சிப்பாய் கலகத்தைத் தொடர்ந்த பல்லாண்டுகளும் தேசிய மற்றும் பிரதேச அளவிலான இந்திய தலைமை குறித்த இந்திய பொதுமக்கள் அபிப்பிராயம், அரசியல் விழிப்புணர்வு, தெளிவுபடுத்தலின் காலமாக இருந்தது. தாதாபாய் நௌரோஜி 1866இல் கிழக்கிந்திய கூட்டமைப்பை உருவாக்கினார், சுரேந்திரநாத் பானர்ஜி 1876இல் இந்திய தேசிய கூட்டமைப்பை நிறுவினார். ஓய்வுபெற்ற பிரித்தானிய பொதுப்பணி சேவகர் ஆலன் ஆக்டவியன் ஹியூமின் பரிந்துரைகளால் தூண்டப்பெற்று 1885 ஆம் ஆண்டு மும்பையில் கூடிய எழுபத்து மூன்று இந்தியப் பிரதிநிதிகள் இந்திய தேசிய காங்கிரசை நிறுவினர். அவர்கள் பெரும்பாலும் முற்போக்கு சிந்தனைவாதிகளாகவும் தேர்ந்த மேற்கத்திய கல்வியாளர்களாகவும், அந்தந்த மாகாண சீர்திருத்தவாதிகளாகவும் சட்டம், கற்பித்தல், இதழியலைத் தொழிலாகவும் கொண்டிருந்தனர். காங்கிரசு கட்சி தொடங்கப்பட்டபோது, நன்கு வரையறுக்கப்பட்ட சித்தாந்தங்களைக் கொண்டிருக்கவில்லை என்பதுடன் அரசியல் அமைப்பிற்குத் தேவையான சில மூலாதாரங்களை மட்டுமே கட்டுப்படுத்தியது. மாறாக, இது பிரித்தானிய அரசாங்கத்திற்கு விசுவாசமாக உள்ள வருடாந்திர அடிப்படையில் சந்திக்கின்ற மற்றும் குறைந்த சிக்கல் நிரம்பிய குடியுரிமைகள் அல்லது அரசாங்கத்திலான குறிப்பாக பொதுப்பணித் துறையில் வாய்ப்புக்கள் போன்றவற்றின் மீதான பல்வேறு தீர்மானங்களை நிறைவேற்றுகின்ற மிகவும் விவாதம் செய்கின்ற ஒரு அமைப்பாகவே இருந்தது. இந்தத் தீர்மானங்கள் இந்திய அரசாங்கத்திற்கும் அவ்வப்போது பிரித்தானிய நாடாளுமன்றத்திற்கும் சமர்ப்பிக்கப்பட்டன. ஆனால் காங்கிரஸின் துவக்ககால பலன்கள் போதுமானவையாக இல்லை. ஒட்டுமொத்த இந்தியாவையும் பிரநிதித்துவம் செய்வதாக கூறிக்கொண்டாலும் காங்கிரசு நாட்டுப்புற மேல்வர்க்க நலன்களின் பிரதிநிதியாகவே இருந்தது; மற்ற பொருளாதார பின்னணிகளிலிருந்து வந்த உறுப்பினர்களின் நலன்கள் புறக்கணிக்கப்பட்டன. லால்-பால்-பால் என்று பிரபலமாக அறியப்பட்டவர்கள் (பால கங்காதர திலகர், பிபின் சந்திர பால், லாலா லஜபதி ராய்), விவேகானந்தர், இராமகிருஷ்ணர், அரவிந்தர், வ. உ. சிதம்பரம்பிள்ளை, சுப்பிரமணிய பாரதி, பங்கிம் சந்திர சட்டர்ஜி, இரவீந்திரநாத் தாகூர் மற்றும் தாதாபாய் நௌரோஜி போன்ற ஆண்களும் மற்றும் ஆங்கில-ஐரியப் பெண்ணான சகோதரி நிவேதிதை போன்ற பெண்களின் படைப்புகள் புத்துணர்ச்சிக்கும் சுதந்திரத்திற்கும் ஆர்வத்தை பரப்பின. பல ஐரோப்பிய மற்றும் இந்திய அறிஞர்களால் இந்தியாவின் பூர்வீக வரலாறு மீண்டும் புதுப்பிக்கப்பட்டது இந்தியர்களிடையே தேசியவாதத்தின் எழுச்சிக்கு ஊக்கமளித்தது. வங்காளப் பிரிவினையை அறிவித்த பிறகு, வங்காள மக்களிடமிருந்து பெரும் எதிர்ப்பு எழுந்தது. ஆரம்பத்தில், பிரிவினை செய்தித்தாள்கள் பிரச்சாரத்தின் மூலம் எதிர்க்கப்பட்டது. இத்தகைய நுட்பங்களை முழுமையாகப் பின்பற்றுபவர்கள் பிரித்தானிய பொருட்களை புறக்கணிக்க வழிவகுத்தனர், மேலும் இந்திய மக்கள் சுதேசி அல்லது இந்தியப் பொருட்களை மட்டுமே பயன்படுத்துவதாகவும், இந்திய ஆடைகளை மட்டுமே அணிவதாகவும் உறுதியளித்தனர். இறக்குமதி செய்யப்பட்ட ஆடைகள் வெறுப்புடன் பார்க்கப்பட்டன. பல இடங்களில், வெளிநாட்டு துணிகளை பொது இடங்களில் எரிக்கும் நிகழ்ச்சிகள் ஏற்பாடு செய்யப்பட்டன. வெளிநாட்டு துணிகளை விற்பனை செய்யும் கடைகள் மூடப்பட்டன. பருத்தி ஜவுளித் தொழில் சுதேசி தொழில் என்று சரியாக விவரிக்கப்படுகிறது. இந்தக் காலகட்டத்தில் சுதேசி ஜவுளி ஆலைகள் வளர்ச்சியடைந்தன. சுதேசி தொழிற்சாலைகள் எல்லா இடங்களிலும் தோன்றின.
" உருவமும் "வந்தே மாதரம்" என்ற வரியும் இடம் பெற்றிருந்தது.]]
1900 வாக்கில், காங்கிரசு ஒரு அகில இந்திய அரசியல் அமைப்பாக உருவெடுத்திருந்தாலும், அதற்கு பெரும்பாலான இந்திய முஸ்லிம்களின் ஆதரவு இல்லை. மத மாற்றம், பசு வதை மற்றும் அரபு எழுத்துகளில் உருது மொழியைப் பாதுகாப்பதற்கு எதிராக இந்து சீர்திருத்தவாதிகள் நடத்திய தாக்குதல்கள், காங்கிரசு மட்டுமே இந்திய மக்களைப் பிரதிநிதித்துவப்படுத்த வேண்டும் என்றால் சிறுபான்மை அந்தஸ்து மற்றும் உரிமைகள் மறுப்பு பற்றிய அவர்களின் கவலைகளை ஆழப்படுத்தியது. உத்தரப் பிரதேசத்தின்அலிகரில் சர் சையத் அகமது கான் முஸ்லிம் மீளுருவாக்கத்திற்கான ஒரு இயக்கத்தைத் தொடங்கினார். இது 1875 ஆம் ஆண்டில் முகம்மதன் ஆங்கிலோ-ஓரியண்டல் கல்லூரி நிறுவப்பட்டது (1920 இல் அலிகர் முஸ்லிம் பல்கலைக்கழகம் என்று மறுபெயரிடப்பட்டது). நவீன மேற்கத்திய அறிவுடன் இசுலாத்தின் பொருந்தக்கூடிய தன்மையை வலியுறுத்துவதன் மூலம் மாணவர்களுக்கு கல்வி கற்பதே இதன் நோக்கமாக இருந்தது. இருப்பினும், இந்தியாவின் முஸ்லிம்களிடையே உள்ள பன்முகத்தன்மை, ஒரே மாதிரியான கலாச்சார மற்றும் அறிவுசார் மீளுருவாக்கத்தை கொண்டு வருவது சாத்தியமற்றதாக இருந்தது.  
விடுதலை இயக்கத்தின் இந்துப் பிரிவு தேசியவாதத் தலைவர் பால கங்காதர திலகரால் வழிநடத்தப்பட்டது. திலகருடன் மகாத்மா காந்தியை தனது அரசியல் வழிகாட்டியாகக் கொண்டிருந்த கோபால கிருஷ்ண கோகலேவும் இருந்தார்.
நிறுவனராகவும் இருந்தகோபால கிருஷ்ண கோகலே]]
காங்கிரசு உறுப்பினர்களிடையே தேசியவாத உணர்வுகள் அரசாங்க அமைப்புகளில் பிரதிநிதித்துவம் பெறுவதற்கும், இந்திய சட்டம் மற்றும் நிர்வாகத்தில் ஒரு கருத்தைக் கொண்டிருப்பதற்கும் வழிவகுத்தன. காங்கிரசுகாரர்கள் தங்களை விசுவாசிகளாக கருதினர். ஆனால் பேரரசின் ஒரு பகுதியாக இருந்தாலும், தங்கள் சொந்த நாட்டை நிர்வகிப்பதில் தங்களது பங்கை விரும்பினர். இந்த போக்கை தாதாபாய் நௌரோஜி வடிவமைத்தார். அவர் ஐக்கிய இராச்சியத்தின் பொது சபைக்கான தேர்தலில் வெற்றிகரமாக போட்டியிட்டு, அதன் முதல் இந்திய உறுப்பினராக ஆனார்.  
தாதாபாய் நௌரோஜி தேசத்தின் விதியாக சுயராஜ்ஜியத்தை ஏற்றுக்கொண்ட முதல் இந்திய தேசியவாதி ஆவார். இந்தியாவின் கலாச்சாரம், வரலாறு மற்றும் மதிப்புகளை புறக்கணித்து அவதூறு செய்த பிரித்தானிய கல்வி முறையை பால கங்காதர திலகர் கடுமையாக எதிர்த்தார். தேசியவாதிகளுக்கு கருத்துச் சுதந்திரம் மறுக்கப்பட்டதையும், தங்கள் தேசத்தின் விவகாரங்களில் சாதாரண இந்தியர்களுக்கு எந்தக் குரலும் பங்கும் இல்லாததையும் கண்டு சினம் கொண்டார். இந்த காரணங்களுக்காக, சுயராஜ்யமே இயற்கையான மற்றும் ஒரே தீர்வாக அவர் கருதினார். "சுயராஜ்ஜியம் எனது பிறப்புரிமை, நான் அதை அடைந்தே தீருவேன்" என்ற அவரது வாக்கியம் இந்தியர்களுக்கு ஒரு உத்வேகமாக இருந்தது.
1907இல் காங்கிரசு இரண்டு பிரிவுகளாகப் பிரிந்தது. திலகர் தலைமையிலான *தீவிரவாதிகள்*, பிரித்தானிய பேரரசைத் தூக்கியெறியவும், அனைத்து பிரித்தானிய பொருட்களையும் கைவிடவும் உள்நாட்டு கிளர்ச்சி மற்றும் நேரடி புரட்சியை ஆதரித்தனர். இந்த இயக்கம் இந்தியாவின் மேற்கு மற்றும் கிழக்குப் பகுதிகளில் பொதுமக்களின் ஈர்ப்பையும், புரட்சியை பின்தொடர்பவர்களையும் பெற்றது. மறுபுறம், தாதாபாய் நௌரோஜி மற்றும் கோபால கிருஷ்ண கோகலே போன்ற தலைவர்களின் தலைமையிலான மிதவாதிகள் பிரித்தானிய ஆட்சியின் கட்டமைப்பிற்குள் சீர்திருத்தத்தை விரும்பினர். இதே கருத்தை கொண்டிருந்த பிபின் சந்திர பால் மற்றும் லாலா லஜபதி ராய் , வ. உ. சிதம்பரம்பிள்ளை மற்றும் அரவிந்தர் போன்ற வளர்ந்து வரும் பொதுத் தலைவர்களால் திலகர் ஆதரிக்கப்பட்டார். இவர்களின் கீழ், இந்தியாவின் மூன்று பெரிய மாநிலங்களான மகாராட்டிரம், வங்காளம் மற்றும் பஞ்சாப் ஆகியவை மக்களின் கோரிக்கையையும் இந்தியாவின் தேசியவாதத்தையும் வடிவமைத்தன. வன்முறை மற்றும் ஒழுங்கு குலைவை ஊக்கவிப்பதாக திலகரை கோகலே விமர்சித்தார். ஆனால் 1906 ஆம் ஆண்டு காங்கிரசுக்கு பொது உறுப்பினர் இல்லை. இதனால் திலக்கும் அவரது ஆதரவாளர்களும் கட்சியை விட்டு வெளியேற வேண்டிய கட்டாயம் ஏற்பட்டது. கட்சி இரண்டாகப் பிரிந்தது.
, கதர் இயக்கத்தின் ஆரம்ப கட்டங்களில் தயாரிக்கப்பட்ட தேசியவாத , சோசலிச இலக்கியங்களின் தொகுப்பு. இந்தியாவில் இது 1913 ஆம் ஆண்டில் தடை செய்யப்பட்டது.]]
இந்த நேரத்தில் திலகர் கைது செய்யப்பட்டதால், இந்திய தாக்குதலுக்கான அனைத்து நம்பிக்கைகளும் ஸ்தம்பித்தன. இந்திய தேசிய காங்கிரசு மக்கள் மத்தியில் நம்பகத்தன்மையை இழந்தது. நிலுவையிலிருக்கும் அரசியலமைப்புச் சீரமைப்பிலிருந்து அரசாங்க சேவைகள் மற்றும் தேர்தல்களில் சிறப்புப் பரிசீலனைகள் உள்ளிட்ட சலுகைகளைக் கோரி முஸ்லிம் பிரதிநிதிகள் அடங்கிய ஒரு குழு தலைமை ஆளுநர் மிண்டோ பிரபுவைச் சந்தித்தது. இந்திய அரசுச் சட்டம், 1909-ல் முஸ்லிம்களுக்கு ஒதுக்கப்பட்ட தேர்ந்தெடுக்கப்பட்ட அலுவலகங்களின் எண்ணிக்கையை அதிகரிப்பதன் மூலம் முசுலிம் லீக்கின் சில கோரிக்கைளை ஆங்கிலேயர்கள் அங்கீகரித்தனர். முஸ்லிம் லீக் இந்துக்கள் ஆதிக்கம் செலுத்தும் காங்கிரசிலிருந்து பிரிந்து செல்வதை, "ஒரு தேசத்திற்குள் ஒரு தேசத்தின்" குரலாக வலியுறுத்தியது.  
மியான்மர், சிங்கப்பூர், மலேசியா, சப்பான், ஆப்கானித்தான், செருமனி, இங்கிலாந்து, கனடா, அமெரிக்கா ஆகிய நாடுகளில் வாழ்ந்த பஞ்சாபி இந்தியர்களால் இந்தியாவின் சுதந்திரத்திற்காக போராட 1913 ஆம் ஆண்டில் வெளிநாடுகளில் கதர் கட்சி உருவாக்கப்பட்டது. இவர்கள் அங்கிருந்தபடியே பிரித்தானியருக்கு எதிரான விடுதலைப் போராட்டத்தில் ஈடுபட்டனர். இந்திய நாட்டின் விடுதலைக்கு உதவிடும் நோக்கில் பல அமைப்புகளை உருவாக்கினர்.