# อิหร่านสมัยกอญัร
{{Infobox country
| native_name            = 
| conventional_long_name = รักขิตประเทศอิหร่าน
| common_name            = อิหร่านสมัยกอญัร
| status                 = จักรวรรดิ
| year_start             = 1789
| year_end               = 1925
| date_start             = 
| date_end               = 31 ตุลาคม
| event_start            = สถาปนา
| event_end              = ราชวงศ์ถูกถอดถอน
| event5                 = การปฏิวัติรัฐธรรมนูญเปอร์เซีย
| date_event5            = 5 สิงหาคม 1906
| p1                     = Zand dynasty
| flag_p1                = Zand Dynasty flag.svg
| border_p1              = no
| p2                     = Kingdom of Kartli-Kakheti
| flag_p2                = Coat of arms of the Kingdom of Kartli-Kakheti.svg
| p3                     = อิหร่านสมัยอัฟชาร์
| flag_p3                = Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg
| border_p3              = no
| s1                     = อิหร่านสมัยปาห์ลาวี
| flag_s1                = State flag of Iran (1964–1980).svg
| image_flag             = State flag of Persia (1907–1933).svg
| flag                   = Flag of Iran#History
| flag_type              = ธงชาติ (1907–1933)
| image_coat             = Imperial Emblem of the Qajar Dynasty (Lion and Sun).svg
| symbol                 = Emblem of Iran#Early Modern Iran (16th to 20th centuries)
| symbol_type            = ตราแผ่นดิน
| image_map              = Map Iran 1900-en.png
| image_map_caption      = แผนที่อิหร่านสมัยกอญัรในศตวรรษที่ 19
| national_anthem        = (1873–1909)แซลอแมทีเยชอฮ์(สรรเสริญพระเจ้าชาห์)(1909–1925)'' สรรเสริญอริยรัฐอิหร่าน'| capital                = เตหะราน
| religion               = อิสลามชีอะฮ์ (ส่วนใหญ่)
| common_languages       = 
| government_type        = 
| title_leader           = กษัตริย์
| leader1                = 
| year_leader1           = 1789–1797 (องค์แรก)
| leader2                = อะห์หมัด ชาห์
| year_leader2           = 1909–1925 (สุดท้าย)
| deputy1                = ฮัจจี เอบรอฮีม ชีราซี
| deputy2                = เรซา ปาห์ลาวี
| year_deputy1           = 1795–1801 (คนแรก)
| year_deputy2           = 1923–1925 (คนสุดท้าย)
| title_deputy           = หัวหน้ารัฐบาล
| legislature            = 
| currency               = โทมัน (1789–1825)กีรอัน (1825–1925)علی‌اصغر شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، ته‍ران‌: انتشارات علمی، ۱۳۷۱، ص ۲۸۷
| footnotes              = 
}}อิหร่านสมัยกอญัร (Qajar Iran) หรือ จักรวรรดิกอญัร หรือชื่ออย่างเป็นทางการคือ รักขิตประเทศอิหร่าน  หรืออีกนามหนึ่งว่า อริยรัฐอิหร่าน  หมายถึงประเทศอิหร่านในช่วงที่ปกครองโดยราชวงศ์กอญัรระหว่างปี 1785–1925 

ราชวงศ์กอญัรถูกสถาปนาโดยพระเจ้าอะฆา มุฮัมมัด ชาห์ กอญัร ผู้นำชนเผ่ากอญัรซึ่งมีเชื้อสายเติร์ก เมืองหลวงในยุคกอญัรถูกย้ายมายังเตหะราน ซึ่งยังคงเป็นเมืองหลวงของอิหร่านมาจนถึงปัจจุบัน ราชวงศ์กอญัรพยายามรวมชาติให้เป็นปึกแผ่น แต่ต่อมาต้องเผชิญแรงกดดันจากจักรวรรดิรัสเซียและบริเตนอย่างต่อเนื่อง ตลอดคริสต์ศตวรรษที่ 19 อิหร่านสูญเสียดินแดนหลายส่วนให้แก่รัสเซียจากสงครามคอเคซัส และต้องยอมรับข้อตกลงที่เสียเปรียบทางการค้าและอธิปไตย ราชสำนักกอญัรยังเผชิญกับความเสื่อมถอยภายใน เช่น การทุจริต ความไร้ประสิทธิภาพของระบบราชการ และการลุกฮือของชนชั้นต่าง ๆ

สมัยกอญัรถือเป็นช่วงเริ่มต้นของความพยายามในการปฏิรูปประเทศ อิหร่านมีการพิมพ์หนังสือพิมพ์ จัดตั้งโรงเรียนแบบใหม่ และมีขบวนการเรียกร้องรัฐธรรมนูญ จนนำไปสู่ การปฏิวัติรัฐธรรมนูญอิหร่าน (1905–1911) ที่บีบให้ราชสำนักยอมก่อตั้งรัฐสภา ในที่สุด ราชวงศ์กอญัรถูกโค่นล้มโดย เรซา ข่าน ซึ่งต่อมาได้สถาปนาราชวงศ์ปาห์ลาวีในปี 1925 

การสถาปนา

บรรพบุรุษของราชวงศ์คือชนเผ่ากอญัรที่เคยรับราชการในกองทัพของราชวงศ์ซาฟาวิดAmanat, Abbas. Iran: A Modern History. Yale University Press, 2017, p. 145. หลังการล่มสลายของราชวงศ์ซาฟาวีในปี 1736 อิหร่านตกอยู่ในสภาพไร้ศูนย์กลางอำนาจกลาง มีสงครามภายในระหว่างขุนศึกหลายฝ่าย เช่นชนเผ่าอัฟชาร์ และชนเผ่าซันฎ์

ผู้นำคนสำคัญที่วางรากฐานราชวงศ์กอญัรคือ อะฆา มุฮัมมัด ผู้เป็นข่านของตระกูลหนึ่งในชนเผ่ากอญัร เขาได้รับการเลี้ยงดูในราชสำนักซาฟาวิดตอนปลาย และมีชื่อเสียงด้านความเด็ดขาดและความสามารถทางทหาร แม้จะถูกตอนตั้งแต่เยาว์วัยเพื่อป้องกันการแย่งอำนาจ แต่เขากลับเติบโตเป็นผู้นำที่แข็งแกร่งLambton, Ann K. S. Qajar Persia: Eleven Studies. I.B. Tauris, 1987, pp. 10–12. ซึ่งหลังจากราชวงศ์ซันฎ์อ่อนแอ เขาเริ่มรวบรวมดินแดนและจัดตั้งศูนย์กลางอำนาจใหม่ โดยอาศัยกำลังทหารและการวางอำนาจเชิงเครือญาติ เมื่อสามารถปราบปรามศัตรูทางเหนือและใต้ได้สำเร็จ เขาจึงประกาศสถาปนาตนเองเป็นชาห์แห่งอิหร่านในปี 1789 และทำพิธีราชาภิเษกที่เตหะรานในปี 1796 นับเป็นจุดเริ่มต้นของราชวงศ์กอญัรPerry, John R. “Agha Mohammad Khan Qajar.” Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 6, 1984.

ราชวงศ์กอญัรพยายามฟื้นฟูโครงสร้างรัฐของอิหร่านหลังยุคความวุ่นวาย โดยวางรากฐานระบบราชการ การเก็บภาษี และความสัมพันธ์ระหว่างแคว้นต่าง ๆ ภายใต้แนวคิด "มะมาเลกมะห์รูเซห์ เย อีราน"''' (รักขิตประเทศอิหร่าน) ซึ่งเน้นว่าราชสำนักมีบทบาทเป็นผู้อารักขารัฐมากกว่าผู้ปกครองแบบเบ็ดเสร็จFloor, Willem. Titles and Emoluments in Safavid Iran. Mage Publishers, 2008, pp. 238–240. พระเจ้าอะฆา มุฮัมมัด ชาห์ มีเป้าหมายที่ชัดเจนในการฟื้นฟูดินแดนเก่าของภายใต้ราชวงศ์ซาฟาวิด โดยเฉพาะจอร์เจีย ซึ่งเป็นดินแดนยุทธศาสตร์ในคอเคซัส

 การบุกยึดจอร์เจียและแถบคอเคซัส 

ภายหลังจากการเสด็จสวรรคตของชาห์นาเดอร์ อาณาจักร Kartli และ Kakheti ได้ปลดแอกจากการปกครองของชาวอิหร่าน และรวมตัวเป็นราชอาณาจักร Kartli-Kakheti ภายใต้การปกครองของกษัตริย์นาม Heraclius II (Erekle II) ในปี 1762 ซึ่งระหว่างปี 1747 ถึง 1795 Erekle สามารถรักษาเอกราชไว้ได้ตลอดยุคของราชวงศ์แซนด์ เนื่องจากเกิดความวุ่นวายภายในอิหร่าน ต่อมาในปี 1783 Heraclius ได้นำอาณาจักรของพระองค์เข้าเป็นรัฐในอารักขาของจักรวรรดิรัสเซียโดยสนธิสัญญา Georgievsk ในช่วงทศวรรษท้ายๆของศตวรรษที่ 18 จอร์เจียได้กลายเป็นตัวแปรสำคัญของความสัมพันธ์ระหว่างรัสเซียและอิหร่าน ไม่เหมือนในรัชสมัยของปีเตอร์มหาราช แคทเธอรีนมหาราชินี ผู้ปกครองรัสเซียในเวลาต่อมา มองจอร์เจียเป็นจุดยุทธศาสตร์สำหรับนโยบายในภูมิภาคคอเคซัสของพระนาง และใช้จอร์เจียเป็นฐานปฏิบัติการต่อต้านอิหร่านและจักรวรรดิออตโตมัน ซึ่งทั้งคู่เป็นคู่แข่งทางภูมิรัฐศาสตร์ที่มีชายแดนติดต่อกับรัสเซียโดยตรง ยิ่งไปกว่านั้น เป็นแนวคิดที่ดีหากจะมีท่าเรือเพิ่มบนชายฝั่งจอร์เจียซึ่งติดต่อทะเลดำ กองทหารรักษาการณ์ของรัสเซียจำนวนสองกองพัน พร้อมด้วยปืนใหญ่สี่กระบอก ยาตราเข้าสู่เมืองทบิลีซีในปี 1784 แต่ก็ได้ถอนทัพออก เนื่องจากการประท้วงอย่างรุนแรงของชาวจอร์เจียน เมื่อรัสเซียก่อสงครามต่อจักรวรรดิออตโตมันในปี 1787 ก็ได้เริ่มบุกจากแนวหน้าที่อื่น

 การปฏิวัติรัฐธรรมนูญ 

 การล่มสลายของราชวงศ์