# ทศาวตาร
ทศาวตาร (,) หมายถึง อวตารหลักทั้งสิบปางของพระวิษณุ เทพเจ้าในศาสนาฮินดู คำว่า ทศาวตาร เป็นคำสมาสของคำว่า ทศ หมายถึง สิบ และ อวตาร หมายถึง การแบ่งภาคมาเกิด

 รายละเอียด 
 อวตาร ลำดับ ยุคมัตสยา 1 สัตยยุคกูรมา 2วราหะ 3นรสิงห์ 4วามนา 5 เตรตายุคปรศุราม 6 พระราม 7พลราม (8) ทวาปรยุคกฤษณะ (8, 9)พระโคตมพุทธเจ้า (9) กลียุคกัลกิ 10

 นิรุกติศาสตร์ 
คำว่า ทศาวตาร เป็นคำสมาสของคำว่า ทศ หมายถึง สิบ และ อวตาร หมายถึง การแบ่งภาคมาเกิด

จำนวนภาคที่พระวิษณุแบ่งภาคมาเกิดในยุคต่าง ๆ ได้แก่
 สัตยยุค - มีอยู่ 4 (มัตสยา, กูรมา, วราหะ และ นรสิงห์)
 เตรตายุค - มีอยู่ 3 (วามนา, ปรศุราม และ พระราม) 
 ทวาปรยุค - มีอยู่ 1 (กฤษณะ)
 กลียุค - มีอยู่ 1 และกำลังจะมีอีก 1 (พระโคตมพุทธเจ้า และ กัลกิ)

 ปางอวตาร 
thumb|อวตารลำดับที่ 1 ถึง 5 ในทศาวตารบนโคปุรัมของอุทุมปีมนเทียร กรณาฏกะ

 มัตสยะ เป็นปลาที่พระวิษณุอวตารเพื่อช่วยมนูจากน้ำท่วมโลก
 กูรมะ เต่ายักษ์ที่ช่วยพยุงภูเขามันดาราในช่วงการเกษียรสมุทรที่มีเทวดาและอสูรช่วยกันกวนเพื่อให้ได้น้ำอมฤต
 พระวราหะ หมูป่าที่พระวิษณุอวตารเพื่อสังหารหิรัญยักษา
 นรสิงห์ เป็นครึ่งมนุษย์ครึ่งสิงโตที่พระวิษณุอวตารเพื่อสังหารหิรัณยกศิปุ
 วามนะ เป็นพราหมณ์ค่อมที่พระวิษณุอวตารเพื่อปราบพยศของพญายักษ์มหาพลี
 ปรศุราม รามผู้ถือขวานที่พระวิษณุอวตารเพื่อปราบกษัตริย์ผู้มีพันกรชื่อกรรตวิรยะอรชุน
 พระราม  เจ้ากรุงอโยธยา วีรบุรุษในมหากาพย์เรื่องรามายณะ เพื่อช่วยนางสีดา
 พลราม เป็นพี่ชายของพระกฤษณะ.
  กฤษณะ กษัตริย์แห่งกรุงทวารกา ผู้เป็นตัวละครหลักในคัมภีร์ภควตปุราณะ
 พระโคตมพุทธเจ้า ผู้ก่อตั้งศาสนาพุทธLiterature review of secondary references of Buddha as Dashavatara which regard Buddha to be part of standard list: 
 กัลกิ จะเป็นอวตารสุดท้ายของพระวิษณุที่จะปราบสิ่งชั่วร้ายทั้งหมดในช่วงสุดท้ายของกลียุค

 รายชื่อยาว 
ในภาควัตปุราณะ ได้บอกว่า พระวิษณุมีอวตารไม่สิ้นสุดเพื่อรักษากฎของจักรวาล อย่างไรก็ตาม ก็มีอวตารของพระวิษณุอยู่ 22 อวตารในตอนที่ 1.3. Bhag-P 1.3  Canto 1, Chapter 3

 สี่กุมาร (Catursana) [BP 1.3.6]
 วราหะ [BP 1.3.7]
 ฤๅษีนารทมุนี [BP 1.3.8]
 นร-นารายณ [BP 1.3.9]
 กปิลมุณี [BP 1.3.10]
 พระทัตตาเตรยะ [BP 1.3.11]
 ยัชญเทพ [BP 1.3.12]
 ฤษภเทพ [BP 1.3.13] 
 ปฤถุ [BP 1.3.14]
 มัตสยะ [BP 1.3.15]
 กูรมะ [BP 1.3.16]
 ธันวันตรีแพทย์ [BP 1.3.17] 
 โมหิณี [BP 1.3.17] 
 นรสิงห์ [BP 1.3.18]
 วามนะ [BP 1.3.19]
 ปรศุราม [BP 1.3.20]
 พระราม [BP 1.3.22]
 ฤๅษีวยาส [BP] 1.3.21]
 พลราม [BP 1.3.23]
 กฤษณะ [BP 1.3.23]
 พระโคตมพุทธเจ้า [BP 1.3.24]
 กัลกิ [BP 1.3.25]

พระวิษณุมีอยู่ 39 อวตารในคัมภีร์ปัญจตระ เช่น ครุฑ อย่างไรก็ตาม ได้มีการจัดการใหม่จนเหลือสิบอวตารในช่วงก่อนศตวรรษที่ 10

 ตามการวิวัฒนาการ 
นักเทวญาณชื่อว่า Helena Blavatsky ได้อธิบายเกี่ยวกับทศาวตารดังนี้:

 มัตสยะ - ปลา ขั้นแรกของสัตว์มีกระดูกสันหลัง (รวมถึงบรรพบุรุษปลาในยุคไซลูเรียน)
 กูรมะ - สัตว์ที่อาศัยได้ทั้งบนบกและใต้น้ำ อย่าสับสนกับสัตว์มีกระดูกสันหลัง (รวมถึงบรรพบุรุษสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบกในยุคดีโวเนียน)
 วราหะ -  สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่อาศัยอยู่ในป่า (รวมถึงบรรพบุรุษสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในยุคไทรแอสซิก)
 นรสิงห์ - เป็นครึ่งสัตว์ครึ่งมนุษย์
 วามนะ - ตัวเตี้ย อาศัยอยู่ก่อนที่มนุษย์จะถือกำเนิด
 ปรศุราม - มนุษย์ยุคแรกที่อาศัยในป่าและใช้อาวุธเป็น
 พระราม - มนุษย์เริ่มอยู่กันเป็นสังคม เป็นจุดเริ่มต้นของประชาสังคม
 กฤษณะ - มนุษย์เริ่มมีการใช้งานสัตว์ และการเมือง 
 พระโคตมพุทธเจ้า  - มนุษย์ต้องการปัญญา
 กัลกิ - สิ่งมีชีวิตที่มีการทำลายล้างสูง

Monier Monier-Williams ก็มีทัศนคติเหมือนกัน   ส่วน J. B. S. Haldane อธิบายว่า ทศาวตารได้อธิบายเรื่องการวิวัฒนาการในแบบหยาบ ๆ : ปลา, เต่า, หมูป่า, ครึ่งมนุษย์ครึ่งสัตว์, คนแคระ และมนุษย์ทั้งสี่ (กัลกิยังไม่เกิด). และ C. D. Deshmukh อธิบายว่ามีความคล้ายคลึงกันระหว่างทฤษฎีวิวัฒนาการของดาร์วินและทศาวตาร