# วิกฤตการณ์รัฐธรรมนูญซามัว ค.ศ. 2021
วิกฤตการณ์รัฐธรรมนูญเกิดขึ้นในซามัวเมื่อวันที่ 22 พฤษภาคม ค.ศ. 2021 เมื่อโอเลอาโอโอเลมาโล (ประมุขแห่งรัฐ) ตูอีมาเลอาลีอีฟาโน วาอาเลโตอา ซูอาเลาวีที่ 2 ได้ออกประกาศเพื่อไม่ให้รัฐสภาซามัวร่วมประชุมหลังจากที่มีการเลือกตั้งทั่วไปซามัวเมื่อเดือนเมษายน ค.ศ. 2021 ขณะที่ศาลมีคำวินิจฉัยสนับสนุนผลการเลือกตั้ง อันทำให้พรรคฟาอาตูอาตูอาอีเลอาตูอาซาโมอาอูอาตาซี (FAST) ที่นำโดยนาโอมี มาตาอาฟามีเสียงข้างมากในรัฐสภา เมื่อวันที่ 24 พฤษภาคม ค.ศ. 2021 มีการจัดพิธีการแบบเฉพาะกาลบริเวณด้านนอกรัฐสภาเพื่อให้มาตาอาฟาสาบานตนเข้าดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีซามัว ต่อมาในวันที่ 23 กรกฎาคม ศาลอุทธรณ์ประกาศให้พิธีที่จัดขึ้นมีผลผูกพัน และพรรค FAST เป็นรัฐบาลนับแต่วันนั้น 

 ภูมิหลัง 
การเลือกตั้งเมื่อวันที่ 9 เมษายน ค.ศ. 2021 ทำให้ที่นั่งของพรรคปกป้องสิทธิมนุษยชน (HRPP) ของนายกรัฐมนตรีตูอีลาเอปา อาอีโอโน ซาลีเลเล มาลีเอเลเงาอี และพรรคฟาอาตูอาตูอาอีเลอาตูอาซาโมอาอูอาตาซี (FAST) ของนาโอมี มาตาอาฟา เท่ากันที่ 25–25 ส่วนอีก 1 ที่นั่งเป็นของสมาชิกสภาไม่สังกัดพรรคการเมืองคือตูอาลา อีโอเซโฟ โปนีฟาซีโอ ต่อมาในวันที่ 20 เมษายน ค.ศ. 2021 คณะกรรมการการเลือกตั้งซามัวประกาศให้อาลีอีมาเลมานู อาโลฟา ตูอูเอาจากพรรค HRPP ได้รับเลือกที่นั่งเพิ่มเติมตามข้อกำหนดที่ให้มีสมาชิกสภาหญิงอย่างน้อยร้อยละ 10 ของสภาทั้งหมด ซึ่งตูอูเอาเป็นผู้สมัครหญิงที่มีคะแนนเสียงใกล้เคียงกับการได้รับการเลือกตั้งมากที่สุด วันต่อมาโปนีฟาซีโอประกาศว่าเขาจะร่วมพรรค FAST ทำให้คะแนนเสียงกลับมาเท่ากันที่ 26–26 จากนั้นในเย็นของวันที่ 4 พฤษภาคม โอเลอาโอโอเลมาโล ได้แถลงที่จะยุบสภาและประกาศให้มีการจัดการเลือกตั้งใหม่ในวันที่ 21 พฤษภาคม ค.ศ. 2021 กำหนดการเลือกตั้งใหม่ถูกประกาศออกมาเมื่อวันที่ 5 พฤษภาคม 

อย่างไรก็ตามการแถลงยุบสภาและการตัดสินใจที่จะแต่งตั้งตูอูเอาถูกนำไปพิจารณาในชั้นศาล และในวันที่ 17 พฤษภาคม ค.ศ. 2021 ศาลสูงสุดซามัวได้กลับการตัดสินใจทั้งสองข้อ โดยประกาศว่าการตัดสินใจดังกล่าวไม่เป็นไปตามรัฐธรรมนูญและเป็นโมฆะ ศาลให้การสนับสนุนผลการเลือกตั้งและสั่งให้รัฐสภาจัดประชุมภายใน 45 วัน หลังการลงคะแนนเสียงเลือกตั้งเดิม จากนั้นในวันที่ 21 พฤษภาคม ศาลอุทธรณ์ซามัวปฏิเสธการให้สถานะสมาชิกสภาของตูอูเอาและยืนตามคำพิพากษาของศาลสูงสุด ทำให้พรรค FAST ครองเสียงข้างมากในรัฐสภา หลังจากที่มีคำวินิจฉัย โอโลอาโอโอเลมาโล ทรงออกประกาศเรียกประชุมเปิดรัฐสภาในวันที่ 24 พฤษภาคม ในวันเดียวกันมีความพยายามของอัยการสูงสุดที่จะยกเลิกคำประกาศ แต่ถูกปฏิเสธโดยศาลสูงสุด เพราะฉะนั้นศาลได้ชี้ขาดว่า "คำวินิจฉัยของศาลสูงสุดเป็นตัวแทนกฎหมายในซามัว และควรปฏิบัติตาม การไม่ปฏิบัติตามกฎหมายย่อมมีผลตามมา" ในเย็นวันที่ 22 พฤษภาคม โอเลอาโอโอเลมาโล ระงับคำประกาศจนกว่าจะแจ้งให้ทราบภายหลัง พระองค์มิได้อธิบายเหตุผลอย่างละเอียดเกี่ยวกับการระงับในครั้งนี้ แต่กล่าวว่าจะทราบเหตุผล "เมื่อถึงเวลาที่เหมาะสม"

การตอบสนอง
นาโอมี มาตาอาฟา ผู้นำพรรค FAST ประนามการระงับการประชุมว่าเป็นการรัฐประหาร และประกาศแผนกลางที่จะนำเรื่องน้เข้าสู่กระบวนการของศาล ในวันที่ 23 พฤษภาคม ศาลสูงสุดซามัวได้ประชุมกันเพื่อพิจารณาการยกเลิกการประกาศระงับ และในบ่ายของวันเดียวกัน ศาลมีคำวินิจฉัยว่าการระงับดังกล่าวไม่เป็นไปตามกฎหมาย และการประกาศการประชุมรัฐสภาในวันที่ 24 พฤษภาคม ค.ศ. 2021 ยังมีผลอยู่ นายกรัฐมนตรีรักษาการมาลีเอเลเงาอีตอบกลับด้วยการกล่าวว่าคำศั่งศาลไม่ชอบด้วยกฎหมาย ด้วยพิพากษาได้ละเมิดกฎระเบียบในสถานการณ์ฉุกเฉิน และควรถูกตั้งข้อหา ส่วนตัวเขาและสมาชิกพรรค HRPP จะปฏิเสธที่จะสาบานตนเมื่อมีการประชุมรัฐสภา ต่อมาในเย็นวันนั้น เลอาอูเปเป โตเลอาโฟอา ฟาอาฟีซี ประธานรัฐสภา มีความตั้งใจที่จะระงับพิธีสาบานตน ซึ่งขัดต่อคำสั่งของศาล เขากล่าวเพิ่มเติมว่าเขารับคำสั่งจากประมุขแห่งรัฐ ไม่ใช่ศาลสูงสุด 

เช้าของวันที่ 24 พฤษภาคม สมาชิกสภาพรรค FAST และผู้สนับสนุนเดินทางมาถึงรัฐสภา แต่พบว่ามีคำรวจล้อมรอบอาคารและประตูถูกล็อกไว้ เลขาธิการสภาปฏิเสธที่จะให้พวกเขาเข้าอาคาร โดยปฏิบัติตามคำสั่งของฟาอาฟีซี นาโอมี มาตาอาฟากล่าวว่าสมาชิกสภาจะรอประมุขแห่งรัฐ และจะประชุมรัฐสภาบริเวณขั้นบันไดหากจำเป็น ต่อมาในตอนบ่าย สมาชิกสภาพรรค FAST และรัฐมนตรีสาบานตนเข้าดำรงตำแหน่งตอประธานสภาที่ได้รับเลือกใหม่ในเต็นท์นอกรัฐสภา และมาอาฟาได้สาบานตนเป็นนายกรัฐมนตรีหญิงคนแรกของประเทศซามัว ส่วนมาลีเอเลเงาอีตอบโต้ด้วยการกล่าวหาพรรค FAST ว่าเป็น "กบฎ"

ในวันที่ 26 พฤษภาคม ศาลสูงสุดได้เผยแพร่ตารางเวลา เพื่อแสดงว่าได้มีการวางแผนที่จะรับฟังการอุทธรณ์ในประเด็นด้านสาระของรัฐธรรมนูญอันเป็นเบื้องหลังของวิกฤตการณ์ที่เกิดขึ้นในวันที่ 31 พฤษภาคม 2021 และจะมีคำตัดสินในวันที่ 2 หรือ 3 มิถุนายน ในวันต่อมา ซาวาเลโนอา มาเรวา เบ็ทรัม อันนันเดล อัยการสูงสุดได้ยื่นให้ตัดสิทธิ์ผู้พิพากษาทั้งหมดจากการพิจารณาคดี โดยกล่าวหาว่าพวกเขามีอคติต่อ HRPP ต่อมาในวันเดียวกัน สำนักงานอัยการสูงสุดได้ยกเลิกคำขอและขอโทษต่อคณะตุลาการ ต่อมาอาลีอีมาเลมานู อาโลฟา ตูอูเอาได้ยื่นคำร้องในลักษณะใกล้เคียงกัน แต่ไม่ได้รับการพิจารณา เนื่องจากถูกมองว่าเป็นความพยายามที่จะทำลายความเป็นบูรณภาพของตุลาการ

ในวันที่ 29 พฤษภาคม ได้มีการประกาศว่ามาลีเอเลเงาอี, ฟาอาฟีซี, อันนันเดล, และเลขาธิการรัฐสภา ทั้งหมดถูกกล่าวหาว่าดูหมิ่นศาลฐานไม่เคารพคำสั่งศาลและใช้วาจาหยาบคายต่อผู้พิพากษา

ในวันที่ 31 พฤษภาคม ผู้สนับสนุน HRPP ได้เดินขบวนอย่างสันติมุ่งหน้าสู่รัฐสภาในการสนับสนุนสมาชิกสภาหญิงคนที่หก ซึ่งตามมาด้วยการประชุมของหัวหน้าชุมชนและนักบวชนอกรัฐสภา ฟีอาเม นาโมี มาตาอาฟา และพรรค FAST ไม่ได้ร่วมประชุมด้วย ในบ่ายวันเดียวกันศาลอุทธรณ์รับฟังข้อโต้แย้งเกี่ยวกับโควตาของสมาชิกสภาหญิง ศาลยังคงสงวนคำตัดสิน แต่กล่าวว่าจะพิจารณาอย่างเร็วที่สุด

ในวันที่ 2 มิถุนายน ศาลอุทธรณ์มีคำวินิจฉัยว่าโควตาสมาชิกสภาหญิงควรมี 6 ที่นั่ง แต่ยังคงเห็นสอดคล้องกับศาลสูงสุดที่มีคำวินิจฉัยเกี่ยวกับการแต่งตั้งตูอูเอาไม่เป็นไปตามรัฐธรรมนูญและเป็นโมฆะ เนื่องจากโควตาไม่ควรถูกกำหนดจากผลการเลือกตั้ง แต่กำหนดหลักจากเมื่อข้อร้องเรียนต่าง ๆ เป็นอันยุติ และดำเนินการเลือกตั้งซ่อมเป็นที่เรียบร้อยแล้ว นายกรัฐมนตรีรักษาการประกาศชัยชนะ และกล่าวว่าพรรคการเมืองของเขายังอยู่ในอำนาจ ในฐานะ "ผู้อารักขา" รัฐบาล (custodians of the Government) ขณะที่มาตาอาฟากล่าว่าคำตัดสินเป็นการยืนยันว่าพรรคของเธอมีจำนวนสมาชิกสภาเพียงพอต่อการจัดตั้งรัฐบาล และถึงเวลาแล้วที่รัฐบาลรักษาการจะยุติบทบาทลง

วันที่ 3 มิถุนายน ทั้งสองฝ่ายพบปะกันเพื่อเจรจาเกี่ยวกับการเปลี่ยนผ่านการปกครอง เมื่อวันที่ 7 มิถุนายน การเจรจาถึงทางตัน โดยตูอีลาเอปาปฏิเสธที่จะออกจากตำแหน่งหรือเรียกประชุมสภา เว้นแต่ว่าจะมีการถอนคำร้องผลการเลือกตั้งทั้งหมดและให้ที่นั่งในรัฐสภาแก่ตูอูเอา

วันที่ 18 มิถุนายน เซอีอูลี อูเอลีงีโตเน เซอีอูลี สมาชิกสภาพรรค HRPP สูญเสียที่นั่งในสภาของเขา เนื่องจากจากคำร้องผลการเลือกตั้งของเขา พบว่าเขามีความผิดฐานติดสินบน และถูกระงับสิทธิ์การลงเลือกตั้งเป็นสมาชิกสภาเป็นระยะเวลา 15 ปี

วันที่ 25 มิถุนายน ศาลอุทธรณ์ชี้แจงว่าผลการตัดสินในวันที่ 2 มิถุนายนไม่ได้เป็นการห้ามมิให้รัฐสภาจัดประชุมอ และสภาไม่จำเป็นต้องรอผลการพิจารณาคำร้องในการเลือกตั้งและการเลือกตั้งซ่อมก่อนที่จะประชุม และตั้งข้อสังเกตว่า "ข้อแนะนำของทั้งสองพรรคที่ว่า[ทั้งสองพรรค]มีที่นั่งแต่ละพรรค 26 ที่นั่ง นั้นไม่ถูกต้อง" และในช่วงของการพิพากษาก่อนหน้านี้ "F.A.S.T. มี 26 ที่นั่ง ส่วน H.R.P.P. มี 25 ที่นั่ง"

ในวันที่ 28 มิถุนายน 2021 ศาลสูงสุดพบว่าพิธีสาบานตนในวันที่ 24 พฤษภาคมไม่เป็นไปตามกฎหมายและเป็นโมฆะ และยังได้สั่งให้สภาจัดประชุมภายใน 7 วัน และความพยายามใดที่จะขัดขวางจะถือว่าเป็นการดูหมิ่นศาลและทำให้การสาบานตนในวันที่ 24 พฤษภาคมเป็นการกระทำที่ชอบ ในวันที่ 4 กรกฎาคม ตูอีมาเลอาลีอีฟาโน วาอาเลโตอา ซูอาเลาวีที่ 2 ประมุขแห่งรัฐ ขัดขืนคำสั่งศาล และประกาศว่าจะไม่มีการจัดประชุมสภาจนถึงเดือนสิงหาคม

ในวันที่ 5 กรกฎาคม 2021 พรรค HRPP เสียที่นั่งในสภาเพิ่มอีกหนึ่งที่นั่ง จากการที่ศาลพบว่าฟีอูงาลู เอเตอูอาตี มีความผิดฐานติดสินบน ต่อมาในวันที่ 7 กรกฎาคม HRPP On 7 July 2021 HRPP เสียเพิ่มอีก 1 ที่นั่ง จากการลาออกของสมาชิกสภาตามข้อตกลงของคำร้องการเลือกตั้ง ทำให้เหลือเพียง 20 ที่นั่ง

ในวันที่ 7 กรกฎาคม HRPP ยื่นคำร้องต่อคณะกรรมการบริการตุลาการว่าหัวหน้าผู้พิพากษาซาตีอู ซีมาตีวา เปเรเซไร้ความสามารถ ในวันเดียวกัน ฟูอีอาไวลีลี เอกอน คีล ผู้บัญชาการตำรวจ ประกาศว่าเขาจะออกนอกประเทศเพื่อเข้ารับการรักษา

วันที่ 8 กรกฎาคม พรรค FAST ยื่นคำร้องต่อศาลให้ทบทวนปัญหาความจำเป็นและยอมรับพิธีสาบานตน ศาลสูงสุดให้ข้อสังเกตว่าการที่ประมุขแห่งรัฐมีคำสั่งให้ชะลอการเข้าประชุมสภาเป็นการขัดต่อคำสั่งศาลในวันที่ 28 มิภุนายน และเป็นการปฏิบัติที่เกินกว่าอำนาจที่ระบุไว้ในรัฐธรรมนูญ แต่ให้ประเด็นของการแก้ไขไปที่ศาลอุทธรณ์

วันที่ 12 กรกฎาคม สมาชิกสามคนของ HRPP ตัดสินใจลาออกจากตำแหน่ง เพื่อเข้าสู่กระบวนการเลือกตั้งใหม่ ทำให้พรรค FAST มี 26 ที่นั่ง ขณะที่ HRPP เหลือเพียง 17 ที่นั่ง.

ในวันที่ 23 กรกฎาคม ศาลอุทธรณ์พิพากษาให้การสาบานตนเป็นไปตามรัฐธรรมนูญและมีผลผูกพัน และถือว่าพรรค FAST เป็นรัฐบาลตั้งแต่วันที่ 24 พฤษภาคม และ HRPP ที่ยังคงอยู่ในตำแหน่งถือว่าไม่ชอบด้วยกฎหมายนับแต่วันนั้น หลังคำตัดสินดังกล่าวออกมา อดีตนายกรัฐมนตรีตูอีลาเอปา อาอีโอโน ซาลีเลเล มาลีเอเลเงาอีตั้งคำถามถึงความเป็นกลางของการตัดสินและกล่าวหาศาลว่าเป็น "กบฎ" โดยอ้างว่า "พระเจ้านั้นเป็นผู้เลือกผู้นำ" วันถัดมาเขาเริ่มเก็บของออกจากห้องทำงาน และวันที่ 25 กรกฎาคม ประมุขแห่งรัฐตูอิมาเลอาลีลีฟาโน วาอาเลโตอา ซูอาเลาวีที่ 2 ให้การยอมรับรัฐบาลใหม่ ตูอีลาเอปายอมรับความพ่ายแพ้และกล่าวว่าตั้งตารอที่จะทำงานกับรัฐบาลใหม่

 ปฏิกิริยานานาชาติ 
จาซินดา อาร์เดิร์น นายกรัฐมนตรีนิวซีแลนด์เรียกร้องให้ซามัวผดุงไว้ซึ่งหลักนิติธรรม และเคารพผลการเลือกตั้งที่เป็นประชาธิปไตย เธอยังกล่าวอีกว่านิวซีแลนด์มีความศรัทธาอย่างเต็มเปี่ยมต่อสถาบันในซามัว

Marise Payne รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการค่างประเทศออสเตรเลียเรียกร้องทุกฝ่ายให้เคารพหลักนิติธรรมและกระบวนการประชาธิปไตย 

เลขาธิการสหประชาชาติกระตุ้นให้บรรดาผู้นำในซามัวหาทางออกของสถานการณ์ทางเมืองในปัจจุบันผ่านการเจรจา 

เฮนรี ปูนา เลขาธิการองค์กรการประชุมหมู่เกาะแปซิฟิกกล่าวว่าองค์กรการประชุมพร้อมให้ความช่วยเหลือหากจำเป็น และเรียกร้องให้ทุกฝ่ายแสวงหาแนวทางอย่างสันติในการแก้ไขปัญหา

หลังจากที่มีการสาบานตนเป็นนายกรัฐมนตรีของมาอาฟา สหพันธรัฐไมโครนีเซียเป็นรัฐบาลต่างชาติรัฐบาลแรกที่ให้การรับรองคณะผู้ปกครองใหม่ ต่อมาในวันที่ 27 พฤษภาคม ค.ศ. 2021 ปาเลาเป็นรัฐบาลต่างชาติประเทศที่สองที่ให้การยอมรับ จากนั้นรัฐบาลหมู่เกาะมาร์แชลล์ร่วมกับปาเลาและไมโครนีเซียในการให้การยอมรับรัฐบาลพรรค FAST