राजेश खन्नाः 'उनका चलचित्र हेर्न जाँदा महिलाहरू उनैलाई भेट्न गएजस्तो सजिएर जान्थे'

Summary: राजेश खन्ना साँच्चो अर्थमा भारतीय चलचित्र उद्योगका 'पहिला सुपरस्टार' थिए।

चाहे कपाल पाल्ने उनको शैली होओस् वा कमिज लगाउने तरिका अथवा अलिकति नजर झुकाएर हेर्ने स्वभाव, राजेश खन्नाले चलचित्रप्रेमीहरूको एउटा सिङ्गो पुस्तालाई सम्मोहित पारेका थिए। उनीबारे लेखिएको चर्चित किताब 'द अनटोल्ड स्टोरी अफ इन्डियाज फर्स्ट सुपरस्टार' का लेखक यासिर उस्मान भन्छन्, बंगालकी एक वृद्धा थिइन् जसलाई मैले सोधेँ राजेश खन्ना तपाईँका लागि के थिए? उनले भनिन्, तपाईँ बुझ्नुहुन्न। उनले अगाडि थपिन्, "जब हामी उनको फिल्म हेर्न जान्थ्यौँ लाग्थ्यो उनीसँग भेटन् गइरहेका छौँ। हामी मेकअप गरेर र राम्रो लुगा लगाएर फिल्म हेर्न जान्थ्यौँ। उनले आँखा झिम्काउँदा, मुन्टो घुमाउँदा वा मुस्कुराउँदा हाम्रै लागि सबै गरेजस्तो लाग्थ्यो।" "जुन 'मास हिस्टिरिया'बारे मानिसहरू कुरा गर्छन्, त्यसका अनेकौँ किस्सा मैले सुन्न पाएको छु कि कसरी सेतो रङ्गको उनको गाडी महिलाहरूको लिपस्टिकले गुलाफी हुन पुग्थ्यो र कसरी उनको गाडीको धुलोले महिलाहरूले आफ्नो सिउँदो सजाउँथे। यी सब अफवाह होइनन्, वास्तविक कुरा हुन्।" अहङ्कारी र ढिलो पुग्ने सन् १९६५ मा युनाइटेड प्रोड्युसर्स र फिल्मफेयर प्रतिभा खोजी अभियानले राजेश खन्नालाई फेला पारेको थियो। त्यसपछि उनले पछाडि फर्केर हेर्नुपरेन। यासिर उस्मान भन्छन्, "युनाइटेड प्रोड्युसर्स अन्तर्गत बीआर चोपडा, जीपी सिप्पी र शक्ति सामन्त जस्ता निर्देशक हुन्थे। उनीहरू मिलेर राम्रा अभिनेताको खोजी गर्थे।" बलिवूड अभिनेत्री श्रीदेवीको निधन श्रीदेवीको मृत्यु 'बाथटबमा डुबेर' जसअन्तर्गत विनोद मेहरा, राजेश खन्ना र फरीदा जलाल जस्ता अभिनेता-अभिनेत्री छानिएका थिए। एउटा सम्वाद सुनाएपछि राजेश खन्ना चुनिएका थिए। जीपी सिप्पीले सबैभन्दा पहिला राजेश खन्नालाई 'राज' नामक चलचित्रमा भूमिका दिए, जसमा उनको दोहोरो भूमिका थियो। त्यसपछि राजेश खन्नाले चेतन आनन्दको 'आखिरी खत' मा भूमिका पाए, तर उक्त चलचित्र असफल भयो। भनिन्थ्यो राजेश खन्ना अहङ्कारी थिए र चलचित्रको छायाङ्कनका क्रममा उनी सधैँ ढिला पुग्थे। मैले त्यसबारे जान्न खोज्दा थाहा पाएँ कि उनी आफ्नो पहिलो चलचित्रदेखि नै त्यस्तै थिए। पहिलो दिनको छायाङ्कनका लागि बिहान आठ बजे बोलाइएका राजेश खन्ना ११ बजे पुगे। सबैले उनलाई हेरिरहेका थिए, ढिलो भएकोमा केहीले आँखा तरे भने वरिष्ठ प्राविधिकबाट उनले गाली पनि खाए। जवाफमा राजेश खन्नाले कुनै पनि कुराका लागि आफ्नो जीवनशैली बदल्न नसक्ने भने। त्यो सुनेर सबै मौन भए। यस्तो व्यवहारबाट दुइटा लख काटिन्छः कि त्यो मान्छ सफलताको शिखरमा पुग्छ कि नराम्ररी असफल हुन्छ। 'आराधना'बाट स्थान बनाउन सफल चलचित्र 'आराधना'ले राजेश खन्नालाई राष्ट्रिय पहिचान दिलायो। शर्मिला टैगोरका लागि बनाइएको चलचित्रले राजेश खन्नालाई प्रस्तुत गर्‍यो। 'बलिवूड न्यूज सर्भिस'का सम्पादक एवम् वरिष्ठ पत्रकार दिनेश रहेजा भन्छन्, "म अहिले पनि सम्झिन्छु मेरा दाइले आफ्नी गर्लफ्रेन्डलाई आकर्षित गर्न 'मेरी सपनों की रानी कब आगोगी' भन्ने गीत ठूलो आवाजमा बजाउँथे जुन ती केटीको घरसम्म सुनिन्थ्यो।" यो गीतको छायाङ्कन दार्जिलिङमा गरिएको थियो र रमाइलो कुरा के थियो भने अभिनेत्री शर्मिला टैगोर विनै त्यसको छायाङ्कन भएको थियो। पछि शर्मिलाको हिस्सा स्टुडियोमा छायाङ्कन गरी दुइटा फूटेजलाई जोडिएको थियो। यासिर उस्मान भन्छन्, "यो फिल्ममा राजेश खन्नाको सानो भूमिका थियो। उनी शर्मिला टैगोरका पति बनेका थिए जसको प्रारम्भतिरै मृत्यु हुन्छ। बिस्तारै फिल्मले आकार लिँदै गयो। र, पछि छोराको भूमिका पनि राजेश खन्नालाई नै दिने निर्णय भयो।" पहिलो कहानीमा मुख्य भूमिका आमाको थियो। तर चलचित्र पूरा हुँदा राजेश खन्नाको भूमिका दोहोरो भइसकेको थियो। चलचित्रको प्रवर्द्धन यसरी गरियो कि मानौँ त्यो शर्मिला टैगोर अभिनित 'मदर इन्डिया' होओस्। तर 'ट्रायल शो' हेरेर निस्केपछि मानिसहरूले शर्मिला टैगोरको सट्टा राजेश खन्नाबारे सोध्न थाले। त्यसअघि आफूले सबैलाई नमस्ते गर्दा कसैले मतलब नगरेको कुरा राजेश खन्नाले एउटा अन्तर्वार्तामा बताएका थिए। प्रदर्शनपछि राजेश खन्नालाई होटलबाट बोलाइयो। त्यसपछि हो राजेश खन्नाद्वारा अभिनित चलचित्र सफल हुने सिलसिला शुरू भएको। लगातार उनका १३-१४ वटा चलचित्र सफल भए जुन उदाहरण अहिलेसम्म बलिवूडमा भेटिँदैन। यासिर उस्मान भन्छन्, " 'मास हिस्टिरिया' यस अर्थमा थियो कि त्यो जमानामा न सामाजिक सञ्जाल थिए न टीभी च्यानलहरू। अचानक एउटा केटा आयो र समग्र चलचित्र जगत्‌माथि हावी भयो। उनका हरेक फिल्म 'जुब्ली हिट' र 'ब्लकबस्टर' हुन्थ्यो। एउटा सिनेमाघरमा 'आराधना' प्रदर्शन भइरहेको थियो भने अर्कोमा 'दो रास्ते'।" "मानिसहरू 'आराधना' सकेपछि 'दो रास्ते' हेर्न जान्थे। सबै ठूला सिनेमाघरमा ६-७ महिनादेखि राजेश खन्नाकै चलचित्र प्रदर्शन भइरहेका थिए।" मीठो मुस्कान चर्चित चलचित्र कथाकार सलीम खान भन्छन्, कुनै पनि अभिनेताप्रति त्यो हदसम्मको आकर्षण न त्यसअघि मैले देखेको थिएँ न त्यसपछि देखेँ। उनी भन्छन्, "उनी अहिलेसम्मकै सबैभन्दा ठूला स्टार हुन्। सलमान, शाहरुख वा राजेन्द्र कुमार जो पनि आए राजेश खन्नाको लोकप्रियतालाई पछ्याउन सकेनन्। कारण यो थियो कि मानिसहरूले राजेश खन्नामा आफूलाई पाउँथे, उनको मुस्कानले महिलाहरूलाई निकै आकर्षित गर्थ्यो।" यासिर उस्मान भन्छन्, "७० र ८० को दशकका चर्चित अभिनेता नवीन निश्चलले अमिताभ बच्चन र राजेश खन्ना दुवैसँग काम गरेका थिए। त्यतिबेला अमिताभ बच्चनको समय शुरू भइसकेको थियो। शोले र दीवार चलचित्र आइसकेका थिए।" "एउटा बिहेभोजमा ठूला अभिनेता-अभिनेत्री पुगेका थिए, राजेन्द्र कुमार, धर्मेन्द्र र राज कपुर लगायत। अचानक राजेश खन्ना आइपुगे र सबै क्यामेरा उनीतिरै तेर्सिए।" "त्यो कार्यक्रममा चार-पाँच सयजना थिए तर सबैजना राजेश खन्नाकै पछाडि रहेको माहोल थियो। मैले कैयौँ वर्ष फिल्म क्षेत्रमा बिताएको छु तर त्यस्तो उनको हकमा मात्रै भएको पाएँ।" अन्जु महेन्द्रु र राजेश खन्नाबीच दरार "उसो त लाखौँ महिलाले राजेश खन्नालाई मन पराउँथे तर उनको सबैभन्दा नजिककी साथी थिइन् अन्जु महेन्द्रु। यासिर उस्मान भन्छन्, "अन्जु उनको जिन्दगीमा त्यतिबेलादेखि थिइन् जतिबेलादेखि उनी सङ्घर्ष थाले। अन्जुले उनलाई धेरै सहयोग गरिन्।" "त्यतिबेला चलचित्र नगरीमा स्थापित हुनका निम्ति अन्जु पनि सङ्घर्षरत थिइन्। राजेश खन्ना अन्जुको घर गइरहन्थे र घरबाहिर उनको गाडी देखेर महिलाहरू उनलाई कुरिरहन्थे। राजेश खन्नाको सफलतसँगै अन्जुसँगको उनको सम्बन्धमा पनि परिवर्तन आयो।" "उनी ठूलो स्टार बन्न पुगे। उनी चाहन्थे त्यसलाई अन्जुले पनि महसुस गरून्। अन्जु भन्थिन् मेरो लागि उनी जतिन नै थिए तर उनी चाहन्थे म उनीसँग सुपरस्टारलाई गर्नुपर्ने व्यवहार म गरूँ, जुन मेरो लागि सम्भव थिएन।" "त्यसबाहेक उनलाई प्रशंसा गर्ने मानिसहरू चाहिएको थियो त्यस्ता मानिसहरूमाझ रहिरहन उनी मन पराउँथे। सफलता पाउँदै गएपछि राजेश खन्नाले अन्जुलाई कम समय दिन थाले र बिस्तारै दुवैको सम्बन्धमा दरार आउन थाल्यो।" यासिर भन्छन्, "केही समयपछि राजेश खन्नाको जिन्दगीमा डिम्पलको आगमन भयो। उनी उमेरले सानै थिइन्। तीन-चार दिनमै दुईजनाको बिहेको टुङ्गो लाग्यो। यो कुरा अन्जुले पछि मात्रै थाहा पाइन्।" मुम्बइको बान्द्रबाट जुहु भएर गइरहको आफ्नो जन्तीको बाटो राजेश खन्नाले परिवर्तन गराए र त्यसलाई अन्जुको घरको बाटो भएर लगे। शायद राजेश खन्नाले अन्जुलाई आफ्नो हैसियत देखाउन चाहेका थिए। हुन त पछि अन्जुसँग फेरि उनको मित्रता भयो। सञ्जीव कुमारको प्रशंसा गर्दा... मान्छेको जीवनमा राम्रो समय मात्र सधैँको लागि रहिरहँदैन। राजेश खन्नाको हकमा पनि त्यस्तै भयो। भनिन्छ उनले सफलतालाई राम्रोसँग सम्हाल्न सकेनन्। यासिर उस्मान भन्छन्, "असफलताभन्दा सफलताले मानिसलाई सिध्याउँछ। सफलता दोहोरो नशा जस्तै हुन्छ। सफलतासँगै थुप्रै रकम पनि आउँछ। र, त्यो बढ्दै गएपछि लरखराएर मान्छे लड्न पुग्छ। सफलतालाई पचाउन गाह्रो हुन्छ।" "राजेश खन्नाले कतै न कतै सन्तुलन कायम राख्न सकेनन्। वर्षमा उनले १० वटा फिल्ममा अभिनय गर्थे। उनको तर्क हुन्थ्यो प्रशंसकमाझ म धेरैभन्दा धेरै आउन चाहन्छु। सफलतासँगै उनमा अहङ्कार पनि बढ्दै गयो।" टीना मुनिम एउटा रोचक प्रसङ्ग छ। 'हाथी मेरे साथी' चलचित्रदेखि नै सलीम खान उनको धेरै निकट थिए। एकचोटि एउटा म्यागजिनको मुख्यपृष्ठमा सञ्जीव कुमारबारे समाचार छापिएको देखेर राजेश खन्नाले सलीम खानलाई लिएर आउन आफ्ना गाडी चालकलाई अह्राए। सलीम खान आउना साथ राजेश खन्नाले सोधे, सञ्जीव कुमार तपाईँलाई कस्ता अभिनेता लाग्छन्? जवाफमा सलीम खानले एकदम राम्रो भने र त्यसपछि ६ महिनासम्म राजेश खन्नाले उनलाई फोन समेत गरेनन्। 'एङ्ग्री यङ्ग म्यान' को आगमन 'एङ्ग्री यङ्ग म्यान' को आगमनपछि प्रेमप्रधान चलचित्रहरू पुराना लाग्न थाले। राजेश खन्नाले केही यस्ता चलचित्रमा काम गरे जसका कारण उनले 'करियर'मा ठूलो घाटा बेहोर्नुपर्‍यो। यासिर उस्मान भन्छन्, "मूल रूपमा राजेश खन्ना प्रेमप्रधान चलचित्रमा अभिनय गर्ने स्टार थिए। उनले केही द्वन्द्वप्रधान चलचित्रमा काम गरे पनि त्यो स्वाभाविक लागेन। चलचित्रको विषयवस्तुमा आएको परिवर्तनसँगै उनी डिप्रेशनमा गए।" डिम्पलसँग पनि मनमुटाव कैयौँ असफल चलचित्रपछि 'सौतन'बाट राजेश खन्नाले पुनरागमन गरे र उनलाई लाग्यो उनी फेरि पुरानो लयमा फर्किए। सो चलचित्रका निर्देशक सावनकुमार टाकका अनुसार सोही चलचित्रका क्रममा राजेश खन्ना र टीना मुनिमबीच प्रेम शुरू भयो र डिम्पल उनको जीवनबाट बाहिरिन्। उनी भन्छन्, "डिम्पल मरिशस आएकी थिइन्, राजेश र टीना एकअर्काको नजिक भएको आफ्नै आँखाले देखेपछि उनी मुम्बइ फर्किन्। एकदिन राजेश खन्ना छायाङ्कनबाट फर्केपछि डिम्पललाई घरमा देखेनन्। एउटा कागजमा उनी लेखेर गएकी थिइन्, आइ लभ यु, गुड बाय।" त्यसपछि डिम्पल उनको जीवनमा कहिल्यै फर्किनन्। जीवनको अन्तिम हिस्सामा एक्लो आफ्नो जीवनको अन्तिम हिस्सामा राजेश खन्ना एक्लो भए। उनी क्यान्सरबाट पीडित भए। हुन त उनका निकटवर्तीहरूले उनको मनोबल उकास्ने काम गरिरहे। तर एकदिन राजेश खन्नाले भने, "अब मेरो समय आइसक्यो।" यासिर उस्मान भन्छन्, "करलाई लिएर आयकर विभागले उनको घर सील गरिदियो। जसका कारण उनी आफ्नो कार्यालयमा बस्न थाले। नजिकै एउटा म्याकडोनल्ड रेष्टुराँ थियो जहाँ उनले बर्गर र मिल्क शेक खान्थे।" "उनी गाडी लिएर एक्लै जान्थे। त्यहाँ उनलाई प्रतीक्षा हुन्थ्यो कि कोही आओस् र मलाई चिनिहालोस्। कहिलेकाहीँ आफ्ना पुराना प्रशंसकहरूले चिन्दा उनी खुशी हुन्थे।"


जापान: स्की रिजोर्टमा हिमपहिरो र ज्वालामुखी

Summary: जापानको एक स्की रिजोर्टमा हिमपहिरो जाँदा एकजना हराइरहेका छन्।

उक्त स्की रिजोर्टको नजिकै भएको ज्वालामुखी विस्फोटनले उक्त हिमपहिरो गएको हुनसक्ने अनुमान गरिएको छ। गुन्मा प्रान्तको केन्द्रमा रहेको कुसाट्स नजिकै भएको घटनामा कम्तीमा १० जना घाइते भएको अधिकारीहरूले बताएका छन्। जापानका सञ्चारमाध्यमहरूका अनुसार थुप्रै मानिसहरूलाई त्यहाँबाट उद्धार गरिएको छ। चेतावनी अधिकारीहरूले कुसाट्स-सिरेन ज्वालामुखी त्यहीबेला विस्फोट भएको थियो। तर त्यसैका कारण हिमपहिरो गएको हो कि होइन भन्ने चाहिँ स्पष्ट भएको छैन। रोयटर्स समाचार संस्थाले जापानको मौसमसम्बन्धी संस्थालाई उद्धृत गर्दै लेखेको छ, "थुप्रै मापनहरूका आधारमा हामी भन्न सक्छौं कि विस्फोट भएको हो तर हामी त्यसबारे अझै पुष्टि गर्ने कोशिश गर्दैछौं।" मौसमसम्बन्धी उक्त संस्थाले हिमाल नचढ्न पनि मानिसहरूलाई चेतावनी दिएको छ। उद्धार जापानका सञ्चारमाध्यमहरूले चट्टानहरू हावामा उडिरहेका भिडियो सामग्रीहरू प्रशारण गरेका छन्। त्यहाँको सरकारी सञ्चारमाध्यम एनएचकेका अनुसार ज्वालामुखी विस्फोटबाट निस्किएका केही अवशेषहरू हिमालबाट एक किलोमिटर भन्दा तलसम्म झरेका छन्। हिमपहिरोबाट उद्धार गरिएकामध्ये ६ जना सेना पनि छन् जो उक्त क्षेत्रमा अभ्यास गरिरहेका थिए। भूकम्पीय दृष्टिबाट विश्वका सक्रिय देशमध्ये जापान पनि एक हो जहाँ सन् २०१४ को सेप्टेम्बरमा माउन्ट अनटेकमा अचानक विस्फोट हुँदा ६३ जना मारिएका थिए।


दक्षिण एशियाली खेलकुदमा 'गल्फमा पदक पक्का'

Summary: मंसिर १६ देखि २० गतेसम्म काठमाण्डूमा हुने गल्फमा नेपालले पदक जित्ने पक्का भएको प्रतियोगी तथा प्रशिक्षकले बताएका छन्।

नेपालबाट उक्त खेलमा पाँच पुरुष र तीन महिला खेलाडीले भाग लिने बताइएको छ। अभ्यास गरिरहेका खेलाडीहरू पदक जित्न बलियो स्थितिमा रहेको एकजना प्रशिक्षक दिपक थापा मगरले बताए। सार्क राष्ट्रका तीनहजार भन्दा बढि खेलाडीहरु प्रतियोगिताका लागि काठमाण्डूमा भेला हुँदैछन्। हेर्नुहोस् कमल परियारले बनाएको यो भिडिओ। अनि यो पनि: फुटबल हेर्न नक्कली दाह्रीजुँगा 'महिला बक्सर पुरुषभन्दा कम छैनन्'


‘पारमाणविक सम्झौताबाट पछि हटे पश्चात्ताप’

Summary: इरानका राष्ट्रपति हसन रुहानीले उनको मुलुकसँगको पारमाणविक सम्झौताबाट अमेरिका पछि हटे उसले पश्चात्ताप गर्नुपर्ने चेतावनी दिएका छन्।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले उक्त सम्झौताबाट हात झिक्ने औपचारिक घोषणा केही दिनमै गर्दैछन्। त्यस्तो अमेरिकी तयारीको रुहानीले चर्को आलोचना गरेका छन्। प्रतिक्रिया उनले अमेरिकाको जस्तोसुकै कदमको प्रतिवाद गर्न इरान तयार रहेको बताएका छन्। तर उनले इरानी प्रतिक्रिया कस्तो हुनेछ भन्नेबारे चाहिँ विस्तृत खुलाएनन्। फ्रान्स र रुससहित पारमाणविक सम्झौताका अन्य हस्ताक्षरकर्ताहरूले भने उक्त सम्झौताको समर्थन गरिरहेका छन्। ब्रिटिश विदेशमन्त्री बोरिस जन्सन उक्त सम्झौताबारे छलफल गर्न अहिले वासिङ्टनमा छन्। उनले पारमाणविक सम्झौताबाट हात नझिक्न ट्रम्प प्रशासनलाई मनाउन कोसिस गर्ने ठानिएको छ।


डाइनोसरको चिहान: चोरबाट जीवावशेष जोगाउन स्थान गोप्य राखियो

Summary: अमेरिकाको वाईओमिङ राज्यमा प्राचीन कालमा लोप भएका भीमकाय डाइनोसरका जीवावशेषहरू फेला परेका छन्।

नाम नखुलाइएको एउटा स्थानमा एक दर्जनभन्दा बढी डाइनोसरका हड्डीहरू एकै ठाउँमा भेटिएका हुन्। वैज्ञानिकहरू सो स्थानमा सयवटा डाइनोसरका अवशेष भएको हुन सक्ने बताउँछन्। जीवावशेष चोरी नहोस् भनेर वैज्ञानिकहरूले सो स्थानलाई गोप्य राखेका छन्। हेर्नुहोस् यो भिडिओ। अनि यो पनि


कोरोना भाइरस महामारी: चार करोडभन्दा बढीको ज्यान लिएको स्पेनिश फ्लूबाट हामीले के सिक्यौँ?

Summary: त्यो महामारीलाई 'मदर अफ अल प्यान्डेमिक' अर्थात् 'सबै महामारीको आमा' भन्ने गरिन्छ।

सन् १९१८ को फ्लूले विश्व जनसङ्ख्याको एक तिहाइलाई सिकार बनाएको मानिन्छ सो महामारीमा सन् १९१८ देखि १९२० सम्म दुई वर्षमा चारदेखि पाँच करोड मानिसको ज्यान गएको विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन डब्लूएचओ र यूएस सेन्ट्रर्स फर डिजिजेज् कन्ट्रोल सीडीसीको तथ्याङ्क छ। वैज्ञानिक र इतिहासकारहरू त्यसबेला विश्वको कुल जनसङ्ख्याको एक तिहाइको स्पेनिश फ्लूका कारण मृत्यु भएको बताउँछन्। त्यसबेला विश्वको जनसङ्ख्या १.८ अर्ब थियो। पहिलो विश्वयुद्ध सकिँदै गर्दा उक्त भाइरस फैलिएको थियो। तर महामारीमा विश्वयुद्धमा मारिएकाभन्दा धेरैको ज्यान गयो। विश्व कोभिड-१९ सँग जुझिरहेका बेला त्यो महामारी कस्तो थियो र त्यसबेला विश्व कस्तो अवस्थामा पुगेको थियो? महामारी समाप्त भएपछि विश्वमा के परिवर्तन भयो? यदि तपाईँले अहिलेसम्म स्पेनिस फ्लू महामारीबारे सुन्नु भएको छैन भने पनि कोरोनाभाइरस सङ्कटका कारण बीसौँ शताब्दीको सुरुवातको त्यो खतरनाक भाइरसबारे जान्न पक्कै उत्सुक हुनुहुन्छ। सन् १९१८, एउटा फरक विश्व सन् १९१८ मा चिकित्साशास्त्र र विज्ञानको विकास अहिलेको जस्तो थिएन रोगको उपचार गर्ने मामिलामा सन् १९१८ मा चिकित्सा र विज्ञान आजको तुलनामा निकै सीमित थियो। चिकित्सकहरूलाई माइक्रोअर्गानिज्मका कारण स्पेनिश फ्लू भइरहेको छ र यो एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सर्छ भन्ने थाहा भएको थियो। तर त्यसबेला उनीहरूले यो भाइरसको साटो ब्याक्टेरियाका कारण भइरहेको छ भन्ने ठानेका थिए। त्यसबेला उपचार पनि सीमित थियो। विश्वको पहिलो एन्टिबायोटिक नै सन् १९२८ मा पत्ता लागेको थियो। फ्लूविरुद्ध लगाइने खोप त झन् सन् १९४० मा मात्र सर्वसाधारणका लागि उपलब्ध भएको थियो। त्यसबेला सबैका लागि स्वास्थ्य सेवा सम्भव नै थिएन। धनी देशहरूमा पनि सार्वजनिक स्वच्छता एउटा विलासी सुविधा थियो। "औद्योगिक देशहरूमा अधिकांश चिकित्सकहरू कि आफैँ काम गर्थे वा च्यारिटी तथा धार्मिक संस्थाद्वारा रकम दिइन्थ्यो र अधिकांश नागरिकले उपचारको सुविधा पाउन असम्भव थियो," एक पुस्तक 'पेल राइडर: द स्पेनिस फ्लू अफ १९१८ एन्ड हाउ इट चेन्ज्ड द वर्ड'की लेखिका लोरा स्पिनी भन्छिन्। गरिब र युवा मारमा स्पेनिश फ्लूले पहिले कुनै पनि महामारीले नगरेको जस्तो हमला गरेको थियो। सन् १८८९ मा देखिएको अर्को महामारीमा पनि १० लाख मानिसहरूको ज्यान गएको थियो तर त्यो स्पेनिश फ्लूजस्तो ठूलो मात्रामा फैलिएको थिएन। स्पेनिश फ्लूबाट मारिनेमा अधिकांश २० देनि ४० वर्षका युवा थिए। महिलाभन्दा पुरुषमा बढी प्रभाव परेको थियो। त्यसको कारण यो रोग पश्चिमी मोर्चाको सैन्य शिविरबाट सुरु भएको थियो। पहिलो विश्वयुद्धका बेला त्यस सैन्य शिविरबाट फर्किएका सैनिकबाटै यो फ्लू अन्यत्र फैलिएको थियो। यो महामारीको मार गरिब देशहरूमा धेरै पर्‍यो। हार्वर्ड विश्वविद्यालयका अध्येता रोबर्ट बरोले सन् २०२० मा गरेको एक अध्ययनले अनुमान गरे अनुसार अमेरिकी जनसङ्ख्याको करिब ०.५ प्रतिशत हिस्साले उक्त रोगका कारण ज्यान गुमाएका थिए। त्यो भनेको करिब पाँच लाख ५० हजार हुन्छ। भारतमा स्पेनिश फ्लूबाट जनसङ्ख्याको ५.२ प्रतिशत प्रभावित भएका थिए। त्यो भनेको करिब एक करोड ७० लाख हुन्छ। त्यसको आर्थिक असर पनि निकै ठूलो थियो। बरो त्यस महामारीले संसारभर कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा छ प्रतिशतको गिरावट आएको ठान्छन्। 'प्यान्डेमिक-१९१८' नामक पुस्तककी लेखिका क्याथरिन अर्नोल्ड भन्छिन्, "पहिलो विश्वयुद्ध र स्पेनिश फ्लूले एउटा त्रासदी पैदा भएको थियो।" स्पेनिश फ्लूबाट पीडित हुनेमा क्याथरिनकै हजुरबुवा र हजुराआमा पनि थिए। "कैयौँ देशहरूमा घरबार चलाउन जिम्मेवारी लिने, खेती गर्ने, वा व्यापार गर्ने युवाहरू जीवित थिएनन्। विवाह गरेर त्यसलाई पूर्ति गर्नका समेत मानिसहरू थिएनन्," उनी भन्छिन्। योग्य पुरुष नभेट्दा लाखौँ महिलाहरू समस्यामा परेका थिए। काममा महिला धेरै युवा र पुरुषको जनसङ्ख्या स्पेनिश फ्लूका कारण मृत्यु भएको थियो स्पेनिश फ्लूले चौधौँ शताब्दीको प्लेगका कारण जमिनदारी प्रथा समाप्त भएजस्तो ठूलो सामाजिक परिवर्तन त ल्याउन सकेन तर यसले कतिपय देशमा लैङ्गिक सन्तुलन बिगारेको थियो। टेक्सस ए एन्ड एम विश्वविद्यालयकी अध्येता क्रिस्टीन ब्ल्याकबर्नले पहिलो विश्वयुद्ध र स्पेनिश फ्लूका कारण काम गर्ने मानिसहरूको कमी हुँदा महिलाहरू काम गर्न बाध्य भएको पत्ता लगाएकी छन्। उनी भन्छिन्, "सन् १९२० सम्म देशका सबै कर्मचारीहरूमा महिलाहरूको हिस्सा बढेर २१ प्रतिशत पुगेको थियो। त्यसै वर्ष अमेरिकी कङ्ग्रेसले संविधानको १९औँ संशोधन गरेर महिलाहरूलाई मतदानको अधिकार दिएको थियो। उनी भन्छिन्, "सन् १९१८ को फ्लूले कैयौँ देशहरूमा महिलाहरुको अधिकारमा प्रभाव र परिवर्तन गरेको प्रमाण भेटिन्छ।" कामदारको अभावका कारण मजदुरहरूको तलब पनि बढ्यो। अमेरिकाको सरकारी तथ्याङ्कअनुसार सन् १९१५ मा प्रतिघण्टा २१ सेन्ट रहेको मजदुरको तलब बढेर सन् १९२० मा ५६ सेन्ट भएको थियो। नवजातमा असर वैज्ञानिकहरूले स्पेनिश फ्लूका बेला जन्मिएका बच्चाहरूको पनि अनुसन्धान गरेका छन्। उनीहरूले महामारीका बेला जन्मिएका बच्चामा मुटुसम्बन्धी समस्या हुने सम्भावना बढी छ कि छैन भनेर पत्ता लगाउन अनुसन्धान गरेका थिए। यूके र ब्राजिलका विश्लेषकहरूले सन् १९१८ र १९ मा जन्मिएका बच्चाहरूमध्ये कमैले औपचारिक रूपमा कलेजको पढाइ पूरा गरे। केही सिद्धान्तका अनुसार महामारीका बेला आमाहरूमा देखिएको तनावको असर उनीहरूको गर्भाशयमा रहेका भ्रुणमा पर्‍यो। सन् १९१५ देखि १९२२ मा जन्मिएका र अमेरिकी सेनामा भर्ना भएकाहरूको तथ्याङ्क विश्लेषणबाट सन् १९१९ मा जन्मिएकाहरूको उचाइ एक मिलिमिटर कम पाइएको थियो। उपनिवेशवादको विरोध र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग महामारीले भारतलाई प्रभावित गरेपछि गान्धी र अन्य नेताहरूले स्वतन्त्रताको आवाजलाई चर्को बनाएका थिए सन् १९१८ सम्म भारत ब्रिटिश उपनिवेश बनेको करिब एक शताब्दी भइसकेको थियो। भारतमा त्यसै वर्ष मेमा स्पेनिश फ्लू देखियो। त्यसबाट ब्रिटिश नागरिकभन्दा भारतीयहरू धेरै प्रभावित भए। तथ्याङ्कहरूका अनुसार भारतमा कथित तल्लो जातिका मानिसहरुको मृत्युदर प्रतिहजारमा ६१.६ थियो। युरोपियनहरूको भने प्रतिहजार नौ जनाभन्दा पनि कम थियो। भारतीय राष्ट्रवादीहरूले यो महामारीका बेला ब्रिटिश शासकले राम्रो व्यवस्थापन नगरेको भन्दै त्यसैलाई मुद्दा बनाए। सन् १९१९ मा 'योङ्ग इन्डिया'को एउटा अङ्कमा महात्मा गान्धीले ब्रिटिश अधिकारीहरूको कडा आलोचना गरे। विश्वयुद्धका कारण विश्वभरका देशहरू शत्रु भएका थिए तर यो महामारीले अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगको महत्त्वलाई पनि दर्शाएको थियो। सन् १९२३ मा लिग अफ नेसन्स बन्यो। त्यसले स्वास्थ्यसम्बन्धी काम गर्ने निकाय पनि बनायो। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन भने सन् १९४८ मा मात्र खुलेको हो। जनस्वास्थ्यमा प्रगति सन् १९२० को दशकमा धेरै देशमा स्वास्थ्य प्रणाली बलियो बनाइएको थियो महामारीले निम्त्याएको नोक्सानका कारण जनस्वास्थ्यमा सुधार गर्न मद्दत गर्‍यो। सन् १९२० मा रुसले पहिलोपटक केन्द्रीकृत जनस्वास्थ्य प्रणाली बनायो। अन्य देशहरू पनि त्यसै दिशामा अघि बढे। लोरा स्पिनी लेख्छिन्, "कैयौँ देशहरूले सन् १९२० मा कि त स्वास्थ्य मन्त्रालय बनाए वा त्यसमा आमूल परिवर्तन गरे।" उनी स्पेनिश फ्लूकै कारण यस्तो भएको बताउँछिन्। लकडाउन र सामाजिक दूरी सन् १९१८ मा सामाजिक दूरी महत्त्वपूर्ण बनेको थियो यो दुईवटा सहरको चर्चित कथा हो। सेप्टेम्बर १९१८ मा अमेरिकी सहरमा युद्धका लागि पैसा जुटाउन ऋणपत्रको बिक्री गर्न लागिएको थियो। त्यसको प्रचारका लागि सैन्य परेडको आयोजना हुँदै थियो। स्पेनिश फ्लू सुरु भएपछि पनि फिलाडेल्फियाले उक्त परेडलाई जारी राख्यो तर सेन्ट लुइले कार्यक्रम रद्द गरिदियो। एक महिनापछि फिलाडेल्फियामा स्पेनिस फ्लूबाट १० हजार मानिस मरेका थिए भने सेन्ट लुइमा ७०० भन्दा पनि कम मानिसको मात्र ज्यान गयो। यति धेरै अन्तरले के देखाउँछ भने महामारी रोक्नका लागि लकडाउन र सामाजिक दूरी निकै प्रभावकारी छ। बिर्सिएको महामारी? सन् १९१८ को महामारीको एउटा चित्र स्पेनिश फ्लूले ठूलो शिक्षा दिए पनि त्यसलाई बिर्सिएको महामारी ठानिन्छ। कोरोनाभाइरसबाट अहिले धेरै नेताहरू सङ्क्रमित भएजस्तै त्यसबेला पनि अमेरिकी राष्ट्रपति र ब्रिटिश प्रधानमन्त्रीलाई पनि उक्त रोग लागेको थियो। ब्राजिलका राष्ट्रपति रोड्रिगेज अल्भेसको त स्पेनिश फ्लूकै कारण ज्यान गएको थियो। तर यो महामरी पहिलो विश्वयुद्धको छायामा पर्‍यो। युद्धका बेला कति सरकारहरूले समाचारमै प्रतिबन्ध लगाएका थिए। त्यसले गर्दा स्पेनिश फ्लूको धेरै जानकारी बाहिर आउन पनि पाएन। यसबारे यकिन तथ्याङ्क नभएकाले नै यो महामरी इतिहासका पुस्तक र चलचित्रमै सीमित भयो। सन् २०१८ मा स्पेनिश फ्लू आएको एक सय वर्ष भयो। तर अन्य महामारी त के केही वर्षअघि देखिएको एड्सको जस्तो पनि यसको चर्चा भएन।


कोभिड खोप वितरण गर्ने कोभ्याक्स सुविधा के हो? यसले कसरी काम गर्छ?

Summary: कोरोनाभाइरस महामारी अन्त्य गर्ने प्रयासमा खोपलाई अपरिहार्य मानिएको छ।

तर गरिब राष्ट्रहरूले खोप नपाउने र धनी राष्ट्रले थुपार्ने अवस्था सिर्जना हुने भय विज्ञहरूले व्यक्त गरेका छन्। त्यसो हुन नदिन र खोपको वितरण न्यायोचित बनाउन कोभ्याक्स भनिने विश्वव्यापी योजनाले काम गरिरहेको छ। के यो सफल होला त? अनि यो पनि


दुर्लभ दृश्य: काठमाण्डूको सडकमा अस्ट्रिच

Summary: मङ्गलवार काठमाण्डूको बालुवाटार क्षेत्रको सडकमा अचानक अस्ट्रिच देखियो।

गाडीमा सवार चालक र यात्रुहरू अनि पैदल यात्रीहरूलाई त्यसले एकछिन रोमाञ्चक बनायो। त्यो अस्ट्रिच कसको थियो? कसरी सडकमा पुग्यो? हेर्नुहोस् सृजना श्रेष्ठले बनाएको एउटा भिडिओ। अनि यो पनि:


टिकटक स्टार: टिकटकको चर्चाले म्युजिक भिडिओ र चलचित्रमा काम पाएकी रेश्मा

Summary: अहिले धेरै मानिसहरू सामाजिक सञ्जालमा समय बिताउँछन्।

नेपालमा टिकटक लोकप्रिय भइरहेको छ र टिकटकबाट चर्चित हुनेहरू पनि धेरै छन्। २३ वर्षीया रेश्मा घिमिरे पेशाले नर्स हुन् तर टिकटकबाट चर्चा कमाएर उनले म्युजिक भिडिओ र चलचित्रमा काम पाएकी छन्। टिकटकमा उनलाई करिब आठ लाखले फलो गर्छन्। उनी कसरी चर्चित भइन् र आफ्ना फलोअरलाई कसरी खुशी राख्छिन् त? हेर्नु्होस् सृजना श्रेष्ठले बनाएको एक भिडिओ। अनि यो पनि:


बोएर जातको बाख्रा पालेर करोडौँ रुपैयाँ आम्दानी कसरी सम्भव भयो

Summary: उनी निर्माण व्यवसायी थिए, तर त्यसमा 'धेरै झमेला' सहेपछि उनले विदेशबाट उन्नत जातका बाख्रा नेपाल भित्र्याउने निधो गरे। उनले दक्षिण अफ्रिकाको आउड्शोर्न नगरबाट विश्वविख्यात बोएर जातका बाख्रा मगाए। चार वर्षअघि एग्रो उद्योग सुरु गरे।

दक्षिण अफ्रिकाबाट हङकङ हुँदै विमानमार्फत् बोएरका पाठापाठी नेपाल भित्रिने क्रम सुरु भयो। पहिलो पटक १३ वटा भित्रिए। अर्को वर्ष उसैगरी ५० वटा ल्याए। अर्को वर्ष अर्को ५० थपे। करिब दुई करोड ५० लाख रुपैयाँ लगानी गरेर बोएरको सङ्ख्या ११३ पुर्‍याए। उद्देश्य पाठापाठी उत्पादन र नेपालभरि बोएरको विस्तार भएकोले उनले १०१ पाठी र १२ बोका भित्र्याए। त्यसयता योगेन्द्रबहादुर खड्काको एग्रो फार्ममा बोएरका पाठापाठी उत्पादनको क्रम तीव्र भएको छ। बोएरको विशषेता नै हो छिटो छिटो बढ्नु र हुर्कनु। जब बोएर बाख्राको खबर फैलियो... त्यो खबर 'एक कान, दुई कान मैदान' भएपछि उनको फार्ममा बोएरका पाठापाठी किन्ने किसान र व्यवसायीको भिड बढिरहेको छ। त्यसैले उनले मुनाफा लिन पनि थालिसके। उनले बीबीसी नेपाली सेवासँग भने, "पोहोर साल दुई करोड रुपैयाँको पाठापाठी बेचेँ यसपालि तीन करोडको बेच्ने योजना छ।" नाफा नहोस् पनि कसरी? आकार र तौल हेरेर एउटा पाठा वा पाठीलाई आगन्तुकहरूले ३० हजार रुपैयाँदेखि दुई लाख रुपैयाँसम्म तिर्ने गरेको उनको भनाइ छ। उनको एग्रो फार्म चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज नजिकैको हरियालीयुक्त क्षेत्रमा फैलिएको छ। त्यहाँ बाख्रापालन गर्न इच्छुक किसान तथा व्यवसायीहरूको भिड बढिरहेको हुन्छ। निकुञ्ज घुम्न आउने आन्तरिक पर्यटकहरू पनि त्यो फार्ममा पुग्ने गरेका छन्। नेपालमा दशैँ पर्वमा समेत खसी तथा बोका अपुग भई छिमेकी भारत वा चीनबाट किन्नु पर्ने अवस्था आइसकेको अधिकारीहरू बताउँछन्। यस्तो बेला जगतपुर एग्रो फार्ममा पाठापाठी किन्न आउनेहरूको उद्देश्य एउटै हुन्छ: पाठा वा पाठी किन्ने, पाल्ने र मासुको लागि खसीबोकाको उत्पादन गर्ने र मुनाफा कमाउने। बोएर बाख्रा कस्तो हुन्छ? बोएर जातका बाख्रा दक्षिण अफ्रिकामा पाइन्छ। बोएर बाख्रा वा बोका हेर्दै बलियो र खँदिलो मासु भएको हुन्छ। प्राय सेतो वा खैरो वा दुवै रङ्ग मिसिएको बोएर बाख्राले धेरै थरि रोग प्रतिरोध गर्न सक्षम हुन्छन्। त्योभन्दा पनि चाख लाग्दो कुरा यो हो: बोएरको पाठा पाठी एकदमै छिटो बढ्छन्। बोएर बाख्राको तौल ९० दिनमै ३६ किलोग्रामसम्म पुग्दछ। अमेरिकाको टेक्सास र विभिन्न पश्चिमा देशहरूमा बोएर बोका यदाकदा विभिन्न खेल वा प्रदर्शनीको लागि पाल्ने गरिएको पाइन्छ। तर जताततै बोएर खसी, बोका र मासुको लागि प्रख्यात छ। जगतपुर फार्मबाट मासुका लागि खसी, बोका उत्पादन भइसकेको छैन। नेपालमा पनि शुद्ध बोएरको मासु अझै सहजै उपलब्ध छैन। तर अफ्रिका र अमेरिकातिर मासुका पारखीहरूले बोएरको मासु खोजी खोजी खाने गरेको जानकारहरू बताउँछन्। किन थाले योगेन्द्रले बोएर उत्पादन व्यवसाय? उनी देशबाट युवाहरू विदेश पलायन हुने क्रम नरोकिएकोमा साह्रै खिन्न थिए। म्याग्दीमा जन्मिएका तर अहिले चितवनलाई कर्मथलो बनाएका खड्काले निर्माण व्यवसाय त्याग्ने र जगतपुर वरपर कतै कृषि कर्ममा लाग्ने सोचविचार गरे। कृषिबाटै देशमा उन्नति प्रगति हुने कुरामा उनी ढुक्क भए। उनले भने, "युवाहरू महिनामा २०-२५ हजार रुपैयाँ कमाउनको लागि दुई तीन लाख खर्च गरेर वैदेशिक रोजगारीमा गइरहेका छन्। उनीहरूले नेपालमा नै बसेर एउटा बोका बिक्री गर्दा २०-२५ हजार रुपैयाँ सजिलै कमाउन सक्छन्।" उनको फार्ममा केही युवा युवतीले रोजगारी पनि पाएका छन्। उनले अझै धेरैलाई रोजगारी दिने सोचिसकेका छन्। आफ्नै सफलताको कुरा गर्दै उनले भने, "फार्म सुरे गरेपछि ४-५ सय बाख्रा बिक्री भइसकेका छन्। अघिल्लो वर्ष २ करोड रुपैयाँको पाठा र पाठी बिक्री गरेँ। आउने साल मेरो आम्दानी ३ करोड पुग्नेछ।" 'बोएर बाख्रापालन निकै सजिलो' उनकै फार्ममा काम गर्ने कर्मचारी तथा सहयोगीहरूको भनाइमा बाख्रापालन अन्य पशुपालन भन्दा निकै सजिलो हुन्छ। उनको फार्मकी एक सहयोगी निशा खड्काले भनिन्, "बोएर बाख्रा पाल्न एकदम सजिलो छ। गाउँ घरमा अन्य बाख्रा जसरी पालिन्छ त्यसरी नै पालिने हो। विशेष केही छैन गाउँ कै घाँस दाना खुवाएर पाल्ने हो। "यसको तौल दैनिक २०० देखि ३०० ग्राम बढ्दै जान्छ।" किसानको पाठशाला योगेन्द्र बहादुर खड्काको फार्ममा जाँदा त्यहाको बाख्रा देखेर सबै छक्क पर्ने गरेका छन्। नेपालमै नौलो जातको बाख्रा पालन गरेका खड्काको फार्म बाख्रा पालन गर्ने किसानहरूलाई पाठशाला भएको छ। उनको फार्ममा नेपालका विभिन्न स्थानबाट अवलोकनका लागि संघ सस्था र किसानहरू आउने गरेका छन्। पोखराबाट बाख्रा फार्म हेर्न आएकी इन्द्रकमल मानन्धरले भनिन्, "सामान्य बाख्राभन्दा ठूलो र व्यवस्थित रूपमा बाख्रापालन गरेको देखेर एकदम खुसी लाग्यो।" जोखिमको डर खड्काले सुरुमा बोएर बाख्रा ल्याएर पालन गर्दा हुन्छ कि हुँदैन भनेर केही डराएका थिए। नेपालका पशु विज्ञहरूसँग सल्लाह गर्दा नेपालमा बोएर जातको बाख्रा नहुने सुझाव पनि आएका थिए। तर आफ्नै जोखिममा पहिला १३ बाख्रा ल्याएर हेरे। सफल भएपछि पछि थप्दै गए। भेटनरी अस्पताल तथा पशु सेवा विज्ञ केन्द्रका दिपचन्द्र घिमिरे भन्छन्, "नेपालमा खरी र बोएर जातको बाख्रा पाल्न उपयुक्त भएको पाइएको छ। खरी र बोएर जातको बाख्रालाई प्रजनन् गराउँदा अझ फाइदा लिन सकिन्छ।" खड्का भन्छन् नेपाल यदि मासुमा आत्मनिर्भर हुने हो भने बोएर जातको बाख्राको उत्पादन बढाउँदै तिनलाई पहाड तथा तराईका चरण क्षेत्रहरूमा विस्तार गर्नु पर्दछ। बाख्रा लिएर उर्जा


विमान दुर्घटनामा बाँचेकाहरूको 'पहिलो जन्मदिन'

Summary: गत वर्ष यूएस-बाङ्‍ग्ला एअरलाइन्सको विमान दुर्घटनामा बाँचेका नौ जना नेपाली यात्रुहरूले काठमाण्डूमा एक जमघट गरे।

दुर्घटनापछि पहिलोपटक भेट गरेका उनीहरूले एकअर्कालाई 'पुनर्जन्म' पाएको भन्दै शुभकामना दिएका छन्। दुर्घटनाले जीवनको मूल्य बुझाइ दिएको बताउँदै उनीहरूले बाँकी जीवन सत्कर्म गरी बिताउने बताए। हेर्नुहोस् कमल परियारले बनाएको भिडिओ- अनि यो पनि। विमान दुर्घटनाको छानबिन गर्न आयोग युएस-बांग्ला दुर्घटना: ३० जनाको शव पहिचान


नासामा प्रशिक्षार्थी भएको तेस्रो दिन नै नयाँ ग्रह पत्ता लगाउने १७ वर्षीय विद्यार्थी

Summary: भविष्यमा हुन सक्ने हाकिमहरूलाई प्रभावित पार्न के गर्न सकिन्छ?

अमेरिकी अन्तरिक्ष संस्था नासामा प्रशिक्षार्थीका रूपमा काम गर्न गएको तेस्रो दिन नै नयाँ ग्रह पत्ता लगाए कस्तो हुन्छ? यसको उत्तर १७ वर्षीय युवा वुल्फ कुकिअरलाई थाहा छ। उनी शक्तिशाली भूउपग्रहबाट आएका तस्बिरहरू हेर्दै थिए जब उनले केही अनौठो देखे। त्यो अनौठो वस्तु १,३०० प्रकाश वर्ष टाढा रहेको ग्रह रहेछ। यो समाचार नासाले भर्खरै पुष्टि गरेको छ। दुई महिना नासामा प्रशिक्षार्थी भएर काम गरी न्यूयोर्कस्थित आफ्नो विद्यालय फर्केका उनले बीबीसी रेडिओ वान न्यूजबीटसँग आफ्नो अनुभव बाँडेका छन्। उनले विद्यालय बिदामा नासामा काम गर्न पाएका थिए। उनको काम अन्तरिक्षमा हाम्रो सौर्य प्रणालीभन्दा बाहिर रहेका ग्रहहरू खोज्ने कार्य भएको भूउपग्रहका तस्बिरहरू हेर्नु थियो। "मैले दुई तारालाई घुम्ने ग्रहहरू खोजिरहेको थिएँ," उनले भने। उनले ताराहरूको उज्यालोपनमा आएको परिवर्तन हेर्नुपर्थ्यो किनभने ग्रहको छाया पर्दा ताराको उज्यालो कम हुन्थ्यो। कामको तेस्रो दिन उनले दुईवटा ताराको उज्यालो छेकेको वस्तु देखे। त्यसलाई उनले आफ्नो पर्यवेक्षकलाई देखाए। "हामीले ती ताराहरूको अन्य तथ्याङ्क हेर्यौँ र अरू बेला पनि प्रकाश कम भएको दख्यौँ। त्यसपछि त्यो ग्रह हुन सक्छ कि भनेर खोज्न थाल्यौँ।" नयाँ ग्रहको स्वरूपको चित्र उनको खोजले अन्य वैज्ञानिकको पनि ध्यान तान्यो र त्यो पृथ्वीभन्दा झन्डै ६.९ गुणा ठूलो ग्रह भएको पत्ता लाग्यो। त्यसको नाम? टीओआई १३३८ बी। "मैले राखेको नाम होइन।" टीओआई १३३८ बी सामान्य ग्रह होइन्, यो दुईवटा तारालाई परिक्रमा गर्ने ग्रह हो। उनी भन्छन्: "त्यसैले त्यो ग्रहमा दुई पटक सूर्यास्त हुन्छ।" तर त्यो बसोबासयोग्य ग्रह भने होइन किनभने 'त्यो ज्यादै तातो र शायद तरल पदार्थले भरिएको ग्रह' हो। के उनको खोजले भविष्यमा उनलाई नासामा जागिर दिलाउँछ त? "मलाई नासाको जागिर दिने प्रक्रिया थाहा छैन। तर यो कुरा बायोडाटामा राम्रै देखिन्छ," उनी भन्छन्। उनका अनुसार नासा उनको कामले खुशी छ। उनी आजकल नासा लेखिएको लुगा लगाउँछन्। तर त्यो नासाले दिएको उपहार भने होइन। उनी भन्छन्, त्यो उनले नासाको पसलमा छुटमा किनेका हुन्। ग्रह पत्ता लगाउन ताराको प्रकाशमा आएको परिवर्तन हेरिन्छ विद्यालय सकेपछि उनी भौतिकशास्त्र र खगोल भौतिकशास्त्र पढ्न चाहन्छन्। "त्यसपछि अन्तरिक्षको अनुसन्धानको जीवन राम्रै देखिन्छ," उनले भने। तर अहिलेका लागि उनी विद्यालयमा छन् जहाँ उनलाई रमाइलो भइरहेको छ। "मैले गत चार दिनमा जति बधाई पाएँ त्यति त गएको दुई वर्षमा पनि पाएको थिइनँ। सबैजना निकै खुशी छन्। यो अलौकिक अनुभव हो।"


एमसीसी सम्झौता नेपालः संसदीय प्रक्रियामा पनि देखियो राजनीतिक दलहरूबीचको मतभेद

Summary: 'एमसीसी सम्झौता' संसद्‍मा निर्णयार्थ प्रस्तुत हुन नसकेको भन्दै बुधवार प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले आफ्नो असन्तुष्टि दोहोर्‍याएका बेला विपक्षी दलहरू नेपाली काङ्ग्रेस र नेकपा माओवादी केन्द्रका प्रमुख सचेतकहरूले त्यसको लागि सरकारकै गृहकार्यमा कमजोरी रहेको आरोप लगाएका छन्।

एमसीसीको अनुदानको ठूलो अंश सीमावारपार प्रसारण लाइन निर्माणमा लगाइने बताइएको छ तर नयाँ वर्षको अवसरमा देशवासीलाई सम्बोधन गर्ने क्रममा प्रधानमन्त्री ओलीले समेत संयुक्त राज्य अमेरिकासँग एमसीसी सम्झौता गर्ने त्यस बेलाको सरकारमा माओवादी केन्द्र र नेपाली काङ्ग्रेस दुवै सहभागी रहेको भन्दै स्मरण गराएका थिए। नेकपा माओवादी केन्द्रका प्रमुख सचेतक देव गुरुङ भन्छन्, "नेकपा रहेकै बेला भदौ २६ गतेको स्थायी समितिको बैठकको निर्णयमा सर्वसहमतिकै रूपले हिन्द-प्रशान्त रणनीति लगायतका राष्ट्रिय हित प्रतिकूलका प्रावधानहरू रहेकाले तिनलाई सच्याएर मात्र अगाडि बढाउन सकिन्छ भन्ने कुरा भएको हो।" "त्यसबारे अमेरिका र एमसीसीसँग वार्ता गरेर के कति संशोधन गर्ने भन्ने कुरा नगर्ने अनि सभामुखलाई मात्र दोष दिएर के अर्थ?" नेपाली काङ्ग्रेसका प्रमुख सचेतक बालकृष्ण खाँडले भने "अहिलेसम्म एक दिन पनि कार्यव्यवस्था परामर्श समितिमा सत्तासीन दलका कुनै पनि सदस्यले यस विषयमा कुरा नउठाएको" बीबीसीलाई बताए। संसद्‍मा सभामुखलाई सघाउने हिसाबले सबैजसो दलको प्रतिनिधित्व हुने कार्यव्यवस्था परामर्श समितिको कुनै निर्णायक हैसियत भने हुँदैन। नेपाली काङ्ग्रेसका प्रमुख सचेतक खाँड आफूहरूको धारणा 'उक्त परियोजना अगाडि बढोस् र नेपालको भौतिक पूर्वाधारमा योगदान होस्' भन्ने नै रहेको दाबी गर्छन्। "सरकारले एमसीसीको बारेमा जस्तोखाले जनमत हुन्छ त्यस्तै बोलिरहेको छ। एक हिसाबले ऊ मौन छ।" सभामुखनिकट स्रोतहरूले यसबारे उनी तत्काल प्रतिक्रिया जनाउने वा नजनाउने छलफल गरिरहेको बताएका छन्। एमसीसी सम्झौतामा फेरबदल गर्न समय घर्किसक्यो: अमेरिकी राजदूत एमसीसी किन पेचिलो मुद्दा? नयाँ वर्षको अवसरमा देशवासीलाई सम्बोधन गर्ने क्रममा प्रधानमन्त्री ओलीले बुधवार एमसीसी सम्झौता संसद्‌मा टेबल गरिए पनि त्यो निर्णयार्थ प्रस्तुत नभएको बताएका थिए। उनले भनेका थिए, "त्यस्तो कुनै संवैधानिक अधिकार कसैसँग हुँदैन। त्यो गर्नै पर्ने हुन्छ तर संविधान नै नमान्ने जिद्दी गर्ने प्रवृत्ति झेलिरहेका छौँ।" मुख्य रूपमा अन्तरदेशीय विद्युत् प्रसारण लाइन र सडकमा खर्च हुने झन्डै ७५ अर्बको परियोजनामा त्यो लागु भएको पाँच वर्षमा अमेरिकाले झन्डै ६० अर्ब रुपैयाँ अनुदान दिने उल्लेख छ। तर सन् २०१७ मा नेपाल र अमेरिकाबीच सम्झौता भइसक्दा पनि नेपालको संसद्‍बाट अनुमोदन हुन सकेको छैन। एमसीसी नेपालका अधिकारीहरू भने ढिलोमा बजेट अधिवेशनमा सदनबाट यो परियोजना अनुमोदन हुनेमा आफूहरू आशावादी रहेको बताउँछन्। कार्यकारी निर्देशक खड्गबहादुर बिष्ट भन्छन्, "त्यसबेला पनि अनुमोदन हुन नसके यो बिषय निकै गम्भीर हुन सक्छ।" त्यसरी समय घर्किरहँदा मुख्य तयारीका काम नै सुरु हुन नसकेको एमसीसी नेपालका कार्यकारी निर्देशक खड्गबहादुर बिष्टले बीबीसीलाई बताए। उनले भने, "अनुमोदन भइहाल्नेभन्दा पनि त्यसको सङ्केत सकारात्मक नहुँदासम्म ठूला क्रियाकलाप अगाडि बढ्न सक्दैनन्।" सन् २०१७ मा एमसीसी सम्झौतामा नेपालले हस्ताक्षर गरेको थियो। अर्बौँको परियोजना भएकाले अहिलेको अवस्थामा एमसीसीलाई बोलपत्र आह्वानको तयारी गर्न कठिनाइ भइरहेको बताइएको छ। "अहिले बोलपत्र आह्वान नै गरे पनि अनुमोदन भएको छैन भने राम्रो र प्रतिस्पर्धी आवेदन नै नआउन सक्छ" कार्यकारी निर्देशक खड्गबहादुर बिष्ट थप्छन्। "अनुमोदनबिनै कम्पनीसँग सम्झौता हुने कुरा पनि भएन। पछि अनुमोदन भएन भने अर्बौँको त्यो आर्थिक भार कसले बेहोर्ने?" विवादले के सङ्केत गर्छ? एमसीसीको द्विपक्षीय सम्झौताको क्रममा काम गरेका एकजना पूर्ववरिष्ठ सरकारी अधिकारीले सबै पक्ष संलग्न भएर गरेको यस सम्झौता कार्यान्वयमा जाने क्रममा 'राजनीतिक विषय' बनाउँदा त्यसले नराम्रो सन्देश दिने बताएका छन्। नाम उल्लेख नगर्ने सर्तमा ती पूर्वअधिकारीले भने, "दुई मुलुकको बिषय जोडिने सबै सरकारहरूका बिषय जोडिने पूर्वाधार विकासको यस बिषयमा आफूले पनि स्रोत नजुटाउँदा र अनुदानको टुङ्गो समेत नलगाउँदा त्यसले परिपक्व सन्देश दिँदैन।" गत वर्ष फेब्रुअरीमा बीबीसीसँग कुरा गर्दै नेपालका लागि अमेरिकी राजदूत र्‍यान्डी बेरीले एमसीसी सम्झौतामा फेरबदल गर्न समय घर्किसकेको बताएका थिए। काठमाण्डूस्थित अमेरिकी दूतावासले समेत यसअघि नै नेपाललाई एमसीसी कोषको उपलब्धता सधैँ नरहिरहने जनाएको थियो।


अङ्गप्रत्यारोपण: कसैको मृत्यु, कसैलाई जीवनदान

Summary: 'ब्रेन डेथ' अर्थात् मस्तिष्कले काम गर्न छोडेर श्वासप्रश्वास बन्द भएको र चेतना पनि लुप्त भएको मृत्यु नजिकको अवस्थामा मानवशरीरबाट कतिपय अङ्गहरू शल्यक्रिया गरेर निकाल्न सकिन्छ। त्यसरी निकालिएका अङ्गहरू आवश्यकतामा रहेका अरू व्यक्तिको शरीरमा प्रत्यारोपण गर्न सकिन्छ।

कसैको परिवारमा घटेको दु:खद घटनाले अन्य कसैलाई नयाँ जीवन दिने यो काम सफल हुन उच्च गतिको समन्वय जरुरी हुन्छ। (साङ्केतिक तस्बिर) तर निकै छोटो समयमै सो काम सक्नुपर्ने हुँदा अस्पतालहरूबीच प्रभावकारी समन्वय र सूचना आदानप्रदान आवश्यक हुन्छ। मिर्गौलाले काम नगरेको समस्या झेलिराखेका लाजिम्पाटका १६ वर्षीय मिलन श्रेष्ठ 'ब्रेन डेथ' भएका एक व्यक्तिको मिर्गौला पाएर नयाँ जीवन पाउनेमध्येका एक हुन्। उनी सम्झन्छन्, "आमा बितिसक्नु भएको हो। बुवाको प्रत्यारोपण गर्न मिलेन। मैले यसरी नयाँ जीवन पाउँछु भन्ने सोचेकै थिइनँ।" अङ्गप्रत्यारोपणको आवश्यकता रहेकाहरूले त्यसबारे पहिल्यै अङ्गप्रत्यारोपण केन्द्रमा जानकारी दिनुपर्छ। विश्वको पहिलो मुटु प्रत्यारोपण केन्द्रमा कसैको मरणोपरान्त अङ्ग उपलब्ध हुनासाथ उनीहरूलाई सूचित गरिन्छ। अपराह्ण चार बजेतिर अस्पतालबाट सूचना पाएका मिलनको शरीरमा त्यसको आठ घण्टाभित्र नयाँ मिर्गौला प्रत्यारोपण भइसकेको थियो। समन्वय कसैको परिवारमा घटेको दु:खद घटनाले अन्य कसैलाई नयाँ जीवन दिने यो काम सफल हुन तीव्र गतिमा समन्वय हुनुपर्छ। ब्रेन डेथलाई चिकित्सा विज्ञानले पूर्ण मृत्यु नै माने पनि त्यस्तो बेला पनि कृत्रिम प्रयासबाट शरीरका केही अङ्ग चलायमान अवस्थामै राख्न सकिन्छ। त्यसैले त्यसबीचका केही घण्टा निकै मानिन्छन्। विकसित मुलुकमा हुने अङ्ग प्रत्यारोपण प्राय: ब्रेन डेथमा परेकाहरूबाट हुने गरेको चिकित्सकहरू बताउँछन्। शहिद धर्मभक्त राष्ट्रिय प्रत्यारोपण केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक डा. पुकारचन्द्र श्रेष्ठ भन्छन्, "मस्तिष्क मृत्यु भएपछि खेर जाने अङ्गले अर्को कसैलाई नयाँ जीवन दिनेजस्तो पुण्यको काम हुन्छ।" चुनौती कतिपय अवस्थामा अस्पतालहरूबाट ब्रेन डेथका घटनाको खबर समयमै नगरेर त कहिले परिवारबाट समेत अनिच्छा देखाएर यसले अपेक्षित रूपमा गति लिन नसकेको केन्द्रका अधिकारीहरू बताउँछन्। त्यसैले नेपालमा अधिकांश घटनामा आफ्नो परिवारकै स्वस्थ व्यक्तिबाट मात्र अहिलेसम्म अङ्गप्रत्यारोपण भएको पाइन्छ। नेपालको मानव अङ्ग प्रत्यारोपण ऐनले शहिद धर्मभक्त राष्ट्रिय प्रत्यारोपण केन्द्रलाई मस्तिष्क मृत्युबाट हुने प्रत्यारोपणको समन्वय एकाइ तोकेको छ। तर त्यहाँ अझै सोचेजसरी विभिन्न अङ्ग प्रत्यारोपण गर्न नसकिएको चिकित्सकहरू बताउँछन्। अंग प्रत्यारोपण गरेका व्यक्तिको आकर्षण बढ्दै एक व्यक्तिबाट दुईवटा मिर्गौला, एउटा कलेजो, एउटा मुटु, दुईवटा फोक्सो, एउटा अग्न्याशय (प्यान्क्रियास), एउटा सानो आन्द्रा गरेर आठवटा अङ्ग प्रत्यारोपणका लागि निकाल्न सकिन्छ। अवस्था ब्रेन डेथको अवस्था प्राय: सडक दुर्घटनाबाट निम्तिने गरेका पाइन्छ। पोहोर मात्र देशभरिमा सडक दुर्घटनाबाट २,११५ जनाको मृत्यु भएको थियो। तीमध्ये काठमाण्डू उपत्यकामा मात्र एक हजारभन्दा बढी ब्रेन डेथको अवस्थासम्म पुगेको सरकारी विवरण छ। केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक श्रेष्ठका भनाइमा ब्रेन डेथका घटनाबाट मात्रै पनि खेर जाने अङ्गहरू अन्यलाई प्रत्यारोपण गर्न सकिएमा अङ्ग नपाउने समस्या नेपालमा देखिने थिएन। नेपालमा पछिल्ला केही वर्षमा वार्षिक झन्डै डेढ सयको सङ्ख्यामा मिर्गौला प्रत्यारोपण हुने गरेको केन्द्रको विवरणले देखाउँछ।


इजरेल-गाजा हिंसाः टीभीको प्रत्यक्ष प्रसारणमा एउटा भवन यसरी ध्वस्त भएको देखियो

Summary: इजरेलले हवाई आक्रमण गरेर गाजास्थित एउटा अग्लो भवन ध्वस्त पारिदिएको छ।

बीबीसी अरेबिकको प्रत्यक्ष प्रसारण हुँदै गर्दा उक्त आक्रमण भएको थियो। इजरेल र गाजाबीच एक दशकमा भएको अहिलेको नराम्रो हिंसामा दर्जनौँ मानिसको मृत्यु भइसकेको छ। सोमवार तनाव सुरु भएपछि अहिले इजरेलमा पनि यहुदी र इजरेली अरबहरूबीच सडकमै हिंसा हुन थालेको छ। अनि यो पनि


कोरोना भाइरस भारत: 'यति पसिना आउँछ कि हामी टाउकोदेखि खुट्टासम्म भिज्छौँ'

Summary: भारतको मुम्बईको सरकारी केईएम अस्पताल कोभिड-१९ सँगको सङ्घर्षको अग्रपङ्क्तिमा छ।

ठूलो सङ्ख्यामा भर्ना भएका र भर्ना हुन खोजिरहेका बिरामीहरूका कारण स्वास्थ्यकर्मीहरू दबावमा छन्। कसरी उनीहरू काम गरिरहेका छन् त? बीबीसीलाई सो अस्पतालको कोरोनाभाइरस वार्डको दृष्य हेर्ने मौका मिलेको छ। हेर्नुहोस् एउटा भिडिओ अनि यो पनि


भेनेजुएला सङ्कट: अमेरिकाले भनेझैँ के 'मदुरोको दिनगन्ती' सुरु भएको हो

Summary: राजनीतिक सङ्कट बेहोरिरहेको भेनेजुएलामा मानवीय सहायता भित्र्याउने विषयमा गत सप्ताहान्तमा सीमामा भएका घातक झडपपछि अमेरिकी विदेशीमन्त्री माइक पोम्पेओले त्यहाँका राष्ट्रपति निकोलास मदुरोको 'दिनगन्ती सुरु भएको' बताएका छन्।

सीएनएनसँग बोल्दै विदेशमन्त्री पोम्पेओले भने, "यति नै दिन भनेर भन्न त गाह्रो छ। तर भेनेजुएलाका जनताले मदुरोको दिनगन्ती सुरु गराइदिनेमा म विश्वस्त छु।" अमेरिका लगायतका देशहरूले पठाएको मानवीय सहायता छिमेकी ब्राजिल र कोलम्बियामा राखिएका छन्। भेनेजुएलाको उत्तरी तटतर्फको समुद्री र हवाई सीमा समेत बन्द छ जसतर्फ रहेको एउटा डच टापु कुरासोमा समेत अमेरिकी राहत थुप्रिएको छ। तर मदुरोले सीमा बन्द गर्दै तिनको प्रवेश अवरुद्ध पारिदिएका छन्। अब के हुन्छ? सोमवार त्यसको प्रतिक्रियास्वरूप बोगोटामा हुने एक बैठकमा सहभागी हुन लागेका अमेरिकी उपराष्ट्रपति माइक पेन्सले केही 'दरिला कदम' र 'कारबाही' चाल्न लागेको ह्वाइटहाउसका एक वरिष्ठ अधिकारीले बताएका छन्। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले समेत सैन्य कारबाहीको सम्भावनालाई अस्वीकार गरेका छैनन्। अमेरिकाले राष्ट्रपति मदुरोविरुद्ध थप प्रतिबन्धहरू लगाउने तयारी गरिरहेको सङ्केत गरेको छ। मदुरोले मानवीय सहायता सामग्री वितरण गर्ने नाममा अमेरिकाले भेनेजुएलामा सैनिक हस्तक्षेप गर्न खोजेको आरोप लगाउँदै आएका छन् कोलम्बिया र ब्राजिलले समेत मदुरोमाथि सत्ता छाड्न बाध्य पार्नेगरी थप दबावपूर्ण रणनीति लिने बताएका छन्। बैठकमा अमेरिकी उपराष्ट्रपति पेन्स, भेनेजुएलाका विपक्षी नेता ह्वान ग्वाइदो सहित लिमा समूहका १४ देशका नेताहरू सहभागी हुँदैछन्। सैन्य पक्ष भेनेजुएलाको सेनाको अधिकांश हिस्सा अझै राष्ट्रपति मदुरोको समर्थनमा रहेको बताइन्छ। थोरै सङ्ख्यामा सेनाबाट विद्रोह गर्नेहरू पनि छन्। तिनैमध्येका एक सयभन्दा बढी भागेर अहिले कोलम्बिया पुगेको त्यहाँको अध्यागमनले जनाएको छ। बीबीसीसँग कुरा गर्दै भागेर कोलम्बिया पुगेका भेनेजुएलाका सैनिकहरू तर मदुरो सरकारले आफ्ना परिवारमाथि निसाना बनाउन सक्छ र देश फर्किए आफूहरूलाई समेत मारिदिन सक्छ भन्ने उनीहरूको चिन्ता छ। उनीहरूमध्ये केहीलाई भेटेकी बीबीसी सम्वाददाताका अनुसार सैन्य नेतृत्व भ्रष्टाचारमा लिप्त छ र तिनकै भरमा मदुरो शक्तिमा रहन लडिरन्छन् भन्ने उनीहरूको बुझाइ छ। तर आफ्नै जनताविरुद्ध हमला गर्नुपर्ने परिस्थिति आउन थालेपछि सेनामा 'मदुरोका विरोधी' बढिरहेको बताइएको छ। सामाजिक सञ्जालमा हालै देखाइएको एउटा भिडिओमा चार सैनिकले 'अनिश्चितता र अन्यायले हद नाघेको' भन्दै मदुरोको साथ छाडेको बताएका थिए। राहत भित्र्याउन खोजिरहेकाहरूलाई रोक्ने विषयमा सीमामा रहेका सैनिकहरूबीच मतभिन्नता देखिएको छ। भागेर कोलम्बिया पुगेका एक सैनिकले भने, "मेरो परिवारको चिन्ता हुँदाहुँदै पनि मैले यतिखेर गर्नसक्ने यो सबैभन्दा उपयुक्त निर्णय थियो।" सङ्कट भेनेजुएलामा सङ्कट चुलिएसँगै अहिले ३० लाखभन्दा बढी नागरिकले खाद्यान्न र औषधिको खोजीमा देश छाडेको राष्ट्रसङ्घीय शरणार्थी नियोगले बताएको छ। त्यहाँको महँगी लाखौँ गुणा बढेको छ। जसकै कारण पेट्रोलियम पदार्थमा धनी देश भईकन पनि त्यहाँ ऊर्जा र दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको अभाव उत्कर्षमा पुगेको छ। आफ्ना पूर्ववर्ती ह्युगो चाभेजको मृत्युपछि राष्ट्रपति निर्वाचित मदुरोको यो दोस्रो कार्यकाल हो। तर उनको नेतृत्वमा भेनेजुएलाको अर्थतन्त्र धराशायीजस्तै हुन पुगेको छ। तर उनले आफ्नो देशमा सङ्कट रहेको स्वीकारेका छैनन् र मानवीय सहायता सामग्री वितरण गर्ने नाममा अमेरिकाले उनको देशमा सैनिक हस्तक्षेप गर्न खोजेको आरोप लगाउँदै आएका छन्। मदुरोको पक्षमा रुस, चीन र क्युबाजस्ता देशहरू छन्। आफूलाई देशको अन्तरिम राष्ट्रपति घोषणा गरेका विपक्षी नेता ग्वाइदोलाई अमेरिका, थुप्रै युरोपेली देश र छिमेकी ल्याटिन एवम् दक्षिण अमेरिकी देशसहित ५० भन्दा बढीले मान्यता दिएका छन्।


एचआईभी नियन्त्रण अफ्रिकी 'कन्डम किङको उद्देश्य'

Summary: केन्याका स्टान्ली एन्गारा मानिसहरूलाई नि:शुल्क कन्डम वितरण गर्छन्।

एचआईभी सङ्क्रमण नियन्त्रण गर्ने उद्देश्यले उनी मानिसहरूलाई सुरक्षित यौन सम्बन्धबारे शिक्षा दिन्छन्। संयुक्त राष्ट्रसङ्घको एउटा तथ्याङ्कमा सन् २०१८ मा केन्यामा एचआईभी सङ्क्रमण भएका १६ लाख मानिस थिए। स्टान्ली सरकारी र गैरसरकारी संस्थाबाट कन्डम लिएर इच्छुक सर्वसाधारणलाई बाँड्छन्। हेर्नुहोस् यो भिडिओ। अनि यो पनि


सात दशकदेखि तालाचाबी बनाउँदै नकर्मी परिवार

Summary: तीस वर्षका नवीन नकर्मीको तीन पुस्ताले तालाचाबी बनाउन लागेको झन्डै सात दशक भएको छ।

बाजे कृष्णबहादुर नकर्मीले असनमा थालेको साँचो पसल उनका बुवा पुरुषोत्तम नकर्मीले काठमाण्डूको महाँकालमा सारे। साँचो हरायो भने वा जगेडा साँचो चाहियो भने बनाउन मानिसहरू उनको पसलमा आइपुग्छन्। उपत्यकामा मात्र झन्डै ५०-६० वटा त्यस्ता पसल सञ्चालित छन्। दैनिक सात हजार रुपैयाँसम्म कमाउने उनी घरका दराज, व्यावसायिका सेफ र ब्याङ्क लकरका साँचो बनाउँदा उनी बढी सचेत बन्छन्। हेर्नुहोस् कमल परियारले बनाएको यो भिडिओ। अनि यो पनि


कोरोनाभाइरस सङ्क्रमण: वुहानबाट नेपालीलाई स्वदेश फिर्ता गर्न 'चीनले अझै अनुमति दिएन'

Summary: कोरोनाभाइरस सङ्क्रमणको केन्द्रबिन्दुमा रहेको चीनको वुहान र नजिकैका नगरमा अड्किएका झन्डै १०० जना नेपालीलाई सुरक्षित रूपमा नेपाल फर्काउने पहल गरिए पनि चिनियाँ अनुरोधमा उनीहरूलाई त्यहीँ रोकिएको बेइजिङस्थित नेपाली राजदूतावासले जनाएको छ।

दूतावासका नियोग उपप्रमुख सुशीलकुमार लम्सालका अनुसार हुबे प्रान्तका वुहान र अन्य नगरमा रहेका नेपालीहरूलाई कोरोनाभाइरसको सङ्क्रमण फैलिन थालेलगत्तै स्वदेश फिर्ता गर्न पहल गरिएको थियो। तर चिनियाँ परराष्ट्र मन्त्रालयले सङ्क्रमण फैलिन नदिन सबै देशका नागरिकलाई आफ्नो नगर नछोड्न अनुरोध गरेकोले वुहान र वरपर रहेका नेपाली नागरिकलाई नेपाल फर्काउने प्रयास अहिलेलाई स्थगित गरिएको लम्सालले बीबीसी न्यूज नेपालीलाई बताए। तर छिमेकी देश भारतको विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ताले हुबे प्रान्तबाट आफ्ना नागरिकलाई अन्यत्र लैजाने प्रक्रिया सुरु गरिएको बताएको छ। वुहानको एउटा माछा बजारबाट कोरोनाभाइरस फैलिन थालेको आशङ्का गरिएपछि त्यो नगरमा सबै यातायात बन्द गरिएको छ। हुबे प्रान्तका वरपरका अन्य नगरमा पनि यातायात सेवा बन्द गरिएको छ। दूतावासको अग्रसरता लम्सालका अनुसार नेपाल सरकारले वुहान र वरपरका क्षेत्रबाट आफ्ना नागरिक फिर्ता लैजान अग्रसरता देखाएको छ। "हामी आवश्यकताअनुसार सबै कदम चाल्न तयार छौँ। तर यो विशिष्ट परिस्थिति भएकोले चीनले अहिलेसम्म अनुमति दिएको छैन," उनले भने। भाइरसको सङ्क्रमण नेपालमा पनि फैलिने त्रास बढेपछि त्रिभुवन विमानस्थलमा उच्च सतर्कता अपनाइएको छ। नेपालका राजदूतले पनि सङ्क्रमण थप फैलिन नदिन आफ्ना नागरिकलाई फिर्ता लैजान हतार नगर्ने प्रतिबद्धता चिनियाँ परराष्ट्र मन्त्रालयसमक्ष गरिसकेको उनले बताए। नेपाली दूतावासका नियोग उपप्रमुख लम्सालका अनुसार चीनमा अहिले झन्डै ८,००० नेपाली छन्। चिनियाँ अधिकारीहरूले कोरोनाभाइरसका कारण १०६ जनाको मृत्यु र मङ्गलवारसम्म ४,५०० भन्दा बढी व्यक्तिमा कोरोनोभाइरस सङ्क्रमण भएको पुष्टि गरेका छन्। हुबेका केही सहरमा यात्रा गर्न प्रतिबन्ध लगाइएको छ भने सार्वजनिक स्थलमा अनिवार्य रूपमा मास्क लगाउनुपर्ने नियम लागु गरिएको छ। अहिले वुहान तथा हुबे प्रान्तका अधिकांश स्थान सुनसान देखिन्छन्। भाइरसको सङ्क्रमण नेपालमा पनि फैलिने त्रास बढेपछि त्रिभुवन विमानस्थलमा उच्च सतर्कता अपनाइएको छ। नेपालीको शव अझै वुहानमा वुहानमा सङ्क्रमण फैलिएर यातायात सेबा बन्द भएपछि त्यहाँ गत हप्ता हृदयाघातका कारण मृत्यु भएका एक नेपालीको शव नेपाल ल्याउने पहल अझै सफल हुन नसकेको दूतावासको भनाइ छ। हुबेका नेपालीको अवस्थाप्रति चिन्ता व्यक्त भइरहँदा उनले उनीहरूलाई आवश्यक सबै सहयोग र परामर्श दिनका लागि नेपाली दूतावासले सक्रियतापूर्वक काम गरिरहेको बताए। उनले भने, "अहिले चिन्ता लिनुपर्ने अवस्था केही छैन। नेपालीहरू सबै सुरक्षित हुनुहुन्छ। चीन सरकारले अनुमति दिनेबित्तिकै उहाँहरूलाई सबैभन्दा पहिले उद्धार गर्ने हामी नै हुनेछौँ।" कोरोनाभाइरस फैलिएको हुबे प्रान्त


कोरोना भाइरसः विश्वयात्रा गर्न हिँडेका दम्पती यसरी बस्दैछन् गाडीमा एकान्तवास

Summary: धेरै मानिसका लागि यो वर्ष सोचेभन्दा भिन्न हुने देखिएको छ।

विश्वभ्रमण गर्न निस्किएका क्रिश र म्यारीयनले पनि कोरोनाभारइस महामारीका कारण आफ्नो योजना परित्याग गर्नुपर्‍यो। अहिले उनीहरू टर्कीको राजधानीमा आफ्नो गाडीमा सीमित भएका छन्। हेर्नुहोस् यो भिडिओ:


घर भत्किएर झन्डै किच्यो तर यी किशोर किन चुपचाप हिँडे

Summary: यूकेको डोर्सिटमा एउटा भवनको भित्ता भत्किएर खस्दा बाटोमा हिँडिरहेका एक किशोर धन्न जोगिए।

त्यस बेला खिचिएको एउटा भिडिओमा उनले खासै वास्ता नगरेको जस्तो तथा केही पनि नभए जसरी आफ्नो बाटो लागेको देखिन्छ। उक्त भिडिओ सामाजिक सञ्जालमा व्यापक भएपछि ती १७ वर्षे विद्यार्थीले त्यति बेला आफू प्रतिक्रियाविहीन जस्तो देखिएको भए पनि भित्रभित्रै निकै आत्तिएको बताएका छन्। हेर्नुहोस् यो भिडिओ। अनि यो पनि


विभाजनलाई पार गर्दा: प्रभावकारी सम्वाद कसरी गर्ने?

Summary: के हामी एकअर्काका कुरा राम्ररी सुन्छौँ? के राजनीतिक विभाजन र सामाजिक सञ्जालको परिधिले हामीलाई अरूको कुरा नसुन्ने बनाइदिएका छन्?

विवाद हुँदा कसरी प्रभावकारी ढङ्गले एकअर्काका कुरा सुन्ने विशेषज्ञका सुझावका आधारमा त्यसको मार्गदर्शन यहाँ गरिएको छ। (चित्रलेखन: एलिस ग्रेनी) क्रसिङ् डिभाइड्स् - विभाजनलाई पार गर्दा यो सामग्री बीबीसीको 'क्रसिङ् डिभाइड्स्' शृङ्खलाअन्तर्गत तयार पारिएको हो। यो शृङ्खलामा समाज विभाजित भए पनि मानिसहरू कसरी संयोजित हुन्छन् भनेर देखाउन खोजिएको छ। यसमा भिन्न राजनीतिक आस्था र धार्मिक मान्यता भएका वा भिन्न जात, वर्ग र पुस्ताका मानिसहरूको अनुभव प्रस्तुत गरिनेछ।


टर्की सिरिया तनाव: अमेरिकी सिनेटका रिपब्लिकन नेताद्वारा ट्रम्पको आलोचना

Summary: अमेरिकी सिनेटमा बहुमतप्राप्त रिपब्लिकन नेता मिच म्याक्कोनेलले राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पको नाम नलिइकनै भनेका छन्- राष्ट्रपतिको निर्णयले वाशिङ्टनका शत्रुहरूलाई बलियो बनाउने छ, अमेरिकाको गठबन्धनलाई कमजोर बनाउने छ र अमेरिकीहरूलाई थप असुरक्षित बनाउनेछ।

शुक्रवार देखिएको गोलाबारीको धुवाँ म्याक्कोनेलले द वाशिङटन पोष्टमा लेखमार्फत त्यस्तो प्रतिक्रिया दिएका हुन्। आलोचकहरूले सिरियामा इस्लामिक स्टेट लडाकुहरू विरुद्ध लड्ने काममा अमेरिकालाई सघाएका कुर्द नेतृत्वको फौजको साथ छोडेको आरोप लगाएका छन्। सिरियाबाट भागेर कैयौँ परिवार इराकको कुर्दहरू रहेको क्षेत्रमा पुगेका छन् तर ट्रम्पले आफ्नो निर्णयले 'हजारौँ हजारको' जीवन बचाएको दोहोर्‍याएका छ्न्। गत बुधवार राष्ट्रपति ट्रम्पले टर्की सिरिया सीमा अमेरिकाका लागि "रणनीतिक रूपमा अति राम्रो रहेको" भनेका थिए। अमेरिकाको सक्रियतामा युद्धविराम घोषणा गरिए पनि उक्त क्षेत्रमा छिटपुट लडाइ भइरहेको छ। सम्झौतामा टर्की पाँच दिनसम्म उसको कारबाही रोक्न सहमत बनेको थियो त्यसबेला कुर्द लडाकुहरू उक्त क्षेत्रबाट बाहिरिनेछन्। म्याक्कोनेलले अमेरिकी फौज फिर्तीले रुस र इरानलाई उक्त क्षेत्रमा प्रभाव बढाउने मौका दिने बताएका छन् ट्रम्पले उक्त सीमा क्षेत्रबाट अमेरिकी फौज हटाएपछि अङ्काराले पहिलो आक्रमण सुरु गरेको थियो। टर्कीका राष्ट्रपति रेजेप ताइयिप एर्दोआनले कुर्द लडाकुलाई -जसलाई टर्कीले आतङ्ककारी भन्छ- उत्तरी सिरियाबाट हटाउन र हाल टर्कीमा रहेका २० लाख सिरियाली शरणार्थीलाई पुनर्स्थापित गराउन 'सुरक्षित क्षेत्र' बनाउने लक्ष्य राखेका छन्। युद्ध सुरु भएयता तीन लाखसम्म मानिसहरू आफ्न घर छोडेर हिँडेका र टर्कीको कारबाहीका कारण त्यहाँका कुर्द जनसङ्ख्याको जातीय सफाया हुने त्रासहरू व्यक्त गरिएका छन्। टर्कीले उक्त क्षेत्रमा सम्भावित युद्ध अपराध गरेको हुनसक्ने भन्दै चिन्ताहरू प्रकट गरिएको छ। पुष्टि हुन नसकेका समाचारहरूमा टर्कीको फौजले सिरियामा ह्वाइट फोस्फोरस प्रयोग गरेको हुनसक्ने बताएका छन्। मिच म्याककोनेलले के भने? द वाशिङटन पोष्टमा म्याक्कोनेलले अमेरिकी फौज फिर्ता गर्नु भयानक रणनीतिक गल्ती भनेका छन्। म्याक्कोनेल सिनेटमा बहुमत रहेको रिपब्लिकन नेता हुन् र ट्रम्पको रिपब्लिकन पार्टीका एकजना वरिष्ठ सदस्य हुन्। "अमेरिकी फौज फिर्ती र टर्की कुर्द तनावले हाम्रो देशमा रणनीतिक दुस्वप्न पैदा गरेको छ," उनले लेखेका छन्। यदि युद्धविराम कायम भए पनि टर्कीको आक्रमण र अमेरिकी फौझ फिर्ताका कारण इस्लामिक स्टेटविरुद्ध वाशिङटनको लडाइमा "धक्का" लागेको छ। म्याक्कोनेलले यो कदमले उक्त क्षेत्रमा रुसी र इरानी प्रभाव बढ्ने बताएका छन्।


महिला भलिबल: फाइनलमा नेपाल भारतसँग पराजित

Summary: महिला भलिबल प्रतियोगिताको फाइनलमा नेपाल भारतसँग पराजित भएको छ।

त्रिपुरेश्वरस्थित कभर्ड हलमा भएको फाइनलमा हार बेहोरेसँगै नेपालले रजत पदकमा चित्त बुझाउनु परेको हो। मङ्गलवार सम्पन्न खेलमा भारतले नेपाललाई ३-२ को सेटमा पराजित गरेको हो। खेलमा नेपालले २-१ को अग्रता लिएपनि पछिल्लो दुई सेट गुमाएपछि ऐतिहासिक स्वर्ण पदक जित्ने मौका नेपालले गुमाएको हो। यद्यपि नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय भलिबलमा रजत पदक जितेको यो नै पहिलो पटक हो।


कोरोना भाइरस: द्रुत परीक्षण प्रति किन अविश्वास

Summary: नेपालमा कोरोनाभाइरसको सङ्क्रमित पत्ता लगाउन सुरुमा पोलिमरेज चेन रियाक्सन (पीसीआर) परीक्षण सुरु गरियो। त्यसको विस्तार राजधानी बाहिर पनि भइसकेको छ। सङ्क्रमण फैलिने जोखिम बढ्दै गएपछि परीक्षण बिस्तार गर्न र्‍यापिड डाईअग्नस्टिक टेस्ट (आरडीटी) पनि देशका ५६ जिल्लाहरूमा सुरु गरिएको स्वास्थ्य मन्त्रालयले जनाएको छ।

तर त्यो परीक्षणले 'सङ्क्रमित व्यक्तिको नतिजा नेगेटिभ र सङ्क्रमण नभएका व्यक्तिलाई पोजिटिभ देखाएको' उदाहरणले त्यो जाँचको विश्वसनीयतामाथि कतिपयले प्रश्न उठाएको पाइन्छ। सरकारी अधिकारीहरूका भनाइमा ती दुई विधिले दिने परिणाम र त्यस्ता परीक्षणको उद्देश्यबारेको अनभिज्ञताले कतिपयमा भ्रम परेको हो। कुन परीक्षणबाट के पत्ता लाग्छ? पीसीआरले शरीरमा भाइरस छ कि छैन पत्ता लगाउँछ। स्वास्थ्य सेवा विभागका महानिर्देशक महेन्द्रप्रसाद श्रेष्ठ भनाइमा सुरुको दुई हप्तामा पीसीआरमा भाइरस पोजिटिभ देखिन्छ। उनी भन्छन्, "आरडीटीले भाइरस शरीरमा प्रवेश गरेपछि एन्टीबडी (शरीरले बाह्य पदार्थसँग लड्न बनाउने तत्व) बनेको छ कि छैन भनेर हेर्छ।" हाल १४ दिनभन्दा बढी क्वारन्टीनमा बसिसकेकाहरूलाई पीसीआर जाँचमा निकै कम मात्र पोजिटिभ हुने सम्भावना हुने सरकारी अधिकारीहरूको विश्वास छ। तर काठमाण्डूको एउटा अपार्टमेन्टमा रहेका व्यक्तिहरूमा आरडीटीले पोजिटिभ देखाएका तीन जनामध्ये दुईजनामा पीसीआरले पनि पोजिटिभ देखायो। महानिर्देशक श्रेष्ठ भन्छन्, "केही मानिसमा भाइरस रहे पनि धेरै कडा हुँदैन। करिब ८० प्रतिशतको अवस्था सामान्य नै हुन्छ। अहिले भेटिएको त्यही हो।" अर्थात् पीसीआरमा नेगेटिभ देखिएको भए उनीहरूबाट अरूलाई सर्ने सम्भावना कम हुन्थ्यो र अस्पताल लगिँदैनथ्यो। तर पोजिटिभ देखिनुको अर्थ उनीहरूबाट अरूलाई सर्न सक्ने सम्भावना रहन्छ। त्यसको पुष्टिको निम्ति पनि आरडीटीमा पोजिटिभ देखिएकाको पीसीआरबाट पनि परीक्षण गर्ने गरिएको अधिकारीहरू बताउँछन्। फरक उद्देश्य दुवै विधिको उद्देश्य फरक फरक रहेको अधिकारीहरूको भनाइ छ। राष्ट्रिय जनस्वास्थ्य प्रयोगशालाकी निर्देशक रूना झाका अनुसार पीसीआर परीक्षण विधि जटिल, महङ्गो र समय लाग्ने हुन्छ। नतिजा आउन कम्तिमा छ घन्टा लाग्छ। जबकी आरडीटीको नतिजा १५ मिनेटमै आउँछ। विशेष परीक्षण कक्ष र विशेष जनशक्ति आवश्यक हुँदैन। त्यसैले आरडीटी परीक्षण ५६ वटा जिल्लामा सुरु भइसकेको छ। कसैमा कोभिड-१९ भएको करिब तीन सातापछि आरडीटी परीक्षण गर्दा झन्डै शतप्रतिशत पोजिटिभ नतिजा देखाउने विज्ञहरू बताउँछन्। महानिर्देशक श्रेष्ठ भन्छन्, "त्यसबाट समुदायमा रोग छ कि छैन, अरू फैलिएको छ कि छैन वा अरू शङ्कास्पद छन् कि छैनन् भन्ने जानकारी पाइन्छ। यसमा नेगेटिभ देखिनु भनेको शत प्रतिशत नेगेटीभ हुन्छ। जुन पीसीआरबाट नहुनसक्छ।" विज्ञ र अधिकारीहरूका भनाइको अर्थ हो पीसीआरले नेगेटिभ देखाउँदैमा कुनै व्यक्ति सङ्क्रमित थिएन भन्ने होइन। उसमा भाइरस अस्तित्वमा बाँकी छैन भन्ने मात्र हो। उ कुनै बेला सङ्क्रमित थियो कि थिएन भन्ने पत्ता लगाउन आरडीटी परीक्षण गर्नुपर्छ। त्यसमा पोजेटिभ देखिनु भनेको शरीरले रोगसँग लड्न उत्पादन गर्ने एन्टीबडी रहेको जनाउँछ। तर पीसीआरले नेगेटीभ र आरडीटीले पोजिटिभ देखाएको व्यक्तिबाट अरूमा सर्ने सम्भावना रहँदैन। त्यस्तै सङ्क्रमणको सुरुमा आरडीटीले नेगेटिभ देखाउने सम्भावना बढी हुन्छ। किन कि त्यो बेलासम्म एन्टीबडी उत्पादन भइ नसकेको हुनसक्छ। त्यसैले क्वारन्टीनमा बसिरहेकाहरूको परीक्षणको निम्ति आरडीटी प्रयोग गरिएको अधिकारीहरू बताउँछन्। नेगेटिभपछि पोजिटिभ: खतराको सङ्केत? आरडीटी परीक्षणमा पोजिटीभ देखिए सतर्कतामाथ परीक्षणको अवसर मिल्छ। तर कुनै व्यक्तिमा आरडीटीले नेगेटिभ देखाएर घर फर्काइयो तर पछि पीसीआरमा पोजिटिभ देखियो भने उसले धेरैलाई सारिसकेको हुनसक्छ। त्यो स्थिति खतरनाक हुने भएकाले आरडीटीमा किन भर पर्ने भन्ने प्रश्न उठ्छ। महानिर्देशक श्रेष्ठ भन्छन्, "त्यसैले हामी आरडीटीमा पुरै भर पर्दैनौँ, पोजिटिभ देखिए पीसीआरबाट फेरी परीक्षण गर्छौँ, नेगेटिभ आएमा पनि ती मध्ये १० प्रतिशत नमुना पीसीआरबाट परीक्षण गर्छौँ।" कैलालीमा एक महिलामा आरडीटीमा नेगेटिभ नतिजा आए पनि पीसीआरमा पोजिटिभ देखिएको थियो। महानिर्देशक श्रेष्ठका अनुसार भाइरस सक्रिय अवस्थामा हुँदा आरडीटी नेगेटिभ भएको हुनसक्छ। अर्को कुरा मेसिन वा परीक्षण गर्ने व्यक्तिको गल्तीका कारण आउनुपर्ने परिणाम नआएको हुनसक्छ। त्यस्तै पीसीआरको पनि ८६ प्रतिशत नतिजा भरपर्दो हुने अधिकारीहरू नै बताउँछन्। र, त्यो बिरामीमा भएको सङ्क्रमणको समय र परीक्षणको समयमा भर पर्छ। नेपालले जुन चिनियाँ कम्पनीको आरडीटी किट प्रयोगमा ल्याएको छ त्यही किट अस्ट्रेलिया र थाइल्यान्डले पनि परीक्षण गरिरहेको अधिकारीहरूले जनाएका छन्। तत्काल उत्पादन गरेर प्रयोगमा ल्याइने सबै उत्पादनले तत्कालै विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको मान्यता पाउन सम्भव नहुने उनीहरूको तर्क छ। तर चीनको आधिकारीक निकायले मान्यता दिएको उनीहरूको दाबी छ।


अर्थोडक्स चियाको व्यापारिक चिह्न दिइँदै

Summary: नेपाली अर्थोडक्स चियालाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्‍याउन सहज बनाउने उद्देश्यका साथ तीन वर्षअघि उद्योग विभागमा दर्ता गरिएको व्यापारिक चिह्न कार्यान्वयनमा आएपछि राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास बोर्डले उक्त चिह्न चिया उद्योगीहरूलाई वितरण गर्ने तयारी थालेको छ।

नेपाली अर्थोडक्स चिया सर्टिफिकेसन ट्रेडमार्क कार्यान्वयन निर्देशिका, २०७४ तयार भएपछि नेपालको उत्पादनको आधिकारिक व्यापारिक चिह्न कार्यान्वयनमा आएको हो। बोर्डका कार्यकारी निर्देशक शेषकान्त गौतमका अनुसार उद्योगीले चिह्न प्राप्त गर्नका लागि बोर्डमा निवेदन दिनुपर्ने छ। उनले भने, 'निवेदन दिएपछि निर्देशिका अनुसार चियाको उत्पादन छ कि छैन भनेर हेर्नका लागि हामीले समिति बनाएका छौं। त्यही समितिले स्थलगत निर्णय गर्छ।' प्रक्रिया व्यापारिक चिह्न सेतो वा कालो रंगको पृष्ठभूमिमा खरानी वा सेतो रंगले दुईवटा हिमालको आकारसहित अङ्ग्रेजीमा 'नेपाल' अनि हरियो रंगले 'टी' अर्थात् चिया र त्यसको ठीक तल खरानी वा सेतो रंगले 'क्वालिटी फ्रम द हिमालयज' अर्थात् हिमालयबाट गुणस्तर लेखिएको हुनेछ। तर उक्त चिह्न प्राप्त गर्न चाहिँ त्यति सहज छैन। बोर्डका कार्यकारी निर्देशक गौतमले भने, 'रासायनिक विषादी प्रयोग भएको हुन नुहने, चिया मजदुरहरूले चिया टिप्दा कस्ता साधन प्रयोग गरेका छन्, टिपेर समयमा कारखानामा पुर्‍याएका छन् कि छैनन् भन्ने कुरा हेरिन्छ।' गुणस्तरीय उत्पादनका लागि किसान तहसम्म पनि यसले सचेतता ल्याउने चिया उद्योगी डिल्ली बाँस्कोटाले बताए। बाध्यता छिमेकी देश भारतको दार्जिलिङको चियाले विश्व बजारमा ख्याति कमाएको छ। तर नेपालको चिया भारतकै मन्डीहरूमा लगेर सस्तो मूल्यमा बेच्नुपर्ने बाध्यताका माझ व्यापारिक चिन्हले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपालको चियाले स्थान पाउने अर्का चिया उद्योगी बुद्ध तामाङ बताउँछन्। अहिले जुन जुन देशहरूमा नेपाली व्यवसायीले आफैंले चिया निर्यात गरिरहेका छन्, त्यस्ता देशहरूमा सरकारले तुरुन्त व्यापारिक चिह्न दर्ता गरिदिने राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास बोर्डले जनाएको छ। नेपालमा वार्षिक करिब ५० लाख केजी अर्थोडक्स चिया उत्पादन हुने गरेको छ।


'उत्तर कोरिया भ्रमणमा जान शर्त'

Summary: उत्तर कोरियाका नेता किम जङ-अनले दक्षिण कोरियाका राष्ट्रपति मुन जे-इनलाई भ्रमणका लागि दिएको निमन्त्रणा स्वीकार गर्नुअघि निश्चित शर्तहरु पालना हुनुपर्नेतर्फ दक्षिण कोरियाका प्रधानमन्त्री ली नाग-यानले संकेत गरेका छन्।

राष्ट्रपति मुनले उत्तर कोरियासँगको वार्तालाई चुनावी मुद्दा बनाएका थिए तर ती शर्तबारे प्रष्ट भएको छैन। चुनावताका उत्तर कोरियासँगको वार्तालाई मुद्दा बनाएका दक्षिण कोरियाली राष्ट्रपतिलाई निमन्त्रणा अस्वीकार गर्न अप्ठ्यारो पर्ने देखिन्छ। उत्तर कोरियाबारे पेन्सको चेतावनी उत्तर कोरियाली नेताको निमन्त्रणापत्र दक्षिण कोरियाली राष्ट्रपतिलाई दिइएको थियो शनिबार उत्तर कोरियाली नेताकी बहिनी किम यो-जङले दक्षिण कोरियाली राष्ट्रपति मुनसँग भएको भेटवार्ताका क्रममा सो निमन्त्रणा पत्र हस्तान्तरण गरेकी थिइन्। उत्तर कोरियाली सञ्चारमाध्यमहरुका अनुसार उक्त भेटवार्ता 'खुला र सहृदयी' थियो। शीतकालीन ओलिम्पिक्सको मौका पारेर उच्चस्तरीय उत्तर कोरियाली टोली दक्षिण कोरिया पुगेको छ तर किम जङ-अनले मुनसँग प्योङयाङमा गर्न प्रस्ताव गरेको शिखरवार्ताबारे भने ती सञ्चारमाध्यमहरुमा केही उल्लेख गरिएको छैन। उत्तर कोरिया संकट: कूटनीति जारी रहने दक्षिण कोरियाको साझेदार संयुक्त राज्य अमेरिकाले भने उत्तर कोरियाले उसको पारमाणविक अस्त्रबारे छलफल गर्न तयार नभएसम्म दुई कोरियाली नेताहरुबीचको 'भेट' लाई स्वागत नगर्ने ठानिएको छ।


पार्टी सञ्चालन विधिमा प्रश्न उठेको छ: झलनाथ खनाल

Summary: दक्षिणी छिमेकी भारतसँगको सम्बन्ध तिक्ततापूर्ण भएको बेला सत्ताधारी नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीले उत्तरी छिमेकी चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीका वरिष्ठ नेताहरूसँग गरेको भर्चुअल भेटघाटबारे विविध टिप्पणी भइरहेका बेला नेकपाका वरिष्ठ नेता एवं पूर्व प्रधानमन्त्रीले पार्टी सञ्चालनको विधिमाथि प्रश्न उठाएका छन्।

आफूलाई उक्त भेटघाटबारे कुनै जानकारी नै नभएको भन्दै पूर्व प्रधानमन्त्री झलनाथ खनालले पार्टीको विदेश विभागलाई समेत थाहा भएको जस्तो नलागेको बताए। "कसैलाई थाहा पत्तो नदिकन के सम्बन्ध राखेको हो मलाई अनौठो लागेको छ। यसले पार्टीको सञ्चालन विधिमा प्रश्न उठाउँछ। पार्टीको सञ्चालन विधिमा त्रुटीहरू छन् भन्ने यसले देखाउँछ," बीबीसी न्यूज नेपालीसँग कुरा गर्दै उनले भने। प्रशिक्षण कार्यशाला पनि भनिएको वेबमार्फत गरिएको उक्त गोष्ठीमा नेकपाका एकजना अध्यक्ष प्रचण्ड तथा उपप्रधानमन्त्री एवं रक्षामन्त्री ईश्वर पोखरेलसहित दर्जनौँ नेता सहभागी थिए। तर नेकपाका विदेश विभाग प्रमुख माधवकुमार नेपाल उपस्थित थिएनन्। चीनका तर्फबाट चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको अन्तर्राष्ट्रिय विभागका वरिष्ठ नेताहरू सहभागी भएको बताइएको छ। भारतसँग नेपालको तिक्ततापूर्ण सम्बन्ध भइरहेको बेला अनि भारत र चीनबीच तनाव चुलिएको बेला यस्तो सम्मेलन आयोजना गरिनु अनुचित हुने कतिपयले टिप्पणी गरिरहेका छन्। त्यसबारे सोधिएको प्रश्नमा उनले भने, "अब यो कसले आयोजना गरेको हो। यसको उद्देश्य के हो भन्ने नै थाहा नभएको बेला यसमा टिप्पणी गर्नु राम्रो हुन्छ जस्तो मलाई लाग्दैन। म पहिला बुझ्छु।" "चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीबीच असल सम्बन्ध छ। तर त्यसको सञ्चालन सही ढङ्गले हुनुपर्छ भन्ने मलाई लाग्छ।" बैठकमा के भने प्रचण्डले? उक्त भर्चुअल भेटघाटमा आफूले राखेको मन्तव्य प्रचण्डले फेसबुकमार्फत् सार्वजनिक गरेका छन्। "नेकपा चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीसँग विकास, समृद्धि तथा शान्तिका लागि मिलेर काम गर्न इच्छुक छ। बेल्ट एन्ड रोड अभियानको एक अङ्ग भएकाले हामी यसले साझा विकासका निम्ति अवसरहरू ल्याउनेमा विश्वस्त छौँ," उनले मन्तव्यमा भने। वर्तमान कोभिड-१९ सङ्कटबारे बोल्दै उनले विगतमा झैँ आगामी दिनमा पनि योसँग जुझ्न चीनको सहयोग महत्त्वपूर्ण हुने उल्लेख गरे। नेपालले असंलग्न परराष्ट्रनीति अवलम्बन गर्दै आएको स्मरण गर्दै प्रचण्डले कुनै पनि मित्र देशले दिने विकास सहयोग नेपालको सार्वभौम स्वतन्त्रता तथा असंलग्न नीति अनुरूप भएमात्रै स्वागत गरिने बताए। संविधानको विपरीत कुनै सुरक्षा गठबन्धनमा जोडिएको सहयोग कुनै हालतमा स्वीकार्न नसकिने उनले बताए। उनले प्रस्ट नखुलाएपनि कतिपयले यो टिप्पणीलाई अमेरिकी सहयोग एमसीसीबारे जारी विवादसँग जोडेर हेरेका छन्। सत्ताधारी दलकै कतिपय नेताले एमसीसी अमेरिकाको सामरिक इण्डो प्यासिफिक रणनीतिको अङ्गभन्दै विरोध गरिरहेका छन्।


कोरोना भाइरस नेपाल: नेपालमा कोभिड-१९ को दोस्रो लहरमा कुन उमेर समूह बढी प्रभावित?

Summary: पछिल्लो सरकारी आँकडाले नेपालमा २० देखि ४० वर्षको उमेर समूहका व्यक्तिमा कोरोनाभाइरस सङ्क्रमणको दर उच्च रहेको र ३० देखि ५० वर्षको उमेर समूहका व्यक्तिले कोरोनाभाइरसका कारण ज्यान गुमाउने क्रम पनि बढ्ने क्रममा रहेको देखिएको विज्ञहरूले बताएका छन्।

स्वास्थ्य मन्त्रालयले सार्वजनिक गरेको गत वर्ष चैत १ गतेदेखि यो वर्ष वैशाख १६ गतेसम्मको उमेर समूह अनुसारको सङ्क्रमण र मृत्युको तथ्याङ्कमा यस्तो देखिएको हो। सङ्क्रामक रोगसम्बन्धी एक विशेषज्ञले पछिल्लो आँकडालाई अस्वाभाविक भन्दै कोभिड-१९ ले नेपालमा फरक खालको स्थिति देखाउनु चिन्ताजनक भएको बताएका छन्। तर अर्का एक विज्ञले व्यापक स्तरमा भाइरस फैलिएकाले पछिल्लो अवस्था देखा परेको हुनसक्ने उल्लेख गर्दै सङ्क्रमणबाट बढी प्रभावित भनिएका उमेर समूहमा मोटोपन, मधुमेह र उच्च रक्तचाप जस्ता समस्या रहेको टिप्पणी गरेका छन्। स्वास्थ्य अधिकारीहरूले कोभिड-१९ को सङ्क्रमण दर नियन्त्रणका लागि स्वास्थ्य सुरक्षाका मापदण्डहरूको पालनामा जोड दिँदै त्यसबाट मात्र बढ्दो सङ्क्रमणका घटनाले निम्त्याउन सकिने चुनौती सम्बोधन गर्न सकिने बताएका छन्। आँकडाले के देखाउँछ? स्वास्थ्य मन्त्रालयको आँकडाका अनुसार चैत्र १ गतेदेखि वैशाख १६ गतेसम्म कोरोनाभाइरसका कारण ज्यान गुमाउने सबैभन्दा बढी व्यक्तिहरू ५० वर्षदेखि माथिका छन्। त्यसमा ५० देखि ५९ वर्षका ५० जना, ६० देखि ६९ वर्षका ४७ जना र ७० वर्ष वा सो भन्दा माथिका ६३ जना रहेको उल्लेख छ। उक्त अवधिमा कोरोनाभाइरसका कारण नेपालमा ३० देखि ३९ वर्ष उमेर समूहका २० जना र ४० वर्षदेखि ४९ वर्ष उमेर समूहका ४४ जनाको मृत्यु भएको जनाइएको छ। कोरोनाभाइरसको पछिल्लो लहर नेपालमा पनि घातक बन्दै गएको भन्दै चिन्ताहरू व्यक्त भइरहँदा सरकारले तयार पारेको तथ्याङ्कले कोभिड १९ का कारण १० देखि १९ वर्षको उमेर समूहका २ जना र २० देखि २९ वर्ष उमेर समूहका ५ जनाको ज्यान गएको देखाएको छ। कोरोना भाइरस नेपाल: कोभिड सङ्क्रमण दर किन सबैभन्दा उच्च डेढ महिनाको अवधिमा सबैभन्दा बढी सङ्क्रमण २० देखि ३९ वर्षका व्यक्तिहरूमा पुष्टि भएको पाइएको छ। उक्त आँकडामा २० देखि २९ वर्षको उमेर समूहका व्यक्तिहरूमध्ये १० हजार ४ सय ५८ जना र ३० देखि ३९ वर्षको समूहका १० हजार २ सय ८७ जनालाई सङ्क्रमण देखिएको भनिएको छ। ६० वर्ष भन्दा माथिको उमेर समूहका व्यक्तिभन्दा बढी सङ्क्रमण ४० देखि ५९ वर्षका व्यक्तिहरूमा पाइएको छ। ४० देखि ४९ वर्ष उमेर समूहका ७ हजार ६ सय १७ र ५० देखि ५९ वर्ष समूहका व्यक्तिमा ५ हजार २ सय २४ जनामा सङ्क्रमण पुष्टि भएको जनाइएको छ। सो अवधिमा ६० देखि ९० वर्षभन्दा माथिको उमेर समूहका ४ हजार २ सय ७७ जनामा सङ्क्रमण पुष्टि भएको उल्लेख गरिएको छ। उक्त तथ्याङ्कले ९ वर्षभन्दा मुनिका ८ सय ९० जनामा र १० देखि १९ वर्षका ३२ सय ९२ जनामा सङ्क्रमण देखिएको पनि उल्लेख गरेको छ। 'अस्वाभाविक' शुक्रराज ट्रपिकल तथा सङ्क्रामक रोग अस्पताल टेकुका विशेषज्ञ डा. शेरबहादुर पुन पछिल्लो तथ्याङ्कले तुलनात्मक रूपमा स्वस्थ्य ठानिएको ३० देखि ५० वर्षको उमेर समूहका व्यक्तिहरूमा कोरोनाभाइरसको जोखिम नेपालमा बढिरहेको देखिएको बताए। उनी भन्छन्, "हाम्रै अस्पतालमा पनि बढी ३० देखि ५० वर्षका व्यक्तिहरू आईसीयूमा भर्ना भएर बसिरहेको अवस्था छ।" "पहिलो लहरमा पनि नेपालमा २० देखि ४० वर्षका व्यक्तिहरू नै बढी सङ्क्रमित देखिएका थिए। तर त्यो बेला ज्यान गुमाउनेहरू ६० वर्षभन्दा माथिको उमेर समूह भएका वा अरू दीर्घ रोग भएका व्यक्तिहरू बढी थिए।" "तर अहिले ३० वर्षभन्दा माथिको उमेर समूहका व्यक्तिहरूको मृत्यु भएको प्रवृत्ति देखा परिरहेको छ यसले भाइरसको कोर्स केही परिवर्तन भएको जस्तो लाग्छ।" "कोरोनाभाइरस अझ शक्तिशाली भएर जसको रोग प्रतिरोधी क्षमता राम्रो छ र तिनलाई केही हुँदैन भनेर ठानिँदै आइएको थियो त्यस्ता व्यक्तिलाई अझ बढी असर गर्न थालेको जस्तो देखिन्छ।" डा. पुनले यसलाई अस्वाभाविक र चिन्ताजनक भन्दै थप अध्ययनहरू हुनुपर्ने बताए। "कोरोनाभाइरसले स्वरूप परिवर्तन गर्ने, फरक फरक उमेर समूहमा जाने जुन किसिमको गतिविधि देखाइरहेको छ सङ्क्रामक रोग सम्बन्धी क्षेत्रमा २० वर्ष काम गर्दा मलाई सबैभन्दा अस्वाभाविक लागेको यही हो।" "यो कति खतरनाक हुनसक्छ वैज्ञानिकहरूले अध्ययन गरिरहेका होलान्। आगामी दिनमा यो कस्तो हुँदै जानेछ यसलाई बुझ्न अझै समय लाग्छ।" थप अध्ययन आवश्यक तर सङ्क्रामक रोगसम्बन्धी अनुसन्धानकर्ता एवम् पाटन स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानका प्राध्यापक डा. बुद्ध बस्न्यात सङ्क्रमण फैलिएकाले अहिलेको अवस्था आएको हुनसक्ने बताउँदै अध्ययन बिना कुनै निष्कर्ष सुनाउन नसकिने बताउँछन्। उनले भने, "जब ठूलो समूहमा सङ्क्रमण फैलन्छ। धेरै मानिसहरू प्रभावित हुन्छन्। थप अध्ययन नगरी कम उमेरका व्यक्तिमा बढी भइरहेको छ भनेर किटेर भन्न गाह्रो छ।" "तर हाम्रो दक्षिण एसियामा नै पश्चिमी विश्वसँगको तथ्याङ्कको तुलना गर्दा ४० देखि ७० वर्षको उमेर समूहका व्यक्तिले ज्यान गुमाउने क्रम बढेको जस्तो छ।" उनले थपे, "हाम्रोमा मोटोपन, उच्च रक्तचाप, मधुमेह जस्ता समस्या छन् जुन यो भाइरसले एकदम मन पराउँछ। त्यही प्रतिविम्बित भएको हुनसक्छ।" "सानो उमेर समूहका व्यक्तिहरूलाई अर्कै प्रकारको कोरोनाभाइरसले समातेको हो कि यस्ता यावत प्रश्नहरू अझै पुष्टि गर्न बाँकी नै छ।" उनले अहिले देखा परेको भाइरस पहिलाभन्दा अझ सजिलै सर्न सक्ने भाइरस जस्तो देखिएको आफूलाई लागेको बीबीसीलाई बताए। स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयले बिहीवार नेपालमा कोरोनाभाइरसका कारणले सर्वाधिक दैनिक मृत्यु भएको पुष्टि गरेको थियो। मन्त्रालयका अनुसार बिहीवार २४ घण्टामा ३५ जनाले ज्यान गुमाएका थिए। हालसम्म नेपालमा ३ लाख २ सय भन्दा बढीलाई कोभिड-१९ पुष्टि भएको छ भने सङ्क्रमणका कारण ज्यान गुमाउनेको सङ्ख्या ३२ सय नाघेको अधिकारीहरूले बताइरहेको छ। डा. पुनले अहिले देखिएको महामारीको दोस्रो लहरलाई नियन्त्रणमा लिन मास्क लगाउने, दूरी कायम गर्ने, नियमित साबुन पानीले हात हुने वा स्यानिटाइजर प्रयोग गर्ने सहितका स्वास्थ्य मापदण्डलाई पालना गरिनुपर्नेमा जोड दिएका छन्। डा. बस्न्यात भने कोभिड-१९ नियन्त्रणका लागि खोप नै सबैभन्दा उपयुक्त विकल्प भएकाले त्यसको जोहो गर्न सरकारले विशेष प्रयास गर्नुपर्नेमा जोड दिन्छन्।


कोरोना भाइरस: यी चिकित्सकका लागि फोन महामारीका बेला अनन्य मित्र र 'जीवनरेखा' बनेको छ

Summary: डा. लिजा लिन्पावरका लागि फोन केवल सञ्चारको साधन मात्र हैन, अन्तरङ्ग साथी पनि प्रमाणित भएको छ।

ब्रिटेनको एउटा अस्पतालमा उनी कोरोनाभाइरसबाट सङ्क्रमित व्यक्तिहरूको उपचारमा खटिएकी छन्। उनको फोन मृत्युशय्यामा छटपटाइरहेका तथा जीवनको आशा बोकेका बिरामी र तिनका आफन्तको गतिविधि र कुराकानीको माध्यम तथा साक्षी बनेको छ। बीबीसीको पीए कार्यक्रमका लागि उनले आफ्नो फोनको कथा यसरी वर्णन गरेकी छन्। हेर्नुहोस् यो भिडिओ। अनि यो पनि


स्तन क्यान्सरका लक्षण के हुन्

Summary: अक्टोबर महिनामा स्तन क्यान्सरविरुद्ध जनचेतना जगाउने महिनाका रूपमा विश्वभरि विभिन्न कार्यक्रम हुने गर्दछ।

नेपालमा पनि नेपाल अर्बुद रोग निवारण संस्थाले एकमहिने स्तन क्यान्सर जागरण अभियान आरम्भ गरेको छ। नेपाली महिलाहरूमा पनि स्तन क्यान्सरको जोखिम बढिरहेको विज्ञहरूले बताउँदै आएका छन्। यसै सन्दर्भमा स्त्रीरोग विशेषज्ञ डा. कविता अधिकारीलाई हामीले नेपालमा बर्सेनि १५ हजार जनामा स्तन क्यान्सरको लक्षण देखापर्ने गरेको बताइन्छ। यसको मूल कारण के हो? भनी सोधेका थियौँ। सुनौँ उनीसँगको कुराकानी।


भारत क्षेप्यास्त्र प्रकरण: पाकिस्तानले अब के गर्ला

Summary: भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले भारत अन्तरिक्षमा एन्टिस्याटलाईट मिसाइल (एएसएटी) भनिएको भूउपग्रह प्रतिरोधी क्षेप्यास्त्रको प्रक्षेपण गर्ने सफल राष्ट्र मध्ये एक भएको घोषणा गरे सँगै छिमेकी राष्ट्र पाकिस्तानको अवस्था कस्तो रहेको छ भन्ने विषयमा चर्चा सुरू भएको छ।

देशवासीको नाममा सम्बोधन गर्दै भारतले ३०० किलोमिटर उचाइमा रहेको एउटा भूउपग्रहलाई क्षप्यास्त्र प्रहार गरेर झारेको मोदीले धोषणा गरेका थिए उक्त घोषणासँगै पाकिस्तान लगायत अन्य छिमेकी मुलुकका भूउपग्रहहरूका लागि भारत खतरा बन्दै गएको मानिएको छ। यद्पि मोदीले सम्बोधनका क्रममा उक्त परीक्षण कुनै पनि किसिमको अन्तर्राष्ट्रिय नियम नतोडिकनै सम्पन्न गरिएको घोषणा गरेका थिए। पाकिस्तानले पनि उसको अन्तरिक्षसँग सम्बन्धित कार्यक्रम शान्तिपूर्ण उद्देश्यका लागि नै रहेको बताउँदै आएको छ। विश्लेषकहरूले भने उक्त परीक्षण मार्फत भारतले आफूहरूसँग युद्धका लागि थप एउटा हतियार रहेको र युद्ध अन्तरिक्षसम्म पुगिसकेको छ भन्ने सङ्केत दिएको बताउँछन्। स्पेस एन्ड अपर एटमोस्फिएर रिसर्च कमिसनका अनुसार पाकिस्तानले सन् २०११ देखि २०४० बीचमा पाँचवटा भूउपग्रह अन्तरिक्षमा पठाउने योजना रहेको बताएको छ भारतको तुलनामा पाकिस्तानको अन्तरिक्षसँग सम्बन्धित कार्यक्रम सीमित छ। तर भारतको घोषणासँगै यस विषयमा पाकिस्तानले सोच्नुपर्ने अवस्था सृजना भएको छ। आर्थिकरूपमा सबल नरहेको पाकिस्तानले यो नयाँ प्रतिस्पर्धाका लागि आवश्यक रकम जुटाउन सक्ला? पाकिस्तानको विदेश मन्त्रालयले जारी गरेको एउटा वकतव्यमा समेत नयाँ हतियारबारे उसको चिन्ता देख्न सकिन्छ। इस्लामाबादले आफू अन्तरिक्षसँग सम्बन्धित हतियारको दौडकोविरुद्धमा रहेको बताउँदै यस्तो दौडमा सामेल हुने वा नहुने भन्ने विषय भने कठिन प्रश्न रहेको टिप्पणी गरेको छ। पाकिस्तानका एकजना विश्लेषकले अन्तरिक्ष मानवजातिको साझा सम्पत्ति भएका कारण त्यहाँ हुनसक्ने सैन्य क्रियाकलापबाट जोगिनुपर्ने सबैजनाको जिम्मेवारी रहेको बताएका छन्। पाकिस्तानले अन्तरिक्ष परियोजना सन् १९६१ मा सुरु गरेको थियो। उक्त परियोजनाअन्तर्गत पाकिस्तानले स्पेस एन्ड अपर एटमोस्फियर रिसर्च कमिसन गठन गर्‍यो जसको नारा शान्तिका लागि अन्तरिक्ष अनुसन्धान रहेको छ। भारतले नष्ट गरेको भूउपग्रह गएको ज्यानुअरीमा अन्तरिक्षमा पठाएको थियो पाँच भूउपग्रह अन्तरिक्षमा पठाउने योजना उक्त सङ्गठनले चिनियाँ सहयोगमा केही भूउपग्रह अन्तरिक्षमा पठाएको छ। स्पेस एन्ड अपर एटमोस्फियर रिसर्च कमिसनका अनुसार पाकिस्तानले सन् २०११ देखि २०४० बीचमा पाँचवटा भूउपग्रह अन्तरिक्षमा पठाउने योजना रहेको बताएको छ। पाकिस्तानका तत्कालीन प्रधानमन्त्री यूसुफ रजा गिलानीले उक्त योजना अनुमोदन गरेका थिए। सरकारी अधिकारीहरूका अनुसार उक्त स्याटेलाइटको मुख्य उद्देश्य भनेको भू-विज्ञान, पर्यावरण, सञ्चार र कृषि जस्ता क्षेत्रमा अनुसन्धान गर्नु हो। विश्लेषकहरूका अनुसार त्यस्ता भूउपग्रहले अनुसन्धान मात्र नभएर सैन्य कारबाहीका लागि समेत प्रयोग गर्न सकिने भए पनि पाकिस्तानले हालसम्म अन्तरिक्षमा न कुनै हतियार पठाएको छ न त अन्तरिक्षमा प्रहार गर्नसक्ने खाले कुनै क्षेप्यास्त्र बनाएको छ। स्पेस एन्ड अपर एटमोस्फिएर रिसर्च कमिसनका अनुसार पाकिस्तानले सन् २०११ देखि २०४० बीचमा पाँचवटा भूउपग्रह अन्तरिक्षमा पठाउने योजना रहेको बताएको छ। भारतको विपक्षमा मोर्चा बनाउने तयारी भारतले भूउपग्रहमा क्षेप्यास्त्रको सफल परीक्षण सम्पन्न गरेसँगै पाकिस्तानका प्रवक्ताले यस्ता घटनाबारे चासो देखाउँदै आएका मुलुकहरू एकजुट भएर अन्तरिक्षमा हुनसक्ने सैन्य खतरालाई कसरी हेर्ने भन्ने विषयमा अभियान चलाउनका लागि अमेरिका जाने विश्वास व्यक्त गरेका छन्। अन्तरिक्षमा हुने सैन्य तयारीले जमिनमा रहेको सैन्य बललाई समेत फाइदा पुर्‍याउन सक्ने हुँदा यसले सैन्य सन्तुलन बिगार्न सक्ने विश्लेषकहरूको भनाइ छ। यस्तो अवस्थामा पाकिस्तानलाई पछि हट्न स्वीकार्य नहुन सक्छ। इस्लामाबादका सुरक्षाकर्मीहरूका अनुसार भारतले अन्तरिक्षमा गरेको सैन्य तयारी पाकिस्तान भन्दा चीनतर्फ लक्षित छ। तर पाकिस्तान आफ्नो 'दुस्मन छिमेकी' को यस्तो क्षमतालाई सामान्य रूपमा लिन सक्दैन।


ब्रेक्जिट सम्झौताः संसदीय बहसमा मे लाई धक्का

Summary: ब्रिटेनकी प्रधानमन्त्री टरिजा मे ले, संसद्‍मा ब्रिटेन औपचारिक रूपमा यूरोपेली संघ-ईयूबाट बाहिरिने बेक्जिटसम्बन्धी पाँच दिने महत्त्वपूर्ण बहस शुरू गर्दै या त उनले प्रस्तुत गरेको सम्झौता पारित हुनुपर्ने या त सम्झौता नै नहुने वा ब्रेक्जिट नहुने अवस्था रहेको र त्यसैमध्येको विकल्प छान्नुपर्ने चेतावनी दिएकी छिन्।

आगामी मार्चमा ब्रिटेनले औपचारिक रूपमा ईयू छाड्नुअघि पुनः छलफलहरू सुरू गर्न ईयूसँग समय पनि नभएको र चाहना पनि नभएको मे ले बताएकी छिन्। मंगलबार ब्रिटेनको सरकारले ब्रेक्जिट प्रक्रियालाई नै ठूलो स्तरमा प्रभावित तुल्याउन सक्ने तीनवटा हारहरू बेहोर्‍यो। समर्थन उनले ल्याएको ब्रेक्जिट सम्झौतालाई लिएर सांसद्हरूलाई मनाउने प्रयासमा मे ले शुरूवाती हारहरूको सामना गरेकी छन्। अघिल्लो महिना ईयू र ब्रिटेन सरकारबीच भएको ब्रेक्जिट सम्झौता ब्रिटिश संसद्ले समर्थन गर्नु पर्ने हुन्छ। प्रधानमन्त्री मे ले सन् २०१६ मा भएको ब्रेक्जिट मतदानपछि हाल उनले ल्याएको प्रस्ताव 'एउटा सम्मानजनक सम्झौता' भएको बताएकी छन्। बहस ईयूबाट ब्रिटेनको औपचारिक बहिर्गमन तथा ईयूसँगको भावी सम्बन्धबारे प्रधानमन्त्री मेद्वारा प्रस्तावित ब्रेक्जिट सम्झौतामाथि ब्रिटिश तल्लो सदन हाउस अफ कमन्समा बहसहरू चलिरहेका छन्। सन् २०१९ को मार्च २९ मा ब्रिटेन औपचारिक रुपमा ईयूबाट बाहिरिँदैछ। नोभेम्बरको अन्त्यमा २० महिना लामो छलफलहरूपश्चात् २७ ईयू देशका नेताहरूको बैठकले सो सम्झौता अनुमोदन गरेका थिए। तर त्यो कार्यान्वयनमा आउन त्यसलाई ब्रिटिश संसद्ले पारित गर्नुपर्छ। मतदान सो सम्झौता स्वीकार गर्ने वा अस्वीकार गर्ने भनेर सांसदहरूले आगामी डिसेम्बर ११ मंगलबारका दिन मतदान गर्नेछन्। मे ले ब्रेक्जिटका कारण उत्पन्न विभाजनहरू ब्रिटेनको राजनीतिका लागि 'घातक' भएको भन्दै यो विषय "निकै तन्किएको" र यसको समाधान हुनु नै पर्ने बताइन्। ब्रेक्जिट सम्झौतामाथि संसद्को समर्थन जुटाउन प्रयासरत रहेकी मे ले ईयू बाहिर रहेर ब्रिटेनले 'राम्रो भविष्य' पाउनेमा आफू विश्वस्त रहेको बताएकी छिन्।


कोभिड नेपाल: गुणस्तरहीन स्यानिटाइजर कसरी चिन्ने?

Summary: औषधि व्यवस्था विभागले एक वर्षमा गुणस्तरहीन स्यानिटाइजर उत्पादन गर्ने २३ कारखानालाई कारबाही गरेको छ।

गत साता मात्रै ललितपुरमा हजारौँ लिटर विषाक्त स्यानिटाइजर बरामद भएपछि गुणस्तरयुक्त स्यानिटाइजर पहिचान गरेर मात्र प्रयोग गर्न विभागले सूचित गरेको छ। कसरी चिन्ने त गुणस्तरयुक्त स्यानिटाइजर? खराब स्यानिटाइजरले स्वास्थ्यमा के असर गर्छ? नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान नास्टका वरिष्ठ वैज्ञानिक डा. सजनलाल स्याउला मेथानलयुक्त स्यानिटाइजरको प्रयोगले ज्यानै समेत जान सक्ने बताउँछन्। हेर्नुहोस् कमल परियारले बनाएको एक भिडिओ।


क्यान्सरबारे थाहा पाउनुपर्ने पाँच कुरा

Summary: मङ्गलवार विश्व क्यान्सर दिवस। संसारमा क्यान्सरका कारण हुने मृत्युदर १७ प्रतिशतले बढेको बताइन्छ।

नेपालमा पनि क्यान्सरबाट पीडित हुने मानिसको सङ्ख्या बढिरहेको तथ्याङ्कले देखाएको छ। विभिन्न कारणले हुने क्यान्सर रोग र त्यसको रोकथामबारे थाहा पाउनुपर्ने पाँच कुरा। हेर्नुहोस् सृजना श्रेष्ठले बनाएको यो भिडिओ। अनि यो पनि


जलवायु परिवर्तन: रैथाने धानको बीउ रोपेर राहत

Summary: भारतको ओडिशाका देवल देवले २० वर्षभन्दा अघिदेखि रैथाने जातका धानको बीउ सङ्कलन गर्न थाले।

उनले स्थापना गरेको बीउ ब्याङ्कमा १,४०० थरी धानको बीउ पाइन्छ। ती जातका धानमा जलवायु परिवर्तनका कारण उत्पन्न विभिन्न समस्या खेप्न सक्ने क्षमता भएकाले किसानलाई राहत हुने बताइएको छ। हेर्नुहोस् यो भिडिओ। अनि यो पनि


प्रतिनिधिसभा पुनर्स्थापना असम्भव भएको प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको दाबी

Summary: पुसको पहिलो साता आफूले गरेको प्रतिनिधिसभा विघटनको सिफारिसपछि सत्तारूढ दल नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी फुटको अवस्थामा पुगेपछि पहिलो पटक आफू पक्षका कार्यकर्ताहरूलाई सम्बोधन गर्न धनगढी पुगेका प्रधानमन्त्री केपी ओलीले जुनसुकै हालतमा आगामी वैशाखमा चुनाव गराउने बताए।

प्रधानमन्त्री केपी ओलीले सुदूरपश्चिममा आयोजित भेलामा कार्यकर्तालाई सम्बोधन गरेका थिए उक्त सभामा ओलीले नेकपाको अर्को खेमाका शीर्ष नेताहरूको चर्को आलोचना गर्दै उनीहरूले झुक्याएर राजनीति गरिरहेको आरोप लगाए। प्रधानमन्त्रीको उक्त सम्बोधन कार्यक्रममा सरकारका चार मन्त्रीहरू पनि धनगढी पुगेका थिए। प्रतिनिधिसभा विघटन विरुद्ध लगभग एक दर्जन रिट सर्वोच्च अदालतमा विचाराधीन रहँदा प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले संवैधानिक र कानुनी रूपमा संसद्को पुनर्स्थापना सम्भव नरहेको बताएका छन्। 'भगौडा' आफ्नो सम्बोधनको सुरुवातमा नै प्रचण्ड र माधवकुमार नेपाल समूह प्रति कटाक्ष गर्दै ओलीले उनीहरूलाई 'पार्टी छाडेर भागेका भगौडा" का रूपमा चित्रित गरेका थिए। दुई तिहाइ बहुमत भए पनि आफूलाई संसद् र सरकार सञ्चालन गर्न पार्टी भित्रै असहयोग भएकाले प्रतिनिधिसभा विघटन गर्ने निर्णय गर्नुपरेको ओलीले दोहोर्‍याए। केपी ओली नेतृत्वको नेकपाले सुदूरपश्चिममा आयोजना गरेको भेलाका सहभागी आफ्नो कदमलाई असंवैधानिक भनेर हल्ला चलाइएको भन्दै उनले असन्तुष्टि जनाए। ओलीले भने, "प्रतिनिधिसभा विघटन असंवैधानिक छ भन्ने हल्ला चलाइराखिएको छ। म तिनीहरूलाई कोरा राजनीति नगर्न र एक पटक विधान पढ्न आग्रह गर्न चाहन्छु।" "६४ प्रतिशतको प्रतिनिधित्व सर्वसम्मतले गर्ने नेता म नै हुँ। मैले देशको समय बरबाद हुने भयो, देशका लागि काम गर्न दिइएन त्यसकारण म ताजा जनादेशमा जान चाहन्छु भनेर विघटनको सिफारिस गरेर विघटन भइसकेपछि प्रतिनिधिसभामा अर्को विकल्प छैन।" उनले थपे, "अर्को विकल्प नभएपछि त्यही प्रतिनिधिसभा पुनर्स्थापना हुन्छ भन्ने कुरा संवैधानिक, व्यवहारिक, कानुनी आवश्यकताको सिद्धान्त, अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता र मर्यादा कुनै हिसाबले पनि सम्भव छैन। अब यो प्रतिनिधिसभा चुनावबाट आउँछ।" ओलीले वैशाख १७ गते र २७ गते चुनाव गराउन निर्वाचन आयोगले तयारी अघि बढाइसकेको भन्दै चुनावमा केन्द्रित हुन नेता कार्यकर्तालाई निर्देशन दिएका थिए। त्यस क्रममा उनले 'भ्रष्ट, देशद्रोही र विदेशीको इशारामा चल्ने' नेताहरूलाई मत नदिएर तलै ठेगान लगाउन कार्यकर्ताहरूलाई अनुरोध गरे। गएको बुधवार भएको सुनुवाइमा वरिष्ठ अधिवक्ताहरूले यसअघि ओलीले नेतृत्व गरेको सरकारमा महान्यायाधिवक्ता रहेका हरिकृष्ण कार्कीलाई इजलासमा राखिएकोमा स्वार्थ बाझिने भन्दै प्रश्न उठाएपछि आफूले उक्त मुद्दा नहेर्ने कार्कीले निर्णय गरेका थिए। आगामी बुधवारका लागि अर्को सुनुवाइ तोकिएको उक्त मुद्दा पाँच सदस्यीय संवैधानिक इजलास भन्दा ठूलो वृहत् पूर्ण इजलासमा पठाइनुपर्ने कतिपय कानुनविद्हरूले माग गरिरहेका छन्। दुवै पक्षले विभिन्न कागजपत्र पेस गरे पनि औपचारिक रूपमा पार्टी विभाजन भएको धारणा राखेर नआएपछि नेकपा भित्रको वैधानिकताको विवाद कसरी हल गर्ने भन्ने अन्योलमा निर्वाचन आयोग देखिन्छ। परराष्ट्रमन्त्रीको भारत भ्रमणको चर्चा आफ्नो सम्बोधनमा ओलीले आफ्नो नेतृत्वको सरकारले कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुराको नेपाली भूमि समेटेर नक्सा जारी गरेपछि 'केहीलाई छटपटी भएको' भन्दै उनले त्यसकै परिणाम पछिल्लो असहज परिस्थिति भएको उल्लेख गरेका थिए। उनीहरूलाई ओलीले "नक्कली राष्ट्रवादी' भनेका भए पनि थप खुलाएनन्। प्रतिनिधिसभा विघटनपछि पार्टीमा देखा परेका विभाजनका माझ विरलै आफ्नो कार्यालय सिंहदरबार पुग्ने प्रधानमन्त्री राजधानी बाहिर गएर कार्यकर्ताहरूलाई सम्बोधन गरेका हुन्। उनी धनगढी पुग्दा उनका समर्थकहरूले मोटर साइकल र्‍याली सहित उनको स्वागत गरेका थिए। नेकपाको अर्को खेमा सहित साझा विवेकशील पार्टीका कार्यकर्ताहरूले प्रतिनिधिसभा विघटनको विरुद्धमा प्रदर्शन गरेका थिए। धनगढीमा प्रधानमन्त्रीको कार्यक्रमलाई लक्षित गर्दै सुरक्षा व्यवस्था कडा गरिएको थियो। आफ्नो सम्बोधनमा ओलीले सुख्खा बन्दरगाहदेखि सुदूरपश्चिमको विकासलाई लाभ पुर्‍याउने नाका र उद्योग निर्माण तथा विकासका कार्यक्रम आफ्नो सरकारले अघि बढाउने बताए। आगामी माघ १ गते परराष्ट्रमन्त्री प्रदीप ज्ञवालीले भारतको भ्रमण गर्दा गौरीफन्टा नाकाको विकासबारे छलफल गर्ने उनले उल्लेख गरेका थिए।


कोरोना भाइरस नेपालः सङ्क्रमण नियन्त्रण तथा रोकथाममा कहाँ-कहाँ चुक्यो सरकार

Summary: विगत केही दिनदेखि नेपालमा कोरोनाभाइरस सङ्क्रमणका कारण दिनहुँ बिरामीहरूको ज्यान जान थालेपछि सरकारी पक्ष, स्वास्थ्यकर्मी र सर्वसाधारण सबैमा चिन्ता बढेको छ।

यही बेला कोरोनाभाइरस सङ्क्रमण नियन्त्रण तथा रोकथामका लागि सरकारले अहिलेसम्म चालेका कदम र तिनको प्रभावकारिताबारे पनि प्रश्न उठ्न थालेको छ। स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयले उपलब्ध गराएको शुक्रवार अपराह्णसम्मको तथ्याङ्कअनुसार काठमाण्डूसहित चार जिल्लामा ५०० भन्दा बढी सक्रिय सङ्क्रमित देखिएका छन्। काठमाण्डूबाहेक अरू तीन जिल्ला पर्सा, रौतहट र महोत्तरी प्रदेश नं २ का हुन्। ती जिल्लाका प्रमुख जिल्ला अधिकारीहरूले बीबीसी न्यूज नेपालीसित कुरा गर्दै जनशक्ति र परीक्षणको सीमितता लगायत विभिन्न समस्याको खेप्नुपरेको बताएका छन्। को हुन् सङ्क्रमित? केही सातादेखि सङ्क्रमण पुष्टि हुने व्यक्तिमध्ये कोभिड-१९ महामारी नियन्त्रण तथा रोकथामका लागि अग्रपङ्क्तिमा खटिएका स्वास्थ्यकर्मी, सुरक्षाकर्मी र अन्य कर्मचारीहरू पनि छन्। देशभरिका दुई सयभन्दा धेरै स्वास्थ्यकर्मी सङ्क्रमित भएको स्वास्थ्य मन्त्रालयको तथ्याङ्कले देखाउँछ। सङ्घीय सरकारदेखि प्रादेशिक तथा स्थानीय सरकारसम्मले कोरोनाभाइरस सङ्क्रमण नियन्त्रण तथा रोकथामको दिशामा क्षमताले भ्याएसम्म काम गर्दै आएको दाबी गर्दै आएका छन्। तर उनीहरूको यस्तो दाबीबीच स्वास्थ्यविद्‌हरूले राज्य र तिनका निकायहरू अहिलेसम्म धेरै विषयमा चुकेको औँल्याएका छन्। लकडाउनको बेला के भयो? कोरोनाभाइरस सङ्क्रमण नियन्त्रण तथा रोकथाम गर्ने दिशामा सरकारले चैत महिनाको दोस्रो हप्तादेखि देशव्यापी लकडाउन गर्‍यो। तत्काल कदम चालेको भन्दै धेरैले सरकारको प्रशंसा पनि गरे। तर लकडाउन गरिएको समयावधिलाई सरकारले परीक्षणको दायरा बढाउने जस्ता काममा सदुपयोग गर्न नसकेको कतिपय स्वास्थ्यविद्‌हरूको तर्क छ। ठोस कार्ययोजनाबिनै राज्यद्वारा लकडाउन गरिएको र पछि त्यसैगरी खुकुलो पारिएको सङ्क्रामक रोग विशेषज्ञ डा. अनुप सुवेदी बताउँछन्। डा. सुवेदी भन्छन्, "लकडाउन भनेर उर्दी जारी गरे जस्तो त भयो, तर आफूले गर्नुपर्ने काम चाहिँ सरकारबाट भएन।" स्क्रीनिङ र परीक्षणमा के भयो? स्वास्थ्य मन्त्रालयले उपलब्ध गराएको तथ्याङ्क हेर्दा सुरुसुरुमा अधिकांश सङ्क्रमण विदेशबाट आएका मानिसहरूमा भएको देखिन्छ। तीमध्ये ९० प्रतिशतभन्दा बढी मानिस क्वारन्टीनमा थिए। तर बिस्तारै सङ्घीय राजधानी काठमाण्डूसहित विभिन्न जिल्लामा बाहिर यात्रा नगरेका मानिसमा पनि सङ्क्रमण देखिन थालेको सरकारी अधिकारीहरू स्वीकार्छन्। नेपालीहरू विदेशबाट फर्किन थालेपछि विमानस्थल र सीमानाकामा स्क्रीनिङ गर्ने र क्वारन्टीनमा राख्ने काम प्रभावकारी नभएको विज्ञहरू बताउँछन्। भाइरोलोजिस्ट डा. लुना भट्ट शर्मा भन्छिन्, "जब नेपालीहरू विदेशबाट फर्किन थाले त्यो बेला प्रवेशबिन्दुमा [विमानस्थल र सीमानाका दुवै] स्क्रीनिङ्ग गर्ने र क्वारन्टीनहरूमा राख्दा परीक्षण गर्ने काममा चुक भयो।" प्रादेशिक तथा स्थानीय सरकारहरूले आवश्यक जनशक्ति र स्वास्थ्य पूर्वाधारको अभावका कारण पनि व्यापक स्क्रीनिङ तथा परीक्षण गर्न नसकिएको गुनासो गर्दै आएका छन्। डा. सुवेदी भन्छन्, "कोभिड-१९ को महामारीसँग जुझ्ने काममा प्रादेशिक तथा स्थानीय सरकारलाई सबल बनाउन र अन्य सरकारी एवम् गैरसरकारी निकायसँग समन्वय गर्न सङ्घीय सरकार विफल देखियो।" महामारी नियन्त्रण गर्नका लागि सरकारसँग नीतिगत स्पष्टता नभएको देखिएको जनस्वास्थ्यविद् डा. शरदराज वन्तको ठम्याइ छ। केही समयअघि आरडीटी परीक्षणलाई लिएर देखिएको अन्योलले पनि बिरामी बढ्नमा भूमिका निर्वाह गरेको जस्तो उनलाई लाग्छ। रोग नियन्त्रण तथा रोकथामका लागि निजी क्षेत्रका स्वास्थ्यसंस्थाहरूको प्रयोग कसरी गर्न सकिन्छ भन्नेबारे पनि राज्यको नीति स्पष्ट नदेखिएको डा. वन्त बताउँछन्। डा. वन्त भन्छन्, "साथै नियन्त्रण र रोकथाम गर्ने दिशामा केन्द्रीय कमान्डमार्फत् संयोजनकारी भूमिका हुनुपर्थ्यो जुन देखिएन।" "आरडीटीबाट गर्न सकिँदैन भन्ने कुरामा स्पष्टता देखिएन।" अहिले आरडीटी परीक्षण गर्न छोडिएको छ। तर डा. शर्माका अनुसार सङ्क्रमितहरू निको भएपछि उनीहरूको शरीरमा एन्टीबडी बनेको छ कि छैन भनेर हेर्न आरडीटी प्रयोग गरिनुपर्थ्यो। क्वारन्टीन तथा आइसोलेशनमा के भयो? नेपालमा अहिले समुदायमा कोरोनाभाइरस फैलिएको छ कि छैन भन्ने विषयमा एकमत छैन। तर विभिन्न स्थानमा अव्यवस्थित क्वारन्टीन तथा आइसोलेशनका कारण गाउँबस्तीमा कोरोनाभाइरस फैलिएको मानिन्छ। यसको एउटा उदाहरण केही महिनाअघि बाँकेको नरैनापुरका क्वारन्टीनहरू देखियो। त्यहाँ ठूलो सङ्ख्यामा मानिसहरू सङ्क्रमित भएको समाचार आएको थियो। आफू सङ्क्रमित भए वा नभएको थाहा पाउनका लागि परीक्षणको परिणाम हप्तौँ कुर्नुपरेको क्वारन्टीनमा बसेका केही व्यक्तिले बीबीसी नेपालीलाई बताएका थिए। केही व्यक्तिले क्वारन्टीनमै आत्महत्या गरेको र मृत्युपछि उनीहरूमा सङ्क्रमण पुष्टि भएको थियो। क्वारन्टीनमा मृत्यु भएका केही व्यक्तिमा मरणोपरान्त कोभिड-१९ पुष्टि भएको थियो। खानामा कीरा भेटिएपछि सङ्क्रमितहरू भोक हडताल कन्ट्याक्ट ट्रेसिङ किन प्रभावकारी भएन? जनस्वास्थ्यविज्ञ र सङ्क्रामक रोग विशेषज्ञहरूका अनुसार कोरोनाभाइरस सङ्क्रमण नियन्त्रण तथा रोकथामको दिशामा सरकार नराम्रोसँग चुकेको अर्को एउटा क्षेत्र कन्ट्याक्ट ट्रेसिङमा हो। "कतिपय सन्दर्भमा फोनमार्फत् सम्पर्क गरेर सङ्क्रमित व्यक्तिको परिवारका सदस्यमा कुनै लक्षण नै देखिएन र सबै ठिक छन् भन्दै बसेको पनि देखियो," डा. सुवेदी बताउँछन्। क्वारन्टीनको बसाइ पूरा गरी घर फर्किएका व्यक्तिहरूको हकमा पनि कन्ट्याक्ट ट्रेसिङको काम प्रभावकारी ढङ्गले गर्न नसकिएको गुनासो सुनिने गरेको छ। केही दिनअघि बीबीसीसँग कुराकानी गर्दै जनस्वास्थ्यविज्ञ डा. किरणराज पाण्डेले काठमाण्डू उपत्यकामा सङ्क्रमितको सङ्ख्या बढ्न नदिन सङ्क्रमितको कन्ट्याक्ट ट्रेसिङ गरेर उनीहरूको परीक्षण गर्नुपर्ने बताएका थिए। डा. पाण्डेले भनेका थिएऽ "सरकारले अहिले उपत्यका भित्रिने मानिसको पीसीआर परीक्षण गर्ने त हो नै, त्यससँगै भित्रिनेहरूमा सङ्क्रमण देखिन सक्ने कुरा पनि ख्याल गरेर क्वारन्टीनमै राख्ने व्यवस्था गर्नुपर्ने हो।" सङ्घीय सरकार के भन्छ? स्वास्थ्य तथा जनासङ्ख्या मन्त्रालय भने सरकारले काम गरेको बताउँछ। मन्त्रालयका सहप्रवक्ता डा. समिरकुमार अधिकारी भन्छन्, "छोटकरीमा भन्नुपर्दा परीक्षणका लागि प्रयोगशाला विस्तार गर्‍यौँ। अस्पताल सुदृढीकरण, जनशक्ति परिचालन र सामग्रीहरूको जोहो गर्ने कामहरू भएको छ।" सङ्घीयता कार्यान्वयनमा आएपछि तीन तहका सरकारबीच राम्ररी समन्वय हुन नसक्दा पनि कतिपय काम प्रभावकारी हुन नसकेको केहीको तर्क रहिआएको छ। त्यसमा केही हदसम्म सहप्रवक्ता अधिकारी पनि सहमत देखिन्छन्। उनी भन्छन्,"सङ्घीयता कार्यान्वयनको चरणमा हुँदा एउटा सरकारको अर्को सरकारसँगको समन्वय, एउटा निकायको अर्को निकायसँगको समन्वय। यो पाटो सुदृढ हुन सकेको भए मलाई लाग्छ हामीले अझै राम्रो गर्न सक्थ्यौँ।" "स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय अहिले सबैतिरबाट अपजस बोक्ने ठाउँ मात्रै भयो तर यो सबै ठाउँमा आफ्नो पहुँच नभएको अवस्थामा छ। यो अलिकति कठिन अवस्था देखिन्छ।" के छ नेता र सर्वसाधारणको बुझाइ? राज्यका केही जिम्मेवार व्यक्तिबाटै कोरोनाभाइरसलाई लिएर जनमानसमा विज्ञानप्रति अविश्वास जगाउने काम भएको कतिपय स्वास्थ्यविद्‌हरू आरोप लगाउँछन्। "प्रधानमन्त्री आफैँले कोरोनाभाइरस रुघाखोकीजस्तो हो र हाच्छिउँ गर्दा निको हुन्छ भन्ने खालको कुरा गर्नुभयो," डा. सुवेदीले भने। त्यसका साथै एकताका सत्तारूढ नेकपाकै कतिपय नेता तथा सांसद कोरोनाभाइरसबाट सुरक्षित राख्ने भनिएको जन्तर लगाएको देखियो। नीतिनिर्माणको तहमा रहेका नेताबाटै जनमानसमा भ्रम फैलाउने खालको काम भएको भन्दै विज्ञदेखि सर्वसाधारणसम्मले चर्को आलोचना गरे। सरकारको बाहेक नागरिक स्तरबाट पनि थुप्रै गल्ती भएको जनस्वास्थ्यविद्‌हरू औँल्याउँछन्। लकडाउनकै समयावधिमा र अझ लकडाउन खुकुलो पारिएपछि सामाजिक दूरी कायम नगर्ने, मास्क नलगाउने तथा अनावश्यक रूपमा भिडभाड गर्ने प्रवृत्तिले जोखिम थपिएको प्रमुख जिल्ला अधिकारीहरू बताउँछन्। यी कुराको कार्यान्वयनमा नागरिकको असहयोग प्रमुख चुनौतीको रूपमा देखिएको पर्साका सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारी ललित बस्नेत, बाँकेका प्रमुख जिल्ला अधिकारी रामबहादुर कुरुम्वाङ र महोत्तरीका प्रमुख जिल्ला अधिकारी उमेशकुमार ढकालले बताए। खासगरी दक्षिणी छिमेकी देश भारतसँग सिमाना जोडिएका जिल्लामा खुला सीमानाकाका कारण कोरोनाभाइरस सङ्क्रमण नियन्त्रण तथा रोकथामको दिशामा अतिरिक्त चुनौती थपिएको उनीहरूको भनाइ छ। काठमाण्डू उपत्यकामा सङ्क्रमितहरूको सङ्ख्या बढ्न थालेपछि स्थानीय प्रशासनहरूले शुक्रवार राति १२ बजेदेखि लागु हुने गरी भदौ १५ गतेसम्म सभा, सम्मेलन, धार्मिक भेला, कामदार ओसारपसार लगायतका गतिविधिलाई निषेधित गरेका छन्। कोरोनाभाइरस नेापल: प्लाज्मा थेरापी के हो?


माकुराको जालोबाट प्रेरित भएर चरालाई सिसामा ठोकिनबाट जोगाउने उपाय

Summary: चराबाट जोगाउन माकुराले आफ्नो जालो बनाउँदा विशेष उपाय अपनाउँछ।

त्यसका लागि माकुराले चराले देख्ने पराबैजनी किरण परावर्तन गर्ने रेसा बनाउँछ। यसबाट उत्प्रेरित भएर एकजना प्रकृतिप्रेमीले चरालाई जोगाउने उद्देश्यले विशेष किसिमको सिसाको विकास गरेका छन्। हेर्नुहोस् यो भिडिओ। अनि यो पनि


कोरोनाभाइरस: एसियाका महिलालाई परेको पाँच प्रभाव

Summary: चीनमा कोरोनाभाइरसको प्रकोप देखा परेयता सङ्क्रमणको विश्वव्यापी विस्तारसँगै एसियामा सङ्क्रमित हुने र ज्यान गुमाउनेहरूको सङ्ख्या दशौँ हजार छ।

स्वास्थ्य लडाईँसँगै भाइरसले एसियाभरी गम्भीर समाजिक प्रभाव पारेको छ र महिलाहरू तुलनात्मक रूपमा धेरै प्रभावित भएका छन्। एसिया र प्रशान्त क्षेत्र हेर्ने राष्ट्र सङ्घकी मानवीय र विपद् जोखिम सल्लाहकार मारिया होस्टबर्गले भन्छिन्, "सङ्कटले जहिले पनि लैङ्गिक असमानता बढाउँछ।" एसियाका महिलाले अहिलेको आकस्मिक पीडा बेहोर्नु पर्नाका पाँचवटा कारण यस्ता छन्। १. स्कूल बन्द दुई सन्तानकी आमा पत्रकार सङ्ग सो योङ्ग भन्छन्, "म अहिले तीन सातादेखि बच्चाहरूसँग घरमै छु।" उनी दक्षिण कोरियामा बस्छिन्। त्यहाँ थप दुई साताको निम्ति नयाँ शैक्षिक सत्र स्थगित गरिएको छ। जसका कारण मार्च २३ तारिखसम्मका निम्ति विद्यार्थीहरू स्कूल फर्किन पाउने छैनन्। कोरोनाभाइरसका कारण विभिन्न देशमा दशौँ लाख स्कूले बालबालिका घरमा बस्नु परिरहेको छ युनेस्कोको पछिल्लो तथ्याङ्क अनुसार दक्षिण कोरिया, चीन र जापानमा २५ करोड ३० लाख विद्यार्थीहरू मार्च ४ तारिखमा पूर्व प्राथमिकदेखि उच्च माध्यामिक कक्षामा सहभागी हुने थिए जो अहिले विद्यालय गइरहेका छैनन्। सङ्क्रमण रोक्न लिइएका यस्ता निर्णयले सङ्ग जस्ता महिलालाई अप्ठेरो परेको छ। पूर्वी एसियाका कैयौँ देशहरूमा घरमा रहेका आमाको काँधमा असन्तुलित बोझ बढेको छ र सङ्गले आफूलाई घोर निराशाले छोपेको सुनाइन्। उनी भन्छिन्, "साँच्चै भन्ने हो भने म कार्यालय जान चाहन्छु किनकि म घरमा ध्यान केन्द्रित गर्न सक्दिन। तर घर चलाउन मेरा पतिले कमाउनु पर्छ र उनलाई फुर्सद छैन।" सङ्गका ११ वर्षीय छोरी र पाँच वर्षीय छोराले फिल्म हेरेर र खेल खेल्दै दिन काट्छन्। उनले छोराछोरी सुतेका बेला कतिपय काम पूरा गर्ने प्रयास गर्छिन्। कैयौँ महिलाहरू बालबच्चाको रेखदेखका लागि कामबाट छुट्टि लिन बाध्य पारिएका छन् (फाइल फोटो) उनको अवस्थाले काममा लैङ्गिक समानताको सन्दर्भमा दक्षिण कोरियाको दयनीय अवस्था देखाउँछ। वर्ल्ड इकोनोमिक फोरमले आर्थिक क्रियाकलापमा महिलाको सहभागिता सम्बन्धी सन् २०२० को प्रतिवेदनमा दक्षिण कोरियालाई १५५ मध्ये १२७ औं स्थानमा राखेको छ। सङ्गले स्कूल बन्द हुनाले बालबच्चा हेरचाह गर्नुपर्ने बाध्यताका कारण कार्यालय जान नसकेका महिला कर्मचारीहरूको तलब कैयौँ कम्पनीहरूले कटौती गरिरहेको सुनेकी छन्। उनी भन्छिन्, "कैयौँ कम्पनीहरूले नभने पनि उनीहरूले अझै पनि कामकाजी महिलालाई बोझको रूपमा हेर्ने गर्छन्।" जापान सरकारले स्कूल बन्द हुनाले सन्तानको हेरचाह गर्नुपर्ने कर्मचारीहरूले विदा लिएमा प्रतिदिन ८० डलर दिने घोषणा गरेको छ। स्कूल बन्द गर्ने निर्णयलाई लिएर यसको प्रभावकारितामा प्रश्न पनि उठाइएको छ। एक साना व्यवसायी नात्सुको फुजीमाकी टक्युचीको भनाइ छ, "स्कूल बन्द गर्नाले भाइरसको विस्तार रोक्न सहयोग गर्दैन। यसले केवल कामकाजी महिलालाई बोझ थपेको छ।" २. घरेलु हिंसा चीनमा दशौँ लाख मानिसहरूले घरभित्रै समय बिताउँदा त्यहाँ घरेलु हिंसाका घटना बढिरहेको अधिकारकर्मीहरूले बताएका छन्। सन् २०१९ को नोभेम्बरमा भाइरसको प्रकोप सुरु भएको वुहान पुगेकी महिला अभियानकर्मी गुओ जिङ्गले बताए अनुसार आफ्ना अभिभावकहरूबीच घरेलु हिंसा देखेको बताउने युवाहरूले उनीसँग व्यक्तिगत रूपमा सोधखोज गरेका छन्। तर ती मानिसहरूलाई कोसँग सहयोग माग्ने भन्नेबारे जानकारी नभएको उनको भनाइ छ। हेनान प्रान्तमा बस्ने चिनियाँ अधिकारकर्मी शियो लिले आफ्नी एकजना नातेदार पूर्वपतिको आक्रमणमा परेको र सहयोगको याचना गरेको घटनाबारेमा बीबीसीसँग चित्त दुखाइ सुनाइन्। उनले भनिन्, "सुरुमा उनलाई गाउँबाट उद्धार गर्न अनुमति पाउन असम्भव देखियो, तर अन्तत: निकै अनुनय विनय गरेपछि प्रहरीले अनुमति दियो र मेरो भाइले उनी र उनका छोराछोरीलाई भेटेर ल्याए।" बेइजिङमा रहेको गैरनाफामुखी महिला अधिकारवादी संस्थाकी निर्देशक फेङ्ग योनले क्वारन्टीन घोषणा गर्नुअघि भन्दा पीडितहरूको उजुरी तीन गुणा बढी आएको बताइन्। उनी भन्छिन्, "प्रहरीले प्रकोप देखाएर घरेलु हिंसालाई गम्भीरतापूर्वक नलिने बहाना बनाउनु हुँदैन।" युएन विमिनले पनि नियमित स्वास्थ्य जाँच वा लैङ्गिक हिंसा जस्ता महिलाहरू लक्षित सेवासँग सम्बन्धित साधन स्रोतहरू प्रकोप नियन्त्रणको निम्ति अन्यन्त्र लगिने विषयले आफूलाई चिन्तित तुल्याएको जनाएको छ। ३. अग्रभागमा रहने हेरचाहकर्मी विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार स्वास्थ्य र सामाजिक क्षेत्रमा ७० प्रतिशत महिला काम गर्छन्। चिनियाँ सञ्चार माध्यमले 'पवित्रता र योद्धा जस्तो' भन्दै नर्सको रूपमा अग्रभागमा रहेर काम गर्ने महिलाको प्रशंसा गरिरहेका छन्। तर ती महिला स्वास्थ्यकर्मीको वास्ताविकता के छ? चीनको सामाजिक सञ्जालमा नर्सहरूले धेरै र महान काम गरेको भनि प्रशंसा भएको छ गान्सु प्रान्तका महिला स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई कोरोनाभाइरसको प्रकोपविरुद्धको लडाईँमा सहयोग गर्न पठाउनुअघि कपाल खौरिन बाध्य पारिएको देखिने एउटा भिडिओ अनलाइनमा आएपछि त्यसबारे विभिन्न प्रतिक्रिया आएको थियो। हालै नौ महिनाको गर्भ तुहिएकी एक स्वास्थ्यकर्मी काममा फर्किएकी थिइन्। त्यो प्रचारबाजीले खतरनाक उदाहरण प्रस्तुत गर्ने भन्दै ठूलो प्रतिक्रिया उत्पन्न गरिदिएको थियो। गत महिना बीबीसीले कुराकानी गरेको एक नर्सले १० घन्टा लामो कार्यालय समयमा अस्पताल कर्मचारीहरूलाई खान, आराम गर्न वा शौचालय प्रयोग गर्न समेत अनुमति नदिइने गरेको बताएकी थिइन्। जियाङ् जिनजिङ्गका अनुसार सबै अस्पताल कर्मचारीहरूलाई त्यसो गरिएको छ तर महिलाले थप भेदभावको तहको पनि बोझ उठाइरहेको बताइन्। उनी प्रकोपको केन्द्र बनेको हुबे प्रान्तमा अग्रभाग खटिएका कर्मचारीलाई महिला अनुकूलको स्वच्छ उत्पादन पुर्‍याउने प्रयास गरिरहेको कोरोनाभाइरस सिस्टर सपोर्छ अभियानसँग जोडिएकी छन्। उनका अनुसार महिलाको महिनावारीका आवश्यकतालाई पनि बेवास्ता गरिएको छ। उक्त अभियान अन्तर्गत महिनावारी हुँदा लगाइने प्याड लगायतका साधनहरू आठ लाखभन्दा धेरै सङ्ख्यामा वितरण गरिएको उनको भनाइ छ। समाजिक सञ्जालमा स्वयम्‌सेवकको अभियानको प्रशंसा भएपछि सरकारी निकाय विमिन्स डेभलपमेन्ट फाउन्डेसनले महिला स्वास्थ्यकर्मीहरूका निम्ति महिनावारीका बेला आवश्यक सामान पठाइने बताएको छ। ४. आप्रवासी घरेलु सहयोगी हङ्कङ्कमा चार लाख घरेलु कामदार रहेको अनुमान छ। ती मध्ये धेरै फिलिपिन्स र इन्डनेशियाबाट गएकाहरू छन्। उनीहरूमा आफ्नो कामको अनिश्चिततालाई लिएर मात्र होइन् मास्क र हात धुने स्यानिटाइजर जस्ता सुरक्षात्मक सामानहरू किन्न सक्ने आफ्नो कमजोर हैसियतलाई लिएर पनि चिन्ता बढिरहेको पाइन्छ। हङ्‍कङ स्थित आप्रवासी कामदारहरूको निम्ति काम गर्ने परोपकारी संस्थाका महानिर्देशक सिन्थिया एब्डोन-टेलेज भन्छिन्, "मूल्य उच्च भएकाले मास्क किन्न सक्ने क्षमता नहुँदा आप्रवासीहरूमा त्रास बढेको छ।" त्यहाँ कार्यरत इन्डोनेशियाकी एक कामदार इका सेपटी सुसान्तीले बीबीसी इन्डोनिशियालाई भनिन्, "सबै आप्रवासीले रोजगारदाताबाट मास्क पाएका छैनन्। हामीले निकै महङ्गो मास्क आफ्नै खर्चमा किन्नु परेको छ। जसले रोजगारदाताबाट मास्क पाएका छन्, उनीहरूले एउटै मास्क हप्ताभरी प्रयोग गर्छन्।" एब्डोन टेलेजका अनुसार उनको संस्थाले रोजगारदाताले नदिएपछि आफूहरूले आप्रवासी कामदारलाई वितरण गर्न मास्क सङ्कलन गरिरहेको जानकारी दिइन्। हङ्‍कङ सरकारको आग्रहले पनि विदेशी घरेलु कामदारमा वितृष्णा जगाइ दिएको छ। सरकारले सङ्क्रमणको जोखिम कम गर्न उनीहरूलाई हप्ताको एक दिन पाइने विदामा पनि घरभित्रै रहन भनेको छ। अधिकारकर्मीहरूका भनाइमा त्यसले आफ्ना प्रियजन र परिवारबाट टाढा रहेका महिलाहरूको मूल्यवान विदा खोस्छ र उनीहरूलाई शोषणको जोखिममा पार्छ। ५. लामो आर्थिक प्रभाव अर्थशास्त्री र सरकारहरूले प्रकोपका कारण विश्व अर्थतन्त्रको आर्थिक वृद्धि सन् २००९ यताकै सबैभन्दा सुस्त हुने अनुमानमा छलफल गरिरहेका छन्। मानिसहरू बाहिर निस्किन छाडेमा बैङ्कककी यी महिला जस्ता साना व्यापारीहरू सबभन्दा पहिले प्रभावित हुनेछन् युनिभर्सिटी अफ लन्डन सोआसकी उपप्राध्यापक क्रिष्टिना म्याग्स भन्छिन्, "कोरोनाभाइरसको ठूलो प्रभाव यात्रा, उत्पादन र खपतमा परेको छ जसले महिला र पुरूष सहित सबै क्षेत्रहरू समान ढङ्गले प्रभावित छन्। तर कम आय भएका महिला विशेष रूपमा प्रभावित हुन्छन्।" उनका अनुसार चीनमा आप्रवासी महिलासँग रोजगार करार सम्झौता नहुँदा उनीहरूले काम नगरेका बेलाको तलब पाउँदैनन्। त्यसकारण कोरोनाभाइरसको कारण उनीहरूको आम्दानी रोकिने छ। उनीहरू घरमै रहन बाध्य हुने वा आफ्नो सानो बचत पनि खर्च गर्नुपर्ने अवस्थाले उनीहरूलाई निकै अप्ठेरो अवस्थामा धकेल्न सक्ने उनको ठम्याइ छ। चीनबाट आउने कच्चा पदार्थमा निर्भर केही दक्षिणपूर्वी एशियाली गार्मेन्ट उद्योगहरू बन्द हुन पुगेका छन्। म्यानमार सरकारका अनुसार ज्यानुअरी महिनायता १० भन्दा बढी उद्योग बन्द भएका छन्। तर श्रम मन्त्रालयले कोरोनाभाइरससँग त्यसको सम्बन्ध नरहेको बताएको छ। मा चिट सूले बीबीसी बर्मिजलाई बताए अनुसार भर्खरै बन्द भएको गार्मेन्ट उद्योगमा रहेको उनको जागिरको तलबमा उनको परिवार आश्रित थियो। उनी भन्छिन्, "मलाई क्षतिपूर्तिसँग मतलब छैन। म उद्योगको आफ्नो जागिरमा फर्किन चाहन्छु।" यूएन विमिनको भनाइमा दैनिक आम्दानी गर्ने, साना व्यवसायी र अनौपचारिक क्षेत्रमा कार्यरत सहितका महिलाहरूले ठूलो प्रभावको समाना गर्नुपर्नेछ। यूएन विमिनको एसिया र प्यासिफिकका क्षेत्रीय निर्देशक मोहम्मद नसिरी भन्छन्, "मध्यम र दीर्घकालीन योजनामा महिला र पुरुषका फरक आवश्यकतालाई पनि विचार गरिनुपर्ने खाँचो छ।" उनका भनाइमा महिला हिंसाको सुनुवाइ र त्यसको उपचारको सुनिश्चितता अत्यावश्यक छ।


कोरोना भाइरस नेपालः क्वारन्टीनमा नाचेर भाइरल बनेका प्रहरी जवान

Summary: दाङ देउखुरी घर भएका प्रहरी जवान जयप्रकाश चौधरी क्वारन्टीनमा नाचेको भिडिओका कारण अहिले सामाजिक सञ्जालमा चर्चामा छन्।

पाल्पास्थित एउटा विद्यालयमा बनाइएको क्वारन्टीनमा सुरक्षार्थ खटिएका बेला उनी यसरी नाचेका हुन्। क्वारन्टीनमा बस्दा वाक्क लागेको बताउने मानिसहरूकै आग्रहमा 'साउन्ड सिस्टम' जुटाइदिएको र उनीहरूकै आग्रहमा आफू नाचेको उनले बताए। हेर्नुहोस् कमल परियारले बनाएको यो भिडिओ। अनि यो पनि


'भारतमा हुन लागेको सैन्य अभ्यासको आलोचना'

Summary: यही भदौ अन्तिम सातादेखि भारतमा सुरू हुने एउटा संयुक्त सैन्य अभ्यासमा सहभागिता जनाउने नेपालको निर्णयलाई सत्तारूढ दल नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीकै केही नेता र जानकारहरूले दीर्घकालीन असर नहेरी हतारमा गरिएको निर्णयका रूपमा अर्थ्याएका छन्।

उनीहरूले भारतले विशेष गरि चीन र पाकिस्तानलाई आफ्नो सैन्य तागत देखाउने उद्देश्यले गर्न लागेको उक्त अभ्यासमा नेपाली सेनाले भाग लिनु राष्ट्रहितमा नरहेको आरोप समेत लगाए। सरकारले भने दक्षिण र दक्षिण पूर्वी एसियाका सात मुलुक सदस्य रहेको बहुक्षेत्रीय प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोगका लागि बङ्गालको खाडीको प्रयास (बिम्स्टेक)को छातामा हुन लागेको उक्त अभ्यास कुनै पनि मुलुकप्रति रणनीतिक रूपमा लक्षित नरहेको भन्दै आफ्नो बचाउ गर्दै आएको छ। करिब तीन साता अघि नै नेपाली सेनाले उक्त सैन्य अभ्यासमा सहभागी गराउनका लागि पाँच अधिकृत सहित ३० जनाको छनोट गरिसकेको जनाएको छ। किन भेला हुँदैछन् भारतमा सात देशका सेना विदेशी नेताले किन ल्याउँछन् आफ्नै सुरक्षाकर्मी किन आए म्यानमारका सेना प्रमुख नेपाल? घाटा? सो निर्णयबाट न नेपाली सेना पछि हट्ने देखिएको छ, न त सरकारले नै त्यसमा विमति जनाउने देखिन्छ। तर, सत्तारूढ दलकै केही नेता र सुरक्षा निकायका पूर्व अधिकारीहरू भने सरकारको उक्त निर्णयले भविष्यमा नेपाललाई फाइदा भन्दा घाटा पुर्‍याउने बताउँछन्। पूर्व रक्षामन्त्री तथा सत्तारूढ दल नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका नेता भीम रावल, जुनसुकै बहानामा भएपनि त्यस सैन्य अभ्यासको रणनीतिक उद्देश्य रहेकाले नेपाल सहभागी हुन नहुने बताउँछन्। उनले पहिले नेपाली शासकहरूले सत्ता जोगाउन तात्कालिन ब्रिटिस साम्राज्यको सेनामा नेपालीलाई भर्ती गराउन दिएको सहमतीको मार अहिलेसम्म नेपालीले भोगेको बताउँदै अहिलेको सैन्य अभ्यास त्यसैको अर्को रूप भएको बताए। आपत्तिजनक रावलले भने, "बिम्स्टेक जस्तो मूलत: आर्थिक र पारस्परिक हितका लागि स्थापित क्षेत्रीय संगठन अन्तर्गत नेपाली सेनालाई सैनिक अभ्यासमा संलग्न गराउने कुरा अत्यन्त हतारमा गरिएको आपत्तिजनक निर्णय हो र यसमा पुनर्विचार गरिनु पर्छ।" उनले यो निर्णय संविधानको मर्म विपरित रहेको समेत दाबी गरे। यस विषयमा सत्तारूढ दलभित्र छलफल नगरिएको र कानुनी प्रकृयाहरू समेत पूरा नगरिएकाले सरकारले निर्णय सच्च्याउनु पर्ने उनको माग छ। माओवादी सेना समायोजनमा समेत संलग्न नेपाली सेनाका पूर्वरथी बालानन्द शर्माले भने कुनै एउटा मुलुकले अरू मुलुकप्रति लक्षित गरे जस्तो देखिने सैन्य अभ्यासमा जान प्रकृया मिचिएको हुनसक्ने बताए। नियम उनले नेपाल भित्र नै समेत नेपाली सेना परिचालन गर्न राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्को सिफारिसमा मन्त्रिपरिषद्ले निर्णय गरी राष्ट्रपतिको स्वीकृति लिनुपर्ने बताए। शर्माले भने, "त्यसलाई पनि ३० दिन भित्र संसदबाट अनुमोदन गराउनु पर्छ। यसरी देश बाहिर जाने भन्ने कुरामा अलिकति गृहकार्य पुगेन जस्तो लाग्यो।" कतिपयले भने भारतले आफ्नो श्रेष्ठता कायम गर्न आयोजना गर्ने यस्ता सैन्य अभ्यासमा नेपाल सहायक बन्नु नहुने बताउँदै आएका छन्। अहिलेको सैन्य अभ्यासमा पनि चीनलाई आफ्नो प्रभुत्व देखाउने भारतीय स्वर्थ लुकेको हुनसक्ने पूर्व रक्षा सचिव वामनप्रसाद न्यौपाने बताउँछन्। ‘फास्ट ट्र्याक बनाउन सेना तयार’ अन्तरिक्ष फौज गठन गर्ने प्रस्ताव प्रस्तुत चेपुवा यस्तो अवस्थामा नेपाल सतर्क रहनु पर्ने उनको सुझाव छ। न्यौपाने भन्छन्, "चीनसँगको सम्बन्धलाई असर नपर्ने गरि यसलाई अघि बढाउँदा त्यसले त्यत्ति धेरै नकारात्मक असर दिन्छ भन्नेचाहिँ मलाई लाग्दैन।" परराष्ट्र मन्त्री प्रदीपकुमार ज्ञवालीले भने आतंकवाद र संगठित अपराध नियन्त्रण एवं विपद् व्यवस्थापनको अनुभव साटासाट गर्न हुन लागेको उक्त सैन्य अभ्यास कुनै पनि मुलुकप्रति लक्षित नभएको बताउँदै आएका छन्। शुक्रबार बिम्स्टेकको चौथो शिखर सम्मेलन समापन भएको जानकारी दिन आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा समेत उनले सोही कुरा दोहोर्‍याएका थिए। सहभागी बिम्स्टेक सदस्य मुलुकहरूले भारतको प्रस्ताव स्वीकारेकाले यही भदौ २५ देखि ३१ गतेसम्म भारतको महाराष्ट्रस्थित पूणेमा संयुक्त सैन्य अभ्यास हुने तय भइसकेको नेपाली अधिकारीहरू बताउँछन्। त्यस अभ्यासमा नेपालसहित भारत, भुटान, बांग्लादेश, श्रीलंका, थाइल्यान्ड र म्यान्मारको सहभागिता हुनेछ। दक्षिण एसिया क्षेत्रका मुलुकहरू क्षेत्रीय संगठनको छातामा हुन लागेको सैन्य अभ्यासमा सहभागी हुन लागेको यो पहिलो पटक हो। नेपालले 'सैन्य गठबन्धनलाई समर्थन गर्दैन'


नेपाल भारत सीमा विवाद: लिपुलेकबारे चीनसँग पनि नेपालले कुराकानी गरेको प्रधानमन्त्रीको भनाइ

Summary: मन्त्रिपरिषद्ले नेपालको अद्यावधिक नक्सा जारी गरेको भोलिपल्ट संसद्‌मा बोल्दै प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले नेपालले लिपुलेक हुँदै भारत र चीनबीच व्यापारिक मार्ग खोल्ने ती दुई देशबीच भएको भनिएको समझदारीबारे बेइजिङ्सँग कुरा गरेको बताएका छन्।

चीनले परम्परागत तीर्थयात्रा गर्ने मार्गका रूपमा मात्र आफूले त्यसलाई लिएको भन्दै त्यो विषय सीमा वा त्रिदेशीय सीमा विन्दु निर्धारणसँग नजोडिएको जानकारी नेपाली अधिकारीलाई गराएको प्रधानमन्त्रीले संसद्लाई जानकारी दिए। सन् २०१५ मा भारत र चीनका प्रधानमन्त्रीबीच लिपुलेक हुँदै व्यापारिक मार्ग विस्तार गर्ने समझदारी भएको थियो। हालै भारतले लिपुलेक जोड्ने सडकको उद्घाटन गरेपछि उत्पन्न विवाद माझ सोमबार नेपालले लिपुलेक, कालापनी र लिम्पियाधुरा समेटेर नक्सा जारि गर्ने निर्णय गरेको थियो। चीनसँग छलफल संसद्‌मा सरकारको नीति तथा कार्यक्रममाथिको छलफलमा उठेका प्रश्नको जवाफ दिदैँ प्रधानमन्त्रीले लिपुलेकबारे चीनसँग नेपालले कुरा गरेको खुलासा गरेका हुन्। उनले भने, "हाम्रो सरकारी प्रतिनिधिले चीन सरकारका अधिकारीसँग छलफल गर्नुभएको छ। चीन सरकारका अधिकारीले त्यो परम्परागत तीर्थयात्राको मात्रै कुरा भएको हो भन्नुभएको छ। यसले सीमासम्बन्धी वा त्रिदेशीय विन्दु पहिल्याउने विषयबारे कुनै असर गर्दैन भन्नु भएको छ।" "यस कुरामा भारतले नेपालसँग पनि कुरा गर्नुपर्छ, यो सीमासँग सम्बन्धित छैन भनेर चीनले हामीलाई स्पष्ट पारेको छ। चीनले हामीलाई बताए अनुसार यो कुरा चीनले भारतलाई पनि जानकारी गराएको छ।" प्रधानमन्त्री ओलीले आफ्नो भूमि फिर्ता लिन नेपाल दृढ रहेको भन्दै अरूको उक्साहटमा नेपालले लिपुलेकको मुद्दा उठाएको भन्नु 'होच्याउने' काम भएको जनाए। यसअघि भारतका सेनाध्यक्षले लिपुलेक जोड्ने सडकको उद्घाटनपछि नेपालमा भइरहेको विरोध 'अरू कसैको इशारामा भएको हुनसक्ने' बताएका विवरण आएका थिए। 'उत्तेजनामा होइन ' प्रधानमन्त्रीले उत्तेजना वा आवेशमा आएर कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुरा समेटिएको नक्सा नल्याइएको उल्लेख गरे। उनले भारतले नेपाली भूमि कब्जा गरेर त्रुटि गरेको र अब त्यो सच्याउनुपर्ने बताए। उनले लामो समयदेखि कायम सीमा विवाद वार्ताबाट हल गर्न आफूले प्रस्ताव गरिरहेको उल्लेख गर्दै भारत सत्यको पक्षमा उभिन्छ कि उभिँदैन त्यो आफूले हेरिरहेको बताए। प्रधानमन्त्री ओलीले सरकारले जारी गरेको नक्सा संसदमा प्रस्तुत गरि अनुमोदन गराउने पनि धारणा राखे। उनले नक्सा जारी गर्ने निर्णय 'भारतले कब्जा जमाएका नेपाली भूभाग' फिर्ता ल्याउन अघि बढाइएको प्रयास भएको बताए। नेपालले आफ्नो दाबी गर्दै आएको ती भूभागलाई भारतले लामो समयदेखि आफ्नो रहँदै आएको दाबी गर्ने गरेको छ। संविधान संशोधन गरेर अनुसूचीमा नयाँ नक्सा राखिएपछि नेपालले अझ प्रष्ट भएर भारतसँग वार्ता गर्ने उल्लेख गरे। 'जनगणना र तिरो' उनले विक्रम सम्वत २०१८ सालसम्म कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुरा क्षेत्रमा नेपालले जनगणना गर्ने र तिरो उठाउने काम गरेको प्रमाण रहेको बताए। तर सन् १९६२ मा भारत चीन युद्धसँगै कालापानीमा भारतीय फौज बसेपछि नेपाललाई त्यस क्षेत्रमा जानबाट रोकिएको प्रधानमन्त्रीले संसदमा जानकारी गराए। कालापानीमा भारतीय फौज बसेपछि यो मुद्दा ओझेलमा परेको प्रधानमन्त्रीको भनाइ छ। प्रधानमन्त्री ओलीले भने, "अब लिम्पियाधुरा, लिपुलेक र कालापनीको विषय ओझेलमा पर्न वा सेलाउन दिइने छैन। यसको निष्कर्ष निकालिन्छ। हाम्रो भूभाग हामी फिर्ता लिएर छाड्छौँ।" भारतले आफ्नो भूमि भनेकाले विवाद उत्पन्न भएको उल्लेख गर्दै उनले भने, "हामीले अर्घेल्याईँ गरेको पनि छैन। कूटनीतिक वार्ताको माध्यमबाट ठोस पहल गरिनेछ र हाम्रो भूभाग फिर्ता ल्याउँछौँ।" 'तथाकथित राष्ट्रवाद देखाउनका' लागि सरकारले नक्सा जारी नगरेको बताएका ओलीले भूमि फिर्ता ल्याउन सहज नहुने सङ्केत देखेको बताए। एमसीसीबारे संसदमा छलफल होस् नीति तथा कार्यक्रममा उल्लेख भएको भारतसँग जोड्ने विद्युत प्रसारण लाइन बनाएरै छाड्ने भन्दै संयुक्त राज्य अमेरिकासँग भएको मिलेनियमन च्यालेन्ज कर्पोरेशन सम्झौताबारे संसद्‌मा छलफल हुनुपर्ने बताए। अघिल्लो सरकारले उक्त सम्झौता गरेको र अविछिन्न उत्तराधिकारको सिद्धान्त अनुरूप त्यसको पक्षमा नउभिँदा सरकरको विश्वसनीयतामा प्रश्न उठ्ने बताए। उनले आफ्नो सरकारको नीति तथा कार्यक्रममा एमसीसी नलेखिएको उल्लेख गर्दै एमसीसी पारित नभए पनि लप्सीफेदीदेखि हेटौँडा हुँदै बुटवल जोड्ने प्रसारण लाइन बनाएरै छाड्ने बताए। संसद्‌मा उक्त विषय प्रस्तुत गरिएको भन्दै ओलीले दलहरूले केही विषय भए आपसमा टुङ्ग्याउनुपर्ने उल्लेख गरे। एमसीसीअनुसार अमेरिकाले पाँच वर्षमा नेपाललाई प्रसारणलाइन र सडक निर्माणका लागि झन्डै ६० अर्ब रुपैयाँ अनुदान दिने प्रतिबद्धता गरेको छ। सोही समयभित्र नेपाल सरकारले चाहिँ ती पूर्वाधार विकासमा आफ्नोतर्फबाट करिब १५ अर्ब रुपैयाँ खर्च गर्नु पर्नेछ। तर एमसीसीको अनुमोदनलाई लिएर सत्तरूढ नेकपाभित्र उत्पन्न गम्भीर मतभेदका कारण उक्त सम्झौताको कार्यान्वयनमा प्रश्न खडा भइरहेका छन्। कोरोनाभाइरसमुक्त देश सरकारको पहिलो प्राथमिकता प्रधानमन्त्रीले नेपालमा कोभिड-१९ देखिएका २ जनाको निधन भएकोमा दु:ख व्यक्त गर्दै उनीहरूले कोरोनाभाइरसकै कारण मात्र नभएर अन्य जटिलताका कारण ज्यान गुमाएको हुनसक्ने उल्लेख गरे। तर विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको मापदण्ड अनुसार कोभिड-१९ को सङ्क्रमण पाइएकाले उनीहरूको ज्यान कोरोनाभाइरसका कारणले गएको स्वीकार गरिएको उल्लेख गरे। अधिकांश सङ्क्रमण बाहिरबाट आउनेले सारेको उल्लेख गर्दै भारतबाट आउने व्यक्तिहरूबाट नेपालमा समुदायमा सङ्क्रमण सर्ने अवस्था देखिएकाले सजग हुनुपर्ने उनले बताए। उनले चीनको वुहान, इटली जस्ता स्थानबाट आएको भाइरस भन्दा 'भारतबाट प्रवेश गरेको कोरोनाभाइरस' अलि शक्तिशाली रहेको समेत उल्लेख गरे। उनले भने, "हामीले सीमानामा आएर बस्नेलाई जनप्रतिनिधिका दबाबले पनि रोक्न सकिएन। कहाँबाट सर्‍यो र कोबाट सर्‍यो भन्न सकेका छौँ। अझै पनि हामी नियन्त्रण गर्न सक्छौँ।" प्रधानमन्त्रीले नेपालमा हालसम्म ३४ जिल्लामा ३७७ जनामा कोरोनाभाइरसको सङ्क्रमण पुष्टि भइसकेको पनि संसदलाई जानकारी गराए। उनले देशभर वडा-वडा तहसम्म क्वारन्टीन बनाउने गृहकार्य सरकारले अघि बढाएको बताए। प्रधानमन्त्रीले कोरोनाभाइरसको नियन्त्रण भन्दा पनि सरकारलाई असफल देखाउने प्रयास भएको भन्दै सरकारले देशलाई कोरोनाभाइरसमुक्त पार्ने विषयलाई पहिलो प्राथमिकतामा राखिएको बताए। संसदमा शुक्रवार प्रस्तुत नीति तथा कार्यक्रममा पाँच जना सांसदहरूले संशोधन दर्ता गरेका थिए र १ सय १२ जनाले आफ्ना धारणा राखेका थिए। राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले वार्षिक नीति तथा कार्यक्रम वाचन गर्ने क्रममा कोरोनाभाइरसका कारण सरकारको प्राथमिकता बदलिएको बताएकी थिइन्। उनले नेपाल सरकारले आगामी दिनमा स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगारी तथा आर्थिक पुनरुत्थानलाई विशेष ध्यान दिने बताएकी थिइन्। कोरोनाभाइरस सङ्क्रमण रोक्न लगाइएका लकडाउनले आर्थिक गतिविधि शिथिल भएका कारण यसपालि देशको आर्थिक वृद्धि दर पहिले अपेक्षा गरिएकोभन्दा ४ प्रतिशतभन्दा धेरै दरले घटेर दुई दशमलव दुई सात प्रतिशतमा झर्ने सरकारले अनुमान गरेको छ। नीति तथा कार्यक्रमका आधारमा सरकारले आगामी जेठ १५ गते संसदमा वार्षिक बजेट पेश गर्नेछ।