# ค่ายผู้อพยพหนองจาน
ค่ายผู้อพยพหนองจาน หรือ ศูนย์พักพิงหนองจาน  หรือฝั่งไทยรู้จักกันในชื่อ แคมป์ 511 ตั้งอยู่ในบ้านหนองจาน อำเภอโคกสูง จังหวัดสระแก้ว เป็นหนึ่งในค่ายผู้อพยพที่จัดตั้งขึ้นเป็นแห่งแรก ๆ บนชายแดนไทย–กัมพูชา โดยผู้ลี้ภัยชาวเขมรหลายพันคนต้องการหาอาหารและการรักษาพยาบาลหลังจากหนีสงครามกัมพูชา–เวียดนาม ค่ายนี้ถูกทำลายโดยกองทัพเวียดนามในช่วงปลายปี พ.ศ. 2527 หลังจากนั้นประชากรของค่ายจึงถูกย้ายไปยังพื้นที่อพยพที่ 2

 ประวัติ 
ค่ายเขมรเสรีก่อตั้งขึ้นใกล้หมู่บ้านหนองจานของไทยเมื่อช่วงปี พ.ศ. 2493 โดยชาวกัมพูชาที่ต่อต้านการปกครองของเจ้าชายนโรดม สีหนุReynell, J. Political Pawns: Refugees on the Thai-Kampuchean Border. Oxford: Refugee Studies Programme, 1989, p. 32. ค่ายนี้เต็มไปด้วยโจรและคนลักลอบขนของผิดกฎหมาย จนกระทั่งกลางคริสต์ทศวรรษ 1970 เมื่อผู้ลี้ภัยที่หลบหนีจากเขมรแดงได้รวมตัวกันเป็นขบวนการต่อต้านที่นั่นMason L, Brown R. Rice, Rivalry, and Politics: Managing Cambodian Relief. Notre Dame: University of Notre Dame Press, 1983. เมื่อวันที่ 8 มิถุนายน พ.ศ. 2522 กองทัพไทยได้ขนย้ายผู้ลี้ภัยหลายพันคนจากหนองจานไปยังชายแดนใกล้กับปราสาทพระวิหาร ซึ่งผู้ลี้ภัยเหล่านี้ถูกส่งตัวกลับประเทศโดยใช้กำลังเข้าไปในสนามทุ่นระเบิดทางฝั่งกัมพูชาทางชายแดนด้านดังกล่าวShawcross, William. The Quality of Mercy: Cambodia, Holocaust, and Modern Conscience. New York: Simon and Schuster, 1984.

ในช่วงปลายเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2522 กง ซิเลียห์ อดีตนายทหารเรือ ได้จัดตั้งกองกำลังต่อต้านมูลีนากาขึ้นที่หนองจาน กง ซิเลียห์ ยืนกรานว่ากองโจรประมาณ 100 นายของเขาต้องแยกจากพลเรือน 13,000 คนในค่าย เขาเป็นที่รู้จักในเรื่องความซื่อสัตย์สุจริตในการติดต่อกับหน่วยงานช่วยเหลือ ด้วยผลจากความสงบเรียบร้อยภายในค่าย คณะกรรมการกาชาดระหว่างประเทศ (ICRC) จึงได้สร้างโรงพยาบาลขึ้นที่นั่น

เมื่อวันที่ 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2522 เกิดการทะเลาะวิวาทขึ้นในค่าย เมื่อทหารไทยถูกกล่าวหาว่าข่มขืนหญิงชาวเขมรและสังหารด้วยการยิงจนเสียชีวิต ทำให้พันเอก ประจักษ์ สว่างจิตร ผู้บัญชาการกองกำลังทหารไทยในพื้นที่สั่งให้ทหารยิงถล่มหนองหนองจานPilger, John, Heroes, South End Press, Cambridge, MA, 2001, p. 421. (ซึ่งในขณะนั้นเรียกว่าแคปม์ 511Burgess, John "Thais Blamed in Shelling Deaths at Refugee Camp," The Washington Post, November 9, 1979, p. 1.) สังหารผู้ลี้ภัยไปประมาณ 100 คน เหตุการณ์นี้ได้รับความสนใจจากนานาชาติเนื่องจาก โรซาลีนน์ คาร์เตอร์ สุภาพสตรีหมายเลขหนึ่งของสหรัฐ มีกำหนดเดินทางไปเยี่ยมค่ายผู้อพยพสระแก้วในวันรุ่งขึ้น

 “แลนด์บริดจ์” ของโรเบิร์ต แอช 

 การกระจายอาหาร 
ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2522 กง ซิเลียห์ ได้พบกับ โรเบิร์ต แพทริก แอช ซึ่งเป็นทหารผ่านศึกด้านงานมนุษยธรรมในประเทศไทยมากว่า 5 ปี และเสนอแนะว่าควรแจกจ่ายอาหารที่หนองจานเพื่อให้ชาวกัมพูชานำกลับบ้าน ซึ่งถือเป็นจุดเริ่มต้นของ "แลนด์บริดจ์" ที่มีชื่อเสียง ซึ่งเป็นความพยายามที่ประสบความสำเร็จพอสมควรในการแจกจ่ายอาหาร อุปกรณ์การเกษตร และเมล็ดพันธุ์ให้กับชาวเขมรที่อาศัยอยู่ในกัมพูชา เริ่มตั้งแต่วันที่ 12 ธันวาคม แอชและกง ซิเลียห์ ได้จัดการแจกจ่ายอย่างเป็นระเบียบโดยใช้ผู้ดูแลค่ายเพื่อมอบข้าวสารจำนวน 10 ถึง 30 กิโลกรัมให้กับผู้คนที่เดินทางมาจากภายในกัมพูชา นักเดินทางเหล่านี้เดินทางมาโดยการเดิน จักรยาน และเกวียน เมื่อถึงวันคริสต์มาส พ.ศ. 2522 ข้าวสารจำนวน 12 คันรถบรรทุกถูกแจกจ่ายให้กับผู้คนมากกว่า 6,000 คนทุกวัน

วัน ซาเรน ขุนศึกกัมพูชาในค่ายโนนหมากมุ่นที่อยู่ใกล้เคียง ซึ่งทำเงินรายได้จากการขายข้าวที่หน่วยงานช่วยเหลือแจกจ่าย ได้ตัดสินใจว่าหนองจานเป็นภัยคุกคามต่ออำนาจของเขา เนื่องจากราคาข้าวตกอย่างต่อเนื่องเมื่อมีการใช้งานแลนด์บริดจ์ เขาและพรรคพวกเข้าโจมตีศูนย์พักพิงหนองจานในวันที่ 30 ธันวาคม โดยอ้างว่าได้รับความช่วยเหลือจากกองทัพบกไทย และเผาโรงพยาบาลภายในศูนย์ทิ้ง การแจกจ่ายอาหารกลับมาดำเนินอีกครั้งไม่กี่วันหลังจากการโจมตีของ วัน ซาเรน และภายในกลางเดือนมกราคม ผู้คนกว่า 10,000 คนต่อวันได้รับข้าวที่มีการแจกจ่าย ทำให้ กง ซิเลียห์ ออกเดินทางจากค่ายและย้ายไปยังดินแดนภายในของกัมพูชาที่ถูกยึดครอง โดยอาศัยอยู่ในสภาพแวดล้อมที่ห่างไกลในป่า ซึ่งเหตุนี้อาจเป็นสาเหตุที่ทำให้เขาเสียชีวิตด้วยโรคมาลาเรียในสมองเมื่อวันที่ 16 สิงหาคม พ.ศ. 2523 หลังจากนั้น หนองจานก็ตกอยู่ภายใต้การควบคุมของ เจียชุต ขุนศึกกัมพูชาที่มีศีลธรรมน้อยกว่า กง ซิเลียห์

 การกระจายเมล็ดพันธุ์ 
ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2523 องค์การแคร์นานาชาติเสนอให้แจกจ่ายเมล็ดพันธุ์ข้าวนอกเหนือไปจากข้าวสำหรับบริโภค การคาดการณ์มากมายเกี่ยวกับความอดอยากที่แพร่หลายในกัมพูชากระตุ้นให้ ยูนิเซฟ, องค์การอาหารและการเกษตรแห่งสหประชาชาติ, ICRC, โครงการอาหารโลก และหน่วยงานช่วยเหลือที่ไม่ใช่ของรัฐหลายแห่งสนับสนุนโครงการแจกจ่ายเมล็ดพันธุ์ หลังจากการทดลองแจกจ่ายเมล็ดพันธุ์ข้าว 220 ตันที่หนองจานเมื่อวันที่ 21 มีนาคม World Relief และ CARE ต่างแจกจ่ายเมล็ดพันธุ์ข้าว 2,000 ตันให้กับเกษตรกรกว่า 68,000 รายในช่วงต้นเดือนเมษายน เกษตรกรจำนวนมากที่ได้รับเมล็ดพันธุ์ที่หนองจานบ่นว่าพวกเขาไม่มีเครื่องมือในการปลูกข้าว World Relief, Christian Outreach และ Oxfam ตอบสนองต่อข้อเรียกร้องในเดือนพฤษภาคมด้วยการแจกจ่ายหัวจอบ ปลายคันไถ เชือก ตาข่ายจับปลา และเบ็ดตกปลา รวมถึงเกวียนลากวัว ในเดือนนั้น ประชาชน 340,000 คนได้รับอาหารและเมล็ดพันธุ์ที่หนองจานUNICEF internal document, 9 December 1980, cited in Mason and Brown, p. 208.

ในช่วงแรก ยูนิเซฟ และ ICRC คัดค้านโครงการแจกจ่ายเมล็ดพันธุ์ขนาดใหญ่เนื่องจากเกรงว่าโครงการนี้จะดึงดูดเกษตรกรให้เข้ามาในค่ายถาวร เนื่องจากพวกเขาเดินทางไปที่ชายแดน แม้ว่าคนอื่น ๆ จะโต้แย้งว่านี่เป็นวิธีเดียวที่จะให้แรงจูงใจแก่เกษตรกรให้ยังคงอยู่บนผืนดิน ICRC ยังระมัดระวังเป็นพิเศษเกี่ยวกับการดำเนินการขนาดใหญ่โดยไม่ได้ประเมินทัศนคติของรัฐบาลเฮง สัมรินก่อน ICRC จึงพยายามจำกัดการกักตุนและรักษาระดับของโครงการให้เล็กโดยกำหนดเพดานทั้งปริมาณเมล็ดพันธุ์ทั้งหมดที่สามารถแจกจ่ายได้และระดับการแจกจ่ายในแต่ละวัน ยูนิเซฟ และ WFP ในตอนแรกมีความระมัดระวังเช่นเดียวกับ ICRC แต่เริ่มผ่อนคลายลงหลังจากที่เห็นได้ชัดว่ารัฐบาลเฮง สัมรินไม่มีข้อโต้แย้งที่รุนแรงต่อโครงการนี้Benson C. The Changing Role of NGOs in the Provision of Relief and Rehabilitation Assistance: Case Study 2: Cambodia / Thailand. London: Overseas Development Institute, 1993, p. 35. แม้ว่ารัฐบาลที่ได้รับการสนับสนุนจากเวียดนามในกรุงพนมเปญจะปฏิเสธที่จะให้ องค์การแคร์ และ ICRC แจกจ่ายเมล็ดพันธุ์ข้าวภายในกัมพูชา แต่เจ้าหน้าที่ก็ไม่ได้ห้ามชาวบ้านเขมรเดินทางไปที่หนองจานเพื่อรับข้าว และในบางกรณียังสนับสนุนให้ทำเช่นนั้นด้วย

 ความสำเร็จของแลนด์บริดจ์ 
การแจกจ่ายเมล็ดพันธุ์ผ่านแลนด์บริดจ์สิ้นสุดลงในที่สุดเมื่อวันที่ 20 มิถุนายน โดยแจกจ่ายเมล็ดพันธุ์ไปประมาณ 25,521 ตัน พร้อมเครื่องมือและแม้แต่ปุ๋ย การเก็บเกี่ยวในปี พ.ศ. 2523 ในกัมพูชา แม้จะน้อยกว่าครึ่งหนึ่งของปริมาณก่อนสงคราม แต่ก็เกินความคาดหมายมาก ข้าวสารประมาณ 50,000 ตันยังถูกแจกจ่ายให้กับชาวกัมพูชากว่า 700,000 คน ก่อนที่โครงการแจกจ่ายอาหารจะสิ้นสุดลงในวันที่ 23 มกราคม พ.ศ. 2524Carney, Tim, Kampuchea, Balance of Survival. DD Books, Bangkok, 1981, p. 75. แม้ว่านักวิจารณ์จะกล่าวหาว่าข้าวส่วนใหญ่ถูกขายต่อหรือใช้ในการส่งกำลังพลทั้งในประเทศไทยและกัมพูชา"Seeds of Sorrow," Newsweek, April 15, 1980."Seeds of Survival," Far Eastern Economic Review, May 2, 1980.Danois, Jacques, Bangkok Post, May 12, 1980. แลนด์บริดจ์ถือว่าประสบความสำเร็จ โดยหลักแล้วเป็นเพราะแลนด์บริดจ์กระตุ้นให้ชาวกัมพูชายังคงอยู่อาศัยที่ไร่ของตนเองแทนที่จะย้ายไปที่ค่ายผู้อพยพในประเทศไทย ในช่วงกลางคริสต์ทศวรรษ 1980 โรเบิร์ต แพทริก แอชได้รับรางวัล MBE (Member of the Most Excellent Order of the British Empire) สำหรับการทำงานของเขาในการต่อสู้เพื่อผู้ลี้ภัย

 การรุกรานของเวียดนามในปี พ.ศ. 2523 
เมื่อวันที่ 23 มิถุนายน พ.ศ. 2523 ทหารเวียดนามประมาณ 200 นายโจมตีบ้านโนนหมากมุ่นและหนองจาน ทำให้ผู้ลี้ภัยหลายร้อยคนต้องกลับไปยังฝั่งกัมพูชาและมีการประหารชีวิตผู้ลี้ภัยอีกหลายร้อยรายที่ทำการต่อต้านBangkok Post, 25 June 1980. ทหารเขมรที่หนองจานได้ป้องกันอย่างสุดชีวิต แต่ผู้ลี้ภัยประมาณ 400 คนถูกสังหารและอีก 458 คนได้รับการรักษาที่โรงพยาบาลเขาอีด่าง ต่อมากองกำลังของไทยได้ยึดบ้านหนองจานคืนได้หลังจากที่เวียดนามถอนทัพเมื่อวันที่ 24 มิถุนายนKamm, Henry, New York Times, June 24, 1980. ผู้ลี้ภัยจำนวนมากได้ย้ายไปยังค่ายผู้อพยพบ้านหนองเสม็ดที่อยู่ใกล้เคียง เมื่อวันที่ 26 มิถุนายน โรเบิร์ต แอช ดร. ปิแอร์ เพอร์ริน (ผู้ประสานงานด้านการแพทย์ของ ICRC) และนักข่าว 2 คน (จอร์จ ลีเนอมันน์ และริชาร์ด แฟรงเกน)"Americans Captured by Vietnamese Forces," Ellsburg Daily Record, June 27, 1980, p. 1. ถูกเวียดนามจับตัวและเดินทัพเข้าไปภายในกัมพูชาประมาณ 25 กิโลเมตร ท่ามกลางสายฝนที่ตกหนักและไม่มีที่พักพิงในตอนกลางคืนVietnam Said to Seize Photographers and Relief Workers at Thai Border; U.S. Envoy Asks Halt Border Is Reported Crossed Repatriation Is Denounced, June 27, 1980, Friday; Page A6, 647 words แอชกล่าวในภายหลังว่า "เป็นวันหยุดครั้งแรกของฉันในรอบหกเดือน" เมื่อมาถึงเมืองนิมิตของกัมพูชา เขาก็ถูกเจ้าหน้าที่เวียดนามซักถามถึงความช่วยเหลือด้านอาหารจะถูกส่งไปยังกองโจรต่อต้านคอมมิวนิสต์หรือไม่ และหลังจาก 4 วัน พวกเขาก็ได้รับอิสรภาพและได้รับอนุญาตให้เดินข้ามสะพานที่ชายแดนกลับเข้าสู่ประเทศไทย“Viets Free Americans after Four Days,” The Hour, June 30, 1980, p. 6.

 ฐานทัพของกองทัพชาติปลดปล่อยประชาพลรัฐเขมร 
ในช่วงปลายปีพ.ศ. 2523 เจีย ชุต ได้รับการชักชวนจากนายพล เดียน เดล ให้เข้าร่วมกองกำลังกับแนวร่วมปลดปล่อยชาติเขมร (KPNLF) และในช่วงปลายปี พ.ศ. 2525 หนองจานได้กลายเป็นกองบัญชาการของกองทัพชาติปลดปล่อยประชาพลรัฐเขมร (KPNLAF) แม้ว่าค่ายอัมพิลจะยังคงเป็นกองบัญชาการของฝ่ายบริหารจนกระทั่งถูกทำลายในช่วงต้นปี พ.ศ. 2528 หนองจานเป็นที่ตั้งของกองพันที่ 3, 7 และ 9 ของกองทัพชาติปลดปล่อยประชาพลรัฐเขมร และ "หน่วยรบพิเศษ" ที่บังคับบัญชาโดยผู้กอง ปาห์น ไท ซึ่งได้รับการฝึกฝนจากหน่วย SAS ของอังกฤษพร้อมด้วยอาวุธและความช่วยเหลือจากกองทัพบกมาเลเซียสำหรับปฏิบัติการก่อวินาศกรรมภายในกัมพูชาJustus van der Kroeff, "Cambodia," in Radu M, Arnold A. The New Insurgencies: Anticommunist Guerrillas in the Third World. New Brunswick, N.J.: Transaction Publishers, 1990, pp. 218-19. 

เนื่องจากความสำคัญเชิงยุทธศาสตร์ต่อกองทัพชาติปลดปล่อยประชาพลรัฐเขมร กองทหารเวียดนาม 4,000 นายที่ได้รับการสนับสนุนจากปืนใหญ่และรถถัง ที-54 จึงเข้าโจมตีบ้านหนองจานอีกครั้งและทำลายมันลงในวันที่ 31 มกราคม พ.ศ. 2526 มีรายงานว่ามีการสู้รบภาคพื้นดินนอกค่ายระหว่างกองทหารเวียดนามที่ประจำการอยู่ในกัมพูชาและการรบแบบกองโจรจากกองทัพชาติปลดปล่อยประชาพลรัฐเขมร ประมาณ 2,000 นายVan der Kroeff, J. "Refugees and Rebels: Dimensions of the Thai-Kampuchean Border Conflict," Asian Affairs, Vol. 10, No. 1 (Spring. 1983), pp. 19-36. ในเวลาเดียวกัน เวียดนามยังคงโจมตีอย่างต่อเนื่องด้วยจรวดและปืนครก สังหารชาวนาไทยวัย 66 ปี และสร้างความเสียหายให้กับบ้านหลายหลังและวัดพุทธในหมู่บ้านใกล้เคียงของประเทศไทยVietnam Troops Attack Cambodia Refugee Camp, Reuters, Published: Tuesday, February 1, 1983 ในขณะเดียวกัน หน่วยมูลีนากาก็ถอนตัวพร้อมกับกองกำลังทัพชาติปลดปล่อยประชาพลรัฐเขมรก็ถอนตัวหลังจากการสู้รบที่ยาวนานกว่า 36 ชั่วโมง ส่งผลให้โรงพยาบาลในศูนย์ฯ เขาอีด่างต้องรับผู้ได้รับบาดเจ็บพลเรือนมากกว่า 100 รายมารักษา อย่างไรก็ตาม ในไม่ช้า ค่ายก็ถูกยึดครองอีกครั้งและสร้างขึ้นใหม่

 การทำลายค่าย 
ระหว่างปี พ.ศ. 2523 และ พ.ศ. 2527 ค่ายแห่งนี้เป็นเป้าหมายจากการโจมตีของเวียดนามบ่อยครั้ง ในที่สุดค่ายก็ถูกโจมตีโดยทหารเวียดนามกว่า 2,000 นายจากกองพลที่ 9 ของกองทัพประชาชนเวียดนาม (PAVN) เมื่อวันที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2527Cumming-Bruce, Nicholas, "Rebels at Nong Chan Hold Out: Assault by Vietnamese Troops on the Kampuchean Resistance Base," The Guardian, November 26, 1984. และถูกทิ้งร้างในที่สุดเมื่อวันที่ 30 พฤศจิกายน"A Chronology of Significant Events Petaining to Khmer Displaced Persons 1953 to 1999," at Thai / Cambodia Border Refugee Camps 1975-1999, Information and Documentation Website ประชากรในค่าย 30,000 คนถูกอพยพไปยังพื้นที่อพยพที่ 3 (อ่างศิลา) ซึ่งเป็นเหมืองหินลูกรังที่อยู่ห่างออกไปประมาณสี่กิโลเมตรทางทิศตะวันตก ค่ายใหม่ถูกจัดตั้งขึ้นที่พื้นที่อพยพที่ 6 (เปรยจัน) ผู้ลี้ภัยจำนวนมากไปลงเอยที่ศูนย์ฯ เขาอีด่าง และที่เหลือถูกย้ายไปตั้งถิ่นฐานใหม่ในพื้นที่อพยพที่ 2 ในกลางปี พ.ศ. 2528French LC. Enduring Holocaust, Surviving History: Displaced Cambodians on the Thai-Camobodian Border, 1989-1991. Harvard University, 1994.

 หมายเหตุ