# วัยเด็ก
วัยเด็ก คือวัยที่มีระยะช่วงเวลาตั้งแต่การเกิดจนถึงวัยรุ่น ในทางวิทยาศาสตร์ปัจจุบัน ได้กำหนดวัยเด็กคือช่วงอายุตั้งแต่แรกเกิดจนถึง 10 ปี ตามกระบวนการพัฒนาการสมองของมนุษย์ที่จะเกิดขึ้น สองช่วงเวลาคือ ตอนอายุ 10 ปี และตอนอายุ 25 ปี เป็นเกณฑ์การแบ่งช่วงวัย วัยเด็ก วัยรุ่น และวัยผู้ใหญ่ คือ ตั้งแต่ 10 ลงมาถือว่าเป็นวัยเด็ก ตั้งแต่ 11 ถึง 25 เป็นวัยรุ่น และตั้งแต่ 26 ขึ้นไปเป็นวัยผู้ใหญ่

ไฟล์:Well-clothed baby.jpg

ตามทฤษฎีการเจริญการรู้ของปียาแฌ(Piaget's theory of cognitive development) วัยเด็กประกอบด้วยสองขั้น คือ ขั้นก่อนดำเนินการ (preoperational stage) และขั้นดำเนินการรูปธรรม (concrete operational stage) 

ในจิตวิทยาการเจริญ (developmental psychology) วัยเด็กแบ่งเป็นขั้นการเจริญวัยได้แก่ วัยเด็กตอนต้น(หัดเดิน) วัยเด็กตอนกลาง (วัยเล่น) วัยเด็กตอนปลาย(วัยเรียน) 

พัฒนาการด้านร่างกาย (Physical Development)

แรกเกิด - 1 ปี เป็นช่วงที่ร่างกายมีการเจริญเติบโตอย่างรวดเร็ว ทั้งน้ำหนัก ส่วนสูง และขนาดศีรษะ เด็กจะเริ่มควบคุมกล้ามเนื้อมัดใหญ่ เช่น การพลิกคว่ำ คลาน นั่ง ยืน และเดิน เมื่ออายุใกล้ 1 ขวบจะเริ่มใช้กล้ามเนื้อมัดเล็กในการหยิบจับสิ่งของ

1 - 3 ปี การเดินจะคล่องแคล่วขึ้น เริ่มวิ่ง กระโดดปีนป่ายได้ดีขึ้น สามารถใช้มือและนิ้วมือได้อย่างคล่องแคล่วขึ้น เช่น การขีดเขียน ต่อบล็อก กินอาหารด้วยตัวเอง

3 - 5 ปี พัฒนาการของกล้ามเนื้อมัดใหญ่และมัดเล็กจะประสานงานกันได้ดีขึ้น สามารถทำกิจกรรมที่ซับซ้อนขึ้น เช่น ขี่จักรยานสามล้อ วาดรูป ระบายสี ตัดกระดาษ

6 - 10 ปี การเจริญเติบโตทางร่างกายจะช้าลงแต่สม่ำเสมอ ความแข็งแรงและความคล่องแคล่วเพิ่มขึ้น สามารถเล่นกีฬาและทำกิจกรรมที่ต้องใช้ทักษะการเคลื่อนไหวที่ซับซ้อนได้ดีขึ้น

พัฒนาการด้านสติปัญญา (Cognitive Development)

แรกเกิด - 2 ปี (Sensory-Motor Stage) เรียนรู้ผ่านประสาทสัมผัสและการเคลื่อนไหว เริ่มเข้าใจเรื่องความคงอยู่ของวัตถุ (Object Permanence) คือรู้ว่าวัตถุยังคงมีอยู่แม้จะมองไม่เห็น

2 - 7 ปี (Preoperational Stage) พัฒนาการด้านภาษาและสัญลักษณ์ เริ่มใช้คำพูดและจินตนาการในการเล่น มีความคิดแบบอัตตาเข้าข้างตนเอง (Egocentrism) และยังไม่เข้าใจแนวคิดเรื่องการอนุรักษ์ (Conservation) เช่น มองว่าน้ำในแก้วสูงมีปริมาณมากกว่าน้ำในแก้วเตี้ยแม้จะมีปริมาตรเท่ากัน

7 - 10 ปี (Concrete Operational Stage) เริ่มคิดเชิงตรรกะเกี่ยวกับสิ่งที่เป็นรูปธรรม เข้าใจแนวคิดเรื่องการอนุรักษ์ การจัดหมวดหมู่ และการเรียงลำดับได้ดีขึ้น สามารถแก้ปัญหาที่เป็นรูปธรรมได้

10 ปีขึ้นไป (Formal Operational Stage) (เริ่มในช่วงปลายของวัยนี้ หลังสมองพัฒนาการเป็นสมองของวัยรุ่นแล้ว) สามารถคิดเชิงนามธรรม คิดอย่างมีเหตุผลเป็นระบบ และเข้าใจแนวคิดทางวิทยาศาสตร์และปรัชญาที่ซับซ้อนได้

พัฒนาการด้านภาษา (Language Development)

แรกเกิด - 1 ปี เริ่มจากการส่งเสียงอ้อแอ้ (Cooing) และหัดพูดพยางค์ซ้ำๆ (Babbling) เข้าใจคำสั่งง่ายๆ และเริ่มพูดคำแรกที่มีความหมายได้

1 - 3 ปี คำศัพท์เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว เริ่มสร้างประโยคสั้นๆ และเข้าใจคำถามง่ายๆ

3 - 5 ปี สามารถใช้ประโยคที่ซับซ้อนขึ้น เล่าเรื่องราวสั้นๆ และถามคำถามได้มากขึ้น

6 - 10 ปี มีคำศัพท์ที่หลากหลายขึ้น สามารถเข้าใจและใช้ภาษาได้อย่างคล่องแคล่ว อ่านและเขียนได้

พัฒนาการด้านสังคม (Social Development)

แรกเกิด - 1 ปี ผูกพันกับผู้ดูแล แสดงความสุขเมื่อได้รับการดูแลเอาใจใส่ และเริ่มแสดงความแปลกหน้าเมื่อเจอคนที่ไม่คุ้นเคย

1 - 3 ปี เริ่มสนใจเด็กคนอื่นๆ แต่ยังเล่นคนเดียวหรือเล่นคู่ขนาน (Parallel Play) เรียนรู้กฎเกณฑ์ง่ายๆ และเริ่มแสดงความเป็นตัวของตัวเอง

3 - 5 ปี เล่นร่วมกับเด็กคนอื่นๆ ได้ดีขึ้น (Cooperative Play) เรียนรู้การแบ่งปัน การรอคอย และการแก้ปัญหาความขัดแย้งอย่างง่ายๆ

6 - 10 ปี มีความสัมพันธ์กับเพื่อนมากขึ้น เข้าใจกฎเกณฑ์ทางสังคมที่ซับซ้อนขึ้น และเริ่มมีความรู้สึกเห็นอกเห็นใจผู้อื่น

พัฒนาการด้านอารมณ์ (Emotional Development)

แรกเกิด - 1 ปี แสดงอารมณ์พื้นฐาน เช่น ความสุข ความเศร้า ความโกรธ และความกลัว เรียนรู้ที่จะตอบสนองต่ออารมณ์ของผู้ดูแล

1 - 3 ปี เริ่มแสดงอารมณ์ที่ซับซ้อนขึ้น เช่น ความอิจฉา ความภาคภูมิใจ และความละอาย เรียนรู้ที่จะควบคุมอารมณ์ของตนเองบ้าง

3 - 5 ปี เข้าใจอารมณ์ของตนเองและผู้อื่นได้ดีขึ้น สามารถแสดงออกทางอารมณ์ได้อย่างเหมาะสมมากขึ้น

6 - 10 ปี พัฒนาความรู้สึกเห็นอกเห็นใจผู้อื่น มีความเข้าใจในคุณค่าของตนเอง และสามารถจัดการกับความเครียดและความผิดหวังได้ดีขึ้น
ปัจจัยที่มีผลต่อพัฒนาการ

พันธุกรรม มีบทบาทในการกำหนดศักยภาพพื้นฐานของเด็ก

สิ่งแวดล้อม การเลี้ยงดู อาหาร สุขภาพ การศึกษา และปฏิสัมพันธ์ทางสังคม ล้วนมีผลต่อพัฒนาการของเด็ก

ประสบการณ์ที่หลากหลายและเหมาะสมจะช่วยส่งเสริมพัฒนาการในทุกด้าน

ปัจจัยวัยเด็กหลายอย่างสามารถส่งผลต่อการก่อเจตคติของบุคคล

พัฒนาการของเด็กแต่ละคนอาจแตกต่างกันไปบ้างในแต่ละช่วงวัย

File:Barnbarn.jpg

ธรรมชาติมอบของขวัญอันล้ำค่าให้กับสิ่งมีชีวิตแรกเกิด นั่นคือ พลังในการปรับตัว ที่ไม่น่าเชื่อ โดยเฉพาะในมนุษย์ตัวน้อยๆ ที่เพิ่งลืมตาดูโลกนั้น เปรียบเสมือนสิ่งมีชีวิตที่ถูกออกแบบมาให้มีความยืดหยุ่นสูงสุด เพราะธรรมชาติไม่รู้ว่าสิ่งมีชีวิตนี้ต้องเจอสิ่งแวดล้อมแบบใดในการเอาตัวรอด จึงมอบพลังในการปรับตัวอันมหาศาลให้ เพื่อให้พวกเขาสามารถเปลี่ยนแปลงและหล่อหลอมตัวเองให้เหมาะสมกับสิ่งแวดล้อมที่เผชิญหน้า เมื่อสิ่งมีชีวิตนั้นๆ เจอสิ่งแวดล้อมแบบใด ก็จะ ออกแบบปรับร่างกายและสมองให้เหมาะสมในการเอาตัวรอดในสิ่งแวดล้อมแบบนั้นๆ ให้มากที่สุด ซึ่งกระบวนการนี้เองที่ทำให้การวิวัฒนาการในระดับบุคคลมีประสิทธิภาพมากขึ้น

พลังในการปรับตัวนี้จะสูงมากในวัยเด็กเล็ก และจะค่อยๆ ลดลงเรื่อยๆ เมื่อโตขึ้น เพราะเมื่อร่างกายและสมองได้ถูกออกแบบให้เหมาะสมตามสภาพแวดล้อมที่เผชิญมาในช่วงต้นของชีวิตแล้ว ความจำเป็นในการปรับเปลี่ยนโครงสร้างพื้นฐานอย่างรวดเร็วก็ลดลงKnudsen, E. I. (2004). Sensitive periods in the development of the brain and behavior. Journal of Cognitive Neuroscience, 16(8), 1412-1425. ในวัยเด็ก สมองยังคงสร้างและเชื่อมโยงเครือข่ายใยประสาทใหม่ๆ อย่างมหาศาล ทำให้ทุกประสบการณ์ที่ได้รับมีอิทธิพลอย่างยิ่งต่อการกำหนดทักษะและความสามารถ
แนวคิดนี้ในเชิงวิชาการเรียกว่า ความยืดหยุ่นทางพัฒนาการ (Developmental Plasticity) ซึ่งหมายถึง ความสามารถของสิ่งมีชีวิตในการเปลี่ยนแปลงการพัฒนาของตนเองเพื่อตอบสนองต่ออิทธิพลและประสบการณ์จากสิ่งแวดล้อมตลอดช่วงชีวิตBateson, P., Barker, D., Clutton-Brock, T., Deb, D., D'Udine, B., Fawcett, T., ... & Lahr, M. M. (2004). Developmental plasticity and human health. Nature, 430(6998), 419-421.Gluckman, P. D., & Hanson, M. A. (2007). Developmental Origins of Health and Disease: The Fetal and Postnatal Origins of Adult Disease. Cambridge University Press. โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ความยืดหยุ่นของสมอง หรือ ความยืดหยุ่นทางระบบประสาท (Neural Plasticity / Neuroplasticity) ซึ่งหมายถึง ความสามารถของสมองในการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างและหน้าที่ของตัวเอง เพื่อตอบสนองต่อประสบการณ์ การเรียนรู้ และสิ่งแวดล้อมที่ได้รับKolb, B., & Whishaw, I. Q. (1998). Brain plasticity and behavior. Annual Review of Psychology, 49(1), 43-64.Bear, M. F., Connors, B. W., & Paradiso, M. A. (2016). Neuroscience: Exploring the Brain. Wolters Kluwer.

หัวใจสำคัญของพลังในการปรับตัวนี้อยู่ที่ "สมอง" ของเด็ก สมองในวัยเยาว์ไม่ได้ถูกกำหนดตายตัว แต่มีความยืดหยุ่นสูง เปรียบเสมือนดินเหนียวที่พร้อมจะถูกปั้นแต่ง หรือคอมพิวเตอร์ที่พร้อมจะติดตั้งโปรแกรมใหม่ๆ ตามข้อมูลที่ได้รับ ทุกประสบการณ์ที่เด็กได้รับ ไม่ว่าจะเป็นการมองเห็น การได้ยิน การสัมผัส การเคลื่อนไหว หรือการมีปฏิสัมพันธ์กับผู้อื่น ล้วนส่งผลต่อการสร้างและเสริมสร้างเครือข่ายใยประสาท (Synapses) ในสมอง หากประสบการณ์นั้นเกิดขึ้นซ้ำๆ และมีความสำคัญ เครือข่ายนั้นก็จะแข็งแกร่งขึ้น ทำให้เกิดทักษะความสามารถใหม่ๆ ที่ฝังรากลึกในตัวเด็กDiamond, M. C. (2001). Environmental influences on the developing brain. Science in Context, 14(1), 93-108.Pascual-Leone, A., Amedi, A., Fregni, F., & Merabet, L. B. (2005). The plastic human brain cortex. Annual Review of Neuroscience, 28, 377-401.

ตัวอย่างการออกแบบสมองและทักษะ:
 การเรียนรู้ภาษาที่รวดเร็ว: หากเด็กอยู่ในสภาพแวดล้อมที่มีการสื่อสารหลากหลายและต่อเนื่อง สมองจะปรับตัวและสร้างวงจรประสาทที่รองรับการประมวลผลภาษาที่ซับซ้อน ทำให้พวกเขาสามารถเรียนรู้หลายภาษาได้อย่างเป็นธรรมชาติ นี่คือการออกแบบสมองเพื่อความอยู่รอด ในสภาพแวดล้อมทางภาษาที่ซับซ้อน.
 ทักษะการต่อสู้และเอาตัวรอด: หากเด็กอยู่ในสภาพแวดล้อมที่ต้องเผชิญกับการแข่งขันหรือการปะทะบ่อยๆ ร่างกายและสมองจะออกแบบให้มีทักษะและปฏิกิริยาตอบสนองที่เหมาะสมในการต่อสู้ หรือหลบหนีเอาตัวรอดจากสถานการณ์เหล่านั้นได้อย่างมีประสิทธิภาพ.

พลังในการปรับตัวไม่ได้จำกัดอยู่แค่สมอง แต่ยังส่งผลต่อโครงสร้างทางกายภาพของร่างกายด้วย ร่างกายของเด็กก็พร้อมที่จะเปลี่ยนแปลงเพื่อ "เหมาะสมที่สุด" กับพฤติกรรมที่กระทำซ้ำๆ หรือสิ่งแวดล้อมที่ต้องเผชิญหน้า

ตัวอย่างการออกแบบร่างกายตามสิ่งแวดล้อม
 กล้ามเนื้อขาสำหรับการปีนเขา: หากสิ่งแวดล้อมของเด็กคือภูเขาที่ต้องขึ้นลงเป็นประจำ ร่างกายจะ ออกแบบให้กล้ามเนื้อและกระดูกขาเหมาะสมกับการขึ้นเขาลงเขา มีความแข็งแรงและทนทานเป็นพิเศษ นี่คือการปรับตัวทางกายภาพเพื่อให้ใช้ชีวิตได้อย่างมีประสิทธิภาพในภูมิประเทศนั้นๆ.
 การปรับตัวต่อระดับออกซิเจน: หากเด็กเติบโตในที่สูงที่อากาศหรือออกซิเจนเบาบาง ร่างกายก็จะ ออกแบบให้เหมาะสมในการใช้ชีวิตและพลังงานในพื้นที่อากาศเบาบาง เช่น ระบบหายใจและระบบไหลเวียนโลหิตจะปรับตัวให้มีประสิทธิภาพในการนำออกซิเจนไปใช้ได้ดีขึ้น ซึ่งจะต่างจากผู้ที่ใช้ชีวิตในพื้นที่อากาศหนาแน่นที่ร่างกายก็จะถูก ออกแบบให้เหมาะสมต่อพื้นที่ที่มีอากาศหรือออกซิเจนหนาแน่นมากกว่า นี่คือการปรับตัวทางสรีรวิทยาเพื่อความอยู่รอดสูงสุดในสภาพแวดล้อมเฉพาะนั้นๆ.
 การปรับตัวต่ออุณหภูมิ: ถ้าเด็กอยู่ในพื้นที่อากาศหนาวเย็นเป็นเวลานาน ร่างกายจะ ออกแบบให้ทนหนาวได้มากกว่าทนร้อน เช่น อาจมีการปรับกระบวนการเผาผลาญ หรือไขมันใต้ผิวหนังให้เหมาะสมกับการรักษาอุณหภูมิ ในทางกลับกัน หากอยู่ในพื้นที่อากาศร้อน ร่างกายก็จะถูก ออกแบบให้ทนร้อนได้มากกว่าทนหนาว หรือในภูมิอากาศแบบใด หรือผันผวนแบบใด ร่างกายก็จะถูก ออกแบบให้เหมาะสมต่อสภาพอากาศและสิ่งแวดล้อมนั้นๆ เพื่อความอยู่รอดสูงสุด.
 สายตาสั้นจากการใช้หน้าจอ: เมื่อเด็กใช้เวลาจ้องมองหน้าจออุปกรณ์ดิจิทัลในระยะใกล้เป็นเวลานานๆ ร่างกายก็จะ ออกแบบปรับระบบสายตาให้เหมาะสมกับการมองใกล้ กล้ามเนื้อตาและเลนส์ตาจะปรับตัวเพื่อการเพ่งในระยะประชิดเป็นหลัก ทำให้การมองไกลทำได้ไม่ดีเท่าที่ควร ส่งผลให้เกิดภาวะสายตาสั้นVitale, K., et al. (2023). Digital device use and myopia progression in children and adolescents: a systematic review and meta-analysis. Ophthalmic and Physiological Optics, 43(1), 22-34. นี่คือการปรับตัวของร่างกายให้เหมาะสมกับสิ่งแวดล้อมที่มีการใช้สายตาแบบเฉพาะเจาะจง.
 ฟันที่ปรับตามพฤติกรรม: พฤติกรรมการดูดนิ้วหรือการใช้จุกหลอกที่ผิดวิธีเป็นเวลานาน ร่างกายจะ ออกแบบปรับโครงสร้างของขากรรไกรและการเรียงตัวของฟัน ให้เข้ากับแรงกดที่เกิดขึ้นซ้ำๆ ซึ่งอาจนำไปสู่ปัญหาการสบฟันหรือฟันยื่นได้American Academy of Pediatrics. (2012). Oral Health Topics: Thumb Sucking and Pacifier Use. Retrieved from https://www.healthychildren.org/English/healthy-living/oral-health/Pages/Thumb-Sucking-and-Pacifier-Use.aspx นี่คือการปรับตัวของร่างกายให้เหมาะสมกับพฤติกรรมที่เกิดขึ้นต่อเนื่อง.

กระบวนการปรับตัวเหล่านี้ไม่ใช่การกลายพันธุ์ทางพันธุกรรมที่ส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่นในทันที แต่เป็นการ วิวัฒนาการในระดับบุคคล ที่ทำให้เด็กแต่ละคนมีลักษณะเฉพาะตัวที่แตกต่างกันออกไปตามประสบการณ์ที่ได้รับ และเป็นกระบวนการที่เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องตลอดชีวิตของพวกเขา ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญที่ทำให้สิ่งมีชีวิตสามารถดำรงอยู่และพัฒนาได้ในสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนแปลงไป

ในฐานะพ่อแม่และผู้ปกครอง คือ ผู้ออกแบบสภาพแวดล้อม ที่สำคัญที่สุดของเด็ก ที่จะทำให้พลังการปรับตัวของธรรมชาติในตัวเด็กนำไปสู่ผลลัพธ์ที่ดีที่สุด
 การมอบประสบการณ์ที่หลากหลายและสมดุล: ส่งเสริมให้เด็กได้ออกไปสำรวจธรรมชาติ เล่นกลางแจ้ง ทำกิจกรรมที่ใช้ร่างกายอย่างเต็มที่ เรียนรู้ทักษะใหม่ๆ ที่หลากหลาย รวมถึงการมีปฏิสัมพันธ์กับผู้คนและวัฒนธรรมที่แตกต่าง สิ่งเหล่านี้จะช่วยให้สมองและร่างกายของเด็กพัฒนาอย่างรอบด้านและ ปรับตัวให้พร้อมสำหรับความท้าทายที่หลากหลาย.
 ระมัดระวังสิ่งกระตุ้นที่อาจเป็นผลเสีย: จำกัดเวลาการใช้สื่อดิจิทัล สอนสุขนิสัยที่ดีในการดูแลสุขภาพ เช่น การดูแลช่องปากและฟัน เพื่อป้องกันการปรับตัวที่อาจนำไปสู่ปัญหาในระยะยาว ร่างกายจะไม่ต้อง ออกแบบปรับตัวไปในทิศทางที่ไม่พึงประสงค์.
 สังเกตและตอบสนองอย่างเข้าใจ: หมั่นสังเกตพฤติกรรมและพัฒนาการของเด็ก หากพบสิ่งผิดปกติหรือพฤติกรรมที่อาจส่งผลเสีย ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญเพื่อขอคำแนะนำที่เหมาะสม การตอบสนองอย่างทันท่วงทีในช่วงวัยที่มีความยืดหยุ่นสูง จะช่วยให้เด็กสามารถปรับตัวและแก้ไขสิ่งต่างๆ ได้อย่างมีประสิทธิภาพ.

พลังแห่งธรรมชาติที่ซ่อนอยู่ในตัวเด็กนั้นยิ่งใหญ่และน่าอัศจรรย์ การเข้าใจถึงกลไกการปรับตัวและการวิวัฒนาการในระดับบุคคลนี้ จะช่วยให้เราสามารถส่งเสริมศักยภาพที่ไร้ขีดจำกัดของพวกเขา และเตรียมความพร้อมให้พวกเขากลายเป็นผู้ใหญ่ที่แข็งแกร่ง มีความสามารถ และพร้อมที่จะเผชิญกับโลกที่เปลี่ยนแปลงไปข้างหน้าได้อย่างมีประสิทธิภาพShonkoff, J. P., & Phillips, D. A. (Eds.). (2000). From neurons to neighborhoods: The science of early childhood development. National Academies Press.