# เรื่องอื้อฉาวฝ้ายอุซเบก
เรื่องอื้อฉาวฝ้ายอุซเบก หรือเรียกอีกอย่างว่า เรื่องอื้อฉาวฝ้าย (,) หรือ เรื่องอื้อฉาวอุซเบก (,) เป็นเรื่องอื้อฉาวเกี่ยวกับการทุจริตที่แพร่หลายในสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตอุซเบกซึ่งเริ่มต้นในช่วงปลายสมัยการปกครองของเลโอนิด เบรจเนฟและดำเนินต่อไปจนถึงปี 2532

การพิจารณาคดีอาญาที่เกี่ยวข้องกับเรื่องอื้อฉาวฝ้ายได้รับการเผยแพร่ต่อสาธารณะอย่างกว้างขวาง เพื่อพยายามเพิ่มความเชื่อมั่นของประชาชนที่มีต่อรัฐบาลภายหลังจากความไม่สมดุลทางเศรษฐกิจและสังคมที่เพิ่มขึ้นอันเนื่องมาจากยุคเศรษฐกิจตกต่ำ มีการดำเนินคดีอาญาทั้งสิ้น 800 คดี และมีผู้ถูกตัดสินว่ามีความผิดในข้อกล่าวหาต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับเรื่องอื้อฉาวนี้มากกว่า 4,000 ราย

 พื้นหลัง 
ชารอฟ ราชีดอฟได้รับแต่งตั้งให้เป็นเลขาธิการลำดับที่หนึ่งของพรรคคอมมิวนิสต์อุซเบกิสถานเมื่อวันที่ 15 มีนาคม 2502 ภายใต้การปกครองของเขา สาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตอุซเบกกลายเป็นแหล่งฝ้ายหลักสำหรับสหภาพโซเวียต ร่วมกับสาธารณรัฐสหภาพอื่น ๆ ในภูมิภาคเอเชียกลาง ในช่วงต้นคริสต์ทศวรรษ 1970 พื้นที่เพาะปลูกเกือบทั้งหมดในสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตอุซเบกถูกเปลี่ยนสภาพเพื่อใช้ในการปลูกฝ้าย  แม้ว่าจะไม่สามารถเพิ่มผลผลิตฝ้ายได้อีก แต่คณะกรรมการวางแผนรัฐหรือโกซพลานกลับเรียกร้องให้เพิ่มผลผลิตเพิ่มเติมเพื่อหลีกเลี่ยงการนำเข้าฝ้าย 

ผลลัพธ์ที่ออกมาคือความหายนะ การใช้ยาฆ่าแมลงและปุ๋ยพิษอย่างกว้างขวาง และการปฏิเสธการปลูกพืชหมุนเวียน ส่งผลให้เกิดหายนะต่อสิ่งแวดล้อม สถานการณ์ยิ่งเลวร้ายลงไปอีกเมื่อทะเลอารัลถูกระบายออกเพื่อเร่งการเติบโตของฝ้าย อย่างไรก็ตาม ระดับการผลิตฝ้ายกลับไม่เพิ่มขึ้น  หรือการเพิ่มผลลัพธ์ของแผนห้าปีโดยเทียม ส่งผลให้สูญเสียเงินหลายล้านดอลลาร์ และสถิติที่ไม่น่าเชื่อถือทำให้ไม่สามารถตัดสินใจทางเศรษฐกิจได้ แม้จะเกิดเหตุการณ์นี้ขึ้น แต่ราชีดอฟยังคงปกครองอุซเบกิสถานได้ โดยได้รับเงินจากรัฐบาลโซเวียตเป็นจำนวนรวมสี่พันล้านรูเบิลสำหรับการผลิตฝ้ายที่ไม่มีอยู่จริง 

รองจากราชีดอฟก็มีการทุจริตอย่างกว้างขวางเช่นกัน หัวหน้าคณะกรรมการระดับภูมิภาคของสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตอุซเบกเป็นเจ้าของคฤหาสน์หลังใหญ่และละเมิดกฎหมายบ่อยครั้งในการกระทำของพวกเขา กระทรวงกิจการภายในสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตอุซเบกมีความเกี่ยวพันกับกลุ่มอาชญากร และในช่วงคริสต์ทศวรรษ 1970 และ 1980 ถือเป็นช่วงที่อัตราการก่ออาชญากรรมของอุซเบกิสถานพุ่งสูงสุด โดยมีการฆาตกรรม การโจรกรรม และการโจมตีเกิดขึ้นอยู่บ่อยครั้ง

ความพยายามที่จะสอบสวนรัฐบาลอุซเบกิสถานเกิดขึ้นในช่วงกลางคริสต์ทศวรรษ 1970 ในปี 2518 ความพยายามที่จะนำผู้กระทำความผิดมาสู่กระบวนการยุติธรรมประสบความสำเร็จ เนื่องจากประธานศาลฎีกาของสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตอุซเบกถูกจำคุก นอกจากนี้ ยังมีการสอบสวนยัดการ์ นาสรีดดีโนวา ประธานสภาโซเวียตแห่งชนชาติ แต่การสอบสวนนี้ล้มเหลวในการสรุปผล เนื่องจากนาสรีดดีโนวามีอิทธิพลอย่างมีนัยสำคัญต่อเลโอนิด เบรจเนฟ เลขาธิการพรรคคอมมิวนิสต์แห่งสหภาพโซเวียต โดย ซึ่งเป็นผู้สืบสวนถูกวางไว้ภายใต้การคุ้มครองของกลุ่มอัลฟา เพื่อตอบสนองต่อการคุกคามต่อชีวิตของเขา.

 การสืบสวนเบื้องต้น 
หลังจากเลโอนิด เบรจเนฟถึงแก่อสัญกรรม ยูรี อันโดรปอฟเข้ามาดำรงตำแหน่งเลขาธิการต่อจากเบรจเนฟ อันโดรปอฟซึ่งมีความสัมพันธ์ที่ไม่ดีกับราชีดอฟ ได้เริ่มการรณรงค์ต่อต้านการทุจริตด้วยความตั้งใจที่จะฟื้นความไว้วางใจของประชาชนที่มีต่อสถาบันของรัฐกระทรวงกิจการภายในได้จัดตั้ง ห้องปฏิบัติการวิจัยทางวิทยาศาสตร์กลางเพื่อระบุและขจัดสาเหตุและเงื่อนไขของอาชญากรรมทางเศรษฐกิจ  หรือซนีล  ซนีลเปิดเผยขอบเขตของการทุจริตทั้งหมดที่เกิดขึ้นในสาธารณรัฐในภูมิภาคเอเชียกลาง ส่งผลให้อันโดรปอฟร้องขอให้ราชีดอฟลาออกในเดือนมกราคม 2526 อย่างไรก็ตาม ราชีดอฟปฏิเสธที่จะลาออก และคณะกรรมการกลางได้มีมติในอีกหนึ่งเดือนต่อมาโดยขอให้อัยการสูงสุดแห่งสหภาพโซเวียตสอบสวนการทุจริตในอุซเบกิสถาน

ในเดือนเมษายน 2526 เทลมัน กดเลียน และ ได้รับแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งหัวหน้าคณะกรรมาธิการสอบสวนเรื่องอื้อฉาวเกี่ยวกับฝ้ายโดยอัยการสูงสุด ในเดือนเดียวกันนั้น มีการจับกุมผู้ต้องสงสัย 2 ราย ได้แก่ เอ. มูซาราฟอฟ หัวหน้าแผนกปราบปรามการยักยอกทรัพย์สินสังคมนิยม (OBKhSS) ประจำภูมิภาคบูฆอรอถูกเคจีบีจับกุมหลังจากถูกจับได้ว่ารับสินบนในปฏิบัติการล่อซื้อ และ ช. คูดราตอฟ หัวหน้าแผนกเศรษฐกิจเมืองบูฆอรอก็ถูกควบคุมตัวเช่นกัน

ข้อมูลเกี่ยวกับราชีดอฟถูกเก็บรวบรวมไว้  เลขาธิการลำดับที่หนึ่งของคณะกรรมการภูมิภาคฆอราซึม ยอมรับภายใต้การสอบสวนว่าเขาจ่ายเงิน 1.5 ล้านรูเบิลให้กับราชีดอฟเพื่อมอบลำดับเกียรติวีรชนแรงงานแห่งสังคมนิยมให้เขา ในไม่ช้า คูไดเบอร์เกนอฟก็ได้รับการปล่อยตัว และมีรายงานว่าภูมิภาคฆอราซึมได้เก็บเกี่ยวฝ้ายไปแล้ว 300,000 ตัน เมื่อราชีดอฟพบกับอันโดรปอฟ เขาไม่ได้รับการยกย่องตามที่คาดหวัง แต่กลับได้รับแจ้งว่ารัฐบาลโซเวียตจะดูแลเรื่องการเก็บเกี่ยวแทน

 การเสียชีวิตของราชีดอฟและการสืบสวนอย่างต่อเนื่อง 
thumb|left|อีนัมจอน อูสมันโฮดจาเยฟ เลขาธิการลำดับที่หนึ่งของพรรคคอมมิวนิสต์อุซเบกิสถาน
ในวันที่ 31 ตุลาคม 2526 ราชีดอฟเสียชีวิตกะทันหัน (หรืออีกทางหนึ่งคือฆ่าตัวตายเพราะหวาดกลัวการถูกจำคุก) และถูกฝังไว้ที่ใจกลางกรุงทาชเคนต์ มีการวางแผนสร้างอาคารอนุสรณ์สถาน โดยตั้งใจให้เป็นสถานที่แสวงบุญของแรงงาน หลังจากที่เขาเสียชีวิต การสืบสวนยังคงดำเนินต่อไป โดยเคจีบีในมอสโกและแคว้นมอสโกได้จับกุมผู้อำนวยการโรงงานฝ้ายจากอุซเบกิสถานและในสหพันธ์สาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตรัสเซียตลอดช่วงต้นปี 2527

ในช่วงฤดูร้อนของปี 2527 คณะผู้แทนของเจ้าหน้าที่คณะกรรมการกลางซึ่งนำโดยเยกอร์ ลีกาชอฟ เดินทางมาถึงทาชเคนต์เพื่อเลือกผู้สืบทอดตำแหน่งต่อจากราชีดอฟ ในการประชุมของพรรคคอมมิวนิสต์อุซเบกิสถาน เจ้าหน้าที่เรียกราชีดอฟว่าเป็น "เผด็จการ" ทุจริต และเป็นคนที่สร้างความเสียหายให้กับอุซเบกิสถานอย่างแก้ไขไม่ได้ ตามมติของการประชุมเต็มคณะ ร่างของราชีดอฟถูกขุดขึ้นมาจากใจกลางทาชเคนต์และฝังใหม่ในสุสานชากาไทของเมือง เลขาธิการลำดับที่หนึ่งคนใหม่คือ อีนัมจอน อูสมันโฮดจาเยฟ บุคคลที่ไม่ค่อยมีใครรู้จักซึ่งมีสายสัมพันธ์ทั้งกับการสอบสวนเรื่องสินบนและลีกาชอฟ

ในวันที่ 11 สิงหาคม 2527 อับดูโวฮิด แกรีมัฟ อดีตหัวหน้าคณะกรรมการภูมิภาคบูฆอรอ ถูกจับกุมที่เมืองการ์ชือและถูกส่งตัวไปยังมอสโก ซึ่งเขาถูกคุมขังที่เรือนจำเลฟอร์โตโวจนกระทั่งมีการพิจารณาคดีในปี 2530 ในระหว่างการพิจารณาคดี แกรีมัฟให้การว่าเขาให้สินบนราชีดอฟเป็นจำนวนมาก และถูกตัดสินจำคุก 20 ปี เจ้าหน้าที่สืบสวนพบสมุดบันทึกที่แกรีมัฟเขียนขึ้นซึ่งเปิดเผยสถานที่ที่ทรัพย์สมบัติของเขาถูกซ่อนไว้ในหมู่บ้านเซวาซใกล้กับเมืองชาฮ์รือซัปส์โดยพบทรัพย์สินมีค่าและเงินสดมูลค่า 10 ล้านรูเบิลในหมู่บ้าน ในช่วงเวลาเดียวกันนั้น อาหมัดจอน โอดีลอฟ ประธานโคลโคซและนักการเมืองในพื้นที่ภูมิภาคนามังแกน ถูกจับกุม โอดีลอฟมีความสัมพันธ์อันยาวนานกับราชีดอฟ รวมถึงเครือข่ายอาชญากรในอุซเบกิสถาน 

บุคคลที่ถูกจับกุมซึ่งเป็นสมาชิกของกระทรวงกิจการภายในให้การเป็นพยานเกี่ยวกับการติดสินบนที่แพร่หลายและการเชื่อมโยงกลุ่มอาชญากรรมภายในหน่วยข่าวกรองอุซเบก เมื่อเจ้าหน้าที่เคจีบีไปจับกุม เค. เออร์กาเชฟ หัวหน้างกระทรวงกิจการภายใน เขาฆ่าตัวตาย โดยอาจได้รับแจ้งล่วงหน้าแล้ว ที่บ้านของเขาพบเงินสด 10 ล้านรูเบิล จากการสอบสวนเพิ่มเติมในเวลาต่อมา ความเชื่อมโยงของกระทรวงกิจการภายในกับกลุ่มอาชญากรก็ถูกเปิดเผยในเวลาต่อมา

ในเวลาเดียวกัน การสืบสวนยังคงดำเนินต่อไปเกี่ยวกับผู้ติดตามของรุซเมต ไกปอฟ เลขาธิการลำดับที่หนึ่งคณะกรรมการภูมิภาคกัชกาดารียอ ในเดือนเมษายน 2528 มีฮาอิล กอร์บาชอฟ เลขาธิการพรรค อนุญาตให้จับกุมไกปอฟได้ หลังจากมีการเปิดเผยข้อมูลเกี่ยวกับการที่ไกปอฟสนับสนุนการขึ้นสู่อำนาจของเออร์กาเชฟและรับสินบนจากผู้คนทั่วภูมิภาค อย่างไรก็ตาม เมื่อตำรวจมาถึงบ้านของเขา พวกเขาพบว่าเขาเสียชีวิตแล้ว โดยเขาฆ่าตัวตายหรือถูกฆาตกรรม เอกสารที่รวบรวมได้หลังจากไกปอฟเสียชีวิตนั้นทำให้สามารถขยายขอบเขตการสืบสวนต่อไปได้ อาร์สลัน รุซเมตอฟ บุตรชายของไกปอฟ หัวหน้าท่าอากาศยานทาชเคนต์ เอ็ม. โนรอฟ หัวหน้ากระทรวงกิจการภายในภูมิภาคบูฆอรอ และที. คาครามานอฟ รองของโนรอฟ ถูกควบคุมตัวทั้งหมด นอกจากนี้ยังมีผู้ต้องสงสัยอีกหลายคน

 การสืบสวนไปถึงเครมลิน 
thumb|กดเลียน (ขวา) และมีฮาอิล กอร์บาชอฟ (ด้านหลัง) ในการประชุมสมัชชาใหญ่ผู้แทนประชาชนสหภาพโซเวียต 2532

ในปี 2528 การสืบสวนของกดเลียนและอีวานอฟได้เปิดเผยหลักฐานที่เป็นรูปธรรมของกลุ่มที่มีการจัดตั้งภายในโครงสร้างพรรคการเมืองในอุซเบกิสถาน กอร์บาชอฟส่งโบริส เยลต์ซิน เลขาธิการคณะกรรมการกลาง ไปตรวจสอบการสอบสวนในเดือนกันยายน 2528 หลังจากอยู่ที่ทาชเคนต์เป็นเวลาหนึ่งสัปดาห์ เยลต์ซินก็กลับมาในฐานะผู้สนับสนุนความพยายามของกดเลียนและอีวานอฟ ยิ่งกว่านั้น เขายังเชื่อมั่นในจุดยืนของกดเลียนและอีวานอฟที่ว่าอีนัมจอน อูสมันโฮดจาเยฟควรถูกปลดออกจากตำแหน่งเลขาธิการลำดับที่หนึ่งและรวมเข้าในกระบวนการสอบสวนการทุจริต กอร์บาชอฟปฏิเสธ โดยอ้างว่าลีกาชอฟสนับสนุนอูสมันโฮดจาเยฟ 

อย่างไรก็ตาม ในขณะที่การสอบสวนดำเนินไป หลักฐานการมีส่วนร่วมของอูสมันโฮดจาเยฟ ก็ปรากฏชัดเจนมากขึ้น หลักฐานที่บ่งชี้ถึงการมีส่วนร่วมของอูสมันโฮดจาเยฟก็เริ่มชัดเจนขึ้นเรื่อย ๆ ในที่สุดกอร์บาชอฟก็ตกลงที่จะปลดเขาออกจากตำแหน่งในเดือนมกราคม 1988 และแทนที่เขาด้วยราฟิก นีโชนอฟ ในฐานะส่วนหนึ่งของกลัสนอสต์และเปเรสตรอยคา เรื่องอื้อฉาวเกี่ยวกับฝ้ายก็ถูกเปิดเผยต่อสาธารณะมากขึ้น ส่งผลให้มีบทความในหนังสือพิมพ์ ปราฟดา ฉบับวันที่ 23 มกราคม 2531 ซึ่งเปิดเผยขอบเขตเต็มรูปแบบของการทุจริตต่อสาธารณชน นอกจากนี้ รัฐบาลโซเวียตยังประกาศเจตนารมณ์ที่จะยุติการใช้แรงงานเด็กในการปลูกฝ้ายในอุซเบกิสถาน ในเวลาเดียวกัน ก็เกิดการจับกุมอีกครั้ง ในครั้งนี้ กัลลิเบก คาโมลอฟ หัวหน้าคณะกรรมการภูมิภาคการากัลปักสถานและญาติเขยของราชีดอฟก็ถูกจับกุมด้วยเช่นกัน รวมถึงนาร์มักซอนมาดี ซูดอยเบอร์ดีเยฟ อดีตประธานคณะรัฐมนตรีของสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตอุซเบกด้วย ซูดอยเบอร์ดีเยฟยอมรับว่าตนมีความผิด และมอบเงิน 514,000 รูเบิลที่เขาได้รับเป็นสินบนให้กับเจ้าหน้าที่

ในที่สุด การสอบสวนก็ขยายขอบเขตออกไปไกลเกินกว่าอุซเบกิสถาน ไปถึงเหล่าผู้นำโซเวียต ลีกาชอฟ เกออร์กี ราซูมอฟสกี มีฮาอิล โซโลเมนเซฟ และวิคตอร์ กรีชิน ต่างต้องสงสัยว่ารับสินบนเพื่อเมินเฉยต่อการทุจริตที่ดำเนินอยู่ ยูรี ชูร์บานอฟ ลูกเขยของเบรจเนฟ ก็ถูกจับกุมในข้อกล่าวหาทุจริตและรับสินบนเช่นกัน
 มีการแสดงความกังวลเพิ่มเติมเกี่ยวกับกอร์บาชอฟ ซึ่งดำรงตำแหน่งเลขาธิการคณะกรรมการกลางด้านการเกษตรในปี 2526 ในปีนั้นเพียงปีเดียว มีรายงานว่ามีการเก็บเกี่ยวฝ้ายถึง 981,000 ตัน ทั้งที่ยังไม่มีอยู่จริง สำหรับเรื่องนี้ รัฐบาลของสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตอุซเบกได้มอบเงิน 757 ล้านรูเบิลให้กับรัฐบาล ซึ่ง 286 ล้านรูเบิลได้สูญหายไป

เมื่อวันที่ 19 มกราคม 2532 กดเลียนและอีวานอฟได้จัดงานแถลงข่าวที่มอสโก ในการประชุม พวกเขาเปิดเผยถึงการทุจริตที่เกิดขึ้นมากมาย รวมถึงผู้นำของประเทศด้วย ประชาชนตอบสนองด้วยความตกใจ และพรรคคอมมิวนิสต์แห่งสหภาพโซเวียตก็เคลื่อนไหวอย่างรวดเร็วเพื่อพยายามปิดปากพวกเขา คณะกรรมการพิเศษของคณะกรรมการกลางได้รับการจัดตั้งขึ้นภายใต้การชี้นำของโบริส ปูโก โดยมีเจตนารมณ์ที่ระบุไว้ว่า "ตรวจสอบข้อเท็จจริง ... เกี่ยวกับการละเมิดกฎหมายในการสอบสวนกรณีการทุจริตในสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตอุซเบก และรายงานผลต่อคณะกรรมการกลางพรรคคอมมิวนิสต์" คณะกรรมการที่คล้ายกันได้รับการจัดตั้งขึ้นในสภาสูงสุดแห่งสหภาพโซเวียต  กลุ่มผู้แทนระดับภูมิภาค ซึ่งเป็นพันธมิตรของผู้แทนประชาชนที่ต่อต้านคอมมิวนิสต์และสนับสนุนประชาธิปไตย ตอบสนองต่อความพยายามของรัฐบาลที่ต้องการปิดปากทั้งสองฝ่ายโดยเลือกพวกเขาเป็นผู้แทนประชาชน จึงทำให้ทั้งคู่ได้รับเอกสิทธิ์คุ้มครองในรัฐสภา กดเลียนถูกขับออกจากพรรคคอมมิวนิสต์และสำนักงานอัยการสูงสุดในปี 2533

การจำคุกเจ้าหน้าที่ทุจริตไม่ได้กินเวลานาน ในวันที่ 25 ธันวาคม 2534 หนึ่งวันก่อนการล่มสลายของสหภาพโซเวียต อิสลอม แกรีมัฟ ผู้นำอุซเบกิสถานได้อภัยโทษให้กับบุคคลทุกคนที่เกี่ยวข้องกับเรื่องอื้อฉาวที่ถูกจำคุกในอุซเบกิสถาน