# ประเภทพื้นที่คุ้มครองของไอยูซีเอ็น
ประเภทพื้นที่คุ้มครองของไอยูซีเอ็น  หรือ ประเภทการจัดการพื้นที่คุ้มครองของไอยูซีเอ็น  เป็นประเภทที่ใช้ในการจำแนกพื้นที่คุ้มครองในระบบที่พัฒนาโดยองค์การระหว่างประเทศเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติ (ไอยูซีเอ็น)

การขึ้นทะเบียนพื้นที่ดังกล่าวเป็นส่วนหนึ่งของกลยุทธ์ที่ใช้เพื่ออนุรักษ์สิ่งแวดล้อมธรรมชาติและความหลากหลายทางชีวภาพของโลก ไอยูซีเอ็นได้พัฒนาระบบการจัดการหมวดหมู่พื้นที่คุ้มครองเพื่อกำหนด บันทึก และจำแนกประเภทเป้าหมายและข้อกังวลเฉพาะต่าง ๆ ที่หลากหลายเมื่อจำแนกประเภทพื้นที่คุ้มครองและวัตถุประสงค์ของพื้นที่เหล่านั้น รวมถึงแนวทางเพิ่มเติมที่ได้รับการพัฒนาขึ้นโดยเฉพาะสำหรับพื้นที่คุ้มครองทางทะเล (Marine Protected Area: MPA)

วิธีการจำแนกประเภทนี้ได้รับการยอมรับในระดับโลกโดยรัฐบาลของประเทศต่าง ๆ และองค์การระหว่างประเทศ เช่น สหประชาชาติ อนุสัญญาว่าด้วยความหลากหลายทางชีวภาพIUCN Guidelines for Applying Protected Area Management Categories, Published 2 October 2008

 ประเภท 

 ประเภท Ia – แหล่งสงวนธรรมชาติเข้มข้น 
แหล่งสงวนธรรมชาติเข้มข้น (IUCN ประเภท Ia หรือ 1ก) คือพื้นที่ที่ได้รับการคุ้มครองจากการใช้งานของมนุษย์ทั้งหมด ยกเว้นการใช้งานเล็กน้อย เพื่อปกป้องความหลากหลายทางชีวภาพ และอาจรวมถึงลักษณะทางธรณีวิทยา/ภูมิสัณฐานด้วย พื้นที่เหล่านี้มักเป็นแหล่งที่อยู่อาศัยของระบบนิเวศพื้นเมือง ซึ่งป้องกันการถูกรบกวนโดยมนุษย์ ยกเว้นการศึกษาทางวิทยาศาสตร์ การตรวจสอบด้านสิ่งแวดล้อม และการศึกษา เนื่องจากพื้นที่เหล่านี้ได้รับการคุ้มครองอย่างเข้มข้น จึงทำให้มีสภาพแวดล้อมบริสุทธิ์ที่สมบูรณ์แบบ ซึ่งช่วยให้สามารถวัดอิทธิพลของมนุษย์ภายนอกได้ โดยเปรียบเทียบกับพื้นที่อื่น ๆ

ในบางกรณี แหล่งสงวนธรรมชาติเข้มข้นมีความสำคัญทางจิตวิญญาณสำหรับชุมชนโดยรอบ และได้รับการคุ้มครองด้วยเหตุผลนี้ด้วย ผู้ที่ประกอบพิธีกรรมทางศาสนาภายในภูมิภาคนั้น ๆ จะมีสิทธิ์ที่จะประกอบพิธีกรรมต่อไปได้ หากสอดคล้องกับวัตถุประสงค์การอนุรักษ์และการจัดการของพื้นที่

ผลกระทบจากมนุษย์ต่อแหล่งสงวนธรรมชาติเข้มข้นนั้นเริ่มมีมากขึ้นและยากที่จะป้องกันได้ เนื่องจากมลภาวะทางอากาศและสภาพอากาศ รวมถึงโรคภัยไข้เจ็บที่เพิ่งเกิดขึ้นซึ่งอยู่นอกเหนือการควบคุมไม่ให้หลุดเข้าไปในขอบเขตของเขตอนุรักษ์ หากจำเป็นต้องมีการแทรกแซงอย่างต่อเนื่องเพื่อรักษาแนวปฏิบัติที่เข้มงวดเหล่านี้ พื้นที่ดังกล่าวจะถูกปรับไปอยู่ในประเภท IV หรือ V

 ประเภท Ib – พื้นที่ธรรมชาติดั้งเดิม 
พื้นที่ธรรมชาติดั้งเดิม (IUCN ประเภท Ib หรือ 1ข) มีลักษณะคล้ายแหล่งสงวนธรรมชาติเข้มข้น แต่โดยทั่วไปจะมีขนาดใหญ่กว่าและได้รับการคุ้มครองในลักษณะที่เข้มงวดน้อยกว่าเล็กน้อย

พื้นที่เหล่านี้เป็นพื้นที่คุ้มครองซึ่งความหลากหลายทางชีวภาพและกระบวนการทางระบบนิเวศ (รวมถึงวิวัฒนาการ) ได้รับอนุญาตให้เติบโตหรือได้รับการฟื้นฟูหากถูกรบกวนจากกิจกรรมของมนุษย์มาก่อน พื้นที่เหล่านี้อาจเป็นตัวป้องกันผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและปกป้องสายพันธุ์และชุมชนนิเวศที่ถูกคุกคาม

การเยี่ยมเยียนของมนุษย์นั้นจำกัดอยู่เพียงขั้นต่ำ โดยมักจะอนุญาตเฉพาะผู้ที่เต็มใจเดินทางด้วยตนเอง (โดยการเดินเท้า โดยการเล่นสกี หรือโดยเรือ) แต่สิ่งนี้ถือเป็นโอกาสพิเศษที่จะได้สัมผัสกับธรรมชาติที่ไม่ถูกรบกวน พื้นที่ธรรมชาติสามารถจำแนกได้ก็ต่อเมื่อไม่มีโครงสร้างพื้นฐานที่ทันสมัย แม้ว่าพื้นที่เหล่านี้จะอนุญาตให้มนุษย์ทำกิจกรรมได้ในระดับที่สนับสนุนกลุ่มชนพื้นเมืองและคุณค่าทางวัฒนธรรมและจิตวิญญาณของพวกเขาภายในวิถีชีวิตตามธรรมชาติของพวกเขา

 ประเภท II – อุทยานแห่งชาติ 
thumb|right|อุทยานแห่งชาติเซเรนเกติ ประเทศแทนซาเนีย ได้รับการกำหนดให้เป็นพื้นที่ประเภท IIData for Serengeti National Park on Protected Planet
พื้นที่ประเภท II หรือ 2 ของไอยูซีเอ็นมีขนาดใกล้เคียงกับพื้นที่ป่าธรรมชาติและมีวัตถุประสงค์หลักในการปกป้องระบบนิเวศที่ทำหน้าที่อยู่ อย่างไรก็ตาม พื้นที่ประเภท II มักจะผ่อนปรนมากขึ้นในเรื่องของการเข้ามาเยี่ยมชมของมนุษย์และโครงสร้างพื้นฐานสนับสนุน พื้นที่ประเภท II ได้รับการจัดการในลักษณะที่อาจมีส่วนสนับสนุนเศรษฐกิจในท้องถิ่นผ่านการส่งเสริมการท่องเที่ยวเชิงการศึกษาและนันทนาการ ในระดับที่ไม่ได้ลดประสิทธิภาพของความพยายามในการอนุรักษ์

แม้ว่า "อุทยานแห่งชาติ" จะเป็นชื่อสามัญของประเภท II แต่พื้นที่คุ้มครองที่เรียกว่า "อุทยานแห่งชาติ" ก็ไม่ตรงตามเกณฑ์ของประเภท II เสมอไป

พื้นที่โดยรอบของพื้นที่ประเภท II อาจเป็นพื้นที่เพื่อการบริโภคหรือไม่บริโภคก็ได้ แต่ควรทำหน้าที่เป็นแนวป้องกันและปกป้องพันธุ์พื้นเมืองและชุมชนในพื้นที่คุ้มครองเพื่อให้ธรรมชาติสามารถดำรงอยู่ได้ในระยะยาวCategory II National Park 

 ประเภท III – อนุสรณ์สถานหรือคุณลักษณะทางธรรมชาติ 
thumb|เขตอนุรักษ์อุทยานแห่งชาติหมู่เกาะมิงกัน อ่าวเซนต์ลอว์เรนซ์ นครเกแบ็ก ประเทศแคนาดา
อนุสรณ์สถานหรือคุณลักษณะทางธรรมชาติ (IUCN ประเภท III หรือ 3) คือพื้นที่ขนาดเล็กกว่าที่ได้รับการจัดสรรโดยเฉพาะเพื่อปกป้องอนุสรณ์สถานทางธรรมชาติและแหล่งที่อยู่อาศัยโดยรอบ อนุสรณ์สถานเหล่านี้อาจเกิดจากธรรมชาติอย่างแท้จริงหรือประกอบด้วยองค์ประกอบที่ได้รับอิทธิพลหรือนำเข้ามาโดยมนุษย์ อนุสรณ์สถานควรมีความเกี่ยวข้องกับความหลากหลายทางชีวภาพหรืออาจจัดประเภทเป็นสถานที่ทางประวัติศาสตร์หรือจิตวิญญาณได้ แม้ว่าการจำแนกเช่นนี้อาจค่อนข้างยาก 

หากจะจัดอยู่ในประเภทอนุสรณ์สถานหรือคุณลักษณะทางธรรมชาติตามแนวทางของไอยูซีเอ็น พื้นที่คุ้มครองอาจรวมถึงลักษณะทางธรณีวิทยาหรือภูมิสัณฐานธรรมชาติ ลักษณะทางธรรมชาติที่ได้รับอิทธิพลจากวัฒนธรรม แหล่งวัฒนธรรมธรรมชาติ หรือแหล่งวัฒนธรรมที่มีระบบนิเวศที่เกี่ยวข้อง การแบ่งประเภทจะแบ่งออกเป็นสองประเภทย่อย ได้แก่ ประเภทที่ความหลากหลายทางชีวภาพมีความเกี่ยวข้องกับสภาพของลักษณะทางธรรมชาติโดยเฉพาะ และประเภทที่ระดับความหลากหลายทางชีวภาพในปัจจุบันขึ้นอยู่กับการมีอยู่ของแหล่งศักดิ์สิทธิ์ที่สร้างระบบนิเวศที่โดยพื้นฐานดัดแปลงมา

อนุสรณ์สถานหรือคุณลักษณะทางธรรมชาติมักมีบทบาททางนิเวศวิทยาที่สำคัญแต่มีขนาดเล็กกว่าในการดำเนินการตามวัตถุประสงค์การอนุรักษ์ที่กว้างขึ้น อนุสรณ์สถานหรือคุณลักษณะเหล่านี้มีคุณค่าทางวัฒนธรรมหรือจิตวิญญาณสูงซึ่งสามารถใช้เพื่อสนับสนุนความท้าทายในการอนุรักษ์ได้ โดยอนุญาตให้มีผู้เยี่ยมชมหรือผู้มาเยือนมีสิทธิในการพักผ่อนหย่อนใจมากขึ้น ดังนั้นจึงเป็นแรงจูงใจในการอนุรักษ์สถานที่

 ประเภท IV – พื้นที่เพื่อการจัดการที่อยู่อาศัยหรือชนิดพันธุ์ 
thumb|right|กาลาปาโกส ประเทศเอกวาดอร์ ได้รับการจัดการภายใต้ประเภท IV เพื่ออนุรักษ์พันธุ์พืชและสัตว์พื้นเมืองของเกาะData for The Galápagos Islands (Category IV) on Protected Planet

พื้นที่เพื่อการจัดการที่อยู่อาศัย หรือชนิดพันธุ์ (IUCN ประเภท IV หรือ 4) มีลักษณะคล้ายกับอนุสรณ์สถาน และคุณลักษณะทางธรรมชาติ แต่เน้นที่พื้นที่อนุรักษ์ที่เฉพาะเจาะจงกว่า (แม้ว่าขนาดจะไม่จำเป็นต้องเป็นลักษณะเด่น) เช่น สายพันธุ์หรือถิ่นที่อยู่อาศัยที่ระบุได้ซึ่งต้องการการปกป้องอย่างต่อเนื่องมากกว่าลักษณะทางธรรมชาติ พื้นที่คุ้มครองเหล่านี้จะได้รับการควบคุมอย่างทั่วถึงเพื่อให้แน่ใจว่ามีการบำรุงรักษา อนุรักษ์ และฟื้นฟูสายพันธุ์และถิ่นที่อยู่อาศัยเฉพาะ (อาจใช้วิธีการแบบดั้งเดิม) และส่งเสริมให้มีการประชาสัมพันธ์พื้นที่ดังกล่าวอย่างกว้างขวางในฐานะส่วนหนึ่งของวัตถุประสงค์การจัดการ

พื้นที่เพื่อการจัดการที่อยู่อาศัย หรือชนิดพันธุ์อาจมีอยู่เพียงส่วนหนึ่งของระบบนิเวศหรือพื้นที่คุ้มครองที่กว้างกว่า และอาจต้องมีการปกป้องที่กระตือรือร้นในระดับที่แตกต่างกัน มาตรการจัดการอาจรวมถึง (แต่ไม่จำกัดเพียง) การป้องกันการรุกล้ำล่าสัตว์ การสร้างถิ่นที่อยู่อาศัยเทียม การหยุดการสืบทอดตามธรรมชาติ และแนวทางการให้อาหารเสริม

 ประเภท V – พื่้นที่คุ้มครองภูมิทัศน์ทางบกหรือภูมิทัศน์ทางทะเล 
พื่้นที่คุ้มครองภูมิทัศน์ทางบก หรือภูมิทัศน์ทางทะเล (IUCN ประเภท V หรือ 5) ครอบคลุมถึงผืนดินหรือผืนมหาสมุทรโดยมีแผนการอนุรักษ์ธรรมชาติที่ชัดเจน และยังรองรับกิจกรรมเพื่อแสวงหากำไรต่าง ๆ อีกด้วย

วัตถุประสงค์หลักคือการปกป้องพื้นที่ที่มีลักษณะทางนิเวศวิทยา ชีวภาพ วัฒนธรรม หรือทัศนียภาพที่โดดเด่นและมีคุณค่า แตกต่างจากประเภทก่อนหน้านี้ ประเภท V หรือ 5 อนุญาตให้ชุมชนโดยรอบมีปฏิสัมพันธ์กับพื้นที่มากขึ้น ส่งผลให้มีการจัดการพื้นที่อย่างยั่งยืนและมีส่วนร่วมกับมรดกทางธรรมชาติและวัฒนธรรม

ภูมิทัศน์และภูมิทัศน์ทางทะเลที่อยู่ในประเภทนี้ควรแสดงถึงความสมดุลที่สมบูรณ์ระหว่างผู้คนและธรรมชาติ และสามารถรองรับกิจกรรมต่าง ๆ เช่น ระบบเกษตรกรรมและป่าไม้แบบดั้งเดิมได้ ภายใต้เงื่อนไขที่รับประกันการปกป้องหรือการฟื้นฟูระบบนิเวศในพื้นที่อย่างต่อเนื่อง

ประเภท V หรือ 5 เป็นประเภทพื้นที่คุ้มครองที่มีความยืดหยุ่นมากที่สุดประเภทหนึ่ง ด้วยเหตุนี้ ภูมิทัศน์และภูมิทัศน์ทางทะเลที่ได้รับการคุ้มครองจึงอาจสามารถรองรับการพัฒนาในปัจจุบัน เช่น การท่องเที่ยวเชิงนิเวศ ในเวลาเดียวกันกับที่ยังคงรักษาแนวทางการจัดการตามประวัติศาสตร์ที่อาจช่วยให้ความหลากหลายทางชีวภาพทางการเกษตรและทางน้ำมีความยั่งยืนได้

 ประเภท VI – พื้นที่คุ้มครองแบบมีการใช้ทรัพยากรธรรมชาติอย่างยั่งยืน 
thumb|right|ภาพถ่ายดาวเทียมของอุทยานทางทะเลเกรตแบร์ริเออร์รีฟ ประเทศออสเตรเลียData for The Great Barrier Reef Marine Park (Category VI) on Protected Planet

แม้ว่าการมีส่วนร่วมของมนุษย์จะเป็นปัจจัยสำคัญในการจัดการพื้นที่คุ้มครองเหล่านี้ แต่การพัฒนาไม่ได้มุ่งหวังที่จะให้พื้นที่ดังกล่าวสามารถผลิตสินค้าอุตสาหกรรมได้ในวงกว้าง ไอยูซีเอ็นแนะนำให้ผืนดินบางส่วนยังคงอยู่ในสภาพธรรมชาติ ซึ่งการตัดสินใจจะต้องทำในระดับชาติ โดยปกติจะพิจารณาเฉพาะพื้นที่คุ้มครองแต่ละแห่ง จำเป็นต้องมีการพัฒนาระบบการกำกับดูแลเพื่อปรับให้เข้ากับผลประโยชน์ที่หลากหลายและอาจเพิ่มมากขึ้น ซึ่งเกิดจากการผลิตทรัพยากรธรรมชาติที่ยั่งยืน

ประเภท VI หรือ 6 อาจเหมาะสมเป็นพิเศษกับพื้นที่ขนาดใหญ่ที่มนุษย์อาศัยอยู่น้อยอยู่แล้ว หรือชุมชนท้องถิ่นและแนวทางปฏิบัติดั้งเดิมของพวกเขามีผลกระทบถาวรเพียงเล็กน้อยต่อสภาพสิ่งแวดล้อมของภูมิภาค ซึ่งแตกต่างจากประเภท V หรือ 5 ตรงที่ไม่ได้เกิดผลจากปฏิสัมพันธ์ของมนุษย์ในระยะยาวที่มีต่อระบบนิเวศโดยรอบ