# การยึดเมืองละแวก
การยึดเมืองละแวก มีอีกชื่อว่า การปล้นสะดมเมืองละแวก หรือ การล้อมเมืองละแวก เป็นบทสุดท้ายของสงครามสยาม-กัมพูชาที่เกิดขึ้นใน พ.ศ. 2134 ถึง 2137 และหลังจากนั้นเมืองละแวกของเขมรก็ถูกปล้นสะดม หลังเขมรไม่ยอมรับอำนาจของอยุธยา อาณาจักรอยุธยาจึงล้อมเมืองละแวกและปล้นสะดมเมืองหลวง หลังการล่มสลายของพระนคร การยึดเมืองละแวกเป็นการโจมตีต่ออำนาจอธิปไตยของเขมรอีกครั้ง ทำให้ไม่ได้รับการฟื้นฟูเป็นเวลาหลายศตวรรษ โดยเริ่มต้นยุคที่เรียกว่า "ยุคมืด" ของกัมพูชา
 
 แหล่งข้อมูล 
เหตุการณ์ที่เกี่ยวข้องกับกองทัพสยามปล้นเมืองหลวงละแวกเมื่อปลายคริสต์ศตวรรษที่ 16 นั้นมีการกล่าวถึงในแหล่งข้อมูลที่ไม่สอดคล้องกันบางแหล่ง เช่น:
 
 ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา โดยเฉพาะฉบับที่ตีพิมพ์โดยออกญาวังวรเวียงชัย (จวน) ใน พ.ศ. 2479
 พระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐของอยุธยา เขียนขึ้นใน พ.ศ. 2223 ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ตีพิมพ์ในวารสารสยามสมาคมเมื่อ พ.ศ. 2452 คณะกรรมการสมาคมวัฒนธรรมไทย-เขมรแปลพงศาวดารนี้เป็นภาษาเขมรใน พ.ศ. 2552
 ข้อมูลชาวยุโรปบางส่วน ในจำนวนนี้มีพยานร่วมสมัยของอันโตนิโอ เด มอร์กา ทหารสเปน
 
การถามค้านจากแหล่งข้อมูลต่าง ๆ ทำให้สามารถวิเคราะห์ประวัติศาสตร์การยึดเมืองละแวกได้อย่างมีวิจารณญาณ ดังนั้น จารึกเขมร โดยเฉพาะจารึกวัดร่มโลก (Wat Romlok) ที่ขึ้นทะเบียนเป็น K.27 จึงได้รับการรับรองจากแหล่งข้อมูลสเปนและโปรตุเกสว่าปีที่ละแวกล่มสลายคือ ค.ศ. 1594 (พ.ศ. 2137) ขณะที่พงศาวดารสยามได้กำหนดปีอย่างผิดพลาดเป็น ค.ศ. 1583 (พ.ศ. 2136)
 
 ประวัติ 
 
 ภูมิหลัง 

 
กล่าวกันว่าพญาจันทน์ (1516–1566) พระมหากษัตริย์เขมร ทรงย้ายและสถาปนาเมืองหลวงใหม่ทางเหนือของพนมเปญไปยังเมืองละแวกริมฝั่งแม่น้ำโตนเลสาบ การค้าขายถือเป็นลักษณะสำคัญ แม้ว่าการค้าขายดูเหมือนจะมีบทบาทรองในอาณาเขตการค้าของเอเชียในคริสต์ศตวรรษที่ 16 แต่ท่าเรือของกัมพูชาก็พัฒนาขึ้นจริง
 
ในช่วงเวลาก่อนสงครามครั้งสุดท้ายต่อละแวก อยุธยาถูกพม่าเข้าโจมตี ในขณะที่พงศาวดารไทยโต้แย้งว่าเขมรพยายามใช้โอกาสที่สยามอ่อนแอเข้ารุกราน พงศาวดารเขมรเล่าว่า หลังเข้ามาช่วยเหลือสยามและช่วยขับไล่พม่าผู้รุกรานไปแล้ว ฝ่ายเขมรถูกสยามทรยศระหว่างการถอยทัพ โดยสยามคิดว่าพวกเขาสามารถฝ่ากองทัพเขมรที่อ่อนล้าและกำจัดจักรวรรดิเขมรที่ปล้นสะดมไปแล้วเมื่อพระนครล่มสลายได้อย่างง่ายดาย ในความเป็นจริง การตั้งถิ่นฐานในละแวกทำให้กษัตริย์เขมรสามารถสร้างอำนาจของตนขึ้นมาใหม่ได้ตั้งแต่ พ.ศ. 2059 ในขณะที่สยามเผชิญกับภัยคุกคามจากพม่า ชาวเขมรกำลังดำเนินการฟื้นฟูพื้นที่นครวัดและยึดพื้นที่ที่เสียไปคืนมา การฟื้นฟูความยิ่งใหญ่ของเมืองพระนครและความรุ่งเรืองของราชวงศ์วรมันอาจเป็นสิ่งที่สยามพยายามหลีกเลี่ยงการโจมตี
 
 สยามเข้าโจมตี 
thumb|เมืองละแวกที่วาดโดยพ่อค้าชาวดัตช์ก่อน พ.ศ. 2137 ในภาพ เมืองละแวกมีเนินเขา ป่า และแม่น้ำตั้งอยู่ล้อมรอบ
การทัพของสยามต่อกัมพูชาครั้งแรกเกิดขึ้นใน พ.ศ. 2134 และป้อมปราการละแวกถูกล้อม แต่หลังจากนั้นสามเดือน ปัญหาเกี่ยวกับการขนส่งและการโต้กลับของกัมพูชาทำให้กองทัพสยามต้องล่าถอยออกไปไกลจากชายแดน
 

 
 การเนรเทศชาวเขมร 
หลังสยามเข้ายึดเมืองละแวก ชาวกัมพูชา 90,000 คน รวมถึงสมเด็จพระศรีสุริโยพรรณ ถูกนำตัวไปอยุธยา แม้ว่านักพระสัตถาสามารถหลบหนีไปยังลาวเพื่อนบ้าน ราชสำนักกัมพูชาถูกจับเป็นตัวประกันและย้ายไปอยู่ในราชสำนักของกรุงศรีอยุธยา โดยควบคุมอยู่ภายใต้อิทธิพลของสยามตลอดเวลา และปล่อยให้ประนีประนอมและแข่งขันกันภายใต้การตรวจสอบของเจ้าผู้ครองนคร
 
 ปัจจัย 
 
 ความขัดแย้งในราชวงศ์ 
ความขัดแย้งในราชวงศ์อาจเป็นปัจจุบันต่อการยึดเมืองละแวก ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชารายงานว่า หลังนักพระสัตถาทรงตัดสินพระทัยโอนพระราชอำนาจให้แก่พระราชโอรสทั้งสองพระองค์ โดยพระโอรสองค์โตมีพระชนมายุ 11 พรรษา และพระโอรสอีกพระองค์มีพระชนมายุ 6 พรรษา อุปราชศรีสุริโยบารมี (Uparāja Srī Suriyobarm) และข้าราชบริพารต่างรู้สึกผิดหวังที่ชายหนุ่มดังกล่าวจะได้รับการแต่งตั้งเป็นผู้นำประเทศในช่วงวิกฤติ เมื่อพระมหากษัตริย์ทรงนำพระราชโอรสทั้งสองพระองค์ไปลี้ภัยที่ประเทศลาวแทนที่จะไปรบต่อกองทัพสยามที่เข้ามารุกราน ข้าราชบริพารเขมรปล่อยให้กองทัพสยามเข้าเมืองหลวงได้ง่าย โดยไม่มีการต่อต้านอย่างแข็งกร้าว
 
 ความไม่มั่นคงทางศาสนา 

 
 ความด้อยกว่าทางการทหาร 

 
 ผลที่ตามมา 
 
 ความเสียหาย 
หลังล้อมเมืองสามเดือน การยึดเมืองละแวกเป็นชัยชนะผ่านการยอมจำนนมากกว่าแบบหลั่งเลือด การเนรเทศชนชั้นสูงของเขมรไปยังสยามและการปล้นสะดมสิ่งของในละแวก เป็นความสูญเสียครั้งใหญ่สุดหลังจากยึดเมืองละแวก ทำให้เป็นความพ่ายแพ้ครั้งสุดท้ายของสยามต่ออาณาจักรเขมร และส่งผลกระทบต่อความภาคภูมิใจของชาวเขมรอย่างยาวนาน"การยึดครองและทำลายเมืองละแวกใน ค.ศ. 1594 โดยสมเด็จพระนเรศวรแห่งกรุงศรีอยุธยาเป็นหายนะครั้งใหญ่"
 
 สูญเสียอธิปไตย 
การยึดเมืองละแวกเป็นสถานการณ์ที่แย่ยิ่งกว่าการล่มสลายของพระนคร เนื่องจากความเป็นอธิปไตยของเขมรเกือบสูญหายไปหมด ความพ่ายแพ้ทางทหารและการเนรเทศพระมหากษัตริย์ทำให้เกิดความไม่ไว้วางใจต่อผู้ปกครองในประเทศ ซึ่งการที่จะปฏิรูปให้กลับคืนมาได้นั้นแทบจะเป็นไปไม่ได้เลย แม้หลังฟื้นคืนราชวงศ์ในอุดงก็ตาม จนถึงปัจจุบัน ผู้นำฝ่ายค้านมักกล่าวถึงการทรยศของชนชั้นนำกัมพูชาที่เมืองละแวก บางคนกล่าวหาผู้นำกัมพูชาในคริสต์ศตวรรษที่ 20 ว่ามอบประเทศของตนให้กับประเทศต่างชาติอีกครั้ง
thumb|ภาพจิตรกรรมในวัดสุวรรณดารารามราชวรวิหารแสดงสมเด็จพระนเรศวรมหาราชแห่งอาณาจักรอยุธยาให้นักพระสัตถาเข้ารับพิธีปฐมกรรมอันน่าอับอายก่อนจะตัดพระเศียรนักพระสัตถา เหตุการณ์นี้เกิดขึ้นจริงหรือไม่นั้นยังเป็นที่ถกเถียงกันในหมู่นักวิชาการสมัยใหม่
 
 ความสัมพันธ์ที่เป็นพิษระหว่างไทยและเขมร 
ในพงศาวดารสยาม สมเด็จพระนเรศวรทรงต้องการแก้แค้นเขมรที่เคยทำร้ายพระองค์เมื่อพระองค์อยู่ในสถานะอ่อนแอหลังพม่าบุกกรุงศรีอยุธยา เมื่อพระองค์ได้รับชัยชนะที่เมืองละแวก พระองค์คงทรงออกคำสั่งให้จับกุมกษัตริย์เขมรที่ลี้ภัยอยู่เพื่อตัดพระเศียรและล้างพระบาทด้วยโลหิต พิธีนั้นมีชื่อเรียกว่า "พิธีปฐมกรรม" ที่เชื่อมโยงกับมนต์ดำที่จะสาปแช่งชาวเขมรทุกคน รวมไปถึงคนรุ่นหลังและลูกหลานเขมรทั้งหมด พิธีกรรมเจ็ดวันนี้ยังคงปรากฏให้เห็นในจิตรกรรมฝาผนังของวัดสุวรรณดารารามในประเทศไทยจนถึงทุกวันนี้ ความสัมพันธ์ระหว่างไทยและเขมรยังคงเปราะบางอย่างยิ่งในช่วงเวลาแห่งประวัติศาสตร์นี้ โดยทั้ง Sambo Manara นักประวัติศาสตร์เขมร และขจร สุขพานิช นักวิชาการไทย ต่างโต้แย้งว่าเหตุการณ์นี้ถูกประดิษฐ์ขึ้นในคริสต์ศตวรรษที่ 18 เนื่องจากนักพระสัตถา พระมหากษัตริย์เขมร ได้หลบหนีและไปหลบภัยในลาว ไม่ใช่ในสยาม
 

 
 อ้างอิง