# อานามสยามยุทธ พ.ศ. 2383–2388
สงครามอานามสยามยุทธ พ.ศ. 2383–2388 เป็นความขัดแย้งทางทหารระหว่างอาณาจักรไดนามซึ่งปกครองโดยจักรพรรดิเถี่ยว จิ กับอาณาจักรสยามซึ่งปกครองโดยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ก่อนหน้านี้ ฝ่ายไทยสยามได้สูญเสียอำนาจและอิทธิพลเหนือกับพูชาให้แก่ญวนเวียดนาม พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชโองการให้เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) และเจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) ยกทัพเข้าโจมตีกัมพูชาและเวียดนามภาคใต้ ในพ.ศ. 2376 (อานามสยามยุทธ พ.ศ. 2376)เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค). พระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชชกาลที่ ๓. ซึ่งเป็นปีที่เวียดนามราชวงศ์เหงียนเกิดกบฏต่อต้านพระเจ้ามินมางขึ้นทั้งในเวียดนามภาคเหนือและภาคใต้ ถึงแม้ว่าจะต้องเผชิญกับกบฏในประเทศ แต่ฝ่ายญวนเวียดนามสามารถเอาชนะทัพไทยได้ ในยุทธนาวีคลองวามนาว ทำให้ฝ่ายไทยต้องล่าถอยกลับไปตั้งมั่นที่เมืองพระตะบอง

เมื่อสามารถมีชัยเหนือทัพไทยที่เข้ารุกรานกัมพูชาและเวียดนามภาคใต้ได้แล้วนั้น ฝ่ายญวนเวียดนามพระเจ้ามินมางมีนโยบายเข้าควบคุมรวบรัดอำนาจในกัมพูชาอย่างแน่นแฟ้นมากขึ้น ในพ.ศ. 2378 พระเจ้ามินมางผนวกกัมพูชาเข้าเป็นส่วนหนึ่งของเวียดนาม เป็นมณฑลเจิ๊นเตย (Trấn Tây) มี"องเตียนกุน"เจืองมิญสาง (Trương Minh Giảng)Quốc Triều Chánh Biên Toát Yếu 國朝正編撮要. Quốc Sử Quán Triều Nguyễn, พ.ศ. ๒๔๕๑. เป็นข้าหลวงผู้สำเร็จราชการของญวนในกัมพูชา และนักองค์มี เจ้าหญิงกัมพูชา ขึ้นเป็นกษัตรีพระนางเจ้าแห่งกัมพูชา เป็นเพียงหุ่นเชิดไร้ซึ่งอำนาจ ฝ่ายเวียดนามนำระบบราชการแบบจีน-เวียดนามAlexander Barton Woodside. Vietnam and the Chinese Model: A Comparative Study of Vietnamese and Chinese Government in the First Half of the Nineteenth Century. Brill, พ.ศ. ๒๕๖๓. เข้ามาใช้ในกัมพูชา ขุนนางกรมการเวียดนามเข้าปกครองกุมอำนาจเหนือขุนนางพระยาเขมรในกัมพูชา นอกจากนี้ เวียดนามยังดำเนินนโยบายการกลืนทางวัฒนธรรมDavid Chandler. A History of Cambodia. Taylor & Francis, พ.ศ. ๒๕๖๑.A. Dirk Moses. Empire, Colony, Genocide, Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History. Berghahn Books, พ.ศ. ๒๕๕๑. ให้ชาวเขมรรับวัฒนธรรมของเวียดนาม และละทิ้งวัฒนธรรมกัมพูชาเดิม รวมทั้งกรมการเมืองเจิ๊นเตยยังเกณฑ์แรงงานชาวกัมพูชาไปสร้างสาธารณูปโภคและทำการเกษตร ทำให้ชาวกัมพูชาได้รับความลำบากเดือดร้อน จนในพ.ศ. 2383 ฝ่ายเวียดนามสำเร็จประหารชีวิตเจ้าหญิงนักองค์แบน รวมทั้งถอดนักองค์มีออกจากราชสมบัติ และเนรเทศนักองค์มีไปอยู่ที่เมืองไซ่ง่อน ทำให้ขุนนางพระยาเขมรและชาวกัมพูชา ไม่อาจอดทนต่อการปกครองที่กดขี่ของญวนเวียดนามได้อีกต่อไป จึงลุกฮือขึ้นเป็นกบฏต่อต้านเวียดนามโดยทั่วไปในพ.ศ. 2383

สงครามอานามสยามยุทธ พ.ศ. 2383-2389 นี้ แบ่งออกได้เป็นสามช่วงได้แก่;

 พฤศจิกายน พ.ศ. 2383 - ตุลาคม พ.ศ. 2384: ฝ่ายไทยนำโดยเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ตั้งมั่นอยู่ที่เมืองพระตะบอง เมื่อขุนนางและราษฎรกัมพูชาลุกฮือขึ้นต่อต้านเวียดนาม จึงยกทัพเข้าโจมตีกัมพูชา ในเดือนสิบสอง (พฤศจิกายน) พ.ศ. 2383 โดยพระยาราชนิกูล (เสือ สนธิรัตน์) ยกทัพลาวเขมรป่าดงจำนวน 13,000 คน ยกจากเมืองเสียมราฐ เข้าโจมตีเมืองกำปงสวาย ต่อสู้กับฝ่ายญวนที่กำปงธมและชีแครง ส่วนเจ้าพระยาบดินทรเดชานั้น ยกทัพจากพระตะบองเข้าโจมตีเมืองโพธิสัตว์ องเตียนกุนเจืองมิญสางยกทัพขนาดใหญ่จากเมืองพนมเปญ เข้าโจมตีทัพฝ่ายไทยของพระยาราชนิกูล ที่กำปงธมและชีแครง ทัพฝ่ายไทยของพระยาราชนิกูลพ่ายแพ้ถอยกลับมา เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ทำการเจรจาสงบศึกกับองเดดกเมืองโพธิสัตว์ ซึ่งองเดดกยินยอมสงบศึกแต่โดยดี พระเจ้าเวียดนามมินมางทิวงคต ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2384 ทำให้ฝ่ายเวียดนามเสื่อมกำลังและอำนาจลงในกัมพูชา พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ พระราชทานให้นักองค์ด้วง ออกมาเป็นเจ้ากัมพูชา เจ้าพระยาบดินทรเดชา ส่งให้นักองค์ด้วงออกไปตั้งที่เมืองอุดง ในขณะที่ฝ่ายเวียดนามองเตียนกุนเจืองมิญสาง ส่งนักองค์มีออกมาตั้งที่พนมเปญ แข่งขันกันเกลี้ยกล่อมชาวกัมพูชาให้เข้ามาสวามิภักดิ์ แต่ทว่าพระเจ้าเวียดนามเทียวตรี เจ้าเวียดนามองค์ใหม่ มีราชโองการให้ถอนกำลังเวียดนามออกจากกัมพูชาทั้งหมดไปตั้งที่เมืองโจดก ในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2384 ทำให้เวียดนามสูญเสียอำนาจและการควบคุมกัมพูชา และฝ่ายไทยเข้าควบคุมกัมพูชาแทนที่เวียดนาม องเตียนกุนเจืองมิญสางจบชีวิตของตนเองด้วยการดื่มยาพิษ
 มกราคม - เมษายน พ.ศ. 2385: เมื่อฝ่ายญวนเวียดนามถอนกำลังออกจากกัมพูชาไปตั้งที่เมืองโจดกแล้วนั้น เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) จึงนำทัพฝ่ายไทยเข้าควบคุมกัมพูชาได้สำเร็จ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯมีพระราชโองการให้ถมทำลายคลองหวิญเต๊ (Vĩnh Tế) หรือคลองขุด ที่เชื่อมระหว่างเมืองโจดกและห่าเตียน เพื่อป้องกันไม่ให้ฝ่ายญวนนำทัพเรือออกมาทางอ่าวไทย โปรดฯให้เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์และจมื่นไวยวรนารถ (ช่วง บุนนาค) ยกทัพเรือกำปั่นเจ้าโจมตีเมืองห่าเตียน ในเดือนสาม (มกราคม) พ.ศ. 2384 นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2385 แต่ทำการไม่สำเร็จ จำต้องถอยทัพเรือกลับ และเจ้าพระยาบดินทรเดชายังได้ส่งเจ้าพระยายมราช (บุนนาค ยมนาค) ยกทัพไทยเข้าโจมตีทางเมืองโจดก แต่พ่ายแพ้ให้แก่ญวนต้องถอยทัพกลับเช่นกัน

หลังจากนั้นทั้งฝ่ายไทยและเวียดนาม หมดสิ้นกำลังแรงและกำลังพล จึงคุมเชิงกันอยู่ ฝ่ายไทยเข้าควบคุมกัมพูชาโดยมีนักองค์ด้วงตั้งอยู่ที่เมืองอุดง ฝ่ายญวนเวียดนามมีเหงียนจิเฟือง (Nguyễn Tri Phương) เจ้าเมืองโจดก ตั้งมั่นอยู่ที่เมืองโจดก จนกระทั่งพ.ศ. 2388 มีขุนนางของนักองค์ด้วงแปรพักตร์ไปเข้ากับฝ่ายเวียดนาม นักองค์ด้วงจับได้จึงถูกประหารชีวิต ทำให้ฝ่ายญวนเวียดนามเริ่มเคลื่อนไหว

 เหงียนจิเฟืองยกทัพญวนเวียดนามจากเมืองโจดก ยกขึ้นมาโจมตีกัมพูชาในเดือนแปด (กรกฎาคม) พ.ศ. 2388 ยกเข้าโจมตีเมืองพนมเปญในเดือนสิบ (กันยายน) นักองค์ด้วงและฝ่ายไทยพ่ายแพ้แก่เหงียนจิเฟือง ต้องถอยมาตั้งมั่นอยู่ที่เมืองอุดง เหงียนจิเฟืองนำทัพญวนเวียดนามเข้าปิดล้อมเมืองอุดง

 ภูมิหลัง 

 กัมพูชาภายใต้อิทธิพลของเวียดนาม 
ในพ.ศ. 2337 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกโปรดฯพระราชทานให้นักองค์เอง ยุวกษัตริย์กัมพูชาที่ได้มาประทับที่วังเจ้าเขมรในกรุงเทพ ให้ออกไปครองกรุงกัมพูชา เป็นสมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดีศรีสุริโยพรรณ และทรงให้เมืองพระตะบองและเสียมราฐแยกขาดออกมาจากกัมพูชาทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค), เจ้าพระยา. พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๑. พิมพ์ครั้งที่ ๖. ให้เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (แบน) เป็นผู้สำเร็จราชการปกครองเมืองพระตะบองขึ้นแก่ไทยโดยตรง พระนารายณ์รามาธิบดีนักองค์เอง กษัตริย์กัมพูชา ถึงแก่พิราลัย ในพ.ศ. 2340 นักองค์มีโอรสสี่องค์ได้แก่ นักองค์จัน นักองค์สงวน นักองค์อิ่ม และนักองค์ด้วง พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าฯทรงอภิเษกให้นักองค์จัน โอรสองค์โตของนักองค์เอง ให้เป็นสมเด็จพระอุไทยราชาธิราชฯ ออกไปครองกรุงกัมพูชาในพ.ศ. 2349 แต่ทว่านักองค์จันมีความขัดแย้งกับทางกรุงเทพดำรงราชานุภาพ, สมเด็จกรมพระยา. พระราชพงษาวดาร กรุงรัตนโกสินทร รัชกาลที่ ๒. ฉบับพิมพ์ครั้งแรก ปีมโรงอัฐศก พ.ศ. ๒๔๕๙; พิมพ์ที่โรงพิมพ์ไทย ณสพานยศเส เอาใจออกห่างไปพึ่งพิงพระเจ้าเวียดนามยาล็องแห่งเวียดนามราชวงศ์เหงียน เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเสด็จสวรรคตในพ.ศ. 2352 พระอุไทยราชานักองค์จันกษัตริย์กัมพูชา ไม่เข้ามาร่วมพระราชพิธีที่กรุงเทพ แต่ให้อนุชาทั้งสองคือนักองค์สงวนและนักองค์อิ่มเป็นผู้แทนเข้ามา พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยจึงทรงแต่งตั้งให้นักองค์สงวนเป็นพระมหาอุปโยราชแห่งกัมพูชา และนักองค์อิ่มเป็นพระมหาอุปราชแห่งกัมพูชา นักจากนั้นมานักองค์สงวนจึงฝักใฝ่ไทยและมีท่าทีแข็งกร้าวต่อนักองค์จันซึ่งฝักใฝ่ญวนเวียดนาม เพื่อใช้อิทธิพลของเวียดนามมาคานอำนาจกับไทย

ในพ.ศ. 2355 นักองค์สงวนตั้งตนเป็นกบฏต่อนักองค์จัน ที่เมืองโพธิสัตว์ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยมีพระราชโองการให้เจ้าพระยายมราช (น้อย) ยกทัพไทยจำนวน 5,000 คน เข้าสู่กัมพูชาเมื่อระงับเหตุ แล้วเจ้าพระยายมราช (น้อย) แห่นักองค์สงวนจากเมืองโพธิสัตว์ไปยังเมืองอุดงบันทายเพชร ราชธานีของกัมพูชา นักองค์จันมีความตกใจจึงหลบหนีออกจากเมืองอุดงไปลี้ภัยอยู่ที่เมืองไซ่ง่อน ภายใต้ความคุ้มครองของเวียดนาม อนุชาอีกสององค์ของนักองค์จันคือ นักองค์อิ่ม และนักองค์สงวน ย้ายมาเข้ากับฝ่ายไทย เจ้าพระยายมราช (น้อย) อยู่ที่เมืองอุดงจนสิ้นเสบียง จึงให้เผาทำลายเมืองอุดงบันทายเพชร ซึ่งเป็นราชธานีของกัมพูชาเป็นเวลาร่วมสองร้อยปี แล้วเจ้าพระยายมราชจึงนำทัพไทยถอยกลับในพ.ศ. 2356 พร้อมทั้งนำนักองค์สงวน นักองค์อิ่ม และนักองค์ด้วง ไปประทับอยู่ที่วังเจ้าเขมรในกรุงเทพ พระเจ้ายาล็องให้"องต๋ากุน"เลวันเสวียต (Lê Văn Duyệt, 黎文悅) นำทัพญวนจำนวน 13,000 คน แห่นำพระอุไทยราชานักองค์จัน จากเมืองไซ่ง่อนให้กลับมาครองกัมพูชาดังเดิม และองต๋ากุนเลวันเสวียตยังสร้างเมืองบันทายแก้วที่พนมเปญให้เป็นราชธานีใหม่ของนักองค์จันด้วย นักองค์จันเลือกที่จะอยู่ที่พนมเปญมากกว่าเมืองอุดง เนื่องจากเมืองพนมเปญนั้นเป็นที่ราบลุ่มอยู่ติดแม่น้ำ หากทัพไทยยกมาอีกทัพเรือเวียดนามจะสามารถมาช่วยป้องกันได้ทันท่วงที เหตุการณ์ความขัดแย้งในกัมพูชา พ.ศ. 2354 นี้ ทำให้ไทยสูญเสียอำนาจและอิทธิพลเหนือกัมพูชาให้แก่เวียดนามBun Srun Theam. CAMBODIA IN THE MID-NINETEENTH CENTURY:A QUEST FOR SURVIVAL, 1840-1863. เวียดนามเข้ามาอิทธิพลในกัมพูชา ตั้งองเบาฮอ (bảo hộ) หรือข้าหลวงญวนผู้สำเร็จราชการในกัมพูชา
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kinh_V%C4%A9nh_T%E1%BA%BF.jpg|thumb|230x230px|คลองหวิญเต๊ (Vĩnh Tế) เชื่อมต่อระหว่างเมืองโจดกและห่าเตียน การขุดล่าช้าเนื่องจากการลุกฮือของภิกษุแก้วในพ.ศ. 2363 ต่อมาจึงขุดแล้วเสร็จ ในพ.ศ. 2367
นักองค์สงวนถึงแก่อนิจกรรมที่กรุงเทพในพ.ศ. 2360 เหลือนักองค์อิ่มและนักองค์ด้วง เป็นเจ้าชายเขมรที่ฝักใฝ่ไทยอยู่ที่วังเจ้าเขมร ในพ.ศ. 2362 พระเจ้ายาล็องให้ขุดคลองเชื่อมระหว่างเมืองโจดกและเมืองห่าเตียน พงศาวดารไทยเรียกว่า"คลองขุด" ชาวกัมพูชาถูกเกณฑ์แรงงานอย่างสาหัสไปขุดคลองได้รับความเดือดร้อน พระเจ้าเวียดนามยาล็องสิ้นพระชนม์ในพ.ศ. 2363 โอรสขึ้นครองราชสมบัติต่อมาเป็นพระเจ้าเวียดนามมินมาง ในปีเดียวกันนั้นพระภิกษุชาวกัมพูชาชื่อแก้วตั้งตนเป็นนักศิลป์ (Neak Sel) หรือผู้วิเศษ ปลุกระดมชาวกัมพูชาให้ลุกฮือขึ้นต่อต้านการกดขี่ของญวนเวียดนาม พระอุไทยราชานักองค์จันส่งทัพออกปราบกบฏไม่สำเร็จ ทำให้องต๋ากุนเลวันเสวียตต้องส่งทัพเวียดนามออกไปปราบกบฏภิกษุแก้วลงได้ ฝ่ายไทยเห็นว่าคลองขุดใหม่นี้เป็นอันตรายต่อกรุงเทพ เนื่องจากจะทำให้ฝ่ายเวียดนามยกทัพเรือจากเวียดนามภาคใต้ลัดเข้าสู่อ่าวไทยได้สะดวกยิ่งขึ้น พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยจึงมีพระราชโองการให้กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์เป็นแม่กอง สร้างป้อมผีเสื้อสมุทรขึ้นในพ.ศ. 2365 ที่สมุทรปราการ เป็นด่านป้องกันหากทัพเรือญวนเข้าโจมตีจากทางอ่าวไทย คลองขุดเวียดนามนี้ขุดแล้วเสร็จในพ.ศ. 2367 พระเจ้ามินมางให้นามว่าคลองหวิญเต๊ (Vĩnh Tế)

 อานามสยามยุทธ พ.ศ. 2376 

องต๋ากุนเลวันเสวียต ดำรงตำแหน่งเป็นเจ้าเมืองไซ่ง่อน รวมทั้งเป็นผู้สำเร็จราชการในเวียดนามภาคใต้ มีอำนาจอิทธิพลในเวียดนามภาคใต้ไปจนตลอดถึงกัมพูชา พระเจ้ามินมางรอคอยโอกาสที่จะได้ลดอำนาจของเลวันเสวียต เมื่อเลวันเสวียตถึงแก่กรรมในพ.ศ. 2375 พระเจ้ามินมางจึงถือโอกาสปฏิรูปการปกครอง ยกเลิกตำแหน่งผู้สำเร็จราชการ แล้วแต่งตั้งขุนนางชุดใหม่เข้าปกครองเวียดนามภาคใต้ ขุนนางชุดใหม่ในเวียดนามใต้นี้ถวายรายงานพระเจ้ามินมางว่า องต๋ากุนเลวันเสวียตผู้ล่วงลับไปแล้ว ได้ซ่องสุมกำลังพลและอาวุธไว้มาก เตรียมการกบฏ พระเจ้ามินมางจึงลงอาญาลงโทษประหารชีวิตและจำคุกขุนนางฝ่ายเลวันเสวียตในเวียดนามภาคใต้ ฝ่ายขุนนางเดิมขององต๋ากุนไม่พอใจ จึงก่อกบฏขึ้นที่เมืองไซ่ง่อนในพ.ศ. 2376 นำโดยเลวันโคย (Lê Văn Khôi) บุตรบุญธรรมของเลวันเสวียต มีชาวเวียดนามภาคใต้ ชาวจีน และชาวญวนคริสเตียนเข้าร่วมด้วยจำนวนมาก ฝ่ายไทยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเห็นว่าฝ่ายญวนเกิดกบฏใหญ่ขึ้นที่เมืองไซ่ง่อน เป็นโอกาสที่ฝ่ายไทยจะยกเข้าโจมตีเพื่อนำกัมพูชากลับมาอยู่ภายใต้อิทธิพลของไทยประชุมพงศาวดาร เล่มที่ ๔๒: จดหมายเหตุเกี่ยวกับเขมรและญวนในรัชกาลที่ ๓. จึงมีพระราชโองการให้เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) นำทัพจำนวน 40,000 คน เข้าโจมตีกัมพูชา นำนักองค์อิ่มและนักองค์ด้วงออกไปตั้งขึ้นเป็นเจ้ากัมพูชา และโปรดฯให้เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) ยกทัพไปทางเรือโจมตีเมืองห่าเตียน ทัพทั้งสองยกออกไปในเดือนอ้าย (พฤศจิกายน) พ.ศ. 2376

เมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ยกทัพไทยจากเมืองพระตะบองเข้าสู่กัมพูชา พระอุไทยราชานักองค์จันกษัตริย์กัมพูชา ให้พระยาจักรี (หลง) นำทัพออกมาสู้รับทับไทย แต่พระยาจักรี (หลง) เกณฑ์ชาวกัมพูชาได้เพียงเล็กน้อยราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา ฉบับหอพระสมุดวชิรญาณแปลใหม่. ไม่อาจต้านทานทัพไทยที่มีกำลังมากกว่า นักองค์จันจึงเสด็จหลบหนีออกจากเมืองบันทายแก้วพนมเปญ ลงไปลี้ภัยประทับอยู่ที่เมืองล่องโห้ในเวียดนามภาคใต้ เจ้าพระยาบดินทรเดชานำทัพไทยเข้าครองเมืองบันทายแก้วพนมเปญราชธานีของนักองค์จัน ให้นักองค์อิ่มและนักองค์ด้วง รวมทั้งพระยาอภัยภูเบศร์ (เชด) เจ้าเมืองพระตะบอง อยู่ดูแลเมืองพนมเปญ ฝ่ายเจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ) ยกทัพเรืองเข้าโจมตีเมืองห่าเตียน ล่องไปตามคลองหวิญเต๊ตีได้ไปจนถึงเมืองโจดกอย่างรวดเร็ว ฝ่ายเวียดนามพระเจ้ามินมาง และแม่ทัพฝ่ายราชวงศ์เหงียน ที่กำลังสู้กับกบฏเลวันโคยที่เมืองไซ่ง่อนอยู่นั้น ไม่ทราบข่าวมาก่อนว่าไทยยกทัพมาโจมตี ไม่ทันได้เตรียมการป้องกัน พระเจ้ามินมางให้แบ่งกำลังจากเมืองไซ่ง่อน นำโดยเหงียนซวน (Nguyễn Xuân, 阮春) และเจืองมิญสาง (Trương Minh Giảng, 張明講) ออกมารับทัพไทย

เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ส่งให้กองของเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน ณ ราชสีมา) และพระยาราชนิกูล (เสือ สนธิรัตน์) ยกแยกออกไปทางบกโจมตีเมืองไซ่ง่อน แล้วเจ้าพระยาบดินทรเดชายกทัพหลวงลงไปสมทบกับทัพของเจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ) ที่เมืองโจดก แล้วทัพไทยรวมกันยกจากเมืองโจดก ล่องไปตามแม่น้ำบาสักไปทางเมืองไซ่ง่อน ทัพไทยพบกับทัพญวนที่คลองวามนาว นำไปสู่ยุทธนาวีที่คลองวามนาว ในเดือนยี่ (มกราคม) พ.ศ. 2376 นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2377 ได่นามถึกหลุกเรียกว่าคลองถ่วนกั๋ง (Thuận Cảng) พงศาวดารกัมพูชาเรียกว่าเปียมเงียว ฝ่ายญวนเวียดนามสามารถเอาชนะทัพฝ่ายไทย ทำให้ฝ่ายไทยต้องถอยทัพกลับเมืองโจดก เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ) ถอยจากเมืองโจดก กลับมาที่จันทบุรี เจ้าพระยาบดินทรเดชามีคำสั่งให้เผาทำลายเมืองบันทายแก้วพนมเปญ เมืองที่องต๋ากุนเลวันเสวียต ได้สร้างให้แก่นักองค์จัน ในพ.ศ. 2356 แล้วกวาดต้อนชาวเมืองพนมเปญกลับมา แต่ชาวเมืองพนมเปญลุกฮือขึ้นต่อต้าน ไม่ยอมถูกกวาดต้อน เมื่อฝ่ายไทยเพลี่ยงพล้ำ ชาวกัมพูชานำโดยพระยาจักรี (หลง) และพระยายมราช (โห้) ลุกฮือขึ้นเป็นกองโจรโจมตีทัพไทยที่กำลังถอย พระยาจักรี (หลง) และพระยายมราช (โห้) นำกำลังกัมพูชาซุ่มโจมตีทัพของเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) และพระยาราชนิกูล (เสือ) ที่สโมง (Smaong)

ฝ่ายญวนเวียดนาม เมื่อมีชัยชนะเหนือฝ่ายไทยแล้ว เหงียนซวน เจืองมิญสาง รวมทั้งพระยาจักรี (หลง) แยกย้ายกันโจมตีรุกไล่ฝ่ายไทยที่กำลังถอย ไปจนถึงสุดปลายเขตแดนของกัมพูชา เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ถอยมาอยู่ที่เมืองโพธิสัตว์ สู้รบพยายามที่จะกอบกู้สถานการณ์ แต่สุดท้ายหมดสิ้นเสบียง เจ้าพระยาบดินทรเดชาจึงถอยกลับคืนสู่เมืองพระตะบอง พร้อมกับนักองค์อิ่มและนักองค์ด้วง ฝ่ายไทยไม่ประสบความสำเร็จ ในความพยายามที่จะสถาปนาอำนาจอิทธิพลของไทยในกัมพูชาขึ้นอีกครั้ง ฝ่ายเวียดนามพระเจ้ามินมางให้แห่นำนักองค์จันจากเมืองล่องโห้กลับมาคืนปกครองกัมพูชาในพ.ศ. 2377 เมื่อเมืองบันทายแก้วพนมเปญ ถูกฝ่ายไทยเผาทำลายลงสิ้นแล้ว นักองค์จันจึงสร้างที่ประทับชั่วคราว เรียกว่า ค่ายโพธิ์พระบาท อยู่ฝั่งตรงข้ามกับเมืองพนมเปญริมแม่น้ำบาสักบนเกาะสลาเกต เจืองมิญสางแม่ทัพญวนอยู่คุ้มครองนักองค์จันที่พนมเปญ พระอุไทยราชานักองค์จันปูนบำเหน็จให้แก่พระยาจักรี (หลง) และพระยายมราช (โห้) เลื่อนขึ้นเป็นเจ้าฟ้าทะละหะ และสมเด็จเจ้าพระยาตามลำดับ

 เวียดนามผนวกกัมพูชาเป็นมณฑลเจิ๊นเตย 
สมเด็จพระอุไทยราชานักองค์จัน กษัตริย์กัมพูชาซึ่งฝักใฝ่ญวน ถึงแก่พิราลัยเมื่อเดือนมกราคม พ.ศ. 2377 (นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2378) นักองค์จันไม่มีโอรสมีธิดาสี่องค์ ได้แก่ นักองค์แบน นักองค์มี นักองค์เภา และนักองค์สงวน เมื่อนักองค์จันถึงแก่พิราลัย ฝ่ายเวียดนามใช้โอกาสนี้เข้ายึดอำนาจในกัมพูชา ฝ่ายเวียดนามเห็นว่าหากปล่อยให้กัมพูชาเป็นอิสระ กัมพูชาจะไม่สามารถป้องกันทัพไทย ที่รุกโจมตีเข้าไปถึงเวียดนามภาคใต้ได้ ดังนั้นเวียดนามจึงสมควรที่จะเข้าปกครองกัมพูชาโดยตรง เพื่อเสริมสร้างให้กัมพูชาเป็นด่านกันชนกับไทย สามารถป้องกันทัพไทยไม่ให้ลงไปถึงเวียดนามภาคใต้ดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงได้ พระเจ้ามินมางและเจืองมิญสาง คัดเลือกให้นักองค์มี ธิดาองค์รองของนักองค์จัน ขึ้นเป็นกษัตริย์สตรี เป็นพระนางเจ้าแห่งกัมพูชา พระองค์เดียวในประวัติศาสตร์กัมพูชาJustin Corfiled. The History of Cambodia. ABC-CLIO, พ.ศ. ๒๕๕๒. นักองค์แบนธิดาองค์โตนั้น เป็นบุตรของนักนางเทพ ซึ่งเป็นธิดาของเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (แบน) เท่ากับนักองค์แบนเป็นหลานของเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ ฝ่ายเวียดนามจึงไม่เลือกนักองค์แบนให้ขึ้นเป็นกษัตรีครองกัมพูชา เนื่องจากมีสายสัมพันธ์ที่แน้นแฟ้นกับฝ่ายไทย พระเจ้ามินมางส่งข้าหลวงมาประกอบพิธีรับมอบตำแหน่ง ให้แก่นักองค์มี เป็นเกวิ่นจั๊ว (Quận chúa, 郡主) หรือราชินีแห่งกัมพูชา และเจ้าสตรีอีกสามองค์เป็น เหวิยนเกวิน (Huyện quân, 縣君) ทั้งเจ้าสตรีและขุนนางพระเขมร ต่างสวมชุดญวนทำพิธีคารวะราชโองการของพระเจ้ามินมางในพิธีแบบญวน
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tran_Tay_Thanh_1838.jpg|thumb|200x200px|กัมพูชาภายใต้การปกครองของเวียดนามในมณฑลเจิ๊นเตย พ.ศ. 2378 ถึง พ.ศ. 2384 มีศูนย์กลางอยู่ที่เมืองพนมเปญ หรือเมืองเจิ๊นเตย มีหัวเมืองเอกได้แก่ เมืองกำปงสวาย (หายดง) เมืองโพธิสัตว์ (หายเตย)
ฝ่ายเวียดนามสร้างเมืองเจิ๊นเตย (Trấn Tây Thành, 鎮西城) ขึ้นที่พนมเปญ ในพ.ศ. 2378 เพื่อทดแทนเมืองบันทายแก้วที่ถูกฝ่ายไทยเผาทำลายไป แต่นักองค์มีและเจ้ากัมพูชาประทับอยู๋ที่โพธิ์พระบาท ในปีเดียวกันพระเจ้ามินมางจัดตั้งการปกครองเมืองเจิ๊นเตย แต่งตั้งเจืองมิญสางให้เป็นเจิ๊นเตยเตื๊องเกวิน (Trấn Tây tướng quân, 鎭西將軍) หรือ "องเตียนกุน" เป็นผู้สำเร็จราชการญวนในกัมพูชา มีอำนาจสูงสุด องเตียนกุนเจืองมิญสางแบ่งกัมพูชาออกเป็นเขตต่างๆ สามสิบสามเขต แต่ละเขตเรียกว่าฝู (phủ, 府) และมีชื่อเขตเป็นภาษาเวียดนาม มณฑลเจิ๊ยเตยมีเมืองเอกสามเมืองได้แก่;

 เมืองเจิ๊นเตย หรือเมืองพนมเปญ เป็นศูนย์กลางการปกครองของเวียดนามกรมการเมืองเจิ๊นเตยในกัมพูชา
 เมืองกำปงสวาย หรือเมืองหายดง (Hải Đông, 海東) อยู่ทางทิศตะวันออกของทะเลสาบเขมร อยู่ติดต่อกับเมืองเสียมราฐของไทย ที่เมืองสะโตงและเมืองชีแครง
 เมืองโพธิสัตว์ หรือเมืองหายเตย (Hải Tây, 海西) อยู๋ทางฝั่งตะวันตกของทะเลสาบเขมร อยู่ติดต่อกับเมืองพระตะบองของไทย ทางเมืองระสือ

กรมการเมืองเจิ๊นเตยนำระบบราชการแบบจีน-เวียดนามเข้ามาใช้ และส่งขุนนางเวียดนามไปปกครองเมืองต่างๆในกัมพูชา ขุนนางพระยาเขมรได้รับตำแหน่งแบบเวียดนามแต่มีอำนาจและบทบาทลดลง เจืองมิญสางจัดตั้งระบบการฝึกทหารในกัมพูชาขึ้นใหม่ และนำกองกำลังเวียดนามจำนวน 5,000 คน เข้ามาเพื่อฝึกร่วมกับชาวกัมพูชาเป็นกองกำลังป้องกันการรุกรานของสยาม

นอกจากนี้ พระเจ้ามินมางมีนโยบายการกลืนทางวัฒนธรรม (Assimilation) เพื่อให้กัมพูชาเป็นส่วนหนึ่งของเวียดนามอย่างสมบูรณ์ องเตียนกุนเจืองมิญสางสานต่อนโยบายของพระเจ้ามินมาง มีคำสั่งให้ชาวกัมพูชารับนำภาษาวัฒนธรรมเวียดนามไปปฏิบัติใช้ ให้พูดภาษาเวียดนาม ให้แต่งกายโพกศีรษะอย่างเวียดนาม เพื่อเป็นการลบล้างวัฒนธรรมกัมพูชา พระเจ้ามินมางให้ชาวเวียดนามภาคใต้ อพยพเข้าสู่กัมพูชา ปีละจำนวนประมาณ 5,000 คน

กรมการเมืองเจิ๊นเตยเกณฑ์ชาวกัมพูชาไปสร้างถนน สร้างสาธารณูปโภค ทำไร่ไถนาทำการเกษตร เพื่อเพิ่มผลผลิตทางเศรษฐกิจ ทำให้ชาวกัมพูชาได้รับความทุกข์ยากลำบาก ในพ.ศ. 2380 พระยาเดโช (ราม) เจ้าเมืองกำปงสวาย ก่อกบฏขึ้นต่อต้านการปกครองของเวียดนาม แต่ถูกเจืองมิญสางปราบลงได้และถูกประหารชีวิต ปีต่อมา พ.ศ. 2381 สนองเอ๊ย (Snang Ey) ขุนนางกัมพูชาที่เมืองกำปงสวาย กบฏขึ้นต่อต้านเวียดนาม สังหารข้าหลวงญวนในเมืองกำปงสวายหรือหายเตย ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2381 สนองเอ๊ยปลุกระดมชาวกัมพูชาขึ้น กว่า 1,000 คน ให้เข้าสังหารชาวเวียดนาม ตลอดทั้งเขตเมืองกำปงสวาย องเตียนกุนเจืองมิญสางใช้เวลาหนึ่งเดือนจึงสามารถปราบกบฏสนองเอ๊ยได้ในเดือนมีนาคม สนองเอ๊ยหลบหนีไปทางอาณาจักรจำปาศักดิ์ นอกจากนี้ยังมีกบฏของขุนนางกัมพูชาที่เมืองกำปงโสม

 การเตรียมการของสยาม 
เมื่อทัพไทยล่าถอยจากกัมพูชาในพ.ศ. 2377 พระบาทสมเด็จพระเจ้านั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงวิตกว่า ฝ่ายญวนเวียดนามจะย้อนเข้ามาโจมตีทางกรุงเทพและจันทบุรี จึงมีพระราชโองการให้เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) เป็นแม่กองสร้างเรือป้อมอย่างญวนไว้แปดสิบลำ ไว้ที่กรุงเทพพระนครสี่สิบลำ อีกสี่สิบลำส่งออกไปรักษาหัวเมืองชายทะเล แล้วในเดือนอ้าย พ.ศ. 2377 จึงมีพระราชโองการ ให้เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ) ออกไปสร้างป้อมปราการป้องกันเมืองจันทบุรีขึ้นใหม่ทั้งหมด เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ) ให้รื้อกำแพงเมืองเดิม ที่อยู่ริมแม่น้ำจันทบุรี ย้ายขึ้นไปอยู๋บนที่สูง สร้างเป็นป้อมเนินวงขึ้น เจ้าพระยาพระคลังให้บุตรขายของตน คือ จมื่นราชามาตย์ (ขำ บุนนาค) ไปสร้างป้อมสองแห่งที่สองฟากฝั่งปากแม่น้ำจันทบุรี ได้แก่ ป้อมภัยพินาศ และป้อมพิฆาตปัจจามิตร บุตรอีกคนหนึ่งของเจ้าพระยาพระคลัง คือ จมื่นไวยวรนารถ (ช่วง บุนนาค) ซึ่งได้เรียนรู้การต่อเรือกำปั่นอย่างตะวันตก ได้ต่อเรือกำปั่นขึ้นสองลำที่จันทบุรี ได้แก่ เรือแอเรียล (Ariel) เป็นเรือชนิดบริก (Briq) ขนาดเล็ก เป็นเรือกำปั่นตะวันตกลำแรกที่ต่อขึ้นในสยามประวัติสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ เมื่อก่อนเป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงเรียบเรียงทูลเกล้าฯ ถวาย พิมพ์พระราชทานในงานพระศพ สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้ามหิดลอดุลยเดช กรมหลวงสงขลานครินทร ครบศตมาห ณวันที่ ๓๐ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๗๒ และเป็นลำแรกที่จมื่นไวยวรนารถต่อขึ้นได้สำเร็จชมรมสายกสุลบุนนาค http://www.bunnag.in.th/oldsite/prarajpannuang001.html ในพ.ศ. 2378 นำเข้ามาถวายให้ทอดพระเนตรที่กรุงเทพฯ พระราชทานนามว่า เรือแกล้วกลางสมุทร และจมื่นไวยวรนารถยังต่อเรือกำปั่นอีกลำหนึ่งที่จันทบุรี คือ เรือคองเคอเรอ (Conqueror) เป็นเรือแบบชิพ (Ship) ขนาดใหญ่ สร้างเสร็จเมื่อพ.ศ. 2379 พระราชทานนามว่า เรือระบิลบัวแก้ว ต่อมาสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ ได้ทรงศึกษาต่อเรื่อกำปั่นอย่างตะวันตก และทรงต่อเรือกำปั่นขึ้นหลายลำ โดยมีจมื่นไวยวรนารถ (ช่วง) เป็นที่ปรึกษาในพระองค์ ได้แก่;

 เรือแฟรี่ (Fairy) พระราชทานนามว่า เรือพุทธอำนาจ ต่อขึ้นเมื่อพ.ศ. 2379 เป็นเรือชนิดบาร์ก (Barque)
 เรือเซอร์ วอลเตอร์ สก็อต (Sir Walter Scott) พระราชทานนามว่า เรือราชฤทธิ์ เป็นเรือชนิดบาร์ก ต่อขึ้นเมื่อพ.ศ. 2379
 เรือไลอ้อน (Lion) พระราชทานนามว่า เรืออุดมเดช เป็นเรือชนิดบริก ต่อขึ้นเมื่อพ.ศ. 2384

และต่อมาจมื่นไวยวรนารถยังต่อเรือกำปั่นขึ้นอีกหลายลำ เช่น;

 เรือวิกตอรี (Victory) พระราชทานนามว่า เรือวิทยาคม
 เรือเทพโกสินทร์ เป็นเรือประเภทชิพ

มีการว่าจ้างชาวอังกฤษมาเป็นกัปตันเรือกำปั่นเหล่านี้ เรือแกล้วกลางสมุทร กับตันชื่อว่า นายเอคลัน (Egain) หรือระบิลบัวแก้ว กัปตันชื่อว่ายาคอบ (Jacob) เรือพุทธอำนาจ กัปตันชื่อเดลูซ เรือวิทยาคม กัปตันชื่อว่าโรเยอร์ (Roger)

หลังจากสงครามเจ้าอนุวงศ์ ฝ่ายกรุงเทพสามารถเข้าควบคุมกำลังพลในหัวเมืองลาวอีสานได้อย่างสมบูรณ์ และยังมีการกวาดต้อนและอพยพชาวลาวจากฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง ข้ามมาที่ฝั่งขวาของแม่น้ำโขงจำนวนมาก พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ จึงมีพระราชโองการให้เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) พระยามหาอำมาตย์ (ป้อม อมาตยกุล) และพระพิเรนทรเทพ (ขำ ณ ราชสีมา) ออกสำรวจสำมะโนจัดทำบัญชีกำลังไพร่พลในหัวเมืองลาวฝ่ายตะวันออกและเขมรป่าดง ในเดือนยี่ (มกราคม) พ.ศ. 2379 นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2380;

 เจ้าพระยาบดินทรเดชา จัดทำบัญชีที่หัวเมืองเขมรป่าดง และลาวฝ่ายใต้ ได้แก่; ขุขันธ์ สุรินทร์ สังขะ ศรีสะเกษ เดชอุดม จำปาศักดิ์ อุบล สุวรรณภูมิ ยโสธร ศรีทันดอน เชียงแดง แสนปาง อัตตะปือ
 พระยามหาอำมาตย์ (ป้อม) ชำระเลขจัดทำบัญชีที่หัวเมืองลาวฝั่งแม่น้ำโขง ได้แก่ นครพนม ท่าอุเทน สกลนคร ไชยบุรี กาฬสินธุ์ ร้อยเอ็ด มุกดาหาร เขมราฐ โขงเจียม สะเมียะ สาละวัน คำทองใหญ่
 พระพิเรนทรเทพ (ขำ) ชำระเลขจัดทำบัญชีที่หัวเมืองลาวอีสาน ได้แก่ หนองคาย หนองหาร ขอนแก่น ชนบท ภูเวียง ปากเหือง

เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) เดินทางออกจากรุงเทพ จึงเมืองพระตะบอง ในเดือนสาม (กุมภาพันธ์) เจ้าพระยาบดินทรเดชาเห็นว่ากำแพงเมืองพระตะบองเดิมชำรุดทรุดโทรมลงไปมาก จึงขอพระราชทานพระบรมราชานุญาติให้สร้างเมืองพระตะบองขึ้นใหม่ ที่ริมแม่น้ำสังแก เจ้าพระยาบดินทรเดชาเกณฑ์เลขหัวเมือง ประกอบด้วยเลขจากนครราชสีมา 2,000 คน จากหัวเมืองลาวอีสาน 6,405 คน จากนครนายก ประจันตคาม กบินทร์บุรี 1,474 คน เผาอิฐสร้างเมืองพระตะบองแห่งใหม่ขึ้น จากนั้นเจ้าพระยาบดินทรเดชา พระยามหาอำมาตย์ และพระพิเรนทรเทพ ออกเดินทางไปถึงหัวเมืองลาวเขมรป่าดง ในพ.ศ. 2380 จัดทำบัญชีกำลังพล หัวเมืองลาวและเขมรป่าดง ได้จำนวนไพร่พลทั้งสิ้นกว่า 80,000 คน เมื่อเสร็จสิ้นการสร้างเมืองพระตะบองใหม่ และการจัดทำบัญชีไพร่พลแล้ว เจ้าพระยาบดินทรเดชาจึงเดินทางกลับกรุงเทพฯ ต่อมาในพ.ศ. 2382 โปรดฯให้พระยาราชสุภาวดี (โต กัลยาณมิตร) ออกไปสร้างกำแพงเมืองเสียมราฐขึ้นใหม่

 นักองค์อิ่มแปรพักตร์เข้ากับเวียดนาม 
ฝ่ายเมืองพระตะบองของไทย เมื่อพระยาอภัยภูเบศร์ (เชด) ผู้สำเร็จราชการเมืองพระตะบอง ถึงแก่กรรมหลังจากกลับจากศึกในพ.ศ. 2377 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯโปรดฯให้นักองค์อิ่มเป็นผู้สำเร็จราชการเมืองพระตะบองประชุมพงษาวดาร ภาคที่ ๑๖: พงษาวดารเมืองพระตะบอง ของเจ้าพระยาคทาธรธรณินทร์ พระอภัยพิทักษ์ (เลื่อม อภัยวงศ์) พิมพ์ครั้งแรกในงานปลงศพ นางสงวน อภัยพิทักษ์ ปีมะแม พ.ศ. ๒๔๖๒ พิมพ์ที่โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร. และให้นายรศ (อาจเป็นคนเดียวกันกับพระยาอภัยภูเบศร์รศ อดีตเจ้าเมืองพระตะบอง ที่พระยาอภัยภูเบศร์เชด ฟ้องร้องจนทำให้พระยาอภัยภูเบศร์รศถูกปลดจากตำแหน่ง และพระยาอภัยภูเบศร์เชดได้เป็นเจ้าเมืองพระตะบองแทน) เป็นพระยาปลัดเมืองพระตะบอง และให้นักองค์ด้วงเป็นเจ้าเมืองมงคลบุรี องเตียนกุนเจืองมิญสาง มีหนังสือลับมาถึงนักองค์อิ่มเจ้าเมืองพระตะบอง ให้นักองค์อิ่มแปรพักตร์ไปเข้ากับฝ่ายเวียดนาม แล้วองเตียนกุนจะตั้งให้นักองค์อิ่มขึ้นเป็นเจ้ากัมพูชา เจ้าฟ้าทะละหะ (หลง) อัครเสนาบดีกัมพูชา มีหนังสือลับถึงนักองค์ด้วงเช่นกัน ให้นักองค์ด้วงแปรพักตร์ออกไปครองกัมพูชา ทำให้เกิดความขัดแย้งระหว่างนักองค์อิ่มและนักองค์ด้วง กลุ่มการเมืองภายในเมืองพระตะบอง พระยาปลัด (รศ) เข้าฝ่ายนักองค์อิ่ม พระพิทักษ์บดินทร์ (โสม) บุตรของพระยาอภัยภูเบศร์ (เชด) เข้ากับฝ่ายนักองค์ด้วง เมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) เดินทางกลับกรุงเทพแล้ว ในเดือนสิบสอง (พฤศจิกายน) พ.ศ. 2381 นักองค์ด้วงวางแผนกันกับพระพิทักษ์บดินทร์ (โสม) เตรียมก่อการยึดอำนาจในเมืองพระตะบอง แต่ฝ่ายองค์อิ่มทราบแผนเสียก่อน มีใบบอกเข้าไปแจ้งที่กรุงเทพ เป็นเหตุให้นักองค์ด้วงถูกคุมตัวมาจำคุกที่กรุงเทพ ต่อมาพระยาศรีสหเทพ (เพ็ง ศรีเพ็ญ) ขอพระราชทานนำตัวนักองค์ด้วงไปดูแล

นักองค์อิ่มเป็นเจ้าชายเขมรที่ฝ่ายไทยให้การสนับสนุนมาเป็นเวลายาวนานนับยี่สิบปี นับตั้งแต่ที่นักองค์สงวนถึงแก่พิราลัยเมื่อพ.ศ. 2360 แต่นักองค์อิ่มมีความผิดหวังที่ฝ่ายไทยไม่สามารถยกให้นักองค์อิ่มขึ้นเป็นเจ้ากัมพูชาได้สำเร็จ ได้เป็นเพียงเจ้าเมืองพระตะบองเท่านั้น เมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ไม่อยู่ที่เมืองพระตะบอง นักองค์อิ่มจึงก่อการกบฏยึดอำนาจในเมืองพระตะบอง ในเดือนอ้าย (ธันวาคม) พ.ศ. 2382 นักองค์อิ่มยกกองกำลังเข้าจับกุมพระยาปลัด (รศ) พร้อมทั้งขุนนางกรมการเมืองพระตะบอง กวาดต้านชาวเมืองพระตะบองไปประมาณครึ่งหนึ่ง รวมทั้งกวาดต้อนชาวเมืองระสือ ล่องเรือออกไปทางทะเลสาบเขมรเพื่อเข้าสวามิภักดิ์ต่อฝ่ายญวนเวียดนามที่เมืองโพธิสัตว์ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2382 นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2383 แต่ทว่าพระเจ้าเวียดนามมินมาง ไม่ประสงค์ที่จะฟื้นฟูเจ้ากัมพูชา แต่ประสงค์จะผนวกรวมเอากัมพูชาเป็นส่วนหนึ่งของเวียดนาม จึงไม่ประสงค์ที่จะยกนักองค์อิ่มขึ้นเป็นเจ้ากัมพูชาแต่อย่างใด พระเจ้ามินมางจึงให้องเตียนกุนเจืองมิญสาง ประหารชีวิตขุนนางกรมการเมืองพระตะบองสิบคนที่เมืองพนมเปญ แล้วจับกุมตัวนักองค์อิ่มและพระยาปลัดรศไปกุมขังที่เมืองเว้ ส่วนไพร่พลเมืองพระตะบองนั้น องเตียนกุนให้แยกย้ายกันลงหลักปักฐานที่เมืองต่างๆในเขตเมืองโพธิสัตว์ ได้แก่ เมืองตะคร้อ เมืองตรอง เมืองขลุง เมืองบริบูรณ์ และเมืองลาดปะเอีย บางส่วนถูกส่งลงไปถึงเวียดนามภาคใต้ เมืองไซ่ง่อน เมืองล่องโห้ ฯลฯ

เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ที่กรุงเทพ ได้ทราบข่าวว่านักองค์อิ่มแปรพักตร์กวาดต้อนชาวเมืองพระตะบองไปเข้ากับฝ่ายญวน จึงรีบรุดเดินทางออกจากกรุงเทพในเดือนยี่ (มกราคม) ถึงเมืองพระตะบอง เจ้าพระยาบดินทรเดชาให้พระพิทักษ์บดินทร์ (โสม) บุตรของพระยาอภัยภูเบศร์ (เชด) ขึ้นว่าที่ผู้สำเร็จราชการเมืองพระตะบอง และให้พระนรินทรโยธา (พระยาวัง นอง) เป็นว่าที่ปลัดเมืองพระตะบอง เจ้าพระบดินทรเดชาประสบปัญหาเมืองพระตะบองขาดแคลนเสบียงและกำลังพล ทำให้เมืองพระตะบองอยู่ในภาวะวิกฤต หากฝ่ายกัมพูชาและญวนยกขึ้นมาโจมตี จะไม่สามารถป้องกันได้ ในเวลานั้น ทัพหัวเมืองเขมรป่าดง จากขุขันธ์ สุรินทร์ สังขะ และศรีสะเกษ จำนวน 4,300 คน ยกมาถึงเมืองพระตะบองพอดี แต่เจ้าพระยาบดินทรเดชาไม่สามารถให้ทัพเขมรป่าดงนี้ อยู่ป้องกันเมืองพระตะบองได้เนื่องจากขาดเสบียง เจ้าพระยาบดินทรเดชาจึงส่งกองกำลังออกไปป้องกันที่เมืองเสียมราฐ เมืองระสือ และที่กำปงพระ ในขณะที่เจ้าพระยาบดินทรเดชาเร่งฟื้นฟูเมืองพระตะบองค้นหาขนถ่ายเสบียงเข้าสู่เมืองพระตะบองโดยเร็ว ในขณะที่องเตียนกุนเจืองมิญสาง มีคำสั่งให้เสนาบดีกัมพูชา ได้แก่ เจ้าฟ้าทะละหะ (หลง) สมเด็จเจ้าพระยา (โห้ หรือ โสร์) และพระยากลาโหม ใช้โอกาสที่เมืองพระตะบองกำลังอ่อนแอ ยกทัพไปโจมตีเมืองพระตะบอง เพื่อยึดเมืองพระตะบองคืนจากไทย แต่เสนาบดีกัมพูชาปฏิเสธ ให้เหตุผลว่าหลังจากที่นักองค์อิ่มแปรพักตร์ ฝ่ายไทยเมืองพระตะบองระมัดระวังป้องกันแน่นหนา ทัพฝ่ายกัมพูชาจะต้องปราชัยอย่างแน่นอน และองเตียนกุนไม่ต้องการที่จะยกทัพไปเอง เนื่องจากยังไม่ต้องการสร้างสงครามครั้งใหม่กับไทย

 กัมพูชากบฏต่อต้านเวียดนาม 

ในช่วงต้นปี พ.ศ. 2383 พระเจ้าเวียดนามมินมางรวบรัดอำนาจการปกครองของญวนเวียดนามในกัมพูชาให้เบ็ดเสร็จเด็ดขาดมากขึ้น พระเจ้ามินมางให้สำรวจสำมะโนจำนวนกำลังพลในกัมพูชาทั้งปวง ได้กำลังพลถึง 40,000 คน แต่พระเจ้ามินมางพบว่าฝ่ายขุนนางกัมพูชาเบียดบังจำนวนไพร่พลที่แท้จริงไปถึง 15,000 คน พระเจ้ามินมางจึงลงอาญาขุนนางเสนาบดีกัมพูชาสามคนได้แก่ เจ้าฟ้าทะละหะ (หลง) สมเด็จเจ้าพระยา (โห้) และพระยากลาโหม ซึ่งกำลังเข้าเฝ้าพระเจ้ามินมางอยู่ที่เมืองเว้นั้น ให้เนรเทศไปอยู่ที่เวียดนามภาคเหนือ ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2383 พระเจ้ามินมางให้ลดยศของนักองค์มี จาก"ราชินีแห่งกัมพูชา" เป็น "เจ้าหญิงแห่งหมีเลิม" (Mỹ Lâm quận chúa) รวมทั้งลดยศของเจ้าสตรีกัมพูชาอีกสามองค์ด้วย เพื่อเป็นขั้นตอนสุดท้ายในการผนวกกัมพูชาเข้ากับเวียดนามอย่างสมบูรณ์ ต่อมาในเดือนสิงหาคม องเตียนกุนเจืองมิญสางค้นพบว่าเจ้าหญิงนักองค์แบนได้ลักลอบติดต่อกับมารดาคือนักนางเทพและลุงคือพระองค์แก้ว (มา) ที่เมืองพระตะบอง (ทั้งสองคนนี้เป็นบุตรของเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์แบน) วางแผนให้นักองค์แบนหลบหนีไปเมืองพระตะบอง เหตุการณ์นี้ทำให้พระเจ้ามินมางพิโรธต่อเจ้ากัมพูชาอย่างมาก และประสงค์จะไม่ให้เจ้ากัมพูชาตั้งอยู่ได้อีกต่อไป องเตียนกุนสอบสวนพบนักองค์แบนมีความผิดเป็นกบฏต่อเวียดนามจริง แต่ไม่อาจสำเร็จโทษประหารเจ้ากัมพูชาอย่างเปิดเผยได้ มิฉะนั้นชาวกัมพูชาจะลุกฮือขึ้น ฝ่ายญวนเวียดนามจึงนำตัวนักองค์แบน นักองค์มี นักองค์เภา และนักองค์สงวน ออกจากโพธิ์พระบาทไปอย่างเป็นความลับลงไปที่เวียดนามภาคใต้ นักองค์แบนถูกประหารชีวิตด้วยการถ่วงน้ำในแม่น้ำโขงที่เมืองล่องโห้ ในขณะที่นักองค์มี นักองค์เภา และนักองค์สงวน ถูกเนรเทศไปประทับที่เมืองไซ่ง่อน