# สมเด็จพระวรราชินี (แป้น)
สมเด็จพระวรราชินีบรมบพิตร (พ.ศ. 2356 – 27 มิถุนายน พ.ศ. 2438) พระนามเดิม แป้น เป็นพระเทพีในสมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี และเป็นพระวรราชมารดาในพระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร

 พระราชประวัติ 
 พระชนม์ชีพช่วงต้นและครอบครัว
สมเด็จพระวรราชินีบรมบพิตร ประสูติเมื่อปีกุน สัปตศกเขมรสมัยหลังพระนคร, หน้า 71 มีพระนามเดิมว่า แป้น เป็นธิดาคนหนึ่งของพระยาสุภาธิบดี (โตจ)ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา, หน้า 227-228พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 3, หน้า 177 มีพระเชษฐารับราชการในราชสำนักกัมพูชา คนหนึ่งชื่อเหม เป็นมหาดเล็ก อีกคนชื่อเอก เป็นที่ออกญาราชเดชะราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา, หน้า 330 และมีพระขนิษฐาไม่ปรากฏนามเดิมอีกคนหนึ่ง ซึ่งภายหลังได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นเจ้านายฝ่ายใน มีพระนามว่า สมเด็จพระมาตุจฉา กัมพูชาธิบดี อนุราชมาตรังศิริสุนทร ธรรมจารี นิสัตตะละหฤไทย อโนปมัยบุญญการกุศล อุดมบรมบพิตร สัมฤทธิทีฆายุวัณณะสุขะพละ เพราะเป็นพระมาตุจฉาของพระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร

 รับราชการฝ่ายใน 
พระยาสุภาธิบดีถวายแป้นบุตรสาวแก่สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี หรือนักองค์ด้วง ช่วงสยามทำสงครามกับญวนที่เมืองพนมเปญเมื่อ พ.ศ. 2376 เบื้องต้นทรงเข้ารับราชการเป็นบาทบริจาริกาในตำแหน่งพระสนมชั้นแม่นาง ตามเสด็จนักองค์ด้วงเมื่อครั้งประทับอยู่วังเจ้าเขมรในกรุงเทพมหานครราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา, หน้า 186 จากการที่พระองค์ตามเสด็จพระสวามีไปกรุงเทพมหานคร ทำให้พระองค์มีความเป็นอยู่อย่างชาวสยาม บางแหล่งข้อมูลระบุว่าครอบครัวของพระองค์เป็นชาวสยาม ต่อมาได้ตามเสด็จไปประทับที่ตำหนักหลวง เมืองมงคลบุรี ช่วง พ.ศ. 2376–2380 (ปัจจุบันคือวัดหลวงสีสุวัตถิ์รัตนาราม จังหวัดบันทายมีชัย ประเทศกัมพูชา)

สมเด็จพระวรราชินีประสูติการพระราชโอรส-ธิดาสามพระองค์ คือ 
 พระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร (พ.ศ. 2377–2447) พระนามเดิม นักองค์จรอเลิ้ง หรือราชาวดีราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา, หน้า 261 ต่อมาเสวยราชสมบัติกรุงกัมพูชาสืบพระราชบิดาพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 3, หน้า 307
 พระองค์เจ้าจงกลนี (พ.ศ. 2382–2445) ต่อมาเป็นพระชายาในพระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์ พระเชษฐาต่างมารดาราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา, หน้า 294
 พระองค์เจ้าเกสร (พ.ศ. 2383–2452)

หลังสมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดีขึ้นเสวยราชสมบัติกรุงกัมพูชาแล้ว ทรงตั้งพระนามแก่เจ้านายฝ่ายในและบรรดาศักดิ์บาทบริจาริกาในราชสำนักทั้งหมด ทรงพระกรุณาพระราชทานพระนามแก่นักนางแป้น เป็น พระปิโยพระบรมท้าวธิดา ในตำแหน่งพระเทพี คู่กับนักนางเภา ที่ทรงพระกรุณาพระราชทานพระนามว่า พระปิโยพระบรมอัจฉราอับศรราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา, หน้า 267-268

 พระวรราชินี 
ต่อมาพระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร พระโอรสขึ้นเสวยราชสมบัติต่อจากสมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี ก็สถาปนาพระนามพระวรราชมารดาขึ้นเป็น พระปิโยพระบรมชาติกระษัตรี เมื่อคราวพระองค์เจ้าวัตถาและพระองค์เจ้าศิริวงษ์ทรงก่อการกบฏช่วง พ.ศ. 2404 พระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตารเกรงว่าทัพของข้าศึกจะตีอุดงฦๅไชยแตก จึงทรงนำพระปิโยพระบรมชาติกระษัตรี และบาทบริจาริกาที่เป็นหญิงทั้งหมดลงเรือหนีไปเมืองพระตะบอง เหลือแต่สมเด็จพระหริราชรัตไนไกรแก้วฟ้า (พระองค์เจ้าศรีสวัสดิ) กับสมเด็จพระวรราชินี (รศ) และสมเด็จพระราชธิดาอีกสองพระองค์ ยังคงประทับอยู่ในพระราชวังอุดงฦๅไชยเพื่อเฝ้าพระบรมศพสมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดีราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา, หน้า 312

พ.ศ. 2408 พระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตารโปรดให้จัดพระราชพิธีอภิเษกพระหิรัญบัตรสมเด็จพระมาตุจฉาและสมเด็จพระมารดาในพระองค์ โดยเฉพาะสมเด็จพระราชมารดานั้น เฉลิมพระนามว่า สมเด็จพระวรราชินี กัมพูชาธิบดี ราชมารดา ศิริสุนทร ธรรมจาริยา เมตตาสัตตะละหฤไทย อโนปมัยบุญญการกุศล มงคลรัตนขัติยประสิทธิ พิพิธมไหสุรสมเหศวร สุชาตชาตา มหากระษัตรีอุดมบพิตร สัมฤทธิทีฆายุวัณณะสุขะพละราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา, หน้า 332-333

สมเด็จพระวรราชินีบรมบพิตรสวรรคตเมื่อ 27 มิถุนายน พ.ศ. 2438 สิริพระชนมายุ 81 พรรษา พระอัฐิถูกบรรจุภายในพระเจดีย์สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี บนเขาพระราชทรัพย์ อำเภอพญาฦๅ จังหวัดกันดาล เคียงข้างพระสวามี และสมเด็จพระวรราชินี (เภา)เขมรสมัยหลังพระนคร, หน้า 68ศิลปะเขมร, หน้า 151

 พระราชอำนาจ 
หลังสมเด็จพระมไหยิกา ขัติยาวงษ์ศิริเสโฐวโรดม เสวยทิวงคต เมื่อ พ.ศ. 2408 พระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตารมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้ขุนนางที่ขึ้นตรงต่อสมเด็จพระมไหยิกาไปขึ้นต่อสมเด็จพระวรราชินี (แป้น) ทั้งหมดราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา, หน้า 335 สมเด็จพระวรราชินีมีพระราชอำนาจเบ็ดเสร็จในการแต่งตั้งข้าราชการสำรับจัตวาฝ่ายพระท้าวทำเนียบนาม ภาคที่ 3 ตำราทำเนียบบันดาศักดิ์กรุงกัมพูชา, หน้า 28-30 ใน ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา ระบุว่า มีเจ้าเมืองที่ขึ้นต่อพระองค์สามคนปกครองสามจังหวัด ได้แก่จังหวัดเปร๊ยเวง อันลงราช และมุขกำปูลราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา, หน้า 277 ส่วน ตำราเทียบบันดาศักดิ์กรุงกัมพูชา ระบุเนื้อหาใกล้เคียงกันว่า มีเจ้าเมืองสามคนเป็นข้าราชการสำรับจัตวาขึ้นตรงต่อพระท้าว ได้แก่ เมืองไพรกะดี ขึ้นตรงต่อพระยาธิบดีเสนา เมืองมุกกำปูน ขึ้นตรงต่อพระยาวงศานุรักษ์ และเมืองอันลงราช ขึ้นตรงต่อพระยาบวรราชทำเนียบนาม ภาคที่ 3 ตำราทำเนียบบันดาศักดิ์กรุงกัมพูชา, หน้า 34 พระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร พระราชโอรส มีนโยบายต่อต้านสยามและสนับสนุนฝรั่งเศสอย่างแข็งขัน ผิดกับสมเด็จพระวรราชินี (แป้น) ซึ่งเป็นผู้นำของราชสำนักฝ่ายในของกัมพูชาที่ทรงอิทธิพล ทรงแสดงตัวว่าทรงเป็นแกนนำกลุ่มนิยมสยาม และคอยสนับสนุนกลุ่มกบฏ หนึ่งในนั้นคือพระองค์เจ้าดวงจักร พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร ที่ประสูติแต่พระแม่นางสุชาติบุปผา ซึ่งบาทบริจาริกานางนี้เป็นนางข้าหลวงเดิมของสมเด็จพระวรราชินีมาก่อน

เมื่อสมเด็จพระวรราชินี (แป้น) ถึงแก่พิราลัย ก็ไม่มีการแต่งตั้งขุนนางสำรับจัตวาฝ่ายพระท้าวอีกต่อไปทำเนียบนาม ภาคที่ 3 ตำราทำเนียบบันดาศักดิ์กรุงกัมพูชา, หน้า 2