# มณฑลอุดร
มณฑลอุดร หรือ มณฑลลาวพวน ก่อตั้งเมื่อ พ.ศ. 2433 จากหัวเมืองลาวฝ่ายเหนือ ซึ่งตั้งอยู่บริเวณริมฝั่งแม่น้ำโขง (ปัจจุบันคือ จังหวัดหนองคาย) ต่อมาสยามได้เสียดินแดนฝั่งขวาแม่น้ำโขงให้แก่ฝรั่งเศส หัวเมืองลาวฝ่ายเหนือ จึงต้องย้ายที่ตั้งหัวเมืองลงมาจากฝั่งแม่น้ำโขง 50 กิโลเมตร เนื่องจากทางการสยามได้ทำสัญญากับฝรั่งเศส ให้ทั้งสองฝ่ายตั้งกองกำลังห่างจากแนวเขตแดนระยะทาง 50 กิโลเมตร พระเจ้าน้องยาเธอ พลตรี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม จึงย้ายมาตั้งอยู่บริเวณบ้านเดื่อหมากแข้ง ต่อมาไม่นานเปลี่ยนเป็น มณฑลลาวพวน และเปลี่ยนชื่อใหม่เป็น มณฑลอุดร มีที่ตั้งบริเวณบ้านเดื่อหมากแข้ง จังหวัดอุดรธานี ในปัจจุบัน โดยมีพระเจ้าน้องยาเธอ พลตรี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม เป็นข้าหลวงใหญ่มณฑลอุดร

 ประวัติ 

 ยุคหัวเมืองลาวฝ่ายเหนือ 
ก่อน พ.ศ. 2436 (ร.ศ. 112) ประกอบได้ด้วยหัวเมืองเอก 16 เมือง ส่วนหัวเมืองโท ตรี จัตวา 36 หัวเมือง รวมขึ้นอยู่ในหัวเมืองเอกที่ขึ้นตรงต่อกรุงเทพฯ ดังต่อไปนี้

เมืองเอกเมืองโท ตรี จัตวาหมายเหตุ1.เมืองหนองคายเวียงจันทน์, เชียงคาน, พานพร้าว, ธุรคมสิงห์สถิตย์, กุมภวาปี, รัตนวาปี 6 เมือง2.เมืองเชียงของแสน, พาน, งัม, ซุย, จิม5 เมือง3.เมืองบริคัณฑนิคมประซุม1 เมือง4.เมืองนครพนมวัง, เรณูนคร, รามราช, อาจสามารถ, อากาศอำนวย5 เมือง5.เมืองคำม่วนมหาชัยกองแก้ว, ชุมพร, วังมน, หาง4 เมือง6.เมืองสกลนครกุสุมาลมณฑล, พรรณานิคม, วาริชภูมิ, สว่างแดนดิน, โพธิไพศาล, จำปาชนบท, วานรนิวาส7 เมือง7.เมืองมุกดาหารพาลุกากรภูมิ, หนองสูง2 เมือง8.เมืองบุรีรัมย์นางรอง, ตะลุง, พุทไธสง3 เมือง9.เมืองขอนแก่นชลบถวิบูลย์, ภูเวียง, มัญจาคีรี, คำทองน้อย4 เมือง10.เมืองหล่มศักดิ์เลย1 เมือง11.เมืองโพนพิสัย - -12.เมืองชัยบุรี (บึงกาฬ) - -13.เมืองท่าอุเทน - -14.เมืองกุมลาสัย - -15.เมืองหนองหานใหญ่ - -16.เมืองคำเกิด - -

 ยุคมณฑล 
พ.ศ. 2436 (ร.ศ.112) ดินแดนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงตกไปเป็นของฝรั่งเศส จึงต้องย้ายศูนย์บัญชาการมณฑลลาวพวนที่ตั้งอยู่ ณ บริเวณเมืองหนองคาย ลงมาทางใต้จนถึง "บ้านเดื่อหมากแข้ง" ในวันที่ 18 มกราคม พ.ศ. 2436 โดยพระเจ้าน้องยาเธอ พลตรี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม ข้าหลวงใหญ่มณฑลลาวพวน ทรงเห็นว่าที่นี่มีชัยภูมิเหมาะสมอุดมสมบูรณ์ด้วยแหล่งน้ำ จึงทรงตัดสินพระทัยสร้างแปงเมือง ณ ที่นี้ และได้ทำหนังสือกราบทูลไปยังพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงทราบ ซึ่งพระองค์ ทรงเห็นชอบที่ตั้งกองบัญชาการมณฑลลาวพวนแห่งใหม่นี้ โดยมีเมืองในเขตปกครองเหลืออยู่เพียง 6 เมือง คือ 
 เมืองอุดรธานี 
 เมืองขอนแก่น 
 เมืองนครพนม 
 เมืองสกลนคร 
 เมืองหนองคาย 
พ.ศ. 2442 ได้มีการขอเปลี่ยนชื่อมณฑลลาวพวนเป็นมณฑลฝ่ายเหนือ คือให้เรียกชื่อตาม ภูมิประเทศเพื่อมิให้เกิดความรู้สึกแบ่งแยกเชื้อชาติไทย - ลาว - เขมร และปี พ.ศ. 2443 ขอเปลี่ยนชื่อมณฑลจากมณฑลฝ่ายเหนือเป็นมณฑลอุดร โดยมีเมืองในเขตปครองทั้งหมด 12 เมือง คือ 
 เมืองหนองคาย 
 เมืองหนองหาน 
 เมืองขอนแก่น 
 เมืองชลบถวิบูลย์ 
 เมืองหล่มสัก 
 เมืองกมุทาสัย 
 เมืองสกลนคร 
 เมืองชัยบุรี 
 เมืองโพนพิสัย 
 เมืองท่าอุเทน 
 เมืองนครพนม 
 เมืองมุกดาหาร
พ.ศ. 2453 พระเจ้าน้องยาเธอ พลตรี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม ข้าหลวงใหญ่มณฑลอุดร ได้แบ่งพื้นที่การปกครองในมณฑลใหม่ ออกเป็น "บริเวณ" มีข้าหลวงบริเวณเป็นผู้ปกครองขึ้นตรงต่อข้าหลวงเทศาภิบาลมณฑลอุดร โดแบ่งออกเป็น 5 บริเวณ ดังนี้

บริเวณเมืองที่ว่าการบริเวณ1.บริเวณหมากแข้งบ้านหมากแข้ง, เมืองหนองคาย, เมืองหนองหาน, เมืองกุมภวาปี, เมืองกุมุทาสัย, เมืองโพนพิสัย และเมืองรัตนวาปีบ้านหมากแข้ง2.บริเวณพาชีเมืองขอนแก่น, เมืองชลบถิบูลย์ และเมืองภูเวียงเมืองขอนแก่น3.บริเวณธาตุพนมเมืองนครพนม, เมืองชัยบุรี, เมืองท่าอุเทน และเมืองมุกดาหารเมืองนครพนม4.บริเวณสกลนครเมืองสกลนครเมืองสกลนคร5.บริเวณน้ำเหืองเมืองเลย, เมืองบ่อแตน และเมืองแก่นท้าวเมืองเลย
พ.ศ. 2476 ภายหลังจากเปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ มาเป็นระบอบประชาธิปไตย จึงได้ยุบเลิกมณฑลต่าง ๆ ทั่วราชอาณาจักร ให้มีฐานะเป็นจังหวัดเท่าเทียมกัน ขึ้นตรงต่อกระทรวงมหาดไทยจนถึงปัจจุบัน