# หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร
มหาอำมาตย์โท หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร (14 กรกฎาคม พ.ศ. 2424 - 4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2498) อดีตองคมนตรีในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว อดีตสมาชิกวุฒิสภาไทย ชุดที่ 2 เป็นพระโอรสองค์ใหญ่ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป ประสูติแต่หม่อมเอี่ยม ชยางกูร ณ อยุธยา

พระประวัติ
หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร เป็นพระโอรสองค์ใหญ่ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป (อธิบดีกรมพิพิธภัณฑ์พระองค์แรก และองคมนตรีในรัชกาลที่ 5) ประสูติแต่หม่อมเอี่ยม ชยางกูร ณ อยุธยา เมื่อวันที่ 14 กรกฎาคม พ.ศ. 2424 มีโสทรอนุชาองค์เดียวคือ หม่อมเจ้าวิเศษศักดิ์ ชยางกูร ทรงเข้าพระราชพิธีเกษากันต์เมื่อวันที่ 23 มีนาคม พ.ศ. 2435 ราชกิจจานุเบกษา,พระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์แลโสกันต์เกษากันต์ เล่ม 9 หน้า 4 ทรงสำเร็จการศึกษาจากโรงเรียนพระตำหนักสวนกุหลาบทรงสำเร็จการศึกษาจากโรงเรียนพระตำหนักสวนกุหลาบ จากนั้นได้ทรงเข้ารับราชในกรมมหาดเล็กได้ทรงเข้ารับราชในกรมมหาดเล็กและกระทรวงมหาดไทย จนได้ดำรงตำแหน่งสูงสุดเป็นสมุหเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑล

thumb|250px|การประชุมเทศาภิบาล 
กระทรวงมหาดไทย พ.ศ. 2453 
หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร ประทับยืนองค์ที่ 9 แถวที่ 2

ครอบครัว
ชีวิตส่วนองค์เสกสมรสกับหม่อมเจ้าหญิงผุดผ่องพรรณ ชยางกูร ขนิษฐาต่างหม่อมมารดา หม่อมเชื้อ ชยางกูร ณ อยุธยา (สกุลเดิม โรจนดิศ) และหม่อมเนื่อง ชยางกูร ณ อยุธยา (สกุลเดิม ณ นคร) มีโอรสธิดา 16 คน

สิ้นชีพิตักษัย
หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2498 พระราชทานเพลิงพระศพ ณ เมรุหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาสราชวรวิหาร เมื่อวันที่ 26 ธันวาคม พ.ศ. 2498 พระราชทานเพลิงพระศพ โดยได้รับพระมหากรุณาธิคุณจากพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร พระราชทานพระโกศไม้สิบสองเป็นกรณีพิเศษหน้า 71 พระราชทานพระโกศไม้สิบสองเป็นกรณีพิเศษ เนื่องจากทรงรับราชการมายาวนานตั้งแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

โอรสและธิดา
หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร มีโอรสธิดาทั้งสิ้น 16 คน ดังนี้

โอรสธิดาในหม่อมเชื้อ (สกุลเดิม โรจนดิศ)

 หม่อมราชวงศ์เดชสิทธิ์ ชยางกูร ต.จ.ราชกิจจานุเบกษา,แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่องพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์  เล่ม 84 ตอนที่ 41 ฉบับพิเศษ หน้า 27 วันที่ 10 พฤษภาคม 2510สมรสกับลัดดา ชยางกูร ณ อยุธยา (สกุลเดิม ทองมิตร)
 หม่อมหลวงเรืองเดช ชยางกูร
 พลเอก หม่อมหลวงวิชัย ชยางกูร
 หม่อมหลวงเดชา ชยางกูร
 หม่อมหลวงสุดารัตน์ สมรสกับณรงค์ฤทธิ์ สนิทวงศ์ ณ อยุธยา
 หม่อมหลวงภัทราวดี สมรสกับศาสตราจารย์ฟรานซิส เคเนดี

 หม่อมราชวงศ์รุ่งฤทธี ชยางกูร สมรสกับชูศรี ชยางกูร ณ อยุธยา(สกุลเดิม ศศิผลิน)
 หม่อมหลวงรื่นรมย์ บุณยทรรพ
 หม่อมหลวงชาติชาย ชยางกูร
 หม่อมหลวงไพจิตร สมรสกับพลเรือโท นฤดล บุราคำ

 หม่อมราชวงศ์มีชัย ชยางกูร สมรสกับชุลี ชยางกูร ณ อยุธยา (สกุลเดิม เอี่ยมกระสิทธุ์)
 หม่อมหลวงอังสนา ลีลายนกุล
 หม่อมหลวงจันทราวดี สงกราน
 หม่อมหลวงเผด็จ ชยางกูร

 หม่อมราชวงศ์เชื้อชยาง สมรสกับนายแพทย์มณเฑียร บุนนาค
มณทิรัช บุนนาค
ลวลี บุนนาค

 พันเอก(พิเศษ) หม่อมราชวงศ์จุมพล ชยางกูร สมรสกับสุโข ชยางกูร ณ อยุธยา (สกุลเดิม เกตุพันธุ์)
หม่อมหลวงพิศเพียงแข สมรสกับพลเอก วราห์ บุญญะสิทธิ์
หม่อมหลวงพักตร์เพียงเพ็ญ ชยางกูร
หม่อมหลวงพรรณเพียงเดือน สมรสกับ พันตำรวจโท ไพศิษฎ์ สังคหะพงศ์ 
 หม่อมราชวงศ์ศุภชัย ชยางกูร สมรสกับสุกัญญา ชยางกูร ณ อยุธยา (สกุลเดิม คาซึโกะ)
 หม่อมหลวงศิริกัญญา ชยางกูร
 หม่อมหลวงนภาศิริ ชยางกูร

โอรสธิดาในหม่อมเนื่องโอรสธิดาในหม่อมเนื่อง (สกุลเดิม ณ นคร)

 หม่อมราชวงศ์ทิพยวดี สมรสกับหม่อมทวีวงศ์ถวัลยศักดิ์ (หม่อมราชวงศ์เฉลิมลาภ ทวีวงศ์)
 หม่อมหลวงถวัลยวดี เตวิทย์
 ท่านผู้หญิงนราวดี ชัยเฉนียนราชกิจจานุเบกษา,ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ฉบับพิเศษ เล่ม 108 ตอนที่ 78 หน้า 4 3 พฤษภาคม 2534

 หม่อมราชวงศ์ศรีสฤษดิ์ สมรสกับหลวงสุขุมนัยประดิษฐ (ประดิษฐ์ สุขุม)

 หม่อมราชวงศ์วิจิตรโฉม สมรสกับหม่อมเจ้าขจรจบกิตติคุณ กิติยากร 
 หม่อมราชวงศ์เกียรติคุณ กิติยากร สมรสมรสกับอาภัสรา หงสกุล
 หม่อมราชวงศ์สฤษดิ์คุณ กิติยากร ท.จ.ว.ราชกิจจานุเบกษา,ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์  ฉบับพิเศษ เล่ม 113 ตอนที่ 7 หน้า 2 4 พฤษภาคม 2539 สมรสกับหม่อมราชวงศ์เดือนเด่น ชยางกูร (ราชสกุลเดิม สวัสดิวัตน์)
 ท่านผู้หญิงสุจิตคุณ สมรสกับอาสา สารสิน

 หม่อมราชวงศ์โสมสมร สมรสกับหม่อมหลวงชวนชื่น กำภู

 หม่อมราชวงศ์พรพรรณ สมรสกับหม่อมทวีวงศ์ถวัลยศักดิ์ (หม่อมราชวงศ์เฉลิมลาภ ทวีวงศ์) (เมื่อหม่อมราชวงศ์ทิพยวดี พี่สาว ถึงแก่กรรมแล้ว)

โอรสธิดาในหม่อมเจ้าผุดผ่องพรรณ ชยางกูร

 หม่อมราชวงศ์ผ่องพรรณแสง ชยางกูร
 หม่อมราชวงศ์แจลงพรรณศรี ชยางกูร
 หม่อมราชวงศ์อภิรมณ์ ชยางกูร
 หม่อมราชวงศ์สรรพจารี ชยางกูร
 ร้อยตำรวจเอก หม่อมราชวงศ์เศวตวรชัย ชยางกูร สมรสกับขวัญเรือน ชยางกูร ณ อยุธยา(สกุลเดิม ใจพรมเมือง)
 ร้อยตำรวจเอก หม่อมหลวงวรชัย ชยางกูร
 หม่อมหลวงชัยสิทธิ์ ชยางกูร
 หม่อมหลวงอมราภรณ์ ชยางกูร พิวจ์

การรับราชการ
 พ.ศ. 2444 - นายเวรกระทรวงมหาดไทย
 พ.ศ. 2445 - เลขานุการมณฑลราชบุรีราชกิจจานุเบกษา,แจ้งความกระทรวงมหาดไทย เล่ม 19 หน้า 88 วันที่ 11 พฤษภาคม 2445ราชกิจจานุเบกษา,พระราชทานสัญญาบัตร์ตำแหน่งน่าที่ราชการ เล่ม 19 หน้า 576 วันที่ 12 ตุลาคม 2445
 พ.ศ. 2446 - ข้าหลวงมหาดไทยมณฑลราชบุรีราชกิจจานุเบกษา,พระราชทานสัญญาบัตร์ตำแหน่งน่าที่ราชการ เล่ม 20 หน้า 57 วันที่ 26 เมษายน 2446ราชกิจจานุเบกษา,แจ้งความกระทรวงมหาดไทย เล่ม 20 หน้า 64 วันที่ 3 พฤษภาคม 2446
 พ.ศ. 2451 - ปลัดมณฑลราชบุรีราชกกิจจานุเบกษา,ตำแหน่งข้าราชการกระทรวงมหาดไทย เล่ม 27 หน้า 1239 วันที่ 4 กันยายน 2453
 พ.ศ. 2454 - เกณฑ์เมืองรั้งกระทรวงมหาดไทยราชกิจจานุเบกษา,แจ้งความกระทรวงมหาดไทย เล่ม 27 หน้า 2717 วันที่ 5 กุมภาพันธ์ 2453
 พ.ศ. 2454 - รักษาราชการแทนเจ้ากรมสรรพากรนอกราชกิจจานุเบกษา,แจ้งความกระทรวงมหาดไทย เล่ม 28 หน้า 1297 วันที่ 17 กันยายน 2454
 พ.ศ. 2455 - ข้าหลวงเทศาภิบาลมณฑลราชบุรีข้าหลวงเทศาภิบาลมณฑลราชบุรี
 18 เมษายน พ.ศ. 2455 – ข้าหลวงเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑลราชบุรี(ภายหลังเรียกสมุหเทศาภิบาล)ประกาศกระทรวงมหาดไทยข้าหลวงเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑลราชบุรี
 พ.ศ. 2459 - สมุหเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑลจันทบุรีราชกิจจานุเบกษา,ประกาศย้ายตำแหน่งสมุหเทศาภิบาล เล่ม 33 หน้า 200 วันที่ 29 ตุลาคม 2459 สมุหเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑลจันทบุรี
 พ.ศ. 2466 - สมุหเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑลปัตตานีราชกิจจานุเบกษา,ประกาศเปลี่ยนตำแหน่งสมุหเทศาภิบาลบางมณฑล เล่ม 40 หน้า 47 วันที่ 15 กรกฎาคม 2466สมุหเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑลปัตตานี
 พ.ศ. 2469 - สมุหเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑลภูเก็ตราชกิจจานุเบกษา,ประกาศ ตั้งสมุหเทศาภิบาลมณฑลต่างๆ เล่ม 42 หน้า 429 วันที่ 31 มีนาคม 2468สมุหเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑลภูเก็ต
 พ.ศ. 2473 - ลาออกจากราชการเนื่องจากมีพระอาการประชวรราชกิจจานุเบกษา,ประกาศ ปลด ย้าย และตั้ง สมุหเทศาภิบาล เล่ม 47 หน้า 431 วันที่ 15 มีนาคม 2473

องคมนตรี/สมาชิกวุฒิสภา
องคมนตรี
เมื่อวันที่ 4 เมษายน พ.ศ. 2458 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งองคมนตรี ราชกิจจานุเบกษา,การพระราชพิธีตั้งองคมนตรีราชกิจจานุเบกษา,รายพระนามแลนามผู้ซึ่งได้รับพระราชทานตราตั้งเปนองคมนตรี

ต่อมาวันที่ 6 ธันวาคม พ.ศ. 2468 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งองคมนตรีต่อไปราชกิจจานุเบกษา,การพระราชพิธีตั้งองคมนตรี โดยทรงดำรงตำแหน่งถึงวันที่ 14 กรกฎาคม พ.ศ. 2475ประกาศยกเลิก พระราชบัญญัติองคมนตรี พุทธศักราช ๒๔๗๐ ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 49 หน้า 200 วันที่ 17 กรกฎาคม 2475

สมาชิกวุฒิสภา
หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร ได้รับพระบรมราชโองการแต่งตั้งเป็นสมาชิกวุฒิสภาไทย ชุดที่ 2 เมื่อวันที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490ราชกิจจานุเบกษา,พระบรมราชโองการ ประกาศแต่งตั้งสมาชิกวุฒิสภา ฉบับพิเศษ หน้า 15 ตอนที่ 56 เล่ม 64 22 พฤศจิกายน 2490เมื่อรัฐธรรมนูญเปิดทาง พระบรมวงศานุวงศ์เข้าสู่การเมือง โดยทรงดำรงตำแหน่งครั้งที่ 1 ระหว่างวันที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490 - 17 พฤศจิกายน พ.ศ. 2493 และครั้งที่ 2 ระหว่างวันที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2493 - 17 พฤศจิกายน พ.ศ. 2496ราชกิจจานุเบกษา,พระบรมราชโองการ ประกาศ แต่งตั้งสมาชิกวุฒิสภา หน้า 1037 ตอนที่ 63 เล่ม 67 21 พฤศจิกายน 2493

อื่นๆ
 พ.ศ. 2459 - ได้รับพระราชทานพระแสงราชศาสตราประจำมณฑลราชบุรีจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวพระแสงราชศัสตราประจำเมืองในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
thumb|200px|พระแสงราชศาสตราประจำมณฑลราชบุรี
 พ.ศ. 2462 - ทรงก่อตั้งโรงเรียนศรียานุสรณ์
 พ.ศ. 2463 - ทรงดำริให้สร้างศาลสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ที่จังหวัดจันทบุรีสร้างศาลสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช
thumb|200px|ศาลสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช จังหวัดจันทบุรี
 พ.ศ. 2467 - ทรงดำริก่อตั้งโรงพยาบาลปัตตานีทรงดำริก่อตั้งโรงพยาบาลปัตตานี
 พ.ศ. 2483 - พระนามของท่านได้ถูกนำมาใช้เป็นชื่อโรงเรียนสฤษดิเดชใช้เป็นชื่อโรงเรียนสฤษดิเดช โดยตั้งตามชื่อสถานที่ตั้งของโรงเรียน(ขณะนั้น โรงเรียนตั้งอยู่ที่ถนนสฤษดิเดช)

 หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร เป็นหม่อมเจ้าพานทอง ทรงศักดินา 3000 เทียบเท่าขุนนางชั้นพระยาพานทองโคลงลิลิตสุภาพตำรับพระบรมราชาภิเษก (โดยปกติหม่อมเจ้าจะทรงศักดินา 1500)หม่อมเจ้าจะทรงศักดินา 1500

พระยศ
ยศพลเรือน
 พ.ศ. 2454 - อำมาตย์เอกราชกิจจานุเบกษา,ประกาศ พระราชทานยศแก่ข้าราชการกระทรวงมหาดไทย เล่ม 28 หน้า 971 วันที่ 20 สิงหาคม 2454
 พ.ศ. 2455 - มหาอำมาตย์ตรีราชกิจจานุเบกษา,พระราชทานยศแลเลื่อนยศ เล่ม 29 หน้า 266 วันที่ 5 พฤษภาคม 2455
 พ.ศ. 2458 - จางวางตรีราชกิจจานุเบกษา,ประกาศเปลี่ยนยศอุปราช แลสมุหเทศาภิบาล เล่ม 32 หน้า 357 วันที่ 11 พฤศจิกายน 2458
 พ.ศ. 2467 - จางวางโทราชกิจจานุเบกษา,พระราชทานยศ เล่ม 41 หน้า 1797 วันที่ 14 กันยายน 2467
 พ.ศ. 2469 - มหาเสวกโทราชกิจจานุเบกษา,ประกาศกรมมหาดเล็กหลวง เล่ม 43 หน้า 38 วันที่ 4 เมษายน พ.ศ. 2469
 พ.ศ. 2469 - มหาอำมาตย์โทราชกิจจานุเบกษา,พระราชทานยศ เล่ม 43 หน้า 907 วันที่ 30 พฤษภาคม 2469

ยศเสือป่า
 พ.ศ. 2455 - นายหมู่ตรีราชกิจจานุเบกษา,ส่งสัญญาบัตร์เสือป่าไปพระราชทาน เล่ม 29 หน้า 160 วันที่ 21 เมษายน 2455
 พ.ศ. 2455 - นายหมู่เอกราชกิจจานุเบกษา,พระราชทานสัญญาบัตร์เสือป่า เล่ม 29 หน้า 2634 วันที่ 23 กุมภาพันธ์ 2455 
 พ.ศ. 2456 - นายหมู่ใหญ่ราชกิจจานุเบกษา,ส่งสัญญาบัตร์เสือป่าไปพระราชทาน เล่ม 30 หน้า 533 วันที่ 15 มิถุนายน 2456
 พ.ศ. 2457 - นายกองตรีราชกิจจานุเบกษา,ประกาศเลื่อนยศนายเสือป่ามณฑลราชบุรี เล่ม 31 หน้า 2676 วันที่ 14 กุมภาพันธ์ 2457
 พ.ศ. 2460 - นายกองโท ราชกิจจานุเบกษา,พระราชทานยศเสือป่า เล่ม 34 หน้า 3071 วันที่ 20 มกราคม 2460
 พ.ศ. 2462 - นายกองเอกราชกิจจานุเบกษา,พระราชยศเสือป่า เล่ม 36 หน้า 2240 วันที่ 9 พฤศจิกายน 2462
 พ.ศ. 2465 - นายนาวาเอกในกองพันราชนาวีเสือป่าจันทบุรี ราชกิจจานุเบกษา,พระราชทานยศเสือป่า เล่ม 39 หน้า 2626 วันที่ 24 ธันวาคม 2465 (นายนาวาเอก ร.น.ส.)

เครื่องราชอิสริยาภรณ์
ราชกิจจานุเบกษา,พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เล่ม 45 หน้า 3576 วันที่ 17 กุมภาพันธ์ 2471
ราชกิจจานุเบกษา,พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์และเหรียญ เล่ม 40 หน้า 3420 วันที่ 7 มกราคม 2466 (ชื่อเดิม:ประถมาภรณ์มงกุฎสยาม)
ราชกิจจานุเบกษา,พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ จุลจอมเกล้าฝ่ายหน้า เล่ม ๔๐ หน้า ๒๖๒๗ วันที่ ๒๕ พฤศจิกายน ๒๔๖๗
ราชกิจจานุเบกษา,พระราชทานเหรียญจักรพรรดิมาลาราชกิจจานุเบกษา,พระราชทานเหรียญจักรพรรดิมาลา
 พ.ศ. 2469 - 80px|border เหรียญศารทูลมาลา (ร.ศ.ท.)ราชกิจจานุเบกษา,ส่งเครื่องราชอิสริยาภรณ์ไปพระราชทาน

 พ.ศ. 2469 - 80px|border เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 7 ชั้นที่ 3 (ป.ป.ร.3)ราชกิจจานุเบกษา,พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์และเหรียญ เล่ม 43 หน้า 4299 วันที่ 6 มีนาคม พ.ศ. 2469

เข็มพระราชทาน
พ.ศ. 2454 - เข็มข้าหลวงเดิมพระราชทานเข็มข้าหลวงเดิม

 พงศาวลี