Dw. 48. Oczy rychley uczarować mogą, niż która haba ziołmi. Gor. Dw. 298. Otw. Ov. 259. Rozumienie ieſt w kraiach wschodnich, że się znaydują ludzie, co z przyrodzenia wzrokiem czaruią. Klok. Turk. 148. Nic innego nie czynił, ieno się z białemi głowami zabawiał, co go były tak

CZARWIERCA · CZAROWNY.

*CZARSTWO - CZARY.

547

bardzo zczarowały. *Biel*. Kr. 191. Musiał go ktoś oczarować. Off. Wyr. (nie ze swoicy głowy zrobił, nie sam z siebie, nie wiedzieć dla czego). cf. odczarować, odczynić, CZAROWIERCA, y, m. wierzący w czary, der an Zauberey glaubt. Nie mogąc przeprzeć tego czarowiercy, zoltawilem go z plebanem. Mon. 74, 462. CZAROWNICA, y, ž., CZAROWNICZKA, i, ž. zdrbn, czarami się trudniąca, czaruniać, czarodziecka, guślańka, die Zaubereinn, die Schwarzkünstlerinn, die Here; Bh. cżarodźignce, voßorka; Crn. zupernèza, zuparniza; Vd. zoperniza, zuperniza, zoprarza; Slavon. csaratariça, vishtiva; Bzn. cjarovniça, vracjariça; Rg. cjarovnizza, vilenizza; Sla. csaratarica; Sr. 2. chodeta, Sr. 1. kofota, kłodota; Cro. czopernicza, sátravka, bahoricza; Rs. чародѣйка, erababa, колдунья, вошевница, русалка (dawniej Dryada Nimfa); Ec. чаровница, чародѣиница, баланница. Czarownice szatanami mamią i mniemaią, aby nocą na bydle ieźdzyli i po rozmaitych się micysch włoźły. Sk. Dz. 306. O północy czarownice na ożyn lecz przez kominy, Na rozstaynie, na bagna i na Łysą górę. Zobt. Zbb. 27. Teat. 25, c. 61. Czarownic schadzka Crn. klek). Mówiąc o czarownicy, powinno się wprzód wspomnieć ten dzień, w który było Boże narodzenie, n. p. przeszłego roku było w Sobotę, otoż powinno się mówić: w Sobotę Boże Narodzenie czarownica, albo też: a słowo fało się ciłem czarownica. Mon. 74, 358. Dny deszcz uftał w Maiu, czarownica przyczyną; zdechł wół ieden drugi, czarownicę winią. Pol. Sat. 12. Czarownica, trzelaby ią spławić. Off. Wyr. (ob. Pławić) tr. Czarownica, brzydkie i zle babško, eine alte Here, ein ältes häßliches böses Weiß. §. Botan. czarownica ziele ob. Czarnokwit. CZAROWNICZY, CZAROWNY, a, e, od czarów, czarodzieyfki, czarnoksiżki, Zauер з, Heren z, zauberišch; Vd. zoperski; Crn. zuperske; Rs. чародѣйный, колдуновъ, вошебный, ворожебный; Ec. балственный, помворный, чародѣйный. Po trzy kroć mówił słowa czarowne, których go była Medea nauczyła. Otw. Ow. 260. Wiersz czarowny. Bardz. Tr. 572. Medea cielce ognifte i smoki, czule runa stróże, czarownemi słowy Jazonowi powolne robiła. Otw. Ow. 257. Na tak wiele narodów gluche bogów uszy Bezbożny złęgo ludu wiersz czarowny ruszy. Bardz. Luk. 101. Fig. Słowo, spoyrzenie, oko czarownicze, t. i. uymuiące, łudzące. CZAROWNIK, a, m., CZAROWNICZEK, -czka, m. zdrbn. czarami się paraiacy, czarodziey, czarnoksiżnik, der Zauberer, Herenmeister, Schwarzkünstler; Bh. ceredegnik; Rg. cjaronik, vilenik, vjesetaz, maghiouik: Bs. cjaratan, cjarovnik; Sla. csaratár, vishtac; Vd. zopernik, zhernashulz, zharounik, zopravez, zoprar; Crn. zharkar, koshłenłek, koshelnékar; Cro. chyarovnik, czopernyak, bajavecz, charavecz, satrivesc, sátrenik, czopravecz; Rs. чародѣй, чаровникъ, чаровӑшель, колдунъ, вохвовашь, ворожей, вошебникъ; Ec. кудесникъ, чародѣй, колдунъ, шамань, балъникъ, обаянниъ, балъй, обавӑмель, наговрицкъ, заклинӑшель. Zegnania i zaklinania guślarzów i czarowników. Syr. 365. Saul wygłał wieszczki i czarowniki z ziemi. Radz. 1 Sam. 28, 9. §. Botan. Czarownik ziele ob. Czarnokwit. CZAROWNY ob. Czarowniczy.

Pochodź. ob. pod Czary.

*CZARSTWO ob. CARSTWO.

CZART, *CZORT, a, m., CZARCIK, a, m. zdrbn., (cf. Czarny, Kary) djabot, szatan, wróg, czarny duch, bies, der Schwarze, der Teufel, der bófe Feind; Bh. cěrt, das, cěrt; Slo. cěrt; Rg. zarni düh: Sr. 1. cěrt; Sr. 2. zart; Crn. zhěrt; Vd. hudizh, slodei, slomek, hudi duh; Cro. vrag, malik, szumrak, szotona, pasasztnik, skrapecz, złóły, paklenik, hudich, djalav; Rs. cěrpmb, cypŕmb, кудъ, кудěb; Ec. cypŕmb, dābōbāb; (Hb. 77 hoſlis). Psu oczy przedał a czartowi duszę. Fabt. Ez. 161. Slo. cěrt neb dabel wſtecho gedno, czart lub djabot wszytko iedno, (cf. nie kiy, ale palka) Tysiącami czarty liczyć. Kton. Fl. B. 3. (klnąc Bh. cjertowati). Gniewa się iak czart. Fabt. Ez. 21y. Nie gryź z czartem orzechów. Rys. Ad. 42. (nie wdwaway się z człowiekiem niebezpiecznym, nie igray z ogniem). Chlop swoie, czort swoie. Teat. 30, 12. (każdy chce mieć racą, utrzymuie swoie). Gdy czart swoie, pop swoie, od słów do słów, przyszło do czułkow. Zab. 15, 132. Zły czart melancholia, aniół myśl wesola. Dwer. A. 1. - Wliczb. mn. Czarci (Czarcia), die Teufel.- S. tr. - licko, nieszczęście, der Henker, die Peſt, der T... Czart tu wuia mego niesie. Teat. 55, e. 58. Co za czat was podżega i rządzi? Zab. 15, 151. Czarei go nadali. Off. Wyr. (nieszczęście, choroba). Niechże go czarci wezmą. ib. (ob. Kat, kaci). Eizek niesłuźnie drugicmu wydarta, idzie do czarta. Teat, 54, c. 2. (żle nabyte, żle odbyte). Do czarta tam tego, do kata, co niemiara (verhenkert) viel. CZARTKOW, a, m. miaſteczko w Podolſkim. Dyk. G. 1. 154. ein Städchen in Podolſien. CZARTOPŁOCH, a, m. ogaricus integer, gatunek bedłki, ſtraszne czyniący womity. Kluk. Dyk. 1, 15. der ungetheilte Blätterſchwamm, der Taubling. CZARTORYSK, a, m. miaſło z znamiem w Wołyńskim, niedyś księztwo, imienie Xżąt Czartoryſkich, dzielnicy Jagiellońkicy. Dyk. G. 1, 154. eine Stadt mit einem Schloſse in Welbun. ebemalß ein Fürſten-thum. CZARTOSTWO, a, n. djabelſtwo, czarci, Teufel, Teuſeley, Teuſelwerk, Teuſelskruß; Bh. cypŕtowina; Rs. чёрмовшина. Córka moia okrutnie od czartoftwa bywa dręczona. 1 Leop. Math. 15, 22. (od djabla. Bibl. Gd.). CZARTOWKA, i. ž. djablica, eine Teuſelkinn, ein Teuſelsweiß; Rs. чермовка. CZARTOWNIK ziele, Budtk, ob. Czarownik, Czarnokwit ziele. CZARTOW-SKI, a, ie, CZARTOWY, a, e, czarci, od czarta, djabelski, Teuſels-, teuſelisch; Bh. cipertown, Rs. cypŕmbs, cypŕmobs, чермовский. Czartowska w tobie gnieździ się pycha. Bals. Niedz. 1, 177. Czartowscy poſańce szarpalii bóztwo Chryſtusowe. Biat. Poſl. 82. Ta czartowska Moć ze djabły zuchwała. Teat. 7, c. 70. Hift. Nat. Czartowe ļayno, sok Laserowy, dla przykrego zaparhu. Syr. 529. smrodzieniec, Teuſelsdreck, czartowskie ļayno. Kluk. Dyk. 2, 4. (cf. Cyrenayſkie ziele); Vd. budizhni klat, vrashje blatu, oshank). Čzartowe młko, Euphorbia platyphylla Linn. Teuſelsmilch, Woliſmilch, gatunek Euforbii. Kluk. Dyk. 1, 212. Syr. 1491. Crn. fi-dulka, hivojka). Czartowe żebro, Komonica, S. Piotra ziele, Łysina, Scabiosa succisa Linn. der Teuſelsabbiß, der Abbiß. Syr. 385. (Rs. cypŕmobs nāneyb piorunek). CZARY, ów liczb. mn., guſła, czarodzieyſtwa, czan-noksiſkie sztuki, Hererey, Zauberey, Zauberey, Zaubert.

348

*CZARZ - CZAS.

Kunst, Zaubermittel, Zauberkraft; (Bh. cījara, cījartha, cījareicka = 1., liniia, kréska Slo. čárta, Crn. zhérka = litera, głośka); 2., czary Bh. cījara, cijary: Bs. cjar, cjaranje, cjarī, cini, hudłośt, vrásjanje; Sta. csáranje; Cro. char, cjaár, chara, czopria, czopernia, baroria; Dl. vilensztvo; Rg. cjár, cjaar; Vd. zhara, vrasha, zopernia, zherna shula, Crn. urásha; Rs. вошебESTВО, ВОШБА, КОЛДОСВО, ВОЛХВАНГЕ, ВОРОЖБА; Ec. чáры, кудéсы, ВОЛХВОНАЙ, ШАМАНСТВО, ВЕДУНСТВО, ВЫДУНСТВО, ВОРОЖБА, ЯДВ, оправа, НАГОВОРЬ, обаванне. Czary samego z nieba prowadzą księżyca, Czarami mogła Cyrce, sławna czarownica, Przetworzyć niegdyś w świnie Ulisooa mędę, Jadowite przez czary padając się węże. Nag. Wirg. 517. Pospółtwo w cięższe choroby wpadłszy, nie rozumiejąc przyczyn ich, natychmiał rozumie, że to są czary. Krup. 5, 621. Kto wierzy w czary, tego weźmie djabił štary. Rys. Ad. 51. W czary wierzy (= zabobonnik, głupiec). Pędzla są większe, niżli złości czary. Zab. 15, 168. Czary! Cuda! rzecz niepojęta! (cf. Cud). To chyba czary! Off. Wyr. Czary na zjednanie miłości u kogo, philrum Cr. Th. ein Licbebrank. Scisnąwszy krzepko uła, odrzuć te puhary, KTóre ci daie Cyrce, wierz mi, w which są czary. Zab. 10, 199.

Pochodz. ob. czarodziey, czarownik, i t. d. czarować, odczarować, wyczarować. cf. czarnoksiżnik, cf. kary, czarny, cf. czarka.

*CZARZ ob. Car.

CZAS, u, m. (in Locali w czasie; w czesie; ciąg naštewpiących po sobie chwil, die Zeit; Bh. cījā, doba; Slo. čaś; Sr. 1. cījā, tājā; Sr. 2. zaß; Sta. csas, doba, vrime; Vd. zhas, zait, ura; Crn. zhas; Rg. vrjéme, dobba (cjás = moment); Cro. vrème (chasz momentum); Bs. dobba, vrieme, vrjéme, brime, godina; (Bs. cjas od vrjómena, hip = momentum); Rs. година - czas; Rs. ćáč) = godzina, часовщикъ zegarmiſtrz; Ec. година, годб, време rok, czas cf. Ger. Zeit; Gr. ἀτος, Ἡβ, ηυ eth; Arab. يُع tempus, pars capitis). Czas ninieyszy, przeszły i przyszły. Karnk. Kat. 166. Czas mierzy się wiekami, rokami, miesiącami, tygodniami, dniami, godzinami, kadronsami, minutami. Sol/k, G. 3. 18. Kald. 59. M. 1. Czas roczny, dzienny. Syxt. Szkl. 274. Oszczędzay czasu, czas płynie iak woda. Zab. 16, 511. Czas szybko bieży, wnet uciecze. Mon. 76, 197, Wszyſtkiego kupisz za pieniądze, oprócz czasu. Off. Wyr. Czas wszyſtkokrotny. Zab. 9, 40. (ob. czas =rca). Czas wszyſtkotrawny. Zab. 12, 213. Ezas ma ſkrzydła. Off. Wyr. Leci czas. Stonk. Pers. 34. (ulatüie). Czas dziad, ale z kosą. Off. Wyr. (choć późno, przecięż niszczy). Bożek czasu Crn. flins). Czas wszyſtko psie. Zegl. Ad. 49. Czas wiele może; czas wszyſtko otwiera; czas wszyſtko trawi. Cr. Ad. 122. Gdzie rozum nie, czas pomoże. Rys. Ad. 15. Czas wszyſkich rzeczy lekarzem. Jabt. Ez. 186. Czas doktor naypewnieyszy. Zimor. Siel. 142. Zoſtawmy to czasowi, może się Hrabia upamięta, Teat. 54, 53. Czas to zatarł. Tr. (zapomniano iuž tego, darüber hat die Zeit Graß wachsen lassen). W piekle będzie żal a gryzienie sumnienia, pokąd czasu źławać będzie. Glicz, Wych. L. 5, b. § Czas, pewna część czasu, ein Zeittheil, eine Zeit, eine gewisse Zeit. Jeden czas niebo cieniem

CZAS.

okropnym zamroczy, Drugi iasnym promieniem z nagła wypogodzi. Zab. 14, 152. Wszyſtkie czasy maią swóy czas, prócz czasu na świecie nic nie masz. Zebr. Zw. 3. J'czasy czasów swoich nie pilnuią, W źatku się widzę nam akkomodują. Bratk. U. b. Bóg naznacza rzeczom swoje czasy. Bardz. Tr. 141. Smierć czasu nie opowiada. Ban. B. 2. (terminu). Długi czas na tym źrawił. Birk. Dom. 36. Chcą go wziąć w którym czasie. Teat. 43, b. 70. (wkrótce). Każdą minutą i naymniezszym czasem, Ty mi na myśli. Zab. 14, 125. (w każdej naymnieyszey chwilce). Będziesz się teraz cieszyć za wszyſtkie czasy. Teat. 55, b. 5. (za całą przeszłość). - §. Grammat. czasy, tempora, odmiany słów czasowych czyli czasowników verborum podług czasu. - §. Czas, doyźrzały czas, że iuž odwloka dalsza mieysca nie ma, Zeit, hobe Zeit, höchste Zeit zu etwas. Już też czas abym powiedział Teraz, com od ciebie wiedział. Paß. F. 79, Czasby mu iuž bydź źatecznym, a nie ießt. Cr. Ad. 117. Czas wielki, bardzo czas. Crn. Th. - §. Czas, czas właściwy czemu, die bestimmte rechte schickliche Zeit. Czas mówienia, czas milczenia. Sk. Kaz. 39. Wszyſtkie rzeczy swóy czas maią, czas narodzenia, czas umarcia, czas obalenia, czas budowania. Budn. Eccl. 3, 1, Slo. łajba wcc ma ſwog čas; Cro. Vsze z - vremenom szvojem hodi, Umret mora, łoszły rodi). Wszemu czas ma być słusznie upatrowan, kiedy orąć, więc płaść, kiedy płaść, więc płaść, kiedy się bić, więc się bić. Rey Zw. 113. b. Przyszedł i na niego czas. (nosił dzban, aż się ucho uruwało). Co daley to gorzej dzieie się, aż też przyidzie czas boży. Hrbß. Lek. B. Przetrzymał nad czas. Off. Wyr. - §. Czas, wolny czas, ułacnienie, łatwość od zatrudnień, Muſe, Zeit; Rs. dосурб. Drudey czasu nie maią, a drugich nad czas daley źawa. Warg. Wal. 2/0. Teraz się uez, gdy czas masz, pokić czasu źawa. Paſzczk. Dz. 47. Musiło się to prędko zbyć, bo czas był bardzo ciasny. Zolk. Mjkr. 17. Radbym czasu kupić. Off. Wyr. (wiele mam do czynienia, nie wyſtarcza mi czas). Czas zabrakło. ib. Czas truć Bs. karsmati, dangubati ob. Czas). Będzie na to czas. Off. Wyr. §. Czas, pora, sposobny czas do czego, pogoda do czego, gelegene Zeit, rechte Zeit, Gelegenheit; Rs. vremja; Ec. благорвменеіе. Czas po temu, teraz na to pogoda. Cr. Ad. 119. Kto czas ma, a czasu czeka, czas traci, qui occasiones amittit, maximam partem rerum bonarum amittit. Rys. Ad. 22. Kto czas ma czasu czeka, mnie zaś czas uciecze. Pot. Arg. 274. Kto czas ma a czeka, temu czas uciecze. ib. 315. Kto czas ma, czasu czeka, czas tylko upuszcza. Simon. Siel. 50. Czasu czekać, Rs. временить, czasować). Kto czas traci, traci to, co czasy dań. Jag. Wyb. C. 2; b. Twóy teraz czas, pomściy się. Teat. 5+, c. D. 2. (na ciebie koley). Kto czasu chybił, wszyſtko źracił. Sk. Kaz. 511. Włoszczowie upatrywszy doby czas, gdy mało ludzi było przy Jaropełku, rzucił się nań. Biel. Kr. 85. §. Czas, czasy, czasowe okoliczności, die Zeitumstände, die Zeiten, die Zeit. Czasy teraz ciężkie. Teat. 18, 39. Drogi to teraz czas, trzeba się uiąć. Mon. 75, 684. W zły czas przychodzisz, nie mogę teraz We Pawa zaspokoić. Teat. 48, 60. J w złym czasie służyłem mu wiernie, i teraz w dobrym. Teat. 19, b. 5. Czas płaci, czas też i traci. Haur, Sk. 53. (ob.

CZAS.

płaćić). W dobry czas kupić, przedadż w czasie kupnu lub przedaży zyfkownym. Tr. Czasowi ludzie służą. Zegl. Ad. 51. Ješt přyziaciel niektórь, co czasowi swemu służy, a nie zoftanie z toą czasu uciśnienia. Radz. Syr. 6, 8. Czasów dobrych używać. Off. Wyr. (lusztykować, biesiadować, ob. wczas). Pan bóg czasy rozdaie. Rys. Ad. 59. W takich wzięymi czasach nieśfety, Ze wszyštke ftany wypadł y z kluby. Zab. 14, 357. U nas wszyftko brzmi, huczy, gra, śpiewa, takie nasze czasy. Teat. 52, 41. Kozumień, że ieštem okrótne bogaty, Ja atoli nic nie mam; nie takie to'czasy. Niemc. P, P. 72. Gdzie się owe czasy podziały, kiedy to S Marcin rozdzielił się płaszczem z żebrakiem. Mon. 75, 685. Czasu patrzeć na kogo, aspektu patrzeć. Cn. Th. einem die Nativität stellen. §. Czas na dworze, piękny pogodny czas, brzydki, słotny czas i t. d. dié Witterung, das Wetter, die Zeit; Bh. poćasy; Vd. vreme, Cro. vreme; Sr. 2. gojba, wudro; Sr. 1. wjedro; Rs. védró, pógóda, pógódje. W tey podróży przypadku žadnego nie małej; czasy były piękne, droga dobra. Kras. Dos. 252. J. Czas dobry, godzina bloga, czas szczęśliwy, eine gesegnete glückliche Stunde. oppos. zły czas, zła godzina, eine unglaublich Stunde. Nie w dobry czas, w złą godzinę, infauste. Mącz. Day boże w dobry czas mówić, a we zły milczeć. Rys. Ad. 10. (Vd. per dobrei srezhi). Jeśli mu też sam zły czas lub gwalt kędy szkodził, Za lepszą to pogodę do skutku przywodził. Groch. W. 126. Utopiona w zdradliwey wygodzie Nie wiesz, że rąco zły czas konia bodzie. Morszt. 52. W boży czas, w dobrą godzinę, za bożą pomocą, w imię boże, zur glücklichen Stunde, unter Gottes Scgen, in Gottes Namen. Krzyknie na żołnierze, aby się w boży czas potykali. Biel. Kr. 510. W imię pańskie i w buży czas może wyść ku rozrządzeniu tey Rzpltey, Weresz. Regl. 135. - Interject. czasie! czasie Pański! Czas boży! dla boga! um Gottes Willen. Czasie Pański! Tr. Czas boży Paulinie! a ieszczeg nie gwałty przykazaniu szótemu! Zygr. Pap. 129. Czas boży! iakie oszczerstwo tego uczynił. Zygr. Pap. x. 3. Nic nie mówisz? o czasy! Teat. 45, d. 84. Wyb. o tempora! - §. Czas, Czasy u kobiet, miesiączki, das Monatliche der Weiber; Rg. vrjeme xensko, stvari xenske). W pięćdzieściątym pospolicie roku przeftaią niewiały miewać swe czasy. Na czasie, na czasach kobieta w ciąży, przy nadziej, schwanger, guter Hoffnung, in andern Umständen. Widząc Jozef pannę na czasie, zafrasował się bardzo z tego. Zyw. Jez. 21. Zonka mi na czasach. Teat. 1, 83. - Także i o zwierzętach, von Thieren, trächtig. Przebieży drogę albo szczenna suka Albo uwiai się liszka na czasie. Hor. 2, 174. (liszka kotna. ib. 170. Min.). *§. Czasy, podług Roff. godziny, kościelne księże godziny, die Stunden, das Stundengebet, die horae. Na czasiech (czasach) abo godzinach psalmy zwyczayne nie czytaią się. Pimin. Kam. 226. §. Czasu, czasów, za eza- su, pod czas, w przeciągu czasu, zur Zeit, während. Jak się zachować i czasu woyny i czasu pokoiu, Petr. Pol. 102. Coć pieniądze pomogą czasu śmierci? Sk. Zyw. 2, 199. Nie opuszczay pana swego tak czasu szczęścia, iako i nieszczęścia. Biel. Kr. 395. Pewnych czasów z nizego ta wielka machina zbudowana ręką boga, i iego się mocą swoich czasów zepsuie. Sk. Kaz. 446, zu gewisser

CZAS.

549

Zeit, zu seiner Zeit. Trzech czasów w dzień klekał na kolana swoie i modlił się. W. Dan, 6. 10. trzech różnych razów (trzy kroć. Bibl. Gd.). zu drep verschiedenen Tageszeiten. Za czasu Króla Zygmunta. Pod czas pano-wania Króla Zygmunta. Za czasów Zygmuntowskich kwitły u nas nauki. Za czasu, za czasu, wчеśnie, bey Zeiten, zeitig. Król z radą do czasu hamował nie czekając, że wrzód mógł wziąć siłę. Gor. Wt. T. 2. b. Obacz za czasu. W. Pofl. W. 2, 221. Którego czasu, o którym czasie, kiedy? zu welcher Zeit, um welche Zeit, wann? Vd. kovried, obkovried, v' kirei dobi, kiro dobo; Cro. ob kejoj dobi). Każdego czasu, zawsze, zu jeder Zeit, immer, allezeit; Vd. vsaki zhaſs, vselei, veſs zhaſs). Swego czasu; kiedy się będzie należało, zu seiner Zeit, zur gehörigen Zeit; Cro. zagóda (ob. swóy). - Do czasu - na iaki czas, do nieiakiego czasu, eine Zeitlang, einige Zeit; Ec. донѣтдѣ, на нѣкоморое время. Co do czasu uchodzi, to za czasem ginie. Cnota w swej zawsze barwie, ta i za wieki słynie. Gaw. Siel. 367. (ob. doczesny, doczesność). Widzisz, i teraz mi przymawiasz! ia do czasu cierpię. Boh. Kom. 1, 307. Każda rzecz do czasu idzie, a swego się końca dopiera. Glicz, Wych, O. 2, b. Opatrzność tylko do czasu gwałcicielów ludzkości cierpi. Kras. Hfl. 165. Będziesz ślepym, nie widząc słońca do czasu. 1 Leop. Act. Ap. 13, 11. Zacharyasz, iż wątpił, na uftach i mowie ſkarany ieſt do czasu. Sk. Zyw. 427. Do tego czasu, do tych czas (czasów), dotąd, do tey godziny, do tego momentu, bis auf diesen Tag, bis zu dicsfer Stunde, bis auf diese Zeit. - Od tego czasu, odtąd, od tey godziny, von der Zeit an; Crn odkorej; Ec. omneſtěje. - Od czasu do czasu, do doby do doby, od iednego terminu w ciąż do drugiego, od początku do końca w ciąż, von einer Zeit bis zur andern ununterbrochen, von Anfang bis zu Ende; von einem Ende bis zum andern. Zakazanie łowów rozumie się od czasu do czasu i trwa od S. Woyciecha až do S. Marcina. Chelm. Pr. 199. Umarłego modlitwami po śmierci ratają pewnych czasów, od czasu do czasu co tydzień, albo też w każdy dzień. Paszk. Dz. 92. - *Ku czasowí, ku temu czasowi, kolo tego czasu, gegen die Zeit, um die Zeit. Król seym na ten czas w Krakowie złożywszy, sam ku czasowi z Litwy nie omieszkał przyicchać. Biel. Kr. 541. - Na czas, nie na zawsze, na nieiaki czas, od czasu, auf eine Zeit, auf einige Zeit. Kto na czas się czym trapi, czyż iuž na zawsze będzie nieszczęśliwym? Zab. 14, 152. Na czas, czasem niekiedy, nieuſtawnie, zuweilen, zu Zeiten. Na czas on pilny. Cn. Th. 441. Zły człowiek na czas dobrze uczyni. Sekl. 61. Vd. enzhafs). - Na czas, na czasie, na umowiony czas, w należytym czasie, w swoim czasie, zur rechten Zeit, zur gehörigen Zeit. Na czas co oddać, ad diem. Cn. Th. 441. Prawie na czas traſił się iey obrońca. Warg. Wal. 242. Na dobry czas We Pan idziesz. Panie Inſlygatorze, zraniono tu officyera. Teat. 7, d. 52. Cztr. Niechże tu będzie na czasie. Teat. 31, 24. Oppos. nie na czas, czasu uchybiwszy, w zły czas, w złą porę, zur Unzeit, zu einer ungelegenen Zeit. Przeſladowanie heretyków nie na czas bylo od cesarza zaczęte. Kłok. Turk. 116. Zniknałes mężu wielki, nie na czas zuiknałes.

350

CZAS.

CZAS - CZASIK.

Groch. W. 546. Hctmana Zamoyskiego, nie na czas odesćiæ, Terazby iešli kiedy płakać na nieszczęście. Groch. W. 552. Pod czas, w przeciagu, gdy się działa, gdy trwało, w ciągu, w czasie, czasu, zur Zeit, während, unter. Pod czas Te Deum laudamus armaty słyżerć się daly. Ufl. Konft. 1, 161. – §. Pod czas – pod czas czasem czasem; raz – drugi raz; bald-kełb; einmal ein anderesal. Bagnisko to pod czas Fran-zenzi, pod czas Rzymianie przechodzili. Warg. Cez. 218. Koło obozu, pod czas aby położenie widział, pod czas dla rozmowy włóczył się. ib. 125. Pod czasem, pod umó-wony czas, pod należyty czas, swego czasu, zu seiner Zeit. Słowo fało się ciałem pod czasem, przyjawszy na się naturę ludzką. W. Poſl. W. 206. – Pod czasem, nie razem, z czasem, za czasem, po mału, zwolna, Crn. pozhasno; mit der Zeit, gemach, nach gerade, eincs nach dem andern. Ze morſki piasek nie rychło wysycha, przeto nie zarazem masz go sypać do murowania w wapno, ale pod czasem. Cresc. 35. Zywot matczyny nie zaraz dziesięciorga urodzi, ale pod czasem. 1 Leop. 4 Ezdr. 5, 46. za czasem. ib. 47. – W czas, w naznaczony należyty czas, właśnie swego czasu, zur rechten Zeit, zur gehörigen Zeit; Bh. žaby; Sr. 1. fahe; Bs. uréd, navrjeme, zgodno). W czas powrócił. Boh. Kom. 4, 42. – W czas, za wezasu, wechseln, ben Žiiten, zeitig; Vd. perzhasi, pergodi, sguda, sagoda). W czas się opatrować na przy-szle przygody potrzeba. Sk. Zyw. 2, 511. Złem w czas zachodzi potrzeba. Papr. Tr. C. 3. – Nie w czas, za półno, zu spät, wenn es nicht mehr Zeit ist. Nie w czas iuž, kiedy gore, a daleko woda. Nižli iey więc nanoszą, większa będzie szkoda. Rey Wiz. 173. Nie w czas, nie w sposobną porę, zur Unzeit, zur ungelegnen Zeit, ungelegen. Nie w czasę nam, o wielki umarł Władysławie, Kiedy było, o kiedy potrzeba cię prawie. Tward. W. D. 12. On Pan, w rzeczach biegły, niech odpoczywa, nie w swóy czas poległy. Groch. W. 443. Nie w swym czasie, zur unrechten Zeit. Porwała cię śmierć nie w swym czasie. Groch. W. 541. – Jnaczey w czas, w miarach, po przeczkę, iak wypada, przyſtoi, den Um-Ständen angemessen, mit Maß, schidlich; gehörig, ver-hältnißmäßig, Co w czas ieſt, zawzdy obieray. Petr. Hor. 2. M. b. Polacy mówią, co w czas, to nas, dаяń znać, że do nierówny rzeczy nie mamy to piąć. ib. Co w czas, to z nas, a co nazbyt, tam biesiady nie masz, piiawka się nie puści ciała, až będzie pełna. Mącz, Co w czas, to z nas; co w czas, to dobrze. Rys. Ad. 4. Głową u konia ma bydź cienka, a w czas długa. Cresc. 524. – W ten czas, tedy, wtedy, ondzie, zu der Zeit, damals, alsdann, daranſ; Crn. tazhás, takrat; Vd. tedai, tiſtikrat, tiſtobart; Cro. tada, onda; Sla. onda). W ten sam czas, zu derselben Zeit, zu gleicher Zeit; Crn. obso-rej). – Czasem, Czasami, nickiedy, kiedy niekiedy kiſweilen, zu Zeiten, manchmal; Vd. vzhasi. zhasi, ki-rolart, kiredobe, kotiremali; she zhasi; Crn. vzhasi, -zhasi; Cro. negda, kadkad; Sr 1. drude, doſwile; Sr. 2. gajlim, wottargi, wotterga, zaſi; Rs. vrémenemß, inonoda. Czasem słońce świeci, Czasem z burzą po-chmurną deszcz haniebny leci. Zimor. Siel. 164. Jnaczey czasem, przypadkiem, może, zufällig,vielleicht. A pro-po czy niema tam czasem kapitana? Teat. 11, b. 23. –

Tym czasem, pod ten czas, Crn. Th. 1159. w tym, intěb, in der Zeit, während der Zeit; Crn. temzhasi, med těm; Vd. dozhafs, med tem, dokle, dotlei, tezhafs, dokler da, ta zhash, vmieſs, vniesama, s' zhasam, v' sriednem zhasi, vdosriednjem; Cro. medtem toga. Tym czasem, tymczasowo, docześnie, indeſſen, biſ auf weiters, auf einige Zeit. – Z czasem, za czasem, za czasy, za poſtępiem czasu, mit der Zeit. Czas z czasem, czas za czasem, czas przed czasem, czas po czasie, wszyſko się z czasem mieni. Rys. Ad. 7. tempora mutantur et nos mutamur in illis). Wszędźić się ſkaza za czasem wprowadzi. Kłok. Turk. 215. Za czasem wszyſko się mieni. Crn. Ad. 122. Mieni się rada częſtokroć za czasy. Paſl. F. 4. Przed czasem, czas uprzedzając, zawcze-śnie, oppos. po czasie, vor der Zeit, bey Zeiten, früh-zeitig, früh, zu früh. Wypowiedzmyż dla boga słužbę tey niezgodzie. Bądźmy przed czasem mądrzy, bo nie wczas po szkodze. Błaž. tl. B. 2. Lepiey przed czasem, niż po czasie. Crn. Ad. 441. Rzemieſnikowi przed czasem nie płać, koni n borg nie przedaway, żony bez po-sagu do domu nie bierz. Rys. Ad. 61. (nie awansuy, nie płać z góry). – Przed czasy, przed dawniem czasy, przed laty, vor Zeiten; Vd. tanekeda. W czasie, z wczesnie, za wezasu, bey Zeiten. Gospodarz uymie sobie przykro-ſci, gdy każdydego z celazdzi o iego obowiązkach w czasie przeſtrzeże, Kras. Pod. 2, 54. W czasie, z czasem, kie-dyſ, mit der Zeit, einmal, seiner Zeit. Mąż dobr ża-dnych, ani żona posagu nie miała; a w czasie przemyslem dorobili się maiątku. Oſlr. Pr. C. 1, 212. Zobaczę, o co rzecz idzie, będziesz miał w czasie rezolucyj. Kras. Dos. 67. Urządźcie przynaymnie niewolą chłopa; a przynie-sie wam w czasie daleko więccy intrat. Przeſlr. 212. Pewnie to nadzieia nieurodzaiów w czasie i cizkich potrze-ba Ten publiczny magazyn założyła chłeba. Karp. 1, 98. Jeſtem człowiekiem wesołym, lubię się w czasie rozerwać. Teat. 9, 4. Gdybyśmy rozrywki mieli ponichać i nie wyznaczyć im w czasie żadney godziny, trzebaby nam przełać bydź ludźmi. Mon. 71, 341. – Po czasie (oppos. przed czasem) za požno (cf. iuž klamka zapadła), zu spät; Crn. pozhasi (ztąd: Crn. pozhasn = *pozdny, póżny*). Zgodźmy się na to, dadź za mąż Kasię, Lepiey ſkwa-pliwie, nižli po czasie. Zabt. Bal. 11. Po czasie daremne są wszelkie sposoby. Opal.Sat. 74. (lekarſto po śmierci). Próžno, co się ţało, po czasie żałować. Paszch. Dz. 120. Zaraz na początku choroby radź się lekarza; bo lepiey depuisnie, iak po czasie. Perz. Lek. 354. Poznaię teraz, żem žle czynił; szkoda, że po czasie. Teat. 54, c. D. 2. (cf. po szkodzie mądry). Po czasie, iuž nie rychło. Biel. Kr. 223. – *Po czasu, za czasu, zur Zeit. Polacy z synów Jagiełły iednego sobie po czasu żywota oyca za króla przyjęli. Herb. Stat. 3. – O tym czasie, o tey godzinie, um diese Zeit. Wróć się, wroć! nic dobrego! R. iutro! o tym czasie! Zabt. Amf. 77. morgen, um diese Zeit (na S. Nigdy). CZASIK, a, m. zdrbn. rzeczown. czas; mała czaſtka czasu, chwilka, ein kleiner Zeittheil, ein Weilchen; (Rs. часо́кь, часо́чукь, часо́чекъ godzinka). Poſtanowiłem sobie zabawić czasik iaki w kąciku. Mon. 71, 541. Upraszał o czasik iaki, ižby zgubionku towarzysza mógi poszuka. Pilch. Sen. 162. §. Pora, sposobność, okazyika, Gelegenheit, rech-

CZAS'OBOY - *CZASOWOSC.

*CAST - CZASZUŁECZKA. 53

ter Zeitpunkt. Czasik sobie upatrzył. Tr. CZASOBOY, - aia, m., CZASOSTRAW, a, m., CASOTRAWCA, CZASOMORCA, y, m. truiacy czas, der Zeitöffter. Przecię umnieyszy się u nas kolowiek takich czasotrawców. Mon. 71, 335. et 75, 588. Te nudne, te pożne godziny, tak przykre czasomorcom. Mon. 65, 23. CZASOPIS, a, m. chronolog, der Zeitbeschreiber, Zeitrechner. Tr. CZASOPISARSTWO, CZASOPISTWO, CZASOPISMO, a, n. chronologia, die Zeitbeschreibung, Zeitrechnung, Sr. 1. Iłtowe wopiwano; Rs. Хмочислёніе, началочислёніе (era, od których się rachuie); Ec. Хмослобіе (cf. Lattopiszec). Epoki, które w historyi potęgi i w dzieiach nauk Rzymu, stanowią w czasopiśmie przedziały. Czack, Pr. 1, 50. CZASOPISARSKI, CZASOPISKI, a, ie, od czasopisarza, Chronologen 2., 2, CZASOPISMOWY, a, e, od czasopisma, Chronologie, chronologisch. Narodzenie to kładąc, dwie znaczne czasopisarskie popelnił omylki. Stehł. 24, 3. Ze wszyckich epok czasopismowych rachunek indykeyey podlega nauceścy wątpliwościom. Czack. Pr. 1, 87. *CZASOSŁOW, a, m. z Rs. часослобь, часовникь, rubrycella, brewiarz, die Rubricelle der Geistlichen, das Brevier. Modlitwy, które są w trebnikach i czasosłowach, nabożnie odprawuie. Pimin. Kam. 95. CZASOWAC, ował, - uie intrans. nied., pauszować, czasu czekać, Rs. времени, laviren, paufiren, temporifiren; (Rs. часовібь, bawić czas niciaki). Niekiedy na odwlokach, na czasowaniu i na cierpliwym skutku czekaniu, więcej zyku, niżeli na żartkim zapędzie. Nar. Chodh. 2, 405. J. Gramm. czasować słowo, transir, koniugować, odmienić słowo przez czasy i osoby, ein Zeitwort conjugiren, abwandeln, spasabć słowo. Tr. Rs. српъвъ, срътъмъ. Czasowanie, koniugacja, ieł zbiór odmian, które w Slowie, in Verbo, zachodzą. Kpcz. Gr. 1. p. 127. Slo. ponawakelfa, spogitelfa, spogućnośń, spoganośń; Vd. prehodishe; Crn. prekladnoit; Rs. сръжёніе. CZASOWŁADNY, a, e, - ie przystk., rządzący, władność czasem, zeitenschreifend, die Zeit regierend. Czasowładne niebiekie okrezi. Tr. CZASOWNY, a, e, od czasowania czyli koniugacyi, koniugacyiny mogący bydź czasowanym. Conjugations, conjugabel; Kpcz. Gr. 1, 157. Czasowne słowo, Slowo per excell., Czasownik; verbum, część mowy, podpadająca czasowaniu czyli koniugacyi, das Zeitwort; Slo. časofłowo, Slowo, Crn. zhasna beseda; Vd. zhasna beseda; Rs. гларовъ, (Rs. часовникь, часослобь ob. czasosłów). CZASOWY, a, e, od czasu, czasu się tyczący, Zeit, die Zeit betreffend; Bh. cjasńnъ; Crn. zhasn; Vd. posvetn; Sr. 1. tśajně, natśajně; Bs. vreměnit, vrjemeniti; Rs. врémенный (Rs. часовый, godzinny, zegarowy); Ec. привременный, подавший. Podziały czasowe są rok, miesiąc, tydzień i. t. d. Zebr. Zw. 13. Natura czasowa ludzkiemu rozumowi nazbyt ieł trudna. ib. 3. J. Czasowy, od czasu zawisły, czesny, doczesny, zeitlich, vergänglich. Czasowe nikną prożności. Tr. Czasowe ptaki, pewnych czasów od nas utatuiące, Zugvögel. Tr. (Rs. часовой szylwach, warta). *CZASOWOSC, sei, ž. czesność, doczesność, Croat. vremenitoszt temporalitas.

Pochodź czesny, czesność, bezczesny, wczas,

wczesny, wczesność, wczasować, wywczasować, zawczasu, doczesny, doczesność.

*CZAST Rs. ob. Część. CZASTKA, CZASTECZKA, i, ž, zdbr. rzeczown. część; maia część, ein Theilchen, ein kleiner Theil; Bh, cjaſſka, cjaſſteka; Slo. čaſſka; Bs. dilak; Vd. dielzhez, sranzhiza; Sor. 1, tśajſſa, ſteł, dżelſ; Rs. часмица, часмичка, часмочка. Atom, czyli drobna czaszeczka materyi. Mon. 76, 525. Każdy człowiek jest cząstką towarzystwa, w którym żyje. Kras. Pod. 1, 54. Niech iaki chce w oyczyznie kto urząd piastuie, Skoro jest w ogólności, cząstką się mianuie, Zab. 9, 114, Zadney niemaz od zdrady wolney czaſſtki w domu. Bardz. Tr., 302.(żadnego wolnego kącika). Po cząstce, cząstkami, theilweise, ein Theilchen nach dem andern. Po woli po cząstce, dostaiemy całości. Pilch. Sen. list. 4, 2, Cząstka wydzielona, dział, der Theil, der einem zufällt, die Portion. Ale się memu panu nayznacznieysza dostanie cząstka; zaczym i mnie z tych łupów co przypadnie. Teat. 1, 5, 8. Cząstka w dziedzictwie, dziedzictwo nieznaczne wydzielone, ein geringer Erbtheil. Rodzice dzieciom pozostałym czaszeczki tylko zostawili. Birk. Ex. 20. fig. dziedzictwo, Erbtheil. Tu tylko nadzieia nasza; a cząstka nasza nie tu, ale w ziemi żyiących, Birk. Kant. A. 2, 6, Boże! cząstko sług swych wieczna J odpłata ostateczna. Groch. W. 111. Slo. čaſſkomena antimeria, Rhetor.) CZASTKOWY, a, e, o przystk., po cząstce się udzielający, zu kleinen Theilen, theil, Sily pierwiastkowe albo cząstkowe, elementares. Hub, Mech. 416 Cząskowo Rs. powyimno.

CZASZA, y, ž.; CZASZKA, CZASZECZKA, CZASZUŁKA, CZASZUŁECZKA, i, z. zdbrn., czara, czarka, kubek, naczynie do picia, eine Schale, eine Trinkschale, demin. ein Schächen. Bh. cijſſe, cijſſe, cijſſka, (cijſſett intro flare, inflare, inspirare); Slo. cijſſe, Csat; Hung. tsésze; Dl. csassa; Rg. cjascja, cjasciza; Bs. cjascja, cjascića; Sla. csasha, shalica, zdilica, schalica; Cro. shaliza; Vd. zhasha, zhashiza, skudeliza, shkedelaz, moraushiza, sklediza; Rs. чама, чамшка, чамечка, фіяль; Ec. чамша, окринь; Sor 2. nep, nap. Cudowna Bacha ma to w sobie czasza. Ze wszystkie ze Iba kłopoty wystrasza. Zab. 9, 36. Zabt. Skoro w ręke wezmę czaszę, Wnet z Iba troski wystraszę. Anatyr. 26, F. Kchan. J mnie po pracy daycie wina czaszę. Protas. Par. B. 3, 6. Niech przygotują napoy, czaszę poświęconą. Teat. 46, c. 95, (die Dpſerschale), Czasza drewniana. Sk. Dz. 558, Kurpie miał na nogach, a czaszkę u pasa. Wys. Loy. 9. (Ec. корчарь. Rs. коручага, коручажка, cf. Korczak; Ec. красовухь mierna czaszka od picia w Greckich klasztorach). Czaszą się bawić, piciem, kuſlem kubkiem, kieliszkiem się die Zeit mit Zechen vertreiben. Młodzi się grą albo czaszą albo gonitwami bawią, Pot. Syl. 467. Rurna czasza, misa, panew, w ktorą woda z cewek strzyka, a z niey w skrzynię opada, crater. Crn. A. 956. Bassin, das Springbrunnenbecken, das Basſin. Czasza, w fontanie, to w co woda spływa. Oss. Wyr. *§; Czasza, pewna ustanowiona miara płynów, ein gewißes bestimmtes Maß flüssiger Dinge. Czasza iest miara do miodu przasnego w Litwie, inaczey miednica, ma garey 12, czyli garey cechowych 6. Czack, Pr. 1, 292.

552 CZASZKOWATY CZATA.

CZATNIK CZAYKA.

W Litwie szyukownych garców 12 czynią czaszę mio-
dową. Ostr Pr. C. 2, 316. Czechowych garcy sześć
wchodzi do czaszy, ktorą się w Litwie miody prasne
w przedażach mierzą. Skrzt. P. P. 2, 147. §. Czasza,
czaszka, coś na kształt czaszy, kubka, wydrażonego coś,
nakrywiającego drugie, etwas Schalenartiges, wie eine
Schale, wie ein Schälenen Gestaltetes. Czasza slimacza,
perłowa, żołwiowa, skorupa, małż, Muschelschale,
Schneckenhaus u. s. w.; Bs. cjascka concha) Czaszulki
albo mażłowiny starte, Spicz 239. Slimaków wodnych
czaszulki. Cresc. 542. Czaszki u plawu morskiego mię-
kiego, ,któremi się iak bańkami barwierskiemi chwyta i
przypina do czego, acetabula, die höhle Vertiefung in
den Armen der Polypen. Czaszka żołedziowa, czarka, das
Schälenen an der Eichel. Ec. pałoska. Czaszulki siedzą
na iednym końcu *żołedzia dębowego. Sien. 143. Szałwia-
ma strączki albo *szaszuleczki, w których nasienie.
Urzęd. 153. (czaszuleczki, łupinki, Schlauben, Hülsen,
Schälen, Kapfsel). Anat. Czaszka w ciele ludzkim,
kość wklęsła, die Höhle, die Pfanne eines Knochens im
thierischen Körper. Czaszka biodr, ramion, die Hüf-
psanne, die Pfanne, die Armpfanne. Czaszka goleniowa
albo raczéy kula w kolanie, na której czaszka biega,
die Kniescheibe. Cn. Th. Sla. csashica na kolini). Nie-
mowlę o czwornog w zgórę się dźwiguńo i drżąc na
mdłych czaszeczach z wągę się stawilo. Zebr. Ow.
582. (nondum poplite firmo), - Czaszka głowy, głowia
kość, trupia kość, czalbatka, kość iak czapeczka mózg
otulaiąca. Zool. 42. die Hirnschale, der Hirnschädel, der
Schädel (die Hirnpfanne). Bh, et Slo. leb, lebka; Crn,
glip, buzha, terma; Vd. Zhellu, moshganska kust, bu-
zha, zhrepina, glubanja, zhelna kust; Sor. 1. hwonné
nop; Croat, lubanya, sísa, glubanya; Ross. kráib,
черепб, черепоёрб, черепочайb; Ec. череп, чашка,
глӑвы. Spuściła sztukę kamienia, z muru na głowe
iego i strąciła mu czaszkę, Radz. Jud. 9, 53. (rozbila
wierzch głowy iego. Bibl. Gd.). Nie przeydzie przez
grube czaszki Dobroć moralnyje igraszki. Kras. list. 143.
CZASZARZ, a, m., co czasze robi, ampullarius Mqcz.
der Schalenmacher (cf. słoiarz), CZASZKOWATY, a,
e, o przysth., na kształt czaszki, schálchenförmig.
Nogi czaszkowate polipów. Cn. Th. 97. CZASZKOSKUR,
a, m., skóreczka na głowie pericraneum rzeczona,
Perz. Cyr. 1, 23, Perz. Cyr. 1, 81. CZASZNY, a, e,
od czaszy, Schalen; Rs. чашный, чашечный, *CZA-
SZOWIESZCZENIE, - ia, n., wróżenie z czaszy, z
czaszy, (cf. Czary); Ec. чашеволховянне, шазо-
волхвénhje syatomantia; Gr. λεχανοματια, die Sch-
lenwahrsagerey, Tassenwahrsagerey.

Pochodz. cześćnik, cześćnikostwo, podczaszy, podczas-
szyna, podczastwo.

*CZAT ob. Czad, dym, dymek, swąd.

*CZATA, y, ž.; CZATY, liczb. mn. (Turc. çete excursïo,
rapina; Hung. tsata = bitwa proelium) śpiegowanie,
wzwiady. Dudz. 36. Rs. подвискb, wysylani dla spie-
gowania, die Lauer, das Spioniren; auf die Lauer aus-
geschigte Soldaten, eine Lauerpartie. Stawiać kogo na
czatach, Teat. 37, 198, Gdy sam skończysz czatę twoje,
samego ciebie czatować będą. Birk. Ex. G. 4. Czata
zhbieżeć nieprzyjiaciela, Star. Ryc. 41. (czatuiąc napaść,

auf der Lauer überrumpeln). Potężne czaty wprzód pu-
ściwszy przed sobą, baszę irrytuie. Tward. Wt. 60.
(Streifpartshicn). §. Czata, łózowanie się straży w nocy,
doba żołnierska, die Nachtwache. U Rzymian nowca
pora dzieliła się na cztery czaty vigiliae; na początku
każdey dawano znak w trąbie, po którym znaku czatnik
obchodził straże, czy się też wszystko dobrze działa.
Nar. Tac. 2, 323. CZATNIK, CZATOWNIK, a. m.,
czyhaiący, czatuiący na co, der Lauer, Auflauer, Auf-
passer; Vd. nazhakuvaz, sasednik, saseduvaz; Rs.
подвискb; Ec. соглядамай, соглядамей, со-
глядникb. Czatownicy iego w lesiech nałapali 300
człowieka, pacholików, ciurów, kozaczków. Birk. Ob.
K. f. Czatowniki na cudze dobra, ptakami pismo zowie
ognistemi. Birk. Chod. 28. Czatnicy. Nar. Hst. 3, 53.
§. Czatnik, stróż nocny obozowy. Nar. Tac. 2, 323. der
Nachtwächter im Lager. Rs. подвискuma Czatownica, die
Auflauerinn. CZATOWAC, ował, - uie, intransit.
nied. czyhać na co, dybać na co, nieznacznie na co
godzić, zaczaiać się, zasadzać się, worauf laueru, paffen,
Jagd machen; Vd. nastreguvati, napasuvati, skriunu po-
vanzhati, obvanzhati, nazhakuvati; Rs. подвисканb,
подвискватb; Eccl. соглядámu, присвáдиму,
приєвхуду. Ichmość iak djaból na dobrą duszę, na
rozrztynych czatuią paniczów. Teat. 7, e, 19, Podobnaś
do kota, co w kącie czatnie zdradnie, Gdy myszkę
czuie niecnota cicho się do niey kradnie. Teat. 55, e,
14. Czatowałem też właśnie na We Pana, iak kot na
przepiórke. Teat. 17, 5. Zebrawszy hultaiów kupę, z
temi czatnie na życie We Pana. Boh. Kom. 4, 585.
Czy macie wy sumnienie, na życie tak zacnego pana
czatować. ib. 4, 380. Czatuiący na zgubę naszę despota
Przestr. 187. *§. Transit. czatować czego, kogo = pil-
nować go, strzedz go, einem auflauern, worauf laueru.
Daremnie czatowali duszy mojej, Birk. Kant. B. 4, b.
Czatnie dziesięciny księżyey, dybie na bogate kościoły.
Birk. Fx. D. 2, b. CZATOWNIK ob. Czatnik,
CZATOWSTWO, CZATOSTWO, a, n., rozboystwo.
Menin. Turc. 1, 241. Straßenrúnबेरेय. CZATOWY,
CZATOWNY, a, e, od czaty, na czaty wysłany
Lauer; Streif; Czatowny połek. Tr. eine Streifpar-
thie. §. Do czatowania, czyhania, zasadzania się
sklonny, Lauerisch, zum Laueru geneigt. Tr.

CZAU SZ, a, m., u Turków pokoiowiec, goniec.
Dudz. 36. Włod. Cn. Th. bey den Türken, cín Hóf-
ling, Cammerjunker, Couriet. Causzów nazwać można
woźnemi albo mieyskiemi sługami, gdyż ich posługi
osobliwie używaią w sprawach domowych i prawnych.
Kłok. Turk. 235, ein türkischer Gerichtsdienet. §. Czausz,
miano charcie, ein Name der Windhunde.

*CZAWUN, u, m., Łatwo tam piec postawić zepsutego
czawunu z budy, który dobrze ogrzewa a nie kurzy.
Torz. Szk. 282.

1. CZAYKA, i, z, łodka kozacka skórzana, ein lederner
Kosakenkahn. Kozacy łodki swe skórzane zowią czayki.
Gwag. 339. Kozacy Porohy przebywają w łódkach
swych skórzanych, które oni zowią czayki, po linie się
spuszczaiąc, i także się po linie zasię ciągnąc. Biel.
Kt. 660. Ruś wtargnęli w tysiące łodzi, zowią to dziś
kozacy

CZAYKISTA - CZCIC.

* CZCIC.

335

Kozacy czaykami. Biel. Kr. 32. Nar. Chod. 2, 287.
§. Ogolniey, łodka, statek osobliwie zbroyny; czaik, ein Kahn, ein Nachen, ein Flußschiff, ein Kriegesflußschiff.
Cro. słyka celox cf. lat. scapha; Hung. sajka, hajótska;
Bs. scjajka; Sla. shajka; (Rs. шайка шаечка gatunek
węborków, gatunek naczynia wodnego) Czayki, kaiki
Tureckie. Mik. Tur. 214. Przed okrętem Sultańskim
idą cztery czayki wielkie, które każą na stronę wszyst-
kim statkom. Star. Dw. 43. Załosna rzecz, widzieć czayki
Bosforem przychodzące, naładowane chrześcianami, z
wyniesioną przy wielkim maszcie chorągiewką, Kłoh.
Turk, 102, (ob. Czaykista), 2.) CZAYKA, i ż., ptak,
der Kibiż; Bh. cjeyka, ceyka, od hłasu ćey ćey (cf. czaić)
Bs. cjejka; Sło. cagfa, wodną lastowica; Sor. 1, sżawiża;
Sor. 2. kibut (cf. kobuz); Vd. ribizh: Rusn. rąka (sed
Rs. z macica szrubna); Rs. piłakimywa, piłakala, lęgo-
вида, луговка, кептумыпка; (Rs. чайка larus sikora)
Ec. чайка; Gr. ταως. Rodzay czaiek, tringa należy do
rzedu bocianiego. Zool. 247. Czayka tringa vanellus
Linn. Garia vulgaris Klein, mnieysza od gołebia, prze-
bywa na bagnach, żyre owadem, ptak krzykliwy. Zool.
247. Czayki uciekającym w polach zdradne. Ban. J. 3. b.
Ustroił się, właśnie iakobyš czaykę w strusie pióra ubrał;
oskubżeno te pióra, alić po staremu czayka, a na głowie
czubek. Zebr. Zw. 112. Zdybal go iak czaykę na gnieź-
dzie. Cn. Ad. 1319. przecież go uchwycił, endlich hat er
ihm doch erwischt.
CZAYKISTA, y, m, żołnierz od statków nazwanych
czaykami. Oss. Wyr. ein Schaykist, Austrayaccy, Tureccy
czaykiści, Oesterreichische, Türkische Donauschiffssoldaten.

*CZCHNAĆ ob. Kichnąć.

*CZCIA, i, ż. socrus matka żony. Mącz. die Schwieger-
mutter cf. Cieść, pocieść, teść.

1.) CZCIC, czcił, czci, czcze czyn. nied., poważać, szano-
wać kogo, ehren, verehren; Bh. ctiti, ctiti, ctim; Slo.
ctim, poctim, w poctiwošti mám; Hung. tisztelem; Vd.
zhestit, poshtovati, zhastim, zhestim, Crn. zhastim
zhislam (=liczyć, rachować); Sor. 1. tjeſtiju, čeſcim, čieſciu-
ju, czeſciujem; Cro. chasztiti, chesztiti, postuvati, postujem,
Dl. stovati (D'. csesstiti, sławić); Rg. cjastiti, citati,
sctovatti, pocjastitti, posctovatti, poctitati; Bs. cjastiti,
poctitati, scto-ati; Rs. чмймъ, чмӳ, говбйнисвую;
Ec. чмӳ, почишаю, чесшвовать, говбйнисвовати,
говбю (2. чмӳ, почишаю = 2. czytam, czytać). cf.
Gr. τιω, τιεσκω; Hb. πω; prostruit se, in Hithpael
supplex veneratus est, adoravit). Czcić przykazanie,
to iest, czyniąc posłuszeństwo przykazaniu, mieć ie w
wielkiey uczciwości. Gil. Kat. 110. Czciy oyca twoego i
matkę twoię. Radz. Ex. 20, 12. Czciy się, szanuią cię.
W. Post. W. 436. Leszek kościoł S. Michała zmurował i
święto iego czcić przykazał. Star. Ryc. 51. (święcić, świąto-
bliwie obchodzić, feyern. Rg. cjastitti dán celebrare diem. cf.
nieczcić.) §. *Cciąć (czcząc) Achimas króla, padł przed nim
na ziemię na swe oblicze. 1. Lep, 2. Reg. 18, 28.
(kłaniając mu się.) §. Czcić kogo czym, zaszczycą go
czym, uwielbiać go czym, einen womit beehren; Sor. 1.
woſteſtiju, k tjeſtii pomham. Niebem zwykła czcić Muza;
tak Herkules z dołu Ţiemskiego wzięt przez prace knie-
bieskiemu stołu. Petr. Hor. 2, L. 3. §. Czcić nied., uczcić dk.,
Tom. I.

szanownym uczynić, upoważnić, powagi dodadź, ehrwurdīg
machen. Kogo wiek uczcił, tego i my szanować powinni. Pot.
Arg. 268. Człowieka od boga uzczenego i uraczonego
posądzać śmieia, W. Post. W. 562. §. Czcić kogo u siebie,
czestować, podeymować czym, bydź mu rad, einen wo-
mit aufnehmen, ihn tractiren, bewirthen, ihm womit auf-
warten. Ross. cehsimm, cemu. Moi towarzysze. Wina nie
kilkakrocł się mi u siebie czcili. Sk. Zyw. 95. Wina nie
stało, i wstydzili się, iż wezwawszy gości, nie mieli ich
czym do końca uczcić. Sk. Zyw. 2, 114. cf. uczta.) Czcili się
do upadłey, Paweł za Piotra zdrowie spełniał, Piotr za
Pawła, aż obadwa podochocili sobie gracko. Oss. Wyr.
Iren. Czcić, uczcić kogo, pocztować kogo, źle się z
kim obeść, wyczubić, wybić, einen (übel) tractiren.
Czcił go po plecach, pędząc go przez caly dziedzinie.
Oss. Wyr. Czcił go należycie, aż nieborak czapkę na
uszy natłoczył. ib. Uczciłże go, uczcił, nigdy pewnie
nie našuchał się był takich słów, iak teraz. §. Czcić
kogo ofiarowaniem mu czego, raczyć go czym, spotykać go
czym uczesnym, einem einen guten Antrag thun, ihm
was Gutes anbieten. Zmówili się na Jawnuta Kieystut z
Olgierdem; gdy się oni dwa bracia Wileńskim państwem
długo czcili, wziął go połowicę Olgierd, a Kieystutowi
ostatek udzielił. Biel. Kr. 218. - CZCI MIE, czciło
mie i t. d. Imperson., zaszczyca się, honor mi czyni, es
małt mir Ehre, es gereicht mir zur Ehre. Nie chcił
wydadł woiewoda Wołoski Michała, strzegąc uczciwego
swego, boby mnie, mówił, to nie czciło, złeke, który
się do mnie sklonił, wydadź. Biel. Kr. 542. Nie czciłoby
mnie to, dygbym zamysły, raz gruntownie postanowione,
ladaiako puścić miał. Krom. 5e3. CZCZENIE ob. Cześć.

2.) *CZCIC, *CZYSC, czedł, czcił, czci, czcie, tcie,
czczę czyn. nied., sczić, przecząć dok., czytać, leſen.
Bh. ċiſti, četl, čitu, (Bh. cſiſti, cſitam zrachować, zliczyć,
ciſſlo liczba); Slo. čtu; Rg. ctitti, scctitti; Cro. steti,
chteti, chitam, stem, stejem, chtejem; Dl. chyatam;
Pro. shtiti, shti, shtie, shties, shtiem; Bs. ctitti, scctitti,
prostitti; Vd. zhtimati (ob. styma; Vd. shteti, shtejti,
sheteu, shtiem, shtejem = liczyć, rachować; Crn. shtěti,
shtejem id.); Ross. чимамь, чимаю, (cf. счěсмь,
счимать liczyć, rachować); Ec. чму, чимаю (= 1.)
чмӳ, почишаю czcić). Aby starszy pasterz pisać i
czyść umiał, Cresc. 571. Kto chce przyjśdź do tey wia-
domości, nie Iza iedno pisma czyść. Rey Wiz. 3, b.
Przedmowa ku temu, co ma czyść za Księgi. Rey Wiz.
Kto chce wyrozumieć tę rozprawę, musi przecząć pier-
wszą. Rey Ap. 79. Tylko przeczyść kilka kart. Rey Wiz.
17. J. Kchan Fr. 24. Tu czciy, a pamiętay, o czym
masz rozmyślać. Zyw. Iez. A. Słowo boże cztą, iednak
iako šlepi nie widzą prawdy. Sekl. 52. Kto czcie, niech
rozumie. 1. Leop. Math. 24, 15. Jak napisano iest w
zakonie, iak tciesz? Sekl. Luk. 10 et 126. Jak czciesz?
Rey Post. Mm. 6. Kto o tym czcie, ma sie czemu za-
dziwować. Rey. Post. K. 2. Jeśliście dzieie stare kiedy
czciły, Jako panie i panny na koniach ieżdiły. Biet. S.
N. 7. Dał księgi te pisarzowi i czedł ie. Leop. 4. Reg.
22, 8. Czedł pisarz te księgi przed królem. ib. 11. gdy
on na tych księgach czedł. Leop, 2. Paral. 24, 19,
Czcilem księgi Warkowana. Urzęd. 334. Tam się ccie.

354 *CZCICHUTNY - CZCIONKA:

Leop. Est. 13, 9. (da liest man). Mszy ccione. Biel. Sw. 257, b. Czetł. Leop. Hab. 2, 2. Będziesz czedł na księgach słowa pańskie. Radz. Jer. 36, 6. Odezwa do tego, co czetł. -Petr. Pol. 2. Cztąc w historyi, szerzey o tym nauczyć się możesz. Rey Ap. 32. To tam cztąc szerzey obaczysz. Rey Wiz. Przypadł cztąc na on wierszyk Dawida. Rey Wiz. 151. Poety z wielką pilnością trzeba żebyś przeczcił i zwartował. Gorn. Dw. 61. Kto przeczele pismo to... Radz. Dan. 5, 7. Wziął list z rąk iego i przeczydł *gi. Leop. 4. Reg. 19, 14. Wierzysz wszytkiemu, coś przeczydł. Groch. W. 278. Radz. 2. Reg. 5, 7. Papr. Gn. 202. Czcienie. Tarn. Ust. 21. (czytanie).

*CZCICHUC, i, ż., zbyteczna czci milość, ambicya, die Ehrsucht, der Ehrgeiß; Vd. zhastishelnost, zhastishertnost; Sta. ponosił; Sr. 1. čjeściјadoſſa; Bh. zadoſſeti; Ross. любочеміе, славолюбіе, славолюбство, челюмо-любіе. *CZCICHUTNY, a, e, ambitny, ehrgeißig, ehrfüllig; Vd. zhastishelen, zhastisherten; Rs. челюмо-любій, челюмо-любный, любочестный; Ec. любочестный. Czcichutnym iestem, Ec. любочествую.

1.) *CZCICIEL, a, m., czytelnik, der Leser; Bh. čitel; Slo. čtitel; Rs. чинеу. (cf. czytelnik). Móły mię czcicielu! W. Post. IV. praef. *tcziciel abo czytelnik Mącz. Stryk. Gon. M. 3. w. rodz. żeńsk. *czcicielka, czytelniczka, die Leserinn.

2.) CZCICIEL, a, m., czczący, cześć wyrządzający; Bh. čtitel; Rg. cjasitegl; Cro. chasztitel; Hung. tiszteloe, Vd. postuvauz; Rs. чмипелеь, почишпелеь, der Ver-ehrer, Płonnych czcicielów głos nieba nie poruszy. Zab. 14, 104. Cziciel prawdy. Zab. 13, 411, Cnotu uwieńcza słychcz czcicielów, Teat. 48, 144. §. Cziciel, ra-czący, czestuiący, szczegolniej poiący do upadłey, der gern tractirt, bewirthet, zutrinkt. Wielki cziciel w domu swoim. Oss. Wyr. CZCICIELKA, i, ż. czcząca, szanuiąca, cześć wyrządzająca, die Verehrerinn. Meżo-wie także maią swoje czcicielki. Teat. 14, 5; *CZCIE-NIE ob. Czytanie, Czcić. 2.) - CZCIGODNY, a, e, CZCI-GODNO przystk. wart czci, uszanowania, poważania, ehrwürdig, verehrungswürdig; Bh. čtihodný, ctiwažný; Slo. čtihodni; Vd. zhastivrieden: Crn. zhastit, zhastitliv; Sor. 1. čjeſcihodny, čjeſcidostoiny, tjeſtjowné; Rag. cjasnti, posctovan; Rs. доспо́ческий; Ec. достои-ноческий, воཆипелеенb, достогов Єбемый, го-въненный. Uszanowawszy czcigodne zwłoki iego. Pich. Sen. list. 2, 406. Nie zapomnę nigdy twarzy iego czcigodney. Mon. 69, 130. Bogini w przyrodniey czci-godna okrasie. Kniaż. Poez. 1, 24. We wszystkich aby było czcigodne małżenstwo i łoże niepokalane. Kucz. Kat. 2, 657. - Sr. 1. tjeſtjownoſći czeigodność, die Ehr- würdigkeit, Verehrungswürdigkeit. CZCILUBNY, a, e, cześć lubiacy, Honor lubiacy, ehrliebend. Vd. zhastilu-bezhen.

*CZCIONKA, i, ż., litera, głoska, der Buchſtabe, die Letter; Bh. čěna; Slo. známka; Crn. zhěrka; Vd. zharka; Sr. 1. pišnik; Sr. 2. buchſtoba; Sta. slovo; Cro. pustuba, szlova; Ec. бу́ква, писма, скихін. Niepodobno wiele słów Polskich czcionkami albo literami łacińskiemi wypisać. Erasm. Jęz. 11. b. Każdą czcionkę w piśmie S. każą ściśliwie zachowywać, i na literze samej zasadząją duszne zbawienie. Biał. Post. 9. Grama-

*CZCISZKODNY - CZCŻOŚC.I

tyka obiera się około uczenia obiecała, *tcionek i *rzeków (syllab, zgłosek) słów i wszego ęzyka. Mącz. *Cczonka. Zebr. Ow. 249 et 22.

*CZCISZKODNY, a, e, naruszający cześć czyli honor, entehrend; Vd. zhastishkodliu. *CZCIZAPAMIĘTNY, a, e, nie pamiętający na cześć czyli honor, ehrvergeffen; Vd. zhastisablen. *CZCIZAPAMIĘTNOSC, ści, ż., niepamiętanie na cześć czyli honor, die Ehrvergeffenheit. Vd. zhastisablivost, zhastisablenje. *CZCIWIARSKI, a, ie, n.p, zbóyca czciwiarski. Pot. Arg. 59. bez czci i wiary, ohne Ehe und Glauben. 1.) CZCZENIE ob. Czcić 1 et 2. cf. Cześć. (2.) CZCZENIE ob. Czczyć się).

Pochod: słowa Czcić 1): cześć, czesny, cześciwy, czestka, czestować, częstować, poczestować, uczestować, uczcić, uczta; - Od słowa czcić 2): czytać, czytelnik, czytelny, doczytać, naczytać się, obczytać się, przeczytać, poczytywać, poczet, pocztowy, przeczytać, wczytać się, wyczytać, zaczytać się,

CZCZEW, TCZOW, a, m., Derszawa, miasto Pruss zachodnych, Tczow. Krom. 317. die Stadt Dirschau in Westpreußen. Miasto to zwało się wprzód Sau i było hrabstwem. Dyk. G. 3, 106.

CZCZO, przystk. przymiotn. Cczy, nic wewnątrz nie zawieriaąc, hohl und leer, innwendig leer. Na czczo, nad czczo, pokarmu do siebie nie wziąwszy; nie iadlszy, nie piwszy ieszcze, noch nuchtern, bey nuchtern Magen, ohne vorher schon etwas zu sich genommen zu haben. Bh. čtitrob; Vd. nateshe; Cro. natésche, Rg. ná sctesarza; Bs. nasctesriřa; Sor. 1. naciz hutrobě; Rs. нашощакb, (мшємно darmo, próźno). Doktor nigdy nie ma do pacyentow na czczo chodzić. Perz. Cyr. 2, 68. Zaden robotnik niech na czczo koło kruszców nierobi. Krup. 3, 702. Zrana nad czczo naylepsze używanie kawy iest z młakiem. Krup. 5, 117. To muszą bydź urokł, zapewne cię która Złym okiem baba na czczo zayrzała ponura. Zabl. 11, 375. Zabł. Na czczo, nim wam zaymie głowy z mocnych trunków, Hor. sat. 158. bey nuchternem Muthe. Nie na czczo, szczęsgólniey, upiwszy się, nicht nuchtern; trunken, berauſcht. Ledwo słońce switało, kiedy do mnie przyszedł, a iuż nie był na czczo. Oss. Wyr. Znać po Jegoński, że nie na czczo. ib, Na czczo, nie naiadlszy się, nie napiwszy się, nie nakarmiwszy się, łaknący, pragnący, nuchtern, hungrig, durſtig. Mam ia dość, że i z domowemi na czczo spać nie ide, Psalmod. 11. (Ztąd adiect. *naczeka ślina; ieiuna saliuła, Mącz). Czczo mi iest. Bndth. czczy mi się, ckni się, nudno mi, mir ist so nuchtern, unwohl, übel, schlimm.

CZCZONKA ob. Cacioneka. CZCZONY ob. Czcić.

CZCZOSC, ści, ż., próżność mieysca wewnętrznego, gdy się wewnątrz nic nie zawiera, die Leere, die Leerheit, das Hohle, die Höhlung; Crn. těshlivost; Cro. teschina; Bs. tascchjina, tasctina; Vd. teshnost, teshnoba; Ross. мшємноемь, мшєма. Czczość vacuum inane, mieysce, w którym żadnego nie masz ciała. Os. Fiz. 182. Rog. Dos. 3, 57. der Leere Naum. Teraz naypospolitsze zdanie uzonych iest, że czczość iest na świecie. Rog. Dos. 3, 64. - Czczość żołądka, gdy kto nad czczo, die Nuchternheit, Leere des Magens. Czczość moral. tr. daremność, próżność, nikczemność, die Leerheit, Wer-

CZCZY - CZCZYC.

geblichkeit, Eitelkeit, Nichtigkeit. CZCZY, *TCZY, *TSZCZY, *TZCZY. a, e, wewnątrz próżny, w sobie nic nie zawieraiący, inwendig leer, hohl, ledig. Bs. tascti, prazni; Cro. tisch; Crn. těsh; Vd. tiesh, votou, luknast; Dl. taschy (cf. Lat. cassus). Rg. tástc inualidus); Rs. шмешанный; Ec. шміх, мошь. Czcy, wewnątrz próżny, inwendig leer, ledig. Czcy i nieładowany okręt. Otw. Ow. 62. Czcy wóz skoki wyprawienie i podlatuie, ib. 61. Które statki furę pierwszą odbyły z żołnierzem, do Francyi czeze powróciły. Warg. Cez. 105. Kiszka czeza, że po śmierci próżnieysza bywa, aniželi insze cienkie kiszki. Krup. 2, 39. Duch ubogi, czeza kaleta. Brud. Ost. H. 3. Tszczy. Bud. 1. Sam. 6, 3. Tzcy. Cresc. 357. - cum Genit. O dusze tcze nieba, a pełne ziemi. Star. Ref. 34. Czcy o owocach, zbożach, ieśli o kłosie, skorupie, strączku, próżny; ieśli o ziarnie - nikły, leer, taub, von Nüssen, vom Getreide, von den Aehren, Czcy orzech, czcy owies. Cn. Th. Jak żdźbło uschnie, niepłodność na czczy kłos przypadnie. Bardz. Tr. 348. - Czcy żołądek, na czczo będący, nie zażywszy pokarmu, nüßtern, z. B. ein nüßternter (leerer) Magen. Bh. čitrobny, Sſtitrobný. Lepsza rozmowa, gdy nie czeza głowa. Cn. Ad. 447. (nie na czczo). - W ciążnieniu kartek, losów, czczy = płonny, przegraiący, = licho, mydło, leer, nicht gewinnend, verspielend. Czca kartecza w loteryi. Oss. Wyr, eine Miete in der Loterie. - Czcy, wydęty, wewnątrz wydrążony, hohl, ausgehoblt, inwendig leer. Czca gałeczka. Cn. Th. Sla. shúpalj.) Ziemia tam dziurawa i czeza, bo drży się w wielu mieyschac pod wozami i pod końmi, tak iž się i zapadaią. Boter 91. Tczy wrzód. Sien. 260. fistula ib. rej. ein Hohlgeschwir, eine Fistel. Nieczczy, pełny, niedziurkowy, niedęty. Cn. Th. nicht hohl, massiv; Sor. 1. kruté. - S. Czczc wino, czece piwo = wywietrzałe. Tr. scharfer Wein, schales Bier. - Czczc pole, czyste, szczère, otwarte, puste pole, freyes leeres Fels. Jako wicher moc traci, gdy w czczym polu šwizczy, Wzmaga się gdy przeciwnwe zarówno niszczy. Bardz. Luk. 43. Do brzegu zawinąwszy oczami czece piaski obiega. ib. 132. - Moraln. czczy, próżny, daremny, niepożyteczny, chlubny, chelpliwy, leer, unnüß, vergeblich, eitel, prahlerisch; Sr. 1. naprojnoyite. Honor, honor! czcze słowo, które nic nie znaczy. Teat. 25, 81. Czczemi tylko odpowiadasz mi słowy. Teat. 9, c. 64. Juž niechay z tego dzikiego plemienia Nic nie zostanie, krom czczego imienia. Paszk. Bell. B. 4. (Ec. mšweksóbje próżnomówność, gadulstwo). Czcy człowiek, z lada czego szukaiący pochwały. Oss. Wyr.

*CZCZYC, *czczał, *czczą niiak. nied., stérczeć, hervorragen, in die Höhe stehen. Skała tam nad wodą czczy, emicat. Zebr. Ow. 224. Z boków subtelne palce czczą miasto goleni, haerent in latere. ib. 141. Karki naieżone, szczeciny czczą do góry, by drzewa złożone, horrent. ib. 197. Oszczep szyję przepędził i czczał po obu stron ciała eminet. ib. 109. Około ieziora trzcyń błotne czczały. ib. 147.

*CZCZYC się zaimk. nied., cknić się, morzyć się, Uebelkeit empfinden. Lekarstwo iadącemu po morzu, aby się nie czczyło. Sleszk. Ped. 111. Sien. 529. *Czczenie, morzenie, nudy, die Uebelkeit. Lekarstwo naprzeciwko

CZCZYCA - CZECHAC.

555

brzydzeniu i czczeniu i kręceniu na sercu. Sien. 472. (2. Czczenie ob. Czcić). CZCZYCA, y, ż., ckliwość, nudność, morzenie, die Uebelkeit, der Ekel, Widerwille. Bachus, co nudney odeymuíc czczeyc Troški nam ze łba swą kiścią wystrasza. Hor. 2, 277. Włóczeń, (ryba), sam w okręty skacze, gdy go w skrzelach gzik gryzie, tak że przed czczcycą nie wie, co czynić ma. Sien. 517. Dopieroby cię czczeza zdeymowała, gdybyś ich pieszczoty widział. Pot. Arg. 370. (cf. oskoma, ślinka, das Wäſſern des Mundes wonach). Matkę nakoniec zdeymuie czczeoca, Ze się dotąd kto inny iey synem nasyca. Pot. Arg. 737. Zhądź czczece. Zebr. Ow. 279. pone metus). Szaty na sobie w wielkiej czczeycy podrapała. ib. 237.

CZCZYYN, u, m. w piecu hutnym, sklep niższey kontygna-
cyi. Torz. Szk. 42. die untere Wölbung im Hüttenofen.
Czczyny w piecach powinny bydz z paytwardszego ka-
mienia, bo ustawicznie szyty kładąc i wyimuiąe, mocno
się psułą, ib. 42.

CZECH, a, m. *CZECHACZEK, czka, m. zdrón. z Czeskiego królestwa rodowity, der Böhme; Bh. Cjech, cjechacek (a verbo obsol. četi, čiti, incipere; unde počiti, začiti począć, zacząć, bo osada Czeska była pierwsza czyli przednio, w tyle byli Slezacy. Rosa Mškr). Sło. čeh; Sr. 1. cjech; Vd. zheh, pem, pegam; Crn. pěmz; Cro. chěh, pemecz; Hung. tseh; Ec. cěxß; Rs. Goréméyb. Nazwisko Polaków ledwie od siedmi set lat do używania weszło, iako i nazwisko Czechów, których Łacinnycy i Niemcy Boemami zowią. Krom. 1. O Czechu i Lechu dzieło, prożą pisane, Jana Kochanowskiego, zbija dziel- nemi dowody, iakoby Polacy szli od Lecha, od Czecha Czechy, Czesi, czyli Czechowie. Kras. list. 89. Bracia nasi Czechaczkowie. Gost. Gor. 5. Dziś n nas zwykli niektórzy mówić: aza ia Czech, słowa trzymać. Stryik. 103. Co za Czech, słowo trzymać? Rys. Ad. 6. (zuakiem, że Czechów za bardzo rzetelných miano, cf. Czeskie słowo). Umkniy Czechu! siłaś stawił. Rys. Ad. 69. (nie grab' siana; quid valeant humeri?) S. Czech, grosz Czeski, ein Böhm, ein Böhmischer Groschen. Moneta drobna, szelągi, grosze, czechy, potrøyne. Gost. Gor. 2. Pochodz. Czechy, Czeski, Czeszka, Czeszczyzna.

*CZECHEL, *CZEHEL, chła, m. CZECHŁO, a, n. gło, gicžlko. Dudz, 36. Koszula, osobliwie niewieścia, Wtod. ciasnocha, płócienny kitel, ein Weiberhemde, ein Leiu- wandskittel, ein lauger Linnentrock; Bh. czechel, cjechlijk nocna koszula; Cró. choha toga rusticana, Turc. Slavon. ezoha z sukno; Bs. cjohha, çioscjać, łagлина dugga; Lat. toga; Rg. cjóha, cjosciza z chlamys); Vd. zhikel, kikel, zhoka, koza; Carn. kikła; (Ross. чехолáб, чехолókb pokrowiec, powłoka) cf. Gr. χαλασσίς; Lat. calassis). Jeżeli zgadkę moię zgadniecie, dam wam trzydzieści cze- chłów i trzydzieści sukien. Leop. Jud. 14, 12. (przeście- radeł. Wuiek. Biłł. Gd. Córkom Syońskim odeymie Pan piękność trzewików i kółstki.i czechły i letniki. Zrn. Post. 3, 622. S. Smiertelna koszula, das Sterbehemde, der Leid'enkittel. Feralia amicula czechel i inne odzienie umarłych. Mącz. Wprzód lekarza, śmierć, uprzątnę, rzecze, A zaš ich biały czechel dość oblecze. Miask. ryt. 2, 151. CZECHAC się, CZOCHAC się, zaimk. trzeć się o co, suwać się, (cf. ciokać się šich woran reiben. (ob. odczochnąc). Czocha się świnia o węgiel. Dudz. 36.

45.

356 CZECHCZERY - CZECZUCA:

CZEŁ - CZEKAC.

Czochanie się, ocieranie się, Włod. das Reiben an etwas.
CZECHCZERY liczb. mn. łokci cztery lnanego białego
płotna na czechczery. Gaz. W. 6, 1591. kamasze.
CZECHRAC, CZOCHRAC, CZUCHRAC, al, chrze, ezyn. nied. oczochrać dok. oczochrować kontyn., len z
główek wyczesywać, wełnę czesąć, den Flachs riffeln, odet
die Wolle krämpeln, kardetschen; Boh. cjechrati; Cro.
cheszrati, mikati; Dl. gardassati (cf. greplować) Gdy
len w główkach zczernieie, wyrywaią go, suszą i oczo-
chruią, zachowuiąc nasienie w główkach. Przędz. 105.
Wymłóciwszy czyli oczochrawszy len z głowek, morzą
go. Przędz. 107. Dziewko, nie sromota-ć Wełnę czechrać,
kądziel prząść lub motać? Chrość. Ow. 135. Ten który
wełnę biie abo czechrze carminarius Mącz. Czochraniem
częstym zmiękczała wełny, głom się równiaże getstym.
Otw. Ow. 215. fig. Skrzypne wiatry ieżny włoś iego
czochrały. Przyb. Ab. 160. (rozwiewały sie zerwechten,
lockten sein Haar). Tu łabędzie, tam kaczory, swoie
czochrały kędzióry. Zab. 15, 53. (muskały, układały,
Kędzierzyły sie kraften, machten krauſ); Czochrać się,
czesąć się grubo, nieskładnie, nieforemnie, Oss. Wyr. ſich
kampeln, ſich ungeschickt kāmmen, ſich riffeln. Czochrać
(oposit. czesć), włosy mieszać, fryzurę burzyć, kudłać,
ieżyć, die Haare in Unordnung bringen, zerraufen, bev
den Haaren raufen. Bh. cuchati. Czuchraią sobie brodę.
Zabl. Amf. 14. Czochrać się z kim, targać się z kim,
czubić się, iść za Iby, za czuprynę się wodzić, ſich mit
einem herum raufen; Cro. Kechkati). Przy kramnicy
Rachelka z Chaią wašniąc się za Iby czochrają. Kniaż.
Poez. 2, 197. §. Czechrać, skrobać, kraſen. Chłop
coraz się w głowę czochrał i skrobał. Haur. Sk. 160.
Ciało paznoktami czochrać. Eraz. O. b. a. §. Czochrać,
czochać, trzeć o co, reiben. Odynicc iest iakoby kirysem
odziany z czochrania od sosnowego drzewa żywicy. Haur.
Sk. 295. CZECHRANIEC, CZUCHRANIEC, ńca. m.,
załebka, bitwa, rwanie za włosy, Haarraufen, Hauſen.
Obawiać się tu potrzeba kułaków, czuchrańców. Teat.
56, c. 7. CZECHRZYCA, y, ž. roślina, *chaerophyl-
lum Linn.* iest leśna, zwisła, kosmata, główkowa,
zółta. Fundz. 190. der Kerbel. Ross. Bůmenß; Bos.
crescGLYPH<133>lika. cf. Iglica, grzebienica Syr.

CZE CZOTKA, i, ž. CZECZOTECZKA, i, ž. zdrbn.,
pliszka ksykacz, motacilla sibila, Linaria rubra minor
Linn. ptaszak mały, który głosem swoim, między krze-
winami ksykaiącym, czyni podobieństwo iakiey znamduiącey
się tam gadziny. Kluk. Zw. 2, 254. Ead. Nnr. 26. eine
Art Hänstlinge, das Gräſlein, Schwarzbärtchen, Hitzcher-
lein, (in Preuſ. Tischkeſke), Gräſſerlein, der Meerzeiſig.
Bh. cječetka; Rs. чёчёмб чечомка; Crn. menishzhek).
Ptaszki drobne szare z Moskwy, które zowią czechotki,
gdy do nas w iesieni uciekaią, dobra będzie zima. Haur.
Sh. 8. Czeczotki gromadne. Banial. F. 3, b. (w gromadach latające). Prov. Jak czeczotki na lepie pobral.
Rys. Ad. 56. Crn. Ad. 288. wszystkich razem, iednym znamachem, er hat sie alle in einen Sack gesangen). - Fig.
Ten przez rodziców pannie czołem biie, A ten przez baby
swe konkurrencyine Stroi zaloty, A tego czeczotki, czuby
służyste, tego wiodą ciotki. Fabl. Ez. 6.

b.) CZECZUGA, i, ž. ryba, accipenser ruthenus, gatunek

iesiotra, poławia się w Dnieprze; z ikry iego przyprawiuą
kawiar. «Zool. 193. der Sterlet, eine Art Stör. Croat.
kechiga, Hung. ketsege; (Rs. чехона, саflа рыба,
cyprinus cultratus). 2.) CZECZUGA, i, ž., gatunek
szabli, eine Art Sabel. Gdy nastąpiły z karabelkami
czeczugi, nie zdołamy ordzie. Pot. Pocz. 417. Ten wziął
konia z siedzeniem tamten za przysługę Nieboszczyka
pradziada z lamusu czeczugę. Kras. sat. 38. - fig: Koścista
czeczuga kiernoza. Hor. 2, 145. Nar. (kieł).

*CZEŁ ob. Czcić, 2.) czytać. *CZEGLANY ob. Ceglany.
CZEHEŁ ob. Czechel.

CZEKAC niaak. nied., (doczekać, poczekać dok., qu. v.)
zatrzymywać się na co, póki co nie naftąpi, warten,
auf etwas warten; Bh. cjekati, cjeſawam, ſeckam (cjaſa
nadzieia); Crn. zhákam; Vd. zhakat, zhakati, strezhi,
Rg. cekkati; Slá. csekati; Bs. cekati, uzekati; Sor. 1.
cjakacj, tjakam; Sor. 2. jakaſh; Cro. chakati; Dl. chek-
kati; Rs. ждамь, жду, чакамь (cf. czaić), ожидами,
перегодайм; Ec. ожидáю (cf. Hebr. אֶחָק קָחָק
praestolatus est; כָּשׁ sahak prospexit; Syr. כָּשׁ exspecta-
uit; Chald. כָּשׁ). Kto czeka, doczeka się, a kto się zaſ sili
Przed czasem, częstokroć go nadzieia omyli. Zimor.
Siel. 148. Sim. Siel. 50. Bóg długo cierpi a czeka. 1.
Leop. 2. Mach. 6. 14. Czekay u drzwi. Star. Vot. E. 2. b.
Czekay na tym mieyscu do zawołania. Teat. 19, b. 78.
Jeymość czeka z kawą w ogrodzie. Teat. 19, c. 63.
Milość na długie czekanie narzeka. Jag. Wyb. B. 4. Cze-
kay! Poczekay! ksztalt odgrażania się: nie minie cię,
dam ia ci warte nur! (Du föſſt schon fehen), - Czekać kogo
czekać na kogo, czekać za kim, auf einen warten. Napi-
sano u białego Lwa, Nie czekają iednego dwa. Rys.
Ad. 43. Cn. Ad, 563 Czekam cię od godziny. Nar.
Dz. 3, 50. Powiedz im, żeby za mną nie czekano. Teat.
30, c. 89. Nie dali się długo czekać. F. Kchan. Dz.
144. ſie kieſſen nicht lange auf ſich warten. Czekać czego,
czekać na co, worauf warten, auf etwas warten. Mężtwo
lat nie czeka. N. Pam. 5, 113. (uprzedza lata). Głupia
to rzecz czekać tego na lata, czemu rozum prędzyje za-
bieżeć mógił. Zab. 12, 287. Będzie nayrostropniey
czekać końca. Teat. 30, 14. Cierpliwie czeka poprawy
iego. Psalmod. A. 3, b. Trzeba w cierpliwości łaski
iego czekać. Zab. 12, 124. Nar. A sprawiedliwość kędy?
czekayże iey zgoła, Kiedy umarli trąbę usłyszą anioła.
Zab. 16, 124. Nar. Milczą prawa w poſřzód broni,
ani się czekać każą. Siem. Kp. 422. Czekać kogo abo
czego pożądaneho, wyglądać czego, kogo, einen oder
towas erwarten, ſich darnach fehnen. Czekać kogo tęskli-
wie, śmierci się równa, Zegl. Ad. 52. Tyżeſ iest,
który ma przyiſdź, czyli innego czekamy? Leop, Luc.
7, 20. Skarb wielki, droższy złota, i czekany długo.
Groch. Tr. B. 3. Czekać czego złego, obawiać się,
twas Bóſes erwarten, besorgen, befürchten. Kara to
nie mała, czekać kary. Pilch. Sen. list. 5, 365. -
Czekać czego od kogo, z rąk iego patrzeć, po nim się
spodziewać, etwas von jemanden erwarten, hoffen. Od
złego nie czeka dobrodzieystwa. Rys. Ad. 52. Czekać
po kim - spodziewać się po kim, von jemanden erwat-
ten, hoffeu. Tyle po Jazonie czekano, ile niekiedy
Alexander wielki pokazał. Warg. Wal. 533. -

CZEKAN - CZELADNICZYSKO.

J. Czekać komu, *cierpieć komu, cierpliwość z nim mieć
einem nachschen, Geduld mit ihm haben, langmutlich gegen
ihm seyn. Izali dłużey ma bog folgować burzyrielom
praw bożych i ludzkich, izali im Pan bóg dłużey cze-
kać ma? Sk. Kaz. 343. §. Czeka kogo co, przeznacz-
nie, los; gotuie mu się co; wisi nad nim, grozi mu,
es erwartet einen etwas, es steht ihm bevor, er hat e-
zu gewärtigen, zu erwarten. Vd. popreistati, priedi
stati; nadstati, nazhakati; Rs. предлежать. Przeczu-
wam, że mnie tam pewne guay czekaią. Teat. 53, b.
5o. Jeżeli mi wiernie służyć bedziesz, tyle troie du-
katów czeka cię ieszcze. Teat. 55, b. 12. Jedna nas
wszystkich noc czeka. Hor. 1, 128. Giną woienne na-
roły, swoia czeka zwycięzców zguba. Bardz. Tr. praef.
W tym momencie dostałem pozew i wielki mię process
czeka, Teat. 52, d. 30. Jeżeli rolnik iest niewolni-
kiem, czeka kray cały niewola. Przestr. 155. Zła to
służba, gdzie korzyść nie czeka. Kras. Bay. 20.

Pochodź. (Boh. čjeńkat, čjeńkatda, čjeńkaną = kandy-
datha) doczekać się, doczehiwac się, naczekać się,
oczekiwać, poczekać, przeczekać, zaczekać. (Bh, popočkam
śy długo czekam).

CZEKAN, a, m., z Węgiersk. Czekań albo nadziak różni
się tym od obucha, że koniec od młotka idący iest
zakrzywiony w obuchu, w czekanie zaś na prost idzie.
A. Czrtr. Mskr. ein Ungarischer Streitkolben, Tschekan;
Slo. čekan clava, Cro. chekich: młot; shaka = pięść. Crn.
et Vd. zhokan = długi spis; Crn. zhok = pal, kol;) Rs.
čekanńb (= 2.) stěpel mincarski; 3.) rylec; čekanińb
monehu bić pieniądze, 2.) dłuha, rzezać, sztychować;
čekanńškib un ciseleur sztycharz) Ec. čekanńb malleus
rostratus; dorsum securis ob. obuch). Claua mucrone
eminente munita, genus teli usitatum Polonis, czekan
vulgariter dicitur. Piás. Chr. 538. Czelańów publi-
cznie nosić ludziom zakazano, R. 1620. Vol. Leg. 3,
382.

*CZEKAWY ob. Ciekawy. CZEKAUZ ob. Cekauz.

CZEKMAN, a, m.; CZEKMANIK, a, m. zdźrbn., kon-
tusz Tatarskim kroiem, A. Czrtr. Mskr. ein Tartarisches
Oberkleid. Suknia nie modna, pas nie Perski, czek-
manik łatany i wytarty. Mon. 72, 432.

CZEKULADA ob. Ciokulata,

*CZELADA, y, m., zgrubiałe, (cf. Czeladka, czeladnik), sługus, służący, ein Dienstbote. Ja to, ów Hołotkiewicz, poczciwy celadka, który się u Pańskiego wychował sąsiada. Trgb. S. M. 78. CZELADKA, i, ž. zdźrbn. rzeczown. Czeladź, das Gesinde, (im deminut.) Bh. cjeźladka. Gospodyni sama wszytkiego nie zrobi, trzeba iey czeladki. Birh. Zam. 17. Pani zważać ma, ażeby wszyscy czeladkę iey składający się do oświecenia się o swoich obowiązkach šrźodki. Zab. 16, 5. Godna pana celadka. Bardz. Tr. 377. (iaki pan, taki kram). Ociec czeladki, ociec czeladny, pater familias, der Hausvater. ob. Czeladny. Fig. tr. Ustuchay boże głosu czeladki twoiey. Groch. W. 65. (wiernych, tobie oddanych, der Deinen, deiner Gemeinde, deiner Glaubigen). CZELADNICA, y, ž., izba celadna, izba dla czeladzi. Swirk. bud. 55. die Gesindeſtube. Boh. cjeledniſk, Morav. ſalanda; Sor. 1. tjeledjna žłwa. Rs. MOJDAKIA. CZELADNICZYSKO, a, n. zgrubiałe

CZELADNIK - CZELADZ. 357

czeladnik prosty, rzemieſłniczysko, ein gemeiner Hand-
werksbursche, Dienſtbote u. f. w. Maż iako czeladnicy-
sko z pod choru i kruchty wygląda, a Jeymość cel
trzyma przed ołtarzem. Mon. 69. 587. CZELADNIK,
a, m., CZELADNICZEK, - czka, m. rzemieſłniczek,
towarzysz pod maystrem robiący, der Handwerksgeselle,
Handwerksbursche, der Geselle. (Bh. cjeledn slużyć).
Bh. námeſdniſk (cf. namiestnik); Crn. Xel; Cro. detich,
obitel, drusina; (Rs. челядинец slużyć, челядинка
dziewka), Rs. подмасшёрье, (Ec. челяяд, челядникъ,
páßb, sługa, niewolnik). Uczeń u maystra po wyišciu
terminowania zostaie czeladnikiem; będąc zaś iuž cze-
ladnikiem ma u maystra swego, którego był uczniem,
przez rok za czeladnika robić. A. Zamoy. 80. Czeladnik
kowalski der Schmiedegesell. J. Oss. Dz. 55. Maystrom
wolno więcej niż iednego chłopca trzymać w terminie
i sporą liczbę czeladników, Pam. 85, 2, 431. Starszy
czeladnik; Vd. starodrushnik, staritovarh, der Altl gesell.
Czeladnik kupiecki, kupzyk, pisarz kupieki, der Kauf-
mannsdiener, der Diener. Ros. прикàцкий, CZE-
LADNO przysłk. bogato w celadź, s gromadnie, orszaz-
czno, z wielkim sługusów pocztem, reich an Diener-
schaft, viel Gesinde haltend. W kilka lat syn do domu
powrócił Zuchwały, i konno i czeladno. Pot. Jow. 159.
CZELADNY, *CZELADZIYNY, a, e, od czeladzi,
Gesinde = Bh. cjeledn; Slo. cjeledny; Sor. 1. tjeledžné;
Hung. tselédhez való; Vd. poselni, poslovi, drushinski;
Crn. dershinske). Czeladna izba. Teat. 2, b. 98. Gesinde-
ſtube ob. czeladnica). Na drugie połowicy dworu ma
być zbudowan dom celadny wielki lub mały, według
wielkości czeladźi. Cresc. 25. (ob. officyna, Gesinde-
wohnung). Ociec celadny, gospodarz, ociec czeladki,
pater familias, der Hausvater; Rg. ótaz od obitili,
domachin, kuchnik; Bs. domacchin; Cro. gozpodar; Ec.
dómu владыка, хозяинь, домовить. Rządzęc
domowego starzy ludzie zwali oycem czeladnym, Polacy
gospodarzem. Petr. Ek. 2. Przodkowe nasi z panów
wszelką nienawidą, a z sług wszelką zelżywość otarli,
zowiąc pana oycem czeladki pater familias, a sługi
domownikami. Pilch. Sen. list. 354. Gdyby wiedział
ociec celadny, któreby godziny miał przyjśdź złodziey,
pewnieby czuł. Rey Post. Mmm. 4. Zrn. Post. 3, 734
Ociec celadny oparkanił sobie winnicę. 3 Leop. Math.
21, 33. (gospodarz. 1 Leop.) Podobne iest królestwo
niebieskie człowiekowi oycu czeladnemu. 3 Leop. Matth.
20, 1. (gospodarzowi 1 Leop. Bibl. Gd.) Słudzy oyca
czeladnego. 3 Leop. Matth. 13, 27. Gdy ociec celadny
iest dobrey myśli, wszystka celadka z nim wesoła.
Biał. Post. 24. Matka celadna mater familias, gospo-
dyni domowa, die Hausmutter; Cro. gozpodarica; Ec.
domодёржима. Roztropne matki czeladne i gospodynie.
Syr. 141. Nawet i syn celadny, : do gospodarstwa się
maiący häußlich, häußhälterisch. Ociec iesli syna chce
mieć gospodarzem a synem czeladnym, doma przy sobie
niechay go trzyma. Glicz. Wych. L. 1. §. Chlèb
czeladny, razowy, rozchodny, iaki czeladzi daia, Ge-
sindebrod, ordinàres Hausbrod. CZELADZ, i, ž. są to
owe oboiey plei osoby, które za pewne zasługi i co-
dzienne pożywienie służą. Kluk. Rosl. 3, 109. das Ge-
sinde, die Dienſtboten. Bh. cjeled, čeladka, chasa (čeled',

358

Na CZELE - CZELUSC,

CZELUSCIOWY CZEPEK.

celh líd, neb cely dom (Bh. cíjeled, čeleď familia, domus) Slo. čelad, čeladka, demownj čeleď; Hg. tseléd, cheled; Dl. cselyad: Sr. 1. tjeledj; Sr. 2. želaz, (Cro. chelyád familia, 2., persona; chelyadina, púk plebs); Croat. drusina, drusinche; Bs. cejlád gens, familia, cejláde persona, cejljadinna vulgus; Rg. cejljad persona, gens, natio, cejljadina plebs; Crn. zheláda galea); Crn. dershina, drushina, posl; Vd. drushina, posli; Rs. чéярдъ, домоюдство. S. Czeladź, rzemieślnicze czeladniki, rzemieślniczki, Handwerksgesellen, Gesellen, Gesellen und Lehriungen. Mayſter ten zawsze dužo czeladzi trzyma. Tr. Naiemniki czyli rzedna czeladź. Sekl. Mark. 1. Miethlinge, Löhner. - Czeladź obozowa, Ciurowie, der Troß der Armee. Jabt. Buk. P. b. Rozkazał Suſtan, aby nasz posel czeladź od siebie rozpuścił, zoſtawiwszy przy sobie osob kilka. Birk. Zbar. D. b. orszaku swego, von feinem Gefolge. S. W statucie Litewſkim niewolników woiennych czeladzą nawzano. Czack. Pr. 2, 259. Kriegsgesangne. S. Fig. Niech bóg radzi o sływ czeladzi. Rys. Ad. 49. Cn. Ad. 558. (o swoich, o wiernych posłuſznych mu, ſeine Diener, ſeine Gemeine, die Seinigen, ob. Czeladka).

Na CZELE ob. Czoło. CZELNY, a, e, czołowy, od czola, Stirn =, von der Stirne; Bh. cíelni; Rs. лобный, лобовый. Milit. potkanie czelne, frontowe, od czola czyli frontu, Fronte =, von der Fronte, von vorn. Litwa meżnie pierwsze naiazdy i potkanie czelne Polakom wytrzymała. Stryik. 313. S. Czelny, naczeluy, celny, celiuacy, przodkuiący, na czele będący, Haupt =, vorgeſekt, angeſehen, vornehm. W Jeruzalem, mięschie czelnym žydowſkim. Biał. Poſt. 111. Hauptstadt. Zgromadzili się książęta i woiewodowie i czeini panowie, którzy byli nad innemi poſtawieni. Leop. Dan. 3, 3. (Starsi. Bibl. Gd.). Przywał Jozue Jzraelczyków, ſtarschie czelnik, a czelnieyszych między niemi. Radz. Jos. 23, 2. (przednieyszych. Bibl. Gd.). Przyſtąpi czelnieysi oycowie plemienia Gileada. Budn. Num. 36, 1. („Not. właściwie: głowy“, przednieysi. Bibl. Gd.). Wszyscy czelni woſkła Tureckiego officerowie. Mik. Obs. 135. Sprawował kołacyją panom czelnym i hetmanom. Sekl. Mark. 6. Bóg Egiptu wielkiego czelne wpał panieta w głąb morza. Egeb. Hymn. 296. *S. Kamień od rzemieślników niedbałych wzgardzony, Na kąt czelny ieſt włożony. J. Kchan. Ps., 176. (na węgielny kamień obrócony. Karp. 6, 152, er ıſt zum Eckstein (Grundstein) worden. Luth.

CZELUSC, ści, ž, CZELUSTKA, i ž. zdrbn., szczęka, kość w którey zeby, der Kinnbacken, der Kinnladen; Bh. cíelist; Slo. čelíſt, ſána: Sr. 1. těližna, djasno; Cro. chelyuzt, srélo, lalóka (zheluſt genae; Sla. cseljuſt; Dl. koszeticza, koszer; Vd. zheluſti, lize (cf. lice); Crn. zheluſt; Bs. cejljuſt, sgvatalice, kositi od uſta; Rs. чéюстп, ( - 2., paszcząka ). Samson czeluścią osłową kilka tysięcy ludzi pobił. Rey Zw. 166. Rey Poſt. Gg. 3. Radz. Jud. 15, 15. Czełuć albo szczęka w gębie wyższa, maxilla superior, złącza się mocno pod czołem z kością czołową. Kirch. Anat. 201. der obere Kinnbacken, die obere Kinnlade, der Oberkiefer. Czeluſć niższa, muxilla inferior. ib. 102. der Unterkiefer. Sax. Probl. 67. Czeluſti diecieſce. Sienn. S. Czeluſć, albo raczey w liczb. mn. Czeluſći, otwor między szczękami,

otwór geby, die Desſnung zwischen den Kinnladen, ztagt tr. czeluſć, czyli czeluſci u pieca, uyście u pieca. Włod. der Ofenmund, das Mundloch, das Ofenloch; Bh. celeſten, cíeleſten, łažkeb; Slo. čeluſte, łažkeb; Dl. eseluyzti; Rg. cejljuſti; Sor. 2. jeſcjeje; Vd. meſteje, oſteje; Rofs. neuprá, neuprka. Ogorzały na twarzy, iak gdyby dopiero z czeluſci wyszedł. Off. Str. 3. Napisać by to węglem na czeluſciach, alba linea in albo lapide. Rys. Ad. 50. Cn. Ad. 537. ( ob. napisać węglem w piecu; znać iak wągl na czeluſciach; znać iak kretę na gipsie ). cf. CZELUSCIOWY, a, e, od czeluſći, od szczęk, Kinnbacken =, Kinnladen =; Bh. cíelistný; Slo. čelistný; Cro. łalochni; Rs. чéюстпный. Kość czeluſciowa lub szczękowa, os maxillare. Kirch. An. 49. Czeluſciowe gruzołki leżą w policzkach. ib. 49. Krup. 3, 154. S. Od piecowych czeluſći, Ofenmund =, Schlund =, Ofenloch =. Dym wychodzi rurą czeluſciową w kómin. Swith. Bud. 304. CZELUSNIK, a, m., (Crn. zhelěshnik, das Ofengeländer). Ramki czyli czeluſniki żelazne. Torz. Szkl. 39. Z czeluſników żelaznych uſormować ramę. ib. 39.

CZEMBRZYNY ob. Cembrowina, Cembrzyny.

*CZEMERYSSY, ów liczb. mn., Do iazdy lekkiey należą czemeryssy, którzy używają włóczni krótkiey i pancerza. Papr. W. 2, 271. eine Art leichter Reiterey. (cf. Czeremissy).

CZEMU ob. Co.

CZEP, u, m. u zwierząt odžuwiających drugi żołądek, reticulum. Zool. 27. Kluk Zw. 1, 41. der žwević Maugen der wiederkäuenden Thiere, die Haube, die Müße, das Garn, der Magenjipſel. *Czepiec. Sak. Probl. 71. (Bh. cíepec intetina, cf. żwacz, księgi, żołądek). *CZEPAC cz. ndk., zaczepiać kogo, przeszkadzać mu, einen antaſſen, mit ihm anbinden, ihm hinderlich feyn. Waszym uprzywileiowanym szerokie mimo nas wrota daiemy; ni my ich czepamy, ni od nich czepani być pragniemy. Smotr. Elen. 8. CZEPUOWY, a, e, od czepca, Hauben =. Fig. Nie boi się ogarów, ani chartów chciwych, Nie boi z czepcowemi chartami myśliwych. Pot. Pocz. 110. CZEPCZYK, a, m. zdrhn. rzeczown. Czepiec, ein Häubchen, Häublein, Käppchen; Bh. cjepeček. Czepczyk na głowie z pſtrocinami. Sim: Siel. 110. Odeymie Pan corom Syońſkim ochędoftwa trzewików, czepczyków i noszenia. Radz. Jes. 3, 18. CZEPEK, CZYPEK, pka m., CZEPIEC, pca m., czapka czyli siatka dziecinna lub kobieca, eine Kindețhaube, Weiberhaube; Bh. cjepec, cjepeček; Sr. 1. tż.pcz; Crn. shap, shapel, avba, tumbána; Sła. kapa, poculica; Cro. poczulieza; Rs. ченејб, чénчакб; (cf. Gr. σκηπνεſtimentum, Arab. سَعْیٌ vitta reuinxit, Hb. ףטע zaiph peplum). Dziatkom na ehrzcie wdziewa kapłan na głowę czepek biały. Karnk. Kat. 148. Po krzyżmie kładziono na cię biały czepek, odzienie godowne. Hrbſt. Lek. F. 4. b. Król Zygmunt w czepku z młodu chadzał, włosy długo nosił. Biel. Kr. 533. (Ten czepiec w kratkę pleciony, na medalach i pieniędzach iego widzieć). Czepiec królewſki, korona; czepiec książęcy, mitra; czepiec biſkupi, inſuła. Off. Wyr. Czepek nocny, die Nachthaube, die Nachtmüße. Włosy iey pod nocnym czypkiem zdawały się w nieladzie. Niemc. Kr. 4, 13. -

CZEPEK.

CZEPIC - *CZEREDA. 359

Czepek, Czepiec, białogłowski, siatka, *eine Weiberhau-
be*. Czepki Morawskie Staroświeckie, *część stroiu bia-
łogłowskiego*. Sax. Tyt., 6. Gotuy ieść kucharko, bę-
dziesz miała na Krakowski czepiec. Pot. Jow. 150. Ten
czepiec ieł nieco rozwarty, lepszego poszukam, aby
bardziey twarz zasłonić można *Teat*. 34, 91. Burszty-
nowy włoś po ramieniach złóty czepek zbiera. Tward.
*Daf*. 54. Kornet tey ieł własności, co u mieszkec
kapturek czyli czapka, a u wieyskich kobiet czepiec.
*Teat*. 24, b. 34. Przyłtoi-ć, iak kozie w czepku, Cn.
Ad. 634. (nie do twarzy-ć). Niewieściuchowie
czepkami głowy zawiiają. A. Kchan. 260. *redimicula
mitrae*, *ein Zeichen der Weibischkeit*. Do czepca on,
nie do czapki. *Off*. Wyr. (kobietą mu było być). W czepcu
chodzi. ib. (spodnicę nosi, do kądzieli mu, niewie-
ściuch daiący się żonie rządzić, er trägt die Haube,
die Frau den Hut, die Hosen). - Czepiec *metonym*. ko-
bieta, n. p. za czecpami biegać, (cf. *podwika*), den
Weibern (den Schürzen) nachlaufen. Czepiec, Czepce,
znak mężatki, die Haube, ein Attribut einer Verheira-
theten. Czepiec nic innego nie znaczy tylko odmianę
stanu panieńskiego w małżeńki. *Teat*. 24, b. 34. Ucieka
od czepca ob. Czepić). Jey się nie dziś czepce należą.
Pot. Arg. 484. (iż dawno nie panna). Czepiec iey
sprawil. *Off*. Wyr. (odiął iey dziewictwo). Czepiec lub
czepce porzucić, ze łrony mężatki znaczy, uchylenie
się od życia z mężem, die Haube wegwerfen, nicht länger
mit dem Manne leben wollen. Gryfina, *rzuciwszy* czepiec
niewieści, a ubior panieński brawszy,ATIONAL
lata z Leszkiem rozprężona była. Krom. 282. Okryw-
syfkórami piersi, pozrucała czepce, a na warkocze
wieńce powkładała. *Otw. Ow. 137.* (ob. *proftowłosa*).
Mościwe panie, że czecpów nosić nie chcą, w kornety
się stroią. *Teat*. 24, b. 34. S. Czepiec, Czepек, łóż-
ko dziecece, die Nachgeburt; (Bh. cíjepec *inteſtina*);
Crn. sějńki; Vd. poſtelka, materna koshiza, koshuliza
dietinſka, senki; Rg. kosćugliza, kucchiza; Rs. блона;
Ес. сорóчка, блонка в нейже родился младенецъ.
Proch tego ziela matkom czepek, który po łacinie zowią
secundina, wywodzi z żywota. Spicz. 92. Podludzki
zawiniłony ieł w dwóch blonkach: te przed porodzeniem
pospolicie otwieraią się; przytrafia się zaś, iż miało
otworzenia się część ich oderwana zołtanie na głowie
dziecka na kształt czepku. Pospółło bierze to za znak
przyszłego iego szczęścia; przeto część te pilnie cho-
wiają, rozumieiąc, iż gdyby zginęły, ci, którzy z niemi
się urodzili, nieszczęśliwszemi nad innych byliby. Boh.
*Djab*. 567. Dla lepszego szczęścia niektórzy przy sobie
nosić zwykli czepek swøy, w którym się rodzili dziećecy.
Haur Sk. 178. Ten który szczęśliwym ieł, pospolicie
mówią, iż się z biłęty kókoszy, albo wedle Polſkiej
mowy, w czepku urodził. Kosz. Lor. 11. Rs. ohb b
sorókč podalisk, er ist mit dem Helme, in der Haube
auf die Welt gekommen, er ist ein Glückkind. Cn. Ad.
1136. *Dar. Bal. Sen*. 58. W czepku się urodził, w po-
wrózku zginie. Rys. Ad. 72. (wóžki zawodzą; inaczey
mu się wyświeciło). Nie dokaże-ć, choćby się i uro-
dzil w czepku. Pot. Arg. 754. §, Czepek, ſkórka ota-
czaiąca tłustość w ciele zwierzęcym. Kluk. Zw. 1, 33.
die Fetthaut, die Schmeerhaut. *§. Czepiec, żoładek

zwierząt przeżuwaiących drugi ob. Czep. - §. Botan.
Czepek, *caliptra*, kielich okrywaiący części owocowa-
nia na kształt czapki. Botan. 96. Kluk Dyk. 1, 36. der
Hut, der Kelsch gewisser Gewächse; Rs. *dурншникъ*
czepiec rzepikowy. CZEPIC cz. ndk., czepiać *hontyn*.
Czepnąć idnt., uczepić dk., przypinać, przyhaczać, an-
stecken, anheften, anhaken, anmachen; Rs. *yßpłamъ*;
(Vd. et Crn. zhepati, zhepěti, zhepim - przyczepańc,
uczepnąć qu. v.); (Rs. *yßpki, yßpóchka, Ес. чепóchka
łańcuch, Rs. *yßpka zaczepka, szykana*). Paſterka każda
swego kochanka świezym wieńcem czepi. Pot. Arg. 65.
(koronuie go, wieńczy, ſie krónt ihn, kránzt ihn, ſeſt
ihm einen Kranz auf, ſteckt ihm ein Kranz an den Kopf an).
Głowa uczepiona. Paſt. F. 44. ein geſteckter Kopf. Tak
dziś sioſtry, tak swe córki czepić zwykli. Pot. Arg. 451.
Czepić pannę młodą, czepiec iey włożyć, die Braut hau-
beln; Bh. cjepiti. Czepienie panny młodey, daß Hau-
belu; Bh. cjepeni, obrządek godowy wkładania czepca
pannie młodej, który gdy iey ku głowie niosą, ucieka
niby; swatki zaś chwytaią ią i czepią). Wawrzkowa
czepeła Kaśkę. Off. Wyr. (cf. *Oczaćić*). §. Czepnąć,
uiąć, uchwycić, ergreiffen, faſsen. Rzecze a gładką
Ewy rękę zwolna czepał. Przyb. Milt. 141. CZEPIC
się zaimk, uczepić się dh., Ignąć do czego, chwytać się
o co, sich an etwas anhafen, anſekken, anklammern; Rs.
yßpłamьbe, (Rs. *yßpki i chwytny, dobrze się chwy-
taiły). Słabe łodygi wąsami czepiając sięollowiższych
ciał, do góry się podnoszą. Botan. 76, ſie ranfen ſich.
Ledwiem się iey pozbył, ćzepiła mi się. iak pchła ko-
żucha. *Teat*. 22, 53. Biedak maiętney żonki szczérze
się uczepi. ib. 43. b. 46. - Czepić się za co paſſ. zaha-
ćzać się o co, woran hängen bleiben. Jdąc czepiał się za
głóg, a rozumiał, że go kto trzymał za poſek. Off. Wyr.
§. Czepiać się, wieszać się przy kim, sich an einen hän-
gen, an ihm kleben, sich an ihn halten. Czepiają się mali
przy wielkich. Off. Wyr. Ledwo czepia się przy dworze,
a ma się za dworzanina. ib. Nie wiem, czego on mnie
się czepia. ib. §. Czepiają się piaławki ciała, biorą, die
Jgel ſaugen an, beiſen an. §. *Jmperson*. czepia się co
kogo, chwyta się go, es bleibt etwas an einem haſten.
Jak celadź iego słowem bożym nie tyła; tak i córki nie więcej
się czepiało, iak rzucony groch. Off. Str. 3. CZEPIEC ob. CZEPKEK.
2.) Botan. czepiec xanthium, rodzay roſlin, tak zwany od
czepiających się ramion. Kluk Dyk. 3, 172. Rankenpflanzen,
Rankengewächse. CZEPIGA, CZAPIGA, i, ž. czepigi, ramiona
nad plugiem wychodzące, za któremi chodzący za płu-
giem się trzyma. Cn. Th. 715. die Pflugsterzen. *CZEP-
KARKA, i, ž. robiąca czépki, czépce, die Haubenma-
cherinn; Bh. cjepčatka.

Dalsze pochodz. sl. *czepter*: doczepić, naczepić, oca-
pić, oczepić, odczepić, poczepić, przeczepić, przy-
czepić, rozczepić, zaczepić, zaczepka, zaczepny,
uczepić, uczepnięć, przyczepnięć; czapla, (cf. czapka).
Cepy Rs. ogßnb; cepowiſko, dzieriąk, yßpínnkъ.

*CZERAK, a, m. wród, ein Geschwür. Czeraki było
miewa na ięzyku albo wrzody. Wolszt. Bydl. 19.

*CZEREDA, y, ž. motłoch, hałaſtra, Gesindel, Schwarm
von Leutten. Zniszczyły nas kozackie czeredy. Kniaz.
Poez. 2, 219. Zoſtawiliśmy ią z czeredą sług. *Teat*. 42,

560 CZEREMCHA - CZERKASKI.

d, d. Zwyczayna możnych ludzi czereda. Mar. Pow. 1, 154. Ec. чреда трзода; 2., Ec. чреда; Rs. черда сą rząd, porządek, koley, szereg.

CZEREMCHA ob. Smrodynia. CZEREMISSY, ów liczb. mn., naród Tatarów osiadłych na półn. Wolgi w Moskwie. Dyk. G. 1, 155. (cf. Czemeryssy).

*CZEREP, u, m. Rs. череп; Ec. чреп; czasza główna, der Hirnchädel, die Hirnchale. Postrzegł cyrukul w ranie głowy iego kawałek czerepu wznoszącego się. Perz. Cyr. 5, 3. Ukazał się w ranie kawał czaszki z obudwóch czerepów tabulae cranii odbity. ib. 1, 84. *CZEREPACHA, *CZERPACHA, y, ž. Rs. черепаха, żółw', die Schilbfröte. Zim. Siel. 232. Bufo, żaba kroftawa, Rušniacy iednym słowem zowią czerpacha, ieſt to żaba leśna. Urs. Gr. 144. die Kröte, cf. ropucha. - Fig. babſko, eine alte Schachtel, alte Bühſche, alte Here. Die wychung do genealogalów wolny wſtęp ma, a ty od iedney baby na leb wypychasz. Czy to mi wasza ta źtara czerepacha szabs-officyer! Teat. 16, b. 60.

CZERESNIA ob. Trześnia.

*CZEREWO, a, u. Rs. чрево brzuch, ciało, der Bauch, der Leib, (черева wnętrza, trzewa, die Eingewide). Wsiał Judasz, a zatym też trzewa Z rozpukłego niekiedy płyneły czerewa. Klon. Wor. 31. Nuż ia też swym twoego żelazem pokosztuię czerewia tua corpora. Zebr. Ow. 309. Widząc ieden cyklopa drwi z iego czerewa, Trzebać będzie na trunę prawi, taſłe drzewa. Kchow. Fr. 144. et 151. *Czerew n. p. Czerew rozpłaszczony. Zebr. Ow. 76.

*CZERHI, *CZERHO, czerftwo, krzepko, żwawo, żywo, frisch! rach! Czerhi na świecie we szem przerzęgamy, Czemuż nie czerho źaruszku zmieramy? Bratk. U.

CZERKAS, CZERKIES, CERKIES, a, m. z Czerkafs rodowity, ein Circassiet. Cerkies z urodzenia; ale wychowany w szaraiu. Klok. Turk. 15. 2.) Czerkies, gaszek, modniſz, iunaczek, ein Stuſer, ein Poltron. Zakochała się w młodym czerkiesie. Teat. 28, 55. Wysmukłe czerkiesy, raźne wiercipięty. Zab. 1, 139. §. Junak, żwawiec, zuch, brawura, czupurny, śmiałek, ein Eisenfreſſer, Bramarbas, Haubegen. W wielu się rzeczach ten czerkies przećwiczył. Trég. S. M. 79. Szlachcie ten czerkies nie do samey misy, Zna się z żelazem. Kniaz. Poez. 2, 206. To mi to czerkies! Off. Wyr. (to mi to zuch! gracz!). CZERKASKA, CERKIESKA, i, ž. z Czerkafs rodowita, die Circassierinn. Matka Sultana ieſt Cerkieſka, zdobyczy Tatarſkiej upominek. Klok. Turk. 11. CZERKASKI, CZERKIESKI, a, ie, z Czerkafs, Circassich. Hola hola, nie dobry to taniec, proszę o Czerkafskiego. Teat. 8, 74. §. Czerkieski, elegancki, Stuſerisch. Czerkaſſkie czupryny. Brud. Off. E. 8. (nazbyt podgolone). Doſtanę męża według swego guſtu, nie takiego kinala, ale z wysmukłemi wąsikami, z czerkieską czupyrną. Mon. 70, 14. Czerkieski rządźik, letki, blachmalowy, ein leichtes geblachmaltes oder damascirtes Pferdegeschirr, Na rządziku czerkieskim tu pukiel, tu nie. Mon. 69, 603. - Czerkieski, ladaiaki, byle zbyć, nie-rzetelnie dobry, oben hin, leidt weg, nicht so reßt. Czerkieska robota. Czerkieski bankiet. Czerkiesko, po ezerkiesku, letko, byle zbyć, od ręki, oberflachlich, oben

CZERKASSY - CZERNIAWY.

ſin. Czerkiesko to sprawił. Czerkiesko to wziął, (po wierzchu, nie na głęboką uwagę). Po czerkiesku, nieporządnie, nieprzyzwoicie, unordentlich, unanständig. Niespodziewał się źławić Pani tak po czerkiesku, ale djabeli w drodze przypadek miałem. Teat. 33, d. 34. - Czerkieski, iunacki, eſenſcſſerisch. Jdę ku niemu z miną czerkieską, i miiając go potrącam. Mon. 67, 403. CZERKASSY, G. Czerkafs liczb. mn., miało w woiow. Kiiowski. Dyk. G. 1, 155. eine Stadt im Kiiowski. 2.) Kraina, Circassien.

CZERMIENIEC, eńca, m. ziele, Arum Aegypt. Großaaronbart. Syr. 1029. 1.) *CZERN ob.Ciern.

2.) CZERN, i, ž. kolor czarny, ubiór czarny, das Schwarze, schwarze Farbe, schwarze Kleidung. Swietno bywało pierwey; teraz nie wiem, czemu czerń się zagęsłać; dobrzeby żeby i ta czerń, żalobna mać, znak płaczu, zginęła. Gorn. Dw. 114. Obłóczę niebiosa w czerń, a iako wór kładną na nie przykrycie ich. Budn. Jes. 50, 3. (w ciemności. Bibl. Gd. ich verhülle in Dunkel die Himmel). W czerni chodzić, oppos. w bieli chodzić). Rs. wěb чернѣ, nacherně, w bruillonie. §. Zbiorowo czerń, ludzie, czarni, schwarze Leute, Schwarze. Melanchlaeni, guos nos czerń vocamus, naród u Herodota czarnych ludzi. Sarn. 963. - Rs. чернь, черные людь, chłopftwo, pospóſłtwo, czarni chrześcianie, das Bauernvolk; das gemeine Volk, der Pöbel. Zbuntował czerń albo chłopów Ukraїnſkich. Steb. 2, 272. Nieprzyjaciel puſtki znalazł w Rusi, biała celadź i czerń uboga pozołała, szlachta z królem w Prusiech. Birk. Chmiel. B. 3, b. Starodawna szlachta Litewska od Troianów wywód swój zda się mieć; a proſći ludzie i czerń z źłarych Giepidów, aczkolwiek też za czasów poſtępikiem z teyże czerni i proſtego ludu, większa się część szlachty rozmożyła. Stryk, 80. W Moskwie, iako szlachta od kniazia, tak pospóſłtwo od boiarów obciążenie odnoszą; a na wzgardę większą potężnieysi uboższych czarnemi chrześciany nazywiają. Gwagn. 510. Ubieglszy sobie wszyſtkie u czerni fawory, zasadzil brata z ſtolic Moldawskie Petryło. Tward. Wf. 54. Nieznaczni ludzie, czerń własna. Birk. Kant. B. b. - §. Czerń czego, chmura czego, čma czego, wielka liczba czego niedobrego, eine große dichte, dicke, Menge (von nicht guten Dingen). Jak róże od siebie rzeczy, róй pszezoł, a czerń szarańczy, przecię iak to, tak owo robactwo. Off. Wyr. - *Czerń, trzmiel, trąd. Tr. eine Humein. §. Czerń, bunt chłopſtwa, ein Bauernaufruchtr, Bauernkrieg, zbuntowane chłopftwo, anſprüſterische Bauern. Ruszyła się cała wieś na czerń. Off. Wyr. Nie dziw, że chłopi idą na czerń, kiedy ich žydzi ſkubią, podſtarościowie drą, a panowie ani im się napłakać nie dadzą. ib. Czerń była za panowania Jana Kazimierza pod hersztem Chmielnickim. ib. CZERNCZY ob Czerniecki. CZERNIAWY ob. Czarniawy. CZERNIC cz. ndk., zczernić, uczernić, oczernić dk., czarnym uczynić, schwatz maſzen, schwatzjen; Bh. cierniti, ćzerniti, ćzeŕnati; Sr. 1. tżornu, natżornam; Vd. zherniti, pozherniti, sazherniti; Crn. zhirniti, zherniti; Rg. zarnitti, ozarnitti, pozarnitti; Bs. çarniti, çrriniti, mrricciti, omrrciti: Cro. cherniti, ocherniti; Rs. чернишь, чернів, исчернишь; Ec. почерниваю. Siwizny nie uczerni grzebień ołowiany, Kchow. Fr. 19. Wszyſtek się czarno ubrał;

CZERNIEC - CZERNIDŁO.

ubrał; tarcz mu uczerniono. P. Kchan. Orl. 1, 143. Czernić brwi Rs. сурмітън, сурмю. Słońce czerni, opala, die Sonne brennt schwarz. Czernić, brudzić, schmußig machen, schmußen, beschmussen. Nie oczerni błoto, póki się go nie dotkniesz. Fr. Ad. 118. (cf. kto się smoły tyka). Moral. czernić kogo, hańbić, osławiać, potwarzać go, einen anschwärzen, besudeln, verunglimpfen, verläumdnen; Rs. мараъш, абедничамъ. Dzi-sieysza, o nieštetysz! okrutna robota, Uczernią moiego niewinność żywota. Morszt. 357, Umieją czernić w po-wszechności naylepsze poštępkı. Teat 52, 37. CZERNIC się zaimh. nied., CZERNIEC niiak. nied., czarnym się łąwać, sich schwärzen, schwarz werden; Sr. 1. tjornu so; Bh. cżernati; Cro. cherneti; Vd. ozherniti se, zhern per-hajati; Rs. чернѣтъ, почернѣтъ. Skóra tak na mnie zczerniała, iak sadze. Chrość. Job. 112. Skóra moia zczerniała na mnie. Budn. Job. 30, 30. Mróż zważył koniczynę, tak z iż wszyltka zczerniała. Pam. 85, 1, 149. Teraz mu od złóri ramiona' zczerniały. Lib. Hor. 17. Blednieć, czerniec, zdychać muszą przed srogiemi pła-gami Pańkiemi. Rey Ap. 58. Jakże przy tey białości czerniec szpetnie mieli. Bals. Sw. 2. 420. (czarnemi się wydawać, schwarz ert Scheinen). Czerni się, bezosob. Fig. mroczy się, zaciemia się, ćmi się, es wird dunkel, es wird finster, schwarz. Taki tam tłum ludzi, że się aż czerni. Off. Wyr. Czerni się co, n. p. zdaleka, widać coś czarnego, pokazuje się coś czarnego, miła się, es zeigt sich etwas Schwarzeß. Gdzie cokolwiek się czerni, kozacy biegną wszędzie lub pancerni. Fabl. Buk. D. 5. Coś się czerni z daleka. Off. Wyr. CZERNICA, y, ž. ryba, sepia loligo. Linn. der Tintenfisch, Blackfisch; Crn. zhernauka; Bs. lighna. 2.) Jagoda borowa, borowka, Haur. Sk. 364. die Blaubeere, Heydelbeere; Vd. zher-niza, barouniza; Rs. черница, черника. Czernice, owe iagody ubogich, od których nie tylko zeby sinieją, ale się z nich modną. czyni farba do farbowania płócien. Kluk. Rosl. 2, 183. (Rs. et Ее. чернӑчё, фигу-кіх дрёва sycomorus). Rs. чернишникъ, 1., krzak czernic, czyli czarnych iagod; 2., likwor z nich). §, Czer-nica, zakonnica obrządku Greckiego, (cf. Czerniec), eine griechische Nonne; Rs. черница. Aby czerncy i czernice w kumostwo się nie wdawali. Sak. Sob. B. 2. On był spowiednikiem czernców i czernic swoich. Birk. Gl. K. 21. CZERNICZEK, czka, m. psziska murzynek mo-tacilla maura ptaszek krajiowy, wielkości pospolitej si-kory, słowkę czarną maiący. Kluk. Zw. 2, 255. der Moh-tenkopf, eine Art Bachstelzen. CZERNIDŁO, a, n. czarna farba do farbowania czarno, schwarze Farbe, Schwärze, zum Schwärzen; Bh. černidło; Slo. černidło; Dl. csarnilo; Vd. zhernilu, zherninštvu; Crn. zhirnilu, zhernilu; Rg. zarnillo, zarnopis; Sr. 1. tjornidwo; Bsn. çarnillo, çerrinillo; Cro. chernilo, chernillo; Rs. чер-нило (w dyalektach słowo to albo atrament, albo szwarec, albo to i owo razem znaczy). Czernidlem brwi sobie po-większają. Kras. Pod. 1, 17. Rs. сурміло, сміше. (cf. bielidło, błękitnidło, barwidło, rumienidło, czerwienidło.) Czernidło drukarskie, malarskie, Druckerschwärze, Maß-ler schwärze. Cresc 169. Czernidło szewskie, szwarec, Crn. galzh; Vd. gliz, zhrieulamas). Czernidło do pisania, inkauft, atrament, die Tinte; Sr. 1. piśarke tjor-Tom I.

CZERNIEC - CZERNINA.

361

nidwo, tiłta; Vd. tinta, zhernilu; Dl. czarnillo, czan-nopisz, ingvaszt). Bez liter i czernidła na sercach swych maią zapisane zbawienie. Hrbsl. Art. 46. sine atramento). Pisałem wszyltkie słowa iego czernidlem. Buń, Jer. 36, 18. ("inkauftem"). Chcąc pisać, pióro czernidła nie puszczało. Sk. Dz. 276. Apołołowie nie na kartach, ani czernidlem, ale na tablicach serc ludzkich skład swóy napisali. Sk. Dz. 27. §. Moral. osława, czernienie, potwarz, obmowa, das Anschwärzen, Verschwärzen, die Verschwärzung, die Verläumdung. Przy wielkich dworach znaydują się podstępy, intryga, zdrady, i to co nazywają czernidlem. N. Pam. 12, 516. Nie było złości i czerni-del, którychby nie użyła do pokłocenia ich z sobą. Niemc. Kr. 3, 150. Ciągłe czernideł rzucanie zatrze świetne ślady czynów iego. Ufl. Konst. 2, 227. Rzucał przed bratem czernidła na synowca, iż Niemcom sprzyia. Nar. Hfl. 4, 60. 2*, Czernidło, czarny kolor, czerń, brud, Schwarze, schwarze Farbe, (Couleur), Schmuß-pr, et fig. Kto kiedy w słóńcu odrobinkę znajali ciemno-ści, kto w lillii makulę czernidła? Birk. S. K. B. 3. Któż kiedy wymyje czernidło z murzyna? Birk. Zygl. 16. §*. Czernidło we krwi, melankolia. Petr. Wod. 24. Schwarzblütigkeit. CZERNIEC, hća, m. w ogólności, człowiek czarny, uczerniony, ein Schwarzgefärbter, ein Schwarzer; (Rg. zaarnaz; Bs. çarnaç, çrrinaç: murzyn). Czerniec, co z piekła powrócił. Rey Wiz. 159. - Czer-niec, w czerni człowiek, ubrany czarno, ein schwarz Ge-kleideter, ein Schwärzrock. Czerńcowie, którzy czarnego odziewania używają, iak Mniszy w Polszcze albo czerńce w Rusi. Budn. Zeph. 1, 4. Zład w Greckim kościele, na Rusi, w Moskwie, zakonnik czyli mnich, Czerniec, ein Mönch, in der griechisch. Kirche, in Neußen, in Rusland; Ec. et Rs. чернёйб, черноризец, (cf. *czarnoresza*); oppos. Ббхёцб, Ббкоризецб, немонахъ, мірспій человѣкъ Laik; священникъ Ббхёцъ ksiądz (świecki). Książę Woysałk był czerńcem albo mnichem Ruskim. Krom. 273. (cf. Czernica). W ogoln. pop, mnich, ein Mönch, ein Pfaffe. Kazimierz czerniec, pop syn iego, śmiały. Petr. Hor. C. b. Nie tak Cybele gzi szalone serca, Ni wróg Piteyški swego puszy *czerca (czerńca). Hor.* 1, 90. Nar. W czerńce dadź, do klasztoru na czerńca lub czer-nicę oddawać, ins Kloster geben, zum Mönche, zur Nonne machen. Moskiewski żonę swą dawszy w czerńce, z inszą się ženił. Biel. Kr. 716. CZERNIEC ob. Czernić się. CZERNIECKI, a, je, od czerńców, czernicy, za-konniczy, mniszy, Mönchſ; Rs. чернёческий. Rzucił z siębie kapicę czerniecką, a wziawszy zbroie, przy-iechał do obozu. Stryik. 315. Uszedł w czernieckim u-biorze, Leszcz. Clff. 39. 2. Od czerni, motlochu, chło-pftwa buntowniczego, buntowniczy, Pobel, Volks, Bauern, Außruß. Któryby z Kozaków był niepo-słusznym abo autorem czernieckiey rady, na gardle będzie karan. Vol. Leg. 3, 851. (sub titulo bunt ludu). Rozpu-šeł Kałaba dywan, t. i, czerniecką radę. Ktok. Turk. 18. CZERNIECTWO, a, n. zakonnictwo, mnichostwo, der Ordensstand, das Klosterleben, Mönchsthum; Rs. чер-нёческво, черноризнеческво, Wy zakonnicy apoſtawowie ieſteſcie od professyi, i reguly, i przysiegi, i czernie-ctwa swego. Smotr. Elen. 28. CZERNIENIE ob. Czernić, Czernić się, Czerniec. CZERNINA, y, ž. prosię czarną

46

562

*CZERNIOWY - CZERPAK.

CZERSTWIC - CZERW'.

połewką podlane. Teat. 22, b. 108. Golisz. ein Ferkel. in einer schwarzen Sauce gekocht. (*CZERNIOWY, *CZERNISTY ob. Cierniowy, Cierniły). CZERNIUCHNY, a, e, CZERNIUSZKI, CZERNIUSKI, CZERNIUSIENKI, CZERNIUTENKI, CZERNIUTKI, a, ie, przystk. na - o, intens. przymiotn. Czarny. bardzo czarny, iak kruk, iak wągl, murzyn, iak noc, iak jabło. Sorab. 1. kotorniži) ganz schwarz, kohlenschwarz, rabenschwarz, (folspechrabenschwarzstockfinster H.) *CZERNORESZA ob. Czarnoresza.

CZERP, a, m. wiaderko, kožubek, naczynie do czerpania wody (cf. Czerpacz, czerpaczka), ein Schöpfemeier, eine Schöpfkelle. Off. Wyr. §. Kaszerz, kacerz, sjatka mała okrągła na kiiu, którą ryby ze frkzyni dobywiają. Dudz. 36. der Fischbärn, Fischhamen, der Kesser; Bh. ciečern. CZERPAC dz. ndk., Czerpnąć idnt., naczyniem zkład wody lub inny ciekłizny nabierać, schöpfen, { cf. Ger. Scherpe Udb ig.); Cro. czerpati, czripati, chrepati, czreplyem, grabiti, zajeti, zaimlyem, puliti; Rg. zrěpati, zarpři; Bs. čarpati, čerpati, çrripati, utociti; Vd. zhrepati; sajeti, sajemati; Crn. sajemam; Rs. черпамъ; Sor. 1. tjerpam, tjeram; Slo. wodu wajšim, zacjtrám, wajiti. Czerpali wodę i pili. Sk. Dz. 586. Studnia czerpaniem czyścieie. Crn. Ad. 117. Próżna rzecz wodę czerpać rzeszotem. Min. Ryt. 3, 353. Daremna praca sitem czerpać wodę. Haur. Sk. 174. Nie ile chcesz, ale ile zaiąć móžesz, czerpay. Pitch. Sen. līfl. 4, 2. §. Fig. i transl. czerpać co zkład, brać zkład, etwas wohet nehmen, schöpfen. Chcącego skończyć swoje prace weselicie. Gdy mu we źrzołdach mądrość czerpać pozwolić. Lib. Hor. 66. Serce czuie obowiążki z twykh łąk czerpane. Teat. Hor. 46, 37. (wypływaiące, wynikaiące). Z cnot iego wierni czerpali przykłady, Zab. 14, 240. Szym. Czerpał z niego, co taimniem myślał. Off. Wyr. {zrozumiewał, wyrozumiał, wybadywał, foršchen. (*CZERPACHA ob. Czerepacha). CZERPACZ, CZYRPACZ, a, m. który wodę czerpa albo lud wodą świeżą opatruie, aquator. Mącz. der Wässerföpfer, Schöpfer, (cf. Woziwoda); Sor. 1. tjerpak, tjerak, tjeracz; Vd. sajemavez; Cro. herg; Ec. черпánemъ; Uciecze się do głębszych studniczek i do czyrpacźów ich. Rey Pofl. a. 6. - Fig. czerpacz, badacz, szperacz., der Foršcher. §. Naczynie do czerpania (ob. czerp, czerpadło, czerpak, czerpaczka), ein Schöpfgeschirr, Schöpfemeier. CZERPACZKA, i, ż. która wodę czerpa, die Wässerföpferinn, fig. badaczka, szperaczka, die Foršcherinn. §. Czerpadło, czerpak, naczynie od czerpania, das Schöpfgefäß, der Schöpfemeier. CZERPADŁO, a, m., CZERPADEŁKO, a, n. zdbrn., CZERPAK, a, m. naczynie od czerpania, ein Schöpfgeschirr, Schöpfmeier, eine Schöpfkelle; Sr. 1. tjerpak, tjeradwo; (Bh. czerpadło mieysce u rzeki, gdzie wodę czerpają 2., port); Rg. zarpallo siphon); Cro. czarpallo, herg; Bs. ispolać; Vd. vodna vedriza, sajemazh; Rs. черпáло, ковшь, кобáb; Ec. počernálo. Czerpak, naczynie drewniane na kształt skopca, osadzone na rękoeści, którym w salitzarni war czerpa się z kotła albo woda dolewa się do kotła. Jak. Art. 3, 288. Czerpadło. Dasyp. A. a. 4, b. Naczynia w hucie używane drewniane, iako to, konwie, kadzie, czerpaki, maią bydź iasinowe albo klonowe. Torz. Szk. 288. §. Czerpak, mała czworograniała

siec na ryby, ein kleines viereckiges Fischneß. Tr. - ob. czerp.

Pochod: doczerpać, naczerpać, odczerpać, poćzerpać, przeczerpać, przyczerpać, nieprzeczerpany, wyczerpać, niewyczerpany, uczerpnąć. §. *uszczerbek i. t. d.

CZERSTWIC cz. ndk., oczerstwić, uczerstwić, zczerstwic dh., krzepić, pokrzepiać, rzeźwić, czerstwym czynić, czerstwości udzielać, posilać, frisch und munter und stark machen, stärken, erfrischen, ermuntern, rege machen. Szukali iedła sobie, żeby uczerstwili duszę swoje. Budn. Tr. 1, 19, (posilili. Bibl. Gd.). Boże, ty młode zmysły czerstwisz i szczęscisz pobożne zamysły. Odym. Sw. 2. A. Uczerstw' rozum i sił, wławszy w serce ufność w bogu. Psalmod. 58. Zaniechay mię, że się mało oczerstwią. Budn. Job. 10, 20. (abym się troszczek posilili. Bibl. Gd.) Czerstwienie, rozruchanie, agitacya. CZERSTWIEC niikn. nied., zczerstwieć dh., zsychać się, czerstwym się ławać, iak chlěb, trocken werden, hart werden, scharf werden, wie Brot, wenn es alt wird; Bh. žerstwěti; Rs. черсмбмъ, зачерсмбмъ. Kawałek chleba zczerstwiał. Mon. 71, 379. Chlěb, gdy zczerstwieie pomuszniony piwem i w piec wsadzony, oświeża się. Kluk. Rosl. 3, 263. Nie tylko iuž ten chlěb zczerstwiał, ale i zakwitł. Off. Wyr. §. Czerstwieć, oczerstwieć, orzeźwieć, rzeźwieć, krzepić się, rasch werden, frisch, munter, stark werden, sich ermuntern, stärken, erfrischen. Febus robaczki, żeby oczerstwiały, wzięcznie rozgrzewa. Kołak. W. B. 1. Ziemia, oczerstwiawszy, wstaie. ib. Tedy katolikous wszędzie zaś oczerstwieli i silnemi się stali. Sk. Dz. 1079. CZERSTWOSC, ści, ż. chleba suchość i twardowatość z leżenia, Trockenheit und Härte alt gezwordnen Brotṣ; Bh. cjerstwoṣṭ; Sr. 1. cjerstwoṣṭ; Rs. черсмбосмъ (черсмбосмъсмъ czerstwowatość). Dla zbytniej czerstwości iść nie mógł tego chleba, ile młodo mąjąc zęby. §. Czerstwość, rzeźwość, rzezkość, żywość, darfkość, Stárke, Kraft, Munterkeit, Lebendigkeit. W kwiecień mi młodości na czerstwości zbywa. Hul. Ow. 215. On drugim do czerstwości animuszów, nie leda podudkę dawał. Warg. Wal. 89. CZERSTWY, a, e, CZERSTWO, CZERSTWIE przystk., wyschły, suchy, leżaly, o chlebie, nicht mehr frisch, alt und hart vom Brote; Bh. cierstwъ; Sr. 1. cierstwy; Slo. čerstwъ; Rs. черствый, чорствый, чорсмъв; (Rs. черсмовъатый czerstwowaty). Chlěb ten tak dugo leżał, że aż czerstwy. Off. Wyr. §. Rzeźwy, krzepki, darśki, żywy, rzeški, frisch, stark, munter, kräftig, Kraftvoll; Vd. zherstvi, frischen, bersen; Sr. 1. tjerstwěBył Kazimierz I. silny, i na zdrowiu czerstwy. Nar. Hft. 2, 366. Jakim sposobem do tak pożadaney, bo czerstwey źarości przyszedł. Kras. Pod. 2, 149. Cieszę się, iż We Pana widzę tak czerstwym i rzeškim Teat. 33, 12. Wiedzą, iż Sarmatowie wszyscy białą czerstwie. Paszh. Dz. 54.

CZERW', - ia, m., CZERWIK, a, m. zdbrn., robaczek drzewo i insze rzeczy toczący, młór, eine Made, ein Wurm; Bh. cijerm, cierwik, cierwicěk; Slo. čerm, čerwik; Sr. 1. tjerw, tjerwik; Sr. 2. žerw'; Sla. cěrv, cěrvak; Bs. çarv, çěriv, çěrv, cjarv, çěrivak; Crn. zherv, zhervizhik; Rg. zárv, zarvich, zarvak (w szczegln. iedwabniczek); Cro.

CZERWCOWY - CZERWIEC.

červ, chěrvek, kukecz; *Dl.* czář, zář, czarvak, czar-
vich; *Rs.* чёрвѣ, червѣкъ, червячкѣ; *Ee.* чёрв,
моль повреждающій одежду; червячкѣ, червькъ,
червѣй. (cf. czerwony cf. krew, cf. ściern, cf. Gr. ἀγρω,
Lat. serpo). Czerw drzewny, der Holzwurm. Czerw
nie w każdym drzewie się rodzi; ale tylko w słodkim.
Modrz. Baz 259. Rolą psuie mysz obżarta; czerw
padnie na drzewa owocowe. *Birk-Zam.* 17. Sławę na-
sę, iako czerw wiercą i dziurawią. *Birk. Chod.* 20.
Czerw żytny, der Kornwurm; *Bs.* gazriça, gagleriça.
Czerw' końłki abo rupie. *Syr.* 1161. Robaczek czerw'.
*Urzęd.* 333. ob. Czerwiec. §. Młody płód pszczół, zapłod
pszczelny, die junge Bienenbrut. Pszczoly w Lipcu nay-
bardziey na miód, na czerw', z którego roie się mnożą,
robią. *Kąck. Pas.* 32. §*. Czerw, trąd, nierobotna
pszczoła. *Tr.* die Hummel (cf. czerń). §. Czerw, bób
na zębach końłkich, die Vohne auf den Záschen der Pferde:
Czerw, plama czarna na zębach końłkich, z których się
ich starość poznawa. *Tr.* CZERWCOWY, a, e, od
czerwca, robaczka i rośliny, *Scharlachbeet*; *Johannis-
klut*; *Kermes*; *Ziarnka czerwocowe są nasienia, które
na swym mieyscu sołowatia robaczek czerw. *Urzęd.* 335.
- Czerwcowy, karmazynowy, *Carmasin* - *Czerwcowy
iedwab'.* *Budn. Num.* 19, 6. (Karmazyn dwakroć farbo-
wany. *Bibl. Gd.*). §. Od miesiąca Czerwca, Czerwcowy
*Rs.* ЮНЬСКИЙ, *den Junius*, *Brachmonat* betreffend, *Jun-
ius* - Dni Czerwocowe. CZERWIEC, - wca, m. *coccus,
hermes*, *Rs.* червень, *kозьвка*, owad drobny,
ciemnoczerwonawy, w łtanie poczwarki użyteczny do far-
bowania. Szczególny gatunek Polfkim zwany nayduje
się na korzonkach Kosmyczka i Biedrzeńca. Niektóre ro-
šliny od imienia tych ziarnek czerwonych Czerwcem na-
zywaią. *Zool.* 159. das Johannisblut, das Polnische Schild-
laus, *der Polnische Kermes*, die wilde oder deutsche Co-
henille, *Scharlachkörner*, ein purpurrothes Insect, das
seine Eher an die Wurzeln einiger Gestrauche legt, die da-
her auch Czerwiec heißen. Gasiëniczka tego owadu zwiało
się w klěhek fioletowy, rośnie i pęcznieie, i to iœft
tego owadu poczwarka, pospolicie nazwana czerwcem,
*coccus Polonicus*. ib. Gdzie niegdydzie dawmь chłopi
robaczki szkarlatue, *czerwiec zwane* na dwór zbierać
musieli. *Oflr. Pr.* C. 1, 53. *Urzęd.* 333. Owad ten,
niegdyś znaczne handlu Polfkiego źróźdźło, iedyna karma-
zynowego koloru zasada, teraz po wynalezieniu Amery-
kańskiej koszeniilli, a podobno bardźiay po zaniedbanym
nas tak drogiego owadu zbieraniu, u samych tylko Po-
leśkich wieśniaczek na brudnoczerwoną farbę zażywany.
*Fundz.* 238. - Czerwiec, roślina, *scleranthus Linn.
das Sandfraut. *Fundz.* 237, §. Karmazyn, szarłat, ko-
lor szarlatowy, *Carmasin*, *Scharlach*, *Scharlachfarbe*;
*Bh.* czerwec; *(Rs. чёрвятый) purpurowy, szkarłatny)*.
Wełna czerwcem ukraszona. *Budn. Hebr.* 9, 17. *(szar-
latowa. *Bibl. Gd.*). By złości twoje były sfarbowane
iak czerwiec, iako śnieg wybiełone będą. *Rey Poſt. E.* e. 5.
Będąli grzechy waske iako szarłat, wybiełone będą, iako
śnieg; a ięśli będą tak czerwone, iako czerwiec, iako ba-
wełna, tak zbieleią. *Leop. Jes.* 1, 18. W Wenecyi
mie mogąc wymówić naszego ięzyka, przewrócili obie-
eadło, mówiąc k zamiałc a, *a m* miało w, tak iż mówią
hermes za czerwiec abo szkarłat. *Urzęd.* 333. *§* Czer-

CZERWIEC - CZERWIENIC.

363

wiec, drugi przedni iedwab', die zweyte Seide, das
zwepte Gespinnst des Seidenwutms. Gruby pierwszy
iedwab' zowią běkartem, a drugi, który robaczki około
swego domku tocza, ieſt wyborny, który zowią czerwcem
pospolicie; aczkolwiek insza rzecz czerwiec. *Urzęd.* 383.
§. CZERWIEC, szóſty mięsiąc w roku, *Junius.* *Haur.
Sk.* 485. *der Junius*, *der Brachmonat*; *Slo.* et *Bh.* *cě-
ren* (*Bh.* et *Slo.* cīserwenec Lipiec, *Julius*) et *Sr.* 1. rojowě
měbachztwo, *ſmańnik*; *Sr.* 2. *ſmańſi* (cf. *ſmaga odłog
Brache*); *Sla.* lipanj; *Bs.* lipagn, Ijépagn, gjujn; *Rg.*
Ijépagn; *Vd.* sheſnik, roſhni zviet, kresnik, kriesnik,
prashnik; *Cro.* roshenzvet, Jvanschak, Klaszen, Mlechen,
Lipan; *Dl.* lipan, lyepan; *Hg.* szent Jván hava; *Rofš.*
Ijóny. CZERWIC cz. ndk., o owadzie; zapładzać, na
płód nanosić; (von *Infecten*) brüten, die Brut anlegen,
Brut anſěhen. Gdy się uczyni røy tak potężny, iakiego
w ul trzeba, dopiero na nowy młody røy czerwić pocznie.
*Kąck. Pas.* 9. Zwyczaynie pszczoly z jedną łronę pla-
ſtru miód robią; a z drugą łronę czerwią. ib. 32. CZER-
WIC się zaimk. nied., zaczerwić się dk., w czerw' się
zapładzać, Maden oder Würmer anſěhen, Brut anſěhen;
Rg. ozarvittise, uzarvittise. *Robactwo się w tym siębie
zaczewiło.* - Czerw' się bezosob., płodzi się, rodzi się,
gnieździ się: es brütet, es heckt, es seht sich Brut an.
Gdzie ciepło i mokro w swej łańcęły mierze, czerwi się,
i rzecz każda ród swøy z obu bierze. *Zebr. Ow.* 14. *con-
cipiunt*, *Fig.* Pszezołka, gdy się iey też zaczerwi nie-
enoty, To ona i šrzód lata przeſtanie roboty. *Rey Wiz.*
80. b. (zagnieździ, wrodźi). - *Passiv.* Czerwić się,
CZERWIEC niilak. nied., czerwiwym, robaczwym się
łtawać, robaczeć, madig werden, wurmſtichig werden,
Maden und Würmer bekommen; *Boh.* czerwiwěti; *Croat.*
eherviveti; *Dl.* czarivitivi; *Rs.* червьвѣмь, очервьвѣмь.
Gdy się w Kapuſtach łiścią na gasiënnte czerewią, zry-
wać i do szczętu ie spalić. *Haur. Sk.* 74. Owoce źa-
teczney wiary nie zczerwieią. *Psalmod*, 19. CZERWIEN,
i, ž. czerwony kolor, das Roth, die rothe Farbe. Senat
iechay w brunatni, posłowie w zielemi, a sędzia niech
chodzi w czerwieni, aby znano po szacie, iakiej kto
godności. *Star.-Vot.* D. Cnota w czerwieni chodzi. *Ryps.
Ad.* 5. *rubor eſt virtutis color*). *Ee.* чёрвень purpurna
przędza, ягода красилНАН; чёрвень rubor, бакань
purpur, чёрвень A. A. A. A. A. A. A. A. A. A. A. A. A.
purpur, чёрвень A. A. A. A. A. A. A. A. A. A. A. A.
Wyr. CZERWIENIAŁOSC, ści. ž. 'czerwonawość, die
Köthlichkeit. Czerwieniatość ciała iak szarłat. *Syr.* 1377.
CZERWIENICA, y, ž - 1.) CZERWIENIEC, ńca, *m.
botan.* Anchusa tinctoria *Linn.* gatunek wołowego ięzyka,
tego korzeniem łóy i woſk czerwono farbuią. *Kluk.* Dyk.
r, 35. die ächte rothe Dachsenzunge, das Färberkraut.
Czerwony wołowy ięzyk, czerwony korzeń, czerwienica,
ezerwone ziele. *Syr.* 1294. *Urzęd.* 26. §. Czerwienice,
czerwone borówki, vaccinum vitis *Idaea*, die rothe
Heydelbeere, die Preißelſebeere; *(Bh. cijerwenice ezerwony
grunt, czerwona ziemia, cf.* Okra). b., czerwona łiwka,
e., czerwona gruszke, d., czerwona wierzba. CZERWIE-
NIC, *CZYRWIENIC* cz. ndk., zczerwienić, uczerwienić,
zaczerwienić dk., czerwonym robić, roth machen, röthen;
*Bh.* czerweniti, žčerweniti; *Sr.* 1. žčerwenu; *Cro.* cher-

46.

564 CZERWIENIC - CZERWONAWY.

leniti; Bs. çergljenitti, çarveniti, oçrrigljeniti; Vd. ker-
vaviti, erdezhu storiti, erdezhkati; Rg. zargljenitti,
ozargljenitti, pozargljenitti; Ec. червленню, чермню
purpurţe). Wino może bydź puryrumienione albo uczer-
wienione. Cresc. 354. Blizay iako czyrwcem zafarbowane
a uczyrwienione. Rey Poft. N. n. 6. §. Włtydu, ru-
mieńca, raka kogo nabawić. Off. Wyr. einen schaamroth
machen. CZERWIENIEC się zaimk., CZERWIENIEC
niiah., stawać się czerwonym, sich röthen, erröthen, roth
werden; Bh. cjerwenati, röthi se; Bs. çrrigljenitti se; Vd.
erdezh povstati; Cro. cherlenitisze; Rs. червленъмь,
очервленъмь, червленъмькъ, краснъмь, покрас-
нъмь, багръмь, побагръмь, алъмь, полнъмь,
рдъмь, рдаймь, Ec. чермновӑтися. Rak goto-
wany czerwienieie. Zool. 112. Niewczasem zcerwieniały
mu oczy. Tward. Daf. 35. Tarcz mocarzów uczerwienia
się. Budn. Nah. 2, 3. Niech się czerwienią doły i po-
toki od krwi nieprzyiacielkiey. Pasz Bell. B. 4. Moral.
czerwienić się, pić raka, rumienić się, włydyź się,
sromać się, Vd. sramuvati se, od sramote erdezh gratati;
erröthen, schaamroth werden, roth werden. Czerwieni
się, piecze raki. Cn. Ad. 129. Vd, erjaviza jo oblije).
Czerwieni się ze swoiey sprawy. Off. Wyr. CZERWIE-
NIDŁO, a, n. ruż, rumienidło, barwiczka, rothe
Schminke, Rouge. Kras. Pod. 1, 17. Rg. zargljenillo,
zargljěno; Bs. çergljenillo, çrrigljenillo, rumenillo.
CZERWIENIEC, - ieńca, m. botan. a., ob. Czerwienica
b., Czerwieniec fałszywy, Pseudanchusa, die Hundez-
unge. Syr. 1296. 2.) CZERWIENIEC, CZERWIEN-
CZYK, CZERWONCZYK, a, m. Rs. червонецъ, червон-
ной, czerwony złoty, dukat, (ein Goldgulden), ein
Ducaten. Gdy ia nazbieram czerwieńców do woli, Będą
się kłaniać mi i miniftrowie. Jabl. Ez. 14. Gdybyś miał
w ręku czerwonczyki, tobyśmy kupili tego śpiewaczka.
Boh. Kom. 1, 194. Co moment to inni kredytorowie at-
takuią; a u nas w kieszeni niemasz i iednego czerwien-
czyka. Boh. Kom. 4, 364. Sto czerwonczyków. ib. 1, 129.
CZERWIENIUCHNY ob. Czerwoniuchy. CZERWIEN-
NY, a, e, od czerwieni w kartach, Roth; Herzen, =,
im Kartenspiel; Rs. червонный. Niżnik czerwienny.
Kras. Sat. 103. cf. Kinal. CZERWIK ob. Czerw.
CZERWIWY, CZERWLIWY, a, e, robaczywy, pełen
czerwu, łoczony, madig, voll Wärmer, wurmig, wurm-
stichig; Bh. cjerwiwy; Vd. zhervizhen, zhervovilen, zher-
vojeden; Rg. zarviv, zargliv, zarggliy; Bs. çrrivas, çar-
vivaç, çrriviv; Cro. chěrviv; Dl. czarviv, czarliv; Rs.
червивый; Ec. червйсный. Jablko czerwiwe. Pot.
Pocz. 537. Jablko czerwliwe butwieie. Birk. Chod. 20.
Czerwliwe iabłka z drzewa lecą. Otw. Ow. 283. Czerwiwy
owoc. Zaw. Gosp. Cieśla podcieś przewraca, ieśli nie
czerwiwa. Rey Wiz. 84, b. Korzeń czerwiwy wiary na-
szey. Orzech. Qu. 170. wadzity, podległy wadzie, ver-
dorb, dem Verderben unterworen. CZERWONAK,
CZERWONOG, a, m. ptak phoenicopterus; z samych
języków tego ptałwa robili Rzymianie, aż do zbytków
deboszuiący, potrawę. Pilch. Sen. lift. 4, 47. Plin. H. N.
10, 48. Obeydź się bez ięzyków czerwonaków. Pilch.
Sen. lift. 4, 47. Rs. краснобрónь, красной гусь,
der Flamingo, der Flamant, Nothfeder, Nothfuß. CZER-
WONAWY, CZERWONASY, d, e, na czerwono po-

CZERWONAWOSC - CZERWONOSC:

chodzący, róthlich; Bh. načerwenń; Sr. 1. naſjerwen;
Vd. ardezhkast, erdezhliu, erdezhkaſt, ermenozherlenkaſt;
Crn. erdezhkaſt; Sla. cěrljenikaſt; Rs. красненький,
красненекъ, аловатый, красноватый, рыкцева-
ший; Ec. чермноватый, чермновидный. Niebo
czerwonawe. Ban. C. Czerwonasy. Haur. Sk. 12. CZER-
WONAWOSC, ści, ž, kolor czerwonawy, die Róthlich-
keit; Rs. красноватось, рыкцеватось. CZER-
WONCZYK, CZERWONIENK, CZERWONIK ob. Czer-
wieniec. CZERWONIUCHNY, CZERWIENIUCHNY,
a, e, CZERWONIUCZKI, CZERWONIUSKI, CZER-
WONIUTKI, CZERWONIUTENKI, CZERWONIU-
SIENKI, a, ie, przystk. na - o, intens. adj. czerwo-
ny, ganz roth, recht roth, (feuerroth, fuchroth); Sr. 1.
tjerwenopité, tjerwenuſſi; Rs. краснехонекъ. CZER-
WONKA, i, ž. biegunka krwawa, die rothe Ruhr, der
Blutlauf; Bh. cjerwenka, cjerwena; Sla. kérvogriz).
Czerwonka ieſt troiaka, pierwsza pochodzi z rozsiania
ielit; druga złupienia a odzierania ich; trzecia z otworze-
nia krwawnic; wszyſkie te choroby czerwonką się zowią.
Sien. Rej. Czerwonka, biegunka krwawa. ib. Sprzykrzyło
się im obłęźnie, dla głodu i czerwonek, których było
pełno między niemi. Biel. 263. Na czerwónke co bydlu
dawać. Haur. Sk. 463. Czerwonka łona mężkiego z
pławy mżkie krwawe. Sien. Rej. Blutbarn. §. Szulerſko,
czerwonka, czerwona mać, czerwienna mać, czerwień.
Off. Wyr. in der Karte: Roth, Herzen; (Bh. cjerwánky
aurora borealis zorza północna). CZERWONO przystk.
przymiotn. Czerwony, roth. Wełna czerwono farbowana.
3 Leop. Ex. 25, 5. (poczerwieniona. 1 Leop.). CZER-
WONOBARWY, a, e, farby czerwonye, rothfarbig;
Vd. erdezhofarbaſt. CZERWONOBRODY, a, e, brody
czerwonye, rothfarbig; Crn. erjavobradz; Vd. erdezhob-
bradazh, erjavobradez, erdezhobradba. CZERWONO-
GARDŁ, a, m. ptaszek, gatunek pliszki, das Nothkehl-
chen, Nothbrüſchen; Bh. cjermaſ, cjermaćſ, četwenka,
raſſa; Slo. čerwenka; Cro. cherlénopersznicza; Sla. tvěrd-
kova punica; Sr. 1. roſſa; Rs. kamenzick, pałscowka,
peónолов, motacillá rubecula. Od podgardzieli do brzu-
cha ma wypłowiają czerwoność; w reszcie ieſt ciemnopo-
pielaty, wielkością równa sikorze. Kluk. Zw. 2, 275.
cf. Ludarka. CZERWONOGARDLY, a, e, gardła czer-
wonego, rothkellig, rothhalsig; Rs. peónоловый. Dzwo-
nek (ptak) czerwonogardły. Banial. J. 3. CZERWO-
NOGLINNY, a, e, glinę maiący czerwoną, rothleimig.
Czerwonoglinna ziemia, terra rubricosa. Mącz. CZER-
WONOGŁOWY, a, e, głowy czerwonye, rothkopſig;
Vd. erdezhoglau, erdezha glaua). Szczygiel czerwono-
głowy. Ban. J. 3. CZERWONOGON, a, m. pliszka,
motacilla Erithacus, ptaszek niewielki, na głowie biały
z ogonem czerwonym. Kluk. Zw. 2, 257. der Nothschwanz;
Bh. cserwenka; Crn. brojeza, brolěza; Vd. brojiza; Rs.
twaß. CZERWONOKRUSZ, a, m. kruszec w srebro
dosyć bogaty. Kluk. Kop. 2, 165. miñera argenti rubri,
Nothgulbenerz. §. Kruszec zynkowy, blendzie podobny.
Kluk. Kop. 2, 238. ſterile rubrum, Nothſchlag. CZER-
WONOSY, a, e, nosa czerwonego, rothnaſig. Czer-
wononose indyki. Klón. Wor. 35. Vd. erdezhonosat. CZER-
WONOSC, ści, ž. farba czerwona, kolor czerwony,
cera czerwona, die Róthe; Bh. cjerwenoſt; Crn. erdézuho,

CZERWONÓŁSY - CZERWONY.

erdezhiza; Cro. cherlenina; Vd. erdezhołst, erdezhušt, erdezhina, erdezhiza; Sr. 1. čěrwenosći; Rs. алосъ, краснопа; (Ec. червленость purpurność). Szpetna czarna barwa, zieloność z czerwonością przemieżająca. Bern. Dek. B. 3. b. Czerwoność włosów Rs. рыжеств. Fig. Czerwoność grzechów naszych. Rey Pofl. x. x. 2. (krwawe grzechy nasze). CZERWONÓŁSY, a, e, włosów czerwonych, rothhaarig; Vd. erdezholasen, erjauz; Ec. чермновласный. CZERWONOZÓŁTY, a, e, złółtoczerwony, lisowaty. Crn. Th. gelbroth, blond. CZERWONUCHA, y, ž., CZERWONUSZKA, i, ž. zdrbn., miano, które daują czerwonym krowom, ein Name der tothen Kühse; Bh. cjerwinka cf. wišniucha, czarnucha, białucha. CZERWONY, a, v, Czerwieńczy Comp., kolor żywy nieśkładany główny, w porządku siódmy, roth; Boh. cjerwenń; Sr. 2. cjerweni, zermۇni; Sr. 1. tjerwenń, cjerweny; Cro. chěrlyen, cherleni, cherleno; Dl. czarlyen, zarljen, rujań; Bs. çargljen, çrrigljen, çergljen, çrriven, çarven; Rg. zarvěn, zargljen; Sla. cerljen; Turc. erghaewani; Crn. erdźeh, ardźeh; Vd. ardezh, razh, zherlen, drezh; (cf. Gr. ερυδγος cf. rdza); (Rs. червонный, czerwienny), красный, красно, ало, сирь; Ec. чермный, чёрмень. Zakazano im za szlachtę się liczyć, ani też czerwonego ubioru nosić. Stryik. 326. Szata czerwona. Sekl. Math. 27. (not: szarłatna abo purpurzana. Ec. червеница, слимӑнъ). Twarz iego raz czerwona, a drugi raz zbladła. Zab. 15, 402. (cf. rak). Stoi nieftrowożony, na twarzy czerwony. Bardz. Tr. 520. Czerwone morze. Leop. Exod. 15, 22. Sla. cěrljeno more, das rothe Meer. Czerwony wośk do piecztowania, rozhes Siegelwachs. Szlachta Sieradzka ma ten przywilej, żeby czerwonego wośku do piecztowania liftów wszyscy używali, głuž przedtym tam żadnemu wolno nie było wołkiem się czerwonym piecztować, tylko panom wielkim a urzędnikom. Gwagn. 201. Czerwone drzewo, Rothholz. Do szpilkowatego czyli iak u nas zowią, do czerwonego drzewa należą sosny, iodły i iałowiec. Mon. 74, 743. - Czerwona moneta, złota, Goldgeld, Goldgúlden. Złotą monetę nazywamy czerwoną, srebrną białą a zdawkową czyli mieszaną z miedią czarną. Czack. Pr. 1, 165. Czerwony złoty, czerwony, czerwieńczy, czerwieńczyk, czerwończyk, dukat, ein Goldducaten, ein Ducaten, (Goldgúlden); Sor. 2. žerwone łotto; Carn. slát; Vd. slát, dekat; Bs. sgjutica, sgjuticiła; Rs. zolomoh. Powszechnie bierzemy dukat za czerwony złoty, w śrzednich wiekach były te obiedwie monety rzeczy różne. Kiedy floreny zaczęły bydź podleysze, czyšte złoto wyhiiano, i te nazwano ducatus. Czack. Pr. 1, 165. (Rs. червénное золомо dukatowe złoto). Wniesiono do nas czerwone złote, zkądeśmy złote nasze nazwali. Uchodziły z przodku za Kazimierza W. po 14, potem po 16 groszy; późnicy za Olbrachta ułtanowiono czerwony złoty po 50 groszy naszych, która cena i do tych czas przy naszym złotym zoftała, choć potém czerwony złoty, od którego złoty poszedł, tak daleko wyniósł się w górę. Summar. B. Czerwony złoty, według swego nazwiška, niech nie idzie, ieno iako za naszych oyców chadzał, po złotemu iednemu, maiąc w sobie groszy trzydzieści. Star. Ref. 170. Herb. Stat. 310. (1496 R.). - Za 52 grosza, za Alexandra 1505 R. ib. po sześciu złotych. Star. Ref. 99.

CZERWOTOCZ - CZESAC.

365

po siedm złotych. ib. 169. - R. 1676 po 12, R. 1717 po 16, R. 1766 po 16¼, R. 1786 po 18 zł. połsک. Ofr. Pr. C. 2, 305. et 314. Czerwone złote z kratkami, co ie zkonfederowani Holendrowie biią, Polskiemi zowią, rozumiejąc, że ie u nas kuią, ponieważ do nich nie tak ztamtąd, gdzie ie robią, iak z Polski przychodzą. Grodź. Dis. C. 2. Czerwony - czerwony złoty. Z kramów wewnątrz płacą po 500 czerwonych, a z tych co są ze dworu, po 100 czerwonych. Star. Dw. 12. Tysiąc czerwonych w szkatule ma. Star. Ref. 99. §. Czerwona niemoc, czerwona choroba. Syr. 1481. czerwonka, Bh. cjerwena nemoc,) die rothe Kuhr. Nicwczasami i leda zielskami, które głód śmierząc ieść musieli, zaraženi, na drogach ustawali, drudzy biegunkami i czerwonemi niemocami marli. Stryik. 391. Cesarz Albrycht umarł czerwoną niemocą, która mu się doftała z melonów, bo ie bez miary iadł. Biel. Kr. 315. Głód wielki i czerwone niemocy srogo w wojsku panowały. Stryik. 629. Botan. Czerwony wołowy ięzyk ob. Czerwienica, Czerwieniec. CZERWOTOCZ, u, m. toczenie czerwów, robawyość, die Wurnstichigkeit, der Wurnstich; Bh. cjerwotočina caries, (cjerwotoč tarmes); Slo. črwotoč; Dl. čsarvotocina; Rg. zarvotocniza, zarvotocina; Bs. črivotocina, čarvotocina; Cro, chervojedina, chervotochina; Dl. čarvotocznica; Crn. zhervojěděna, zhervověděna, zhervovina; Vd. zhervojedina, zhervouje, zhervizhje, zhervizhnu gniesłu; Rs. červоточина, пропочина, моліца. Piołnija pisma zachowywa od molów, od czerwotoczu, i od młyszy Syr. 347. CZERWOTOCZNY, a, e, czerwiwy, toczony od czérów, wurnstichig; Cro. chervojedni, chervotochni. *CZERWOWATY, a, e, do czerwia podobny, Ec. чёрвевидный vermiformis, wurmgestaltet, wie ein Murm. CZERYN, u, m. (Rs. чёрень trzonek) podława ogniska, die Unterlage des Feuerheerdes. W lesie wymurować czeryn, a na tym czerynie zrobić ognisko, albo przynaimniey gliniany zrobić czeryn, wykopawszy dołek, wybic go surową gliną twardą, i na tym zrobić ognisko. Torz. Szk. 170. cf. Germ. Scherm, Schirm. CZESAC, *CZOSAC, -ał, czesze, czeszę cz. ndk, uczesac, poczesać, zaczesać, czcesać, oczesac dh., grzebieńiem włosy przeciągnąć, kāmmeń, die Haare kāmmeń; Bh. cjeſatī, cjeſawām, cjeſnauti, cijł, cijſun, rozprawiti; (Slo. čaſi frico, čeſniń frictio); Dt. cheszylati, cesseyati; Sr. 1. cjeſſacń, iědzic, tjeſam, wadźu, cjeſlu; Vd. zhesati, pozhesati, zheshem, zhesam; Crn. zhesati, zhěshem, (cf. Crn. tesati, těshém vellicare crines, cf. Angl. teaze, cf. Ger. zausen); Rag. cescgljatti, izcesgljatti; Bosn. cescgljatti, cesatti; Cro. cheszati, cheshem, grebenim, cheshlati, cheshlyati; Sla. csesati, frůgati, (cf. Ciosać); Rs. чесамь, чěмь. Grzebieniem się czeszesz. Warg. Radz. 175. Włos kawalerski czesał grzebieniāmi. Bardz. Tr. 135. Czesał włos swóy płowy, po ramionach rozpuszcżony, Tr. Tel. 56. Włosy naieżoné sczesz, niechay była ładnie na ślub utrafione. Bardz. Tr. 225. Widzi po pożorney szyi wiszące nieczosane włosy, Cóżby rzekł, gdyby widział ugląskane? Otw. Ow. 29. Włos nieczesany niech igra z wiatrami. Bardz. Tr. 365. ungekāmmt. Włosy przez długi czas nieczesane w kupę się wikłą. Comp. Med. 388. Nieuczosane włosy. Otw. Ow. 386. Broda nieuczessana. Món. 72, 709. Czesanie

366

CZESAC - CZEŚĆ.

włosów, das Kāmmen; Rs. чёска, чócka (= fryzura). Czesać len, czesć wełnę, Flachs hecheln, Wolle krāmpehn; Rs. умькамь, вымькамь, ompenàmb; Crn. mikam, ahlam; Rg. gargaseći; Vd. dersati). Czesanie luu, das Hecheln; Rs. уюцб. Czesać suknią szczotką, szczotkować, den Roč bűrsten; Vd. shzhetiti, poshzhetiti). Dziś Pan. Comes sam, soby suknią czesze. Falib. Dis. R. 3. - Czesac konia, cudzić, grzeblem czyścić, ein Pferd striegeln; Rg. strigliare, Vd. zhesati, strugati, sherbati). - Rybę czesć, oczosać, sprawować, desquamare. Mącz. oskrobać, oluszczyć, Fische schuppen, abschuppeu; Vd. lusko odtergati, ribjo skorjo odernkatı, shlepatı, odluskuvati, ribe frushiti, luske is rib jemati). Skrobię ryby, czeszę, czeżuię. Cn. Th. 1008, (cf. szczeszua). - Fig. czesć kogo, ćwiczyć go, okładać, einen prügern, schmieren, wischen, gerben. Wycząć kogo, to iest, dobrze za łeb dołobić, urwać, depexum aliquem reddere. Mącz. Rag, tessati, otessati, erudire. Nieuczemy, nieokrzesany, nieutarty, nieulizany, ungeflissen, ungehobelt. Niewyłdliwy, nieuczosoany, hardy. Lat. Kom. D. 2. b. Nieuczosoany Kuryusz. Lib. Hor. 22. Czesanie, pobiecie, chłoła, Prügrel, Schläge, Schmiere. Dał mu nieszpetne czesanie. Off. Wyr. (łažnią, bankiet mu sprawił). Czesać, oczesć kogo, oszwabić go, oszulerować, oszukać, einen übervortheilen. Zrzesał go nieszpetnie. Off. Wyr. Dał mu czesanie. Off. Wyr. (puscił go w koszuli, zgrął go). S. Czesć niika-, biedz, ciec, ciąć, laufen, rennen; Ec. Бларомеша, ишми спшшно. Już się wszyscy z legowisk ruszała co duchu, Ten z iąskini, ów czesze z borowego puchu. Zab. 1, 183. Nar. Czy widzisz, iako za nim buczy iunak czesze. Nar. Dz. 3, 154. CZESAC się zaimk., a., czyn. sięk kāmmen. tr. o koniach, kiedy się wzaiemnie po sziych gryząc czyszczą, von den Pferden, wenn sie sich einander auf den Hälfen herumnagen. Wzaiem się kobyłki czeszą. Cn. Ad. 1290. (noga nogę wspiera). b., Biernie czesć się, czesanym. bydź, getāmmt werden. Włosy, gdy się nie czeszą, w kupe się zrałała). Comp. Med. 388, *CZESADŁO ob. grzebień ob. zgrzebło.

Pochod: doczesać, naczesć, oczesć, nieoczosanieniec, pwczesć, paczes, paczesny, przeczesać, rozcześać, wyczesać.

CZESC, cześci contr. czei, ž. honor, uszanowanie, czcze-
nie, poważenie, die Ehe, die Betehrung; Bh. cješt;
Slo. čest, poča, poctivošt; Hg. tiszt, tisztelet; Sr. 1.
cještěj, tještěj; Sr. 1. ještě, čišt, třšt; Vd. zhaftitje, pozha-
titje, zhaft, poshtenje; Crn. zhaft; Bs. cjas, cjašt,
posctenje, dika; Sla. poshtovanje; Rg. cjašt, ejás,
posctenje; (Rg. cjas donum, ob. czesne, cjaštitti mune-
rare); Cro. ehászt; (Cro. chaszt; Dl. csaaſſt; Hg. tizth
= wrząd); Dl. ſtovanye; Rs. česćm, čećствованиe; Ec.
česćствованje, dardomócje. Cześć, którą kto ma u dru-
gich, dobre imię, honor, die Ehe (bey ändern), der
gute Name, gute Ruff. Cześć znaczy imię między ludźmi
dobre. Petr. Et. 307. Macieiwski uſtawicznie to obmy-
śał, zkładby król cześć, a naród sławę u poſtronnych
mił Ludzi. Gorn. Dw. 2. Wielka cześć na królewski ban-
kiet wezwanym bydź. Dambr. 333. Równey czci, Rofs.
rańhoćěmpowo. Wasza Cesarſka Mość czynisz mi cześć,
ktorey się nie spodziewałam nigdy. Niemc. Kr. 2, 22.

C Z E S C.

Bež czci, bež cześci, *bezeći (cf. beżenčy) bez honoru, uszanowania, ohne Ehe, ehrlos. Nie ieſt prorok wzardżeńszy, a bezeći, iedno tylko w oyczyźnie swojei. 1 Leop. Math. 13, 58. (krom czi. 3 Leop.). Przez cię rycerska sława i chwała spodłała, Przez cię każda przewaga bezeći zoftała. P-Kchan. Orl. 1, 306. Pokóy trwał bez wigoru, bez nauki, bez cześci. Zub. 15, 298. Na czi kogo karać, na honorze, an der Ehe strafen, (ob. beczenčnym ezynić). Jednych na ćciach, drugich na gardle karano, Biel. Sw. 248, b. - Cześć, sława, chwała, die Ehe, der Nuhm, das Lob. W bitwie ludzie czci doſtawiają. Gorn. Dw. 18. Każdy tych dopiął sobie nieśmiertelny cześci. Zab. 13, 418. - Cześć którą mamy dla drugich, uszanowanie, poważanie ich, die Ehe, Eherbietung, Berehrung, Achtung, Hochachtung. Prawdziwa cześć ieſt poszanowanie: ludziom dla cnoty powinne na nak zapłaty. Petr. Pol. 60. Wszyscy ptacy ze czci womemu prym dąißenkowi. Zab. 15, 161. Kniaz, - Cześć, uezucie wewnętrzne tego, czego honor wymaga, punkt honoru, das Ehrgeißl, die Ehe. Cześć tež miało enoty i poczciwości bierzemy. Petr, Et. 310. Niemasz iuž na święcie ani czci, ani wiary, ani rzetelności. Teat. 3, 94. Widzieli, że ani czci, ani wiary nie było w Wezyrze. Birk. Zbar. D. 2. (cf. włydy, srom). Pełen czci, uszanowania dla kogo Rs. почищifiedы; Ec. честивыі. - Cześć, znak uszanowania, wyrządzanie czci, co się dzieie na honor drugiego, die Echrenbezeugung. Spuściwszy twarz swą ku ziemi, uczyniła cześć królowi. 1 Leop. 3 Reg. 1, 31. Uczynił cześć na twarz ku ziemi. 1 Leop. 3 Reg. 1, 23. (pokłon, ukłon). Zowiemy tež to czcią, co z dobrogo rozumienia o kim iakiekolwiek poszanowanie pochodzi, n. p. czapkę zdjęć, odprowadzić kogo. Petr. Eth. 307. Mnogiemi czciami uczcili nas. Budn. Act. 28; 10. (wielką uezciwość nam wyrządzali. Bíbl. Gd.) Na cześć czyją obiad dawać = dla niego. Cn. Th. eipem zu Ehren. - Cześć bożka, cultus. Sk. Dz. 742. die Berehrung Gottes. On cześć uprzejmą czyni swemę bogu. Zab. 15, 162. Sylwanowi cześć czynią Faunowie, Zbil. Dr. G. 2. Wszyſtko czyńcie ku czci Panu. W. Poſt. W. 212. zur Ehe des Herrn. - Boga cześć! bogu chwała, Gott Lob! Gott sey die Ehe. Dzień dzisiejszy, boga cześć, więc cey niż kilkadziesiąt tysięcy więźniów nam przywraćił. Pot. Arg. 279. §. Cześć, godność, doſtojeńftwo; czci, doſtojeńſtwa, godności, honor, eine Ehrenstelle; Ehrenstellen; (Ehren). Cześć przyrodzenia nie mieni. Rys. Ad. 7. Czci i bogactwa mu obiecywał. Sk. Dz. 152. Dawszy cześć, dayże i wołą. Rys. Ad. 12: Kościol S. zakon wasz przywileiami i czciemi abogacił. Birk. Kaw. Malt. C. - §. Czci pragnienie, czechujć, panosza, ambicya, die Ehrsucht, der Ehrgeiß. Króleſtwo oycu wydrzeć chciał, zaiuszony czci pragniem, łakomſtwem. Sk. Dz. 787. Kościol złością i czci pragnieniem Foeyusza roztarniony. ib. 831. et 168. et 222. harde czci pragnienie. ib. 851. Czci pragnący, czcičnutny, ambityny, ehrſuchtig, ehrgeißig. Czci pragnącym duchem sobie ſolice przywłaszczył. Sk. Dz. 853. *§. Cześć, nczta, biesiada, bankiet na czyję cześć, ein Ehrenmal, ein Gaſtmal; Sla. csàſt, goſtba; Dl. chasztenye, gozba, gosztbina; Cro. goschenye; Vd. goſtuvanje; Sz. 2. gosćińa. Mieszczanin ieden Krakowſki prosił ceazarza i królow na.

CZESC - CZĘSC.

CZĘSCIA - CZESKI.

35y

Część do siebie w dom i obficie ich uczestował. Gwagni:
64. Na nich uczyniwszy część, dofatkiem ich częstował.
Biel. Kr. 107. Był Tarnowski u hordy Nahaykiej na
czci, czeftowali go tedy kobyłm młokiem i morem koń-
kiem; ale mu nie bardzo smakowała ona część. Biel. Kr.
572. Zgoda ta była lity, przysięgami, czciami obojęy
łrony umocniona. Vol. Leg. 2, 769. Wesele wielkimi
nakładem, oddobą, *cztami (z Czefka, zamiast: czciami),
gonitwami, sprawowane było. Biel. Kr. 487. Umiękczał
lud cztami, dary i innemi łagoduosiami. Biel. Hft. 119.
Pospolity człowiek ma sobie za wielką rzecz, mieć kogo
u siebie na czci. Budn. Ap. 28. Senat i szlachta w ten
dzień czci na siebie sprawiła. Otw. Ow. 275. Sprawił
wielką część na pany swoie. Zbil. Dr. G. 2. Papr Kot.
O. 2. b. Wolą drudzy *ći (czci) sprawiać, niżli w pole
wyiachać. Biet. S. M. C. 2.

NB. Tak w dawnych iak w nowych drukach czefto
znayduje się część zamiast część, co niedbałituw
drukujących przypisać należy. - Pochodź, ob. po stowie-
czcić.

CZĘSC, ści, ż, Czałtka, Czałtecza zdrbn. gu. v., iedna
z tych rzeczy, z których się składa čałość, ein Theil, der
Theil (eines Ganzen); Boh. čaſt, cjaſtka, dił; Sorab. 1.
tiaſt, tel, diel, teil, dijet; Sr. 2. jel, jelba; Bs. del,
dio; Rg. diò, djěłak; Crn. dejł; Vd. dieu, diel, tal,
rasdell, falat, ſtranik, part, plat, ſtrau; Sla, thál, dio,
ris; Cro. del, tál, del, ztran; Dl. dil, dio; Rs. часьм,
pай, участь, доля (cf. счасьмъ, часьмъ szczęſcie).
Cała rzecz większa od każdej części swoje osobney. Sol,
Geom. 26. Wziąć połowyę, trójkę, ćwicę, piątkę,
dwudzieſtkę, trzydzieſtkę iakowey liczby, ieſt to rozdzie-
lić tę liczbę przez 2, 3, 4, 5, 20, 30, albo ią prze-
dzielić na 2, 3, 4 i t. d. równych części dla wzięcia
z nich iedney. Jaf. Mat. 1, 55. Jedna trzecy część ob-
trójka, ein Drittel; iedna czwarta część, czworka,
ćwierć, ćwiartka, ein Viertel, iedna piąta część, piątka,
ein Fünftel i t. d. szóſtka, siedmka, ósmka, dziwiatka,
dziesiątka, iedynatka i t. d. Zgoda dwóch *trzech części
narodu. Przeſlr. 12. (dwóch trzecich części). Ciało
ludzkie składa się z części twardych, z części miękkich
i z części plynnych. Perz. Cyr. 1, 12. Cztery części roku-
Kal. 39, M. 3. die vier Jahrezeiten. Części dnia. Sekl. 6.
die Tagezeiten. Księga n. dwie części podzielona, na
dwa podziale, iaka ieſt n. p. Krasick. Hift. na 2 części
podzielona. - §. Część czia, udział iego, sein Antheil,
sein Theil; Ec. dоля, часьмъ, Rs. участокъ, участо-
werkъ. Ta ieſt część nasza i los ten. Birh. Zyg. 25. -
Jagiello wziąwszy Witołda na część swego ſtarania, nay-
wyszše, księstwo ziem Litewkich mu dał. Herb. Stat. 665.
(zróbił go uczęſtnikiem swego ſtarania, przypuſcił go do
dzielenia z sobą tego ſtarania, et ließ ihn an seiner Ne-
gierungsforge Antheil nehmten); Rs. причаſmingься,
причаſtамься; Ec. общамься. Część maiący w czym,
uczestnik Ec. общимъ; Rs. общникъ. Nie maiący
części w czym, nieuczestnik Ec. bezčастный. Pozbawiać
kogo części iego Ec. bezčestwovani. Część lesom na
kogo przypadła Rs. повымокъ. (cf. Ec. алочаҫмъe ma-
la pars nieszczęście). Posiadacz części, t. i. części wsi,
nie całe y wsi, der Besitzer eines Theils des Dorfes. Nay-
więczej ieſt takiey szlachty na Podlasiu, która tylko części

posiada. Off. Wyr. Część w iakiey pracy maiacy, dzie-
łacy iaką pracę z kim, det an einer Arbeit Theil hat, An-
theil hat. W poſtanowieniu trybunałów przez Batorego,
miał swoje część Wielki Zamoyłki. Off. Wyr. W dzie-
lach Sobieſkiego miał część Jabłonowski hetman. ib. §. Czę-
ścią, nie całkowicie, zum Theil, nicht völlig; Rs. часьмъ,
omb łydcmi; Ec. owo. Częścią tego dopiął. Tr. - Część -
część; częścią - częścią; zum Theil - zum Theil; theils -
theils; eines Theils - andern Theils; sowohl - als auch.
Sr. 2. neſto - neſto. Ryš cześcią biały, cześcią bury. Zab.
16, 354. Częścią zazdrość, częścią nienawiść, częścią
niewdzięczność ludziom oczy zasłaniała. Star. Zad. E. b.
Liniia proſła nie może bydź częścią na równi a częścią
podniesiona. Jak. Mat. 1, 12. - Po części, nie zo
wszyſtkim, niezupełnie, zum Theil, nicht völlig, nicht
gauß; Sla. na dio; Vd. en diel, is ene ſtrani, eno ſtran,
nekai; Bh. gednakt; Rs. onyčacmi. Po części prorokuie-
my; ale gdy przyidzie to, co ieſt doſkonałe, tedy to, co
ieſt po części zginie. Radz. 13, 10. Nie po części,
ale wszyſtko ogółem oswobodził. Warg. Wal. 50. Po
wielkiej części, groſſentheils; po większey części, po
naywiększey części, großſentheils; Vd. vezhi diel; Crn.
vezhejl. - Częſciami, iednę część po drugiej, theil-
weſje, zu einzelnen Theilen, einen Theil nach dem an-
dern; Bh. čaſlečne; Rs. poНАСТНО, ЧАСТНО, Potym
częſciami jałt wszyſtko odkrywać Jako na iego adrowie
czyhać miano. P. Kchan. J. 524.

Pochodź *czałtka, czałtecza, ucząſek, uczęſtnik,
uczelnictwo, spółczeſtnictwo, uczęszczać, czeſto,
częſtohroć, czeſły. §. Szczeſcie, nieszczęście i t. d.

CZESCIWY, a, e, — o, albo — ie przystk., pełen czci,
uszanowania, woll Ehrfurcht, ehrfurchtsvoll; Bh. ctnij;
Sr. 1. cjeſny; Vd. zhaſtitliu; Rs. почтимелный; Ec.
ческий. Ludzie cnotliwi, uboga ofiarą błažaiąc bogi,
bywali miani za nabożne i czešciwe; a ludzie grzeszni,
choćiaž hoynie krwią bydłał oblewali ołtarze, przecię
przezwika niezbożnych i nieczeskich uchodzi nie mogli.
Gorn. Sen. 22. religiosus, izreligosus). Okrnutnicy nie-
częściwi Seyron, Gieryon i t. d. Gorn. Dw. 382.

CZĘŚCIUCHNO intens. adv. Częſto, czeſto gęſto, bar-
do czeſto, gat ſeſt oft. Prawda częściucho pokryto
siedzi. Gorn. Dw. 17. Fal. Fl. 140.

w CZESIE, w czasie ob. Czas.

CZESKI, a, ie, *CZESKO, po CZESKU przystk., od Czech,
böhmisch; Bh. cjeſſy; Sto. čeſki, čeſſt; Cro. chęſki; Dl.
czeſky; Hg. chéhiil; Rs. богемский. Waclaw był razem
królem Czeſkim i Polskim. Dyk, G. 1, 155. Po czeſku
mówić - ięzykiem czeſkim, Böhmisch sprechen. Z Czěſka
mówić, zarywać czeſzezyzny, den Böhmhen hören lassen,
durchbliicken lassen. Pierwey gdy co zacnego i w Polszcze
zmawiano, Tedy to Czěſkiem słowem zdzierżeć obiecano.
Rey Zw. 241. (cf. Co za Czech słowa dotrzymać. Czechów
za bardzo rzetelnych ludzi miano). Czeſki grosz, albo
Czeſki, (cf. Prazki), ein Böhmischer Groschen, ein Böh-
me; Bh. cjeſſh, 6 groszy Polskich). Czeſki kamień,
falszywy dyament; bo w Europie dyamentami zfabryfiko-
wanemi popisują się osobliwie Czechy. Kluk. Kop. 2, 26.
ein Böhmischer Stein, ein junachter Demant. Nie tylko
dyament się świeci; aleć i Czeſkie kamyki blaſk wydają.
Off. Wyr. (pozór oszukuje. Nie wszyſtko złoto, co się

368

*CZESNE - CZESTKA!

świeci). Zamiała brylantu, Częski mi się tylko dołał kamyk. Teat. 29, b. 39. Znać się na Czeskich kamieniach (znać się na malowaney twarzy, na farbowanych lisach). Tak się łosuie Częski kamień do dyamentu, iak liczman do czerwonego złotego, szych do złota, nędza do złotogłowu. CZESŁAW, a, m. imię mężkie, niby to, Czechów sława. Chmiel. 1, 60. ein Mannsname.

*CZESNE, - ego, n. Subflantiuę. (Rg. cjas donum ob. cześć) honorarium podarunek sędziemu, ein Erhengeschenk, Honorar, für den Richter. Czesne abo pamiętne, które zwykle bydź sędziemu, gdy którą rzecz skazował, dawane, było odiete; wszakże taż płaca pod innym imieniem, które pamiętnym zowią, ieſt odnowiona, które na mieyscu onej cesznego bywa brane, i iescze to czesne w wielkości przewyższa. Herb. Stat. 403. Vol. Leg. 1, 22. (R 1347). ob. Czesny.

CZESNIK, a, m. urzędnik ziemski, od czaszy zwany, że w czasie przyjaźdu król w swojoj ziemi miały mieł stanie o trunku, (cf. Podczasyj), der Landmundschenken, Landschaftschenk; Bh. čěſnijk, čiſnijk, čiſnijk; Rs. vápočник (ob. czara). Ec. винолаймеb. CZESNIKIEWICZ, a, m. syn cześnika, der Landmundschenkensohn, Landschaftschenkensohn. Wziąwszy iaki z dużemi guzikami fraczek, póydę między szulerów, i będę się prezentował za iakiego czešnikiewicza. Teat. 22, 14. Pan Czešnikiewicz przeseymikował dwa folwarki. Kras. Pod. 2, 237. CZESNIKOSTWO, a, n. urząd cześnika, doš Landschenkenamt; Vd. tabernaria, tabernanstvu, likebuvanje, oshtirjaſtvu; Ec. винолайтіе. S. Zbiorowo czeznik zóną, der Landmundschenke und seine Frau. Przeieżdżaiąc zatrzymał się dni kilka u państwa czešnikowstwa, naszych sąsiadów. Teat. 16, 11. CZESNIKOWA, y, ž. die Landmundschenkinn; Bh. čiſnice. CZESNIKOWNA, y, ž. córka czešnikoftwa, doš Landmundschenkentochter.

1.) CZESNY, CZESTNY, a, e, od czei (ob. cześć), czcigodny, cny, zacny, ehrwürbig, achtungswürbig; Rs. cemesnyj; (Dl. cseſtit = sławny), Nie tylko z doſtojeńftwa, ale i z urodzenia potrzeba do tak wielkiej sprawy cesznego, po naszemu do zacnego człowieka. Zoth. Mſkr. 59. Nieczesny, bezczesny, bezczes, infamis, ehrloſ, infam, ſchändich. O synu nieczesny, ce z oycowskim nieprzyjiacielem przeſtańiesz. Zebr. Zw. 129.

2.) CZESNY, a, e, od czasu, czasowy, doczesny, zeitlich; Bh. čiſný; Crn. zhasn). Błogosławił im bóg, tak na cesnych, iak i na duchownych dobrach. W. Pofl. W, 2, 113. Oſtatecznego czasu żywota cesznego twego. Biat. Pofl. 33. Racz nam dadź Panie, po żywocie cesznym on wieczny. Biat. Pofl. 114. Wzgardzliwszy temi rzeczami cesznemi, żada wiecznych. Wrobl. 91. Kucz. Kat. 3, 354. Czesność, doczesność Rs. временность. S. Czesny, wczesny, zeitig, früh, Früh =; Sr. 1. tjaſně. Bóg da ziemi waszey deszcz cesny i późny. W. Deut. 11, 14. (ranny i późny. Bibl. Gd. Früh = und Spatregen; Sor. 1. tjaſnosći wczesność).

CZESTKA, *CZOSTKA, i, ž. zdrb. słowa Cześć, gloriola, eine kleine Ehre, kleinliche Ehre, ein Chrchen.

*CZESTNIK - CZĘSTOCHOWSKI.

Kiedy wſłapi w nas chciwość zbytnia czeſtki, człowiek prawie nic nie widzi. Gorn. Dw. 84. My się na świeckich rozkoszach, zyſkach, czoſtkach, łakomstwie bawiem. Sł. Kaz. 252.

*CZESTNIK, a, m. uczęsnik, der Theilnehmer (ob. cześć). Przez wiarę ſtalem się członkiem Kryſtusowym i czeſtnikiem pomążania iego. Katech. Gd. 19.

CZESTNY, CZESTNE ob. Czesny, Czesne.

CZĘSTNY, a, e, na części dzielny, sztuczastały, particularis, Mćcz. theilbar; Rs. váčsmijskij. CZĘSTO przystk. przymiotn. Częſty, CZĘSCIEY Compar., wiele razy piędko powtarzając, oft; Bh. čiſto, čaſſtěg; Slo. čaſto; Šla. cſeło; Crn. zheſtu; Sr. 2. žeſto, žeſcjei; Sr. 1. tjaſto, huſto, tjaſtjey, huſtjeſch, huſtjejo (cf. geſto); Vd. zheſtu, goſtu, velikobart, vshtat; Rs. vácmo, moaſmcy, moaſmje. Mało a czeſto, ſto za wiele. Crn. Ad. 472. *Częſto częſtokroć - bardzo czeſto, gar oft. Częſto częſtokroć dla obrony króleſtwa nieprzyjiacielskie naiazdy mżенно podieli. Herb. Stat. 3. - Częſto geſto, bardzo czeſto, ſehr oft, ſchr häſſig. (cf. *ugęſzeć za uczęſzeć za cf. Dd. dickmaſs, dickbemeldet, dickbesagt ob. Adig.). Nasi plundrowali Węgry, za tym płać i narzekania przychodziły do Władyſława czeſto a geſto. Biel. Kr. 429. Częſto geſto w dół wpadnie, što go pod kim kopie. Pot. Jow. 65. - Dosyć czeſto Rs. váčsmějko. Tak czeſto, tyle razy Rs. koliždo. CZĘSTOBIT, a, m. którego czeſto biią, der oft Edlidge befommt, ein Abgeprügelter. CZĘSTOBYŁ, a, m. uczęſzczaiący gdzie, bywaiący czeſto, etn fleſſiger, häuſiger Besucher. Ten Jegomość czeſtobył w mym domu. Oſſ. Wyr, CZĘSTOCHOWA, y, ž. Jasna Góra, Mons Clarus, miaſto w Sieradzkim, wſławione cudami P. Maryi, którey tam koſciol ieſt bardzo bogaty. Dyk. G. 1, 155. Tschenstochau, eine Stadt in Ciradien, mit einem berühmten Marienbitbe. Juž tež i w Częstocho wie takie cuda się nie dzieią, iakie ten Jegomość w karty dokazuje, (cud nad cuda). Ofiażry się We Pan do Czętochowy, (nic zwyczaynego nie pomoże; na to trzeba cudu). J w Czętochowie tego nie widać. (osobliwość nad osobliwościami). Gada, iak w Czętochowie (iak w wiezy Babilońskie, różnemi ięzykami, iak opetani, których pełno w Czętochowie). Tak trudno to, iak Czętochowy obronić (rzecz snadņa, bo Czętochowę sama N. Panna obronić miała przeciwko Szwedom). Potrzebny, iak djabił w Czętochowie. Teat. 32, b. 88. Zabl. Zbb. 41. (iak Piłat w kredzie, iak pies w koſcjele, Saul unter den Propheten; Vd. taku trebi, kaker tern vpeti). - Czętochowa (Czętochowaiąca, Zrn. Pofl. 3, 787. b.). Składa się z słów: częſto i chowa; ztąd liczygroszów i łapipieniązków, łowiszelažków tym wyrazem cechuią n. p. To panoſko prawdziwie Czętochowa, To Pan Czętochowa. CZĘSTOCHOWSKI, a, ie, od Czętochowa, Tschenstochauer -, von Tschenstochau. Forteka Czętochowska. Dyk. G. 1, 156. Słubował odprawić Czętochowską drogę. Paszk, Dz. 27. (obiecał się do Czętochowy, er gelobte eine Wallfahrt nach ...). Obrazy Czętochowskie, które rycerstwo pod czas woien piersi swoje uzbraia, a za naywiększy ſkarb synom swoim leguie. Nar. Hfl. 3, 83. (obrazy wyrażające N. Pannę, iaka w Czętochowie, bywały o cu-

*CZĘSTOKOŁ - CZESTOWAC.

CZĘSTY - CZESZCZEC.

569

o cudowny iey obraz pocierane). Cud Częstocho wski; cud większy nad Częstowski (bardzo wielki). Jeśli się mój koniuszy na iarmarku nie upie, będzie to cud większy niż Częstocho wski. Oss. Wyr. Częstowski żołnierz, bożogrobski, papiezki, księży, odpuštowy, niećwiczony, niewprawny; ponieważ w Częstocho wie zalogę utrzymywali Paulini, nawet do wódźcami iey a źarofłami fortecy byli, aż do panowania Stanisława Augusta, Dyk. G. 1, 156. Poszły zbiory, iak Częstocho wskie skarby, (nie wiedzieć, gdzie się podziały, znikły z dyniem, ami ich śladu niemasz). Krésa Częstocho w ska (tega, eine tüchtige Schramme, od krésy tegoż obrazu cudownego, na twarzy Nayśw. zadaney od poganina). Rycerz z krésą Częstocho wską, Oss. Wyr. Kadencye Częstocho wskies, wierszyska lada iakie bez ładu i składu, iak w organiścich ciążkach. *CZĘSTOKOŁ, u. m. palisady, zasieka palisadami, Tr. die Verpalisadirung, ein Palisadenverhau. ob. okołokop. CZĘSTOKROC przystk. raz w raz często oftmalż; Bł. čaſtokrát; Slo. čaſtokrát, mnohokraté; Bs. cestokrat, guſtokrat) Rg. ceſtokrát, velekrat, vecchjekrat; Vd. zhestukrat, velikobart; Crn. pogoſtu; Cro. guszto-krat; Hung. gyakran; Rs. мноғокрӑмно. Ес. на-чӑс̧тѣ, многочастѣ, многажды, многаши, мно-жичею об. Często. CZĘSTOKROTNY, a, e, CZĘSTO-KROTNIE przystk. raz po raz częsty, oftmalig; Sr. 1. tjaſtokrotně; Ec. многочастный; Rs. мноғокрӑм-ный. CZĘSTORODNY, a, e, CZĘSTORODNIE przystk., rodzący często, oft gebährend, oft zeugend; W kościele łaska pańska, duchem świętym płodan, Nowe syny ceſtorodna. Groch. W. 140. CZĘSTOSC, ści, ż. wielekrotne powtazanie się lub czego, die Haufigkeit, die Oſtmaligkeit; Bs. ceſtochja; Cro. chesztocha, gusztocha; Sr. 1. huſtoſć, tjaſtoſnoſć; Rs. ceſtina, ceſtócchja: Rs. łaćmoma, łaćmocmb; Ec. łaćemosb, gusmosb (cf. gęſtoſć) Jak ceſtość uprzykrzenie, tak rzadkość ma w so-bie coś pożadanego. Lub. Roz. 225. CZĘSTOTLIWY, a, e, CZĘSTOTLIWIE przystk., nie raz, lecz często powtórzony; w grammat. słowo ceſtotliwe, ſi ſquentariuum. Kpecz. Gr. x. 197. (oppos. iednotliwe); Slov. čaſtotliwě ſłowo.

CZESTOWAC, *CZĘSTOWAC, - ował, - uie cz. ndk.,
poczętować, uczęstować dok. Czeftowywać czſll. (ob-
ceść, uczta) dawać ieść i pić, podeymować gościa, bydź
mu rad u siebie, tractiren, bewirthen; (Rg. cjaſitti mu-
nerare; Sr. 1. teſſuyu czczę); Dl. chasztim; Rg. cto-
vatti, ctujem, setovatti; Bł. hoſtitii; Bs. gostiti; Cro-
gosztim; Vd. goſtuvati; Rs. čeſmymb, чецу). Częſto-
wać absolute biesiadować, bankietować, tractiren,
schmausen, banſetiren. Częſtuie, gra, baliki daie, suto
szafuie pieniędzmi. Teat. 14, 107.- Transitiue czeſtować
kogo, einen tractiren. Kucharza rad winuie, gdy kto
gości źle czeſtuie. Cn. Ad. 406. Dobrze czeſtuie, kto co
ma nie żałuie. Cn. Ad. 90. Skarzą się, żeście ich źle
na obiedzie czeſtowali. Baz. Sk. 362. Wdzięczne było
Jagiellovi poselſwo od Czechów, i przeto czeſtował posły
dobrze. Biel. Kr. 298. Učeſtuywa (Dual.) go, a wesel-
my się z nim. Sk. Dz. 578. Cycero czeſtowywał co przed-
nieysze swego powiatu ludzie. Kosz. Cyc. 5. Częſtowanie,
uczta, *cześć, biesiada, die Gasterey, das Tractieren; Bs. gozbi-
wa, goſtenje; Vd. goſtovanje; Ec. uгоſтенне, чреждённе.
Tom I.

ſ. Częſtować kogo, poić kogo, einem zutrinken (ihm be-
ſaufen, trunken machen). Jakże nie poczętować, gdy
kto w dom przychodzi, Jak czeſtować, a nie pić? i to
się nie godi. Kras. sat. 55. Tak go będzie czeſtował, że
go będzie w każdym kącie dosyć. Cn. Ad. 533, (wyſtrychnę
go na świnję, że piiany będzie bluł i t. d.) Czeſtował go,
aż nie traſł do domu. Cn. Ad. 129. vel ebrius vel pla-
gis impos animi factus) fig. tr. Turczyn w każdym
pańftwie, które opanuie, senatora, biskupa, iak chłopa
częſtuie. Pasz, Dz. 49. (tak się z niemi obchodzi, iak
z chłopami, et tractirt sie, wie Bauern). Czeſtować
kogo kiiem, przeżegnać go kiiem, wyłatać mu skórę, wy-
garbować, einen mit dem Stocke tractieren. Poczętował
go nieszpetnie przez łeb. Oss. Wyr. Policzkami czeſto-
wać, mit Ohrſeigen tractiren. Częſtuią cię pogeſkiem.
Paſl. F. 131. ſ. Częſtować kogo czym (cf. czeći kogo
czym) spotykać kogo czym, ofiarować mu co poczesnego,
einem einen ehrenvollen Antrag thun. Częſtowano go
woiewództwem; ale wolał źarofsto. Oss. Wyr. CZĘ-
STOWAC się zaimk. a.) siebie samego, sobie rad bydź,
sich ſelbſt tractiren. Gości zaprosiwszy, sam się czeſtuie.
Cn. Ad. 268. Sam się czeſtuie, nie da się prosić, sam
sobie dolewa, sam się bierze do szklanki, nie trzeba go
częſtować, sam piie. - Poczętować się, uczęstować, uraczyć
tię, użłopać się, upić się, sich betrinken, bene-
beln. Zona iego dobra, poki się nie pociěſtuie i poki
iey się nie zagrzeie w głowie iaki trunek. Haur. Sk. 194.
b.) Wzaemiernie się częſtować, sich einander weſelſeitig
tractiren. Fig. Koperczaki ſtroić, komplimentować się,
prosić się, mit einander Complimente machen. I w tym
łaſki dosyć, nie dadź sie bardzo doługo czeſtować i prosić.
Pot. Arg. 8. Częſtuią się, iak N. N. do wieży. Cn. Ad.
130, (rad każdy drugiemu uſtepuie). Częſtuią się, iak
N. N. z wieży. ib. (każdyby rad bydź pierwszym). CZĘ-
STOWNIK, *CZĘSTOWNIK, a, m. który cześć a
biesiadę iaką sprawuie. Mącz. der Gastirer, Tractirer;
Dl. chasztitel, gosztenik; Cro. gosztitel, chasztnik; Ec.
chrеждамєв, чреждямєв. Gdy gospodarz się od-
wrocił, wymkniętym się z izby; dogonil mnie wśród
podworza niespracowany czeſtownik. Kras. Podl. 2, 11.

CZĘSTY, a, e, CZĘSTSZY, CZĘSCIEYSZY Compar.
wkrótce wielokrotnie powtórzony lub powtarzający się,
haufig, oft; Bh. čaſth; Slo. čaſth; Dl. cseess; Cro-
chészt, guszt; Rg. et Bs. ceſt; Vd. goſt, vnogen, veli,
kubarten, pogoſten; Sr. 1. huſté, tjaſtotné, tjaſtokrotné;
Rs. łaćmый; Ec. łaćша gąszcz cf. gęſty, częły). Wolę
częſty mały zysk, niż większy a rzadki. Pot. Jow. 95.
Gość częſty i długi, rychley się sprzykryzy. Cn. Ad. 265.
Kray ten ma zrzódła częſte. Warg. Radz. 31. Krużganek
częſtemi koszami albo łukami ozdobiony. Opis Jer. 55.
Jako siekiera czeſta w ręku rękę czyni twardą, tak grzechy
częſte twarde serce. Birh. Zbar. C. 2. b. Wrzaskiem
wszyſkich okrutnym i częſtym a gęſtym ksykaniem zna-
cznie był zelżony. Warg. Wal. 245. (ob. gęſty = częſty).
Ec. частлю, чась бываю, crebresco; Rs. частъмь
gęſcieć; Bs. ceſtiti, ceſto cinił; Rg. ceſtiti, ceſtovatti,
zacěſtiti, uczęszczać; Cro. chesztovati frequentare, chesztiti
celebrare.

CZESZCZEC niiak. nied., zczeszczeć dok., Czechem się źawać,
na Czecha zarywać, zum Böhmen werden; Bł. ſćěſtiti,

47

570 CZESZCZYZNA - CZŁONEK.

bohemizare, čěſtily bohemizatus zczeszczały. CZESZ-
CZYZNA, y, ž. wszyſtko co Czeskiego iest, ięzyk, spo-
sób, obyczay, towar Czeski i t. d. das Böhmische, etwas
Böhmisches, Böhmische Sprache, Gebräuche, Waaren
u. f. w.; Bh. čěſtina, čěſtinka; Slo. čěſina, čěſcina.
Polak, chociaż nie będzie w Czechach, iedno iż granice
Szląska przeiedzie, to iuž inaczey nie będzie chciał mó-
wić, ieno po Czesku; a Czeszczyna, wie to bóg, iaka
będzie. Gorn. Dw. 42. Czeszczyna, towar, ziemi-
plody Czeskie, osobliwie kamyki Czeskie (cf. Norym-
berszczyna). CZESZKA, i, ž. z Czech rodowita, die
Böhmiun; Bh. čěſſka; Slo. čěſſa, čěſſina; Sr. 1. čiſſa,
cjěchowka; Cro. chehinya. (2.) Bh. čěſſka czarownica;
Galt. bohemienne cf. cyganka).

CZESZEĆ, CZEZUIĘ ob. Czesać. \*CZĘTKA ob. Cętka.

CZETWER, CZETWERT, a, m., CZETWERYK,
CZETWERTNIK, a, m. zdrbn. pewna miara zbożowa
Ruska, ein Neußisches Kornmaß. Rs. чемвермь, b
czetwertników, чемверикь, ósma część czetwerta,
1229 calów kubicznych Paryzkich. (cf. Cwiertnia).

CZKAWKA ob: Szczkawka. CZŁAP ob. Szlap,

CZŁECZEK ob. Człowieczek. CZŁECZY, a, e, człowieczy,
ludzki, człowieczeński, menschlich, Menschen-: Czlecza na-
tura łakoma a żła. Pot. Jow. 217. Króla tego ród czeczy
przeklina. Karp. 2, 76. Ona w czeleczym ciele aniolem się
zdała. Auszp. 24. §. Possess. czyisik, nie wiem czyi,
do kogoś, lecz nie wiedzieć do kogo należący, írgend
jemandes (eines Menschen). Czyi ten płaszcz? Czleczy.
CZŁECZYNA, y, ž, człowieczyna, z pogardą, nie-
wieki gracz, nietęgi pacholek; lub z pożałowaniem,
biedaczyna, nieborak. ein elender erbärmlicher Mensch;
oder auch: ein armer bedauerntswürdiger Mensch. Smieszna
człeczyna miała się zemną zmierzyć. Oss. Wyr. Kogoź
się tu bać ! takiey człeczyny! ib. CZŁECZYSKO, a,
n., człowieczysko, w rubaszney mowie, n. p. stryi mój istic
dobre czleczysko. Weg. Mar. 3, 10. ein guter Kerl.
Dobre człeczysko, choć czasem lubi się gniewać. Teat.
14, d. 22. Człeczysko prawne, ib. 7, b. 35. CZŁEK
ob. Człowiek. CZŁEKOBOG ob. Człowiekobog. CZŁE-
KOLUBNOSC ob. Człowiekolubność.

CZŁONECZEK, czka, m. zdrbn. rzeczown. Członek, das
Gliedchen, Gliedlein, ein kleines Glied. Bh. članček,
članček; Vd. vudizh, kotrigizh; Sr. 1. štawcik. Młode
iego członeczki w trunienę schowali. Zbil. Dr. H. 1.
Członeczki twoie drżą od zimna. Zyw, Jez. 29. Nie ma
w człowieku członeczka, któryby nie miał swego własne-
go bolu. W. Post. W. 2, 286. Członeczki Słyczne.
Groch. W. 365. CZŁONEK, nka, m., \*\*CZŁON, a,
m., część iakaś oddzielna ciała zwierzęcego, das Glied,
ein Theil des thierischen Corpers; Slo. članek, klaub, ud
(Bh. član, ceła gcbna kuſſka) Bh. članek, aud, klaub;
Rg. sekgłjan, sekgłjának, celán, celanak, zgłób; Sr. 2.
złonk, lenk (cf. Ger. Gelenk); Bs. çłán, çłén, članak,
ceglian, udo; Sta. cslának, prigib, ùdal; Cro. chłènk,
sklob, kotrig, chłanyek; Dl. chlanak, zglob, sklyàn,
sklyanek; Crn. zhlank, gânek, gib, ud (Crn. zlink
condylus); Vd. zhlink, glied, skłěp, xud, kotrig; Sr. 1.
štaw, hrodżetne štawě; Ros. членъ; Ec. ýab. Ciało
człowiecze złożone iesł z wielu członków, ktore iedna
dusza żywi; przez nie oko ma swoję moc do widzenia,

CZŁONKOWANIE - CZŁONKOWATOSC.

UCHO DO SŁYSzenia, I INSZE CZŁONKI MAIĄ SWOIE WŁASNOŚCI.
Karnk. Katch. 74. (narzędzia zmysłowe, Sinnenwerkzeuge).
Wszystkie członki należą dozinęcośćia ludzkiego.
ib. 90. Członki są między sobą spoione, że iedne co
boli, wszystkie boli, kiedy ieden członek có cierpi, wszystkie
ciało cierpi. Karn. Kat. 79. Zmordowane członki dobrze tu wypocząc mogą.
Teat. 8, 84. Eneasz zebral członki, do ziemi się schylił. Dmoch. II. 2,
221. (skurczył się, çt bükłe sich, zog sich zufammen). W sztuki
i na członki był rozsiekaj. Stryik. 367. Maią wziost olbrzymi i ogromne człony.
Przyb. Luz. 325 et 155. §. Członek, per excell. członek mżki, wstydlowy,
plemienny, płodny, tajemny, nizki, wszeteczny, daś
männliche Glied, das Glied, das Zeugungsglied. Boh.
čičał, gcbak; Sta. csovicse udo; Rg. xilla; Sr. 1. muſſ
ſtahw, narodny ſtaw, muſſa hanba; Crn. kurz; Vd. moshki
sram, rep, kurz, shpiza; Bs. sglizda; Ec. sрамные ýabı.
Członek naturalny mżki lub korzeń. Krup. 2, 159. Członek mżki.
Sleszk. Ped. 214. Członek tajemny mżki.
Otw. Ow. 591. Odcinać chłopcom członek płodny, Hul.
Ow. 112. Członki wstydliwe. Sk. Dz. 825. Przez
ubrania ich znać wstydliwe członki. Paſzk. Dz. 122. Członek
wszeteczny. Pot. Jow. 2, 58. U Izraelitów
na członku plemiennym obrzezanie ustawiono. W. Post.
Mn. 53. Mazanie około nizkiego członka. Sien. 452.
Do rozmnożenia narodu ludzkiego służą członki natural-
ne tak mżkie, iak białogłowskie. Kirch. An. 61. die
Schaamtheile, Zeugungsglieder, Schaamglieder. §. Fig.
tr. członek iakiego spółeczeństwa, towarzysz, ein Mił-
glied, Glied einer Gesellschaft; Vd. tovarsh, sravenvud;
Ec. spłćěsникь. W kościele bożym są różne członki,
to iesł, rozmaici ludzie, rozmaite narody. Karnk. Kat.
79. Wierni członkowie Chrystusowi. W. Post. W. 205.
Martwe członki w kościele ludzie zli. Karnk. Kat. 79.
Członek rady. Oss. Wyr. Pan Schultz, członek Prus-
kiey akademii. Łęsk. Miern. 2, 205. §. Członek u
żdźbła, trzciny, łodygi, ziela, drzewa, kolano, kolanko,
Cn. Th, wyrostki poprzeczne, die Knoten, die Glieder.
Członek czosnku. Cn. Th. eine Zehe des Knoblatichs.
§. Członek w mowie sporszy, odstęp, ein Abschnitt in
einer Rede; członek w mowie drobnieyszy, peryod,
eine Periode, Modlitwę mówił rozdzielnie i iakoby po
członku, z słowy się nie kwapiąc. Erazm. Ob. E. 2.
Członek, punkt, kategrorya, paragraf, artykuł; Vd. od-
stavik, artikel; Rs. стамья. Począł czynić wyznanie
wiary po członku, każdego członka z osobna pismem do-
wodząc. Baz. Hst. 52. jeden Artikel, jeden Punct. Członki
wiary, artykuły wiary, die Glaubensartikel, die Artikel.
Członki kreda, nieiakim podobienstwem, którego oycowie
nasi często używali, członkami nazywamy. Bo iako w
ciele część od części członki dzielą, tak w tym wyznaniu
członkiem to zowiemy, cokolwiek o każuey rzeczy z
osobna wierzyć many. Karnk. Kat. 10. Dwanaście
członków wiary S. Symbolum, kredo, skład apostolski
Sh. Dz. 26. Rey Post. X. x. 5. §. Aduerbial, człon-
kami, po członku, na członki. Crn. Th. gliederweise.
Vd. po vudi, po vudach, Rs. статейный. CZŁONKO-
WANIE, ią, n. membratura Mącz. ein gliederiger Bau,
der Gliederbau. Ec. членовěнě. CZŁONKOWATOSC,
ści, ž. articulatio; Ec. вчленовěнě. Spoienie kości

CZŁONKOWATY - CZŁOWIECZENSTWO.

z sobą niby szwem iakowym złączonych, nazywamy
członkowatością. Perz. *Cyr.* 1, 24. Palce składają się z
trzech członkowatości. ib. 1, 21. Gliederung, Gliederfügung.
Ec. благосочленёніе 'ευαρμοσία składność; Eccl.
вученію artículo; сочленію, слагаю юко чалёны
Gr. συναρθρευω; сочленёніе, членовѣ сложёніе
Gr. συναρθρωσις *zczłonkowanie; изученію Gr. εξαρ-
θων membra concido **wycزلонкія (cf. rozczłonkowa);**
членослобвиниться, сотласшься многимъ во едино,
згодіć się iednomyślnie; Ec. пречленяйися, переро-
диться przeobrażać się, przekształcić. CZŁONKOWATY,
а, е, articularis. Мącz. członki, przeguby maiący. Cn. Th.
z członków składany, gliederig, zergliedert. Rg. sckgljanast;
Dl. szklaniaszt, zglobni; Cro. kotrisni; Ec. членійстый;
Vd. vuden, kotrishen; Crn. udn; Sr. 1. šławotnić. – §. Człon-
ków wiele abo wielkie członki maiłyce. Cn. Th. großgliedet-
zig, starkgliederig. CZŁONKOWY, a, e, od członka, do
członków należący, Glied-, Glieder-; Rs. членовій.

CZŁOWIECZEK, abbr. Czleczek, czka, m. zdbrn.
rzeczown. Człowiek, ein Menschchen, ein Herchen,
Slo. člowečik, člowječek; Bh. člowječek, žiwuček; Slá.
csovicsa: Rg. cjovjeciz, cjovjècjaž (vulg. baghègl); Bs.
člouicjač; Cro. chlovechez; Dl. chyovichacz, cjovjecjaz;
Sr. 2. žlowesłek; Sr. 1. čzwopeczj, čzwopeczo; Rs. чело-
вѣчек. My iestešmi mdli a słabi iego człowieczkowie.
Baz. Hist. 13. On nędzny człowiek natychmiast był
uzdrowion. Rey Post. B. 4. Nicmasz ni człowiezka, ni
bydłatka w mieściech Judskich. 1 Leop. Jer. 55, 10.
Nayłępsześ schował dla siebie człowieczku. Pot. Jow.
139. Ješt to w swoim gatunku człowiek arcypocieszny,
Teat. 24, 119. Człowieczek to z główką, Oss. Wyr.
(szpak, choć mały, ale głowiasty; mało ciała, wiele
mózgu). Będęž się ia łękał tegoż człowiezka! ib. (karła,
pigmeyczyka). *CZŁOWIECZENSKI, a, ie, *CŁO-
WIECZENSKO, *CZŁOWIECZENSKIE, po CZŁOWIE-
CZENSKU przysłk., człowieczy, ludzki, od człowieka,
menschlich; Cro. chlovechanszki, chlovechki) Chrystus
wziął na się naturę człowieą. W. post. W. 206.
Moc bozka Chrystusowa pokazuje się w męźtwie człowie-
ceńskim. ib. 263. Ciało człowieczeństwa, ib. 2, 51. To
nieczowieczeńska, ale bozka wiadomość. Rey Ap. 42.
Nieczowieczeńską, ani świata tego, ale bozką naukę
okazał. Rey Pst. M. 3. Słyszysz nieczowieczeńską sprawę.
ib. Rr. 4. Pamiętay Attylo, żeś człowiek; obacz się, iż
nieczowieczeńsko czynisz, ale iako smok okrutny ludzie
morduiesz. Gwag. 659. Nieczowieczeńskie czynisz. Biel.
Sw. 123. Po człowieczensku, po człowieczu; Ec. чело-
вѣкострӑмшнѣ. CZŁOWIECZENSTWO, a, n.
ludzkie czyli człowiecze przyrodzenie, stan człowieczy,
die Menschheit, menschliche Natur; Bh. člowěczenstvi,
lidstwo (2.) čłowěczenstwii niewolnictwo; Sto. čloučenstw-
to; Sr. 2. žlowějstwo; Crn. zhlověstvu; Vd. zhlovesh-
tvu, zhlovezhnost; Rg. cjovjectvo; Cro. chlovechansztvo;
Dl. chyovichansztvo; Bs. cjoujecjanstvo; Rs. человѣче-
stro. Cyrce chciła przemienione w bestye Indzie
Ulyssesowe do pierwszego człowieczeństwa wroćić, by z
nią mieszkań. Petr. Ek. 25. Do złego skłonnie się
człowieczeństwo nasze, Gorn. Wt. N 2. Człowieczeństwo
Jezusowe. Sk. Dz. 65. Apollinarzyst trzymali, iż czło-
wieczeństwo Chrystusowe duszy nie miało. Sk. Dz. 635.
Nie złemu człowiekowi ialmużnę dadź, ale człowieczeństwu.
Budn. Ap. 23. Czym iest różna natura od persony?

CZŁOWIECZY - CZŁOWIEK. 372

natura iest istność, która na iednym albo na wielu
stanąć może, iako człowieество, które iest i w Pietrze
i w Pawle i w innych iedno i t. d. Sk. Kaz. 535.
Człowieczeństwo i bóżtwo Cryingusowe. ib. 361. Tak
prosto iest ich człowieество, iak nievypolerowane
zwierciadło. Gliczn. Wych. H. 4. b. (ludzie naturalni,
bez wszelkiego poloru). §*. Człowieństwo, ciało czło-
wieczne czyli ludzkie, det menschliche Dörper, det Leib.
Kto przeciwko człowiekowi występuje, ten na człowie-
ceństwie, to iest, na ciele cierpieć i karan bydź ma.
Szczerb. Sax. 42. Widząc synaczka nagiego, zakryła
rąbenckiem człowieństwo iego. Piesn. Kat. 112.
§*. Człowieństwo, ludzkość duszy, Menschlichkeit;
Cro. chlovechtvo; oppos. nieczowieczeństwo, nieludzkość,
okrucieństwo, die Unmenschlichkeit, Grausamkeit. Sza-
lone nieczowieczeństwo pod sławy przewiskiem krew
ludzką przelewa. Tr. Tel. 184. §. Zbiorowo ludzie, die
Menschen, die Menschheit. Raczyłes ciało przyąć na
twe bóżtwo, abyś zbawił człowieество. Piesn. Kat.
179. CZŁOWIECZY, a, e, od człowieka, od ludzi,
ludzki, ob. człowieckeński, menschlich, Menschen-;
Boh. člowěci; Slo. člowći; Sor. 2. złowežni; Sor. 1.
čzwovecji; Slá. csovicsj, csovicsanski; Vd. zhloveshki,
zhoveken, Cran. zhlověshke; Bs. jouceejan, joujecki;
Cro. chlovechii; Rs. человѣческий, человѣчий. Czł-
owiecza rzecz chcieć, a bozka naznaczyć. Pot. Syl. 284.
Do upęlności ciała człowiezego należą kości i żyły
Karnh. Kat. 179. Obyezaie człowiece. Tr. (czowiekowi
przystoyne, przyzwoite). *CZŁOWIECZYCA, y, z.,
Boh. człowiece; Vnd. zhloveckina, mulier kobieta cf.
*żeńczyzna. *CZŁOWIECZYNA ob. Czleczyna; Rag
cjovjeccinca; ital. homaczione, huomo grande cf. cza-
czysko, człowieczysko; Bh. člowěc'ina mięso człowiece).
CZŁOWIEK, contr. CZŁEK, a, m. iestestwo duszą
rozumną obdarzone, der Mensch; Bh. člowěk; Sto. člo-
wek; Sr. 1. čloweŕk, čloweŕk, čloweŕk, Sr. 2. złoweŕk, zło-
jek, čloweŕk; Vd. zhlovek, zlovek; Crn. zhovek; Dl.
chyovik, cjovjek; Rg. cjovjek; Slá. csovik; Bs. človjek,
cjovjek, človik; Rs. человѣкъ. Bóg stworzył człowieka,
zwierzę rozumne, zwierzę nad inne wszystkie zwierzęta
i kształty i urodą i wszystkimi innymi sprawami ozdo-
bione. Rey Pst. LII. 3. - Prov. Croat. chlovek, to je sztvar
velika, koga mores rech' chlovika, res magna est dici
posse hominem). Człowiek człowiekowi bogiem,
człowiek człowiekowi wilkiem, Pot. Jow. 173.
Człowiek człowiekowi zdrowie, człowiek człowiekowi
zguba. Cn. Ad. 131. Jak ryba rybą żyje, tak człowiek
człowiekiem się wspiera. Glicz. Wych. K. 5. Człowiek
nie bydłę, nie kamień. Cn. Ad. 151. (cf. krew nie woda)
Człowiek od człowieka, nie może bydź więcej człowie-
kiem. Jez. Wyr. By nayświętszy był człowiek, tedy
przedsię iest człowiekiem, t. i. błędom podległym. Sk.
Kaz. 479. W każdym mieyscu i czasie człowiek iest
człowiekiem, Te same w nas skłonności, co były przed
wiekiem. Kras. IV. 46. Nie iest człowiek w człowieka.
Teat. 45. c. 128. Wyb. (ieden nie iest do drugiego podobny).
Also się to człowiek w człowieka nie uda? Boh. Kom. 1, 74.
(alboż to ieden nie bywa podobny do drugiego?) Nie
będę człowiekiem, ieśli ci nie dogodźę. Teat. 21, c. 43.
(człowiekiem poczciwym; iakem poczciwy, iakem czo-
wiek, ich will kein Mensch seyn, kein ehrlicher Mensch

47.

372

CZŁOWIEK,

ſeyn, wenn ich ... ) W *człowiecze (w człowieku). Birk. Kant. B. - W. Post, W. 192. Sienn. 289. W. Post. Mn. 247. O nędzny zašlepiony człowiecze! Rey Post. LII. 5. (człowiek!) Wedle człowieka, podług człowieczeństwa, sposobem człowieczym, stosównie do ludzkiej natury, menschlicher Weise. Ludwik był bliższy powinny Margraſowi, aniželi księciu: dla tego, wedle człowieka mówiąc, mógł bydź w podeźrzeniu o wiekszy skłonności ku tamtéy stronie. Wys. Al. 327. §. Theol. człowiek, człowieczeństwo, krewkość, der Mensch, die menschliche Natur, Gebrechlichkeit, Sündhaftigkeit, Menschlichkeit. Umorzyła w sobie S. Tekla zwierchniego człowieka, Sk. Dz. 33. den äußern Menschen. §. Rycerski człowiek, rycerz, ein Rittersmann, ein Ritter. Każdy rycerski człowiek winien o prawdę ręką czynić. Gorn. Dw. 266. W rycerskim *człowiecze (człowieku) potrzebnięses ist posłuszeństwo, niż mějtwo. Gorn. Dz. 79. §. Pospolity człowiek zbiorowo pospolstwo, lud, ludzie, der gemeine Mann, das Volk. Wyszedi, przeciw Kazimierzowi pospolity człowiek z żonami i dziećmi, z wielką radością takiemu królowi, którego kilka lat pożądali. Biet. Kr. 52. *§. Kilka itd. człowieka, zbiorowo kilku ludzi, głów, mehrere Mann, mehrere Klopfe. Znaleziono tam kilkoro człowieka tey sekty. Birk. Dom. 8. Walentyanian tysiąc sześć set człowieka prowadząc. Krom. 7. Ziemia pięcioro człowieka zabila, Wez. Zap. C. 1. Miał w siebie w niewoli dziewiąt z chłopiątami i pospolitego gminu z naszych ośmdziesiąt człowieka. Paszk. Dz. 24. §. Człowiek, per excell. mąż słuszny, człowiek iak potrzeba, vir, ein Mann, ein ganzer Mann, ein rechter Mann. Wzystkośmy ludzie; tylko Xiądź pleban człowiek. Rys. Ad. 71. To mi to człowiek; całą gębą człowiek, Oss. Wyr. Miałem się też kiedy, iak człowiek. Cn. Ad. 50. florui). Iron. Jaki mi człowiek (ob. złęczyna, złęczek). §. Człowiek, człowiek, służyacy, lokay; Rs. человѣк, der Bediente, der Dienstbote, der Lofay, der Wutsche, der Kerl, (cf. mein Mensch). Bh. człowiek niewolnik). Trzeba officerowi konia pod człowieka. Teat. 36, b. 65. Dobryś na hetmana, Lecz lada co na człowieka, a gorska na pana. Zab. Amf. 11. Mussin Puszkin unnott, ad antiqui. leges Russ. p. 2., „natio Russorum antiquissimis temporibus diuisa fuit duplici ordine Boiarum et hominum. Vocabulo Vir multis gradibus secundum varietatem generis,„ Człowiek, w Polskim ięzyku zastępuie zaimek zbiorowy Francuski on, Niem. man, który także przez pierwszą lub trzecią osobę liczby mnogiey wyraża się, u. p. człowiek robi a robi: robiemy a robiemy robią a robią, Gall. on travaille, man arbeitet. Także i francuzkie on pochodzi od rzeczownika homme; a niemieckie man jedno iest z rzeczownikiem der Mann mąż), Jak to Polak szczegliwie był pod Augustami! Człek iadł, pił, nic nie robił i suto w kieszeni. Niemc. P. P. 10. To prawda, że bóg człowieka stworzył dosyć ładnie. Zebym jednak wykształcił figurę dokładnie, Chciałem Paryż odwiedzić. ib. 46. Es ist wahr, Gott hat einen ganz artig erschaffen; oder: man ist zwar von Gott ganz artig erschaffen worden; .. Osobliwie tym nieznacznie się wytyka pierwsza osoba: Człowiek robi, a on sobie próżnie.

CZŁOWIEKOB. - *CZŁOWIEKOZB.

Cn. Th. unfet einer arbeitet, oder man arbeitet; ich arbeite und er geht müßig. - Opuszczają człowiek przed słowem dostać: a gdzie tego dostanie? (gdzie człowiek tego dostanie? wo bekomm't man das? wo ist das zu haben?) §. W liczbie mnogiey zamiast człowieki teraz używamy słowa ludzie; Bh. lidé, lidí; Vd. ludi; Cro. lyudi; lecz u dawnych pisarzów tak liczba mnoga iak podwóyna, pluralis et dualis w czystym używaniu; Vd. zhloveki; Cro. dva, tri, chetiri chloveki.) Uznawszy to, że ludzie są człowiekami, nie mieliby tak hardzie a postawnie na swą ludzkość kazać. Glicz, Wych. F. 5. Na takie świadectwo ma siedmiu człowieków obrać. Stat. Lit. 21. Dwa człowiek wstępowali do kościoła. 1 Leop. Luk. 18, 10. Budn. Luk. 18, 10. Wuiek ib. O dwu człowiekach. W. Post. W. 2, 175. Dwa człowieku własnemi rękami zabił, Wys. Kat. 306. Smierć wzięła mi razem dwu człowieku. Groch. W. 421. Różność władz dusznych nie może dwu człowieku z iednego czynić. Petr. Et. 402. CZŁOWIEKOBOG, CZŁEKOBOG, a, m. Jezus łączący w sobie bóztwo z człowieczeństwem, der Gottmensch. Gdy cزلекбóg podchodził pod ostatnie prawo, š Rykła góra i słońce zaćmilo się krwawo. N. Pam. 21, 363. CZŁOWIEKOBOYCA, y, m. mężobóyca; Rs. человѣкогбийца, der Menschentödter, der Mörder. CZŁOWIEKOBOYSTWO ob. mężobóstwo, zabóstwo. *CZŁOWIEKOZGUBNIK, a, m. gubiący człowieka, der Menschentverberber, Eccl. человѣкогбиймель. *CZŁOWIEKOSZTAŁTY, a, e, kształt człowieczy mający, menschengestaltet; Ec. человѣкогбийный, человѣкогбийный; Ec. человѣкогбразую Gr. ανδρωπομορφώ. *CZŁOWIEKOLUBEC, bca, m, lubiący człowieka, der Menschenlieber, Menschenliebhaber, Menschenfrt. und. человѣкоблеib. W psalterzu Słowiańskim bóg nowy człowiekolubec. Teat. 24, 41. Czrtr. not. Błohodarim tia władyo Człowikolubcze, t. i. dzięki tobie oddaiemy władzzo, człowieka miłuiący. Pimin. Kam. 94. Ec. человѣкобюшную Gr. φιλανδρωπώρ CZŁOWIEKOLUBNOSC, ści, ž. humanité, co się zwyczaynie przez ludzkość wyraża. Teat. 24, 41. Czrtr. not. die Menschenliebe; Menschenfreundlichkeit. Ross. человѣкобюie; Ec. человѣкобюшство. CZŁOWIEKOLUBNY, a, e, - ie. adv., człowieka lubiący, miłuiący, menschenliebend, menschenfreundlich; Rs. человѣкобюбий, Człowiekolubny, humain. Teat. 24, 41. Czrtr. not. (cf. Ludzki). *CZŁOWIEKONIENAWISC, ści, ž., mizantropia, nienawiść ludzi, der Menschenhaß; Eccl. человѣкогенавибніе. *Człowiekonienawistnik, mizantrop, der Menschenhaßter; Ec. человѣкогенавибенъ; Ross. человѣкогенавистникъ, w rodz. żełśk. человѣкогенавибшница; adject. человѣкогенавибшный mizantropski. CZŁOWIEKORODNY, a, e, rodzący ludzi, menschenzeugend. Ec. человѣкогройдный. CZŁOWIEKOZERCA, y, m. ludóżerca, samoiedz, der Menschenfreffer; Eccl. человѣкопожорิตель. CZŁOWIEKOZERNY, a, e, menschenfrefferisch; Eccl. человѣкогройдный. *CZŁOWIEKOZBAWNY, a, e, zbawienny dla ludzi, menschenerfösend; Ec. человѣкоспасительный. (Ec. человѣческую Gr. ανδρωπεύομαι; Ec. человѣкоспасрácшіе Gr. ανδρωποπαθεία, adj. человѣкосстраничный. человѣкосстраничную ανδρωποπαθή.)

CZMER - *CZOŁG.

CZOŁGACZ - CZOŁKO.

373

CZMER, CZMYR, ob. Szmer. §. Czmeranie w głowie, w oczach, ein duſeliges Gekriebel im Kopfe, in den Augen. Bndtk. Zab. 10, 332. CZMERAC, CZMYRAC czyn. nied. gměrać, krießeln, krabbeln. Piórkiem w gardle czmeray. Perz. Lek. 162. - Czmyrzy mi się w głowie, w oczach, es kriebelt mit im Kopfe, in den Augen. Bndth.

CZOBOTY ob. Choboty. CZOCHAC się ob. Czechać się. CZOCHRAC ob. Czechrac. CZOFAC ob. Cofać. CZOKAC ob. Ciokać. CZOKAN ob. Czekan. CZOKULATA ob. Ciokulata. \*CZOLAK ob. Wielkoczoły. CZOŁECZKO ob. Czoło, Czołko.

CZOŁDAR, a, m. Pers. czoldur, przykrycie wełniane kosmate na konie. Czrtr. Mskr. eine wollne zottige Pferdebeye. Croat. barb. cjultar. (cf. koc, dera) może też i czabrak, eine Schabrake. Ubrawsi konia w kosztowne czoldary. Pot. Jow. 217. Koń sekiel wszystek w brod ufarbowany, Na którym czoidar złotem haftowany, Kchow. 51. Koń pod złotym czoldarem. Pot. Syl. 472. Pot. Arg. 810. Rzędy, siodła, czoldary. Pot. Jow. 90. (cf. kołdra) u Trotza CZOŁDRO deka staienna kołska, eine Stalldecke.

CZOŁECZKO, CZOŁEM ob. Czoło. CZOŁENEK, CZOŁENKO ob. Czołnek.

\*CZOŁG, a, m. czołgacz, płaz, ziemiopłaz, gadzina czołgaiaca się, ein kriehendes Insect. Siłszaki szmer liścia, myśli, czy się iaki czołg pod krzakiem wiee. Przyb. Milt. 276. Bóg o chropawym czołgu, w dobrodzieystw podziele, Tak iak o płomienistym pamiąte aniele. Przyb. Ab. 111. - §. Czołgami ob. Czołgiem. CZOŁGAC się zaimk. honyn., Czołgnąć się iednotł. plazać się, pełzać, pełznąć, chodzić ślizgaiąc się na brzuchu płaskim, kriechen, auf dem Bauche fort gleiten, wie die Schlange und andere kriechende Thiere. Bs smućatise, plaziti; Cro. hulyatise, Rs. пресмыкаться; Ec. пальжими. Gad czołgaiacy się, zwierzęta, które nie maią żadnych członków zewnątrznych do przenoszenia się z mieysca na mieysce, ani skrzydel, ani pletew, ani nóg. Zool. Nar. 197. §. O zwierzętach nóżuych, raczkiem, chyłkiem łazić, auf allen vieren kriechen. Czołga się na bałuku. Bardz. Tr. 11. Chodzić na nogach, iest rzecь przyzwoita; czołgać się zaś na ręku, iest przeciw rzeyrodzeniu. Bardz. Boet. 114. Trójnogi starzec w parze z czwornogiem dziećiciem Czołga się opłakanym ku ziemi przygięciem. Zab. 8, 395. Koryt. Wieprz, któremu sadło, tak że prawie się czołgał, na ziemię opadło. Zab. 15, 411. - §. Fig. czołgać się, nie unosić się, nie wznosić się, nizko się wlec, kriechen, sich niedrig am Boden hinschleppen, sich nicht erheben. Poziomym tylko Muza nasza krokiem, ledwo się czołga. Zab. 14, 366. nizkim tonem śpiewa. Boiąć się czołgać drugi, w obłokach się gubi. Zab. 16, 102. - Moral. czołgać się, z pokory, uniżać się pokornie, pokorzyć się, aus Demuth gebeugt gehen. Niż mi piora bogomyślności odrosną, czołgać się będę do krzyża, Psalmod. A. 5. b. Musi się czasem czołgać, by mógł powstać potym. Przyb. Milt. 264. Zwyciężeni pod zwyciężcą kształtem iakich po ziemi czołgaić się raków. Tward. Wt. 257. sie kriechen vor ihm. Czołgać się, uniżać się nikczemnie, podlić się, plaszczyć się, sich kriechend wegwerfen, sich wegwerfend vor einem kriechen. Rs. работадапствовавть. (Hung. szolgálni - służyć) Czołga się w prošbach, dumny w faworach. Teat. 52, 25. Wolą raczey, aby się pod ich

ćzołgano nogami, niżeli żeby mówiono kiedy prawdę bez ogrodki. Zabt. Roz. 78. Czołganie się, łaśienie; Ross. человѣкоуродźie. §. Artill. Gdy kula z armaty nawiasem wystrzelona po pierwszym uderzeniu znowu porwała się do góry, i tak na przemiany padając i skakając, nieprzyiacielowi kilkakrotnie szkodziła, takowe strzelania nazywaią czołgaiące, Gall. à ricochet, w początkach nazwano ie głuchemi, boulets sourds. Jak. Art. 1, 439. Wyraz ten czołgaiące strzelanie, iż nieco wziętym jest, ale lepiey naturę rzeczy tey wyraża, na odbitkę strzelanie. Jak. Mat. 5, 161. Prallschüsse, Prellerſchüsse. Działobitnie czołgaiące, batteries à ricochet, od czołgaiącego strzelania. Jak. Art. 1, 369. Prallbatterieen. CZOŁGACZ, a, m. pelzacz, czołg, der Kriecher. Rodzay piąty gadu czołgaiącego się, amphisbaena, nazywamy czołgaczami, że nie przez sprzężynowatość samę, iak inne węże, lecz stulaniem i rozwozdeniem pierszczenkow członkowatych czołga się. Kluk Zw. 3, 57. Wąż czołgacz, Zab. 14, 251. §. Nikczemnik podły, bańkę komu świecący, pochlebca, ein (niederträchtiger) Kriecher; Rs. работадапствовавать, пабский. CZOŁGANIE się, CZOŁGANIE, -ia, n., CZOŁGANINA, y, ž. CZOŁG, u, m. płazanie się, das Kriechen, das Gefrieche. Już wąż (szatan) dążę ku Ewie, nie tak iak przedtym pochyla czołganiną, lecz do góry się wznosząc. Przyb. Milt. 276. §. CZOŁGIEM, CZOŁGAMI adverbial. czołgaiąc się, kriechend. Smokowie czołgiem bieżą. A. Kchan. 58. Tatarzy czołgiem się podmykali pod okopy. Tward. W. D. 65 (na bałuku) Czołgiem idzie przy brzegu. Tward. Pasq. 95. Czołgami. Tr. CZOŁGANIEC, ńca, m. czołgacz, płaz, ziemiopłaz, ein kriechender Wurm, ein Kriecher. Za piękną sobie rzecz ma czołgańcem bydź ziemskim i zaniechać pomocy bozkiej, która cię do góry prowadzi. Birk. Kant B. 4. b. §. Czołganina, das Kriechen, das Gefrieche. Piaski wąż orze, długie swego czołgańca zostawuiąc ścieszki Bardz. Tr. 21. CZOŁGATNY, CZOŁGLIWY, a, e, zdatny się czołgać, czołgaiacy się, kriechend, zum Kriechen geeignet. Ec. пальжный, пресмыкательный. Zwierzęta o czterech nogach i robactwa czołgatne i ptastwa. Leop, Act. 10, 12. Przymierze z bestyą polną i z pta-kiem niebieskim i z czołgatnym zwierzęciem. Leop. Ozeasz, 2, 18. Podobieństwo czołgatnych zwierząt. 1 Leop. Ezech. 8, 10. (ziemiopłazów. 3 Leop.) Niektóre z gatunków czołgliwego gadu. Przyb. Milt. 227.

Pochod. Doczołgiwać się, doczołgać się, naczolać się, odczołgać się, poczołgać się, przyczołgać się, rozczołgać się, wczołgać się, zaczołgać się, zczołgać się.

CZOLISTY, a, e, czołowy, frontosus Volck. 341. Wielkiego czoła. Maćz. großſtrinig; Bh. cijlaty; Slo. čelatý, kdo weſlić celo ma; Sr. 1. wulkoh tjowack; Vd. zhelak, velkozhelaſt; Ec. челюсный, лабиофый.

CZOŁKO, CZOŁECZKO, a, n. zdrbn. rzeczwn. Czoło, das Stirnchen, eine kleine Stirn, Bh. cijlko, čilko; Rs. лобок, лобочикъ, ловбикъ. §. Czołko, czulko, opaska czoła używana od kobiet, ein Weißeropſpüß, eine Stirnbinde. Jeymosć w długich kornetach, w czułku i mantoleciku, prezentowała poftać naszych prababek. Kras. Pod. 1, 145. Ubrać się w czołko albo w duet. Teat. 22, 58. Brzydkież to są te czołka, te kaftaniki. ib. 54, b. 21. Co przedtym chodziły w czołeczkach; dziś o

574 CZÓŁKOWA - CZÓŁNY.

CZOŁO.

trzech piętrach noszą fryzury. ib. 36, c. 112. (cf. Ee. чекиї, постриженє волосовъ на абу для краски.) CZÓŁKOWA Ieymość, w czołko ubrana, t. i. mieszczka, parafianka, prostaczka, oppos. kornetowa.

CZOŁN, a, m. CZOŁNO, a, n. łódka rybitwia, ein Fischerkahn, ein Kahn, ein Nachen, Deſt. eine Zille (cf. Ger. Schelch, Schale; Bh. cſun, ſocáb, kócábka; Slo. ďun; Hung. ſónak, chonok; Cro. chún, ladja ribichka, ladijčza; Sr. 2. zoln, zown; Sr. 1. tżownik (Sr. 1. tżowm okręt); Bs. cjun, plav, goliça; Sla. csun; Vd. zhoun; (Vd. zholn, zkuln; Crn. zhovn, zkuln = okręt; Crn. zhovnár = maytek; zhovnishe = port; Chin. tſoun, czołn); Rs. челнб, пловъ; Ec. чолнѣ, ботникъ, ломочка. Czołno ieſt z całkowitego drzewa wyrobione i to zawsze przy statkach prowadzą. Magier. Czołny albo łodzi z iednego drzewa są wydrożone. Klon. Fl. E. 1. Czołna do wożenia się po wodzie, bywaią bukowe, sosnowe, topolowe. Kluk. Rosl. 2, 158. Przy statkach mieć potrzeba czołn, także dla potrzeb iakich sprawowania i cel odprawienia. Haur. Ek. 171. Wiożyli go na czołn i szukali naywiększyę głębiny w rzéce, tam go wrzucili. Birk. Gl. K. 24. Wsiadlszy na czołno, po rzéce pośpiesza. Przyb. Luz. 208. CZOŁNEK, CZOŁENEK, nka, m, CZOŁNIK, a. m. CZOŁENKO, CZOŁNKO, CZOŁNECZKO, a, n. zdrbn. rzeczown. Czołn, das Kühnchen; Bh. cſlunek; Sla. ďlunek; Bs. ciunák; Cro. chuněk; Hung. tsonakotska; Vd. zholniz = okręcik); Sr. 1. tżomwiczk; Ross. челнокъ, челночекъ; Wsiada w czołnik płytki. Pot. Syl. 197. Czołnik mały nieraz z niemi w połmorza fale zalewały. Pot. Arg. 229. Chrość. Luk. 156. Czołnek przy brzegu uwiażany. Warg. Cez. 35. Wierzbina lub im daie na ich niewielkie czołniki. Bardz. Luk. 56. Gdy inne statki płyną pełnemi żagłami, Móy się czolěnek puszczamiłakiemi wodami. Tot. Saut. pr. - Anat. chrzątka czołenko formułaća, cartilago urytoenoidea. Perz. Cyr. 1, 148. Czołen czylí zakłęsnina ucha, scapha, Perz. Cyr. 1, 180. der Dyrtrichter. §. Czołnek tkacki, iglica tkacka, narzędzie pospolicie drzewiane, na które nawilżają się nici na wątek, i przerzucone przez podłużną przeczę, rozciągnioną na nawoiach, z nią się mieszają, das Schiff der Weber, das Weberschiff, die Schießspuhle, der Schüße nauicula; Bh. cſlunek; Rg. cjúnak, soviello, sovillo; Vd. snovauniza; Rs. πκαλνης чельнокъ, челнѣ, Ec. чолнокъ πκατεσκητ. Kończytym czolnikiem wątek w śrźodek zapuszczony Chyžemi palcy miecą z tey i owej strony. Otw. Ow. 216. Wątek w oftrym czolniku śrza-dkiem samym lata palców dźiefem. Zebr. Ow. 128. (cf. plocha) Gdzieby same czołniki tkaczego rzemiosła tkały, nie potrzebowalibyśmy miftrzów. Petr. Pol. 15. §. Czołnek do kadzidła, narzędzie kościelne, z którego ksiądz kadzidło do tarybularza czyli kadzilnicy sypie, od kształtu łodkowego rzeczone, zowie się też i łódka, die Weißrauchsbüchse in den Kirchen. Wyſtawil kościoł wielki i bogaty, Tamże wniósł wsyſtkie ſoly i ołtarze, Czołniki, kazidnie i turybularze. Odm. Sw. G. 2. b. - 2.) CZOŁNIK, łodnik, der Schiffer eines Kaffns; (Vd. zoluár, zholnar, veslar remex. CZOŁNISKO, a, n. czołn niewiele wart, niezgrabny, ein ungeschickter häßlicher Kahn. Trzask nazbierał z czołniska ſtarego. Bardz. Luk. 148. W czołmiskn przewieziony. Bardz. Tr. 511. CZOLNY, a, e,

od czołna, Kahn; Nachen. 2.) Czołny, czołowy, od czoła, Stirn. Artill. Czolny rygiel, czolna szpona, sztuka drewniana, spaiająca w samym środku dwie ściany łóż armatnego. Jak. Art. 3, 288. das Queerholz, das in der Mitte die Lavette verbindet. Łęsk. Micr. 2, 241. (ob. czoło łóżowe armatne).

CZOŁO, a, n. Czołko, Czołeczko zdrbn. qu. v., wydatna część przedniey głowy nad oczami między skroniami, die Stirne; Bh. cjeło; Slo. čelo; Bs. celo; Sr. 1. čoło, tżowo, (tżoliżna = brew); Sr. 2. zollo, lifšina; Sla. cselo; Rg. célo (celo Summitas); Vd. zhellu, zhelu; Crn. zhělu (= móžg; zhělāda = helm); Cro. chělo; Ec. чело (=чела skały nadbrzeżne); Rs. łaobъ, łaбъ, łaбина, łобовина. Jan Chodkiewicz czoła był wysokiego. Birk. Chod. 2, (ob. czolifty). Od czoła damy modne ſtrią się i przyſtoynie undają. Mon. 69, 588. (ob. Czołko, czołeczko) Ryć czołem, brodą, w ziemi, w błocie, pograżonym bydź, biſ an den Hals versunken feyn, hingestredt da liegen; Ten który chciał to sążniów buiać nad sołołem Potkuł sić i w szkaradnym błocie ryje czołem. Zab. 16, 87. Tręb. §. Czoło, siedlisko radości lub smutku, ukontentowania lub nieukontent. i, t. d. die Stirne, als Sib der Heiterkeit oder Betrübniß, Zuſtriedenheit oder Unzufr. W samym niepieczęćntwie nie zmarszczyła czoła. Leszcz. Cl. 3o. die Stirne runzeln; Vd. zhela gerbati, sagerbati). Zwykli, gdy czuią, że ich kto o co prosić ma, czoła pomszczyć, kozła poſtawić, brwi do kupy zegnać, twarz odwroćić. Gorn. Sen. 5. Na mieyscu ochoty twary wnet surowe i posępne, i czoła kwałe Saturnowe pokazą mu. Tward. Wt. 152. Gdzie chęć przychylna, uprzeymość wesoła. Nikt się nie krzywi, nikt nie sępi czoła. Zab. 16, 187. Kniaż. Cro. Prov. Kade szërcze ni vesclo, Radauat'sze némre chělo. Czoła iasnych niebian podła chuć nie chmurzy. Przyb. Milt. 105. Jey czoło zdało się bydź rozpogodzone. ib. 145. Łatwo z iey poznac może czoła, Jak ieſt z odwiedzin twych dźisiy wesoła. Zab. 16, 77. Nie chciał i naymnie o tym trudzić czoła. Kul. Her. 48. (klopotać się, mozolić się). - Czoło, siedlisko poczciwości, wſtydu, lub przeciwnie, die Stirne, Sib der Chrylchkeit, Schaamhastigkeit, oder des Gegentheils. Na czele mieć lub nie mieć napisane, n. p. Cóż dziwnego, że zwiołł, nie miał na czele napisano, że hultay. Oss. Wyr. (z pozoru nie można było wyczytać, iaki wewnątrz.) Nieletko zaufalem mu, bo iego czoło go wydało. Oss. Wyr. Piątnowany będzie nosił na swym niewſtydliwym czele te litery, które godzien, żeby na oczach iego napisane były. Gorn. Sen. 320. Wedle ſtare przypowieści, u tych niemasz czoła, u których wſtyd zagast. Modrz. Baz. 201. (ob. bezczelny; effrons, Gall. effront, firnlos, unverschämt). Gdybyś cokolwiek miał czoła, sam wſtyd powinnienby cię przerobić Min. Ryt. 5, 25. (sromu, wſtydu, Schaam, Schaamhastigkeit. Niewiałyſte te, inż wſtyd z czoła ſtarſzy, zakusiły niewſtydliwe miłości. Petr. Ek. 102. (psu oczy przedafy). Otrą czoła, a iawnie bez wſtydu wszysſtko złe broił będą. Jer. Zbr. 7. Świat teraz bez sumnienia, bez wſtydu, bez czoła. Zab. 6, 16. Już teraz bez czoła iawnie iął gwałcić. Birk. Dom. 19. Czoło miedziane, niczezulość na honor, na wſtyd, eine eherne Stirne. Trzeba mieć czoło miedziane, kto co chce na świecie wſkórac. Kras.

CZOŁO.

CZOŁEM.

575

Dos. 57. Po tak niegodney akcyi, iakiem czołem śmiałybyś się pokazać przed nią? Teat. 53, 2. (chybaś naybezczelnieyszy). Czoło, bezczelność, bezwstydność, z śmiatością i zuchwalftwem, Stirnlofśkeit, Schaamlofśkeit, Frechheit, Kechheit. Kto ma czoło po temu i kredyt, może się podpisu swey ręki zaprzeć. Teat. 7, 10. 20. Czoła na to potrzeba! Oss. Wyr. Jak do potęgi przyszli, ku większey zagardź swey przysiegi, czolo śmieli pokazać. Tward. Wt. 47. (hardzie się ftawić). Z wysokiego czoła, górnie dzieci swoje przyodziewała. Glicz, Wych. F. 3. b. (zuchwale, dumnie). S. Czoło, przód czyli wierzch rozmaitych rzeczy, die Stirne, die Fronte, der hóhere, erhabnere, vordere Theil verschiedner Dinge: czoło budynku, facyata, die Norderstite eines Gebäudes. Każde czoło u sieni i w bramy w koło było pod jedną miarą. Radz. Ezech. 40, 14. Komory tey bramy, czoła iey i ganki iey i okna... Budn. Ezech. 40, 36. - Artill. naywyższa i nayszérsza część łóża armatnego zowie się przodkiem albo czołem. Archel. 3, 60. die Laffettenstirne. - Czoło okrętowe, brzeg, der Bord eines Schiffes. Czoło okrętów bardzo wyniosłe, burzliwościom i szturmom gwoli. Warg. Cez. 62. - Czoło koła, die Stirne, der Rand eines Nadeś. Czoło koła ieł sama okrągłósć powierzchna koła. Sol. Arch. 49. - Milit. czoło woyska, front, die Fronte einer Armee; Rs. cmpóź. Litwa miała na Niemców w czoło uderzyć, a Prussowie z tyłu i z boków. Stryik. 324. von vorne, von der Fronte (cf. czal). Giedymin w bok Prussakom uderzył, tak iż się musieli z czoła do boczney bitwy obrócić; Litwa zaś w iednakięy sprawie i na czele i po bokach łotiąc, tym śmieley nacierała. Stryik. 350. Uczynił Sędziwoy czoło szerekie, aby się tym większe woysko zdać. Gwagn. 272. Litwa z czoła ściśniona i z zadu, pierzchać poczęli. Stryik. 210. Iż wszyscy byli chciwi ku potykaniu, nie mogli się zgodzić o czoło pierwsze, kto się miał piewrey potykać. Biel. Kr. 468. Pędzili ich na samo czoło kosza. Warg. Cez. 78. (do samego kraju obozu ob. kosz); Czoło poftawić, czołem się ftawić (oppos. tył podawać) sięch einem stellen, ihm die Spitje bieten. Nie wierzyli, aby kto miał bydź tak śmiały, by czoło wyftawić miał przeciw nim. Birk. Zył. 29. Z woyskiem tym mógł każdego czasu nieprzycieliowi czoło poftawić. Nar. Hfl. 2, 65. Czołem też to niewinności trzeba się ftawić potwarcom. Teat. 33, d. 39. (odważnie, śmiało). Wszyftek sposob woyny należy na samych żołnierzach, gdy się czołem opierają. Baz. Sk. 342. Na czoło zachodzić, naprzeciw iść czemu, grade entgegen gehen. Z góry on zaraz wszystkim przeciwnościom na czoło zachodził. Oss. Wyr. Czoło w czoło, oko w oko, Stirn gegen Stirn prosto naprzeciw, grade gegen über. Podczas pełni, kiedy czoło w czoło słońce poglada na miesiączne koło. Susz. Piesń, 3. T. Na czele bydź woyska, dowódząc bydź an der Spitje der Armee feyn, commandiren. Na czele interessów, rządów, przełożonym bydź (ob, naczelnik.) Fizycz na czele, z przodu, von Vorne. Siadł przy ołtarzu i z onym tak wiele Stoło prolatów po bok i na czele, Chetch. Popr. A. z, b. - Na czoło wyieźdźać, na popis wyieźdźać, sięch womit hervor thun, damit groß thun, prąłen. Falsz to ieł, czém na czoło wyieźdźamy, że... Pilch. Sen,

lifl. 2: 365. Ze swoim na czoło; z cudzym do kąta, choć dobre Fredr. Ad. 23. (każda liszka swój ogon chwali). S. Czoło, prym, wybór, okrasa, zaszczyt, der Vorzug, die Erte, die Zierde, das Haupt, das Vornehmste, Auserleistenste. (cf. cel, celować). Przypowieść, pierwsze czoło, niż tył, to ieł, lepsze. Kosz. Lor. 58. Wszyftkich hitmańskich czynów dank i czoło, sprawa Chocimcka. Susz. Piesń. 3, G. 3. b. Cabany wychowałe, czoło pyszney trzody. Zim. Siel. 203. Owieczko moia, duszy mey dusze, Zadne mnie teraz rozrywki nie wzruszą, Bom ftracił czoło mey trzody. Karp. 1, 39. Dam kozła, ktory czołem ieł między memi trzodami wszystkiemi. Pafl. F. 52. Czoło narodu, obywatele, którym kray szczęście swoje powierza. Dyar. Gr. 135. Zebrał starsko Izraelskie i czoła familii. Leop. 2, Par. 5, 2. (przednieszę, Bibl. Gd.) Michałowicz, czoło partyi swoięy. Pam. 85, 1, 789. (glowa, naczelnik, herszt). Po wywiewaniu zboża, pierwsze od wiatru, ile cięższe, ieł czoło śrone-dnie pospolite. Kluk. Ros. 3, 233. Między pismami Seneki czoło trzymają lifty. Pilch. Sen. lifl. pr. (pierwszeńtwo, prym maią). U niektórych łatek sam i powaga ma czoło; i w kim to widzą, to iuż u nich wielki człowiek. Gorn. Dw. 16. (jedna sobie szacunek). S. U kucharza: czoło, tłuftość na wierzch się wzbijaiaca (cf. okrasa), die Fettaugen, das Fett, das oben auf schwimmt, wenn etwas gekocht wird. Gdy się mięso gotuje, wbiairaią czoło i w osobną rynkę składają na omałte innych potraw. Oss. Wyr. S. Czołem bić ziemię, schylać się ku ziemi aż czołem iey się tykać, mit der Stirne die Erde berühren, sich tief bis zur Erde bücken. Trzy razy czołem wzięcie uderzył i pocałował. Star. Dw. 58. Między zewnętrzniem wewnątrzney czuł boga znakami ieł u nabożnych i ten, że czołem biąą w kościele; ząd czołem bić, właściwie cześć bogu oddawać; przenosząc zaś do ludzi, przesadzać przez uszanowaniu; Rs. bimb chéomeß wyraz zakazany przez Katarzynę II. auf sein Angesicht zur Erde niedersallen. Porzucił się na ziemię głęboko schylony, Wybiia czołem pokorne ukłony. Przyb. Ab. 109. Stanęli przed książęciem chłopi skarząc się o krzywdy swoje, z poklonem czołem nizko bili. Stryik. 314. Czołem komu bić, czcić go za boga, adorować go, czolgać się przed nim, pokorzyć się, (cf. upadać do nog, do łóp) verehten, außten, sich vor einem demuthigen, vor ihm kriechen. Konftantyn W. do tego wszystkich poddanych wiódł, aby z nim Chryftusowi czołem bili, a klaniali się bogu. Sk. Zyw. 273. Narody te balwanom czołem bily. Birk. Kant. B. 4. Po śmierci Waclawowey Władysławowoi panowie i szlachta poczęli bić wnetże czołem. Biel. Kr. 175. Swemu obrońcy uderzmy czołem. Pafl. F. 201. Czołem wielkiemu hetmanowi wolę uderzyć, a niżli szczęścia daley pokusić. Birk. Zam. 33. Ryngoltowi potym Pruskie książęta z daleka bily czołem, po szkodzie młerszemi będą. Stryik. 243. Zna on tę śliczność a czołem nie bieł, Pafl. F. 55. - *Czołem! z nayniższy poklon! nayniższy sluga, Untertbänigster, Serviteur! Gehorsamster! Czołem wprzód, czołem, obay się witałą, J wzaiem dokąd i zkład się pytaią. Jabl. Ez. 36. Czołem Miłości Waszey Rossyjskie knichynie, Czołem panienki Lackie, czołem wam beginie, Zegnam was. Zim. Siel. 320. Czołem za cześć, conuiuo lauto accepti laetos ac gratos.

576 CZOŁOBITNIA CZOP.

CZOPEK - CZOPOWAĆ.

se poſtridie teſlantur. Cn. Ad. 135. (cf. cześć, uczta.)
mir danken für gütige Bewirthung. Macte dziękuięć,
miey cześć i chwałą; czołem za cześć, bywa też mówiono.
Mącz. (ob. cześć, płołon, ukłon c.f. czapka za biret)
\*\*CZOŁOBARWY, a, e, czoło barwiały, krasząc, die
Stirne zierend. Wiążą mię czołobarwe kolory twey
twarzy, Zab. 8, 224. CZOŁOBITNIA, i, ż. bieć
czołem, naypokornieyszy ukłon, die Verbeugung mit der
Stirne bis an die Erde, die tiefste Verbeugung; Ross-
kołbónprekönéhne; (Ee. челобийня, челобийнbe
suplika, челобийтикъb suplikant). Uklon pierwszy
ezyni we drzwiach, który ſtanie za czołobitną. Mon. 68,
238. CZołobitnia - CZOŁOBITNOSC, ści, ž. cześć,
czeczenie, naywiększe uszanowanie, adoracya, Wered-
rung, Anbetung, tiefste Unterthänigkeit, demuthigste Unter-
terwerfung. Murzynowie przed nią czołobitny czynili,
a nieprzyjaciele iey proch podnożkowy lizali. Birk. Zbar-
B. b. Niechże tedy uniżona za to będzie czołobitnia mogu
Psalmod. 92. J serca i bramy miała ſtolica otworzone z
czołobitną pana czekaiąc. Tward. Wt. 16. Ciebie boga
ehwalim, pana wyznaiemy, Tobie czołobitną nizką od-
daiemy. Kchow. 349. Prędkonogi Tatarzyn, także Tur-
czyn srogi Czołobitną nizką do twoicy odprawuią nogi.
Pet. Hor. F, 2. Tward. Misc. 8. W iakiejem godności
Zostawała niedawno, i czołobitności Jakiem brała od
ludu... Uſtrz. Klaud. 66. quantisper procerum cinge-
bar ſtudiis). Ona wielu zalotników do czołobitności przed
sobą ciągnęła. Bals. Sw. 2, 84. CZOŁOBITNY, a, e,
CZOŁOBITNIE przysłk., nayuniężeńzy, allerunterthänigſt,
unterwürſig. Czołobitne oddał uklony. Zimor. Siel. 285.
Te ozdoby tym równe, które bogom czynią, Ten ukłon
czołobitny, iakby przed boginią. Min. Ryt, 1, 136.
Dziękuję czołobitny. Pot. Fow. 1. CZOŁOBITNE
subſt. neutr., czołobitnia, unіżoność, die höchste Chreſ-
bigung, Chrenkezeugung. Miało pokłonu i czołobitnego,
Posyłam kołęę, anioła pańſkiego. Birh. Zam. 1. CZO-
ŁOWY, a, e, od czoła, Stirn =; Boh. cżelnj; Ross.
łobовый, łobnyj, łobковый; Kość czołowa na
przedniey części czaszki główney. Krup. 1, 20. §. Na
czele czylie przodzie się znamdujący, an der SPIſe befind-
lich, Vorder =. Skoczył z trzemaſty uſsaryi na piechotę
czołową nieprzyjacieleſką. Nar. Chod. 1, 159. §. Przedni,
celny, główny, Haupt =, vornehmst. Ulice w ogrodzie
czołowe i ulice węższe. Kluk Rosl. 1, 41. Do sieby
ziarna powinny bydź upelne, ważne, czołowe, iak na-
zywaią. Kluk Rosl. 3, 189. CZOŁOWATY, a, e, na
kśćtált czoła, wielkiego czoła, czolifty, mit einer Stirne,
ſtirnig, großſtirnig. Cn. Th. CZOLSKO, a, n, pogardz.
nieforemne, niekstättne czoło, eine ungeschlachte Stirne;
Rs. λβύμε (cf. Ībīſko).

Pochodz: czelny, naczelnik, naczelny, bezczelnik,
bezczelny, bezczelność, przyczotek, wielkoczoł, czolify,
cf. czeluść, cf. czeladź, cf. człowiek.

CZOMBR ob. Cząbr.

CZOP, a, m. kończasłe drewno do zatykania beczki, der
Zapfen, Bh. cjep; Slo. čep; Hg. tsap; Sr. 2. zop; Sr. 1-
tjop; Cro. chěp, czez, pipa, vinotochka; Vd. zhep,
zhop, pipa, veishniza, satik, veha, pila; Crn. zhěp;
Sla. pipa; Rs. mnmb; (Lat. cippus; Jtal. ciaſſo).
Czop beczki. Mon. 71, 96. Wyięto czop, nawarzyło się

piwa, trzeba go wypić. Teat. 31, 80. (cierp za swoje
winy). Wobłokach bóg wody trzyma, iak pod czopem,
By nagłym świata złały potopem. Chrośc. Job. 95.
Handlowa i korcem i czopem, Jabb. Ez. 158, (i γyetem
i trunkami, mit Gettänke handeln). Pospołtwo drą, aż
do czopa, aby były zbytkom nakłady. Psalmod. 85.
(aż do dani od trunków ob. czopowe). Czopem się często
żegnał. Kchow. Fr. 150. (podlewał sobie, sączypiwosz,
moczywąs, kufel mu patrzy z oczu, moczymorda, ein
Vollzapfen, ein Naſkittei). Piwo młode czop wysadzał
Off. Wyr. (młody niecierpliwy władzy nad sobą). Uchyl
czopu, wnet będzie po piwie. Off. Wyr. (niech nie be-
dzie karności, wszyſtko pójdie wniwecz). §, Czop,
zarzezanie drewna do wiązania. Cn. Th. der Zapfen an ei-
nem Zimmerholze, womit es in das andere gefügt wird.
Czop, biegun, oś, na którym się co obraca, iak n. p.
drzwi, der Thürzapfen, die Angel, der Zapfen; Slov.
ćep w dwěrjch. Czopy nazywiają się końce iakiegokolwiek
walca, na których on się obraca. W armacie są to dwa
wałki, z teyże materyi co armata, na których rura iak
na osiach spuszcza się na dół, albo podnosi się do góry.
Jak. Art. 3, 289. die Schildzapfen an der Kanone, an
den Mörfern. Łesk. Miern. 2, 240. §. Czop liny, zowie
się u flisów koniec polney liny, do którego zacinają się
flis. Magier, das Tanende, woran sich die Schiffzieher span-
nen. §. Człowiek czop, gap, dragal, koł, głupiec,
niezgrabiarz, ein dummer Stock, ein Klos. Stoi na
kśćtált czopa, i nic dowcipnie powiedzieć nie umie.
Teat. 11, 17. CZOPEK, pka, m., CZOPECZEK, czka,
m. zdrhn., mały czop, ein Zäpfchen, ein kleiner Zapfen;
Bh. cjeſſet; Sr. 2. zopik; Sr. 1. tjeſſik; Cro. chepecz,
chepicz; Vd. zhopezh, zhopzh, zhepizh, pipek, piliza,
sabertva). Czopek wrzecionowy, Bh. czeſpawe u wětena,
wypukłość pewny części żelaznego wrzeciona, na któ-
rym robi się gliniana kula czylі dusza bomby. Ten czonek
oblepony gliną, służy dę ukształtowania oka bomby.
Jak. Art. 3, 289. der Einzelzapfen, Walzenzapfen.
Czopek do flaszy, zatyczka, korek, der Stöpfel. Czopki
do flasz, butłów, bywaią z kory korkodębu. Kluk Rosl.
2, 68. Butelke czopkiem dobrze zatkać. N. Pam. 17,
212. Buteleczka czarna z krzyżykiem na czopku. Teat.
24, 171. Czrtr. (ſtarego wina butelka zapieczetowana).
§. Czopek lekarſki, supozytoryum, supositorium, rzecz
ſłupkowata, z płotna, bawelny, mydła, słońiny i t. d.
którą wsuwaią w otwor zadni, podług rozmaitych cho-
roby przypadków. Dyk. Med. 1, 631. ein Stuhlzäpfchen,
Zäpfchen. Na zapieczenie psu w zadek mydlany czopek
wetknąć. Offror. Mysl. 25. §. Czopek na podniebieniu,
ięyczeczek, uvula, ciało okrąglawe, gabczałe, zawiesz-
ne w głabi podniebienia na korzonku ięzyka. Dyk. Med.
2, 673. das Zäpfchen hinter am Gaumen; Vd. zhepizh,
jesizhek, zapſel; Sla. rěsa; Bs. resa, jezicją od ghrril-
ła; Cro. chepecz). Czopka I spadnienie, ocieczenie, żaba.
Cresc. 258. Cn. Th. Proszek ten z podem goi w gardle
iagodę, którą zowią czopek. Spicz. 159. §. Czopek,
krtani blonka w uyściu iey, głosowi służąca, krtani w ie-
dzeniu broniąca, epiglottis. Cn. Th. der bewegliche
Deckel der Luströhre, der Zungendeckel, der Zapfen.
CZOPOWAC cz. ndh., zaczopować dk., zatykać czo-
pem, verzapfen; mit einem Zapfen verkeilen. §. Czopować,
dok.

CZOPOWY - *CZOSNEK.

CZOSNKOWAC - CZTERDZIES. 377

dok. odczopować = czopowe opłacać (cf. mycić, odmycić, clić, odciли). Zapfengeld zahlen, Franksteuer zollen. Wina iuž odczopowane urząd pieczętować ma, aby drugi raz od nich nie czopowano. Vol. Leg. 5, 58. CZOPOWNIK, a, m. poborca czopowego, der Zapfengeld einnehmer, Franksteuereinnehmer. Vol. Leg. 2, 667. CZOPOWY, a, e, od czopu, Zapfen = . CZopowa dziura Rs. долбёжь. CZopowa brat, kuflowy, kwiosz, moczymorda, moczywąs, czopem się żegna, ein Vollzapfen; ein Naßkittel, Bruder Saufaus. - Artill. Opałka czopowa, obrączka opasująca czopy armaty. Jak. Art. 3, 306. das Zapfenband, der Zapfenreifen. CZopowa sztuka, ta część armaty, gdzie się dwa boczne czopy abo wałki znaydują, na których rura się spuszcza i podnosi. Jak. Art. 3, 289. das Zapfenstück in der Kanone. Armatę dzielą na denną sztukę, na czopową i wylotową Łęsk. Miern. 2, 240. CZOPOWE, ego, n. Subflantium w Polszcze opłata od rozmaitego rodzaju trunków. Kras. Zb. 1, 222. das Zapfengeld, die Franksteuer; (cf. kotłowe); Bh. pobecówne, posłudne (ob. sed); Vd. pitna vezha, taza od pitju). Wszyckie miała od wyrobku piwa, gorzałek i wszelkich miodów, czopowe do skarbu wnoszą. Shrzet. P. P. 1, 345. CZOPUCH ob. Cepuch. (Vind. zheppoun = wielki zop.

Etym. cf. czepić, szczupły Bh. cżipłych; sopel.

Pochodź: dczopować, odczopować, zaczopować.

CZORT ob. Czart. CZOS ob. Cios. CZOSAC ob. Czesać.

CZOSNACZEK, czka, m. alliaria, das Knoblauchskraut, ziele po drogach i dąbrowach nízkich rosnące, śmierdące iak czosnek. Kluk Roff. 2, 216. Läuvel, Waldknoblauch. CZOSNAK, u, m. gatunek ozanki, Teucrium Scordium, ma zapach czosnkowemu podobny. Kluk Dyk. 3, 109. Ozanka czosnkowa, Jundz. 305. der Lachenknoblauch, Wasserbathengel. CZOSNEK, - snku, *CZOSTEK, - słku, m. allium, der Lauch; Bh. et Slo. cżesnek, cżesnek; że z rozdžilnych strańku frostły gśa, rozćesuge se, rozbita; Sla. cseshnjak, bili luk; Vd. zhesnik, zhesen, knoblach, riesanje fol; Crn. zhěsn; Rg. cěssan; Cro. cheshnyak, cheseny; Dl. luk csessń, cheszan; Bs. łuł cesan; Rs. česnókь; Ec. čosnókь, rodzay bardzo liczny i cebulę w sobie zamykający. Gatunki iego u nas są: płod. iszcz, por, ogrodowy czosnek, rokambul, głowkowy, łuk, cebula szałotka, ogrodowa, tatarerzka. Kluk Dyk. 1, 21. Czosnek pospolity, allium sativum, der Knoblauch; Sr. 1. kohowł, Dyk. Med. 1; 634. rozmnażają go, główkę iego na części rozebrawszy. Kluk Rosl. 1, 212. (cf. czosać). Czosnek babczy, psi, niedźwiedzy, allium ursinum, Bärenlauch, Hundslauh, Namsel, Syr. 1251. Rs. черемиша, черемша, черемушка. Czosnek z nasienia Rs. съянець, czosnek Syberyiski слизунь, Czosnek polny, allium agreste. Urzęd. 17. wilder Knoblauch. Czosnek winniczny, ampeloprassum, rośnie na winnicach Urzęd. 18. der Weinlauch. Czosnek łuczek, łuczny czosnek, łuczyczosnek, czosnek ługowy, biały, słodki, Włoski. Crn. Th. allium schoenoprasum, Schnittlauch; Crn. drobnák. Prov. Czosnek ma białą głowę, a ogon zielony. Rys. Ad. 7. (Stary, Ięcz iary). Czosnek trzykroć przesadzony obraca się w truciznę. Rys. Ad. 5, (zbytne powtarzanie szkodzi). Niedbay, chociaż zła wieść o to-

Tom I.

bice gruchnie, Kto nie ie czołtka, pewnie nim nie cuchnie. Zegl. Ad. 7. (niewinność puklerz). 2.) Czosni, zaczosane pale, zasieka, palisady, rogatki, Spißyschłe, Palizsaden, Werhaue, Schlagbäume. Ciernie, czosni albo rogatki. Chmțel. 1, 464. Miało wałem, czosnkiem z palów zaostrzonych i przekopem warowne. Fal. Fl. 148. Wysieść z pletnicy nie było gdzie, bo brzegi wysokie były, a Mołkwa do tego czosnku nasadziła. Przeto Zamoyski, kazawszy znieść koce i w wóry ich nakładłszy, dal każdemu po worze, którychby namiotali na on czosnek. Na brzeg wysiadłszy, nie uczynili tak, iak im był rozkażał, nie namiotali worów na czosnek; ale zaraz ięli czosnek siec, i wysiekłszy, pod parkan się ukwapili. Biel. Kr. 716. U Trotza czosnek, kolec na nogi, eine Fußangel. CZOSNKOWAC cz. ndh., zaczosnkować dh. CZOSNKiem zaprawiać, mit Knoblauch anmachen. Czosnkowany, alliatus. Crn. Th. CZOSNKOWATY, a, e, na kształt czosnku, knoblauchabulich; Ec. česnokobamый. CZOSNKOWY, a, e, od czosnku, Lauch, - Knoblauch; Bh. cżesnokowó; Ec. česnokóbký; Rs. česnóhnyí, lákový, лучный. Czosnkowa główka. Dyk. Med. 1, 634. Ross. česnokóvka. Czosnkowy moźdżierz Ross. česnóhница. Czosnkowa poléwka (Crn. bozpór). Czosnkowy zagon Carn. zhěsnische). Czosnkowe pole Carn. zhěsnouje). Czosnkowy przedawca Boh. česnekaŕ, w rodz. żełsk. česnekałka. Czosnkowy członek ob. członek). Czosnkowe ziele gęsi poley, Carn. kremoz, kirshét, alliarium, ma korzeń czarny, który czosnkiem wonia. Urzęd. 22. scordium, Lachenknoblauch. Krup. 5, 205.

*CZOSTKA ob. Czeštka, zdbrn, rzeczown. cześć.

*CZOSYK, a, m. nać, ein Schoff, Schöfling, Sprosse. Młode czosyki albo łodygi, które się na kapuście albo, też na inszych ziołach na oflatek puszczaią, podczos, cyma. Mącz.

*CZOSZ, *CZUSZ, *CUSZ, = co ieſt, to ieſt, ieſt, Lat i. e. was iſt, daß iſt, iſt, mianowicie, námlich. Umnieyszyłes go, czusz, pana Chryſtusa syna twego. Wrob. Zott. 16. Dziwne dzieie, czusz, starej i nowego zakonu. ib. pamięta ich, czusz, poganów. ib. 17. Aby wtego, który miał przyiść po nim, wierzyli, to cusz, w Jezusa. 1 Leop. Act. 19, 4. (to ieſt, w Jez. 3 Leop.). Co sieiesz, nie sieiesz ono zboża, co ma być, ale gole ziarno, to cusz albo pszenicę albo innego. 1 Leop. Kor. 15, 37. Zebyście odtąd byli innego, to cusz tego, który zmartwychwstał. 1 Leop. Rom. 7, 4.

*CZTA, uczta ob. Cześć.

CZTERDNIOWY, CZTERDZIENNY ob. Czterodniowy, Czterodzienny. CZTERDZIESCI, - flu, dziesięć cztery razy, vierzig; Bh. cżtyridcet, čtyridceti; Slo. štirică; Slav. csetěrdeset; Sor. 1. shtvrtvčeti, čterčetje; Sor. 2. stüriſasćia, stüriſaſća, stüriſaſtet; Bs. ceterdeset, cetrirdeset, czertrideseti; Vd. shtirideset, shtirredi, stiredi; Crn. shtirdését, shtiridesiti; Cro. cheterdeszet; Dl. cherreszti; Rg. ceturdesét, cetreeſti; Ec. čemtyředěckim; Rs. córokvb (cf. sorok). CZTERDZIESIATNICA, y, ž. pierwsza niedziela w poſt, iž iuž ieſt w czwartym dziesiątku dni do Wielkiey Nocy. Sk. Kaz. 86. (cf. siedmdziesiątnica) der erste Sonntag in der Fasten, Jnvocavit,

48

378 CZTERDZIES. - CZTERNAS.

Wstępna niedziela. § ob. Czterdzieśtnica. CZTERDZIESIĄTNIK, a, m. heretyk, członek sekty czterdziesiątników, to ieł tetradytów i Apollinarytów. Pimin. *Kam.* 29. eine Art Keher. CZTERDZIESTEK, stka, m. ogół z czterdzieśtu, eine Zahl von Vierzig, ein Ganzes von Vierzig Stück. Bzow. Roz. 26. CZTERDZIESTOWKA, i, ž., CZTERDZIESTNICA, CZTERDZIESIĄTNICA, y, ž. połt wielki, 40 dni trwaiącą, die große Fasten, die vierzigtägige Fasten; Rg. cetardesetizza, korizma; Cro, cheterdeszeticza, cheterdeszetnicza, cheterdeszetka, korizma, poszt 40 dan; Dl. posztna, chiterdeszeticza; Bs. korizma; Rs. четыредесятница. Czterdzieśtnica połtów ma świadectwo i w starym zakonie z połtu Moyżesza i Heliasza, i z ewanielii, bo tyleż dni Pan pościł. Sk. Kaz. 110. Czterdziesiątnica. Pimin. *Kam.* 84. - §. Adwent nazywał się też kiedyś czterdzieśtnica, że czterdzieści dni do wielkich świat poszczono. Cer. 1, 184. §. Czterdzieśtnica, kobieta 40 lat maiąca, eine Vierzigerinn. CZTERDZIESTNIK, a, m. czterdziesłk, liczba czterdzieści w sobie maiąca. Cn. Th. ein Ganzes von vierzig Einheiten. §. Człowiek czterdziesłołetni, ein Vierziger. CZTERDZIESTNY, a, e, czterdzieści maiący, vierzig enthaltend. Połt w liczbie swych dni czterdziesłuy. Groch. W. 62. Połtu czterdzieśnego nie pościł. Sk. Dz. 788. Sakh. Prob. 153. CZTERDZIESTODNIOWY, CZTERDZIESTODZIENNY, a, e, CZTERDZIESTODNIOWO, CZTERDZIESTODZIENNIE przystk., doi czterdzieści trwaiącą, lub co 40 dni przypadajacy, vierzigtägig; Slov. ſtricatoděnní; Vind. shtiredidanſki; Ross. четыредесятнадцатый. CZTERDZIESTOGODZINNY, a, e, CZTERDZIESTOGODZIENNE przystk., godzin 40 trwaiąc, vierzigſtundig; Vd. shtiredivuren; Rs. сорочайный, сорокоусный. Czterdzieſtogodzinne nabożeńtwo, Rs. сорокоусь, сорокоусь, сорочайны. Modlitwy czterdzieſtogodzinne po kościołach nakazano. Tward. Wt. 95. CZTERDZIESTOLETNI, a, ie, CZTERDZIESTOLETNIE przystk., lat czterdzieści trwaiącą lub co 40 lat przypadajacy, vierzigjägig; Boh. čtyřidcetiletón, čtyřidcétiletý, Sr. 1. čterczeſtetné. CZTERDZIESTOLUDNY, a, e, ludzi czterdzieſtu maiący, vierzig Mann habend. Czterdzieſtoludną gromade ſtrachem przerazil. Mon. 73, 571. CZTERDZIESTY, a, e, w porządku po trzydzielnym dziewiątym nałepuacy, der Vierzigfte; Bh. čtyřidcátó; Slo. ſtricátí; Sr. 1. ſchtyřežto, ſtercżeteré; Sr. 2. ſiürſaſſi, Sla. csetěrdeseti; Rg. cetardeseti, cetarděſti, cetverodesseti; Cro. chetěrdeszeti. Dl. chetverodeszti; Crn. shtirdesěte; Vd. shtirredni, shtirideseti; Ec. четыредесятый; Rs. сороковой, CZTERLETNY ob. Czterołetni. CZTERMIESĘCZNY, a, e, CZTERMIESĘCZNIE przystk., cztery mięsiaje maiący, lub co cztery mięsiaje przypadajacy, viermonatlił, quadrimeſris, Cn. Th. CZTERNASCIE, *CZWORONASCIE, - ſtu, cztery nad dziesięć, vierzehn, Boh. čtrnáct, čtrnácte; Slo. ſ'trnaſt, čtrnácte; Sla. cseternaeſt; 3s. cetrrinaſdeſte, cetrrinaſte; Sr. 1. ſchtyraſſe, ſternaſſo; Sr. 2. ſiürnaſſjo, ſternaſſjo; Rg. cetarnaeſſt; Vd. shternait, ſirinaift; Cro. cheternajzt, cheternayszt, chetirinayszt, cheternadeszte; Dl. chetarnadeszt, cheternajzeszt; Rs. четырнадцатый; Ec. четыренадесятъ. Sumnianę pokolenia od Abrahama do Dawida ieł pokoleną *czworonąście. Schl. Math. 1, Czternaście kroć Rs. четырп-

CZERNASTKA - CZTEROMIESIĘCZNY.

надамью; Bh. čtrnactkrat. Za czternaście dni, za dwa tygodnie, za dwie niedziele, Gall. quinze jours. CZTERNASTKA, i, ž., liczba czylki cyfra 14 wyrażająca, die Vierzeßn; Bh. čtrnáctka. W kartach francuzkich, iedna z nich, o 14 okach; także w grach niektórych karta dobrana aż do czternaſtu ok, eine Spielskarte von 14 Außen, oder die vierzeßn Augen voll macht. CZTERNASTNIK, a, m. ieden z heretyków 2go wieku, którzy święcili Wielkanoc 14go Marca, einer von den Keßern, die Ostern den 14ten Mātż feierten; Ec. четыренадесятники. CZTERNASTOLETNI, a, e, CZTERNASTOLETNIE przystk., czternaście lat maiący, lub co czternaście lat przypadajacy, vierzeßniągъ; Bh. čitnactileth. CZTERNASTOLATEK, tka, m. chłopiec o 14 latach, ein Knabe von 14 Jahren. CZTERNASTOLATKA, i, ž., dziewczyna o 14 latach, ein vierzeßniągъres Mādchen. CZTERNASTY, *CZWARTONASTY, *CZWARTYSTY, a, e, w porządku po trzynaftym nałepuacy, der Vierzeßhte; Bh. čtrnácty; Slo. ſ'trnaſſt; Sr. 1. ſchtyrnatyp; Sr. 2, ſiürnaſſi; Cro. cheternadeszti, chetirinayszti, cheternayszti, Dl. cheternajeszti; Bs. cetrrinaeſti; Sla. csetěrnaeſti; Rg. cetarnadeeſti, cetarnaaeſti; Vd. shtirnaift, shtirnaiftni, shtirinajſti; Ross. четырнадцатый; Eccl. четыренадесятный. *Czwarnatyfty potomek Rzymskiego cesarza. J. Kchan. Dz. 289. (czternaſty ob. czwartonaftnik). *Czwartegonaſtego roku. Budn. Genes. 14, 5. (czternaſtego. Bibl. Gd.). Trzynaſtego i dzwartynaſtego przydać nie może, Zrn. Połt. 2, 293. b. CZTERNY, a, e, czworny, cztery w sobie zamykaiacy, quaternarius, Mačz, aus vieren bestehend, vier enthaltend, geviert. *CZTEROBOK ob. Czworobok. CZTERODROZE ob. Czworodroże. *CZTEROKĄT ob. Czworokąt. CZTERODNIOWY, CZTERDNIOWY, CZTERYDNIOWY, CZTERDZIENNY, CZTERODZIENNY, a, e, cztery dni trwaiąc, lub co czwarty dzień przypadańcy, viertägig; Bh. čtwtřoděnní, čtyředěnní; Sr. 1. ſteridneſſi; Vd. shtiridanski; Rg. cetverodnévní, cetverodáni, cetverodagni, cetverodánik; Ec. четыверодиёbnый. Prawa na zbytek uſtanowione, nazywiały się czterodniowe. Mon. 74, 257. Łazarza czterydinowego Chryſtus wſkrzeſił. Sk. Zyw. 54, (po czterech dniach). Czas czylі przeciąg czterdziejenny Ec. четывероднёbъ, quadriduum. CZTEROFUNTOWY, a, e, cztery ſunty ważacy, viertpündig; Vd. shtirilibraſt, shtirifunten; Rs. четырерфунновый; Sr. 1. ſteripautak czterofuncie, n, gwičt od czterech funtów. CZTEROFUNTOWKA, i, ž., armata czterofuntemą kule ſtrzelaiąca, eine viertpündige Kanone, ein Viertpünder. CZTEROGODZINNY, a, e, cztery godziny trwaiąc lub co cztery godziny przypadańcy, viertpündig; Vd. shtirivuren. CZTEROGRANIASTOSC, CZTEROGRANIASTY ob. czworograniałość. CZTEROKITNY, a, e, o czterech hitach, vierfederbüßig, mit vier ſederbüschen. Czterokitny na głowe mocny szyszak bżeńce. Dmoch. Jl. 139. CZTEROKOŁOWY ob. Czworokoko. CZTEROKONNY, a, e, o czterech koniach, mit viert Pferden. Wóz wielki czterokonny. Jak. Art. 2, 292. Sr. 1. ſteripajně wóž. CZTEROLETNI ob. Czworołetni. CZTEROŁOKCIOWY, a, e, o czterech lokciach, vierčlig. Czterofokciowy wzroſt. Mon. 71, 100. CZTERMIESĘCZNY, *CZWORMIESĘCZNY, a, e, CZTERMIESĘCZNIE adv., cztery mięsiaje trwaiącý,

CZTEROMIESIĘCZ. CZTERYPALCZ.

lub co cztery miejsące przypadający, viermonat-
lich; Vd. shtiri miesenzou; Ec. чемверомъ časчный.
Pszenica czwormiesięczna, po wsianiu w czterech
mieściach prawie doyrzewa. Syr. 928. CZTERO-
NOCNY ob. Czworonocny. CZĘROPIĘTRY, CZTER-
PIĘTRY, a, e, o czterech piętrach n. p. dom, von viert
Stodwerken, viergadig. CZTEROSETNY, CZTER-
SETNY, CZTERYSETNY, a, e, czemuiący, von
vierhundert, aus vierhundert bestehend. §. CZTERY-
SETNY, *CZWARTYSETNY, *CZWOROSETNY, w po-
rządku po trzysta dziewięćdziesiąt dziewiątym našłepuiały,
der vierhundertste; Bh. čištyršty; Slo. štiršti; Sr. 1. čiš-
štoferé; Rg. ceteroſtoti, ceteroſottini; Rs. чемпіре
cošík. Aby każdy rok czwartosetny był przestępny.
Sak. Kal. D. 4. Czworosetny. Mącz. CZTEROSYL-
LABNY, CZWOROSYLLABNY, a, e, z czterech
syllab czyli zgłosek złożony, viersylbig; Vd. shtirisilben;
Slo. štvořołowkowiti; Sr. 1. čteriſilabne. CZTEROZŁO-
TOWKA, i, ž. pieniądz cztery złote ważący, ein Viер-
guldenſtück. Z grzywny maią bić 80 czterozłotowek, któ-
rym to czterozic wowkom odtąd imię złotego naznaczamy.
Vol. Leg. 7, 451. St. Aug. cf. Reńſki. CZTERY,
CZTERZY, G. éch; mascul. exclus. CZTERZEY;
liczba między trzema a pięcią šźzodkiiąca, viert; Boh.
čištyri; Slo. ſtiri; Crn. shtiri, zhvetiри, shtir; Vd. shti-
ri, ſtiri; Sla. csetiri; Cro. chetiri, ſtiri; Bs. cetiri; Rg.
cettiri; Sr. 1. schtyri, schtyrio, štéri; Sr. 2. flüri; Ross.
yemniře; Aeol. κετοσα; Pers. cíar. Przyjeźdźa czte-
rema końmi. Teat. 22, 111. Przyrodzenie czterech części
roku, Sien. 435. Wszyſtkich *czterzech ewanieliſów
przeczytał. Biał. Poſł. 115. (czteréch). Miała do ośm-
dziesiąt i *czterzech lat. ib. 125. (czteréch). Sędzia
z sześcią albo *czterzemi. Herb. Stat. 31. (czterema).
*Czterzy niedziele. ib. 78. (cztery). Przez cztery księżyce.
Leop. Jud. 19, 2. (przez cztery miejsią. Bibl. Gd.).
Jakby on cztery zł cył, kiedy i trzech nie umie, Off. Wyr.
(niepodobna, by więcej umiał, mniej nie umieiąc).
Z kwitkiem poszedł na cztery wiatry. Teat. 24, b. 76.
(w świat, in die weite Welt). Dom, w którym cztery
katy a piec piąty. Teat. 7. c. 73. (puſtki, niemaz nic
w nim, die viert leeren Wände). Szukam, przewracam
izby cztery kąty, i nic znaleźć nie mogę. Teat. 43, c. 3,
Wyb. caluteńką izbę, alle viert Winkel). Spi na wszyſtkie
cztery boki. Teat. 8, b. 17. (tego, iak zarznięty, iak za-
bity). Cztery kąty, cztery mury, więzienie, viert Mau-
ern, das Gefangniß, der Anrěſt. Cztery kąty odpowiedzą
mi za twoie poſtleki. Teat. 7, 113. Między cztery mury
zamknąć go kazali. Teat. 7, c. 67. Cztery litery (k. i.,
e. p. ob. kiep) cf. Lat. trium literarum) Hundſott. Za
cztery litery czy mię Wc Pan masz. Teat. 43, c. 47.
Wyb. Nos i uszy obciąć gotów, zwłaszcza gdyby mu
kto jakieś słowo, ze czterech liter źkładące się, powie-
dział. Mon. 65, 456. Zaklina go na przyiań, miłość,
na boga, na cztery litery. Mon. 75, 141. CZTERYKROC,
*CZTERZYKROC, czteiły razy, viernał; Bh. cztyrykrát;
Vd. shtiribarti, shtirikrat; Rs. чемпірежды, чемпірыю.
Poruczyl go po czterzykroć czterzem żołnierzom, aby go
frzegli. 1 Leop. Act. 12, 4. CZTERYKROTNY, a, e,
czterykrotnie adv., cztery razy powtórzony, viertfältig;
Vd. shtiribarten. CZTERYPALCOWY, CZTEROPAL-

CZTEROPALCZY - CZUB. 379

COWY, a, e, na cztery palce. Gn. Th. viersingerig, viert
Finger groß. CZTEROPALCZY, a, e, o czterech pal-
cach n. p. człowiek, viersingerig, mit viert Fingern. Czte-
ropalczały. Bndth. CZTERYSETNY ob. CZTEROSETNY,
cztersetny. CZTERYSTA, cztery ſta, G. czerechset;
ſto cztery razy, vierhundert; Sr. 1, schtyrſta, łaſterſot-
ni; Sr. 2. flüri hunderti; Bs. cettrifta. CZTERZONOGI
ob. Czworonogi.

Pochodź: Czworo, Czwarty, ćwierć i t. d.
CZUB, a, m., CZUBEK, bka m. zdrbn., chochół na
wierchu, czupryna stecząca, zjeżona, der Schopf auf
dem Kopſe; Vd. zhop, kop, plasem, kopp; Crn. zhop;
Jtal. ciuſſo; Slo. ſtica; Bh. chocholka; Sla. kruna; Sr. 1.
tječ; Bs. huhor, percin, kika; Cro. kükma, kukmicza,
pernicza; Dl. huhor, huhorich; Rg. huhor, huhorich;
(Ec. чуб, нобc пмиёнъ diöz). Czub na głowie
człowieczey z włosów, der Schopf, Haarſchopf. Tatarowie
łeb wszyſtek golą, wyjawszy młodzieńce, co sobie czuby
na wierchu głowy zoſtawuiańc, koło uszu zakręcają. Gwagn.
589. Uchwycił mię za czubek głowy moiey i podniósł
mie. 1 Leop. Ezech. 8, 3. (za kędzierze. Bibl. Gd.).
Czub, czubek, meton. głowa, łeb, der Kopf, der Schopf,
der Nickel. Nalać sobie w czub, upić się, podmić sobie,
sich betrinnen, beniſen. Mieć w czubie, podchielonym
bydź, etwas in der Krone haben. Nalał w czub, tak że
rozum ſtracil. Jabt. Ez. B. 4. Ma w czubku, a zatém
łacny do ogrania, Teat. 7. d. 40. Dobrza w czubkach
zagrzani, wracają z karczny. Zab. 16, 152. Rozum
utraća, w czub nalawszy wina. Pot. Pocz. 652. Nikomu
nie przepuszczą, iak się w czub nalcie. Kchow. Fr. 101.-
Póyśc w czuby, za łby, ob. czubić się, poczubić się, iſ
ich die Köpſe kriegen, mit einander raufen, bey den Haan-
ten ſaufen. Dla ciebie pódę w czuby z samym djaſtem.
Teat. 11, b. 41. Ja w czuby pódę za ciebie. ib. 53, 62.
Wnet się w czuby sprobuemy. Teat. 52, 60. Bili się
w czubki po naszemu. Boh. Kom. 1, 360. Od słów do
słow, w czubki zoſtali graczami. Zab. 15, 182. Czubki,
zaczubki, załebki, bitwa, Nauſerey; Rs. WOŁOŚKA-
WÓLOŚKAHOCHA. Rawda, że z tego wszyſtkiego przyińdź
do czubów może, J tak było po śmierci Auguſta Wtórego,
Ci bili Sasów, owi bili Leszczyńſkiego. Nieme. P. P. 86.
Zwady, swary, o mało nie przyszło w czuby. Mon. 76,
141. Czuba podnosić, głowę podnosić, pysznić się,
das Haupt ſtoł etheben. Kto więcej wziął, nie miały
dla tego czuba podnosić nad drugiego, ani dumy sobie
ſtroić. Gil. Poſł. 103. b. - §. Czub końſki przyrodzony,
wysocy nad czołem między uszami, der Schopf eines Pſer-
des über der Stirne zwischen den Ohren; Rs. chokka,
chokka, chokół, xoholokb, xoholochikb, xohohlje.
Rozpalonym żelazem w samym czubie między uszami przy-
pal koniowi wzdłuż ſkóre. Leh. Kon. 21. Czuby u koni
dla ozdoby, kutasy ſtoiące z frandzlami, w które łby
koni eugowych przybierają się, Pſerdequast, Pſerdebű-
sche, zur Hierath auf den Köpfen der Kutschpferde. Konie
w czubach, poſtilyon w burtach. Xiqdz. 19. Zeby była
w ſtayni wszelka gotowość, konie przybrane; o czulka
nie zapomnieć. Teat. 26, b. 12. Konie bez czubów. ib.
19, c. 8. §. Czuby kobiece, ſtroie głowy bardzo wy-
sokie, i wszelkie tegeż gatunku ubiory, trzęsida, pióra,
hoher Weiberkopſpuß, Kogel. Te modne kornety u panny

48

380

CZUB - CZUBATKA.

CZUBATY - CZUC.

Czešnikowney, nie podobały mi się; kto to widział takie czuby na łbach! Teat. 26, b. 60. Rada, że naftawiła sobie na łbie czubów; dziwuje się sobie, że iey z tym pięknie; ia iey się dziwuje, że iey chce się babilónską wieżę dźwigac. Off. Wyr. §. Czub, czubek u czapki, pióro, kutas, eine Quaſte, oder ein Federbusch an der Múſe. Ten z opiętym kołnierzem, Ow z podwóyną klapką, Drugi z czubkiem, a ia też z mą niewyszną czapką. Zab. 9, 364. Eyss. §. Czub, czubek u ptaków, wężów i t. d. der Schopf, der Busch, der Federbusch. Wąż podnoszący leb z czubem. Bardz. Tr. 496. Dłużeze pióra na głowach niektórych gatunków piaftwa ieżące się, czubem nazywamy. Zool. 72. Każdy dudek ma swóy czubek, Cn. Ad. 340. (każdy ma swoję przyganę; nikt bez ale). Znać dudka z czubka. Cn. A/. 1561. (powierzchność wydaie, co się wewnątrz świecie). Czubek kura, koguta, grzebień koguci, Cn. Th. der Hahnenkamm. §. Czub góry, wierzch, wierzcholek, die Vergknuppe, Koppe, Bergschiße, der Gipfel. Konie biegły, Gdzie góry rosłym czubem nad morze wybiegły. Bardz. Tr. 401. Lekko się Parnas wznosi, dwa czuby maiący. Bardz. Tr. 558. Niedaleko miała mała górka wschodzi, Ta czub na kształcie schodziszte plaszczyzny rozwodzi. Bardz. Luk. 44. §. Czub w mierzeniu, nalewaniu, to co nad łrych wychodzi, das Uebermaß, was über den Strich in die Höhe steht, volles, reichliches Maß. Nalać wina z czubem. Teat. 28. b. 7. (pělnuteńko). Muszę koniecznie wypić z czubem za zdrowie We Panny. ib. 28, b. 104. Tylko z czubem. ib. 11. §. Serwety składane w czubki, na kształt czuba, czubka, Servietten, wie ein Schopf gebrochen. Serwety składaią się na różne fozy, w łodzie, w czubki. Dwor. D. 1. §. Botan. Czubek Turecki, centaurea benedicta, chatunek chabru. Kluk. Dyk. 1, 114. chaber kosmaty. Fundz. 426. Cardenbenedict, bernardynek, oset włoſki. Chmiel. 1, 646. Ross. COMГОЛОВНИК. §. Czubkami zowią w mowie popolitey braci miłosierdzia, bonifratów, die barmherzigen Brüder, u których utrzymuie się w Warszawie spital dla obłąkanych; ztąd czubki, Gall. les petites maisons, spital obłąkanych, das Irrenhaus, Narrenhaus. One szaleią, a iego nie zawadziłoby, oddadź do czubków. Teat. 11, b. 11. Jdź idź, głupi dziadu do czubków. ib. 7, b. 66. (potrzebuiesz kraty bonifraterskiej. Wpadł, iak ten, co się od czubków z zakraty wyrwie. ib. 56, b. 20. Zabl. Bal. 20. Ledwie nie oszalał; mało brakowalo, żeby go do czubków zapakować. ib. 25, c. 50. Kažemy mu ieszcze dzisiay czuprynę ogolić i zawieść do czubków. Teat. 7, 62. \*CZUBA, y, ž. (Bh. cūba, wilczura), szuba, suknia z futrem, cf. czucha). eine Schaube, ein Pelzroch. Księza chodzą w czubach Tureckich miało reviewdny. Stryk. Tur. H. 2. Przyłtoynicy w czubie chodzić cudney kłacze, Niż gdy szpetula pani w czubie skacze. Brath. M. z, b. Przysiadł się ów orator luby Do dziówki śliczney owej wierney czuby. Jałt. Ez. 196. CZUBACZ, a, m. zwierzę iakiekolwiek czubate, cin Tier mit einem Schopſe; Rs. xoxzáub rozczochrany). W szególgłości, czubač, columba cucullata Klein, die Haubentauge, ma na tyle głowy piórka ſtěrczące. Zool. 226. CZUBATKA, i, ž. sikorka. parus crīſtat: Klein. ma na głowie czubek ~ piórek pſtrokatych. Kluk.

Zw. 2, 274. die Haubenmeife, die Schopſtneife; (Carn. zhópka; Rs. xoxhýwa, kara czubata). CZUBATY, CZUBIASTY, a, e, - o adv., czub maiący, schopſig, mit einem Schopſe; Vd. zhopaſt, kopash, kukmaſt, pernizhast, grebenaſt, koppaſt; Crn. zhopaſt; Slo. chohołató; Sr. 1. tjčcjoſité; Rg. huhoraſt; Dl. huhorjav; Cro. kukmászt; Bs. huhorav; Rs. xoxhámił. Wyglądasz mi, iał nasza czubata kaczka. Teat. 51, b. 70. Dzierlatka czubata. Ban. J. 3. Czubate kury, z czubem na głowie. Kluk. Zw. 2, 96. Perłhůhner; Crn. zhópka; Rs. xoxhýma. Czubate snoki. Otw. Ow. 168. Czubata albo parchowata žaba. Syr. 825. (ob. ropucha). Czubata przyłbica. J. Kchan. Dz. 56. Fig. Rodem kokoszki czubate. Oss. Wyr. (całe to plemię kata warte; iedna drudgą ladaco, krew nic warta. §. Czubaty, czubiały, wydatny, wysadzony, wypukły, buschicht, bauschicht, bauchicht. Na mokrych rolach zagony na samym wierzchu czubiało robią. Haur, Sk. 46. CZUBIC cz. ndk., w czub na głowie łroic, mit einem Schopſe verzieren, einen Schopf auf dem Kopſe machen. Babłko czubie leb w trzy piętra, tym tež łrasznieysze. Off. Wyr. (czuby źawia, buduie). Czubić konie, czuby im na głowie wyſtawiać, den Pferden Quasten und Trolleu auf die Köpfe fehen. Wieśniaczyło ſlangret zapomni choły i na wjazd staroſy uczubić konie. Off. Wyr. §. Czubić kogo, bić kogo, prać go po łbie, czesać, targać za czuprynę, einen bey den Haaren zaufen. Czubić się zaimk., wzaiem, w czuby z sobą pójść, za lby się wodzić, einander in die Haare fallen, sich bey den Köpfen kriegen, sich herum raufen, zaufen; Sla. csupatise, svaditise). Wielka mię chętka bierze czubić ią. Teat. 33, b. 46. Walek czubil Mačka, Maciek czubii Walka; ot tak in świecie, raz ten górą, drugi raz ów. Off. Wyr. On taki dziki w kochaniu, iak w czubieniu. Teat. 30, 84. Baby się kłócą, krewni się nie lubią. Panowie łraszą, a słudzy się czubią. Kras. W. 72. Tam chłop się z chłopem pokłóciwszy czubi, Gdy z drogi umknąć nikomu nie lubi. Zab. 9, 145. §. Czubić, skubać, Bndtk. zupfen; Cro. chùpati; (Cro. chubim, chubeti = patrzeć z rozwartą gębą, iak gap'). CZUBOWY, CZUBKOWY, a, e, od czuba, czubka, Schopf - . §. Od czubków, czubienia się, Sauf =, Schlägerey. Nasi czubkowi rycerze. Zab. 15, 184.

Pochodź: doczubić, naczubić, odczubić, poczubić, przeczubić, uczzubić, wyczubić, zaczubić, zaczubki, cf. czupryna, czupurny.

CZUC transit. kontyn., mieć zmysły czym poruszone. i wiedzieć do siebie, fühlen, empfinden; Bh. čiti, čil, čiji, cyſtim, cyſtim, ceſtimām, ceſtititi, uceſtim sensire, odorari, cyſ sensus: Slo. čut, čauti, čul, čugi, audire, citenī tactus; Sr. z. zuch ſentire, zuch ſensus; Sr. 1. tjupu, čiju, čuiem sentio; cjuci, odorari; tjucji sensus, odoratus; tjutjo tactus; Bs. chjutiti, cjutti, uzchjutiti ſentire, cjutti, cjuvati cuſlodire (cf. czuwać), chjuchjenje ſensus; Cro. chutiti ſentire; chůd, chutenya, Dl. chyuchenya ſensus; Cro. chutenye tactus; chuti, chujem audire, chuienye auditus: Sla. osititi ſentire; chutiti, esuti audire; chůtenje auditus; ticanje, pipanje, tactus; Rg. chjútjeti, cjutti ſentire, cjutti audire, chjůchjenje, ſensus; Vd. zhutiti, obzhutiti, pozhutiti, sazhutiti, ſentire; zhut, zhuti, zhujem, audire, zhuti,

CZUC.

zhutiti cuſlodire, vigilare (ob. czuwać), zhutik, obzhutik,
zhutenje, sensus, tactus: Crn. zhuti, zhujem vigilare,
zhutiti, zhůteem sentire, potip tactus; Rs. чуямь,
почуткив audire, sentire; чувствовать, возчувсмово-
вань, ощущать, ощущать sentire, чувствованіе,
чувсмово, возчувствованіе, ощущёніе sensus; Ec.
чувствовать, чувсито органum sentiendi; Chald.
et Syr. נ-ז tsuth-auscultare, attendere). W ogólności,
poſtrzed z swoie zmysły czymś wzruszone, fühlen, em-
psfinden. Znak śmierci w chorym, nie czuć boleści.
Karp. 2, 144. Czuje się, daie się czuć, Pass. eſ wird
gefühlt, empfunden. Ból wszelki nie tak się czuć, Gdy
kto go lekko przyimuie. Cn. Ad. 42. Mniejsza przykrość
się nie czuie, kiedy większa naftępuie. Ib. 510. Czucie,
władza czucia, źan w którym się co czuie, uczucie, to
co się czuie, das Empfinden, das Fühlen, das Gefühl,
die Empfindung. Do czucia służą żyły suche, które się
w różnych częściach ciała znaydują. Kirch. An. 87.
Czucie, ieſt to poieję przedmiotu zewnętrznego, czylі
wrażenie, które iaki przedmiot czynі na duszy za po-
śrzednictwem zmysłów. Dyk. Med. 1, 635. Gdy się co-
kolwiek nerwów dotknie, czucie się w nas wzbudza, że
poznaiemy co ieſt ofre, ładłkie, co miękkie, twarde,
suche, cieple co abo zimne. Weych. An. 188. Czucie ieſt
rozkosz albo ukontentowanie, boleść albo przykrość, od
wzruszenia zmysłów pochodzące. Boh. Djab. 30.
Wewnętrznie; w duszy czuć, wzruszonym bydź, moraln.
innerlich empfinden, fühlen. Czuy sam dobrze twą nędź
i my będziem czuli, Jak ten, nayukochańszey co płaił
Urszuli (Jan Kochanowſki). Dmoch. Szt. R. 18. Coś
tam w sercu czułę ku tobie. Teat. 55, b. 59. Gdy míósć
równe czucie dwom osobom daie, Za což ten ieden płaci,
a drugi przedae? Hul. Ow. 69. §. Węchem czuć, czuć,
woniać, dutch den Geruch empfinden, riechen (Oestett.
schmecken). Mam katar i nic złego ni dobrego węchem
nie czułę. Jabł. Ez. A. 2. Czuię tu zapach rozmarynu,
Teat. 55, b. 39. Uszy maią a nie usłyszą, nozdrza
maią, a woni czuć nie będą. 1 Leop. Ps. 115, 6. Nie
czuje w Warszawie wonności tytuniec który Sułtan
w Stambule ciągnie; niechby zaſ pod nos zakurzył, wnet
uczuhbym. Boh. Djab. 59. Kiedybyście wy czuli ten
cuch, którym ia czuła, gdy zemną mówiła, zrzucilibyście
iq. Wys. Ket. 180. Swoie maszczą łdonie, Tylko aby
Sabęyskie od nich czuto wonie. Kchow. Fr. 12. Czuć od
niego, Oss. Wyr. (śmierdzi). Czuć mu z uſt ib. (eſ
rieh ihm aus dem Munde, cf. słychać). Daleko łyż
orłowie, dalej ſepi czuią. Pot. Arg. 514. wittern). Kot,
gdy myszkę czuie, cicho się do niey kradnie. Teat. 55,
e. 14. - Fig. Czułam ich przez ſkóre. ib. 55, e. 38.
Wilk ieden, wielki łapikura, Gdy szedł, na miłę w koło
czuć go było frantem. Zab. 13, 280. Tręb. Czuć z daleka
tchórza. Oss. Wyr. (poznac boiażliwego po minie). Czuć
zaraz co śmierdzi. ib. (łotr niepoczciwemu z oczu patrzy).
Wilk głodny krąży, kiedy owce czuie. Paszk. Dz. 15.
(miarkuje,zwącha, wittern, merken. Poki w mieszkku
twym co czuią, Poty cię wszyscy szanuią. Cn. Ad. 886.
Ten dziś naynieszczęśliwszy, co u niego pieniądze czuią.
Zab. 13, 200. Czuie wilka w życie. Rys. Ad. 8. (miar-
kuje coś). Tam ludzie, gdy chmuru czuią, po ścinnach
szkarłatne sukno rozwieszają. Paszk. Dz. 8. Starzy

CZUC.

581

bliższą czuią śmierć nad szyją. Prot. Kont. D. 3, b. -
Czuć o czym, zwąchać czego, pomiarkować, etwaß wit-
tern, spüren. Czuiąc pan u popa o groszach, posłał nań.
Petr. Ek. 43. Poborecy gdzie czuli o ludziach maiętnych,
lupili ich z maietności. Budn. Ap. 90. Bolesław syna
Hiuła poimał, że czuł u niego oyca o pieniędzach. Biel.
Kr. 144. Swóy ſkarb straciwszy Nero, na łup się wdał,
gdzie czuł o bogatym. Stryik. 59. §. Czuć, baczył,
uważać, poważać, bmerken, betrachten, erwågen. Nad
ludźmi wielcy królowie panuią, Jednak nad sobą niechay
boga czuią. Petr. Hor. z. D. 2. Miła wolność, ale kiedy
się z posłuszeństwem zgadza, i zwierchność nad sobą
czuie. Falib. Dis. O. §. Czuć do siebie, czuć na się,
w sobie poſtrzedz i uważać, znać się do czego, sich bewuſt
ſeyn, an sich wahrnehmen. Ale nie mniej i konie do sie-
bie to czuią, że w złocie, że i złote wędzidło smakują.
Tward. Misc. 143. Harda Netta, iż łgadkość swą do
siebie czuie. J. Kchan. Fr. 65. Jeſł kto, co na się nie
czuie nic złego, Ni miecza, ni ſtrzał nie trzeba z saydakiem
Nosić za takim. Petr. Hor. D. 3. b. integer vitae).
Znaczny to pan, ale czuie i nad miarę, iż ieſt doſtatnim.
Kras. Podſt. 2, 169. §. Czuć, czułym bydź, czułość
mieć, latwo bydź poruszonym empfindsam ſeyn, empſin-
den, Empfindung haben. Czym szczeuplessy ieſt pręt po-
przeczny w szalkach, tym bardziey czuią. Krumt. Chy.
62. II. Czuć niuak. nied., czuwać, nie spać, wachen,
nidt schafen; Bh. bditi, bděł, bdim, bdjwam (cf. budzić);
Slo. bdži; Bs. bditti; Rg. bditti, bdénje; Cro. kzoznu-
vati, zkoznujem, sztrásim; Rs. бдӑшь, бодрсвовать;
Fc. бдӑми, бдими, бдю, побадми, безв сна
время вроводить, не спамь. Spisz We Pan, czylі
też czuiesz! Teat. 6, 38. Jeſł siła tych, którzy czuią i
nie śpią cały nocy, w karty grając. Dambr. 548.
1 Leop. 1 Thess. 5, 10. Gdyby wiedział, któreby go-
dziny miał przyiść złodziecy, pewnieby czuł. Rey Poſt.
Mmm 4. Czuumy, spać się iuž nie godzi. Groch. W.
53. Sen mi przypadł taki, iż ani spałem, ani też czu-
łem całe. Sk. Zyw. 408. Czuycie, a bądźcie zawzdy go-
towi. Rey Poſt. Lll. 6. Patrz, abyś tego coś sobie
czuciem doſał, spaniem nie ſtracil. Sk. Zyw. 2, 13.
§. Wartować, pilnować, ſtrzedz, wachen, bewachen,
Wache halten, auf der Wache ſeyn. Każda rota po murze
zbroyna nie śpiąc czuie. A. Kchan. J. 245. Stróżowie
w bramach uſtawicznie czuią. Prot. Fat. 12. Czucie,
vigilia, ſtraż nocna, die Nachtwache, die Wache. Przyszło
czucie iutrzenne. 1 Leop. Ex. 14. - Czuć o czym, na
pieczy co mieć, ſtrzedz czego pilnie, etwaß bewachen,
bewahren, bebúthen, forſgältig in Acht nehmen. Ty o
mnie na wszelki czas czuiesz. Ryb. Ps. 117. Czuycie
z pilnością o powierzonych wam owieczkach. Smotr.
Lam. 8. Przeſtrzeżono Tróynatę, aby o sobie czuł.
Stryik. 288. (aby się ſtrzegł, aby się miał na oftróżności,
er sołkte auf seiner Huth ſeyn). Zetrzyi sen z oczu, a
czuy w czas o sobie. J. Kchan. Dz. 237. Czuć w czym,
bacznym bydź, auſtmerſam ſeyn, worauf achten. Rodzice
niechay czuią w tym, aby dzieci swych z młodości nie
rozpuszczali. Glicz. Wych. E. 6. - Czuć o sobie, cho-
dzić koło siebie, zabiegać, für sich forgen, für sich um
bemüſt ſeyn. Jź o sobie czuł X. Zebrzydowski, przez
woiewodę Wileńskiego czyniąc ſtaranie, przeto dano mu

582

CZUC SIĘ CZUCH.

CZUCHA - CZUŁEK.

bisłupstwo Krakowskie. Gorn. Dz. 38. - III. CZUC SIĘ zaimk., czuiąc przy sobie bydź, przytomnym sobie bydź czuiąc, czułość mieć z przytomnością, Gefühl haben, sich fühlen, bey Gefühl (Empfindung) seyn. Była w zachwyceniu; wołano na nie, a ona się nie czula; przybiegły i inne siłowy, a ona przedsię nie czula. Sk. Zyw. 113. Zdumiała będąc, nie wiedziała co czynić, a ledwie się czula, gdzie tofi. Sk. Zyw. 2, 198. Z onego dziwu ledwie się co czuje. P. Kchan. J. 256. Nie czuje się z radości. Teat. 54, 87. Eccl. nevabdomisca. Jeśli się dobrze czuię, Więcey cię nad się miluię. Groch. W. 386. - Czuć się na moey, na silach, na pieniądzach, czuć dosiebie żeś mocny, silay, pieniężny, sich bey Kräften fühlen, seine Kraft fühlen. Czuie się po silach, i zna dobrze, że brzemię to udźwignąć może. Pilch. Sen Līft. 2, 175. § Czuć się w czym; do czego; czuć się, z czuć co do siebie, znać się do czego, sich bewusst seyn, an sich spüren, sich getroffen finden. Kto się nie czuje, niech się nie frasuje, A. kto się czuje, niech się poprawuje. Rys Ad. 28. Kto się sam w czymkolwiek czuje, Drußigego w tym nie winuie. Cn. Ad. 770. Kto się w czym czuje, wszyłtko mniema, by o nim mówiono. Kosz. Lor. 179. Jak się szczęśliwie umiera, gdy człowiek nie czuje się do niczego. Pam. 83, 2, 127. Kto się zły czuje, tego zarzut wzruszy. Kras. Antim. 11. Do czego się nie czuię, do serca nie przyjmuję. Cn. Ad. 194. § Czuć się, wchodzić w się, brać do serca, in sich gehen, erwagen, bedenken. Jałmużna grzezy odkupuje. Czemuż się w tey mierze człek łkapy nie czuje. Prot. Jat. A. 4. My ktorzyśmy przyjęli iego prawo, mamy się czuć i znać, żeśmy iego poddani. Gil. Kat. 76. Boga za pana znać, ieſt iemu poddanym bydź, slugą iego się czuć i na wszelakie rozkazania iego posłusznym bydź. Wīſ. 557. § Czuć się, strzedz się, czuć o sobie, na pieczy się mieć, pilnować się, Cro. chuvatisze; auf seiner Huth seyn, Acht haben, wachsam seyn. Radzili Jwoniemu Kozacy, aby się czuł, a wiedział, iako daleko ma ufać Hieroniemu. Gwagn. 153. Czuymy się bracia, pan blizko, oto idzie, strzeżmy się, aby nas niegotowemi nie załał. Sk. Zyw. 2, 19. Czuycie się starzy, czuycie się i młodzi, Obliczcie ktopnie, wiele ich iuż macie W górne pałace. Groch. W. 411. Sk. Zyw. 421. § Czuć się biernie ob. Czuć czynn. - CZUCH, u, m. (cf. Cuch) wěch, wiatr, wonia, (o psach), das Nieden, das Wittern, der Geruch, die Witterung (eines Jagdhundes cf. die Suche, Adl. g.); Bh. cijo, cich; Slo. cuch, citedelnoſt odoratus; Sr. 1. cjuici, cuchani, (tucham, wuſledżam sagio); Rs. чумбě (- 1. słuch, 2. czuch, wiatr, wonia). Czuchu dwoiako pies używa, który ma doſkonalszy wiatrem, ktyry ma słabszy, tropem. Oſror. Myſl. 8. (cf. wietrzny, koporyny). Czuch u psa zaaczy się nosem i trahą, bo nosem wiatru nabiera, a trąbą go mozgowi podaie. ib. 7. Sledzilem zwierza w boru, śledził w lesie głuchym, Włoczyłem się całyjdień, ieżdżąc za psim cuchem. Pot. Jow. 59. Czuchu dobrego, nosa dobrego, Sor. 1. wutjuchatě, wuſledničiſkě.

Pochodź: czuły, czułość, bezczuły, bezczułoć, czuyny, czuyność, czuwać, doczuwać, naczuwać się; poezuwać się, poczuć, przeczuwać, przeczuć, nadczuwać,

czuhać, czyhać, cucić, ocucić, ocykać się, ocknąć, ocniewać się.

CZUCHA, CZUHA, y, ž. szuba, czuba, suknia długa futrem podszyta, (cf. Czuyka, czuhay), ein langer Pelzrock. Czucha na nim z czerwonego adamaszku. Warg. Radz. 166. Księża tam w czuchach Tureckich chodzą, miaſto rewerendy. Paszk. Dz. 51. Gdy sobie wspomnisz one dziewne czuhy, one ſtradiotki, delie, żupany ... Rey Zw. 57, b.

CZUCHRAC, CZOCHRAC, CZUCHRANIEC ob. Czechać.

CZUCIE ob. Czuć. CZUHA ob. Czucha, Czuhay.

CZUHAC, CZYHAC na co intransit. kontyn., czuwać na co, pilnować czego, oko mieć na co baczne, czatować, strzedz na co, worauf lauern, paſſen; Bh. cijhati, wćiſhati, cijhati ptasznik) ; Vd. nazhakuvati, saseduvati). Wszyscy na krew ſtrzegaią, mąž na śmierc brata swego czuha. 1. Leop. Mich. 7, 8. Na baranka niewinnego czuhaią, iakoby się krwią iego popoić. Bzow. Roż. 66. Szatan uſawicznie na dobre czuha. ib. 110. Czuhała i załawiała nań, i- chęła go zabić. 1 Leop. Marc. 6, 20. Czyha a czeka na rozdrapanie twoie. Rey Poſt. mmm. 5. Czyhaią na upad mój. Ryb. Ps. 4. On na mię czuha aż po dziś dzień. 3 Leop. 1 Reg. 22, 8. (czwała na mnie. 1 Leop.). Przez nienasycone łakomſto wychłał na dobra klasztorne. Birk. Dom. 135. Złodziey, który na cudze mieszki czuha albo godzi. Mą z. Ząbk. Mt. 42, Stać komu o gardło, tež czuhać n kogo, niektórzy mówią. Mącz. Pod woſko się podmýkał, czyhańc na to, iakoby mógi kiedy na nieopatrnych uderzyć. Papr. Ryc. 174. Na zdrowie iego czyhać miano. P. Ćchan. Jer. 524. Czekał czasu, czyhał na pogodę. Gorn. Sen. 460.

*CZUHAY, aiu, m., CZUIA, *SZUIA, i, ž., CZUYKA, i, ž. zdrón., czuba, czucha, płaſzcz z rękawami Tatarſki, Ruſki, ein Tatarischer oder Neuescher Rockclor. Konſtusze, žuki i czuhaie, wschodowe ubiory. Tward. Wt. 201. Dla niego krawcy szią telety, kraią złotogłowy, a z nich zaſ kontusze, czuhaie, hazuki. Opal. Sat. 115. Chmielnicki ochotników poubicawszy w ordyńskie czuhaie, żeby ſtrasznieysi byli ... Tward. W. D. 30. Czuhay wdziawszy Ruſki. ib. 77. W szubach i szułach chodzą. W. Poſt. W. 2, 103. (cf. szuia, nikczemnik).

CZUIE ob. Czuć. CZUKULATA ob. Ciokolata. CZUŁAC ob. Ciułać. CZULE ob. Czuly. CZUŁKO ob. Czołko.

CZUŁEK, łaka, m. rodzay i gatunek rośliny, mimosa, którego dotykane liście ſtulają się, i dopiero się po nieiakim czasie rozwiająła. Kluk. Dyk. 2, 122. Czułozioł, Ład. Dyk. 2, 289. die Einupſlanze. CZUŁO ob. Czuły. CZUŁOSC, ści, ž. władza czucia, tkliwość, das Gefühlsvermögen, die Empfindungskraft, die Empfindsamkeit; (Bh. cſiſloſt vivacitas, alacritas); Bh. cyſtliwoſt, cyſtedloſt, cjiſtedloſt; Bs. chjuchjenſtvo; Vd. obzhutliwoſt, pozhutnoſt, zhutliwoſt; Crn. zhutliwoſt; Rg. chjuchjenſtvo; Rs. чу́всвěтносْть; Ес. бхаго́у́свěтْ. 'Czułość, siła znaydująca się w nerwach, która za każdym ich dołtnięciem czucie sprawuie. Sniad. Teo. 222. Wkim serce czułe, czułość oſtróżna, Chwalić takiego nadto nie można. Kras. Līſt. 126. Sliczna czułość serca, nie może patrzeć, iak kurczą rżną, a męża katuie. Teat.

CZULENSTWO - CZUŁY.

19, c. 90. - Czułość, wzruszenie, poruszenie, die Rührung; Rs. умилёніе; Ec. сердобóxje. Dwóch czułości nie można w jednym sercu mieścić. Teat. 4, d. 30. Czułość, moc wzruszenia, die Kraft zu rühren. Czułość piora iego, mowy, pisma. Nieczułość, NIECZULENSTWO, a, n. obojętność, zimność, die Gleichgültigkeit, Kälte; Slo. necytedlnost indolentia. Nieczułość pana na zle, cały dom w nierząd wproadza. Ksiaźd. 208. W nieczułości na powszechne dobro, domowym tylko zaprzatają się zrzędzeniem. Mon. 65, 257. Konwulsye krasomowische słuchacza w nieczuleństwie i oziębłości zofławuia. Zab. 8, 142. Czułość, czuyność, niespanie, die Wachsamkeit; Bh. vbdeloft, bedliwoſt. Sen ieſt kradzieżą, który natura w naszuka, Lecz ią unde oszukać czułością nauka. Zab. 15, 352. Nagł. - Baczność, uwaga, baczne oko, pilność, pilnowanie, ſtrzeżenie, piecza, die Aufmerksamkeit, Obacht, Amtsamkeit. Do tey czułości obowiązani są opiekunowie wzędem sierot, których ſtaranie na siebie maią. Bals. Niedz. 1, 319. Do takiej czułości obowiązani są gospodarze wzędem domowych. ib. 1, 320. CZUŁY, a, e, CZULE, CZUŁO adv., CZUTKI, a, ie, CZUTLIWY, a, e, czuiały, czucie maiący, füſhend, cmpſindend. (Bh. cſiſi alacer, vividus); Bh. cjiitedlny, cytedlny, cyſtilny; Vd. et Crn. zhuſtliu, obzhutliu; Rg. chjutív; Bs. chjuchjv; Sr. 1. wutjuyitě; Rs. чу́вственный, чувствительный. Serce moie nie zatwardziało, ieſt czule. Teat. 48, 52. Utworzyć maſchinen czutliwą. Zabt. Roz. 172. Mnieje czutkim i dotkliwym umyslem to zniesie. Pilch. Sen. 543. Czuły, snadno czuiały, latwo wzruszony, cmpſindam. Serce od natury ma bardzo czule. Kras. Lifi. 126. Fcel. сердобольный, благочувственный; Rs. нёжный. Czym czuleysi są pacyenci, tym wolniejszych im potrzała lekarſtв. Krup. 5, 762. (im delikatnieysi, pieszcząſni). Serce czułe, oraz umysł szczery. Są dwa wieczne czuwoch wych ludzi charaktery. Zab. 11, 385. Zalt. Czuły na co, wzruszony czym, gerührt von etwas. Czas korzystać z iego powolności, kiedy na moie usługi tak czuły. Zab. 14, 250. Szym. Na los nieszczęśliwych nayczulsi nieszczęśliwi. Oss. Str. 9. - Oppos. Nieczuły, obojętny, zatwardziały, twardy, kamienny, unmpſindlich, gleichgültig, hart; Sta. neositljiv). W pięknym ciele, czyż może bydź nieczula dusza! Wfg. Mar. 1, 157. Bądź ſtalym w przedsięwzięciu, nieczułym na bole. Hul. Ow. 240. Alboż mogę bydź nieczułym na taką obelgę? Zabt. Roz. 87. Nieczuły ieſtem Ec. нечув мвю. - Actiu. czuły, wzruszający, poruszający, rührend, beweglił; Rg. ochiuutni; Rs. умиłáпельный. Napisał o ich nieszczęściu lift bardzo czuły. Mowa bardzo czula. Pass. Czuły, którego czuć może, sensilis. Cn. Th. cmpſindbar, füſhbar. §. Czuły, czuyny, nieśpiący, wachsam, nicht schlafend, munter. Jason smoku czulego snu nabawia. Zebr. Ow. 164. (pervigilem). Nikt nie był z mężów tak ranny, tak czuły. Dmoch. Fl. 2, 348. Spodziewali się naszych niedbalszych i nie tak czułych zeysdź, Warg. Cez. 53. vigilantes). *Czula noc, niespana, bezsenna, schlasłos, durdchwacht. Mam tę nadzieję, że przecię za laty Nie będą moie czule nocy bez zapłaty. J. Kchan. Dz. 25. - Czuły, ſtrzegący, uważny, pilny, wachsam, aufmerksam, huthend, forſgältig. Pod czułym

CZUMA - CZUPURNY.

383

ona wychowana okiem, Zab. 12, 56. Czulejszym paterzom uſłapmy. Smotr. Ap. 110. Maż bogoboyny, a w czynieniu sprawiedliwości czuły. Psalmod. 25. Aby obywatelske granic pańtwa swoiego czule od sąsiadów bronili. Star. Ref. 17.

CZUŁ ob. Cuma.

CZUPIC intrans. kontyn., CZUPNAĆ idnt., uzczepnąć, przyczepnąć. przyczaić się, schylić się, sich niedertrudzen, niederbucken, niederkauern. Na równinie psi maią z zaiącem do czynienia, bo czupnie na mieyscu, że go aż psi w zapędzeniu pominą. Haur, Sk. 299. Ledwie co w krzewiu czupiąc Witeza doyżrzała. Zebr. Ow. 358. virgultis abdita). Szeliny doſławszy czupnęła, fruticumque recondita silva delituit). ib.

CZUPRYNA, *SZUPRYNA, y, ž, CZUPRYNKA, i, ž, zdrbn., cf. Lat. capronae; czub na wierzchu głowy, der Scheyf, Haarschopf auf dem Kopfe; Bh. czupryna, właſy, kterć z przedu wſy, kſſticze; Sr. 1. kruſinče; Kg. kikka; Cro. percin; Bs. kikka, percin; Ross. чупрын; (Ross. чуприна gaſunek dawney zbroi); Ec. чеки). Włosy po samym wierzchu głowy wyraſtaiące, są czupryną. Kluk. Zw. 1, 45. Kazali mu czuprynę ogolić. Teat. 7, c. 62. (waryat, oddadź go do czubków, wart czarney kury). Junak to, znać i z miny i z czupryny. Teat. 18, b. 33. Anioł wziął Habakuka za czuprynę, i źawił go nad iamą Danielową. Zal. Teſl. 518. (za czub). Piknęło go, czupryna mu wſtaie. Bardz. Łuk. 6. (włosy mu wſtań, ieżą się). Poprawiwszy sobie szupryni a otarzyły gdzie brudno, odszedł. Rey Zw. 24. Ponitz z wysmuklemi wąsikami, z czerkiefką czupryną. Mon. 70, 14. Czerkazkie czupryny. Brud. Cſl. E. 8. (wygolone). Nicdobże ma czuprynę przyſryżoną, suknia na nim wisi, cały niezgrabny. Zab. 13, 63. (nie elegant). Zjeżona szupryna. Rey Wiz. 159. Wzięli się za czupryny, za lby, za czub, za boże poszycie, ſie krięgtu sił an die ſkýpe, an die ſcate. Kiedy dway za czupryny, do kately trzeci. Pot. Pocż. 643. Codzień targał się za czupryny, te zawzięte syny. Zabt. Ez. 144. Patrę, dwóch się trzyma n.očno za czupryny. ib. 4. Powiedz Jego mości, Niech przeſtanie, by nie mał na czuprynę goſci. Nar. Dz. 3. 129. Dadź komu po czuprynie, w leb, w czub. Dwa razy się po czuprynie poſkrobie. Niżeli się raz do moiej zervie. Cſs. Str. 1. Daleko Waści do moiej czupryny. ib. (ieszcze nie dorósł; ieszcze się zemną nie zrównał). Chłopiec ieszcze od ziemi nie odrósł, a iuž panu ocyu do czupryny siąga. ib. (zły nad lata). - Długów ile czupryny. ib. (ile włosów na głowie. Nad młyczay zagrzalać się czupryny. Auszp. 63. (leb ci się zagrał). §. Czupryna u konia, włosy między uszami nad czołem, der Schopf des Pferdes. Przyciągniy koniowi czuprynę. Tr. §. Poet. wierzch, szczyt, der Gipfel, der Wipfel, der Siebel. Widziałam, kiedyś zamkom nachylał szupryny, Puszczał nity pewny mur i trwale dębiny. Papr. Tiy. D. Kolysne czupryny drzew. Przyb. Ab. 11. Cedry, chwieycie czupryny wasze i wy sosny! ib. 148, §. Cypel, ucho u woru, der Zipfel, daß Ihr an einem Sace. Worki z związanemi czuprynami. Tr. CZUPURNY, a, e, CZUPURNIE adv., ieżący się, iunakowaty, nadſtawiający miną, sierdzity, szorſki, hißig vor der Stirn, kurz angebunden; (Ross. чопорный

384 CZUPURNOSC - CZUYLIWY.

CZUJNY - CZWARTACZNY.

przysadny). Zawsze co mali, bywaią czupurni, A iak po Polsku zowią ich, są durni. Jabb. Z. 69. Już teraz to pan zacny, co kołpakiem wstrząsa Sobolim, czupurnego potrząsaiąc wąsa. Nar. Dz. 3, 115. CZUPURNOSC, ści, ż. sierdzitość, iunactwo, hiłżiges Wesen, Eisenkressev.

CZURCZYC ob. Ciurczyć.

1.) CZURYŁ O, a, m. z Rusz. czerkies, pałogowiec, chlyřek, ein Schlucker, ein Schwindler. Patrzayże, iak się ftroi, on czuryło młody. Klon. Wor. 58. Jeden i drugi czuryło, któremu także z swoją Jeymością nie míło, Poprze żywo to zdanie, że czlek ma żyć wolnie. Nar. Dz. 3, 170. 2.) Botan. Czuryło, z Greck. κυρύλλος, sesamoides paruum, klein Sesamkraut. Syr. 1474. CZURYŁOWY, a, e, waryacki, czerkieński, schwindlerisch, närrisch, albern, verrückt. Bieganie na koniu takie byłoby czurylowe, a nie nauką kawalkatorską. Hipp. 48.

CZUSZ ob. Czósz. CZUTKI, CZUTLIWY ob. Czuły.

CZUWAC kontyn., et frequ. verbi Czuć, czuynym na co bydź, baczność na co mieć, ein wachsames Auge haben, über etwas wachen; Vd. zhuiti, zhuti; Cro. chuvati; Bs. cjuvati; Rg. cjúvati). Każdy w swey się sławie kocha, każdy na nie czuwa. Krom. Błaż. ded. Do polycyli należy czuwanie na wszelkie bunty, rozruchy. S. Grodz 2, 78. §. Czuwać o czym, wystrzegać się czego, sich hätthen, auf seiner Hand seyn. Czuwał o zdradzie; wiedział ią w gębie ich, Birk, Chmiel. C. 2, b §. Czuwać na co, czyhać, czuhać na co, czatować, worauf lauern, passen. Dworzanie na cnotę białychgłów czuwaią. Petr. Ek. 18. W Turczech na urzędy, iak psi głodni czuwaią. Klok. Turk. 99. Jak tygrys, który gdzie z uponia czuwa Na dwie sarny w igraszce, tak on śpiegując się przyczail. Przyby. Milt. 11. Czuwa, iak djaból. na dobrą duszę. Off. Wyr. (iak naychciwiey na co wartuie). CZUWACZ, a, m. czuwiający na co, czyhaiący, der Laurer, Paster auf etwas, Auflaurer; (Vd. zhuvauz; Crn. zhuvaj; Rg. ciúvalaz; Cro. chuvar - stróż; - w rodz. česł. Czuwaczka; Cro. chuvaricza pasterka, chronicielka; Cro. chuvarnicza cuſlodia; Crn. zhuvajnishe, der Wachthurm). CZUWAŁOŚC, ści, z. czuyność, pieczolowitość,aczność, pilnowanie się, die Wachsamkeit, Acht samkeit. Pracą, staraniem, czuwołaścią i zabieganiem niehezpieczeństwom, rychło w wielką się wzbił slawę. Pilch. Sall. 129.

CZUYKA, i, ż. płaszcz z rękawami, ein Mantelcor, Mantelrock. ob. Czuhay, Czuia, Czucha.

CZUYLIWY, a, e, CZUYLIWIE adv., dotkliwy, snadny do obrażenia, empfindsamt, hart. Blona w oku winogronowa bardzo leſt czuylowi. Krup. 2, 314. CZUYNOSC, ści, ż. niespanie, czucie, das Wachen, die Wachsamkeit, Schlaſſosigkeit; Bh. bedliwost; Sr. 1. wreszwności; Vd. budnoſt; Rs. Bödrenkösung, Bädßie, Bädiemkösung; Ec. Bödrösung. Posłami, czuynosciami i modlitwami się trapił. W. Poſl. W. 32. Częścią kleżącą, częścią koiąc, trwał na czuynościach. Wys. Loy. 10. Czuynosciami i rozmaitém udźrečzeniem martwić się. Karnk. Kar. 349. §. Baczność, pieczolowitość, pilnowanie, die Wachsamkeit, die Acht, Obacht, Aufsichtsamtkeit. Zona dobra staraniem, czuynością i przemysłem przyniesie lepszy

posag, choć uboga, niż owa modna bogata. Kras. Pod. 2, 146. Od starej surowości i czuyności rycerskiej odstąpili. Sk. Dz. 522. Obrocił całą myśl swoją do woyny i rycerskiej czuyności. Stryik. 125. Oppos. nieczuyność, ospałość, gnusność, W. Pocł. W. 2, 556. die Schläfrigkeit, Unachtsamkeit, Trägheit. §. Czuyność, czucie, uczucie, władza czucia, das Empfinden, die Empfindung, die Empfindsamtkeit. Bielun czuyność członków i krew zaftawania, i boleści z tłuczenia uśmierza. Sien. 80. Nie było ani głosu, ani czuyności, ani zmysłu dziecięcia. 1 Leop. 4 Reg. 4, 31. Pełne szaleńtwa czuyności maią. 1 Leop. Sap. 14, 23. Ross. чумкость бiformсьć słuchu, woni, cuchu; Slo. citedelnoſt odoratus. CZUYNY, a, e, CZUYNIE, CZUYNO adv., nieśpiący, niespany, wachend, wach, munter; Bh. bedliw, oftrajith; Slo. bedliſtedni; Vd. buden, sbujen; Cro. zkóto; Sr. 1. wachowné, wachwate; Rs. бадъный, бадимельный, недреманий, несонаний, бодренный, бодростный, бодрый. Nie wszyscy zaraz czuycie, śpiy każdy na swym mieyscu, a czasem bądźce czuyni. 1 Leop. 4 Ezdr. 11, 8. Czuyne smutki nędzne wycieńczały ciało. Otw. Ow. 120. Czuyny, lekkiego snu, prędko się ocucający, leise schlafend, leicht erwachend; Rs. wymkin, чумок, чумко. Slyszy czuwny, choć i śpi, gdy co naymniey frkzypnie. Pot. Arg. 419. Czuyne żorawic. Ban. J. 2. b. Nosorożec czuyny. Ban. J. 2. Czuyne koguty. Oss. Wyr. §. Baczny, uważny, pilny, nie zalegający pola, wachsam, acht sam, aufmerksam. Chart czuyny, w ślad gońca uparty. Otw. Ow. 110. Miał wielkie cnoty, czuyny rozum, mądrość. Sh. Zyw. 2, 434. Napominał go, by czuynym był w sprawowaniu pańtwa. Star. Dw. 52. Paſterz nayczynieyszy. Kanc. Gd. 51. O dobrym pospolitym pilno a czuyno myſli. Kosz. Lor. g. Będziecie strzedz czuynie domu. 1 Leop. 4 Reg. 11, 6. - §. Czuyny, czuiały, czuły, empfindend, empfindsam. Rzeczy nieczuyne. 1 Leop. Sap. 15, 18. Nieczuyna natura. Susz. Pieś. 3, B. 4. Ludziom bardzo delikatnym, urażliwym i czuynym, wolnieysze przykładać wezykatorya. Krup. 5, 400. Czuyne ziele ob. Czuloziol. Czulek. §. Czuwny komu, daianći ma się uzuć, uciążliwy, jemanden empfindlich, drückend für ihn. Rozoorządzone tym sposobem ciężary poddańtwa, mało co będą czuyne chłopom. Mon. 67, 213. ib. 191.

CZWAŁ, CZWAŁAC ob. cwał.

CZWARCIZNA, y, ż. czwartą część, der vierte Theil, das Viertel. Jedni chcą trzecizny, drudzy czwarcizny. Czack. Pr. 2, 6. CZWARTACZEK, czka, m. rhomboides, czworościenna figura, tylko po dwie śeiany i po dwa kąty równe maiąca. Solſk. Geom. 2. eine längliche Maute. §. Anat. muszkul w tył ruszący łopatkę, wtyłruszak, ein rautenförmiger Muskel, der das Schuttermatt hinterwärtis bewegt. Tr. CZWARTACZKA, i, ż. febra, która czwartego a czwartego dnia się wraca. Mącz. das viertägige Futter. Kwartana, czwartodzienna febra; Bh. cſwtwrtacka; Vd. shtertiza, zhetertniza; Crn. zhetertniza; Rs. chetertacha zimlicza, chetertacha; Sr. 1. na ztworté djen khodjaca zehmńica, ztwortohdneuyka. CZWARTACZNY, a, e, od czwartaka, Rhombus =. Gdy miesiąc czwartacznymi aspektem albo promieniem lewym na Lwa poglada... Syr. 350. ob. czwartny.
CZWAR-

CZWARTAK - CZWARTY.

*CZWARTENDW. - CZWORKA, 585

CZWARTAK, a, m. poczworny grosz, ein Viertogeschenstück; (Bh. cīstwērāk quaternio, 2. scurra, sannio, nebulo cf. czwaryczyć); Sr. 2. stwörtek, viertka; Rg. cetvar-tak, cetveri, cetverizza; Vd. zhetertāk, shtertrnik, birinj; Rs. чемвермакв, чемвермавокв; Ec. чемверяга. On za to 3o czwartaków wziął. Warg. Wal. 332. Czwartaków owych Augustowskich koło Małstrychtu bardzo wiele, a tam zowią ie Polskiemi; a idą tam każdy za pół orta, ośm ich tylko w talar. Grod. Dis. G. 2, b. §. Ga-tunek łęczmienia, który we cztery rzędy w kłosie ziarno rodzi. Haur. Sk. 15, (cf. płaskur, sześciorak), vierze-lige Gerste. §. Math. rhombus, czworościanna figura, cztery ściány równe maiąca i po parze kątów równych. Sol. Geom. 2. der Rhombus, die Rauke, die Rautenfl-gur. Aſtron. Czwartak słońca i przeciwuiny każe na inny dzień prawo odłożyc. Mon. 67, 448, et 445. S. Czwartek, koń czwarty do trzech przyprzeżony, daś vierte Pferd. Bndtk. CZWARTEK, tku, m czwarty dzień po Nie-dzieli, w tygodniu piąty, der Donnerstag; Bh. cīstwrtek; Slo. stwrtkeł; Hg. tsötörték, chevtertek, Sr. 2. stwortk; Vd. zhetertik, zhetertek; Crn. zhetertk; Bs. chetvártak; Cro. chetertěk; chetvěrtak; Dl. chetvártak; Rg. cetvár-tak; Slá. csetvěrtak; Rs. чемвергъ, чемвермакв. Czwartek! tygodnia synku, w rzędzie piąty. Zab. 12, 82. Czwartek tłuły, ofstatni przed poſtem. Off. Wyr. Wielki Czwartek, czwartek przed Wielkonocą, der grüne Don-nerstag; Slo. zeldni stwrtkeł; Vd. veliki zhetertik; Slá. veliki csetvěrtak: (cf. Wielki tydzień). W wielki Czwartek wieczerzy Pańskiė bywa wzmianka. Pot. Jow. 2, 27. Prov. Pragnie, iak žak Czwartku. Off. Wyr. (że Czwartek pospolicie żakom był pozwolony do rozrywki), CZWARTKA ob. Cwiartka. CZWARTKOWAC ob. Cwiartkować. CZWARTKOWY, a, e, od Czwartku, Donnerstag, Donnerstaglich. Zgromadzenie uczonych na obiady we czwartek od króla Stanisława dla nich da-wane, zwało się czwartkowym. Nar. Chodk. ded. CZWARTNY, a, e, czwartego ſtopnia, im vierten Grade. Księżyc, gdy się przez szóftą część nieba oddala, to wziemy aspekt szeſtны; przez czwarty, to wziemy czwartny albo kwadra. Spicz, 191. CZWARTODNI, ia, ie, CWARTODNIOWY, CZWARTODZIENNY, a, e, co czwarty dzień przypadający, Iułb też cztery dni trwaiący, viertągig, den vierten Tag gefällig, vier Tage dauernd; Bh. cīstwrtobenni. Trzeciego dnia mieli: græchów powłać; Iecz ſtali się czwartodniemi, a przeto iuż śmierdzą. W. Poſt IV. 328. Kwartana albo febra czwartodniowa. Syr. rej. czwartodzienna. Maćz. (ob. Czwartaczka). CZWARTOLETNI, ia, ie, co czwarty rok przypadający, Cn. Th. alle vier Jahre gefällig, vierjäbrig; (Bh. cīstwrtletni, įwiercroczy). CZWARTOSETNY ob. Cztersetny. CZWARTONASTNIK, a, m., Czwarta-naſtnicy, którzy 14 lunae Wielką Noc obchodzą, quartodecimani. Zebr. Zw. 122. die Sabbatianer. CZWARTOSTOPNIOWY, a, e, arithm. pomiary dwuczworo-granne czylі czwartoſtopniowe. Uſtrz. Alg. 2, 170. vier-potenzisch, in der vierten Potenz. CZWARTOWAC ob. įwiertować. CZWARTY, a, e, w porządku po trzecim naſtepuńacy, der Vierte; Bh. cīstwrtk; Slo. stwrti; Sr. 1. schworty, štwórte; Sr. 2. stworti; Vd. shterti, zheterti; Crn. zheterte; Bs. cetvárté; Cro. chetertí, ſtěrtí; Dl.

Tom. I.

chetvarti; Rg. cetvarti; Slá. csetvěrti; Rs. чемверный. Nogi mam tak słabe, żebym się za czwartym krokiem obaliła. Teat. 55, b. 54. - Czwarta scilic. godzina, Viere, viert Uhr. Czwarta biie; ieszcze nie masz czwartey; iuž po czwartey; o samey czwartey przyjechał. - We grze Rumelpikiecie, czwarta, karta czwarta od króla, die Quarte im Numelpiket. Po czwarte = czwarty raz, zum vierten, viertens. *CZWARTENDWUDZIESTY ob. Dwudzieły czwarty *CZWARTYNASTY ob. czternały.

CZWARZY cz. ndk., udawać, zmyślać, verstellen, vorgeben, simulare; (Bh. cīstwerači, scurrilem esse). Mowę sobie czwarzyłem, a białogłowskie wziąwszy na się krezy, podimedlem ią. Pot. Arg. 822. §. Czwarzyć ob. swarzyć, wadzić. CZWARZYC się zaimk., udawać, iakbyś nie chciał, drożyc się, niby to odrzu-cuiąc dziękować, sich scheinbar weigern, Complimen-te und Ceremonien machen, sich zieren. Dudz. 36. Wtod Cn. Th.

*CZWICZYC ob. Cwiczyć CZWIERCIEN ob. Cwiercień.

CZWIERTOWAC ob. Cwiertować.

*CZWOR, *CZWORY, a, e, CZWORAKI, a, ie, czterech rodzaiów, vieterley; Bh. cīstwet; Slo. f'tworní, f'twot-aki, f'twornásobni; Vd. shtirisorten; Bs. cetirifruk; Slá. csetveroſtruk; Sr. 1. ſchworaki, štworé; Sr. 2. stwóraki; Rs. чемвероқкій, чемверный, чемверорубій; Ec. чемверákij. Czwor rodzay maiowy miodunki znay-duiemy. Syr. 1353. Pospolicie sadzą трój albo czwor-rodzay wina. Cresc. 307. Czwora ieſt rzecz naylepsza ku zachowaniu pospolitego dobra: dobrze czynić, dobrze się sprawować, dobrze dziatki wychować, i dobrze orać, Budn, Ap. 119. Rola tega wychorego potrzebuie orania. Cresc. 657. §. Na *czworą ob. czworo. - §. Cztery razy tyle czyniący, viersach, viermal. Czwora ośm czyni 32. Grzep. F. 4. b. Podal go czwarokie czworo fraży żołnierzy. W. Act. 12, 4. (szesnaſtu żołnierzom. Bibl. Gd.). W czwor sposób, w czwornasob, viermal, viersach. Acz nieprzyjało w czwor sposób więcej w liczbie było, niż naszych, wzyd ich głupftwo pobiło. Stryik. 506. *CZWORAK, a, m. ſublant., zamykający czterech cf. Czwartak, ein Vierling; Rs. чемверни, Vierlinge. CZWORAKO adv., na cztery gatunki, na eatery części, na cztery razy, vieterley, viersach, vier-theiſig, viermal; Rs. чемвероіко; Ec. чемвераіо, чемверицю. Ješlim kogo w czym oszukał, nagradzam czworako. I Leop. Luc. 19. 8. Prot. Jal. B. w czworna-sób. CZWORAKOWAC ob. Czworkować. CZWOR-GRANNY ob. Czworogranny. CZWORKA, i, ž. czwo-ro czego, czworynek, vier Stück, ein Ganzes von Wie-ten; Bh. cīstwerka. Sr. 2. ſiuriła; Rg. cetverizza; Cro. chetvericza; Rs. чемвёрка, чемверни; Ec. Чемве-рия. We czwórkę, we czworo, czterech razem złą-cznie, vier vereint, vier mit einander. Our czworkę chwycimy się do wykonania tego. Teat. 25, b. 61. Czworką, czterzey a czterzey. Cn. Th. zu vieren, je viert; Czworka, cyfra cztery wyrażająca, die Viert. Czwórka w kartach, iedna z nich, maiąca cztery oka, albo dobrana do tey liczby, Rs. чемвёрмка, Teraz dobrze uważamy czworkę pikową. Teat, 48, b. 44. §. Czworka, iedna czwarta część, ¼. Jak. Mar. 1, 60, ein Viertel.

49

386 CZWORKOWAC CZWORODZ.

CZWORODZIENNY CZWOROKĄT.

Dwie czworki, ²⁄₄. ib. Sla. csetvertina ob. ćwierć, ćwiartka. CZWORKOWAC, CZWORAKOWAC cz. ndk., w czwornasób przyczyniać, quadruplicare, vervierfältigen, vierfach nehmen. Kwadruplikować, iedną miarę brąc cztery razy, czworkować. Sol. Geom. 4. Czworakować, czworako czynić. Mącz. Czworkowanie, poczwarte powtórzenie. Cn. Th. CZWORLETNI ob. Czворoletni. CZWORMIAROWY, a, e, cztery miary trzymaiący, vict Maß haltend. Czwómiarowe naczynie. Dmoch. Fl. 2, 293. CZWORMIESIECZNY ob. Cztermiesięczny. CZWORNASOB, w CZWORNASOB, CZWORNASOBNIE adv., poczwórnie, cztery razy tyle wynosząc, vierfältig, vierfach; Bh. čtwnerasob, čtwnerasobne, (ob. w *czwor sposób). W czwornasob teraz zda się bydź ślicznieszy. Groch. W. 371. CZWORNASOBNY, a, e, cztery razy tyle wynosząc, vierfach, vierfältig; Bh. čtwnasobny tyle czwory. Cn. Th. CZWORNASOBNY, samoczwarty, quadruplus. Mącz. CZWORNOG ob. Czworong. CZWORNY, a, e, czterny, cztery w sobie zamykaiący, quaternarius, Mącz. vict enthaltend, von vieren, aus vieren. Ow. z koniem poiman, ów na placu sięgiły, Jeśli go czworne nie uniosły pięty. Jabl. Buk. N. 2. CZWORO, czworga, zbiorowo, cztery czego, vier Stück, vier von etwas; Bh. cztwerwo; Slo. f'tworo; Rs. cetvero; Sr. 1. sctwore; Cn. cetvero; Sla. csetvero; Vd. zhvetiru, zhveteru; Rs. чёмверо, чёмвери. Czwooro drzwi wielkie, przez które wchodzą ze czterech zron. Star. Dw. 6. Egipcyanie z *czwora (czworga) rozdajiu ziemi dwóy tylko sprawieli. Cresc. 90. Nie rzekę przed *czworem (czworgiem) albo *pięciorem osób, ale przed wszyftkim światem. Gorn. Dw. 326. Osobliwie czworo się używa, gdy liczba ta zawiera osoby różney półci: czworo dziatek, czwooro ludzi. Dawnie zamiast cztery księgi: czwooro ksiąg, lub raczey: ksiąg czwooro. - Na czwooro, na *czworą, czworako, na cztery części n. p. podzielić, in vier Theile theilen. W czwooro, we czwooro, czworako, cztery razy, na cztery, vierfach, ins Gevierte. We czwooro chuštkę złożyć. Tr. Pomarańczę rozkraway na czworą abo w sześćiorą. Sien. 536. We czwooro za nim posłał. Tr. (czterema różnimi drogami.) Czworgiem, czterma, mit vieren, zu vieren. Czworgiem robi, po inwentarśku rozumie się, czworgiem bydła. CZWOROBOCZNY, a, e, o czterech bokach, vierseitig. Wysuwka ta ma dziurę czworoboczną. Jak. Art. 1, 197. CZWORO BOK, a, m. czterobok, trapezium. Sol. Geom. 2. quadrilaterum. Geom. Nar. 1, 36. eine viertseitige Figur. CZWOROCZĘSTNY, a, e, na cztery części się dzielacy, quadrifidus. Mącz. ob. czworoszczepny, viertseitig. S. Quadruntarius, Mącz. czwartą część zawieraiący, den vierten Theil enthaltend. CZWOROCZUBNY, a, e, o czterech czubach, vierschpfing, mit vier Schopfen. Na głowie blask się świwić czworoczubney kity. Dmoch. Fl. 2. 271. CZWORODZE, a, n. czterodroże quadrivium. Mącz. ein Kreuzweg, wo vier Rege zusammen stößen; Ec. kremégb. CZWORODZONY, a, e, na cztery drogi, vierwegig. Czworodrożne rozstanie, gdzie się cztery drogi schodzą. Mącz. CZWORODZIELNY, a, e, CZWORODZIELNIE przysth., podzielony we czwooro, viertseitig; Rs. Чёмверочаcтвно; (Rg. cetverodjěłiti,

quadripartiri). CZWORODZIENNY, a, e, czterodzienny. Mącz. cztery dni trwaiący, lub co czwarty dzień przypadaią, viertądig; Bh. cjtwtordenn, cjttyrdenn; Rs. чёмвероднёбный. Łazarz czworodzienny w grobie. Miałk. Ryt. 154. CZWORODZIURY, CZWORODZIURNY, a, e, quadriforis, o czterech dziurach. Mącz, vierlocherig. *CZWOROGŁOSIE, ia, n. Kwarteta, śpiewanie lub granie we czwooro. Ee. чёмверогоносное; Rs. чёмверогłosное, чёмверобнёб. CZWOROGŁOWY, CZWOROGŁOWNY, a, e, o czterech głowach, vierkópsig; Vd. shtiriglawaſt). Czworogłowe monſtrum. Smotr. Ex, 8. CZWOROGRAN, CZWORGRAN, u, m., CZWOROGRANIEC, ńca, m. kwadrat, ein Quadrat, ein Viereck; Rg. cetueronùghliza; Vd. zhveterovogelje, shtirivogelſtu; Croat. krisnicza). Cztery czworograńce mogą tak złączyć, że z nich będzie ieden większy czworograniec. Rog. Dos. 1, 14. Czworograńce. Mon. 73, 536. Czworogran. Dmoch. Fl. 1, 314. - Arith, ilość każda, przez siebie rozmożona, czyni czworogran licby. Uſtrz. Alg. 2, 6. die Quadratzahl, drugi ſtopień, secunda poteſlas. ib. 9. CZWOROGRANEK, nka, m. zdrbn., kwadracik, ein Vierechen, Quadratzhen. Czworograniec podzielić możesz na wiele czworogranków pomnieyszych. Rog. Dos. 1, 197. CZWOROGRANIASTOSC, CZWOROGRANIUSTOSC, CZWOROGRANNOSC, ści, ż., CZTEROGRANIASTOSC, czwororóżność, quadratura. Mącz. die Vierung, die Wierseigkeit; Bh. cjtwerhranost; Rg. cetveronùglos). Kości tylu wyobrażają nierówną podługowatą czeruganiałość. Kirch. An. 25. Czworogranność obwodu, kwadratura cyrkułu. Uſtrz. Alg. 77. CZWOROGRANIASTY, CZWOROGRANISTY, CZWOROGRANNY, a, e, o adv., kwadratowy, vieredig, Quadrat =; Bh. cjtwerhranń, čtwerhranaty; Slo. ſtworohranni; Bs. cetverokrajni; Sr. 1. ſterisfronaté, ſterisfronſte. Studnia czworograniaſta, Boter 1, 222. Maſto czworograniaſte. ib. 31. Mila czworograniaſta. Rog. Dos. 3, 122. Rota czworogranna. Dmoch. Fl. 2, 8. (bataillon quarré). Czworogranny, czworokątny, czwororóżny, o czterech kątach, quadrangulus. Mącz. Czworogrannym drogi zawalił głazem. Chrośc. Job. 190. Czworograniaſta akośnie figura, szybiaſta, rhombus. Cn. Th. Czworogranifo ukośny, rhombi figuram habens. Cn. Th. Co było czworogranne, to robię okrągłym. N. Pam. 14, 265. Czworogrannym czynić, Rs. cetveronùgliti). CZWOROGRANOSZECIOGRAN, u, m. quadratocubus albo piąty ſtopień. Uſtrz. Alg. 2, 7. die sechſuche Quadratzahl, die fünfte Poten. *CZWOROJARZEMNY n. p. wóz, quadriugus. Zebr. Ow. 225, o czterech iarzmach, viertjochig. *CZWOROIEDNI, a, e, w czterech ieden, viervereint. Jehowa iest bóg ieden, nieczworoiedni, ieden, nieczteroidni. Farnov. 45. *CZWOROIEŻYCZNY, a, e, o czterech ięzykach, viertzüngig, von vier Sprachen; Sr. 1. iżeripazeczné. CZWOROKĄT, a, m., CZTEROKĄT, figura cztery boki maiąca. Jak. Mat. 1, 52. eine viertwinkliche Figur, ein Viereck. Solk. G. 2. quadrilaterum. Geom. Nar. 1, 56. Crn. shtirvogl; Vd. shtirivogl; Rs. cetverokútie, cetveronùghlo, cetveronùglich; Rs. чёмверо, чёмверонык. Czworokąty dzielą się na czworokąty prołožone, na nierównołogboki trapezią i na

CZ WO ROKA TNY - CZ WO RNO ZNY.

równoległoboki *parallelogr.* Jau. Mat. 1, 98. CZWOROKA TNY, CZWOROKA TOWY. CZWORKA TOWY, a, e, CZWOROKA TNIE adv., o czterech kątach, quadrangulus. Mącz. viervinkel: S/o. čtwerubelný; Sr. 1. štěrivojně; Bs. cetveronužli; Ng. cetveronužli, cetverokrajni, cetveronužlaft; Crn. shtirvoglat; Vd. shtirivoglat; Rs. čemveronog róna jny. Figura czworokątna, która prosto nazywa się czworokątem, ieſt ta, w ktorej žaden bok nie znamduie się równoległe drugi meny. Jau. Mat. 1, 98. Czworokątnym czynić, Vd. shtirivoglati. Aryſtoteles dobrego człowieka czworkatowym zowie, to ieſt, trwałym, ſtatecznym, τετραγονος. Jak czworkatowa koſtka, na którakolwiek padnie ſtronę, mocno ſtoi. Petr. Et. 36. (cf. vierschüßig, vierschrödigt. Ad lg.). CZWOROKOŁY, a, e, o czterech kołach. Gn. Th. CZTEROKOŁOWY, vierrädig; Vd. shtirikolesen. Z wozem czterokołowym idą muity przodem. Dmoch. fl. 2, 333, CZWOROKONCZATY, a, e, o czteréch końcach, vierendig; vierspſiig; Vd. shtiribodeshen, shtirispizhaft; Rs. čemveronokonéchny. Czworokonczaſty szyszak. Dmoch. fl. 327. CZWOROKONNY ob. Czterokonny. CZWOROKROTNY, a, e, ie adv., cztery razy powtórzony, czworaki, viertsach. Jlikość czworokrotna, quadrinomium. Uſtrz. Alg. 7. CZWORSZTALTNY, a, e, o czterech ksztaltach, quadriformis. Mącz. viergestaltet, vierleibig. CZWOROLETNI, CZWORLETNI, CZTEROLETNI, ia, ie, CZWOROLETNY, a, e, cztery lata maiący, lub co czwarty rok przypadający, vierjährig; Bh. cjtvrletnij, cjtvrletnij; Vd. shtirilieten, shtiri léta ſtar; Sr. 2. ſtüri létni; Sr. 1. shtyrilietni, štwtortak, žteri leta ſtaré, štwtortačik: Bs. cetvrřitak; Rg. cetveroljetni, cetverogodni; Ec. čemveronobmnyj, Piſalem to dzieło wczterolotnym więzienu swoim. Jahl. Tel. pr. Czworletniego napiay się wina. Lib. Hor. 18. Cworletniego wina. Petr. Hor. B. 3. Czworoletni czas. Eccl. čemveronobmje: CZWOROLECIE, ia, n. -) CZWOROLICZEBNY, a, e, cztery liczczą, vierzaßlig. Nieco czworoliczebnego, quaternio. Mącz. CZWOROLISTY, CZWOROLISCIANY, a, e, o czterech liftach, vierblätterig; Vd. shtiriliſen, shtiripernat). Kwiat czworohisiany. Kruml. 334. CZWORONAROZNY ob. Czwororožny. *CZWORONASCIE ob. Czternaſcie. CZWORONOCNY, a, e, czteronocny. Mącz. viernäßig. CZWORONOG, CZWORONOGI, CZWORNOG, CZWORNOGI, *CZTERZONOGI, a, ie, CZWORONOZNY, CZWORNOZNY, a, e, o czteréch nogach, viersüßig; Bh. cjtwnoobhj; Rg. cetveronògh, cetveronoxij; Crn. zheternog, shtirinogat; Vd. shtirinogen, zhetertnog; Sla. csetveronoxni; Cro. chetveronog; Sr. 1. štěrinohaté; Rs. čemveronohřišn. Pełno tam zwierząt czterzonogich. Herb. Art. 150. Bydłe czwornogie. Syr. 710. Cresc. 575. Otw. Ow. 488. Odmieńmy czworonóžne zwierzęta na dwunóžne, myſliwiec będzie bohatyrem. Kras. Líſt. 191. Tróynogi ſtarzec w parze z czwornogiem dziecięciem Czołga się opłakanym ku ziemi przysięciem. Zab. 8, 395. Koryt. (ſtarzec o kiiu, dziecię na ręku i nogach, na bałuku). - Czwornóg, o czwornóg, na czwornog adv. o czteréch nogach, auf viert Füßen, auf Wieten. Na łapach co chodzi czwornóg, nieczyło wam będzie. Budn. Lewit. 11, 27. (na czterech nogach. Bibli. Gd.).

**CZWORNOG - CZWOROZĄ B. 387

Niemówiątko chodzić ioło na czwornog, i całem Zwyczaiem niemych zwierząt pomykać się ciałem. Otw. Ow. 614. Co na piersiach o czwornog łazi, nie będziecie ieſć. 1 Leop. Lewit. 11. Włępował o czwornog na rękach i na nogach. 1 Leop. 1 Reg. 14, 15. (czolgaiąc się. 5 Leop.). Zebr. Ow. 582. **CZWORNOG, CZWORNOG, a, m. Subſl. czworonožny zwierz, ein Viertfüßer, ein viersüßiges Thicr. Odeszy na spoczynek czworugi i ptaki. Przyb. Milt. 122. ib. 148. CZWORĘKI, a, ie, o czterech ręku, vierhändig; Sr. 1. štěritučně. CZWORORCZNY, a, e, czteroletni, cztery lata maicy, Mącz. vierjähig. CZWOROROGI, a, ie, CZWOROROZNY, a, e, o czterech rogach, albo kątach, czworogranny. Alącz. vierhórnią, viereckig. Czwororogie bierety. Teof. Zw. E. 2. CZWOROROZNOSC, ści, ž. czworogranność, quadratura, Mącz. die Bieredtheit, die Bierung. CZWOROSCIAN, *CZWORSCIAN, u, m. tetraedrum. Geom. Nar. 2, 50. ein vierseitiger mathematischer Sörpct. Foremný čwórschán. Przyb. Milt. 69. CZWOROSCIENNOSC, CZWORSIENNOSC, ści, ž. czworakosć ścian, die Viereitigkeit. Troyścienność, czworsćienność. Czach. Pr. 2, 205. CZWORSOŚCIENNY, a, e, o czteréch ścianach, vierseitig. Czworościenna figura, quadrilaterum, figura o czterech ścianach. Sol. Geom. 2. (ob. Czworobok, Czworokąt). *CZWOROSETNY ob. Cztersetny. CZWORSIEK, a, m. swider do wiercenia armat, na powierzchni wydrążony w fugi, w których osadzają się cztery hartowne oſtrza. Jak. Art. 3, 110. equar rissoir, ein Kanonenbohrer mit 4 Schneiden. CZWORSKŁADNY, CZWOROSPOINY, a, e, - ie adv., czworako złóżony, viersach zusammengesetzt. Czworośkładne słowo, Czworosłowie, Czworosłów. *CZWOROSOWITY, a, e, poczworny, czworaki, viertsach. Chufteczke trzy - i czworosowitą, tą wodką maczać. Syr. 1291. CZWORSPLICZASTY, a, e, - o adv., o czterech śpicach, vierspißig; Vd. shtirispizhaft, shtiribodeshen. *CZWOROSTRAZ, y, ž. ſtraż poczworna, ze czterech ludzi, eine Wache von viert Mann. Wsadał go de ciemnicy podawsy go czworakie czworofrały žołnierzów pod ſtraż. W. Act. 12, 4. (szesnaſtu žołnierzom. Bibli. Gd.). CZWOROSTRONNY, a, e, o czteréch ſtronach, vierseitig. Kocieł nie ieſt u nich, iak u nas okrągły, ale czworoftronny i podłużony. Swith. Bud. 277. CZWOROSYLLABNY ob. Czterosyllabny. CZWORSZCZEPNY, a, e, quadrifidus. Gn. Th. czworoczętny. Mącz. co się na czworo rozszczepia, vierspaltig. *CZWOROTOCZNY, a, e, toczący się czworgiem, ze czteréch ſtron, czworako płynący, viertsach ſtrömend. Przyidzie do wód czworotocznych ewanieiſkich potoków. Smotr. Lam. 15. CZWOROWĘGIELNY, a, e, o czterech węglach, czworokątny, viervinkelig, viereckig. Położyli pod głowę i nogi dwa *kamienia czworowęgielne. Sk. Dz. 1185. *CZWOROWIOSŁY, *CZWOROWIOSŁOWY, a, e, o czterech wiosłach, vierruderig. Bat czworowiosłowy, Rs. шербомб, верейка. *CZWOROWŁADZCA, y, m. samoczwart wſadający, panuiały z równą władzą z trzena ieszcze, tetrarcha, ein Viertfüſt; ſE. čemverovacſtник. Tetrarchą bydź, Ec. čemverovacſtvovali. CZWOROZĄ B, - ęba, m. tetrodon, rodzay gada, którego wszyſkie gatunki morſkie; maią szeſką

49.

388

**CZWORZAMCZYSTY - CZY.

CZYCHAC - CZYN.

kościane. Zool. 196. Vierzahn, Stachelbauch, ein Geschlecht von Knorpels fishen. (cf. Płaskosz). **CZWORZAMCZYSTY, a, e, o czteréch zamkach, pod caterema zamkami, vierschlösserig, unter vier Schlössern. Jey się w czworozamczylley nie obronisz wieży. Groch. W. 527. CZWOROZĘBY, CZWOROZĘBNY, a, e, o czterech zębach, vierjährnig; Vd. shtirisobaft), quadridens, Mańcz. Cr. Th. W trzecim roku owieczkom znowu dwa zby wypadają, i nazywaią się czworozębne. Wolszt. 107. *CZWOROZENIEC, ńca, m. po czwarty raz się żeniący, der sich zum vierten mal verheirathet; Ec. цемсероженец. *CZWOROZENSTWO, a, n. małżeństwo po czwarty raz powtórzone, die vierte Ehe; Ec. цемсеробраїłe, женимьба на цемвермой женѣ. *CZWORSCIAN ob. Czworościan. CZWÓRY ob. Czwór. CZWORYNEK, nka, m. czwórka, czwozr czego, Miere, ein Gesetze von Vieren, quaternio. Urs. Gr. 144. Kołtka z czterema okami, eine Würfel mit vier Augen. Czworynkiem, adverbialiter po cztery, zu Vieren. CZWORZYSTY, a, e, poczwórný, czworaki, viersach. Czwozryzyfty czerwony złoty. Czack. Pr. 1, 167.

CZY, CZYLI, CZYZ conj. interr., na początku mowy: azali, aza, izali, abo, Lat. an, num, bey der indirecten Frage zu Anfange des Saßes, wird dies Fragewort, wie das Lateinishe an, num, im Deutschen bloß durch die Funktion ausgedrückt. Bh. cij, zda, zdaż, zdali: Slo. či, čili, zdali, zdązby, Hung. azé; Vd. zhe, se, ali, aku; (cf. Jta/. se, Lat. si); Crn. ki; Sr. 1. ací, da, hací, hacíto, acíteisch; Sr. 2. leß, leßbü; Bs. jeda; Sla. zár; Cro. ali, ili, iliti, jeli; Dl. ako; Rs. eráá, pááň; Ec. éda, уболи. Czyż mogą w lasach morfkie przebywać delfiny, Czyż mogą pływać dziki wśród morfkiey gębinły? Dmoch. Szt. R. 6. können wohl Seidelphine ..., können Wildschweine ... Ona z Ludwikiem uciekła; czyż bydź może! Teat. 30, b. 144. ist das möglich! Czemuż mnie nie kochasz? R. Czy ia wiem. Teat. 27, 131. weiß ich! (ich weiß selbst nicht). Póla, łąki, sady, za pokoiem, a czy hoynieyszego pożytku nie przynoszą? Falib. Dis. A. 11, bringen sie nicht einen größern Ruhen? Cro. néli? S. Czy, we šrzedknu mowy, 1.) ieżeli, ob, n.p. nie wiem, czy mu dał, ich weiß nicht, ob er ihm gegeben hat; (oder auch:) ich w. n. hat er ihm gegeb. Nie wiem, czy przyidzie, ob er kommen wird, (oder:) ich w. n. wird er kommen? 2.) albo, oder. Ten czy nie on? Crn. Th. der? oder nicht der? S. Czy czy, Slo. či či; či - čili; Cro. ali - ali; interr. direct. n. p. Czy on? czy nie on? R. on to ieſt, on! Teat. 8, 22. ist ers? oder ist ers nicht? - Interr. indir. Czy ty cheesz, czy nie cheesz, musisz bydź moią! Teat. 54, c. b. 2. du magst wöllen, oder nicht. Czy tak, czy sak, już się stało. Teat. 30, 36. es sey nun so, oder anders. Czyś bogacz, czyli z liczby colórów dzieci, Czy nędzarz, umrzesz. Hor. 1, 199. diuesne an pauper, du magst nun reich seyn, oder ein Königshoń, oder ein Bettler ... O ty, czyś człowiek, czy bozkim zrządzением Anioł na moję pocięchę zesłany, Czyś człowiek, iak ia, czy nieba osiadasz, Powiedz czym ieſteś. Kras. Woy. Choc. 89. bądź, bądź, bądź, (entweder -) oder 3. D du, (entweder) Mensch oder Engel, durch Mottes Fügung zu meinem Troste gesandt, Mensch, wie ich, oder des Himmels Bewohner; ... auch?

D du! du magst nun Mensch seyn oder E... auch: D du! seſt du nun ...

CZYCHAC ob. Kichać. CZYHAC ob. Czuhać.

CZYI, yia, - yie, CZYY, relat. possess., do kogo należący, kogosiś, weſsen, wem gehörig; Bh. cij; Slo. či, čiga, čigé; Sla. csiji, csija, csije; Bs. cigov, ciji; Sr. 1. cjei, tjéy; Sr. 2. jojí, jeji; Crn. zhegâv, zhegava, zhegavu, (cf. czego, cf. co); Crn. chij, kojega, koga (cf. kto, kogo); Dl. chigov: Rg. cij, cigov, cigova, cigovo; Rs. чей; Ec. чий; (cf. Lat. cuius). Daycie, co czyie, każdemu, Bogom, sobie i bliźniemu. Karp. 7, 9. Odday, co czyie. Prot. Fat. 9. gieb ab, wem was gehört. Zaden nie ma cudzych rzeczy ruszać, gdzie ten, czyie są, na to nie zwala. Herb. Stat. 551. (ten do którego należą, der deſſen ſie ſind, dem ſie gehren). Na czymy wózku siedzisz, tego piosnkę śpieway. Crn. Ad. 526. von (deſſen) weſsen Brot ich habe, deſſen Lied ich ſinge. Nikt się do sily teraz nie udaie, Gdyż ten wygrywa, czyia lepsza sprawa. Zab. 16, 545. Sędzia nie ma patrce czyia, ale tylko iaką sądzi sprawę. Mon. 65, 58. Czyia szkuda, tego i grzech. Cr. Ad. 137. wer den Schaden hat, darf für den Spott nicht forgen. Wie bóg, czay baran, czyi koziel. Crn. Ad. 1231. Vir nobilis ducebat hoedum templo hoſtiam; videns autem colonum suum ducentem agnum, inflitit, ut commutaret secum, dicens, indecorum esse, herum offerre sacris hoedum, colonum vero eius agnum. Qui cedens precibus dixit: cuius sit agnus, cuius hircus, homines latere poteris, haud deum). Wie bóg czyi kaplun, czyi baran. Rys. Ad. 73. W tłumie nie znać było, kto czyi. Warg. Cez. 199. (cf. naszyniec, waszyniec, wer zu wem gehörte, wem einer zugehörte. cf. Ec. коесмрӑнеуђ, Gr. ποδαπός, cuius?) - Interr. indir. Czyiežby oczy tu nie zapłakały! Paſt. F. 10. Coś ty nagotował, czyie proszę będzie? Prot. Fat. 10. Interr. direct. czyi? weſsen? Co się wam zda o Chryſtusie: czyi syn ieſt? Leop. Math. 22, 42. Czyi ten kapelusz? S. Indetermin. Czyiś, nie wiedzieć czyi, kogoś tam, irgendej jemandes, jemandes. Czyiś koń w zbożu. Czyi pieniądź znalaz. CZYI-KOLWIEK, bądź kogośkolwiek, wessen auch immer; Slo. čikolwek; Sr. 1. niecżejiſkuli. CZYIOSTRONNY, a, e, do czyiey strony należący, weſsen Parthey zugehörig. Łatwo poznać można, kto ieſt czyoſtronny, kto zogoń chce i życzy. Mon. 71, 410. CZYM Inſtr. Proponom. Co; 2.) Czym aduerbial. n. p. czym prědzyż e iak nayprědzyż, aufs geschwindeſte. S. Czym - tym, im - tym; je - deſto; Bh. cijm - tim; Sr. 1. cijm. Czym głupszy, tym śmielszy. Czym więceły pieniędzy, tym mniey spokoyności.

CZYMBURY ob. Cymbury. CZYMSIK, CZYMSIS ob. Co, Coś.

CZYN, a, m., co uczyniono, uczynek, die Handlung, die Chat, das Werf; Bh. cizin; Slo. čin, činetoſt; Cro. chim, chinenye; Hung. tsinálás; Sla. csinjénje; Sr. 1. žtjink, ſeutf; (Rg. cin operatio; cin, năcin modus; Bs. cin od obraza effigies, cin, nacin, modus ratio; akt komedyi, gieſt; plur. cini; czary ef, odczyńc); Bs. djelło, posao; Vd. djanje, djanſtvu, delu, naredba, ſtorjenje, djanje; Crn. dijanje; Rs. дбѣмье, дбѣмво (Rs. чинь porządek, ranga, dołojeńtwo, чиновникъ urzędnik); Ec. соаданіе, веьмь. Wyraz czyn to samo

*CZYNIAC - CZYNIC.

znaczy co uczynek. Sniad. Jeogr. 285. Czynienie a czyn różne są rzeczy: Czynienie ieł robienie, a czyn, rzecz urobiona. Czynienie, czasem i śródkiem do końca i końcem; czyn zawzdy końcem. Petr. Et. 4. Naylepsze czyny, to się często iści, U dobrych w cenie, u złych w nienawiści. Zab. 12, 309. Miałem ręce, nie do dobrych czynów, lecz do złych roboti i niecnoty. Kul. Her. 21. Bohatyřskie Czyny, przewagi, Helbenthaten; Boh. hrdinštwi; Rs. подвиг. Cały kray iego się czynmi zdu miał. Jabt. Tel. 54. - Czyn, czynienie, sposób czynienia, poſtepowania, das Thun, das Handeln, die Handlung, was man treibt. Przykład monarchy ieł czynem narodu. Stas. Num. x, 199. Czyn, dzieło, robota, praca, gatunek pracy, die Arbeit, die Art der Arbeit. Tam kilka obrazów i rznętych sztuk czynu miłer nego. Pot. Arg. 208. - Czyn, dzieło przez względ na sprawę, rzecz uczyniona, zrobiona, ſtworzona, ſtworzenie, iftność, Jemandes Werk, Geschöpf. Bóg ziemi i wszyſłkiego co na niey ieł, iako czynu swego nie przebaczywa. Modl. Gd. 17. Psalmiła wola na kreatury bezduszne, i na wszyſłkie czyny pańskie: chwalcie pana! Birk. Kant. A. 2. b. Ciebie o twórco wszelakiego *czyna (!). Proszę o łaskę i pomoc w potrze. P. Kchan. J. 276. *S. Czyn, naczynie, das Geräth, Geschitt. Jako na śmieciach leży z domu wyrzucony Wiotchy czyn, takem ieł od ludzi wzgardzony. J. Kchan. Ps. 41. (naczynie. Karp. 5, 78, ). *S. Czyn, ofiara, das Opfer. Ja sam za oyczyznę, za się, za syny, Sporządził Jowiszowi uroczyste czyny, sacra. Zebr. Ow. 179. *S. Czyn, *czyny, machiny woienne, wieże, tarany i t. d. podług łac. opera, Kriegsmaschinen, Belagerungsmaſchinen, z. B. Mauerkrecher, Dthürme, Werke. Hetman woſykowe cieśle w oney dobie Po drzewo na czyn w lasy wyprawował. P. Kchan. J. 535. Do sztumuru potym przysposabia czyny J przeciw basztom wieże swe zatacza. Chrość. Luk. 53. opera). Tym tedy czynom, machinom, taranom, wieżom, przydał załogę. Chrość. Fars. 445. Z nowemi czyny Goſſred naſtępował, J co naywyższy przed wysoką broną Jeden poſtawił, i z niego szturmował. Wieża to była, którą z drzew złóżono. P. Kchan. J. 287. Już i wiennych czynów odbiegali, a nieprzyiaciel śmiele naciera i tłucze tarany. ib. 292. Myślał przekazić, aby leśne czyny Do woſykła nie szły, i aby inszey wieży nie robiono, Z któreby nie znowu wątły mur tłucżono. P. Kchan. J. 530. *CZYNIAC, *CZYNIWAC czyn. czſł. słowa: Czynić; z często czynić, zwykle czynić, powtarzając czynić, zwyczay mieć czynić, Rg. cinukati; zu thun pſlegen, oft thun, zu handeln pſlegen. Król ten czynił że przed Jeho wą, iako czyniwał oycowie iego. Budn. z Reg. 15, 9. Dobry żołnierz rad prawdę miuie, iako czyniwali przodkowie nasi. Star. Ref. 110. Star. Ryc. 51. Coś mi przedtym troſkliwą czyniwał tęfkię, dziś cię pragnę. Lib. Hor. 22. (sprawował). Za radą Nigidyusza Cycro wiele czyniwał. Kosz. Cyc. B. 3.

CZYNIAC cz. kontyn. i ndk., uczynić dk., działać, robić, thun, machen; Bh. cīnīti, cīnīm, ucīnīm; Slo. činit, činim; Dl. csiniti; Hung. chinalni; Cro. chiniti, vchiniti, uchinyam, chinim; Sla. csiniti, ucsiniti; Sr. 1. činici, cīnīm, cīniu, tīnu; Ger. thun; Sr. 2. žinisch, hužinisch, finisch; Rg. cinitti; Bs. ciniti, uciniti; Vd. floriti, djati,

C Z Y N I C.

58g

diem, dejem (cf. ſtworzyć, dziać); Crn. ſturim, dęlam; Rs. чинить, учинить, учинять, сироить, мворить; Ec. содѣлами, содѣловами. absolute czynić, wyrażając same czynność bez określenia iey w czym, - nie prożnować, działać, robić, czynnym bydź, thátig ſevu, thun, Handeln. Wiele czyniąć, nic nie czynią, albo przyaaymnie nie to, co czynić powinni. Mon. 67, 65. W przeciagu życia swego, nic nie czyniąć, wielkie rzeczy czynił. Zyw. Jez. 51. Wiele czynił, a zdał się, ia-koby nie nie uczynił. ib. 52. Kto wiele mówi, mało czyni. Teat. 15, 54. W domu zawzdy trzeba co czynić, próżnować nigdy. Hrbſl. Nauk. O. 6. Chcesz, abyć się słuha nie ſkaził, niechay zawzdy ma co czynić. Gorn. Dw. 369. (robić, pracować, zatrudnioniem bydź). Jnsza pięknie mówić, insza pięknie czynić. Wysoka mowa na nizkie czynienie. Fr Ad. 18. Takich nauczycielów świat chwalił i chwalił, Którzy ucząc czynili, czyniąc nauczali. Min. Ryt. 3, 567. Widziałem ia i mądrych, choć dobrze uczyli, Przecię z nami proſtaki, toż co my czynili. Gaw. Siel. 366. (tak poſtepowali, sprawowali się iak i my). Niepodobna, żeby kto dobrze chciał czynić, nic nie czyniąc. Zab. 3, 48. Albo czyn, albo day pokoy, hortatur ad serio agendum. Cn. Ad. 3. Czyń, masz - li czynić. Cn. Ad. 137. - Slo. činenłimi, agendus, co się ma czynić). Dobrze czynić; ani dobrze, ani źle czynić; z przyłau czynić; źle czynić. Petr. Et. 120. Slo. čin dobre a prawe, nie bog ſa cisara ani krała. (cf. cnota klerkz). Przełańcie czynić źle, a uczcie się czynić dobrze. Kat. Gd. 87. (sprawuycież się dobrze). Czyń, co masz czynić. Cn. Ad. 137. Masz - li co uczynić, uczynī dobrze. Cn. Ad. 444. Co śmiesz radzić, śmiej co czynić. Rys. Ad. 61. (wýkonać). Co źle czynić, to źle i mówić. Cn. Ad. 100. Dzieci to prawią, co czynią, ſtarzy co niegdyś czynili; a głupi, co dopiero czynić myślą. Zab. 5, 97. Zobaczemy, co z tym czynić. Zabl. Dz. 108. (co z tym robić, zacząć, począć). Wolno ci, czynić z nią, co chcąc. Teat. 10, b. 62. Coż czynić, gdy innego nam braknie sposobu. Teat. 44, d. 46. Waſs iſt zu thun? waſſ iſt zu machen? Nie wiedzieli lekarze co czynić z chorym panem takim, i czegoż nie czynili w nadziei fałski cesarſkiey! Birk. Ex. G. 2. b. Zakon tylko te sprawy czynić rozkazuie, które człowiek czynić może cnotliwie. Karnk. Kat. 209. Sami z siebie żadney rzeczy dobrey bez pomocy bozkiey nie możemy czynić. ib. 419. (wykonywać, do ſkutku doprowadzać, uſkuteczniać). Jam z moiey osoby wszyſłko czyniła, bym ci ulżyła przykre wyroki. Zab. 14, 207. (podług przemożenia się przykładałam). Oblubienica cnotliwa redaby i pomyślenie oblubieńca swego uczyniła. Zrn. Poſt. 3. 577. b. Nie odpuści im bóg, bo czynią na miłosierdzie iego, iako na karb. Gliczn. Wych. E. 3. b. (poſtepuią sobie, grzeszą). Czynić, sprawiać, ziszcząć, ſkutkować. hervorbringen, zu Wege bringen, machen. Wężowy trank ieł przyrodzenia ciepłego, która ciepłość iego czyni kąsanie iego. Sienn. 187. Jaką w ludziach odmienuść te czasy czyniły, Zwierciadło bozkiey prawdy na ziemi zaćmily. Biel. S. M. A. 3. W zwadzie uczynił measurebóstwo. 3 Leop. Marc. 15, 7. (zbroił measurebóstwo. 1 Leap. popełnił measurebóstw. er begiang einen Mord). - Czynić pogrzeb, wesele, sprawować, auſtrichten, veranſtalten. Czynił mu wspaniły pogrzeb,

590

C Z Y N I C .

Off. Wyr. Córce iego w zamku czynił wesele, Fałib. Dis. M. Jnaczey: czynić komu wesele, rozrywać go, rozweselać, einem Vergnügen machen, ihn ergóhen. Fehus swą lutnią bogi cieszył i czynił wesele Jowiszowi. P. Kchan. Orl. 1, 56. - *Czynić ku czemu, przykładać się do czego, wypływać na co, wozu bestragen, mitwirken, dazu heisen. Nic tak nie czyni ku szczęśliwemu żywotowi ... Mącz. confert. - Owoce czynić, rodząc, Früchte bringen, tragen. Złe drzewo złe owoce czyni. W. Poſt. Mn. 309. Bóg okazał się w ciele, i przyszedł na świat, uczyniony z niewiały, to ieſt, narodzony. Gil. Poſt. 16. (gezeuget, gebohren). Czynić przemowę, kazanie, słowa, modlitwę, eine Rede, Predigt halten; ein Gebet verrichten. Chryzoſtom kazania w Antychii czynił. Sk. Dz. 516. (mówił, miał, prawił). Bardzo pożyteczne kazanie uczynił. Wys. Al. 65. Czas nie po teemu, abym długą iaką przemowę do was czynił. Birk. Chod. 6. O zbawieniu dusz słowa żywe i oгуſte czynił. Birk. Dom. 65. (verba facere). Uczynny modlitwę za duszę iego. Birk. Chodh. 40. (módłmy się; laſſt uns. ein Gebet verrichten). - Przysięgę czynić, przysięgać, przysięgę kładać, einen Eid ablegen. Przysięgę swą czyniąc, czoła swego prawą ręką dotykają się. Paszk. Dz. 113.

Posłużeńtwo komu czynić mu bydź, einem Geborsam erweisen. Posłużeńtwo, które Turcy Cesarzowi swemu powinni zawsze czynić. Paszk. Dz. 106. - Sprawiedliwość czynić, rozsądzać, przyznawać co czyje, Gerechtigkeit ausüben, handhaben. Leszek obieżdżał wszyſtkie krainy, czyniąc wszędzie sprawiedliwość poddanym. Biel. Kr. 116. Zaden sobie sam sprawiedliwości nie może czynić, ale do urzędu powinien się udadź. Sax. Tyt. 129. - Liczę komu czynić, zdawać rachunek, rachować się, sprawiać się z czego, Rechenschaft ablegen, Rechnung ablegen. Sługa księdza pozwał, iż mu myta nie zapłaćił; ksiądz zaś pozwał, iż mu sługa liczby nie uczynił. Gorn. Wt. K. 4. My cię wolno precz puſćimy, Kiedy nam liczbę uczynisz doſtateczną ze wszyſtkiego. Biel. Kr. 48. Bym miał zgubić tak szlachetny lud, nigdybym za to bogu liczby nie mógł uczynić. ib. 53. Czynić z kim liczbę, rachować się z kim, słuhać liczby, rachunków ob. Liczba. Czynić komu dobrze lub źle, wyrzadzać, einem Gutes oder Böſſch thun, erweisen. Nie czyń alemu dobrze. Dwor. H. 3. Czyń dobrze, aby i tobie ezuyniono. Jabt. Ez. 69. Skarząc się na niewdzięcznych, mówimy w przeciwniu wyrozumieniu: czyń tu dobrze złemu! Kpcz. Gr. 3, p. 91. da thue man einmal dem Böſſes Gutes! Bogatemu dobrze czynić, ſtrata. Cn. Ad. 36. Dobrze czyń każdemu, i niewdzięcznemu. Cn. Ad. 190. Złe komu czynić, szkodę, krzywdę, złość, einem etwas Böſſes, Schaden, Unrecht u. s. w. thun. Uczynił co dla mnie, i uczynił rzecz niemalą; potym zasię uczynił mi krzywdę. Gorn. Sen. 162. Nie dopuszczą nikomu ezuynić złości. Paszk. Dz. 109. Uczynić sobie co złego. Cn. Th. 1178. Myśle sobie co złego uczynić. ib. 440. Sich ein Leid anhunp. To czyń innemu, co też sobie życyzsz. Budn. Ap. 10. Każdy co inszym czynił, niechay się spodziewa. Pot. Jow. 96. Wygodę sobie czynić, wygadzać sobie, dogadzać sobie, wczasować się, odpoczywać, wylegać się, wysypiać się, Sichß bequem machen, Sichß commode machen. Kazał mu król, aby sobie w domu

C Z Y N I C .

uczynił wezas, wkrótce go maiąc odesłać do woyſka. Zał. H. T. 128. Czynić sobie wezas, wypróżniać się, potrzebę przyrodzoną odprawować, na ſolec, na dwor iść. Cn. Th. 1326. Sichß leichter machen, Sich erleichtern, Sich entledigen, feine Nothdurſt verrichten, auf die Commodität gehen. Pomoc czynić, pomagać, Hülſe leisten, Hülſe verschaffen. Mieszczanie chcieli sobie pomoc uczynić. Sk. Dz. 55. (ſie wollten Sich heſlen). - Dobrze mi czyni to lekarſtwo ob. służy mi, es thut mir gut, es dient mir. Strach czynić, ſtrachu nabawiać, ſtraszyć, Schrecken veruſachen, in Schrecken feſen. Ogień niebieſki Strach czyni błyſkaniem, Ziemia złym głodem, a woda wezbrianiem, Powietrze morem. Groch. W. 555. - Dobyć, zadosyć czynić, genug thun, Genüge leisten, pelnić, uiścić, oddadź, co komu należy, Rg. zadovogliti; Cnn. sadovolim; Rs. doſwěmворить, удовěмворить. Miało dosyć powinności swey czyniło, Warg. Cez. 258. Jeśli lekarz uczynił wszyſtko, co do uzdrowienia chorego należało, tedy uczynił dosyć swey powinności. Gorn. Sen. 528. Dosyć uczynienie, dosyć uczynienie, die Genugthuung; Slo. žadostiučineni; Rs. úgódносć, uprába, удовěмворěńie. Dosyć uczynienie ieſt krzywydy uczynioney komu nadgrodzenie. Kucz. Kat. 2, 560. Pospolicie dosyć uczynienie to zowią, kiedy kto rzecz iaką, którą winien, spełnia. O przeiednaniu mówiąc, dosyć uczynienie znaczy taką nadgrodę uczynić, na któreby rozgniewany miał dosyć. Karnk. Kat. 240. - Czynić co z czego, robić z czego, udziałać, etwas woraus machen, verſertigen. Z wełny czynią opończe, welence. Paszk. Dz. 121. Czynić, tworzyć, machen, schaffen, erschaffen. Ten świat przez boga uczyniony, rozumie się, ſtworzony. Salin. 2, 483. Tyſ uczynił nieba i ziemę. Gil. Kat. 50. Czynić kogo czym, robić go czym, einen wozu machen. Pytał ich, jeżeliby to prawda była, że Pan Harley był uczyniony hrabią. Mon. 67, 294. Zamoyſkiego Król Stefan uczynił kanclerzem i hetmanem. Off. Wyr. Rzetelność twa czyni cię szacunku celem. Zab. 15, 318. Nauki życie nasze czynią błogosławionym. Gorn. Sen. 433. Tak mu mądrze odpowiedział, że go kpm uczynił. Off. Wyr. (na kpa wyſtrychną). *Czynić w co, przemieniać, przekształcić, verwandeln. Passya odmienia człowieka każdego, i w winszego go czyni. Weresz. Regl. 4. - W proſtackey mowie, czynić = czarować (cf. odczyńć; Bs. ciniti cini, cjarati - czarować; Bs. cini, cjari = czary). Babſko tak krowom coś uczyniło, że się nie doią. Off. Wyr. (cf. uczynek, urok). Czynić sobię żarty, śmiechy z czego, ſtroić żarty, Sich worüber lüſtig machen. Tyſ sobie zemnie śmiechy czyniła zdradliwe. Paſl. F. 109. - W rachunkach: czynić iaką summę, wynosić, im Rechnen: machen, betragen, ausmachen. Sto czerwonych złotych czyni 1800 złl. Off. Wyr. Czynić komu pożytek, chwałę, sławę, przykrość, - przynosić, bringen, einbringen, eintragen, thun. Ociec zoſtawił mi dobra, czyniące roczney intraty koło 50,000 złl. Mon. 67, 622. (dochodu dawać, przynosić). Nie typtam się, ani rachuie, coby mi on folwarczyk uczynić mógł. Gorn. Sen. 255. Trybunały, kondescensye i kompromisy, wiećey czynią iak wioſki. Kraj. Pod. 149. - Woyny czynić z kim, toczyć, ſućzać, prowadzić, Kriege führen. Kontor Pruſki Ludwik częſte i wielkie woyny czynił prze-

C Z Y N I C .

ciw Zmudzi. Stryik. 259. Podobnież; czynić pole, w polu się bić, sich im Felde schlagen, in einer Feldschlacht kämpfen. Harcuy mżnię sobie, Czyń pole, harcuy szeroko, By cię znać było daleko. Kosz. Lor. pr. - Czynić z kim, walczyć z kim, mit jemanden zu thun haben, mit ihm freiten, kämpfen. Sami z sobą tak długo broniami czynili, Pokądz atnatni nie legł i ducha nie odal. Opal. sat. 4. Rzymanie w bitwach w nieprzyjaciolni czyniąc, za oyczyznę się potykali. Star. Ref. 18. Polaków Turek był świadom, gdy z Wołochy czynił. Biel. Kr. 432. Chętliwie do siebie skoczyli J mężnie z sobą chwilę niemałą czynili. Papr. Ryc. pr. Rzekli sobie, o panę z sobą czynić, a któryby którego zabił, miał dobrovolnie przec ziechać. Papr. Ryc. 10. Z Parysem czynił o swą Menelaus. Zbil. Dr. G. 5. Każdy rycerski cziowiek winien o prawdę ręką czynić. Gorn. Dw. 266. Pokrzepiay się, a czyńwa (dual: czyńmy dwa) mżnie za lud nasz. 1 Leop. 1. Paral. 19, 15. Kto będzie śmiał obstawać za nim, zemną będzie miał do czynienia. Teat. 9, 31. (er wirds mit mir zu thun haben). - Czynić słowami, wadzić się, spór wieść, (cf. *gadać się), dysputować się, sich herum disputiren. Długo słowy z sobą czynili, a darmo. Birk. Dom. 10. - Czynić prawem, prawować się, rozprawiać, rozsądzać się, rozpierać się, vor Gerichte mit einander zu thun haben, præfren, freiten, gerichtlich etwas füsen. Słusznyma sprawiedliwym prawem czyńwa (dual.) z sobą, że ieżeli twoie zdanie fałszywe, ty go zarzucisz, a... Baz. Hfl. 43. Będąc powinien ukrzywdzony sam czynić • swą krzywdę, a nie mogąc czynić przez niedołatek, rad nie rad zjednać się musi. Gorn. Wt. E. Kto o zabił tego oyca nie czyni, ten włępowania na iego ziedzictwo nie godny. Sk. Dz. 1042. Czynić za kim, uymować się, sich jemandes annehmen. Czynić za kogo, zaštěpować go, einen vertreten. - Czynić przeciwko komu, knować co przeciwko komu, etwas wider jemanden unternehmen, wider ihn schmieden. Skoro się Absalon widział poiednanym z oycem, zaczął znowu czynić przeciwko nim i życiu iego. Zat. H. T. 7, 182. Czynić z kim o co z uaktować z nim, negocyować, mit einem unterhandeln; Sr. 1. zaſhadjam. Papieże przez posły swoie między cesarzem i Królem Polskim pilnie o pokój czynili. Krom. 546. de pace diligenter egerunt). Czynić o czym, traktować o czym, wovon handeln. O lasach i żytach w osobnym dziele czynić będziemy. N. Pam. 10, 57. §. Nie ma tu co czynić, nie ma tu mięsca, we hat hier nichts zu thun. Między temi dwoma gniew niema do czynić, których pospołu na ieden urząd wysadzono. Warg. Wal. 118. §. Czynić, udawać, vorgeben, machen, thun als ob... (cf. czynić się). Czynil minę, iak gdyby był nayprzywiązańszym. Teat. 57, c. 24. §. Czynić z kim kompanią, składać towarzyftwo, obcować z nim, mit einem Gesellschaft machen. Z kimże to i kędy kompanią cheecie czynić. Birk. Ex. H. 3. CZYNIC się załinh. 1.) Passive robić się, źwicać się, gładnie werden, gethan werden, geschehen, werden. Jakie się to przeshliczne dziewcze uzynilo, Gdyby róża rozkwitła, aż patrzeć miło. Treb. S. M. 94. was das für ein schönes Mädchen geworden ist. 2.) Czynić się recipr., robić się, działać się czym, sich wozu machen! Juliusz Cezar, gdy inż wszytkie przeciwniki swoje wygubił, uczynił się iedno

CZYNI CIELKA - CZYNNY.

59a

władcą Rzymskim. Stryik. 74. Potrzebnym się komu czynić, źarać się, żeby się nie mógł obeść bez ciebie. Off. Wyr. - §. Czynić się, czym nie ieſt. udawać się za co, zmyślać się, sich für etwas ausgeben, sich zu etwas machen, was man nicht ist, sich stellen, als ob..., sich verstellen. Clupi, a mądrym się czyni. Cn. Ad. 252. Nie czyn się tym, czymś nie ieſt. ib. 564. Czynisz się, czymś nie ieſt. ib. 137. Bez cnoty szlachcicem się czynić, taki rozum ieſt, iak ktoby się bez duszy żywym bydź mienił. Sk. Zyw. 2, 172. Widząc szaleństwo iey, uczynił się tym, że zwyciężony iey prośbami, chciał iey iuž powiedzieć. Eraz. Jez. J. b. (udawał, er stellte sich). Uczynię się, iakbym o niczym nie wiedziała. Teat. 30, b. 47. Ze przeciw tobie mógł co twój przyiaciel zgrzeszyć, uczyn się, że nie wiesz. Hor. sat. 53. CZYNI CIEL, a, m. czyniący co, który co uczynił, sprawca, wykonywacz, spełniciel, wypełniacz, der Thäter, der Vollbringer, Vollzieber; Slo. cinitel; Sr. 1. žtiničer, tžiničer; Kg. cinitegl; Cro. chinitel; Hg. tsinálo; Bs. cinitegl, cinitegl; Rs. содБимель (сочинительъ autor, pisarz; Ес. чиновникъ naczelnik, porządek robiący). Odliącie odemnie czyniele nieprawości. Wys. Kat. 469. 1 Leop. Luc. 13, 27. 1 Leop. 3 Mach. 2. Lewitowie i czyniele zakoń, czyniący roboty domu Pańkim. W. 3. Ezdr. 5, 58. Bądźcie czyniele słowa, nie tylko słuchacze, Leop. Fac. 1. 22. Mowa nie będzie skuteczna, aż się pierwey uczyciel okazać czynicielem. W. Poſt. Mn. 199. Niechay słów i przykazań twych wykonywaczem J szczerym czynicielem będę, nie tłumaczem. Pot. Jow. 1, 2. §. Czyniciel, czyniący za kim, zaſpeca, rzecznik, adwokat, pełnomocnik, der Vertreter, Sachwalter. w rodz. zeſi/k. CZYNI CIELKA, die Thäterin: Cro. chinitelica; Rg. cinitegliza; Rs. содБимельши (cf. сочинительши autorka, pisarka). CZYNI CIEL ob. Cynic. CZYNIROD, u. m. ziele Rodzenie, Phylhum Bryon, wáſch Bingeſkraut Männlein. Syr. 757. CZYNIW C. ob. Czyniać. CZYNLIWY, a, e, mogący bydź uczynionym, podobny do uczynienia, thunlich; Vd. Florin, sdeſatlin, dopernashlin. §. Czynliwy, czasem albo czeſtokroć czynny. Off. Wyr. ſklonny do czynności, gern thátia, ofiſtig. CZYNNIK, a, m., czynnik, sprawnik. Snad ſeog. 285. ob. czyniciel. - §. Arithm. factor. Alg. Nar. der Factor in der Multiric: Mnożny i mnożnik nazywają czynnikami mnogości. Jak. Mat. 1, 25. Łefk. Mier. 2, 7. CZYNNOSC.-ści, ž. ſklonność do czynienia, pracowania, niegausność, uſtawiczne czynienie, die Thätigkeit; Carn. delovnoſt. Vd. oprauliwoſt, opravilnoſt, djanſtvu, savjetnoſt, ſkerblivoſt; Rs. Дӑмеяносъ (расморопносъ, (Ес. чйносъ porządносъ). Czynność, owoce pracy pomnażająca. N. Pam. 24, 527. *§. Czynność, czynienie, zatrudnienie, sprawa, robota, praca, die Thätigkeit, die Beschäftigung, das Geschäft, die Arbeit. Seym w swoich poſteruie czynnościach. Departament czynności zagrańcznych. Tr. (interessów, spraw, der auſwirt. Angleſchenheiten). Vd. Powołanie czynie, rzemiosło, ſtan žycia, to czym się trudni, das Gewerbe. Bndrk. CZYNNY, a, e, - ie adv., ſklonny i wprawny do-uſtawicznego czynienia, robienia, pracowania, działania, dzielny, thätig; Slo. cinitelni, činenliwi, činitliwi; Vd. delen, delatliu, djanſki, opravilen; Rs. Дӑмеяный, Дӑйсему-юштй, расшоропный (cf. чйный ўны, nadobny)

592 CZYNSZ - CZYNSZOWNIK.

CZYNSZOWY - CZYSCIC.

Ee. многовещный; Gr. πολυσαγωγον; Ec. αλισκων (ef. чинный). Porządkowy). Człowick to bardzo czynny, sam ieden wziatiu do wsyłtkim. Jastem czynny Eccl. многовещавую Gr. πολυσαγωγον; cf. Eccl. вещевелибсивую. §. Grammat. Slowo czynne, verbum actuum, wyraża sąd o tey rzeczy, która co czyni względem drugiey. Kpcz. Gr. 1, 32. (cf. bierne, niakie). Trotz zowie go czyniącym; czynne zaś u niego ieł Gerundium.

Pochodź: *doczynić, łdoboczynny, dobroczyńca, do-
syćczynny, dziękczynny; naczynie, naczynie; obczynić,
odczynić, poczynić, przeczynić, przyczyna,
przyczynica, przyczynny, rozczyn, rozczynieł, uczynieł,
uczynek, uczynkowy, uczynny, uczynność, beczynność,
wielkoczynny, wszylthoczyn, zaczynić, złoczyńca, zło-
czynłwo. Bh. činohra, *cynogra, *drama.

CZYNSZ, u, m. nazwisko powszechne podatków pieniężnych. Kras. Zb. 1, 222, der Zins, überhaupt, eine Geldabgabe; Lat. census; Suec. tims; Gall. cens; Bh. cunje, autok; Cro. chins, haszen; Dl. fit; Cr. zhimsh, łtròshèg, mitje (cf. myto); Vind. zinsh, zhiens; Ross. et Eccl. (мяглò), даль, оброй, урок. Pewnego pieniężnego czynszu na rok każdy płacić musiał. Sk. Dz. 1154. Czynsz ieł potadeł nieiaki, który z dochodź na iakiekolwiek rzeczy płacon bywa, abowiem cokolwiek dorecznie bywa dawane, może bydź zwano czynszem, który może pan, którego własność ona ieł, źanowić. Szczerb. Sax. 54. Roczné czynsze na lampy, na kościoły. Tward. Wt. 101. (opłaty). W szczególн. czynsz, płaca z gruntu, z roli, Grundzins, Herrenzins, Herrengeſſille. Z gruntu czynsz albo płał roczny. Chełm. Pr. 135. Z rol, które niedawno pod iarzmem poddańtwa niechętnie i opuszczenie uprawiał rolnik, znaczny dzisай czynsz z ochotą płaci. Mon. 65, 298. Podzielił grunta między chłopów za czynsz pewny. Pam. 83, 552. Na czynsz, w czynsz puścić, zmienić robociznę w opłate. - Czynsz gruntowy Rs. поземельное, поземельные дѣнгы. Rs. посаженное, czynsz gruntowy podług sąžni). Jnaczey na czynsz puścić rolą, zaarędować, zadzierżawić, za pewną summę w naiem dadź, puścić, verpachtet. Na czynsz siedzieć, z gruntu czynsz płacić, dzierżawę trzymać, auf Pacht sigen. Moi rodzice ubodzy szlachta byli; siedzieli na czynszu. Teat. 22, b. 47. ob. czynszowa szlachta, (Crn. Kasn = zboże co się rocznie w czynszu oddaie). - Czynsz z naymu, z domu, ze źtancyi, i t. d. komorne, der Miethzins, die Zinsfe; Rs. пожилое. Czynsze od kramów. Star. Dw. 15. - Czynsz od kapitału. Tr. ob. prowizya, procent. **§, Fig. dochód, intrata, bogatwo, Einkünfte, Einkommen, Reichthum, Dwór ubogim zamknięty, czynsz daie honory, Ządź i sędzia wspaniały i gieberał możny. Hul. Ow. 220. Układność wszędzie wielkie czynsze bierze. Rey Wiz. 44. (popłaca). CZYNSZOWAC cz. kontyn., płacić komu dochód coroczny, Zins zahlen; Bh. auročiti. W szczególności, płacić z roli, zamiał roboty czylı odbywania dni pańskich, Grundzings zahlen, auf Grundzins sigen. Czynszować komu, bydź czyim dannikiem, haraczowym, jemanden zinsbar seyn, ihm zinsen, ihm tributar seyn. Off. Wyr. Pochodz. odczynszować, zaczynszować. CZYNSZOWNIK, a, m. co czynsz iaki daie, der Zinsmann, der Zins zahlt; Carn.

zhimshman; Cro. chinsnik; Dl. fitnik; Bh. popłatnik,
auroćnik; Rs. тяглець, оброчникъ. Gospodarz tego,
ktoremu imienie naymuiе, zowie komornikiem czynszo-
wnikiem albo naiemnikiem Sax. Tyt. 213. Miethémann.
W szczegolu. czynszownik, chłop opłacaiacy się, miało
robienia pańszczyzny, ein Zinsbauer, der statt der Her-
tendienste Zins zahlt. O czynszownikach osadnych. Haur.
Sk. 45. 2.) Czynszownik, co czynsz wybiera, nakazuje.
Cr. Th. der Zinsherr, Schoßherr, det sich Zins zahlen
lässt. CZYNSZOWY, a, e, od czynszu, Zins - ; Boh.
cynejsh, auroćni; Crn. primske; Rs. оброчный (мяглык,
cf. ciachły, ciągły). Ukażcie mi monetę czynszową.
Budn. Math. 22, 19. Sekl. ib. 22. (którą czynsz się płaci,
die Zinsemünze. Luth.). Czynszowe grunta, z których
czynsz płacą. - Czynszowy, płacący, nie robiący z grun-
tu, na czynszu siedzący. Zins zahłend, auf Zins sibend.
Szlachta czynszowa, trzymaica pod panami w dobrach
ziemskich grunta, na Ukrainie osobliwie i na Rusi, za
naiem pewny, wolna od pańszczyzny czylı dni pańskich,
Zinsadel, der Grundzins zahlt. Naywigece możnowładzcy
uciſkali obywatelów przez czynszową szlachtę. Uſt. Konſl.
1, 218. CZYNSZYK, a, m. zdrbn. rzeczown. czynsz,
drobnieysza inwentarſka danina, którą poddani oprócz
robocizny z roli czylı naymu opłacaią. Off. Wyr. eine klei-
ne Rebenabgabe; Bh. auroćek.

*CZYNTAKOR, u, m. Czyntakoru z iedwabiem pól-
sztuki. Czyntakoru bez iedwabiu pólſztuki. Jnw.
Cel. Lit. ?

CZYPEK ob. Czépek.

CZYREK, rka, m. furunculus, wrzodek mały iako gołę-
bie iaie, kończaty na wierzchu. Comp. Med. 595. wrzód
kończaty, drdzeń maiacy, czerwony, boleiały. ib. 8. ein
kleines spitziges Geschwür.

CZYRPACZ ob. Czérpacz. CZYRWIEC ob. Czerwiec.

CZYRWIWIY ob. Czérwiwy. CZYSC ob. Czcić 2.).

CZYSCIC, i, i, czyszczę cz. kontyn., oczysćić, wyczyścić
dk., czystym czynić, czyſtzym robić, chędóżyć, omia-
tuiąć, otrzepuiąc, ocieraiąc i t. d. reinigen, säubern, reiš
machen; Bh. cſiſtiti, uciſtiti; Slo. cſiſjin; Hung. tisztitom;
Vd. zhiſtiti, zhediti, zhiſuvati, ozhishvati, ozhedit;
pozhedit, pometat; Bs. cſiſiti, ocisſi; Sla. cſiſtiti; Rg.
ciſtiti, ocisſiti, izciſtiti; Sr. 1. cſiſcjej, tjiſtjeju,
tiſtjoſcju, schwarnu, redju; Cro. chiztiti, zchisztujem,
sznásim; Rs. cziſmitv, cziſhu, cziſmityb, cziſjám;
(cf. Hebr. חַזְר zachach; Lat. caſtus). Narzędia do
czyszczenia zębów. Czerw. Nar. 32. Wiatr powietrze,
powietrzne wodę czyszczą wiewy. Zab. 2, 272. Nar.
W mieyscu, gdzie gospodarz czysi od plew ziarna, Wy-
ſakuią z opałki boby albo grochy, Jak ie rolnik podrzuca
i wiatr niesie płochy. Dmoch. Fl. 2, 25. Konopie czy-
szącą od wszelkiego chwału rolą. Haur. Sk. 32. Czyścić
ranę ciepłym winem albo wódką z octem. Perz. Cyr. 1, 69.
Żółw' czyści krew. Jabl. Ez. 25. Czyszczące lekarstwa,
depuratiua, zdolne do oczyszczenia massy humorów i do
odziozielenia od nich mogiłek obych szkodliwych. Dyk.
Med. 1, 636. Gorączki pomierze czyszczaemi zowią,
że zamuleń różnych początki lęczą. Krup. 5, 417. Reini-
gungſieſter. Czyszczenie białogłowſkie miesięczne. Krup.
2, 176. miesiącze, czas, die monatliche Reinigung der
Weiber; Rs. чистка. Woda Drużbacka białogłowſkie.

czy-

CZYSCICA - CZYSCIEC.

CZYSCIÓWY - CZYSTEK.

393

czyszczenia przywraca. Petr. Wod. 16. Fig. et pr. Prawnik
czyści worek, lekarz ciało, spowiednik sumnienie, Mon.
71, 429. ( wypróżnia ), §. tr. Czyścić bydłę, rzezać,
traebić. Cn. Th. castriren, verschneiden (cf. wąlaszyć,
klęsnąć, mniszyć, kapłunić ); Cro. kopim; Bs. tribiti,
sckopiti cf. skop. CZYSCIC się zaimk. recipr., chędować
się, sich reinigen, säubern. Czyści się od rana do wie-
czora; a przecię brudna. Off. Wyr. sie säubert sich, pußt
sich. §. Purgować się, brać na purgans, zum Abführen
nehmen, sich reinigen, putgieten. Czyścił się pigulkami.
§. Fig. Czyści się niebo, czyści się na niebie, wypogadza
się, eß heitert sich auf, klärt sich auf. CZYSCICA, y,
ż. drugi gatunek storzyszka, clinopodium alter, die ge-
meine Wirbelborste, Wirbelbosten. Syr. 567. Bh. klinopad.
CZYSCICIEL, a, m. który czyści, der Reinitiger, Säu-
berer; Sr. 1. tijiftseß; Vind. zhiſttnik, ozhedovez; Ross.
чистальщикъ; (Ec. чистимешь kapłan, чистимешель-
ство kapłańtwo). W rodz. żeńſk. CZYSCICIELKA,
die Reinitigerinn. CZYSCIE adv. przymiotn. czyſły, -
czyſto, rein, sauber. §. tr. fig. Zupełnie, wcale, ze
wszyſtkim, vōllig, gánzlich; (Vd. zhiſtu nizh = zgoła nic;
Vd. zhiſtu nikar = bynaymniey: Vd. zhiſtu, zielu = cale).
Mądry bez woyska czyście się obeydzie. Gorn. Sen. 505.
Nasi mogli się w Gdańſku, wybiwszy Brandeburczyków,
czyście obeść bez Krzyżaków. Biel. Kr. 175. Doſkonale,
dobrze, pięknie, wyśmienicie, vollkommen, gut, vortref-
lich, schön. Duży młodziency, na murach ſtoiąc, bardzo
czyście bronili miaſta. 1 Leop. 2 Mach. 12, 27. Uspo-
koło się potym bardzo czyście wsędzie. Birk. Dom. 16.
Czyście bydź zdrów, belle se habere. Mącz. Umie czy-
scie pływać. Papr. Kot. T. Niechay nie mówia w swey
myśli: czyście tak nań. Ryb. Ps. 63. (dobrze mu tak!)
Czyście, iak potrzeba, dokładnie, należycie, Gall. comme
il faut, gehörig. Jeśli proiekt taki będzie zawierał kilka
kategoryi czyście ułożonych, któreby potrzebowały iakiey
modyfikacyi; na ten czas na każdą z tych kategoryi czy-
scie ułożoną, i żadney obojętności nie podającą, ma bydź
turnus dawany. Vol. Leg. 7, 617. Czyście, otwarcie,
jasno, iawnie, oczywiscie, offen, offenbar, deutlich, au-
genscheinlich. Gdy go cesarz wyciągał na oddanie hołdu,
odzwiedział czyście, że nie dla tego przyiechał. Uſtr.
Kr. 1, 117. Tyś czyście ſklamał. W. Dan. 13, 59. Wi-
dzicie, iak was czyście oszukał. W. Poſt. W. 320. -
Jronic. czyście, pięknie, ślicznie, wyśmienicie, wy-
bornie, hertlich, schön, alletließt, trefflich. W wielkiey
powadze ieſteß i czyście sprawuiesz. królewoſt, że i tego
nie dokazuies! W. 3 Reg. 21, 7. Król Czſki Goldber-
ſki powiat Wrocławskim raycom wydarł, a iż mu ci do
nabycia pańſtwa Wrocławskiego dopomogli, bardzo czyście
odwzięczył. Krom. 326. Probe curaſli ey czyſcieß spra-
wił, ſtoł za kozi rożek twoia sprawa. Mącz. CZYSCIEC,
- śca, CZYSZCZEC, szczca, - szca, m. Bh. oćſtec;
Slov. oćſ'tec; Rg. ociſtnik: Sor. 1. tijifts, cijſſę; Croat.
ochisztznik, mezo ochischavanya; Hung. tisztizely hely;
Sla. muka ocsiſenja; Vd. te hize; Crn. vize; Rs. чи-
стимлище; Ec. чистемъ, огнь чистимешельный; daß
ſegfeuer, u Katclików, mieysce, gdzie dusze ludzi po-
bożnych do czasu pewnego męki za grzechy swe cierpią,
maiąc nadzieję, że oczyszczone przez ogień do nieba pre-
niesione będą. Karnk. Kat. 45. ogniem doczesnym, który
Tom. I.

czyſciec zowiemy, przeczyścić się muszą. Sk. Zyw. 2, 292.
Mieysce między niebem i piekłem, które facinnicy pur-
gatorium, Polacy czysem, Słowianie mytarſtwem na-
zygaią. Sah. Dusz. 154. - Phras. Przeszedł przez czy-
ściec. Off. Wyr. (iuż teraz biały labędź z czarney wrony).
Kto się w czyścu śmiecie, niech się piekła boi. Hrſł.
Nauk. F. 3. (nie mów hop, aż przeſkoczysz). Czyściec
na ziemi, piekło na ziemi, przykrośc znaczną doczesne,
die Hölle auf Erden, Noth, Pein. Co za czyściec, miec
żonę! Teat. 18, b. 4. Czyściec wytrzymał z złą żoną.
Off: Wyr. Bawić w tym domu, iak w czyścu. 2.) Botan,
Czyściec, ziele, Stachys Linn. rodzay, którego gatunki
leśny, błotny, roczny, polny, proſty. Kluk. Dyk. 3, 99.
Rosniffel, warzony a pity, wyczyszca ſtolcami. Urzęd.
16.żywiczka. Fundz. 309. Łani czyściec, czarno-
głów, nim łanie kotne się pasą dla snadniejszego okocne-
nia. Syr. 141. Sefelsaame, Rosſkümmel. CZYSCIOCH
ob. 2.) Czyſtek. CZYSCOWY, CZYSZCZOWY, a, e,
od czyśca, ſegſeuer; -; Bh. oćſtcomj. Trzeba nam wza-
trzymaniu iakim bydź czyſcowym, wypłacając dług spra-
wiedliwości bozkiey. Birk. Chodk. 18. *CZYSCITELNY,
a, e, - ie adv., do czyszczenia służący, reinigend; Rs.
чистимешельный. CZYSCIUCHNY, a, e, CZYSCIUTKI,
CZYSCIUSIENKI, CZYSCIUTENKI, CZYSCIUTENECZ-
KI, a, ie, - o adv., intensiv. adj. czyſły, ſeßt rein,
sauber und rein; Rs. чистыхонекъ, (чистевкій do-
sć czyſły). Woda przeżroczyſta i czyściuteńka. Prot.
Jat. 11. Czyściuchne wody. 1 Leop. Ezech. 32, 14.
Weźmiy czyściuchnego cukru. Sien. 537. Gołębiczka ieſt
cichuchne, proſte a czyściuchne zwierzątko. W. Poſt. W.
417. Czyściuteńko w worku (próžniutenko).

*CZYSŁO, a, n. poczet, liczba (od słowa *czcić: racho-
wać), die Zahl; Bh. cijſſlo; Bs. cislo; Crn. zhislu; Rs.
число; Ec. чисми, чисменица, Lustrum, pięć lat,
pięcioletne *cysło. Farr. 625.

1.) CZYSTEK, ſtka, m. ciſtus Linn, rodzay rosl. " nas ieſt kretyſki, którego liście gummę pócą, wrzosowy i słoneczny. Kluk. Dyk. 1, 132. Cistrose.

2.) CZYSTEK, ſtka, m., CZYSCIOCH, a, m., wykwintniſs, w o-
chędſtwie zbytkuiały, der die Reinitichkeit übertreibt.
CZYSTO adv. adj. Czyſły, rein, sauber. Czyſto w do-
mu, iak wymiotł, rein außengehört im Hause. Oneday
pełno goſte, a dźiſ czyſto, iak wymiotł. Off. Wyr. Czyſto
w głowie; próżno, puſto, leer. Czyſto, z czyſtością du-
szy. Crn. Th. rein, keuſch; Rs. цфаломаренно. - Czy-
ſto, gracko, walnie, lepſko, (ob. czyście 2, ) herrlich,
vollkommen. Czyſto się popisał. Off. Wyr. - Czyſto,
pewna rzecz, tichig, ſicherlich. Czyſto ma iakieſ podey-
żrzenie i będzie czatował. Teat. 52, b. 68. Do czyſta,
ze szczętem, Rs. zo чисста; gánzlich, ganz und gar (mit
Haut und Haar). Wyczyszczę oſtatki domu Jeroboamo-
wego, iak wyczyszczaią gnøy aż do czyſta. 1 Leop. 3 Reg.
14, 11. Wszyſko pobrał do czyſta. Crn. Ad. 1271. Łeb
mu do czyſta uciął. P. Kehan J. 232. (gładke, na piękne,
glatt weg, rein weg. Palec do czyſta ucięły. Chelm, Pr.
124. Srzednia mąka, nie do czyſta z otrąb wypytlo-
wana. Syr. 936. Wyczyszczą do czyſta żuželicę twoję.
Budn. Jes. 1, 25. (wypałę aż do czyſta. Bibl. Gd.).
Ogrął go do czyſta. Mon. 76, 724. (do grosza). Zmóki
do czyſta ( do nitki ). Za zdrowie aż do dna samego
50

694

CZYSTOSC - *CZYSTY,

wypiłiano; wszyscy tam do czysta użyli. Gaw. Siel. 369.
CZYSTOSC, ści, ż., CZYSTOTA, y, ż. ochędzoność,
ochędźołtwo, die Reinheit, Sauberkeit, Reinlichkeit; Bh.
cižtoſt, čižſota; Slo. čižſota, čižtoſnoſt; Hg. tisztaság;
Bs. ciſtochja, krasnoſt; Dl. csiztochya; Sr. 1. tijſtoſći,
cižtoſći, Vd. zhiſtoſ, zhiſtaſt, zhiſtoſnoſt; Rg. ciſtochja,
cižtoſt; Cro. snnaga; Cro. ſtudnoſt; Rs. čiscountà,
μηροσμβ: (cf. Lat. caſtitas, Jt. caſtita; Ger. Keuſchheit).
Nieczytość, die Unreinlichkeit, Unreinheit. Nieczytość
ſkóry, zapchawszy pory powierzchowne, parowaniu prze-
szkadza. Krup. 5, 368. Czytość potrzebna do utrzyma-
nia zdrowia. Fig. tr. czytość obyczaiów, serca, die
Reinheit der Sitten, des Herzens. Niemasz mu podobne-
go w prawey proſtocie, W ſtraży od zlego i w serca czy-
toſći. Chrość. Job. 11. Czytość, cnota, ściągaica się
do miarkowania miłosłki. Petr. Ek. 50. die Keuſchheit;
Crn. ſtud; Sr. 1. požiwosći; Ec. уйблюмудрённе; (Rs.
čiscountawie, čiscountoerdevje = szczerość, uprzejmość,
počzeiość). Czytość, panieńło, dziewictwo, Jung-
frauſchaft, Junggeſellenſchaft, Keuſchheit. Czytość ły-
bować; czytoſći dochować; umrzeć w czytoſći. Czytoſći
nie znaydziesz, chyba w brudach (panieńło chyba pod
płocienniczką). Bernardyńſka czytość (iron. cielesność,
rozpuła; z przesądu, iakby ci oycowie nie byli wſrze-
mięžliwi). Oppos. nieczytość, die Unkeuſchheit; Ross.
połanь, (Rs. nieчись franca, świerb). Uczynki cie-
lesne, iakie są cudzoiołtowo, porułbło, nieczytoſota. W.
Poſt. M. 408. Leop. Lewit. 22, 3. Rey Zw. 78, b.
CZYSTY, *CZYSTOTNY, a, e, CZYSTSZY, CZY-
SCIEYSZY Comp., chędogi, niebrudny, nieplugawy,
rein; Boh. čižſt, čižſtońt; Slov. čižt, čižtońt; Hung.
tiszta; Sor 1. tijſt, čižſty, tijſłotné; Sor. 2. čižſi; Rag.
ciſt; Bs. ciſt, crassan, ugljudan; Crn. zhiſt; Vd. zhiſt,
zheden, gol, ſtuden, zhiſten, poshten; Sla. cſiſt, chiſi;
Cro. chiszt, sznásen; Dl. chizt, kraszan; Rs. čiscount;
čiſcr; (cf. Lat. caſtus; Ger. keuſch; Hb. 71 zach.).
Wody czyste, które są zupełnie przeżroczyſte, bez wszel-
kiego koloru, zapachu i smaku. Kluk. Kop. 1, 115.
Zadney wody niemasz tak czystey, aby nie miała mieć
iakiey przysady. Syxt. Szkl. 19. Moral. fig. serce czyste,
sumnienie czyste, bez plamy, bez ſkazy, rein, unbeſlecht.
Sumnienie iego czyste ieſt. Teat. 49, 95. W oſiarę nay-
ſyſzą serc parę oddali. ib. 43, c. 104. Serce czyste iak
bursztyn. Mon. 74, 140. - Czyſte oko, wzrok niezafalszowany,
nieobmamiony, nieuprzedzony, ein reines ungeſalfschrſt,
ungetrúbtes Auge, ohne Vorurtheil. Dlatego się dziwu-
esz, iż tego Jegołości tak poważamy, że nie tak czy-
ſtym, iako my, okiem, na niego pogładasz. Boh. Kom.
4, 160. Czyſty rozum, proſty, naturalny, reiner, na-
türlicher Verstand. Mam z łąski boſkiej rozum czysty.
Boh. Kom. 1, 363. - Czyſta intrata, czysty dochód,
czyſty zyſk, bez defalki, reine Einkünfte, reiner Gewinn
u. f. w. Czyſtą intratę nazywam czynsze, naymy i t. d.
Mon. 74, 152. Mam 40,000 czystego posaga. Teat. 22,
b. 50. Co do wſtrzemieżliwości, czysty, nielubiežny,
niecielesny, keuſch; Rs. уйблюмудренный, čiscount-
łobmiony. Czytość obyczaiów miliący, powściągliwy,
sromięžliwy, czysty, caſtus. Mącz. Jeſt nauka boża
czyſtotna, mierną, układna, spokoyna. Eraz. Jſz. Q. 7.

CZYSTY - CZYSZCZE.

Dokąd się sprosnym wniyć ptakom nie godzi, Tam się
łaędzi czyſtych gromady zbiorą. Hul. Ow. 129. Eccl.
čiscountolobivny. Czyſty, zachowuiąć cnotę czy-
toſći cyli panieńtwa, keuſch, unbeſlecht, jungſtaulich.
Stanisław Koſtka czyste życie aż do śmierci przepędził
(t. i. w panieńtwie, w dziewictwie umarł). Czyſtym
ieſtem. Ec. Уйблюмудрсивую; activ. czyſtym, wſrze-
mięžliwirom robię kogo, Ec. Уйблюмудро, уйблюму-
дрájo; Gr. σωφρονίω. §. Czyſty, iaki bydź ma; iaki
bydź powinny, doſkonały,opleny, należyty, wyborny,
przedni (cf. Gall. comme il faut cf. Czyście), gehörig,
völlig, vollkommen, brav, recht. U dworów, im kto
naywszetecznieyszy, tym się ma za nayczyłtszego dwo-
rzanina. Gorn. Dw. 14. Tęſkno było dziecięciu między
kładzierniczkami siedzieć; wolał bydź między chłopy
czy-
ſtemi, a uczyć się tych spraw, które młózom należą. Biel.
Kr. 110. (unter gemałten Männetn, unter ganzen Män-
netn). Maią sobie za wielką rzecz, kiedy o kim ieſt ta
ſlawa, iż czyſty towarzysz; otoż aby doſtali te sławy,
ſwynia iak naygrubiey mogą. Gorn. Dw. 131. Hispan
ieden, czyſty mąż, przetrzegał hetmana, aby . . . Dwor.
J. 5. Zał mi młodości twoiey; byłbyś za prawdę czyſtym
człowiekiem i na wysokie doſtoieńtwa godnym, Sk. Zyw.
50. Co lepie ieſt, proſtym bydź, cyli czyſtym a uzpo-
nym człowiekiem! Glicz. Wych. H. 4. Syny miał bardzo
czyſte a cnotliwe. Glicz. Wych. F. 1. b. Paszk. Dz. 110.
U Witołda i młodź ćwiczenie czyste miała. Biel. Kr. 287.
Czyſty gospodarz, diligentissimus. Mącz. Woyſko wie-
lu czyſtych mężów uroniło, fortissim. Krom. 418. Mę-
żny, śmiały, czyſtego serca, masculus. Mącz. Czyſte,
śmiałe a mężne przyrodzenie, generosa et mascula indo-
les, Mącz. Dziatki młode bardzo czyſtey są pamięci.
Glicz. Wych. J. 7, b. (przedniey, byſtrey). Weźcie
sobie czyſtych użytków ziemi w sędy wasze. 1 Leop.
Genes. 43, 11. (weźcie co naylepszych rzeczy. 3 Leop.
Widziałem na wendecie czyſtych rzeczy siła. Alb. n. W, 5.
Takeś tu We Pan czyſtych rzeczy napowiedział, ižby
szkoda którą inną rozmowę w to wtrącać. Gorn. Dw. 380.
Figura iego udatna, wzroſt choży, talia piękna, noga
czyſta. Teat. 22, b. 37. Daycie iałmużnę, a wszyſtko
wam czyste będzie. Sk. Zyw. 99. (będzie wam się wiodło
dobrze, wyśmienicie). To czysta prawda. Teat. 17, b.
25. die reine ächte Wahrheit. Day mi czyſty pokóy.
Teat. 8, c. 12. (święty, miły pokóy). - To czyſty
waryat. Teat. 22, c. 24. (ze wszyſtkim, całą gębą).
Z niego czysty hayduk. Falib. Dis. L. 3.). - Przypadek
czyſty, goły, nic więcey iak przypadek, ein kloſſer Zu-
fall; Ec. самославай; Gr. αὐτοματία. - Fronice: Ba to
czyſta, mężczyznom niechay będzie wszyſtko wolno, a
wy białogłowy święcicami bądźzie. Gorn. Dw. 265.
§. Czyſty, iawny, oczywity, rzeczywity, offenbar,
augenscheinlich. Biſkup Krakowski na Leszka Litwę
przywodził, aby temi czystemi wjazdami nieprzyjiaciel-
ſkiemi turbował go za to, że wziął. Biel. Kr. 162.
§. Pole czyste, szcżere, otwarte, niezarosłe, offenes
Feld. Otoczywszy ich w czyſtym polu, nie wątpil
o porażce ich. Uſlrz. Kruc. 2, 376. Zamek w tru-
dnym mieyscu, zwłaszcza w równi czystey między wodami
Biel. Kr. 168. CZYSZCZE, CZYSZCZENIE ob. Czyścić.

CZYTAC CZYTELNIK.

CZYTELNOSC - D. D.

395

Pochodź: naczyszeczą się, oczyścić, oczyściałnia, przeczyścić, wyczyscić, poczyścić.

CZYTAC cz. kontyn., czytywać, *czytawać czestl., prze-
czytać dh., (ob. *czcić, *czedł), pisma znaki zbierać i
wyrozumiewać, leſen; Bh. čiſti, čiſti, četl, čiſtu; (Bh.
čiſtam = liczę, rachuię); Slo. čitám; Vd. brat, brati,
berem (cf. brać, zbierać, zebrać); Crn. bráti, běrem;
(Crn. zhitam attendo); Bs. cijatati, scitti; Sr. 1. laſwacj,
lažuŋu; Cro. chteti, chitam, steti, ſtem, stejem, chtejem;
Dl. chyatan; Rs. чимать, чимаю. Kazimierz mnich,
naypierwszy król Polſki, co czytać umiał. Biel. Kr. 54.
Szkoda do tego pisać, co nie umie czytać. Pot. Jow. 179.
Czytywaymy razem z sobą książki, mam ich znaczną
liczbę. Teat. 28, 18. *Czytawaią Moiżesł. 1 Leop 2.
Cor. 3, 15. Czytywafem z podziwieniem twoj muzy-
Zab. 14, 390. Ten tylko czytać książkę może, który ą
potrafi w tey myśli czytać, w iakiey pisana. Perz. Leh.
360. Czytać na książce, czytać w książce, in einem
Buche leſen. Spytano go, iakieby księgi czytał? a on
rzekł: iam więc cey na księgach miłośc czytał, niżeli na
innych, Sh. Zyw. 2, 91. Nie widziałem nikogo w domu
naszym, któryby oprócz kościoła, na książce czytał.
Kras. Dof. 21. Czyta wiele, utonął w księgach. Crn.
Ad. 138. Czytać komu, einem vorſesen. Czytać piszą-
cemu, dyktować mu z karty, einem vom Blatte dichten.
Czytać nad umierającym. Pim. Kam. 210. (modlić się
nad nim z książki). Czytać mszą, odprawiać mszą czy-
taną, nieśpiewaną, ani mówioną, mieć cichą mszą, cine
Messe (ſtil) leſen. Czytany Rs. чиманный, чимойный;
Ec. чмённый. Czytanie, daſ Lefen, sam czyn czytania
i to co się czyta, die Lectüre; Slo. čitán!; Bh. čiſenj;
Vd. et Crn. branje; Rs. чиманне; Ec. чмённе, чме-
niłje; Sr. 1. lažwano. Czytanie do nauki droga. Crn.
Ad. 138. Człowiek bawiący się wielkim czytaniem.
Mon, 70, 239. Dobre czytanie. Slo. dobročitanliwoſt,
orthaepia, Vd. berrozhnost. §. Czytać naukę iaką
uczniom, dawać, uczyć, lekcyje dawać, lehren, leſen,
Vorſelungen halten. S. Augustyn w Kartaginie retorykę
czytał. Sk. Dz. 293. Trzeba nam professora, coby prawo
Polſkie czytał. Star. Vot. C. 2, b. Przez lat 5 prawo
kanoniczne iako professor czytał. Birk. Dom. 153. Który
*iawnie czyta, uczy, professor. Mącz. §. Fig. w oczach,
minach czyich czytać, z nich dochodzić, domyślać się,
in jemandes Augen leſen. *CZYTACZ, *CZYTANIEC
ob. Czytelnik. CZYTELNIA, i, ž. lektoryum. Crn. Th.
ſuchalnia, der Lefesaal, Hórsaal, audytoryum. CZY-
TELNICA, y, ž, CZYTELNICZKA, i, ž. czytaiącą,
rada ćzytać, die Leserinn; Bh. cijenatka; Cro. ſtelnicza,
chtelnicza; Rs. чиматежница, книгочетница. Może
któren z czytelników lub czytelnic, mnie pomieści wlicz-
bie onych autorów ... Mon. 72, 759. To pismo po-
święcam grzecznym czytelniczkom moim. Mon. 68, 317.
CZYTELNICTWO, a, n, lektura, czytanie i to co czy-
taią, die Lectüre. Momenta, które trawiemy w naukach,
w czytelnictwie ... Mon. 65, 24. Ciekawość rozżarzona
coraz się gorszego czytelnictwa ima. Kras. Pod. 2, 247.
Przyzwyczaiony do zagraniczny mowy i czytelnictwa,
myśl swoje francuzką po Polſku przetłumaczył. Kras.
Pod. 1, 48. CZYTELNIK, a, m., *CZYTACZ, *CZY-
TANIEC, Kchow. Fr. 86. ten, co czyta, rad czytać, der

Leser; Bh. cijenat; Slo. čtenat; Cro. ſtavěčk, chtelecz;
Rg. setioz, ctioz, sctionik; Bs. ctillaç; Vd. et Crn.
bravz, beraaz, pobieravez (cf. zbieracz); Sr. 1. lažwac;
Rs. чиматежь, книгочеть, умієб. Czytacz, który
ledno uporu nie będzie miał, naukę pisma bedzie mogł
wyrozumieć. Gil. Poſt. 325. Przyimiy wdtżęcznie, móy
chrześciański czytaczu, tę pracą moię. Gil, Poſt. A. 5.
Któren z czytelników moich. Mon. 72, 759. §. Czytel-
nik, urząd w dawnym kościele czytania pisma głośno i
nauczania pacierza; drugi z mnieyszych porządków świe-
czenia kapłańskiego. Karnk. Kat. 264. Kucz. Kat. 2, 617.
der Vorſeſer in der Kirche. CZYTELNOSC, ści, ž.
możność bycia czytanym, die Leserliſkeit; (Bh. cijtedlnoſt
1, - czułość, 2., czytelność). Oppos. nieczytelność,
die Unleſerliſkeit. CZYTELNY, a, e, CZYTELNIE,
CZYTELNO adv., možny do czytania, dający się czytać,
leserlich; Bh. cijtedlny ( 2., czuły); Ec. Чемкій,
чемко; Vd. branjliu, bratliu, berliu, beratliu). Na
bani napisz wierszyk, ledwie znać z prżodku, za czasem
wyſłepuią one litery i wysadzą się tak czytelno, iak czy-
telniey drukarz ich wybić nie potrafi. Birk. Kaz. Ob. K. 3.
Nieczytelny, unleſerlich. Charaktery tego rękopisma przez
dawność czasu łały się nieczytelnemi. Teat. 37, d. 49.
Charakter iego bardzo nieczytelny i drobny. ib. 26, 25.
Rs. mapáбарской. Nieczytelnie pisze. Teat. 20, b. 141.
Rs. mapáбарски. Trzeba też dzieci wprawiać w czy-
tanie nieczytelnych charakterów. Pir. Pow. 150. CZY-
TYWAC ob. Czytać.

Pochodź: doczytywać się, naczytać się, obczytany,
poczytywać, poczytać, poczet; przeczytać, przeczytać,
rozczytać się, czytać się, wyczytać, zaczytać się; cf.
Czcić, ezciciel, czcionka, czysfo.

CZYWUN ob. Ciwun. CZYY ob. Czyi. 1.) CZY-Z,
CZYZ ob. Czy.

2.) CZYZ, a, m., CZZYKY, a, m. ptaszek mniejszy od
szczygła, na grzbiecie oliwkowy, fr'ngilla spinus, li-
naria viridis. Klein Zool. 221. der Zeißig, das Zeiſchen;
Niederf. Zieske; Bh. cij, cijſek; Slo. čižik, čiža; Hg.
tzizige; Rg. ciz; Bs. ciz, cizer; Crn. zisek, lisz, liszhék;
Sr. 2. žiž, žižik; Sr. 1. schwicj, ſaba; Sla. zelencsica;
Cro. čzáyzlek, ſterlipecz, ternyovka; Hg. tsiz; Rs.
чижь, чижикь, чижичечь, fem. Чажовка, чи-
жовочка. Czyżykowie zieleni. Banial. J. 3. czyży-
kowie psykali. ib. J. 3. b. Oto ten czyżyk zielony,
Spiewa iak umie swéy samicy szarey. Karp. 1, 47.
CZYZOWY, a, e, od czyża, czyżyka, Zeißig = ; Ross.
чижовий.

CZYZMA ob. Cižma.

D. D.

D
czwarta głoska abecadła, u Greków delta, w He-
brayſkim ięzyku daleth zwana. Kras. Zb. 1, 222. D
iedno tylko mamy facińskie. Now. Char. W odmianie
ſłów Polſkich, pospolicie po d włacza się z n. p. ide,
idziesz, dzida, na dzidzie. Często też, osobliwie
u dawnych ſamienia się we ſrzodku słowa na y,
n. p. włayca, zamiaſt władza, iedynowlAyca, równo-
włayca, świętokrayca. §. d abbreviat. n. p.d 15 go

5e . .

396

DA! - DĄBNIK.

Czerwca, znaczy: dnia, §. w abbreviat. i t. d. d
żnaczey daley.

DA!

1.) DA! godło dziecinne kłaniania się lub dziekowania, ein Wörchen, womit ganz kleine Kinder ihr Compliment machen, oder sich bedanken. Mamka mówi Jasiowi da! Oss. Wyr. Tatuniowi za iabłuszko Jasiek: da Tatuniu. ib.

2.) *DA! słowo przydatkowe niepotrzebne. Dudz. 31. wyraz dosyć powszechny, iakoby hasło lekce ważenia: mnieysza o to, niech tak będzie, pa! ſeyß! was liegt bran! Nie wieliczka to zhroia, mówi, da dobrenka. Jag. Gr. B. 2. b. Nie chodź tam Woyciechu, rzekł Jakub; da! odpowiedział Woyciech i odszedł. Oss. Wyr. (Vd. da, de - żeby, aby, by; Crn. de; (Dl. da, ali; Hg. dé; Cro. da; Bs. da ale; Ec. Dabły żeby, dá bydemb niech będzie; Rg. da! partic. exhortat. nu! nuże!

DA DA DA; głos śpiewaiącego bez wyrażenia słów, da da
da! la la la! wenn man singt ohne bestimmten Dicht.
Spiewa: Matusia w lasek pognała iagnięta: da da da, da
da da. Teat. 53, 58.

Dąb, çbu m., żołędziorodne drzewo, die Eiche, der
Eichbaum; Bh. dub, (od tupoſti, t. i. twrdoſti) zymak,
zymni dub; Slo. dub, świda, dubowý ſtrom; Sr. 1. et 2.
dub; Vd. dob, sholodio drevu, sholodje, hraſt (cf.
chróſt); Crn. dob; Hg. dub, antiquis erat quercus bona
arbor, quia primum mortalibus victum dedit, ab Hebr.
ann, unde et dòbr (dobry) a Slavis deriuatum est. Carn.
dòb aesculus, dobſti excauare, hraſt quercus (Hung.
domb collis); Sla. ràſt, cer; Bs. dub, 1., árbor, 1.,
quercus; hraſt cerrus; Rg. dub arbor, robur, hraaſt
quercus; Cro. hrazt, hraszt; Rs. dybb. Dąb, drzewo
między leśnemi iedno z naywyszzych. Kluk Rosl. 2, 17.
Dąb w niebo się wzbiła. Dar. Lot. 6. rozłóżyły, Bardz.
Luk. 45. trwały. Paſt. F. 8. Nie raz siekierą trzeba
w dąb uderzyć, kto go chce wyciąć. Birk. Kaz. Ob. K.
3. b. Łatwo zbierać gałęzie, kiedy dąb upadnie. Tward.
W. D. 259. Sciąwszy dęby, każdemu wolno zbierać
trzaſki. Pot. Arg. 319. Nie miey za *dęba liche iego
trzaſki. Jabł. Ez. 137. Mały robak wielkiego dębu to-
cząc na oſtatek obali. Tr. Chłop dąb. Budn. Ap. 31.
(sążeńifty). Łakomca myśli o tym, aby daŕł i z dębu
łyka. Rey Zw. 251. b. Fig. tr. Sliy iuž dziewosłęby
J sadź na wsparcie domu twoego dęby. Pot. Syl. 247.
(podpory, filary). §. Dąb, herb, na tarczy młodociany
dąbek o pięciu korzonkach; na trzech iego gałązkach trzy
żołędzie. Kurop. 3, 11. DąBCZYNA, y, ž. niepozorny
dąb, eine unanfechtliche Eiche. Tamaryſkus tak daleko
różny od Bagna, iak dąbczyna od wrzosu. Urzęd. 2.
DąBEK, bka, m, mały dąb, ein Eichen, eine kleine
Eiche; Bh. daubek, daubeček. Dąb rodzi żołądź, z któ-
rego potym wynika dąbek. Petr. Ek. 54. *§. Prov.
Wlasny nieboszczyk, dąbek co w ſtoiączki zdechł. Rys.
Ad. 73. (DABIN ob. Tabin, bnia, m.
dębiec, dębowy kiy, ein Eichenknittel. Glinę w kory-
tach drewnianemi młotkami czyli dąbniami potłuc. Torz.
Szkl. 69. Glinę dąbniami ubiiać. ib. 170. DąBNIK,
a, m. mięsce dębami osadzone, ein mit Eichen beſekter
Ort. Dąbaiki w rynki rozsadzone, ogień łakomy pożarł.

DĄBROWA - DĄC.

Zimor. 129. DąBROWA, y, ž. gay, dębowy, ein Ei-
chenwalsb; Bh. daubrawa; Slo. dubí; Vd. dobja gosda,
dobji borsht, dobje, dobovje (dobrova: wrzos), hraſtje;
Crn. dobráva, hraſlje; Bs. dubraua, sylva; Rg. dubráva
sylva; dubraviscte, hrasctoviscte sylva cerrina; (Rag.
dubrovnik - Raguza); Cro. dubráva syľva maiorum arbo-
rum, sylva roborea; hrasztina quercetum; Rs. дубнякъ;
Ec. дубрӑва, дуброва, часмой и гуслой дъсб, sal-
tus, арем'учей дъсб, особаиво дубовой. Ztuczone
świnie żołdziem nazad z dąbrow się wracają. Otw. Wirg.
418. Po dąbrowie chodził. Biel. S. M. A. 3. - Herald.
dąbrowa, herb, w polu błěkitnym podkowa biała; na
niey krzyż złoty i przy ocelach z obu ſtron takie dwa.
Kurop. 3, 11. ein Wappen. Geogr. Dąbrowa, miaſteczko
wschodniej Gallicy, ein Städchen in Ostgallicien. DĄ-
BROWICA, DUBROWICA, y, ž. miaſto w Brzeſkim
Litewskim. Dyk. G. 1, 176. eine Stadt in Litth. DĄ-
BROWISTY DĄBROWNY, a, e, peſen dąbrow, reich
an Eichenwaldern; Cro. dubravaszt, sylvosus, dubravni,
dubravszki sylveſris; Rs. дубръвный, дубравсый;
Ec. дубрōвисный, дубрōвый. Dąbrowiſty, saltuo-
sus. Maŕcz. W Lipcu łaſki leśne i dąbrowne mogą bydź
sprawiane. Cresc. 695. DąBROWKA, i, ž., imię żony
Mieczysl. 1. §. imiż wielu miaſteczek i wsi. DĄBRO-
WNA, y, ž. miaſto w Pomezanii w Prussiech, Gilgen-
burg in Preußen. Wyrw. G. 581. Dąbrowna, Du-
browa, miaſto w Witebſkim nad Dnieprem. Dyk. G.
1, 176. eine Stadt in d. M. Witebſk.

Pochod: děbina, děbinny, děbinowy, dębowy, dę-
bianka, děbiaſły, děbić, korkodąb; Bh. duben, Kwiecień
miesiąc; dubrawnik pszczelnik.

DAC ob. Dądź.

DąC, dął, dęła, dęli, dmie, dmę cz. ndk., dmuchać, po-
wietrze wyparływać, *dunąć, (cf. tchnąć), blasen, Luft
blasend von sich geben; Bh. dauti, dul, dūgi, dmauti,
duty; Slo. duchám, dutj; Sr. 1. duju, dujem; duhyn,
duhtżo; Sr. 2. duch, dunuſch; Sr. 2. duch; Rg. dutti,
dimati, dúhaći, dunuti; (Crn. dęti, dęm, z pracy sobie
zadawać); Crn. pihneti, piham; Vd. pihati, pishem,
piham, pihanje, pih; Cro. hlideti, pussem, puhati; Sla.
púhat; Bs. dunut; Ross. дунунъ, дунъ, дуню; Eccl.
дую, дму; cf. Gr. δυομαχ exhalo cf. Lat. tumeo.
Absolute dąć, wiać, blasen, wehen. Wiatr dmie. Dudz.
19. On też wicher dący uſtawać zwolna począł. Jabt.
Tel. 82. Zefury pod me nogi ciche swoie dęcia ſkladają.
Min. Aus. 18. (wiania, powiewy). Fig. Dąć, pysznić
się, dmuchać, odymać się, puszyć się, słołg blasen, siſ
aufblasen, dicke thun, siſ ch bláhen, (cf. duma). Co
przedtem cieńko spiewał, teraz dmie, iakby zjałło dja-
blów. Mon. 73, 589. Jakże to dmą ci ludzie, co to
z chudego pacholka zrobili się panem. Teat. 22, 16. Jak
teraz dmie Achilles, dopiął, czego żada. Dmoch. Jl. 2,
44. Uſtroię się w złoto, będę brząkał pieniędzmi,
będę dął, iak pan. Teat. 55, b. 14. Rzekł; Sarkněły
Achiwy, że dął tak zuchwale. Dmoch. Jl. 2, 18. Ty
możesz w podley chacie Z pany i iak pan żyiąc, dąć
przed swaty bracie. Zab. 9, 315. Jżyck. Dąć czym, na-
dymać się czym, womit dica thun, siſ ch womit bláhen. Dmoch.
Jl. 2, 20. Patrząc, iakie przed nim ſtoią Woyłka, iacy

DĄC - DĄCH.

DACHOWE - DACHOWNIA. 397

rycerze, dmie wielkością swoją. N. Pam. 22, 114. - Dąć na co, dmuchać na co, auf etwas blasen, worauf hinblasen. Wszyscy wiatrowie niebiescia deli nań a zbie- rali się. 1 Leop. 4 Ezdr. 11, 2. Każdy dmie na wodę, gdy go ukrop sparzy. Rey Wiz. 195. (kto się na gorą- cym sparzył, i na zimne dmucha, chucha; przypadki czy- nią ostróżniejszym, podeyżrzliwym, ein Kind, das sich verbrannt hat, schieut das Geuer). Dąć w co, dmuchać w co, in etwas blasen, hinein blasen. Już wiatr dobry dmie w żagle. Jabl. Tel. 27. Dmiycie o wiatry w Fin- galowe żagle, Kras. Off. C. 3, b. Neptun Trytonowi w głosną konchę dąć kaže. Otw. Ow. 21. Dąć w fuiarę, w fletrowers i t. d. Rozrząd myśliwiatwo, ale z gruntu prawie, Bo ieśli w sen dmiesz, nie wygrasz na iawie. Bielaw. Myśl. B. - Dąć co, nadymać, rozdymać co, etwas aufblasen, etwas blasen. Dmie pěcherz, a pěcherz rośnie. Off. Wyr. Dąć perlę falszywą, bańkę szklaną i t. d, robić co czczego wewnątrz; Hutarz dęciem szkło w rozmaite kształty utwarza. Pilch. Sen. lift. 3, 72. durchs Blasen. Niektórych sprawy podobne do złotników, co doło, a nieodlewano robią. Pilch. Sen. lift. 46. droże- niem, Hohlarbeit, ausgehöht, hohl, nicht massiv. Ten ołtarz nie był lity i pełny, jedno iakoby dęły, wewnątrz czczy. 1 Leop. Ex. 38, 7. (wydrożyły 3 Leop. ausge- höht, hohl; Bh. duty; Dl. supaly. - Fig. tr. Dąć kogo, poddymać, podbudzać, nabechtać, (Rs. дмийь, дму napuszać kogo), einen aufblasen, aufbehen, ansachen. Dął go uftawiecznie, żeby przeciw prawom i władzy wierzgat. Off. Wyr. On ci gra; ale kto inszy dmie. ib. (inszy ieſt przyczyną, inszy czyni. Jeſt ktoś za zasłoną; on tylko sprawcą na oko). DĄC się zaimk., nadymać się, puszyć się, sich aufblasen, sich aufblähen; Bh. dmauti ſe, dmu; Ec. дмийися, дмюся, кичишься, нады- маться, гордиться. Srogo się z tey chluby nad insze dmie narody, że w swoiey ziemi z wieków chyłe. Tward. Wt. 8. Guiewiają się, dmą się, a zaperzywszy się, klną. Glicz. Wych. E. 4. Ec. дмӳся на кого; Gr. πνέω ογγύν spiro iram.

- Pochodź: dąsy, dąsać się, nadąsany, wydąsać się; dmą, dym, dymić, dymać, dodymać, dodać, nadymać, nadąć, dętość, nadętość; odymać, odcąć, obdymać, ob- dąć; poddymać, poddać, podymne; przedymać, prze- dąć; przydymać, przydać, przydymek, przydymić; roz- dymać. rozdać; wdymać, wdać, wzdymać, wzdąć, wydymać, wydać; zadymać, zadąć, zdymać, zdąć. 2.) Dech, tchu, dychać, technąć cum deriatu. 3.) Dmuchnąć, dunąć, dmuchać cum deriatu.

DACBOG ob. Dadzibog.

DACH, u, m., Daszek zdbrn., przykrycie czyli pokrycie domowe, z Niem. das Dach; Suec. taf; cf. Lat. tectum, tegere; Gr. τεύος, σεγος; Hb. nnn; Bh. krypt, krytka, krow (cf. kryć); Sr. 1. cijecha, tjecha (cf. írzecha), krév, kwadžita tjecha; Sr. 2. tschecha, kschülo, kschüwo, kschylo, kschischo; Crn. streha, streiha; Vd. streha; Cro. sztróha, sztrossina, krou, kròv; Dl. sztreha; Bs. krov, strehha, pokrov od kuchje; Rg. kroov, pokròv, strèha; Sla. kròv; Rs. стрѣха, крóvля, крышка, пáluba; Ec. кровь, покровь, зда, здо, кровля, спропьb. Pokrycie albo dach bez fundamentu ołać się mie może. Smotr. Ap. 12. Szczyt albo dach domowy. Cresc. 36. Dach słomiany, poszycie, strzecha, ein Strohdach, Dach gontowy, gonty, ein Schindeldach, dach cegłany, da-

chówka, ein Ziegełdach. Pod strzechą, pod gontami, pod dachówką: pod dachem słomianym, gontowym, ce- glanym. Dach dwoiſty, ein vierseitiges Dach. Dach nie- dwoiſty, na obie fronty schodzity, ein Satteldach. Cn. Th. Dach Włoski, ein italińskiſches Dach. Switk. Bud. 109. Kiedy naprzód ludzie budować począli, wywiedli na domie wysokie dachy, ižby latwie deszczowa woda ściekać mogła, a dach się nie kaził; wzszoko wnet i ozdo- ba przyſąpiła, tak iž owe dachy, co ie Włoskiemi zowią, a nie są, i ſloią by kominy abo źłudnie niepokryte, nigdy tey piękności i tego pożytku nie przynoszą. Gorn. Dw. 411. Na wroty potrzeba, dachu. Cresc. 24. (ob. daszek, ob- daszek). Fig. Kobiety gotoweby na dach włazić, byleby ie tylko widziano. Teat. 53, 59. (wszelkich używają sposobów, by oczy na się ściągnąć). Kto w dachu nad sobą nie zabił dzury, Niemasz dziwu, że zmoknie, ſkore przyidą chmury. Pot. Arg. 342. (żłemu zawczasu zapo- biegać). Dzinry w dachu nie załka, gdyby nie kapało. Pot. Arg. 637. (wszyſtko aż musi). Prov. Slov. mokn'ę gako dach. - Lepiey mieszkać pod dachem, niżeli w opoń- czy. Pot. Jow. 107. (lepiey doma, niż pod namiotem, w polu). Meton. dach, dom, pomieszkanie, Dach und Fah, Haus, Wohnung, Oba razem nie możemy pod iednym mieszkać dachem. Teat. 18, 126. Za dawnych czasów bracia pod iednym dachem mieszkali i z iedney miſki iadali. Off. Wyr. Pozwolić komu dachu, dadź schronienia, przytulku. DACHOWE ob. Dachowy. DACHOWKA, i, ź. cegła dachowa, der Dachziegel, die Dachpfanne; Bh. Skridlice, kridlice, dłažice, dłažicka, źłabowice; Slov. skridica; Sor. 1. kortkovič czehel; Carn. střešnek; Vd. Korz, střehen zhrép, střehna opeka, stře- hen ziegu; Sla. crisp; Bs. opeka, kuppa; Rg. króvniza, kuppa, plocça; Cro. czigel krovni, krovni chrěp; Dal. krovnicza, kuppa; Rs. черепица, черепичка, rycákb; Ec. скудěль. Dachówka podobniež iak cegła robi się z gliny. Kluk. Kop. 1, 3o3. Dachówki są wyginane, są i karpiówki. Kluk. Kop. 1, 3o4. Hohlsiegel und Flach- ziegel oder Bieberschwänze; Bh. kurka, dłažica. Dachówka żłobkowata. Cn. Th. Forſtziegel. Š. Zbiorowo dachówka, dachówki z dach cegłany, dom pod dachówką, das Zie- geselbach. Wſtapiwszy na dom, przez dachówki spuſcili chorego w poſrzodek izby. Budn. Luc. 5, 19. (wleżli na dach i poſuſcili go przez dachówkę. Sehl. Luc. 5. przez posowę. Bibl. Gd. - Impropr. Dachówkę marmurową zdiął z kościoła Junony a położył nią kościoł Fortuny. Wurg. Wal. 9. (pokrycie). Š. Dachówki, gatunek go- łebi, die Dachtaube. Gołebie są różne: kručki, noſki, włochate, garłacze, běbenki, dachówki, izdebne. Haur. Sk. 127. DACHOWKARZ, a, m. co dachówki robi, der Dachpfannenarbeiter. Bndth. Bs. opekár. DACHOW- KOWATY, a, e, - o adv., pochodźcy na dachówkę, dachpfannicht. Łodyga dachówkowata, caulis imbricatus, łuſkami dachówkowato przykryta. Fundz. Bot. 2, 14. DACHOWKOWY, a, e, od dachówek, Dachpfannen = ; Ec. черепичный. Łupik dachówkowy łupa się w grubże tablice i używa się na pokrycie dachów, zamiaſt dacho- wek. Kluk. Kop. 2, 85. Dachówkowo adv. w kształcie dachowek, in Dachziegelsform, wie eine Dachpfanne. Lītki dachówkowo układane. Bot. Nar. 86. DACHOWNIA, i, ź. cegielnia od dachowek, eine Dachpfannenbrennerey, eine Ziegeſcheune zu Dachpfannen.

598

DACHOWNIK - DADZ.

Grunt do wystawienia dachowni sposobny. Vol. Leg. 5,
150. Summa na wystawienie tartaku, cegielni i dachowni.
ib. 5, 150. DACHOWNIK, a, m. co dachówki pali,
ceglarz od dachowek, der Dachpfannenbrenner. Bndtk.
DACHOWY, a, e, daszny, od dachu, Tach - ; Boh.
Krych; Rs. krwiščenčnja, kровельный. Dachowy ka-
mień, ardoise. Stas. Buff. 144. Dachowy pokrywacz,
der Dachdecket. Crn. krovz; Vd. krivez, frehokrivez;
Rs. kровельщикъ. S. Dachowe, - ego, Subfl. neuš.
(cf. komorne, czynsz od mieszkania), płaca od dachu,
od kwatery, Quartiergeld. Tr.

Poch: daszek, daszhowaty, obdźach, obdźaszek, pod-
dasze, poddźachowy, przedźaszek, przydźaszek.

DADZ, DAC, dał cz. dh., da, dadzą Fut. - daie Praes. -
(Dawać frequ. et contin. qu. v.) (oppos. brać), gčben;
Bh. dati, dał, dam, davati, dawam; Sr. 2. dasch; Sr.
1. dati; dam; Vd. dati, dál, dájem, dajati; Cro. dati,
dajem, davati; Dl. dati; Hg. adni; Bs. datti; Sla. dati;
Rg. datti, davati; Rs. dámb, давамь, давывамь; Lat.
datus, dare, do, dedi; Gr. διδωμι, δωω, δότε; Hb. nn. teth;
Jnd. dadámi, dadasi, dadati). Dadź co, ieſt odjąć sobie,
a ku używaniu podawać drugiemu. Gorn. Sen. 350. (cf.
udzielić). Co drugiemu dasz, tego sam nie masz. Rys.
Ad. 6. Day temu, day owemu, aleć nie masz. Cn. Ad.
149. Dziś day, iutro day, aż sam nie masz nic. ib.
Dawszy raz, dwa, musisz dziesięć. Cn. Ad. 533. Nikt
nikomu nie daie, czego sam nie ma. Biel. Kr. 119. Mon.
-1, 794. Dwa kroć daie, kto rychło, a trzy kroć, kto
ochotnie daie. Cn. Ad. 179. Prot. Jał. 7. trzy kroć daie,
kto nieproszony daie. Zegl. Ad. 69. Wszytłko mówią:
day, day! darów czekaią. Sk. Kaz. pr. Kto dał, ten
dał, by ieno dał. Birk. Ex. H 2. Dać ex oppos. braniu,
geben, im Gegensatze des Rehmens. Dadzą maiętnemu,
a i to, co miał, wezmą ubogiemu. Groch. W. 516. B-ch.
Ep. 29. Glupi daie, mądry bierze. Rys. Ad. 15. Glupi
bierze, a mądry daie, Cn. Ad. 252. Wszyscy chcą brać,
a nikt nic nie dadź. Cn. Ad. 1269. Musi kto pierwey,
dadź, toż dopiero drugi weźmie. Gorn. Sen. 544. Bicrz,
coć daią. Dwor. H. 2. Glupstwo nie brać, kiedy daią,
Jak. Bay. 126. Dadź, z podmyšliwaniem przysłowka
dobrowolnie, gutwilling geben, mit Gutem geben, frey-
willig geben. Abo day, aboć wydrę. Cn. Ad. 1. Day
chceszli, alboć wydrę. J. Kchan. Dz. 73. Dadź
komu co, udzielić komu co, użyczę, einem etwas geben.
Bóg swą mocą raczy nam dadź dobra wszelakie. Karnk.
Kat. 579. Tym dwiema cŕcom z potrzebę pokarmu dadź
nie miała. Wys. Kat. 2. Z dzierżawy swoiej dziedzictwo
da synom swoim. 3 Leop. Ezech. 46, 18. (oprawi. 1 Leop.).
Dusza daie nam życie. Teat. 23, b. 91. Nie ieſt to łąską
dadź życie człowiekowi, ale myšleć trzeba o iego wycho-
waniu. Teat. 49, c. A. 2. (płodzić człowie:.) Jle kroć dasz
uſtek twoich, Tyle kroć użyczę swoich. Groch. W. 544.
(Rozpuſtnie: Panny łtroynym daią. Dwor. K. 3. Fawo-
rów nie odmawiają). Ta Jeymość daie (przypuszcza cie-
lesnie do siebie, szafuć ciłem). Dadź komu lekarſlwo,
na poty, einem Arſjenep geben, eingeben. Praca niech
daie na poty. Pilch. Sen. līſt. 389. - Dadź, zdarzyć,
geben, verleihen, gewährten. Któžby mi to dał, bym mógi
widzieć boga, Bym znał, któredy bliższa kniemu droga.
Chrość. Job. 84. Któžby mi dał, by zdatna do teyże przy-

slugi Krew moia służyła wam przeciąg wieków długi.
Teat. 45, 8. Grzěch w nas panuie: o ktoby nam dał dobrze
tego się korzenia dokopać, ktoby nam dał ten korzeń
amorządź, iakimby nam był zbawił iełem. Sk. Kaz. 510.
Jednym praca, drugim cnota, wielom szczęście daie. Fr.
Ad. 1. (zdarza, szczęści im, sprzyja). Bóg daie,
zdarza, Gott verleiht, giebt. Day boże, bogday, Gott
dobgach, boday, Gott gabe! Day boże, bym fałsz prze-
rzekł, mnieyszaby to była. Groch. W. A. 3. Boże day
w dobry czas mówić, a we zły milczeć. Rys. Ad. 10. Dał-
by bóg, oby bóg dał, möchte Gott geben, verleihen, Gott
gabe, daß... Dalby to bóg, aby tylko na nieprzyiacio-
ły śmiały był. Psalmod. 15. Nie day boże = brón boże,
uchoway boże, Gott wolle nicht, Gott behútsse. Panna
ta winy žadney nie ma, nie day tego boże. Sk. Zyw. 1, 17.
Boże day zdrowie, na zdrowie, zut Geneſung. On tu
umyślnie rzeſkim głosem kichnie, Wszyscy: boże day
zdrowie! Pot. Jow. 2, 4. Widząc go ochotnie iedzącego,
rzekł: boże day ci na zdrowie. Sk. Zyw. 236. (niech ci
służy! Gott laſſe es dir wohł beſommen). Boże day
szczęście, szczęść boże! Ro. day Panie Boże! Glück zu!
Antw. das gabe Gott! Więc to day boże szczęście,
ruszmy Ossę wprzody A na Ossę Pelion wsadźmy. Min.
Ryt. 1, 281. (w imię boże, in Gottés Namen). NB.
Opuszeza się słowo Bóg, Boże, a kładzie się day = bog-
day, boday, boże day = oby, wolle Gott, gabe Gott!
Day się tacy ludzie rodzili. Warg. Wal. 208. Przyidzie
i wam powiedzieć oſtateczne słowo, Day, żebyście
lepszych lat doczekali zdrowo, Day, żebyście do śmierci,
krom sielſkiej dziewice Nigdy nie poznawali mieyſkiej mi-
łośnice. Zimor. Siel. 188. Biadaż mnie! daybym iuž wię-
cy nieżyła. Zimor. Siel. 197. Nie ieden głos poszedł
z uſt poddanych: day tego nie zażył, boday zdechł, niż
zażyie. Opal. Sat. 29. Poleł w ulicy on gospodarz mily,
Od geſtych: day zdrów! pozbył chłop i siły. Biatob.
Odm. 13. (od ceſtych, hoday zdrów, t. i. kielichów za
zdrowie spełnianych, von dem vielen Gefundheitstrinken,
von den vielen Gefundheiten). Da bóg, da = li bóg,
dali bóg, ieſli bóg da, zdarzy, dozwoli, wenn Gott giebt,
geließt es Gott, so Gott will. Będzie - li Pan raczył, abo
da = li nam bóg zdrowie, uczyniemy to abo owo. 1 Leop.
Jak. 4, 15. O tey rzeczy się z czasem w Paryżu, da bóg,
muszę dowiedzieć. Kras. Dos. 97. Dali mi bóg ogładać
oycą mego, oddam ci hoynie tę uczynność. Gorn. Sen. 36.
Da = li mi bóg teraz uyść, na potym będę oftożnieyszy.
Cn. Ad. 144. Lepsza chwała bogu, niż da = li bóg, Cn.
Ad. 449. Birk. Krz. Kaw. 7. Orzech. Qu. 135. Takaz
prysięga: dali bóg, dali Pan (cf. tak mi Panie Boże do-
pomoż), wahrhafki! Sr. 2. Iez bohġ da; Bh. bohda; Sr.
1. pschisamoc, pſchisamace, pſchi famei mocy boschet. Czy
to nie nasz Pan? a dali bóg ci on sam! Teat. 30, 29.
Tegom dalibóg naybardziey žycyła, Abym się ciebie do
woli naprała. Pafl. F. 133. Dali bóg, iak žyię na świecie,
nie widziałem podobney beſtyiki. Zab. 15, 181. Dali bóg
oczyżnę miułiu. Birk. Zam. 55. Cóż tam słychać? Nic,
dali Pan! Zab. 9, 322. - *Dadź, pro causa causante
rozkazywać, kazać, zlecać (cf. Gall. faire faire), beſeh-
len, laſſen, veranſtalten, (machen laſſen). Dobry żoł-
nierz, umie kowalowi rozkazać, iakim kształtem ten te-
sak, i ak dobry ma bydź, który robić daie. Gorn. Dw. 56.

DADZ.

DADZ.

Jam sobie raz dał to pismo studentowi czytać. Teat. 30,
4. Gdy synaczek miał sześć lat, dali go rodzice uczyć
grammatyki. Sk. Zyw. 2, 35. Syny swe dać czytać
uczyć. Glicz. Wych. 3. 8. Annę dano uczyć po Pol-
sku. Biel. Kr. 249. Platynę papież dał wsadzić. ib.
434. Wielu ludzi Nero dla pieniędzy dał pozabiać.
Star. Ref. 100. (NB. Teraz zdazzew się używa dadź
zamiałt kazać; w brew zaś przeciw Polszczyźnie Niem-
cy swoie bitten lassen, tłumacząg dadź, prosić). - Similit.
Da się to widzieć. Paſt. F. 115. (wyiawi się to samo
przez się, pokaże się, das wird sich zeigen. Da-ć się to
widzieć, ieżeli on ważność daru twojego uczuć potrafi.
Teat. 64. Dadź się we znaki (cf. znak). Ranę komu
dadź. Otw. Ow. 134. (zadawać, eine Wunde versehen).
§. Dadź, nie bronić, dopuszczać, permissiue, lassen,
zulassen. Za pana swego da się zabić. Fabl. Tel. 72.
Dalbym sobie oko wylupić, ieśli to nie prawda. Cn. Ad.
140. Dał się bóg napić, a djabeł nie dał się wyspać.
Rys. Ad. 12. Zabiia mię iak bydź. a płakać nie daie.
Zabt. Amf. 23. Sobie prawdy ani mówić do Ja-
giella, i dano mu to; przyszedł tedy pod namiot do
króla. Biel. Kr. 262. Similit. Adrałt zwyciężony prosi
o życie, Telemak mu go daie. Fabt. Tel. 270. (daruie,
nie odbiera, et schenkt ihm das Leben). §. Dadź co za
co, płacić für etwas geben, zahlen. Co dadź to dadź,
zapłacić i przepłacić, geben was man nur haben will,
es mag kosten, was es will, überzahlen. Namawia żona
męża, co dadź to dadź, byle kasztelanią kupić. Opal.
sat. 39. Co dadź to dadź, kobiety muszą mieć ko-
ronki. Haur. Sk. 354. W targu kupuiały daie t. i.
pieniądze płaci albo ofiaruie, podawa, der Käufer giebt,
zahlt oder bietet für etwas. n.p. Daycie Waszmość zło-
tych dwanaście! Alb. n. W. 12. Przedaiący daie, to
ieſt, spuszczca, uſtepuie za iaką cenę, der Verkäufer
giebt, läſt die Waare für einen gewiſsen Preis. To
drogo dwanaście złotych! ośm złotych weźmiecie? R.
Nie dam od dziesięciu! Alb. u. W. 12. Dadź na
rękę, zaliczyć, zadawać, dadź zadatek, qu. v. auf die
Hand geben, Handgeld geben. §. Dadź na co, łyżeć
na co, nakładać, worauf verwenden. Tym pogardzili,
na co się w tym żywocie praca i czas darmo daie. Sk.
Zyw. 2, 50. Dadź czemu = poświęcić czemu, geben,
weiſen, widmen. Dawszy sprawom zawilieno ledwo nie
dzień cały, odpoczywał wieczorem. Fabt. Tel. 16. Noc
potym spaniu dali. Otw. Ow. 287. - Dadź głowę = ſta-
wić głowę, życie, feinen Kopf geben, zum Pfande feken,
laſsen. Dalbym głowę, że ieſt nienawidzonym. Teat.
29, 7. Dadź głowę, zdrowie, życie: położyć życie,
feinen Kopf, fein Leben laſsen. Trzeba nam dla boga
nie wzdrynać się i zdrowie dadź. Sk. Zyw. 2, 43. Chętnie
pry tobie na śmierć pod miecz damy głowy. Teat. 44,
27. Dadź życie i t. d. tracić, utracać, fein Leben ver-
liegen. Co komu inszemu żywot chciał wziąć, przyi-
dzie go dadź iemu samemu. P. Kchan. Orl. 1, 57. Ry-
chard strzała poſtrzelony, dla swoje chciwości zarazem
gardło dał. Star. Ref. 98. §. Dadź kogo do nauki, na
naukę, ku wychowaniu, = oddawać go, einen in den

DADZ.

539

Unterricht u. f. w. geben. Rosło dziecię i do nauki
dane, prędko się wiele nauczało. Sk. Zyw. 334. Na
nauke dany, prędko poymował, co słyszał. Sk. Zyw. 218.
Umyślała iedna córkę komu innemu dadź ku wychowa-
niu. Wys. Kat. 2. - Dadź do iakiego mieysca, odda-
wać, an einen Ort hingeben, hinthun, geben, thun.
Ludzie rycerscy byli do więzienia dani. Baz. Hſt. 18.
Nim go do więzienia dadzą, maią mi go tu wprzód
przyprowadzić. Teat. 85, C. Do ciasnego więzienia pa-
pież go dadź kazal. Sk. Zyw. 326. Chciał do źtayni dadź
konie podrząż znużone. Tot. Saut. 47. - Dadź co
komu, oddawać mu, iego woli, porzucać mu, podda-
wać mu, einem jemanden übergeben, gänzlich überlassen,
ihm Preis geben. Pan ten arendarzom zdziercom dał
poddane swoie. Groch. W. 565. Czynitem sprawiedli-
wość, nie day mnie potwarcom moim. Budn. Ps. 119,
121. (nie podawayże mnie im. Bibl. Gd.). Ja tobie
dam w posłuszeństwo a w opanowanie twoie wszyſtkie
narody świata tego. Rey Poſt. S. s. 1. Nie mogąc dłu-
ey okrucieńſtwa iey wytrwać, chce wszyſtko dadź we
djably. Gorn. Dw. 511. (djabłom oddawać; do kata
porzucać). Simil. On na miecz oftry' wszyſtkich da.
P. Kchan. Orl. 1, 73. (skazał, poświęcił). Adverbiał.
Day go bogu! wykryknik zadziwienia! daſ się dach
dliec Gott! Day go bogu, iak We Pan czerſowy, 'co
za cera, twarz iak pełna! Teat. 7, v. 41. Cud nie-
sychany, day go bogu! Góra w poługu. Kniaz. Poesz.
3, 124. Min. Ryt. 4, 113. Simil. Day go katu, daſ
dich der Henker! Day go katu, mało! Pot. Jow. 108.
J ty także puſtakiem chcesz bydź, day go katu! Trěb.
S. M. 47. Dadź na wolą czyią, zdawać na iego
wolą, zoſtawić iego woli, spuszczać co na niego same-
go, jemandes Wilkuſt überlassen, ihm etwas frey lassen,
es ihm heimſtellen. Jezus beżenſtwo na wolą daie,
nie przymuszając do tego. Biat. Poſt. 134. Chciał obłę-
żonego wolno przepuścić, lecz ieſliby się też chciał
bronić, tedy mu to dał na wolą. Biel. Kr. 176. §. Dadź
na kogo, zdawać nań, jemanden etwas überlassen, an-
heim ſtellen. Cieszył go mówiąc: iuž to na mnie day,
sprawię ia to. Sk. Dz. 870. - Dadź na kogo niak.
wzgladać na niego, względ mieć nań, szanować go, auf
jemanden etwas halten, ihn werth halten. Syn na oyca
nic nie da; a córka sprzeciwia się matce. Radz. Mich.
7, 6. (lekce waży oyca. Bibl. Gd.). Chłopczyk ten
na pedagoga nic nie dał. Dwor. K. Sędziowie wasi na
świadki nic nie daią. Gorn. Wt. K. 3. Ja na te rozu-
mienia nic nie daię. Krom. 5, §. Dadź w gębę, po ge-
bie, po uchu i t. d. bić, eins geben, (eine Dhrſeige,
Schläge u. f. w.), schlagen. Teraz w pyſk ciężko dadź
komu. Zab. 13, 29. Gawdz. Dał synowi w gębę dosyć
głoſao, Falib. Dis. 111. Dał mu pięścią w gębę. Zab. 13, 32.
Trzykroć Arachnie w łeb dała Minerwa. Otw. Ov. 220.
Jednemu z posłów dał w gębę. Biel. Kr. 294. Dał sobie
w łeb o ćsianę. Maćez. Jakby mu w gębę dał, zawłydził
się. Cn. Ad. 294. Dawszy djablu i rozkoszom po gębie,
za cnotę się udał. Orzech. Tarn. 21. (porzuciwszy ie).
Jakbyś wszyſtkim dał po uchu. Pot. S)l. 450. (zmie-
szani są). Dadź komu w nos. Cn. Ad. 140. Jakoby
wsyſtkim dał po nosie. Chrość. Fars. 86. Dała mu
w nos szczutkę, że aż odſkoczyl, Oss. Str. 3. (ob.

400

DADZ.

szczudłek). Tak iakby mu w pyśk dał, nazad odśkoczył,
Jabl. Ez. 145. Dadz komu po grzbiecie, po skórze
dybiku, po tybinkach qu. v. : wygrzbietować, wygrzmo-
cić. - Ellipt. Dam ia ci, poznasz z kim masz sprawę.
Boh. Kom. 1, 41. (id) will dir geben! Slov. pohnem ia).
Bym się nie rozgniewał, wierz mi, żebym ci dał do-
brze, tak żebyś pamiętał. Gliez. Wych. G. 3, b. Za to
zuchwalftwo dam ia wam, złodzieie! Zab. 14, 280. Da
on tobie, iak się o tym dowie! Teat. 53, 6. Ey da-
łemże iemu, dałem! Boh. Kom. 1, 359. Simil. Dałbym
sobie : nawarzyłbym sobie piwa, ich würde mich schon
betten, ich würde schon ankommen. Niechże mnie bóg
broni, dałcibym sobie. Teat 1, b. 99. Dałabym ia so-
bie, żebym w taką historyą weszła, Teat. 10, 56. Dała-
bym sobie, nie! nie chce się w to wrażać. Teat. 54, 17.
- Dadź czym o co : bić, uderzyć czym o co, womit ge-
gen etwas schlagen. Przez gniew zapalczywy Z góry dał
mną o ziemię. J. Kchan. Ps. 149. (z góry mnie na doł
pchnął. Karp. 6, 101.). Fig. Dadź czym o ziemię,
porzucić co, odrzucić, etwas wegwerfen, verwerfen. Ta
prawdziwą rozkoszą wolą białegłowy dadź o ziemię, a
nie zachować się temu, który ie szczérze miułe, niżliby...
Gorn. Dw. 309. Widząc, iż go miec nie mogła,
umy-
śliła dadź wszyltkim o ziemię, a nie przyjmując ani li-
ftow, ani darów, ani w tę łstronę, gdzie on był, patrzać.
ib. 275. Simil. dadź przec = porzucić, odrzucić, weg-
werfen. Dam przec wszyltko a wszyltko, a cało odeydę,
Zebr. Ow. 296. §. Słowo dadź, słownie przyzekać, fein
Wort geben. Daiesz mi na to swe słowo. Teat. 34, c. 11.
Day teraz słowo, że w krótkce dasz rękę. ib. 54, c. B. 2.
Słowa mi danego nie dotrzymały. ib. 8, b. 91. Simil.
dadź rękę na co, przyzekać co podawaniem ręk, feine
Hand worauf geben, es mit einem Handschlage versprechen.
Wszyscy rękę na to daiem, że tego czynić nie hędziemy.
Sk. Dz. 729. Dali sobie na to rękę, dali ręce drugim
rozjąć. Budn. Ap. T. 2. (symbolum zgody i ugody).
Zmowę Paweł S. i danie rękę, rozchodząc się, uczynił
z S. Piotrem, aby ubogich ratowali. Sk. Dz. 29. Zaczym
sobie na zgodę dawszy ręce wzaiem, rozeszli się. Zab.
14, 71. §. Dadź komu godzinę, dzień, czas, mieysce,
*zrok, rok, = naznaczyć, wyznaczyć, einem die Stunde
u. s. w. geben, bestimmen. Ich rada ieſt, aby dnia dzi-
sieyszego, który sobie dali, po leżach woyſko wasze po-
hili. Warg. Cez. 108. Niech pozwany wie, od kogo i na
który dzień rok mu dano. Gorn. Wt. Q. 4, b. Zlecił
swoim, aby dali zrok, (rendez - vous, congres), abo
mieysce posłom cesarſkim, gdzie się zjechać mieli. Dali
im tedy zrok za tydzień niedaleko od pierwszego mieysca.
Papr. Ryc. 105. Rs. cożdămься, cżidamься. Nie to
mię obraża, że cnocie po rozkoszy daiecie mieysce, ale
to, że ią na sztych kładziecie z rozkoszą. Gorn. Sen. 229
- Dadź komu wyższe mieysce, dadź mu dank, przodek,
wprzod, naprzód, = przyznawać mu pierwszeństwo, uſte-
pować mu, einem weichen, ihm nachgeben, ihm den Vor-
rang lassen, den Vorrang geben. Ludzie wyższe mieysce
dali rzeczom potrzebnym, niżli rzeczom dobrym. Gorn.
Sen. 165. Dał mu mieysce po prawey ręce, Tr. - Uczony
ieden temu rycerzowi dał wielki dank w sprawie, w mę-
ztwie i w dzielności woienney. Gorn. Dw. 180. (ob
dank). S. Bazyliuszowi przodek sam Libaniusz daie. Sk.

DADZ.

Dz. 265. Nie dam ci wprzód, nie uſłąję - ć placu. Cn.
Ad. 566. Lecz i Klorynda w ten czas Argantowi Męzt-
wem i sercem naprzód nic nie dała. P. Kchan. Jer. 241.
Mięsa tych wołów inszym nie dadzą wprzód smakiem i
dobrocią, oprócz Angielskim. Boter. 73. Nie dam ni-
komu wprzód, co się woyny tyczy. Alb. z W. 20. Gło-
sem wam nie damy wprzód i naukami. Otw. Ow. 195.
Dadź wprzód na kogo = dadź pierwszeństwo komu, einem
den Vorzug geben. Nie dbałam ia na wysokie panięce
ſtany, Nie dałam wprzód na doſtatnie i wielkie pany.
Zimor. Siel. 336. - Aliter mieysce, ucho komu dadź,
ſłuchać go, einem Raum geben, einem Gehör geben.
Mąż lekkowierny słowom zdradliwe źony dał mieysce, i
nie wysłuchawszy młodzieńca, potępił go. Sk. Zyw. 322.
Słowom iego mieysce dali. Zbil. Dr. B. 4. Prosił go,
aby iego posłom ucho dał. Sk. Dz. 223. Ucho iedno day
ſkarzącemu, drugie choway obwіnionemu. Cn. Ad. 1193.
Pot. Arg. 92. (mówiwſzy za baranem i za wilkiem mó-
wić trzeba). Nowiny nam smakuił, tym daiemy ucha,
Nie myšlimy, że co dzień bóg pacierza słucha, Pot. Zac.
pr. Znaiomym prędsze ucho daią. Auszp. 53. Jabt. Tel.
149. Mieysce dadź czemu, łaſtosować się do czego,
czynić podług czego, ſich wonach bequemen, Raum geben,
ſich darndač einrichten. Ješlim godzien, że mię naſładować
J mieysce memu chcesz dadź przykładowi. P. Kchan. Jer.
118. Woyſko Tortozę wziąwszy, mieysce dało zimie i
roku nowego czekało. ib. J. 3. §. Dadź bitwę, wydawać,
ſtaczać bitwę, eine Schlacht liefern. Gdy bekartowi Ka-
rola W. Leszko bitwę dał, w oneyże sam zabit. Krom.
42. - Szturm dadź = przypuszcać, Sturm lauſen, einen
Sturm veranſtalten, stürmen (eine Stadt), beſtürmen.
Dam szturm ten z rana piątego dnia obłęzenia. Uſtrz.
Kr. 1, 282. Domyšlił się, z którey ſtrony dadź szturm
król umyšlił. P. Kchan. Orl. 1, 423. Dadź odpór =
odpierać się, bronić się, odeymować się, Widerstand leſ-
ſten, Widerstand thun. Ješli namiętności nie z początku
zaraz się hamuią, tedy, dusza nie ieſt iuž w ſtanie dania
odporu natarczywościom. Pilch. Sen. 128. Ognia
dadź - wyſtrzelać, Feuer geben, los schießen, senern.
W ten czas właśnie ognie dały owe posłane reymenta
ze ſkrzydeł. Jabt. Buk. K. 3. b. - Dać tył nieprzyjacie-
lowi. Chmiel. 1, 83. (uciekać, ob. tył, dem Feinde de den
Nücken wenden). §. Dadź przyczynę, racyą, zdanie, =
przekładać, powiadać, die Ursache, den Grund angeben,
vorbringen, vortragen, seine Meynung fagen, seine Stim-
me geben. Daycie swe zdania, lecz nie hładźe szalonemi.
Zab. 15, 185. Jak iuryſta day w tym swoje zdanie.
Teat. 32, b. 141. Czemuž tak pomieszany? czemuž nie
dasz zdania? ib. 45, d. 35. Wyb. By wynikle w kraiu
zamieszania na mnie nie padły, Daycie swoje zdania,
daycie, iak krew oszczedzić. Teat. 45, d. 56. Wyb.
Trzeba, ażeby minifrowie dali przyczynę, dla który
żądają większey liczby maytków. Gaz. Nar. 1, 3. Piątą
racyą daiesz, mówiąc, że... Pim. Kam 137. - Dadź
komu radę, radzić mu, einem Kath geben, ihm rathen.
J nad tym nam się zaſtanowić zdaie, Choć rada dobra, zwa-
żyć, kto ią daie. Zab. 12, 307. Czemu rady nie dadź
ob. rada). - Dadź liczbę = zdawać rachunek. Rechnung
ablegen. Panowie z przełożeńftwa swego na oflatecznym
sądzie srogą liczbę dadź maią. Star. Ref. 157. Winien
będę

DADZ.

będę liczbę dadź za każdą duszę. Stryk. 493. Masz dadź
dośćateczną liczbę bogu z tych owiec, które ci zwierzono,
Gorn. Dz. 83. Simil. Dadź komu sprawę ob. sprawa). -
Dadź komu znać, z donosić mu, einen etwas wissen
lassen, es ihm zu wissen thun. Poseł nasz przeczuwszy
to, dał o tym znać do króla. Biel. Kr. 119. Simil, dadź
mu do poznania, es einem zu erkennen geben. Cdybyś
iey mógł nieznacznie dadź do poznania, że się w niey ko-
chasz. Teat. 52, d. 91. Dadź do zrozumienia, z daleka
namienić, namknąć, von weiten zu verstehen geben.
§. Dadź, podawać, überreichen, reichen, geben. Day
sam tę szabłę z ręku. Bardz. Tr. 161. Fig. dadź sposób,
podawać komu sposób, pokazywać, ein Mittel an die
Hand geben. Pozwolicie mi, dadź wam sposób, że wol-
ność i sławę sowiecie utrzymacie. Jabt. Tel. 145. Simil.
Wieczny pokoy wam haię. ib. 149. (podawam, głoszę,
ich gebe euch erwigen Frieden). Aliter Dadź pokoy z za-
niechać, zu Frieden lassen, mit Frieden lassen, (Desterr.
Frieden geben). Dayno mi pokoy. Teat. 30, 5. Day
žłemu pokoy. Cn. Ad. 150. (nie draźniy złego; nie bu-
dzić licha, kiedy licho śpi). Ale day ieno pokoy, mey
to zleć robocie. Jabt. Tel. 143. (nie mieszay się do tego,
zday na mnie). Możesz - li sproftać temu, podeymuy się,
a nie możesz sproftać, day pokoy, Biat. Poſt. 134. (nie
wdaway się). Bagatele, daycie tym rzeczom pokoy.
Zabl. Zbb. 14. (porzućcie ie). Zelżywość będzie, ieżeli
temu dobywaniu damy pokoy. Warg. Cez. 164. (żeśli
go przeſtaniemy daley ciągnąć). Odciągněli, i obłęzeniu
gokoy dali. ib. 120. §. Dadź komu, przypisywać,
przywłaſzczać, einem zusschreiben, zueignen. Lub słusznie,
lub niesłusznie haię iey tę winę, Byle ona została żywą,
ia niech ginę. P. Kchan. Orl. 1, 142. W swoich elo-
giach przyiacielowi nic, ale prawdzie i cnocie wszyſtko
dał. Warg. Wal. 271. Co własnego ieſt bogu, bożemu
daiemy częſtokroć człowieczeńſtuw. Hrbſt. Nauk. D. b.
Daię mowę komu, attribuo orationem. N. Th. Dadź
za pochwałę, za wygraną: z poczytywać za pochw., za wygr.
dafut erſłaten, auſlegen. Powiedz nam Morson; wszak
to za pochwałę haią, Kiedy się młodzi ludziea o rzeczach
pytaią. Sim. Sieł. 18. Juž lud krzyknął, daić Simo-
nowi za wygraną. Sk. Zyw. 437. - Dadź w ięzyku iakim,
oddawać, wyrażać, geben in einer Sprache, ausbrücken,
wieder geben. X. Golański życia ſławnych Indzi Plu-
tarcha dadź w naszym ięzyku przedsięwziął. N. Pam. 15,
370. §. Dadź lift do kogo, wydawać do niego, ein
Schreiben an einem erlaſsen. Pismo Wc Pana dnia
pierwszego Maia do mnie dane. Mon. 71, 304. (cf. dato-
wany, cf. dan). - §. Dadź komu dobry dzień i t. d.
w Oriuwindaczać mu dz. d. einem den guten Morgen u. f. w.
wünschen. Więcej nie umie, iedno zapkapę zjąć, a dzień
dobry dadź. Rey Zw. 151. Dawszy sobie wzaiem dobra
noc, do spania się zebrały. Tot. Saut. 39. Piękne
słowka komu dawać dicta dulcia dare. Mącz. schöne
Worte geben. §. Obiad, kołaczą dadź komu, dla
kogo = sprawiać, einen Mittag u. f. w. geben. Daymy
mu kołaczykę dziś u siebie. Teat. 19, c. 3. - Dadź na
ſtoł, przynieść i ſtawić potrawy na ſtoł, zaſtawiać, daß
Eſsen auftragen, Eſsen geben, daß Eſsen antrichten. Dano
ieść, usiedliśmy sam na sam oboie. Zabl. Amf. 57., ob.
pierwsze, drugie danie). §. Dadź z córką, za córką,
Tom I.

DADZ.

401

dadź w posagu, wyposażyć córkę, der Tochter mitgeben,
zur Aussteuer geben. Zony co teraz szukaią, Co z nią
dadzą wprzód się pytaią. Cn. Ad. 1369. Dadź córkę
za kogo, wydawać ią za mąż, die Tochter an jemanden
verheirathen. Posažney panny za chudego pacholka nie
dadzą. Teat. 26, b. 75. Dana była za męża narodu ka-
pałanśkiego. Zrn. Poſt. 3, 674. b. Nie dam mu corki, nie
dam. Boh. Kom. 4, 179. - §. Dadź na szpital, kościoł,
szkołę, mszą, odkazywać szpitalowi, zapisać mu, hem
Spitale vermachen. Cn. Th. §. Dadź co, supponować,
przypuszcać na chwilę, den Fall annehmen, den Fall
ſehen, einräumen, zugestehen, zugeben. Nie ieſteśmy
my zakonnicy użyteczni; daymy to, iż tak ieſt; któż
nieużyteczności naszey przyczyną? Kras. Pod. 2, 16z.
(Cro. poztawimo). Day to, żem gdzie brodu chybił,
Któž to nie wie, żem człowiek był? Groch. W. 517.
(gesetzt!) Daymy to, że rodziców iakich szlachetnych
córa ieſt na wydaniu ... Bals. Niedz. 2, 116. Daymy
na to, że mamy wprawdzie plan fortecy, lecz nie posia-
damy rysunku iey okolicy. Łęsk. Mier. 262. Nehmen wir
an; Angenommen; ſeßen wir den Fall; Geseht den Fall.
§. Dadź komu do czego, dopuszcać mu, es einem za
etwas kommen lassen. Woyłoś nasze dosyć miało za-
bronić nieprzyiaciſom żywności; do boiū zaś nieprzy-
iaciſom żadną miarą nie dało, elici ad pugnam non
potuit. Krom. 617. Wypędziwszy syna z domu, nie
dał mu na oczy. Off. Wyr: (przyjiść albo pokazać się,
et ließ ihn nicht vor seine Augen kommen). §. Dadź na
borg, na kredyt, borgować, auf Credit geben. Dadź na
wechsel, na cyrograf, na słowo, pożyczać. - §. Dadź
komu, pomagać komu, służyć mu, przydawać mu się,
ſlawać mu się użytecznym, einem heſsen, nůžen, wozu
bienen. Coż tedy namtytuł da, żeśmy chrześcianie?
kiedy spraw chrześciańskich ſława u nas tanie? Co
nam to da, żeśmy koronni synowie, kiedy się nie-
sprawuiem tak, iako przodkowie! Paszk. Dz. 110.
§. Dadź wizytę, Besuche abstatten. Wizyt ani odbiera,
ani ich daie. Pam. 84, 1060. - Dadź karty, rozdawać,
Karken geben (im Spiele). Ja daǐę karty. Teat. 52, d.
104. (Rs. назамь, назадамь za wiele kart rozda-
wać). Dadź iaką naukę, czytać, lekcye iey dawać
(ob. dawać), eine Wissenschaft geben, lehren, lesen.
Znakomitsches osoby kraiowe haią tam darmo bieg fizyki
i innych umiejętności, N. Pam. 15, 36. - Dadź z sie-
bie przykład, ein Beyspiel geben. Dał z siebie przy-
kład, iak oyczyznie służyć. Jabt. Buk. U. 4, b. - Dadź
drapaka ob. Drapak. §. Zegl. Nie day! mówi ſternik
na flisów, kiedy małą przeſtać poiazdami robić. Magier
hört auf zu rubern. Day iey pałasz ob. pałasz. - §. In-
trans. dadź w iaką stronę, ob. dawać, n. p. okna na
ogród haią, z wychodzą (Gall. donner), die Fenster ge-
hen in den Garken. DADZ się 1.) Passiv. act. Dadź.
2.) Dadź się recipr. zaimk., siebie samego oddawać,
sich selbſt übergeben, abgeben. Staroſta dał się do wię-
zienia. Sk. Dz. 154. Dayże się kiedy do szkoły,
až się grammatyki nanczysz. Tworz. Wie. 39. Teraz mnie
našladuycie, na naukę się moię daycie. Zrn. Poſt. 3,
502, b. §. Dopuszcać co do siebie, sich laſſen, in An-
fehung seiner selbſt zulassen. Trzeba mężnie walczyć, a
nie dadź się zwyciężyć. Sk. Zyw. 230. Poddawać się

51

402

DAGA - DĄGA.

*DAIĘ DAŁEKI.

uśćpować, ulegać, sich ergeben, nachgeben. Jam Goffred, day się, a więźniem bądź moim, P. Kchan. Jer. 566. Nie day się; hasło zwyczayne zagrzewaiące w bitwie). Tak obłężonych głodem morzył, aż się musieli dadź. Biel. Sw. 15. b. Mniemał, iż dwoie ludzi iednemu się nie daią. Sk. Zyw. 199. Ty nie day się Fortunie; lecz nacieray wszędzie Smieley, im cię naybardziey prześladować będzie. A. Kchan. W. 149. ne cede malis. Rg. datti se). - O trunkach i potrawach; da się pić, da się ieść, z niezłe, albo też: bardzo przednie: es lässt sich trinken, es lässt sich essen; es passirt (oder auch: es ist sehr vortrießlich). S. Dadź się winnym, przyzuwać się, sich für schuldig erklären, seine Schuld gestehen, eingestehen. Dręczony był tak długo, aż wyznać złodzieystwo swoie i dadź się winnym musiał. Sk. Zyw. 1, 156. S. Dadź się na kogo, zdawać się, spuszzać się na kogo, sich auf einen verlassen, sich ihm überlassen, sich ihm dahin geben, sich ihm übergeben. Na S3. doktory się dadź, ieſt to dobrze wierzyć. Herb. Art. 44. Oszukał Zygmont Jagiełłę, że się dał nań, tak iż coby wyrzek między nim a Pruſkim miſtrzem, miał król na tym przeſtawać. Biel. Kr. 270. Zbigniew dał się na łaskę krolewską, bo mało iuż wierzył Pomorzanom. ib. 75. Leszek musiał Pawlowi wielzienie dobrze nagrodzić, za wynalazkiem woje wody i scholaſtyka, na które sięoba dali. Biel. Kr. 163. Zgrzeszyliśmy, daiemy się i spuszczamy na karaunie twoie, czyń z nami, co chcesz. Sk. Zyw. 407. Naoſatek poddał się musieli; potym się dali na łaskę królewską. Papr. Rycr. Dał się na konia swego, wodze mu puszczając, gdzieby się obrócił. Sk. Dz. 593. DADZIBOĞ, DACBOG, a, m. Bogdan. Mon. 75, 588. imię mżkie, Bohdan, Theodorus. Fabt. Her. ein Mannsname. - Ee. Dajbörb, dašubba, dajbba, božek szczęścia, u Rossyan, aż do chrztu Władz.

Pochodź: danie, dawać; boday, bogday, Bogdan, chlebodawca, chleboday, dań, dannik, danniczy, danny, dan, data, datować, datek, datny, dodawać, dodadź, dodatek, dodatkowy, dodawacz, dodawca; nadadź, nadawać, nadatek, nadawca; naddadź, nadatek, naddawca; oddadź, oddawca, oddatek, oddatny, nieoddatny; obdadź, obdawać, podadź, podawac, podawca, podatek; poddadź, poddawca, poddany, poddanik, poddańwo; przedadź, przedaź, przeduy, przedayny, przedayność, przedawca, odprzedawać, sprzedawać, rozprzedawać, wyprzedawać, powyprzedawać; przydadź, przydatek, przydatkowy, przydatny, przydatność, przydawca; rozdadź, rozdatek, rozdayny, rozdawca; udadź, udatny, udatność, udawacz; wdadź, wdawać; wydadź, wydawca, wydatny, wydatność, wydatek; wzdawać się; zdawać, zdadź, zdanie, zdatny, zdatność; powzdawać; zadawać, zadawca, zadatek, zadana. Pierwodawca, prawodawca, zakońdawca, rękodawra, rękodayny.

*DAGA, i, ż., DASZKA zdrbn., deka, tulich, pugio. Mącz. (cf. tasak), ein Dolch, (cf. Germ. Degen szpada); Jtal. daga; Bh. dyka; Lat. sieca). Rana mieczem, puinałem, dagą abo inszą bronią; sposobną do zamordowania kogo sztychem, zadana. Chelm. Pr. 166. Zboycy mieli krótkieagi pod pancerzmi. Jer. Zbr. 12.

DĄGA, i, ż. deszczka iedna z tych, z których się składa

dno u beżki i t. d. ein Bret von denen, aus welchen der Boden einer Tonne, eines Fasses zusammengesetzt ist. Ty czopu nie przybiiay, żebyś tym pochopem Dągi w dnie z wątorem nie wytrącił czopem. Pot. Jow. 40.

DAIĘ ob. Dadź.

*DAK = więc, tedy. Dudz. 31. folglich, also.

DAKTYL, u, m. owoc palmowy, die Dattel; Bh. daktyle, datel ( = 2.) datel dziecioł; Rg. dattala; Vd. dotala, datelni; Bs. dattili; Jtal. dattolo, dattole; Gr. δακτυλοσ; Ec. et Rs. финикь; Gr. Φοινίξ. Uyźrzał na palmie będzie dany braci po iednemu finiku albo daktylu. Pimin. Kam. 342. Daktyl, drzewo daktylowe, palma, Phoenix Linn. Kluk Dyk. 2, 181. der Dattelbaum; Vd. dotalnik, dotalnu drevu; Rg. póma. S. Daktyl leśny Jndyſki, tamarynda, owoc mięsity. Ład. Dyk. 2, 322. die Tamarinde. Urzęd. 384. Daktyle morſkie Rg. parſtzi, parſtazi. DAKTYLOWY, a, e, od daktyłów, palmowy, Datteln, -; Palm -; Bh. daktylowy; Rs. финиковий. Daktylowy gay, Vd. sad palmavega drevesa, dotala. DAKTYLOWATY, a, e, do daktylu podobny, dattelsörmig. Bndtk.

DAL, a, m., DALA, i, ż., dalekość, oddalenie, odległość, Dudz. 36. die Weite, die Entfernung, die Ferne; Boh. dal, dáłka, dalekoſt; Rs. dáль, dáли, dahlina; (Vind. dela, delova, douguſt = długość; Arab. عين longus; Gr. ἀγλεοποι). Wpadł w gęste lasy i ſkaly okrutne, zkąd patrzał, w dal od ludzi w swym żalu na morze. Fabt. Tel. 351. Antyoch Pompiliusza, gdy = dala obaczył, wita go. Papr. Pr. B. 2. (ob. z daleka), aus der Ferne, von Weiten. Tyś tu przyszedł z tak dala. Fabt. Tel. 250. (z tak daleka, von so ferne). Albo z bliża gromili, albo z dala pocisłkami ranili. Warg. Cez. 220, (cf. obdal, opodal). W małarſw. w dali, w tyle, w głębi, im Hintergründe, in der Tieſe, in der Ferne, in der Entfernung. W dali wioſkę w lesie odmalował. Tr. Na dalą podanie, die Vertiefung. ib. S. De tempore na dal, na dalszy czas, na przyszłość, in die Ferne, in die Zufunft, für die Zukunft; Vd. sanaprei, napried, naprei; Sor. 2, nadalschem, hindalej. Gdzie obywatele na dal nie myślą, tam państwa upadek bliżki. Kras. Pod. 1, 249. Mądra ostróżność patrzy na dal. Teat. 26, c. 47. Co za korzyść ztąd weźmjesz, iż się w *dalą snuiesz? Chodk. Koſt. 30. Na dal wszystko odkłada (ob. *doiutrek). DALECE ob. Daleko. *DALECZE, a, n. dal, oddalenie, die Entfernung, die Ferne. Boiaźnią zdjęci ftali z dalecza. W. Ex. 20. 19. (z daleka. Bibl. Gd. von Fern, von Weiten). *DALECZKI, a, ie, DALECZKO adv., obdalny, opodal, przydaley, etwas weit, etwas fern. Uyźrzał ią pozadź daleczko. Wys. Kat. 5. Sam iechał daleczko od wszystkich. Wys. Aloy. 173. DALEKI, a, ie, DALSZY comp., nieblizki, odległy, Bh. dalek (obs. Bh. delý, cuius loco dłuhy długi, in Comp. delſſi); Slo. dalek, daſſi; Vd. delezh, dalizh, (cf. Vd. deli, dałshi = dłužszy); Crn dalne; Bs. daleki; Rg. dalèk, dalecni; Cro. dalèk, dalechni; Sr. 1. dahlocżny, dahliſch; Sr. 2. dalok; Rs. dalekēn, dáhьвый. Daleki mieycsem, odległy, oddalony, weit, fern, entfernt, dem Orte nach. Niemasz męża w domu, poszedł w drogę da-

DALEKI - DALEKO.

Z DALEKA - DALEY.

403

leką. Budn. Prov. 7, 19. Dalsza Gallia, ulterior. Cn. Th. Lepszy jeſt sąsiad blizki, niżli brat daleki. Radz. Prov. 27, 10. Wolał dalekiego nieprzytomnie milować, niżeli się w czym blizkiemu przytomnie przykryje. Sk. Zyw. 1, 203. Jam tu cudzoziemiel i swoich daleki. Jabł. Tel. 47. (od swoich daleki, od nich oddalony). tr. Daleki powinnowactwem, wełtlaußig verwandt. Cn. Th. Fig. tr. daleki, obszerny, wełtlaußig, weit aushöhlend. Udał się do duchownego, ale dalekiego wykładu tego tu słowa. Biał. Poſł. 115. (z daleka wyprowadzonego, weit hergehohlt). - Daleki od czego, daleki czego fig. tr. fern, entfernt. Co u drugich ganiemy, sami od tego dalecy bydź mamy. Gol. Wym. 327. (ſtrzedz się, warować się tego). Te dwie rzeczy tak są niepodobne, i tak dalekje od siebie, isak słóſce od ziemi. Teat. 52, b. 118. W targu dalecy od siebie. Off. Wyr. (nie zgadzają się ieszcze o wiele, ſie ſiud noch weit von einander). O jakeſ ieszcze oyca twoego przezornoſći daleki. Jabł. Tel. 42. (ieszczeſ ey nie doszłał; ieszcze wiele brak, du biſt noch weit davon entfernt. Aliter daleki od czego, co do chęci, wſtřętny, nieskłonny, fern wovon, abgeneigt. Nama-wiałem go, aby wieſ kupił; ale od tego daleki. Off. Wyr. Dalekim bydź od kogo. ib. (nie lubić z kim przeſtawać, ſtronić od kogo, nie sympatyzować z kim, nie lubić się, nie wiązać się, nie mieć serca do kogo). §. Daleki czasem, tak przeszłym, iak przyszłym, fern, entfernt, von der Zeit, von Vergangenheit und Zukunft. Tamten wiek tak ieſt daleki od naszego, iż nam oni mogą biać to, co chcą. Gorn Dw. 263. (tak dawny, dawnością oddalony, ſo fern v. u., ſo alt). Dalekie rzeczy upatruiemy, a blizkich nie widziemy. Cn. Ad. 141. (przyszły upatruiemy, a teraźnieyszych nie widzimy). Dalszy, daley ciągnący się, naſtępuiacy, naſtępny, der fernere; Ross. npořił. Dalszy ciąg = kontynuacya. N. Pam. Przyjdzie potym ku dalszym łatom. Modl. Gd. 116. Wpałdem w niebezpieczenſtwo Do dalszych grzechów, przez me w żądzach niezwyciężtwo. Kul Her. 59. - W dalszą albo na dalszą odłóżyć. Tr. (na dalszy czas, na dal, na przyszły czas, auf die lange Bank ſchieben, voffſchieben. DALEKO, DALECE aſd. oppos, blizko, weſt, fern, entfernt; Bh. et Sło. daleko; Cro. dalko, daleko; Sla. daleko; Sr. 1. dahlöko, dahlöko, dahlöſo; Sr. 2. dahlöſo; Vd. delezh; Crn. dě ležh; Rs. dałkeko, dałéче; (cf. Jtal. da lungi), mieyscm daleko, weit, fern. pr. et fig. Daleko mnie ztąd do domu ? R. Któź cię wie, gdzie mieszkasz. Teat. 8, 56. Daleko ztąd do onąd. Gem. 60. (nie godzimy się, nie trafiasz w rzecz nie przypadamy na iedno; iak kulą w płot). Daleko paſ świnie od ogroda. Cn. Ad. 142. (ſtrzeź się okazyi do złego; miiay). Dalekoſmy od siebie; ia kwartę gorzałeczki po dwa grosza, a pan młody rosolią po dwa czerwone. Falib. Dis. E. 5. Jako niebo od ziemi, tak prawda od tey powieſći daleko siedzi. Zebr. Zw. 114. Te materye tak daleko są od zagniłoſći, iak niebo od ziemi. Syzt. Szk. 145. Bóg wysoko, przyiaciel daleko. Cn. Ad. 29. Pot. Arg. 831, (nie masz ratunku, nie ma przed kim się żalić). Zimno, głodno, do domu daleko. Off. Wyr. (wszyſtko złe na raz). tr. daleko spokrewniony, wełtlaußig verwandt. §. Daleko czasem, fern, lange noch. Daleko do wieczora. Cn. Ad. 142. Daleko do tego, wiele wody upłynie. Cn.

Ad. 141. Daleko w noc, głęboko w noc, weit in die Nacht, tieſ in die Nacht. Już daleko w noc, boię się, ażeby nie było za nierychło. Teat. 53, b. 63. Rozmowa się na daleko zanosić miała. ib. 24, c. 87. (przedłużyć, ſich in die Länge ziehen). §. Tak daleko, tak dalece, do tego łopnia, ſo weit, biſ dahin. On nie tak dalece przyczyną ieſt szkody, iak mniemaią. Karnk. Kat. 343. Ten iednak poczętek krucyaty nie miał tak dalece wielkiego ſkutku. Uſlrz. Kruc. 2, 91. (nie tak bardzo wielkiego ſk. et hatte eben nicht fehr großen Erfolg. - In Comparat. Daleko więcey, mnjey, daleko lepszy i t. d. Cn. Th. weit, bey weiten mehr, weniger, beſſer; Ross. гораздо. Z DALEKA, z dala, oppos. z blizka, von Weiten, in der Entfernung, in der Ferne, aus der Ferne, aus der Entfernung; Bh. z daleka, wſdalen'e; Sr. 1. z dala, sdałoka; Sr. 2. sdała, sanſdala, dalaſſa, wot dalaſſa; Vd. od delezh, od sdałzh; Rs. izdałeka, omdałéче; Fc. izdałéче, izdałéча. izdałéче, omdałéча. Rzecz to ieſt doświadczona, że człowiek człowieka Bardziey lubi nie widząc, i kocha z daleka. Pot. Arg. 175. Z daleka miłość płuży, powszednieie z blizka. Pot. Jow. 23. Częło się rzecz większa zdaie z daleka. Pot. Arg. 175. Tward. W. D. 2, 219. Czy mniemasz, abym tylko z blizka był bogiem, a nie bogiem z daleka! Leop. Jer. 23, 23. Z daleka się przymawiać, zachodzić na co (nieanacznie, niewzręcz). Z takiemi szaławilami nie trzeba się wdawać wcale, albo bardzo z daleka. Teat. 15, 35. (oſtróznie). Lepszy z daleka, niż z bliska. Off. Wyr. (nie do życia, nie do obcowania). Z daleka się mieć od kogo, nie zbliżać się, ſich fern halten, nicht annchern. Czlek gdy piiany, powinien się z daleka mieć od swojej żony. Zabt. Amf. 65. Z DALSZA compar., z odległej-szego mieysca, von einem noch entfernteren Orte, aus ei-net noch gröſſern Entfernung. Wino im z dalsza było sprowadzone, tym go bardziey lubili. Klecz. Zdan. 16. - Po DALEKU, opodal, obdal, entfernt, weſt. Car Zawolſki ſtanąwszy nie po daleku Kiiowa, posłał do woje-wody Kiiowskiego. Stryik. 665. - DALEY Compar., a.) względem mieysca, weiter; Bh. dál, dále, dálegi; (cf. Bh. děle, dpł = dłużey); Sło. dál, daleg; Cro. dalye; Vd. del, dele, she del; Crn. děl, dalěj; Sr. 1. dale, dahlę; Sr. 2. dalej; Sla. daljě; Rs. dálě, dalajne (cf. dółoł precz). Do Warszawy z Drezna daley na Kraków, niż na Wrocław. Daley Warszawy pojechał, (za War-szawę). Jdż daley się żywić. Cn. Ad. 144. (szukay sobie gdzie indziey). Nadgrodą daley zaprowadzi człowieka. Jabł. Tel. 37. (do dalszych czynów). Kto ogarnął wszyſtko, daley wszyſtkiego niemasz nic. Gorn. Sen. 506. (nad obiątek wszyſtkiego). - Co daley to bardziey, im daley tym bardziey, im dłużej t. b. tak o mieyscu iak i o czasie, je länger, je ärger. Baba lecąc ze wschodow wolała: co daley to gorzey. Rys. Ad. 1. Dawno to baba rzekła: co daley to gorzey. Sim. Siel. 101. Cn. Ad. 89. Zegl. Ad. 40. Częſtemi darami czleka tego co daley to bardziey podżegał. Gorn. Sen. 315. - Daley, względem czasu, a.) względem przyszłego, weiter hin, ferner hin. Gdyś teraz kontent, co się daley ſtanie, nie myśl. Hor. 1, 277. Coź daley, Mości Dobrodzieiu! Teat. 17, c. Jak naydaley, iak naypożniey, iak naydłużej, aufs späteſte, aufs längste. Lat naydaley potomnych żądza. Warg.

51..

404 DAŁEKOSC - DALMATYKA.

Cez. A. 3. Naydaley iutro ci oddam. (iuż to naypóźniey, ięželi aż iutro). Naydaley za godzinę powróci Teat. 27, 16. - b.) Względem teraznieyszości, daley co pro-wadzić, daley ciągnąć, z kontynuować, (weiter) fort-sehen. Teraz ciągnimy daley dyskurs nasz o hucie. Torz. Szk. 100. Przypomniałem mu, na czym mówić przełał; on zaś tak daley rzecz prowadził. Kras Pod. 2, 155. Daley robili. Torz. Szk. 91. Pisz daley. Tr. Daley niż godzinę mówił. ib. (dłużey, länger). Mieszkał tam daley niż mu król naznaczył. 1 Leop. 2 Reg. 20, 5. (dłużey. 3 Leop.). Jt. d. z. i tam daley, u. s. w., und so weiter. Jeftěś pasibrzuch, darmozjad, zuchwalec, i tam daley. Teat. 55, b. 93. Ah co za delicye, Gdy się uymiemy za sziey, J tam daley, i tam daley, Będziemy się z sobą kochali. Zabł. Bal. 72. S. Interj. daley! daleyże! na-przód! ruszay! nuże! weiter! vorwärts! marsch! frisch! Daley bracia śpiewawymy sobie. Teat. 55, d. 16. Daley na dwór, nie tu. Cn. Ad. 143. Daleyże do więzienia. Teat. 30, c. 90. (fort!). Namaca osła surowcem po boku, i woła: daley! Zab. 14, 278. Daley, daley, cią-gniy prędzey, Teat. 55, e. 56. A dośćje iuž tych żar-tów, daley kiedyś kawaler! Boh. Kom. 1, 356. (wy-chodź, masz piłolet, proszę na ładunki). Ustawicznie na niego trzeba wołać: a daley! a daleyże! (łeń, leniuch, ociażały, wół, leniwiec). Daley w błoto! (obces, z kopyta, nie załtanowiwszy się). Daley na łeb! (łam kark, szyję, rób co ci się żywnie podoba; idź do djabła, kiedy koniecznie chcesz). Daleyże w nogi! Teat. 29, 93. Łuciekay). DAŁEKOSC, ści, ż. oddalenie, odległość, die Weite, die Ferne, die Entfernung; Bh. dalekṣṭ, dálka, dal; Sr. 1. dahblocinṣṭi; Cro. dalekocha, dalechīna; Vd. delezhina, delnošt; Crn. dalnošt, dàła; Rg. dalecina; Bs. dalezina; Rs. dáleḥnostь, далина, раз,—mónhie; Ec. далёкость. DAŁKOPIŠ, u, m. telegraf. Gaz. Kr. dalopis, der Fernschreiber, Telegraph. *DAŁKO-WID, a, m. teleſkop, ein Fernrohr; Cro. ochnik; Rs. подзórnаны пру́бка. *DAŁEKOWIDNY, a, e, daleko widzący, fern ſehend; Rs. дальновидный. *Daleko-widność Rs. дальновидность*.

Pochodź: ḍobdal, opodalny, opodalność, od-dalić, dalszość, przydalszy cf., dlugi. Crn. dalsham extendo; Rṣ. далішь, даліо oddulać, Ec, далю pro-longo, дálšio abſtineo.

DALIBOG, DALIPAN ob. Dadź, dali bóg.

DALMACYA, yi, ž. prowincya granicząca z Bosnia', z od-nogą Wenecką i z Serwią. Dyk. G. 1, 157. Dalmatien. Dalmacya, iakoby dała mać, bo tę prowincyą Królowa Pannońka synowi swemu dała była. Biel. Kr. 12, DAL-MAT, DALMATCZYK, a, m. w Dalmacyi urodzony, der Dalmatier; Cro. dalmatinecz, W rodz. žensk. DAL-MATKA, i, die Dalmatierinn. DALMATYCKI, DAL-MACKI, a, ie, od Dalmacyi, dalmatisch. DALMATYKA, i, ž. ubiór, którego dyakoni i subdyakoni w obrządkach kościołnych używaią. Kras. Zb. 1, 223. ein Priesterroch mit kurzen Hermeń. Veſtimentum breues manicas ha-bens, quod apud Dalmatas maxime in usu. Hinc ob similitudinem quandam veſtis diaconi, sacerdoti ad aram assiſtentis, dalmatica appellatur. Belloſhen. *Dalmucya, *Dalmucyum, n. p. Oblokszy proboszczza w dalmucyą z Krakowa precz wypodził. Biel. Sw. 245.

DAŁOMAN - DAMKA.

W dalmucyach z kościoła ich wywlókt. ib. Nie chodził w szarłacie, w hatłasie, w dalmucium, ani w kapicy. Rey Poł. C. 1.

DAŁOMAN ob. Dołoman.

DALSZOSC, ści, ż, większa odległość, odlegleysza dale-kość, die größre Entfernung. Quoad tempus przyszłość, die Zukunft. Nie mam przyczyny czekać dalszości. Teat. 35, 76. DALSZY ob. Daleki.

DAMA, y, ž., z franc. zacmjeysza białogłowa, eine Dame, ein angethesenes Frauenzimmer; Vd. dama, gospa; Rg. vladikka, plemeniza, gospoja, plemkigna; Ross. dáma. Jeymość Panna Konsyliarzówna wysokiey edu kacyji dama. Teat. 8, c. 42. Przysłuž się tak wielkiey damie. ib. 54, 34. Pod Jagiełłami, Wazami i Piaſty Lepiey niż damą było bydź niewiaſą. Kras. lif. 160. Przełaſtanie z dami ieſt naylepszą grzeczności szkołą. Zab. 4, 151. Zaproszono go na posiedzenie z damami. Lub. Roz. 476. (do kompanii damſkiej, in eine Damengeſellschaft.) Dama orderowa, die Ordensdame. Jron. iaka mi dama! (czymsik większym się zmyśla, niż ieſt). Poët. Dzie-wiątne grono dam Parnafkich. Kochow. 16. (Muzy). S. Dama, gra w warcaby, bierki, das Damenspiel; Rs. dóbeád. Grać w damę, w bierki. Cn. Th. Dama we grze damą czyli bierkami zwanę, dwie bierki mieszczące, Dama w karcie, die Dame im Kartenspiele. Rs. крálá kró-lowa, die Königinn. As przegraie; dama wygraie. Teat. 22, 5. Dama ta iuž mi cztery razy przegrała. ib. 22. 3. Pochodź: damka, dameczka, damula, damulka, da-mulénka, damſki.

DAMASZEK, szku, m. ſtolica Fenicyi, sławne miaſto fa-bryką adamoszków (qu, v.), nożów i szabel. Wyrw. G. 261. (ob. demeszek, demeszkowany), Damascus. DA-MASCENSKI, a, ie, z Damaszku, Damascenisch, Da-maſcener =. Wonne mydło Damaseńſkie, które z Syryi przywożą. Sien. 565. DAMASCENA, DAMASZCZYNA, DAMASZCZYNA, y, ž. gatunek przednieyszych śliw, Damascener Pſlaumen; pruna damascena Linn. O da-mascenach śliwach trzeba wiedzieć, że my ie Węgierskiemi zowiem. Urzęd. 375. Nietylko ze śliw Węgierskich smażą powidła; ale tež i z damaszczyzn bywaią dobre. Haur. Sk. 76. **DAMASZKOWY, **DAMASZKOWNY, a, e, adamoszkowy, na kształt adamoszku, Damaſt =, da-maſtartig, wie Damaſt. Na damaszkowney kwieciem mu-rawie siedzieli Przyb. Milt. 112. (t. i. kwiatowaney, wzorzyſley, napełnioney kwiatami, iak adamoszek tkany w kwiaty, cf. demeszkować).

DAMBROWA o. Dąbrowa.

DAMKA, DAMECZKA, DAMULA, DAMULKA, DAMU-LECZKA, DAMULENKA, ž, zdrbn, rzeczown. dama, ein Damchen. Widziałem wiele dameczek w frantołwie, ale rządko w cnocie podobnych do Rozynelli. Mon. 74, 123, Zabawne damuleńki. Trěb, S. M. 60. Szukay tych *damulków (damulek), które to o niczym nie myśla, tylko iakby się ufryzować... Teat. 28, 21. Damula, iron, pieszczoszaka, grymaśnica, sznurowana bużia, bużia, wykwintnisia, ein Zierpüppchen. DAMSKI, a, ie, od dam, kobiecy, Damen =, Frauen =; Rs. дамскій. Damſki kapelusz, damſki krawiec. Płeć damſka = kobiety, das weibliche Geschlecht, das schöne Geschlecht. Nie ma milszey

DAMULA - DANIE.

DANIEC - DANNIK.

406

zabawy płeć damška, iak czas trawić na czytaniu romansów. Kras Pod. 2, 246. Po damšku, po kobiecemu, n. p. Przebieram się po damšku, i nie źle w tym stroiu wysłagam. Teat. 14, c. 23. Sich in Frauenzleider verkleiden, Sich als Frauenzimmer verkleiden.

2.) DAMULA, i, ż. samica daniela, das Damthier, die Damgeiß. O łani albo u damulach. Haur. Sk. 297. Danielica, Bndtk.

DAN, data, na kształt Łać. datum, w podpisach skryptów n. p. dan w Wiedniu dnia 17go Czerwca 1798 R. pisze się też: działało się; gegeben, geschehen; das Datum auszudrücken; cf. Dadź. Bh. dan, dawka. - DAN, i, ż., DANINA, y, ż. należytność, która się daie albo płaci zwierzchności, podatek, czynsz, die Abgabe, Gabe, Steuer; Bh. dan', dan'ka; Sr. 2. dan; Sr. 1. dahn, dan, dahwک; Sla. dānak; Vd. dazha, daiza, taza, dazia, taz, vezha, shtibra; Crn. shtibra; Rg. dāchja, zarrina, harāc; Cro. dacha, podányek; Dl. daczija; Rs. ďāhъ, dāya, kinhcōhъ; (cf. Gr. daveiov); Ec. урокъ. Dani kmiece są: czynsz, nałem, miodowe czynsze, gaiowe dani, karczemne, rybne czynsze, kapłuny, kokosze, kury, chmiel, iayka, łóy, pieprz, gęsi, owies, żyto i t. d. Zaw. Gosp. Klasztorne wsi winny dawać dań królewńską. Tarn. Uſł. 81. Zalecił Jezus Piotrowi S. płacenia dani za siebie i za mego. W. Poſł. Mn. 562. (myta). Dań wybierający Rs. ďānżykъ. Dań płacić Vd. vezhuvati. S. Dań, haracz, trybut, plała lennicza, die Lehnsgebühre, der Tribut. Przedzyce czy późnieny w konieczny dani, Trzeba hold odadź Cypryijskiey pani. Zab. 10, 203. Zabł. Przyznay, żeś serca mego ieſt panią, J wszysłkie myśli me są pod twą danią. Zab. 14, 130. S. DANINA, nadawanie, die Belehnung, Lehnsverschlag, Ausstattung, Schenfung. Wszyſtkie prawa, swobody, wolności, daniny, przywileie, przez przodki nasze dane, dzierżeć będziemy. Herb. Stat. 7. Ktoby co z dobr królewskich bezprawnie i bez daniny naszey zabawszy, zatrzymał ... Stat. Lit. 17. Plac ten z przyległościami, iak danina obmawia nieboszczyka Koniecpolskiego, na śpitał daiemy. Vol. Leg. 3, 10. Bez dozwolenia papiezkiego, za samą daniną książećia, biskupstwo trzymał. Sk. Dz. 1095.

DANGIEL herb, pas przez źrzodek tarczy, na którym dwa liftki winne. Kurop. 3, 11. ein Wappen.

DANIJA, ii, 'ż. króleſtwo północne, na południe źtykające się z Niemcami, z innych ſtron dwoma ieſt obłane morzami. Wyrw. G. 543. Dānemark; Bs. Danija, Danimarka, Dančika; Bh. Dünß; Rs. ďāhіą. *DANIN. Sk. Dz. 809. Dżis Duńczyk qu. v. ob. Duński, cf. Gdańsk, Gdański.

DANIE, -ia, n. Subſt. verb. Dadź, qu. v. das Geben. S. Danie, dawanie, zaſtawianie ſtołu potrawami, ein Gang Speifen bei Mahlzeiten. Pierwsze danie, drugie danie i t. d. Wiel. Kuch. 399. Vd. dajanje, daja, dajina, red inu noshnja jeſtvin; Crn. jeſtina; Sr. 1. hrčuta yedże. Gdy nieco z tego dania ſkosztowano naſtapiło trzecie. Zab. 3, 109. Kurczęciem na pierwsze danie ſłó miernie obdarzyć, æ drugie zaś noszenie, co mógił mieć w ogrodach. Hor. Sat. 175. S. Danie lekarstwa, tyle ile się na raz daie, miarka i waga lekarstwa, dosis, eine Dosis Arzeney, eine Portion. Tr. Miara albo waga dania

na raz soku piłunowego. Syr. 351. *DANIEC. Od boga daniec. 1 Leop. 2 Reg. 21, 19. ob. Bogdan.

1.) DANIEL, a, m., DANIELEK, - Ika, m. zdrbn., imię mieszkie žydowskie, n. p. Daniela proroka, Daniel; Boh. Dangel, Dan'ek.

2.) DANIEL, a, m., DANIELEK, Ika, m. zdrbn., cervus dama, der Dammtirsch, zwierz w Polszcze mało wiekszy od sarny. Zool. 373. Germ. sup. Dammtirsch; ſtal. daino, damma; Gall, daim; Holl, deyn; Bh. dan'el, dannel; Crn damjek; Vd. siern, sern (cf. sarna); Rs. ďāhъ (cf. łani, ieleń). Samica ob. Damula cf. Przekkoza. DANIELATKO, a, n., DANIELEŻ, - ęcia, n. cielę daniele, das Junge des Dammtirsches. Bndtk. DANIELI, a, e, od daniela, Dammtirsch =. Danieli róg. Bndtk. DANIELICA Bndt. ob. Damula.

*DAMIN, Dunczyk ob. Dania. DANINA ob. Dań.

DANK, u, m, nadgroda zwyciężka, którą zwyciężca odnosi, z Niem. der Dank, den der Sieger in den Turnieren bekam, der Preis; Bh. dan'k, dar po bogi w turnegi. Między wszyſtkiemi co gonili, naypierwszy dank odniósł i pierwszy kleynot wziął koniuszy księcia Pruſkiego. Wtóry kleynot wziął dworzanin ieden, który na zamku, goniąc na ofrze z tymże koniuszym dank odniósł. Gorn. Dz. 58. Na tych gonitwach nad wszyſtkie inne pierwszy Zerbinowi Szockiemu przyznawali dank królewiczowi. P. Kchan. Orl. 1, 360. S. Tr. et fig. pierwszeństwo, prym, przodek, zaszczyt, der Worrang, Vorzug, die Echte. W gonitwe z drzewy mieli przednjeysze miejisce i dank dzielności Jan Tarło i Jarocki. Stryik. 711. Prawda, że Greckim i Łacińkim ięzykiem są nauki pisane; ale ten dank nie ięzykom ma bydź, lecz ludziu. Gorn. Dw. 51. Uczony ieden naszemu rycerzowi w pismie swym dał wielki dank w sprawie, w męztwie i w dzielności wojeney. Gorn. Dw. 180. Mały dank, wzięta daftoyność z pieluchy. Zab. 12, 3. Cnota jedna dank czyni człowieka iſtocie. Zab. 13, 320. Kto słusznicy woynę zaczął, każdy ma patrona, Dank u bogów wziął tryumf, pogrom u Katona. Bardz. Łuk. 4. (victrix causa diis placuit, S. v. C.). Woienne szczęście edni przyczytaią Bogu, a drudzy dank žołnierzom daią. Groch. W. 252. Kraków między miaſły Polskiemi dank przednjeyszy trzyma. Krom. 36: Mon. 76, 329. Wszyſkich hetmańſkich czynów dank i czoło sprawa Chocimſka. Susz. Pieś. 3, G.3. b.

DANNICZY, a, e, od dani lub daniny, podatkowy, czynszowy, Gaben =, Abgaben =, Steuer =; Sr. 1. danski; Ec. данный. Rodzaiów danniczych czynska: przewód, pomocne, powóz, źróza, źan, powołanie, targowe, leśne, osep, godziwe (godne), na raz, krowa, podworowe, opole. Nar. Hſt. 2, 86. (doday: wątrobne). S. Holdowniczy, haracz płacący, tributaŕt, zinsbar; Sor. 1. dahmkowane; Vd. vezhi podvershen, vezhliu, vezhonosen; Rs. ясáwnyń, Ec. данный. Wołosza była raz dannicza Polszcze, drugi raz Węgrom, teraz ieſt Turkom. Off. Wyr. S. Danniczy, nadawczy, nadawiały co, Belehnungs =, Schenkungs =, Ausstattungs =. Lify dannicze na źarosłwo (cf. przywiley). DANNIK, a, m. hołdownik, lennik, opłacaiacy się, dań czyli daninę płacący, der Lehnsträger, Zinspflichtige, Steuerpflichtige; Rs. dánникъ; ясáwnникъ; Ec. данникъ,

406 DANNICTWO - DAR.

DARCA - DAREMNY.

данодáмелb. Jeſteſmy sąsiadów naszych dannikami,
gdyż ich fabrykantom musiemy się ciężko opłaćać. Pam.
84, 16. *Kosz. Lor.* 163. DANNICTWO, a, n. hol-
downictwo, leńſtwo, Bndtk. die Lehnbarkeit. DANNY,
a, e, co može bydź danym, datny, dawalny. *Cn. Th.*
117. gebbar, das gegeben werden kann; *Slo. dawanliwi*. -
*Act*. datny, datliwy, rad dadź, gern gebend. Wam dańę
z danney życzliwości. *Susz. Pieś.* z, A. 3. S. Denny,
z czego się dań oddawa, danniczy, *Ec. dannый*, tribu-
tair, zinsbar, wovon gezabſt werden muſc. Alfons uczy-
nił danne księſtwo swoie kościołowi Rzymſkiemu, i poſła-
pił na rok dawać cztery uncye złota. *Sk. Dz.* 1139.
DANO, DANY *ob. Dadź*.

*DANSKO ob. Gdańk.

DAPORTA, DEPORTA, y, ž. gatunek iablek, eine Art
Aepfel. Bolesław księży w Wroclawſki Cyftercany do
klasztoru Lubuſkiego wprowadził z klasztoru Porteńſkie-
go; ciż rozkosznego drzewa iabłka, które i teraz daporta-
mi zowiem, w Polszcze rozkrzewili. *Krom. 209. Biel.*
*Kr.* 111. Rozmaite są gatunki iablek: słodkie, winne,
bursztowki, deporty, *Lad. H. N.* 50. Rayſkie abo da-
portowe iabolka, *Urżed.* 535.

DAR, u, m., DAREK, rku, m. zdrlbн., upominek, da-
rowizna, co się drugiemu daruje, das Geschenk, die Ga-
be; Bh. dar, darek, uplatek; Slo. dar, daŭnek; Sr. 2.
dahr; Sr. 1. dahr, dahrk, dahtjo; Crn. dár; Vd. dar,
daruvanje; Bs. dar, poklon, ciaſt, darać; Rg. dár, darov,
vřes; Cro. dár, piķaz, darecz; Dl. poklon, chyaszt;
(Dl. dar saltem); Rs. Árpб, даровъина, поклónное;
Ec. Aarpб, Аарскб; Gr. δωγον; Chald. Tal. κνυ; Gr. δο-
Γεω). Dar znaczy się to, co dobrotliwie i darmo bez
żadney nadziei oddania bywa komu dawano. Kucz. Kat.
172. Jnna rzecz ieſt dar, a inna darowanie. Gorn. Sen.
397. Nie każdy dobrodzieſtwa godny dar imienia. Zab.
14, 358. *Pir.* Kto dary odruzuca, snać i dawcę z niemi.
Jag. Wyb. C. 3, b. Daru sędzia brać nie będzie, bo dar
zašlepią widzące. *Budn. Ex.* 23, 8. Slo. darobet mu-
nera captuns, Ec. Дарочаямеленьѣ darogiodny). Dar
za dar, słowa za słowa. *Rys. Ad.* 10. Dar za dar, darmo
nic, Mącz. (czapka za biret). My, co możem, niesiemyć
w dereniowey czarze, Miód w plaſtrach i orzechy; w więk-
szym weź chęć darze. *Gaw. Siel.* 387. (cheć naszę po-
czytuy za podarunkom). W darze wziąć, darem wziąć,
zum Geschenke beſtommen. Chociażem nie wziął tego od
natury w darze, Abym na złotoſtronney mógł brzaćać
cytarze ... Zab. 6, 3. Darem dadź, w darze, w poda-
runku, zum Geschenke machen. Darem darować, na
wieczność, sposób mówienia w transakcyach, znaczący,
że kto na wieczność co rezygnuje. *Fig. tr. a* dar, dary,
przymioty dobre od boga zdarzone, Gabe, Gaben, gute
(natürliche) Eigenschaften, Talente. Wszelki datek dobry
i dar doſkonały z wysoka ieſt od oyca światłości. Salin.
80. Dar ducha S. Kucz. Kat. 1, 172. Siedm darów
ieſt ducha S. Hrbſt. Nauk. L. 7. Myślą o nich, iakoby
mieli dar wszyſtkich cnot potocznych. *Ktok. Turk.* 122.
Jeſt w nim grunt poczuwości i dar większy nad miencie.
*Teat.* 43, 82. Dał ci bóg dary, zażyway miary. Zegl.
Ad. 56. *Cn. Ad.* 140. Boży dar, dary boże = chlěb,
iadło, Gottes Gabe, Brot, Speise. Chleba coraz ubyło,
a gdy bożego daru w koszu nieſtalo, chodził Ezop z pró-


žnym. Jabt. Ez. A. 4. Ježeli żebrak przyydzie, kiedy
on używa darów bożych (wyrazem tym oznacza iedzenie),
daie mu iedną potrawę. N. Pam. 16, 39. - Z daru bo-
żego, z zdarzenia bożego, z łafki bożey, durch Gottes
Schickung, durch Gottes Gnade. Tak wielkiemi zwy-
cięż twenty panowanie swoie z daru bożego okrasił. Sk. Dz.
877. - *S. Prześćpca taki zoſtanie bezeczei, ani onemu
niech będzie przyſęp ku doſtoieńftwom, i żadnych darów
na szaciech albo w innych rzeczach niech nie doſąpi.
Herb. Stat. 553. (orderów, znaków zaszczytnych, Ch-
tenzeichen, Orten). *DARCA ob. Darownik. NB. po-
chodz. ob. pod słow: Darować.*

DARCIE ob. Drzeć, Drę.

DARDA, y, ž. włóćznia, oszczep, pocisk, der Murſpfeß,
Murſpfeil; Vd darda, suliza, kopje; Crn. Cro. Bs.
darda; Hg. dárda; Jſtal. dardo; Ec. dárda, konje; Gr.
dōv; Rs. árómb, árómikb; Sr. 1. leba, lebička.
Groty, dardy, glewie, im z wyższego mieysca puszczone
bywają, tym mocney biią. *Papr. W.* 1, 218. Piechotny
ma bydź wyprawiony z rusznicą, szabłą, siekierą, a dzie-
siętnik z dardą. ib. 2, 267. Zołnierz nie idzie do kościoła,
to musi przed kościołem dardy pilnować. *Dwor. B.* 4.
(Vd. dardiza: głównie mieczowa). 2.) Darda, forteca
wyszyszych Węgier nad Drawą. *Dyk. G.* 1, 159. eine Fe-
stung in Ober-Angern.

DARDANSKI, a, ie, Trojańſki, Dardanſch, Trojanſch.
Dardańſki osieł, wierutny glupiec, ein wahrer echter,
rechſt vollſommner Eſel; (może alluzy do konia Trojań-
ſkiego). Coż to ón mi baie ten osieł Dardańſki? *Teat.*
29, 103. Widzisz Dardańſki ośle, o czym tu mowa była.
ib. 28, 72. ib. 22, 45.

*DARDAROWY, a, e, ogromny, okropny, füchterlich,
entfeßlich, abscheulich, schrecklich. Krzyknie na niego
Darowym głosem, Tr. może Tartarowy?

DAREK ob. Dar. *DAREMNIC ez. ndk., udaremnić dh.,
daremnym czyli próżnym uczynić, vereiteln. Użyyczcie
tego na mój pożytek, niech nie będzie udaremniona in-
tencya moia. Mon. 73, 328. Zakon tę całą robotę iego
udaremnil. *Stebel.* 2, 380. DAREMNIE, DAREMNO,
przvſk. próżno, bezſkutecznie, umſonſt, vergebens,
fruchſtos; Bh. daremn'e, zbuhdarma; Slo. darebn'e, da-
temn'e, nadarmo; Sr. 1. podarmo, nadarmo, podarmu;
Vd. sabſtoin, saſtoin, obſtoin; Crn. sabſtoin; Cro.
sau-
man; Rs. acye, cy'e; Ec. my'ne. Daremnie się na przy-
cinki sadzisz; gardzić niemi umiem. *Teat.* 1, 40. Jedna
godzina niech daremno nie minie. *Paszk. Dz.* 39. DA-
REMNOSC, ſći, ž. próżność, bezſkuteczność, die Ver-
geblichkeit, Citelkeit; Bh. daremnoſt; Vd. sabſtoinſt,
prasnoſt; Rs. cyěmnoſmъ; Ec. cyemcmbe, cyěm'ie,
cyěmcmbo. Daremność naszych ſtarań. DAREMNY,
*DARMY, a, e, darem dany, darmo dany, umſonſt ge-
geben, geschenkt; Sr. 1. darmacikowne; Rs. dariovий.
Oecon. daremny dzień, nie za naiem, nie za pańszczyznę;
ein unentgeſdlicher Tag der Unterthanen, (ob. Darem-
szczyzna). S. Bez przyczyny, bez zarobienia, bez za-
winienia, umſonſt, junverschuldet. Niedaremna to kara.
S. Bezſkuteczny, próżny, bez użytku, umſonſt, vergeb-
kich, fruchſtos; Bh. daremnń; Cro. sztúnyszki, zahmán-
szki, zabsztunyszki, zobsztúnszki, zobsztúny; Eccl.
mówńi). Darmo robisz; daremna to robota, *Cn. Ad.* 145.

DAREMSZCZYZNA - DARMO.

Złym miała bydź darma pokuta. Wad. Dan. 73. O darmém usprawiedliwieniu człowieka. Baz. Hł. 1. Rad item, że nasza praca niedaremna. Teat. 5, b. 72. Daremną nadzieią praca karmic; Ross. cyemcmobonawb; Boh. daremnjšk nequam, ineptus, w rodz. żeńšk. daremnice. DAREMSZCZYZNA, y, ž. nie zapieniądze, ani z powinności robota, daremny dzień, eine unentgeldliche Arbeit, eine Arbeit oder ein Arbeitstag, der dem Unterthanen nicht gerechnet wird. Daremszczyzna są w szczególności roboty chłopskie panu nie za naiem, ani za dzień, ale nad powinność i bez wziątku, n. p. Kazał gromadzie iechńć do lasu za daremszczyznę. Gromada za daremszczyznę powinna to albo owo zrobić. Off. Wyr. Darmocha. Bndtk. DARMO adv., za nic, darem, bez zapłaty, nadgrody, darowanym sposobem umonſt, geſchenkt, zum Geschenk; Bh. darmo, geſſin'te; Slo. darmo, nadarmo, daremn'e Sr. 1. darmo, podarmo; Sr. 2. darmo, dermo, podarmo, podermo; Bs. nadar, na poklon, nacjaſt, stugne, bez plachje, tugne, za gljubav; Croat. napoklon, zabsztúny, sztúnya, můhta, muhticze, zahmán; Sla. muhta; Dl. za ludu; Crn. umân, sabſtoin; Rs. Δάρομβ; Ec. Δάρομβ, Δαρно; Gr. δωγεαυ, Dar za dar, darmo nic: Coż mi We Pan przywióżł? A coż mi We Pan dał zawieźć? Dwor. G. Darmo chcą wzyscy. Cn. Ad. 145. Darmo czego doſłać. ib. Darmo nic, brzażnąć tu trzeba. Zegl. Ad. 13. Slo. za penąże ſlinta ſtrila. Przełożeni miluiag dary, a darmo nic nie czynią. Kosz. Lor. 102. Boli gardło, śpiewać darmo. Mon. 70, 648. (niemiło służyć bez nadgrody). Umarł dawno, co dawał darmo. (chcesz mieć, to kup'). Prov. Slo. umrel darmodag, naſtal widrigroſ'. Darmo nauczyciel nie ma dziatki przymować, bo ich ociec, iż ma na co inszego, przeczby też nie miał mieć nauczycielowi? Gliczn. Wych. M. 6, b. Uczenie się darmo. Pam. 84, 705. Bogatych oyców dziatki, aby się nienapierały uczyć w imię Pańskie, to ieſt, darmo. Glicz. Wych. M. 6, b. (za bóg zapłać, bezpłatnie). Niedarmo wszyſtko ludziom niebo przeda, za żal i troſkę daie to co miło. Pot. Syl. 144. Pół darmo, na pół darmo, za pół darmo, ob. za bezcen. S. Darmo, bez przyczyny, niewinnie, bez zasługi, umonſt, ohne Ursache, unverdient, unverſchuldet. Nie darmo to; coſu tu ieſt. Cn. Ad. 568. Nie darmoſs się ty zezowatym urodiłt. ib. Nic nigdy darmo, mówi, natura nie czyni. Pot. Zac. 66. Nie darmo go tak zoguia. Cn. Ad. 566. Nie darmo on daie; wie on czemu daie. ib. Nie darmo ludzie gadai. ib. 519. S. Darmo, daremnie bezſkuźnie, próżno, bezużytecznie, płonno, umonſt, vetgebeuſ; Vd. sauman, sabſtoin, prasen; Crn. sa obſtojn; Bs. zaludu, zaman; Rs. cyemno, vтунѣ, всye; Ec. Boimщě. Przeſtańmy o miłości wzmianke czynić; darmo, darmo, kochać nie będę. Teat. 1, 103. Te wydatki czy półdą na darmo? Teat. 35, d. 54. Darmo robisz; daremna robota. Cn. Ad. 145. Nie od rzeczy powiedział, co to wyrzek słowa. Ze darmo bydź notliwym boli bardzo głowa. Star. Vot. E. 2. b. Niechay ten raczył na świecie nie żyie, Kto tylko na nim ie darmo i piec. Nar. Dz. 3, 212. (ob. darmoiaḍ). - Darmo, niepodobno, niepodobieńſtwo, niemożna, ohmnogłisch. Darmoć tego dokazać, darmo nieboże. Off. Wyr. (pódydziesz, iak zmyty; nie twoicy to głowy, nie twego rozumu; za wysoko

DARMOBIT - DARMOPŁOCH. 407

to na ciebie). DARMOBIT, a, m. nieokrzesany, którego darmo bito, ein Ungezogener, den keine Schlage gezogen haben. Między ludzi przyszedłszy, nie siedzieć iak darmobit, ale umieć i ku temu i ku owemu przymówić. Rey Zw. 112. b. DARMOCHA ob. Daremszczyzna, DARMOCHLEB, a, m. próżny chlěb, darmoiaḍ, darmoſtraw, próżna ſtrawa, fruges consumere natus, ein unnüger Broſſer; Boh. darmochleb homo nihiili, Ross. xaβōbōbāb. Darmochlebów zowią przy dworze garkoſkroby. Burl. A. 3. DARMOCHLUB, DARMOCHWAŁ, a, m. próżno się chlubiący, chelpliwy, ibutny, ein Prahlhans, Prahſler. Czemu kłopot (urząd) kupiuſz, biedny darmochlubie? Kłon. Jud. 12. Darmochwał i sroka do siebie podobni, głos tylko obu, a więcej nic. Zab. 5, 103. Darmochwał i bęben dżaią się bydź zrobione d1l zagluszenia. Zab. 5, 158. Mon. 75, 588. DARMOCHLUBNY, a, e, DARMOCHLUBNIE adv., butny, prahſerisch. Piſzę to dla tych nieuków darmochlubnych, žeby mieli czym się ſkutecznie pochlubić. Syr. 248. *DARMODAY, aia, m. darmo czyli darem daiący, darownik, darodawca (ob. darowski), der Schenker, der umonſt giebt. Prov. Slo. et Bh. umrel darmodag, naſtal widrigroſ' cf. umarł dawno, co dawał darmo. *DARMOGONNY, a, e, bezſkutecznie goniący, daremnie goniący, vergeblich jagend. Wszyscy przed sobą go maiąc darmogonni zoſtali, bo go nie poznali, ani wie-dzieli, kto był. Chodk. Koſt. 29. **DARMOHARDY, a, e, bez przyczyny hardy, eitcl trozig, ohne Ursache trozig, trozig und nichts dahinter. Patrując na darmohardego chłopa, każdy szarą pychę u siebie snadnie omierzić może. Rey Zw. 53. DARMOIAD, DARMOIED, DARMOZJAD, a, m. darmochleb, pasorzy, próżniak, nie-wart chleba, próżna ſtrawa, fruges consumere natus, Rs. муңеңдөйb; ein unnüger Eſſet, Echmatoſer; Rs. xaβōbōbāb. Precz ząd wzsatetzna zgraia brzydkich ludzi owych Darmoiadów nikczemnych, przyiacioł tołowych. Nar. Dz. 3, 46. Mon. 75, 588. Nie mogę cierpieć w domu takich darmozjadów i pasibrzuchów. Teat. 55, b. 48. Ty ſtary darmozjadzie! ib. 30, 33. Co to za zbytek trzymać wiercipiętków, kręciwaſów, darmoiedów, moczymordów. Mon. 71, 483. Bardzo plugawo żył z owemi darmoiady, kozactwem, hayductwem. Fal. ib. Dis. E. 11. Nazbierał darmoiadów. ib. D. 1. Darmoiaowie. J. Kchan. Ps. 47. Darmoiedztwo Rs. муңеңдөмь próżniactwo. DARMOIEDNY, a, e, darmoſtrawſki, próżniacki, unnüg Brot eſſend, müſſiggángetiſch. Chodk. 2, 332. Bndt. DARMOLEG, DARMOLĘG, a, m. leżuch, gnuśny, ospalec, ein Fauſenzer, Bärenhauſter. Ty darmolęgu, co czynisz, Jź o sobie nie nie myślisz! Onegoć się wierszyka chce, Da bóg na piecu komu chce. Rey Zw. 231. ib. 135, b. Od darmołaega żołnierza, co nim świat grzeią, niech płacą złotych trzy. Lek. D. 2. Coż ma darmoleg, co na piecu dyszy? Jedno wszy we łybe, pod kolnierzem myszy! Rey Zw. 222, b. DARMOMOWNY, a, e, inaniloquus, pletliwy, który nic krzeczy nie mówi. Maćz. salbaderiſch, schwaßaſt, waschend; Bh. darmotlaach, DARMOMYSLNY, a, e, roriący sobie coſ w myśli, ów, co po powietrzu siebie ziarno, albo buduie na wietrze, schwärmeriſch, himařiſch. DARMOPŁOCH, a, m, tchórz, który się swego cienia

408

DARMOPYCH - DARN.

boi, którego pęcherzem wystraszysz, który się i myszy złe-
knie, ein Fürchtamer, ein Hafe. Darmopioch boi się,
gdzie nie ma boiąžni. Sak. Okul. 32. DARMOPYCH,
a, m., m. zdron., nałęty a nie ma przyczyny, ein ver-
dienstloser Stolzer, ein Aufgeblasener. Darmopychy du-
sali w dołośliłtwach swoich. Rey Poſt. F f f. 1. Dar-
mopycha unosi ona pawia myśl iego, że też ani dobrey
mysli, ani dobrych czasów użyc nie może. Rey Zw. 142.
Darmopyszkowie gardzili nami. Rey Zw. 69. Tak się za-
geſcili darmopyszkowie i samochlubcy, że niema mieysca,
gdzieby się ów kąkol buyno nie rodził. Mon. 73, 103.
Niespokoynego tego darmopycha uſkromić trzeba. Pot-
Arg. 143. DARMOSILNY, a, e, daremnie się siłący,
vergeblich angestrengt. Zapalczywości zhość rozumem nie
może darmosilna Medea, fruſtra repugnans. Zebr. Ow-
160. Darmosilna śmierć zwalczona. Chodk. Kołk. 59.
Darmosilna fortuna. Tward. W. D. 2, 275. DARMO-
STOY, DARMOSTAY, ia, m., DARMOSTOIAK, a,
m. kręciwas, wiercipięta, ſtorzypieta, zawalidroga, ein
müssig da Stehender, der seine Stelle unnuß einnimmt.
Czemu tu kroicie caly dzień prożnuiąc, na kształt darmo-
ſtoiaków ? Kulig. Her. 147. Zje kilkaset dukatów na
iednym obiedzie, Kilkaset darmoſtoiów otoczony iedzie.
Nar. Dz. 3, 115. Mon. 75, 588. Liczny do poczt dar-
moſtaiów okrzaża. Pilch. Sen. lſł. 1, 282. Co to za zby-
tek trzymać darmoſtoiów, wiercipiętków, kręciwasów,
moczymordów. Mon. 71, 483. DARMOSTRAW, a, m.
DARMOSTRAWCA, DARMOTRAWCA, y, m., DHR-
MOSTRAWSKI, - iego, m., daremna ſtrawa, prożniak,
ein unnußer Broſſer. Bh. darmofrat. Darmoſtrawca zu-\chwaly, w igrzyſku szczęścia nieſłały. Dar. Lot. 9. Abram
ham nie chował ſtorzypiętków, darmoſtrawców. Bals.
Niedz. 5, 63. Wiersz ten przypisuię frantom, rzygulcom,
łakomſkim, darmoſtrawſkim, wytrzęsikuflom. Dzwon-
Stat. A. 2. §. Darmo co trawiący sam, marnotrawca,
utracyusz, der Praſſer, Vergender, Werschwender. Za
nim się wleće darmoſtrawſkich siła, A inż się wszyſka
maietność przepiła. Groch. W. 564. §. Darmo co ſtra-
wiający komu, der einem etwas vergeudet, verſchendet,
verberbt, durchbringt. Zaden uczonemu nie iest cięższy,
tylko czasu darmotrawca. Budn. Ap. 80. (co mu czas
truie, ein Zeitverderber). DARMOSWAR, DARMO-
ZWAD, a, m. swarzący się, wadzący się o ladaco, o
to, co niewarte, zawadyiak, klótnik, ein Anſchlußtiger,
ein Zanker. Rychley zwałczy poczciwego człowieka ſkro-
mne milczenie każdego, niżli darmoswara wszeteczne a
uporne słowa. Rey Zw. 140. *DARMOWSKI, - iego, m.
żart. darmo wszyſtkiego chcący, der alleſ geschenk haben
will. Kupaiowskiego w tym użyć potrzeba, Darmowickie-
go proszę zaniechać. Haur. Sk. 2. DARMOZJAD ob.
Darmoiad. DARMOZWAD ob. Darmoswar. DARMO-
ZYT, a, m. darmo łyjący, vivant à discretion, der in
den Tag hinein lebt. §. ob. darmochléb, darmoiad.
DARMY lob. Daremny. NB. dalszy ciąg pochodz. pod
stowem Darować.

DARN, ia et iu, m., DARN, i, ž. płat ziemi korzonkami
prerosley, ziołkami, trawami obkrytéy (cf. murawa),
der Rasen, ein Stück gestochnen Rasens; Bh. drn; Sr. 1.
dorn, deru, derno; Rs. děrnß; Vd. selen dern, selina,
vasha, trata; (Vd. dern = gruda, kra; Crn. dern scopu-

DARNIASTY - DAROWAC.

lus); Crn. vasha, rushèna; Sr. u. blome; Slo. hat z pa-
žiti. Trzy ołtarze z darnia. Otw. Ow. 176. Z darniu
ławy. Jabl. Tel. 65. Murawnym mokrą ziemię darniem
wſkros okrywa. Hul. Ow. 161. Bs. pobasiti). Darnie
kopię, Crn. rashim). - §. Darnie ziemne, torf, bryły
ziemi do palenia sposobney, ſkladające się z kleiu i korzon-
ków różnych roſlin, der Torf. Ład. H. N. 28. DARNIA-
STY, DARNIOWATY, DARNOWATY, a, e, na darń
pochodzący, do darnia podobny, rasenartig. Bndtk.
DARNINA, y, Iż. zbiorow., darnie, murawa, Rasen;
Cro. tratina; Rs. дернйна. Stół ich był utłoczony
z darniny. Przyby, Milt. 155. Tym czasem na kwieciſtey
spochniymy darninie. Teat. 51, 14. DARNIOWY, DAR-
NOWY, a, e, od darnia, Rasen =; Boh, drnowy; Ross.
dernowyj. Na darniowey wſrzód kwiecia spoczywa
kanapce. Teat. 3, c. 33. et 16, b. 100. DARNISTY,
a, e, DARNISTO adv., pełen darnia, rasenreich, voll
Rasen; Ec. дернйсчый. DARNOWIEC, wca, m.
gatunek mrówek, które w trawie żyją, rozproszone bez
kopca, formica caespitum. Kluk. Zw. 4, 385. die Graß-
ameife. *DARNY, a, e, czupurny, opryſkliwy, hiżig
vor der Stirne, jábżornig. Choleryk darny, śmiały, za-
rosły, szczupły i faſszywy, Na żoły poszedł kolor, su-
chy i gniewliwy. Comp. 698.

*DAROBIERCA, y, m. biorący dary, der Geschenken-
met; Rs. мэдоimeцъ; Ec. даромецъ, даропřем-
никъ, даропехъ. *Darobierny Rs. мэдоимствен-
ный. *Darobierność Rs. мэдоимпіво. DARODAWCA,
y, m. darownik, dający darem, darujący, Cro. dareslyivecz;
Dł. blagodarnik, darovnik, millodarnik; der Schenker, Ge-
schenkgeber; Ec. дародавецъ; Gr. δωροδότης. Szczęście po-
dobne złemu darodawcy, który częſtokrocł niegodnych
obdarza, Zab. 7, 222. Koff. *DAROLUBNIK, «, m.
lubiały dary, ein Geschenkliehaber; Ec. daronolobie, Gr.
Γιλοδωρία; Ec. даролюбецъ, Gr. φιλοδωρος; oppor-
д роненавицтный, Gr. μισοδωρος. DARONOSNY,
a, e, noszący dary, Geschenkbringend; Ec. daronosnyj,
Gr. δωφοφορίζος; Subſł. дароноцей, Gr. δωφοφώδος;
Fem. дароносица. DAROWAC, - ował, - uie cz. ndk,
podarować dk., darowywać freq. darem dawać, ſhen-
ken, zum Geschenke geben; Bh. darowati, - ował, darugi;
Slo. darugí, daruwám; Sr. 1. darhuyu; Vd. daruvati,
obdaruvati, darovititi, darujem, shenkati; Crn. daruvati,
darujem; Rg. darivati, darovatti; Bs. darovati; Cro. da-
ruievati, daruvati, prikazati, prikasujem; Dl. darovati;
Sla. поклонiti; Rs. даровांш, дарую, дарствоватъ,
vulg. княжмѣвсь, покхонимѣсь; Ec. даримъ; Gr.
δωγέω; Chald. Tal. 470. Kto drugiemu bezplatnie co
daie, świadczy albo dobrowolnie uſłepuie, ten mu to da-
ruie. Gal. Cyw. 3, 7. Jam ci ſto wolów obiecał, mój
Boże, Lecz kto ich nie ma, darować nie może. Jabl. Ez.
91. Darowanemu koniowi ob. pod sl. koń, §. Darować
kogo czym, udarować k. cz. dk., obdarzać, einen womit
beschenken. Ja śmierć blizką czuię, A tak cię temi księ-
gami daruię. J. Kchan. Fr. 38. To naypewnieyszy ſkarb,
który zakładamy u przyiacioł, darućą ich. Budn. Ap. 96.
Obiedwie ſtrony darowały sędziego równo hoynie. Petr.
Ek. 34. Daruycie mię tą godziną, a ia obróćę całą na
chwałę boga. Birk. Kant. A. 2. Jednym oka rzućeniem
udarować mnie nie raczysz, Teat. 5, c. 34. Skarga roczne
dzieie

DAROWANIE - DAROWNIK.

DARSKI - DARZYC.

409

dzieie Baroniusza polszczyzną darował. Birk. Sk. D. Obiecał wielkie udarowanie, ieśliby doszli. Warg. Cez. 114. (podarunek, dary). S. Darować co komu odpuszczać, wybaczać, verzeißen, schenken, erlassen; Sr. 1. wodacj; Vd. odpuštiti, odpushati, odpushanji, odpušt; Sła. oprostiti; Cro. opraschati, oproztiti, oprascham, proschenye; Dl. prostenye; Bs. profiti, prascejhati, prasctati, oprostiti, prostenje, obrosтенje, opuschtenje; Rs. propismь, prošmь, осмавимь, осмавлён'е, исвинён'е, помялованён'е; Ec. простынъ. Nigdy sobie tego nie darułę, žem tak łaskawego oyca zmartwila. Teat. 54, d. 21. Bóg daruie -ć; bo gdyby on nie darował, z dobroci swey... 1 Leop. 4 Izdr. 7, 67. (odpuszcza 3 Leop.). Niech ci daruie Pan Bóg; niech ci odpuści. Kucz. Kat. 2, 586. (niech ci przeźryzny obs.). Niech Pani daruie, że się przed nią w zbryzganym fraku prezentuię. Niemc. P. P. 27. Daruy mi Panie, nie przyjemę tych pieniędzy. Teat. 53, 46. Sprawę u sądu zaczętą drugiemu darować albo odstąpić. Chełm. Pr. 25. erlassen. Darowanie lat małoletniemu. Gall. Cyw. 2, 164. - *Darować kogo czym odpuszczać mu co, einem etwas schenken, erlassen, verzeißen. Leszek buntowniki, miłosierdzia proszące, winą darował. Krom. 296. Jagiello kuchárke, która go pomyliami obłała, od karnej dywolił, i obrazę swoję darował. Krom. 456. - DAROWANIE, darrem dawanie, das Schenken, die Schenkung. Darowanie winy, odpuszczenie, odpušt, das Verzeißen, die Verzeißen. DAROWANY, contr. DAROWNY, a, e, darem dany, geschenkt, zum Geschenke gemacht. Darowanemu koniowi nie patrzą w zęby. Cn. Ad. 147. Rys. Ad. 9. Rs. darówomý kónio wěb zabyb ne смопрямь. Darowną wieś jedną za niezbożność wziął. Sk. Dz. 242. Darowna owa od Wulkana tarcza Achillowa. Tward. W. D. 81. Zolnierz się teraz zaraz ćwierci darownych upomina. Star. Ref. 112. - S. Grać w darowanego, Schenken und Logiten spiclen. Wolki. S. Darowny, od darowania, ściągający się do darowania. Schenkungss. Obiecał król połowicę tey maiętności na wychowanie sług do kościoła i zaraz lift darowny napisać kazał z zapieczętował. Sk. Zaw. 1, 372. den Schenkungsbrief. S. Darowny, mogący bydź darowanym t. i. 1.) darem dany, was geschenkt werden kann, schenbar; 2.) mogący bydź odpuszczony, wybaczony, verzeientlich, erlaßlich; Rs. просимельный; Ec. просимый. Wyftekiem ieſt w twych oczach iuž nie darowanym. Bydź kiedy od twey córki kochanym. Przyb. Luz. 47. Rs. незагадимый. DAROWIZNA, y, ž. darowanie, czyn darowania i to co się darnie, podarek, das Schenken, das Geschenk, die Schenkung. Ugoda, przez którą rzecz iaka, albo prawo iakie bezplatnie przyniesione bywa, zowie się darowizną. Gall. Cyw. 3, 25. (cf. donacya). Tego darowizną nie nazwę, co każdy sam sobie da. Bardz. Luk. 127. Darowizna może się stać pod kondycyami. Cheł. Pr. 64. DAROWNIK, a, m., *DARCA, y, m. darolawca, daruiąco, der Schenker, Geschengeber; Vd. daruvauz, darovitnik, obdaruvauz; Sr. 1. dahruwaŕ; Rg. daritegl, daròvaz, darovnik; Bs. darovnik; Cro. darovnik, daritel, prikazitel, dareslyivecz; Dl. blagodarnik, millodarnik; Rs. dariměleb, darováměleb; Bh. darce. Darowizna może bydź pod kondycyą, aby darownik rzecz darowaną, poki bę Tom I.

dzie żyw, miał w swoiey possessyj. Cheł. Pr. 64. Duchu S. darco twego wiary kleynotu drogiego, Kanc. Gd. 248. - W rodz. żejś. darownica, die Schenkerinn, Geschenkgerinn; Rg. dariteglica; Ec. daripśewaniu.

Pochodz. sl. dar, darować: darzyć, nadarzyć, obdarzyć, wydarzyć, zdarzyć, zdarzenie, *kozidar; darunek, podarunek, podarze; podarek; nadarować, nadarować, obdarować, podarować, przedarować, udarować, rozdarować, wydarować.

DARSKI, a, ie, rzefski, żwawy, żywy, krzepki, rąsch, wacker, hurtig, slink, munter, frisch. Ubiega się i darſki i leniwy, florenaus. Brud. Oſt. B. 10. Niedarſki, gnuśny, iners. Urs Gr. 180. Młódź darſka szła na od siecz krwawą. Miaſk. Ryt. 2, 125. On w bitwach tych iak darſki iunak stwał. Bardz. Luk. 2, 20. Darſką nogą uderzyć w ziemię. Hor. 1, 173. Nie traci ceny koń, choć idąc drogą, Darſkie mu nogi poszwankować mogą. Kochow. 6. Poymuią wszyſko łatwie darſkiemi swemi rozumami. Birk. Dom. 148. Darſki do czego, ochoczy, gorliwy, voll Muth, Luft, Cyſer zu etwas. Widząc go sposobnego do spraw i darſkiego do wszyſtkiego, począł go miłować. Boter. 4, 146. Ludzie dowcipni, do wszyſtkiego darszy. Petr. Pol. 58. Twardym snem klopoty umarza, a powſtaie dziarſtszy do roboty. Zab. 11, 184. *S. Darſki, śmiały, zuchwaly, (ob. dziarſki), Ross. dařakij, Děrozosmijij. Były tak darſkie ręce; które te karty z ksiąg wyszarpywały, ale Bóg te na wszyſtko śmiały ręce sam hamował. Smotw. Ap. 83. DARSKO adv., rzefko, żwawo, rąſch, frisch, wacker. Przodkowie nasi młodzież rzeſko ćwiczyli, iak konia darſko zwracać, bronią zręcznie szermować. Pilch. Sen. Lilt. 3, 14. Na koniach gładznie, darſko, kręte koła zwiał. Pot. Arg. 577. Na nich darſko dosyć natarli. Warg. Cez. 102. DARSKOSC, ści, ž. rzeſkość, żwawość, ochoczość, die Naschheit, Frischheit, Wackerheit, Munterheit. Od darſkości gnusność łtroni. Brud. Oſt. D 2. Obrano ich według darſkości, męztwa i cnoty. Petr. Pol. 135. Górę nad nieprzyiaciem trzyma darſkości, męztwa. Bzow. Rož. pr. Gdzie sława swe namioty rozbiła, tam animusz wspaniały wełdug sił swoich darſkość swą pokazuje. Gwagn. 430. Darſkością kazania na wielu mieyscach znacznie sływał. Birk. D. 30.

DARTY ob. Drzeć.

DARUIĘ ob. Darować. *DARUNEK, nku, m. dar, upo-minek, podarunek, darowizna, das Geschenk, die Gabe; Vd. darovitje). Wypędzili tych posłów i z darunkami swemi. Falib. Fl. 42. DARY ob. Dar. *DARZNAĆ niiak. idnt., wydoływać, zdołać, podołać, gewachsen feyn, im Stande feyn. Nie darżną ręce na złe, deficiunt. Zebr. Ow. 204. Wiele ich ieſt, którzy nie darżną się popisować a okazować w prawym chrześciaństwie. Gil. Poſt. 122, b. Młdi z żydoftwa w wierze byli, którzy z łrony pokarmy brakowania, nie darznieli używać wolności od tego chrześciańskiej. Gil. Poſt. 5. (Rs. Depřzumь, śmieć, odwaćć się).

DARZYC cz. ndk., udarzyć, zdarzyć dk., szczęścić, błogosławić, Sedeißen geben, gedeißen lassen, segnen, beglücken, verleihen (Glück, Heil, Segen, Wohlfarth); Bh. 3daiti. Zdarz nam wszyſkie nasze sprawy, Zdarz o boże nasz łaskawy. J. Kchan. Ps. 136. Chciał wiedźać, zdarzył -li bog drogę iego, czyli nie! Leop. Genes.

52

410

*DAŚ - DĄSAC.

DASZEK - DATEK.

24, 21. Wino cerę darzy. Mon. 73, 493. (daie, d. M. verleiht, giebt Farbe). Nieudarzony, nie płużacy, nie-szczesny, ohne Gedehen, ohne Fortkommen, ungefegnet. Pnie zoftawione siłom samey natury, wydaią galązki nieudarzone i liche. Fors. 54. Darzyć, zdarzać komu, sprzyjać mu, szczęścić mu, gewogen seyn, hold seyn. Ofiarym bogom czynił i matce Wenerze, By przedsię-wzięciu memu zdarzył w tey mierze. A. Kchan. W. 60. Zdarz mi Apollo! prośbą cię tu wzywam, Niech z czer-štwa siłą mey pracy zażywam. Hor. 1, 142. - Absolute zdarz bog! z szczęśc boże, pomaga bóg, Grüß euch Gott, Glück zu! Glück auf! Przychodząc, rzecze ona: zdarz Pan Bóg, a cóż rozmawiacie? Rey Wiz. 59, b. **§. Darzyć, obdarzać, świadczyć, beschenken, Gutes erweiſsen, mittheilen.** Znaiąc dobrze szacunek kraiowych pi-sarzy, Wchodzi w ich ſtan, zachęca, chwali, wspiera, darzy. N. Pam. 16, 120. Darzyć kogo czym ndk., udarzyć k. cz. dk., obdarzać czym, uszczęśliwiać czym, womit beglücken, begaben, beschenken. By nas wygnanców kiedy udarzył powrotem. Przyb. Milt. 105. Już gdzieś w obcey dziedzinie wzięciem gładkiej twarzy J okiem dobroczynnym lud szczęśliwy darzy, Zab. 3, 412. Wy-zwolone sztuki nie mogą nas udarzyć cnotą; ale duszę sposobią do przyjęcią cnoty. Pilch. Sen. Hſt. 3, 15. DARZYC się zaimk. ndk., (zdarzyć się dk., qu. v.). Wieść się, udawać się, iść po myśli, szczęścić się, ge-lingen, glücken, gut einschlagen, glücklich einschlagen; Bh. darjim ſe, - iti; Vd. se pergoditi. se permeriti). Cisowe drzewo na górnych mieyscach lepiey się darzy. Haur. Ek. 166. heſleiben. Potym się woynow szczęśliwie darzly. Lib. Hor. 95. Komu się kłacze i żony darzą, ten nie zebrze chleba. Off. Wyr. Darzy się bezosob., powodzi się, szczęści się, es geſht gut, es geſht von Statten; Slo. dari ſa. S. Tr. darzyć się z przypadać, ſtosować się, przytławać. Iſch schiſen, paffen, (wohl) anſtehen, stehen (gut oder übel). Kiedy szkatuła na suchotę łěka, modne się nie darzą ſtroie. Pot. Arg. 439. Chłopięta, gdy rn-rała obaczyły, tak iako zwykły, gdy się im kto nie zdarzy ani upodoba, igły mu się przypatrować. . . Gliczn. Wych. H. 7. b. (gdy im kto nie przypada do smaku, do guſtu).

*DAŚ, u, m. zwyczaynie w liczb. mn. DĄSY, ów, sapanie z gnowiu, dęcie (ob. dąć), kwasienie się, krzy-wienie się, marszzenie się na kogo, ſtawienie koza, das Schnauben vor Born, der Unwille. Nie wiedzieć zkład się wzięły te dąsy i sapy. Pot. Arg. 743. Zkładże tyło względem nas wszyſtkich dąsów i goryczy? Przyb. Abl. 23. Zaprzeſtańcież dąsów, weźcie mię za gwaranta i zróbcie przymierze. Zabt. Zbb. 12. Cierpliwa dobroć nie wywiera dąsów. Kniaz. Poez. 2, 89. (Inde nomen ur-bis Sax. Desſau, ſtomachantium urbs, Bornburg, Wü-thenstadt, derivat Frenzel in Wesphal. monum. 2, 2414. Dąſaleś się Wać pierwy, i ia teraz będę. Zabt. Amſ. 77. J zayrzy w oczy i głowkę schyli, To się nadąsa, to się umili. Zab. 11, 267. Zabt. Niechay się nigdy slaby na mocnych nie dąsa. Ľras. Bay. 61. (cf. *sierdzit a nie duż).

DASZEK, - szku, m., zdrbn. rzeczown. dach, das Dż-chelchen, Dächlein, Dächchen, ein kleines Dach; Boh. striſſka, krowe; Vind, strehiza; Cro. nadsztróssek; Ross. крөвелька, Daszek od deszczu. Mon. 75, 702. ein Re-gendach, Wetterdach, wypuſtka, podcienie. Fig. Patrzeć iak z pod daszku, z pod powiek posępnie, ponuro, nieochoczo, nieuprzeymie, unfreundlich, finſter unter den Augenbraunen hervorbliſen. Meton. daszek, chatka, chalupka, domeczek, Hütte, Hauschen. Furmana bloto, flisa deszće trapią, Ze się obadwa pod swój daszek kwa-pią. Gemm. 84. Ubogiego żywot lepszy ieſt pod dasz-kiem swoim; niż kosztowne potrawy w cudzym domu, Radz. Syr. 29, 27. (pod dachem podłym. Bibl. Gd.). S. Gramm. daszek, circumflexus, znaczek przedłużenia nad zgłoſką. Kpecz. Gr. 1, p. 38. das Dächelchen, der Circumſter. ob. daszkowaty.

DASZKA, DAZKA, i, ž., zdrbn. rzeczown. daga, z pu-nalik, mały tulich, dezka, pugiunculus. Mačz. ein kleiner Dolch oder Degen. (ob. deka). Wyſtrzel-ła mu dażka z pochwy i przebiła mu przez przyszwe. Sien. 561.

DASZKO, a, m. imię Staropolskie, Damianus. Jab. Her.

DASZKOWATY, a, e, na kształt daszku, spuszczony, owiesity, wydany, dachartig, wie ein Dach oder Dachel-chen. Skrzynka ta ma wieko daszkowate. Jak. Art. 1, 303. S. Pod znakiem grammatycznym, daszkiem, mit einem Circumſter oder Dächelchen. Daszkowate a fran-cuzkie. Tr. DASZNY, a, e, dachowy, od dachu, Dach =; Rs. крөвельный. DASZYST Y, a, v, dachem pokryty, dachig, mit einem Dache he-deckt. Bndt.

DATA, y, ž., z Łac. wyrażenie dnia, którego się co działa, das Datum; Cro. datum). Daty forma: dan z Krakowa trzeciego dnia Stycznia 1572go Roku. Cn. Th. (ob. dan). Datę odmienić, pomknąć, przyczynić. ib. (cf. antydatować). Datę położyć. - Transl. data, epoka, pewny kres czasu, der Zeitpunkt, die Epoche. Naród Pol-ſki religią Mieczysławowi winien; a od tey dopiero daty hiftorya nasza pewnieyszą bydź zaczęła. Nar. Hſt. 2, 6. - Fig. Wina dawney daty. Off. Wyr. (ſtare, alte W.). To dawney daty rzerc (zaſtarzała, o którego dawno zapomniono, etwas Alteß, längſt Vergeſſenſ). Nie tera-znieyszey, dawney daty, ſtarodawny, ſtaroſwiecki, ſtaro-moduy, vom alten Schlage, von der alten Welt, alſtrań-kisch, altmodisch, altväterisch. Aſtoſk, rycerz ſtarey daty. Kras. Mysz. 53. Chociażeś zacny człowiek; aleſt ſtarey daty. Teat. 43, c. 109. Wyb. To mąż ſtarey widzę da-ty, Tak piszą, że się bili za żony przed laty. Teat. 48, b. 7. Zona iego nie ieſt dzisieyszey daty. Teat. 15, 61. (ſie iſt nicht nach der jeſzigem Welt). - Pod datą, žart. piiany, podchmielony, berauſch, benebelt. Wyszedł odemnie dobrze pod datą. Off. Wyr. (popamięta dżeń, wyszedł podchmieliwszy sobie). Był dobrze pod datą; pod dobrą datą (dobrze podpiły).

DATEK, iku, m. co się daie, dar, płaca, die Gabe, das Geschenk, die Belohnung, der Lohn; Bh. datek; Sr. 1. dahwk, dahwěk; Vd. davek, daja; Crn. davk). Łąska Paſłka bez datku, nic nie waży. Rys. Ad. 34. Cn. Ad. 428. Bez datku łąska właśnie, iak rzeka bez wody. Jag.

DATERKI - DAWAC.

Gr. A. 3. Kto datek obiecuie, a nic nie ma, nie iednego zawiedzie. Rys. Ad. 32. Datek od dawcy zalecenie bierze. Cn. Ad. 149. Którym miał od ciebie datek, Ten wracam dawcy szczo drobliwemu. Psalmod. 100. Nie datkiem się uwodzić; ale niewinności bronić. Teat. 46, b. 40. (nie dadź się przekupić, przedarować). Chęcią się, nie datkiem mierza usługi. Zab. 3, 219. Wszelki datek dobry, i dar doškonały z wysoka ieſt, od oyca światłości. Salin. 80. (talent). Wedle datku słužba. J. Kchan. Fr. 4. (iaka płaca, taka praca). Pańki datek czyni sługę pilnego. Petr. Ek. 11. Datek pana dobrego czyni sługę piłnego. Rys. Ad. 9. **Datek, wydatek, die Ausgabe. Cokolwiek wydasz zlicz, a datek każdy i wziątek napisz. 1 Leop. Syr. 42, 7.**

DATERKI ob. Flaterki.

DATLIWOSC, DATNOSC, ści, ż. hoyność, dobroczynność, szczodrość, gotowość dania, świadczenia, die Freygebigkeit; Sor. 1. dahruwacjnosći; Vd. darovitnoſt; Kg. blagodarnos, blagodarſto, darovitos; Cro. dareslivozt, dareslyivoszt; Dl. blagodarnoszt, darovitoszt; Rs. подамливость, подамноссть. DATNY, a, c, lu-biący dawać, szczodry, hoyny, dobroczynny, freygebig; Sr. 1. dahruwacjńc; Vd. radodarn, dareshliu, daroviten, radodajezh, darotliu; Rg. darovit, blagodaaran, blagodarnik; Cro. daresliv, dareslyivecz; Dl. blagodaran, darovit, blagodarnik, darovnik, millodarnik; Rs. подамливый, подамный, благоподамливый, великодаровийный. Miłość ofatniego ſknerę datnym i wspaniałym czyni. Teat. 7, c. 14. Doktor rad, wie że Pan w chorobie datnieyszy. Jag. Gr. A. 3. b. Był Bolesław Chroby szczo drobliwy, datny, iako Pan; jednak więcej był miernie, a niż rozkosznie. Biel. Kr. 44. Kto i hoynego i datnego pana nie miułie? Sk. Kaz. 152. Pilność sługi dobrego, czyni pana datnego. Rys. Ad. 54. Datnym bydź Rg. blagodariti. S. D. denny, dawalny, co może bydź danym. Cn. Th. was gegeben werden kanu; Slov. Dawanliwi; (Rs. dámejный надежь Datiuus, trzeci przypadek).

DATOWAC cz. ndk., datę kłaśdź, datą oznaczać, datiren. Lift datowany z Wiednia da. 1750 Lutego 1788 R. (ob. Dan, Data, Dadź, antydatować).

DAWAC, czſtl. i kontyn. st. dadź, oft geben, zu geben pflegen; Bh. dawati, dawawam; Slo. dawat', damam, dawawám; Sr. 1. dawacß, dahwam; Sr. 2. dawasß. Kto dawać może, bogatym; kto brać musi, ubogim słynie. Zab. 13, 74. Szczęśliwsza rzecz ieſt dawać, aniželi brać. Sk. Kaz. 283. Dobrodzieyſt ani dawać, ani brać dobrze nie umiemy. Gorn. Sen. 1. Slo. Pro. kdo me dawa, úci ma dawat, dare eſt docere reddere. Dawanie i branje dobrodzieyſt ieſt rzecz święta. Gorn. Sen. 44. Ziemia z siebie owoc dawa. Odym. Sw. A a. 4. b. (wydawa, giebt, bringt hervor). Dawały owoc niektóre sześćdzieśiątny. 3 Leop. Math. 13, 8. Dawać komu, darowywać komu, zu geben, zu schenken pflegen. Dawał darmo ſtudentom kałamarze, piora, papier i książki. Sk. Zyw. 2, 146. Dawać ognia, Feuer zu geben pflegen. Tygle te były tak twarde, że o ſtal bite ognia dawały. Torz. Szk. 85. Dawać chwałę, nadzieję, winę, zdanie, przefrogę i t. d. (cf. znaczenia pod sl. dadź wyluszczone). Gdy one zwierzęta dawały chwałę, upadali oni ſlarsi,

DAWAC - DAWCA.

411

1 Leop. Apoc. 4, 9. Dobrą po sobie nadzieję dawa. Furm. Uw. F. 2. b. W czymże dawacie winę człowiekowi tému? Zarn. Poſt. 5, 771. Tak właśnie iak ślepy, dawał zdanie o kolorach. Torz. Sz. 133. Dawać przefrogi. Węg. Mar. 1, 224. Pośpieszę dawać wiedzieć Panu moiemu, że .. Teat. 19, c. 19. - Dawać lekcye, Unterricht geben; Rs. преподавамь. W szkołach woyſkowych dawany ieſt ięzyk Niemiecki i Francuzki. N. Pam. 11, 180. Są dawane dziś w szkołach lekcye francuzkiego ięzyka. Dyar. Gr. 155. Każda nauka ieſt łatwa, kiedy uczący umie ią dawać. Pir. Pow. 158. Dawać lifty do kogo, wyprawować, Briefe an einen erlassen. (ob. dadź). Częste lifty do niego dawał, i upomina posyłał. Sk. Dz. 604. Dawaiący spadek. Tr. trzeci przypadek, Kpcz. Gr., Datiuus, Slov. dawatliwi, dawatliwec; Ross. dámejный надежь. S. Dawa ndk., ofiarować, oświadczać się z czym, embieten, bieten, geben wollen, geben. Dam wszyſtko, com nie dawno przez Ulissa dawał. Dmoch. Jl. 2, 196. Dawano mi wczoray za konia piętnaście; ieno że na borg chcien. Alb. n. W. 16. Dawa no nie chciał! pfe Panie Jędrzeiu, Nie gore czapka na wielkim złodzieiu. Zab. 14, 363. Miał - liby Brutus od Cezara wziąć żywot, gdyby mu go dawał? Gorn. Sen. 98. S. Dawadokąd, niuak, podawać się w iaką fronę, bydź obróconym ku czemu, ſkierowanym, zmierzać ku czemu, wychodzić, woſin geben, gerichtet feyn, gefehrt feyn. Leżała niegdyś Polska między dwoma morzami; z iedney ſrony morze północne, z drugiey morze czarne dawało na morze południowe. Przſlr. 185. Okna z pokoiu dawały profto na ogrod. Lub. Roz. S. Dawać na kogo (ob. dadź na kogo), poważąc go sobie, auf einen etwas (geben) halten, ihn achten. Na woyſka wielkie nic nie dawał, aż głod go do poddania przymusił. Birk. Kr. Kaw. 35. DAWAC się pass., ob. dawać, dadź. DAWAC się reſipr., dawać się na kogo, spuszczać się nań, ſich auf jemanden verlaſſen, ſich an ihn halten. Za toć też dziękuiemy królu, iż sam sobie nie uſasz, a iż się na ludzie dawasz. Orzech, Qu. 37. - Dawać się komu, ulegać mu, uſłepować mu, poddawać mu się, einem nadgeben, weichen, ſich ihm ergeben. Pana ożczkaway, a nieszczęściu się nie daway. J. Kchan. Ps. 56. Gdy cierpiał nie groził, ale się wolnie dawał onemu, który sądził niesprawiedliwie. 1 Leop. 1 Petr. 2, 23. Królowie nie radzi się dawąją domownikom, i tym, którzy uſtawicznie koło nich bywaią. Modrz. Baz. 518. (nie słuchają ich). Faliszkowie nie potencyi, ale wierze Rzymskiey się dawąją, Warg. Wal. 206. Gdy się obłężeni dobrowolnie dawali, puścił ich z zamku wolno. Biel. Kr. 367. DAWANIE, -ia, n. częste danie, ofteres Geben; ofirowanie, Anerbieten. Dawanie potraw (ob. danie pierwsze, drugie i t. d.) der Gang der Speisen. Lepiey się goćiom podobało drugie dawanie. Zab. 5, 109. DAWACZ, a, m. ten, który dawa, Mačz. der giebt, der Geber. DAWCA, y, m. który dał, der gegeben hat, der Geber; Bh. darce; Vd. dajauz; Sr. 1. dahwacier; Rg. davaoz, davalaz; Bs. dajnik; Cro. daynik, davavecz, davecz; Dl. davac, dajalacz; Hung. adó; Rs. dájmej, dámej; Fc. dávejß. Dobre serce dawcy, dodaie szacunku darom-Kras. Pod. 2, 94. Ochotnego dawcę bóg miułie. Piot. Jat. 7. Wielu na swoich dawców zapomnieli Zab. 14, 104.

52.

412

DAWCA - DAWNO.

DAWNEY - DAWNOSC.

O ty dawco łosów! *Teat.* 45, 42. *Wyb. Dawca zakonu.*
*Kucz. Kat.* 3, 36. *Biał. Połt.* 68. (zakonodawca cf. *prawodawca.*
*Rs. преподававелеj nauczyciel*. 2.) DAWCA
w rodz. *żej/k.* - DAWCZYNA, y, ž. *die Geberinn*; *Rg.*
davaliza; *Rs. подавелница*; *Ec. давамелница*,
*даямелница*. Ceres była nie tylko wynalaźną zboż, ale
i dawcą ich i ftworzycielką. *Otw. Ow.* 208, et 314. Pallas
była dawcą oliwy. *ib.* 314. Dawczyna żywota, któraś
mię z gardła wód wydarła. *Kochow.* 115. DAWCZYNI.
*N. Pam.* 20, 190.

DAWIC cz. ndk., udawić, zadawić dk., dławiąć dusić, ež-
nen wutgen; Bh. dawiti, dawiwam, (Bh. daw pressura);
Sr. 2. dawиш, dajish; Sr. 1. dawwu, zadawu: Cro. davi-
ti; Bs. daviti, udaviti; Rg. daviti, udaviti, zadaviti,
zadavgłivati; Vd. daviti, sadavit, gerzhiti, (Vd. daviti
z ciełeta bić, kālber schlachten); Crn. daviti, dāvěm; Rs.
dавимъ, давнушь, давивамъ, давлю. Poimawszy
dłużnika, dawił so, mówiąc: zapłać mi! W. Połt. Mn.
371. Fig. Wychodziła często cnota S. Dominika; ale ią
dawila synów niepilność. *Birk. Dom.* 115. (łumila ią.).
Dawić się, dusić się, zadawiać się. *Cn. Th.* sięh wutgen.
DAWICA, y, ž. šlinogorz, wrzód, który w gardle za-
lega. Sien. 519. *die Halsbräune*; Crn. daviza; *Cro. dav-
nicze, zadavnicze, zadusnicze*; *Rg. davnize, zadavnize,
zadūscnize*; Bs. davniče, zadavniče; (Rs. давка prasa,
śicisk, nacisk. DAWICIEL, a, m. dusiciel, *Cn. Th.*
der Würger; *Ec. давимель*. DAWIZWIERZ, a, m.
miano psa gónezego. *Otw. Ow.* 111. der Name eines Heß-
hundes, Bürgwild, Wildwürger; (Rs. давіло ciężar do pras-
wowania, gwicht, 2.) sidło. *Dавленина udawione bydźel*.
Pochodź: nadawić się, podawić, zadawiać, udawić,
zdawić, cf. dłańic, dławić, przydławić, wydławić.

DAWID, a, m., DAWIDEK, - dka, m. zdrbn., imię
starożakonne, David; Sr. 2. Dabo, Dabko.

DAWIDKAŁ, DAWIDOWKA, i, ž. gatunek gruszek, eine
Art Birnen. Dawidki gruszki, dawią i ledwo ieść się da-
dzą. Ład. H. N. 46.

*DAWIENKI, DAWNIUTENKI, DAWNIUSIENKI, DA-
WNIUTKI, DAWNIUSKI, a, ie, DAWNIUCHNY, a,
e, intens. adj. Dawny, sełr łange her, seit gar sehrl langer
Zeit. adv. in o, *dawienko, dawniutenko i t. d.*
**\*DAWNIC cz. ndk., dawne dzieie wspominać, alter
Dinge gedenken. Wielkie rzeczy Elkana i Anna dawni-
li, Malgorzata niemnieysze z Janem ponowili. Chodk,
Koſt. epiгр.

DAWNO adv., długi czas temu, lange, vor langer Zeit,
seit langer Zeit, (blos von der Länge der Vergangenheit
bis zur Gegenwart, diſting. dtługo); Boh. dawno: *Słow.
dawno*; *Sla.* dawno; *Vd.* daunu, dauno, dauna, dougu,
predaunu, preddougem; *Rg.* dāvno; *Sr.* 2. *dawno, dauno;
Sr.* 1. *dawno, zastara, zastarosćiłe, nehdě*; *Rs. давно*;
*Ec. давно, drpěve* (cf. *drzewiey*) (cf. *Iat. diu*). Juž
też dawno, iak mieliśmy honor Pani służyć. *Teat.* 15,
c. 21. Dawno się inż znamy. *Cn. Th.* Stary dawno
pamięta. *Cn. Ad.* 1096. Dawno żyię na świecie; wiem
dobrze świat iaki. *Teat.* 44, d. 34. (nie dzisieyszym,
nie dziś się na świat urodziłem.) Nie mówiłzem dawno,
że tak będzie? *Karp.* 4, 34. Jak dawno, wie lange;
*Crn.* odklej; *Cro.* od kada (ob. odkąd od którego czasu),
seit wie lange, seit wann. Pytałem się go, iak dawno

inż był w zakonie. Kras. Pod. 2, 149. Dawnoż temu?
iſſe schon lange? Niedawno, nicht lange, ohntängſt; Rs.
недавно, намнѣсь; *Cro. onomadne*; *Bs. toic*, mallo-
prie; ‚Vd. vunon, vunouka, pred kratkem, nedaunu,
vnuvizh, v'kratkem, novizh; Vd. sdaunaj, od nekada,
od ſtarega; *Crn. sdavnej*; Rs. издávна, искони; Ec.
оптмога. Widzę od dawna, że twę źrzenice Na ubraną
przez iesień rzucasz okolicę. Chod. Geſt. 89. Z dawna
dawno, z dawien dawna, od niepamiętnego czasu, von
uralters her, von uralten Zeiten her, seit gar sehr langer
Zeit; *Rs. голомъ*. Lisy wyśmiawszy kusego, noszą
wiegę ogony, iak nosiły z dawien dawna. *Chod.* 13, 281.
Treg. - DAWNEY *compart.*, przed diuższym czasem,
rychley, vor langerer Zeit, langer, cher; Rs. dávъ,
давеча. Dawniey bydź musi ten, który rodzi, od tego,
którego rodzi. Zach. Kaz. 1, 15. \*DAWNOCHWALNY,
a, e, ſtarochwalny, od dawna chwalny, altberühmt,
langberühmt. Dawnochwalny dom. *Papr. Gn.* 104.
\*DAWNOLETNI, ia, ie, ſtary, podeszły, altbetagt,
hochbetagt. Obawiał się, aby oyca ieszcze mógł żywego
ogładać, ile tak dawnoletniego. *Krom.* 531. \*DAWNO-
POMNY, a, e, *pass.* od dawna wspominany, altbekannt,
altberühmt, von Alters her erthäht. Stara Wandałska
dawnopomna Wisła. Morszt. 101. *F. Activ.*
dawne dzieie pamiętaiący, alte Dinge gedenkend. Dawnopomny
Neſtor ob. pomnik, pamiętnik. DAWNOSC, ści, ž,
uplynionego czasu długość, die verſſoffne Zeitlänge, die
Länge der verſſossenen Zeit, die Länge des Zeitverlaufs,
daß Alter; (von der gegenwärtigen und zufünftigen Zeit-
länge, długość); *Crn. davnoſt, sdavnoſt, nekdina*; *Rg.*
dävnos, davnina; *Cro. davnoszt, davnina*; *Bs. davnina,
daunölt*; *Ec. давносць*. Same nawet kamienie dawno-
ścią się psuią. *Zab.* 8, 398. Wiem o tym od dawnoſći.
*Teat.* 14, 85. od dawna, lange schon, seit langer Zeit.
*S. Dawność, ſtarożytność, das Alterthum.* Co o Lukre-
cyi Rzemska dawność głosi, Tę widzę cnotę w tobie.
*Zab.* 14, 126. \*S. Relativ. póżność, iak dawno czemu,
die Späte, die verſſoffene Länge, z. B. der Nacht, das
Zeitmaß, wie spät es sey. Chłopi po gwiazdach dawność
nocy upatruią, także po pianiu kogutów dawność nocy
uważałą, i prędkoli dzień będzie upatruią. *Haur. Sk.* 183.
*S. Jurid.* dawność w prawie, preſkrypcya, czas po którego
uplynieniu prawo do rzeczy iedney łronie przepada, drugiey
przypada, die Verhängung; *Vd.polietenje,polietuvanje*). Prae-
scriptio abo dawność wynaleziona ieſł dlatego, aby każdy
w dobrach, których nabywa, bezpieczniejszy był. *Szczerb.*
*Sax.* 65. Dawność ziemſka. *ib.* 524. Dawność dzie-
dzictwa zaſtawnego do ośmnaſtu lat szła; które gdy prze-
szły, tedy takowe dziedzictwo przy tym, który pożyczył,
zwykło zoſtawać. *Herb. Stat.* 521. *Szczerb. Sax.* 65.
*Mon.* 67, 302. Trzytygodniową dawnością upada nie-
wiąta, o gwałt sobie wyrządzony nie czyniącą. Dwochty-
godniowa dawność służy temu, który o konia pożyczo-
nego ſkaléczonego, w czasie niedziel dwóch, nie będzie
pozwany. *Oſtr. Pr.* C. 1, 139. Rzeczy ruchome hywiają
trzymane dawnością i długim ich używaniem za własne.

DAWNY - DĄZYC.

DBAC - DEALBACYA.

413

Chelm. Pr. 61. Rzecz kradziona dawnością nigdy nie
ginie. Saz. Porz. 119. DAWNY, a, e, czemu iuž
długi czas, dawnobły, lange vergangen, alt, lang;
(bloß von der verfössenen Zeit; von der gegenwärtigen und
künftigen, długi); Bh. dawni; Slo. dáwný; Rg daavgni,
davgnén, davgneni; Crn. nekdán; Bs. davni; Rs. дáбрїй,
давнішнїй, давешнїй (przeszły, исконный (cf.
Lat. diu). Juž dawne lata, iak się tak nie cieszyłem.
Teat. 45, c. 97. Wyb. es sind lange Jahre, daß ich . . .)
A mój Dobrodzień, nie ten to czas dawny, iuž i pa-
nowie žyią teraz okrągło. Zab. 13, 209. das sind nicht
mehr die alten Zeiten. Zwyczaynie chwalim dawne, na-
sze ganim lata, Mieli, Panie, i nasi oycowie brodawki.
Teat. 45, c. 8. Wyb. Ale my dawnych wieków ludzi po-
chwalaymy, Wszakże na teraznieyszych czasiech prz-
ftawaymy. Sim. Siel. 100. Dawni są dawnymi; a my
iełestmy ludzie czasów teraznieyszych. Teat. 35. 77. (ob,
dawney daty rycerz, człowiek). Gdzie owa skromność,
gdzie on wštyd surowy, Którza zalecał dawne białogowy?
Nar. Dz. 1, 45. (dawnych wieków białogowy, die
Frauen alter Zeit). Tak ftarego, iak niedawnego wieku
hiftorycy. Stryk. 43. Gieografia dawna, opisanie dawne-
go świata, aż do upadku pańftwa Rzymskiego. Wyrw.
G. 3. die alte Erdbeschreibung, die Beschreibung der Erde,
wie sie vor Alters war. Kato dawnieyszy, maior. Warg-
Wal. 117. starszy, der ältere Cato. Cycero i Demo-
stenes dawni są nasi nauczyciele. Nag. Cyc. pr. 14.
Od dawnego czasuబద్ధిబచ్చి, సామ్రాజ్య స్థిరముడు
Zab. 13, 426. Rzeczy dawne nowym ufěpuią. Gorn.
Sen. 566. Dawny ia na świecie, a Waszeć ledwo nie
dzisieyszy, ledwo wzorayszy. Off. Wyr. (ob. niedzi-
sieyszy; ein Veteran, kein Neuling, cf. łwik, cf. fryc).
§. Dawuy, przeszły, bywszy, gewesen. Dawny kanclerz. -
PO DAWNENU, dawnym trybem, zwyczaiem, nach al-
tem Brauch und Sitte. Po wsach ieszcze może kochaią
się po dawnemu; w miaftach modna panuie galantomia.
Kras. Dos. 58. - Po dawnemu, po ftaremu, iak wpró-
dy, nach wie vor. Tyś pan mój po dawnemu. Zab. 11,
3. Ztądę odjechał mężem moim, Czemu nie wracasz
moim nazad po dawnemu? Chrość. Ow. 78.

Pochodź: *flarodąwny*, *flarodawność*, *zadawnić*, *zadawnienie*, *zdawnić*.

DAY ob. Dadź.

*DAYCZMANEK, nka, m. Niemiaszek, skąpiec, ein Knü-
fer, (z Niem. Deutscher). Co z grochu nie doje ka-
walca sloniny, To włóży do kalety Dayczmanek nasz
mily. Rey Zw. 241. b.

DĄZKA ob. Daszka, Daga.

DĄZYC niiah. kontyn., (zdążyć dok. qu. v.) usilnie
dokąd zmierzać, nachdrücklich wobin streben, wonach
trachten, wobin eilen. Jlekroć poznać zechcesz, izaliż
poftąpił, uważay, czy do tegoż samego dąży chęć
twoia dzisiay, do czego dążała wezoray. Pilch. Sen. lifi.
280. Jak rozum, za iedyny kres, do którego dąży,
ma prawdę; tak wola, za iedyny cel, do którego dąży,
ma dobro. Bals. Niedz. 1, 260. Przyrodzenie wszytkie-
go, co iedno rośnie, dąży wzgórę. Pilch. Sall. 283.

Pochodź: nadążyć, zdążyć, wydążyć, podążyć.

DB.

DBAC intrans. kontyn., źtać o co, trwając o co, baczyć na
co, dadź na co, względ mnieć, uwagę, uważać, poważać
co, auf etwas achten; Bh. dbati, - al, am; Bh. dba
piecza); Vd. marati se; Cro. marati). Dbać o co, wor-
auf achten, darauf Rücksicht nehmen, sich darum beküm-
mern, daran kehren. Kto nie dba o rolą, nie będzie tež
ona dbała oń. Cresc. 655. Wszyscy mu się dziwuią, a
mało oń dbaią. Rey Zw. 45, b. Człowiek Iżywy tak o
boga, iako i o ludzi nic nie dba. Ezop. 64. Boga się
tylko łękay, a nie dbay o ludzie. Zab. 13, 246. O
dzieci, żonę, dobra nie dbam, choć weźmiecie, mniey
trwam o to, byłeście kraiu uchowali. Bardz. Luk. 125.
Tak się mam, iak o mnie dbasz. Teat. 33, 20. Tyle
dbam o to, iak pies o piątą noge. ib. 24, c. 84. ib. 24.
O iutro nie dbam, gdy się dziś dobrze mam. Cn. Ad. 771.
Nie dba o to, Vd. se nizh ne mara sa tu); niedbam Ec.
нерадиопедычную. Dbać o co z uważać na co,
*wzglądając, auf etwas achten, с herückschödigen, darauf
Rücksicht achmen. Prawdziwemu animuszowi nie przy-
ftoi brac się o żarty i słowa, ponieważ ludzie nężni,
iak lwi na szczenięta, tak oni na lekkie ludzie nie dbac
maią. Birk. Zygg. 50. Mądra głowa nie dba na głupie
słowa. Cn. Ad. 516. Jesteś prawdziwy, nie dbasz na
nikogo, nie patrzasz na osobę ludzką. Leop. Marc. 12,
14. Sędzia ten boga się nie bał, i na człowieka hic nie
dbał. Sekl. Luk. 18. Nie dba nic na śmierci, nie śmierci
go wštyd, ale iey sprawczyny. Bardz. Tr. 494. Nie
dbać czego, nie uważać czego, etwas nicht achten, sich
nichts daraus machen. Nie dba nic, choć go kto w czym
uprzedza. Bach. Epikt. 64. A wszakoż tey dobroci twoy
ludzie nie dbaią. Wrob. Zelt. 7. On prośby iey nie
dbając, pobieżał. Ezop. 26. Król nie dbał tego nic,
śmiechem go odprawił. Biel. Sw. 184. Nie bój się, nie
dbay nie, miło mi tu w twoicy chałupce, Sk. Kaz. 309.
DBAŁOSC, ści, ż. baczenie, baczność na co, trofki-
wość o co, względ, starowność, die Acht, Achtsamkeit,
Sorgfalt; Bh. dbałost. Urody lub ma dosyć, lecz dba-
łość przydadź iey potrafi, cura adiuuat illam. Zebr.
Ow. 49. Oppos. niedbałość, ob. niedbalstwo, incuria.
DBAŁY, a, e, DBALE adv., baczny, pieczolowity,
farowny, zabiegły, achtsam, achtend auf etwas, Sorge
tragend, sorgsam; Bh. dbałń; Slo. bedłiwı. Ociążale
serce, nie zaraz na pociechę dbałe. Groch. W. 454.
Oppos. niedbały, nie uważający, unachtsam, nicht ach-
tend. Naród swawolny i śmierci niedbały. Fal. Fl. 74.
Przyniedbalszy. Petr. Pol. 120. trochę zaniedbaly, etwas
zu nachläßig. Człowiek niedbały ob. Niedbalec.

Pochodź: zaniedbać, zaniedbanie, (cf. zaniechać),
niedbalec, niedbaliwo.

D.E.

DEALBACYA, yi, ż. pobićenie chymiczne, bielidło,
das Ueberweisen, Uebersilbern, Weißssieden. Porzęto
kować szelągi miedziane; iuž ich teraz nie widać;
wszytkie na potrójne pieczko, dealbacyi dodawszy,
Star. Ref. 169.

414 DEBANKOWAC - DĘBISTY.

DEBKA - *DĘBOWY.

DEBANKOWAC cz. ndk., zdebankować dk., we grze, z banku zrzućić, einem die Bank sprengen, ihn debankiren. Zdebankowany ieſtem; nie gram wiecey. Teat. 9, 49.

DEBCZAK, a, m. kiy dębowy, ein Cichenküttel. Niech łuką dębezaki odważne rece. Barz./Tr. 57. DĘBCZYNA, y, ž. młodya, eine kleine junge Ciche; Bh. dubce; Crn. hraſtizh. Liście z młody dełębę zębetyzny. Sien. 390. Spicz. 240. §. Dębczyna, quercetum. Zabor. Geom. 361. ein Cichenwaldchen. DĘBIANKA, DĘBIONKA, i, ž. nie ieſt to owoc dębu, ale obraſtaiące gniazdo pewnego owadu. Bot. Nar. 186. galas, der Gallapfel; Bh. et Slo. dubowá kufka; Sr. 1. dubenka; Crn. dublize, doblize; Vd. knoper; Rs. Аубяйка. Są dębianki pod liſciem i dębianki przy szypułce; przydałą się dla farbierzów i na atrament do pisania. Ład. H. N. 29. Cresc. 465 DĘBIANY, a, e, dębowy, z liść dębowego, Cichen, Cichenlaub. - Bndtk. DĘBIASTY, a, e, na kſztalt dębiny, eichenartig. Dębiaſty kolor, podobny do liść dębowego. Tr. wie Cichenlaub. - Człowiek dębiaſty. Bndt. sązeniſty, ein vierschrödiger Kerl; Rs. дубиновӑмь, niezgrabny cf. olszowy Piotr; (Rs. дубӑс̧ach gatunek długich sukien chłopek, które dębowym liſciem farbuią, 2.) koryto dębowe). DĘBIC cz. ndk., wyděbić, zdędźć dh., dębować kontyn. (Bndtk.) ſkóry dębową korą przyprawiać, ein ſell in der Lohe beißen, in der Lohe gar maſchen; Rs. дубать, дублю, Děbiona ſkóra, Crn. Th. Děbienie ſkór, Rs. дубка, дубленіе. §. Fig. tr. děbić, wſtrzymywać, hamować, zuruſç� halten, einhalten, zufammen halten. Aeolus tarasem dębi wiatry, cohibet. Zebr. Ow. 354.

*DEBIC ob. Dybić.

DĘBICA, y, ž. quercetum dębowy gay. Mącz. dębnik, ein Cichenwaldchen, cf. Dąbrowa). §. Dębina, młodya dąb, eine junge Ciche. Bndt. - Fig. kobieta przerosła, dragan, drabina, Bndt. ein übergroßes ungeglachtes Frauenzimmer. 2.) Dębica, miaſieczko w Gallicy i nad Wisłką w cyrkule Tarnowskim. Dyk. G. ein Städtenen in Gallicien. DĘBICZ, herb, na tarczy trzy oszczepy do góry oſtrzem, takiež trzy w hełmie. Kurop. 3, 12. ein Wappen. DĘBIEC, DUBIEC, DEMIEC, bea, m., DEMBEL, - mbla, m., dębowy kiy, ein Cichenküttel; Rs. дубейб рózga). Kazał car ich u pregierza knutami i dębcami wychłoſtać. Gwag. 534. Dłužnicy w Moskiewy knutami i dubcami bywaią wzbierani. ib. Który nie doſroi placu, wnet go byn klocu miſtrz dembcem przyſtroi. Paszk. Dz. 60. Zmudy, które zbierają ogryzione zdziebla, Radzę niechay się wideł ſtrzegą aho dembla. Pot. Jow. 106. §. Dębiec, dąbiec, młodya dąb, ein junger Cichbaum. Bndt. DĘBIKUFEI, - fla, m. moczymordą, wytrzęsikufel, moczywą, opoy, ein Saufaus. Nadgrobek pianićy. Tu dębikufel leży ... Kchow. Fr. 150. (twardzyłeb). DĘBINA, y, ž. zbiorowo dębowe drzewa, Cichen, las dębowy, ein Cichenwald, drzewo dębowe, Cichenholz; Bh. dubi, dubina; Slo. dubovina; Sr. 1. dubina; Cro. dubovina, hrasztovina; Crn. hrashina, hraſtina; Vd. hrastovina, hraſtje; (Rs. дубяна - kiy, plania; g. dubina = przepaść); Rg. dubovina, hraſtovina). DĘBIANY, DĘBINOWY, a, e, dębowy, z dębu, z dębi, zon Cichenholz, Ciche. - Dębinna albo dębinowa brama. Crn. Th. DĘBICY, a, e, dębow pelen, voll

Cichen; Ec. дубус̧ый. (DEBKA ob. Depka). DĘBNIAK, a, m. boletus arboreus sessilis: gatunek hubki, rosnący na dębach; może bydź zażywany. Kluk Dyk. 1, 76. der Cichswamm; Bh. dubowka (dębowka). 2.) dębnik, dąbrowa, dębowy las, gay, der Cichenwald, Cichenhain. Blizko Dodony był dębnik, w nim gołębie, co przyszłe rzeczy opowiadaly. Warg. Wal. 511. DĘBNICA, y, ž. Lohe, Gárberlohe. Dębnica garbarska abo sok miękkich dębanek. Sien. 522. aqua gallarum, qua utuntur aptantes coria. Sleszk. Ped. 410. DĘBNIK, a, m., Ecel. Aубникъ, dąbrowa, dębica, ein Cichenwald. §. Dębianka, galas, der Gallapfel. Jalowiec dobry i dębnik od powietrza. Lekarſt. C. 2. b. DĘBNO, a, n. herb, na tarczy krzyż, spodem na lewym rogu abdank; na hełmie między dwoma rogami bawolemi krzyż. Kurop. 3, 12. ein Wappen. Twe Dębno ſtarożytę iedną miarą chodzi, Nigdy Katyin, ani Apicych nie rodzi. Kchow. Fr. 49. *DĘBONOSEK, ſka, m., Rs. дубоноска, loxia chloiris, der Grünſink, ptak, krzywonoſs, wywielga. *DĘBOSIEK, a, m, Ec. дубос̧чейб, Gr. δρουχόπος, co dęby siecze, der Cichenhader, Rs. дубос̧чейне, Gr. δρυτομία. DĘBNY, a, e, koloru dębiaſtego, liścia dębowego, eichenlaubſfarbig. Między gołębiami do wsadzania w nowy golebiniec, naylepsze są dębne, po nich siwe; bialych się *wiaruy. Cresc. 585. 2.) Dębny, dobrze wyděbiony, gut in der Gar gelegen. Děbna ſkóra. Bndtk. DĘBOROG, u, m. herb, pień dębowy, z którego wierzchołka dwa ielenie rogi wyrosły. Kurop. 3, 12.

1.) DEBOSZ, u, m. hulanka, hulanie, eine Dcbansche, Auschweiſung. Sprowadzono kilkoro sani z miodem i gorzałką na dopełnienie zwyciężkiego deboszu. Nar. Chod. 1, 412. Całą noc tam trawili na swobodney zabawie, którą z francuzkiego nazywamy deboszem, a po naszemu swywolą. Lub. Roz. 477. 2.) DEBOSZ, a, m. hulacz, hulayko, einer der debanschirt. Ten Jegoamoć debosz, mizguś, galancik. Xiądz. 52. DEBOSZOWAC ob. Hulać.

DĘBOWAC ob. Dębić.

DĘBOWIEC, wca, m. kiy dębowy, dębczak, dębiec, ein Cichenküttel. Twardym go zagłuszył dębowcem, ſlipite querno. Zebr. Ow. 304. *DĘBOWKA ob. dębnik. DĘBOWY, a, e, od dębu, Cichen; Slo. et Bh. dubowí, dubowý; Sr. 1. dubané; Bs. dubou; Rg. dubov, hraſtov; Cro. dubov, hrasztóv; Vd. dobou, hraſtou; Crn. hraſtov; Rs. дубовий; Ec. дубный, дубовый. Kory dębowey potrzebuią garbarze do garbowania ſkór. Bot. 186. Drzewo dębowe. Kluk. Rosl. 2, 18. Wieniec z dębowych liſci. Zab. 13, 5. Zbudowali krzyżacy twierdzą dębową przeciw Toruniowi nad Wisłą, gdzie zowią Dybów, ale maią zwać Dębów. Bielſk. 120. - Dębowy kiy, dębowa wić, ein Cichenküttel, eine Cichengette. Dębowa wić uczy robić, a brzozowa rozum dawa. Crn. Ad. 152. Kto się nie porusza słowy, Tego porusza dębowy (kiy). Crn. Ad. 367. Fig. tr. dębowe słowa, groźne, chłoſtą grożące, Drąmworte, Drohungen, Donnerworte. Kto gardzi słowy proftemi, tego trzeba dębowemi. Crn. Ad. 559. Porzućiże te słowa, Bo na taką kweſtyą odpowiedź dęhowa. Min. Ryt. 1, 518. Chciał go był upomnieć dębowemi słowy. Budn. Ap. 12. *§. Delia

*DEBRZA - DEDYKACYA,

dębowa, iakiś dawny sposób léczenia francy, eine von
den alten Arten, die Wenerische Krankheit zu heilen. Nie-
szczesna miłość szaty wymyślila nowe, Paniom metle,
mężczyznom delie dębowe. *Pot. Jow. 162.*

*DEBRZA, y, ž., *Rs. et Ec. děbřb. дубрава, особибо на низкомь мѣсцѣ, dolina wązka między górami, obrosła drzewami, wodą obłana, ein enges mit Bäumen bewadšenes und von Bäuser umpſſenes That.* (2. Eccl. Děbřb = las, děbřный = leśny). Tu iamy mchem odzianě, tu debrze, tu cienie. *Sim. Sal. 17.* Leszczyna buya w debrzy; winograd przy górze. *ib. 38.* Wszyſtkie debrze, wszyſtkie cię lasy słuchywały. *ib. 85.*

DECII, G. *dechu, tchu, D. dechowi, tchowi, Inſtr. dechem, tchem*), powietrze, którym zwierzęta żytą wciągaić i wypuszczając, *der Athem; Bh. dech, dych, dchnutij; Sr. 2. duch; Sr. 1. děch, dſch, dych, děchel; Rg. düh, düh, (cf. duch); Bs. düh, dih, dihanje, pih; Dl. dih, dussak, pihanye; Cro. dihanye, (Cro. duha = zapach, Cro. dehnenye = wonia); Vd. odih, sapa, duh, slap, (Vd. duh dajeti = pachnąć; Crn. dushk = aër); *Rs. et Ec. DUNOVENHE, DOХНОВЕННÉ. Zkład masz ten dech, który w się bierzesz i wypuszczasz? Gorn. Sen. 257. Serce zdrowie ieſt źródiłom krwi i tchów udziela żywota wszyſtkiemu ciału.* Kosz. Lor. 73. We wszyſtkich znaomych ięzykach wyraz znaczący dech, przeniesiony ieſt do zna-czenia duszy, *spiritus, anima, πνευμα. Kpcz. Gr. 3. p. 74.* (ob. duch, dusza). Dech tracą, omdlewam. *Teat. 28, δ. 181.* Byłby dłużej ieszcze mówił, gdyby mu było tchu źłoło. *Gaz. Nar. 1, 75.* wenn ihm *der Athem zuge-reicht hätte. Już czuię śmierć, iuž nie zadługo tchu nie ſtanie. Stas. Num. 1, 202.* Jak umarły leżał, ledwo co tchu maiąc. *Sk. Dz. 689.* Vd. bresodihliu, bressapen). Póki tchu ſtanie, do oſtatniego tchu, i. e. do śmierci, do zgonu, dozgonnie, bis zum Letzten Athemzuge. - Jednym tchem, ciągłe, bez odetchnienia, ile tchu ſtawa, in einem Athem, in einem Suge. Trzeba było iednym tchem wypić. *Mon. 68, 88.* (duszkiem). *Petr. Wod. 32.* - Co tchu, co tchu ſtaie, iak nayszybczey, iak naysilniey, auſ vollem Athem, auſß schuellſte. Co tchu pobiegl za granicę. *Zab. 13, 82.* §. *Grammat. Dech u Greków ieſt dwoiaki, gſły a i rzadki,*, *spiritus asper i lenis.* Dech gęły wydaie się przez letki chuch, naksztalt Polskiego h; dech zaſ rzadki całe słyſzeć się nie daie. *Kras. Pod. 2, 255.* DECYMALNY ob. Dziesiątny. DECZYA yi, ž. wyrok, rozsądek, die Deciffion, die Entſcheidung.

Pochodz. pod sl. Dąć,

DĘCIE ob. Dąć.

DECYDOWAC *cz. ndk.*, zadecydować, udecydować *dk.*, osądzać, zdanie dawać, źanowić o czym, wyrok dawać, decidiren, den Ausspruch thun, entscheiden. Sam głos za-biera, inszych zdania tłumı, Chee decydować, iak doktor w katedrze, Jślowa swoie mieć ryte na cedrze. *Min. Ryt. 3, 55.* We wszyſtkich rzeczach decydować będą, nie wiedząc nawet o czym mówią. *Mon. 65, 215.* Powiążł ton decyduiacy, iakby na trybunale siedział. *Kras. Pod. 2, 255.* DECYMALNY ob. Dziesiątny. DECZYA yi, ž. wyrok, rozsądek, die Deciffion, die Entſcheidung.

*DECZKA ob. Daszka, Daga, Deka.

DEDUKCYA Kras. Zb. 1, 230. ob. Wywód. DEDYKACYA

DEDYKOWAC - DEFINITOR. 415

ob. Przypis, przypisowanie dzieła komu, die Źschrift, Zueignung, Zueignungschrift, Dedication. Dedykacja ieſt zu rozumna przymówka autora, aby co wziął za to, że napisał ksiązkę. *Kraj. Pod. 1.* Latos w swoiy *de-dykatoryi* (dedykacyi) kalendarz swóy zegarem zowie. *Zebr. Zw. DEDYKOWAC ob. Przypisać, DEFALKA, i, ž., DEFALKATA, y, ž. *odtrącenie, potrącenie, spuszczenie, zniżenie n. p. czynzu, der Abzug von einem Summe, das Abziehen.* Kredytor dla wyliczoney summy, przed czasem zwykl z niey pewną kwotę wytrącać, i to wytrącenie od summy rachunkowey nazywa się u kupców escompte czyli defalkata. *Uſtrz. Alg. 277.* Emſteuta z przyczyny nieurodziau defalki żadać nie ma. *A. Zamoy. 149.* Z arendarzem, ile razy achuiesz, defalka musi bydź zawsze. *Haur. Sk. 220.* DEFALKOWAC *cz. ndk.*, defalkować *dk.*, wytrącać, abziłhen, abrechnen. Sta-roſcie mogloby się co w ſkarbie defalkować z tego, co do ſkarbu płać, żeby mial co więcey pacholków do imania zbrodniow. *Gorn. Wt. P. 2. b.* §. *Defalkować, podeſkal- kować pogorszći co do intraty, mney intratnym uzy- nić, schlechter machen, herab bringen, an Einſünften fohmähletn.* Komissarz ten dobra Panskie podeſalkować. *Zab. 13, 105.* DEFEKT, u, m., DEFEKCIK, a, m. zdrb., niedoſtatek, niecałość, niezupełnosći, brak, *der Mangel, der Defect.* Koło nich ieſt wielki defekt, fara chudnieie, a syny swoie, zapożyczając się, bryzują. *Glicz. Wych. F. 2. b.* (ubóztwo). Defekt w rachunkach, *Rs.НАЧЕМБ, НАЧОМБ, НЕДОЧЕМБ.* §. Wada, przywara, ułomność, Fehler, Mangel, Gebrechen, Defect. Na defekta śledzio- ny lekarſtwo. *Comp. Med. 31.* Gdy pacyent defekta opo- wiada, lekarz powinien dadź podług ich mniemania ucoz- ną rezołucyą. *Kras. Pod. 2, 187.* - §. *Moral. Chwalić de- fekta, ieſt więcey niż zdradzać.* *Kras. Mysz. 40.* Pokuta za popelione przez 5 lat *defekty* (defekta). *Sk. Zyw. 1, 338.* Przez całe życie nie wiedziała, co to ieſt naymniey- szy defekciik przeciwko niewinności. *ib. 339.* (wykrocze- nie). *DEFEKTOWY ob. niezupełny, niecaly. Ross. НАЧЕМБНЫЙ.* DEFENDENT, DEFENDENS dysputacyi. *Warg. Wal. 306.* odpornik, der Defendent in einer Dis- putation. DEFENDOWAC, bronić w dysputacyi (cf. *gadać się*). *DEFERENCYA, yi, ž. uleganie, powożenie, uſtepowanie, uniioność, die Nachgiebigkeit, Submission, Unterthänigkeit.* Męd. szych słuchay z deferencyą. *Jabl. Tel. 163.* DEFEROWAC komu, uſtepować mu, ulegać, podlegać, poddawać mu się, einem nachgeben, weichen, eherbietig vor ihm zurücktreten, ihm willfahren, unter- thänig seyn. Na ów czas szlachecki ſtan deferował sena- torom. *Petr. Pol. 98.* Woiewoda Wołoski, iż nie de- ferował Suſtanow, rozgniewał się nań pohaniec. *Gwag. 649.* §. *Deferować co komu, ofiarować mu.* *Cn. Th. §. Deferować co albo kogo, donosić, odnosić denonci- ten, angeben, zu wiffen thun.* *Tr.; ob. Delata. DEFI- NICYA, yi, ž. wyluszczenie rzeczy zwięzłe, doſtateczne i iasne.* *Kras. Zb. 1, 250.* opisywanie (ob. oznaymienie Modrz. Baz. 7. cf. obmowa), okreſlenie, wykład, die Definition; *Dl. dozpitak*; *Rs. опред.Бахн. Deſinicya* czyli iſtotny opis. *Mon. 76, 312.* DEFINIOWAC, opis- ywać, okrełać, oznaczać, wyluszczać, wykładać; *Dal. dozpiti*; *Rs. опред.Бахм.* DEFINITOR, a, m. radza zakonny, osobliwie w zakonach S. Franciszka, *der Deſi-**

416 DEFINITORY - DEK.

nitor, geistliche Rath in den Orden des H. Franziskus, der Ordensrath. Przy definitorach zoftawala władza, pōki trwala kapituła generalna, sądzić i źanowić prawa. Birk. Dom. 86. Przewielebny Oyciec Definitor dobroczynnego fundatora wielbi. Mon. 65, 88. DEFINITORZ, a, m. izba zakonnych obrad, die OrdensrathsTube, die Mathsstube in einem Kloster.

a.) DEGA, i, ż. prega, blizna, szram. Mącz. die Schwiele von Schlagen, Hieben, ein Hieb, eine Schramme, Schmatte; Bh. gizwa, (Bh, duha = tęca cf. ducha, duha); Vd. proga, shlakni snamik; Sr. 1. możel, podreńicza). Sine degi były na niey od twardego leżenia. Ezop. 52. Słyszeć było bice, kołał z gęstych razów; = na ciele siność, degi, guzy, rany. Opal. sat. 30. W czerwonych degach ciało na grzbiecie się wzdyma. Dmoch. Fl. 2, 310. Szabelne w karku poniośl degi. Jabl. Buk. N. 2. Te degi, któres w głowie odebrał, służą patronowi ku twojei obronie. Teat. 30, v. 62. Skóra deg pełna ob. posieczona. Dęgami kogo nacechować. Mącz.

2.) DEGI ob. dziegi.

DEGRADACYA, yi, ż. zniżenie ze stopnia prangi; u duchownych odświetniecie, die Degradation. Obrządek odbierający komu prerogatywy iego przeszłego źanu. Kras. Zb. 1, 230. DEGRADOWAC cz. ndk., zniżać do mnieyszey godności, składać, wyzuwać, ruszać z urzędu, wyswięcać, odświęcać, degradiren, dem Nange entsehen, herunter sehen, ahsehen; Es. разжаковым,

DEISTA, y, m. zbożnik, który samego tylko boga przypuszeza, der Deist. Satyra przeciw bożnikom czyli bezhoźnym deifhom. Mon. 67, 25. U deifów ciała rzecz wyznać boga i słuchać rozumu. Lach. Kaz. 1, 196. (cf. ateusz). DEISTOWSKI, a, ie, zbożniczy, zbożny, deistisch. Zyl i umarł po deifowsku. Zab. 5, 280. DEISTOWSTWO, a, n. zbożnictwo, die Deistieren.

3.) DEK, u, n., DEKA, i, ż. z Nien. die Decke cf. Lat. teges) przykrywanie, przykrywka, nakrywka, naftolka, naścielnik, dywdyk, derha, die Decke, Pforddecke, Sateldecke; Sr. 2. deka; Crn. deka, farkesh; Vd. koinska odeja, farkesh, koinska plahta, vlfta, Rg. sacraſſoc; Cro. barb. cjilitar (ob. czoldar); Rs. obs. połscь. Posłali mu konia dobrego, siodło pozłocone z dekiem. Biel. Sw. 125. Manufaktury na deki końskie, koce, kilimki. Pam. 83, 359. Na dzielnym - niu siedził, którego dek złoty nakrywał. A. Kchan. W. 330. Słon szedł okryty haftowanym dekiem. Jabl. Ez. 70. Konia przykrywać deką płocienną czasu gorącego dla kąsania much; a zimnego czasu deka wełniana iemu zdrowa. Cresc. 521. - Deka, kilim, nakrycie, Cro. poplun; Rs. odßáó; eine Tischdecke, Bettdecke u. f. w. Dek włosianych jedenaście dla okrywania przybytku. W. Exod. 26, 7. (opon. Bibl. Gd.) Daszek nad czym, das Dächelchen, Dachchen. Deki na ulach naypięknięsze gontowe. Kąch. Pas. 18. U narzędzi muzycznych, u lutni, cytry, nakrywka, die Decke eines musicalischen Instruments, der Resonanzboden. U lutni grzbiet, w którym się głoś odbiia, ieſt na dole, a deka z kołem i z strunami na wierzchu. 1 Leop. praef. na Ps. - Deka u zamku, blacha zamek przykrywająca, die Decke, das Oberblech eines Schlosses. Rygiel, klamka, zasuwka, deka, sprzyżna i inne części zamku do drzwi. Teat. 6, c. 58. - Deka pasztetowa,

DEKA - DEKRET.

przykrycie z ciaſła, der Paſſtendeckel. Deka, blachę abo papier, na którym ciała się pieką, das Blech oder Papier, worauf Kuchen gcbachen werden. Tr. Deka helmowa u herbu, der Helmdeckel eines Wappens. Tr. §. Fig. pfaſzczyk, pokrywka, pozór, der Deckmantel, die Beschönigung. Krzywoprzysięftwu swemu deki szukał, t, i. omawiał go, ogradzał, latebram periurio quaes. Mącz.

2.) DEKA, i, ż. daga, tulich. Mącz. der Dolch, deczka, daszka zdrbn. qu. v. (cf. Ger. Degen, cf. stechen), Gall. dague; Jtal. daga; Gr. Snγω; Hb. 777 cf. tasak). Ukłoli go dekami, Stryik. 65. Deczka, daszka, mały tuchlich. Mącz.

DEKALOG, u, m. z Greck. dziesięcioro bożego przykazania, Dziesięciorg, der Decalogus, die zehn Gebote.

DEKANALNY ob. dziekański.

DEKIEL, klu, m. nakrywka panewki u ſirzelby, der Pfannendeckel am Scheßgewehre. Dekiel z panewki i nabić! Kaw. Nar. 277. (tryb musztry). DEKARZ, a, m. pokrywacz dachów, der Dachdecker. Bndth.

DEKLAMACYA, yi, ż. łosowanie tonu i gieftów do myśli, dla dokładnego oney wyrażenia, die Declamation. Powławanie przeciw czemu, raczey żwawe, buyne, niż dowodzące i gruntownye, das Declamiren gegen etwas. Pismo pełne deklamacyi, a czece w dowody. - Catunek krasomowy, eine Art Reden. Seneka pisał deklamacye. DEKLAMOWAC cz. ndk., głosem i gieftami myśl silnie wyrażać, declamiren. Deklamować na co, przeciw czemu = głosno powławać, gadać, gegen etwas declamiren. Deklamować, *krasomowische się ćwiczyć. Cn. Th. to ieſt, w wymówieniu, sich im Declamiren, in der Redekunst üben.

DEKLARACYA, yi, ż., DEKLARACYIKA, i, ż. zdrbn., oświadczenie się, oznaymienie, obwieszczenie, die Erklarung, Bekanntmachung. - Przyrzeczenie, obietnica, die W. theißung, das Versprechen. DEKLAROWAC cz. ndk., oświadczać, oznaymować, obwieszczać, erklären, bekannt machen. - Przyrzekać, obiecywać, versprechen. Teat. 16, b. 28. DEKLAROWAC się ob. oświadczać się.

DEKLINACYA ob. Przypadkowanie, spadkowanie, forma, Boh. chypka, chybatelka; Slov. odchilnoſt, chibatelka, chibnoſt; Sla. pregibanje; Vd. pregybalshe; Crn. preſtanot; Rs. ckaſonenehe.

DEKOKT, u, m., DEKOKCIK, a, m. zdrbn., wywar, wywarzyny, der Decoct; Rg. uvarak; Cro. varenicza, okuha; Sr. 1. puchka wotwarena. Napóy lekarſki robiony z wywarzenia roſlin lub innych subſtancyi. Dyk. Med. 1, 640. Kluk. Rosł. 2, 274.

DEKOMPOZYCYA ob. rozkład. N. Pam. 6, 518.

DEKRET, u, m., DEKRECIK, a, m. zdrbn., wyrok prawny, das Decret, das Urtheil; Vd. povelą vkasa). Dekret albo ortel, rozstrzygnienie, które sędzia na sądzie między źronami czyni, którym iednego wolnym czyni, drugiego winnym bydź uznawa. Szczerb. Sax. 67. Wielkie bezprawie i krzywda na świecie, Dopiero prawo pisać przy dekrecie. Zab. 15, 236. Otrzyłem dem wexłowym prawem dekrecik na Wc Pana z exekucyą. Teat. 3, 67. Dekretami wzgardziwszy, sprawiedliwość czynią sobie sami. Star. Vot. D. Wyrok szczęścia albo dekret

DEKRETAŁY - DELFIN.

DELFINAT - DELIKACIK.

417

dekret śmierci słowa twoie będą dla mnie. *Teat.* 4, b. 153. Spieszcie się, bo skoro sędzia na dekret zadzwoni, może bydź gorzej. *Pot. Syl.* 82. Skazanie, skąźń, das Verdammungsurtheil. Dekreta oczywiste, za stawieniem się fliron obu ob. Oczywisty, oppos. zaoszne, kontumacyalne, gu. v. DEKRETAŁY, - ów, *decretalia papæe*, die pāpsłischen Decretalien. *Rey Ap.* 36. DEKRETALSKIE księgi. ib. 88. id. DEKRETARZ, a, m. księga, wktóreły oſlateczne wyroki, podług formy, z dowodami i odwodami ułożone, mieszczą się. *Oſr. Pr. C.* 2, 45. (cf. sentencyonarz), das Decretenprotocol, Urtheilsbuch. DEKRETOWAC cz. ndk., wyroczyć, wyrok dawać, decretiren, den richterlichen Auspruch thun. §. Dekretować kogo, skazować, einen verurtheilen, odekretować dh. W niedługim czasie 150 na tenze zabóy odkretowano. *Chrość. Fars.* 164. osądzono, skazano. DEKRETOWY, a, e, z dekretu. *Cn. Th.* wyrokowy, decretmaßig.

DELATA, y, ž. (ob. deferować kogo) odniesienie, doniesienie do sądu, die Denunciation, die Angabe, Anklage, das Angeben, Anzeigen, die Anzeige. DELATOR, a, m. donosiciel, oduosiciel, donośca, ofkarżyciel, der Denunciant, Anzeiger, Angeber, Anklager. Delatory ofkarżaią podstępnie. *Hor. Sat.* 36. W rodz. żeńšk. delatorka.

DELEGACYA, yi, ž. poczet osób mających waną na siebie część wyższej władzy, z obowiązkiem sprawienia się z iey użycia. *Kras. Zb.* 1, 231. Deputacya słowo dziś użyte na mięsce delegacyi, na dawniczyjskich konferackich seymach zażywaney, znaczy wszystko iedno. *Koll. P. P.* 4. (cf. komissya) die Delegation, Deputation. DELEGAT, a, m., DELEGOWANY do delegacyi nałęcy, deputat (*porucznik. Farr.* 525. Cro. naruchnik, odluchnik, podoblasznik; Vd. odposhiljanik, odposlanik; Bs. odreghjen; der Delegirte, Deputirte. DELEGOWAC cz. ndk., z ramienia swego kogo zsyłać, einen delegiren, deputiren; Vd. odposlati, odposhilati; Bs. odrediti; Cro. narucham, odluchujem.

DELEKTACYA, yi, ž. delektowanie się, rozkoszowanie, ucieszanie, uciecha, die Ergóßung; *Ee. красомсмво, красовáńie*. DELEKTOWAC kogo cz. ndk., miło ucieść kogo, einen ergóßen. DELEKTOWAC się zaimk., ucieszać się, zażywać delicyi, rozkoszować, sich ergóßen; *Rs. насла́дитсвє, насла́датись; Ес. насла́стви́мися, кра́шусь*. Delektować się z kim, ob. Pieśćć się z kim.

1.) DELFIN, a, m., DELFINEK, nka, m. zdrbn., zwierz, dłužszy od swini morſkiej, w oceanie Europeyſkim. *Zoo.* 594. der Delphin, eine Art großer Seefische; S/o. delfin, morſka swina; Crn. delfin; Vd. delfin, dupin; Bs. duplin, pliſkavicza; Cro. delfin, dupin, pliszkavicza; Rg. pliskaviza). Delfin = swinia morſka. *Otw. Ow.* 67. §. Delſiny u armaty, die Delphinen, die Handhaben an den Kanonen. Antaby u armat zowią delfinami, ponieważ na kształt tych bywaiu uſformowane. *Archil.* 3, 60. (ob. uszy armaty. *Juk. Art.* 3, 290.

2.) DELFIN, a, m. niegdyś książę udzielny delfinatu, póny nie našte pca tronu Francuzkiego, der Dauphin, der Franzóſische Kronprinz. *Humbert Delfin*, widząc się bezdżietnym, włości swoich odftańł Filipowi, synowi króla Filipa, pod warunkiem, aby imię iego przyjał; od tego *Tom. I.*

czasu królowie Francuzey zaczęli dawać nayſtarszym synom swoim, dziedzicom tronu, tytuł Delfina. Dyk. G. 1, 162. §. Zart. delfin, ogólne za ſtarszego syna, naſtepcę, dziedzica, pierworodnego, der Erſtgebohrne, der Erbe, der Thronſolger (im Scherſe). Urodziła delfina. Oss. Wyr. DELFINAT, u, m. prowincya Francuzka. Wyrw. G. 303, das Delpinat. Dyk. G. 1, 162. DELFINOWY, a, e, od delfina, Dauphins =, den Dauphin betreffend. DELFINOWA, y, ž. žona Delfina, Królewicowa Francuzka. Tr. des Dauphins Gemablinn.

DELIA, DELIJA, ii, DELIKA, DELIYKA, i, z. zdrbn., szata zwierchnia. *Cn. Th.* gatunek kierei weiętey, oponcza, ein Oberroch, inſonderheit ein Waffentrock; (Cro. delia vir ſrenuus). *Epheſtris*, suknia žołnierska, którą na zbroję kładą, delią może bydź zwaną. Mačz. Skanderbeg wiożwys na się wedle zwyciąi, delią na pancerz, iechaf miało ogładywać. Baz. Sk. 208. Dziś co kurta, to dołomań; co deliyka, to nasuwień. Dwor. H. Zdjąwszy im poddańską suknią, w delieie i we ubierią i do siebie na słužbę biorą. *Petr. Pol.* 190. One z dziwnemi kołnierzmi delie. *Rey Zw.* 57, b. Deliyki z grzbietów ryšich. Niemc. P. P. 127. Czy delia przy kołnierzni, czy kołnierz przy delii ma zołtawać? *Sah. Ok.* 15. (czy nos dla tabakiery, czy ona dla nosa?) (cf. Delutka, delura, deliura). *§. Delia dębowa, dawny sposób léczenia franje, ein altes Mittel die Wenerische Krankheit zu heilen. Nieszczęsnailośnictwoszaty wymyślałina nowe. Panion metle, měżezzyznom delie dębowe. *Pot. Jow.* 162. *§.* *Deliunak, *deliunak (Croat. deliž vir ſrenuus), ein Eisenfresser, Bramatbas. Tu o deliunacy, tu sławni rycerze! Groch. W. 462. Każdy w Deliunaka kopiią zawadził. Werszcz, Pob. C. 3.*

DELIBERACYA, yi, ž. rozmyšłanie się nad czym, rozwaga, rozmysł, die Berathschlagung; S/o. rozmifelka; Uwaga, z rożnych zdania złożona, która namawia do rozluczy umyśl radzącego się. *Lub. Roz.* 455. (cf. konferencya, obrada, namowa), ieſt to niby anatomia rzeczy zaproponowaney, bo rozbiera, źłada, uważa iey naymmieysze czasłeczki. ib. DELIBEROWAC cz. ndk., rozmyšlać się nad czym, rozwaćć sobie co, rozbić, roztrząsać, berathſchlagen. Dwie są uwagi każdego deliberuiącego, ſkutek i bezpieczeństwa. *Lub. Roz.* 456.

DELICYA, yi, ž. delektacya, rzecz delektuiąca, specyal, eine Delicateſſe. Naywięcze w liczb. mn. DELICYE, delikactwo, rozkoszniczy żywot, rozkosze, Ergóßlichkeiten, Wonne, Antmuth, Vergnügen. Tu nietylko o odzianiu mowa, ale i o delicyach albo rozkoszach tego świata. *Bial. Poſt.* 42. Annibala Kapuańſkie delicye zgbuſły, iak Bolesława Smiałego Kiiowſkie delicye psuły. *Petr. Et.* 186. Cały ten dzień w okrutnych nekach, iako na delicyach ſtrawił. *Birk. Kant. B.* 2. Ah cóż to za delicye, Gdy się uymiemy za szyie, J tam daley i tam daley, Będziemy się z sobą kochali. *Zabt. Bal.* 72. Widząc, iż sąsiedzi delicye płodzili, rzekł: hoynie używaią, iakby intro mieli umrzeć. *Budn. Ap.* 67.

*DELIJUNAK ob. Delia.*

DELIKACIK, a, m. zdrbn. rzecz. delikat, papinkarz, pieszczoszek, ein kleiner Weichling, Zärtling. Delikarik żołnierzem nie będzie. *Opal. Sat.* 33. Niemasz nic śmieszniejszego, iak ubogi wyniosły delikatik. *ib.* 51.

53

418 DELIKACKI - DELIKATNY.

DELIKACKI, a, ie, DELIKACKO adv., pieszczony, wymyslny, wykwintny, przysmaczkowy, wytorny, delikatny, weichlich, verzartelt. Delikackie ciało. Petr. Ek. 47. Delikacki, rozkoszniczy. Gn. Th. 927. wóllustig. Nie żyl delikacko, iak domator iaki, ale żyl iak żołnierz w trudach krwawych. Birk. Chodk. 32. DELIKACTWO, a, n. wymyślność, wytworność, przebieranie, brakowanie w rzeczach, pieszczotliwość, die Weichlichkeit, Weiblichkeit. Delikactwo, rozkoszniczy żywot, delicye. Gn. Th. 927. DELIKAT, a, m. pieszczoch, niewieściuch, wczasownik, papinkarz, ein Weidling. Dla rozpułtnych delikatów i Włoskich niewieściuchów służbę bożą skraciają. Pimin. Kam. 90. Choćby nierad, musi pić, aby go delikatem nie nazwano. Haur. Sk. 159. Delikat, rozkosznik. Gn. Ad. 152. - Wrodz. żenk. DELIKATKA, pieszczocha, eine Weichliche, Weichlinginn. Biada tym boginiom, tym delikatkom upłsrzonym. Brud. Oł. E. 8. DELIKATNIE ob. Delikatny. DELIKATNOSC,ści, ż. pieszczoność, piehkliwość, papinkowatość, die Weichlichkeit, Zartheit; Bh. autloft; Slo. rozmazanoft; Crn. gingavoft; Sr. 1. wahodności; Rs. мягкотѣ, нѣтъ; Ec. мягкость, сласкополіście, щавѣство, ласкосердіе, ласкосердство. Czemu się sami do tego delikatności łopnia przywodzicie? Zab. 6, 362. Moral. delikatność sumnienia i t. d., uraźliwość, pieszczoność, die Zartheit, Zartlichkeit, Empfindlichkeit, Delicateſſe. Przez delikatność sumnienia mego, nie ehce bydź dłużej narzędziem zguby iego. Teat. 7, c. 19. Jeśli to honoru mego delikatności nie naruszy. Teat. 9, 85. Delikatność guftu, smaku, dowcipu, wybor, wykwint, die Feinheit, Scharfsmigkeit. - Delikatność względem drugiego, trofkiwa względność, die Delicateſſe gegen andere. Delikatności w oświadczeniu używać należy. Teat. 3, b. 11. - G. Cieńkość, subtelność, die Feinheit, Zartheit. Delikatność pędza zaleca to malowanie, ten obraz. DELIKATNY, a, e, DELIKATNIE adv., pieszczony, pieskliwy, papinkowy, wykwintny, delicat, weichlich, verzartelt; Bh. autł; Slo. chlipny, denglawn; Crn. gingav, gingavaſt, práshn; Sr. 1. wahodné; Rs. нѣжный, пудельный, любосламный, сласкополюбивый; Ec. ласкосердый, мягкостный. Powszechnie mówiąc, białogłowy słabsze są, i delikatnieysze, niżeli mężczyzny. Krup. 5, 237. Delikatna gąbka. ib. Tak mam nos delikatny, że gotowam umrzeć od iakich zapachów. Teat. 55, b. 25. - Delikatny, subtelny, cieńki, niezgrubiały, feint, důnn, subtil. Jeszcze to drzewko delikatne. Vd. tinkosłoshliu). Na teorbanie naylepiey się wydaie ruszenie delikatnych palców. Wég. Mar. 1, 56. - Dotkliwy, obraźliwy, leicht zu verlehen, delicat, zart. Człowiek to widże delikatnego sumnienia, i skrupulat. Boh. Kom. 1, 65. Delikatny człowiek cierpieć nie może cienia nawet, któryby mu honoru uwłaczal. Teat. 9, 20. Sprawa bardzo delikatna, bardzo zawikłana. Teat. 59, 258. Boh. Kom. 4, 72. Smakowity, wymśmienity, wyborny, köstlich, delicat, vorstellich, außerseßen. Ananasy nader są delikatne i wyborne. Mon. 67, 824. Delikatne potrawy. Teat. 46, 18. Tego iedynie pragnął Apicyusz, aby iak naydelikatniey iadał. Zab. 7, 196. - Delikatny dla drugich, względny, ostróżny, przezorny, pełen attencyi, delicat gegen an-

*DELIUNAK - DENAR.

dere, voll Delicateſſe. Obaczysz, iak delikatnie usłuże
We Panu. Boh. Kom. 4, 257.

*DELIUNAK ob. Delia. DELIURA, y, ž., DELUTKA, i, ž. wołoszka, ferezya, szuba, (ob. delia), ein Wallachischer Überrock. Deliurę na sobie miał Tyrkiecy roboty, którą piegny pasaman w krąg obchodził złoty. Otw. Ow. 181. Kędy owe szkarłaty twoie, któreś obiecowal na deliury kraiać ianczarom swoim? Birk. Kaz. Ob. F. 3. Delutka, zwierchnia suknia bez rękawów. Tr.

DEMAGOG, z Greck. herszt ludu, wódź, naczelnik pospolštwa. Ec. народоводитель. народовódствую demagogiem ieſtem, народовódство, naczelnictwo nad ludem.

DEMASKOWAC cz. ndk., maſkę złożyć, pr. et fig. Demaſkiren, die Maſke ablegen; Vd. odshemati, resobrasiti). Proszę o demaſkowanie się. Teat. 9, b. 46.

*DEMBEL, bla, m., DEMBIEC ob. Dębiec;

DEMESZ, DEMIESZ, a, m., DEMESZKA, i, ž. zdrbn., głownia Szamłka, głownia demeszkowana, od miała Damaszek, które my, tak iak oryentalne narody także Damaszek i Szam nazywamy. Są to tedy głównie w Damaszku abo w Szamie pławione. Czrt. Mjkr. (cf. taban), die Damascener Klinge, der Damascener. Mars wzywa do boiu, Juž lemiesze na demiesze Wulkan przetapia. Min. Ryt. 3, 354. Starodawna Tatarſka demesza. Pot. Pocz. 417. Często na płytkość demesza otwarte piersi wyſtawia. Teat. 51, d. 106. Owemi demeszami iunackiemi opryszczkowie twarz mu poznaczyli. Mon. 65, 360. DEMESZKOWAC cz. ndk., żelazo na wzór fabryk Damaszkich kwiećić, damasſeiten, cf. Rs. vóronímy cf. насѣчка. Demeszkowany Vd. tomoshken, tomasziran.

DEMNOWESZKA ob. Mendeweszka.

DEMOKRACYA, z Greck. gminowładztwo, gminorządztwo, die Democratje. Mačz. Modrz. Baz. 11. Rs. народона-ч-авсінво; Ag. puukovladanje. DEMOKRAT, a, m, który demokracyi broni, *szečyca a mnoży. Mačz. der Democrat, gminowładzca, osoba z gminu, chudeusz, chudy pachołek. W rodz. żenk. DEMOKRATKA, die Demokratium. DEMOKRATSKI, a, ie, gminowładzki, gminorządny, demokrarsch.

DEMONOMANIA, ii, ž., z Greck. szaleńtwo djabelſkie, dla którego ludzi zwano opętanemi. Krup. 5, 616. die Teufelsbesiſchung (ob. obsefs, opętaniec, nawiedzony).

DEMONSTRACYA, yi, ž., DEMONSTRACYYKA, i, ž. zdrbn., okazanie na oko, die Demonstration, die Darbhuung, Beweisführung, der Beweis, Erweis. Dowód prawdy matematycney. Zab. 11, 129. DEMONSTRACWAC cz. ndk, zdemontrować dk., okazywać na oko, pokazywać iak na dłoni, zmysły przekonać, po matematycznemu dowodzić, demonstřiten, erweisen, beweisen.

1.) DENAR, a, m, z Greckołac. pieniądz dawny Polski, R. 1368 wartał groszy trzy; R. 1620 szelag ieden. Oſlr. Pr. Cvw. 2, 300. eine veraltete Polnische Scheide- münſe. Gliez. Wych. M. 1. Arabowie i teraz pieniądze wszelkie dinarami nazywaią. Czack. P. 2, 141.

2.) DENAR, DYNAR, a, m.; zwyczayn. zdrbn. DENAREK, DYNAREK, rka, m. dryfus, tróynóg, der Drey-

DENKO - DEPOZYT.

*DEPRESS - DEPTALNIA. 419

Fuß. Kocieł poftaw na denarku, abyś podeń mógł węgle podkładać. Sien. 565. Garniec tróynogi abo na dynarze stoiący. Eraz. Ob. F.

DENKO, a, n. zdron. rzeczown. dno, der kleine Boden eines Gefässes; Rg. dänze; Rs. донце, доньшко (cf. doniva). Szklanka bez denka, kulawka, ein Tummelglas, ein Tummelchen. Tr. Kapelusze z głębokiem denkiem. Teat. 22, 58. (z głęboką głową, Hüte mit einem tiefen Boden, tiefen Kopfe). *Denka na głowach od broni padały. Leszcz. Cl. 84. (przybice, die Pickelhaußen). - Denko pod co, podkładka, der Boden, die Unterlage zu etwas. Denka brak ieszcze Jeymości do czolka. Off. Wyr. der Teller z. B. einer Haube). Denko, wieczko, przykrywka, der Deckel, das Deckelchen. Formę tę z wierzchu równym przykryć denkiem i kamieniem przyłożyć. Haur. Ek. 178.

*DENNOSC, ści, ż. dna, denna choroba, łamanie ławów, die Gicht, das Gliederreissen. Denność nóg, darcie nóg, dna. Sien, Rej. ob. Pedagra; Vd. resvudenoft. - 1.) *DENNY, a, e, scyatyczny, dnowy, atrytyczny, suchobolny, gichtisch; Bh. dnawń; Vd. resvuden, resvudenizhen, derhavizhen; Croat. vulòslyiv; Ross. гръйжный; Eccl. членовоболѣзнень. Denna niemoc albo w łstawie bolenie. Urzęd. 15. Kto ma scyatykę, to ieſt, denną boleść, ... Spicz. 26. et 247. Denna boleść, dna, to ieſt darcie. Sien. Rej. Fc. членовНАЯ болѣЗНЬ.

2.) DENNY, a, e, od dna (ob. dno), Boden =, den Boden eines Gefässes betreffend; Rs. доньный (cf. bezdenny). Denna sztuka, część armaty w śpiżu naygrubsza, poczynaiąca się od dna. Jak. Art. 3, 290. Łesk. Miern. 2, 240. das Bodenstück einer Canone; Rs. obs. зелёйный. Obręcze położone na dnie armaty zowią denne obręcze. Jak. Art. 1, 138. Łesk. Miern. 2, 240. die Bodenreifen. Skrzynia denna w ławie, nayglębsze miejse przy pušcie, którym zbytnia woda upływa. Osin. Zel. 85. der Bodenkaften, die Bodenhöhe in einem Teiche, die tieſſte Stelle an der Schleuse.

DENTYSTA, lekożab, zębolek, der Zahnarzt. Nayzręcznieſi dentyſći. N. Pam. 16, 28.

DEPCĘ ob. Deptać. *DEPCZYCZESC, tak może bydź zwan ten, co nie dba o rozumienie ludzi o sobie. Petr. Et. 109. der die Ehre mit Füßen tritt.

DEPENDENCYA ob. zawisłość, Rs. подчинённость. DEPENDENT, a, m. w ogóln. dependuiały, subałtern, ein Abhangiger; Rs. подчиненный, поддатень; Ec. подручный, подручник. W trybunałach Polskich, dependent, nazwisko młodzieńca, do nauki prawnej społobiącego się, pod miftrzem w téy nauce biegłym, czyli mecenasem. Kras. Zb. 1, 232. ein juristischer Practicant, Erpectant. Mecenas każdy za swoich dependentów odpowiada. Vol. Leg. 7, 700. (cf. paleſtra, paleſtrant). DEPENDOWAC od kogo. Teat. 7, 26. et 52, 16. ob. zawisnąć, zależeć.

DEPKA, DEBKA, i, ż., u szewców, drewienko śpiczaste, które się pod haſſe na kopycie posuwa. Mag. Mskr. b. d. Schuſter, ein spitziges Leistenhößchen.

DEPORTA ob. Daporta.

DEPOZYT, u, m. rzecz zwierzona ku schowaniu. Farr. 527. Sax. Tyt. 42. pokład. Cn. Th. złożenie. Uſtr. Tr. 52. łańd, rzecz u kogo złożona do przechowania, das

Depot, die Hinterlage. Fig. Gdy S. ciało do ſkrytego schowano lochu, cudowna wonność wydała ludziom S. depozyt. Sk. Zyw. 1, 307. Więże n u nas ubogich w depozyt, aniż panów z depozytami. Goł. Gor. 24.

*DEPRESS, u, m. struna tonu opadającego, eine gedämpfte Saite, ein gedämpfter Ton. Jeſt dyszkant z basem, są śrzednie tenory; Jeſt fleſt rzewliwy, ieſt i depreſs spory, Są alty głosne, ... Kchow. 323.

DEPTAC, - ał, depce, depcę cz. ndk., zdeptać dh., nogą cisnąć, treten; Bh. dupati (ob. tupać, tąpać, łopa); Cro. tèpchem (cf. Cro. tepzti, tepem = bić); Sr. 1. teptam, taptam, tepcu, tepcem (cf. Germ. tappen, die Tappe; Hb. qsv tapap, Lat. depseræ, depso; Hung. tapodom; Vd. tapat, łstopit; Crn. taptati; (Vd. tepſti, tepem = bić); Rs. мопмӑмь, мопчу, истопмӑмь, истапмывамь. Deptać po ziemi. Pot.Arg.396. Jeden drugiemu depce koniem pięty. Jabt. Buk. G. 3. b. Wyidzie na pożytek ziarno, ieśli ſkoro wzniedzie, często będzie deptane. Birk. Dom. 115. Rumrus deptaiacy, pompe foulante. Jak. Mat. 3, 408. - Deptać glinę, utłaczać, potłaczać depcą, treten, eben treten, nieder treten. Depcę źkory, iako szwiec, garbarz, Gr. δεφω, δεφω; Lat. depso. Cn. Th. Deptać wino, iagody, grona, łoczyć, den Wein treten, austreten, trotten, (keltern); Sla. věršiti). Grona pozbierał, a pacholęciu deptać one kazał. Sk. Zyw. 1, 351. dlażyć. 1 Leop. Jes. 16, 10. S. Deptać koło czego, pilnie chodzić a chodzić, włóczyć się uſtawicznie, sich umi etwas forsgältig bemühen, die Füße nicht schonen, sich das Eehen nicht verdrießen lassen. Deptać za sprawą. Off. Wyr. (kierować swoją sprawę, uſtawicznie chodząc za nią, odwiedzając sędziów i prosząc). Aliter nie wproſt, naokoło chodzić, z daleka tentować, ničt grade zu, von weiten sich wonach beſtreben, Gelegenheit suchen. Już daley nie depcą piórem koło płota, Chytaymy się, coli to taka za robota? Łączn. Zw. 6. Chybtze koło niey depce, J powoli w ucho szepe. Jak. Bay 100. S. Moraln. deptać po czym, deptać co, zuchwale wzgardzać, bezwłtydnie znieważać, mit Füßen treten, höchſt verächtlich behandeln. Przetoż cię šwiecie zdradliwy, Depce iuž z twemi pompami, Czas ci tež bydź pod nogami. Dar. Lot. 7. Wiarę pod nogi swoje rzucają i depcą. Smotr. Ap. 52. Sercem podniosłym to depce, co innych zadziwia. Pilch. Sen. liſl. 1, 339. Depce względy cnoty i obowiązków swoich, cały w tym, aby swego dokazał. Mon. 65, 163. Juž nie po ziemi, lecz po ludziach depce. Pot. Arg. 396. Niezbożny depe po lepszym niżli sam ieſt. Sk. Kaz. 3. Kto pieniędzy nie ma, każdy go leke waży, każdy po nim depce. Star. Ref. 102. Nie bądź pochylém drzewem, niech cię nikt nie depce. Rey Wiz. 51. Zdeptanie, pogarda, das unter die Füße Treten, das Niedertreten. Jaka po tey sławie wzgarda i narodu zdeptanie. Pam. 83, 2, 238. DEPTACZ, a, m., *DEPTA, y, m. (Cn. Th.) co depce n. p. glinę, wino. Włod. der Treter; Cro. tepècz vagabundus, włóczega, tułacz. DEPTALNIA, i, ż. gdzie się co depce, die Trottkeſter, das Trottſaß. Grona pozbierał i w deplatnią wrzucił, a pacholęciu deptać one kazał. Sk. Zyw. 1, 351.

Pochod: dodeptać, nadeptać, obdeptać, oddeptać, oddeptać, poddeać, poddełać, poddełać, przydełać, prze-deptać, rozdeptać, udełać, wdełać, wydełać, za-

53

420 DEPUTACKI h *DEREWACZ.

DEREWNIA - DERWISZ.

deptać, cf. tupać, tápać, łopa, łapić, łopień, cum deriuatis.

DEPUTACKI, a, ie, od deputacyi, Deputations-: Seymik deputacki poſtanowiony ieſt do obierania deputa-
tów na trybunał. Leszcz. Gt. 73. der Deputationslandtag.
DEPUTACYA, yi, ž. słowo dziś użyte na mieysce dele-
gacyi, na dawnieyszych konfederackich séymach zażywaney,
może się różnić tym od Komissyi, że deputacya ieſt zbiór
ludzi, wyznaczonych do wykonania lub przygotowania
dzieła, władzy prawodawczey służącego; komissya zaſ ieſt
zbiór ludzi wyznaczonych do władzy wykonawczey. Kott.
P. P. 5. die Deputation, der Ausſchluß. DEPUTAT, a,
m. deputowany, w powszechn. osoba z nadaną sobie na
czas od wyższey zwierzchności władzą namieſtniczą.
W Polszcze zaſ szczególnie trybunału głownego, z ziem i woiewództw od współby-
watelów wybrani. Kras. Zb. 1, 253. 1.) ein Deputirter,
ein Abgeordneter, Rs. выборной; 2.) ein Obergerichts-
hofdeputirter. DEPUTOWAC cz. ndk., wysyłać kogo
z ramienia swoje, zaſtepować się kim, einen deputiren,
abordnen. Z supliką posłów deputuią. Jabl. Ez. 175.

DERA ob. Derha. DERBISZ ob. Derwisz. DERBSKO ob. Derpy. DERDAC ob. Dyrdać.

DEREN, renia, m. krzew Ruſki abo Podolſki pierwszey
wielkości; owoc rodzi na kształt mały oliwki, smaku
podobnego iagodom Berberysowym. Kluk. Rosl. 2, 51.
cornus Linn. Deren Swidwa. Jundz. 138. der Cornel-
baum cf. Ger. Dörlein, Dierlein, Terling: (Bh. dīju
larix); Bh. dījnka; Vd. drenn, dren, drenovu drevu,
(cf. Vind. dren : tarn, głóg); Carn. drin, drejn; Slov.
drjinkowý strom; Cro. drén, drenek; Rg drjēn: Dl. drin;
Sla. drinovina; Bs. dren, drin; Rs. děpenb; (Sr. 1.
wulki wówoncz). Dereń zawily. Dar. Lot. 5. DERE-
NIAK, a, m. trunek na Podolu, robiony z iagod dere-
niowych; który gdy się wyſtoi, w smaku i kolorze po-
dobny do wina Węgierkiego. Ład. Hfl. N. 29. der Cot-
nelwein; Bh. dījnka, dījnka. DERENIOWY, a, e, od
derenia, Cornel-; (Bh. dījnowy larignus); Cro. drenov).
Dereniowe drzewo, twarde, białe zdatne na rękoieści.
Kluk. Rosl. 2, 51. Rg. drjenovina; Bs. drenovina, dri-
novina, dernouina; Cro. drenovina). Czekają cię u mnie
ubogie dary, Wspienią się mlekiem dereniowe czary.
Tward. Daf. 20. Dereniowe iagody. Ład. Hfl. N. 29.
Cornelkitſchen; Bh. dījnſy; Rg. drjejnina; Bs. dargnina,
dergnina, ddrignina; Vd. drennulla, drenina, drenek,
drenu sad; Crn. arlijze, arliſke) Derednowy las Rag.
drenoviscte. DERENIORODNY, a, e, cornifer Crn.
Th. rodzacy derenie, Cornelenzeugend; cf. Crn. Drino-
pojłe = Tracya, z.) Adrianopol; Cro. Drenovo polye
Hadrianopolis; Crn. Drinopojlz Thracus.

DERESZ, DERESZAK, a, m., DERESZEK, szka, m. zdrb., koń czarney abo czerwoney maźci z pomieszaną sierścią białą, ein stichelháriges (stichelháriges) Pferd, ein Rappe oder Fudß, mit einigen wenigen untermißten weißen Haaren an den Seiten. DERESZOWATY, DERESZKOWATY, a, e, iak deresz upſtrzony, stichelhaa- rig. Tr. Bndtk.

*DEREWACZ, a, m. Teraz wichry szturmowne dere-
waczem głuchym J tam i sam rzuczaią, iako līſtem suchym.
Zimor. Siel. 26.

DEREWNIA, DEREWNICTWO ob. Drewnia.

DERHA, DERA, y, ž., kilim, *naſtolka, deka, eine Decke
ž. B. Pferdedecke. Jak tylko konia ochędoży, derhą
przykryć go powinien. Kaw. Nar. 16. W kulbaczeniu
derha tak ma bydź złożona pod wółyłok, aby iey mało co
z pod kulbaki widać było. ib. 393. Okrywać kocami
albo derami końſkiemi. Wolszt. 37. Towary Tureckie,
kobierce, kilimy, derhy. Vol. Leg. 4, 82. Aby konie
zbytnie nie parowały, okrywając się derami, osobliwie
spracowane. Kluk. Zw. 1, 280. Konie po brzegach łstoią
w złotolitych derach. Pot. Syl. 198. Koń łſto iuž
gotowy w złotolitey derze. Pot. Arg. 744. (w czapra-
ku). (Ross. дерюта, дерюжина, gatunek grubey
materyi).

DERKACZ, a, m. ptak od głosu tak zwany, wielkością
równy kuropatwie. Ład. H. N. 29. przepiórczy król.
Mącz. chrościel, rallus Linn., crex Klein. der Wachtel-
könig, w kolorze podobny do przepiórki, w wieczor i
w nocy uſtawicznie się odzywa. Zool. 245. Rs. děpráyb;
Crn. derſkāsh; (cf. Crn. děrkam = šlizgam, šlifuię; cf.
Vd. derſkati, derkati, poderſkati, oderſkati = grześć,
grzebać w piaſku). §. Po wsiach čwiki dworſkie nowi-
cyuszom i niebywalcom wyrządzaią psikusa, iż ich wy-
prawuia na derkacze, daiąc im kabrik w ręce, po którym
palcatem chrobocze, niewiadomie wyszedłszy, w pole,
iakoby derkacze wabil, osłoniwszy się płachtą. W tym
zaczaione wygi wypadają, nuž po owym zasłonionym,
każdy pytkuje, zdzie dopadnie, dwriąc i szydząc z fryca.
Złąd sposoby mówienia liczne: posłał go na derkacza,
t. i. wywiódł go w pole, naraził go na cóś niedobrego,
gdzie mu ſkóre wygarbuią. Derkacze łowi, t. i, nie wie,
co robi. Grał iuž derkacza, t. i. nie fryc, nie nowina
mu to. Jdzie dopiero na derkacze, t. i. dopiero to iego
pierwsze pole, ledwo co zaczyna, zaprawuie się. Łowić
mu ieszcze derkacze t. i. ieszcze mu potrzeba doświadcze-
nia. Nie bywał na derkaczach, t. i. nie ma doświadcze-
nia, nie bywalec, nie čwik, fryc. Przedni myśliwiec
na derkacze t. i. niczego nie świadom; próżno się
chlubiący z tym, czego nie zna. Oss. Wyr. (cf. ſkoki
przypiekać);

DEROGACYA, yi, ž. uwłoka, uyma, ubliżenie, naru-
szenie, die Schmählerung, Schwächung. Jurid. Dero-
gacya nie znosi tak iak abrogacya dawnieyszego wyroku;
ale przeciwwnom po części lub wSUPELNOSTI uſtanowie-
niem, słabi go i nadweręża. Kras. Zb. 1, 115. die Milde-
tung eines Urtheils.

DERPY, ów, Torpatum, miało Inflantſkie z biſkupem i akademią. Lex. G. 176. Derpt. Dyk. G. 1, 164. Derpſko. Tr. Dorpat in Liefland.

DERUS, a, m. zdzieracz, co drze, zdzierca, ein Schinder,
der einem die Haut über die Ohren zieht, ein Placker;
Vd. dertnik, omusnik, omusovez; (Rs. деруб гор-
kie oſtre rzeczy, n. p. chrzan, pieprz i t. d.) b)
pass. derus, odartus, ein Abgelumpter, Abgeriffuer ob.
galgan.

DERWISZ, DERBISZ, a, m. Derwiszowie, t. i. ubodzy,
odłączeni od świata, zakonnicy Tureccy, Kłok. Turk. 170,
Mik. Obs. 261. ein Türkischer Dermiſch, ein Münch.
Fig. tr. chudy derbisz, goły iak Turecki Swięty, chudeusz,
chudy pacholek, ein armer Ritter, arm wie ein Bettel-