# รัฐเชียงตุง
เขตรัฐตุงคบุรี หรือ เขมรัฐโชติตุงบุรี โดยย่อว่า เขมรัฐความเป็นมาของคำสยาม, ไทย ลาว และขอม และลักษณะทางสังคมของชื่อชนชาติ, หน้า 395เที่ยวเมืองเชียงตุงและแคว้นสาละวิน, หน้า 10330 ชาติในเชียงราย, หน้า 98-99 (เขมารฏฺฐ) หรือ รัฐเชียงตุง  บ้างเรียก เมืองเขิน (ไทเขิน:) และจารึกเมืองเชียงตุงเรียก เมืองไทย เป็นรัฐเจ้าฟ้าแห่งหนึ่งในกลุ่มสหพันธรัฐชาน ปัจจุบันอยู่ในเขตประเทศพม่า มีราชธานีคือเชียงตุง ซึ่งเป็นเขตเมืองใหญ่เพียงแห่งเดียวเพราะเป็นแอ่งที่ราบขนาดใหญ่ ทั้งประเทศเป็นเขตภูเขาสูงสลับซับซ้อนของเทือกเขาแดนลาวมีที่ราบขนาดแคบรัฐฉาน (เมืองไต) : พลวัติของชาติพันธุ์ในบริบทประวัติศาสตร์และการเมืองร่วมสมัย, หน้า 71 ถือเป็นรัฐที่มีพื้นที่ขนาดใหญ่ที่สุดในหมู่รัฐชานอื่น ๆ ตั้งอยู่ทางตะวันออกเฉียงใต้สุดของรัฐชาน ตั้งแต่แม่น้ำสาละวินจรดแม่น้ำโขงเที่ยวเมืองเชียงตุงและแคว้นสาละวิน, หน้า 106 และถูกแยกจากรัฐชานตอนเหนือด้วยแม่น้ำข่า

รัฐเชียงตุงมีลักษณะเป็นรัฐชายขอบ โอนอ่อนไปตามอิทธิพลของรัฐรอบข้างคือ พม่า จีน และล้านนา เมื่อรัฐใดรัฐหนึ่งมีอำนาจมากกว่า เจ้าผู้ครองเชียงตุงก็จะเข้าสวามิภักดิ์กับฝ่ายนั้น กระนั้นเชียงตุงยังคงรักษาความสัมพันธ์กับเชียงใหม่ในฐานะบ้านพี่เมืองน้องมาตลอดประวัติศาสตร์ล้านนา, หน้า 370 แต่ในช่วงหลังเชียงตุงสวามิภักดิ์กับพม่า เพราะพม่าไม่มีนโยบายกวาดต้อนผู้คนประวัติศาสตร์ล้านนา, หน้า 372 ต่างจากฝ่ายสยามที่มุ่งทำลายเมืองเชียงตุง เพราะไม่ต้องการให้ฝ่ายพม่าใช้เชียงตุงเป็นที่มั่นสำหรับโจมตีเมืองเชียงรายประวัติศาสตร์ล้านนา, หน้า 373

หลังการสละราชอำนาจของเจ้าจายหลวง มังราย เมื่อ พ.ศ. 2502 รัฐเชียงตุงถูกผนวกเข้าเป็นส่วนหนึ่งของรัฐชานโดยสมบูรณ์ แม้จะพยายามต่อสู้เพื่อเอกราชหลายครั้ง แต่ก็ตกเป็นดินแดนส่วนหนึ่งของพม่าไปโดยปริยาย และหลังการรัฐประหารของนายพลเนวี่นเมื่อ พ.ศ. 2505 สิทธิพิเศษของเจ้าฟ้าไทใหญ่ต่าง ๆ ถูกยกเลิกลงทั้งหมด

 ประวัติ 
 แรกเริ่ม 
รัฐเชียงตุงเกิดจากการขยายอำนาจขึ้นทางเหนือของพญามังรายแห่งอาณาจักรล้านนา ที่ส่งพระราชนัดดาชื่อเจ้าน้ำท่วมขึ้นปกครองเชียงตุง อันเป็นดินแดนของชาวว้าและไทใหญ่Donald M. Seekins, Historical Dictionary of Burma (Myanmar), p. 251รัฐฉาน (เมืองไต) : พลวัติของชาติพันธุ์ในบริบทประวัติศาสตร์และการเมืองร่วมสมัย, หน้า 76-77 ประชากรส่วนใหญ่ในเมืองหลวงเป็นชาวเขิน ต่างจากหัวเมืองอื่น ๆ ที่ส่วนใหญ่เป็นไทใหญ่รัฐฉาน (เมืองไต) : พลวัติของชาติพันธุ์ในบริบทประวัติศาสตร์และการเมืองร่วมสมัย, หน้า 82 ตามประวัติศาสตร์ พญามังรายสร้างเมืองเชียงตุงเมื่อ พ.ศ. 1810ประวัติศาสตร์ล้านนา, หน้า 228 เพื่อเป็นเมืองหน้าด่านทางทิศเหนือของล้านนา โดยมีสัมพันธ์อันดีจนถึงรัชสมัยพญากือนา ส่วนรัชสมัยพญาแสนเมืองมาจนถึงพญาสามฝั่งแกน เชียงตุงสวามิภักดิ์กับจีน จนรัชสมัยพระเจ้าติโลกราชความสัมพันธ์ระหว่างเชียงตุงกับล้านนาจึงเฟื่องฟูอีกครั้ง เพราะมีการเผยแผ่ศาสนาพุทธและวรรณกรรมล้านนาไปยังเชียงตุงประวัติศาสตร์ล้านนา, หน้า 371

 ร่วมสมัย 
thumb|การสมรสระหว่างเจ้านางสุคันธากับเจ้าอินทนนท์ ณ เชียงใหม่ เมื่อ พ.ศ. 2476
จักรพรรดิเฉียนหลงกระทำสงครามกับพระเจ้ามังระช่วง พ.ศ. 2303 รัฐเชียงตุงจึงสวามิภักดิ์ต่อเชียงใหม่ใน พ.ศ. 2345 แต่ภายหลังเชียงตุงได้รับความช่วยเหลือจากพม่า จึงกลับเข้าสู่กับปกครองของพม่าตามเดิมและผนวกรัฐเมืองยองไปด้วยกันใน พ.ศ. 2357Imperial Gazetteer of India, v. 15, p. 200.

ยุครัตนโกสินทร์ ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นต้นมา สยามมีนโยบายมุ่งแผ่อำนาจไปยังเชียงตุงและเชียงรุ่ง แต่ไม่ประสบผลสำเร็จ แม้ทั้งสองเมืองนี้จะยอมสวามิภักดิ์ต่อสยามก็ตาม หลังการปักปันเขตแดนกับสหราชอาณาจักรเมื่อ พ.ศ. 2428-2438 สยามเป็นฝ่ายเสียเปรียบ เมื่อเขตแดนแบ่งออกอย่างชัดเจน สยามมีดินแดนสุดที่แม่สาย ส่วนเมืองเชียงตุง เมืองยอง และหัวเมืองไทใหญ่อื่น ๆ ขึ้นในอารักขาของสหราชอาณาจักรประวัติศาสตร์ล้านนา, หน้า 383 ต่อมาสหราชอาณาจักรยุบรัฐเชียงแขงขึ้นกับเชียงตุง

27 พฤษภาคม พ.ศ. 2485 ตรงกับสงครามโลกครั้งที่สอง รัฐเชียงตุงถูกกองทัพพายัพจากประเทศไทยรุกรานและเข้ายึดเชียงตุงซึ่งเป็นเมืองหลวง ตามข้อตกลงระหว่างจอมพลแปลก พิบูลสงครามกับจักรวรรดิญี่ปุ่น เดือนธันวาคมปีเดียวกันกองทัพไทยเข้ายึดรัฐเชียงตุงและสี่อำเภอของรัฐเมืองปั่น ที่สุดรัฐบาลไทยผนวกดินแดนนี้อย่างเป็นทางการและประกาศจัดตั้งสหรัฐไทยเดิมและอำเภอเมืองพานเมื่อ 1 สิงหาคม พ.ศ. 2486Shan and Karenni States of Burma ภายหลังประเทศไทยถอนตัวออกจากรัฐเชียงตุงและเมืองปั่นเมื่อ พ.ศ. 2488 และยกเลิกการอ้างสิทธิใน พ.ศ. 2489 เพื่อเข้าร่วมกับองค์การสหประชาชาติและยกเลิกการคว่ำบาตรจากการเข้าร่วมกับฝ่ายอักษะDavid Porter Chandler & David Joel Steinberg eds. In Search of Southeast Asia: A Modern History. p. 388

หลังการสละราชอำนาจของเจ้าจายหลวง มังราย เมื่อ พ.ศ. 2502 รัฐเชียงตุงถูกผนวกเข้าเป็นส่วนหนึ่งของรัฐชานโดยสมบูรณ์ แม้จะพยายามต่อสู้เพื่อเอกราชหลายครั้ง แต่ก็ตกเป็นดินแดนส่วนหนึ่งของพม่าไปโดยปริยาย และหลังการรัฐประหารของนายพลเนวี่นเมื่อ พ.ศ. 2505 สิทธิพิเศษของเจ้าฟ้าไทใหญ่ต่าง ๆ ถูกยกเลิกลงทั้งหมด

 การปกครอง 
รัฐเชียงตุงปกครองด้วยระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ มีเจ้าฟ้าเป็นผู้ปกครอง ใช้พระนามว่า เขมาธิปติราชา เช่น รัตนภูมินทะนรินทาเขมาธิปติราชาเที่ยวเมืองเชียงตุงและแคว้นสาละวิน, หน้า 104 หรือ พญาศรีสุธรรมกิตติ สิริเมฆนรินทร์ เขมาธิปติราชา ในยุคเริ่มต้น เชียงตุงมีฐานะเป็นประเทศราชของอาณาจักรล้านนา มีเจ้าผู้ครองปกครองตนเองด้วยจารีตท้องถิ่น และได้รับเกียรติเรียกเจ้าผู้ครองเชียงตุงว่า "พระหัวเจ้า" เชียงตุงต้องแสดงความจงรักภักดีต่อราชธานีที่ยิ่งใหญ่กว่าด้วยการประกอบพิธีถือน้ำพิพัฒน์สัตยาประวัติศาสตร์ล้านนา, หน้า 229

ล้านนามักส่งลูกหลานกษัตริย์หรือขุนนางที่ใกล้ชิดจากเชียงใหม่ปกครองเชียงตุง แต่ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 24 เป็นต้นมา เชียงตุงยอมรับอำนาจของพม่า ส่วนเชียงใหม่ยอมรับอิทธิพลของสยาม ความขัดแย้งระหว่างสยามและพม่าส่งผลต่อความสัมพันธ์ระหว่างเชียงใหม่และเชียงตุง จนก่อให้เกิดสงครามเชียงตุงช่วงต้นรัตนโกสินทร์

เจ้าผู้ครองรัฐเป็นผู้บริหารและใช้อำนาจเต็ม ปกครองประชากรด้วยความผาสุก กอปรด้วยความอารีอย่างบิดากับบุตร หากมีผู้ใดกระทำผิดก็จะใช้อำนาจเด็ดขาดในการปราบปราม เช่น หากมีผู้ใดโกรธชักดาบออกจากฝักเพียงฝ่ามือเดียวจะถูกปรับไหมเป็นเงินหลายรูปี เป็นต้น ทั้งนี้รัฐเชียงตุงยังมีนครรัฐน้อย ๆ เป็นบริวารในอำนาจตนเองจำนวนหนึ่งเช่น รัฐเมืองเลน รัฐเมืองสาต และรัฐเมืองปุSir Charles Crosthwaite "The pacification of Burma"

 รายพระนามและรายนามผู้ปกครองรัฐเชียงตุงSaimong Mangrai, Sao (1981). The P̲āḍaeng Chronicle and the Jengtung State Chronicle Translated.Center for South and Southeast Asian Studies, University of Michigan. ทวี สว่างปัญญางกูร (2533). พงศาวดารเมืองเชียงตุง: หนังสือแจกเป็นบัตรพลีงานพระราชทานเพลิงศพ เจ้าแม่ทิพวรรณ ณ เชียงตุง. เชียงใหม่. 
+#ผู้ปกครองนาม/พระนาม ในภาษาเขินเริ่มต้นสิ้นสุดหมายเหตุ1เจ้ามังคุ่ม และ เจ้ามังเคียนᨧᩮᩢ᩶ᩣᨾᩢ᩠ᨦᨤᩩ᩠᩵ᨾ / ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨾᩢ᩠ᨦᨤ᩠ᨿᩁ17901796ขุนนางชาวลัวะ ได้รับการแต่งตั้งจากพระญามังรายมหาราช2เจ้าน้ำท่วมᨧᩮᩢ᩶ᩣᨶ᩶ᩣᩴᨳ᩠᩶ᩅᨾ17961807พระโอรสของพระญาไชยสงคราม ได้รับการแต่งตั้งจากพระญามังรายมหาราช3เจ้าน้ำน่านᨧᩮᩢ᩶ᩣᨶ᩶ᩣᩴᨶᩣ᩠᩵ᨶ18071860เจ้านายในราชวงศ์มังราย ได้รับการแต่งตั้งจากพระญามังรายมหาราช4เจ้าสามหมื่นห้วยᨧᩮᩢ᩶ᩣᩈᩣ᩠ᨾᩉ᩠ᨾᩨ᩵ᩁᩉ᩠᩶ᩅ᩠ᨿ18601867เจ้านายในราชวงศ์มังราย ได้รับการแต่งตั้งจากพระญาไชยสงคราม5เจ้าอ้ายลกᨧᩮᩢ᩶ᩣᩋ᩶ᩣ᩠ᨿᩃᩫ᩠ᨠ18671885เจ้านายในราชวงศ์มังราย ได้รับการแต่งตั้งจากพระญาไชยสงคราม6เจ้าไส่น่านᨧᩮᩢ᩶ᩣᩈᩱ᩵ᨶᩣ᩠᩵ᨶ18851903เจ้านายในราชวงศ์มังราย ได้รับการแต่งตั้งจากพระญาผายู———19031911เป็นเมืองร้างไม่มีผู้ปกครอง7เจ้าเจ็ดพันตู
(เจ้าสัตตพันธุราชา)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨧᩮᩢ᩠ᨯᨻᩢ᩠ᨶᨲᩪ
(ᨧᩮᩢ᩶ᩣᩈᨲ᩠ᨲᨻᨶ᩠ᨵᩩᩁᩣᨩᩣ)19111930พระโอรสของพระญาผายู ได้รับการแต่งตั้งจากพระญาผายู8เจ้าอ้ายอ่อน
(เจ้ารัตนพันธุราชา)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᩋ᩶ᩣ᩠ᨿᩋᩬ᩵ᩁ
(ᨧᩮᩢ᩶ᩣᩁᨲ᩠ᨶᨻᨶ᩠ᨵᩩᩁᩣᨩᩣ)1930?พระโอรสของเจ้าเจ็ดพันตู มาช่วยเชียงใหม่รบกับอยุธยาแล้วถูกจับกุมตัวไป9เจ้าบุญชู
(เจ้าแขนเหล็ก,เจ้าพาหุราชา)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨷᩩᨬᨩᩪ
(ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨡᩯ᩠ᨶᩉᩮᩖᩢᨠ, ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨻᩣᩉᩩᩁᩣᨩᩣ)19331946เจ้านายในราชวงศ์มังราย มีศักดิ์เป็นลูกพี่ลูกน้องของเจ้าเจ็ดพันตู10เจ้ายี่คำ
(พระยาเจ้ามธุระ)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨿᩦ᩵ᨤᩴᩣ
(ᨻᩕ᩠ᨿᩣᨧᩮᩢ᩶ᩣᨾᨵᩩᩁᩣ)19461959พระอนุชาของเจ้าบุญชู———19591962ไม่ปรากฏรายละเอียด11เจ้าสามตนน้องหล้า
(พระยากองรัตนเภรี)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᩈᩣ᩠ᨾᨲᩫ᩠ᨶᨶᩬ᩶ᨦᩉ᩶ᩖᩣ
(ᨻᩕ᩠ᨿᩣᨠᩬᨦᩁᨲᨶᨽᩮᩁᩦ)19621986พระอนุชาของเจ้าบุญชู และเจ้ายี่คำ12เจ้าสามสรี
(พระยาสรีสุธัมมจุฬามณีราชา)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᩈᩣ᩠ᨾᩈᩕᩦ
(ᨻᩕ᩠ᨿᩣᩈᩕᩦᩈᩩᨵᨾ᩠ᨾᨧᩩᩊᩣᨾᨱᩦᩁᩣᨩᩣ)19861999พระโอรสของเจ้าสามตนน้องหล้า13เจ้าพระยาอ้ายเลาคำทา
(จันทบุณณราชา)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨠᩕ᩠ᨿᩣᩋ᩶ᩣ᩠ᨿᩃᩮᩢᩣᨤᩴᩣᨴᩤ
(ᨧᨶ᩠ᨴᨷᩩᨱ᩠ᨱᩁᩣᨩᩣ)1999201714เจ้าเลา
(พระยาอทิตตราชา)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᩃᩮᩢᩣ
(ᨻᩕ᩠ᨿᩣᩋᨴᩥᨲ᩠ᨲᩁᩣᨩᩣ)20172062พระโอรสของเจ้าพระยาอ้ายเลาคำทา15เจ้าหน่อแก้วᨧᩮᩢ᩶ᩣᩉ᩠ᨶᩳ᩵ᨠᩯ᩠᩶ᩅ20622064พระอนุชาของเจ้าเลา16เจ้าสายคอ
(พระยาสิวิเชยยราชา)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᩈᩣ᩠ᨿᨤᩳ
(ᨻᩕ᩠ᨿᩣᩈᩥᩅᩥᨩᩮᨿ᩠ᨿᩁᩣᨩᩣ)20642066พระโอรสของเจ้าเลา17เจ้าไส่พรมᨧᩮᩢ᩶ᩣᩈᩱ᩵ᨻᩕᩫ᩠ᨾ20662066พระอนุชาของเจ้าสายคอ ครองเมืองอยู่ได้ประมาณ 1 เดือน18เจ้าสายเชียงคงᨧᩮᩢ᩶ᩣᩈᩣ᩠ᨾᨩ᩠ᨿᨦᨣᩫ᩠ᨦ20662066พระอนุชาของเจ้าสายคอ ครองเมืองได้ไม่กี่วัน19เจ้าคำหมู่ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨤᩴᩣᩉ᩠ᨾᩪ᩵20662066พระอนุชาของเจ้าสายคอ ครองเมืองได้ 1 เดือน 7 วัน20เจ้าท้าวคำฟู
(พระยาแก้วยอดฟ้านรินทา)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨴ᩶ᩤ᩠ᩅᨤᩴᩣᨼᩪ
(ᨻᩕ᩠ᨿᩣᨠᩯ᩠᩶ᩅᨿᩬᨯᨼ᩶ᩣᨶᩁᩥᨶᩣ᩠ᨴ)20662103พระอนุชาของเจ้าสายคอ ส่งคณะทูตเพื่อขอเข้าสวามิภักดิ์กับพระเจ้าบุเรงนอง21เจ้าแก้วบุญนำ
(พระยารัตตนภูมินทนรินทา)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨠᩯ᩠᩶ᩅᨷᩩᨬᨶᩣᩴ
(ᨻᩕ᩠ᨿᩣᩁᨲ᩠ᨲᨶᨽᩪᨾᩥᨶ᩠ᨴᨶᩁᩥᨶᩣ᩠ᨴ)21032139พระโอรสของเจ้าคำฟู22เจ้าคำท้าว
(พระยาสุธัมมราชา)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨤᩴᩣᨴ᩶ᩤ᩠ᩅ
(ᨻᩕ᩠ᨿᩣᩈᩩᨵᨾ᩠ᨾᩁᩣᨩᩣ)21392163พระโอรสของเจ้าแก้วบุญนำ23เจ้าเกี๋ยงคำ
(เจ้าขาก,พระยาแก้วผาบนรินทะ)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨠ᩠ᨿᨦᨤᩴᩣ
(ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨡᩣ᩠ᨠ, ᨻᩕ᩠ᨿᩣᨠᩯ᩠᩶ᩅᨹᩣ᩠ᨷᨶᩁᩥᨶ᩠ᨴ)21632181พระอนุชาของเจ้าคำท้าว เคยครองเมืองขากมาก่อนที่จะขึ้นปกครองเมืองเชียงตุง24เจ้าอุ่น
(พระยาอาทิตตราชา)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᩋᩩ᩵ᩁ
(ᨻᩕ᩠ᨿᩣᩋᩣᨴᩥᨲ᩠ᨲᩁᩣᨩᩣ)21812200พระโอรสของเจ้าเกี๋ยงคำ———22002204ไม่ปรากฏรายละเอียด25เจ้าอินคำ
(พระยารัตนพันธุ)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᩋᩥ᩠ᨶᨤᩴᩣ
(ᨻᩕ᩠ᨿᩣᩁᨲ᩠ᨲᨶᨻᨶ᩠ᨵᩩ)22042221พระนัดดาของเจ้าแก้วบุญนำ (พระมารดาเป็นพระธิดาของเจ้าแก้วบุญนำ)26เจ้ารามหมื่น
(พระยาสุรินทราชา)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᩁᩣ᩠ᨾᩉ᩠ᨾᩨ᩵ᩁ
(ᨻᩕ᩠ᨿᩣᩈᩩᩁᩥᨶ᩠ᨴᩁᩣᨩᩣ)22212229พระอนุชาของเจ้าอินคำ27เจ้าแก้วบุญมา
(อุเทยยไตรวัจระ)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨠᩯ᩠᩶ᩅᨷᩩᨬᨾᩣ
(ᩏᨴᩮᨿ᩠ᨿᨲᩕᩱᩅᨧ᩠ᨧᩁ)22292246พระโอรสของเจ้ารามหมื่น28เจ้าสามᨧᩮᩢ᩶ᩣᩈᩣ᩠ᨾ??29เจ้าเมืองชืนᨧᩮᩢ᩶ᩣᨾᩮᩨ᩠ᨦᨩᩨ᩠᩵ᨶ2253227130เจ้าม่องมยูᨧᩮᩢ᩶ᩣᨾᩬ᩵ᨦᨾ᩠᩶ᨿᩪ22722280พระอนุชาของเจ้าเมืองชื่น31เจ้าติตถนันทราชาᨧᩮᩢ᩶ᩣᨲᩥᨲ᩠ᨳᨶᨶ᩠ᨴᩁᩣᨩᩣ22802283พระอนุชาของเจ้าเมืองชื่น และเจ้าม่องมยู32เจ้าเมืองสาม – ครั้งที่ 1
(จุฬามณีสิริเมฆภูมินนรินทาเขมาบติราชา)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨾᩮᩨ᩠ᨦᩈᩣ᩠ᨾ
(ᨧᩩᩊᩣᨾᨱᩦᩈᩥᩁᩥᨾᩮ᩠ᨥᨽᩪᨾᩥ᩠ᨶᨶᩁᩥᨶᩣ᩠ᨴᨡᩮᨾᩣᨷᨲᩥᩁᩣᨩᩣ)22832309พระโอรสของเจ้าติตถนันทราชา—เจ้ากางᨧᩮᩢ᩶ᩣᨠᩣ᩠ᨦ23092312โอรสของเจ้าม่องมยู ชิงเมืองได้จากเจ้าเมืองสาม33เจ้าเมืองสาม – ครั้งที่ 2
(จุฬามณีสิริเมฆภูมินนรินทาเขมาบติราชา)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨾᩮᩨ᩠ᨦᩈᩣ᩠ᨾ
(ᨧᩩᩊᩣᨾᨱᩦᩈᩥᩁᩥᨾᩮ᩠ᨥᨽᩪᨾᩥ᩠ᨶᨶᩁᩥᨶᩣ᩠ᨴᨡᩮᨾᩣᨷᨲᩥᩁᩣᨩᩣ)2312233034เจ้ากองไท ที่ ๑
(สากยภูมินทนรินทา)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨠᩬᨦᨴᩱ ᨴᩦ᩵ ᪁
(ᩈᩣᨠ᩠ᨿᨽᩪᨾᩥᨶ᩠ᨴᨶᩁᩥᨶᩣ᩠ᨴ)2330?พระโอรสของเจ้าเมืองสาม ถูกเชียงใหม่รุกรานและพาตัวมายังเมืองเชียงใหม่35เจ้ามหาขนานดวงแสงᨧᩮᩢ᩶ᩣᨾᩉᩣᨡ᩠ᨶᩣ᩠ᨶᨯ᩠ᩅᨦᩈᩯ᩠ᨦ23572400พระอนุชาของเจ้ากองไท ที่ ๑36เจ้ามหาพรมᨧᩮᩢ᩶ᩣᨾᩉᩣᨻᩕᩫ᩠ᨾ24012419พระโอรสของเจ้ามหาขนานดวงแสง37เจ้าฅำแสนᨧᩮᩢ᩶ᩣᨤᩴᩣᩈᩯ᩠ᨶ24202423พระอนุชาของเจ้ามหาพรหม38เจ้าหม่อมเชียงแขง
(เจ้าโชติกองไท)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᩉ᩠᩵ᨾᨾᩬᨩ᩠ᨿᨦᨡᩯ᩠ᨦ
(ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨩᩰᨲᩥᨠᩬᨦᨴᩱ)24232429พระอนุชาของเจ้าคำแสน เคยครองเมืองเชียงแขง (เมืองสิงห์) มาก่อนที่จะขึ้นปกครองเมืองเชียงตุง39เจ้าหม่อมเสือ (มหาพยัคฆโชติกองฅำฟู)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᩉ᩠ᨾᩬ᩵ᨾᩈᩮᩨᩬ
(ᨾᩉᩣᨻ᩠ᨿᨣ᩠ᨥᨩᩮᩣᨲᩥᨠᩬᨦᨤᩴᩣᨼᩪ)24292439พระโอรสของเจ้าหม่อมเชียงแขง—เจ้านางทิพย์ธิดาᨧᩮᩢ᩶ᩣᨶᩣ᩠ᨦᨴᩥᨻ᩠ᨿᨵᩥᨯᩣ24392440พระขนิษฐาของเจ้าหม่อมเสือ ว่าราชการแทนเจ้าก้อนแก้วอินแถลงซึ่งเป็นพระอนุชา40เจ้าหม่อมก้อนแก้วอินแถลงᨧᩮᩢ᩶ᩣᩉ᩠᩵ᨾᨾᩬᨠᩬ᩶ᩁᨠᩯ᩠᩶ᩅᩋᩥ᩠ᨶᨳᩯ᩠ᩃᨦ24402478พระอนุชาของเจ้าหม่อมเสือ———24782480รอการแต่งตั้งจากสหราชอาณาจักร41เจ้ากองไท ที่ ๒
(สารกยะภูมินนรินทาเขมาธิบติราชา)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨠᩬᨦᨴᩱ ᨴᩦ᩵ ᪂
(ᩈᩣᩁᨠ᩠ᨿᨽᩪᨾᩥ᩠ᨶᨶᩁᩥᨶᩣ᩠ᨴᨡᩮᨾᩣᨵᩥᨷᨲᩥᩁᩣᨩᩣ)24802480พระโอรสของเจ้าหม่อมก้อนแก้วอินแถลง ดำรงตำแหน่ง 162 วัน———24802486ไม่มีการแต่งตั้งเพราะมีการดำเนินคดีการปลงพระชนม์เจ้ากองไท แล้วต่อเนื่องถึงการเกิดสงครามโลกครั้งที่ 242เจ้าพรหมลือ (สิริสุวรรณราชยสสร)ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨻᩕᩫ᩠ᨾᩃᩨ (ᩈᩥᩁᩥᩈᩩᩅᨱ᩠ᨱᩁᨶᨩ᩠ᨿᩔᩁ)24862488พระเชษฐาของเจ้ากองไท ได้รับการแต่งตั้งโดยสยามในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 243สมเด็จเจ้าฟ้าชายหลวงᩈᩫ᩠ᨾᨯᩮ᩠ᨧᨧᩮᩢ᩶ᩣᨼ᩶ᩣᨩᩣ᩠ᨿᩉᩖᩅ᩠ᨦ24892502พระโอรสของเจ้ากองไท ที่ ๒ เจ้าฟ้าองค์สุดท้ายของเชียงตุง

 เศรษฐกิจ 
แม้รัฐเชียงตุงจะเป็นรัฐบนภูเขาสูงสลับซับซ้อน แต่มีราชธานีตั้งอยู่บนแอ่งที่ราบขนาดใหญ่ เป็นพื้นที่ชุมนุมทางการค้าขนาดใหญ่ ทั้งยังเป็นศูนย์กลางทางการเมือง การปกครอง และเศรษฐกิจ ด้วยเหตุนี้เชียงตุงจึงเป็นรัฐเกษตรกรรมผสมผสานกับการค้า ขณะที่เมืองยองซึ่งอยู่ตะวันออกสุด ที่ราบขนาดขนาดกว้าง สามารถพึ่งพาตัวเองได้ ถือเป็นพื้นที่เกษตรกรรมของรัฐเชียงตุงประวัติศาสตร์ล้านนา, หน้า 231 เชียงตุงเป็นศูนย์กลางทางการค้าทางเกวียนจากเมืองต้าหลี่ และสิบสองพันนา ก่อนส่งต่อไปยังย่างกุ้งและมะละแหม่ง ช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 19 ทุกปีจะมีคาราวานขนถ่ายสินค้าจากจีน ผ่านเชียงตุงไปเชียงใหม่ ด้วยล่อจำนวน 8,000 ตัว

สินค้าจากเชียงตุงส่วนใหญ่คือใบชา ฝิ่น ส้มจุก และหนังสัตว์

 ประชากรศาสตร์ 
 ชาติพันธุ์ 
thumb|เจ้านางทิพย์ธิดาพร้อมข้าราชบริพารกับเครื่องแต่งกายพื้นเมือง
รัฐเชียงตุงมีประชากรหลายเชื้อชาติ ประชากรส่วนใหญ่เป็นชาวไทใหญ่ แต่ในราชธานีและพื้นที่ตอนกลางของประเทศมีประชากรหลักเป็นชาวไทเขิน30 ชาติในเชียงราย, หน้า 93 บ้างก็ว่าชาวไทเขินคือชาวไทยวนที่อพยพขึ้นมาจากอาณาจักรล้านนาในรัชสมัยพญามังราย ตรงกับคริสต์ศตวรรษที่ 13รัฐฉาน (เมืองไต) : พลวัติของชาติพันธุ์ในบริบทประวัติศาสตร์และการเมืองร่วมสมัย, หน้า 82-83 ตามหัวเมืองก็มีประชากรชาติอื่น ๆ เข้าไปอาศัย เช่น ฮ่อ พม่า กะเหรี่ยง  กุรข่า ไทลื้อ ม้ง ปะหล่อง และกะชีน30 ชาติในเชียงราย, หน้า 106 นอกนั้นยังมีชาวไทเหนือซึ่งอพยพมาจากยูนนาน และชาวเขาหลายเผ่าอาศัยอยู่ เช่น ไตหลอย มูเซอ ละว้า และอ่าข่ารัฐฉาน (เมืองไต) : พลวัติของชาติพันธุ์ในบริบทประวัติศาสตร์และการเมืองร่วมสมัย, หน้า 71 ส่วนอดีตรัฐเมืองยองทางตะวันออกสุด ซึ่งถูกรวมเข้ากับรัฐเชียงตุงนั้น มีประชากรส่วนใหญ่เป็นชาวไทลื้อลูกผสมกับชาวไทใหญ่และเขิน30 ชาติในเชียงราย, หน้า 97

ชาวไทเขินที่เป็นประชากรหลักของราชธานีมักสวมเครื่องแต่งกายสีฉูดฉาด ประกอบด้วยผ้าโพกศีรษะ เสื้อปั๊ด ผ้าคาดเอว แต่ละชิ้นมักไม่ซ้ำสีกัน ในอดีตผู้ชายมักสักด้วยอักขระอาคมต่าง ๆ30 ชาติในเชียงราย, หน้า 94 ในยุคที่ตกอยู่ในอารักขาของสหราชอาณาจักร ชาวเขินมักถูกรวมเข้ากับชาวไทใหญ่

 ภาษา 
ภาษาไทเขิน มีความคล้ายและใกล้เคียงกับภาษายองและไทลื้อมาก ทั้งยังคล้ายกับภาษาไทยวน ต่างเพียงแค่สำเนียง และการลงท้ายคำเที่ยวเมืองเชียงตุงและแคว้นสาละวิน, หน้า 107 ซึ่งชาวเขินแบ่งออกเป็นสามกลุ่มคือ กลุ่มเขินก่อ-เขินแด้, กลุ่มเขินอู และกลุ่มเขินหวา ส่วนอักษรไทเขินได้รับอิทธิพลอักษรจากล้านนาจากการเผยแผ่ศาสนา โดยรับอักษรธรรมล้านนาและอักษรฝักขามไปพร้อม ๆ กับศาสนา จึงมีลักษณะคล้ายกับอักษรธรรมล้านนา รวมทั้งยังรับวรรณกรรมล้านนาที่แพร่หลายสู่เชียงตุงด้วยประวัติศาสตร์ล้านนา, หน้า 230

นอกจากนี้ชาวเชียงตุงบางส่วนที่เคยได้รับการเรียนภาษาไทยช่วงที่ไทยเข้าปกครอง สามารถพูดและอ่านภาษาไทยได้ดีบรรจบ พันธุเมธา. ไปสอบคำไทย. กรุงเทพฯ : โครงการเผยแพร่เอกลักษณ์ของไทย กระทรวงศึกษาธิการ, 2522, หน้า 174

 ศาสนา 
เดิมประชากรนับถือศาสนาผี ปัจจุบันนับถือศาสนาพุทธ มีวัดอยู่ทุกหมู่บ้าน มีวัฒนธรรมสูง และไม่ชอบการลักขโมย30 ชาติในเชียงราย, หน้า 101 สืบเนื่องคณะสงฆ์จากอาณาจักรล้านนาเดินทางเข้าไปเผยแผ่ศาสนา ดังจะพบว่ามีการสถาปนาวัดนิกายสวนดอก (นิกายรามัญ หรือยางกวง) และนิกายป่าแดง (หรือนิกายสีหล) สู่เชียงตุงตั้งแต่รัชสมัยพญากือนาและพระเจ้าติโลกราชเป็นต้นมา ซึ่งเกิดขึ้นก่อนการเผยแผ่ศาสนาในรัชสมัยพระเจ้าบุเรงนองเสียอีกประวัติศาสตร์ล้านนา, หน้า 162 โดยพญากือนาทรงสนับสนุนให้พระสงฆ์จากเชียงแสนและเชียงตุงศึกษาศาสนาพุทธจากวัดสวนดอกในเชียงใหม่ ต่อมาในรัชกาลพญาสามฝั่งแกนมีการรับคัมภีร์ศาสนาจากลังกาเรียกว่านิกายป่าแดงตามชื่อวัดป่าแดง ก่อนแพร่หลายไปทั่วล้านนาและเชียงตุง ซึ่งพระยาสิริธัมมจุฬา เจ้าเมืองเชียงตุงสร้างวัดป่าแดงเป็นอรัญวาสีประจำเมืองเชียงตุงเมื่อ พ.ศ. 1989  สองนิกายนี้เคยเกิดสังฆเภทเมื่อคริสต์ศตวรรษที่ 15 จนพระเมืองแก้วทรงไกล่เกลี่ยให้สองนิกายนี้กลับมาปรองดองกันรัฐฉาน (เมืองไต) : พลวัติของชาติพันธุ์ในบริบทประวัติศาสตร์และการเมืองร่วมสมัย, หน้า 132

ในช่วงหลังนิกายป่าแดงได้รับความนิยมมากกว่านิกายยางกวง ในด้านพระธรรมวินัยและการสวดแบบบาลีที่ถูกต้องแบบเดียวกับการสวดของพระสงฆ์ไทย แต่นิกายยางกวงยังปรากฏอิทธิพลอยู่บ้างตามชุมชนห่างไกล ด้านการสวดมนต์ พระสงฆ์ไทใหญ่และพม่าจะสวดบาลีสำเนียงพม่า ด้วยเหตุนี้พระสงฆ์เขินจึงไม่สังฆกรรมกับพระสงฆ์ไทใหญ่และพม่า แม้ปัจจุบันพระสงฆ์เขินแสดงเจตจำนงรวมเข้ากับนิกายสุธัมมาของพม่า กระนั้นคณะสงฆ์เขินยังคงจารีตและระบบสมณศักดิ์เดิมตามอย่างล้านนา และอิงการศึกษาศาสนาอย่างคณะสงฆ์ไทยในปัจจุบันรัฐฉาน (เมืองไต) : พลวัติของชาติพันธุ์ในบริบทประวัติศาสตร์และการเมืองร่วมสมัย, หน้า 130

คณะสงฆ์เขินมี สมเด็จอาชญาธรรม เป็นประมุขสงฆ์แห่งเมืองเชียงตุงและหัวเมืองทางฟากตะวันออกของแม่น้ำสาละวิน เปรียบตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราชแห่งเชียงตุง แต่หลังคณะสงฆ์เขินรวมเข้ากับนิกายสุธัมมาของพม่าแล้ว ตำแหน่งสมเด็จอาชญาธรรมถูกลดฐานะลงเทียบเจ้าคณะอำเภอเชียงตุงเท่านั้นรัฐฉาน (เมืองไต) : พลวัติของชาติพันธุ์ในบริบทประวัติศาสตร์และการเมืองร่วมสมัย, หน้า 131