# พิพิธภัณฑ์หยกและวัฒนธรรมก่อนโคลัมบัส
พิพิธภัณฑ์หยกและวัฒนธรรมก่อนโคลัมบัส  หรือเรียกทั่วไปว่า พิพิธภัณฑ์หยก  เป็นพิพิธภัณฑ์ทางด้านประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม และโบราณคดี ตั้งอยู่ในกรุงซานโฮเซ ประเทศคอสตาริกา ในสังกัดของสถาบันประกันภัยแห่งชาติ  เป็นที่เก็บรักษาสิ่งสะสมทางโบราณคดีที่ประกอบด้วยสิ่งประดิษฐ์เครื่องดินเผา กระดูก ไม้ เปลือกหอย และหินหลากหลายประเภท เช่น รูปแกะสลัก เมตาเต ลูกบด และอื่น ๆ อย่างไรก็ตามสิ่งแสดงหลักของพิพิธภัณฑ์นี้คือวัตถุทางโบราณคดีที่สร้างจากหินมีค่าจำนวนมหาศาล โดยส่วนใหญ่เป็นหยก ซึ่งถือได้ว่าเป็นชุดสะสมหยกในทวีปอเมริกาที่ใหญ่ที่สุดในโลก จนถึง พ.ศ. 2557 พิพิธภัณฑ์ตั้งอยู่ที่ชั้นล่างของสำนักงานใหญ่สถาบันประกันภัยแห่งชาติ ที่อาเบนิดา 7 ระหว่างกาเย 9 กับกาเย 11 จากนั้นจึงย้ายไปที่อาคารหลังสมัยใหม่ห้าชั้น ซึ่งตั้งอยู่ทางตะวันตกของจัตุรัสประชาธิปไตย  สร้างขึ้นเพื่อเป็นที่ทำการพิพิธภัณฑ์โดยเฉพาะ ปัจจุบันถือเป็นแหล่งเผยแพร่สำคัญของวัฒนธรรมคอสตาริกา

 ประวัติ 
การรวบรวมชุดสะสมทางโบราณคดีนี้เริ่มจากมาร์โก ฟิเดล ตริสตัน กัสโตร  อดีตประธานบริหารของสถาบันประกันภัยแห่งชาติ  ซึ่งเป็นหนึ่งในผู้สนับสนุนหลักในการกอบกู้มรดกของงานศิลปะคอสตาริกายุคก่อนโคลัมบัส เพื่อให้ชาวคอสตาริกาทุกคนสามารถเข้าถึงได้

ตั้งแต่ พ.ศ. 2514 ภายใต้การผลักดันของฟิเดล ตริสตัน กัสโตร สถาบันประกันภัยแห่งชาติเริ่มได้รับชิ้นส่วนทางโบราณคดีจำนวนมากจากนักสะสมระดับชาติหลายราย โดยอิงจากการประกาศใช้กฎหมายฉบับที่ 4809 ลงวันที่ 29 กรกฎาคม พ.ศ. 2514 ซึ่งสนับสนุนให้สถาบันสาธารณะส่งเสริมการอนุรักษ์วัฒนธรรมของชาติ

ในปี พ.ศ. 2516 สถาบันประกันภัยแห่งชาติได้รับวัตถุมา 470 ชิ้น ซึ่งเป็นจำนวนที่เพิ่มขึ้นตามกฎหมายฉบับที่ 5176 ซึ่งสนับสนุนให้สถาบันสาธารณะจัดสรรสิ่งของเฉพาะสำหรับกิจกรรมทางวัฒนธรรมอื่น ๆ เพื่อการได้มาซึ่งชิ้นส่วนทางโบราณคดี โดยมีวัตถุจำนวนมากที่โดดเด่นเป็นหยกที่อยู่ในครอบครองของนักสะสมชาวคอสตาริกา หยกยุคก่อนโคลัมบัสของคอสตาริกาเป็นงานศิลปะที่สาธารณชนทั่วไปยังไม่รู้จัก ขณะเดียวกันก็มีผู้เชี่ยวชาญเพียงไม่กี่คนในสาขาโบราณคดีคอสตาริกา ดังนั้นพิพิธภัณฑ์จึงเริ่มงานความเชี่ยวชาญด้านวัสดุนี้ ในปีเดียวกันนั้นสถาบันประกันภัยแห่งชาติได้รวบรวมชุดสะสมหยกล้ำค่าจำนวน 1,092 ชิ้น และอีกหนึ่งปีต่อมาก็ได้ชุดสะสมล้ำค่าอีกจำนวน 250 ชิ้นที่เป็นของการ์โลส บัลเซร์  นักวิจัยคนสำคัญของหยกมีโซอเมริกายุคก่อนโคลัมบัส ในชุดสะสมนี้มีต้นกำเนิดจากวัฒนธรรมโอลเมกและวัฒนธรรมมายาหลายชิ้น การได้ครอบครองชุดสะสมที่สำคัญมากเกิดขึ้นในช่วงต่อมาระหว่าง พ.ศ. 2520 ถึง 2524

เมื่อชุดสะสมหยกของสถาบันประกันภัยแห่งชาติเพิ่มมากขึ้น มีการเตรียมการใน พ.ศ. 2518 เพื่อสร้างพิพิธภัณฑ์ ซึ่งแล้วเสร็จในอีกสองปีต่อมา ด้วยความช่วยเหลือจากนักโบราณคดีและนักวิจัยระดับชาติที่สำคัญ เช่น การ์โลส อุมเบร์โต อากิลาร์ , ไมเคิล เจย์ สนาร์สกีส์ , การ์โลส บัลเซร์ , ซูไล โซโต เมนเดซ  โดยพิพิธภัณฑ์เปิดในวันที่ 31 ตุลาคม พ.ศ. 2520 โดยใช้ชื่อว่า "ชุดสะสมทางโบราณคดีของสถาบันประกันภัยแห่งชาติ"  และเปลี่ยนชื่อเป็นพิพิธภัณฑ์หยกใน พ.ศ. 2522 ต่อมาใน พ.ศ. 2527 เพื่อเป็นเกียรติแก่ผู้สนับสนุนหลัก ห้องนิทรรศการศิลปะหมุนเวียนได้รับการตั้งชื่อตามฟิเดล ตริสตัน กัสโตร

ใน พ.ศ. 2542 พิพิธภัณฑ์ต้องปิดปรับปรุงเป็นเวลา 20 เดือน โดยเปิดอีกครั้งในวันที่ 30 ตุลาคม พ.ศ. 2543 มีการเปลี่ยนแปลงแนวทางของพิพิธภัณฑ์โดยมีการจัดแสดงวัตถุจำนวนมากขึ้น ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชิ้นหยก

ใน พ.ศ. 2557 การก่อสร้างอาคารห้าชั้นในรูปแบบสถาปัตยกรรมหลังสมัยใหม่เสร็จสมบูรณ์ด้วยราคา 21 ล้านดอลลาร์สหรัฐ ซึ่งช่วยให้สามารถจัดแสดงชิ้นงานทางโบราณคดีทั้งหมดได้ ทำให้ที่นี่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัวเมื่อเทียบกับพิพิธภัณฑ์อื่น ๆ ในกรุงซานโฮเซ การออกแบบอาคารเป็นผลงานของดิเอโก บัน เดร์ ลาอัต  สถาปนิกชาวคอสตาริกา อาคารครอบคลุมพื้นที่ 6,970 ตารางเมตร โดยพัฒนาแนวความคิดจากรูปแท่งหยกดิบที่แยกออกเป็นสองส่วน ช่วยให้แสงส่องเข้ามายังพื้นที่ส่วนกลางของอาคารได้สะดวก ประกอบด้วยห้าชั้น แต่ละชั้นมีหนึ่งห้อง ยกเว้นชั้นที่สามซึ่งมีสองห้อง มีระบบระบายอากาศพิเศษและได้รับการออกแบบให้กลมกลืนกับสิ่งแวดล้อม มีห้องนิทรรศการชั่วคราว หอประชุมที่มีอุปกรณ์ครบครัน ห้องเรียนสำหรับกิจกรรมวิชาการ โรงอาหาร ร้านค้า และห้องรับฝากของ เปิดตัวอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 5 พฤษภาคม และเปิดให้บุคคลทั่วไปเข้าชมตั้งแต่วันที่ 26 พฤษภาคม พ.ศ. 2557

 ชุดสะสม 
พิพิธภัณฑ์หยกมีโบราณวัตถุ 6,889 ชิ้นซึ่งส่วนใหญ่เป็นชิ้นงานเครื่องดินเผา มีวัตถุทำจากหยก 2,500 ชิ้น ถือเป็นชุดสะสมหยกในทวีปอเมริกาที่ใหญ่ที่สุดในโลก นอกจากนี้ยังมีวัตถุทำจากหิน ทอง เปลือกหอย และกระดูกจำนวนมาก และยังมีชุดสะสมบัสตอนเดมันโด  ซึ่งเป็นคทาทำจากไม้ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของอำนาจ

140pxเครื่องประดับหยกรูปนกยุคก่อนโคลัมบัส ชิ้นงานเหล่านี้มีด้านหน้าเป็นรูปสามเหลี่ยมกลับหัวซึ่งแสดงถึงจะงอยปากนก (หรือหน้ากากนก) ซึ่งมักจะนูนออกมา โดยมีปลายรูปทรงแบบขวานบาง ๆ คล้ายกับหางหรือปีกของนก และมีเส้นรอยบากที่แสดงถึงขนนก มาจากจังหวัดกัวนากัสเต  และแนวลาดเขาแคริบเบียนของคอสตาริกา140pxชิ้นงานหยกวัฒนธรรมโอลเมกที่พบในคอสตาริกา งานแกะสลักประเภท "หน้าทารก"  มีความโดดเด่น มีอายุตั้งแต่ประมาณ 500 ปีก่อนคริสตกาล ถึงประมาณคริสต์ศักราช 500เครื่องประดับหยกเจไดต์มานุษยรูปนิยมยุคก่อนโคลัมบัส ที่แสดงถึงรูปมนุษย์ที่สวมหมวก มีอายุตั้งแต่ประมาณ 500 ปีก่อนคริสตกาล ถึงคริสต์ศักราช 800140pxเครื่องประดับหยกวัฒนธรรมโอลเมกลายกรงเล็บมีปีก (กรงเล็บของมนุษย์เสือจากัวร์ที่ยื่นนิ้วออกมา) วัตถุดังกล่าวถูกพบในคอสตาริกาทางตอนใต้ของภูมิภาคทางโบราณคดีกรันนิโกยา  มีอายุตั้งแต่ประมาณ 500 ปีก่อนคริสตกาล ถึงคริสต์ศักราช 800เครื่องประดับหยกยุคก่อนโคลัมบัสรูปนก หยกเป็นวัตถุในพิธีการที่ใช้เป็นเครื่องประกอบของอำนาจและบรรดาศักดิ์ในสังคมคอสตาริกายุคก่อนโคลัมบัสหยกรูปเทพเจ้าขวานจากจังหวัดกัวนากัสเต เป็นชิ้นงานหยกแบบที่พบมากที่สุดในคอสตาริกา รูปกะโหลกที่มีลักษณะเฉพาะแล่งเป็นรูปตัว V แบบหมวกของเชมัน สามเหลี่ยมหน้าจั่วตรงกลางสร้างเป็นรูปใบหน้า ดวงตา จมูก และปาก สามารถแยกแยะบุคลิกจากส่วนบนสุดของชิ้นงานรูปแกะสลักหินที่มีฐานแหลมสมัยชิริกี  จากอนุภูมิภาคดิกิส  ทางชายฝั่งแปซิฟิกตอนใต้ของคอสตาริกา รูปแกะสลักประเภทนี้บางชิ้นมีขนาดมหึมา ตั้งไว้หน้าวิหารและบ้านหลัก เช่น บ้านของหัวหน้า ทำหน้าที่ในฐานะองค์ประกอบของเกียรติยศสาธารณะ ตรงข้ามกับทองคำซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของฐานะและอำนาจส่วนบุคคลนกฮูกหินจากอนุภูมิภาคดิกิสทางชายฝั่งแปซิฟิกตอนใต้ของคอสตาริกา แกะสลักจากหินก้อนเดียว ลักษณะรูปนกวางขาไว้บนลำตัวโดยพับปีกไปด้านหลัง และที่ด้านหน้าจะมีหัวมนุษย์คว่ำลงบริเวณจะงอยปากของนก นกฮูกเป็นนกออกหากินเวลากลางคืน ตามความเชื่อทางศาสนาเป็นผู้ประกาศความมหัศจรรย์และความตาย นกบางชนิดนำวิญญาณไปสู่ชีวิตหลังความตายหรือไปสู่โลกแห่งวิญญาณ (คริสต์ศักราช 1000–1550)ภาชนะดินเผาเคลือบสีนิโกยา  ในแบบปาปากาโย  มีฐานเป็นรูปวงแหวน ตกแต่งด้วยสีส้มแดงและสีดำบนน้ำยาเคลือบสีขาวครีม มีการออกแบบที่เป็นนามธรรมและเป็นอุปมา มีลวดลายตะกร้าบนแถบแนวนอนด้านบน สามารถมองเห็นรูปมนุษย์ที่มีเครื่องสวมศีรษะประดับขนนก (คริสต์ศักราช 800–1350)ด้านหน้าเป็นภาชนะหลากสีรูปแบบปาปากาโย ด้านหลังมีภาชนะสามขารูปแบบปาตากิ  หลากสีพร้อมลวดลายเสือจากัวร์ ทั้งสองรูปแบบนี้ถูกใช้บ่อยที่สุดโดยวัฒนธรรมนิโกยา (ประมาณคริสต์ศักราช 800) พร้อมกับการมาถึงของชาวโชโรเตกา  ซึ่งสามารถแยกแยะรูปแบบการตกแต่งของชาวมีโซอเมริกาทั้งสองกลุ่มได้150pxรูปแกะสลักหินภูเขาไฟจากบริเวณเนินลาดแอตแลนติกของคอสตาริกา เป็นตัวแทนของเชมัน ภูมิภาคตอนกลางและแอตแลนติกของคอสตาริกาโดดเด่นด้วยการมีรูปแกะสลักจำนวนมากประติมากรรมศีรษะรางวัล  ทำจากหินแอนดีไซต์จากบริเวณชายฝั่งแคริบเบียนของคอสตาริกา โดดเด่นด้วยรายละเอียดของลักษณะและสิ่งประดับผมภาชนะสามขารูปแบบแอฟริกา จากบริเวณชายฝั่งแคริบเบียนตอนกลางของคอสตาริกาช่วงลาเซลบา (, คริสต์ศักราช 300 ถึง 800) ใช้เป็นเครื่องสังเวยในงานศพ และใช้บรรจุช็อกโกแลตและชิชาที่ทำให้ร้อนแล้วนำมาดื่มในพิธีกรรมภาชนะนิโกยาหลากสีในรูปทรงไก่งวงรูปแบบปาปากาโย ซึ่งตกแต่งแบบชาวมีโซอเมริกา เครื่องดินเผาแบบนิโกยาเข้าถึงความเป็นเลิศของการตกแต่งในระดับสูง ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมจึงกลายเป็นผลิตภัณฑ์อันล้ำค่าสำหรับการแลกเปลี่ยนทางการค้ากับภูมิภาคอื่น ๆ ของมีโซอเมริกาและอเมริกาใต้

 ห้องนิทรรศการ 
หลังจากการก่อสร้างพิพิธภัณฑ์ในสถานที่แห่งใหม่แล้ว ทำให้ผู้ชมมีโอกาสที่จะเห็นสิ่งสะสมทางโบราณคดีเกือบทั้งหมดที่สถาบันดูแลอยู่ มีการจัดแสดงวัตถุที่ทำด้วยหยก เครื่องดินเผา ทองคำ หิน และอื่น ๆ สิ่งประดิษฐ์เหล่านี้สนับสนุนเนื้อหาที่เกี่ยวข้องกับสภาพการณ์ของมนุษย์ ธรรมชาติ และโลก ซึ่งบ่งบอกถึงวิถีชีวิตและการพัฒนาทางสังคม เทคโนโลยี วัฒนธรรม และศิลปะของชนก่อนโคลัมเบียที่อาศัยอยู่ในดินแดนที่เป็นประเทศคอสตาริกาในปัจจุบัน นิทรรศการของพิพิธภัณฑ์หยกแบ่งออกเป็น 6 ห้องตามลักษณะทางประวัติศาสตร์และโบราณคดี ได้แก่

 การเริ่มต้น : ตั้งอยู่ที่ชั้นหนึ่งของพิพิธภัณฑ์ มีภาพจิตรกรรมฝาผนังโดยเซซาร์ บัลเบร์เด เบกา  จิตรกรชาวคอสตาริกา นอกจากนี้ยังมีแท่งหยกดิบซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของพิพิธภัณฑ์แห่งใหม่ พื้นที่นี้นำเสนอสภาพการณ์ทางวัฒนธรรมและระบบนิเวศของสังคมคอสตาริกายุคก่อนโคลัมบัสที่ทำการพัฒนาการใช้หยก โดยเทคนิคคำอธิบายของพิพิธภัณฑ์นำผู้เข้าชมค้นพบความมหัศจรรย์ของชิ้นหยก ผ่านการจัดแสดงในกล่องจัดแสดงรูปงูขนาดใหญ่ ซึ่งสามารถชื่นชมชิ้นงานหยกจากชุดสะสมได้

 หยก : ตั้งอยู่บนชั้นสอง ห้องนี้จะพูดถึงกระบวนการทำหยกและที่มาของหยก ผู้ชมสามารถดูแผนที่แสดงเส้นทางการค้าสมัยก่อนโคลัมเบียซึ่งมีการซื้อขายหินมีค่าได้ นอกจากนี้ยังจัดแสดงวิธีการทำงาน สัญลักษณ์ การใช้ทางสังคม และหน้าที่ในพิธีกรรมของเชมันด้วย

 กลางวัน : บนชั้น 3 ห้องนี้เน้นกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับชีวิตประจำวันของผู้คน ความสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมทางธรรมชาติ ตลอดจนการแสดงรูปสัตว์ต่าง ๆ ที่ทำด้วยหยก หิน เครื่องดินเผา และวัสดุอื่น ๆ มีกิจกรรมปริทัศน์ที่เกี่ยวข้องกับการหาอาหารโดยการล่าสัตว์ การตกปลา และการเกษตร กิจกรรมประจำวัน ผังรายละเอียดรายการและลักษณะของอาหาร

 ค่ำคืน : ตั้งอยู่บนชั้น 3 เช่นกัน ห้องนี้กล่าวถึงเรื่องที่เกี่ยวข้องกับยมโลก กลางคืน และความเชื่อทางวัฒนธรรม ตลอดจนความหมายเชิงสัญลักษณ์ของสัตว์ศักดิ์สิทธิ์ เช่น ค้างคาวและนกฮูก หัวข้อเรื่องสงคราม พิธีฝังศพ และทรรศนะโดยทั่วไปเกี่ยวกับจักรวาลและโลกของวัฒนธรรมเหล่านี้

 ความทรงจำของบรรพชน : ห้องจัดแสดงบนชั้นสี่ให้คุณค่ากับความสำคัญของโบราณคดีผ่านพื้นที่ปฏิสัมพันธ์ นอกจากนี้ยังแสดงเสื้อผ้าในสมัยก่อนโคลัมเบีย ประเภทของดนตรีและความหมายของดนตรี เทคโนโลยีที่ใช้ทำเครื่องดนตรีและเครื่องมือเครื่องใช้ ความหลากหลายทางเพศและบทบาททางเพศ ตลอดจนประเพณีที่สืบทอดมาจากคนพื้นเมืองที่ยังคงอนุรักษ์ไว้ในคอสตาริกา

 ชุดสะสมที่น่าชม : ตั้งอยู่บนชั้น 5 ห้องนี้จัดแสดงวัตถุจากภูมิภาคทางโบราณคดีที่แตกต่างกันสามแห่งของประเทศได้แก่ กรันนิโกยา; ภาคกลาง, แปซิฟิกกลาง และแอตแลนติก; และภูมิภาคดิกิส ซึ่งทำจากวัสดุที่แตกต่างกัน

นิทรรศการประกอบไปด้วยทรัพยากรสามมิติ เช่น ผลงานมิติทัศน์ การฉายภาพสามมิติ เกมแบบโต้ตอบ และการเข้าถึงคอมพิวเตอร์ที่ใช้งานง่าย ซึ่งช่วยให้ผู้เข้าชมได้ชมฉากต่าง ๆ จากยุคก่อนโคลัมบัส ตลอดจนค้นหาบัญชีรายการของสิ่งสะสมและเรียนรู้เพิ่มเติมโดยละเอียด

 นิทรรศการหมุนเวียน 
 ผลงานจิตรกรรมชิ้นเอกห้าศตวรรษในชุดสะสมอเมริกาเหนือที่ยืมมายังคอสตาริกา (ซานโฮเซ, 2521) ผลงานต้นฉบับของฟินเซนต์ ฟัน โคค, ฟรันซิสโก โกยา, แร็มบรันต์, ปอล เซซาน และปาโบล ปิกาโซ

 ระหว่างทวีป ระหว่างสมุทร: ศิลปะก่อนโคลัมบัสของคอสตาริกา (วอชิงตัน ดี.ซี., 2524) นิทรรศการจัดขึ้นที่หอศิลป์แห่งชาติของสหรัฐโดยมีผลงานที่ดีที่สุด 314 ชิ้น จากชุดสะสมงานศิลปะของพิพิธภัณฑ์หยก และหมุนเวียนจัดในวอชิงตัน ดี.ซี., ลอสแอนเจลิส, ดีทรอยต์, แซนดีเอโก, ฮิวสตัน, เท็กซัส และแอลเบอร์ตา

 ทองคำ หยก และป่าไม้ของคอสตาริกา (2533) นิทรรศการนี้นำสิ่งสะสมจากพิพิธภัณฑ์หยกไปจัดแสดงในพิพิธภัณฑ์บางแห่งในสหรัฐ เอเชีย และยุโรป และสิ้นสุดที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติคอสตาริกา

 หยกในคอสตาริกาโบราณ (2541) นิทรรศการจัดขึ้นที่พิพิธภัณฑ์ศิลปะเมโทรโพลิทันในนครนิวยอร์ก โดยมีสิ่งจัดแสดงจากพิพิธภัณฑ์หยก