# ซีกสมองใหญ่
ซีกสมองใหญ่  เป็นคู่ของสมองใหญ่ในสัตว์มีกระดูกสันหลังที่แยกออกจากกันโดยร่องที่เรียกว่าร่องตามยาว (longitudinal fissure) ดังนั้นสมองใหญ่จึงแบ่งออกได้เป็น 2 ฝั่ง ได้แก่ สมองใหญ่ซีกซ้าย (left cerebral hemisphere) และสมองใหญ่ซีกขวา  (right cerebral hemisphere)

สมองใหญ่แต่ละซีกมีชั้นด้านนอกเป็นเนื้อเทาที่เรียกว่าส่วนนอกของสมองใหญ่ (cerebral cortex) และมีชั้นด้านในเป็นเนื้อขาวที่พยุงรับชั้นด้านนอก ในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมประเภท eutheria (ซึ่งที่ยังไม่สูญพันธ์เหลือเพียงแต่ประเภทมีรก  (placental)  เท่านั้น)  ไม่รวมสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมประเภทอื่นเช่นสัตว์มีกระเป๋าหน้าท้อง หรือสัตว์มีกระดูกสันหลังอื่น ๆ ซีกสมองใหญ่ทั้งสองซีกมีการเชื่อมด้วยคอร์ปัส คาโลซัม ซึ่งเป็นกลุ่มใยประสาทแถบใหญ่

แนวเชื่อม  (commissures)  ย่อยๆ ก็เชื่อมซีกทั้งสองของสมองเช่นกัน  ทั้งในสัตว์ประเภท eutheria และในสัตว์มีกระดูกสันหลังอื่นๆ  รวมทั้งแนวเชื่อมหน้า  (anterior commissure)  ซึ่งมีอยู่แม้ในสัตว์มีกระเป๋าหน้าท้อง, แนวเชื่อมหลัง  (posterior commissure),  และแนวเชื่อมฮิปโปแคมปัส (hippocampal commissure)  แนวเชื่อมเหล่านี้ส่งข้อมูลไปในระหว่างซีกสมองใหญ่ทั้งสองข้างเพื่อประสานงานที่จำกัดอยู่ในซีกสมองใหญ่แต่ละข้าง

ในระดับที่เห็นได้ด้วยตาเปล่า  ซีกสมองใหญ่หมือนกันทั้งสองข้าง  โดยมีความแตกต่างบ้างที่มองเห็นได้ยาก  เช่น  Yakovlevian torque  ซึ่งเป็นความที่สมองใหญ่ซีกขวามีแนวโน้มที่จะยื่นไปข้างหน้าเมื่อเทียบกับซีกซ้าย.  ในระดับที่ต้องดูด้วยกล้องจุลทรรศน์  การจัดระเบียบเซลล์ประสาท  (cytoarchitectonics),  ประเภทของเซลล์,  ประเภทของสารสื่อประสาท,  และประเภทของหน่วยรับความรู้สึก  มีความต่างกันอย่างชัดเจนระหว่างซีกสมองใหญ่ทั้งสองข้าง 

อย่างไรก็ดี  แม้ว่าความแตกต่างเหล่านั้นในระหว่างสมองทั้งสองซีกบางอย่างเหมือนกันในระหว่างมนุษย์ด้วยกัน  หรือแม้ในระหว่างสปีชีส์  ความแตกต่างบางอย่างที่สังเกตได้กลับไม่เหมือนกันในระหว่างสัตว์เป็นรายตัวแม้ในสปีชีส์เดียวกัน

การพัฒนาในตัวอ่อน
สมองทั้งสองซีกมีกำเนิดมาจากซีรีบรัม  เกิดขึ้นภายใน  5  สัปดาห์หลังจากปฏิสนธิ  เป็นการม้วนเข้า  (invagination)  ของผนังสมองในซีกทั้งสอง
สมองทั้งสองซีกเจริญขึ้นเป็นรูปกลมเหมือนตัวอักษร C  และหลังจากนั้นก็ม้วนตัวกลับเข้าไปอีก  ดึงเอาโครงสร้างภายในซีกสมองใหญ่  (เช่นโพรงสมอง)  เข้าไปด้วย
interventricular foramina  เป็นช่องเชื่อมต่อกับโพรงสมองด้านข้าง
ส่วนข่ายหลอดเลือดสมอง  (choroid plexus)  เกิดขึ้นจากเซลล์  ependyma และ  mesenchyme ของหลอดเลือด

การจำกัดกิจโดยด้านของซีกสมองใหญ่ (lateralization)

จิตวิทยานิยมมักกล่าวสรุปโดยรวมๆ ถึงกิจหน้าที่ของสมอง (เช่นการตัดสินด้วยเหตุผล หรือความคิดสร้างสรรค์) ว่าจำกัดอยู่ทางด้านซ้ายหรือด้านขวาของสมอง (lateralization) คำพูดเหล่านี้บ่อยครั้งไม่ตรงกับความจริง เพราะว่า กิจโดยมากของสมองมักกระจายไปในด้านทั้งสองของซีกสมองใหญ่

หลักฐานทางวิทยาศาสตร์ชี้ถึงกิจรับรู้ระดับต่ำ (เช่นระบบการประมวลไวยากรณ์) ไม่ใช่กิจรับรู้ระดับสูงที่มักจะกล่าวถึงในจิตวิทยานิยม (เช่นความคิดประกอบด้วยเหตุผล) ว่าจำกัด (คือเกิดการ laterization) อยู่ในสมองใหญ่ซีกใดซีกหนึ่ง

thumb|ซีกสมองใหญ่ทั้งสองของตัวอ่อนมนุษย์มีอายุ 8 สัปดาห์
หลักฐานที่ดีที่สุดเกี่ยวกับการจำกัดกิจโดยด้าน (lateralization) ของซีกสมองใหญ่ สำหรับกิจเฉพาะอย่างหนึ่งก็คือความสามารถในด้านภาษา เพราะว่า เขตสำคัญทั้งสองที่เกี่ยวข้องกับทักษะภาษา คือเขตโบรคาและเขตเวอร์นิเก อยู่ในสมองใหญ่ซีกซ้าย

สมองทั้งสองซีกทำการประมวลข้อมูลเกี่ยวกับการรับรู้ แต่ว่ามีการจำกัดกิจโดยด้าน คือ สมองแต่ละซีกรับข้อมูลความรู้สึกมาจากด้านตรงข้ามของร่างกาย  (มีการจำกัดกิจโดยด้านเกี่ยวกับข้อมูลทางตาที่แตกต่างจากประสาททางอื่นๆ  แต่ก็ยังมีการจำกัดกิจโดยด้าน)
โดยนัยเดียวกัน สัญญาณควบคุมการเคลื่อนไหวที่สมองส่งไปยังร่างกายก็มาจากซีกสมองใหญ่ด้านตรงข้ามเช่นกัน ดังนั้น ความถนัดซ้ายขวา (คือมือข้างที่ถนัด) จึงมีความเกี่ยวข้องกับการจำกัดกิจโดยด้านเช่นกัน

นักประสาทจิตวิทยาได้ทำการศึกษาคนไข้ภาวะสมองแยก เพื่อที่จะเข้าใจการจำกัดกิจโดยด้าน โรเจอร์ สเปอร์รี ได้เป็นบุคคลแรกที่เริ่มใช้ tachistoscope แบบจำกัดด้าน เพื่อที่จะแสดงข้อมูลทางตาแก่สมองใหญ่ซีกหนึ่งๆ นอกจากนั้นแล้ว นักวิทยาศาสตร์ยังศึกษาบุคคลที่เกิดโดยไม่มีคอร์ปัส คาโลซัม เพื่อกำหนดความชำนาญเฉพาะกิจของซีกสมองใหญ่ทั้งสองข้าง

วิถีประสาท magnocellular ของระบบการเห็น ส่งข้อมูลไปยังสมองใหญ่ซีกขวามากกว่าไปยังสมองใหญ่ซีกซ้าย ในขณะที่วิถีประสาท parvocellular ส่งข้อมูลไปยังสมองใหญ่ซีกซ้ายมากกว่าไปยังสมองใหญ่ซีกขวา

ลักษณะบางอย่างของซีกสมองใหญ่ทั้งสองข้างไม่เหมือนกัน ซีกหนึ่งอาจจะใหญ่กว่า มากกว่าอีกซีกหนึ่ง เช่น มีสารสื่อประสาท norepinephrine ในระดับที่สูงกว่าในสมองใหญ่ซีกขวา และมีสารสื่อประสาทโดพามีนในระดับที่สูงกว่าในสมองใหญ่ซีกซ้าย มีเนื้อขาวมากกว่า (คือมีแอกซอนที่ยาวกว่า) ในสมองใหญ่ซีกขวา และมีเนื้อเทา (คือตัวเซลล์ประสาท) มากกว่าในสมองใหญ่ซีกซ้าย

กิจหน้าที่เชิงเส้น (linear) เกี่ยวกับภาษาเช่นไวยากรณ์และการสร้างคำ มักจะจำกัดด้านอยู่ทางซีกซ้ายของสมอง เปรียบเทียบกับกิจหน้าที่เชิงองค์รวม (holistic) เช่นเสียงสูงเสียต่ำและการเน้นเสียง มักจำกัดอยู่ทางซีกขวาของสมอง

กิจหน้าที่ประสาน (integrative) แบบอื่นๆ เป็นต้นว่าการคำนวณเลขคณิต, การชี้ตำแหน่งในปริภูมิของเสียงที่มาถึงหูทั้งสองข้าง, และอารมณ์ความรู้สึก ดูเหมือนจะไม่มีการจำกัดด้าน
กิจของสมองใหญ่ซีกซ้ายกิจของสมองใหญ่ซีกขวา การคิดเลข (คิดแบบตรงตัว การเปรียบเทียบตัวเลข การประมาณค่า)
สมองใหญ่ซีกซ้ายเท่านั้น: การระลึกถึงข้อเท็จจริงต่างๆ โดยตรง การคิดเลข (คิดแบบคร่าวๆ การเปรียบเทียบตัวเลข การประมาณค่า) ภาษา: ไวยากรณ์/คำศัพท์, ความหมายแบบตรงตัว ภาษา: เสียงสูงเสียงต่ำ/การเน้นเสียง, สัทสัมพันธ์ (prosody), ความหมายตามความเป็นจริง ตามปริบท 

หมายเหตุ