# จังหวัดพิษณุโลก
พิษณุโลก เป็นจังหวัดที่ตั้งอยู่ในภาคกลางของประเทศไทย มีประชากรในปี พ.ศ. 2561 จำนวน 866,891 คน มีพื้นที่ 10,815.854 ตารางกิโลเมตร แบ่งการปกครองส่วนภูมิภาคออกเป็น 9 อำเภอ มีเทศบาลนครพิษณุโลกเป็นเขตเมืองศูนย์กลางของจังหวัดและเป็นที่ตั้งศาลากลางจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับแขวงไชยบุรี ประเทศลาว ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือของจังหวัด เป็นจังหวัดเดียวของภาคกลางที่มีอาณาเขตติดต่อกับประเทศลาว

 ศัพทมูลวิทยา 

ชื่อของจังหวัดมาจากคำว่า พิษณุ หมายถึง "พระวิษณุ" เทพตามความเชื่อของชาวฮินดู รวมกับคำว่า โลก ทำให้มีความหมายเป็น "โลกแห่งพระวิษณุ" ในสมัยที่ยังปกครองด้วยระบบมณฑลเทศาภิบาล ชื่อของจังหวัดนั้นสะกดว่า พิศณุโลกประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง เปลี่ยนชื่ออำเภอ.  ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 34 ตอนที่ ๐ก วันที่ 29 เมษายน 2460 ชื่อ เมืองพิษณุโลก มาจากเรื่องการสร้างเมืองพิษณุโลกในพงศาวดารเหนือว่าเมืองฝั่งตะวันออกและชื่อ จันทบูร เป็นเมืองฝั่งตะวันตก หรือมาจากแผนที่เก่าบางฉบับสมัยรัชกาลสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 ซึ่งเขียนชื่อเมืองสองแควว่า พิดสีโลก ส่วนสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงสันนิษฐานว่าชื่อเมืองพิษณุโลกเปลี่ยนมาจากเมืองสองแควสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเสด็จขึ้นไปเสวยราชย์ ณ เมืองพิษณุโลก 

ชื่อ เมืองสองแคว เป็นชื่อเก่าแก่ที่สุดของจังหวัดพิษณุโลก พบในศิลาจารึกสมัยสุโขทัยหลักที่ ๑ (จารึกพ่อขุนรามคำแหง) และศิลาจารึกสมัยสุโขทัยหลักที่ ๘ (จารึกวัดเขาสุมนกูฏ) ส่วนชื่อ สรลวงสองแคว โดยคำ "สรลวง" (ไม่ใช่สระหลวง) มาจากคำเขมรว่า "ชฺรลวง" แปลว่า "ลำน้ำ" รวมกันจึงมีความหมายว่า "ลำน้ำสองแคว" หรือ "ลำน้ำสองกระแส" สอดคล้องกับชื่อในภาษาบาลีว่า "ไทวยนทีศรียมนา" แปลว่า "ลำน้ำอันเป็นสิริที่มีสองสาย"ดร. ตรงใจ หุตางกูร. "ประเด็นประวัติศาสตร์และโบราณคดีจากจารึกเมืองละโว้" ใน มรดกความทรงจำแห่งนพบุรีศรีลโวทัยปุระ : ว่าด้วยโคลงเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนารายณ์ฯ และจารึกโบราณแห่งเมืองละโว้, หน้า 191 ส่วนจิตร ภูมิศักดิ์ เข้าใจว่า "สรลวง" คือคำว่า "สรวง" ที่แปลว่าสวรรค์ ในพระราชพงศาวดารพม่าและพงศาวดารไทยใหญ่ พระนิพนธ์ของกรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ปรากฏชื่อเมืองพิษณุโลกว่า เมืองสองคญีนราธิปประพันธ์พงศ์, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระ. พระราชพงศาวดารพม่า เล่มที่ 5. พระนคร : คุรุสภา, 2505. หน้า 239.นราธิปประพันธ์พงศ์, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่น. พระราชพงศาวดารพม่า เล่มที่ 2. [ม.ป.ท. : ม.ป.พ.], หน้า 495.นราธิปประพันธ์พงศ์, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่น. พงศาวดารไทยใหญ่, (ตอนที่ ๗ อังกฤษครอบครองหัวเมืองไทยใหญ่). กรุงเทพฯ : 2456. และพระอิสริยยศ เจ้าฟ้าสรวงคญี คำว่า "คญี"  พม่าแปลว่า "มหา" จึงเขียนว่า "เจ้าฟ้ามหาสรวง" กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ทรงดำริอีกว่า "สหายข้าพเจ้าแนะว่าน่าจะเป็นเจ้าฟ้าสองแคว เพราะสองแควเป็นนามเมืองพิศณุโลก ดังปรากฏในตำนานพระแก่นจันทร์"นราธิปประพันธ์พงศ์, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่น. พระราชพงศาวดารพม่า เล่มที่ 1. [ม.ป.ท. : ม.ป.พ.], 2456. 1191 หน้า. หน้า 477. หมายถึง พระมหาธรรมราชา เจ้าผู้ครองเมืองพิษณุโลกนราธิปประพันธ์พงศ์, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระ. พระราชพงศาวดารพม่า เล่มที่ 1.  [ม.ป.ท. : ม.ป.พ.], 2505. หน้า 224.

ชื่อ เมืองทวิสาขะนคร และชื่อ เมืองไทวยนที เป็นชื่อเมืองสองแควในภาษาบาลีแปลมาจากภาษามคธในพงศาวดารเหนือมาจากสภาพภูมิศาสตร์เดิมของจังหวัดพิษณุโลกซึ่งพระโพธิรังสีได้นำชื่อเมืองพิษณุโลกไปแปลว่า ทวิสาขะ และแปลชื่อเมืองสรลวงว่า โอฆบุรี พบในสิหิงคนิทานสุรัตน์ นิ่มขาว. (2556, 6 พฤษภาคม). "ภาคผนวก ก: ประวัติศาสตร์เมืองพิษณุโลก", โครงการออกแบบปรับปรุงภูมิทัศน์เพื่อการอนุรักษ์โบราณสถาน และมรดกวัฒนธรรมเมืองเก่าพิษณุโลก จังหวัดพิษณุโลก. วิทยานิพนธ์ภูมิสถาปัตยกรรมศาสตรบัณฑิต คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์และการผังเมือง มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์. 243 หน้า. ชื่อ เมืองชัยนาทบุรี พบในหลักศิลาจารึกหลักที่ ๑๒ หลักศิลาจารึกหลักที่ ๙๗ ศิลาจารึกวัดพระบรมธาตุวรวิหารจังหวัดชัยนาท ลิลิตยวนพ่าย บทที่ ๖๖ และชินกาลมาลีปกรณ์ ซึ่ง ศ.ดร.ประเสริฐ ณ นคร ได้ชี้หลักฐานให้เห็นจนเป็นที่ยอมรับว่าเมืองชัยนาทบุรีคือชื่อหนึ่งของเมืองพิษณุโลกมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช, โครงการศูนย์สุโขทัยศึกษา สาขาวิชาศิลปศาสตร์. (2539). สารานุกรมสุโขทัยศึกษา เล่ม 1. นนทบุรี: มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช. 358 หน้า.  ชื่อ เมืองอกแตก เป็นชื่อเรียกเมืองที่มีแนวลำน้ำไหลผ่านกำแพงเมืองเมืองซึ่งเดิมตั้งอยู่ที่วัดจุฬามณี (จังหวัดพิษณุโลก) สันนิฐานว่าเดิมเป็นคลองขุดจากแม่น้ำน่านเพื่อชักน้ำเข้าเมือง แต่ภายหลังน้ำเซาะคลองกว้างออกกลายเป็นลำแม่น้ำเป็นเหตุให้แม่น้ำเก่าตื้นเขิน เมืองพิษณุโลกจึงมีสภาพภูมิศาสตร์เป็นเมืองอกแตกเสน่หา บุณยรักษ์ และทิพย์สุดา นัยทรัพย์. (2542). โครงการศึกษาค้นคว้าวิจัยทางวัฒนธรรม สำนักศิลปวัฒนธรรม สถาบันราชภัฏพิบูลสงคราม พิษณุโลก ปีการศึกษา ๒๕๔๒ เรื่อง ภูมินามจังหวัดพิษณุโลก. พิษณุโลก: สถาบันราชภัฏพิบูลสงคราม. 389 หน้า.

 ประวัติศาสตร์ 
พบแหล่งโบราณคดีในยุคก่อนประวัติศาสตร์ที่จังหวัดพิษณุโลก ได้แก่ภาพสลักบนหินที่ถ้ำกาและผาขีดเขาภูขัด อำเภอนครไทย และภาพสลักหินที่ผากระดานเลข อำเภอชาติตระการ ซึ่งภาพสลักหินเหล่านี้อยู่ในยุคโลหะมีอายุประมาณสี่พันปีก่อนhttp://www.thaiheritage.net/nation/oldcity/phitsanulok4.htm

จดหมายเหตุลาลูแบร์กล่าวถึงพระเจ้าพนมไชยศิริอพยพผู้คนมาตั้งถิ่นฐานที่นครไทย อาจหมายถึงพระเจ้าชัยศิริแห่งอาณาจักรโยนกเชียงแสนซึ่งเผชิญกับการรุกรานของอาณาจักรสุธรรมวดีอพยพลงมาทางใต้หวน พินธุพันธ์. เมืองโบราณของเรา: กรณีศึกษาเมืองโบราณใน พิษณุโลก พิจิตร อุตรดิตถ์ ลพบุรี และอ่างทอง. กรุงเทพฯ: บันทึกสยาม, 2542. (ตำนานสิงหนวัติกล่าวว่าอพยพไปกำแพงเพชรพงศาวดารเมืองเงินยางเชียงแสน และตำนานสิงหนวติกุมาร ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๖๑) แหล่งโบราณคดีนครไทยเป็นชุมชนที่ตั้งอยู่ก่อนสมัยอาณาจักรสุโขทัย ในสมัยขอมโบราณมีชุมชนตั้งอยู่ทางทิศใต้ของเมืองพิษณุโลกในปัจจุบันบริเวณวัดจุฬามณีคือเมืองสองแควเดิม พระปรางค์วัดจุฬามณีสร้างขึ้นในสมัยขอมsilpathai.net/โบราณวัตถุสถาน"พระปราง/ ต่อมาพ่อขุนศรีอินทราทิตย์แห่งเมืองบางยางร่วมมือกับพ่อขุนผาเมืองแห่งเมืองราดขับไล่ขอมสบาดโขลญลำพงออกไปจากภูมิภาคนำไปสู่การกำเนิดอาณาจักรสุโขทัย สันนิษฐานว่าเมืองบางยางคือเมืองนครไทยhttp://storyofsiam2.blogspot.com/p/blog-page_13.html

บันทึกเรื่อง ประวัติศาสตร์ธรรมชาติและการเมืองแห่งราชอาณาจักรสยาม (Histoire Naturelle et Politique du Royaume de Siam) ของนิโกลาส์ แชร์แวส ชาวฝรั่งเศสที่เดินทางเข้ามายังกรุงศรีอยุธยาเมื่อปี พ.ศ. 2224–29 รัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช กล่าวถึงเมืองพิษณุโลกว่า :-

บันทึกของปีแยร์ บรีโก มิชชันนารีชาวฝรั่งเศสในกรุงศรีอยุธยามีกล่าวถึงเมืองพิษณุโลก ต่อมาฟร็องซัว-อ็องรี ตูร์แป็งได้นำมาเผยแพร่ ความว่าตุรแปง, ฟรังซัวส์ อังรี. ประวัติศาสตร์แห่งพระราชอาณาจักรสยาม : Histoire du Royaume de Siam, tome premier โดย ฟรังซัวส์ อังรี ตุรแปง. ปอล ซาเวียร์ แปล. (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ : กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร, 2539. 256 หน้า. หน้า 17. ISBN 974-419-094-9 :-
เมืองพิษณุโลก (Porcelon) ซึ่งชาวโปรตุเกสเรียกเพี้ยนว่า ปอร์ซาลุก (Porsalouc) นั้น แต่ก่อนขึ้นแก่พวกเจ้าที่เป็นทายาทสืบต่อกันมา และในปัจจุบันเราก็ยังชำระคดีในนามเจ้านายเก่าของเมืองนี้และในวังของเขาอันว่า เมืองนี้ ซึ่งมั่นคงด้วยป้อมสิบสี่ป้อมที่สร้างโดยวิศวกรชาวฝรั่งเศสนั้นเป็นเมืองที่ร่ำรวยและค้าขาย เป็นต้นว่า งาช้าง นอแรด หนังสัตว์ป่า น้ำตาล ยาสูบ หัวหอม ขี้ผึ้งและน้ำผึ้ง ที่จังหวัดพิษณุโลก มีคนทำไต้ที่ทำด้วยน้ำมันดินกับน้ำมัน และมีคนทำยางแดง (Gomme rouge) ที่ใช้ทำครั่งประทับตรา (cire d' Eapagne) นอกจากนั้นยังมีคนทำไม้สำหรับสร้างบ้านและย้อมสีมาก พื้นดินเมืองพิษณุโลกผลิตดีบุก และอำพันสีเทาด้วย

 สมัยสุโขทัย 
alt=|left|thumb|255x255px|ภาพเก่าองค์พระปรางค์ประธานวัดพระศรีรัตนมหาธาตุวรมหาวิหาร
200px|thumbnail|right|วัดพระศรีรัตนมหาธาตุวรมหาวิหาร

เมืองพิษณุโลกเดิมมีชื่อต่าง ๆ กัน ปรากฏชื่อเมือง "สองแคว" ในจารึกวัดศรีชุม "พระมหาเถรศรีศรัทธาเกิดในนครสรลวงสองแคว"https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/177 ชื่อเมืองสองแควหมายถึงเมืองซึ่งอยู่ระหว่างแม่น้ำน่านและแม่น้ำแควน้อย ในช่วงต้นสมัยสุโขทัยเมืองสองแควอยู่ในการปกครองของพระยาคำแหงพระรามแห่งราชวงศ์ศรีนาวนำถุมจนกระทั่งรัชกาลพ่อขุนรามคำแหงมหาราชเมืองสองแควเข้ามาอยู่ในการปกครองของสุโขทัยราชวงศ์พระร่วงดังที่ระบุไว้ในจารึกพ่อขุนรามคำแหง 

ในพงศาวดารเหนือระบุว่า "พระเจ้าศรีธรรมปิฎก"หรือพระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลิไท) ทรงสร้างเมืองสองแควขึ้นใหม่ที่ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำน่านบริเวณเมืองพิษณุโลกในปัจจุบัน พระมหาธรรมราชาลิไททรงสร้างวัดต่างๆขึ้นเป็นจำนวนมากได้แก่ วัดพระศรีรัตนมหาธาตุวรมหาวิหาร (วัดใหญ่) วัดเจดีย์ยอดทอง วัดอรัญญิก และบูรณะวัดวัดราชบูรณะ ทรงให้หล่อพระพุทธชินราช พระพุทธชินศรี และพระศรีศาสดาขึ้นประดิษฐานไว้ที่วัดพระศรีรัตนมหาธาตุหรือวัดใหญ่ พระพุทธชินราชซึ่งประดิษฐานอยู่ที่วัดพระศรีรัตนมหาธาตุใช้เป็นตราประจำจังหวัดพิษณุโลกในปัจจุบัน นอกจากนี้พระมหาธรรมราชาที่ 1ยังทรงสร้างพระราชวังจันทน์พิระสันต์, จิรวัฒน์. ศิลปกรรมทัองถิ่น จังหวัดพิษณุโลก. สำนักพิมพ์ แห่ง จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย; พ.ศ. 2547. เมืองสองแควพัฒนาขึ้นกลายเป็นเมืองสำคัญของอาณาจักรสุโขทัยทางทิศตะวันออก

นอกจากนี้เมืองสองแควยังมีอีกชื่อหนึ่งว่า "เมืองชัยนาท"เจียจันทร์พงษ์, พิเศษ. เมืองในประวัติศาสตร์ยุคสุโขทัยอยุธยา พระมหาธรรมราชากษัตราธิราช. สำนักพิมพ์มติชน; พ.ศ. 2553.หมายถึงเมืองฝั่งตะวันตกของแม่น้ำน่านบริเวณพระราชวังจันทน์ สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 1ยกทัพอยุธยาขึ้นมายึดเมืองชัยนาทได้สำเร็จhttp://www.thaiheritage.net/king/ayuthaya/ayuthaya1.htm จนพระมหาธรรมราชาที่ 1จำต้องเจรจากับสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 เพื่อขอเมืองชัยนาทคืน ทำให้พระมหาธรรมราชาที่ 1ต้องเสด็จย้ายมาประทับที่เมืองสองแควหรือเมืองชัยนาทอยู่เป็นเวลาเจ็ดปีประเสริฐ ณ นคร. ประวัติศาสตร์เบ็ดเตล็ด. สำนักพิมพ์มติชน; พ.ศ. 2549. พระมหาธรรมราชาที่ 3 (ไสลือไท) ครองราชสมบัติอยู่ที่เมืองสองแคว ทำให้เมืองสองแควกลายเป็นราชธานีของอาณาจักรสุโขทัย เมื่อพระมหาธรรมราชาที่ 3 (ไสลือไท) สวรรคตในพ.ศ. 1962 เกิดการจลาจลแย่งชิงราชสมบัติระหว่างพระยารามและพระยาบาลเมือง สมเด็จพระอินทราชาแห่งกรุงศรีอยุธยาเสด็จขึ้นมาไกล่เกลี่ย ให้พระยารามครองเมืองสุโขทัยในขณะที่พระยาบาลเมืองขึ้นเป็นพระมหาธรรมราชาที่ 4 แห่งสองแคว ทำให้เมืองสองแควแยกตัวจากสุโขทัยและเป็นประเทศราชของอยุธยา เมืองสองแควทวีความสำคัญขึ้นมามากกว่าสุโขทัย

เมื่อพระมหาธรรมราชาที่ 4 สวรรคตในพ.ศ. 1981 สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2 ทรงส่งพระโอรสคือพระราเมศวรซึ่งมีพระราชมารดาเป็นพระธิดาของพระมหาธรรมราชาที่ 3 ไปครองเมืองสองแควประทับที่พระราชวังจันทน์เมื่อพระราเมศวรต่อมาขึ้นครองราชสมบัติเป็นสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ เมืองสองแควจึงได้รวมกับอาณาจักรอยุธยา A History of Thailand

 สมัยอยุธยา 
สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงแต่งตั้งให้พระยายุทธิษเฐียรซึ่งเป็นพระโอรสของพระมหาธรรมราชาที่ 4 เป็น "พระยาสองแคว" เป็นเจ้าเมืองอยู่ภายใต้อำนาจของอยุธยา แต่พระยายุทธิษเฐียรคิดตั้งตนขึ้นเป็นพระมหาธรรมราชาจึงหันไปเข้ากับพระเจ้าติโลกราชแห่งอาณาจักรล้านนา นำไปสู่สงครามระหว่างอยุธยาและล้านนา สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถย้ายมาประทับที่เมืองสองแควในพ.ศ. 2006 เมื่อตั้งรับศึกกับล้านนาและทรงผนวชที่วัดจุฬามณีในพ.ศ. 2008 เป็นเวลา 8 เดือน 15 วัน มีข้าราชบริพารตามเสด็จออกบวชถึง 2,348 คนhttps://www.phitsanulokhotnews.com/2013/03/03/32685 สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงรวมเมืองฝั่งตะวันออกและเมืองชัยนาทฝั่งตะวันตกของแม่น้ำน่านเข้าด้วยกันแล้วพระราชทานนามใหม่ว่า เมืองพระพิษณุโลกสองแคว ปรากฏชื่อเมือง "พิษณุโลก" ขึ้นครั้งแรกในลิลิตยวนพ่ายวัลลิโภดม, ศรีศักร. ลุ่มนํ้าน่าน: ประวัติศาสตร์โบราณคดี ของ พิษณุโลก "เมืองอกแตก. สำนักพิมพ์มติชน; พ.ศ. 2546.    
thumb|432x432px|พระพุทธชินราช ณ พระวิหารวัดพระศรีรัตนมหาธาตุวรมหาวิหาร
หลังจากรัชสมัยของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเมืองพิษณุโลกเป็นศูนย์กลางการปกครองของอยุธยาในหัวเมืองเหนือ โดยมีพระมหาอุปราชซึ่งเป็นพระราชโอรสทรงครองเมืองและประทับอยู่ที่พระราชวังจันทน์ เมื่อสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถสวรรคตพระเชษฐาพระโอรสเป็นพระมหาอุปราชครองเมืองพิษณุโลก ต่อมาพระเชษฐาได้ราชสมบัติอยุธยาขึ้นครองราชย์เป็นสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ทรงแต่งตั้งให้พระโอรสคือสมเด็จพระไชยราชาธิราชให้ครองเมืองพิษณุโลกสมเด็จพระไชยราชาธิราชยึดอำนาจจากสมเด็จพระรัษฎาธิราชขึ้นเป็นสมเด็จพระไชยราชาธิราช จากนั้นไม่มีการตั้งพระมหาอุปราชครองเมืองพิษณุโลก เมื่อขุนพิเรนทรเทพยึดอำนาจจากขุนวรวงศาธิราชในพ.ศ. 2091 และเชิญสมเด็จพระมหาจักรพรรดิขึ้นครองราชสมบัติ สมเด็จพระมหาจักรพรรดิทรงแต่งตั้งให้ขุนพิเรนทรเทพให้เป็นสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชปกครองเมืองพิษณุโลก ทำให้เมืองพิษณุโลกมี "พระมหาธรรมราชา" มาปกครองอีกครั้ง พระวิสุทธิกษัตรีย์ทรงสร้างวัดนางพญา 

เมื่อพระเจ้าหงสาวดีบุเรงนองแห่งพม่ายกทัพมาประชิดเมืองพิษณุโลกในพ.ศ. 2106 พระมหาธรรมราชายอมจำนนต่อพระเจ้าบุเรงนองทำให้พิษณุโลกและหัวเมืองเหนือทั้งหมดกลายเป็นประเทศราชของพม่า สมเด็จพระมหินทราธิราชแห่งอยุธยาทรงร่วมมือกับสมเด็จพระไชยเชษฐาธิราชแห่งล้านช้างร่วมกันยกทัพเข้าล้อมเมืองพิษณุโลกในแต่ไม่สำเร็จ จนกระทั่งการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่หนึ่งพระเจ้าบุเรงนองตั้งให้พระมหาธรรมราชาครองอยุธยา 

สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชทรงตั้งให้พระโอรสคือสมเด็จพระนเรศวรมหาราชขึ้นเป็นพระมหาอุปราชไปครองเมืองพิษณุโลกอีกครั้งในพ.ศ. 2114 ประทับที่พระราชวังจันทน์ ตามข้อสันนิษฐานของหม่อมเจ้าชาตรีเฉลิม ยุคลhttps://m.mgronline.com/columnist/detail/9550000137934 ในปีพ.ศ. 2127 เกิดแผ่นดินไหวขนาดใหญ่ที่เมืองพิษณุโลกทำให้ "เกิดเหตุอัศจรรย์แม่น้ำซายหัวเมืองพิษณุโลกนั้น ป่วนขึ้นสูงกว่าพื้นนั้นสามศอก" เมืองพิษณุโลกอาจเสียหายมาก หลังจากที่สมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงประกาศอิสรภาพที่เมืองแครงแล้วจึงมีพระราชโองการให้ "เทครัว" กวาดต้อนผู้คนในหัวเมืองเหนือทั้งหมดรวมถึงพิษณุโลกลงมายังภาคกลางตอนล่างเพื่อเตรียมการรับศึกกับพม่ามานพ ถาวรวัฒน์สกุล. ขุนนางอยุธยา. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, เมษายน 2547. ทำให้เมืองพิษณุโลกกลายเป็นเมืองร้างอยู่เป็นเวลาแปดปี จนกระทั่งหลังจากเสร็จสิ้นสงครามยุทธหัตถีแล้วสมเด็จพระนเรศวรมหาราชจึงทรงฟื้นฟูเมืองพิษณุโลกในพ.ศ. 2136 โดยการแต่งตั้งให้พระชัยบุรี หรือพระยาชัยบูรณ์ เป็นพระยาสุรสีห์ฯ เจ้าเมืองพิษณุโลก เมืองพิษณุโลกเปลี่ยนฐานะจากเมืองของพระมหาอุปราชมาเป็นเมืองชั้นเอกมีขุนนางเป็นเจ้าเมือง ปรากฏราชทินนามของเจ้าเมืองพิษณุโลกว่า เจ้าพระยาสุรสีห์พิศมาธิราช ชาติพัทยาธิเบศราธิบดี อภัยพิริยบรากรมพาหุ หรือ "เจ้าพระยาพิษณุโลกเอกอุ" ศักดินา 10,000 ไร่ เมืองพิษณุโลกหัวเมืองชั้นเอกฝ่ายเหนือของอยุธยาคู่กับเมืองนครศรีธรรมราชซึ่งเป็นเมืองเอกฝ่ายใต้ 

สมเด็จพระเอกาทศรถเสด็จมานมัสการพระพุทธชินราชในพ.ศ. 2146 พร้อมทั้งโปรดฯให้นำทองนพคุณมาปิดทองพระพุทธชินราชและพระพุทธชินสีห์ซึ่งเดิมเป็นพระพุทธรูปสำริด เป็นการปิดทององค์พระพุทธชินราชครั้งแรก ในพ.ศ. 2205 สมเด็จพระนารายณ์มหาราชหลังจากเสร็จสิ้นศึกเชียงใหม่ทรงนมัสการพระพุทธชินราช และโปรดฯให้สร้างรอยพระพุทธบาทจำลองเมื่อพ.ศ. 2222 ประดิษฐานไว้ ที่วัดจุฬามณี ในรัชสมัยสมเด็จพระเพทราชามีการปฏิรูปการปกครอง หัวเมืองฝ่ายเหนือรวมถึงเมืองพิษณุโลกอยู่ภายใต้การปกครองของสมุหนายก ในพ.ศ. 2309 เนเมียวสีหบดีแม่ทัพพม่ายกทัพเข้ายึดเมืองสุโขทัย เจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) นำทัพพิษณุโลกเข้ากอบกู้เมืองสุโขทัย เจ้าฟ้าจีดเสด็จหลบหนีจากกรุงศรีอยุธยามายึดอำนาจที่เมืองพิษณุโลกสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ. ไทยรบพม่าครั้งที่ ๒๔ สงครามครั้งที่ ๒๔ คราวเสียกรุงฯ ครั้งหลัง ปีกุน พ.ศ. ๒๓๑๐. ทำให้เจ้าพระยาพิษณุโลกต้องเลิกทัพจากสุโขทัยกลับไปยึดอำนาจคืนจากเจ้าฟ้าจีด และทัพพม่าสามารถเดินทางต่อไปยังกรุงศรีอยุธยาได้โดยไม่ยึดเมืองพิษณุโลก

 สมัยธนบุรี 
หลังการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สองเจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) ตั้งตนขึ้นเป็นเจ้าชุมนุมพิษณุโลกมีอาณาเขตตั้งแต่เมืองพิชัยลงมาจนถึงเมืองนครสวรรค์และปากน้ำโพ ใน พ.ศ. 2311 เจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) ราชาภิเษกขึ้นเป็นพระเจ้าพิษณุโลกพระเจ้าแผ่นดินกรุงศรีอยุธยาแล้วสถาปนาเมืองพิษณุโลกขึ้นเป็นเมืองหลวงชัย เรืองศิลป์ และพรเพ็ญ ฮั่นตระกูล. (2533). ประวัติศาสตร์ไทยด้านเศรษฐกิจแต่โบราณถึง พ.ศ. 2399. กรุงเทพฯ: ต้นอ้อ. 288 หน้า. หน้า 188. รัฐเอกราชแห่งใหม่ของกรุงศรีอยุธยามีนามว่า กรุงพระพิศณุโลกย์ราชธานีศรีอยุทธยามหานครก.ศ.ร. กุหลาบ และสำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. (2449). ต้นวงศ์ตระกูลพะญาศรีสหเทพชื่อทองเพ็ง. พระนคร: ม.ป.ท. 454 หน้า. หน้า (ฏำ)–(ฏะ). เจ้าพระฝางยกทัพมาตีกรุงพิษณุโลกแต่ไม่แพ้ไม่ชนะกันสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน. (2466). "ปริเฉจ ๗ ว่าด้วยทศราชวงศ์กรุงศรีอยุธยา เรื่อง พระนครถึงความพินาศใหญ่," ใน สังคีติยวงศ์ พงศาวดาร เรื่องสังคายนาพระธรรมวินัย สมเด็จพระวันรัตนวัดพระเชตุพน ในรัชกาลที่ ๑ แต่งภาษามคธ. แปลโดย พระยาปริยัติธรรมธาดา (แพ ตาลลักษมณ). ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้พิมพ์พระราชทานในงานพระศพสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าจุฑาธุชธราดิลก กรมขุนเพ็ชรบูรณ์อินทราชัย ณะ พระเมรุท้องสนามหลวง พ.ศ. ๒๔๖๖. พระนคร: โรงพิมพ์ไท. 574 หน้า. หน้า 417–418. เมื่อปลายปีสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรียกทัพมาตีชุมนุมพิษณุโลกแต่พ่ายแพ้ต้องยกทัพกลับไปยังกรุงธนบุรี พระเจ้าพิษณุโลกครองกรุงพิษณุโลกได้ 7 วันพระราชพงศาวดารกรุงธนบุรี. หรือ 6 เดือนจึงเสด็จสวรรคต (คาดว่าน่าจะ 6 เดือนมากกว่าธีระวัฒน์ แสนคำ. "เจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) แห่งก๊กพิษณุโลก ถึงแก่พิราลัยหลังเป็นกษัตริย์ได้ 7 วันจริงหรือ?," ศิลปวัฒนธรรม ฉบับกรกฎาคม 2557. สืบค้นเมื่อ 24 พฤศจิกายน 2564.) พระอินทร์อากร (จัน) น้องชายของเจ้าพระยาพิษณุโลกขึ้นเป็นผู้นำชุมนุมพิษณุโลกต่อมา แต่ชุมนุมเจ้าพระฝางเข้ายึดชุมนุมพิษณุโลกประหารชีวิตพระอินทร์อากรและกวาดต้อนทรัพย์สินผู้คนไปยังเมืองสวางคบุรี เมืองพิษณุโลกอยู่ภายใต้การปกครองของชุมนุมเจ้าพระฝางจนกระทั่งเมื่อสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีและเจ้าพระยายมราช (บุญมา) ซึ่งต่อมาคือสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาทยกทัพขึ้นมายึดเมืองพิษณุโลกได้สำเร็จในพ.ศ. 2313 ทำให้พิษณุโลกเข้ามาอยู่การปกครองของธนบุรีและสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงแต่งตั้งให้เจ้าพระยายมราช (บุญมา) เป็น "เจ้าพระยาสุรสีห์พิษณุวาธิราชฯ" ปกครองเมืองพิษณุโลก

ใน พ.ศ. 2318 ในขณะที่เจ้าพระยาจักรี (ทองด้วง) ซึ่งต่อมาคือพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชและเจ้าพระยาสุรสีหพิษณวาธิราช (บุญมา) ซึ่งต่อมาคือสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท กำลังทำศึกที่เมืองเชียงแสนนั้น แม่ทัพพม่าอะแซหวุ่นกี้ยกทัพเข้ามาผ่านด่านแม่ละเมาแขวงเมืองตากเข้ารุกรานเมืองพิษณุโลก เจ้าพระยาจักรีและเจ้าพระยาสุรสีห์เร่งทัพลงมาป้องกันเมืองพิษณุโลก อะแซหวุ่นกี้นำทัพพม่าเข้าล้อมเมืองพิษณุโลกอยู่นานสี่เดือนและตัดเส้นทางเสบียงทำให้เมืองพิษณุโลกขาดแคลนอาหาร อะแซหวุ่นกี้ขอดูตัวพระเจ้าพระยาจักรีที่เนินดินซึ่งเชื่อว่าปัจจุบันอยู่ที่หน้าสำนักงานเทศบาลนครพิษณุโลกเดิมซึ่งประดิษฐานพระบรมราชานุสาวรีย์ฯhttps://www.phitsanulokhotnews.com/2016/04/06/83701 เจ้าพระยาจักรีและเจ้าพระยาสุรสีห์พิจารณาว่าศึกครั้งนี้ไม่สามารถต้านได้จึงฝ่าวงล้อมของศัตรูออกไปตั้งมั่นที่เพชรบูรณ์ อะแซหวุ่นกี้นำทัพพม่าเข้าปล้นสะดมเผาทำลายเมืองพิษณุโลก เมืองพิษณุโลกถูกทำลายลงโดยส่วนใหญ่ ทำลายพระราชวังจันทน์ เหลือเพียงพระปรางค์วัดพระศรีรัตนมหาธาตุซึ่งไม่ถูกทำลาย

 สมัยรัตนโกสินทร์ 
เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชเสด็จเถลิงถวัลย์ราชสมบัติเมื่อพ.ศ. 2325 จึงมีพระราชโองการแต่งตั้งให้ "หลวงนรา"พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๑. เป็น "พระยาพิษณุโลก" ในพ.ศ. 2328 สงครามเก้าทัพ แม่ทัพพม่าเนเมียวสีหซุยยกทัพจากลำปางลงมารุกรานหัวเมืองเหนือ หลวงนราพระยาพิษณุโลกเห็นว่าข้าศึกมีกำลังมากฝ่ายหัวเมืองเหนือมีกำลังน้อยจากการสูญเสียกำลังพลไปมากในสงครามอะแซหวุ่นกี้ จึงสละเมืองพิษณุโลกหลบหนีเข้าป่าไม่ได้ต่อสู้ต้านทานการรุกรานของพม่า ทัพพม่าจึงเดินทัพผ่านหัวเมืองเหนือลงไปยังนครสวรรค์ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงให้รื้อกำแพงเมืองพิษณุโลกลงfinearts.go.th/fad6/parameters/km/item/กำแพงเมืองพิษณุโลก.htmlเพื่อป้องกันไม่ให้ข้าศึกใช้เป็นที่มั่น เมืองพิษณุโลกซึ่งเผชิญกับศึกสงครามอย่างต่อเนื่องเป็นระยะเวลาประมาณยี่สิบปีอยู่ในสภาวะทรุดโทรมและขาดการทำนุบำรุง ในพ.ศ. 2372 สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพทรงอัญเชิญพระพุทธชินสีห์จากวัดพระศรีรัตนมหาธาตุไปประดิษฐานที่วัดบวรนิเวศราชวรวิหาร และเจ้าอาวาสวัดบางอ้อยช้าง จังหวัดนนทบุรี ได้อัญเชิญพระศรีศาสดาไปยังวัดบางอ้อยช้าง (ซึ่งต่อมาพระศรีศาสดาได้ไปประดิษฐานที่วัดบวรนิเวศราชวรวิหาร) 

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงยกย่องพระพุทธชินราชว่า "...จะหาพระพุทธรูปองค์ใดให้งามเสมอพระพุทธชินราชนั้นไม่มีแล้ว" มีพระราชดำริอัญเชิญพระพุทธชินราชลงไปเป็นองค์ประธานของวัดเบญจมบพิตร ปรากฏเรื่องเล่ามุขปาฐะว่าในการอัญเชิญพระพุทธชินราชนั้นเกิดเหตุอัศจรรย์ไม่สามารถนำพระพุทธชินราชลงแพได้ หรือเมื่อเข็นลงแพแล้วแพหยุดนิ่งไม่เคลื่อนไหว จึงไม่สามารถอัญเชิญพระพุทธชินราชลงไปยังกรุงเทพได้และประดิษฐานในเมืองพิษณุโลกดังเดิม มีการจัดตั้งมณฑลเทศาภิบาลมณฑลพิษณุโลกขึ้นในพ.ศ. 2437 โดยมีเมืองพิษณุโลกเป็นศูนย์กลางการปกครองประกอบด้วยห้าเมืองได้แก่เมืองพิษณุโลก เมืองพิชัย เมืองสุโขทัย เมืองพิจิตร และเมืองสวรรคโลก ต่อมารวมมณฑลเพชรบูรณ์เข้าร่วมด้วย โดยมีเจ้าพระยาสุรสีห์วิสิษฐศักดิ์ (เชย กัลยาณมิตร) เป็นข้าหลวงคนแรก พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อครั้งดำรงพระยศเป็นสยามมกุฏราชกุมารเสด็จประพาสเมืองพิษณุโลกในพ.ศ. 2450 ทรงพระราชนิพนธ์เรื่องเที่ยวเมืองพระร่วง ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครองเมื่อมีการตรา"พระราชบัญญัติการบริหารราชการส่วนภูมิภาค พุทธศักราช 2476" ขึ้น มณฑลเทศาภิบาลสิ้นสุดลงนำไปสู่การจัดตั้งจังหวัดพิษณุโลกในปัจจุบัน 

ครั้งเมื่อสงครามโลกครั้งที่สอง สะพานข้ามแม่น้ำน่านหน้าวัดใหญ่ก็ถูกทิ้งระเบิด แต่ทิ้งเท่าไหร่ก็ไม่ถูกเป้าหมาย ทั้ง ๆ ที่ในอดีต เป็นสะพานไม้ที่ใหญ่ที่สุดของจังหวัดพิษณุโลก

 ภูมิศาสตร์ 
 ที่ตั้งและอาณาเขต 
จังหวัดพิษณุโลกมีที่ตั้งอยู่ในภูมิภาคที่แตกต่างกันตามการแบ่งแบบต่าง ๆ หากแบ่งเขตตามการพยากรณ์อากาศ และสำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ จะจัดอยู่ในภาคเหนือตอนล่าง สำหรับเกณฑ์การแบ่งภาคอย่างเป็นทางการของราชบัณฑิตยสภา จะจัดอยู่ในภาคกลาง โดยอยู่ทางตอนบนของภาค ห่างจากกรุงเทพมหานคร 377 กิโลเมตร มีเนื้อที่ทั้งหมดประมาณ 10,815 ตารางกิโลเมตร หรือ 6,759,909 ไร่ มีอาณาเขตติดต่อกับจังหวัดใกล้เคียงดังนี้

 ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอพิชัย อำเภอทองแสนขัน และอำเภอน้ำปาด จังหวัดอุตรดิตถ์, แขวงไชยบุรี ประเทศลาว 
 ทิศตะวันออก ติดต่อกับ อำเภอเขาค้อ อำเภอวังโป่ง อำเภอเมืองเพชรบูรณ์ จังหวัดเพชรบูรณ์, อำเภอด่านซ้าย และ อำเภอนาแห้ว จังหวัดเลย
 ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอเมืองพิจิตร อำเภอวชิรบารมี อำเภอสามง่าม และอำเภอสากเหล็ก จังหวัดพิจิตร
 ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอกงไกรลาศ อำเภอศรีสำโรง อำเภอคีรีมาศ จังหวัดสุโขทัย, อำเภอลานกระบือ จังหวัดกำแพงเพชร

 ภูมิประเทศ 
ทางตอนเหนือและตอนกลางเป็นเขตเทือกเขาสูงและที่ราบสูง โดยมีเขตภูเขาสูงด้านตะวันออกเฉียงเหนือซึ่งอยู่ในเขตอำเภอวังทอง อำเภอวัดโบสถ์ อำเภอเนินมะปราง อำเภอนครไทย และอำเภอชาติตระการจุดสูงสุดคือภูสอยดาว2,102 เมตร เป็นยอดเขาปันเขตแดนไทย-ลาว พื้นที่ตอนกลางมาทางใต้เป็นที่ราบ และตอนใต้เป็นที่ราบลุ่ม โดยเฉพาะบริเวณลุ่มแม่น้ำน่านและแม่น้ำยม ซึ่งเป็นแหล่งการเกษตรที่สำคัญที่สุดของจังหวัดพิษณุโลก อยู่ในเขตอำเภอบางระกำ อำเภอเมืองพิษณุโลก อำเภอพรหมพิราม อำเภอเนินมะปราง และบางส่วนของอำเภอวังทอง

 ภูมิอากาศ 
จังหวัดพิษณุโลกมีลมมรสุมพัดผ่านจากทะเลจีนใต้และมหาสมุทรอินเดีย และแบ่งฤดูกาลออกได้เป็น 3 ฤดู
 ฤดูร้อน ประมาณเดือนกุมภาพันธ์-เมษายน อุณหภูมิเฉลี่ยประมาณ 32 องศาเซลเซียส
 ฤดูฝน จะเริ่มประมาณเดือนพฤษภาคม-ตุลาคม ปริมาณน้ำฝน เฉลี่ยประมาณปีละ 1,375 มิลลิเมตร
 ฤดูหนาว ตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน-มกราคม อุณหภูมิเฉลี่ยประมาณ 19 องศาเซลเซีย

 สัญลักษณ์ประจำจังหวัด 
 ตราประจำจังหวัด: พระพุทธชินราช
 ธงประจำจังหวัด: ธงพื้นสีม่วง กลางธงเป็นตราประจำจังหวัดคือรูปพระพุทธชินราชในวงกลม
 คำขวัญประจำจังหวัด: พระพุทธชินราชงามเลิศ ถิ่นกำเนิดพระนเรศวร สองฝั่งน่านล้วนเรือนแพ หวานฉ่ำแท้กล้วยตาก ถ้ำและน้ำตกหลากตระการตา
 ต้นไม้ประจำจังหวัด: ปีบ (Millingtonia hortensis)
 ดอกไม้ประจำจังหวัด: ดอกนนทรี (Peltophorum pterocarpum)

 การเมืองการปกครอง 
 การปกครองส่วนภูมิภาค 
thumb|right|แผนที่อำเภอในจังหวัดพิษณุโลก
จังหวัดพิษณุโลกแบ่งการปกครองออกเป็น 9 อำเภอ 93 ตำบล 1,032 หมู่บ้าน ซึ่งอำเภอทั้ง 9 อำเภอมีดังนี้

 อำเภอเมืองพิษณุโลก
 อำเภอนครไทย
 อำเภอชาติตระการ
 อำเภอบางระกำ
 อำเภอบางกระทุ่ม
 อำเภอพรหมพิราม
 อำเภอวัดโบสถ์
 อำเภอวังทอง
 อำเภอเนินมะปราง

 รายชื่อเจ้าเมืองและผู้ว่าราชการจังหวัด 
 สมัยสุโขทัย 

ทำเนียบผู้ปกครองเมืองสองแควระหว่างปี พ.ศ. 1792–1981 ขึ้นกับอาณาจักรสุโขทัย ในบางช่วงเวลามีฐานะเป็นเมืองหลวง
 ลำดับ พระนาม/ชื่อ ระยะเวลาดำรงตำแหน่ง (พ.ศ.) หมายเหตุ1พระยาพิษณุโลก1839ปรากฏในตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่2พระยาคำแหงพระรามไม่ปรากฏปรากฏในจารึกวัดศรีชุม อาจเป็นพระองค์เดียวกับ 13วัตติเดชอำมาตย์ไม่ปรากฏ–1905ปรากฏในตำนานพระพุทธสิหิงค์และชินกาลมาลีปกรณ์ ปีที่สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 ยึดเมืองสองแควอาจอยู่ระหว่าง พ.ศ. 1902–19054พระมหาธรรมราชาที่ 11905–1911ปรากฏในตำนานพระพุทธสิหิงค์และชินกาลมาลีปกรณ์ ปีที่พระมหาธรรมราชาที่ 1 เสด็จไปประทับที่เมืองสองแควได้รับการสันนิษฐานว่า ควรเกิดขึ้นหลัง พ.ศ. 1904 ไทยสากล พระองค์ประทับที่เมืองสองแคว 7 ปี อย่างไรก็ตาม ปีสวรรคตอย่างเป็นทางการของพระองค์คือ พ.ศ. 19115 สมเด็จพระมหาธรรมราชา ไม่ปรากฏ–1946สมเด็จพระพนรัตน์. พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาและจุลยุทธการวงศ์. กรุงเทพฯ : มหาจุฬาลงกรณ์ราชวิทยาลัย, 2535. 336 หน้า. หน้า 329. ISBN 978-974-4172-53-2กรมการศาสนา. ประวัติพระพุทธรูปองค์สำคัญ. กรุงเทพฯ : กระทรวงศึกษาธิการ, 2524. 264 หน้า. หน้า 257. - พระมหาธรรมราชา ไม่ปรากฏ–1962 ข้อเสนอของพิเศษ เจียจันทร์พงษ์ว่า หลังพระมหาธรรมราชาที่ 2 สวรรคต นามธรรมราชาถูกสถาปนาให้แก่เจ้าเมืองสองแควผู้เป็นอนุชา ปีสวรรคตยึดตามพระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐ -เจ้าสามพระยา1962–1967ปรากฏในพระราชพงศาวดาร ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) โดยอาจจะครองเมืองคนละฝั่งแม่น้ำกับพระมหาธรรมราชาที่ 4 ปีที่ได้รับการแต่งตั้งถูกสันนิษฐานโดยสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ6 พระมหาธรรมราชาที่ 4 1962–1981 รัชกาลเจ้าสามพระยาสิ้นสุดอาณาจักรสุโขทัย (พ.ศ. 1981)

 สมัยกรุงศรีอยุธยา 

ทำเนียบผู้ปกครองเมืองพิษณุโลกระหว่างปี พ.ศ. 2127–2310 ขึ้นกับอาณาจักรอยุธยา มีฐานะเป็นหัวเมืองชั้นเอกอุและหัวเมืองชั้นเอก
 ลำดับ พระนาม/ชื่อ ระยะเวลาดำรงตำแหน่ง (พ.ศ.) หมายเหตุเป็นเมืองร้างจากการเทครัวหัวเมืองเหนือ (พ.ศ. 2127–2136)1 เจ้าพระยาสุรสีห์ (พระชัยบุรี)มานพ ถาวรวัฒน์สกุล. (2536). ขุนนางอยุธยา. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์. 298 หน้า.  2136–ไม่ปรากฏสุทนต์ ขวัญนคร. "ยกทัพตีเมืองเขมร เหตุด้วยความแค้นเคือง," ใน พระองค์ดำ : สมเด็จพระนเรศวรมหาราช. กรุงเทพฯ : คลังทรัพย์, 2538. 239 หน้า. หน้า 163. ISBN 978-974-8940-77-9 รัชกาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราช2 ออกญาพิษณุโลก (ออกญาพระคลัง) 2172–2179 รัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททองสมบูรณ์ บำรุงเมือง. ชุมชนโบราณเมืองพิษณุโลก. พิษณุโลก : สำนักศิลปะและวัฒนธรรม สถาบันราชภัฏพิบูลสงคราม, 2544. 47 หน้า. หน้า 16. อ้างใน จดหมายเหตุของฟานฟลีต. (ทรงตั้งพระสหายสนิทที่ร่วมคิดแย่งราชสมบัติเป็นเจ้าเมืองพิษณุโลก)3 ออกญาพิษณุโลก (ออกญาวัง) 2179–ไม่ปรากฏ4 เจ้าพระยาจักรี ไม่มีข้อมูล รัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททองสมบูรณ์ บำรุงเมือง. ชุมชนโบราณเมืองพิษณุโลก. พิษณุโลก : สำนักศิลปะและวัฒนธรรม สถาบันราชภัฏพิบูลสงคราม, 2544. 47 หน้า. หน้า 16. อ้างใน พระธรรมนุญศก 1555 (พ.ศ. 2176). (โอนเมืองพิษณุโลกไปขึ้นกับเจ้าพระยาจักรี)5 ออกญาพิษณุโลก ไม่มีข้อมูล รัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราชวรางคณา นิพัทธ์สุขกิจ. หนังกวาง ไม้ฝาง ช้าง ของป่า: การค้าอยุธยาสมัยพุทธศตวรรษที่ 22-23. กรุงเทพฯ : เมืองโบราณ, 2550. 183 หน้า. หน้า 120.ISBN 978-974-7385-09-0 (เจ้าเมืองพิษณุโลกถูกประหารจากการยักยอกรายได้ของหลวง)6 สมเด็จพระเพทราชา ไม่ปรากฏ–2231คำให้การขุนหลวงหาวัด. นนทบุรี : โครงการเลือกสรรหนังสือ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช, 2547. 244 หน้า. หน้า 34. ISBN 978-974-6457-67-5 รัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช7 กรมพระราชวังบวร (หลวงสรศักดิ์) 2231–2246 รัชกาลสมเด็จพระเพทราชา8 เจ้าพระยาพิษณุโลก (เมฆ) 2251–2275ก.ศ.ร. กุหลาบ ตฤษณานนท์. มหามุขมาตยานุกูลวงศ์ ว่าด้วยลำดับวงศ์ตระกูลขุนนางไทยทั้งสิ้นในแผ่นดินสยาม. พระนคร : สยามประเภท, ร.ศ. 124. รัชกาลสมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ9 เจ้าพระยาสุรสีห์ (หลวงจ่าแสนยากร)มานพ ถาวรวัฒน์สกุล. (2536). ขุนนางอยุธยา. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรม. 298 หน้า.  2275–2276ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จฯ กรมพระยา. (2459). "กฎหมายงานพระบรมศพครั้งกรุงเก่า (สอบเรื่องราวตำราพระเมรุกรมหลวงโยธาเทพฯ)," ใน เรื่องสมเด็จพระบรมศพ คือจดหมายเหตุงานพระเมรุครั้งกรุงเก่า กับพระราชวิจารณ์ของสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง. พิมพ์แจกในงานศพ อำมาตย์เอก พระยาทวาราวดีภิบาล (แจ่ม โรจนวิภาต) จางวางกรุงเก่า ปีมโรงอัฐศพ พ.ศ. ๒๔๕๙. พระนคร: โสภณพิพรรฒนากร. 43 หน้า. รัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ10 เจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง โรจนกุล)2276–2310 รัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ – สมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์เชาวน์ รูปเทวินทร์. (2528). ย่ำอดีต พระราชประวัติสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชกับงานกู้อิสรภาพของชาติไทย เลมที่ 1. กรุงเทพฯ : บริษัท พี.วาทิน พับลิเคชั่น จำกัด. 672 หน้า. หน้า 342-343.เสียกรุงครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2310)

 สมัยกรุงธนบุรี 
ทำเนียบเจ้าเมืองพิษณุโลกระหว่างปี พ.ศ. 2310–2325 มีฐานะเป็นเมืองอิสระและหัวเมืองชั้นเอกอุธีระวัฒน์ แสนคำ. (2557). การล่มสลายของก๊กเจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) สู่ฐานกำลังสำคัญของกรุงธนบุรี. ศิลปวัฒนธรรม ฉบับกรกฎาคม 2557.บุญเตือน ศรีวรพจน์ และสุจิตต์ วงษ์เทศ. (2545). อภินิหารบรรพบุรุษและปฐมวงศ์. กรุงเทพฯ: มติชน. 183 หน้า. 
 ลำดับ พระนาม/ชื่อ ระยะเวลาดำรงตำแหน่ง (พ.ศ.) หมายเหตุ1 พระเจ้าพิศณุโลก (เรือง โรจนกุล) 2311 ชุมนุมเจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง)2 พระยาไชยบูรณ์ (จัน) 2311–2312 ชุมนุมเจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง)3 หลวงโกษา (ยัง) 2312–2313 ชุมนุมเจ้าพระฝาง4 เจ้าพระยาสุรสีห์ (บุญมา) 2313–2324 หัวเมืองชั้นเอกอุสิ้นสุดอาณาจักรธนบุรี (พ.ศ. 2325)

 สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ 
ทำเนียบผู้สำเร็จราชการเมือง สมุหเทศาภิบาล และผู้ว่าราชการจังหวัดระหว่างปี พ.ศ. 2325–ปัจจุบัน

 ทำเนียบผู้สำเร็จราชการเมือง 
มีฐานะเป็นหัวเมือง ตั้งแต่รัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช พ.ศ. 2325–2437
 ลำดับ ชื่อ ระยะเวลาดำรงตำแหน่ง (พ.ศ.) หมายเหตุ1 พระยาพิษณุโลก (หลวงนรา) 2325–2328 สงครามเก้าทัพสมัยรัชกาลที่ 1 2 พระยาพิษณุโลก (กูล) ไม่มีข้อมูล บุตรหลานของเจ้าพระยาพลเทพ (สา) สมัยรัชกาลที่ 2สมมตอมรพันธุ์, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระ. (2461). เรื่องตั้งเจ้าพระยาในกรุงรัตนโกสินทร์. พระนคร: บำรุงนุกูลกิจ. น. 168. 3 พระยาพิษณุโลก (พุ่ม) ไม่มีข้อมูล สมัยรัชกาลที่ 3นริศรานุวัดติวงศ์, สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยา. สาส์นสมเด็จ เล่ม ๕ : ลายพระหัตถ์สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัติวงศ์และสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพ. (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, 2513. 397 หน้า. หน้า 108.4 พระยาพิษณุโลกาธิบดี (บัว) 2365–23675 พระยาพิษณุโลก 2380–ไม่ปรากฏคณะกรรมการชำระประวัติศาสตร์ไทยและจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์และโบราณคดี. (2523). ประชุมหมายรับสั่ง ภาค ๔: สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จ.ศ. ๑๑๘๖–๑๒๐๓. กรุงเทพฯ: สำนักเลขาธิการนายกรัฐมนตรี. หน้า 190.6 พระยาพิษณุโลกาธิบดี ไม่มีข้อมูล สมัยรัชกาลที่ 5สูนฤต เงินส่งเสริม. (2548, กันยายน). "การศึกษาสถาปัตยกรรมวัดพระศรีมหาธาตุ จังหวัดพิษณุโลก", วารสารหน้าจั่ว, 2(3): 61.7 พระยาพิษณุโลกาธิบดี 2428–ไม่ปรากฏสุรศักดิ์มนตรี (เจิม), เจ้าพระยา. (2476). ประวัติการของจอมพล เจ้าพระยาสุรศักดิ์มนตรี. [ม.ป.ท.]: ม.ป.พ. หน้า 110.ปฏิรูปเขตการปกครองมณฑลเทศาภิบาล (พ.ศ. 2440)

 ทำเนียบสมุหเทศาภิบาลมลฑล 

 รายชื่อผู้ว่าราชการเมืองและผู้ว่าราชการจังหวัด 
เมืองพิษณุโลกได้รับการจัดตั้งเป็นเขตการปกครองระดับที่สองในระบบมณฑลเทศาภิบาล ขึ้นกับมณฑลพิษณุโลก ตั้งแต่ พ.ศ. 2437 และเปลี่ยนคำเรียกเป็นจังหวัดตั้งแต่ พ.ศ. 2459 รายชื่อผู้ว่าราชการเมืองและผู้ว่าราชการจังหวัด มีดังนี้หวน พินธุพันธ์. "รายนามผู้ดำรงตำแหน่งผู้ว่าราชการจังหวัดพิษณุโลก," ใน พิษณุโลกของเรา. พิษณุโลก : วิทยาลัยวิชาการศึกษา พิษณุโลก, 2514. 195 หน้า. หน้า 28–32.ทำเนียบผู้ว่าราชการจังหวัดพิษณุโลก . เว็บไซต์จังหวัดพิษณุโลก. สืบค้นเมื่อ 20 มกราคม 2566.

 ลำดับ ชื่อ ระยะเวลาดำรงตำแหน่ง (พ.ศ.)1 พระบริรักษ์โยธี (ทองอยู่ สุวรรณบาตร์) ไม่ทราบข้อมูล2 พระไชยศิรินทรภักดี (สวัสดิ์ มหากายี)2456–24573 พระพิษณุโลกบุรี (สวัสดิ์ มหากายี)2457–24584 พระเกษตรสงคราม (เชียร กัลยาณมิตร)2458–24595 พระสวรรคโลกบุรี 2459–24616 พระยากัลยาณวัฒนวิศิษฎ (เชียร กัลยาณมิตร)2461–24707 พระยาสุนทรพิพิธ (เชย มัฆวิบูลย์)2470–24768 พระยาศิรีชัยบุรินทร์ (เบี๋ยน หงสะเดช)12 มีนาคม 2456 – 1 กรกฎาคม 24769 พระสาครบุรานุรักษ์ (ปริก สุวรรณานนท์)20 มีนาคม 2478 – 18 พฤษภาคม 248110 พระยาสุราษฎร์ธานีศรีเกษตรนิคม (เต่า ศตะกูรมะ)10 มิถุนายน 2481 – 18 มิถุนายน 248211 หลวงยุทธสารประสิทธิ์ (เมี้ยน โรหิตเสรนี)24 มิถุนายน 2482 – 7 กรกฎาคม 248312 พันเอก พระศรีราชสงคราม (ศรี ศุขะวาที)7 กันยายน 2483 – 7 พฤษภาคม 248413 พันตรี หลวงยุทธสารประสิทธิ์ (เมี้ยน โรหิตเสรนี)16 มิถุนายน 2484 – 27 กรกฎาคม 248514 หลวงวิเศษภักดี (ชื่น วิเศษภักดี)28 เมษายน 2485 – 3 มกราคม 248715 หลวงศรีนราศัย (ผิว จันทิมาคม)11 พฤษภาคม 2487 – 7 กรกฎาคม 248816 นายพรหม สูตรสุคนธ์7 กรกฎาคม 2488 – 7 ตุลาคม 248917 ขุนคำณวนวิจิตร (เชย บุนนาค)18 พฤศจิกายน 2489 – 6 ธันวาคม 249018 ขุนจรรยาวิเศษ (เที่ยง บุณยนิตย์)6 ธันวาคม 2490 – 31 ธันวาคม 249319 นายพ่วง สุวรรณรัฐ1 มกราคม 2494 – 10 พฤศจิกายน 249420 พันตรี ขุนทะยานราญรอน (วัชระ วัชรบูล)12 กุมภาพันธ์ 2494 – 1 พฤศจิกายน21 พระบรรณศาสน์สาทร (สง่า คุปตารักษ์)1 กุมภาพันธ์ 2497 – 1 สิงหาคม 249722 นายปรง พะหูชนม์1 สิงหาคม 2497 – 22 กุมภาพันธ์ 250123 นายพ่วง สุวรรณรัฐ (รักษาการในตำแหน่ง ผ.ว.ก.จว.)14 กุมภาพันธ์ 2501 – 3 มีนาคม 250124 นายเยียน โพธิสุวรรณ27 มีนาคม 2501 – 3 เมษายน 250725 นายเจริญ ภมรบุตร9 เมษายน 2507 – 4 กุมภาพันธ์ 250926 นายนิรุต ไชยกูล11 กุมภาพันธ์ 2509 – 21 ตุลาคม 251027 นายพล จุฑางกูร21 พฤศจิกายน 2510 – 2 ตุลาคม 251328 นายพัฒน์ บุณยรัตพันธุ์2 ตุลาคม 2513 – 21 กันยายน 251429 นายจำรูญ ปิยัมปุตระ1 ตุลาคม 2514 – 30 กันยายน 251530 พลตำรวจตรี สามารถ วายวานนท์1 ตุลาคม 2515 – 30 กันยายน 251731 นายสิทธิเดช นรัตถรักษา1 ตุลาคม 2517 – 30 กันยายน 251932 นายชาญ กาญจนาคพันธุ์1 ตุลาคม 2519 – 30 กันยายน 252333 นายยง ภักดี1 ตุลาคม 2523 – 30 กันยายน 252534 นายสืบ รอดประเสริฐ1 ตุลาคม 2525 – 31 ตุลาคม 252835 นายนพรัตน์ เวชชศาสตร์1 พฤศจิกายน 2528 – 30 กันยายน 253236 นายไพฑูรย์ สุนทรวิภาต1 ตุลาคม 2532 – 30 กันยายน 253437 นายอภัย จันทนจุลกะ1 ตุลาคม 2534 – 30 กันยายน 253638 นายสวัสดิ์ ส่งสัมพันธ์1 ตุลาคม 2536 – 30 กันยายน 253939 นายนิธิศักดิ ราชพิตร1 ตุลาคม 2539 – 30 กันยายน 254240 นายวิจารณ์ ไชยนันท์1 ตุลาคม 2542 – 30 กันยายน 254541 นายพิพัฒน์ วงศาโรจน์1 ตุลาคม 2545 – 30 กันยายน 255042 นายสมบูรณ์ ศรีพัฒนาวัฒน์1 ตุลาคม 2550 – 15 มีนาคม 255243 นายปรีชา เรืองจันทร์16 มีนาคม 2552 – 27 เมษายน 255544 นายชัยโรจน์ มีแดง27 เมษายน 2555 – 7 ตุลาคม 255543 นายปรีชา เรืองจันทร์ (ครั้งที่ 2)8 ตุลาคม 2555 – 30 กันยายน 255644 นายระพี ผ่องบุพกิจ1 ตุลาคม 2556 – 30 กันยายน 255745 นายจักริน เปลี่ยนวงษ์1 ตุลาคม 2557 – 30 กันยายน 255846 นายชูชาติ กีฬาแปง1 ตุลาคม 2558 – 30 กันยายน 255947 นายศุภชัย เอี่ยมสุวรรณ1 ตุลาคม 2559 – 30 กันยายน 256048 นายภัคพงศ์ ทวิพัฒน์1 ตุลาคม 2560 – 30 กันยายน 256149 นายพิพัฒน์ เอกภาพันธ์ 1 ตุลาคม 2561 – 30 กันยายน 256350 นายรณชัย จิตรวิเศษ 1 ตุลาคม 2563 – 30 กันยายน 256551 นายภูสิต สมจิตต์1 ตุลาคม 2565 – 30 กันยายน 256752 นายทวี เสริมภักดีกุล17 พฤศจิกายน 2567 – ปัจจุบัน

 การปกครองส่วนท้องถิ่น 
องค์การบริหารส่วนจังหวัดพิษณุโลก เป็นองค์กรที่ทำหน้าที่ในการบริหารราชการส่วนท้องถิ่นครอบคลุมพื้นที่ทั้งหมดของจังหวัดพิษณุโลก มีนายกองค์การบริหารส่วนจังหวัดมาจากการเลือกตั้งโดยตรง และมีสภาองค์การบริหารส่วนจังหวัด ซึ่งประกอบด้วยสมาชิกทั้งหมด 30 คน

ภายในพื้นที่ของจังหวัดพิษณุโลกแบ่งออกเป็นเขตองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นระดับล่างหรือระดับพื้นฐานจำนวนทั้งหมด 102 แห่ง ได้แก่ เทศบาลนคร 1 แห่ง, เทศบาลเมือง 1 แห่ง, เทศบาลตำบล 24 แห่ง และองค์การบริหารส่วนตำบล 76 แห่ง รายชื่อเทศบาลทั้งหมดในจังหวัดพิษณุโลกจำแนกตามอำเภอ มีดังนี้

thumb|300px|แผนที่เขตเทศบาลในจังหวัดพิษณุโลก
thumb|เทศบาลนครพิษณุโลก

 อำเภอเมืองพิษณุโลก
 เทศบาลนครพิษณุโลก
 เทศบาลเมืองอรัญญิก
 เทศบาลตำบลบ้านใหม่
 เทศบาลตำบลพลายชุมพล
 เทศบาลตำบลหัวรอ
 เทศบาลตำบลท่าทอง
 เทศบาลตำบลบ้านคลอง

 อำเภอนครไทย
 เทศบาลตำบลนครไทย
 เทศบาลตำบลบ้านแยง

 อำเภอชาติตระการ
 เทศบาลตำบลป่าแดง

 อำเภอบางระกำ
 เทศบาลตำบลบางระกำ
 เทศบาลตำบลปลักแรด
 เทศบาลตำบลพันเสา
 เทศบาลตำบลบึงระมาณ
 เทศบาลตำบลบางระกำเมืองใหม่

 อำเภอบางกระทุ่ม
 เทศบาลตำบลเนินกุ่ม
 เทศบาลตำบลบางกระทุ่ม
 เทศบาลตำบลห้วยแก้ว
 เทศบาลตำบลสนามคลี

 อำเภอพรหมพิราม
 เทศบาลตำบลพรหมพิราม
 เทศบาลตำบลวงฆ้อง

 อำเภอวัดโบสถ์
 เทศบาลตำบลวัดโบสถ์

 อำเภอวังทอง
 เทศบาลตำบลวังทอง

 อำเภอเนินมะปราง
 เทศบาลตำบลเนินมะปราง
 เทศบาลตำบลไทรย้อย
 เทศบาลตำบลบ้านมุง

 ประชากรศาสตร์ 
 
 

 อันดับ (ปีล่าสุด)  อำเภอ พ.ศ. 2557กรมการปกครอง. กระทรวงมหาดไทย. "ประกาศสำนักทะเบียนกลาง กรมการปกครอง เรื่อง จำนวนราษฎรทั่วราชอาณาจักร แยกเป็นกรุงเทพมหานครและจังหวัดต่าง ๆ ตามหลักฐานการทะเบียนราษฎร ณ วันที่ 31 ธันวาคม 2557." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://stat.bora.dopa.go.th/stat/pk/pk_57.pdf 2558. สืบค้น 1 มีนาคม 2558. พ.ศ. 2556ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักทะเบียนกลาง เรื่อง จำนวนราษฎรทั่วราชอาณาจักร แยกเนกรุงเทพมหานครและจังหวัดต่างๆ ตามหลักฐานการทะเบียนราษฎร ณ วันที่ ๓๑ ธันวาคม ๒๕๕๖, เล่ม ๑๓๑, ตอน ๔๑ ง , ๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๗, หน้า ๑ พ.ศ. 2555กรมการปกครอง. กระทรวงมหาดไทย. "ประกาศสำนักทะเบียนกลาง กรมการปกครอง เรื่อง จำนวนราษฎรทั่วราชอาณาจักร แยกเป็นกรุงเทพมหานครและจังหวัดต่าง ๆ ตามหลักฐานการทะเบียนราษฎร ณ วันที่ 31 ธันวาคม 2555." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://stat.bora.dopa.go.th/stat/y_stat55.html 2555. สืบค้น 3 เมษายน 2556. พ.ศ. 2554กรมการปกครอง. กระทรวงมหาดไทย. "ประกาศสำนักทะเบียนกลาง กรมการปกครอง เรื่อง จำนวนราษฎรทั่วราชอาณาจักร แยกเป็นกรุงเทพมหานครและจังหวัดต่าง ๆ ตามหลักฐานการทะเบียนราษฎร ณ วันที่ 31 ธันวาคม 2554." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://stat.bora.dopa.go.th/stat/y_stat54.html 2555. สืบค้น 6 เมษายน 2555. พ.ศ. 2553กรมการปกครอง. กระทรวงมหาดไทย. "ประกาศสำนักทะเบียนกลาง กรมการปกครอง เรื่อง จำนวนราษฎรทั่วราชอาณาจักร แยกเป็นกรุงเทพมหานครและจังหวัดต่าง ๆ ตามหลักฐานการทะเบียนราษฎร ณ วันที่ 31 ธันวาคม 2553." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://stat.dopa.go.th/stat/y_stat53.html 2553. สืบค้น 30 มกราคม 2554. พ.ศ. 2552กรมการปกครอง. กระทรวงมหาดไทย. "ประกาศสำนักทะเบียนกลาง กรมการปกครอง เรื่อง จำนวนราษฎรทั่วราชอาณาจักร แยกเป็นกรุงเทพมหานครและจังหวัดต่าง ๆ ตามหลักฐานการทะเบียนราษฎร ณ วันที่ 31 ธันวาคม 2552."203.113.86.149/stat/y_stat.htmlสืบค้น 30 มีนาคม 2553 พ.ศ. 2551กรมการปกครอง. กระทรวงมหาดไทย. "ประกาศสำนักทะเบียนกลาง กรมการปกครอง เรื่อง จำนวนราษฎรทั่วราชอาณาจักร แยกเป็นกรุงเทพมหานครและจังหวัดต่าง ๆ ตามหลักฐานการทะเบียนราษฎร ณ วันที่ 31 ธันวาคม 2551." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://www.dopa.go.th/stat/y_stat51.html  2552. สืบค้น 30 มกราคม 2552.1  เมืองพิษณุโลก 283,419 281,762 280,922 280,457 279,292 276,293 274,4152  วังทอง 120,824 120,535 120,513 119,878 119,485 119,103 119,2133  บางระกำ 94,980 94,832 94,578 94,020 93,841 93,725 93,6734  พรหมพิราม 87,864 87,853 87,739 87,629 87,869 87,868 87,9625  นครไทย 87,042 86,684 86,163 85,534 85,213 84,911 85,2026  เนินมะปราง 58,208 58,043 58,062 57,916 57,873 57,906 58,0157  บางกระทุ่ม 48,152 48,307 48,390 48,313 48,605 48,667 48,8498  ชาติตระการ 40,801 40,633 40,432 40,144 40,121 39,759 39,4839  วัดโบสถ์ 37,698 37,727 37,573 37,466 37,393 37,329 37,183 —  รวม    858,988  856,376    854,372  851,357  849,692  845,561 843,995|

 การศึกษา 
จังหวัดพิษณุโลกเป็นศูนย์กลางการศึกษาของภูมิภาคภาคเหนือตอนล่าง มีสถานศึกษามากมายทุกระดับตั้งแต่อนุบาลจนถึงระดับมหาวิทยาลัยทั้งรัฐบาล และเอกชนดังนี้

 อุดมศึกษา
thumb|ภายในมหาวิทยาลัยนเรศวร
 มหาวิทยาลัยนเรศวร
 มหาวิทยาลัยราชภัฏพิบูลสงคราม 
 มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา วิทยาเขตพิษณุโลก
 วิทยาลัยสงฆ์พุทธชินราช มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย 
 มหาวิทยาลัยพิษณุโลก
 วิทยาลัยทองสุข ศูนย์การศึกษาพิษณุโลก 
 วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนีพุทธชินราช
 วิทยาลัยการสาธารณสุขสิรินธร
 วิทยาลัยแคมบริดจ์ ประเทศไทย
 สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ ศูนย์จังหวัดพิษณุโลก

 อาชีวศึกษา
 วิทยาลัยอาชีวศึกษา จังหวัดพิษณุโลก
 วิทยาลัยเทคนิคพิษณุโลก
 วิทยาลัยเทคนิคสองแคว
 วิทยาลัยพณิชยการบึงพระพิษณุโลก
 วิทยาลัยสารพัดช่างพิษณุโลก
 วิทยาลัยการอาชีพนครไทย
 วิทยาลัยบริหารธุรกิจและเทคโนโลยีพิษณุโลก
 วิทยาลัยอาชีวศึกษาพณิชยการพิษณุโลก

 มัธยมศึกษา
สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษาพิษณุโลก อุตรดิตถ์ (เฉพาะในจังหวัดพิษณุโลก)
 อำเภอเมืองพิษณุโลก
 โรงเรียนจ่านกร้อง
 โรงเรียนจุฬาภรณราชวิทยาลัย พิษณุโลก
 โรงเรียนเฉลิมขวัญสตรี
 โรงเรียนดอนทองวิทยา
 โรงเรียนเตรียมอุดมศึกษา ภาคเหนือ (ม.ปลาย)
 โรงเรียนท่าทองพิทยาคม
 โรงเรียนบ้านกร่างวิทยาคม
 โรงเรียนพิษณุโลกพิทยาคม
 โรงเรียนพุทธชินราชพิทยา
 โรงเรียนวังน้ำคู้ศึกษา

 อำเภอบางกระทุ่ม
 โรงเรียนเนินกุ่มวิทยา
 โรงเรียนบางกระทุ่มพิทยาคม

 อำเภอนครไทย
 โรงเรียนนครชุมพิทยา รัชมังคลาภิเษก
 โรงเรียนนครไทย
 โรงเรียนนครบางยางพิทยาคม
 โรงเรียนนาบัววิทยา
 โรงเรียนบ่อโพธิ์วิทยา
 โรงเรียนยางโกลนวิทยา

 อำเภอวังทอง
 โรงเรียนทรัพย์ไพรวัลย์วิทยาคม
 โรงเรียนน้ำรินพิทยาคม
 โรงเรียนเนินสะอาดวิทยาคม
 โรงเรียนบ้านกลางพิทยาคม
 โรงเรียนวังทองพิทยาคม
 โรงเรียนวังพิกุลวิทยศึกษา
 โรงเรียนสฤษดิ์เสนาพิทยาคม
 โรงเรียนหนองพระพิทยา

 อำเภอบางระกำ
 โรงเรียนชุมแสงสงคราม (อุดรคณารักษ์อุปถัมภ์)
 โรงเรียนบางระกำวิทยศึกษา
 โรงเรียนประชาสงเคราะห์วิทยา

 อำเภอพรหมพิราม
 โรงเรียนดงประคำพิทยาคม
 โรงเรียนพรหมพิรามวิทยา
 โรงเรียนวังมะด่านพิทยาคม

 อำเภอวัดโบสถ์
 โรงเรียนคันโช้งพิทยาคม
 โรงเรียนวัดโบสถ์ศึกษา

 อำเภอชาติตระการ
 โรงเรียนชาติตระการวิทยา
 โรงเรียนสวนเมี่ยงวิทยา

 อำเภอเนินมะปราง
 โรงเรียนไทรย้อยพิทยาคม
 โรงเรียนเนินมะปรางศึกษาวิทยา
ประถมศึกษา

 สาธารณสุข 
thumb|โรงพยาบาลมหาวิทยาลัยนเรศวร
จังหวัดพิษณุโลกมีสถานบริการที่หลากหลาย ตั้งแต่สถานีอนามัย ศูนย์สุขภาพชุมชน คลินิก โรงพยาบาลรัฐ โรงพยาบาลทหาร โรงพยาบาลเอกชน และโรงพยาบาลระดับมหาวิทยาลัย โดยมีโรงพยาบาลศูนย์สังกัดกระทรวงสาธารณสุขประจำจังหวัดและประจำภูมิภาคภาคเหนือตอนล่างคือ โรงพยาบาลพุทธชินราช พิษณุโลก และมีโรงพยาบาลมหาวิทยาลัยในสังกัดกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม ซึ่งเป็นโรงพยาบาลระดับตติยภูมิขั้นสูงของภูมิภาคภาคเหนือตอนล่างก็คือ โรงพยาบาลมหาวิทยาลัยนเรศวร นอกจากนี้ยังมีโรงพยาบาลในสังกัดกระทรวงกลาโหม คือโรงพยาบาลค่ายสมเด็จพระนเรศวรมหาราช โรงพยาบาลกองบิน 46 และมีโรงพยาบาลประจำอำเภอดังต่อไปนี้ 
 โรงพยาบาลสมเด็จพยุพราชนครไทย อำเภอนครไทย
 โรงพยาบาลชาติตระการ อำเภอชาติตระการ
 โรงพยาบาลบางระกำ อำเภอบางระกำ
 โรงพยาบาลบางกระทุ่ม อำเภอบางกระทุ่ม
 โรงพยาบาลพรหมพิราม อำเภอพรหมพิราม
 โรงพยาบาลวัดโบสถ์ อำเภอวัดโบสถ์
 โรงพยาบาลวังทอง อำเภอวังทอง
 โรงพยาบาลเนินมะปราง อำเภอเนินมะปราง

 การขนส่ง 
thumbnail|สถานีรถไฟพิษณุโลก
ลักษณะทางภูมิศาสตร์ทำให้จังหวัดพิษณุโลกเป็นจุดศูนย์กลางในด้านคมนาคมของภูมิภาคอินโดจีน โดยเป็นจุดเชื่อมต่อระหว่างภาคกลางกับภาคเหนือ รวมทั้งภาคเหนือกับภาคตะวันออกเฉียงเหนือด้วย จังหวัดพิษณุโลกจึงได้รับการขนานนามว่าเป็น "เมืองบริการสี่แยกอินโดจีน" โดยสามารถเดินทางได้โดยทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 12 (แม่สอด-มุกดาหาร) ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 11 (อินทร์บุรี-เชียงใหม่) และทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 117 (พิษณุโลก-นครสวรรค์) โดยทางหลวงทั้ง 3 สายเชื่อมโยงกันด้วยโครงข่ายทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 126 (ถนนวงแหวนรอบเมืองพิษณุโลก) 

โดยทั้งนี้จังหวัดพิษณุโลกมีสถานีขนส่งผู้โดยสาร 2 แห่งด้วยกัน
 สถานีขนส่งผู้โดยสารแห่งที่ 1 ตั้งอยู่ภายในตัวเมือง สำหรับรถโดยสารที่วิ่งบริเวณจังหวัดที่ใกล้เคียง
 สถานีขนส่งผู้โดยสารแห่งที่ 2 ตั้งอยู่บริเวณสี่แยกอินโดจีน เป็นสถานีขนส่งผู้โดยสารที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในภาคเหนือ ก่อสร้างบนเนื้อที่ 10 ไร 12 ตารางวา รองรับรถโดยสารที่มีเส้นทางผ่านจังหวัดพิษณุโลก รวม 20 เส้นทาง มีชานชาลาสำหรับจอดรถโดยสารทั้งหมด 40 ช่อง แบ่งเป็นอาคารสถานีฯหลังใหญ่ จำนวน 20 ช่อง อาคารสถานีฯหลังเล็ก จำนวน 20 ช่อง มีช่องจำหน่ายตั๋ว 27 ช่อง มีสถานที่จอดรถสำหรับประชาชนจำนวน 100 ช่อง มีการจัดสถานที่นั่งรอรถ สำหรับพระภิกษุและประชาชนอย่างเพียงพอ 
 นอกจากการคมนาคมทางรถยนต์แล้วยังสามารถเดินทางด้วยรถไฟที่สถานีรถไฟพิษณุโลก หรือทางอากาศที่ท่าอากาศยานพิษณุโลก มีเที่ยวบินพาณิชย์ให้บริการจากท่าอากาศยานดอนเมือง ได้แก่ สายการบินนกแอร์ สายการบินไทยแอร์เอเชียและสายการบินไทยไลออนแอร์ โดยให้บริการทุกวัน

การเดินทางภายในตัวจังหวัด มีรถโดยสารสองแถวสีม่วงและรถโดยสารประจำทางมินิบัสสีม่วงให้บริการหลายสาย
และยังมีรถแท็กซี่มิตเตอร์ให้บริการอีกด้วย
 ระยะทางจากตัวเมืองไปยังอำเภอต่างๆ 

 อำเภอวังทอง 17 กิโลเมตร
 อำเภอบางระกำ 20 กิโลเมตร
 อำเภอวัดโบสถ์ 28 กิโลเมตร
 อำเภอพรหมพิราม 32 กิโลเมตร
 อำเภอบางกระทุ่ม 36 กิโลเมตร
 อำเภอเนินมะปราง 68 กิโลเมตร
 อำเภอนครไทย 99 กิโลเมตร
 อำเภอชาติตระการ 109 กิโลเมตร

 สถานที่ท่องเที่ยว 

อำเภอเมืองพิษณุโลก
190px|thumbnail|วิหารเก้าห้องประดิษฐานพระอัฏฐารส ในวัดพระศรีรัตนมหาธาตุวรมหาวิหาร
190px|thumbnail|สมเด็จนางพญาเรือนแก้ว ในวัดนางพญา
 วัดพระศรีรัตนมหาธาตุวรมหาวิหาร
 พระราชวังจันทน์ (ศาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราช)
 มหาวิหารสมเด็จองค์ปฐม (วัดจันทร์ตะวันตก)
 พิพิธภัณฑ์พื้นบ้านจ่าทวี (จ่าสิบเอกทวี-พิมพ์ บูรณเขตต์)
 โรงหล่อพระบูรณะไทย
 สวนนกไทยศึกษา
 วัดนางพญา
 สวนเฉลิมพระเกียรติ 80 พรรษา บริเวณแยกเรือนแพ (สถานที่พักผ่อนหย่อนใจ)
 ศูนย์วิทยาศาสตร์เพื่อการศึกษาพิษณุโลก

อำเภอบางระกำ
 สวนน้ำสแปลชฟันปาร์ค (สถานที่พักผ่อนหย่อนใจ)

อำเภอวังทอง
thumbnail|190px|น้ำตกแก่งซอง อุทยานแห่งชาติทุ่งแสลงหลวง
 สวนสาธารณะบึงราชนก (ส่องนกชมดาว)
 สวนรุกขชาติสกุโณทยาน (น้ำตกวังนกแอ่น)
 น้ำตกปอย
 น้ำตกแก่งซอง
 น้ำตกแก่งโสภา
 อุทยานแห่งชาติทุ่งแสลงหลวง
 วนอุทยานเขาพนมทอง ตำบลพันชาลี
 วัดราชคีรีหิรัญยาราม
 อุทยานแห่งชาติภูแดงร้อน
 วัดพระพุทธบาทเขาสมอแคลง
 โรงเจไซทีฮุกตึ้ง
 พระมหาธาตุเจดีย์ศรีบวรชินรัตน์
 วัดวังทองวราราม
 สถูปพระยาสาลีรัฐวิภาค

อำเภอนครไทย
thumbnail|190px|อุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า
 อุทยานแห่งชาติทุ่งแสลงหลวง
 อุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า
   เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูขัด
   เขาโปกโล้น ต.นครชุม
   บ่อเกลือพันปี ต.บ่อโพธิ์
 อนุสาวรีย์พ่อขุนบางกลางท่าว (หาว)

อำเภอวัดโบสถ์
 เขื่อนแควน้อยบำรุงแดน
 อุทยานแห่งชาติแก่งเจ็ดแคว
 เขตห้ามล่าสัตว์ป่าเขาน้อย-เขาประดู่

อำเภอชาติตระการ
500px|thumb|อุทยานแห่งชาติภูสอยดาว บริเวณลานสน
 อุทยานแห่งชาติน้ำตกชาติตระการ
 น้ำตกนาจาน
   สวนพฤกษศาสตร์ บ้านร่มเกล้า
   เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูเมี่ยงภูทอง
 อุทยานแห่งชาติภูสอยดาว
 น้ำตกตาดปลากั้ง

อำเภอเนินมะปราง
 เขตห้ามล่าสัตว์ป่าถ้ำผาท่าพล
 บ้านมุง
 บ้านรักไทย
 ทุ่งโนนสน อช.ทุ่งแสลงหลวง
 ถ้ำเดือน ถ้ำดาว
 ถ้ำพระวังแดง (ถ้ำที่มีความยาวที่สุดในประเทศไทย 13,761 เมตร)

อำเภอพรหมพิราม
 สวนนํ้าพรหมพิรามรีสอร์ท
 วัดวังมะสระ
 วัดกระบังมังคลาราม
 เขื่อนนเรศวร

 บุคคลที่มีชื่อเสียง 
เกจิคณาจารย์ชื่อดังของจังหวัดพิษณุโลก
 พระพรหมวชิรเจดีย์ (บำรุง ฐานุตโร)ปธ.7 อดีตที่ปรึกษาเจ้าคณะภาค 5 อดีตเจ้าอาวาสวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ อำเภอเมืองพิษณุโลก
 พระวรญาณมุนี (หลวงตาละมัย (แจ่ม สุธัมโม) วัดอรัญญิก อำเภอเมืองพิษณุโลก
 พระมงคลสุธี (หลวงพ่อแขก) วัดสุนทรประดิษฐ์ อำเภอบางระกำ
 พระครูศีลสารสัมบัน (สำรวย สมฺปนฺโน) วัดสระแก้วปทุมทอง อำเภอเมืองพิษณุโลก
 หลวงพ่อทรัพย์ วัดปลักแรด อำเภอบางระกำ
 พระครูประพันธ์ศีลคุณ (หลวงพ่อพันธ์) อดีตเจ้าอาวาสวัดบางสะพานและเจ้าคณะอำเภอวังทองชั้นเอก
 พระครูสุวรรณธรรมาภรณ์ (หลวงพ่อวาว) อดีตเจ้าอาวาสวัดบางสะพานและเจ้าคณะตำบลวังทองชั้นเอกกิตติมศักดิ์
 พระครูศีลสารสัมบัน (หลวงปู่อ่อน พุทธสโก) วัดเนินมะเกลือวนาราม อำเภอวังทอง
 พระครูไพโรจน์คุณาธาร (หลวงปู่หล้า คุณาธโร) วัดหนองบัว อำเภอวังทอง
 พระครูขันติธรรมาภินันท์ (หลวงพ่อเชื่อม) วัดหนองทอง อำเภอวังทอง
 หลวงพ่อยี ปญญภาโร อดีตเจ้าอาวาสวัดอภัยสุพรรณภูมิ (วัดดงตาก้อนทอง) อำเภอบางกระทุ่ม
 หลวงพ่อแห วัดหนองบัว อ.เมือง

นักการเมือง
 ดิเรก ชัยนาม
 ทินกร พันธุ์กระวี
 โกศล ไกรฤกษ์
 ยิ่งพันธ์ มนะสิการ
 นิยม ช่างพินิจ
 สุชน ชามพูนท
 จุติ ไกรฤกษ์
 นพพล เหลืองทองนารา
 ประจิน จั่นตอง
 พิษณุ พลไวย์
 มงคลกิตติ์ สุขสินธารานนท์
 ลิณธิภรณ์ วริณวัชรโรจน์
 ปดิพัทธ์ สันติภาดา
นักเขียน/ศิลปิน
 สุวรรณี สุคนธา

สื่อมวลชน/ดารา/นักแสดง
 ภรภัทร นีลพัธน์
 รุ่ง สุริยา
 สีหนุ่ม เชิญยิ้ม
 เจี๊ยบ เชิญยิ้ม
 กรภพ จันทร์เจริญ
 ภูผา รัตนรุ่งเรืองชัย
 โย่ง เชิญยิ้ม
 มีสุข คุณดิลกชัยพัฒน์
 อรสา พรหมประทาน
 ตุ้ม จ่านกร้อง
 มนัสนันท์ พันเลิศวงศ์สกุล
 เกวลิน พูลภีไกร (เกรซ เดอะสตาร์11)
 พรชนก เลี่ยนกัตวา (ปิ่น เดอะสตาร์12)
 มานิตา จันทร์ฉาย (ไข่หวาน CGM48) 
 อธิวัฒน์ ธีรนิธิศนันท์
 สุคนธ์เพชร ผลประดิษฐานนท์
 กิตติกร โพธิ์ปี

นักกีฬา
 ไทรโยค พุ่มพันธ์ม่วง
 เดชา ก่อเกียรติยิม
 ปัณณ์พันธุ์พงษ์ ปิ่นกอง
 พุธิตา สุภจิรกุล
 ธีรศักดิ์ นาคประสงค์
  นิโคลัส มิคเกลสัน เก่งเกตกิจ

นางงาม/นางแบบ
 จันจิรา จันทร์โฉม มิสยูนิเวิร์สไทยแลนด์ ประจำปี 2002
 กีรติกา จารุรัตน์จามร มิสอินเตอร์เนชันแนลไทยแลนด์ 2018 

 ของดีจังหวัดพิษณุโลก 
190px|thumbnail|โรงงานทำพระพุทธรูป ในจังหวัดพิษณุโลก
 พระพุทธชินราชใบเสมา กรุวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ (วัดใหญ่) หนึ่งในเบญจภาคีพระเครื่อง
 พระพิมพ์นางพญา กรุวัดนางพญา หนึ่งในเบญจภาคีพระเครื่อง
 หมี่ซั่ว
 สุนัขพันธุ์บางแก้ว
 ไก่ชนพันธุ์ไทยพันธุ์เหลืองหางขาว
 แหนมและหมูยอ
 น้ำปลาปลาสร้อยอำเภอบางระกำ
 ผลิตภัณฑ์กล้วยตาก อำเภอบางกระทุ่ม
 ไม้กวาดบ้านนาจาน อำเภอชาติตระการ
 ผลิตภัณฑ์สมุนไพรทอดกรอบ (หนึ่งตำบลหนึ่งผลิตภัณฑ์ 5 ดาว)
 ผ้าไหมทอมือ อำเภอเนินมะปราง
มะม่วงกวนหรือส้มแผ่น อำเภอวังทอง

 หมายเหตุ