# สกุลส้ม
สกุลส้ม (Citrus) อยู่ในวงศ์ Rutaceae มีต้นกำเนิดในเขตร้อนและเขตร้อนชื้นเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เป็นไม้พุ่มขนาดใหญ่หรือไม้ยืนต้นขนาดเล็ก สูง 5-15 เมตร มีหนามที่ต้น มีใบแบบสลับและเป็นไม้ไม่ผลัดใบ ออกดอกเดี่ยวหรือเป็นช่อดอกขนาดเล็ก แต่ละดอกมีเส้นผ่านศูนย์กลาง 2-4 ซม. มีกลีบดอกสีขาว 5 กลีบ (น้อยชนิดมี 4 กลีบ) และมีเกสรตัวผู้จำนวนมาก ปกติดอกมีกลิ่นหอม ผลกลมจนถึงยาว ขนาดยาว 4 – 30 ซม. เส้นผ่านศูนย์กลาง 4 – 20 ซม. พืชสกุลนี้มีความสำคัญทางการค้า โดยหลายชนิดมีการปลูกเพื่อนำผลไปกินสด ๆ หรือคั้นเป็น น้ำผลไม้

ผลมีกลิ่นหอม เนื่องจากมีสาร ฟลาโวนอยด์ และ ลิโมนอยด์ (ซึ่งจะเปลี่ยนเป็นสาร เทอร์พีน) ในเปลือกและในน้ำ  นอกจากนี้น้ำมี กรดซิตริกจำนวนมากจึงทำให้มีรถเปรี้ยว และเป็นแหล่ง ไวตามินซี และ ฟลาโวนอยด์

อนุกรมวิธานในสกุลส้มนี้มีความซับซ้อน และ ไม่ทราบจำนวนชนิดที่แน่นอนในธรรมชาติ หลายชนิดที่รู้จักเป็นพันธุ์ผสม พืชในสกุลส้มที่นำมาปลูกกันอาจได้มาจาก 4 ชนิดที่เป็นชนิดดั้งเดิม  พันธุ์ผสมหลายชนิดที่พบมากในธรรมชาติ และที่นำมาปลูกกัน รวมถึงชนิดที่มีความสำคัญทางการค้า เช่น ส้มเช้ง ส้มเกรพฟรุท เลมอน มะนาว และ ส้มเขียวหวาน จากงานวิจัยเร็ว ๆ นี้ได้แสดงว่าพืชในสกุลที่ใกล้เคียง เช่น สกุลส้มคัมควอท  สกุลส้มสามใบ และสกุลพื้นเมืองของออสเตรเลีย Microcitrus และ Eremocitrus ควรถูกจัดรวมอยู่ใน สกุลส้ม ในปัจจุบันนักพฤกษศาสตร์หลายท่านจัดสกุลพื้นเมืองของออสเตรเลีย  Microcitrus และ Eremocitrus อยู่ใน สกุลส้ม.

 การเพาะปลูก 

พืชในสกุลส้มเกิด พันธุ์ลูกผสม ได้ง่ายมาก (เช่น เมล็ดที่โตจาก มะนาวตาฮิติ สามารถให้ผลที่ใกล้เคียงส้มเกรฟฟรุตได้) พืชในสกุลส้มที่ปลูกเป็นการค้าทั้งหมดใช้กิ่งตอน ของ สายพันธุ์ที่ต้องการ มาปลูกบนต้นตอที่ต้านทานโรค และทนทาน 

สีของผลไม้สกุลส้มจะมีสีสดเฉพาะในเขตภูมิอากาศที่หนาวเย็น ส่วนในเขตภูมิอากาศร้อน ผลของต้นไม้สกุลส้มจะยังมีสีเขียวอยู่แม้ว่าจะโตเต็มที่ จึงมักถูกเรียกว่า "ส้มสีเขียว"  ต้นมะนาวเป็นตัวอย่างหนึ่งซึ่งมีไวต่อสภาพอากาศเย็นมากดังนั้นจึงไม่เคยถูกทิ้งในสภาพอากาศที่เย็นเหมาะสมพอจะสร้างสีสดได้ ถ้าผลมะนาวถูกทิ้งไว้ที่ต้นให้อยู่ข้ามฤดูหนาว ผลจะเปลี่ยนเป็นสีเหลือง ไม้ในสกุลส้มหลายชนิดจะถูกเก็บตั้งแต่ยังมีสีเขียวและไปสุกขณะที่ขนส่งไปยังร้านค้า 

250px|thumb|left|ผลไม้ในสกุลส้มหลายชนิดที่ถูกฝานเป็นแว่น
ต้นไม้ในสกุลส้มปกติจะไม่ทนทานต่อความเย็นกว่าจุดเยือกแข็ง  ส้มบางพันธ์ในชนิด Citrus reticulata มีแนวโน้มเป็นชนิดทั่วไปที่ทนทานต่อความเย็นที่ตำกว่าจุดเยือแข็งได้มากที่และสามารถอยู่รอดได้ระยะเวลาสั้น ๆ ในอุณหภูมิ  −10 องศาเซลเซียส แต่ในความเป็นจริงอุณภูมิที่เหมาะสมต่อการเพาะปลูกต้องไม่ตำกว่า −2 องศาเซลเซียส  พันธุ์ผสมบางชนิดทนทานต่ออุณหภูมิที่ตำกว่าจุดเยือกแข็งแต่ไม่สามารถให้ผลที่มีคุณภาพดีได้ ส่วนพืชที่ใกล้เคียงคือ ส้มสามใบ (Poncirus trifoliata) สามารถอยู่รอดได้ในอุณหภูมิที่ตำกว่า−20 องศาเซลเซียส ผลมีรสชาติฝาดและไม่สามารถกินผลสดได้ ต้องนำไปประกอบอาหาร

ต้นไม้ในสกุลส้มเจริญเติบโตดีที่สุดในที่มีแสงแดดแรง มีความชื้นพร้อมกับดินอุดมสมบูรณ์ และปริมาณน้ำฝนหรือการชลประทานที่เพียงพอ 

 รายชื่อของผลไม้ในสกุลส้ม 

thumb|right|เกรปฟรูต
thumb|right|ซิตรอน วางขายในเยอรมัน
thumb|right|สวิทตี้ หรือ โอโรบลังโก้
thumb|right|คลีเมนไทน์ มีเปลือกบางกว่าส้มอื่น ๆ
thumb|right|มิคาน, หรือรู้จักกันในชื่อซาสึมา
thumb|right|ส้มหวาน ถูกใช้ในอาหารหลาย ๆ อย่าง
thumb|right|กอง มะกรูด
right|thumb|เลมอน, เต็มใบ และผ่าครึ่ง

สกุลส้ม เชื่อว่ามีต้นกำเนิดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ก่อนที่มนุษย์จะนำมาทำเกษตรกรรม, มีจำนวนชนิดเพียงเล็กน้อย:

 พาเพดา
 Citrus aurantifolia - มะนาว, จากอินเดีย
 Citrus halimii, จาก ไทยและมลายา
 Citrus maxima - ส้มโอ, จากกลุ่มเกาะมลายู
 Citrus medica - มะงั่ว, จากอินเดีย
 Citrus reticulata - ส้มแมนดาริน, จากจีน
 มะนาวออสเตรเลีย
 Citrus australasica - มะนาวนิ้ว - บางครั้งถูกแยกไปอยู่ในสกุล Microcitrus
 Citrus australis - มะนาวออสเตรเลียกลม - บางครั้งถูกแยกไปอยู่ในสกุล  Microcitrus
 Citrus glauca - มะนาวทะเลทราย - บางครั้งถูกแยกไปอยู่ในสกุล Eremocitrus

ส้มคัมควอท อยู่ในสกุล สกุลส้มคัมควอท

 พันธุ์ลูกผสมและพันธุ์ต่าง ๆ 
เรียงตามพันธุ์รุ่นพ่อแม่ พันธุ์ลูกผสมและพันธุ์ต่าง ๆ แต่ละพันธุ์ผสมมาจาก (อย่างน้อย) รุ่นพ่อแม่ 2 ชนิด, จึงมีรายชื่อซ้ำได้
 Citrus maximaเป็นฐาน
 อะมานาสึ, นาสึมิคาน; Citrus × natsudaidai (C. maxima × ไม่ทราบ)
 ไลม์ควอท
 เกรพฟรุท, Citrus × paradisi (C. maxima × C. × sinensis)
 เลมอนจักรพรรดิ (Imperial lemon) (C. × limon × C. × paradisi)
 มินเนโอลา แทงเจโล (C. reticulata × C. × paradisi)
 ออเรนเจโล, ชิรอนจา (C. × paradisi × C. × sinensis)
 โอโรบลังโก้, สวีทตี้ (C. maxima × C. × paradisi)
 ส้มหวาน - Citrus × sinensis (อาจจะ C. maxima × C. × reticulata)
 แทงเจโล - Citrus × tangelo (C. reticulata × C. maxima or C. × paradisi)
 แทงกอร์ - Citrus × nobilis (C. reticulata × C. × sinensis)
 อุกลิ (C. reticulata × C. maxima หรือ C. × paradisi)
 วิลกิ่ง (C. × nobilis × C. × deliciosa)

 Citrus medica เป็นฐาน
 ส้มโอมือ - Citrus medica var. sarcodactylus
 อีทรอก
 เฟอร์นานดินา - Citrus × limonimedica (อาจจะ C. medica × C. × limon)
 พอนเดอโรซา เลมอน (อาจจะ C. medica × C. × limon)

 Citrus reticulata' 'เป็นฐาน
 ส้มเบอร์กามอท, ส้มเซวิล - Citrus × aurantium ssp. bergamia หรือ Citrus × bergamia ส้มซ่า - Citrus × aurantium ส้มสีทับทิม - Citrus × sinensis พันธุ์
 คามซาห์น (C. reticulata × C. × sinensis)
 ชินอทโต้ - Citrus × aurantium var. myrtifolia หรือ Citrus × myrtifolia ฉุงกยุน
 คลีเมนไทน์ - Citrus × clementina ส้มแมนดารินคลีโอพลัทตรา - Citrus × reshni เดโคพอน - Citrus reticulata cv. 'Siranui' (Kiyomi × Ponkan)
 ไดได - Citrus × aurantium var. daidai หรือ Citrus × daidai เกรปฟรูต, Citrus × paradisi (C. maxima × C. × sinensis)
 เฮอร์มานดินา
 เลมอนจักรพรรดิ (C. × limon × C. × paradisi)
 คินโนว์
 เลมอนเมเยอร์, เลมอนภูเขา - Citrus × meyeri (C. × limon × C. × paradisi หรือ C. × sinensis)
 ส้มแมนดารินไมเคิล
 มิคาน, ซาสึมา - Citrus × unshiu มินเนโอลา แทงเจโล (C. reticulata × C. × paradisi)
 ส้มแมนดารินโนวา
 โอเรนเจโล, ชิรอนจา (C. × paradisi × C. × sinensis)
 โอโรบลังโก้, สวีทตี้ (C. maxima × C. × paradisi)
 พงคาน
 รังเพอร์, เลมานเดอริน, มะนาวแมนดาริน - Citrus × limonia (C. reticulata × C. × limon)
 ส้มหวาน - Citrus × sinensis (อาจจะ C. maxima × C. × reticulata)
 แทงเจโล - Citrus × tangelo (C. reticulata × C. maxima หรือ C. × paradisi)
 ส้มเขียวหวาน
 แทงกอร์ - Citrus × nobilis (C. reticulata × C. × sinensis)
 อุกลิ (C. reticulata × C. maxima หรือ C. × paradisi)
 วิลกิ่ง (C. × nobilis × C. × deliciosa)
 วิลโลลีฟ - Citrus × deliciosa ส้มยูสุ - Citrus × junos (C. reticulata × C. × ichangensis)

 ที่มาไม่แน่นอน
 อลีโมว์, โคโล - Citrus × macrophylla ดเจอร์รุค ลิมัวร์ - Citrus × amblycarpa กาจานิมมา, มะนาวควาย - Citrus × pennivesiculata เลมอนอิฉาง, อิฉางพาเพดา - Citrus × ichangensis เลมอนจักรพรรดิ (C. × limon × C. × paradisi)
 อิโยคาน, อนาโดมิคาน
 คาโบสุ - Citrus × sphaerocarpa มะกรูด,  - Citrus × hystrix ขลาสี พาเพดา - Citrus × latipes เลมอน - Citrus × limon ลิเมตตา, เลมอนหวาน, มะนาวหวาน, โมซามบิ - Citrus × limetta มะนาวโอมานิ
 มะนาวหวานปาเลสไตน์ - Citrus × limettioides มะนาวเปอร์เซีย, มะนาวตาฮิติ - Citrus × latifolia มะนาวขรุขระ - Citrus × jambhiri เชกวาชา, มะนาวฮิรามิ, ส้มเขียวหวานไต้หวัน - Citrus × depressa สุดาชิ - Citrus × sudachi ซันไค, ซึนคาท - Citrus × sunki ส้มทาจิบานะ
 เลมอนวอลคาเมียร์ - Citrus × volkamerianaสำหรับพันธุ์ลูกผสมด้วย ส้มจี๊ด (ส้มกิมจ๊อ) , ดูที่ × Citrofortunella. สำหรับพันธุ์ลูกผสมด้วย ส้มสามใบ, ดูที่ citrange.