# พระเจ้านาเดอร์ชาห์
พระเจ้านาเดอร์ชาห์  หรือชื่อเดิมว่า นาเดอร์ ฆอลี เบก เดิมเป็นขุนศึกและผู้นำชนเผ่าอัฟชาร์ซึ่งรับใช้ราชวงศ์ซาฟาวี เขาบัญชาการรบเก่งกาจจนมีอำนาจบารมีเหนือกษัตริย์ ในที่สุดก็ถอนถอนกษัตริย์และปราบดาภิเษกเป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์อัฟชาร์ ทั้งนี้ในยุคต่อมา พระองค์ได้รับฉายาว่า นโปเลียนแห่งเปอร์เซียAxworthy, p. xvii

ประวัติตอนต้น
นาเดอร์ ฆอลี เกิดเมื่อปี 1688 ในมณฑลโฆรอซอน ทางตะวันออกเฉียงเหนือของอิหร่าน ในชนเผ่าอัฟชาร์ของกลุ่มชนเติร์ก ซึ่งเป็นชนเผ่าเร่ร่อนที่มีบทบาททางทหารมาแต่โบราณAxworthy, M. (2006). The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant. I.B. Tauris. แม้จะมีภูมิหลังเป็นตระกูลผู้นำเผ่า แต่ชีวิตของนาเดอร์ในวัยเยาว์กลับเต็มไปด้วยความยากลำบาก เนื่องจากบิดาถูกสังหารตั้งแต่เขายังเด็ก ทำให้เขาและมารดาต้องต่อสู้เพื่อความอยู่รอดในสังคมที่ปั่นป่วนจากสงครามและการรุกรานของต่างชาติ

นาเดอร์ข่านเริ่มต้นชีวิตในฐานะโจรภูเขาและทหารรับจ้าง ก่อนจะไต่เต้าขึ้นมาเป็นผู้นำกองกำลังท้องถิ่นอย่างชาญฉลาด โดยเฉพาะในช่วงที่จักรวรรดิซาฟาวิดเสื่อมอำนาจ หลังจากการรุกรานของพวกอัฟกันฮอตกี (Hotaki) ซึ่งยึดครองเมืองหลวงอิสฟาฮานได้ในปี 1722Savory, R. (1980). Iran Under the Safavids. Cambridge University Press. ทำให้โอกาสทางการเมืองเปิดกว้างสำหรับแม่ทัพผู้มีความสามารถเช่นเขา

นาเดอร์ข่านเข้าร่วมกับกษัตริย์ราชวงว์ซาฟาวี พระเจ้าทาฮ์มาสพ์ที่ 2 ในปี 1726 และค่อย ๆ มีอำนาจเพิ่มขึ้นในการรวบรวมกำลังต่อต้านผู้รุกราน ทั้งพวกอัฟกัน พวกออตโตมัน และพวกรัสเซีย ด้วยการรบที่เฉียบแหลม นาเดอร์ข่านสามารถกู้คืนเมืองหลวงเก่าและเขตแดนสำคัญหลายแห่งให้กับราชวงศ์ซาฟาวีต่อมาในปี 1732 เขาบังคับให้ทาฮ์มาสพ์ที่ 2 สละราชสมบัติ แล้วแต่งตั้งพระโอรสวัยทารกขึ้นเป็นกษัตริย์หุ่นเชิดในพระนามว่า พระเจ้าอับบาสที่ 3Floor, W. (2008). Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration. Mage Publishers. ส่วนตัวนาเดอร์ขึ้นเป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดินในนาม “มหามนตรีผู้แทนราษฎร” (วะกีลอัลเรอายา)

ชาห์แห่งอิหร่าน
หลังขึ้นเป็นผู้สำเร็จราชการ ในช่วงเวลานี้ นาเดอร์ข่านใช้กองทัพอันแข็งแกร่งของตนฟื้นฟูความมั่นคงของอิหร่าน โดยสามารถขับไล่พวกอัฟกัน พวกโฮตัก ออกจากดินแดนตะวันออก และบีบให้จักรวรรดิออตโตมันและรัสเซียยอมคืนพื้นที่ที่เคยยึดไปในช่วงซาฟาวีอ่อนแอ ด้วยความสำเร็จในสนามรบและความนิยมจากกองทัพ นาเดอร์ข่านเริ่มได้รับการยอมรับในฐานะผู้นำสูงสุดของประเทศ เขาจึงถอดพระเจ้าอับบาสที่ 3 ออกจากราชสมบัติในต้นปี 1736 และจัดให้การประชุมข่าน ณ ที่ราบโมฆาน เพื่อประกาศตนเป็นชาห์พระองค์ใหม่อย่างเป็นทางการ ถือเป็นจุดเริ่มต้นของราชวงศ์อัฟชาร์ และจุดสิ้นสุดของราชวงศ์ซาฟาวีที่ดำรงอยู่กว่าสองศตวรรษ

ภายหลังขึ้นครองราชย์ นาเดอร์ชาห์มีเป้าหมายใหญ่คือการฟื้นฟูจักรวรรดิอิหร่านในฐานะมหาอำนาจในเอเชียตะวันตก ทรงริเริ่มปฏิรูปกองทัพด้วยการนำอาวุธปืนและระเบียบวินัยสมัยใหม่เข้ามา และในเวลาไม่นานก็เปิดศึกบุกไปยังเอเชียกลาง อัฟกานิสถาน และอินเดีย โดยเฉพาะการยึดกรุงเดลีของจักรวรรดิโมกุลในปี 1739 ถือเป็นชัยชนะใหญ่ที่นำความมั่งคั่งมหาศาลเข้าสู่อิหร่าน

ถูกปลงพระชนม์
ในช่วงปลายรัชกาล นาเดอร์ชาห์เริ่มหวาดระแวงและไม่ไว้ใจผู้ใกล้ชิด พระองค์ปราบปรามอย่างรุนแรงต่อชนกลุ่มน้อยและผู้ต้องสงสัยว่าจะก่อกบฏ มีการเพิ่มภาษีอย่างหนักเพื่อเลี้ยงกองทัพและสงคราม สร้างความไม่พอใจอย่างมากในหมู่ราษฎรและแม้แต่ทหารหลวง

ในเดือนมิถุนายน 1747 ขณะประทับอยู่ที่ค่ายทหารในอัฟกานิสถาน กลุ่มนายทหารซึ่งทนต่อความโหดร้ายไม่ไหว ได้ร่วมกันวางแผนและลอบปลงพระชนม์นาเดอร์ชาห์ในยามวิกาล โดยผู้ร่วมก่อการประกอบด้วยนายทหารระดับสูงในกองทัพของพระองค์เอง การสิ้นพระชนม์ของนาเดอร์ชาห์ส่งผลให้จักรวรรดิอัฟชาร์เข้าสู่ความโกลาหลทันที ราชบัลลังก์ตกอยู่ในมือของหลานน้าคือ พระเจ้าอะแดลชาห์ ซึ่งเป็นผู้ที่มีความสามารถจำกัดและไม่สามารถดำรงความมั่นคงของจักรวรรดิ ความแตกแยกในกองทัพและบรรดาชนเผ่าส่งผลให้จักรวรรดิอัพชาร์ล่มสลายในเวลาเพียงสามปี อิหร่านกลายเป็นรัฐแตกแยกที่ถูกควบคุมโดยขุนศึกท้องถิ่นและนานาชนเผ่า เช่น ชนเผ่าซันด์ทางตอนใต้ และชนเผ่ากอญัรทางตอนเหนือ