# พระนางเหมชาลา พระทันทกุมาร
พระนางเหมชาลา พระทันทกุมาร หรือ เจ้าหญิงเหมชาลา เจ้าชายทันทกุมาร บางครั้งนิยมออกนามว่า พระแม่เหมชาลา พระฑันทกุมาร ในภาษาไทย และ เหมามาลี ฑันทกุมาร ในภาษาสิงหล ภาษาทมิฬ และภาษาอังกฤษ (, ,)https://www.budusarana.lk/budusarana/2019/08/14/tmp.asp?ID=fea03 เป็นบุคคลที่ปรากฏในประวัติศาสตร์ศรีลังกาhttps://srilankatravelpages.com/ta/list-of-world-heritage-sites-in-sri-lanka/ และในเรื่องเล่ามุขปาฐะท้องถิ่นทางภาคใต้ของประวัติศาสตร์ไทยในฐานะปูชนียบุคคลผู้อัญเชิญพระเขี้ยวแก้วมายังนครลงกา ประเทศศรีลังกาและพระบรมสารีริกธาตุมาประดิษฐาน ณ วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหารhttps://www.hatyaitaxi.com/wat-phra-mahathat-woramahawihan/ และวัดจะทิ้งพระhttps://www.hatyaifocus.com/%E0%B8%9A%E0%B8%97%E0%B8%84%E0%B8%A7%E0%B8%B2%E0%B8%A1/372-%E0%B9%80%E0%B8%A3%E0%B8%B7%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%94%E0%B9%83%E0%B8%AB%E0%B8%8D%E0%B9%88-%E0%B8%95%E0%B8%B3%E0%B8%99%E0%B8%B2%E0%B8%99-%26%2334%3B%E0%B8%AA%E0%B8%97%E0%B8%B4%E0%B8%87%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%26%2334%3B/ ประเทศไทย

 บทบาทตามประวัติศาสตร์ 
thumb|150px|จิตรกรรมแบบประเพณีลังกา ของพระนางเหมชาลา พระทันทกุมารขณะลอบนำพระเขี้ยวแก้วลี้ภัยสงครามมาสถิตยังนครลงกา ณ วัดกัลณียาราชมหาวิหาร นครโคลัมโบ ประเทศศรีลังกา
พระนางเหมชาลาและพระฑันทกุมารปรากฏตามประวัติศาสตร์ศรีลังกาและเรื่องเล่ามุขปาฐะท้องถิ่นทางภาคใต้ของประวัติศาสตร์ไทยในฐานะปูชนียบุคคลผู้อัญเชิญพระเขี้ยวแก้วมายังนครลงกา ประเทศศรีลังกา และพระบรมสารีริกธาตุมาประดิษฐาน ณ วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหารhttps://clib.psu.ac.th/southerninfo/content/1/e8f57532 และวัดจะทิ้งพระ ประเทศไทย โดยมีบทบาทเรื่องราวเหมือนกันคือ ทรงลี้ภัยจากแผ่นดินมาตุภูมิเดิมจากภัยสงครามโดยลอบนำพระเขี้ยวแก้วและพระบรมสารีริกธาตุติดพระองค์มาด้วย ก่อนจะประดิษฐานในที่ต่าง ๆ ตามที่ปรากฏในปัจจุบัน แต่แตกต่างตามรายละเอียดเล็กน้อย เช่น แผ่นดินมาตุภูมิที่มาของทั้งสองพระองค์เดิม ซึ่งตามตำนานฝั่งลังกากล่าวว่า คือ นครปุรี รัฐโอฑิศา ประเทศอินเดีย แต่ในตำนานตามฝั่งไทย คือ นครทันตะปุระ ประเทศอินเดีย ไม่ปรากฏที่ตั้งในปัจจุบันhttps://nakhonsistation.com/%E0%B8%95%E0%B9%89%E0%B8%99%E0%B8%89%E0%B8%9A%E0%B8%B1%E0%B8%9A-%E0%B8%95%E0%B8%B3%E0%B8%99%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%98%E0%B8%B2%E0%B8%95%E0%B8%B8%E0%B9%80%E0%B8%A1%E0%B8%B7/ หรือ ฐานะของทั้งสองพระองค์ คือ ตามตำนานฝั่งลังกากล่าวว่า ทรงเป็นคู่สามีภริยา แต่ในตำนานตามฝั่งไทย กล่าวว่าทรงเป็นพี่น้องกัน เป็นต้น

 อนุสรณ์สถาน 
ด้วยบทบาทและคุณุปการของพระนางและพระราชกุมารที่มีต่อศาสนาพุทธในประเทศศรีลังกาและได้ทรงนำพระเขี้ยวแก้วมาสถิตยังนครลงกาhttps://www.pptvhd36.com/news/%E0%B9%84%E0%B8%A5%E0%B8%9F%E0%B9%8C%E0%B8%AA%E0%B9%84%E0%B8%95%E0%B8%A5%E0%B9%8C/126782 ทรงได้รับประดิษฐานพระสาทิสลักษณ์และพระราชานุสาวรีย์โดยทั่วไปในพุทธศาสนสถานของศาสนาพุทธในประเทศศรีลังกา โดยจิตรกรรมที่มีชื่อเสียงที่สุดคือจิตรกรรมแบบศิลปะเพณีศรีลังกาในชุดเหตุการณ์สำคัญของศาสนาพุทธในประเทศศรีลังการ่วมกับจิตรกรรมแบบศิลปะเพณีศรีลังกาของพระพุทธประวัติและชาดกจากมหานิบาตชาดกของอุโบสถวัดกัลณียาราชมหาวิหาร (หรือบางที่มักออกนาม ว่า วัดคงคาราม) นครโคลัมโบhttps://www.budusarana.lk/budusarana/2018/07/12/tmp.asp?ID=fea15http://roshographs.blogspot.com/2010/09/ancient-kelaniya-temple-sri-lanka.htmlhttps://www.thaipost.net/columnist-people/141719/ ซึ่งบูรณะปฏิสังขรณ์เมื่อปี พ.ศ. 2431 โดยนางเฮเลนา วิเจวาร์เดนา (Mrs. Helena Wijewardena) เศรษฐีนีแห่งกรุงโคลัมโบ ผลงานของนายโสริอัส เมนดิส (Solius Mendis) ศิลปินชื่อดังของศรีลังกาที่ได้อุทิศเวลากว่า 20 ปีในการรังสรรค์ภาพจิตรกรรมที่งดงามดังกล่าวhttps://colombo.thaiembassy.org/th/content/27883-%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%94%E0%B9%80%E0%B8%81%E0%B8%A5%E0%B8%B2%E0%B8%93%E0%B8%B5%E0%B8%A2%E0%B8%B0%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%8A%E0%B8%A1%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B8%B4%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%A3?cate=5d7cff7115e39c0cf80058d2 ส่วนพระราชานุสาวรีย์ที่มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักและได้รับการยกย่องมากที่สุด คือ พระรูปด้านหน้าวัดพระเขี้ยวแก้ว นครกัณฏิ ประเทศศรีลังกาhttps://www.bridgemanimages.com/de/noartistknown/title/notechnique/asset/2561332https://www.thehistoryhub.com/temple-of-the-tooth-facts-pictures.htm/prince-dantha-and-princess-hemamali-statuehttps://www.nakhononline.com/2088/http://thaprajan.blogspot.com/2016/02/blog-post_22.html พระราชานุสาวรีย์อันสถิตย์ในวัดลังกาปัตนะ สมุทรคีรีวิหาร (,) เขตตรินโคมาลี ทางตะวันออกเฉียงเหนือของศรีลังกา ซึ่งเป็นท่าเรือขึ้นฝั่งระหว่างของอินเดียและลังกาแต่โบราณhttps://www.attractionsinsrilanka.com/travel-directory/lankapatuna-samudragiri-viharaya/และ วัดรณะวนาราชมหาวิหาร (,) แขวงปิลิมาธาลาวาชานเมืองของนครกัณฏิ เป็นต้น

 ประเทศไทย 
เนื่องด้วยพระนางและพระราชกุมารมีความความสัมพันธ์เกี่ยวข้องกับตำนานพื้นเมืองท้องถิ่นทางภาคใต้ของไทยโดยเฉพาะอย่างกับเมืองนครศรีธรรมราชและเมืองสทิงพระรวมถึงศาสนาพุทธในประเทศไทยแบบเถรวาทด้วยอิทธิพลของศาสนาพุทธในประเทศศรีลังกา ทรงได้รับการสักการะบูชาในฐานะปูชนียบุคคล และได้รับการยกย่องเป็นหนึ่งในมเหศักดิ์ (มเหสักข์) และอารักษ์ในศาสนาพื้นเมืองเดิมท้องถิ่นของไทยร่วมกับเทพารักษ์ พระหลักเมือง พระเสื้อเมือง อารักษ์เสื้อวัด และเทพบรรพชนโดยทั่วไปของท้องถิ่นภาคใต้ (เช่นเดียวกับคติครามเทวตาและกุลเทวดาในศาสนาพราหมณ์ ฮินดูพื้นเมืองเดิมท้องถิ่นของอินเดียภาคใต้หรือสิงหล) นามของพระนางและพระราชกุมารยังได้รับสถาปนาเป็นพระพุทธรูปฉลองพระองค์อุทิศถวาย ณ วิหารธรรมศาลา วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหารซึ่งกำหนดอายุทางประวัติศาสตร์และโบราณคดีได้ในศิลปะไทยสกุลช่างท้องถิ่นสมัยอาณาจักรอยุธยาตอนปลายประมาณตั้งแต่รัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศลงมาmkWEEvn3VRqLhttps://finearts.go.th/main/view/19611--%E0%B8%A7%E0%B8%B4%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%98%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%A1%E0%B8%A8%E0%B8%B2%E0%B8%A5%E0%B8%B2--%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A7%E0%B8%B4%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%AA%E0%B8%A1%E0%B8%B1%E0%B8%A2%E0%B8%AD%E0%B8%A2%E0%B8%B8%E0%B8%98%E0%B8%A2%E0%B8%B2-%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%94%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A1%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%98%E0%B8%B2%E0%B8%95%E0%B8%B8-%E0%B8%A7%E0%B8%A3%E0%B8%A1%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B8%B4%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%A3-%E0%B8%99%E0%B8%84%E0%B8%A3%E0%B8%A8%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%98%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%A1%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%8A?type1=6 และยังมีพระราชานุสาวรีย์ของพระนางและพระราชกุมารในวัดพระมหาธาตุวรมหาวิหารและวัดจะทิ้งพระ นอกจากนี้ยังมีพระพุทธรูปฉลองพระองค์อุทิศถวายแด่ทั้งสองพระองค์ในฐานะพระพุทธรูปประธานของอุโบสถร่วมกับพระพุทธรูปฉลองพระองค์ของพระเจ้าศรีธรรมาโศกราช ณ วัดหนองคุย อำเภอแกลง จังหวัดระยองอีกด้วย

 ในวัฒนธรรมร่วมสมัย 
เรื่องราวและบทบาทของพระนางในฐานะปูชนียบุคคลของประวัติศาสตร์ศรีลังกา ประวัติศาสตร์ไทยภาคใต้และมีความเกี่ยวข้องกับศาสนาพุทธในประเทศศรีลังกาและศาสนาพุทธในประเทศไทยและมีความผูกผันกับตำนานท้องถิ่นของเมืองนครศรีธรรมราชและเมืองสทิงพระ ในประเทศศรีลังกาได้รับการสร้างเป็นภาพยนตร์ ในปีพุทธศักราช 2557 ชื่อ Siri Daladagamanaya  ซึ่งพระนางเหมชาลา รับบทโดย ปเสนทิ สามารกูล (Prasadi Samarakoon) และพระฑันฑกุมาร รับบทโดย หรรษ มณุลา (Heshan Manula) นักแสดงชาวสิงหล นอกจากนี้พระนางและพระราชกุมารมักได้รับการจำลองตัวแทนสมมุติในขบวนแห่ของเทศกาลต่าง ๆ ในท้องถิ่นของประเทศศรีลังกาเช่นกัน

สำหรับในประเทศไทย พระนางเหมชาลาได้รับการสร้างสรรค์ในนาฏศิลป์ไทยในชุดการแสดง เหมชาลาทรงเครื่อง โดยวิทยาลัยนาฏศิลปจังหวัดนครศรีธรรมราช สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ โดยได้สร้างสรรค์ขึ้นในปีพุทธศักราช 2565https://culture.bsru.ac.th/wp-content/uploads/2022/06/08-%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B8%97%E0%B8%B1%E0%B8%A8%E0%B8%99%E0%B9%8C-21-%E0%B8%891-%E0%B8%9B%E0%B8%B565-%E0%B9%80%E0%B8%AB%E0%B8%A1%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B8%A5%E0%B8%B2%E0%B8%97%E0%B8%A3%E0%B8%87%E0%B9%80%E0%B8%84%E0%B8%A3%E0%B8%B7%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%87.pdf ส่วนในทางภาคใต้ได้มีการนำเรื่องราวของพระนางเหมชลาและพระฑันฑกุมาร มาแต่งเป็นนิยายหนังตะลุง มีชื่อเรื่องว่า "ตำนานพระธาตุเมืองคอน" แสดงโดยหนังปฐม อ้ายลูกหมี 

นอกจากนี้พระนางและพระราชกุมารมักได้รับการจำลองตัวแทนสมมุติในขบวนแห่ของเทศกาลต่าง ๆ ในท้องถิ่นของภาคใต้ในประเทศไทยอันที่มีชื่อต่าง ๆ เป็นที่กล่าวถึงในวงกว้าง เช่น ประเพณีแห่นางดาน ประเพณีแห่ผ้าขึ้นธาตุ ประเพณีชักพระ ประเพณีตรุษไทย ประเพณีสารทไทย ประเพณีสงกรานต์ ประเพณีลอยกระทงเป็นต้น