# ออกญาวังวรเวียงชัย (จวน)
ออกญาวังวรเวียงชัย (จวน) (, 8 เมษายน พ.ศ. 2407 – กันยายน พ.ศ. 2489) เป็นขุนนางเขมรในช่วงที่กัมพูชาอยู่ภายใต้การปกครองของฝรั่งเศส ซึ่งมีอิทธิพลยาวนานต่อประวัติศาสตร์เขมรผ่านพระราชพงศาวดารกัมพูชา แม้ว่าเขาจะถูกขนานนามว่าเป็น โชกุนแห่งกัมพูชา ภายใต้การปกครองของฝรั่งเศสก็ตาม และยังได้รับขนานนามว่า "ตัวแทนแห่งศักดินา, ออกญาวังวรเวียงชัย (จวน) ได้รับยกย่องในการรับใช้ราชอาณาจักรกัมพูชาเป็นเวลานานของเขาว่าเป็น "แบบอย่างของพลเมืองอาณานิคมที่มองเห็นวิธีที่จะพลิกโฉมระบอบการปกครองใหม่ให้เป็นประโยชน์ได้อย่างรวดเร็ว" ออกญาวังวรเวียงชัยถือเป็นขุนนางเขมรที่สิริอายุยาวนาน 4 แผ่นดิน

 ประวัติ 
ออกญาวังวรเวียงชัย (จวน) เกิดที่อำเภอกำปงตระลาจ, จังหวัดกำปงฉนัง เมื่อวันที่ 8 เมษายน พ.ศ. 2407 ในครอบครัวชาวประมงชาวเชื้อสายเวียดนามที่อพยพมาจากฮาเตียน และตั้งรกรากไปทางเหนือของเมืองกรุงเก่าละแวกไม่กี่ไมล์ บิดาของออกญาวังวรเวียงชัยเป็นขุนนางชั้น ออกญาพิเภกนริศ ฮุย, เป็น "ขุนนางกิตติมศักดิ์" ในองครักษ์ส่วนตัวของสมเด็จพระราชินีนาถ สันนิษฐานว่าอาจเป็นสมเด็จพระวรราชินี (แป้น) พระราชมารดาในพระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร บิดาของออกญาวังวรเวียงชัย คือ ฮุย ถึงแก่อสัญกรรมในปี พ.ศ. 2440 และพระมารดาคือ นางเวง ถึงแก่อสัญกรรมไม่นานหลังจากนั้นในปี พ.ศ. 2443 เมื่อครั้นวัยเยาว์ ออกญาวังวรเวียงชัยได้เข้าเรียนที่โรงเรียนของฝรั่งเศสในกรุงพนมเปญ จากนั้นจึงเข้าเรียนที่โรงเรียนมัธยมศึกษาชัสเซลูป-เลาบัตในกรุงไซง่อนAberdam, Marie, « Samdech Veang Thiounn, (1864-1946), figure de l’interprète devenu haut-dignitaire du royaume khmer sous l’administration française », Bulletin de l’AEFEK (in French), n° 20, February 2015.

 รับราชการ 
ออกญาวังวรเวียงชัยสามารถพูดได้ไม่เพียงแต่ภาษาเขมรและภาษาไทยสยามอย่างคล่องแคล่วและยังสามารถพูดภาษาฝรั่งเศสได้อีกด้วยRépublique française, Bulletin officiel de l’Indochine française, Première partie, Cochinchine et Cambodge (in French), 1900, n°8, p. 1137. ออกญาวังวรเวียงชัยได้เข้ารับการเป็นเลขานุการคณะรัฐมนตรีในปี พ.ศ. 2426 เขาทำหน้าที่เป็นคนกลางประสานงานระหว่างรัฐบาลอาณานิคมฝรั่งเศสกับพระราชสำนักในพระมหาพระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตารแห่งกัมพูชา

ในปี พ.ศ. 2427 ออกญาวังวรเวียงชัยได้สมรสกับมาลี ลูกสาวของหมี ซอก ขุนนางเขมรและพอล เลอ โฟเชอร์ ชาวฝรั่งเศส ซึ่งเป็นครอบครัวผู้มีชื่อเสียงในสายตาของทางการอินโดจีน

โอกุสต์ ปาวีได้เทียบเชิญออกญาวังวรเวียงชัยไปฝรั่งเศสในปี พ.ศ. 2428 ตอนที่เขามีอายุเพียง 19 ปี หลังจากใช้เวลาสามปีในฝรั่งเศส ออกญาวังวรเวียงชัยได้รับแต่งตั้งให้เป็นล่ามเขมรในวันที่ 1 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2431 และได้ประจำอยู่กับ "คณะปาวี" จนถึงปี พ.ศ. 2438 ออกญาวังวรเวียงชัยยังช่วยคณะของปาวีนำตำนานและวรรณคดีเขมรไปเผยแพร่ยังฝรั่งเศสหลายเรื่องเช่น วรวงศ์และสรวงศ์ (วรวงศ์สุรวงศ์)

ในขณะที่เขาถูกวิพากษ์วิจารณ์อย่างรุนแรงจากขุนนางเขมรฝ่ายอนุรักษ์นิยมในพระราชวังซึ่งสนับสนุนการก่อกบฎของเจ้าชายนักองค์วัตถา (กบฎนักองค์วัตถา) เพื่อต่อต้านอาณานิคมของฝรั่งเศส แต่ออกญาวังวรเวียงชัยกลับสนับสนุนการร่วมมือกับรัฐในอารักขาของฝรั่งเศสเพื่อปรับปรุงกัมพูชาให้ทันสมัย

 ดำรงตำแหน่งเสนาบดีวัง 
thumb|right|ออกญาวังวรเวียงชัย (จวน) (ตรงกลาง) และคณะข้าราชการกัมพูชาในยุคอารักขาฝรั่งเศส หลังการย้ายเมืองหลวงมากรุงพนมเปญ รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์
 เหตุการณ์พระองค์เจ้านโรดม อรุณยุคนธร (ยุคุนธร) 
หลังจากการก่อกบฏในปี พ.ศ. 2427-2429 พระองค์เจ้านโรดม อรุณยุคนธร (ยุคุนธร) พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร และการเดินทางทางการทูตไปยังฝรั่งเศสที่ล้มเหลวของพระองค์ในปี พ.ศ. 2429 พระองค์เจ้านโรดม อรุณยุคนธรได้ไล่ล่าผู้ที่พระองค์สันนิษฐานว่าเป็นผู้รับผิดชอบในการทำให้กัมพูชาเป็น "ทาสในอำนาจของผู้บริหาร (ชาวฝรั่งเศส)" พระองค์เจ้านโรดม อรุณยุคนธรทรงเรียกร้องให้ปลดอัครมหาเสนาบดี อัม "ผู้หลบหนีจากศัตรู" เมื่อปี พ.ศ. 2428 และทรงเรียกร้องให้ปลดออกญาวังวรเวียงชัยจากเลขาธิการคณะรัฐมนตรี โดยพระองค์เจ้านโรดม อรุณยุคนธรทรงกล่าวหาว่า 2 คนหลังเป็น "2 ผู้ยักยอกแห่งประเทศกัมพูชา"Chesnel, Céline, « Du palais des grandes dames au conseil des ministres, retour sur la neutralisation du pouvoir de Norodom par le Protectorat (1860-1904) », Péninsule n°59, 2009 (2), p. 78

ในเรื่องอื้อฉาวที่เกิดขึ้นกับพระองค์เจ้านโรดม อรุณยุคนธร ออกญาวังวรเวียงชัยไม่ได้พยายามปกป้องตัวเองและเข้าข้างเจ้าหน้าที่อาณานิคมฝรั่งเศส ออกญาวังวรเวียงชัยถูกกล่าวหาโดยพระองค์เจ้านโรดม อรุณยุคนธรว่าเป็นลูกครึ่งที่ถูกฝรั่งเศสปฏิบัติราวกับเป็นหุ่นเชิดตั้งแต่ที่เขาถูกคัดเลือกให้เป็นเลขานุการและล่ามซึ่งได้รับการแต่งตั้งโดยอาณานิคมฝรั่งเศสให้เข้ารับตำแหน่งในสภารัฐมนตรี และถูกกล่าวหาว่าแสวงหาผลประโยชน์เพื่อแลกกับการรับใช้เจ้าอาณานิคม

 เยือนฝรั่งเศส 
thumb|right|ออกญาวังวรเวียงชัยได้เป็นหนึ่งในคณะผู้ติดตามพระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์ในระหว่างเสด็จเยือนฝรั่งเศสเพื่อเรียกร้องดินแดนคืนจากสยาม
ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2435 ออกญาวังวรเวียงชัยดำรงตำแหน่งรองเลขาธิการคณะรัฐมนตรี และเป็นหนึ่งในผู้ไกล่เกลี่ยหลักระหว่างสถาบันพระมหากษัตริย์กัมพูชากับข้าหลวงใหญ่ของรัฐบาลอินโดจีนฝรั่งเศส จากตำแหน่งเลขาธิการคนแรกในปี พ.ศ. 2440 เขาดำรงตำแหน่งเลขาธิการทั่วไปและสมาชิกคณะรัฐมนตรี "โดยตำแหน่ง" ในปี พ.ศ. 2442 

ในปี พ.ศ. 2445 ออกญาวังวรเวียงชัยได้รับพระราชทานแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งในพระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร ประสานงานกับข้าหลวงใหญ่ของรัฐบาลอินโดจีนฝรั่งเศส Boulloche และได้รับการแต่งตั้งเป็นเสนาบดีวัง กรมพระคลัง และกรมศิลป์ เขาดำรงตำแหน่งดังกล่าวจนกระทั่งสิ้นรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์ในปี พ.ศ. 2470 และยังคงดำรงตำแหน่งในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์ มุนีวงศ์ จนถึงปี พ.ศ. 2484 

ในปี พ.ศ. 2449 ออกญาวังวรเวียงชัยได้ร่วมติดตามคณะในพระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์ในการเสด็จพระราชดำเนินไปเยือนฝรั่งเศสซึ่งถือเป็นการแสดงระดับนานาชาติครั้งแรกและได้มีการนำนาฏศิลป์กัมพูชา อย่างเช่น ละโคนโขลและระบำพระราชทรัพย์เขมร (ระบําราชสํานัก) ไปแสดงในครั้งนั้นด้วย ประชาชนชาวฝรั่งเศสต่างประทับใจกับการแสดงของคณะนาฏศิลป์กัมพูชาและนิตยสารฝรั่งเศส "L'Illustration" ต่างได้ยกย่องออกญาวังวรเวียงชัยถึงสติปัญญาอันเฉียบแหลม และขณะเดียวกันทางคณะได้มีการเรียกร้องดินแดนคืนจากทางสยาม คือ มณฑลบูรพา อันได้แก่ พระตะบอง เสียมราฐ ศรีโสภณ คืนแก่กัมพูชาอีกด้วย (ต่อมากัมพูชาได้รับดินแดนดังกล่าวคืนเมื่อวันที่ 23 มีนาคม พ.ศ. 2449 เมื่อสยามต้องยอมทำสัญญายกมณฑลบูรพาให้กับฝรั่งเศสเพื่อแลกกับเมืองตราดและเมืองด่านซ้าย) 
 ผู้ส่งเสริมมรดกวัฒนธรรมกัมพูชา 
ในปี พ.ศ. 2460 ออกญาวังวรเวียงชัยมีส่วนร่วมในโครงการมรดกสำคัญๆ เช่น โรงเรียนศิลปะแห่งแรกในพระราชอาณาจักรกัมพูชา (ซึ่งต่อมากลายเป็นมหาวิทยาลัยภูมินทร์วิจิตรศิลปะ) และพิพิธภัณฑ์อัลเบิร์ต ซาร์เราต์ (ซึ่งต่อมากลายเป็นพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติกัมพูชา) ในช่วงเวลานั้น ออกญาวังวรเวียงชัยยังเริ่มทำงานในสิ่งที่จะเป็นมรดกทางวรรณกรรมที่สำคัญของเขา นั่นคือแก้ไขปรับปรุงและรวบรวมฉบับพระราชพงศาวดารแห่งกัมพูชา และยังได้รวบรวมและปรับปรุงบทละครสำคัญของ เรียมเกร์ (รามเกียรติ์เขมร) ขึ้นอย่างเป็นระบบโดยอิงจากงานก่อนหน้าของเขาในวัดพระแก้วมรกตที่กรุงพนมเปญ แต่ผลงานของเขาไม่เคยได้รับการตีพิมพ์อย่างถูกต้อง

จากการมีส่วนร่วมในสิ่งพิมพ์เกี่ยวกับมรดกดังกล่าว โดยเฉพาะในบทวิจารณ์วารสาร กัมพุชสุริยา ซึ่งร่วมมือกับซูซาน การ์แปแล็สทำให้ออกญาวังวรเวียงชัยกลายมาเป็นปัญญาชนชาวเขมรพื้นเมืองคนแรกๆ ซึ่งเป็นตัวแทนของความรู้ด้านศาสนาและวัฒนธรรมในท้องถิ่นที่สอดคล้องกับยุคสมัยของเขาผ่านการถ่ายทอดมรดกของเขมรในรูปแบบสมัยใหม่ เช่น ฉบับพิมพ์เป็นภาษาฝรั่งเศส

ในปี พ.ศ. 2471 หลังจากพระราชพิธีบรมราชาภิเษกในพระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์ มุนีวงศ์ ออกญาวังวรเวียงชัยได้รับการแต่งตั้งให้เป็นประธานคณะกรรมการถาวรของคณะรัฐมนตรี เมื่อถึงเวลานั้น เขาได้สะสมความมั่งคั่งและอำนาจมากกว่าใครๆ ในพระราชอาณาจักรกัมพูชาและได้รับสมญานามเป็น โชกุนแห่งกัมพูชา ที่ค่อนข้างมีอำนาจและอิทธิพลเทียบเคียงกับพระมหากษัตริย์กัมพูชาหรืออาจมากกว่า

ในพระราชสำนักและหน่วยงานข้าราชการกัมพูชาต่างเปรียบเปรยออกญาวังวรเวียงชัยกับสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์แห่งสยาม

ในปี พ.ศ. 2478 ออกญาวังวรเวียงชัยได้เลื่อนตำแหน่งให้จวนโฮลบุตรชายของเขารับราชการดำรงตำแหน่งเลขาธิการคณะรัฐมนตรี นอกจากนี้ ในช่วงทศวรรษ 1930 ออกญาวังวรเวียงชัยยังได้จัดงานแต่งงานระหว่างหลานสาวนางป็อก เวน (Poc Vane) กับผู้มีสิทธิในการสืบราชบัลลังก์อย่างสมเด็จกรมพระสีสุวัตถิ์ มุนีเรศ โดยต้องการสร้างสัมพันธ์เครือข่ายแห่งอำนาจผ่านประเพณีการแต่งงานที่เชื่อมโยงครอบครัวของจวนกับพระราชวงศ์ อีกทั้งออกญาวังวรเวียงชัยยังพยายามทำให้สมเด็จกรมพระสีสุวัตถิ์ มุนีเรศได้สืบราชสมบัติต่อ แผนการดังกล่าวทำให้พระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์ มุนีวงศ์และเจ้าหน้าที่ฝรั่งเศสต่างไม่พอใจ ซึ่งต่อมาพวกเขาได้เลือกผู้มีสิทธิในราชบัลลังก์พระองค์อื่นแทน นั่นคือ พระนโรดม สีหนุ ทำให้แผนการสืบราชบัลลังก์สมเด็จกรมพระสีสุวัตถิ์ มุนีเรศของออกญาวังวรเวียงชัยสิ้นสุดไป

อิทธิพลของออกญาวังวรเวียงชัยเริ่มตกต่ำลงเมื่อเกิดกรณีพิพาทอินโดจีนในช่วงปลายรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์ มุนีวงศ์ทำให้กัมพูชาสูญเสียจังหวัดเสียมราฐ พระตะบอง ศรีโสภณ แก่ประเทศไทย ประกอบกับการที่ฝรั่งเศสได้ทูลเชิญพระนโรดม สีหนุขึ้น ขณะนั้นมีพระชมมายุเพียง 19 ชันษาขึ้นเป็นพระมหากษัตริย์ อย่างไรก็ตามออกญาวังวรเวียงชัยยังคงดำรงตำแหน่งอัครมหาเสนาบดี (เทียบเท่าผู้สำเร็จราชการ) ในช่วงเริ่มต้นการครองราชย์ของพระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ หลังจากควบคุมพระองค์อยู่หลายปี สีหนุกล่าวถึงออกญาวังวรเวียงชัยว่าในช่วงท้ายของการดำรงตำแหน่งอัครมหาเสนาบดีของเขา ออกญาวังวรเวียงชัยเป็น "กษัตริย์องค์น้อยที่แท้จริง" และ "ทรงอำนาจเทียบเท่ากับผู้บังคับบัญชาชาวฝรั่งเศสในช่วงนั้น" เมื่อสงครามโลกครั้งที่สองทำให้สถานการณ์ในกัมพูชาเลวร้ายลงด้วยการเข้ามาของญี่ปุ่น พระนโรดม สีหนุได้หารือกับพลเรือเอกฝรั่งเศส ฌ็อง เดอกู ภายใต้คำสั่งของรัฐบาลวิชีฝรั่งเศสนำไปสู่การปลดออกญาวังวรเวียงชัยจากตำแหน่งอัครมหาเสนาบดีและแทนที่ด้วย Ung Hy ขึ้นดำรงตำแหน่งแทน

ออกญาวังวรเวียงชัยถึงแก่อสัญกรรมเมื่อเดือนกันยายน พ.ศ. 2489 ตรงกับรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ (สิริอายุยาวนาน 4 แผ่นดิน)
 มรดก 
 เรียมเกร์ 

thumb|ออกญาวังวรเวียงชัย (จวน) ศึกษาและบูรณะปฎิสังขรณ์ภาพจิตรกรรมฝาผนังที่พรรณนาถึง เรียมเกร์ ในวัดพระแก้วมรกต พระบรมราชวังจตุมุขสิริมงคล อย่างละเอียด
ในปี พ.ศ. 2446 ออกญาวังวรเวียงชัยได้ตีพิมพ์คำอธิบายเกี่ยวกับภาพวาดบนผนังในพระบรมราชวังจตุมุขสิริมงคลที่วาดภาพ "เรียมเกร์" ไม่เพียงแต่เขาอธิบายฉากต่างๆ ที่ปรากฏในภาพวาดในอารามของพระเจดีย์เงินเท่านั้น เขายังรวมเรียงความเชิงวิชาการของรามายณะและตำนานอินเดียต่างๆ ไว้ในบทความของเขาด้วย แม้ว่าเขาจะศึกษาตำนานดั้งเดิมอย่างละเอียดมากก็ตาม เขาได้เปลี่ยนแปลงให้ภาพจิตรกรรมฝาผนังสมบูรณ์เพื่อให้ผู้มาเยี่ยมชมพระราชวังมีความสะดวกยิ่งขึ้น

บทวิจารณ์เหล่านี้มีบทบาทสำคัญในการถ่ายทอดมหากาพย์แบบดั้งเดิมนี้ ก่อนที่ Saveros Pou จะแปลเนื้อหาในภายหลัง การระบุฉากของเขาถูกหยิบยกมากล่าวถึงในวัดพุทธหลายแห่ง เช่นเดียวกับกรณีของพระวิหารวัดโบในเมืองเสียมราฐ
 การเมืองกัมพูชาร่วมสมัย 
ภาพลักษณ์ของออกญาวังวรเวียงชัย (จวน) มักถูกนำมาเปรียบเทียบกับตระกูลนักการเมืองอย่าง (ตระกูลฮุน) ของสมเด็จอัครมหาเสนาบดี เดโช ฮุน เซนและบุตรชาย สมเด็จมหาบวรธิบดี ฮุน มาแณตและเครือข่ายครอบครัวที่มีอิทธิพลทางการเมืองในกัมพูชาปัจจุบันอย่างสูง