# ทศภูมิ
ทศภูมิ หรือ โพธิสัตว์ทศภูมิ เป็นคติว่าด้วยลำดับการบรรุลธรรมของพระโพธิสัตว์ คำว่า "ภูมิ" แปลว่า "แผ่นดิน" แต่ในที่นี้หมายถึงลำดับขั้น หากเทียบกับฝ่ายเถรวาทคือคำว่า  "ภูมิธรรม"  ทศภูมิทั้ง 10 ลำดับ หรือ ภูมิทั้งสิบ (十地) ปรากฏอยู่ในแนวคิดของฝ่ายมหายาน และวัชรยาน โดยมีรายละเอียดเป็นพิเศษในอวตังสกสูตร หรือ พุทธาวตังสกะ มหาไวปุลยสูตร โพธิสัตวทศภูมิวรรค มีดังนี้

 ประมุทิตาภูมิ (歡喜地) พระโพธิสัตว์ปราโมทย์ยินดีที่มีดวงตาเห็นธรรมบ้างแล้ว และมีความยินดีในความไร้ทุกข์ของสัตว์ ภูมินี้บำเพ็ญหนักในทานบารมีพุทธาวตังสกะ มหาไวปุลยสูตร โพธิสัตวทศภูมิวรรคCompassion in Tibetan Buddhism, pp. 140-142.William Edward Soothill, Lewis Hodous. (1934.). A Dictionary of Chinese Buddhist Terms. Oxford. 
 วิมลาภูมิ (離垢地) พ้นแล้วจากมลทิน กล่าวคือ พระโพธิสัตว์ละมิจฉาจริยาได้เด็ดขาด ปฏิบัติแต่ในสัมมาจริยา แม้แต่ในความฝันก็ไม่กระทำเรื่องอกุศล ภูมินี้มีศีลบารมีเป็นใหญ่พุทธาวตังสกะ มหาไวปุลยสูตร โพธิสัตวทศภูมิวรรคIbid., pp. 193-194William Edward Soothill, Lewis Hodous. (1934.). A Dictionary of Chinese Buddhist Terms. Oxford. 
 ประภากรีภูมิ (發光地) ประหนึ่งว่าได้แสงโอภาสเผาผลาญอกุศลมูลเสียสิ้น กล่าวคือ พระโพธิสัตว์ทำลายอวิชาได้เด็ดขาด มีความอดทน (ตบะ) ทุกประการ ภูมินี้มีขันติบารมีเป็นใหญ่พุทธาวตังสกะ มหาไวปุลยสูตร โพธิสัตวทศภูมิวรรคIbid., p.204William Edward Soothill, Lewis Hodous. (1934.). A Dictionary of Chinese Buddhist Terms. Oxford. 
 อรจิษมตีภูมิ (焰慧地) พระโพธิสัตว์มีปัญญาเรืองรอง หลุดพ้นจากการยึดติด ประกาศภูมิรู้ชัด อีกทั้งยังมีความเพียรในการบำเพ็ญธรรม (สมาธิ) ภูมินี้มีวิริยะบารมีเป็นใหญ่พุทธาวตังสกะ มหาไวปุลยสูตร โพธิสัตวทศภูมิวรรคWongch'uk, vol. thi [119], p. 527.5.William Edward Soothill, Lewis Hodous. (1934.). A Dictionary of Chinese Buddhist Terms. Oxford.  
 สุทุรชยาภูมิ (難勝地) หมายความว่า ผู้อื่นชนะยาก ผู้อื่นนี้คืออกุศลทั้งปวงไม่อาจเอาชนะพระโพธิสัตว์โดยง่าย ทั้งยังแทงตลอดในอริยสัจจ์ 4 ภูมินี้มีญาณบารมีเป็นใหญ่พุทธาวตังสกะ มหาไวปุลยสูตร โพธิสัตวทศภูมิวรรคThe Precious Garland, p.85William Edward Soothill, Lewis Hodous. (1934.). A Dictionary of Chinese Buddhist Terms. Oxford. 
 อภิมุขีภูมิ (現前地) พระโพธิสัตว์บำเพ็ญยิ่งในปัญญาบารมี เพื่อรู้แจ้งเห็นชัดในปฏิจจสมุปบาท ภูมินี้มีปัญญาบารมีเป็นใหญ่ ระดับนี้พระโพธิสัตว์อาจเข้านิพพานได้แล้ว แต่ด้วยมหากรุณา เพื่อเกื้อหนุสัตว์โลก ทำให้ดำรงเพื่อเกื้อนหนุนสรรพสัตว์ต่อไปพุทธาวตังสกะ มหาไวปุลยสูตร โพธิสัตวทศภูมิวรรคWonch'uk (vol. thi [119], p. 531.1, มาจาก  Sutra on the Ten BhumisWilliam Edward Soothill, Lewis Hodous. (1934.). A Dictionary of Chinese Buddhist Terms. Oxford. 
 ทูรังคมาภูมิ (遠行地) พระโพธิสัตว์มีอุบายอันฉลาดแม้บำเพ็ญกุศลน้อย แต่ได้ผลแก่สรรพสัตว์มาก ภูมินี้มีอุบายบารมีเป็นใหญ่ นอกจากจากนี้ พระโพธิสัตว์ละสภาวะสาวกยาน กับปัจเจกโพธิยาน ซึ่งเป็นธรรมเครื่องกั้นพุทธภูมิ จึงได้ชื่อว่า ทูรังคมา คือ ก้าวไปไกลเกินกว่ายานอื่นพุทธาวตังสกะ มหาไวปุลยสูตร โพธิสัตวทศภูมิวรรค Wonch'uk (vol. thi [119], p. 532.6)William Edward Soothill, Lewis Hodous. (1934.). A Dictionary of Chinese Buddhist Terms. Oxford. 
 อจลาภูมิ (不動地) พระโพธิสัตว์มั่นคงไม่คลอนแคลน บำเพ็ญหนักในปณิธานบารมี ในระดับนี้พระโพธิสัตว์มีสถานะเท่าพระอรหันต์แล้ว ถือว่านิพานแล้ว จึงเรียว่า อารยะโพธิสัตว์ หรือพระโพธิสัตว์ผู้เป็นอริยะบุคคล แต่ยังดำรงขันธ์อยู่เพื่อกุศลแก่สรรพสัตว์พุทธาวตังสกะ มหาไวปุลยสูตร โพธิสัตวทศภูมิวรรคWilliam Edward Soothill, Lewis Hodous. (1934.). A Dictionary of Chinese Buddhist Terms. Oxford. 
 สาธุมตีภูมิ (善慧地) พระโพธิสัตว์แตกฉานในอภิญญา และปฏิสัมภิทาญาณ ภูมินี้บำเพ็ญหนักในพละบารมี สามารถแทงทะลุในยานทั้ง 3 คือ สาวกยาน ปัจเจกโพธิยาน และโพธิสัตว์ยาน สามารถวิสัชชนากังขาของสรรพสัตว์ได้ในวจีเดียวพุทธาวตังสกะ มหาไวปุลยสูตร โพธิสัตวทศภูมิวรรคSutra Explaining the Thought, p. 116.3.La Somme du Grand Vehicule d'Asanga, p. 208William Edward Soothill, Lewis Hodous. (1934.). A Dictionary of Chinese Buddhist Terms. Oxford. 
 ธรรมเมฆภูมิ (法雲地) พระโพธิสัตว์เหมือนหนึ่งเมฆล่องลอย ไร้การยึดติดในสภาวะใด บำเพ็ญหนักในญาณบารมีมีจิตอิสระ ไม่ติดในรูปธรรม นามธรรม บำเพ็ญหนักญาณบารมี ทั้งยังโปรดสรรพสัตว์ถ้วนทั่ว เหมือนฝนจากฟ้า หลั่งมาจากเมฆพุทธาวตังสกะ มหาไวปุลยสูตร โพธิสัตวทศภูมิวรรคThe Precious Garland, P. 87.William Edward Soothill, Lewis Hodous. (1934.). A Dictionary of Chinese Buddhist Terms. Oxford.