# พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์
มหาอำมาตย์โท พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ (5 สิงหาคม พ.ศ. 2399 – 4 มกราคม พ.ศ. 2468) เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว อดีตองคมนตรี ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นพระโสทรเชษฐภาดาใน สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส

 พระประวัติ 

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ มีพระนามเดิมว่า พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าเกษมสันต์โสภาคย์ เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาแพ เมื่อวันที่ 5 สิงหาคม พ.ศ. 2399

ในรัชสมัยรัชกาลที่ 5 พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าเกษมสันต์โสภาคย์ เป็นพระเจ้าน้องยาเธอที่มีบทบาทในงานวรรณกรรมในช่วงต้นรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเป็นเจ้าของและบรรณาธิการหนังสือพิมพ์ดรุโณวาท ซึ่งเป็นหนังสือพิมพ์ฉบับแรกที่เผยแพร่แก่ประชาชน และดำเนินการโดยคนไทย เริ่มออกฉบับแรกเมื่อ พ.ศ. 2417 ชื่อหนังสือมีความหมายว่า "โอวาทหรือคำสอนของคนหนุ่ม" มีทั้งสารคดีและบันเทิงคดี มีสาระทันสมัย แสดงความสามารถและสติปัญญาของคนหนุ่มรุ่นใหม่ในยุคนั้น

ปี พ.ศ. 2454  พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานยศเป็นมหาอำมาตย์โท ต่อมาในปี พ.ศ. 2456 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เลื่อนพระอิสริยยศเป็นกรมหลวง มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ มุสิกนาม ทรงศักดินา 15,000 ตามพระราชกำหนดอย่างพระองค์เจ้าต่างกรมในพระบรมมหาราชวัง http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2456/A/329.PDF

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ ทรงรับราชการในโรงพิมพ์และการเสื้อหมวก เป็นพนักงานจารึกอักษรในแผ่นศิลาประดับวัดพระศรีรัตนศาสดาราม เป็นผู้ช่วยปลัดทูลฉลองกระทรวงยุติธรรม อธิบดีผู้พิพากษาศาลอุทธรณ์คดีหลวง http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2435/044/391_2.PDF อธิบดีศาลอุทธรณ์ และกรรมการผู้พิพากษาศาลฎีกา http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2459/A/33.PDF 

นอกจากนี้ยังทรงดำรงตำแหน่งองคมนตรีในรัชกาลที่ 5 ตั้งแต่วันที่ 19 กันยายน พ.ศ. 2435http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2435/026/199_1.PDF  และทรงดำรงตำแหน่งองคมนตรีต่อมาในรัชสมัยรัชกาลที่ 6 http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2453/D/2273_1.PDF จนสิ้นพระชนม์

 สิ้นพระชนม์ 
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 4 มกราคม พ.ศ. 2468 http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2467/D/3575.PDF (นับปัจจุบัน พ.ศ. 2468) สิริพระชันษาได้  มีพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพเมื่อวันที่ 15 กรกฎาคม พ.ศ. 2468 ณ พระเมรุ ท้องสนามหลวงราชกิจจานุเบกษา,พระราชทานเพลิงพระศพพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช และพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ ณ พระเมรุท้องสนามหลวง พ.ศ. ๒๔๖๘เล่ม 42, ตอน 0 ง, 2 สิงหาคม พ.ศ. 2468, หน้า 1324

 พระโอรสและธิดา 
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ ทรงเป็นต้นราชสกุลเกษมสันต์ เสกสมรสกับหม่อมเจ้าแฉ่ง นิลรัตน พระธิดาในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นอลงกฎกิจปรีชา โดยนอกจากนี้ยังทรงมีหม่อมอีก 14 ท่าน ได้แก่ 
 หม่อมหลวงแย้ม  (ราชสกุลเดิม: อสุนี)
 หม่อมสุทธิ
 หม่อมไวทนีมงคลสาร (ต้นสกุล: มงคลสาร (ในปัจจุบัน มีผู้สืบสกุลเพียง 3 ท่าน
 หม่อมเจียม  (สกุลเดิม: คชเสนี) ธิดา สมิงอังวะมังสี (ทองคำ) คชเสนี
 หม่อมมาลัย
 หม่อมราชวงศ์หญิงเป้า (ราชกุลเดิม: อสุนี)
 หม่อมราชวงศ์หญิงละม้าย (ราชสกุลเดิม: สุริยกุล) ธิดาหม่อมเจ้าอินทนิล สุริยกุล
 หม่อมนวม
 หม่อมทองสุก
 หม่อมอั๋น
 หม่อมปลื้ม
 หม่อมราชวงศ์หญิงนวลจันทร์ (ราชสกุลเดิม: อิศรเสนา) ธิดาหม่อมเจ้ากระจ่าง อิศรเสนา และหม่อมเจ้าหญิงเลื่อน เกสรา
 หม่อมเพียร (สกุลเดิม: ดิษฐชัย)
โดยมีพระโอรสธิดารวมทั้งหมด 64 พระองค์ เป็นชาย 39 พระองค์ หญิง 22 พระองค์ และไม่ทราบว่าเป็นชายหรือหญิง 3 พระองค์

 พระรูป  พระนาม  หม่อมมารดา  ประสูติ  สิ้นชีพิตักษัย  คู่สมรส60px  1. หม่อมเจ้าหญิงประโลมสมร  ที่ 1 ในหม่อมหลวงแย้ม  พ.ศ. 2418  5 เมษายน พ.ศ. 2438 60px 2. หม่อมเจ้าสุภสวัสดิ์เกษมสันต์   เมษายน พ.ศ. 2419  17 สิงหาคม พ.ศ. 2420 60px 3. หม่อมเจ้าหญิงจรัสโฉม  ที่ 1 ในหม่อมเจ้าหญิงแฉ่ง  8 กันยายน พ.ศ. 2419 19 ธันวาคม พ.ศ. 2516 60px 4. หม่อมเจ้าชาย (ไม่ปรากฏพระนาม)   8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2420  20 ธันวาคม พ.ศ. 2420 60px 5. หม่อมเจ้าหญิงละม้าย    8 กันยายน พ.ศ. 2421  13 กันยายน พ.ศ. 2484 80px 6. หม่อมเจ้าทัศโนภาส  ที่ 1 ในหม่อมสุทธิ  22 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2422  7 สิงหาคม พ.ศ. 2508  หม่อมผาดหม่อมคำใบ (จินดาวรรณ)80px 7. หม่อมเจ้าหญิงพโยมมาลย์  ที่ 2 ในหม่อมเจ้าหญิงแฉ่ง 2 ตุลาคม พ.ศ. 2422  15 กันยายน พ.ศ. 2514 80px 8. หม่อมเจ้าหญิงกุสุมา
(ท่านหญิงจุ่น) ที่ 1 ในหม่อมเจียม  24 พฤศจิกายน พ.ศ. 2422  พ.ศ. 2477  80px 9. หม่อมเจ้าหญิงอังสุมาลย์ (ท่านหญิงแอ๊ด)  ที่ 2 ในหม่อมหลวงแย้ม  11 กรกฎาคม พ.ศ. 2423  31 กรกฎาคม พ.ศ. 2509 80px 10. หม่อมเจ้าโชติรส ปลัดทูลฉลองกระทรวงวัง และสมุหพระราชพิธี  ที่ 1 ในหม่อมมาลัย 12 เมษายน พ.ศ. 2424  29 ธันวาคม พ.ศ. 2484  หม่อมเจ้าหญิงพวงสนธิสุวรรณ (ทองแถม)หม่อมทรัพย์ (แรงสืบสิน)หม่อมแช่มหม่อมใบ60px 11. หม่อมเจ้าทินทัต   พ.ศ. 2426  7 กันยายน พ.ศ. 2430 60px 12. หม่อมเจ้าหญิงประภาพรรณ  ที่ 2 ในหม่อมเจียม  17 เมษายน พ.ศ. 2427  11 ธันวาคม พ.ศ. 2468 60px 13. หม่อมเจ้าอนุกูลประพัทธ์   หม่อมราชวงศ์หญิงเป้า  26 ตุลาคม พ.ศ. 2427  พ.ศ. 2485  หม่อมหลวงเอี่ยม (สุทัศน์)หม่อมเปลื้อง60px 14. หม่อมเจ้าสมบูรณศักดิ์  ที่ 1 ในหม่อมนวม  11 กันยายน พ.ศ. 2428  23 ธันวาคม พ.ศ. 2473  หม่อมระรวย (วัชราภัย)60px 15. หม่อมเจ้าหญิงเล็ก   พ.ศ. 2428  19 พฤษภาคม พ.ศ. 2431 80px 16. หม่อมเจ้าเจริญสุขโสภาคย์  ที่ 3 ในหม่อมเจ้าหญิงแฉ่ง  10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2429  25 มกราคม พ.ศ. 2517  หม่อมศรีเฉลิม (วิริยศิริ)60px 17. หม่อมเจ้าชาย (ไม่ปรากฏพระนาม)   กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2430  3 มิถุนายน พ.ศ. 2432 80px 18. หม่อมเจ้าพันธุประวัติ  ที่ 1 ในหม่อมราชวงศ์หญิงละม้าย  14 เมษายน พ.ศ. 2430  8 มิถุนายน พ.ศ. 2463  หม่อมหลวงเชื้อ (ดารากร)60px 19. หม่อมเจ้าพชรมาลย์  ที่ 2 ในหม่อมมาลัย  9 มิถุนายน พ.ศ. 2430  26 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2470 หม่อมฉันทนา (รัตนทัศนีย์)60px 20. หม่อมเจ้าหญิงสลักษณา   ที่ 2 ในหม่อมนวม  11 มีนาคม พ.ศ. 2430  21 มีนาคม พ.ศ. 2525 60px 21. หม่อมเจ้าหญิงสุภาภรณ์  ที่ 3 ในหม่อมนวม พ.ศ. 2431  พ.ศ. 2435 60px 22. หม่อมเจ้าชาย (ไม่ปรากฏพระนาม)    26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2432  26 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2434 60px 23. หม่อมเจ้าประยูรสนิท   พฤศจิกายน พ.ศ. 2432  22 มิถุนายน พ.ศ. 2434 60px 24. หม่อมเจ้าวิเชียรศิริ   กันยายน พ.ศ. 2433  25 มิถุนายน พ.ศ. 2434 60px 25. หม่อมเจ้าหญิง (ไม่ปรากฏพระนาม)   พ.ศ. 2433  25 เมษายน พ.ศ. 2437 60px 26. หม่อมเจ้าหญิง (ไม่ปรากฏพระนาม)     พ.ศ. 2437 80px 27. หม่อมเจ้าหญิงจันทรจำรัส  ที่ 1 ในหม่อมทองสุก  22 พฤษภาคม พ.ศ. 2434  11 พฤษภาคม พ.ศ. 2525 80px 28. หม่อมเจ้ามนูญศิริ  ที่ 2 ในหม่อมสุทธิ  3 ธันวาคม พ.ศ. 2434  15 มีนาคม พ.ศ. 2512  หม่อมเจริญ80px 29. หม่อมเจ้าหญิงประไพพิมพ์  ที่ 4 ในหม่อมนวม  7 กันยายน พ.ศ. 2435  22 มีนาคม พ.ศ. 2530 60px 30. หม่อมเจ้าชาย (ไม่ปรากฏพระนาม)   สิงหาคม พ.ศ. 2436  22 มิถุนายน พ.ศ. 2438 80px 31. หม่อมเจ้าชัชวลิต  ที่ 2 ในหม่อมทองสุก  12 กรกฎาคม พ.ศ. 2437  6 มิถุนายน พ.ศ. 2517  หม่อมคล้อง (ณ ระนอง)80px 32. หม่อมเจ้าหญิงวิมลมาศ  ที่ 1 ในหม่อมอั๋น  22 มกราคม พ.ศ. 2438  10 มิถุนายน พ.ศ. 2539 60px 33. หม่อมเจ้าหญิง (ไม่ปรากฏพระนาม)     28 สิงหาคม พ.ศ. 2437 80px 34. หม่อมเจ้านิวัทธวงศ์  ที่ 2 ในหม่อมราชวงศ์หญิงละม้าย  5 ตุลาคม พ.ศ. 2438  22 มิถุนายน พ.ศ. 2507  หม่อมเจ้าหญิงวงศ์แข (เกษมศรี)80px 35. หม่อมเจ้าเกียรติประวัติ  ที่ 3 ในหม่อมเจียม  25 ธันวาคม พ.ศ. 2438  30 พฤษภาคม พ.ศ. 2503  หม่อมเจ้าหญิงพงศ์พิศมัย เกษมสันต์  หม่อมหลวงอุบล (อิศรางกูร)  หม่อมลำเจียก (เจ้าลำเจียก ณ ลำพูน)  หม่อมสารภี80px 36. หม่อมเจ้าวุฒิภาคย์  ที่ 1 ในหม่อมห่วง  30 มกราคม พ.ศ. 2439  25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2495  หม่อมเล็ก60px 37. หม่อมเจ้าชาย (ไม่ปรากฏพระนาม)     26 ตุลาคม พ.ศ. 2439 80px 38. หม่อมเจ้าอุจพงษ์  ที่ 5 ในหม่อมนวม  18 เมษายน พ.ศ. 2440  23 ธันวาคม พ.ศ. 2480  หม่อมสนาน (มนวิเศษ)60px 39. หม่อมเจ้าบุญฤทธิ์   ที่ 3 ในหม่อมทองสุก  5 มกราคม พ.ศ. 2440  3 พฤษภาคม พ.ศ. 2514  หม่อมสมหมาย  หม่อมมณฑนา (สุนทรเสวี)80px 40. หม่อมเจ้าประสิทธิศักดิ์ ที่ 1 ในหม่อมปลื้ม  17 มีนาคม พ.ศ. 2441  15 พฤศจิกายน พ.ศ. 2472  หม่อมกมลนิล (จารุจินดา)
มีบุตร หม่อมราชวงศ์ประณีต สมรสกับ สมใจ จุลนิมิ60px 41. หม่อมเจ้าดำ ที่ 4 ในหม่อมทองสุก  พ.ศ. 2441   80px 42. หม่อมเจ้าหญิงวรรณวิจิตร  ที่ 2 ในหม่อมอั๋น  19 ตุลาคม พ.ศ. 2441  28 ธันวาคม พ.ศ. 2535 80px 43. หม่อมเจ้าหญิงพงษ์พิศมัย  ที่ 3 ในหม่อมราชวงศ์หญิงละม้าย  13 มีนาคม พ.ศ. 2442  23 พฤศจิกายน พ.ศ. 2551  หม่อมเจ้าเกียรติประวัติ เกษมสันต์60px 44. หม่อมเจ้านรนาค  ที่ 2 ในหม่อมห่วง  10 มีนาคม พ.ศ. 2443  2 สิงหาคม พ.ศ. 2454  หม่อมทองอยู่ (ไวตี)80px 45. หม่อมเจ้าลักษณากร  ที่ 3 ในหม่อมอั๋น  9 เมษายน พ.ศ. 2445  18 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2520  หม่อมเจ้าหญิงศรีสอางค์นฤมล (วรวรรณ)80px 46. หม่อมเจ้าพรพิพัฒน์  ที่ 4 ในหม่อมอั๋น  2 มิถุนายน พ.ศ. 2447  25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2528  หม่อมอุบล (บุนนาค)60px 47. หม่อมเจ้าภัคยพันธ์  ที่ 2 ในหม่อมปลื้ม  15 มีนาคม พ.ศ. 2448  25 พฤศจิกายน พ.ศ. 2548  หม่อมสังวาลย์ (สินนาง)  หม่อมละม่อม60px 48. หม่อมเจ้าชาย (ไม่ปรากฏพระนาม)     15 กรกฎาคม พ.ศ. 2448 60px 49. หม่อมเจ้ากิตติเกริกไกร  ที่ 5 ในหม่อมทองสุก  พ.ศ. 2449  27 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2465 80px 50. หม่อมเจ้าวัยโสภาคย์  หม่อมราชวงศ์หญิงนวลจันทร์  25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2450  8 พฤษภาคม พ.ศ. 2476  หม่อมสอางค์ (อินทรรัสมี)80px 51. หม่อมเจ้าสันตวงศ์  ที่ 3 ในหม่อมปลื้ม  13 ธันวาคม พ.ศ. 2450  29 ธันวาคม พ.ศ. 2511   หม่อมอนันท์  หม่อมเขียน (เสริมสุข)  หม่อมอัมพร60px52. หม่อมเจ้ามนัศเกษม     1 มีนาคม พ.ศ. 2452 80px 53. หม่อมเจ้าหญิงไตรทิพย์สุดา (ท่านหญิงไอซ์)  ที่ 5 ในหม่อมอั๋น  30 มกราคม พ.ศ. 2453  21 มกราคม พ.ศ. 2557  สุรินทร์ วิเศษกุล80px 54. หม่อมเจ้าหญิงอรอำไพ (ท่านหญิงจิ๋ว)  ที่ 6 ในหม่อมทองสุก  6 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2453  3 พฤศจิกายน พ.ศ. 2553  โฉลก โกมารกุล ณ นคร60px 55. หม่อมเจ้าหญิง (ไม่ปรากฏพระนาม)      พ.ศ. 2453 80px 56. หม่อมเจ้าคงเกษม (ท่านชายน้อย)  ที่ 4 ในหม่อมปลื้ม  29 กันยายน พ.ศ. 2454  4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2525  หม่อมเจือ  หม่อมพรพิมล (รักสัตย์)80px 57. หม่อมเจ้าเกษมพันธ์พิสุทธ์  ที่ 6 ในหม่อมอั๋น  24 สิงหาคม พ.ศ. 2457  12 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2474 80px 58. หม่อมเจ้าวิสุทธิเกษม  หม่อมเพียร  28 พฤศจิกายน พ.ศ. 2457  4 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2524  หม่อมเบญจางค์  หม่อมสุดา (นวรัตน ณ อยุธยา)60px 59. หม่อมเจ้าอนุพัทธ์พงศ์      80px 60. หม่อมเจ้าเปรมประสิทธิ์ (ท่านชายเป้ง)  ที่ 5 ในหม่อมปลื้ม  24 มีนาคม พ.ศ. 2463  16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2542  หม่อมลเมียด  หม่อมบัวลา60px 61. หม่อมเจ้าหญิงอินทรา        60px 62. หม่อมเจ้า (ไม่ปรากฏพระนาม)  (ไม่ทราบแน่ชัดว่าเป็นหญิงหรือชาย)     60px 63. หม่อมเจ้า (ไม่ปรากฏพระนาม)  (ไม่ทราบแน่ชัดว่าเป็นชายหรือหญิง)     60px 64. หม่อมเจ้า (ไม่ปรากฏพระนาม)  (ไม่ทราบแน่ชัดว่าเป็นชายหรือหญิง)     

พระเกียรติยศ

 พระอิสริยยศ 

พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าเกษมสันต์โสภาคย์ (5 สิงหาคม พ.ศ. 2399 - 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411)
พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าเกษมสันต์โสภาคย์ (1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 - พ.ศ. 2426)
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพรหมวรานุรักษ์ (พ.ศ. 2426 - 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453)
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพรหมวรานุรักษ์ (23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 - 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2456)
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ (11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2456 - 4 มกราคม พ.ศ. 2467) http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2456/A/329.PDF

 พระยศ 

 พระยศพลเรือน 
มหาอำมาตย์โท
 17 เมษายน 2457 – มหาเสวกโทพิเศษประกาศกระทรวงวัง

 พระยศเสือป่า 
13 กรกฎาคม 2455 – นายหมู่โท http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2455/D/902.PDF
นายหมวดเอก 

 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ 

http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2444/027/467_1.PDF
 พระราชทานเหรียญจักรพรรดิมาลา 
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ ๔ , เล่ม 21, ตอน 32, 6 พฤศจิกายน พ.ศ. 2447, หน้า 564

 http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2441/034/355_2.PDF 

 พงศาวลี