# สถาปัตยกรรมโบสถ์พราหมณ์
สถาปัตยกรรมศาสนสถานฮินดู เป็นรูปแบบหลักของสถาปัตยกรรมฮินดู มีรูปแบบที่หลากหลาย อย่างไรก็ตามธรรมขาติพื้นฐานของโบสถ์พราหมณ์แต่ละแห่งล้วนเหมือนกัน คือมีองค์ประกอบพื้นฐาน “ครรภคฤห์” คือห้องด้านในที่ประดิษฐานมูรติองค์หลักของวัด ในห้องที่สร้างขึ้นอย่างเรียบง่าย โครงสร้างอื่น ๆ ที่สร้างขึ้นล้อมรอบห้องครรภคฤห์นั้นก็มีความแตกต่างกันไป โครงสร้างที่เป็นหอครอบด้านบนของครรภคฤห์เรียกว่า “ศิขร” ในอินเดียเหนือ หรือ “วิมานัม” ในอินเดียใต้ และ “เปอลิงกีฮ์เมรู” ในบาหลี อาคารศาลนั้นมักมีพื้นที่ ambulatory สำหรับทำปริกรม (circumambulation) และมีอาคารอื่น ๆ เช่น มณฑป, อันตรละThese are the usual terms, but there are many variants or different ones in the many Indian languages, ancient and modern.

สถาปัตยกรรมนี้แสดงออกถึงแนวคิดและอุดมคติของธรรมะ, ความเชื่อ, คุณค่า และวิถีชิวิตแบบฮินดู ถือกันว่าโบสถ์พราหมณ์เป็นสถานที่สำหรับการตีรถะและเกษตระ-แสวงบุญ องค์ประกอบของจักรวาลที่ล้วนสร้างสรรค์ชีวิตในเทววิทยาฮินดู ล้วนแสดงออกผ่านทางสัญลักษณ์ต่าง ๆ ที่ปรากฏในโบสถ์พราหมณ์ ไฟและน้ำ ภาพธรรมชาติและเทพเจ้า สตรีและบุรุษ กามและอรฐะ เสียงสวดมนต์และกลิ่นของธูปหอม ความเป็นมุนษย์และความว่างเปล่า ทุกสิ่งล้วนพบในสถาปัตยกรรมของโบสถ์พราหมณ์Stella Kramrisch, The Hindu Temple, Vol 1, Motilal Banarsidass,  รูปแบบและความหมายขององค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมในโบสถ์พราหมณ์นั้นถูกออกแบบขึ้นมาให้โบสถ์พราหมณ์เป็นที่เชื่อมต่อระหว่างมนุษย์และเทพเจ้า ช่วยให้มนุษย์สามารถสร้างและเรียนรู้ความรู้ทางจิตวิญญาณ ความจริงนิรันดร์ และการหลุดพ้น “โมกษะ

หลักการทางสถาปัตยกรรมของโบสถ์พราหมณ์มีระบุไว้ในคัมภีร์ ศิลปศาสตร์ และ วาสตุศาสตร์Jack Hebner (2010), Architecture of the Vastu Sastra - According to Sacred Science, in Science of the Sacred (Editor: David Osborn), , pp 85-92; N Lahiri (1996), Archaeological landscapes and textual images: a study of the sacred geography of late medieval Ballabgarh, World Archaeology, 28(2), pp 244-264BB Dutt (1925), , 

ลักษณะที่แตกต่างกันของสถาปัตยกรรม
จอร์จ มิเชลล์ระบุว่าคัมภีร์เก่าแก่เกี่ยวกับสถาปัตยกรรมของฮินดู เช่น พริหัตสัมหิตา (Brihatsamhita) แบ่งวัดออกดป็นห้าระดับตามลักษณะทั่วไป คือ แบบนครา, ทราวิฑา, เวสรา, วงรี และ สี่เหลี่ยม แปลนการสร้างก็แบ่งย่อยออกเป็นทั้งแบบจตุรัส, แปดเหลี่ยม และ ทรงมุขโค้งด้านสกัด ในแต่ละสถาปัตยกรรมมีการสร้างคำศัพท์ต่าง ๆ ขึ้นเป็นของตน บางคำก็ทับซ้อนกันแต่อาจไม่ได้หมายถึงหรือเทียบเทียงกับสิ่งเดียวกันในอีกสถาปัตยกรรม หากแบ่งตามช่วงเวลา แบบคลาสสิก (จนถึงราวศตวรรษที่ 7-8) คือแบบที่เก่าแก่ที่สุด, บ้างเรียกยุคศตวรรษที่ 12-13 ว่าเป็นแบบยุคกลาง

นอกจากแนวคิดทางศาสนา ปรัมปรา และคัมภีร์แล้ว สถาปัตยกรรมเหล่านี้ล้วนเป็นผลจากนวัตกรรมพื้นถิ่น วัสดุที่หาได้ในท้องถิ่น และภูมิอากาศ อาจมีพบวัสดุบางชนิดที่นำเข้ามาจากพื้นที่อื่น แต่ส่วนใหญ่ก็สร้างจากวัสดุที่หาได้ในพื้นที่ ในบางพื้นที่เช่นกรนาฏกะใต้พบหินจำพวกอ่อน ทำให้สถาปัตยกรรมแบบฮอยศาลามีลักษณะที่ยากจะใช้หินแข็งพวกคริสตัลลีนมาสร้าง บางพื้นที่ก็มีการแกะสลักเข้าไปในภูเขาหินด้วยพื้นที่ที่มีภูมิลักษณะเอื้ออำนวย ในบางพื้นที่ที่ไม่สามารถพบหินสำหรับก่อสร้างได้ทั่วไปก็เกิดการพัฒนาอิฐมาใช้ในการสร้างจำนวนมาก วัสดุที่หาได้ในท้องถิ่นจึงมีผลมากต่อการพัฒนาลักษณะสถาปัตยกรรมเฉพาะของแต่ละแหล่ง

 สถาปัตยกรรมทราวิฑและสถาปัตยกรรมนคร 
ในบรรดาสถาปัตยกรรมที่แตกต่างในอินเดีย สถาปัตยกรรมสองแบบที่พบได้ทั่วไปที่สุดคือ “สถาปัตยกรรมแบบนคร” หรือแบบอินเดียเหนือ และ “สถาปัตยกรรมทราวิฑ” หรือแบบอินเดียใต้Hardy (1995), 5; Michell (1988), 88-89

   องค์ประกอบ
  สถาปัตยกรรมนคร
  สถาปัตยกรรมทราวิฑHardy (1995), 5-8
  อ้างอิง
   ยอดหอคอยหลักของวัด
  ศิขร
  วิมานซึ่งอาจมีหลายชั้น มีศิขรอยู่ด้านบน
    ยอดมณฑป
  ใช่
  ไม่
    ห้องบูชาภายใน
  ชั้นเดียวหรือหลายชั้น
  ทั่วไปแล้วชั้นเดียว (แต่วิมานอาจมีหลายชั้น)
    โคปุระ
  ไม่โดดเด่น
  โดดเด่น แต่ไม่ได้บังคับ โดยทั้วไปแล้วสูงกว่าวิมานในราวหลังศตวรรษที่ 10
 

สถาปัตยกรรมกลิงคะ

รูปแบบกลิงคะพบได้มากในแถบโอฑิศาและอานธรประเทศเหนือ รูปแบบนี้มีอยู่สามประเภทย่อยที่สำคัญ คือ เรขเทวลา (Rekha Deula), ปีธเทวลา (Pidha Deula) และ ขขรเทวลา (Khakhara Deula) โดยคำว่าเทวลาหมายถึงเทวาลัยในภาษาโอเดีย สองแบบแรกเกี่ยวเนื่องกับพระวิษณุ, พระสูรยะ และ พระศิวะ ส่วนแบบที่สามมักเกี่ยวกับพระจมุนทะ และ พระทุรคา

ตัวอย่างสำคัญของเรขเทวลา คือ ลิงคราชเทวาลัยในภุพเนศวร และ ชคันนาถเทวาลัยแห่งปุรี ขขรเทวลาที่สำคัญ เช่น ไวฏลเทวลา ส่วนอาคารมุขศาลาของโกณารกสูรยมนเทียรเป็นตัวอย่างสำคัญของปีธเทวลา

 อภิธานศัพท์ 

นี่คือตัวอย่างคำศัพท์เฉพาะที่พบในสถาปัตยกรรมโบสถ์ฮินดู

   คำสัพท์
  คำอธิบาย
  คำใกล้เคียง
  เอกสารฮินดูที่พูดถึง หรือ ระบุกฏการสร้าง
  อ้างอิง
  ภาพ
   อทิสถาน
  ฐานใต้เสา, plinth, ฐานซึ่งตั้งอาคารหรือเสาของวัด
  Athavaksham, ปิสตา, Pitha
  Manasara XIV, Kamikagama 35, Suprabhedagama 31
  100px
   อมลัก
  มงกุฏยอดประดับบนยอดของศิขร รองรับกลศะ 
ลักษณะคล้ายกับผลมะขามป้อม (อมโลก)
   Mayamata silpasastra
  100px
   อันตรละ
  แปลตรงตัวว่า ช่องว่างภายในอาคาร เป็นพื้นที่มัธยันตร์ที่อยู่ระหว่างห้องบูชาและบริเวณจุดรวมตัวของสาธุขน
  สุขนสี (Sukhanasi)
  Manasara XV, XXIII; Kamikagama XXXV
  100px
   อรรธมณฑป
  โถงครึ่งหนึ่งที่ทางเข้าแต่ละทางเข้า โดยทั่วไปเป็นบริวเณต้อนรับที่เชื่อมต่อเข้ากับมณฑป
   Manasara XIV, Kamikagama 35, Suprabhedagama 31
  100px
   อายาตนะ
  โถงรวมพล, พื้นที่ภายในวิหาร
   Agni Purana XLIII, Matsya Purana CCLXX, Chandogya Upanishad 6.8.2
     ภัทระ
  ภาพฉายที่มักจะตรงกับหนึ่งในทิศหลัก โดยทั่วไปแล้วเป็นส่วนตรงกลางของผนัง
   Manasara XXX-XXXIV
     คณะ
  คนแคระตามตำนานมักมีท้องพลุ้ยและมีสีหน้าสนุกสนาน
  
  
  100px
   ครรภคฤห์
  ห้องภายในสุดที่ประดิษฐานมูรติ ส่วนใหญ่ภายในไม่มีการประดับตกแต่ง
  ครรภคฤยะ, ครรภคีหะ, สิพิกะ, ครรภะ, มูลสถาน
  Brihat Samhita LXI
   ควากษะ
  แม่ลายบนซุ้มโค้งลักษณะคล้ายเกือกม้า พบกับหน้าต่างหรือตกแต่งยอดหอ เสา และองคืประกอบอื่น ๆ 
  Gavaksa, kudu
  
  100px
   โคปุระ
  ซุ้มประตู พบขนาดใหญ่ในอินเดียใต้ มีที่มาจากอาศรมอินเดียโบราณและคำยุคพระเวท “โคมาติปุระ”
  โคปุรัม, ทวารอัตตลัก
  Agni Purana XLII, Manasara XI, XXXIII verses 1-601, LVIII
  100px
   หระ
  ชิ้นส่วนคอ เช่น สร้อย
  
  
  100px
   ชาฬี
  ตะแกรงตาข่าย
  ชลา, อินทรโกษถ์
  
  100px
   ชคติ
  ฐานหล่อ ส่วนหนึ่งของระเบียงเพื่อยืนหรือเวียนเทียน
  ชคตะ, ปิฐิกา, ชคติปิฐิกา, กติ, วสุธา
  Samarangana-sutradhara LXVIII, Agni Purana XLII, Suprabhedagama 31.19
  100px
   กลศะ
  ยอดบนสุดของหอคอยต่าง ๆ 
  กลศัม, สถูปี, กุมุท, กลัศ
  Agni Purana CIV, Kamikagama 55
  100px
   กุนทา
  พื้นนำในอาราม, บ่อน้ำขั้นบันได, บ่อน้ำ
  ปุษกรณี, สระ, สาคร, ตทัค, อุทปานะ, วาระ, วาปี
  Garuda Purana XLVI, Mahanirvana tantra XIII
  100px
   ละตะ
  พืชเถาเลื้อย พบในศิขรเช่นกัน
  
  
     มกร
  มังกรตามคติอินเดีย
  
  Suprabhedagama 31.68-72
  100px
   มณฑป
  ศาลาที่ล้อมด้วยเสาต่าง ๆ ใช้ประกอบกิจกรรมต่าง ๆ ขึ้นอยู่กับการใช้งาน
  มัณฑปัม, มันตปะ, ชคโมหัน
  Manasara XXXII-XXXIV, Kamikagama 50, Brihat samhita, Vishnu Purana 6.124-136
  100px
   มูลประสาท
  ศาลเจ้าหลักในหมู่โบสถ์
  
  
     นิศา
  เวิ้งหรือโพรงในกำแพงหรือเสา ไว้ตั้งรูปปั้นหรืออื่น ๆ 
  
  
     ญสะ
  ศิลปะแห่งการจัดวางภาพ ลายสลัก เพื่อให้เกิดการจัดวางที่ล่าเรื่องหรือเป็นไปตามปรัมปรา
  
  Vastusutra Upanishad VI
     ปราการ
  ผนังที่แยกพื้นที่ด้านในและด้านนอกของโบสถ์พราหมณ์ออกจากกัน โดยทั่วไปมีลักษณะแข็งแรงและป้องกันตนเอง
  
  
  100px
   ปรัสตร
  โครงสร้างขนาดใหญ่ระหว่างบนเสาหรือชายคาในแนวนอน บางครั้งทำหน้าที่เป็นเชิงเทินของเสน
  ไจว, โคปานัม, กโปตัม, มันจาม
  Manasara XVI, ; Kamikagama LIV
  100px
   รัถ
  โครงสร้างคล้ายล้อรถ
  
  
 Harle, 153, 252