# พระยาพิมพิสารราชา
พระยาพิมพิสารราชา หรือ เจ้าหลวงพิมพิสาร ทรงเป็นเจ้าผู้ครองนครแพร่ องค์ที่ 4 แห่งราชวงศ์แสนซ้าย ตรงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงครองนครแพร่ต่อจากพระยาอินทวิไชยผู้เป็นราชมาตุลา

พระประวัติ

พระยาพิมพิสารราชา หรือ เจ้าหลวงพิมพิสาร มีนามเดิมว่า เจ้าพิมพิสาร ประสูติเมื่อปี พ.ศ. 2354 เป็นโอรสของพระยาวังขวา (เฒ่า) กับแม่เจ้าปิ่นแก้ว น้องสาวของ พระยาแสนซ้าย เจ้าเมืองแพร่ แต่ในหนังสือเชื้อสายเจ้าหลวงเมืองแพร่ 4 สมัย เรียบเรียงโดยบัวผิว วงศ์พระถาง เจ้าไข่มุกต์ ประชาศรัยสรเดช และ ร.ต.ดวงแก้ว รัตนวงศ์ ระบุว่า เป็นพระธิดาพระยาเทพวงศ์ เจ้าผู้ครองนครแพร่ องค์ที่ 1 กับแม่เจ้าสุชาดา และเป็นพระขนิษของพระยาอินทวิไชย เจ้าผู้ครองนครแพร่ องค์ที่ 3

เจ้าพิมพิสาร ได้รับราชการมีบรรดาศักดิ์เป็นที่ พระยาราชวงศ์เมืองแพร่ ครั้นเมื่อ พระยาอินทวิไชย เจ้าผู้ครองนครแพร่ องค์ที่ 3 ผู้เป็นราชมาตุลาถึงแก่พิราลัยในปี พ.ศ. 2390 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหากษัตริย์ไทย รัชกาลที่ 3 แห่งราชวงศ์จักรี จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ตั้งเป็น …"พระยาพิมพิสารราชา พระยาแพร่"… ขณะมีชันษาได้ 34 ปี ต่อมาเมื่อครั้งที่ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหากษัตริย์ไทย รัชกาลที่ 4 แห่งราชวงศ์จักรี เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติบรมราชาภิเศก เมื่อปี พ.ศ. 2394 พระยาพิมพิสารราชา เจ้าเมืองแพร่ ไม่ได้ลงไปร่วมพระราชพิธี จึงไม่ได้รับพระราชทานสถาปนาเชื้อวงศ์ขึ้นเป็นเจ้าอย่าง เจ้านครเชียงใหม่, เจ้านครลำพูน, เจ้านครลำปาง, และเจ้านครเมืองน่าน

พระยาพิมพิสารราชา ทรงเป็นเจ้าหลวงที่ปลูกฝังนิสัยเรื่องการประหยัด และการรู้จักประมาณตนแก่ชาวเมืองแพร่เป็นอย่างดี ดังมีเรื่องเล่ากันว่า หม้อน้ำที่ท่านตั้งไว้ข้างถนนสำหรับผู้สัญจรนั้น จะมีกระบวยใหญ่และกระบวยเล็กอย่างละ 1 อัน หากใครใช้กระบวยใหญ่ตักดื่มน้ำแล้ว เทน้ำที่เหลือทิ้ง หรือใช้กระบวยเล็กตักดื่มซ้ำเมื่อไม่อิ่ม ต่างก็โดนก๋งยิง (เป็นอาวุธที่ใช้ลูกหินขนาดเล็กเป็นกระสุนสามารถทำให้เจ็บตัวหรือเป็นแผลได้) ด้วยเหตุผลที่ว่าไม่รู้จักประมาณตนเอง หรือไม่ประหยัด นอกจากนี้เจ้าหลวงพิมพิสารยังมีกิจการค้าไม้สัก ทำรายได้เข้าเมืองแพร่นับหลายล้านบาทต่อปี ทำให้เศรษฐกิจในเมืองแพร่มีความต่อเนื่องและเป็นไปได้ดี และพระองค์ยังทรงบูรณะวัดหลวง เมืองนครแพร่ในปี พ.ศ. 2416

พิราลัย

พระยาพิมพิสารราชา เจ้าเมืองแพร่ ถึงแก่พิราลัย เมื่อวันที่ 19 ตุลาคม พ.ศ. 2429 (แรม ๗ ค่ำ เดือน ๑๑ ปีจอ) เวลาบ่าย 5 โมง สิริชนมายุได้ 74 วัสสา

พระราชทานเพลิงศพ

เมื่อวันที่ 13 สิงหาคม พ.ศ. 2430 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหากษัตริย์ไทย รัชกาลที่ 5 แห่งราชวงศ์จักรี ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานเครื่องไทยทาน แลหีบศิลาน่าเพลิง ขึ้นไปพระราชทานเพลิงศพ พระยาพิมพิสารราชา เจ้าเมืองแพร่ ครั้นต่อมาเมื่อวันที่ 11 มิถุนายน พ.ศ. 2431 เวลาเช้าชักศพ พระยาพิมพิสารราชา เจ้าเมืองแพร่ เข้าโรงทิมริมน้ำยม ได้ทำบุญให้ทานแล้ว ต่อมาเมื่อวันที่ 15 มิถุนายน พ.ศ. 2431 เวลาบ่ายได้เชิญหีบศิลาน่าเพลิงตั้งที่สมควร พระยาอุปราชญาติพี่น้องพระยาลาวท้าวแสน กราบถวายบังคมลงมา ต่อใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท แล้วตีศิลาน่าเพลิงจุดธูปเทียนเผาศพ พระยาพิมพิสารราชา เสร็จแล้วขอพระราชทานถวายพระราชกุศลราชกิจจานุเบกษา,หัวเมืองบอกถวายพระราชกุศลเผาศพ และขอตั้งตำแหน่ง ๒๒ ส.ค. ๒๔๓๐ เล่ม ๔ ตอนที่ ๒๐ หน้า ๑๕๕

 ราชโอรส-ธิดา
พระยาพิมพิสาร มีพระชายา และราชโอรส-ธิดา ดังนี้
 แม่เจ้าแก้วไหลมาราชเทวี (พบหลักฐานในแผ่นศิลา-จารึกที่วัดหลวง) แต่ไม่ปรากฏมีว่าราชบุตร ด้วยกันหรือไม่
แม่เจ้าธิดาเทวี (ธิดาเจ้าหนานคัมภีระ) มีราชโอรส-ธิดา 4 พระองค์ คือ
 เจ้าบัวไข สมรสกับ เจ้าหนานไชยลังกา (บุตรพระวังขวา (เจ้าหนานคำแสน) กับเจ้าบัวเขียว) ไม่มีบุตร
 เจ้าเบาะ สมรสกับ พระยาอุปราช (เจ้าหัวหน้า) มีโอรส-ธิดา 2 คน
เจ้าฟองคำ สามีไม่ทราบนาม
เจ้าน้อยทวงศ์ สมรสกับเจ้าขันคำ รสเข้ม (ไม่มีบุตร)
 แม่เจ้าอินทร์ลงเหลา เสกสมรสกับเจ้าหนานศรีทิ (เจ้านายเมืองน่าน) มีโอรส-ธิดา 3 คน
เจ้าน้อยศรีเมือง หงส์ยี่สิบสาม
แม่เจ้าฟอง บรรเลง สมรสกับนายหนานแสน บรรเลง โยมมารดา-บิดา พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (ฟู อตฺตสิโว) อดีตเจ้าคณะตรวจการภาค 4 และ 5
แม่เจ้าแก้วเหลี่ยมเพชร
เจ้าน้อยเทพวงศ์ ต่อมาคือ เจ้าพิริยเทพวงษ์ เจ้าผู้ครองนครแพร่องค์สุดท้าย
แม่เจ้าคำใย้เทวี มีโอรส 1 พระองค์ คือ
 พระสุริยะจางวาง (น้อยมหาอินทร์ สารศิริวงศ์) เจ้าสุริยะจางวางนครแพร่ เสกสมรส 4 ครั้ง
สมรสครั้งที่ 1 กับแม่เจ้าสุชาดา (ไม่มีบุตร)
สมรสครั้งที่ 2 กับหม่อมฟองแก้ว มีธิดา 1 คน คือ
 เจ้าบุญนำ วังซ้าย (สารศิริวงศ์)
สมรสครั้งที่ 3 กับหม่อมเป็ง มีโอรส 1 คน คือ 
 เจ้าน้อยคำ สารศิริวงศ์
สมรสครั้งที่ 4 กับหม่อมแก้ว มีโอรส 1 คน คือ
 เจ้าน้อยเป็ด สารศิริวงศ์
หม่อมจันทร์ (พบชื่อในประวัติพญาพรหมโวหาร) ไม่ปรากฏว่ามีราชบุตรด้วยกันหรือไม่

 พระอิสริยยศ 

 พ.ศ. 2356  เจ้าพิมพิสาร
 ก่อน พ.ศ. 2390 พระยาราชวงศ์
 พ.ศ. 2390 - พ.ศ. 2429 พระยานครแพร่

 ราชตระกูล