# การปฏิวัติยุคหินใหม่
แผนที่เอเชียตะวันตกเฉียงใต้แสดงแหล่งโบราณคดีหลักๆ ของวัฒนธรรมยุคหินใหม่ก่อนเครื่องปั้นดินเผาประมาณ 7,500ปีก่อนคริสตกาลในเขต "พระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์" สี่เหลี่ยมดำเป็นแหล่งโบราณคดีเกษตรกรรม
การปฏิวัติยุคหินใหม่  หรือ การปฏิวัติเกษตรกรรมครั้งที่หนึ่ง  
เป็นการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ของวัฒนธรรมมนุษย์หลายแห่งในช่วงยุคหินใหม่ในทวีปแอฟโฟร-ยูเรเชีย
จากสังคมคนเก็บของป่าล่าสัตว์ (สังคมแบบยังชีพ) ไปสู่สังคมเกษตรกรรมแบบตั้งถิ่นฐาน จึงช่วยให้ประชากรเพิ่มมากขึ้นเรื่อยๆ ได้
ทำให้มนุษย์สามารถสังเกตการณ์และทดลองกับพืช โดยเรียนรู้วิธีการเติบโตและการพัฒนาของพืช
ความรู้ใหม่ทำให้สามารถปรับพืชป่าเป็นไม้เลี้ยง/เป็นพืชไร่Compare:

หลักฐานทางโบราณคดีชี้ว่า การปรับพืช/สัตว์ชนิดต่างๆ ให้เป็นไม้เลี้ยง/สัตว์เลี้ยงเกิดขึ้นในเขตต่างๆ ทั่วโลก 
เริ่มต้นในสมัยโฮโลซีนเมื่อ 11,700ปีที่แล้วหลังจากสิ้นสุดยุคน้ำแข็งสุดท้าย
เป็นการเปลี่ยนแปลงเข้าสู่สังคมการเกษตรครั้งแรกของมนุษย์ที่ตรวจสอบได้ทางประวัติศาสตร์
การปฏิวัติยุคหินใหม่ทำให้อาหารหลากหลายน้อยลงอย่างมาก
มีผลให้คุณภาพทางโภชนาการของมนุษย์ลดลงเมื่อเทียบกับที่ได้จากการหาของป่าก่อนหน้านี้
แต่เพราะการผลิตอาหารมีประสิทธิภาพมากขึ้น จึงช่วยให้มนุษย์สามารถทุ่มเทความสนใจไปในกิจกรรมอื่นๆ 
และดังนั้นจึงเป็นเหตุการณ์ที่ "จำเป็นอย่างยิ่งเพื่อการเกิดขึ้นของอารยธรรมสมัยใหม่ 
โดยสร้างรากฐานสำหรับการพัฒนาทางอุตสาหกรรมและการเติบโตทางเศรษฐกิจที่ยั่งยืนในกาลต่อมา"

การปฏิวัติยุคหินใหม่ไม่ใช่แค่เพิ่มองค์ความรู้ในการผลิตอาหาร
เพราะในช่วงพันปีถัดมา ก็ได้เปลี่ยนคนเก็บของป่าล่าสัตว์กลุ่มเล็กๆ ที่เร่ร่อนไปเรื่อยซึ่งเป็นรูปแบบหลักของสังคมมนุษย์ยุคก่อนประวัติศาสตร์มาตลอด 
ให้กลายเป็นสังคมตั้งถิ่นฐานโดยอยู่ในบ้านเมืองที่สร้างขึ้น
สังคมเหล่านี้เปลี่ยนสิ่งแวดล้อมทางธรรมชาติไปเป็นอย่างมากด้วยการเพาะปลูกพืชอาหารเฉพาะอย่างๆ 
และมีกิจกรรมต่างๆ เช่น ชลประทานและการถางป่าซึ่งช่วยให้ผลิตอาหารได้เกินพอ
พัฒนาการอื่นๆ ที่พบอย่างแพร่หลายในยุคนี้คือการปรับสัตว์ให้เป็นสัตว์เลี้ยง เครื่องปั้นดินเผา เครื่องมือหินขัด และบ้านรูปสี่เหลี่ยม
ในหลายภูมิภาค การเปลี่ยนเป็นสังคมเกษตรกรรมของมนุษย์ก่อนประวัติศาสตร์ได้ก่อช่วงต่างๆ ที่ประชากรเติบโตอย่างรวดเร็ว
ซึ่งเรียกทางวิชาการว่า neolithic demographic transition (ช่วงเปลี่ยนสภาพทางประชากรยุคหินใหม่)

พัฒนาการเช่นนี้บางครั้งเรียกว่า neolithic package
เป็นรากฐานของการบริหารจัดการและโครงสร้างทางการเมืองแบบรวมศูนย์, การแบ่งสังคมเป็นชั้นๆ,
การถ่ายทอดความรู้ที่ไม่อาศัยบุคคล (เช่น การเขียน), การตั้งถิ่นฐานที่มีประชากรหนาแน่น, การฝึกเป็นผู้เชี่ยวชาญกับการแบ่งแรงงาน, การค้าที่เพิ่มมากขึ้น, การพัฒนาศิลปะและสถาปัตยกรรมที่เคลื่อนย้ายไม่ได้ และการเป็นเจ้าของทรัพย์สินมากขึ้น
อารยธรรมอันเก่าแก่ที่สุดเท่าที่รู้จักคือ อารยธรรมซูเมอร์ในเขตเมโสโปเตเมียตอนใต้ (ประมาณ 6,500ปีก่อน)
ซึ่งเกิดขึ้นพร้อมๆ กับยุคสัมฤทธิ์

ความสัมพันธ์ของลักษณะต่างๆ ของยุคหินใหม่ดังกล่าวกับการเริ่มต้นของเกษตรกรรม
ลำดับการเกิดขึ้นของทั้งสอง 
และความสัมพันธ์เชิงประจักษ์ระหว่างกันที่พบในแหล่งโบราณคดียุคหินใหม่ต่างๆ ยังคงเป็นประเด็นการศึกษา
ทั่วไปเข้าใจว่าจะต่างๆ กันไปในแต่ละที่
โดยไม่ใช่ผลตามกฎสากลทางวิวัฒนาการสังคมอะไรๆ

หลักฐานทางโบราณคดีบ่งชี้ว่าการปรับปรุงพันธุ์พืชและสัตว์เกิดขึ้นแยกกันในหลายแห่งทั่วโลก เริ่มในสมัยโฮโลซีนเมื่อ 11,700ปีก่อน ช่วงเวลาที่เกิดความเปลี่ยนแปลงนี้แตกต่างกันไปในแต่ละภูมิภาค เริ่มจากบริเวณพระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์ราว ก่อนคริสตกาล ตามด้วยลุ่มแม่น้ำแยงซีและแม่น้ำหวงราว 7,000ปีก่อนคริสตกาล และที่สูงนิวกินีราว ก่อนคริสตกาล มีหลายทฤษฎีที่พยายามอธิบายถึงสาเหตุของการเปลี่ยนมาทำการเกษตร เช่น พื้นที่มีความอุดมสมบูรณ์ การใช้เกษตรกรรมเป็นเครื่องมือแสดงอำนาจ การปรับตัวของมนุษย์และพืช สภาพอากาศคงที่หลังยุคน้ำแข็ง และการสูญพันธุ์ของสัตว์ใหญ่ (megafauna) มีหลักฐานการเพาะปลูกธัญพืช 8ชนิดเป็นครั้งแรกในลิแวนต์ช่วงราว 9,500ปีก่อนคริสตกาล ขณะที่การเลี้ยงสัตว์เกิดขึ้นก่อนหน้านั้นโดยสัตว์กลุ่มแรกๆ ที่มนุษย์นำมาเลี้ยงได้แก่ สุนัข (13,000ปีก่อนคริสตกาล) แพะ (10,000ปีก่อนคริสตกาล) สุกร (9,000ปีก่อนคริสตกาล) แกะ (ก่อนคริสตกาล) และวัว (8,000ปีก่อนคริสตกาล)

ถึงแม้การปฏิวัติยุคหินใหม่จะนำพาความก้าวหน้าต่างๆ แต่งานศึกษาทางชาติพันธุ์วิทยาและโบราณคดีหลายชิ้นพบว่า
การกินอาหารจากธัญพืชมากขึ้น ลด เพิ่มการเสียชีวิตในทารก และเพิ่มโรคติดเชื้อและโรคเสื่อม 
การเพาะปลูกกลับจำกัดความหลากหลายของอาหาร ทำให้มนุษย์ขาดวิตามินและแร่ธาตุ 
นอกจากนี้นักประวัติศาสตร์และนักมานุษยวิทยาชาวอเมริกัน จาเร็ด ไดมอนด์ ยังเสนอว่าการเปลี่ยนแปลงนี้ก่อการแบ่งแยกทางสังคมและความเหลื่อมล้ำทางเพศสภาพ

 ภูมิหลัง  
คนเก็บของป่าล่าสัตว์มีความจำเป็นในการดำรงชีพและมีวิถีชีวิตที่ต่างกับเกษตรกร
คนเก็บของป่าล่าสัตว์มักจะเร่ร่อนอพยพไป อาศัยอยู่ในที่พักชั่วคราวในกลุ่มชนเผ่าขนาดเล็ก และติดต่อกับคนภายนอกอย่างจำกัด
อาหารจะสมดุลดีแม้จะขึ้นอยู่กับสิ่งแวดล้อมในแต่ละฤดูกาลเป็นอย่างมาก 
ในทางตรงกันข้าม เพราะอาหารเกษตรมีเกินและวางแผนได้ จึงทำให้มีกลุ่มประชากรใหญ่ขึ้นได้ 
เกษตรกรจึงอยู่ในที่อาศัยอันถาวรยิ่งกว่า ในชุมชนที่มีประชากรหนาแน่นกว่า ซึ่งวิถีชีวิตของคนเก็บของป่าล่าสัตว์รองรับไม่ได้
ความจำเป็นต้องวางแผนและประสานงานเกี่ยวกับทรัพยากรและแรงงานตามฤดูกาลก็ส่งเสริมให้มีการแบ่งแรงงาน ซึ่งค่อยๆ เพิ่มความเชี่ยวชาญทางแรงงานในด้านต่างๆ และเพิ่มความซับซ้อนของสังคม
การพัฒนาเครือข่ายการค้าต่อมาเพื่อแลกเปลี่ยนสินค้าและบริการส่วนเกิน ก็ทำให้ชาวเกษตรติดต่อกับกลุ่มภายนอก 
ซึ่งส่งเสริมการแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรม มีผลเป็นการเกิดอารยธรรมและวิวัฒนาการทางเทคโนโลยี

อย่างไรก็ตาม การเพิ่มขึ้นของประชากรและความอุดมสมบูรณ์ของอาหารไม่ต้องสัมพันธ์กับสุขภาพที่ดีขึ้น
การพึ่งพาพืชอาหารหลักที่หลากหลายอย่างจำกัดมากอาจส่งผลเสียต่อสุขภาพ แม้จะเลี้ยงคนได้มากขึ้น
ข้าวโพดขาดกรดอะมิโนที่จำเป็นบางชนิด (เช่น ไลซีนและทริปโตเฟน) และมีธาตุเหล็กน้อย
อนึ่ง กรดไฟติกที่มีอยู่ในข้าวโพดอาจขัดการดูดซึมสารอาหาร
ปัจจัยอื่นๆ ที่น่าจะส่งผลกระทบต่อสุขภาพของชาวเกษตรกรยุคแรกๆ และปศุสัตว์ที่เลี้ยงไว้ 
ก็คือการเพิ่มจำนวนของปรสิตและสัตว์ก่อกวนและนำโรคซึ่งเกี่ยวกับของเสียของมนุษย์และแหล่งอาหารและน้ำที่ปนเปื้อน
ปุ๋ยและชลประทานอาจเพิ่มผลผลิตพืช แต่ก็อาจส่งเสริมการแพร่พันธุ์ของแมลงและแบคทีเรียในท้องถิ่น
การเก็บรักษาธัญพืชก็จะดึงดูดแมลงและสัตว์ฟันแทะเพิ่มเติม

 การเปลี่ยนเป็นสังคมเกษตร 

นักโบราณคดีชาวออสเตรเลีย วี. กอร์ดอน ไชลด์ ได้บัญญัติคำว่า neolithic revolution (การปฏิวัติยุคหินใหม่) ขึ้นในหนังสือ Man Makes Himself (มนุษย์สร้างตัวเอง, 1936)
โดยใช้คำว่า "การปฏิวัติ" เพื่อแสดงความสำคัญ คือระดับการเปลี่ยนแปลงที่เกิดกับชุมชนที่ยอมรับใช้และปรับปรุงวิธีการเกษตร

กระบวนการนี้เริ่มขึ้นในเขตต่างๆ ของพระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์ระหว่าง ก่อนคริสตกาลThissen, L. "Appendix I, The CANeW 14C databases, Anatolia 10,000–5000 cal. BC." in: F. Gérard and L. Thissen (eds.),  The Neolithic of Central Anatolia. Internal developments and external relations during the 9th–6th millennia cal BC, Proc. Int. CANeW Round Table, Istanbul 23–24 November 2001, (2002)
ส่วนในโบราณสถาน Kuk Early Agricultural Site ของงปาปัวนิวกินีในเมลานีเชีย นี่อาจเริ่มเมื่อ 8,000ปีก่อนคริสตกาล
ในทุกที่ นี้เป็นการเปลี่ยนวิถีชีวิตแบบคนเก็บของป่าล่าสัตว์ที่เร่ร่อนกลายเป็นเกษตรกรที่ตั้งถิ่นฐานอยู่เป็นที่ 
โดยมีการปรับพืชและสัตว์ให้เป็นพืชเลี้ยง/สัตว์เลี้ยง โดยขึ้นอยู่กับชนิดที่มีและวัฒนธรรมท้องถิ่น
งานวิจัยทางโบราณคดีปี2003 ชี้ว่าในบางภูมิภาค เช่น คาบสมุทรอินโดจีน การเปลี่ยนจากนักเก็บของป่าล่าสัตว์ไปเป็นเกษตรกรไม่ได้เกิดอย่างเป็นเส้นตรง แต่จะต่างๆ กันแล้วแต่เขตภูมิภาค

ทฤษฎีที่โดดเด่นที่สุดจากหลายทฤษฎี (ซึ่งไม่จำเป็นต้องใช้แยกกัน) เกี่ยวกับปัจจัยการพัฒนาเกษตรกรรมรวมทั้ง
 ทฤษฎีโอเอซิส ซึ่งนักธรณีวิทยาชาวอเมริกัน ราฟาเอล พัมเพลลี เสนอในปี1908 แล้วต่อมานักโบราณคดีชาวออสเตรเลีย วี. กอร์ดอน ไชลด์ ได้ทำให้นิยมในปี1928 ทฤษฎีนี้ระบุว่า สภาพภูมิอากาศได้แห้งลงเพราะความกดอากาศต่ำของมหาสมุทรแอตแลนติกได้เคลื่อนตัวไปทางเหนือ ชุมชนต่างๆ จึงได้ยุบตัวเข้าสู่โอเอซิส ซึ่งทำให้อยู่ใกล้ชิดกับสัตว์ป่า แล้วจึงปรับเป็นสัตว์เลี้ยงพร้อมๆ กับการเพาะปลูกเมล็ดพืช แต่ปัจจุบันทฤษฎีนี้ไม่ได้การสนับสนุนจากนักโบราณคดี เพราะข้อมูลสภาพอากาศที่ได้ในภายหลังชี้ว่า ภูมิภาคนี้ชื้นขึ้นแทนที่จะแห้งลง
 ทฤษฎี Hilly Flanks ปี1948 ของนักโบราณคดีชาวอเมริกัน โรเบิร์ต จอห์น เบรดวูด ซึ่งเสนอว่าการเกษตรเริ่มต้นในบริเวณไหล่เขาของเทือกเขาทอรัสและซากรอส ซึ่งสภาพอากาศไม่ได้แห้งแล้งอย่างที่ไชลด์เชื่อ และพื้นที่ซึ่งอุดมสมบูรณ์ก็สนับสนุนพืชและสัตว์หลายชนิดที่เหมาะสมในการนำมาเลี้ยง
 แบบจำลองการเลี้ยงฉลอง (Feasting model) โดยไบรอัน เฮย์เดน เสนอว่า การเกษตรได้การขับเคลื่อนจากการแสดงอำนาจอย่างโอ้อวด เช่น การจัดงานเลี้ยงฉลองเพื่อแสดงความเป็นใหญ่ ซึ่งต้องจัดเตรียมอาหารเป็นจำนวนมาก จึงขับเคลื่อนเทคโนโลยีทางการเกษตร
 ทฤษฎีประชากรศาสตร์ (Demographic theories) ที่เสนอโดยนักธรณีวิทยาชาวอเมริกัน คาร์ล เซาเออร์ แล้วปรับปรุงโดยนักโบราณคดีชาวอเมริกัน ลูอิส บินฟอร์ด และนักโบราณคดีชาวเอมริกัน เคนต์ แฟลนเนอรี เสนอว่าประชากรที่ตั้งถิ่นฐานเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ จนถึงขีดสุดที่สภาพแวดล้อมท้องถิ่นจะรองรับได้ จึงต้องการอาหารมากกว่าที่จะเก็บรวบรวมได้ โดยปัจจัยทางสังคมและเศรษฐกิจต่างๆ ก็ช่วยผลักดันความต้องการอาหารด้วย
 ทฤษฎีวิวัฒนาการ/การตั้งใจทำ โดยนักโบราณคดีชาวอเมริกัน เดวิด รินโดสและอื่นๆ พิจารณาการเกษตรว่าเป็นการปรับตัวทางวิวัฒนาการของพืชและมนุษย์ เริ่มจากการปรับเป็นไม้เลี้ยงด้วยการปกป้องพืชป่า ทำให้พืชปรับตัวอย่างเฉพาะเจาะจงต่อสถานที่ แล้วก็จะเกิดการปรับตัวเป็นไม้เลี้ยงอย่างสมบูรณ์
 นักชีววิทยาชาวอเมริกัน ปีเตอร์ ริเชอร์สัน, นักโบราณคดีชาวอเมริกัน โรเบิร์ต บอยด์ และโรเบิร์ต เบตทิงเกอร์ เสนอว่าการเกษตรเกิดขึ้นพร้อมกับสภาพภูมิอากาศที่เสถียรยิ่งๆ ขึ้นในช่วงเริ่มต้นของยุคโฮโลซีน นักโบราณคดีชาวแคนาดา โรนัลด์ ไรท์ ได้เพิ่มความนิยมกับสมมติฐานนี้
 นักประวัติศาสตร์ชาวรัสเซีย เลโอนิด กรินิน อ้างว่าไม่ว่าจะปลูกพืชชนิดใด การคิดค้นการเกษตรโดยอิสระมักเกิดขึ้นในสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติที่พิเศษเสมอ (เช่น เอเชียอาคเนย์) เพราะสันนิษฐานว่าการเพาะปลูกธัญพืชเริ่มขึ้นในตะวันออกใกล้ที่เนินเขาของอิสราเอลหรือของอียิปต์ ดังนั้นกรินินจึงกำหนดจุดเริ่มต้นของปฏิวัติการเกษตรในช่วง ก่อน แม้ในบางกรณี พืชที่เพาะปลูกครั้งแรกหรือกระดูกของสัตว์เลี้ยงจะมีอายุเก่าแก่ถึง Grinin L.E. "Production Revolutions and Periodization of History: A Comparative and Theoretic-mathematical Approach". Social Evolution & History. Volume 6, Number 2. September 2007.  .
 นักโบราณคดีชาวอังกฤษ แอนดรูว์ มัวร์ เสนอว่าการปฏิวัติยุคหินใหม่เกิดจากพัฒนาการเป็นช่วงเวลายาวนานในแถบลิแวนต์ โดยอาจเริ่มต้นในช่วงระหว่างยุคหินเก่าตอนปลายกับยุคหินใหม่ (Epipaleolithic) ในงาน "การประเมินปฏิวัติยุคหินใหม่อีกครั้ง" นักโบราณคดีชาวอเมริกัน แฟรงค์ โฮล ได้อธิบายความสัมพันธ์ระหว่างกาปรับพืช/สัตว์มาเลี้ยงเพิ่มเติม คือเสนอว่าเหตุการณ์เหล่านี้อาจเกิดขึ้นต่างหากๆ ในช่วงเวลาที่ต่างกัน ในที่ต่างๆ อันยังไม่ได้สำรวจ  เขาให้ข้อสังเกตว่าไม่พบสัตว์เลี้ยงครบทุกชนิด (คือแพะ แกะ วัว และหมู) จนกระทั่งถึงช่วงหกพันปีก่อนคริสตกาลที่แหล่งโบราณคดีประเทศซีเรียคือ เทลล์ รามาด โฮลจึงสรุปว่า "ในการสืบค้นหาในอนาคต ควรให้ความสนใจอย่างใกล้ชิดกับบริเวณชายแดนทางตะวันตกของลุ่มแม่น้ำยูเฟรทีส โดยอาจไกลไปทางตอนใต้จนถึงคาบสมุทรอาหรับ โดยเฉพาะในบริเวณลำน้ำหรือลำธารที่แห้งผากซึ่งน้ำฝนจากสมัยไพลสโตซีนไหลผ่าน"

 การเก็บเกี่ยวธัญพืชในช่วงแรก (เมื่อ 23,000ปีก่อน)  
thumb|
เคียวหินเก็บเกี่ยวธัญพืชอายุ 23,000ปี
โบราณสถานโอฮาโล 2 ซึ่งเป็นค่ายของชาวประมง-นักเก็บของป่าล่าสัตว์อายุ 23,000ปีบนชายฝั่งทะเลกาลิลีทางตอนเหนือของประเทศอิสราเอล 
ให้หลักฐานที่เก่าแก่ที่สุดสำหรับการใช้เครื่องมือเก็บเกี่ยวธัญพืชที่เป็นใบมีดหินเหล็กไฟ 5 ชิ้นซึ่งระบุโดยอาศัยการวิเคราะห์รอยสึก (use-wear analysis) และความมันวาว (sickle-gloss)
โบราณสถานแห่งนี้มีการอยู่อาศัยในช่วงระหว่างยุคหินเก่าตอนปลายกับยุค Epipaleolithic ตอนต้น จึงอาจจัดว่าอยู่ในทั้งสองยุคสมัย

รอยการสึกหรอชี้ว่าเครื่องมือได้ใช้ในการเก็บเกี่ยวธัญพืชป่าที่ใกล้จะสุก ไม่นานก่อนที่เมล็ดจะสุกแล้วกระจายตัวไปตามธรรมชาติ
เครื่องมือไม่ได้ใช้อย่างสมบุกสมบันและสะท้อนให้เห็นการเก็บเกี่ยวสองรูปแบบ เป็นมีดหินเหล็กไฟที่ถือด้วยมือ และมีดหินที่ติดเข้ากับด้ามจับ
การค้นพบนี้สร้างความรู้ใหม่ในเรื่องเทคนิคการเก็บเกี่ยวธัญพืชประมาณ 8,000ปีก่อนวัฒนธรรมนาทูเฟียน (ก่อน) และ 12,000ปีก่อนการก่อตั้งชุมชนเกษตรประจำที่ในตะวันออกใกล้
อนึ่ง นี้ยังเข้ากับหลักฐานการเพาะปลูกธัญพืชเป็นครั้งแรกของมนุษย์ในโบราณสถานแห่งนี้ และการใช้เครื่องมือบดที่ทำจากหิน 50px Material was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

 การทำให้พืชเป็นไม้เลี้ยง 
เมื่อการเกษตรเริ่มแรงขึ้นราวๆ 9,000ปีที่แล้ว 
กิจกรรมของมนุษย์มีผลเป็นการคัดเลือกพันธุ์หญ้าธัญพืช (เริ่มต้นจากข้าวเอ็มเมอร์ ข้าวไอน์คอร์น และข้าวบาร์เลย์)
แต่ไม่ใช่เพียงแค่พืชที่ให้พลังงานมากกว่าเพราะเมล็ดใหญ่
พืชที่มีลักษณะต่างๆ เช่นเมล็ดเล็กหรือมีรสขมถูกมองว่าไม่พึงประสงค์
พืชที่สลัดเมล็ดเร็วเมื่อสุกมักจะไม่ได้เก็บเกี่ยว ดังนั้นจึงไม่เก็บไว้แล้วปลูกในฤดูกาลต่อไป
การเก็บเกี่ยวติดต่อกันหลายปีเท่ากับเป็นการคัดเลือกโดยธรรมชาติสำหรับสายพันธุ์ที่พืชเก็บเมล็ดที่กินได้ไว้นานกว่า

250px|thumb|left|
ชิ้นส่วนใบเคียวรูป "ชิ้นส้ม" ซึ่งไม่มีฟันเลื่อย
พบเป็นจำนวนมากที่โบราณสถานคาราอูน 2 โดยมักจะอยู่ร่วมกับเครื่องมือยุคหินใหม่ชนิดหนัก (Heavy Neolithic) ในห้องทำหินเหล็กไฟในในเลบานอน
นักโบราณคดีชาวอังกฤษ เจมส์ เมลลาร์ต เสนอว่าอาจมีอายุมากกว่าวัฒนธรรมยุคหินใหม่ซึ่งมีเครื่องปั้นดินเผา (Pottery Neolithic) ที่เมืองโบราณ Byblos ซึ่งมีอายุประมาณ 8,400ปีก่อน
นักวิทยาศาสตร์ทางเกษตร/พันธุกรรมชาวอิสราเอล แดเนียล โซฮารี ได้ระบุพืชหลายสายพันธุ์ว่าเป็น "พืชบุกเบิก" หรือพืชบรรพบุรุษยุคหินใหม่ (Neolithic founder crops)
เขาเน้นย้ำความสำคัญของข้าวสาลี ข้าวบาร์เลย์ และข้าวไรย์ และเสนอว่า
การปรับแฟลกซ์, ถั่วลันเตา, ถั่วหัวช้าง, ถั่ว Vicia ervilia และถั่วเลนทิลให้เป็นไม้เลี้ยงเกิดภายหลังกว่าเล็กน้อย
จากการวิเคราะห์ยีนของพืชที่นำมาเลี้ยง 
เขาชอบใจทฤษฎีว่ามีการทำให้เป็นไม้เลี้ยงเพียงครั้งเดียวหรืออย่างมากก็ไม่กี่ครั้งสำหรับแต่ละแท็กซอน 
ซึ่งแพร่กระจายเป็นวงจาก Levantine corridor ไปรอบเขตพระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์แล้วต่อมาเข้าสู่ยุโรป
ส่วนนักโบราณคดีชาวอังกฤษ กอร์ดอน ฮิลล์แมน และสจ๊วต เดวีส์ ได้ทดลองกับข้าวสาลีป่าหลายสายพันธุ์เพื่อแสดงว่า
กระบวนการปรับเป็นไม้เลี้ยงน่าจะเกิดขึ้นในช่วงเวลาที่ค่อนข้างสั้นระหว่าง 

การปรับพืชเป็นไม้เลี้ยงบางกรณีจะล้มเหลว บางครั้งจะพยายามอีกแล้วสำเร็จเป็นพันๆ ปีต่อมา 
เช่น ในยุคหินใหม่เขตอนาโตเลีย มีการพยายามกับข้าวไรย์แล้วเลิกไป ต่อมาพืชไปถึงยุโรปโดยเป็นเมล็ดวัชพืช แล้วจึงนำไปเลี้ยงได้สำเร็จ เป็นพันๆ ปีหลังจากการเกษตรแรกสุด
ถั่วเลนทิลป่ามีปัญหาอื่น คือเมล็ดพืชป่าส่วนใหญ่จะไม่งอกในปีแรก 
หลักฐานแรกของการทำให้ถั่วเลนทิลเป็นไม้เลี้ยง คือจะงอกในปีแรก ปรากฏในยุคหินใหม่ตอนต้นที่โบราณสถาน Jerf el Ahmar ปัจจุบันในประเทศซีเรีย
แล้วได้แพร่กระจายอย่างรวดเร็วไปทางใต้ไปถึงโบราณสถานนิคม Netiv HaGdud ในหุบเขาจอร์แดนในเวสต์แบงก์
การเปลี่ยนเป็นไม้เลี้ยงทำให้พืชที่เป็นบรรพบุรุษปรับตัวแล้วในที่สุดก็ใหญ่ขึ้น เก็บเกี่ยวได้ง่ายขึ้น เก็บไว้ในยุ้งได้ดีขึ้น และมีประโยชน์ต่อมนุษย์ยิ่งขึ้น

thumb
|หินบดหรือหินโม่ยุคหินใหม่สำหรับแปรรูปธัญพืช
มะเดื่อที่ขยายพันธุ์แบบคัดเลือก ข้าวบาร์เลย์ป่า และข้าวโอ๊ตป่าพบว่าปลูกอยู่ในโบราณสถานยุคหินใหม่ตอนต้นคือ Gilgal I (ในหุบเขาจอร์แดน เวสต์แบงก์)
ซึ่งในปี2006
นักโบราณคดีได้พบกองเมล็ดพันธุ์พืชที่ว่าแต่ละชนิดในปริมาณที่เกินกว่าจะเป็นผลการเก็บพืชป่าอย่างมีการบริหารวางแผน (intensive gathering) ในชั้นดินที่สามารถกำหนดอายุได้ประมาณ 11,000ปีก่อน
พืชบางชนิดที่เคยทดลองปลูกแล้วละทิ้งในช่วงยุคหินใหม่ในตะวันออกใกล้ยุคโบราณ (Ancient Near East) เช่นที่พบใน Gilgal I ต่อมาก็ได้ปรับเป็นพืชเลี้ยงได้สำเร็จในส่วนอื่นๆ ของโลก

เมื่อเกษตรกรยุคแรกได้บูรณาการเทคนิคการเกษตรต่างๆ เช่น การชลประทาน แล้ว (มีหลักฐานย้อนไปถึงพันปีที่6 ก่อนคริสตกาลในจังหวัดฆูเซสถาน ประเทศอิหร่าน) 
ก็ได้ผลผลิตเกินแล้วจึงต้องเก็บรักษา
ผู้เก็บของป่าล่าสัตว์ส่วนใหญ่เก็บอาหารไว้ไม่ได้นานเพราะมีชีวิตแบบเร่รอน ในขณะที่ผู้อาศัยเป็นหลักแหล่งสามารถเก็บพืชผลส่วนเกินได้
ในที่สุด ก็มีการพัฒนายุ้งฉางขึ้นซึ่งทำให้หมู่บ้านสามารถเก็บเมล็ดพืชได้นานขึ้น
ดังนั้น เมื่อมีอาหารมากขึ้น ประชากรก็จึงเพิ่มขึ้นและชุมชนก็พัฒนาช่างฝีมือเฉพาะทางและเครื่องมือที่ก้าวหน้ามากขึ้น

อย่างไรก็ดี กระบวนการนี้ก็ไม่เกิดเป็นแบบเส้นตรงอย่างที่เคยคิด แต่เป็นความพยายามที่ซับซ้อนโดยมนุษย์ในที่ต่างๆ ด้วยวิธีต่างๆ กัน
thumb|
การแพร่กระจายของข้าวบาร์เลย์ระหว่าง ก่อนตามการวิเคราะห์ทางพันธุกรรม

 การแพร่กระจายของพืชในกรณีของข้าวบาร์เลย์ 

ข้าวบาร์เลย์ หนึ่งในพืชผลที่สำคัญที่สุดของโลก ได้ทำให้เป็นพืชเลี้ยงในตะวันออกใกล้เมื่อประมาณ 11,000ปีก่อน
เป็นพืชที่ทนทานมาก เติบโตได้ในสภาพแวดล้อมที่หลากหลายแม้ในที่ๆ เพาะปลูกยาก เช่น ในที่สูงและในที่ละติจูดสูง
หลักฐานทางโบราณพฤกษศาสตร์แสดงว่าข้าวบาร์เลย์ได้แพร่กระจายไปทั่วยูเรเชียภายในปี2,000 ก่อนคริสตกาล
เพื่อชี้เส้นทางที่การเพาะปลูกข้าวบาร์เลย์แพร่กระจายไปทั่วยูเรเชียให้ชัดเจนยิ่งขึ้น 
มีการวิเคราะห์ทางพันธุกรรมเพื่อกำหนดความหลากหลายทางพันธุกรรมและโครงสร้างกลุ่มประชากรต่างๆ ของแท็กซาข้าวบาร์เลย์ที่ยังมีอยู่
ซึ่งแสดงว่า ข้าวบาร์เลย์ที่เพาะปลูกได้แพร่กระจายไปทั่วยูเรเชียผ่านเส้นทางต่างๆ ซึ่งน่าจะต่างกันทั้งโดยเวลาและพื้นที่50px Material was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License  

 การพัฒนาและการแพร่กระจาย 
 จุดเริ่มต้นในแถบเลแวนต์ 
 upright = 1.5|thumb|
ยุคหินใหม่มีลักษณะเฉพาะคือการตั้งถิ่นฐานถาวรของมนุษย์และการพัฒนาเกษตรกรรมตั้งแต่ประมาณ 10,000ปีก่อน
ภาพแสดงการจำลองที่อยู่อาศัยยุคหินใหม่ของวัฒนธรรม Pre-Pottery Neolithic B ณ โบราณนิคม Aşıklı Höyük ในประเทศตุรกี
เกษตรกรรมปรากฏขึ้นครั้งแรกในเอเชียตะวันตกเฉียงใต้ประมาณ 2,000ปีต่อมาราวๆ ที่แล้ว
ภูมิภาคนี้เป็นศูนย์กลางการทำธัญพืช 3ชนิดให้เป็นไม้เลี้ยง (รวมข้าวไอน์คอร์น ข้าวเอมเมอร์ และข้าวบาร์เลย์) ถั่ว 4ชนิด (ถั่วเลนทิล ถั่วลันเตา ถั่ว Vicia ervilia และถั่วหัวช้าง) และแฟลกซ์
การปรับให้เป็นไม้เลี้ยงเป็นกระบวนการที่ช้าซึ่งเกิดขึ้นในหลายภูมิภาค 
โดยมีการเพาะปลูกก่อนจะสามารถปรับให้เป็นไม้เลี้ยงเป็นร้อยๆ พันๆ ปี

การค้นพบเมล็ดพืชจำนวนมากและหินบดอันหนึ่งที่แหล่งโบราณคดีสมัย Epipalaeolithic ที่ โอฮาโล 2 ซึ่งมีอายุราว 19,400ปีก่อน เป็นหลักฐานที่เก่าแก่ที่สุดบางส่วนสำหรับการวางแผนปลูกพืชเป็นอาหาร
และชี้ว่า มนุษย์ที่โอฮาโล 2 แปรรูปเมล็ดธัญพืชก่อนบริโภคCompiled largely with reference to: 
เนิน Tell Aswad เป็นแหล่งเกษตรกรรมที่เก่าแก่ที่สุด โดยพบข้าวสาลีเอมเมอร์ที่ทำให้เป็นพืชเลี้ยงซึ่งมีอายุ 10,800ปีก่อนvan Zeist, W. Bakker-Heeres, J.A.H., Archaeobotanical Studies in the Levant 1. Neolithic Sites in the Damascus Basin: Aswad, Ghoraifé, Ramad., Palaeohistoria, 24, 165–256, 1982.
หลังจากนั้นไม่นานก็พบข้าวบาร์เลย์แบบมีเปลือกมีสองแถวเรียงไปตามก้าน ซึ่งทำให้เป็นพืชเลี้ยงครั้งแรกในเมืองเจริโคในหุบเขาจอร์แดนและในโบราณสถาน Iraq ed-Dubb ในประเทศจอร์แดนHopf, Maria., "Jericho plant remains" in Kathleen M. Kenyon and T. A. Holland (eds.) Excavations at Jericho 5, pp. 576–621, British School of Archaeology at Jerusalem, London, 1983.

โบราณสถานอื่นๆ ในเขต Levantine corridor ที่มีหลักฐานของเกษตรกรรมยุคแรกรวมทั้ง Wadi Faynan 16 และ Netiv Hagdud
นักโบราณคดีชาวฝรั่งเศส ฌาคส์ โกแวง ตั้งข้อสังเกตว่าผู้ตั้งถิ่นฐานของ Tell Aswad ไม่ได้ปรับให้เป็นพืชเลี้ยง ณ ที่นั้น แต่ "มาถึงพร้อมกับเมล็ดพันธุ์สำหรับปลูก อาจจะมาจากเทือกเขาแอนไทเลบานอนที่อยู่ใกล้เคียง"
ในเขตพระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์ด้านตะวันออก พบหลักฐานการเพาะปลูกพืชป่าที่โบราณสถาน Choga Gholan ในประเทศอิหร่าน โดยมีอายุ 12,000ปีก่อน 
และพบข้าวเอมเมอร์ที่ปรับให้เป็นพืชเลี้ยงเมื่อ 9,800ปีก่อน 
ซึ่งชี้ว่า อาจมีหลายภูมิภาคในเขตพระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์ที่ทำธัญพืชให้เป็นไม้เลี้ยงในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน
วัฒนธรรมคาราอูนที่ใช้เครื่องมือยุคหินใหม่แบบหนัก (Heavy Neolithic) ได้พบที่โบราณสถานประมาณ 50แห่งในเลบานอนรอบๆ ต้นน้ำแม่น้ำจอร์แดน แม้จะไม่เคยกำหนดอายุได้อย่างน่าเชื่อถือ

ในหนังสือ ปืน เชื้อโรค และเหล็กกล้า นักภูมิศาสตร์ชาวอเมริกัน จาเร็ด ไดมอนด์อ้างว่า 
พื้นที่อันกว้างใหญ่ที่เรียงตัวไปในแนวตะวันออก–ตะวันตกของเขตภูมิอากาศแบบอบอุ่นในทวีปยูเรเชียและแอฟริกาเหนือ
ให้ความได้เปรียบทางภูมิศาสตร์เป็นอย่างมากแก่คนที่อาศัยอยู่ที่นั่น
ทำให้ได้ความเป็นต่อในปฏิวัติยุคหินใหม่
ทั้งสองภูมิภาคมีสภาพภูมิอากาศแบบอบอุ่นเหมาะสมสำหรับการทำเกษตรกรรมในยุคแรกๆ
ทั้งสองอยู่ใกล้กับพืชและสัตว์หลายชนิดที่ปรับนำมาเลี้ยงได้ง่าย
เทียบกับพื้นที่ที่ทวีปเรียงตัวไปในแนวเหนือ–ใต้ เช่น ทวีปอเมริกาและแอฟริกา ซึ่งพืชผลและต่อมาสัตว์เลี้ยง จะไม่สามารถแพร่กระจายข้ามผ่านเขตร้อนได้

 ยุโรป  
thumb | upright = 1.3|
การแพร่กระจายของเกษตรกรรมจากเอเชียตะวันตกเฉียงใต้เข้าสู่ยุโรประหว่าง ก่อนคริสตกาล
นักโบราณคดีได้ติดตามการเกิดขึ้นของสังคมผลิตอาหารในภูมิภาคเลแวนต์ของเอเชียตะวันตกเฉียงใต้ ในช่วงปลายยุคน้ำแข็งครั้งสุดท้ายประมาณ 12,000ปีก่อนคริสตกาล ซึ่งพัฒนาเกิดเป็นวัฒนธรรมที่มีลักษณะเฉพาะๆ ในแต่ละภูมิภาคภายในพันปีที่8 ก่อนคริสตกาล
ซากของสังคมผลิตอาหารในภูมิภาคทะเลอีเจียนได้กำหนดอายุด้วยคาร์บอนว่าอยู่ในช่วงประมาณ 6,500ปีก่อนคริสตกาลที่โบราณสถานคนอสซอส, ถ้ำ Franchthi และแหล่งโบราณคดีบนแผ่นดินใหญ่หลายแห่งในเขตเทสซาลี (Thessaly) ทั้งสามในประเทศกรีซปัจจุบัน
แล้วกลุ่มวัฒนธรรมยุคหินใหม่ต่างๆ ก็ปรากฏขึ้นในไม่นานหลังจากนั้นในคาบสมุทรบอลข่านและยุโรปกลางตอนใต้
วัฒนธรรมยุคหินใหม่ของยุโรปตะวันออกเฉียงใต้ (คาบสมุทรบอลข่านและทะเลอีเจียน) มีความต่อเนื่องบางอย่างกับกลุ่มในเอเชียตะวันตกเฉียงใต้และอนาโตเลีย (เช่น Çatalhöyük)

หลักฐานปัจจุบันชี้ว่า วัฒนธรรมวัสดุยุคหินใหม่ได้นำเข้ามาในยุโรปผ่านอนาโตเลียตะวันตก
คือแหล่งโบราณคดียุคหินใหม่ทุกแห่งในยุโรปมีเครื่องปั้นดินเผา มีพืชและสัตว์ที่ได้ปรับไว้เลี้ยงในเอเชียตะวันตกเฉียงใต้รวมทั้งข้าวไอน์คอร์น ข้าวเอมเมอร์ ข้าวบาร์เลย์ ถั่วเลนทิล หมู แพะ แกะ และวัว
ข้อมูลทางพันธุกรรมชี้ว่า ไม่มีการทำให้สัตว์เชื่องต่างหากในยุโรปยุคหินใหม่ และสัตว์เลี้ยงทั้งหมดได้ทำให้เชื่องดั้งเดิมในเอเชียตะวันตกเฉียงใต้
สัตว์เลี้ยงชนิดเดียวที่ไม่ได้มาจากเอเชียตะวันตกเฉียงใต้ก็คือข้าวฟ่างพันธุ์ broomcorn ซึ่งได้ทำเป็นไม้เลี้ยงในเอเชียตะวันออก
หลักฐานที่เก่าแก่ที่สุดของการทำชีสมีอายุย้อนไปถึง 5,500ปีก่อนคริสตกาล ในเขตโบราณสถาน Kujawy ประเทศโปแลนด์

การแพร่ไปทั่วยุโรปที่เริ่มจากทะเลอีเจียนไปจนถึงบริเตน ใช้เวลาประมาณ 2,500ปี (ก่อน)
โดยเข้าไปในเขตบอลติกช้ากว่าเล็กน้อยเมื่อประมาณ 5,500ปีก่อน และที่ราบพันโนเนียในยุโรปกลางก็เช่นกัน
ทั่วไปแล้ว การตั้งถิ่นฐานเป็นแบบก้าวกระโดด คือวัฒนธรรมยุคหินใหม่ก้าวกระโดดไปจากแหล่งดินตะกอนน้ำพาอันอุดมสมบูรณ์แห่งหนึ่งไปยังอีกแห่งหนึ่ง โดยข้ามพื้นที่ภูเขาไป 
การวิเคราะห์อายุด้วยคาร์บอน-14 แสดงอย่างชัดเจนว่า ประชากรวัฒนธรรมยุคหินกลางและยุคหินใหม่อาศัยอยู่เคียงข้างกันเป็นเวลานานจนอาจถึงหนึ่งพันปีในหลายๆ ส่วนของยุโรป
โดยเฉพาะในคาบสมุทรไอบีเรียและตามชายฝั่งมหาสมุทรแอตแลนติก

 หลักฐานทางคาร์บอน-14 
thumb | upright = 1.3|
เกษตรกรยุคหินใหม่ในยุโรปมีความใกล้ชิดทางพันธุกรรมกับประชากรปัจจุบันของตะวันออกกลาง/อนาโตเลียมากที่สุด
ภาพแสดงระยะห่างของพันธุกรรมทางมารดาระหว่างประชากรวัฒนธรรม Linear Pottery Culture ยุคหินใหม่ในยุโรป (ก่อน) กับประชากรยูเรเชียตะวันตกปัจจุบัน
การแพร่กระจายของวัฒนธรรมยุคหินใหม่จากตะวันออกใกล้ไปยังยุโรปมีการศึกษาเชิงปริมาณเป็นครั้งแรกใน 
เมื่อแหล่งโบราณคดียุคหินใหม่ตอนต้นๆ มีการกำหนดอายุทางคาร์บอน-14 จำนวนเพียงพอแล้ว
งานศึกษาปี1973
อายุของแหล่งโบราณคดียุคหินใหม่ตอนต้นๆ สัมพันธ์ในเชิงเส้นกับระยะทางห่างจากแหล่งที่มาตามแบบแผนในตะวันออกใกล้ คือเมืองเจริโก
ซึ่งแสดงว่า ยุคหินใหม่กระจายตัวด้วยความเร็วโดยเฉลี่ยประมาณ 1 กม./ปี
งานศึกษาปี2005 ยืนยันผลลัพธ์เหล่านี้โดยระบุความเร็วที่  (ที่ระดับความเชื่อมั่น 95%)Original text published under Creative Commons license CC BY 4.0:

50px Material was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License

 การวิเคราะห์ดีเอ็นเอของไมโทคอนเดรีย 
นับตั้งแต่การย้ายถิ่นฐานของมนุษย์ดั้งเดิมออกจากแอฟริกาเมื่อ 200,000ปีก่อน 
ก็มีเหตุการณ์อพยพต่อๆ มาทั้งก่อนประวัติศาสตร์และหลังจากนั้นในยุโรป
เมื่อพิจารณาว่าการย้ายถิ่นฐานของคนต้องมีผลเป็นยีนที่กระจายสืบเนื่องไปตามกัน 
จึงสามารถประเมินผลของการอพยพด้วยการวิเคราะห์ทางพันธุกรรมของกลุ่มมนุษย์ต่างๆ
การเกษตรและการเลี้ยงสัตว์เริ่มต้นขึ้นเมื่อ 10,000ปีก่อนในภูมิภาคของตะวันออกใกล้ที่รู้จักกันในชื่อว่าเขตพระจันทร์เสี้ยวอุดมสมบูรณ์
ตามหลักฐานทางโบราณคดี ปรากฏการณ์ที่รู้จักกันในชื่อ "ยุคหินใหม่" (Neolithic) นี้ได้ขยายตัวอย่างรวดเร็วจากดินแดนนี้เข้าสู่ยุโรป

แต่ก่อนหน้านี้ก็ไม่ชัดเจนว่ามีการอพยพย้ายถิ่นฐานของมนุษย์ที่เกิดพร้อมกับการแพร่ไปของวัฒนธรรมหรือมไม่
ดีเอ็นเอของไมโทคอนเดรีย ซึ่งเป็นดีเอ็นเอรูปแบบหนึ่งที่ถ่ายทอดมาทางมารดาและอยู่ในไซโทพลาซึมของเซลล์ 
ได้กู้มาจากซากเกษตรกรในวัฒนธรรม Pre-Pottery Neolithic B (PPNB) ในตะวันออกใกล้ 
แล้วนำมาเปรียบเทียบกับข้อมูลที่ได้จากจากประชากรยุคหินใหม่อื่นๆ ในยุโรป กับประชากรปัจจุบันจากยุโรปตะวันออกเฉียงใต้และจากตะวันออกใกล้
พบว่า มีการอพยพของมนุษย์อย่างมีนัยสำคัญพร้อมๆ กับการแพร่กระจายของวัฒนธรรมยุคหินใหม่
และชี้ว่า เกษตรกรยุคหินใหม่กลุ่มแรกได้เข้าสู่ยุโรปตามเส้นทางทะเลผ่านไซปรัสและหมู่เกาะในทะเลอีเจียน50px Material was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License

 เอเชียใต้  

แหล่งโบราณคดียุคหินใหม่ที่เก่าแก่ที่สุดในเอเชียใต้คือ Bhirrana ในรัฐหรยาณา ซึ่งมีอายุระหว่าง ก่อนคริสตกาล
และ Mehrgarh ซึ่งมีอายุระหว่าง ก่อน อยู่ในที่ราบ Kachi ในแคว้นบาโลชิสถาน ประเทศปากีสถาน
แหล่งโบราณคดีนี้มีหลักฐานการทำเกษตรกรรม (ข้าวสาลีและข้าวบาร์เลย์) และการเลี้ยงสัตว์ (วัว แกะ และแพะ)

มีหลักฐานที่ชัดเจนว่าวัฒนธรรมยุคหินใหม่ในตะวันออกใกล้สัมพันธ์แบบเป็นเหตุกับที่ที่ใกลออกไปทางตะวันออกจนถึงหุบเขาสินธุ
หลักฐานหลายสายสนับสนุนว่า วัฒนธรรมยุคหินใหม่ในตะวันออกใกล้เชื่อมโยงกับในอนุทวีปอินเดีย
แหล่งโบราณคดีก่อนประวัติศาสตร์ Mehrgarh ในแคว้นบาโลชิสถาน (ประเทศปากีสถาน) 
เป็นแหล่งโบราณคดียุคหินใหม่ที่เก่าแก่ที่สุดในอนุทวีปอินเดียด้านตะวันตกเฉียงเหนือ 
โดยมีอายุย้อนไปถึง 8,500ปีก่อนคริสตกาล

พืชนำมาเลี้ยงในยุคหินใหม่ที่ Mehrgarh มีสัดส่วนเป็นข้าวบาร์เลย์ 90% และข้าวสาลีเป็นส่วนเล็กน้อย
มีหลักฐานที่ดีว่า ข้าวบาร์เลย์และวัวซีบูได้ปรับนำมาเลี้ยงในพื้่นที่ใน Mehrgarh แต่สายพันธุ์ข้าวสาลีชี้ว่ามีกำเนิดจากตะวันออกใกล้ 
เพราะการกระจายตัวในปัจจุบันของข้าวสาลีป่ามีจำกัดอยู่ในเฉพาะเขตเลแวนต์ตอนเหนือและตุรกีตอนใต้

การศึกษาแหล่งโบราณคดีบางแห่งในบาโลชิสถานและ Khybar Pakhtunkhwa ด้วยแผนที่ดาวเทียมอย่างละเอียดยังชี้ความคล้ายคลึงกันของเกษตรกรรมในรูปแบบยุคต้นๆ กับแหล่งโบราณคดีในเอเชียตะวันตก
เครื่องปั้นดินเผาที่ทำโดยใช้แผ่นมาต่อเรียงกัน หลุมไฟกลมที่ใส่ก้อนกรวดเผาจนเต็ม และยุ้งฉางขนาดใหญ่เป็นสิ่งสามัญทั้งใน Mehrgarh และแหล่งโบราณคดีในเมโสโปเตเมียหลายแห่ง

ท่าทางของซากโครงกระดูกในหลุมฝังศพที่ Mehrgarh คล้ายคลึงอย่างมากกับที่พบในโบราณสถาน Ali Kosh ในเทือกเขาซากรอสทางใต้ของประเทศอิหร่าน
แม้จะมีน้อย แต่การกำหนดอายุด้วยคาร์บอน-14 และด้วยหลักฐานทางโบราณคดีสำหรับแหล่งโบราณคดียุคหินใหม่ตอนต้นในเอเชียใต้ 
แสดงความต่อเนื่องตลอดภูมิภาคอันกว้างใหญ่จากตะวันออกใกล้จนถึงอนุทวีปอินเดีย 
ซึ่งสอดคล้องกับการแพร่กระจายออกไปทางตะวันออกอย่างเป็นระบบโดยขยายเร็วประมาณ 50px Material was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License

 เอเชียตะวันออก 

thumb | upright = 1.3|
พื้นที่การกระจายตัวของแหล่งเพาะปลูกข้าว ข้าวฟ่าง และพืชผสมในประเทศจีนยุคหินใหม่

การเกษตรในจีนยุคหินใหม่สามารถแบ่งออกเป็นสองภูมิภาคกว้างๆ คือ จีนตอนเหนือและตอนใต้
ศูนย์กลางการเกษตรในจีนตอนเหนือเชื่อว่าเป็นถิ่นฐานของผู้พูดภาษาจีน-ทิเบตในยุคแรกโดยเชื่อมโยงกับวัฒนธรรมโฮวลี่, เผย์หลี่กั่ง, ฉีชาน และซิงหลงวา ซึ่งรวมตัวกันอยู่รอบๆ ลุ่มแม่น้ำหวง
เป็นศูนย์กลางการปรับเป็นไม้เลี้ยงของข้าวฟ่างหางหมา (Setaria italica) และข้าวฟ่าง Panicum miliaceum 
โดยมีหลักฐานการทำเป็นไม้เลี้ยงตั้งแต่ประมาณ 8,000ปีที่แล้ว
และมีการเพาะปลูกอย่างแพร่หลายเมื่อ 7,500ปีที่แล้ว 
ถั่วเหลืองก็ทำเป็นไม้เลี้ยงในจีนตอนเหนือเมื่อ 4,500ปีที่แล้ว
ส้มและท้อก็มีต้นกำเนิดในประเทศจีนโดยเริ่มเพาะปลูกประมาณ 2500ปีก่อนคริสตกาลWebber, Herbert John (1967–1989). Chapter I. History and Development of the Citrus Industry  in Origin of Citrus, Vol. 1. University of California

thumb | upright = 1.3|left|
แหล่งกำเนิดที่เป็นไปได้ของตระกูลภาษา และเส้นทางการกระจายปลูกข้าวในยุคแรกที่เป็นไปได้ (ประมาณ ก่อนคริสตกาล)
ชายฝั่งทะเลโดยประมาณในต้นยุคโฮโลซีนมีสีฟ้าอ่อน
ศูนย์กลางการเกษตรในภาคใต้ของจีนตั้งรวมกลุ่มอยู่รอบๆ ลุ่มน้ำแม่น้ำแยงซี
ข้าวได้ปรับมาเลี้ยงในภูมิภาคนี้ พร้อมกับการพัฒนาการเพาะปลูกข้าวในนาระหว่าง ที่แล้ว

มีศูนย์กลางการปรับข้าวเป็นพืชเลี้ยงที่เป็นไปได้สองแห่ง
แห่งแรกคือบริเวณตอนล่างของแม่น้ำแยงซี ซึ่งเชื่อว่าเป็นถิ่นกำเนิดของบรรพบุรษคนออสโตรนีเชียน และเกี่ยวข้องกับวัฒนธรรม Kauhuqiao, วัฒนธรรมเหอหมู่ตู้, วัฒนธรรมหม่าเจียปัง และวัฒนธรรมซงเจ๋อ
มีลักษณะโดยเฉพาะๆ ของวัฒนธรรมก่อนออสโตรนีเชียน รวมถึงบ้านใต้ถุนสูง การแกะสลักหยก และเทคโนโลยีเรือ
มีอาหารที่เสริมด้วยลูกโอ๊ก แห้ว เมล็ดบัว และการเลี้ยงหมู
แห่งที่สองคือบริเวณตอนกลางของแม่น้ำแยงซี 
ซึ่งเชื่อว่าเป็นถิ่นกำเนิดของผู้พูดภาษาม้ง-เมี่ยนต้นๆ 
และเกี่ยวข้องกับวัฒนธรรมเผิงโถวชานและต้าซี
ทั้งสองภูมิภาคนี้มีประชากรอาศัยอยู่อย่างหนาแน่นและมีการติดต่อค้าขายกันเป็นประจำ
รวมถึงกับผู้พูดภาษาออสโตรเอเชียติกทางตะวันตก 
และผู้พูดภาษาขร้า–ไททางใต้ 
ซึ่งช่วยแพร่กระจายการปลูกข้าวไปทั่วทั้งจีนตอนใต้

thumb|320px|
การกระจายตัวของชาวออสโตรนีเชียนไปตลอดเขตอินโดแปซิฟิก
วัฒนธรรมการเพาะปลูกข้าวฟ่างและข้าวเริ่มติดต่อกันเป็นครั้งแรกเมื่อประมาณ ก่อน
มีผลเป็นเส้นทางเชื่อมกันระหว่างศูนย์ จนทำให้มีการปลูกพืชทั้งสองอย่าง
ประมาณ ก่อน มีการอพยพเข้าสู่ไต้หวันจากวัฒนธรรม Dapenkeng ของชาวออสโตรนีเชียนแรกๆ เพิ่มมากขึ้น
โดยนำเทคโนโลยีการเพาะปลูกข้าวและข้าวฟ่างมาด้วย
ในช่วงเวลานี้ มีหลักฐานว่ามีนิคมขนาดใหญ่และการปลูกข้าวแบบประณีต (intensive) ในไต้หวันและหมู่เกาะเผิงหู
ซึ่งอาจมีผลเป็นการใช้ทรัพยากรมากเกินไป
งานศึกษาปี2011 เสนอว่า นี่อาจเป็นแรงผลักดันการขยายตัวของชาวออสโตรนีเชียน 
ซึ่งเริ่มด้วยการอพยพจากไต้หวันไปยังฟิลิปปินส์เมื่อประมาณ 5,000ปีก่อน

ชาวออสโตรนีเชียนนำเทคโนโลยีการปลูกข้าวไปยังเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ภาคพื้นสมุทรพร้อมกับพืชและสัตว์เลี้ยงสปีชีส์ต่างๆ 
เกาะเขตร้อนใหม่ยังมีพืชอาหารชนิดใหม่ๆ ที่สามารถใช้ประโยชน์
พวกเขานำพืชและสัตว์ไปด้วยเมื่อเดินทางไปตั้งถิ่นฐาน มีผลเป็นการกระจายสายพันธุ์ที่ได้ปรับไว้เลี้ยงหรือกึ่งปรับไว้เลี้ยงแล้วไปทั่วโอเชียเนีย
และยังได้ติดต่อกับศูนย์กลางการเกษตรยุคแรกๆ ของคนที่พูดภาษาปาปัวในเกาะนิวกินี 
และคนพูดภาษาดราวิเดียนในอินเดียใต้และศรีลังกาเมื่อประมาณ 3,500ปีก่อน
จึงได้รับพืชเพาะปลูกเพื่ออาหารเพิ่ม เช่น กล้วยและพริกไทยจากที่นั่น ในทางกลับกันก็นำเข้าเทคโนโลยีออสโตรนีเชียน เช่น การเพาะปลูกในลุ่มน้ำและเรือแบบมีคานยื่น
ในช่วงพันปีแรกของคริสต์ศักราช ยังได้ตั้งถิ่นฐานในมาดากัสการ์และคอโมโรสโดยนำพืชอาหารจากเอเชียอาคเนย์ รวมถึงข้าว ไปยังแอฟริกาตะวันออก

 แอฟริกา 
thumb|right|
หุบเขาแม่น้ำไนล์ ประเทศอียิปต์
ในทวีปแอฟริกา มีพื้นที่สามแห่งที่ได้ระบุว่า ได้พัฒนาเกษตรกรรมต่างหากๆ คือที่ราบสูงเอธิโอเปีย ซาเฮล และแอฟริกาตะวันตก
เทียบกับการเกษตรในหุบเขาแม่น้ำไนล์ที่เชื่อว่า พัฒนามาจากการปฏิวัติยุคหินใหม่ดั้งเดิมในเขตพระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์ 
พบหินบดจำนวนมากในวัฒนธรรม Sebilian และ Mechian ของอียิปต์ยุคแรกๆ และพบหลักฐานของเศรษฐกิจการเพาะปลูกพืชเลี้ยงยุคหินใหม่ที่มีอายุราว 7,000ปีก่อน 
แต่ต่างกับตะวันออกกลาง หลักฐานนี้ปรากฏว่าเป็น "รุ่งอรุณจอมปลอม" ของการเกษตร เนื่องจากโบราณสถานเหล่านี้ถูกทิ้งร้างในเวลาต่อมา 
เกษตรกรรมที่ทำอย่างถาวรจึงล่าช้าไปจนถึง 6,500ปีก่อน ซึ่งเกิดกับวัฒนธรรม Tasian และวัฒนธรรม Badarian โดยการนำเข้าพืชและสัตว์มาจากตะวันออกใกล้

กล้วยและกล้วยกล้าย ซึ่งได้ปรับเป็นพืชเลี้ยงแรกสุดในเอเชียอาคเนย์ น่าจะในปาปัวนิวกินี ได้ทำให้เป็นพืชเลี้ยงต่างหากๆ ในแอฟริกา อาจเร็วที่สุดเมื่อ 5,000ปีที่แล้ว
กลอยและเผือกจากเอเชียก็ปลูกในแอฟริกาด้วย

พืชที่มีชื่อเสียงที่สุดที่ทำเป็นไม้เลี้ยงในที่ราบสูงเอธิโอเปียคือกาแฟ
นอกจากนี้ คัต, กล้วยผา, Guizotia abyssinica, Eragrostis tef และข้าวฟ่างสามง่ามก็ทำให้เป็นพืชเลี้ยงในที่ราบสูงเอธิโอเปียเช่นกัน
พืชที่ทำให้เป็นไม้เลี้ยงในภูมิภาคซาเฮลรวมถึงข้าวฟ่างและข้าวฟ่างไข่มุก (Cenchrus americanus)
ต้นโคล่าทำให้เป็นพืชเลี้ยงครั้งแรกในแอฟริกาตะวันตก
พืชอื่นๆ ที่ทำให้เป็นไม้เลี้ยงในแอฟริกาตะวันตกรวมถึงข้าวแอฟริกา กลอย และปาล์มน้ำมัน

การเกษตรแพร่กระจายไปยังแอฟริกากลางและแอฟริกาใต้ในช่วงการขยายตัวของชาวบันตูระหว่างพันปีแรกก่อนคริสตกาล จนถึงพันปีหลังคริสตกาล

thumb|300px|
แผนที่โลก 2,000ปีก่อนคริสตกาล สีระบุระดับวัฒนธรรม

 อเมริกา 
คำว่า "ยุคหินใหม่" (neolithic) ปกติจะไม่ใช้อธิบายวัฒนธรรมในทวีปอเมริกา
แต่วัฒนธรรมยุคหินใหม่ในซีกโลกตะวันออกก็คล้ายคลึงกันอย่างกว้างๆ กับวัฒนธรรมต่างๆ ในทวีปอเมริกา
ข้าวโพด ถั่ว และสควอช (แตงสกุล Cucurbita) เป็นเป็นพืชที่นำมาเลี้ยงแรกสุดในมีโซอเมริกา สควอชเริ่มตั้งแต่ราว 6,000ปีก่อนคริสตกาล ถั่วไม่ช้ากว่า 4,000ปีก่อนคริสตกาล และข้าวโพดเริ่มราว 7,000ปีก่อนคริสตกาล
มันฝรั่งและมันสำปะหลังได้ทำให้เป็นพืชเลี้ยงในอเมริกาใต้
ในพื้นที่ของสหรัฐอเมริกาตะวันออกปัจจุบัน ชนพื้นเมืองอเมริกันได้ปรับทานตะวัน ซัมป์วีด (วงศ์ทานตะวันสปีชีส์ Iva annua) และกูสฟุต (วงศ์บานไม่รู้โรยสกุล Chenopodium) ให้เป็นพืชเลี้ยงราว 2,500ปีก่อนคริสตกาล
ในที่ราบสูงของเม็กซิโกตอนกลาง สังคมหมู่บ้านแบบตั้งถิ่นฐานถาวรโดยอาศัยเกษตรกรรมไม่ได้พัฒนาขึ้นจนกระทั่งพันปีที่สองก่อนคริสตกาล

 นิวกินี 
หลักฐานคือคูระบายน้ำที่โบราณสถาน Kuk Swamp ที่ชายแดนของที่ราบสูงทางตะวันตกกับที่ราบสูงทางใต้ของประเทศปาปัวนิวกินี
แสดงการเพาะปลูกเผือกและพืชผลอื่นๆ ย้อนกลับไปถึง 11,000ปีก่อน
พืชเศรษฐกิจที่น่าจะสำคัญสองชนิด คือ เผือก (Colocasia esculenta) และกลอย (Dioscorea sp) มีอายุอย่างน้อยถึง 10,200ปีก่อน
มีหลักฐานเพิ่มเติมว่ามีกล้วยและอ้อยโดยมีอายุ ก่อนคริสตกาล
แต่เพราะพบในที่สูงในระดับขีดจำกัดของพืชเหล่านี้ จึงมีการเสนอว่าการเพาะปลูกในที่ราบต่ำอันเอื้ออำนวยกว่านี้อาจเกิดขึ้นก่อน

องค์กรวิจัยทางวิทยาศาสตร์และอุตสาหกรรมเครือจักรภพของออสเตรเลีย  พบหลักฐานว่า 
เผือกได้นำเข้าไปในหมู่เกาะโซโลมอนเพื่อเป็นอาหารมนุษย์ตั้งแต่ 28,000ปีก่อน เผือกจึงเป็นพืชผลเพาะปลูกที่เก่าแก่ที่สุดของโลก
ซึ่งดูเหมือนจะมีผลเป็นการแพร่กระจายกลุ่มภาษาทรานส์-นิวกินีจากนิวกินีไปทางตะวันออกสู่หมู่เกาะโซโลมอน 
และไปทางตะวันตกสู่เกาะติมอร์และพื้นที่ที่ติดๆ กันของอินโดนีเซีย
ซึ่งดูเหมือนจะยืนยันทฤษฎีของนักธรณีวิทยาชาวอเมริกัน คาร์ล เซาเออร์ 
คือในผลงานปี1952 "Agricultural Origins and Dispersals" (ต้นกำเนิดและการแพร่กระจายของเกษตรกรรม)
เขาเสนอว่าภูมิภาคนี้เป็นศูนย์กลางของการเกษตรยุคแรก

 การปรับให้เป็นสัตว์เลี้ยง 
เมื่อการเก็บของป่าล่าสัตว์ได้เปลี่ยนไปเป็นการผลิตอาหารแบบประจำที่ การเลี้ยงสัตว์ไว้ใกล้ๆ ตัวจึงได้ผลดีกว่า
ดังนั้น จึงต้องนำสัตว์มาอยู่ในที่ตั้งถิ่นฐานอย่างถาวร แม้ในหลายกรณีก็จะมีความแตกต่างระหว่างเกษตรกรที่ค่อนข้างอยู่เป็นที่กับคนเลี้ยงสัตว์แบบเร่ร่อน
ขนาด อุปนิสัย อาหาร รูปแบบการผสมพันธุ์ และอายุขัยของสัตว์ มีผลต่อความต้องการและความสำเร็จในการปรับเป็นสัตว์เลี้ยง
สัตว์ที่ให้นม เช่น วัวและแพะ เป็นแหล่งโปรตีนที่ได้เรื่อยๆ จึงมีค่ามาก
สมรรถภาพทางแรงงานของสัตว์ (เช่น ในการไถนาหรือการลาก) และการเป็นแหล่งอาหาร ก็เป็นเรื่องพิจารณาด้วย
นอกจากเป็นแหล่งอาหารโดยตรงแล้ว สัตว์บางชนิดยังสามารถให้หนังสัตว์ ขนสัตว์ หนังดิบ และปุ๋ย
สัตว์ที่ทำให้เชื่องในยุคแรกสุดรวมถึงสุนัข (ในเอเชียตะวันออกประมาณ 15,000ปีก่อน) แกะ แพะ วัว และหมู

 การทำให้สัตว์เชื่องในตะวันออกกลาง 
คาราวานอูฐหนอกเดียวในประเทศแอลจีเรีย|thumb|right
ตะวันออกกลางเป็นแหล่งที่มาของสัตว์หลายชนิดที่สามารถทำให้เชื่องได้ เช่น แกะ แพะ และหมู
พื้นที่นี้ยังเป็นภูมิภาคแรกที่ทำ อูฐหนอกเดียว/อูฐโดรเมดารี/อูฐอาหรับ ให้เป็นสัตว์เลี้ยง
นักโบราณคดีชาวฝรั่งเศส อองรี เฟลช ค้นพบและตั้งชื่ออุตสาหกรรมเครื่องมือหินยุคหินใหม่ (shepherd neolithic) จากหุบเขา Bekaa ในประเทศเลบานอน 
และเสนอว่าคนเลี้ยงแกะเร่ร่อนยุคแรกสุดอาจใช้เครื่องมือเช่นนี้
เขากำหนดอายุอุตสาหกรรมนี้ว่าอยู่ในยุค Epipaleolithic (ช่วงระหว่างยุคหินเก่าตอนปลายกับยุคหินใหม่) หรือในยุคหินใหม่ก่อนมีเครื่องปั้นดินเผา (pre-pottery neolithic) เพราะชัดเจนว่าไม่ใช่ยุคหินเก่า ยุคหินกลาง หรือยุคหินใหม่ที่มีเครื่องปั้นดินเผา (pottery neolithic)Fleisch, Henri., Notes de Préhistoire Libanaise : 1) Ard es Saoude. 2) La Bekaa Nord. 3) Un polissoir en plein air. BSPF, vol. 63.

สัตว์เหล่านี้ให้ความได้เปรียบอย่างมากแก่ภูมิภาคในด้านการพัฒนาทางวัฒนธรรมและเศรษฐกิจ
แต่เมื่อสภาพภูมิอากาศในตะวันออกกลางเปลี่ยนไปโดยแห้งแล้งขึ้น เกษตรกรจำนวนมากจำต้องย้ายถิ่นโดยนำสัตว์ที่เชื่องแล้วไปด้วย
เป็นการอพยพครั้งใหญ่จากตะวันออกกลางนี้เองที่ต่อมาช่วยกระจายสัตว์เหล่านี้ไปยังส่วนที่เหลือของแอฟริกา-ยูเรเชีย

การอพยพนี้ส่วนใหญ่เป็นไปตามแนวตะวันออก–ตะวันตกที่มีสภาพอากาศคล้ายๆ กัน 
เนื่องจากพืชผลมักชอบสภาพภูมิอากาศในรูปแบบที่จำกัด
โดยนอกเหนือจากนั้น จะไม่โตเพราะแสงแดดหรือฝนไม่เหมาะสม
ตัวอย่างเช่น ข้าวสาลีปกติจะไม่โตในภูมิอากาศเขตร้อน เช่นเดียวกับพืชเขตร้อนอย่างกล้วยที่จะไม่โตในภูมิอากาศที่เย็นกว่า
นักเขียนทางวิทยาศาสตร์บางคน เช่น จาเร็ด ไดมอนด์ ได้ตั้งสมมติฐานว่า การเรียงเป็นแนวตะวันออก–ตะวันตกนี้ 
เป็นเหตุผลหลักที่ทำให้การเลี้ยงพืชและสัตว์แพร่กระจายอย่างรวดเร็วจากเขตพระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์ไปยังส่วนที่เหลือของยูเรเชียและแอฟริกาเหนือ
ในขณะที่มันไม่สามารถแพร่ผ่านแนวเหนือ–ใต้ของแอฟริกาเพื่อไปถึงสภาพอากาศแบบเมดิเตอร์เรเนียนของแอฟริกาใต้
จนกระทั่งพืชผลเขตอบอุ่นได้นำเข้าอย่างสำเร็จโดยเรือใน 500ปีที่ผ่านมา

ในทำนองเดียวกัน วัวซีบูของแอฟริกากลาง และวัวที่ปรับเป็นสัตว์เลี้ยงในเขตพระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์ 
ก็ไม่ได้นำเข้าสู่ภูมิภาคของกันและกันเพราะพื้นที่แยกจากกันโดยทะเลทรายสะฮาราอันแห้งแล้ง

 ผล  
 การเปลี่ยนแปลงทางสังคม  
thumb|left|320px|
ประชากรโลก (โดยประมาณ) ไม่ได้เพิ่มขึ้นในช่วงหลายพันปีหลังการปฏิวัติยุคหินใหม่
แม้จะมีความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีที่สำคัญและความก้าวหน้าในความรู้ ศิลปะ และการค้า
การปฏิวัติยุคหินใหม่ก็ไม่ได้ทำให้จำนวนประชากรเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วโดยทันที
ผลบวกของมันดูเหมือนจะถูกหักล้างด้วยผลลบต่างๆ ซึ่งส่วนใหญ่ก็คือโรคภัยและสงคราม

การเกิดเกษตรกรรมไม่จำเป็นต้องสร้างความก้าวหน้าเท่านั้น
โภชนาการของประชากรยุคหินใหม่นั้นด้อยกว่าของคนเก็บของป่าล่าสัตว์
การศึกษาทางชาติพันธุ์วิทยาและโบราณคดีหลายชิ้นสรุปว่า การเปลี่ยนอาหารโดยมีธัญพืชเป็นหลักทำให้อายุขัยและส่วนสูงลดลง
อัตราการเสียชีวิตของทารกและโรคติดเชื้อเพิ่มขึ้น
โรคเรื้อรัง โรคอักเสบ หรือโรคเสื่อม (เช่น โรคอ้วน, เบาหวานประเภท 2 และโรคหัวใจและหลอดเลือด) ก็เกิดขึ้น
เกิดภาวะขาดสารอาหารหลายอย่างรวมถึงการขาดวิตามิน ภาวะเลือดจางเหตุขาดธาตุเหล็ก และความผิดปกติของแร่ธาตุที่มีผลต่อกระดูก (เช่น โรคกระดูกพรุนและโรคกระดูกอ่อนในเด็ก) และฟัน

ความสูงเฉลี่ยของคนยุโรปลดลงจาก 178 ซม. เหลือ 165 ซม. สำหรับผู้ชาย และ 168 ซม. เหลือ 155 ซม. สำหรับผู้หญิง 
แล้วต้องรอจนถึงศตวรรษที่20 กว่าความสูงเฉลี่ยจะกลับมาถึงระดับก่อนการปฏิวัติยุคหินใหม่

มุมมองดั้งเดิมคือการผลิตอาหารทางการเกษตรช่วยสนับสนุนให้มีประชากรหนาแน่นขึ้น ซึ่งสนับสนุนชุมชนที่ตั้งถิ่นฐานถาวรขนาดใหญ่ขึ้น, การสะสมสินค้าและเครื่องมือ 
และการมีแรงงานที่เชี่ยวชาญเฉพาะทางรูปแบบใหม่ๆ
อาหารส่วนเกินทำให้เกิดชนชั้นสูงทางสังคม ซึ่งไม่ได้มีส่วนร่วมในการเกษตร อุตสาหกรรม หรือการค้า แต่กลับมีอำนาจเหนือชุมชนของตนด้วยวิธีอื่นๆ และผูกขาดการตัดสินใจ
อย่างไรก็ตาม สังคมที่ใหญ่ขึ้นทำให้นำรูปแบบการตัดสินใจและการปกครองต่างๆ มาใช้ได้มากขึ้น

จาเร็ด ไดมอนด์ (ในหนังสือ The World Until Yesterday) ระบุว่าการมีนมและธัญพืชทำให้แม่สามารถเลี้ยงดูทั้งลูกที่โตกว่า (เช่น) และลูกที่เล็กกว่าไปพร้อมกันได้
ประชากรจึงสามารถเพิ่มได้เร็วขึ้น
ไดมอนด์เห็นด้วยกับนักวิชาการสตรีนิยมเช่น วี. สไปก์ พีเตอร์สัน เมื่อชี้ว่า การเกษตรแบ่งแยกสังคมอย่างลึกซึ้งและส่งเสริมความไม่เท่าเทียมกันทางเพศ
นักทฤษฎีทางประวัติศาสตร์ เช่น เวโรนิกา สแตรง ได้ติดตามการจัดระเบียบทางสังคมใหม่ผ่านรูปทางเทววิทยา

สแตรงสนับสนุนทฤษฎีของตนโดยเปรียบเทียบเทพเจ้าแห่งน้ำก่อนและหลังการปฏิวัติเกษตรกรรมยุคหินใหม่ 
ที่เด่นสุดคือรูปปั้น (เล็ก) Venus of Lespugue กับ เทวดากรีก-โรมันเช่น แม่มด Circe และสัตว์ประหลาดทะเล Charybdis 
คือวีนัสได้การเคารพนับถือ ส่วนสองตนหลังถูกครอบงำและพิชิต
ทฤษฎีได้การสนับสนุนจากสมมติฐานของนักสังคมวิทยาชาวอเมริกัน พาร์สันส์ เป็นสมมติฐานที่ยอมรับกันอย่างกว้างขวางว่า “สังคมเป็นเป้าแห่งการเคารพบูชาทางศาสนาเสมอ”
ทฤษฎีอ้างว่าพร้อมกับการรวมศูนย์ของรัฐและการรุ่งอรุณของยุคแอนโทรโปซีน บทบาทในสังคมถูกจำกัดมากขึ้นโดยให้เหตุผลผ่านการเรียนรู้ว่าอะไรดีหรือไม่ดีทางศาสนา
กระบวนการนี้ได้ทำให้เป็นรูปธรรมโดยเปลี่ยนการบูชาพระเจ้าหลายพระองค์ไปเป็นการนับถือพระเจ้าพระองค์เดียว

 การปฏิวัติต่อๆ มา 
thumb|
การรีดนมวัวเลี้ยงในอียิปต์โบราณ
นักโบราณคดีชาวอังกฤษ แอนดรูว์ เชอร์แรตต์ อ้างว่า มีการปฏิวัติผลิตภัณฑ์รอง (secondary products revolution) 
เป็นการค้นพบของมนุษย์ระยะที่สองโดยติดตามการปฏิวัติยุคหินใหม่ 
ดูเหมือนว่าสัตว์ได้เลี้ยงในตอนแรกเพียงเพื่อเนื้อสัตว์
การปฏิวัติผลิตภัณฑ์รองเกิดขึ้นเมื่อตระหนักว่าสัตว์ยังให้ผลิตภัณฑ์อื่นๆ ที่มีประโยชน์อีก
รวมถึง
 หนังและผิวหนังสัตว์ (จากสัตว์ที่ไม่ได้ทำให้เชื่อง)
 มูลสัตว์สำหรับปรับสภาพดิน (จากสัตว์เลี้ยงทุกชนิด)
 ขนสัตว์ (จากแกะ ยามา อัลปากา และแพะแองโกรา)
 นม (จากแพะ วัว จามรี แกะ ม้า และอูฐ)
 แรงลาก (จากวัวตอน ลาเอเชียป่า ลา ม้า อูฐ และสุนัข)
 การเฝ้ายามและช่วยต้อนฝูงสัตว์ (สุนัข)

เชอแรตต์อ้างว่า การพัฒนาการเกษตรระยะนี้ทำให้มนุษย์สามารถใช้ประโยชน์จากพลังงานสัตว์ในรูปแบบใหม่ๆ ได้
จึงทำให้สามารถทำเกษตรกรรมเพื่อยังชีพและผลิตพืชผลแบบได้ผลตอบแทนสูง/แบบประณีตอย่างถาวร และเปิดหน้าดินที่ยากกว่าได้เพื่อเกษตรกรรม
นอกจากนี้ ยังทำให้สามารถเลี้ยงสัตว์แบบเร่ร่อนในพื้นที่กึ่งแห้งแล้ง ตามชายขอบของทะเลทราย 
และในที่สุด ก็ทำอูฐหนอกเดียว (อูฐโดรเมดารี) และอูฐสองหนอก (อูฐแบคเทรียน) ให้เป็นสัตว์เลี้ยง
แต่การเลี้ยงสัตว์มากเกินไปในพื้นที่เหล่านี้ โดยเฉพาะฝูงแพะ ก็ได้ขยายขอบเขตทะเลทรายออกไปอย่างมาก

 อาหารและสุขภาพ  
เมื่อเทียบกับคนเก็บของป่า อาหารของเกษตรกรยุคหินใหม่มีคาร์โบไฮเดรตสูงกว่า แต่มีเส้นใยอาหาร สารอาหาร และโปรตีนต่ำกว่า
ซึ่งทำให้ฟันผุเกิดบ่อยขึ้น
ทำให้เด็กโตช้าลง สะสมไขมันกายเพิ่มขึ้น
และการศึกษาต่างๆ พบอย่างสอดคล้องกันว่า ประชากรทั่วโลกเตี้ยลงหลังจากเปลี่ยนไปทำเกษตร
แนวโน้มเช่นนี้อาจแย่ยิ่งขึ้นเพราะอาหารเกษตรแปรปรวนไปตามตามฤดูกาลยิ่งกว่า 
และยังเพิ่มความเสี่ยงทุพภิกขภัยเพราะการล้มเหลวของพืชผล

ตลอดการพัฒนาของสังคมที่ตั้งรกรากถาวร โรคได้แพร่กระจายอย่างรวดเร็วกว่าในช่วงที่เป็นสังคมหาของป่าล่าสัตว์
สุขอนามัยที่ไม่ดีและการมีสัตว์เลี้ยงอาจอธิบายการเสียชีวิตและการเจ็บป่วยที่เพิ่มจำนวนขึ้นหลังการปฏิวัติยุคหินใหม่ เพราะโรคได้กระโดดจากสัตว์เข้าสู่ประชากรมนุษย์
ตัวอย่างโรคติดต่อที่แพร่จากสัตว์เข้าสู่มนุษย์รวมทั้งไข้หวัดใหญ่ โรคฝีดาษ และหัด
จีโนมของจุลินทรีย์โบราณแสดงว่า บรรพบุรุษของสายพันธุ์แบคทีเรีย Salmonella enterica ที่ปรับตัวเข้ากับมนุษย์ได้ติดเกษตรกรเลี้ยงสัตว์ทั่วยูเรเชียตะวันตก อย่างช้าตั้งแต่ 5,500ปีก่อน
ซึ่งให้หลักฐานทางอณูชีววิทยาสำหรับสมมติฐานว่า การเปลี่ยนเข้าสู่ยุคหินใหม่อำนวยให้เกิดเชื้อ Salmonella enterica

มนุษย์ที่เริ่มปรับสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดใหญ่เป็นสัตว์เลี้ยงเป็นกลุ่มแรก ได้เกิดภูมิคุ้มกันต่อโรคเหล่านั้นอย่างรวดเร็วเพราะในแต่ละรุ่น 
ผู้มีภูมิคุ้มกันดีกว่าจะมีโอกาสรอดชีวิตได้ยิ่งกว่า ซึ่งสอดคล้องกับกระบวนการคัดเลือกโดยธรรมชาติ
ในช่วง 10,000ปีที่อยู่ใกล้ชิดร่วมกับสัตว์ เช่น วัว ชาวยูเรเชียและชาวแอฟริกาได้เกิดความต้านทานต่อโรคเหล่านั้น ยิ่งกว่าประชากรพื้นเมืองที่พบนอกยูเรเชียและแอฟริกา
ตัวอย่างเช่น ในหมู่เกาะแคริบเบียนส่วนใหญ่และเกาะหลายเกาะในมหาสมุทรแปซิฟิก ประชากรถูกกวาดล้างไปอย่างสิ้นเชิงเพราะโรค
90% หรือยิ่งกว่าของกลุ่มประชากรจำนวนมากในทวีปอเมริกา ถูกกวาดล้างไปด้วยโรคจากยุโรปและแอฟริกา 
แม้ก่อนจะมีบันทึกการติดต่อกับนักสำรวจหรือผู้ตั้งอาณานิคมชาวยุโรป
วัฒนธรรมบางแห่ง เช่น จักรวรรดิอินคา แม้จะมีสัตว์เลี้ยงขนาดใหญ่คือยามา 
แต่ก็ไม่ได้ดื่มนมยามา ยามาก็ไม่ได้อาศัยอย่างใกล้ชิดอยู่กับมนุษย์ ดังนั้นความเสี่ยงในการติดเชื้อจึงจำกัด 
อย่างไรก็ดี ตามการวิจัยทางชีวโบราณคดี ผลกระทบของการเกษตรต่อสุขภาพฟันในสังคมชาวนาปลูกข้าวเอเชียอาตเนย์ระหว่าง ก่อนไม่ได้แย่เท่ากับภูมิภาคอื่นๆ ของโลก

นักวิชาการทางโภชนาการและทางมานุษยวิทยาอ้างว่า การเปลี่ยนแปลงอาหารและการสัมผัสกับเชื้อโรคเพิ่มขึ้นที่เกี่ยวข้องกับการเกษตร 
ได้เปลี่ยนแปลงชีวสภาพและวงจรชีวิต (life history) ของมนุษย์อย่างลึกซึ้ง 
โดยก่อสภาวะที่การคัดเลือกโดยธรรมชาติเลือกจัดสรรทรัพยากรเพื่อการสืบพันธุ์ยิ่งกว่าการดูแลตนเอง (somatic effort)

 โบราณพันธุศาสตร์ 
การแพร่กระจายของวัฒนธรรมยุคหินใหม่จากตะวันออกกลาง สัมพันธ์กับการกระจายตัวของเครื่องหมายดีเอ็นเอของมนุษย์
ในยุโรป นี่สัมพันธ์กับการกระจายตัวของสายกลุ่มอัลลีล (haplogroup) E1b1b และ J 
ซึ่งเชื่อว่าได้เข้ามาในยุโรปจากแอฟริกาเหนือและตะวันออกใกล้ตามลำดับ
การศึกษาทางดีเอ็นเอแสดงว่า เกษตรกรยุคแรกที่ขยายตัวจากอนาโตเลียเมื่อประมาณ 9,000ปีที่แล้วได้นำการเกษตรเข้ามาในยุโรป