# หม่อมสุ่น คัคณางค์ ณ อยุธยา
หม่อมสุ่น คัคณางค์ ณ อยุธยา (13 สิงหาคม พ.ศ. 2402 – 18 พฤษภาคม พ.ศ. 2492) เป็นหม่อมในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร และเป็นพระอัยยิกาฝ่ายพระราชชนนีในสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี

ประวัติ
หม่อมสุ่น เกิดเมื่อวันที่ 13 สิงหาคม พ.ศ. 2402 ที่ตำบลสะพานหัน จังหวัดพระนคร เป็นธิดาของกิม พ่อค้าผ้าลายและผ้าแพร กับมารดาชื่อเต่า หม่อมสุ่นเป็นสตรีผู้ประกอบด้วยรูปสมบัติ กล่าวกันว่าเมื่อยังสาวท่านเป็นสตรีผู้งดงาม ด้วยมีผิวขาวดั่งงาช้าง ดวงหน้าก็งามดั่งรูปปั้น มีลูกหลานของท่านชื่นชมความงามของสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ซึ่งเป็นทายาทของหม่อมสุ่น กระนั้นสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ ก็ทรงเห็นด้วยแล้วตรัสว่า "ถึงอย่างนั้น ยังไม่ถึงหญิงอาภาฯ และหญิงอาภาฯ ก็ยังไม่ถึงหม่อมสุ่น" และถาวร สิกขโกศล นักเขียนอิสระ ได้ยกย่องให้พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภาพรรณี พระชนนีของสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ให้เป็นหนึ่งในสี่ยอดพธูของประวัติศาสตร์ไทย

หม่อมสุ่นถวายตัวเป็นนางห้ามในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร เมื่อ พ.ศ. 2416 ขณะมีอายุได้ 14 ปี ทั้งสองมีพระโอรส-ธิดาด้วยกัน 5 องค์ คือ
 พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภาพรรณี (28 มีนาคม พ.ศ. 2417 – 6 สิงหาคม พ.ศ. 2481) เสกสมรสกับสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ มีพระโอรส-ธิดาด้วยกัน 9 องค์ หนึ่งในนั้นคือ สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี
 หม่อมเจ้ากลาง คัคณางค์ (พ.ศ. 2418–2424)
 หม่อมเจ้าฉวีวิลัย สวัสดิวัตน์ (29 มีนาคม พ.ศ. 2424 – 14 พฤศจิกายน พ.ศ. 2473) เสกสมรสกับสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ มีพระโอรส-ธิดาด้วยกัน 11 องค์
 หม่อมเจ้าน้อย คัคณางค์ (พ.ศ. 2427 – 15 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2428)
 หม่อมเจ้าปรีดียากร คัคณางค์ (พ.ศ. 2432 – 17 พฤษภาคม พ.ศ. 2453) เสกสมรสกับหม่อมวาศน์ คัคณางค์ ณ อยุธยา มีพระธิดาด้วยกันสองคน

หลังถวายตัวเข้าเป็นนางห้ามแล้ว ก็ได้ปรนนิบัติรับใช้สามีเป็นอย่างดี อีกทั้งยังตามเสด็จกรมหลวงพิชิตปรีชากรไปปฏิบัติราชการในมณฑลพายัพและมณฑลอีสานด้วยความยากลำบาก และใน พ.ศ. 2436 อันเป็นช่วงเวลาที่สยามมีปัญหากระทบกระทั่งกับฝรั่งเศส หม่อมสุ่นทำหน้าที่จัดเตรียมเสบียงและยาส่งให้ทหาร

ครั้นพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากรสิ้นพระชนม์ลงใน พ.ศ. 2453 ไม่กี่เดือนถัดมาหม่อมเจ้าปรีดียากร บุตรชายเพียงคนเดียวก็สิ้นชีพิตักษัย หม่อมสุ่นสงสารหลานสาวทั้งสองคนที่กำพร้าพระบิดาตั้งแต่ยังเยาว์ จึงรับอุปการะท่านผู้หญิงรสลิน คัคณางค์ และหม่อมราชวงศ์รสมาลี เกษมสันต์ อย่างใกล้ชิด

ในช่วงบั้นปลาย หม่อมสุ่นป่วยด้วยโรคความดันโลหิตสูงและหัวใจโตเมื่ออายุได้ 80 ปี ครั้นอายุได้ 88 ปี ท่านจึงยอมให้แพทย์ทำการรักษาอย่างแผนปัจจุบัน กระทั่งหม่อมสุ่นถึงแก่อนิจกรรมอย่างสงบเมื่อเวลา 01.07 น. ของวันที่ 18 พฤษภาคม พ.ศ. 2492 ณ บ้านถนนประมวญ และได้รับพระราชทานโกศเพื่อเป็นเกียรติในงานพระราชทานเพลิงศพ

 การทำงาน 
เมื่อมีการตั้งสภาอุณาโลมแดงขึ้น เพื่อช่วยรักษาพยาบาล จัดเวชภัณฑ์ และอุปกรณ์สำหรับอุปโภค-บริโภคแก่ทหาร หม่อมสุ่นได้รับมอบหมายให้นำเวชภัณฑ์เหล่านี้ไปแจกจ่ายแก่ทหารในเมืองนครจัมปาศักดิ์ และหลังจากนั้นหม่อมสุ่นก็ยังอุปการะสภาอุณาโลมแดงมาตลอดชีวิตของท่าน นอกจากนี้หม่อมสุ่นมักทำบุญแก่คนหมู่มากโดยไม่เลือก และหวังสิ่งตอบแทน เช่น การบริจาคเงินบำรุงวัด บำรุงโรงพยาบาล อุปถัมภ์พระสงฆ์สามเณรด้วยปัจจัย เพื่อให้สะดวกต่อการประพฤติพรหมจรรย์ให้ได้กำลังในการเล่าเรียนศึกษา เป็นต้นรำไพรรณี พระบรมราชินี, สมเด็จพระนางเจ้า. เทศนา. พระนคร : ตีรณสาร, 2493, หน้า 11 โดยหม่อมสุ่นอุปภัมภ์องค์กรต่าง ๆ ไว้ เท่าที่ปรากฏในช่วงบั้นปลายชีวิตของท่าน ได้แก่
 เงินทุนบำรุงเตียงคนไข้อนาถา โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ จำนวน 1 เตียง
 ทุน "คัคณางค์ ณ อยุธยา" สำหรับเก็บดอกผลบำรุงคนไข้โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์
 สุขศาลา อำเภอหนองเสือ จังหวัดปทุมธานี
 สะพานและอุปกรณ์ประจำห้องคนไข้พิเศษ 1 ในโรงพยาบาลของสมาคมปราบวัณโรค
 บริจาคที่ดินวัดพิชิตปิตยาราม อำเภอธัญบุรี จังหวัดปทุมธานี
 บริจาคที่ดินวัดสุนทรพิชิตาราม อำเภอองครักษ์ จังหวัดนครนายก
 บ่อน้ำสาธารณะจังหวัดลพบุรี

 เครื่องราชอิสริยาภรณ์