# นครรัฐลี้
นครรัฐลี้ หรือ ลับลี้ เป็นนครรัฐของชาวไทยวน มีศูนย์กลางอยู่ที่บริเวณวัดพระธาตุดวงเดียว อำเภอลี้ จังหวัดลำพูน ก่อตั้งขึ้นโดยนางจามรี (คนละคนกับจามเทวี) ตามมุขปาฐะอธิบายว่านางเป็นพระราชธิดาเจ้าผู้ครองเมืองหลวงพระบาง พากลุ่มชนและบริวารมาแต่เมืองหลวงพระบาง อพยพเข้าไปตั้งนครรัฐแห่งนี้ราวพุทธศตวรรษที่ 19 เป็นต้นมา ซึ่งตรงกับยุคปลายของอาณาจักรหริภุญชัย กับยุคต้นของอาณาจักรล้านนา อันเป็นช่วงเวลาที่หริภุญชัยเสื่อมอำนาจและล้านนาย้ายราชธานีขึ้นไปเมืองเชียงใหม่ ทำให้นครรัฐลี้เป็นเขตปลอดอำนาจจากทุกฝ่าย ถือเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้นครรัฐขนาดน้อยแห่งนี้ไม่มีผู้ใดมารุกรานในช่วงระยะเวลาหนึ่ง

นครรัฐลี้มีเจ้าผู้ครองสืบต่อจากนางจามรีอีกหกพระองค์ โดยในรัชกาลสุดท้ายคือเจ้านิ้วมืองาม ก็ถูกกองทัพจากอาณาจักรสุโขทัยบุกเข้าโจมตี เผาเวียงกุมตระจนเสียหาย ผู้คนแตกฉานซ่านเซ็น และถูกสุโขทัยกวาดต้อนไปจนสิ้น ทำให้เมืองแห่งนี้ร้างผู้คนยาวนานนับศตวรรษ

มีหลักฐานเพียงน้อยชิ้นที่ยืนยันถึงการมีตัวตนของนครรัฐลี้ หนึ่งในนั้นคือเอกสารพับสาอักษรธรรมล้านนา รจนาขึ้นโดยภิกษุล้านนา ช่วง พ.ศ. 1980–2050 ซึ่งหลงเหลืออยู่ไม่กี่ฉบับ นอกนั้นก็เหลือหลักฐานโบราณคดีที่ทำให้อนุมานได้ว่าอำเภอลี้เคยเป็นที่ตั้งของนครรัฐลี้ คือ ร่องรอยคูเวียง กำแพงเมืองศิลาแลง เศษภาชนะดินเผา และเศษปูนปั้นประดับเจดีย์ ที่มีอายุเก่าแก่ร่วมสมัยอาณาจักรหริภุญชัยและล้านนา ส่วนเจดีย์วัดพระธาตุดวงเดียว ซึ่งสร้างร่วมสมัยนางจามรี ก็ถูกบูรณะขึ้นใหม่จนไม่เหลือเค้าโครงเดิม

 ประวัติ 
ก่อนการกำเนิดอาณาจักรล้านนา บริเวณทางตอนเหนือของประเทศไทยมีการก่อตั้งรัฐแบบแว่นแคว้นหรือนครรัฐขนาดน้อยกระจัดกระจายอยู่ตามที่ราบลุ่มแม่น้ำสำคัญต่าง ๆ แต่ละรัฐมีกษัตริย์ปกครองตนเอง รวมทั้งมีวัฒนธรรมเป็นอัตลักษณ์ท้องถิ่นในรูปแบบของตนเอง ตามแต่ศักยภาพท้องถิ่นสรัสวดี อ๋องสกุล. ประวัติศาสตร์ล้านนา. พิมพ์ครั้งที่ 6. กรุงเทพฯ : อมรินทร์, 2552, หน้า 113 โดยอำเภอลี้ในอดีต เคยมีร่องรอยการอยู่อาศัยของชาวลัวะ ชนพื้นเมืองดั้งเดิมอาศัยอยู่ในเวียงลี้เก่า เรียกว่า เวียงกุมตระ

จากเอกสารพับสาอักษรธรรมล้านนา รจนาขึ้นโดยภิกษุล้านนา ช่วง พ.ศ. 1980–2050 ได้กล่าวถึงเบื้องกำเนิดของนครรัฐลี้เอาไว้ เบื้องต้นได้อธิบายว่าเดิมชาวไทยเดิมอาศัยอยู่แคว้นวิเทหะแต่ถูกชาวฮ่อ (คือราชวงศ์หยวน) รุกราน ชาวไทยต้องอพยพไปตั้งถิ่นฐานที่สิบสองพันนาและสิบสองจุไทย ขณะที่ชาวโยนกแตกออกมาหลายกลุ่ม กลุ่มหนึ่งรวมตัวกันก่อตั้งเมืองหลวงพระบาง และปกครองเมืองแห่งนี้เรื่อยมาหลายชั่วอายุคนจนถึงเจ้าคัมภีระ จากนั้นเนื้อหาได้กล่าวถึงนางจามรี พระราชธิดาเจ้าคัมภีระ เจ้าผู้ครองเมืองหลวงพระบาง ที่มีเชื้อสายโยนก นางเป็นผู้มีความงามเป็นเลิศ เป็นที่หมายปองของชาวฮ่อ ชาวฮ่อจึงเข้ามารุกรานเมืองหลวงพระบาง เจ้าคัมภีระเห็นว่าคงรักษาเมืองไว้มิได้ จึงให้นางจามรี พระราชธิดา พร้อมด้วยข้าราชบริพารจำนวนหนึ่ง ประกอบด้วย เจ้าพัน มหาดเล็กคนสนิท นำของมีค่า ไพร่พล ข้าทาสบริวาร ออกเดินทางออกไปตั้งเมืองใหม่ เพ็ญสุภา สุขคตะ สันนิษฐานว่า การเดินทางของนางจามรีคงเริ่มขึ้นเมื่อราว พ.ศ. 1800 ซึ่งสอดคล้องกับข้อมูลทางประวัติศาสตร์ของอาณาจักรหริภุญชัย ที่กล่าวถึงชุมชนคนไทยที่ขยายตัวเพิ่มขึ้นแถบลุ่มน้ำปิงในช่วงเวลาเดียวกัน คือช่วงพุทธศตวรรษที่ 18 ถึงพุทธศตวรรษที่ 19 เป็นต้นมาสรัสวดี อ๋องสกุล. ประวัติศาสตร์ล้านนา. พิมพ์ครั้งที่ 6. กรุงเทพฯ : อมรินทร์, 2552, หน้า 114 และยังสอดคล้องกับพงศาวดารลาว ที่ระบุว่ามีการอพยพครั้งใหญ่จากหลวงพระบางไปยังภาคเหนือของไทยเพื่อหนีโรคระบาดเมื่อพุทธศตวรรษที่ 19 เช่นกัน 

เนื้อหาในพับสาระบุว่านางจามรีเดินทางโดยให้ช้างนามว่าพลายมงคล (บางแห่งออกนามว่า พญาช้างพวงคำ) นำทางไป ผ่านเมืองสำคัญต่าง ๆ ได้แก่ เชียงรุ่ง เชียงตุง เชียงแสน ฝาง และเชียงดาว จากนั้นเดินทางมาตามแม่น้ำปิงข้ามมาทางอำเภอเวียงหนองล่อง ซึ่งขณะนั้นเป็นเขตอิทธิพลของอาณาจักรหริภุญชัย จากนั้นเดินทางไปยังแม่ทา ทุ่งหัวช้าง และลี้ ตามลำดับ โดยพญาช้างของนางจามรีเดินไปยังจอมปลวกใหญ่ บนยอดจอมปลวกนั้นมีหินสีขาวคล้ายกับไข่นกยูง พญาช้างส่งเสียงร้อง จากนั้นก็เดินวนรอบจอมปลวกนั้น แล้วทรุดตัวลงแล้วชูงวงแสดงความเคารพจอมปลวกดังกล่าว จากนั้นพญาช้างก็ล้มหลังเสร็จสิ้นภารกิจ นางจามรีเห็นเป็นอัศจรรย์ว่าพื้นที่แห่งนี้คงเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ จึงคิดสร้างบ้านแปงเมือง ให้จอมปลวกใหญ่นั้นเป็นสะดือเมือง ให้ยึดทางเดินของพญาช้างเป็นแนวกำแพงเมือง แล้วขุดคูเมืองสองชั้น แต่ทรงให้รักษาแนวป่าไผ่ไว้เป็นแนวกำแพงธรรมชาติ ให้ยากแก่การสังเกตของฝ่ายปัจจามิตร แล้วตั้งตามเมืองนี้ว่า ลี้ หรือ ลับลี้

นางจามรีครองเมืองได้ 50 ปี ก็สวรรคตลง จากนั้นก็มีเจ้าผู้ครองสืบต่อมาอีกห้ารัชกาล ได้แก่ เจ้าอุ่นเมือง เจ้าจองสูง เจ้าข้อมือเหล็ก เจ้าปู่เหลือง และเจ้านิ้วมืองาม ในรัชกาลเจ้าข้อมือเหล็ก ได้ปกครองนครรัฐอีกแห่งหนึ่ง คือนครรัฐแก่งสร้อย (ปัจจุบันตั้งอยู่ในเขตอำเภอสามเงา จังหวัดตาก) เข้าใจว่าอาจมาจากการสมรสข้ามราชวงศ์เพื่อเสถียรภาพทางการเมือง และในรัชกาลเจ้านิ้วมืองาม นครรัฐลี้มีความเจริญรุ่งเรืองสูงสุด เจ้าเมืองศรีสัชนาลัย (เอกสารเรียก พญาเมืองใต้) จึงนำกองทหารไปประชิดเมืองลี้ แต่ด้วยเมืองลี้มีป่าไผ่ล้อมรอบ มีกำแพงเมืองสองชั้น และมีประตูเมืองเพียงสองประตู ทำให้โจมตีได้ยากลำบาก พญาเมืองใต้มีรับสั่งให้พลธนูยิงที่มีถุงเงินมัดติดอยู่เข้าไปยังป่าไผ่ จากนั้นก็ถอยทัพกลับไป โดยส่งสายลับไว้ที่เมืองลี้คอยส่งข่าวไปยังศรีสัชนาลัย ฝ่ายชาวเมืองลี้ตัดต้นไผ่รอบเมืองเพื่อหาเหรียญเงินจนต้นไผ่ถูกทำลายจนหมดสิ้น ฝ่ายพญาเมืองใต้ทราบข่าวเช่นนั้น ก็ส่งกองทัพเข้าโจมตีเมืองลี้ เมืองลี้ถูกเผาทำลาย ทรัพย์สินและชาวเมืองลี้ถูกกวาดไปเมืองศรีสัชนาลัย ทำให้เมืองลี้ร้างผู้คนยาวนานนับศตวรรษ ปัจจุบันยังพอหลงเหลือซากเมืองเก่าลี้ให้เห็นอยู่บ้าง

 การปกครอง 
นครรัฐลี้มีการปกครองแบบราชาธิปไตย โดยสืบเชื้อสายจากนางจามรี หรือเรียกขานอีกพระนามว่า เจ้าเจนเมือง ปฐมกษัตริย์ลี้ ซึ่งไม่ได้มีความเกี่ยวข้องกับพระนางจามเทวี ปฐมกษัตริย์แห่งหริภุญชัย ทั้งยังมียุคสมัยที่ห่างกันถึง 600 ปี มีกษัตริย์สืบราชสมบัติต่อกันหกรัชกาล การดำรงอยู่ของนครรัฐลี้ตรงกับยุคปลายของอาณาจักรหริภุญชัย กับยุคต้นของอาณาจักรล้านนา อันเป็นช่วงเวลาที่หริภุญชัยเสื่อมอำนาจและล้านนาย้ายราชธานีขึ้นไปเมืองเชียงใหม่ ทำให้นครรัฐลี้เป็นเขตปลอดอำนาจจากทุกฝ่าย ถือเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้นครรัฐขนาดน้อยแห่งนี้ไม่มีผู้ใดมารุกรานในช่วงระยะเวลาหนึ่ง จากหลักฐานทางโบราณคดีพบว่าเมืองลี้มีการติดต่อสัมพันธ์กับดินแดนอื่นทั้งใกล้และไกล อย่างในรัชกาลเจ้าข้อมือเหล็กได้เถลิงราชสมบัติครองดินแดนสองแห่ง คือนครรัฐลี้ และนครรัฐแก่งสร้อย ซึ่งคาดว่าน่าจะเกิดจากการสมรสข้ามราชวงศ์เพื่อความมั่นคงของประเทศ

โดยนครรัฐลี้มีเจ้าผู้ครอง 6 พระองค์ ดังนี้

 ภูมิศาสตร์ 
นครรัฐลี้เป็นพื้นที่สูง ส่วนใหญ่เป็นภูเขาและมีลำธารหลายสายไหลรวมกับเป็นแม่น้ำลี้ ก่อนไหลรวมเข้ากับแม่น้ำปิง ถือเป็นเส้นเลือดใหญ่ที่หล่อเลี้ยงผู้คนมาชั่วนาตาปี มีสภาพอากาศเย็นสบาย มีหมอกปกคลุมบริเวณยอดเขาโดยทั่วไป มีป่าไม้อุดมสมบูรณ์ ส่วนใหญ่เป็นป่าเบญจพรรณ ป่าเต็งรัง และป่าดงดิบ ตัวเมืองตั้งอยู่บริเวณที่ราบหุบเขาขนาดเล็ก คือบริเวณวัดพระธาตุดวงเดียว มีพื้นที่ทางการเกษตรน้อยมาก และส่งผลต่อการขยายตัวของเมืองพอสมควร

 เศรษฐกิจ 
แม้นครรัฐลี้เป็นมีลักษณะเป็นรัฐที่ไม่มีทางออกสู่ทะเล แต่พบว่าลี้มีการติดต่อค้าขายกับดินแดนทั้งใกล้และไกล ดังจะพบหลักฐานทางโบราณคดี จำพวกหม้อหรือเครื่องกระเบื้องเคลือบ แสดงให้เห็นว่าลี้มิใช่เมืองโดดเดี่ยว เข้าใจว่ามีการติดต่อกับรัฐที่มีอุตสาหกรรมเครื่องเคลือบอย่างประเทศจีน และมีการแลกเปลี่ยนสินค้าผ่านรัฐอื่น ๆ ในแถบมหาสมุทรอินเดีย อันเป็นส่วนหนึ่งของเส้นทางสายไหม

 ประชากร 
นครรัฐลี้มีประชากรพื้นเมืองดั้งเดิมคือชาวลัวะ หลังการอพยพเข้ามาของนางจามรี พร้อมกับข้าราชบริพารชาวไทยวน ทำให้นครรัฐลี้มีภาษาและวัฒนธรรมที่ใกล้เคียงกับอาณาจักรล้านนา พวกเขาใช้อักษรธรรมล้านนาในการจดบันทึก และมีการรับศาสนาพุทธเข้าไปปฏิบัติใช้ในชีวิตประจำวัน รวมทั้งรับพุทธศิลป์เชียงแสน ซึ่งเป็นพุทธศิลป์ยุคต้นของล้านนา นอกจากนี้นครรัฐลี้ยังมีความสัมพันธ์เครือญาติกับนครรัฐแก่งสร้อย ซึ่งดินแดนดังกล่าวมีประชากรหลักเป็นชาวลัวะ ทว่าหลังนครรัฐลี้ถูกสุโขทัยตีเมืองจนแตกพ่าย ประชากรชาวลี้โดนกวาดไปที่ศรีสัชนาลัยจนสิ้น ทำให้เมืองลี้ร้างผู้คนยาวนานนับศตวรรษ

ปัจจุบันประชากรของอำเภอลี้ส่วนใหญ่เป็นชาวลำพูนและเชียงใหม่ที่อพยพเข้ามาใหม่ แต่พวกเขาพอใจที่จะเรียกตนเองว่า ชาวลิ ไม่มีความผูกพันหรือคิดว่าตนเองเป็นส่วนหนึ่งของจังหวัดลำพูน หากแต่มีความภูมิใจที่เป็นชาวลิ และประวัติศาสตร์ของนางจามรี เพราะมีหลักเมืองและมีกษัตริย์เป็นเอกเทศ แม้นครรัฐแห่งนี้จะล่มสลายไปนานแล้วก็ตาม