# วิทยานิพนธ์
วิทยานิพนธ์, ปริญญานิพนธ์ หรือ ดุษฎีนิพนธ์  เป็นเอกสารที่เขียนโดยนักวิจัย นักศึกษา หรือนักวิชาการ พรรณนาขั้นตอน วิธีการ และผลการศึกษาวิจัยที่ค้นคว้าวิจัยมาได้ โดยเขียนอย่างเป็นระบบ มีแบบแผน สำหรับนักศึกษาในสถาบันอุดมศึกษา วิทยานิพนธ์เป็นเอกสารบังคับในการจบการศึกษา สำหรับนักวิจัยหรือนักวิชาการจะใช้เป็นเอกสารในการเลื่อนตำแหน่งทางวิชาการ

 ความหมายและความสำคัญ 
การสอบป้องกันวิทยานิพนธ์เป็นโอกาสสำคัญที่ผู้วิจัยจะได้สื่อสารแนวคิด วิธีการ และผลการวิจัยของตนอย่างเป็นระบบต่อผู้ทรงคุณวุฒิ ซึ่งประกอบด้วยอาจารย์ที่ปรึกษา (หรือคณะอาจารย์ที่ปรึกษา) และคณะกรรมการภายนอก โดยมีเป้าหมายหลักเพื่อAppezzato, M. (2013). Student’s guide to thesis preparation, examination procedures and regulations (Doctoral dissertation, School of Graduate Studies, Concordia University).

 ประเมินคุณภาพและความใหม่ของงานวิจัย: พิจารณาว่างานวิจัยมีระเบียบวิธีที่ถูกต้อง ใช้ข้อมูลและหลักฐานสนับสนุนอย่างเพียงพอ หรือแสดงให้เห็นถึงการค้นพบใหม่ในสาขาวิชานั้น ๆ
 ให้คำแนะนำและข้อเสนอแนะเพิ่มเติม: คณะกรรมการสอบป้องกันฯ อาจให้ข้อเสนอแนะเพื่อปรับปรุงเนื้อหา รูปแบบการนำเสนอ หรือกระบวนการวิเคราะห์ข้อมูล เพื่อให้งานวิจัยมีความสมบูรณ์ยิ่งขึ้น
 สร้างความเชื่อมั่นในผลงาน: เมื่อผ่านการตรวจสอบจากคณะกรรมการแล้ว งานวิจัยจะได้รับการยอมรับในฐานะผลงานวิชาการที่มีมาตรฐานตรงตามเกณฑ์ของสถาบันการศึกษาหรือสาขาวิชานั้น ๆ

 ขั้นตอนและกระบวนการ 

 การเตรียมตัว
 จัดเตรียมเอกสาร: รวมถึงรายงานฉบับสมบูรณ์ (Complete Thesis) หรือบทคัดย่อ (Abstract) ซึ่งระบุวัตถุประสงค์ วิธีวิจัย ผลการวิเคราะห์ และข้อสรุปอย่างชัดเจน
 ตรวจสอบรูปแบบ: ให้เป็นไปตามรูปแบบที่มหาวิทยาลัยกำหนด เช่น ฟอนต์ การอ้างอิง ตาราง แผนภูมิ และภาคผนวก
 ซ้อมนำเสนอ: ทบทวนเนื้อหาและฝึกทักษะการพูด เพื่อลดความตื่นเต้นและจัดลำดับการอธิบายได้อย่างเป็นระบบ
 การนำเสนอวิทยานิพนธ์
 กล่าวเกริ่นนำและความสำคัญของปัญหา: อธิบายเหตุผลที่เลือกหัวข้อหรือปัญหาการวิจัย เป้าหมายที่ต้องการบรรลุ และปัจจัยต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้อง
 อธิบายระเบียบวิธีวิจัย: ระบุวิธีวิจัยที่ใช้ ขอบเขตการศึกษา วิธีเก็บรวบรวมข้อมูล และวิธีวิเคราะห์ข้อมูล
 สรุปผลการวิจัย: นำเสนอผลอย่างมีหลักเกณฑ์ พร้อมทั้งเปรียบเทียบกับงานวิจัยอื่น ๆ ในสาขาเดียวกันหรือทฤษฎีที่เกี่ยวข้อง
 อภิปรายผลและข้อเสนอแนะ: สรุปแนวคิดและค้นพบที่สำคัญ รวมถึงข้อจำกัดของงานวิจัย แนวทางการแก้ไข และข้อเสนอแนะสำหรับการวิจัยในอนาคต
 การซักถามและการตอบคำถาม  หลังการนำเสนอ คณะกรรมการจะซักถามในประเด็นต่าง ๆ เช่น ความสมเหตุสมผลของกระบวนการวิจัย ความถูกต้องของข้อมูล หรือการวิเคราะห์ผล เพื่อตรวจสอบความเข้าใจของผู้วิจัย ในขั้นตอนนี้ ผู้วิจัยควรตอบคำถามอย่างตรงประเด็น ชัดเจน และสนับสนุนด้วยหลักฐานทางวิชาการ
 การตัดสินและสรุปผล  ภายหลังการซักถามและวิพากษ์วิจารณ์ คณะกรรมการจะประชุมภายในเพื่ออภิปรายผลการสอบป้องกันวิทยานิพนธ์ โดยอาจมีการปรับแก้ไขบางส่วน (Minor Revision) หรือแก้ไขใหญ่ (Major Revision) ก่อนอนุมัติ หากผลงานมีคุณภาพเพียงพอและเป็นไปตามมาตรฐานวิชาการ ผู้วิจัยจึงจะได้รับการยืนยันว่าผ่านการสอบป้องกันวิทยานิพนธ์

 ข้อควรระวังและเคล็ดลับ 

 เตรียมข้อมูลให้ครบถ้วน: นอกจากผลการวิจัยหลักแล้ว ควรสำรองข้อมูล การวิเคราะห์ หรือสถิติที่เกี่ยวข้อง เพื่อแสดงเมื่อถูกซักถาม
 ตั้งรับคำถามให้ดี: ฟังคำถามอย่างตั้งใจ อย่ารีบตอบก่อนที่จะเข้าใจประเด็น
 บริหารเวลาในการนำเสนอ: แบ่งเวลาสำหรับอธิบายส่วนต่าง ๆ ของวิทยานิพนธ์และการตอบคำถามได้อย่างเหมาะสม
 คงความเป็นมืออาชีพ: ในกรณีที่ถูกตั้งคำถามเชิงวิพากษ์ ควรรักษามารยาททางวิชาการ และอ้างอิงหลักฐานเป็นที่ตั้ง

 ส่วนประกอบของวิทยานิพนธ์ 
วิทยานิพนธ์มีส่วนประกอบใหญ่ ๆ 3 ส่วนด้วยกัน คือ ส่วนนำ ส่วนเนื้อความ และส่วนเอกสารอ้างอิงหรือบรรณานุกรม

 ส่วนนำ 
ส่วนนำ (Preliminaries) มักประกอบด้วย ปกวิทยานิพนธ์ ใบรองปก และหน้าปกใน ซึ่งจะบอกเกี่ยวกับ ชื่อหัวข้อวิทยานิพนธ์ ผู้แต่ง อาจารย์ที่ปรึกษา และสถาบันที่เป็นเจ้าของวิทยานิพนธ์นั้น ต่อด้วยหน้าอนุมัติ ซึ่งเป็นหน้าสำหรับกรรมการตรวจและสอบวิทยานิพนธ์ลงนามเพื่ออนุมัติรับรองวิทยานิพนธ์ และตามด้วยส่วนสำคัญของส่วนนำ คือ บทคัดย่อ ซึ่งเป็นการสรุปสาระสำคัญของวิทยานิพนธ์ทั้งเล่มแบบสั้น ๆ เพื่อเป็นแนวทางให้ผู้อ่านทราบถึงเนื้อหาของวิทยานิพนธ์ ในส่วนนำจะมีสารบัญต่าง ๆ ปิดท้าย เช่น สารบัญเนื้อหา สารบัญตาราง สารบัญภาพ

วิทยานิพนธ์บางเล่มจะมีกิตติกรรมประกาศ ในส่วนนำด้วย มักจะอยู่ก่อนหน้าบทคัดย่อ กิตติกรรมประกาศเป็นส่วนที่ผู้เขียนวิทยานิพนธ์บรรยายแสดงความขอบคุณผู้ที่ให้ความช่วยเหลือในการศึกษาค้นคว้าและจัดทำวิทยานิพนธ์ เช่น ขอบคุณผู้มีพระคุณ บิดามารดา และอาจารย์ที่ปรึกษา เป็นต้น

 ส่วนเนื้อความ 
ส่วนเนื้อความ (Text) คือส่วนที่เป็นเนื้อหาสาระของวิทยานิพนธ์ เป็นการพรรณนาขั้นตอน วิธีการ และผลการศึกษาวิจัย โดยส่วนเนื้อความมักประกอบด้วยเนื้อหาหลัก ๆ 3 ส่วน คือ บทนำ ตัวเรื่อง และ บทสรุป

บทนำ (Introduction) เป็นส่วนที่ผู้เขียนใช้อธิบายถึง ที่มาและความสำคัญของปัญหาที่นำไปสู่การค้นคว้าวิจัย และสรุปสาระสำคัญของสิ่งที่จะทำการศึกษาวิจัยจากเอกสารที่เกี่ยวข้อง ซึ่งเป็นส่วนที่ให้ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับเรื่องที่จะทำการค้นคว้าวิจัย จากนั้นเป็นการกล่าวถึง หลักการ ทฤษฎี ตัวแบบ แนวเหตุผล ที่จะใช้อ้างอิงหรือเป็นหลักเกณฑ์ในการสนับสนุนผลการศึกษาวิจัยที่ค้นคว้าวิจัยมาได้ จากนั้นกล่าวถึงวัตถุประสงค์ของการวิจัย ขอบเขตของการศึกษาวิจัย และ นิยามศัพท์ เพื่ออธิบายคำศัพท์ที่ได้กำหนดขึ้นโดยมีความหมายเฉพาะตัวสำหรับการค้นคว้าวิจัยนั้น ๆ เท่านั้น ในส่วนบทนำของบางเล่มจะมีสมมติฐาน เพื่อเป็นการคาดคะเนถึงผลการค้นคว้าวิจัย ที่สอดคล้องวัตถุประสงค์ของการวิจัยนั้น ๆ ด้วย

ตัวเรื่อง (Body of the text) วิทยานิพนธ์แต่ละสาขาวิชา จะมีแบบฉบับในการเขียนเนื้อหาตัวเรื่องแตกต่างกันไป ส่วนประกอบหลัก ๆ ของตัวเรื่องมักประกอบด้วย การอธิบายวิธีดำเนินการวิจัย เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย จากนั้นจึงกล่าวโดยละเอียดถึงผลที่ได้จากการค้นคว้าวิจัยด้วยวิธีการต่าง ๆ ตามวิธีดำเนินการวิจัย หลังจากกล่าวถึงผลที่ได้จากการค้นคว้าวิจัยแล้ว ก็จะเป็นส่วนสาระสำคัญของตัวเรื่อง คือการอภิปรายผลการวิจัย ซึ่งเป็นการวิจารณ์หรือการอภิปรายผลการวิจัยเพื่อให้บรรลุจุดมุ่งหมายหรือวัตถุประสงค์ของการวิจัย

การวิจารณ์หรือการอภิปรายผลการวิจัย มักเป็นการอธิบายให้ผู้อ่านเห็นคล้อยตามความสัมพันธ์ของ หลักการ ทฤษฎี ตัวแบบ แนวเหตุผล หรือกฎเกณฑ์ ที่สอดคล้องกับผลของการค้นคว้าวิจัย หรือนำเสนอให้ผู้อ่านเห็นความสำคัญของผลการศึกษาวิจัยที่สนับสนุนหรือคัดค้านสมมุติฐานที่มีผู้เสนอมาก่อนหรือที่ผู้เขียนสร้างขึ้น นอกจากนี้ยังสามารถยกตัวอย่างเปรียบเทียบผลการค้นคว้าวิจัยของผู้เขียนกับของบุคคลอื่นโดยเน้นปัญหาหรือข้อโต้แย้งในสาระสำคัญของเรื่อง ทั้งนี้การเขียนตัวเรื่องอาจสอดแทรกเนื้อหาบางอย่างในส่วนท้าย เช่น ชี้ให้เห็นข้อดีข้อเสียของวัสดุอุปกรณ์และวิธีการที่ใช้ในการค้นคว้าวิจัย นำเสนอปัญหาและอุปสรรคในการค้นคว้าวิจัย แนะนำแนวทางที่จะนำผลการค้นคว้าวิจัยไปใช้ให้เกิดประโยชน์ หรือเสนอคำแนะนำสำหรับการแก้ปัญหา หรือปรับปรุงสถานการณ์ที่ได้จากการค้นคว้าวิจัย รวมทั้งเสนอแนวความคิดปัญหาหรือหัวข้อใหม่สำหรับการค้นคว้าวิจัยต่อไป

บทสรุป (Conclusion) เป็นส่วนที่นำเสนอผลการค้นคว้าวิจัยโดยสรุปเป็นประเด็นสาระสำคัญของผลของการศึกษาวิจัย ผู้เขียนสามารถอธิบายแนวคิดสำคัญที่ได้จากการศึกษาวิจัย และวิพากษ์วิจารณ์ผลการวิจัยพร้อมทั้งแนะนำแนวทางแก้ไขปัญหาโดยสรุปได้

 ส่วนเอกสารอ้างอิงหรือบรรณานุกรม 
ส่วนเอกสารอ้างอิงหรือบรรณานุกรม (References or Bibliography) จะแสดงรายชื่อหนังสือ เอกสาร สิ่งพิมพ์ บุคคล และวัสดุต่าง ๆ ที่ใช้ในการศึกษา ค้นคว้า วิจัย และที่ได้อ้างถึงในส่วนนำและเนื้อความ เพื่อให้ผู้สนใจสามารถค้นคว้าข้อมูลเหล่านั้นในเชิงลึกต่อไป

วิทยานิพนธ์บางเล่มอาจมี ภาคผนวก (Appendix) เพื่อใช้นำเสนอข้อมูลต่าง ๆ หรือสิ่งที่จะช่วยให้เข้าใจสาระของวิทยานิพนธ์ดียิ่งขึ้น เนื้อหามักประกอบด้วยเอกสารข้อเท็จจริงต่าง ๆ ดังนี้ ข้อมูลเพิ่มเติมในส่วนเนื้อเรื่อง ข้อมูลเพิ่มเติมที่ได้จากการปฏิบัติการ เช่น การทดลอง การศึกษาเฉพาะกรณี สำเนาเอกสารหายาก คำอธิบายระเบียบวิธี กระบวนการและวิธีการรวบรวมข้อมูล แบบฟอร์ม แบบสำรวจ แบบสอบถาม ที่ใช้ในการรวบรวมข้อมูล โปรแกรมคอมพิวเตอร์ที่ใช้ในวิทยานิพนธ์ คำอธิบายเกี่ยวกับขั้นตอน หรือวิธีการ นามานุกรม (directory) ของบุคคลที่อ้างถึงในวิทยานิพนธ์

หน้าสุดท้ายของวิทยานิพนธ์ มักมีประวัติผู้เขียน (Curriculum vitae หรือ Vita) ซึ่งเป็นรายละเอียดเกี่ยวกับประวัติการศึกษาและการทำงานของผู้เขียน ประวัติผู้เขียนโดยทั่วไป ประกอบด้วย ชื่อ นามสกุล พร้อมคำนำหน้า ได้แก่ นาย นางสาว นาง ยศ บรรดาศักดิ์ ราชทินาม สมณศักดิ์ พร้อมทั้งวันเดือนปีและสถานที่เกิด วุฒิการศึกษาตั้งแต่ระดับปริญญาตรี หรือเทียบเท่าขึ้นไป สถานศึกษา และ พ.ศ. ที่สำเร็จการศึกษา รวมทั้งประสบการณ์ ผลงานทางวิชาการ รางวัล หรือทุนการศึกษาเฉพาะที่สำคัญ ตำแหน่งและสถานที่ทำงานของผู้เขียน

ปัจจุบันในการจัดการบรรณานุกรม สามารถใช้โปรแกรมคอมพิวเตอร์ช่วยในการจัดการบรรณานุกรม หรือรายการที่นำมาอ้างอิงได้ ตัวอย่างเช่น โปรแกรม EndNote Procite ซึ่งช่วยอำนวยความสะดวกในการลงรายการอ้างอิงที่สมบูรณ์และถูกต้อง

การสอบวิทยานิพนธ์
การสอบป้องกันวิทยานิพนธ์ (อังกฤษ: Thesis Defense หรือ Final Defense) เป็นขั้นตอนสำคัญในกระบวนการศึกษาระดับบัณฑิตศึกษา (ปริญญาโทและปริญญาเอก) ซึ่งผู้วิจัยหรือผู้เขียนวิทยานิพนธ์จะต้องนำเสนอผลการศึกษาที่ได้ดำเนินการมาต่อคณะกรรมการสอบป้องกันฯ เพื่อตรวจสอบความสมบูรณ์ ความถูกต้อง คุณค่าทางวิชาการของงานวิจัย เพื่อพิสูจน์ว่าผู้วิจัยเป็นผู้เขียนผลงานวิจัย วิทยานิพนธ์ ดุษฎีนิพนธ์ด้วยตนเอง ไม่ได้เป็นการจ้างเขียนวิจัย  จ้างทำวิจัยบริการรับทำวิจัยในสถาบันอุดมศึกษา. คลังข้อมูล. สืบค้นเมื่อ 2025-01-08. โดยใช้กลวิธีอื่นใดเพื่อให้ได้มาซึ่งผลงานวิจัยที่ตนเองมิใช่ผู้กระทำ จึงถือเป็นการตรวจสอบขั้นสุดท้ายก่อนที่จะสำเร็จการศึกษาอย่างเป็นทางการ