# ชาวโอลเมก
โอลเมก 
ชาวโอลเมก (อังกฤษ: Olmecs; ออกเสียง: /ˈɒlmɛks, ˈoʊl-/) เป็นอารยธรรมสำคัญแห่งแรกที่รู้จักกันในเมโสอเมริกา โดยรุ่งเรืองอยู่ในพื้นที่ที่ปัจจุบันคือรัฐเวรากรุซและตาบัสโกของเม็กซิโก ตั้งแต่ประมาณ 1200 ถึง 400 ปีก่อนคริสตกาล ซึ่งอยู่ในช่วงยุคเริ่มต้นของของเมโสอเมริกา ในช่วงแรก พวกเขามีศูนย์กลางอยู่ที่แหล่งพัฒนาหลักใน ซานลอเรนโซ เตน็อกติตลัน (San Lorenzo Tenochtitlán) ก่อนที่จะย้ายไปยัง ลาเวนตา (La Venta) ในช่วงศตวรรษที่ 10 ก่อนคริสตกาล หลังจากการเสื่อมถอยของซานลอเรนโซ ชาวโอลเมกได้หายสาบสูญไปอย่างลึกลับในศตวรรษที่ 4 ก่อนคริสตกาล ทำให้ภูมิภาคนั้นมีประชากรเบาบางลงจนกระทั่งถึงศตวรรษที่ 19

นอกจาก สิ่งแรกเริ่มอื่นๆแล้ว ชาวโอลเมกยังมีการประกอบพิธีกรรมการกรีดเลือดถวาย/บูชา (ritual bloodletting) และเล่นเกมบอลเมโสอเมริกา (Mesoamerican ballgame) ซึ่งเป็นลักษณะสำคัญของสังคมเมโสอเมริกาส่วนใหญ่ในยุคต่อมาแง่มุมของชาวโอลเมกที่รู้จักกันดีที่สุดในปัจจุบันคืองานศิลปะของพวกเขา โดยเฉพาะอย่างยิ่งหัวหินยักษ์ (colossal heads) See, as one example, Diehl, p. 11. อารยธรรมโอลเมกถูกระบุลักษณะเป็นครั้งแรกผ่านสิ่งประดิษฐ์ที่นักสะสมได้ซื้อมาจากตลาดศิลปะยุคก่อนโคลัมบัสในช่วงปลายศตวรรษที่ 19 และต้นศตวรรษที่ 20 ผลงานศิลปะของชาวโอลเมกถือเป็นหนึ่งในงานที่โดดเด่นที่สุดของอเมริกาโบราณ 

 นิรุกติศาสตร์ 
คำว่า "โอลเมก" (Olmec) มาจากภาษา นาอวตล์ (Nahuatl) โดยมาจากรูปเอกพจน์  Ōlmēcatl (อ่านว่า: โอ-เม-คัตล์) หรือรูปพหูพจน์ Ōlmēcah (อ่านว่า: โอ-เม-คาะฮฺ) [4][5] คำนี้ประกอบด้วยสองคำคือ ōlli (อ่านว่า: โอ-ลิ) หมายถึง "ยางธรรมชาติ" และ mēcatl (อ่านว่า: เม-คัตล์) หมายถึง "ผู้คน"  Olmecas (n.d.). Think Quest. Retrieved 20 September 2012, from link ดังนั้น โดยความหมายตามตัวอักษรแล้ว คำว่า "โอลเมก" ในภาษานาอวตล์จึงหมายถึง "ผู้คนแห่งยางไม้"

ยางสำหรับลูกบอลที่ใช้ในเกมบอลพิธีกรรมนั้นผลิตโดยผู้คนในที่ราบลุ่มอ่าวเม็กซิโกมาตั้งแต่ประมาณ 1600 ปีก่อนคริสตกาลRubber Processing, MIT.  กระบวนการผลิตเกี่ยวข้องกับการสกัดน้ำยาง (latex) จากต้นยางพาราที่พบได้ทั่วไปในพื้นที่ Castilla elastica และผสมน้ำยางกับน้ำจากเถาวัลย์ท้องถิ่นชื่อ Ipomoea alba ชาวนาอวตล์ (รวมถึงชาวแอซเท็ก) เรียกเพื่อนบ้านร่วมสมัยของพวกเขาในที่ราบลุ่มอ่าวเม็กซิโกว่า "ผู้คนแห่งยางไม้" แต่คำเรียกนี้ถูกบันทึกไว้เมื่อประมาณ 2,000 ปีหลังจากอารยธรรมโอลเมกโบราณสิ้นสุดลง นักโบราณคดีในช่วงต้นศตวรรษที่ 20 ได้นำชื่อ "โอลเมก" มาใช้กับซากปรักหักพังและสิ่งประดิษฐ์ที่ถูกค้นพบใหม่ในใจกลางของดินแดนนี้ โดยเข้าใจผิด ไปหลายทศวรรษก่อนที่จะทราบว่าสิ่งเหล่านั้นไม่ได้ถูกสร้างขึ้นโดย "ผู้คนแห่งยางไม้" กลุ่มเดียวกับที่อยู่ร่วมสมัยกับชาวแอซเท็ก แม้จะมีการเข้าใจผิด ชื่อนี้ก็ได้ถูกใช้ต่อมาจนถึงปัจจุบันDiehl, p. 14. 

ยังไม่เป็นที่ทราบแน่ชัดว่าชาวโอลเมกโบราณใช้ชื่อใดเรียกตนเอง บันทึกบางส่วนของเมโสอเมริกาในยุคต่อมาดูเหมือนจะเรียกถึงชาวโอลเมกโบราณว่า "ตาโมอันชาน" (Tamoanchan) Coe (2002) refers to an old Nahuatl poem cited by Miguel Leon-Portilla, which itself refers to a land called "Tamoanchan":in a certain era
which no one can reckon
which no one can remember
[where] there was a government for a long time".Coe interprets Tamoanchan as a Mayan language word meaning 'Land of Rain or Mist' (p. 61). นอกจากนี้ ยังมีคำร่วมสมัยที่บางครั้งใช้เรียกวัฒนธรรมโอลเมกคือ "เตโนเซโลเม" (tenocelome) ซึ่งหมายถึง "ปากของเสือจากัวร์" The term "tenocelome" is used as early as 1967 by George Kubler in American Anthropologist, v. 69, p. 404. 

 ภาพรวม 
ใจกลางโอลเมก (Olmec heartland) คือพื้นที่ในที่ราบลุ่มอ่าวเม็กซิโก ซึ่งเป็นบริเวณที่อารยธรรมนี้ขยายตัวหลังจากพัฒนาในช่วงแรกในโซโคนุสโก (Soconusco) รัฐเวรากรุซ พื้นที่นี้โดดเด่นด้วยที่ราบลุ่มที่เป็นหนองน้ำ สลับกับเนินเขาต่ำ สันเขา และภูเขาไฟ เซียร์รา เด โลส ตุกซ์ตลาส (Sierra de los Tuxtlas) ตั้งตระหง่านอยู่ทางเหนือ เลียบตามอ่าวแคมเปชี (Bay of Campeche) ในอ่าวเม็กซิโก ที่นี่เองที่ชาวโอลเมกได้สร้างศูนย์กลางเมือง-วิหารถาวรขึ้นที่ ซานลอเรนโซ เตน็อกติตลัน (San Lorenzo Tenochtitlán), ลาเวนตา (La Venta), เตรสซาปอเตส (Tres Zapotes), และ ลากูนา เด โลส เซร์โรส (Laguna de los Cerros) ในภูมิภาคนี้เองที่อารยธรรมเมโสอเมริกาแห่งแรกได้ถือกำเนิดขึ้นและรุ่งเรืองระหว่างประมาณ 1,400–400 ปีก่อนคริสตกาลDates from Pool, p. 1. Diehl gives a slightly earlier date of 1500 BCE (p. 9), but the same end-date. Any dates for the start of the Olmec civilization or culture are problematic as its rise was a gradual process. Most Olmec dates are based on radiocarbon dating (see e.g. Diehl, p. 10), which is only accurate within a given range (e.g. ±90 years in the case of early El Manatí layers), and much is still to be learned concerning early Gulf lowland settlements.

 การกำเนิดของโอลเมก 

 บทความหลัก:  San Lorenzo Tenochtitlán 
วัฒนธรรมก่อนโอลเมกได้รุ่งเรืองมาตั้งแต่ประมาณ 2500 ปีก่อนคริสตกาล และมีการคาดการณ์ว่าชาวโอลเมกส่วนหนึ่งพัฒนามาจากวัฒนธรรมใกล้เคียงอย่าง โมคายา (Mokaya) หรือ มิกเซ-โซเก (Mixe–Zoque) ที่พัฒนาขึ้นในช่วงเวลานั้น See Pool (2007) p. 2. Although there is wide agreement that the Olmec culture helped lay the foundations for the civilizations that followed, there is disagreement over the extent of the Olmec contributions, and even a proper definition of the Olmec "culture". See "Olmec influences on Mesoamerican cultures" for a deeper treatment of this question. เดิมที การเริ่มต้นของอารยธรรมโอลเมกถูกกำหนดให้อยู่ระหว่าง 1400 ปีก่อนคริสตกาล ถึง 1200 ปีก่อนคริสตกาล แต่การค้นพบหลักฐานของซากโอลเมกที่ถูกฝังไว้ในพิธีกรรม ณ สถานที่ศักดิ์สิทธิ์ เอล มานาตี (El Manatí) ใกล้กับแหล่งโบราณคดีสามแห่งที่รู้จักกันในชื่อรวมว่า ซานลอเรนโซ เตน็อกติตลัน (San Lorenzo Tenochtitlán) ได้เลื่อนช่วงเวลาดังกล่าวกลับไปอย่างน้อย 1600–1500 ปีก่อนคริสตกาล Richard A Diehl, 2004, The Olmecs – America's First Civilization London: Thames & Hudson, pp. 25, 27. ดูเหมือนว่าชาวโอลเมกจะมีรากฐานมาจากวัฒนธรรมการทำฟาร์มยุคแรกของรัฐตาบัสโก ซึ่งเริ่มต้นขึ้นระหว่าง 5100 ปีก่อนคริสตกาลถึง 4600 ปีก่อนคริสตกาล วัฒนธรรมเหล่านี้มีพืชผลหลักและเทคโนโลยีการเกษตรพื้นฐานแบบเดียวกับอารยธรรมโอลเมกในยุคต่อมา Diehl, 2004: pp. 23–24. 

สิ่งที่เราเรียกว่าวัฒนธรรมโอลเมกได้ปรากฏขึ้นอย่างสมบูรณ์เป็นครั้งแรกที่ ซานลอเรนโซ เตน็อกติตลัน (San Lorenzo Tenochtitlán) ซึ่งเป็นที่ที่ลักษณะเฉพาะของชาวโอลเมกเริ่มปรากฏให้เห็นราว 1400 ปีก่อนคริสตกาล การผงาดขึ้นของอารยธรรมนี้ได้รับความช่วยเหลือจากสภาพแวดล้อมทางนิเวศวิทยาในท้องถิ่น ซึ่งมีดินตะกอนน้ำพาที่อุดมสมบูรณ์ไปด้วยน้ำ รวมถึงเครือข่ายการคมนาคมที่เอื้ออำนวยโดยลุ่มแม่น้ำโกอัตซัลโกอัลโกส สภาพแวดล้อมเช่นนี้อาจนำไปเปรียบเทียบได้กับศูนย์กลางอารยธรรมโบราณอื่น ๆ อย่างแม่น้ำไนล์ สินธุ แม่น้ำเหลือง และเมโสโปเตเมีย ที่ล้วนแล้วแต่เป็นพื้นที่ที่มีผลผลิตสูง สภาพแวดล้อมที่อุดมสมบูรณ์นี้ส่งเสริมให้เกิดการรวมตัวของประชากรอย่างหนาแน่น ซึ่งกระตุ้นให้ชนชั้นนำถือกำเนิดขึ้น   ชนชั้นนำเหล่านี้เป็นผู้สร้างความต้องการในการผลิตสิ่งของหรูหราที่มีสัญลักษณ์และความประณีต ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ของวัฒนธรรมโอลเมก Pool, pp. 26–27, provides a great overview of this theory, and says: "The generation of food surpluses is necessary for the development of social and political hierarchies and there is no doubt that high agricultural productivity, combined with the natural abundance of aquatic foods in the Gulf lowlands supported their growth. สิ่งของหรูหราเหล่านี้หลายชิ้นทำมาจากวัสดุอย่างหยก, หินออบซิเดียน, และหินแมกนีไทต์ ซึ่งได้มาจากแหล่งที่อยู่ห่างไกล แสดงให้เห็นว่าชนชั้นนำของโอลเมกในยุคแรกสามารถเข้าถึงเครือข่ายการค้าขนาดใหญ่ในเมโสอเมริกาได้ แหล่งหยกที่มีค่าที่สุดคือหุบเขาแม่น้ำโมตากัวทางตะวันออกของกัวเตมาลา,Pool, p. 151.  ส่วนหินออบซิเดียนของโอลเมกนั้น สามารถสืบแหล่งที่มาได้จากที่ราบสูงกัวเตมาลา เช่น เอลชายัล (El Chayal) และซานมาร์ติน ฮิโลเตเปเก (San Martín Jilotepeque) หรือจากเมืองปวยบลา (Puebla) Diehl, p. 132, or Pool, p. 150. ซึ่งมีระยะทางห่างออกไปประมาณ 200 ถึง 400 กิโลเมตร (120 ถึง 250 ไมล์) ตามลำดับ Pool, p. 103.

รัฐเกร์เรโร (Guerrero) โดยเฉพาะอย่างยิ่งวัฒนธรรมเมซกาลา (Mezcala culture) ยุคแรก ดูเหมือนจะมีบทบาทสำคัญในประวัติศาสตร์ตอนต้นของวัฒนธรรมโอลเมก สิ่งประดิษฐ์สไตล์โอลเมกมักจะปรากฏให้เห็นในบางส่วนของรัฐเกร์เรโรเร็วกว่าในพื้นที่เวรากรุซ-ตาบัสโก โดยเฉพาะอย่างยิ่ง วัตถุที่เกี่ยวข้องจากแหล่งโบราณคดีอามูโก-อาเบลิโน (Amuco-Abelino) ในรัฐเกร์เรโร เผยให้เห็นอายุย้อนไปได้ถึง 1530 ปีก่อนคริสตกาล Evans, Susan Toby; Webster, David L. (2000). Archaeology of Ancient Mexico and Central America: An Encyclopedia. Taylor & Francis. p. 315. ISBN 978-1-136-80185-3.

 ลาเวนตา (La Venta) 

 บทความหลัก: La Venta 
thumb|มหาพีระมิดใน La Venta, Tabasco
ศูนย์กลางโอลเมกแห่งแรกคือซานลอเรนโซ ถูกทิ้งร้างเกือบทั้งหมดราว 900 ปีก่อนคริสตกาล ซึ่งเป็นช่วงเวลาใกล้เคียงกับที่ลาเวนตาเริ่มมีบทบาทสำคัญขึ้นมา Diehl, p. 9. การทำลายล้างอนุสาวรีย์จำนวนมากที่ซานลอเรนโซยังเกิดขึ้นในช่วงประมาณ 950 ปีก่อนคริสตกาล ซึ่งอาจบ่งชี้ถึงการลุกฮือภายใน หรือการรุกรานจากภายนอก (ซึ่งเป็นไปได้น้อยกว่า) Coe (1967), p. 72. Alternatively, the mutilation of these monuments may be unrelated to the decline and abandonment of San Lorenzo. Some researchers believe that the mutilation had ritualistic aspects, particularly since most mutilated monuments were reburied in a row. อย่างไรก็ตาม แนวคิดล่าสุดชี้ว่า การเปลี่ยนแปลงทางสิ่งแวดล้อมอาจเป็นสาเหตุของการย้ายศูนย์กลางของชาวโอลเมกในครั้งนี้ โดยเฉพาะการที่แม่น้ำสายสำคัญบางสายเปลี่ยนเส้นทางเดิน Pool, p. 135. Diehl, pp. 58–59, 82. หลังจากความรุ่งเรืองของซานลอเรนโซเสื่อมถอยลง ลาเวนตาได้ขึ้นมาเป็นศูนย์กลางที่โดดเด่นที่สุดของชาวโอลเมก โดยคงอยู่ตั้งแต่ 900 ปีก่อนคริสตกาล จนกระทั่งถูกทิ้งร้างไปประมาณ 400 ปีก่อนคริสตกาล Diehl, p. 9. Pool gives dates 1000 BCE – 400 BCE for La Venta. ลาเวนตาได้ธำรงรักษามรดกทางวัฒนธรรมของชาวโอลเมกไว้ ด้วยการแสดงออกถึงอำนาจและความมั่งคั่งอันน่าทึ่ง 

มหาพีระมิด (Great Pyramid) ของที่นี่เป็นสิ่งก่อสร้างที่ใหญ่ที่สุดในเมโสอเมริกาในยุคนั้น แม้จะผ่านการสึกกร่อนไปกว่า 2,500 ปีแล้ว ปัจจุบันก็ยังคงสูงตระหง่านถึง 34 เมตร (112 ฟุต) เหนือพื้นที่ราบเรียบตามธรรมชาติ Pool, p. 157. ภายในลาเวนตาที่ฝังลึกอยู่ใต้พื้นดินนั้น มี "เครื่องบูชา" ที่หรูหราและต้องใช้แรงงานมหาศาลในการสร้างสรรค์ เช่น บล็อกหินเซอร์เพนไทน์ผิวเรียบหนัก 1,000 ตัน, ลานโมเสกขนาดใหญ่, บล็อกหินเซอร์เพนไทน์ผิวเรียบและเครื่องบูชาคำปฏิญาณแยกต่างหากอย่างน้อย 48 ชิ้น ที่ทำจากขวานหยกขัดเงา, เครื่องปั้นดินเผา, รูปปั้นจำลอง, และกระจกเฮมาไทต์Pool, p. 161–162.

 การล่มสลาย 
นักวิชาการยังไม่สามารถสรุปสาเหตุของการสิ้นสุดอารยธรรมโอลเมกได้ ระหว่าง 400 ถึง 350 ปีก่อนคริสตกาล ประชากรในพื้นที่ครึ่งตะวันออกของใจกลางโอลเมกลดลงอย่างรวดเร็ว และบริเวณนั้นมีผู้คนอาศัยอยู่เบาบางจนกระทั่งถึงศตวรรษที่ 19 Diehl, p. 82. Nagy, p. 270, however, is more circumspect, stating that in the Grijalva river delta, on the eastern edge of the heartland, "the local population had significantly declined in apparent population density ... A low-density Late Preclassic and Early Classic occupation ... may have existed; however, it remains invisible. นักโบราณคดีเชื่อว่า การลดลงของประชากรนี้อาจเป็นผลมาจาก "การเปลี่ยนแปลงทางสภาพแวดล้อมที่รุนแรง จนทำให้ภูมิภาคนี้ไม่เหมาะสมสำหรับการอยู่อาศัยของกลุ่มเกษตรกรขนาดใหญ่" โดยเฉพาะอย่างยิ่งการเปลี่ยนแปลงสภาพแวดล้อมของแม่น้ำ ซึ่งชาวโอลเมกต้องพึ่งพาอาศัยในการเกษตร การล่าสัตว์ การเก็บหาของป่า และการคมนาคม การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้อาจเกิดจากการเคลื่อนตัวของแผ่นเปลือกโลก หรือการยุบตัวของแผ่นเปลือกโลก (Tectonics) หรือการที่แม่น้ำเกิดการตกตะกอนทับถม (Siltation) อันเนื่องมาจากกิจกรรมทางการเกษตร Quote and analysis from Diehl, p. 82, echoed in other works such as Pool.

มีหนึ่งทฤษฎีอธิบายการลดลงของประชากรจำนวนมากในช่วงปลายยุคเริ่มต้น โดยแซนต์ลีย์และคณะ (Santley et al. 1997) เสนอว่าเป็นการย้ายถิ่นฐานเนื่องจากภูเขาไฟปะทุ แทนที่จะเป็นการสูญสิ้นไปเลย การปะทุของภูเขาไฟในช่วงต้น, ปลาย และปลายสุดของยุคก่อร่างสร้างตัวน่าจะปกคลุมพื้นที่และบังคับให้ชาวโอลเมกต้องย้ายถิ่นฐานของตน Milliken, William M. "Pre-Columbian Jade and Hard Stone." The Bulletin of the Cleveland Museum of Art 36, no. 4 (April 1949): 53–55. Accessed 17 March 2018. ไม่ว่าจะเกิดจากสาเหตุใด ภายในเวลาไม่กี่ร้อยปีหลังจากการละทิ้งเมืองโอลเมกรุ่นสุดท้าย วัฒนธรรมที่สืบทอดต่อมาก็ได้ตั้งหลักปักฐานอย่างมั่นคง แหล่งโบราณคดีเตรส ซาโปเตส (Tres Zapotes) ซึ่งตั้งอยู่ทางขอบตะวันตกของเขตศูนย์กลางวัฒนธรรมโอลเมก ยังคงมีการอยู่อาศัยต่อไปจนหลังปี 400 ปีก่อนคริสต์ศักราช แต่ไม่มีลักษณะเฉพาะของวัฒนธรรมโอลเมกปรากฏอีก วัฒนธรรมหลังโอลเมกนี้ มักเรียกกันว่า “เอปี-โอลเมก” (Epi-Olmec) ซึ่งมีลักษณะบางประการคล้ายกับที่พบในแหล่งอิซาปา (Izapa) ที่อยู่ห่างออกไปราว 550 กิโลเมตร (340 ไมล์) ไปทางตะวันออกเฉียงใต้Coe (2002), p. 88.

 โบราณวัตถุ 
วัฒนธรรมโอลเมกได้รับการนิยามครั้งแรกจากรูปแบบงานศิลปะ และสิ่งนี้ยังคงเป็นเอกลักษณ์สำคัญของวัฒนธรรมนี้ Coe (2002), p. 62. งานศิลปะโอลเมกจำนวนมาก อย่างเช่น "นักมวยปล้ำ" (The Wrestler) มีลักษณะเป็นแบบธรรมชาติ (naturalistic) โดยสร้างสรรค์จากวัสดุหลากหลายชนิด ทั้งหยก ดินเหนียว หินบะซอลต์ และหินกรีนสโตน เป็นต้น ส่วนงานศิลปะอื่นๆ แสดงออกถึงสิ่งมีชีวิตรูปร่างคล้ายมนุษย์ผสมสัตว์ (anthropomorphic) ที่น่าอัศจรรย์ ซึ่งมักมีการจัดรูปแบบอย่างมีสไตล์สูง โดยใช้สัญลักษณ์ที่สะท้อนความหมายทางศาสนา Coe (2002), p. 88 and others. ลวดลายที่พบบ่อยได้แก่ ปากที่ห้อยลง (downturned mouths) และศีรษะที่มีรอยผ่า (cleft head) ซึ่งทั้งสองลักษณะนี้ปรากฏให้เห็นในการแสดงภาพของ มนุษย์เสือจากัวร์ (werejaguars)  นอกจากการสร้างสรรค์ภาพคนและสิ่งมีชีวิตคล้ายคนแล้ว ช่างฝีมือชาวโอลเมกยังเชี่ยวชาญในการพรรณนาภาพสัตว์อีกด้วย
thumb|รูปปั้นจำลองท่านั่ง; ศตวรรษที่ 12–9 ก่อนคริสตกาล; ทำมาจากเครื่องปั้นดินเผาลงสี; สูง: 34 ซม., กว้าง: 31.8 ซม., ลึก: 14.6 ซม.; จัดแสดงอยู่ที่พิพิธภัณฑ์ศิลปะเมโทรโพลิทัน (นครนิวยอร์ก สหรัฐอเมริกา)
แม้ว่ารูปปั้นจำลองโอลเมกจะพบได้มากมายในแหล่งโบราณคดีตลอดช่วงยุคเริ่มต้น (Mesoamerican) แต่อนุสาวรีย์หินอย่างหัวหินยักษ์ยังคงเป็นลักษณะที่โดดเด่นและเป็นที่จดจำมากที่สุดของวัฒนธรรมโอลเมก Pool, p. 105. อนุสาวรีย์เหล่านี้สามารถแบ่งออกได้เป็นสี่ประเภท Pool, p. 106. Diehl, pp. 109–115.

 หัวขนาดมหึมา (ซึ่งอาจสูงได้ถึง 3 เมตร)
 แท่นบูชารูปทรงสี่เหลี่ยมผืนผ้า (ซึ่งมีแนวโน้มจะเป็นบัลลังก์มากกว่า) Grove, 1973. เช่น แท่นบูชาเลขที่ 5 ที่แสดงด้านล่าง
 ประติมากรรมลอยตัวแบบสามมิติ เช่น รูปฝาแฝดจากเอล อาซูซูล (El Azuzul) หรือ สุสานอนุสาวรีย์ซาน มาร์ติน ปาฮาปัน หมายเลข 1 (San Martín Pajapan Monument 1)
 ศิลาจารึก (Stele)  เช่น อนุสาวรีย์ ลา เวนตา หมายเลข 19 ที่กล่าวถึงข้างต้น รูปแบบของศิลาจารึกโดยทั่วไปเริ่มปรากฏขึ้นภายหลังจากหัวขนาดมหึมา แท่นบูชา หรือประติมากรรมลอยตัว ต่อมา ศิลาจารึกได้เปลี่ยนจากการแสดงภาพบุคคลอย่างเรียบง่าย เช่น อนุสาวรีย์หมายเลข 19 หรือสเตล่าลา เวนตา หมายเลข 1 (La Venta Stela 1) ไปสู่การถ่ายทอดเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ โดยเฉพาะการกระทำที่ใช้รับรองความชอบธรรมของผู้ปกครอง แนวโน้มนี้ถึงจุดสูงสุดในอนุสาวรีย์ยุคหลังโอลเมก เช่น สเตล่าลา โมฮาร์รา หมายเลข 1 (La Mojarra Stela 1) ซึ่งผสมผสานภาพของผู้ปกครองเข้ากับ อักษร (script) และ วันที่ตามระบบปฏิทิน (calendar dates) Pool, pp. 106–108, 176.

thumb|ภาชนะรูปนก; ศตวรรษที่ 12–9 ก่อนคริสตกาล; ทำจากเครื่องปั้นดินเผาเคลือบด้วยสีแดงจากดินเทศ; สูง: 16.5 ซม.; จัดแสดงอยู่ที่พิพิธภัณฑ์ศิลปะเมโทรโพลิทัน

 ประติมากรรมหัวขนาดยักษ์ 

 บทความหลัก : Olmec colossal heads 
ลักษณะที่เป็นที่รู้จักมากที่สุดของอารยธรรมโอลเมก (Olmec civilization) คือ หัวขนาดมหึมาที่สวมหมวกคลุมศีรษะ (colossal helmeted heads) Diehl, p. 111. เนื่องจากไม่มีข้อความใดในยุคก่อนโคลัมบัส (pre-Columbian) ที่อธิบายถึงหัวเหล่านี้อย่างชัดเจน ประติมากรรมอันน่าทึ่งนี้จึงตกเป็นหัวข้อของการตีความและคาดเดามากมาย เดิมทีเคยมีแนวคิดว่าหัวเหล่านี้เป็นรูปของนักเล่นเกมลูกบอล (ballplayers)  แต่ในปัจจุบันมีความเห็นโดยทั่วไปว่าหัวเหล่านี้เป็นภาพเหมือนของผู้ปกครอง (rulers) ซึ่งอาจแต่งกายคล้ายกับนักเล่นเกมลูกบอล Pool, p. 118; Diehl, p. 112. Coe (2002), p. 69: "They wear headgear rather like American football helmets which probably served as protection in both war and in the ceremonial game played...throughout Mesoamerica." หัวแต่ละหัวมีลักษณะเฉพาะตน ไม่มีชิ้นใดเหมือนกัน และหมวกคลุมศีรษะที่ดูคล้ายหมวกกันกระแทกก็มีลวดลายตกแต่งที่เป็นเอกลักษณ์ บ่งบอกถึงสัญลักษณ์ประจำตัวหรือกลุ่ม นอกจากนี้ยังมีการตั้งข้อสันนิษฐานว่าชาวเมโสอเมริกา (Mesoamerican people) อาจเชื่อว่าวิญญาณ รวมถึงประสบการณ์และความรู้สึกทั้งหมดของบุคคลนั้น สถิตอยู่ภายในศีรษะ Miller, Mary Ellen. "The Art of Mesoamerica From Olmec to Aztec." Thames & Hudson; 4th edition (20 October 2006).Grove, p. 55.

จนถึงปัจจุบัน มีการขุดพบ หัวขนาดมหึมา (colossal heads) แล้วทั้งหมด 17 ชิ้น Pool, p. 107.
{| class="wikitable" style="margin:auto; text-align:center; width:80%;"
 สถานที่ที่ค้นพบ จำนวน        ชื่อวัตถุโบราณSan Lorenzo10Colossal Heads 1 through 10La Venta4Monuments 1 through 4Tres Zapotes2Monuments A & QRancho la Cobata1Monument 1
thumb|รูปสลักทักซ์ทลา (Tuxtla Statuette)
หัวขนาดมหึมา (colossal heads) เหล่านี้มีขนาดแตกต่างกัน ตั้งแต่ หัวที่รานโช ลา โคบาตา (Rancho La Cobata) ซึ่งมีความสูงถึง 3.4 เมตร (11 ฟุต) ไปจนถึงหัวคู่ที่ เตรส ซาโปเตส (Tres Zapotes) ซึ่งมีความสูงเพียง 1.47 เมตร (4 ฟุต 10 นิ้ว) นักวิชาการคำนวณว่า หัวที่มีขนาดใหญ่ที่สุด อาจมีน้ำหนักระหว่าง 25 ถึง 55 ตัน (28 ถึง 61 short tons) In particular, Williams and Heizer (p. 29) calculated the weight of San Lorenzo Colossal Head 1 at 25.3 short tons, or 23 tonnes. See Scarre. pp. 271–274 for the "55 tonnes" weight.
left|thumb|กระเบื้องโมเสกชิ้นหนึ่ง (one of the mosaics) จากแหล่งโบราณคดีโอลเมกที่ ลา เวนตา (La Venta)
หัวขนาดมหึมา (colossal heads) เหล่านี้ถูกสกัดจาก หินบะซอลต์ภูเขาไฟ (volcanic basalt) ก้อนเดียว ซึ่งพบใน เทือกเขาเซียร์รา เด ลอส ทักซ์ทลาส (Sierra de los Tuxtlas) ตัวอย่างเช่น หัวที่เตรส ซาโปเตส (Tres Zapotes) ถูกแกะสลักจากหินบะซอลต์ที่พบบริเวณยอดเขา เซร์โร เอล วีเฆีย (Cerro el Vigía) ทางฝั่งตะวันตกของเทือกเขาทักซ์ทลาส ส่วนหัวที่พบที่ ซาน ลอเรนโซ (San Lorenzo) และ ลา เวนตา (La Venta) นั้น มีความเป็นไปได้ว่าสกัดจากหินบะซอลต์ของ เซร์โร ซินเตเปก (Cerro Cintepec) ทางฝั่งตะวันออกเฉียงใต้ See Williams and Heizer for more detail. อาจแกะสลักที่บริเวณ แหล่งงานลญาโน เดล ฮิการอ (Llano del Jicaro workshop) ที่อยู่ใกล้เคียง  แล้วจึงลากหรือลอยตามทางน้ำไปยังจุดหมายปลายทางซึ่งอยู่ห่างออกไปหลายสิบไมล์ Scarre. Pool, p. 129. มีการประมาณว่า การเคลื่อนย้าย หัวขนาดมหึมา (colossal head) หนึ่งหัว ต้องใช้แรงงานคนประมาณ 1,500 คน เป็นระยะเวลานานถึง สามถึงสี่เดือน 

หัวบางส่วน และโบราณวัตถุจำนวนมาก ถูกทำลายบางส่วน (mutilated) ถูกฝัง (buried) ขุดขึ้นมาอีกครั้ง (disinterred) เคลื่อนย้ายไปยังตำแหน่งใหม่ หรือแม้กระทั่งถูกฝังซ้ำอีกครั้ง (reburied) โบราณวัตถุบางชิ้น รวมถึงหัวอย่างน้อยสองหัว ถูกนำกลับมาใช้ใหม่หรือแกะสลักขึ้นใหม่ (recycled or recarved) อย่างไรก็ตาม ยังไม่เป็นที่แน่ชัดว่าการกระทำเหล่านี้เป็นผลมาจากการขาดแคลนหิน หรือมีนัยสำคัญในเชิงพิธีกรรม (ritual) หรือความหมายอื่น ๆ นักวิชาการบางส่วนเชื่อว่าการทำลายบางลักษณะนั้นมีความหมายเกินกว่าการทำลายธรรมดา แต่ก็ยังมีนักวิชาการอีกบางกลุ่มที่ไม่ตัดความเป็นไปได้เกี่ยวกับความขัดแย้งภายใน (internal conflicts) หรือแม้แต่ว่ามีการรุกรานจากภายนอก (invasion) แม้จะดูเป็นไปได้น้อยก็ตาม Diehl, p. 119. 

ลักษณะใบหน้าที่แบนและริมฝีปากหนา ของหัวขนาดมหึมา (colossal heads) ของโอลเมก ได้ก่อให้เกิดข้อถกเถียง เนื่องจากมีความคล้ายคลึงกับลักษณะใบหน้าของชาวแอฟริกาบางกลุ่ม ด้วยเหตุนี้ นักเขียนบางคนจึงเสนอทฤษฎีว่า ชาวโอลเมกอาจเป็นชาวแอฟริกันที่อพยพมายังทวีปอเมริกาในยุคก่อนโคลัมบัส (pre-Columbian) Wiercinski, A. (1972). "Inter-and Intrapopulational Racial Differentiation of Tlatilco, Cerro de Las Mesas, Teothuacan, Monte Alban and Yucatan Maya," XXXIX Congreso Intern. de Americanistas, Lima 1970, 1, 231–252. อย่างไรก็ตาม นักโบราณคดีและนักวิชาการด้านเมโสอเมริกาส่วนใหญ่ ไม่ยอมรับข้ออ้างเรื่องการติดต่อกับแอฟริกาในยุคก่อนโคลัมบัส Karl Taube, for one, says "There simply is no material evidence of any Pre-Hispanic contact between the Old World and Mesoamerica before the arrival of the Spanish in the sixteenth century.", p. 17.

Davis, N. Voyagers to the New World, University of New Mexico Press, 1979 

Williams, S. Fantastic Archaeology, University of Pennsylvania Press, 1991 

Feder, K.L. Frauds, Myths, and Mysteries. Science and Pseudoscience in Archaeology 3rd ed., Trade Mayfield  ข้อเสนอหนึ่งในการอธิบายลักษณะใบหน้าของหัวเหล่านี้คือ การแกะสลักในลักษณะเช่นนั้นอาจเป็นผลจากพื้นที่จำกัดบนก้อนหินบะซอลต์ นอกจากนี้ ยังมีนักวิชาการที่ชี้ว่า นอกจากจมูกที่กว้างและริมฝีปากหนาแล้ว ดวงตาของหัวเหล่านี้ยังแสดงลักษณะของ หนังตาชั้นเดียว (epicanthic fold) ซึ่งลักษณะใบหน้าเหล่านี้ยังสามารถพบได้ในกลุ่มชนพื้นเมืองเมโสอเมริกันยุคปัจจุบัน ในช่วงทศวรรษ 1940 ศิลปินและนักประวัติศาสตร์ศิลป์ชาวเม็กซิกัน มิเกล โควาร์รูเบียส (Miguel Covarrubias) ได้ตีพิมพ์ภาพถ่ายเปรียบเทียบงานศิลปะของโอลเมกกับใบหน้าของชาวเม็กซิกันพื้นเมืองร่วมสมัย ซึ่งแสดงลักษณะที่ใกล้เคียงกันอย่างเด่นชัด Mexico South, Covarrubias, 1946 สมมติฐานเกี่ยวกับต้นกำเนิดแอฟริกันนั้น ตั้งอยู่บนแนวคิดที่ว่า งานแกะสลักของโอลเมกเป็นการพรรณนาผู้คนในยุคนั้นโดยตรง ซึ่งเป็นข้อสมมุติที่ยากจะยืนยันได้ เมื่อพิจารณาจากลักษณะโดยรวมของศิลปกรรมโอลเมกทั้งหมด Ortiz de Montellano, et al. 1997, p. 217

ไอแวน แวน เซอร์ทิมา (Ivan Van Sertima) อ้างว่า ผมเปียเจ็ดเปีย (seven braids) บนหัวโอลเมกที่ เตรส ซาโปเตส (Tres Zapotes) เป็นทรงผมแบบชาวเอธิโอเปีย (Ethiopian hairstyle) แต่เขาไม่ได้เสนอหลักฐานใดที่ยืนยันว่าทรงผมดังกล่าวเป็นทรงผมร่วมสมัยในยุคนั้น ในทางตรงกันข้าม นักอียิปต์วิทยา แฟรงก์ เจ. ยูร์โก (Frank J. Yurco) กล่าวว่า ผมเปียของโอลเมกนั้นไม่คล้ายคลึงกับผมเปียของชาวอียิปต์หรือชาวนูเบียร่วมสมัยแต่อย่างใด Haslip-Viera, Gabriel: Bernard Ortiz de Montellano; Warren Barbour Source "Robbing Native American Cultures: Van Sertima's Afrocentricity and the Olmecs," Current Anthropology, 38 (3), (Tun., 1997), pp. 419–441

ริชาร์ด ดายล์ (Richard Diehl) เขียนไว้ว่า “ไม่มีข้อสงสัยใด ๆ ว่าหัวเหล่านี้เป็นการพรรณนาลักษณะทางกายภาพของชนพื้นเมืองอเมริกัน (American Indian) ที่ยังคงพบเห็นได้บนถนนในเมืองโซเตอาปัน (Soteapan), อาคายูกัน (Acayucan) และเมืองอื่น ๆ ในภูมิภาคนี้” 

 หน้ากากหยก 
สิ่งประดิษฐ์อีกประเภทหนึ่งที่มีขนาดเล็กกว่ามากคืองานแกะสลักหินเนื้อแข็งจากหยกในรูปแบบหน้ากาก หยกถือเป็นวัสดุที่มีค่าอย่างยิ่ง และถูกใช้เป็นเครื่องหมายแสดงชนชั้นของชนชั้นปกครอง Milliken, William M. "Pre-Columbian Jade and Hard Stone." The Bulletin of the Cleveland Museum of Art 36, no. 4 (April 1949): 53–55. Accessed 17 March 2018.

ประมาณ 1500 ปีก่อนคริสตกาล ช่างแกะสลักชาวโอลเมกยุคแรกได้เชี่ยวชาญการสร้างสรรค์รูปทรงมนุษย์ [38] สิ่งนี้สามารถยืนยันได้จากประติมากรรมไม้ของโอลเมกที่ค้นพบในพื้นที่ชุ่มน้ำเอลมานาตี (El Manati)  ก่อนที่จะมีการใช้เทคนิคการตรวจอายุด้วยเรดิโอคาร์บอนเพื่อกำหนดอายุที่แน่นอนของชิ้นงานโอลเมก นักโบราณคดีและนักประวัติศาสตร์ศิลปะได้สังเกตเห็นลักษณะเฉพาะที่เรียกว่า "สไตล์โอลเมก" ปรากฏอยู่ในโบราณวัตถุต่าง ๆ มากมาย  นักวิชาการเรียกขานหน้ากากใบหน้าเหล่านี้ว่า "หน้ากากสไตล์โอลเมก" แต่จนถึงปัจจุบัน ยังไม่มีการค้นพบตัวอย่างใดในบริบททางโบราณคดีที่ควบคุมโดยตรงของชาวโอลเมก หน้ากากเหล่านี้ถูกค้นพบจากแหล่งโบราณคดีของวัฒนธรรมอื่น ๆ รวมถึงชิ้นหนึ่งที่ถูกฝังไว้ในพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ (Altepetl) ของเตนอชติตลัน ซึ่งปัจจุบันคือเม็กซิโกซิตี้ โดยจงใจ.สันนิษฐานว่าหน้ากากนี้น่าจะมีอายุประมาณ 2,000 ปี ในช่วงที่ชาวแอซเท็กนำไปฝัง ซึ่งบ่งชี้ว่าหน้ากากดังกล่าวได้รับการยกย่องและสะสมไว้ เช่นเดียวกับที่โบราณวัตถุโรมันถูกสะสมในยุโรป "University of East Anglia collections", Artworld  

"สไตล์โอลเมก" หมายถึงการผสมผสานกันของลักษณะเฉพาะ ได้แก่ ดวงตาที่ลึก, รูจมูกกว้าง, และปากดูแข็งแรงและบิดเบี้ยวเล็กน้อย  สไตล์โอลเมกยังผสมผสานลักษณะใบหน้าของทั้งมนุษย์และเสือจากัวร์เข้าไว้ด้วยกันอย่างชัดเจน The British Museum. "Olmec Stone Mask." Smarthistory.com. ศิลปะโอลเมกมีความเชื่อมโยงอย่างแน่นแฟ้นกับศาสนาของชาวโอลเมก ซึ่งมีเสือจากัวร์เป็นสัตว์ที่มีบทบาทสำคัญอย่างโดดเด่น  ชาวโอลเมกเชื่อว่าในอดีตกาลอันไกลโพ้น เผ่าพันธุ์ของมนุษย์เสือจากัวร์ถือกำเนิดขึ้นจากการรวมกันระหว่างเสือจากัวร์กับผู้หญิง  ลักษณะหนึ่งของมนุษย์เสือจากัวร์ที่พบเห็นได้คือ รอยผ่าคมกริบที่หน้าผาก ของสิ่งมีชีวิตเหนือธรรมชาติจำนวนมากในงานศิลปะโอลเมก รอยผ่าคมกริบนี้เชื่อมโยงกับรอยบุ๋มตามธรรมชาติบนหัวของเสือจากัวร์