# ทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองในประเทศไทย
ทางหลวงพิเศษระหว่างเมือง  เป็นทางด่วนประเภทหนึ่งที่เก็บค่าผ่านทาง มีการควบคุมจุดเข้าออกของรถยนต์ ในประเทศไทยกำกับดูแลโดยกรมทางหลวง มีจุดประสงค์เพื่อเชื่อมโยงเส้นทางระหว่างเมืองเป็นหลัก

ปัจจุบันประเทศไทยได้มีโครงข่ายเส้นทางในแผนแม่บทระบบทางหลวงพิเศษระหว่างเมือง โดยได้รับอนุมัติจากคณะรัฐมนตรีพลเอก ชวลิต ยงใจยุทธ เมื่อวันที่ 22 เมษายน พ.ศ. 2540 กรมทางหลวงได้พิจารณากำหนดระบบหมายเลขทางหลวงพิเศษระหว่างเมือง ให้เป็นระบบหมายเลขทางหลวงใหม่ โดยมีหลักเกณฑ์ในการจัดทำระบบหมายเลขทางหลวงเป็น 2 ประเภท ดังนี้

 ทางหลวงพิเศษหมายเลขหลักเดียว เป็นทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองสายหลัก ที่เชื่อมระหว่างกรุงเทพมหานครไปยังแต่ละภาคของประเทศ มีจำนวนทั้งสิ้น 8 สายทาง ตั้งแต่หมายเลข 5 ถึงหมายเลข 8 และหมายเลข 9 (ถนนกาญจนาภิเษก)
 ทางหลวงพิเศษหมายเลขสองหลัก เป็นทางเชื่อมโยงจากทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองสายหลัก ที่เชื่อมโยงไปสู่เส้นทางที่มีการจราจรสูงและเส้นทางที่เข้าพื้นที่สำคัญในภาคนั้น ๆ มีหลักเกณฑ์การจัดเข้าไว้ในระบบหมายเลขทางหลวง เป็นตัวเลขจำนวน 2 หลัก โดยมีหลักเกณฑ์ในการกำหนดคือ ตัวเลขหลักแรกเป็นหมายเลขของสายทางหลักนั้น ๆ และตัวเลขหลักที่สอง เป็นลำดับหมายเลขสายทางที่แยกจากทางสายหลักดังกล่าว

 รายชื่อทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองในประเทศไทย 
รายชื่อทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองในประเทศไทยที่เปิดใช้บริการ กำลังก่อสร้าง และโครงการที่ปรากฏตามร่างแผนแม่บททางหลวงพิเศษระหว่างเมือง การศึกษาความเหมาะสมด้านเศรษฐกิจ วิศวกรรม และผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมเบื้องต้น (Pre-Feasibility Study) 
  ทางหลวงพิเศษระหว่างเมือง ที่เปิดใช้บริการแล้วทั้งหมดหรือบางส่วน
  ทางหลวงพิเศษระหว่างเมือง ที่กำลังก่อสร้างทั้งหมดหรือบางส่วน

 หมายเลข ป้ายทางหลวง ระยะทาง(กิโลเมตร) สายทาง โครงการ สถานะทางหลวงพิเศษสายเหนือ 5  937 รังสิต– นครสวรรค์ – พิษณุโลก – ลำปาง – พะเยา – เชียงราย – ด่านแม่สาย (เชียงราย) รังสิต–บางปะอิน-นครสวรรค์นครสวรรค์–พิษณุโลกพิษณุโลก–เชียงใหม่ (บางส่วน)ลำปาง–พะเยา เชียงใหม่–เชียงราย (บางส่วน)เชียงราย–แม่สาย โครงการ 51  57 บางปะอิน – สุพรรณบุรี บางปะอิน–สุพรรณบุรี โครงการ 52  191 ลำปาง – พะเยา พิษณุโลก–เชียงใหม่ (บางส่วน)เชียงใหม่–เชียงราย (บางส่วน) โครงการ 53  77 เชียงราย – เชียงของ เชียงราย–เชียงของ โครงการ 54  205 แม่สอด – พิษณุโลก แม่สอด–ตากตาก–พิษณุโลก โครงการทางหลวงพิเศษสายตะวันออกเฉียงเหนือ  6  196(604) บางปะอิน – สระบุรี – นครราชสีมา – ขอนแก่น – อุดรธานี – หนองคาย บางปะอิน-นครราชสีมานครราชสีมา–ขอนแก่นขอนแก่น–หนองคาย กำลังก่อสร้าง (บางปะอิน – นครราชสีมา)โครงการ (นครราชสีมา – ขอนแก่น - อุดรธานี - หนองคาย) 61  315 แหลมฉบัง – นครราชสีมา แหลมฉบัง–ปราจีนบุรีปราจีนบุรี–นครราชสีมา โครงการ 62  594 นครสวรรค์ – จุดผ่านแดนถาวรช่องเม็ก (อุบลราชธานี) นครสวรรค์–นครราชสีมานครราชสีมา–อุบลราชธานีอุบลราชธานี–ช่องเม็ก โครงการ 63  667 พิษณุโลก – นครพนม พิษณุโลก–เพชรบูรณ์เพชรบูรณ์–ขอนแก่นขอนแก่น–นครพนม โครงการ 64  481 บึงกาฬ – ด่านช่องจอม (สุรินทร์)/ ช่องสะงำ (ศรีสะเกษ) บึงกาฬ–ร้อยเอ็ดร้อยเอ็ด–สุรินทร์สุรินทร์–ช่องจอมสุรินทร์–ช่องสะงำ โครงการ 65  109 อุบลราชธานี – นาตาล (อุบลราชธานี) อุบลราชธานี–นาตาล โครงการทางหลวงพิเศษสายตะวันออก  7  149(181) กรุงเทพฯ – ฉะเชิงเทรา – ชลบุรี – แหลมฉบัง – พัทยา – มาบตาพุด (บ้านฉาง) ถนนกรุงเทพ–ชลบุรีถนนกรุงเทพ–ชลบุรีสายใหม่ถนนชลบุรี–พัทยาพัทยา–มาบตาพุด เปิดใช้งาน (กรุงเทพฯ – มาบตาพุด)กำลังก่อสร้าง (มาบตาพุด-บ้านฉาง, ทางยกระดับศรีนครินทร์–ท่าอากาศยานสุวรรณภูมิ) 71  204 วงแหวนรอบนอกกรุงเทพมหานคร รอบที่ 2 ด้านตะวันออก – ฉะเชิงเทรา – สระแก้ว – ด่านอรัญประเทศ (สระแก้ว) กรุงเทพมหานคร – อรัญประเทศ โครงการ 72  271 ชลบุรี – ระยอง – ตราด ชลบุรี–ระยองระยอง–ตราด โครงการทางหลวงพิเศษสายใต้ และสายตะวันตก  8  1,068 นครปฐม – ชุมพร – พัทลุง – ปัตตานี – ด่านสุไหงโกลก (นราธิวาส) นครปฐม–ชะอำชะอำ–ชุมพรชุมพร–สุราษฎร์ธานีสุราษฎร์ธานี–สงขลาสงขลา–นราธิวาส โครงการ 81  96(178) บางใหญ่ – บ้านโป่ง – กาญจนบุรี – ด่านบ้านพุน้ำร้อน (กาญจนบุรี) บางใหญ่–กาญจนบุรีกาญจนบุรี–บ้านน้ำพุร้อน กำลังก่อสร้าง (บางใหญ่ – กาญจนบุรี)โครงการ (กาญจนบุรี – ด่านบ้านพุน้ำร้อน) 82  74 วงแหวนรอบนอกกรุงเทพมหานคร รอบที่ 2 ด้านตะวันตก – สมุทรสาคร – สมุทรสงคราม – ปากท่อ บางขุนเทียน–บ้านแพ้วบ้านแพ้ว–สมุทรสงครามสมุทรสงคราม–ปากท่อ กำลังก่อสร้าง (บางขุนเทียน – ปากท่อ) 83  94 ชุมพร – ระนอง โครงการ 84  69 หาดใหญ่ – ด่านสะเดา (สงขลา) โครงการ 85  236 สุราษฎร์ธานี – พังงา – ภูเก็ต สุราษฎร์ธานี–พังงาพังงา–ภูเก็ต โครงการถนนวงแหวนรอบนอกกรุงเทพมหานคร และพื้นที่ต่อเนื่อง  9  181 ถนนวงแหวนรอบนอกกรุงเทพมหานคร รอบที่ 2 ถนนกาญจนาภิเษก เปิดใช้งานโครงการ (ส่วนต่อขยายด้านทิศตะวันตกแบบเก็บค่าผ่านทาง) 91  331 วงแหวนรอบนอกกรุงเทพมหานคร รอบที่ 3 โครงการ รวม 6,877 22 สายทาง 331 2 สายทาง 361 3 สายทาง

 แผนการก่อสร้าง 
จากการบูรณาการการพัฒนาโครงข่ายทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองร่วมกับระบบราง โดยกระทรวงคมนาคม ได้มอบหมายให้กรมทางหลวงศึกษาและจัดทำแผนการพัฒนาโครงข่ายทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองและระบบราง (MR-MAP)

หลังการประชุมรับฟังความคิดเห็นฯ แต่ละช่วงแนวเส้นทางตามแผนแม่บท MR-MAP ทั้ง 18 ครั้งแล้วเสร็จไปเมื่อเดือนธันวาคม 2565 ที่ผ่านมา ได้มีการปรับปรุงแนวเส้นทางจากข้อเสนอแนะของประชาชนและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้สอดคล้องกับความต้องการของประชาชนในพื้นที่และลดผลกระทบการเวนคืนให้ได้มากที่สุด ปัจจุบันได้จัดทำร่างแผนแม่บททางหลวงพิเศษระหว่างเมืองและระบบราง (MR-MAP) ที่ปรับปรุงใหม่แล้วเสร็จทั้งสิ้น 10 เส้นทาง มีดังนี้ 

+ แผนแม่บททางหลวงพิเศษระหว่างเมืองและระบบราง (MR-MAP) รวม 10 เส้นทาง รวม 6,877 กิโลเมตร หมายเลข MR  สายทาง  หมายเลขทางหลวง  ระยะทาง (กิโลเมตร) MR1  เชียงราย–นราธิวาส  M5, M8, M52, M53, M85, M91 (สุพรรณบุรี–นครปฐม) 2,164 MR2  กรุงเทพฯ/ชลบุรี–หนองคาย  M6 (ยกเว้นส่วนต่อขยายทางยกระดับอุตราภิมุข), M61  897 MR3  บึงกาฬ–สุรินทร์  M64  481 MR4  ตาก–นครพนม  M54, M63  872 MR5  นครสวรรค์–อุบลราชธานี  M62, M65   703 MR6  กาญจนบุรี–สระแก้ว  M71 , M81   390 MR7  กรุงเทพฯ–ระยอง/ตราด  M7, M72   452 MR8  ชุมพร–ระนอง  M83  94 MR9  สุราษฎร์ธานี–ภูเก็ต  M84  236 MR10  เส้นทางเชื่อมต่อกรุงเทพมหานครและปริมณฑล  M6 (ส่วนต่อขยายทางยกระดับอุตราภิมุข), M9, M51, M82, M91 (ยกเว้นช่วงสุพรรณบุรี–นครปฐม) 588

แผนแม่บทการพัฒนาทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองระยะ 20 ปี (พ.ศ. 2566-2585) ประกอบด้วย โครงการพัฒนาทางหลวงพิเศษระหว่างเมือง 23 โครงการ ระยะทางรวม 1,926 กิโลเมตร
 แผนระยะเร่งด่วน 5 ปีแรก ประกอบด้วยโครงการที่เริ่มก่อสร้างในช่วง ปี พ.ศ. 2566-2570 มีโครงการพัฒนาทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองบรรจุในแผนระยะนี้จำนวน 9 โครงการ ระยะทางรวม 391 กิโลเมตร
 แผนระยะ 10 ปี ประกอบด้วยโครงการที่เริ่มก่อสร้างในช่วง ปี พ.ศ. 2571-2575 มีโครงการพัฒนาทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองบรรจุในแผนระยะนี้จำนวน 5 โครงการ ระยะทางรวม 397 กิโลเมตร
 แผนระยะ 20 ปี ประกอบด้วยโครงการที่เริ่มก่อสร้างในช่วง ปี พ.ศ. 2576-2585 มีโครงการพัฒนาทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองบรรจุในแผนระยะนี้จำนวน 9 โครงการ ระยะทางรวม 1,138 กิโลเมตร

สำหรับเส้นทางในระบบโครงข่ายทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองที่ไม่ได้ถูกบรรจุไว้ในแผนแม่บทฯ ระยะ 20 ปีจะเสนอเป็นโครงการที่มีศักยภาพในอนาคตภายหลังแผนพัฒนาระยะ 20 ปี

+ แผนระยะสั้น 5 ปีแรก (พ.ศ. 2566–2570) รวม 9 โครงการ 391 กิโลเมตร หมายเลขทางหลวง  หมายเลข MR  สายทาง  ระยะทาง (กิโลเมตร)  สถานะ M6  MR10  ส่วนต่อขยายทางยกระดับอุตราภิมุข ช่วงรังสิต-บางปะอิน  22  - ออกแบบรายละเอียดแล้วเสร็จ- รายงาน EIA ผ่านการอนุมัติแล้ว- คณะกรรมการ PPP เห็นชอบแล้ว เมื่อวันที่ 2 มี.ค. 2566- อยู่ระหว่าง ครม. พิจารณาอนุมัติ M9  บางขุนเทียน–บางบัวทอง  36  อยู่ระหว่างจัดทำรายงาน EIA บางบัวทอง–บางปะอิน  34  อยู่ระหว่างจัดทำรายงาน EIA ทางเชื่อมต่อถนนวงแหวนรอบที่ 2 ด้านตะวันตกและตะวันออก  4  อยู่ระหว่างจัดทำรายงาน EIA M8  MR1  นครปฐม–ปากท่อ  61  ศึกษา PPP แล้วเสร็จ M85  สงขลา–สะเดา  69  ศึกษา PPP แล้วเสร็จ M71  MR6  ทางพิเศษจตุโชติ-วงแหวนรอบนอกกรุงเทพฯ รอบที่ 3 (ด้านตะวันออก)  19  - ครม. อนุมัติโครงการแล้วเมื่อ วันที่ 14 มี.ค. 2566- กทพ. อยู่ระหว่างทบทวนรายงาน FS และจัดทำรายงาน EIA M91  MR10  วงแหวนฯ รอบที่ 3 ด้านตะวันออก ช่วง ทล.305-ทล.34  52  ทล. อยู่ระหว่างเตรียมของบประมาณเพื่อสำรวจออกแบบในปี 2567 M83  MR8  ชุมพร–ระนอง  94  ทล. ศึกษาและออกแบบระดับ Pre-FS มอเตอร์เวย์แล้วเสร็จ

+ แผนระยะกลาง 6-10 ปี (พ.ศ. 2571–2575) รวม 5 โครงการ 397 กิโลเมตร หมายเลขทางหลวง  หมายเลข MR  สายทาง  ระยะทาง (กิโลเมตร)  สถานะ M91  MR1  นครปฐม–สุพรรณบุรี  70  อยู่ระหว่างศึกษาความเหมาะสมและออกแบบระดับ Pre-FS M61  MR2  แหลมฉบัง–ปราจีนบุรี  156  ทล. อยู่ระหว่างเตรียมของบประมาณเพื่อสำรวจออกแบบในปี 2567 M91  MR10  วงแหวนฯ รอบที่ 3 ด้านตะวันออก ช่วง ทล.32-ทล.305  68  ทล. อยู่ระหว่างเตรียมของบประมาณเพื่อสำรวจออกแบบในปี 2567 วงแหวนฯ รอบที่ 3 ด้านใต้ ช่วง ทล.34-ทล.35  79  กทพ. เตรียมทบทวนการออกแบบ วงแหวนฯ รอบที่ 3 ด้านตะวันตก ช่วง ทล.35-นครปฐม  24  อยู่ระหว่างศึกษาความเหมาะสมและออกแบบระดับ Pre-FS

+ แผนระยะยาว 11-20 ปี (พ.ศ. 2576–2585) รวม 9 โครงการ 1,138 กิโลเมตร หมายเลขทางหลวง  หมายเลข MR  สายทาง  ระยะทาง (กิโลเมตร)  สถานะ M8  MR1  ปากท่อ–ชะอำ  156  -ศึกษา PPP แล้วเสร็จ-เสนอปรับแนวบางส่วนใน MR-MAP-อยู่ระหว่างทำ Pre-FS M6  MR2  นครราชสีมา–ขอนแก่น  204  ศึกษา FS แล้วเสร็จ M91  MR10  วงแหวนฯ รอบที่ 3 ด้านเหนือ ช่วงสุพรรณบุรี-ทล.32  38  อยู่ระหว่างศึกษาความเหมาะสมและออกแบบระดับ Pre-FS M82  บ้านแพ้ว–ปากท่อ  47  รายงาน EIA เห็นชอบแล้ว M5  MR1  สุพรรณบุรี–นครสวรรค์  129  อยู่ระหว่างศึกษาความเหมาะสมและออกแบบระดับ Pre-FS M51  MR10  บางปะอิน–สุพรรณบุรี  58  อยู่ระหว่างศึกษาความเหมาะสมและออกแบบระดับ Pre-FS M61  MR2  ปราจีนบุรี–นครราชสีมา  159  ทล. อยู่ระหว่างเตรียมของบประมาณเพื่อสำรวจออกแบบในปี 2567 M5  MR1  นครสวรรค์–พิษณุโลก  144  อยู่ระหว่างศึกษาความเหมาะสมและออกแบบระดับ Pre-FS M62  MR5  นครราชสีมา–อุบลราชธานี  299  ทล. อยู่ระหว่างเตรียมของบประมาณเพื่อสำรวจออกแบบในปี 2567

 ทางหลวงพิเศษในอดีต 
ในอดีตมีการจัดทางหลวงบางสายทางให้เป็นทางหลวงพิเศษ (ป้ายเลขทางหลวงและป้ายบอกทางจะมีพื้นหลังสีเขียวและตัวอักษรสีขาว) โดยปัจจุบันสายทางเหล่านี้ถูกเปลี่ยนประเภททางหลวงเป็นประเภทอื่น
+รายชื่อสายทางที่เคยเป็นทางหลวงพิเศษ หมายเลข  สายทาง  ชื่อถนน  สถานะในอดีต  สถานะปัจจุบัน  หมายเหตุ 7 ชลบุรี–แหลมฉบัง–พัทยา ถนนชลบุรี–พัทยา  ทางหลวงพิเศษหมายเลข 7 (ไม่เก็บค่าผ่านทาง)  ทางหลวงพิเศษหมายเลข 7 (เก็บค่าผ่านทางและควบคุมการเข้าออกเต็มรูปแบบ) เชื่อมต่อกับทางหลวงพิเศษหมายเลข 7 ให้เป็นสายทางเดียวกัน และมีการเก็บค่าผ่านทาง 31 ดินแดง-อนุสรณ์สถาน ถนนวิภาวดีรังสิต  ทางหลวงพิเศษหมายเลข 31  ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 31 35 ดาวคะนอง–วังมะนาว ถนนพระรามที่ 2  ทางหลวงพิเศษหมายเลข 35  ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 35 มีประกาศในราชกิจจานุเบกษา ให้เปลี่ยนประเภททางหลวง จากทางหลวงพิเศษ เป็นทางหลวงแผ่นดิน โดยให้มีผลตั้งแต่วันที่ 31 ตุลาคม พ.ศ. 255636ลาดกระบัง–ระยอง ทางหลวงพิเศษหมายเลข 36  ทางหลวงพิเศษหมายเลข 7 ชื่อในอดีตของทางหลวงพิเศษหมายเลข 7 ปรากฎในราชกิจจานุเบกษาหลายฉบับในการก่อสร้างที่เกี่ยวเนื่องกัน 37 บางขุนเทียน–พระประแดง ถนนกาญจนาภิเษก (ด้านใต้)  ทางหลวงพิเศษหมายเลข 37   ทางหลวงพิเศษหมายเลข 9 (ทางพิเศษกาญจนาภิเษก) รวมเป็นสายทางเดียวกับทางหลวงพิเศษหมายเลข 9 และหมายเลขทางหลวง 37 ถูกนำไปใช้งานกับทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 37 (เลี่ยงเมืองชะอำ–ปราณบุรี) 338 อรุณอมรินทร์–นครชัยศรี ถนนบรมราชชนนี  ทางหลวงพิเศษหมายเลข 338  ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 338 มีประกาศในราชกิจจานุเบกษา ให้เปลี่ยนประเภททางหลวง จากทางหลวงพิเศษ เป็นทางหลวงแผ่นดิน โดยให้มีผลตั้งแต่วันที่ 20 กันยายน พ.ศ. 2556