# ฮั่ว อี้
ฮั่ว อี้ (เสียชีวิต ค.ศ. 271) ชื่อรอง เช่าเซียน  เป็นขุนพลของรัฐจ๊กก๊กในยุคสามก๊กของจีน บิดาของฮั่ว อี้คือฮักจุ้น (霍峻 ฮั่ว จฺวิ้น) รับราชการกับเล่าปี่จักรพรรดิผู้ก่อตั้งรัฐจ๊กก๊ก ในช่วงที่ฮั่ว อี้รับราชการกับเล่าเสี้ยนจักรพรรดิจ๊กก๊ก ฮั่ว อี้ได้ปราบปรามกบฏชนเผ่าในภูมิภาคหนานจงและรักษาความสงบของพื้นที่ไว้ หลังจ๊กก๊กถูกพิชิตโดยวุยก๊กที่เป็นรัฐอริในปี ค.ศ. 263 ฮั่ว อี้ยอมสวามิภักดิ์ต่อวุยก๊กและได้รับอนุญาตให้ยังคงทำหน้าที่รักษาความสงบในหนานจง ฮั่ว อี้ได้เป็นขุนนางของวุยก๊กและรับราชการต่อไปกับราชวงศ์จิ้นที่ขึ้นมาปกครองแทนที่วุยก๊กในปี ค.ศ. 266 

 ประวัติและการรับราชการช่วงต้น 
ฮั่ว อี้เป็นชาวอำเภอจือเจียง (枝江) เมืองลำกุ๋น (南郡 หนานจฺวิ้น) ซึ่งปัจจุบันคือนครจือเจียง มณฑลหูเป่ย์(南郡霍弋為參軍。) หฺวางหยางกั๋วจื้อ เล่มที่ 4. บิดาของฮั่ว อี้คือฮักจุ้น (霍峻 ฮั่ว จฺวิ้น) เป็นขุนพลผู้รับใช้ขุนศึกเล่าปี่ในช่วงปลายยุคราชวงศ์ฮั่นตะวันออกและเสียชีวิตในปี ค.ศ. 217
 
ในปี ค.ศ. 221 เล่าปี่สถาปนาตนเป็นจักรพรรดิและก่อตั้งรัฐจ๊กก๊ก ภายหลังพระองค์ทรงแต่งตั้งฮั่ว อี้เป็นข้าราชบริพารของรัชทายาท (太子舍人 ไท่จื๋อเฉ่อเหริน) เล่าปี่สวรรคตในปี ค.ศ. 223 เล่าเสี้ยนพระโอรสขึ้นสืบราชบัลลังก์ เล่าเสี้ยนทรงแต่งตั้งฮั่ว อี้เป็นราชทูต (謁者 เย่เจ๋อ) หลังพระองค์ขึ้นครองราชย์(子弋，字紹先，先主末年為太子舍人。後主踐阼，除謁者。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 41.

ระหว่างปี ค.ศ. 227 และ ค.ศ. 234 เมื่อจูกัดเหลียง (諸葛亮 จูเก่อ เลี่ยง) อัครมหาเสนาบดีและผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์แห่งจ๊กก๊กไปประจำการอยู่ในเมืองฮันต๋ง (漢中 ฮั่นจง) ในช่วงการยกทัพบุกวุยก๊กที่เป็นรัฐอริของจ๊กก๊กหลายครั้ง จูกัดเหลียงขอให้ฮั่ว อี้ย้ายมาประจำในสำนักของตน ในช่วงเวลานั้นฮั่ว อี้ทำงานร่วมกับจูเก่อ เฉียว (諸葛喬) บุตรบุญธรรมของจูกัดเหลียง ทั้งสองเดินทางด้วยรถม้าคันเดียวกันและนอนในบ้านพักเดียวกัน(丞相諸葛亮北駐漢中，請為記室，使與子喬共周旋游處。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 41.

ฮั่ว อี้ได้รับการแต่งตั้งเป็นเจ้าพนักงานสำนักประตูเหลือง (黃門侍郎 หฺวางเหมินชื่อหลาง) หลังจูกัดเหลียงเสียชีวิตในปี ค.ศ. 234 ต่อมาเมื่อเล่าเสี้ยนทรงตั้งพระโอรสเล่ายอยเป็นรัชทายาท พระองค์ทรงแต่งตั้งฮั่ว อี้ให้เป็นคนสนิท (中庶子 จงชู่จื่อ) ของเล่ายอย เล่ายอยโปรดการทรงม้าและยิงเกาทัณฑ์ และทรงเคยมีการประพฤติที่บุ่มบ่าม แต่ฮั่ว อี้สามารถใช้คำสอนจากตำราโบราณในการทูลโน้มน้าวให้เล่ายอยทรงปรับปรุงพฤติกรรม จึงแนะแนวทางที่เหมาะสมให้เล่ายอยเป็นผลสำเร็จ(亮卒，為黃門侍郎。後主立太子璿，以弋為中庶子，璿好騎射，出入無度，弋援引古義，盡言規諫，甚得切磋之體。) สามก๊กจี่ เล่มที่  41.

 การรับราชการในภาคใต้ 
ต่อมาฮั่ว อี้ได้ย้ายไปช่วยราชการทหารในภูมิภาคไหลเสียง (庲降) หรือหนานจง (南中) ทางตอนใต้ของจ๊กก๊ก และได้รับการแต่งตั้งเป็นแม่ทัพ (都督 ตูตู) ต่อมายังได้รับการตั้งให้เป็นผู้พิทักษ์ทัพ (護軍 ฮู่จฺวิน) โดยยังคงรับผิดชอบจัดการราชการทหารเหมือนก่อนหน้า เมื่อชนเผ่าในเมืองเองเฉียง (永昌郡 หย่งชางจฺวิ้น) ก่อปัญหาขึ้นโดยใช้ภูมิประเทศที่สูงชันในการป้องกันตนเองในขณะที่ทำการปล้นและทำลายชุมชนใกล้เคียง ฮั่ว อี้ได้รับการแต่งตั้งเป็นเจ้าเมืองเองเฉียง (永昌太守 หย่งชางไท่โฉ่ว) และได้รับคำสั่งให้นำกำลังพลไปโจมตีชนเผ่า ฮั่ว อี้เอาชนะชนเผ่าได้โดยการสังหารผู้นำชนเผ่า ทำลายฐานที่มั่น และฟื้้นฟูความสงบบริเวณชายแดนของเมืองเองเฉียง จากความดีความชอบนี้ ฮั่ว อี้จึงได้เลื่อนยศเป็นขุนพลผู้ควบคุมทัพ (監軍將軍 เจียนจฺวินเจียงจฺวิน) และได้รับการแต่งตั้งเป็นเจ้าเมืองของเมืองเกียมเหลง (建寧郡 เจี้ยนหนิงจฺวิ้น) มีหน้าที่รับผิดชอบราชการในภูมิภาคหนานจง(後為參軍庲降屯副貳都督，又轉護軍，統事如前。時永昌郡夷獠恃險不賔，數為寇害，乃以弋領永昌太守，率偏軍討之，遂斬其豪帥，破壞邑落，郡界寧靜。遷監軍將軍，領建寧太守，還統南郡事。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 41.

ก่อนหน้านี้ ฮั่ว อี้เป็นผู้ใต้บังคับบัญชาของเงียมอู (閻宇 เหยียน ยฺหวี่) ซึ่งเป็นชาวเมืองลำกุ๋นเช่นเดียวกันกับฮั่ว อี้ เงียมอูได้สืบทอดตำแหน่งแม่ทัพภูมิภาคไหลเสียง (庲降都督 ไหลเสียงตูตู) ถัดจากจาง เปี่ยว (張表) ฮั่ว อี้ทำหน้าที่ช่วยเหลือเงียมอูในฐานะรองแม่ทัพ ฮั่ว อี้แสดงออกถึงความสามารถที่โดดเด่นในการเป็นผู้ช่วยของเงียมอู จึงได้สืบทอดตำแหน่งขุนพลสงบภาคใต้ (安南將軍 อานหนานเจียงจฺวิน) ถัดจากเงียมอู(表後，以南郡閻宇為都督，南郡霍弋為參軍。弋甚善參毗之禮，遂代宇為監軍、安南將軍。) หฺวาหยางกั๋วจื้อ เล่มที่ 4.

ในปี ค.ศ. 257 เงียมอูนำกำลังพลไปช่วยชือ จี (施績) ในเรื่องปัญหาภายในง่อก๊ก(蜀遣右將軍閻宇將兵五千，增白帝守，以須績之後命。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 56. ในปีถัดมา เงียมอูได้รับการแต่งตั้งใหม่เป็นแม่ทัพภูมิภาคปาตง (巴東都督 ปาตงตูตู) ใกล้กับชายแดนง่อก๊กและจ๊กก๊ก(景耀元年，... 以襄陽羅憲為「鎮」〔領〕軍，督永安事。) หฺวาหยางกั๋วจื้อ เล่มที่ 4. แม้ไม่มีบันทึกว่าฮั่ว อี้ได้สืบทอดตำแหน่งหรือได้รับการแต่งตั้งให้ราชสำนักจ๊กก๊กให้เป็นแม่ทัพภูมิภาคไหลเสียง (庲降都督 ไหลเสียงตูตู) ฮั่ว อี้ก็ยังเป็นผู้มีอำนาจสูงสุดในภูมิภาคนี้ ในช่วงที่ประจำการในภูมิภาคไหลเสียง ฮั่ว อี้ทำงานเพื่อสงบธรรมเนียมของชนต่างชาติ ส่งเสริมกฎหมายที่ยุติธรรม และให้การศึกษาแก่ราษฎร ภายใต้การปกครองของฮั่ว อี้ การกระทำผิดทั้งเล็กน้อยและรุนแรงจะได้รับการตัดสินโทษอย่างเหมาะสม ทั้งชาวต่างชาติและราษฎรฮั่นต่างปลอดภัยจากอันตราย(撫和異俗，為之立法施教，輕重允當，夷晉安之。) หฺวาหยางกั๋วจื้อ เล่มที่ 4. 

ปลายปี ค.ศ. 263 รัฐวุยก๊กยกทัพบุกจ๊กก๊ก เวลานั้นฮั่ว อี้เพิ่งได้รับการเลื่อนยศเป็นขุนพลสงบภาคใต้ (安南將軍 อานหนานเจียงจฺวิน) ฮั่ว อี้ร่วมกับหลัว เซี่ยน (羅憲) ที่เป็นนายทัพ (領軍 หลิ่งจฺวิ้น) ของเมืองปาตง (巴東郡 ปาตงจฺวิ้น) สามารถป้องกันภูมิภาคของพวกตนให้ปลอดภัยได้ในช่วงเวลาแห่งความวุ่นวายนั้น และนำนายทหารของพวกตนไปยอมสวามิภักดิ์ต่อวุยก๊กหลังทราบว่าเล่าเสี้ยนตามจำนน เนื่องจากการกระทำที่สมเหตุสมผลของฮั่ว อี้และหลัว เซี่ยน ทั้งสองจึงยังคงดำรงตำแหน่งรวมถึงได้รับของกำนัลและคำชื่นชมอย่างสูงจากนครหลวง(景耀六年，進號安南將軍。是歲，蜀并于魏。弋與巴東領軍襄陽羅憲各保全一方，舉以內附，咸因仍前任，寵待有加。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 41.

ก่อนหน้านี้ เมื่อฮั่ว อี้ทราบข่าวการบุกของวุยก๊ก ฮั่ว อี้ต้องการนำพลจากหนานจงไปช่วยป้องกันเซงโต๋ (成都 เฉิงตู) นครหลวงของจ๊กก๊ก แต่เล่าเสี้ยนทรงตัดสินพระทัยเตรียมการป้องกันเมืองไว้แล้ว จึงทรงปฏิเสธข้อเสนอของฮั่ว อี้ หลังจากนั้น เนื่องด้วยเซงโต๋ไม่สามารถป้องกันได้อีก เล่าเสี้ยนจึงยอมจำนนต่อเตงงายขุนพลวุยก๊ก นำไปสู่การสิ้นสุดการปกครองของจ๊กก๊ก เมื่อฮั่ว อี้ทราบข่าวการล่มสลายของจ๊กก๊ก ก็สวมชุดไว้ทุกข์และร้องไห้คร่ำครวญเป็นเวลา 3 วัน หลังจากนั้นผู้ใต้บังคับบัญชาของฮั่ว อี้โน้มน้าวฮั่ว อี้ให้ดำเนินรอยตามผู้เป็นนายโดยการยอมจำนนต่อวุยก๊กเช่นกัน ฮั่ว อี้ปฏิเสธที่จะยอมจำนนและกล่าวว่าตนจะสู้จนตัวตายเว้นแต่จะได้รับการยืนยันว่าเล่าเสี้ยนทรงปลอดภัยดีและได้รับการปฏิบัติเป็นอย่างดีหลังยอมจำนนต่อวุยก๊ก(漢晉春秋曰：霍弋聞魏軍來，弋欲赴成都，後主以備敵旣定，不聽。及成都不守，弋素服號哭，大臨三日。諸將咸勸宜速降，) อรรถาธิบายจากฮั่นจิ้นชุนชิวในสามก๊กจี่ เล่มที่ 41.

ฮั่ว อี้กล่าวกับผู้ใต้บังคับบัญชาว่า "บัดนี้สถานการณ์เข้าสู่จุดวิกฤตแล้ว เราไม่รู้แน่ชัดว่าเจ้าเหนือหัวของเราทรงปลอดภัยหรืออยู่ในอันตราย เราไม่อาจเมินเฉยได้ หากเจ้าเหนือหัวของเราบรรลุข้อตกลงกับวุยเพื่อได้มาซึ่งสันติภาพและทรงได้รับการปฏิบัติด้วยความเคารพ เช่นนี้เราก็จะรักษาดินแดนให้ปลอดภัยและยอมจำนนในเวลาที่เหมาะสม แต่หากเจ้าเหนือหัวทรงเสี่ยงต่ออันตรายและทรงได้รับการปฏิบัติอย่างดูถูกเหยียดหยาม เช่นนี้ข้าก็จะต่อต้านจนตัวตาย ในกรณีนั้น สิ่งเดียวที่ต้องหารือกันคือการเตรียมการจะต่อต้าน!"(弋曰：「今道路隔塞，未詳主之安危，大故去就，不可苟也。若主上與魏和，見遇以禮，則保境而降，不晚也。若萬一危辱，吾將以死拒之，何論遲速邪！」) อรรถาธิบายจากฮั่นจิ้นชุนชิวในสามก๊กจี่ เล่มที่ 41.

เมื่อฮั่ว อี้ได้รับข่าวว่าเล่าเสี้ยนทรงไม่เป็นอันตรายและทรงย้ายจากเซงโต๋ไปประทับที่ลกเอี๋ยงนครหลวงของวุยก๊ก ฮั่ว อี้จึงยอมจำนนต่อวุยก๊กอย่างเป็นทางการ นำผู้รักษาเมืองทั้ง 6 เมืองให้ถวายฎีกาว่า "ข้าพระพุทธเจ้าทราบมาช้านานแล้วว่าสภาวการณ์ของรัฐมีความสำคัญเหนือชีวิตคน เมื่อเกิดเหตุยากลำบากขึ้น คนผู้ภักดีควรสละชีวิตของตน แต่บัดนี้รัฐข้าพระพุทธเจ้าถูกกลืนและเจ้าเหนือหัวของรัฐยอมจำนน ข้าพระพุทธเจ้าเห็นว่าการป้องกันตนจนตัวตายนั้นไร้ประโยชน์ ดังนั้นผองข้าพระพุทธเจ้าจึงวางใจและให้คำมั่นกับรัฐใหม่ว่าจะมุ่งมั่นรับใช้อย่างแน่วแน่"(得後主東遷之問，始率六郡將守上表曰：「臣聞人生於三，事之如一，惟難所在，則致其命。今臣國敗主附，守死無所，是以委質，不敢有貳。」) อรรถาธิบายจากฮั่นจิ้นชุนชิวในสามก๊กจี่ เล่มที่ 41.

สุมาเจียวผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์แห่งวุยก๊กมีความยินดีอย่างยิ่ง จึงแต่งตั้งให้ฮั่ว อี้เป็นแม่ทัพ (都督 ตูตู) ของภูมิภาคหนานจง และอนุญาตให้ฮั่ว อี้ยังคงรับผิดชอบดูแลหนานจงต่อไป(晉文王善之，又拜南中都督，委以本任) อรรถาธิบายจากฮั่นจิ้นชุนชิวในสามก๊กจี่ เล่มที่ 41. นอกจากนี้ มณฑลเกาจิ๋ว (交州 เจี่ยวโจว) ยังไม่ถูกพิชิต แต่ฮั่ว อี้ก็ได้รับการแต่งตั้งเป็นข้าหลวงมณฑลเกาจิ๋ว (交州刺史 เจียวโจวชื่อฉื่อ) เพื่อบริหารราชการจากระยะไกล และสามารถเสนอชื่อและแต่งตั้งข้าราชการระดับสูงของตนได้(及晉世，因仍其任。時交趾不附，假弋節遙領交州刺史，得以便宜選用長吏。) หฺวาหยางกั๋วจื้อ เล่มที่ 4.

ต่อมาฮั่ว อี้ได้ส่งกำลังทหารไปช่วยหลา ฮึง (Lã Hưng) หรือลฺหวี่ ซิง (呂興) ที่กำลังก่อกบฏต่อต้านการปกครองของง่อก๊ก และสยบเมือง 3 เมือง ได้แก่ เกาจี (交阯 เจียวจื่อ) รื่อหนาน (日南) และจิ่วเจิน (九真) ได้เป็นผลสำเร็จ ผนวกพื้นที่สำคัญของมณฑลเกาจิ๋วไว้ได้ จากความดีความชอบนี้ ฮั่ว อี้จึงได้รับบรรดาศักดิ์ชั้นเลี่ยโหว (列侯) และรางวัลอื่น ๆ จากราชสำนักราชวงศ์จิ้น(後遣將兵救援呂興，平交阯、日南、九真三郡，功封列侯，進號崇賞焉。) อรรถาธิบายจากฮั่นจิ้นชุนชิวในสามก๊กจี่ เล่มที่ 41.

บันทึกในฮั่นจิ้นชุนชิว (漢晉春秋) และจิ้นชู (晉書) ระบุว่า ในช่วงต้น ฮั่ว อี้ร่วมด้วยหยาง จี้ (楊稷), เหมา จฺหย่ง (毛炅) และผู้ใต้บังคับบัญชาคนอื่น ๆ สาบานว่าหากพวกตนถูกข้าศึกล้อมไว้ พวกตนจะต้านให้ได้เป็นเวลา 100 วัน มิฉะนั้นครอบครัวของพวกตนจะต้องถูกประหารชีวิต แต่หากเกิน 100 วันไปแล้วและกำลังเสริมไม่มา ฮั่ว อี้จะเป็นผู้รับผิดชอบเอง ในปี ค.ศ. 271 ระหว่างเถา หฺวาง (陶璜) ขุนพลง่อก๊ก กำลังล้อมฐานที่มั่นของเมืองเกาจี เถา หฺวางได้ยินเรื่องข้อตกลงดังกล่าวจึงแบ่งอาหารเข้าไปในเมืองที่กำลังเกิดความอดอยาก ผู้ใต้บังคับบัญชาของเถา หฺวางคัดค้านการกระทำเอื้อเฟื้อนี้ แต่เถา หฺวางรับรองว่าในเมื่อฮั่ว อี้เสียชีวิตแล้ว ราชสำนักราชวงศ์จิ้นจะไม่สามารถส่งกำลังเสริมเข้าไปในเมืองได้(泰始七年，吳復取交趾，初，霍弋使楊稷、毛炅等戍交趾，與之誓曰：「若賊圍城，未百日而降者，家屬誅；若過百日而城沒者，刺史受其罪。」及吳陶璜圍之，稷等日未滿而糧盡，乞降於璜。璜不許，而給糧使守。吳人並諫，璜曰：「霍弋已死，無能來者，) ฮั่นจิ้นชุนชิว เล่มที่ 3.(初，霍弋之遣稷、炅等，與之誓曰：「若賊圍城未百日而降者，家屬誅；若過百日救兵不至，吾受其罪。」稷等守未百日，糧盡，乞降，璜不許，給其糧使守。諸將並諫，璜曰：「霍弋已死，不能救稷等必矣，) จิ้นชู เล่มที่ 57.

 สื่งตกทอด 
ฉาง ฉฺวี (常璩) ผู้เขียนเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ของภูมิภาคเสฉวนอย่างครอบคลุมในหฺวาหยางกั๋วจื้อ (華陽國志) บันทึกว่าในช่วงเวลาที่ตนกำลังเขียนนี้ (ระหว่างปี ค.ศ. 348 และ ค.ศ. 354) เมื่อข้าราชการท่องถิ่นมีปฏิสัมพันธ์กับชนเผ่าต่างชาติ จะเคารพธรรมเนียมของชนเผ่าเหล่านั้นและตัดสินชนเผ่าเหล่านั้นอย่างมีเมตตา ทั้งหมดนี้เป็นการดำเนินตามคำสอนของฮั่ว อี้(今官和解夷人及適（謫）罰之，皆依弋故事。) หฺวาหยางกั๋วจื้อ เล่มที่ 4. 

หลังการเสียชีวิตของฮั่ว อี้ บุตรชายชื่อฮั่ว ไจ้ (霍在) ได้สืบทอดอำนาจบัญชาการกำลังทหารของฮั่ว อี้ และนำไปสู่การสร้างสันติภาพของตระกูลชั้นนำในภาคใต้(弋卒，子在襲領其兵，和諸姓。) หฺวาหยางกั๋วจื้อ เล่มที่ 4. นอกจากนี้ หลานปู่ของฮั่ว อี้ชื่อฮั่ว เปียว (霍彪) รับราชการเป็นเจ้าเมืองของเมืองอวดจุ้น (越嶲郡 เยฺว่ซีจฺวิ้น/เยฺว่สุ่ยจฺวิ้น) ในยุคราชวงศ์จิ้น(弋孫彪，晉越嶲太守。) อรรถาธิบายจากฮั่นจิ้นชุนชิวในสามก๊กจี่ เล่มที่ 41.