1896 ஆண்டு காந்தியடிகள் ஒரு சிறிது காலம் இந்தியா வந்து விட்டு குடும்பத்துடன் தென்னாப்பிரிக்கா திரும்பினார்.இந்தியாவில் “தென்னாப்பிரிக்காவில் இந்தியர்களின் பரிதாபநிலையை” விளக்கி ‘பச்சைப்பிரசுரம்’ என்று ஒரு துண்டுப் பிரசுரத்தை வெளியிட்டார். இந்தியர்கள் மத்தியில் தாம் எவ்வளவு புகழ்பெற்றவராக இருந்தார் என்பதையும்,தமது சேவையை அவர்கள் எவ்வளவு போற்றி மதிக்கிறார்கள் என்பதையும் உணர்ந்தார். தென்னாப்பிரிக்காவில் உள்ள பல தொழிலாளர்கள் சென்னை மாகாணத்திலிருந்து வந்நவர்களாதலால் காந்தியடிகள் சென்னை வந்திருந்த பொழுது திரளாக வந்திருந்து பலத்த கரவொலி எழுப்பி உற்சாகமாக வரவேற்றனர்.காந்தியடிகள் தமது குடும்பத்துடன் 1896 ஆம் ஆண்டு டிசம்பர் திங்களில் தென் ஆப்பிரிக்காவிற்குத் திரும்பினார்.
தென்னாப்பிரிக்காவில் முழுவதும் காந்தியடிகள் மிகவும் பிரபலம் அடைந்திருந்தார். அவர் தென் ஆப்பிரிக்காவிற்கு திரும்பி வரும் பொழுது நேட்டால் துறைமுகத்துக் வந்தடைந்தார். அவரை நேட்டால் நகருக்குள் அனுமதிக்கக் கூடாது என்று ஒரு வன்முறைக் கும்பல் போராட்டத்தில் ஈடுபட்டது. அந்தக் கூட்டம் காந்தியடிகள் சென்ற கப்பலிலிருந்து வெள்ளையரல்லாத அனைவரும், தென்னாப்பிரிக்காவில் தங்க வைப்பதற்காககாந்தியடிகளால் அழைத்து வரப்பட்டவர்கள் என்று தவறாக எண்ணிக் கொண்டனர். ஆனால் காந்தியடிகளுடன் வந்தவர்கள் நேட்டால் நகரில் ஏற்கனவே வாழ்ந்து வந்தவர்கள். அதிர்ஸ்டவசமாக காந்தியடிகள் தென்ஆப்பிரிக்க ஆங்கிலேயர்களுடன் நல்லுறவு வைத்திருந்ததால், நேட்டால் துறைமுகத்தின் காவல்துறை கண்பாணிப்பாளரும் அவர் துணைவியாரும் பத்திரமாக காந்தியடிகளை அழைத்துச் சென்றனர். இந்நிகழ்ச்சிக்குப்பின் அங்கிருந்த வெள்ளையர்கள் அவரை உயர்வாக நினைத்து மதிக்கத் துவங்கினர்.
நேட்டால் இந்திய காங்கிரசில் தமது பணியை மீண்டும் துவங்கினார். ஆங்கிலேயர்கள் மீது அவர் கொண்டிருந்த நல்லெண்ணம்,பின்னர் துவங்கிய பூவர் போரை எவ்வாறு கையாள்வது என்பதை முடிவு செய்ய உதவியாக இருந்தது. நல்லெண்ணம் வளர வேண்டும் என்று விரும்பியதால்,பூவர் யுத்தத்தில் போர்ககளத்தில் பங்கேற்று சண்டையிடாவிட்டாலூம் இந்திய மருத்துவ சேவகர்கள் என்று தொண்டர் படையுடன் சேவை செய்தனர்.1900 ஜனவரியில் நடந்த ‘சுப்பயன்காப்’ என்னும் யுத்தம் குறிப்பிடத்தகுந்தாகும்.
காந்தியடிகள் சமத்துவம், சகாதரத்துவம் போன்ற கொள்கைகளில் அசைக்க முடியாத நம்பிக்கை வைத்திருந்தார். ஆங்கிலேய அரசும் இக்கொள்கைகளைக் கொண்டிருப்பதால், ஆங்கில அரசின் அரசியலமைப்புச்சட்டமும்,அரசும், இந்தியர்களுப்பட்ட அனைத்து குடிமக்களுடைய விசுவாசத்தைப் பெற தகுதி வாய்ந்தது என்று நம்பினார்.தென் ஆப்பிரிக்காவின் நிறவெறிக்கொள்கை ஒரு நிரந்திர அணுகுமுறை அல்ல என்றும் ஒரு தற்காலிக ஏற்பாடு என்றும் கருதினார். இந்தியாவிலும் ஆங்கில அரசு தேவை என்றும் அது பொதுமக்களுக்கு நல்லது செய்வதாகவே எண்ணினார்.
ஆங்கிலேயர்களுக்கும், டச்சுக்ககாரர்களுக்கும் நடந்த யுத்தம் மூன்றாண்டு காலம் தொடர்ந்தது. தீவிரமாக நடந்த யுத்தத்தில் ஆங்கிலேயர் வெற்றி பெற்று டிரான்ஸ்வால் மற்றும் ஆர்ஞ்சு பிரீ பகுதிகளை கைவசப் படுத்தினர். ஆங்கிலேயர் வெற்றி தென்னாப்பிரிக்காவில் நீதியை நிலை நாட்டச் செய்யும் எனவும், தாம் தாயகம் திரும்பிவிடலாம் என்று நம்பினார். 1901-இல் நடந்த இந்திய தேசிய காங்கிரசின் மாநாட்டில் கலந்து கொள்ள விரும்பினார். இந்திய தேசிய காங்கிரஸ், நடுத்தர மக்களுக்கு அரசியல் மற்றும் சமூக அடித்தளம் அமைத்துக் கொடுக்கும் என்று நம்பினார்.1885-ஆம் ஆண்டு ஆங்கிலேயர் ஒருவரால் நிறுவப்பட்ட காங்கிரசிற்கு அரசியல் அதிகாரம் எதுவும் இருக்கவில்லை.அரசுக்கு’ஆதரவு நிலைப்பாட்டையே’ அது எடுத்து வந்தது. காந்தியடிகள் கூட்டத்தில் பங்கேற்று தென்னாப்பிரிக்க இந்தியர்களுக்கு ஆதரவான தீர்மானம் இயற்ற வேண்டும் மென்று விரும்பினார். நேட்டாலை விட்டுக்கிளம்புமுன், தேவைப்பட்டால் மீளவும்தென்னாப்பிரிக்கா வருவதாகக் கூறிவிட்டு தாயகம் திரும்பினார்.
1901 ஆம் ஆண்டு நடந்த காங்கிரசு மாநாட்டில் பங்கேற்ற காந்தியடிகளின் நம்பிக்கை வீண்போகவில்லை.முக்கியமான தலைவர்களுள் ஒருவரான கோபால கிருஷ்ண கோகலே அவர்கள் உதவியுடன் தென் ஆப்பிரிக்க இந்தியர்களுக்கு ஆதரவான தீர்மானம் நிறைவேற்றப்பட்டது.காந்தியடிகள், திரு. கோகலே அவர்களின் இல்லத்தில் ஒரு மாத காலம் தங்கியிருந்து பல தலைவர்களைச் சந்தித்தார். இது பிற்காலத்தில் காந்தியடிகளுக்கு மிகவும் பயனுள்ளதாக இருந்தது. காந்தியடிகள் ஏற்கனவே உறுதியுளித்தபடி நேட்டாலுக்குத் திரும்ப வேண்டி வந்தது. ஆங்கிலேயர்களும்,பூவர்களும் நட்பு பாராட்டி ,ஒருங்கிணைந்து இந்தியர்களின் நலனுக்கு முரணாகச் செயல்படுவதாகவும், ஆங்கிலேயர்கள், கனாடா மற்றும் ஆஸ்திரேலியா நாடுகளில் உள்ளது போன்று,அதிகாரத்தை அங்கு வாழும் வெள்ளையர் கைவசம் வழங்கத் திட்டமிட்டுள்ளதாகவும் தகவல் கிடைத்தது.
காந்தியடிகள் உடனடியாகத் தென்னாப்பிரிக்காதிரும்பி ஆங்கிலேய அரசின் குடியேற்றங்களுக்கான செயலாளர் திரு.சாம்பர்லின் அவர்களைச் சந்தித்து, இந்தியர்களுக்கு அநீதி இழைப்பதை மனு மூலம் எடுத்துரைத்தார்.ஆனால் இந்தியர்கள், தென் ஆப்பிரிக்காவை ஆள்பவர்களுக்கு அடங்கிப் போக வேண்டுமென்று செயலாளர் தெளிவாக்கினார். தென் ஆப்பிரிக்காவை ஆளத் தகுதியானவர்கள் டச்சுக்காரார்களும் அங்கு வாழும் ஆங்கிலேயர்களாகும் என்று தெரிவிக்கப்பட்டது.அவர்கள் ”ஆபகாளார்ஸ்” என்றும் அழைக்கப்பட்டனர்.
காந்தியடிகள் இந்தப் புதிய அரசியல் ஏற்பாட்டிற்கு எதிராக அணி திரட்டினார்.நேட்டாலில் தங்கியிருப்பதற்குப் பதிலாக டிரான்ஸ்வால் நகரில் தங்கி போரிலிருந்து திரும்பியவர்களுக்கும், அதிக விலை கொடுத்து அனுமதி அட்டையை வாங்க வேண்டியவர்களுக்கும் உதவிப்புரிந்தார். தாம் குடியிருந்த வீடுகளை ஆங்கிலேயரின் வற்புறுத்தலின் பேரில் காலி செய்ய வேண்டி இடர்பாடுகளை அடைந்தவர்களுக்கும் உதவி புரிந்தார்.தென் ஆப்பிரிக்காவில் அரசியல் சுதந்திரம் மற்றும் இந்தியர்களுக்கு சமவாய்ப்பு என்னும் கொள்கைகளைப் பரப்புவதற்காக ”இந்தியன் ஒபினியன்” என்னும் பத்திரிக்கையைத் துவங்கினார்.பத்திரிக்கையின் அலுவலகத்தில் பல ஐரோப்பிய பெண்கள் பணி புரிந்தனர். பின்னர் நாட்டின் பல பகுதிகளிலிருந்தும் பலர் இப்பணியில் ஈடுப்பட்டனர். இது காந்தியடிகளின் புகழை உயர்த்தவும்,அவர் கொள்கைகளுக்கு விளம்பரத்தையும் தேடித்தந்தது. அதே நேரத்தில் சான் ரச்கின் எழுதிய ’கடையேனுக்கும் கடைத் தேற்றம்’ என்னும் நூலைக் கற்றார். எல்லா விதமான பணியையும் விட உடலுழைப்பால் செய்யும் பணியே மேலானது என்னும் கொள்கையை இந்த நூல் வலியுறுத்தியது. இக்கருத்து காந்தியடிகள் மீது மிகுந்த தாக்கத்தை ஏற்படுத்தியது. காந்தியடிகள் மேலை நாட்டு பழக்கவழக்கங்கள், நடை, உடை, பாவனை அனைத்தையும் அறவே துறந்தார். தமது குடும்பத்துடன் டிரான்ஸ்வால் நகரில் ஒரு பண்ணை வீட்டில் அமைந்த ’போனிகஸ்’ என்னும் குடிலில் குடியேறினார்.இயந்திரங்களின் பயன்பாட்டினைத் தவிர்த்து ’இந்தியன் ஒப்பினியன்’ பத்திரிக்கையைக் கைகளால் அச்சிட்டு வெளியிட்டார். எந்திரங்களின் உதவி இன்றி கைகளால் வேளாண்மை செய்தார்.மேலை நாடுகளின் தாக்கம் இல்லாமல் இந்தியாவின் பாரம்பரியமிக்க விழுமியங்களை மீட்டெடுத்து வள்ர்ப்பது தான் தமது கொள்கையாகக் கருதி நடைமுறைப்படுத்த முயன்றார்.அவர் மின்சாரம், தொழில் நுட்பம் போன்ற மேலை நாடுகளின் தாக்கத்திற்கு உட்பட விரும்பவில்லை.
1906 ஆம் ஆண்டு செப்டம்பர் மாதம் 8 ஆம் தேதி இக்கொள்கையை செயல்படுத்தத் துவங்கினார். டிரான்ஸ்வால் நகரில் கூடியிருந்த திரளான இந்தியர்களை ஒத்துழையாமை இயக்கம் நடத்துவது என்று உறுதியெடுத்துக் கொள்ளும்படி கூறினார்.அப்பொழுது தென் ஆப்பிரிக்கா அரசு 8 வயதுக்கு மேற்பட்ட இந்தியர்கள் அனைவரும் தமது பெயரைப் பதிந்து கொள்ள வேண்டுமென்ரு ஒரு புது விதியைக் கொண்டு வந்தது.
அனைவருக்கும் முன்னோடியாக காந்தியடிகள் தமது பெயரைப் பதிவு செய்ய மறுத்தார். அதன் காரணமாக நீதிபதியின் முன் நிறுத்தப்பட்டு சிறைத்தண்டனை விதிக்கப்பட்டார் ஒத்துழையாமை இயக்கத்தை தாம் கடைப்பிடிப்பதாகவும் தமக்கு இன்னும் அதிகமான தண்டனை வழங்கும் படி கேட்டுக்கொண்டார். காந்தியடிகள் தமது பரப்புரையத் தொடர்ந்து செய்து வந்தார். ஆயிரக்கணக்கான இந்தியர்கள் தமது அனுமதி அட்டையை எதிர்த்தும் அனுமதி அட்டை இல்லாமலேயே டிரான்ஸ்வால் நகருக்குள் நுழைந்தும் தங்களது எதிர்ப்பையும் ஒத்துழையாமையயும் தெரிவித்தார். 1908 ஆம் ஆண்டு மறுபடியும் காந்தியடிகளுடன் பலர் சிறை சென்றனர்.
ஜான்கிறிஸ்டியன் சுமட்சு என்னும் தென் ஆப்பிரிக்கத் தளபதி அனுமதி அட்டை விதியை தளர்த்துவதாகக் கூறி பின் மறுத்துவிட்டார்.
காந்தியடிகள் மனம் தளரவில்லை. 1909 ஆம் ஆண்டு லண்டன் சென்று அங்கு ஆதரவு திரட்டினார்.அதன் பலனாக 1913 ஆம் ஆண்டு தளபதி சுமட்சு இவ்விதியை ரத்து செய்து விட்டார். இருந்தாலும் டிரான்ஸ்வால் பிரதம அமைச்சர் இந்தியர்களை இரண்டாம் தர குடிளாகவே நடத்தினார். அதே சமயம் கேப் காலனி அரசு கிருத்து அல்லாத மற்ற திருமணங்கள் செல்லாது எனச் சட்டம் இயற்றியது. இதன் பயனாக அனைத்து இந்தியக் குழந்தைகளும் திருமணத்திற்கு அப்பால் பிறந்தவர்களாகவே கருதப்பட்டனர். நேட்டால் அரசு இந்தியர்கள் மீது கடுமையான வாக்குவரியை விதித்து கொடுமைப்படுத்தியது. இது போன்று இந்திய கொள்கைகு எதிராக பெரிய அளவில் காந்தியடிகள் ஒத்துழையாமை இயக்கத்தை நடத்தினார். இவ்வியக்கத்தில் பெருவாரியாகப் பெண்கள் பங்கேற்று நேட்டால் நகர எல்லையை அனுமதியில்லாமல் கடந்து வந்தனர்.5000 நிலக்கரிச் சுரங்க ஊழியர்களும் வேலை நிறுத்தத்திலும் ஈடுப்ப்ட்டனர். இவர்கள் காந்தியடிகளின்தலைமையில் கைது செய்வதை எதிர் நோக்கி நேட்டால் எல்லையைக் கடந்தனர்.