# ฐานันดรศักดิ์เจ้านายฝ่ายเหนือ
ฐานันดรศักดิ์เจ้านายฝ่ายเหนือ หมายถึง ระบบชั้น และชั้นยศของเจ้านายประเทศราชฝ่ายเหนือ ซึ่งประกอบด้วยนครเชียงใหม่ นครลำปาง นครลำพูน นครน่าน และนครแพร่

 สมัยอาณาจักรล้านนา 
ในสมัยอาณาจักรล้านนา มีกษัตริย์และราชวงค์สืบทอดกันมายาวนาน 
 พญา หมายถึง พระเจ้าแผ่นดิน พระมหากษัตริย์ เจ้าอยู่หัว เช่น พญามังราย ปฐมกษัตริย์ราชอาณาจักรล้านนา พญาญี่บากษัตริย์แห่งลำพูนพงศาวดารโยนก, หน้า 267
 ขุน เช่น ขุนเครือผู้ครองเมืองพร้าว
 ท้าว เช่น ท้าวน้ำท่วมผู้ครองเมืองฝางและเมืองเชียงตุง ท้าวช้อยผู้ครองเมืองฝางพระเจ้าติโลกราชผู้ครองเมืองพร้าว
 เจ้าหลวง
 เจ้าป้อ เช่น เจ้าป้อประตูผา กษัตริย์เมืองงาว
เจ้านายฝ่ายหญิง มีพระอิสริยยศ ดังนี้
 มหาเทวี หมายถึง สมเด็จพระราชชนนีพันปีหลวง 
 เทวี หมายถึง สมเด็จพระราชินี เช่น พระนางยสุนทราเทวี, พระนางติโลกจุฑาเทวี

 สมัยเข้าเป็นประเทศราชของสยาม 
 พระเป็นเจ้าทั้งสาม 
ชาวยวนตั้งแต่สมัยอาณาจักรล้านนาเรียกเจ้าผู้ครองนครว่าพญา (พงศาวดารสยามสะกดว่าพระยา)พงศาวดารโยนก, หน้า 267 ต่อมาจึงมีตำแหน่งพระมหาอุปราชเรียกว่าเจ้าหอหน้าตำนานวังน่า, หน้า 1

ปี พ.ศ. 2325 เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชขึ้นครองราชย์ พระยากาวิละเจ้าเมืองนครลำปางได้พาพี่น้องลงมาเข้าเฝ้าสวามิภักดิ์ จึงโปรดเกล้าฯ เลื่อนพระยากาวิละขึ้นเป็นพระยาวชิรปราการเจ้าเมืองนครเชียงใหม่ พร้อมทั้งตั้งเจ้าธรรมลังกาเป็นพระยาอุปราชนครเชียงใหม่ และเจ้าคำฟั่นเป็นพระยารัตนหัวเมืองแก้วพงศาวดารโยนก, หน้า 425 "ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่" เรียกเจ้านายทั้งสามพระองค์นี้ว่าพระเป็นเจ้าทั้ง 3 พระองค์พี่น้องตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ ฉบับ
 เชียงใหม่ 700 ปี, หน้า 126 โดยพระยาอุปราชเป็นวังหน้าและพระยารัตนะหัวเมืองแก้วเป็นวังหลังตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ ฉบับ เชียงใหม่ 700 ปี, หน้า 134

 เจ้าขันห้าใบ 
ในปี พ.ศ. 2366 พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ตั้งตำแหน่ง พระยาเมืองแก้ว ประจำนครเชียงใหม่เป็นครั้งแรกพงศาวดารเมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูนไชย, หน้า 91-92 ต่อมาในปี พ.ศ. 2369 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ตั้งตำแหน่ง พระยาเมืองแก้ว และ พระยาราชบุตร ขึ้นสำหรับนครลำปางและนครลำพูนพงศาวดารเมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูนไชย, หน้า 99 ทำให้เกิดตำแหน่ง "เจ้าขันห้าใบ" ขึ้นเป็นครั้งแรกในนครลำปางและนครลำพูน ต่อมาในปี พ.ศ. 2386 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ตั้งเจ้าขันห้าใบของ เมืองพะเยา เมืองเชียงราย เมืองงาวด้วยพงศาวดารเมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูนไชย, หน้า 104 

ในปี พ.ศ. 2398 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เลื่อนยศเจ้าขันห้าใบของหัวเมืองประเทศราชอันใหญ่ ได้แก่ นครเชียงใหม่, นครลำปาง และนครลำพูน จากพระยาขึ้นเป็น "เจ้า" ทั้ง 3 นคร ในส่วนของเมืองขึ้นให้คงเป็นพระยาอยู่ตามเดิมพงศาวดารเมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูนไชย, หน้า 109-112 และในปีต่อมาเจ้าขันห้าใบของนครน่าน ก็ได้รับการโปรดเกล้าฯ ให้เป็นขึ้น "เจ้า" ด้วยเช่นกันเจ้านายฝ่ายเหนือ และตำนานรักมะเมียะ, หน้า 43

เจ้าขันห้าใบ ประกอบด้วย เจ้านายระดับสูง 5 ตำแหน่ง ดังนี้เจ้านายฝ่ายเหนือ และตำนานรักมะเมียะ, หน้า 84-85
 เจ้านคร หรือ เจ้าหลวง หรือ เจ้าหอคำ หมายถึง เจ้าผู้ครองนคร มีอำนาจเฉกเช่นพระมหากษัตริย์ โดยมีพานทองกลมเครื่องในพร้อมเป็นเครื่อยศ เจ้าหลวงที่ทรงอำนาจมากจะเรียกว่า เจ้ามหาชีวิต ดังข้าราชการอังกฤษที่เดินทางมาติดต่อกับเจ้านายล้านนาพบว่า เจ้าหลวงนั้นเป็น"...ผู้นำอิสระที่มีอำนาจเหนือคนในบังคับของตนและเหนือทรัพย์สินรายได้ เป็นผู้สร้างและบังคับใช้กฎหมาย ควบคุมวัดวาอารามและมีพระสงฆ์เป็นผู้รับใช้ ไม่มีกองทัพบกหรือกองทัพเรือ แต่ถ้ามีก็จะอยู่ภายใต้อำนาจพระองค์..." U.K., Hilderbrand's Report. F.O. 625/10/157. 15 Febuary. 1875.
 เจ้าอุปราช หรือ เจ้าหอหน้า มีพานทองคำเหลี่ยมเครื่องพร้อมเป็นเครื่องยศ และเป็นเจ้านายที่ทรงอิทธิพลมากกว่าเจ้านายองค์อื่น ๆ บางครั้งเจ้าหอหน้าบางองค์ มีอิทธิพลเหนือเจ้าหลวงด้วย ในยามที่เจ้าหลวงไม่ได้ประทับในนครหลวง ประชวร หรือถึงแก่พิราลัย ระหว่างรอการแต่งตั้งเจ้าหลวงองค์ใหม่ เจ้าหอหน้าจะทำหน้าที่แทน ชาวต่างประเทศที่มาติดต่อกับล้านนาต้องเข้าพบเจ้าหอหน้าก่อนที่จะพบกับเจ้าหลวง เจ้าหอหน้าบางองค์ สามารถเพิกถอนโองการของเจ้าหลวงได้Carl Bock. Temple and Elephant: Travels in Siam in 1881-1882. p. 226.
 เจ้าราชวงศ์ มักเป็นพระอนุชาในเจ้าหลวงองค์ที่อยู่ในราชสมบัติ หรือเป็นพระโอรสในเจ้าหลวงองค์ก่อน โดยมีพานเงินกลีบบัวถมยาดำเป็นเครื่องยศ
 เจ้าบุรีรัตน์ หรือที่ก่อนรัชกาลที่ 4 เรียกว่า เจ้าหอเมืองแก้ว มักเป็นพระโอรสในเจ้าหลวงองค์ก่อน หรือเป็นพระโอรสในเจ้าห้าขันห้าใบเดิม โดยมีพานเงินกลีบบัวกลมเป็นเครื่องยศ
 เจ้าราชบุตร มักเป็นพระโอรสในเจ้าหลวงองค์ที่อยู่ในราชสมบัติ โดยมีพานเงินกลีบบัวกลมเป็นเครื่องยศ หากเจ้าหลวงถึงแก่พิราลัยแล้วผู้อื่นได้ขึ้นเป็นเจ้าหลวงแทน เจ้าหลวงองค์ใหม่จะเลื่อนเจ้าราชบุตรขึ้นเป็นเจ้าบุรีรัตน์หรือเจ้าราชวงศ์

นายโฮลต์ ฮัลเลต์ นักสำรวจชาวอังกฤษ ได้เคยเขียนบันทึกระบุถึงเจ้าห้าขันไว้ว่า

 เจ้าตำแหน่งรองและตำแหน่งพิเศษ 

เจ้าตำแหน่งรอง เป็นตำแหน่งเจ้านายระดับรองลงมาจากเจ้าขันห้าใบ ประกอบด้วย 

 เจ้าสุริยวงษ์
 เจ้าราชสัมพันธวงษ์ 
 เจ้าราชภาคินัย
 เจ้าราชภาติกวงษ์ 
 เจ้าอุตรการโกศล
 เจ้าไชยสงคราม 

เจ้าตำแหน่งพิเศษ เป็นตำแหน่งเจ้านายระดับรองลงมาจากเจ้าขันห้าใบและเจ้าระดับรอง แบ่งออกเป็น 2 ชั้น ภูเดช แสนสา. หัวเมืองในล้านนายุคราชวงศ์เจ้าเจ็ดตน (ทิพจักราธิวงศ์) ช่วงเป็นประเทศราชของสยาม พ.ศ. ๒๓๑๗ - ๒๔๔๒
 เจ้าตำแหน่งพิเศษ ชั้นที่ 1 (ชั้นเจ้า) ประกอบด้วย
 เจ้าราชดนัย (มีเฉพาะ นครน่าน)
 เจ้าทักษิณนิเขตน์/ทักษิณเกษตร
 เจ้านิเวศน์อุดร
 เจ้าประพันธ์พงษ์
 เจ้าไชยวรเชษฐ์
 เจ้าวรญาติ 
 เจ้าราชญาติ
 เจ้าวรวงศ์ (มีเฉพาะ นครลำปาง)

 เจ้าตำแหน่งพิเศษ ชั้นที่ 2 (ชั้นพระ) ประกอบด้วย
 พระสุริยะจางวาง
 พระเมืองราชา
 พระอุตรการโกศล
 พระไชยสงคราม
 พระอินทราชา
 พระจันทราชา 
 พระอินทวิไชย
 พระวิไชยราชา
 พระไชยราชา (เจ้าตำแหน่งที่ 1 ถึง 9 สามารถเลื่อนขึ้นไปเป็นเจ้าขันห้าได้)
 พระวังขวา  (นครน่าน ได้เป็น ”พระยาวังขวา“ เป็นกรณีพิเศษ)
 พระวังซ้าย  (นครน่าน ได้เป็น ”พระยาวังซ้าย“ เป็นกรณีพิเศษ)
 พระเมืองไชย
 พระเมืองแก่น
 พระถาง
 พระคำลือ  (เจ้าตำแหน่งที่ 10 ถึง 15 ไม่สามารถเลื่อนขึ้นไปตำแหน่งที่ 1 ถึง 9 และชั้นเจ้าขันห้าใบได้)

ในการสถาปนาฐานันดรศักดิ์ เป็นพระราชอำนาจของพระมหากษัตริย์แห่งอาณาจักรสยาม ที่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานสัญญาบัตรให้แก่เจ้านายบุตรหลานของเจ้าผู้ครองนครฝ่ายเหนือ ตามที่เจ้าประเทศราชได้ขอกราบบังคมทูลเสนอมา

ตารางเปรียบเทียบตำแหน่งเจ้านายฝ่ายเหนือในยุคที่มีสถานะเป็นเมืองประเทศราชของอาณาจักรสยามตารางเปรียบเทียบตำแหน่งเจ้านายล้านนาในยุคประเทศราชของสยาม

 ลำดับชั้นเจ้านายฝ่ายเหนือในยุคเป็นประเทศราชของสยามราชวงศ์ติ๋นมหาวงศ์(นครน่าน)ราชวงศ์ทิพย์จักร(นครเชียงใหม่ นครลำปาง)(นครลำพูน)ราชวงศ์แสนซ้าย(นครแพร่) "เจ้าขันห้าใบ"1.) พระเจ้าประเทศราช1.) พระเจ้าประเทศราช1.) เจ้าประเทศราช เจ้าประเทศราช เจ้าประเทศราช พระยาประเทศราช พระยาประเทศราช พระยาประเทศราช -2.) เจ้าอุปราช2.) เจ้าอุปราช2.) พระยาอุปราช3.) เจ้าราชวงศ์3.) เจ้าราชวงศ์3.) พระยาราชวงศ์4.) เจ้าบุรีรัตน์4.) เจ้าบุรีรัตน์4.) พระยาบุรีรัตน์5.) เจ้าราชบุตร5.) เจ้าราชบุตร5.) พระยาราชบุตร"เจ้าตำแหน่งรอง" เป็นตำแหน่งเจ้านายระดับรองลงมาจากเจ้าขันห้าใบ แบ่งเป็น 2 ชั้นชั้นที่ 1 เจ้าตำแหน่งรอง (ชั้นเจ้า)1.) เจ้าสุริยวงษ์1.) เจ้าสุริยวงษ์1.) -2.) เจ้าราชสัมพันธวงษ์2.) เจ้าราชสัมพันธวงษ์2.) -3.) เจ้าราชภาคินัย3.) เจ้าราชภาคินัย3.) -4.) เจ้าราชภาติกวงษ์4.) เจ้าราชภาติกวงษ์4.) -5.) เจ้าอุตรการโกศล5.) เจ้าอุตรการโกศล5.) -6.) เจ้าไชยสงคราม6.) เจ้าไชยสงคราม6.) -ชั้นที่ 2 เจ้าตำแหน่งรอง (ชั้นพระ) 1.)พระยาวังขวา 1.)พระวังขวา 1.)พระสุริยวงษ์ 2.)พระยาวังซ้าย 2.)พระวังซ้าย 2.)พระอุตรการโกศล 3.)พระวิไชยราชา 3.)พระชมภู 3.)พระไชยสงคราม 4.)พระเมืองราชา 4.)พระพลหาญ 4.)พระเมืองราชา 5.)พระเมืองไชย 5.)  5.)พระเมืองไชย 6.)พระเมืองแก่น 6.)  6.)พระเมืองแก่น 7.)พระเมืองแก้ว 7.)  7.)พระอินทราชา 8.)พระเมืองน้อย 8.)  8.)พระจันทราชา 9.)  9.)  9.)พระอินทวิไชย 10.)  10.)  10.)พระวิไชยราชา 11.)  11.)  11.)พระไชยราชา  12.)  12.)  12.)พระวังขวา 13.)  13.)  13.)พระวังซ้าย 14.)  14.)  14.)พระคำลือ 15.)  15.)  15.)พระถาง"เจ้าตำแหน่งพิเศษ" เป็นตำแหน่งเจ้านายระดับรองลงมาจากเจ้าขันห้าใบและเจ้าระดับรอง 1.)เจ้าราชดนัย 1.)เจ้าทักษิณนิเขตน์ 1.)  2.)เจ้าประพันธพงษ์ 2.)เจ้านิเวศน์อุดร 2.)  3.)เจ้าราชญาติ 3.)เจ้าประพันธ์พงษ์ 3.)  4.)เจ้าวรญาติ 4.)เจ้าไชยวรเชษฐ์ 4.)  5.)  5.)เจ้าราชญาติ 5.)  6.)  6.)เจ้าวรญาติ 6.)  7.)  7.)เจ้าวรวงศ์ 7.) 

 เจ้านายฝ่ายหญิง 

เจ้านายฝ่ายหญิง มีพระอิสริยยศ ดังนี้

มหาเทวี หมายถึง พระมารดาในเจ้าหลวงองค์ที่อยู่ในราชสมบัติ และเป็นพระชายาในเจ้าหลวงองค์ก่อน นิยมเรียกว่าแม่เจ้าเฒ่า หรือแม่เจ้าหลวงเฒ่า
ราชเทวี หมายถึง พระชายาเอกในเจ้าหลวงองค์ที่อยู่ในราชสมบัติ นิยมเรียกว่าแม่เจ้า หรือแม่เจ้าหลวง
เทวี หมายถึง พระชายารองในเจ้าหลวงองค์ที่อยู่ในราชสมบัติ นิยมเรียกว่าแม่เจ้า

 การขึ้นเป็น "เจ้าผู้ครองนคร" 

อนึ่ง การขึ้นเป็น “เจ้าผู้ครองนคร” หรือสืบตำแหน่ง “เจ้าหลวง” หรือการสืบความเป็นเจ้านายของหัวเมืองประเทศราชล้านนาสามารถสืบทางฝ่ายหญิงได้เพราะวัฒนธรรมล้านนานั้นนับถือผีบรรพบุรุษ (ผีปู่ย่า) ซึ่งเป็นผีฝ่ายผู้หญิง วิถีชีวิตของเจ้านายล้านนาจึงแตกต่างจากเจ้านายสยามอย่างสิ้นเชิง เพราะผู้หญิงสามารถสืบทอดเชื้อสายวงศ์ตระกูล และมีการตรากฎหมายรองรับชัดเจนในสมัยพระเจ้าสุทโธธัมมราชา (King Thalun) (คัดลอกจากบทความของ อ.ชัยวุฒิ ไชยชนะ) การสืบทอดผ่านทางผีปู่ย่าของฝ่ายหญิงไม่ว่าเจ้านายผู้หญิงจะแต่งงานกับเจ้าที่ต่ำศักดิ์ หรือแต่งงานกับไพร่ บุตรธิดาที่เกิดมาจะมีความเป็นเจ้าโดยปริยาย แต่หากเจ้านายผู้ชายแต่งงานกับไพร่ บุตรธิดาที่เกิดมาจะเป็นไพร่ธรรมดาสามัญหากผีฝ่ายหญิงไม่ปรากฏชัด โดยเฉพาะส่วนใหญ่จะถูกกล่าวหาว่าหญิงไพร่มีเชื้อผีกะหรือผีปอบ ในทางกลับกันลูกทาสที่ถือผีคุ้มหลวงอาจมีสถานะเหนือกว่าทั้งนี้เป็นเพราะผีปู่ย่าของฝ่ายหญิงนั้นสำคัญมากต้องมีการสืบให้รู้ 

การขึ้นเป็น "เจ้าผู้ครองนคร" ผ่านฝ่ายสตรีของเจ้านายฝ่ายเหนือ มีรายพระนาม ดังนี้

 พระยาเทพวงศ์ ขึ้นเป็น เจ้าผู้ครองนครแพร่ องค์ที่ 2 สืบผ่านทางราชเทวี คือ แม่เจ้าสุชาดา ราชธิดาในพระยาศรีสุริยวงศ์ เจ้าผู้ครองนครแพร่ ในสมัยอาณาจักรธนบุรี กับราชเทวี
 พระยาพิมพิสารราชา ขึ้นเป็น เจ้าผู้ครองนครแพร่ องค์ที่ 4 สืบผ่านทางพระมารดา คือ แม่เจ้าปิ่นแก้ว ราชธิดาในพระยาเทพวงศ์ เจ้าผู้ครองนครแพร่ องค์ที่ 2 กับแม่เจ้าสุชาดาราชเทวี ซึ่งมีบิดาเป็นเพียง พระวังขวา เมืองแพร่
 เจ้านายอ้าย ขึ้นเป็น เจ้าผู้ครองนครน่าน องค์ที่ 3 สืบผ่านทางพระมารดา คือ แม่เจ้านางเทพ ราชธิดาในพระเจ้าหลวงติ๋นมหาวงศ์ เจ้าผู้ครองนครน่าน องค์ที่ 1 
 เจ้ามโน ขึ้นเป็น เจ้าผู้ครองนครน่าน องค์ที่ 4 สืบผ่านทางพระมารดา คือ แม่เจ้านางเทพ ราชธิดาในพระเจ้าหลวงติ๋นมหาวงศ์ เจ้าผู้ครองนครน่าน องค์ที่ 1 
 พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ ขึ้นเป็น เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 6 สืบผ่านทางราชเทวี คือ แม่เจ้าอุษา ราชธิดาในพระเจ้ามโหตรประเทศ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 5 กับแม่เจ้าสุวรรณคำแผ่นราชเทวี ซึ่งมีตำแหน่งเดิมเป็นพระยาเมืองแก้ว (พระยาบุรีรัตน์) 
 พระเจ้าอินทวิชยานนท์ ขึ้นเป็น เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 7 สืบผ่านทางราชเทวี คือ แม่เจ้าทิพเกสร ราชธิดาองค์โตในพระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงษ์ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 6 กับแม่เจ้าอุษาราชเทวี เป็นโอรสในพระยาราชวงศ์ (มหาพรหมคำคง) พระยาราชวงศ์เมืองนครเชียงใหม่
 หรือการขึ้นรั้งตำแหน่งเจ้าผู้ครองนครลำปางของ เจ้าราชบุตร (แก้วเมืองพวน ณ ลำปาง) โดยการอ้างสิทธิ์ของเจ้าศรีนวล ณ ลำปาง ราชธิดาในเจ้าบุญวาทย์วงษ์มานิต เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 13 กับแม่เจ้าเมืองชื่นราชเทวี ซึ่งโดยหลักการแล้ว การแต่งตั้งเจ้าผู้ครองนคร สมควรจะแต่งตั้งจากเจ้าขันห้าใบ ที่ดำรงฐานันดรชั้นสูงกว่า กล่าวคือ สมควรจะแต่งตั้ง เจ้าราชวงศ์ (แก้วปราบเมรุ ณ ลำปาง) ซึ่งดำรงฐานันดรเป็น "เจ้าราชวงศ์เมืองนครลำปาง"