# ภาษาไทดั้งเดิม
ภาษาไทดั้งเดิมตามที่ใช้ในนิพนธ์ต่าง ๆ ของสาขาภาษาศาสตร์ในมหาวิทยาลัยของไทย เช่น   เป็นภาษาดั้งเดิม (proto-language) หรือภาษาบรรพบุรุษที่ได้รับการสืบสร้างขึ้นของกลุ่มภาษาไททั้งมวล ซึ่งได้แก่ ภาษาไทย ภาษาลาว ภาษาคำเมือง ภาษาไทใหญ่ ภาษาไทลื้อ ภาษาไทดำ เป็นต้น ทั้งนี้ ภาษาไทดั้งเดิมมิได้ปรากฏเป็นหลักฐานในเอกสารใด ๆ ที่หลงเหลืออยู่โดยตรง แต่ได้รับการสืบสร้างตามระเบียบวิธีเปรียบเทียบ (comparative method) โดยนักภาษาศาสตร์หลี่ ฟางกุ้ย ใน พ.ศ. 2520Li, Fang-Kuei. (1977). A handbook of comparative Tai. Manoa: University Press of Hawaii. และพิทยาวัฒน์ พิทยาภรณ์ ใน พ.ศ. 2552Pittayaporn, Pittayawat [พิทยาวัฒน์ พิทยาภรณ์]. (2009a). The Phonology of Proto-Tai (Doctoral dissertation). Department of Linguistics, Cornell University.

ระบบเสียง
ภาษาไทดั้งเดิมมีหน่วยเสียงพยัญชนะที่หลากหลายกว่าภาษาตระกูลไทในปัจจุบัน แต่มีเสียงวรรณยุกต์ที่น้อยกว่าภาษาปัจจุบัน

พยัญชนะเดี่ยว
ตารางด้านล่างนี้แสดงระบบพยัญชนะของภาษาไทดั้งเดิม ตามการสืบสร้างของ หลี่ ฟางกุ้ย ในหนังสือ คู่มือภาษาศาสตร์เชิงเปรียบเทียบตระกูลไท (A Handbook of Comparative Tai). พยัญชนะในฐานเพดานแข็ง ซึ่งระบุในหนังสือดังกล่าวด้วยสัญลักษณ์ [č, čh, ž] ถูกจัดเป็นหยัญชนะกักเสียดแทรก (affricate consonant) ในที่นี้จะใช้สัญลักษณ์ [,  and ] ตามลำดับ เพื่อให้สอดคล้องกับระบบสัทอักษรสากล

+ พยัญชนะภาษาไทดั้งเดิม (หลี่ ฟางกุ้ย 1977) ริมฝีปาก (Labial) ปุ่มเหงือก (Alveolar) เพดานแข็ง (Palatal) เพดานอ่อน (Velar) เส้นเสียง (Glottal) หยุด (Stop)ไม่ก้อง ไม่พ่นลม (Voiceless unaspirated) p t  k ʔไม่ก้อง พ่นลม (Voiceless aspirated)    ก้อง (Voiced) b d  ɡกักเส้นเสียง (Glottalized) ˀb ˀd ˀj  เสียดแทรก (Fricative)ไม่ก้อง (Voiceless) f s x hก้อง (Voiced) v z ɣ นาสิก (Nasals)ไม่ก้อง (Voiceless)    ก้อง (Voiced) m n ɲ ŋ ไหล (Liquids) และ กึ่งสระ (semivowel)ไม่ก้อง (Voiceless)  , ก้อง (Voiced) w r, l j

ระบบเสียงดังกล่าวนี้ได้รับการสืบสร้างใหม่โดย พิทยาวัฒน์ พิทยาภรณ์ ในปี พ.ศ. 2552 ซึ่งมีการเปลี่ยนแปลงหลายประการด้วยกัน การเปลี่ยนแปลงบางอย่างเป็นเพียงการตีความที่แตกต่างกันเท่านั้น ได้แก่ พยัญชนะฐานเพดานแข็งถูกจัดใหม่ให้เป็นพยัญชนะกัก (stop) แทนที่จะเป็นพยัญชนะกักเสียดแทรก (affricate) ทั้งนี้เพื่อให้สอดคล้องกับพยัญชนะอื่น ๆ ภายในระบบเสียงภาษาไทดั้งเดิม และสามารถอธิบายการเปลี่ยนแปลงทางสัทศาสตร์ได้โดยใช้หลักเดียวกันกับพยัญชนะกักตัวอื่น ๆ (ทั้งนี้ไม่ได้หมายความว่าเสียงพยัญชนะเหล่านี้ไม่ได้มีลักษณะของการกักเสียดแทรก) การตีความอีกอย่างที่ต่างกันคือ พยัญชนะที่มีเสียงกักเส้นเสียงนำมาก่อน (pre-glottalized consonant) [ˀb, ˀd] ถูกตีความใหม่ให้เป็นเสียงกักเส้นเสียงลมเข้า (implosive consonant) [ɓ, ɗ] แทน อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้เป็นการเปลี่ยนแปลงอย่างแท้จริง ได้แก่
พยัญชนะกักพ่นลมถูกตัดออก โดยจัดให้เป็นการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นใหม่ในภายหลัง หลังจากที่ภาษาไทดั้งเดิมได้แยกออกเป็นสาขาย่อยต่าง ๆ 
ตัดพยัญชนะเสียดแทรกริมฝีปาก (/f/ และ /v/) ออก โดยจัดให้เป็นการแปรเสียงที่เกิดขึ้นในภายหลังแทน
เพิ่มเสียงพยัญชนะฐานลิ้นไก่ (uvular consonant) ออกมาต่างหาก (*/q/, */ɢ/, and */χ/) โดยเป็นหน่วยเสียงแยกจากพยัญชนะฐานเพดานอ่อน (velar) โดยมีที่มาจากความไม่สอดคล้องกันระหว่างการแปรเสียงพยัญชนะในกลุ่ม /kʰ/, /x/ และ /h/ ในภาษาภายในตระกูลไทภาษาต่าง ๆ ในปัจจุบัน โดยเฉพาะในภาษาพวน และภาษาผู้ไทกะป๋อง ความแตกต่างของเสียง /kʰ/ และ /x/ สามารถสืบสร้างได้จากภาษาไทขาว อย่างไรก็ตาม พบว่าคำที่มีเสียงพยัญชนะต้น /x/ ในภาษาไทขาว สอดคล้อง (มีเชื้อสายร่วม) กันกับคำที่มีเสียงพยัญชนะต้นในภาษาพวนและภาษาผู้ไทกะป๋องได้ถึง 3 แบบ บางคำขึ้นต้นด้วยเสียง /kʰ/ ในทั้งสองภาษา, บางคำขึ้นต้นด้วย /h/ ในทั้งสองภาษา และบางคำขึ้นต้นด้วย /kʰ/ ในภาษาพวน แต่กลับเป็นเสียง /h/ ในภาษาผู้ไทกะปง แสดงว่าในภาษาไทดั้งเดิมควรจะมีหน่วยเสียงในกลุ่มนี้แตกต่างกันได้ถึง 3 หน่วยเสียง ไม่ใช่มีเพียงเสียง /x/ ตามการสืบสร้างแบบเดิม ดังนั้นพิทยาวัฒน์ พิทยาภรณ์ จึงสืบสร้างหน่วยเสียงใหม่สำหรับความสอดคล้องทั้ง 3 แบบเป็น /x/,  and /q/ ตามลำดับ

ตารางด้านล่างนี้แสดงระบบเสียงหยัญชนะในภาษาไทดั้งเดิม ตามการสืบสร้างของพิทยาวัฒน์ พิทยาภรณ์

 ริมฝีปาก ปุ่มเหงือก เพดานแข็ง เพดานอ่อน ลิ้นไก่ เส้นเสียง กักไม่ก้อง p t c k q ʔก้อง b d ɟ ɡ ɢกักเส้นเสียง ɓ ɗ ˀj  เสียดแทรกไม่ก้อง s (ɕ) x χ hก้อง z (ʑ) ɣ นาสิกไม่ก้อง    ก้อง m n ɲ ŋ เสียงไหลและกึ่งสระไม่ก้อง  , ก้อง w r, l

ภาษาตระกูลไทในปัจจุบันมีเสียงพยัญชนะท้าย (ตัวสะกด) เพียงไม่กี่เสียงเมื่อเทียบกับเสียงพยัญชนะต้น โดยมีลักษณะการเกิดเสียง (manner of articulation) ที่เป็นไปได้เพียง 3 แบบได้แก่ เสียงกัก, เสียงนาสิก และเสียงเปิดเท่านั้น และไม่มีการแยกระหว่างก้องหรือไม่ก้อง ทำให้หลี่ ฟางกุ้ย ได้สืบสร้างระบบเสียงพยัญชนะท้าย ซึ่งเหมือนกันกับในภาษาไทยปัจจุบัน

+ Proto-Tai consonantal syllabic codas (Li 1977) ริมฝีปาก ปุ่มเหงือก เพดานแข็ง เพดานอ่อน เส้นเสียง กัก -p -t -k -ʔ นาสิก -m -n -ŋ เสียงไหลและกึ่งสระ -w -j

ในเวลาต่อมามีการศึกษาภาษาแสกเพิ่มขึ้น พบว่ามีคำที่มีเสียงพยัญชนะท้าย /-l/ อยู่ในภาษาดังกล่าว ซึ่งคำเหล่านี้ไม่ได้เป็นคำที่ยืมมาจากภาษาอื่น พิทยาวัฒน์ พิทยาภรณ์ จึงสันนิษฐานว่าภาษาไทดั้งเดิมควรจะมีเสียงพยัญชนะท้าย *-l อยู่ในระบบเสียง และยังพบว่ามีการแปรเสียงพยัญชนะท้ายที่แตกต่างกันระกหว่างภาษาแสกกับภาษาไทอื่น ๆ ได้แก่ คำที่ลงท้ายด้วย /-k/ บางคำในภาษาแสก กลับลงท้ายด้วย /-t/ ในภาษาไทอื่น คำเหล่านี้เดิมเคยถูกสืบสร้างให้ลงท้ายด้วย *-t ซึ่งไม่พบว่ามีเงื่อนไขใดสามารถอธิบายการเปลี่ยนแปลงจาก *-t ไปเป็น *-k ได้ จึงได้สืบสร้างเสียงใหม่สำหรับการแปรเสียงดังกล่าวเป็น *-c แทน

นอกจากนี้หน่วยเสียงพยัญชนะท้ายอีกตัวที่อาจเป็นไปได้คือ /*-ɲ/ ซึ่งยังมีหลักฐานไม่มาก แต่สังเกตได้จากการที่คำว่า กิน /kinA1/ ในภาษาไทย เทียบได้กับภาษาในสาขาไทเหนือว่า /kɯnA1/ ซึ่งเป็นไปได้ว่าแท้จริงแล้วเสียงพยัญชนะท้ายของคำนี้ในภาษาไทดั้งเดิมควรจะเป็น *-ɲ (ซึ่งสืบสร้างคำนี้ได้เป็น *kɯɲA) ซึ่งต่อมาเกิดการเลื่อนฐานกรณ์ไปข้างหน้า (fronting) ของทั้งสระและพยัญชนะ กลายเป็น /kinA1/ ในภาษาไทย แต่เป็น /kɯnA1/ ในภาษากลุ่มไทเหนือ

+ Proto-Tai consonantal syllabic codas (Pittayaporn 2009) ริมฝีปาก ปุ่มเหงือก เพดานแข็ง เพดานอ่อน กัก -p -t -c -k นาสิก -m -n (-ɲ) -ŋ เสียงไหลและกึ่งสระ -w -l -j

พยัญชนะควบ
หลี่ ฟางกุ้ย (1977) ได้สืบสร้างพยัญชนะต้นควบต่อไปนี้

+ Proto-Tai consonant clusters (Li 1977) Labial Alveolar Velar Unvoiced Stop pr-, pl- tr-, tl- kr-, kl-, kw- Aspirated unvoiced stop pʰr-, pʰl- tʰr-, tʰl- kʰr-, kʰl-, kʰw- Voiced Stop br-, bl- dr-, dl- ɡr-, ɡl-, ɡw- Implosive ˀbr-, ˀbl- ˀdr-, ˀdl- Voiceless Fricative fr-  xr-, xw- Voiced Fricative vr-, vl-   Nasal mr-, ml- nr-, nl- ŋr-, ŋl-, ŋw- Liquid 

การสืบสร้างภาษาไทดั้งเดิมของหลี่ ฟางกุ้ย ยังมีปัญหาที่อธิบายไม่ได้หลายประการ หนึ่งในนั้นคือความไม่สอดคล้องกันระหว่างการแปรเสียงพยัญชนะต้น เช่น คำว่า (มีด)พร้า /phra:C2/ ซึ่งร่วมเชื้อสายกับคำว่า /tha:C2/ ในภาษาแสกซึ่งหลี่ ฟางกุ้ย เคยสืบสร้างให้ขึ้นต้นด้วย *vr- นอกจากนี้ยังมีคำอื่น ๆ พิทยาวัฒน์ พิทยาภรณ์ (2009) เห็นว่าการแปรเสียงดังกล่าวไม่สามารถอธิบายได้จากการสืบสร้างเดิม แต่จะอธิบายได้ถ้าให้ภาษาไทดั้งเดิมมีพยางค์ย่อย (sesquisyllable หรือ minor syllable) ที่นอกเหนือจากพยางหลักด้วย จากนั้นจึงอธิบายการแปรเสียงดังกล่าวได้ว่าเป็นการกร่อนของพยัญชนะควบทั้งพยางค์หลักและย่อยที่คนละตำแหน่งกัน ดังนั้นจึงแบ่งพยัญชนะควบออกได้เป็น

ควบพยางค์เดี่ยว (Tautosyllabic clusters) – พิจารณาเป็นพยางค์เดียว
ควบพยางค์ครึ่ง (Sesquisyllabic clusters) – ประกอบด้วยพยางค์ย่อย (อาจมองว่าเป็น "ครึ่งพยางค์") และพยางค์หลัก

พยัญชนะควบกล้ำพยางค์ครึ่งเป็นลักษณะที่พบได้ในภาษาตระกูลออสโตรเอเชียติกส่วนใหญ่ เช่นภาษาเขมร แต่ในภาษาตระกูลไทในปัจจุบันไม่พบว่ามีพยัญชนะควบกล้ำพยางค์ครึ่งหลงเหลืออยู่เลย ได้สันนิษฐานว่าภาษาไทดั้งเดิมเพิ่งเข้าสู่ระยะ "ควบกล้ำพยางค์ครึ่ง" (sesquisyllabic stage) เท่านั้น (ซึ่งกร่อนมาจาก ภาษาขร้าไทดั้งเดิม ที่สันนิษฐานว่ามีสองพยางค์เป็นอย่างต่ำ) ซึ่งกำลังจะเข้าสู่ระยะ "พยางค์เดียว" (monosyllabic stage) ต่อไป ดังที่พบในภาษาตระกูลไททุกภาษา

ตารางด้านล่างนี้แสดงพยัญชนะควบกล้ำพยางค์เดี่ยว ซึ่งสืบสร้างโดย พิทยาวัฒน์ พิทยาภรณ์ (2009)

+ Proto-Tai consonant clusters (Pittayaporn 2009) Labial Alveolar Palatal Velar Uvular Unvoiced Stop pr-, pl-, pw- tr-, tw- cr- kr-, kl-, kw- qr-, qw- Implosive br-, bl-, bw- ɡr-, (ɡl-) ɢw- Fricative sw- xw-, ɣw- Nasal ʰmw- nw- ɲw- ŋw- Liquid ʰrw-, rw-

ด้านล่างนี้เป็นตัวอย่างของกลุ่มพยัญชนะควบพยางค์ครึ่ง

Voiceless stop + voiceless stop (*C̥.C̥-)
 *p.t-
 *k.t-
 *p.q-
 *q.p-

Voiceless obstruent + voiced stop (*C̥.C̬-)
 *C̥.b-
 *C̥.d-

Voiced obstruent + voiceless stop (*C̬.C̥-)
 *C̬.t-
 *C̬.k-
 *C̬.q-

Voiceless stops + liquids/glides (*C̥.r-)
 *k.r-
 *p.r-
 *C̥.w-

Voiced consonant + liquid/glide
 *m.l-
 *C̬.r-
 *C̬.l-

Clusters with non-initial nasals
 *t.n-
 *C̬.n-

พยัญชนะควบอื่น ๆ  ได้แก่ *r.t-, *t.h-, *q.s-, *m.p-, *s.c-, *z.ɟ-, *g.r-, *m.n-; *gm̩.r-, *ɟm̩ .r-, *c.pl-, *g.lw-; etc.

สระ
หลี่ ฟางกุ้ย (1977) ได้สืบสร้างสระเดี่ยว จำนวน 9 เสียง โดยมีลักษณะสมมาตรทั้งสระส่วนหน้าและสระส่วนหลัง โดยสระส่วนหลังมีการแยกระหว่างปากห่อ (rounded) กับปากเหยียด (unrounded) ด้วย ซึ่งคล้ายคลึงกับระบบสระของภาษาตระกูลไทในปัจจุบัน แต่กลับไม่มีการแยกระหว่างความสั้น-ยาว ดังตารางด้านล่าง

+ Proto-Tai vowels (หลี่ 1977)  FrontBackunroundedunroundedroundedCloseMidOpen

พิทยาวัฒน์ พิทยาภรณ์ (2009) ได้ปรับปรุงแก้ไขระบบเสียงสระใหม่ โดยตัดสระ /ɛ/ และ /ɔ/ ออก และเพิ่มความแตกต่างระหว่างความสั้น-ยาว ของสระ ดังตารางด้านล่าง

+ Proto-Tai vowels (Pittayaporn 2009)  FrontBackunroundedunroundedrounded short  long short  long short  longCloseMidOpen    

สระประสม (diphthong) โดย พิทยาวัฒน์ พิทยาภรณ์ (2009) ได้แก่:
สูงขึ้น: */iə/, */ɯə/, */uə/
ต่ำลง: */ɤɰ/, */aɰ/

วรรณยุกต์
thumb|กระบวนการแยกของเสียงวรรณยุกต์ร่วมกับการแปรเสียงพยัญชนะต้น (จาก พิทยาวัฒน์ พิทยาภรณ์ 2009)
ภาษาไทดั้งเดิมมีเสียงวรรณยุกต์สามเสียงในพยางค์ที่ลงท้ายด้วยพยัญชนะเสียงกังวาน (พยางค์เป็น, อังกฤษ: unchecked syllable หรือ "live syllable") และไม่มีการแยกเสียงวรรณยุกต์ในพยางค์ที่ลงท้ายด้วยพยัญชนะปิดกั้น (พยางค์ตาย, อังกฤษ: checked syllable หรือ "dead syllable") ระบบเสียงดังกล่าวมีความคล้ายคลึงอย่างมากกับภาษาจีนยุคกลาง และพบได้ทั่วไปในภาษาแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เสียงวรรณยุกต์สามเสียงในพยางค์เป็นโดยทั่วไปจะใช้สัญลักษณ์เป็น *A, *B และ *C ตามลำดับ และใช้สัญลักษณ์ *D สำหรับเสียงวรรณยุกต์ของพยางค์ตาย

หลี่ ฟางกุ้ย (1977) ยังไม่มีข้อมูลว่าลักษณะของเสียงวรรณยุกต์ทั้งสาม (*A, *B และ *C) มีลักษณะทางสัทศาสตร์เป็นอย่างไร และวรรณยุกต์ *D นั้นแท้จริงแล้วมีลักษณะแบบเดียวกับวรรณยุกต์เสียงใดในทั้ง 3 เสียงนั้น ต่อมา พิทยาวัฒน์ พิทยาภรณ์ (2009) ได้อธิบายลักษณะของเสียงวรรณยุกต์ทั้งสี่ โดยอาศัยระเบียบวิธีเปรียบเทียบลักษณะของเสียงวรรณยุกต์ในภาษาตระกูลไทปัจจุบัน แล้วสืบสร้างกลับไป ได้ดังนี้

+ Proto-Tai tonal characteristics (Pittayaporn 2009) *A *B *C *D ชนิดของพยางค์ เป็น เป็น เป็น ตาย ระดับเสียงเริ่มต้น กลาง ต่ำ สูง ต่ำ รูปร่างเสียง คงที่ ยกขึ้น ตกลง ยกขึ้น ความยาวสระ – ค่อนยาว ค่อนสั้น – คุณภาพเสียง ปกติ (modal) ต่ำลึก (creaky) กักเส้นเสียง (glottal constriction) – ภาพcentercentercentercenter

ระบบวรรณยุกต์ในภาษาไทดั้งเดิม แท้จริงแล้วไม่ได้ต่างกันเพียงแค่ระดับเสียง (pitch) แต่ยังต่างกันที่คุณภาพของเสียง (ปกติ, ต่ำลึก, กักเส้นเสียง) และระยะเวลาของเสียงสระด้วย ลักษณะเช่นนี้ยังคงพบในภาษาตระกูลไทในปัจจุบันหลาย ๆ ภาษา อักขรวิธีของภาษาไทยปัจจุบันยังคงแสดงวรรณยุกต์เหล่านี้ไว้ โดยที่ ไม้เอก ใช้สำหรับแทนเสียง *B ในภาษาไทยโบราณ และไม้โท ใช้แทนเสียง *C ในภาษาไทยโบราณ จากตารางจะพบว่า วรรณยุกต์ *D มีลักษณะทางสัทศาสตร์เหมือนกับวรรณยุกต์ *B ซึ่งสอดคล้องกับการบังคับเอกโทในฉันทลักษณ์ของโคลงสี่สุภาพ ที่กำหนดให้ทั้งคำเอก (คำที่กำกับโดยไม้เอก) และคำตายอยู่ในตำแหน่งเดียวกันได้ แสดงให้เห็นว่าในอดีต เสียงวรรณยุกต์ *B และ *D มีลักษณะที่คล้ายคลึงกัน

ระบบวรรณยุกต์ในภาษาไทดั้งเดิมมีความสอดคล้องกันกับระบบของภาษาจีนยุคกลาง ดังตารางต่อไปนี้

+ Sinitic–Tai tonal correspondences Proto-Tai Tone Notes (Written Thai orthography) Middle Chinese Tone Chinese name Notes (Middle Chinese) *A Unmarked A 平 Level (Even) Unmarked *B Marked by -' (mai ek) C 去 Departing Marked by -h *C Marked by -้ (mai tho) B 上 Rising Marked by -x *D Unmarked D 入 Entering Marked by -p, -t, -k

วรรณยุกต์ในภาษาตระกูลไทปัจจุบันได้มีพัฒนาการมาจากวรรณยุกต์ทั้งสี่ดังกล่าว โดยเกิดการแยกเสียงวรรณยุกต์แต่ละเสียงออกเป็นอย่างน้อย 2 เสียง ขึ้นอยู่กับลักษณะทางสัทศาสตร์ของพยัญชนะต้น ซึ่งแบ่งได้เป็น 4 แบบ ต่อไปนี้
"เสียงเสียดสี" (Friction sound) ได้แก่ เสียงเสียดแทรก ไม่ก้อง, เสียงกัก พ่นลม ไม่ก้อง, เสียงนาสิก ไม่ก้อง และเสียงไหล ไม่ก้อง
เสียงกัก ไม่พ่นลม ไม่ก้อง
เสียงกักเส้นเสียง
เสียงก้องใด ๆ 

กระบวนการแปรเสียงวรรณยุกต์ในภาษาตระกูลไท เกิดร่วมไปกับการแปรเสียงพยัญชนะต้น โดยลำดับขั้นตอนได้ดังนี้
 เสียงพยัญชนะต้นมีผลกระทบต่อเสียงวรรณยุกต์ ทำให้การรับรู้เสียงวรรณยุกต์มีความแตกต่างกันระหว่างพยัญชนะเสียงก้องและไม่ก้อง
 เกิดการแยกเสียงวรรณยุกต์อย่างชัดเจน สำหรับพยัญชนะเสียงไม่ก้อง (แยกเป็น *A1, *B1, *C1, *D1) และพยัญชนะเสียงก้อง (แยกเป็น *A2, *B2, *C2, *D2)
 เสียงกังวาน (sonorant) ไม่ก้อง ได้แปรไปเป็นเสียงก้อง
 เสียงกัก (stop) ก้อง เกิดการเสียความก้อง (devoicing) ไป กลายเป็นเสียงไม่ก้อง
 เกิดการแยกและรวมเสียงวรรณยุกต์ต่อไป

อนึ่ง วรรณยุกต์ *D ได้มีการแยกออกไปตามความสั้น-ยาวของสระในพยางค์ด้วย (*DS สำหรับพยางค์ที่มีสระเสียงสั้น และ *DL สำหรับพยางค์ที่มีสระเสียงยาว)

พิทยาวัฒน์ พิทยาภรณ์ (2009) ได้เสนอว่า การแยกเสียงวรรณยุกต์เหล่านี้เกิดภายหลังจากที่ภาษาไทดั้งเดิมได้แยกออกไปเป็นภาษาต่าง ๆ แล้ว แตกต่างจากแนวคิดของนักภาษาศาสตร์บางคนก่อนหน้านี้ เช่น เจมส์ อาร์ แชมเบอร์เลน (1975) ที่ได้เสนอว่าการแยกเสียงวรรณยุกต์เกิดก่อนที่จะมีการแยกตัวของภาษาตระกูลไท

วิลเลียม เจ เก็ดนีย์ (1972) ได้เสนอ กล่องวรรณยุกต์ สำหรับใช้ในการวิเคราะห์การแปรเสียงวรรณยุกต์สำหรับภาษาในตระกูลไทGedney, William J. (1972). A Checklist for Determining Tones in Tai Dialects. In M. E. Smith (Ed.). Studies in Linguistics: In Honor of George L. Trager (pp. 423-437). Mouton.Owen, R. W. (2012). A tonal analysis of contemporary Tai Khuen varieties. Journal of the Southeast Asian Linguistics Society (JSEALS), 5, 12-31.Manson, Ken. (2009). Prolegomena to Reconstructing Proto-Karen. La Trobe Papers in Linguistics, 12. Available at Morey, Stephen. (2014). Studying tones in North East India: Tai, Singpho and Tangsa. Language Documentation & Conservation, 8, 637–671. ดังตารางด้านล่างนี้

+ Gedney Box template *A *B *C *DS *DL Voiceless (friction) A1 B1 C1 DS1 DL1 Voiceless (unaspirated) A1 B1 C1 DS1 DL1 Voiceless (glottalized) A1 B1 C1 DS1 DL1 Voiced A2 B2 C2 DS2 DL2

และมีคำร่วมเชื้อสายตระกูลไท สำหรับทดสอบเสียงวรรณยุกต์ในภาษาตระกูลไทต่าง ๆ ต่อไปนี้Gedney (1972)Jackson, Eric M., Emily H.S. Jackson, and Shuh Huey Lau (2012). A sociolinguistic survey of the Dejing Zhuang dialect area. SIL Electronic Survey Reports 2012-036, SIL International, East Asia Group.

+ Diagnostic words for Tai tones *A *B *C *DS *DL 1: Voiceless (friction) huu หู ear, khaa ขา leg, hua หัว head; sɔɔŋ สอง two, maa หมา dog khay ไข่ egg, phaa ผ่า to split, khaw เข่า knee; may ใหม่ new, sii สี่ four khaaw ข้าว rice, sɨa เสื้อ shirt, khaa ฆ่า to kill, khay ไข้ fever, haa ห้า five; thuay ถ้วย cup, mɔɔ หม้อ pot, naa หน้า face, to wait mat หมัด flea, suk สุก cooked/ripe, phak ผัก vegetable; hok หก six, sip สิบ ten khaat ขาด broken/torn, ŋɨak เหงือก gums, haap หาบ to carry on a shoulder pole; khuat ขวด bottle, phuuk ผูก to tie, sɔɔk ศอก elbow, khɛɛk แขก guest, fruit 2: Voiceless (unaspirated) pii ปี year, taa ตา eye, kin กิน to eat; kaa กา teapot, plaa ปลา fish paa ป่า forest, kay ไก่ chicken, kɛɛ แก่ old; taw เต่า turtle, paw เป่า to blow, pii ปี flute, short (height) paa ป้า aunt (elder), klaa กล้า rice seedlings, tom ต้ม to boil; kaw เก้า nine, klay ใกล้ near, short (length) kop กบ frog, tap ตับ liver, cep เจ็บ to hurt; pet เป็ด duck, tok ตก to fall/drop pɔɔt ปอด lung, piik ปีก wing, tɔɔk ตอก to pound; pɛɛt แปด eight, paak ปาก mouth, taak ตาก to dry in the sun, to embrace 3: Voiceless (glottalized) bin บิน to fly, dɛɛŋ แดง red, daaw ดาว star; bay ใบ leaf, nose baa บ่า shoulder, baaw บ่าว young man, daa ด่า to scold; ʔim อิ่ม full, (water) spring baan บ้าน village, baa บ้า crazy, ʔaa อ้า to open (mouth); ʔɔy อ้อย sugarcane, daam ด้าม handle, daay ด้าย string bet เบ็ด fishhook, dip ดิบ raw/unripe, ʔok อก chest; dɨk ดึก late, to extinguish dɛɛt แดด sunshine, ʔaap อาบ to bathe, dɔɔk ดอก flower; ʔɔɔk ออก exit 4: Voiced mɨɨ มือ hand, khwaay ควาย water buffalo, naa นา ricefield; ŋuu งู snake, house phii พี่ older sibling, phɔɔ พ่อ father, ray ไร่ dry field; naŋ นั่ง to sit, lɨay เลื่อย to saw, ashes, urine, beard nam น้ำ water, nɔɔŋ น้อง younger sibling, may ไม้ wood, maa ม้า horse; lin ลิ้น tongue, thɔɔŋ ท้อง belly nok นก bird, mat มัด to tie up, lak ลัก to steal; sak ซัก to wash (clothes), mot มด ant, lep เล็บ nail miit มีด knife, luuk ลูก (one's) child, lɨat เลือด blood, nɔɔk นอก outside; chɨak เชือก rope, raak ราก root, nasal mucus, to pull

โครงสร้างพยางค์
แต่เดิมมีความเข้าใจว่าภาษาไทดั้งเดิมเป็นภาษาพยางค์เดียวเช่นเดียวกับภาษาตระกูลไทปัจจุบัน ตามการสืบสร้างของ หลี่ ฟางกุ้ย (1977) ต่อมาพิทยาวัฒน์ พิทยาภรณ์ (2009) เสนอว่าภาษาไทดั้งเดิมเป็นภาษาพยางค์ครึ่ง ที่อนุญาตให้มีคำทั้งพยางค์เดียว และพยางค์ครึ่งอยู่ภายในภาษา ต่อมาคำพยางค์ครึ่งเหล่านั้นได้กร่อนเป็นคำพยางค์เดียวในภาษาตระกูลไทปัจจุบัน

+ โครงสร้างพยางค์ (พิทยาวัฒน์ พิทยาภรณ์ 2009) พยางค์เปิด พยางค์ปิด พยางค์เดียว *C(C)(C)V:T *C(C)(C)V(:)CT พยางค์ครึ่ง *C(C).C(C)(C)V:T *C(C).C(C)(C)V(:)CT

สัญลักษณ์ย่อ:
C = พยัญชนะ
V = สระเสียงสั้น
V: = สระเสียงยาว
T = วรรณยุกต์
(...) = มีหรือไม่มีก็ได้

สระในพยางค์เปิดสามารถเป็นสระเสียงยาวได้อย่างเดียว ไม่สามารถเป็นสระเสียงสั้นได้

ภาษาในตระกูลไทปัจจุบันได้พัฒนาเป็นภาษาพยางค์เดียวโดยสมบูรณ์ โดยผ่านกระบวนการดังนี้
การอ่อนเสียงลง (weakening)
การแปรเป็นเสียงกักเส้นเสียงลมเข้า (implosivization)
การสลับลำดับของเสียง (metathesis)
การกลืนเสียง (assimilation)
การกร่อนเสียง (simplification) - พยัญชนะควบกล้ำในพยางค์กร่อนลงเหลือพยัญชนะเดี่ยว

สัณฐานวิทยา
หลี่ ฟางกุ้ย (1977) เสนอว่าภาษาไทดั้งเดิมอาจมีการแปรเสียงพยัญชนะต้นระหว่างเสียงก้องและไม่ก้อง (voicing alternation) เพื่อแสดงหน้าที่ทางไวยากรณ์บางอย่าง แต่ยังไม่ทราบหน้าที่ทางไวยากรณ์ชัดเจน โดยยกตัวอย่างคำว่า เขี้ยว /khiəwC1/ ซึ่งสืบสร้างพยัญชนะต้นได้เป็น *kh- ในภาษาไทดั้งเดิม และคำว่า เคี้ยว /khiəwC2/ ซึ่งสืบสร้างพยัญชนะต้นได้เป็น *g- โดยมองว่าทั้งสองคำนี้ แท้จริงมีรากเดียวกันแต่มีการแปรระหว่างเสียงก้องและไม่ก้อง (*kh- และ *g-) เพื่อเปลี่ยนจากคำนามเป็นคำกริยา พิทยาวัฒน์ พิทยาภรณ์ (2009) ไม่สนับสนุนทฤษฎีนี้

ไวยากรณ์
การศึกษาไวยากรณ์และสัณฐานวิทยาของภาษาไทดั้งเดิมยังมีไม่มากนัก
วากยสัมพันธ์
ภาษาไทดั้งเดิมมีเรียงคำแบบ ประธาน-กริยา-กรรม
การปฏิเสธPittayawat Pittayaporn (2015). Proto-Tai negation system from Comparative and Historical Thai perspectives. 
ภาษาไทดั้งเดิมมีการแยกการณ์ลักษณะในการปฏิเสธ โดยแยกระหว่างการปฏิเสธแบบสมบูรณ์ (perfect) และไม่สมบูรณ์ (non-perfect) และอาจมีการแบ่งเป็นแบบเน้น (emphatic) และแบบไม่เน้น (non-emphatic) โดยมีคำปฏิเสธที่ได้รับการสืบสร้างต่อไปนี้

คำความหมายภาษาไทยเทียบอังกฤษ*pajBปฏิเสธสมบูรณ์ไป่not yet*ɓawBปฏิเสธไม่สมบูรณ์ (เน้น)บ่not*mi:Aปฏิเสธไม่สมบูรณ์มิ หรือ ไม่ (ไม่เน้น)not

ความแตกต่างระหว่าง *ɓawB และ *mi:A ยังไม่ชัดเจน อาจเป็นไปได้ว่ามีความแตกต่างระหว่างความเน้นกับความไม่เน้น ในลิลิตพระลอ  พบว่ามีการใช้คำว่า บ่ ในการปฏิเสธแบบเน้น และใช้ มิ ในการปฏิเสธแบบไม่เน้น ดังนั้นเป็นไปได้ว่า *ɓawB เป็นคำปฏิเสธแบบเน้นในภาษาไทดั้งเดิม และ *mi:A เป็นคำปฏิเสธแบบไม่เน้น ในภาษาตระกูลไทปัจจุบันพบว่าเส้นแบ่งระหว่างปฏิเสธแบบสมบูรณ์กับไม่สมบูรณ์ค่อย ๆ จางลง มีเพียงบางภาษาเท่านั้นที่ยังรักษาความแตกต่างระหว่างสองแบบนี้

หน่วยคำ
สรรพนาม
 บุคคล  พจน์  ไทดั้งเดิม  อักษรไทย ที่ 1  เอกพจน์  *ku กูทวิพจน์ *ra ราพหูพจน์  *rau, *tu เรา, ตูที่ 2  เอกพจน์*mɯŋ  มึงพหูพจน์  *su สูที่ 3  เอกพจน์  *man  มันพหูพจน์  *khau เขา

คำศัพท์
ศัพท์ภาษาไทดั้งเดิม:Pittayaporn, Pittayawat. (2009). The Phonology of Proto-Tai. (Doctoral dissertation). Department of Linguistics, Cornell University.

 เลขที่  อังกฤษ  ไทดั้งเดิม  > แปรไทย  ความหมายภาษาไทย 1  head (1)  *krawᶜ  เกร้า  หัว 2  head (2)  *truəᴬ  ตรัว  =หัว 3  hair, head  *prɤmᴬ  เพริม  ผม 4  knot, hair  *klawᶜ   เกล้า 5  hair, body; feather  *q.pɯlᴬ  ก.ปึล  ขน 6  gray-haired  *ʰŋwuːkᴰ  หฺงูก หงอก 7  forehead  *praːkᴰ  ปราก  หน้า”ผาก” 8  nose  *ɗaŋᴬ  อฺดัง  จมูก 9  mucus of the nose  *muːkᴰ  มูก  น้ำ”มูก” 10  face  *ʰnaːᶜ  หฺน้า  หน้า 11  eye  *p.taːᴬ  ป.ตา  ตา 12  mouth  *paːkᴰ  ปาก  ปาก 13  tongue  *liːnᶜ  ลี้น(เสียงโท)  ลิ้น 14  tooth  *wanᴬ  วัน  ฟัน 15  gum; gill  *ʰŋɯəkᴰ  เหฺงือก  เหงือก 16  saliva  *laːjᴬ  ลาย  น้ำ”ลาย” 17  cheek  *keːmᶜ  เก้ม  แก้ม 18  ear  *krwɯːᴬ  กฺรฺวือ  หู 19  fang  *χeːwᶜ  เฃี้ยว  เขี้ยว 20  chin, jaw  *ɢaːŋᴬ  คาง(~กาง)  คาง 21  beard  *momᴮ   ม่ม(เสียงเอก)  เครา 22  neck  *ɣoːᴬ  โฅ  คอ 23  goiter  *ʰniəŋᴬ เหฺนียง(เสียงสามัญ)  เหนียง 24  shoulder  *C̥.baːᴮ  ?.บ่า บ่า 25  arm  *qeːnᴬ  เกน  แขน 26  elbow  *C̬.swoːkᴰ  ?.โสฺวก  ศอก 27  hand  *mwɯːᴬ  มฺวือ  มือ 28  finger, toe  *niːwᶜ  นี้ว(เสียงโท)  นิ้ว 29  fingernail, toenail  *C̬.lepᴰ  ?.เล็บ  เล็บ 30  joint  *χoːᶜ  โฃ้  ข้อ 31  leg  *p.qaːᴬ  ป.กา  ขา 32  knee  *χowᴮ  ฃ่ว  เข่า 33  shin, lower leg  *ɣeːŋᴮ  แฅ่ง(เสียงเอก)  แข้ง 34  foot  *tiːnᴬ  ตีน  ตีน 35  heel  *sɤnᶜ  เสิ้น  ส้น 36  chest  *ʔɤkᴰ  เอิก  อก 37  back  *ʰlaŋᴬ  หฺลัง(เสียงสามัญ)  หลัง 38  waist (1)  *ˀjeːwᴬ  เอฺยว  =เอว 39  waist (2)  *C̥.wɯǝtᴰ  ?.เวือด  เอว 40  stomach, belly  *dwuːŋᶜ  ดฺวู้ง(เสียงโท)  ท้อง 41  navel (1)  *ɗwɯːᴬ  อฺดฺวือ  =สะ”ดือ” 42  navel (2)  *ɓliːᶜ  อฺบฺลี้  สะดือ 43  buttock  *konᶜ  ก้น   44  hair, pubic  *ʰmwuːjᴬ  หฺมฺวูย(เสียงสามัญ)  ขนที่ลับ 45  vagina  *hiːᴬ  ฮี ช่องคลอด 46  penis  *ɣwajᴬ  ไฅว  องคชาติ 47  testicles  *tram  ตรัม  อัณฑะ 48  pubic mound  *ʰnawᴮ  หฺน่าว(เสียงสามัญ)  หัว”หน่าว” 49  urine  *niəwᴮ  เนี่ยว(เสียงเอก)  เยี่ยว 50  excrement  *C̬.qɯjᶜ  ?.กื้ย  ขี้ 51  fart  *k.tɤtᴰ  ก.เติด  ตด 52  bone  *C̥.dukᴰ  ?.ดุก กระดูก 53  marrow, bone  *ʔwuːkᴰ  อฺวูก  ไขกระดูก 54  tendon  *ˀjenᴬ  เอฺย็น  เอ็น 55  side, ribs  *k.raːŋᶜ  ก.ร้าง(เสียงโท)  ซี่”โครง” 56  blood  *lɯətᴰ  เลือด   57  meat, flesh  *n.mɤːᶜ  น.เม้อ(เสียงโท)  เนื้อ 58  skin  *ʰnaŋᴬ  หฺนัง(เสียงสามัญ)  หนัง 59  sweat  *r.tɯəᴮ  ร.เตื่อ  เหงื่อ 60  pus  *ʰnoːŋᴬ  โหฺนง(เสียงสามัญ)  หนอง 61  impetigo  *kritᴰ  กริด  หิด 62  wound  *ɓaːtᴰ  อฺบาด  “บาด”แผล 63  scurf  *ɣɯjᴬ  ฅืย  ขี้”ไคล” 64  brain  *ʔeːkᴰ  เอก  สมอง 65  heart, breath  *cɤɰᴬ  ใจ(เจอ~อือ)  หัว”ใจ” 66  lung  *pwɤtᴰ  เปฺวิด  ปอด 67  intestine  *sajᶜ  ไส้   68  liver  *tapᴰ  ตับ  ตับ 69  spleen  *maːmᶜ  ม้าม(เสียงโท)  ม้าม 70  gall bladder, bile  *ɓliːᴬ  อฺบฺลี  น้ำ”ดี” 71  illness, fever  *k.raj  ก.ไร  ไข้ 72  cold (n.)  *q.watᴰ  ก.วัด  หวัด 73  epidemic  *raːᴮ  ร่า(เสียงเอก)  ห่า=โรคระบาด 74  kidney-stones  *ʰniːwᶜ  หฺนี้ว  นิ่ว 75  dog  *ʰmaːᴬ  หฺมา(เสียงสามัญ)  หมา 76  pig  *ʰmuːᴬ  หฺมู(เสียงสามัญ)  หมู 77  mouse, rat  *ʰnuːᴬ  หฺนู(เสียงสามัญ)  หนู 78  water buffalo  *ɣwaːjᴬ  ฅวาย  ควาย 79  horse  *maːᶜ  ม้า(เสียงโท)  ม้า 80  bear  *ʰmwɯjᴬ  หฺมฺวึย(เสียงสามัญ)  หมี 81  jackal  *nwajᴬ  ไนฺว  หมา”ไน” 82  elephant  *ɟaːŋᶜ  ช้าง(เสียงโท)  ช้าง 83  deer  *kwɯəŋᴬ  เกวือง  กวาง 84  antelope  *waːlᴬ วาล  ฟาน=เก้ง 85  monkey  *liːŋᴬ  ลีง  ลิง 86  ape  *kaŋᴬ  กาง  ค่าง 87  flying squirrel  *baːŋᴮ  บ่าง   88  squirrel  *roːkᴰ  โรก  กระรอก 89  porcupine  *ʰmenᶜ  เหฺม้น  เม่น 90  civet cat  *ʰɲelᴬ เหฺญ็ล(เสียงสามัญ)  อี”เห็น” และรวมไปถึงชะมด 91  otter  *naːkᴰ  นาก   92  pangolin  *lilᴮ  ลิ่ล(เสียงเอก)  ลิ่น 93  chicken  *kajᴮ  ไก่   94  hen, young  *C̬.qɤːŋᴮ  ?.เก่อง  ไก่หนุ่ม 95  duck  *pitᴰ  ปิด  เป็ด 96  goose  *haːnᴮ  ห่าน   97  bird  *C̬.nokᴰ  ?.นก  นก 98  crow  *kaːᴬ  กา  99  swallow (n.)  *ʔeːnᴮ  เอ่น  นกนาง”แอ่น” 100  owl  *gawᶜ  เค้า(เสียงโท ~เก้า)  นก”เค้า”แมว และรวมไปถึงนกฮูก 101  hawk  *lamᴮ  ลั่ม(เสียงเอก) เหยี่ยว 102  fish  *plaːᴬ  ปลา   103  catfish  *C̥.dokᴰ  ?.ดก  ปลา”ดุก” 104  shellfish  *hoːjᴬ  โฮย  หอย 105  crab  *pɯwᴬ  ปึว  ปู 106  shrimp  *kuŋᴮ/C  กุ่ง/กุ้ง  กุ้ง 107  shrimp, small  *ŋiəwᴬ  เงียว  กุ้งเล็ก 108  frog  *kɤpᴰ  เกิบ  กบ 109  frog, small  *krweːᶜ  เกฺรฺว กบเล็ก 110  frog, tree  *paːtᴰ  ปาด   111  turtle  *tawᴮ  เต่า   112  tortoise, water  *ʰwɯəᴬ  เหฺวือ(เสียงสามัญ)  ตะพาบ 113  snake  *ŋwɯːᴬ  งฺวือ  งู 114  crocodile  *ŋɯəkᴰ  เงือก  เงือก~>จระเข้ 115  leech, land  *daːkᴰ  ดาก ทาก 116  leech, aquatic  *pliːŋᴬ  ปลีง  ปลิง 117  bedbug  *C̬.rɯətᴰ  ?.เรือด  เรือด 118  grasshopper  *p.takᴰ  ป.ตัก  “ตั๊ก”แตน 119  mosquito  *ɲuŋᴬ  ญุง  ยุง 120  wasp  *b.twiːlᴬ บ.ตฺวีล  แตน และรวมไปถึงต่อ 121  bee  *toːᴮ  ต่อ ผึ้ง 122  insect  *m.leːŋᴬ  ม.เลง  แมลง 123  ant  *mɤcᴰ  เมิจ  มด 124  termite  *moːtᴰ  โมด  มอด~>ปลวก 125  worm  *ʰnoːlᴬ  หฺนอล(เสียงสามัญ)  หนอน 126  earthworm  *t.nɯəlᴬ  ต.เนือล  ไส้”เดือน” 127  gadfly  *ʰlɯəkᴰ  เหฺลือก  เหลือบ 128  louse, head  *trawᴬ  เตรา  เหา 129  tick  *trepᴰ  เตร็บ  เห็บ 130  flea  *ʰmatᴰ  หฺมัด  หมัด 131  louse, body  *m.lelᴬ  ม.เล็ล  เล็น 132  louse, chicken  *rwɤjᴬ  เรฺว็ย  ไร 133  spider  *krwaːwᴬ  กฺรฺวาว  แมงมุม 134  coconut grub  *ɗuəŋᶜ  อฺด้วง  ด้วง 135  stink bug  *geːŋ1  เคง  แมง”แคง”(ลาว)=มวนชนิดหนึ่ง 136  caterpillar  *C̥.boŋᶜ  ?.บ้ง  บุ้ง 137  silkworm  *moːnᶜ  โม้น(เสียงโท)  หนอนไหม 138  butterfly  *ɓɤːj  เอฺบ้อย  แมงกำ”เบ้อ”(คำเมือง)=ผีเสื้อ 139  centipede  *q.sipᴰ  ก.สิบ  ตะเข็บ 140  cockroach  *saːpᴰ  สาบ  แมลง”สาบ” 141  horn  *qawᴬ  เกา  เขา 142  tusk, ivory  *ŋaːᴬ  งา   143  wing (1)  *wɯətᴰ  เวือด  ปีก 144  wing (2)  *piːkᴰ  ปีก   145  tail  *trwɤːŋᴬ  เตฺรฺวอง  =หาง 146  scales, fish  *klecᶜ  เกล็จ  เกล็ด 147  fishbone  *kaːŋᶜ  ก้าง   148  egg  *qraj  ไกร  ไข่ 149  gizzard  *p.taɰᴬ  ป.ใต(ตา~อือ)  ไต~>กึ๋น 150  cockscomb  *hoːnᴬ  โฮน  หงอน 151  cockspur  *t.nɤːjᴬ  ต.เนอย  เดือย 152  hump of an ox  *ʰnoːkᴰ  โหฺนก  หนอก 153  stinger (of a bee)  *lajᴬ  ไล  เหล็ก”ใน” 154  tree, wood  *mwajᶜ  ไมฺว้(เสียงโท)  ไม้ 155  leaf  *ɓaɰᴬ  ใอฺบ(อฺบา~อือ)  ใบ 156  leaf for wrapping (big)  *k.toːŋᴬ  ก.โตง  ใบ”ตอง” ในที่นี้หมายความว่า ใบไม้ใบใหญ่ใช้สำหรับห่อ 157  flower  *ɓloːkᴰ  โอฺบฺลก  “ดอก”ไม้ 158  banana blossom  *pliːᴬ  ปลี   159  stem  *kaːnᶜ  ก้าน  160  peel, bark  *plɯəkᴰ  เปลือก  161  husk  *kaːpᴰ  กาบ   162  thorn  *ʰnaːmᴬ  หฺนาม(เสียงสามัญ)  หนาม 163  fruit  *ʰmaːkᴰ  หฺมาก  หมาก~>ผลไม้ 164  sheath, pod  *q.wakᴰ  ก.วัก  ฝัก 165  grain  *m.lecᴰ  ม.เล็จ  เมล็ด 166  stump  *toːᴬ  โต  ตอ 167  root  *C̬.raːkᴰ  ?.ราก  ราก 168  clump (as of bamboo)  *koːᴬ  โก  กอ 169  sprout, shoot  *ʰnoːᴮ  โหฺน่  หน่อ 170  bamboo shoot  *r.naːŋᴬ   ร.นาง  หน่อไม้ 171  ear (of rice)  *rwɯːŋᴬ  รฺวืง  รวง 172  rice  *C̬.qawᶜ  ?.เก้า  ข้าว 173  seedling, rice  *klaːᶜ  กล้า   174  rice, husked  *saːlᴬ  สาล(เสียงสามัญ)  ข้าว”สาร” 175  millet  *ʰwɯǝŋᶜ  เหฺวื้อง  ข้าว”ฟ่าง” 176  resin  *ˀjaːŋᴬ  อฺยาง  ยาง 177  banana  *kluəjᶜ  กล้วย   178  sugarcane  *ʔoːjᶜ  โอ้ย  อ้อย 179  bamboo  *prajᴮ  ไปร่  ไผ่ 180  cucumber, melon  *p.rweːŋᴬ  ป.เรฺวง  แตง 181  ashgourd  *wakᴰ  วัก  ฟัก 182  wild olive  *koːkᴰ  โกก  มะ”กอก” 183  starfruit  *ɢwɯəŋᴬ  เควือง  มะ”เฟือง” 184  plum  *manᶜ  มั้น(เสียงโท)  พลัม 185  pomelo  *buːkᴰ  บูก  ส้มโอ 186  acacia  *geːᴬ  เค  แค และรวมไปถึงกระถิน 187  banyan  *rajᴬ  ไร  ไทร 188  vegetable  *prakᴰ  พรัก  ผัก 189  morning glory  *ɓuŋᶜ  อฺบุ้ง  ผัก”บุ้ง” 190  mustard green  *kaːtᴰ  กาด  ผัก”กาด” 191  yam  *manᴬ  มัน   192  taro  *prɯəkᴰ  เปรือก  เผือก 193  ginger  *χiːŋᴬ  ฃิง  ขิง 194  galangal  *xaːᴮ  ข่า   195  sesame  *r.ŋaːᴬ  ร.งา  งา 196  tea  *ɟaːᴬ  ชา   197  raisin  *ʔitᴰ  อิด  ลูก”เกด” 198  rattan  *C̥.waːjᴬ  ?.วาย  หวาย 199  reed  *ʔoːᶜ  โอ้  อ้อ 200  grass  *ʰɲɯəᶜ  เหฺญื้อ  หญ้า 201  grass, thatch  *ɣaːᴬ  ฅา  หญ้า”คา” 202  mushroom  *ʰrwetᴰ  เหฺร็ด  เห็ด 203  fern  *kuːtᴰ  กูด  ผัก”กูด”=เฟิร์น 204  duckweed  *ʰneːᴬ  เหฺน(เสียงสามัญ)  แหน 205  moss, aquatic  *dawᴬ  เดา  เทา(ลาว),เตา(คำเมือง)=สาหร่ายชนิดหนึ่ง 206  water  *C̬.namᶜ  ?.นํ้า(เสียงโท)  นํ้า 207  fire  *wɤjᴬ  เวย  ไฟ 208  flame  *pleːwᴬ  เปลว   209  smoke  *ɣwanᴬ  ฅวัน  ควัน 210  soot  *ʰmiːᶜ  หฺมี้  เขม่า 211  firewood, hard  *wɯːlᴬ  วืล  ฟืน 212  firewood, bamboo  *ʰlɯəwᴬ  เหฺลือว(เสียงสามัญ)  ฟืนไม้ไผ่ 213  ashes, leaf  *brawᴮ  เบร่า  ขี้เถ้าใบไม้ 214  ashes (wood)  *dawᴮ  เด่า  เถ้า 215  iron (1)  *ʰlekᴰ  เหฺล็ก  =เหล็ก 216  iron (2)  *mwaːᴬ  มฺวา  เหล็ก 217  salt  *klwɯəᴬ  เกฺลฺวือ  เกลือ 218  lye  *ɗaŋᴮ  อฺด่าง  น้ำ”ด่าง” 219  grease, fat  *manᴬ  มัน  ไข”มัน” 220  soil  *tɯmᴬ  ตึม  ถม 221  earth  *ɗin  อฺดิน  ดิน 222  sand  *zwɯəjᴬ  เซฺวือย  ทราย 223  stone  *triːlᴬ  ตฺรีล  หิน 224  dry land  *ɓokᴰ  อฺบก  บก 225  wild  *C̬.tɯənᴮ  ?.เตื่อน  เถื่อน 226  forest  *ɗoŋᴬ  อฺดง  ดง 227  grove, wood  *paːᴮ  ป่า   228  place, ground  *diːᴮ  ดี่  ที่ 229  mountain  *C̥.doːjᴬ  ?.โดย  ดอย 230  mountain, stone  *praːᴬ  ปรา  ผา 231  cave  *cramᶜ  จรั้ม  ถ้ำ 232  hole  *ruːᴬ  รู   233  hole, crack  *ɟoːŋᴮ  โช่ง(เสียงเอก)  ช่อง 234  pit  *C̬.kumᴬ  ?.กุม  ขุม 235  well, spring  *ɓoːᴮ  โอฺบ่  บ่อ 236  stream, mountain  *qrwɤjᶜ  เกฺรฺวิ้ย  ห้วย 237  creek  *roːŋᴮ  โร่ง(เสียงเอก) ร่อง 238  river  *daːᴮ  ด่า  ท่า~>แม่น้ำ 239  bank, river  *ʰwaŋᴮ  หฺวั่ง  ฝั่ง 240  beach, sandbar  *haːtᴰ  หาด  241  mud  *lɤmᴮ  เหลิ่ม  “หล่ม”โคลน 242  moon, month  *ɓlɯənᴬ  เอฺบฺลือน  เดือน 243  star (general)  *t.naːwᴬ  ต.นาว  =ดาว 244  star (in the sky)  *ɗiːᴮ  อฺดี่  ดาว 245  moonlight  *ʰŋaːjᴬ  หฺงาย(เสียงสามัญ)  แสงจันทร์(ในคำว่า คืนเดือนหงาย) 246  sunshine  *C̥.dwiːtᴰ  ?.ดฺวีด  แดด 247  cloud  *ʰwɯəᶜ  เหฺวื้อ  =ฝ้า~>เมฆ 248  fog  *ʰmoːkᴰ  หฺมอก  หมอก 249  wind  *C̬.lɯmᴬ  ?.ลึม  ลม 250  sky, heaven  *ɓɯnᴬ  อฺบึน  บน 251  sky, weather  *vaːᶜ  ฟ้า(เสียงโท)  ฟ้า 252  rain  *C̥.wɯnᴬ  ?.วึน  ฝน 253  gust (of rain)  *kraːᴮ  กร้า  “ห่า”ฝน 254  lightning  *m.leːpᴰ  ม.เลบ  ฟ้า”แลบ”~>ฟ้าผ่า 255  thunder  *praːᶜ  ปร้า(เสียงโท)  ฟ้า”ผ่า”~>ฟ้าร้อง 256  hoarfrost  *ʰmɯǝjᴬ  เหฺมือย(เสียงสามัญ)  เหมย=น้ำค้างแข็ง 257  dew, mist  *C̬.nwaːjᴬ  ?.นฺวาย  น้ำค้าง(มีในสำนวนว่า ตากแดดตากนาย นาย=น้ำค้าง) 258  hail  *trepᴰ  เตฺร็บ  ลูก”เห็บ” 259  steam, vapor  *s.ʔwɤːjᴬ  ส.เอฺวอย  =“ไอ”น้ำ 260  shade  *rɤmᴮ  เร่ิม  ร่ม 261  shadow, reflection  *ŋawᴬ  เงา   262  dry season  *C̬.leːŋᶜ  ?.เล้ง(เสียงโท)  แล้ง 263  father, man  *boːᴮ  โบ่  พ่อ 264  mother; woman  *meːᴮ  เม่(เสียงเอก)  แม่ 265  sibling, older  *biːᴮ  บี่  พี่ 266  sibling, younger  *nwoːŋᶜ  โนฺว้ง  น้อง 267  grandfather, paternal  *pɯwᴮ  ปื่ว  ปู่ 268  grandfather, maternal  *taːᴬ  ตา   269  grandmother, maternal  *naːjᴬ  นาย  ยาย 270  child (offspring)  *lɯːkᴰ  ลืก  ลูก 271  great-grandparent  *ɟɯəᶜ  เชื้อ(เสียงโท)  เชื้อ=บรรพบุรุษ 272  nephew, niece, or grandchild  *ʰlaːnᴬ  หฺลาน(เสียงสามัญ)  หลาน 273  great-grandchild  *ʰlenᶜ  เหฺล้น(เสียงโท)  เหลน 274  parent's older brother  *luŋᴬ  ลูง  ลุง 275  parent's older sister  *paːᶜ  ป้า   276  father's younger sister  *ʔaːᴬ  อา  อา(หญิง) 277  mother's younger sibling  *naːᶜ  น้า(เสียงโท)  น้า 278  father's younger brother  *ʔaːwᴬ  อาว  อา(ชาย) 279  wife of man's younger brother  *lɯǝwᴬ  เลือว  น้องสะใภ้ 280  wife  *miəᴬ  เมีย   281  son-in-law  *C̬.kɯəjᴬ  ?.เกือย เขย 282  daughter-in-law  *baɰᶜ  ใบ้(บ้า~อื้อ)  สะ”ใภ้” 283  person, human being  *ɢwɯnᴬ  ควืน  คน 284  child (young person)  *ɗekᴰ  เอฺด็ก  เด็ก 285  man, male  *ʑaːjᴬ  ฌาย  ชาย 286  unmarried man  *ɓaːwᴮ  อฺบ่าว  บ่าว~>หนุ่มโสด 287  unmarried woman  *saːwᴬ  สาว(เสียงสามัญ)  สาวโสด 288  girl  *ɓɯːkᴰ  อฺบืก  เด็กหญิง 289  lady  *naːŋᴬ  นาง  ผู้หญิง 290  related by marriage  *t.noːŋᴬ  ต.โนง  เกี่ยว”ดอง”กัน 291  widowed  *ʰmaːjᶜ  หฺม้าย  หม้าย 292  orphan  *gm̩.raːᶜ  คฺม-ร้า(เสียงโท)  กำพร้า 293  name  *ɟɤːᴮ  ชื่อ(เสียงเอก)  ชื่อ 294  master, owner  *ɕɤwᶜ  ~เชิ้ว(เสียงโท)  เจ้า 295  slave (1)  *χɔːjᴮ  ฃ้อย  ข้า 296  slave (2)  *kraːᶜ  กร้า  =ข้า 297  Vietnamese  *keːwᴬ  เกว  แกว=คนเวียดนาม 298  shaman  *ʰmoːᴬ  โหฺม(เสียงสามัญ)  หมอ 299  spirit (1)  *priːᴬ  ปรี  ผี 300  spirit (2)  *mwaːŋᴬ  มฺวาง  สาง?=ผี 301  soul; whorl in the hair  *qwanᴬ  กวัญ  ขวัญ 302  village  *ɓaːnᶜ  อฺบ้าน  หมู่”บ้าน” 303  township  *mɯəŋᴬ  เมือง   304  debt  *ʰniːᶜ  หฺนี้  หนี้ 305  liquor  *ʰlawᶜ  เหฺล้า  เหล้า 306  medicine  *ˀjɯəᴬ  เอฺยือ  ยา 307  vinegar  *ʰmiːᴮ  หฺมี่  น้ำส้มสายชู 308  flour  *ɓɯəᴬ  เอฺบือ  แป้ง 309  house  *rɤːnᴬ   เริน  เรือน=บ้าน 310  granary  *ˀjɯǝwᶜ  เอฺยื้อว  “ยุ้ง”ฉาง 311  stake  *ʰlakᴰ  หฺลัก หลัก 312  eaves  *ʑaːjᴬ  ฌาย  “ชาย”คาบ้าน 313  door  *tuːᴬ  ตู  ประตู 314  stairs, ladder  *ɗrwajᴬ  ไอฺดฺรฺว  บัน”ได” 315  pillar  *sawᴬ  เสา   316  partition, lid  *hwaːᴬ  หฺวา(เสียงสามัญ)  ฝา 317  split bamboo flooring  *waːkᴰ  วาก  ฟาก=พื้นไม้ไผ่ 318  window  *taːŋᴮ  ต่าง  หน้า”ต่าง” 319  stool  *taŋᴮ  ตั่ง  320  tripod  *giǝŋᴬ  เคียง  ขาตั้ง 321  board  *peːnᶜ  เป้น  แผ่น 322  thing  *χɔːŋᴬ  ฃอง(เสียงสามัญ)  ของ 323  knife  *mitᴰ  มิด  มีด 324  machete, big knife  *ɟm̩.raːᶜ  ชฺม.ร้า(เสียงโท)  พร้า 325  chopping board  *χiəŋᴬ  เฃียง(เสียงสามัญ)  เขียง 326  spear  *kroːkᴰ  กรอก  หอก 327  crossbow  *ʰnwɯəᶜ  เหฺนื้อ  “หน้า”ไม้ 328  axe  *xwaːnᴬ  ขวาน(เสียงสามัญ)  ขวาน 329  chisel  *siəwᴮ  เสี่ยว  สิ่ว 330  hook  *xɔːᴬ  ขอ(เสียงสามัญ)  ตะขอ 331  pliers, thongs  *giːmᴬ  คีม  คีม 332  handle (of a knife)  *ɗaːmᶜ  อฺด้าม  ด้าม 333  handle, rod  *galᴬ  คัล  คัน เช่น คันเบ็ด 334  carrying pole (1)  *traːpᴰ   ตราบ  หาบ 335  carrying pole (2)  *ɢaːnᴬ   คาน  คาน 336  rope, cord  *ɟɤːk  เชอก  เชือก 337  top for spinning  *k.raːŋᴮ  ก.ร่าง(เสียงเอก)  ลูก”ข่าง” 338  basin  *ʔaːŋᴮ  อ่าง   339  jug  *krajᴬ  ไกร  ไห 340  pot  *ʰmoːᶜ  โหฺม้  หม้อ 341  tube, bamboo  *baŋᴮ/C  บั่ง/บั้ง  บ้อง? 342  bag  *croŋᴬ  จรง  ถุง 343  cane for walking  *dawᶜ  เด้า  ไม้”เท้า” 344  comb  *ʰrwɯːjᴬ  หฺรฺวืย(เสียงสามัญ)  หวี 345  writing, book  *sɯːᴬ  สือ  หนัง”สือ”หรืองานเขียน 346  broom  *ɲuːᴬ  ญู  ไม้กวาด 347  thread (1)  *C̥.daːjᶜ  ?.ด้าย  ด้าย 348  thread (2)  *ʰmajᴬ   ไหฺม(เสียงสามัญ)  ด้าย 349  hemp  *paːnᴮ  ป่าน   350  loom  *trukᴰ  ตรุก  หูก 351  shuttle of loom  *p.rawᴮ  ป.เร่า(เสียงเอก)  กระสวย 352  spool  *ʰlwuːtᴰ  หฺลฺวูด  หลอด 353  indigo (1)  *g.raːmᴬ  ค.ราม  คราม 354  indigo (2)  *kromᶜ  กร้ม  ม่อ”ห้อม”~>คราม 355  bamboo strip for tying or weaving  *b.twuːkᴰ  บ.ตฺวูก  “ตอก”ไม้ไผ่ 356  needle  *qemᴬ  เก็ม  เข็ม 357  strand (of rope)  *kliəwᴬ  เกลียว   358  lacquer  *rakᴰ  รัก  ยาง”รัก” 359  bamboo hat  *klɤpᴰ  เกลิบ  กุบ=หมวกไม้ไผ่ 360  puppet, marionette  *hunᴮ  หุ่น   361  marking, patterns  *C̬.laːjᴬ  ?.ลาย  ลาย 362  field, paddy  *naːᴬ  นา   363  field, dry  *rɤjᴮ  เร่ย  ไร่ 364  field, open  *doŋᴮ   ด่ง  ทุ่ง 365  garden  *swɯːnᴬ  สฺวูน(เสียงสามัญ)  สวน 366  ditch  *ʰmɯəŋᴬ   เหฺมือง(เสียงสามัญ)  คูน้ำ 367  dike between rice fields  *ɣalᴬ  ฅัล  “คัน”นา 368  dam  *hwaːjᴬ  หฺวาย(เสียงสามัญ)  ฝาย 369  water pipe  *linᴬ  ลิน  ท่อน้ำ 370  plough  *crwajᴬ  ไจฺรฺว  ไถ 371  yoke  *ʔeːkᴰ  เอก  แอก 372  yoke, part of  *ʔoːŋᶜ  โอ้ง  อ้อง(ลาว)=ส่วนประกอบหนึ่งของแอก 373  mortar (1)  *grokᴰ  ครก  =ครก 374  mortar (2)  *ʰrumᴬ  หฺรุม(เสียงสามัญ)  ครก 375  pestle  *saːkᴰ  สาก   376  winnowing basket  *ɗoŋᶜ  อฺด้ง  กระด้ง 377  bran  *ramᴬ  รำ   “รำ”ข้าว 378  straw, stubble  *wɯǝŋᴬ  เวือง  ฟาง 379  fish hook  *ɓetᴰ  เอฺบ็ด  เบ็ด 380  fish net  *kreːᴬ  เกร  แห 381  fish trap  *zajᴬ  ไซ   382  snare  *reːwᶜ  เร้ว(เสียงโท)  แร้ว=บ่วงดักสัตว์ 383  gutter, trough  *rwɯəŋᴬ  เรฺวือง  ราง 384  cooked in bamboo tube  *ʰlaːmᴬ  หฺลาม(เสียงสามัญ)  หลาม=การประกอบอาหารในกระบอกไม้ไผ่ 385  boat  *C̬.rwɯəᴬ  ?.เรฺวือ  เรือ 386  raft  *beːᴬ  เบ  แพ 387  road  *ʰrwɤnᴬ  เหฺรฺวิน(เสียงสามัญ)  ถนน 388  track  *rwuːjᴬ  รฺวูย  รอย 389  saddle  *ʔaːnᴬ  อาน   390  drum  *kloːŋᴬ  โกลง  กลอง 391  red  *C̥.dwiːŋᴬ  ?.ดวีง  แดง 392  black  *C̥.damᴬ  ?.ดำ  ดำ 393  white  *xaːwᴬ  ขาว   394  green  *xiəwᴬ  เขียว   395  yellow  *ʰlɯəŋᴬ  เหฺลือง(เสียงสามัญ)  เหลือง 396  dark (red)  *klamᴮ  กล่ำ  แดงก่ำ 397  gray  *ʰmoːŋᴬ  โหฺมง(เสียงสามัญ)  หมอง~>เทา 398  white-spotted  *ɓlaːŋᴮ  อฺบฺล่าง(เสียงเอก)  จุด”ด่าง” 399  clear, clean  *saɰᴬ  ใส(สา~อือ)(เสียงสามัญ)  ใส 400  dark  *mɯːtᴰ  มืด   401  bright, light (n.)  *roŋᴮ  ร่ง(เสียงเอก)  รุ่ง~>สว่าง 402  thin (not fat)  *proːmᴬ  โปรม  ผอม 403  fat  *bwiːᴬ  บฺวี  พี=อ้วน 404  long  *rɯjᴬ  รืย  รี~>ยาว 405  short (not long)  *tinᴮ  ติ่น  สั้น,ไม่ยาว 406  big (1)  *ʰluəŋᴬ  หฺลวง(เสียงสามัญ)  ใหญ่ 407  big (2)  *ɓɯːkᴰ  อฺบืก  ใหญ่ (ปลาบึก?/บึกบึน?) 408  small  *noːjᶜ  น้อย(เสียงโท)  เล็ก 409  low, short (not tall)  *tamᴮ  ต่ำ  ต่ำ,ไม่สูง 410  heavy  *ʰnakᴰ  หฺนัก  หนัก 411  light (in weight)  *C̥.bawᴬ  ?.เบา  เบา 412  thick  *ʰnaːᴬ  หฺนา(เสียงสามัญ)  หนา 413  thin (not thick)  *C̥.baːŋᴬ  ?.บาง  บาง,ไม่หนา 414  new  *ʰmɤːlᴮ  เหฺม่อล  ใหม่ 415  old (of living beings)  *keːᴮ  เก่  แก่ 416  old (of things)  *kawᴮ  เก่า   417  senior  *crawᶜ  เจฺร้า  ผู้”เฒ่า” 418  young, soft  *ʔwuːnᴮ  อฺวู่น  =อ่อน,เด็กกว่า 419  raw, not ripe  *C̥.dipᴰ  ?.ดิบ  ดิบ,ยังไม่สุก 420  hard  *k.reːŋᴬ  ก.เรง  แข็ง 421  coarse, tough  *ʰɲaːpᴰ  หฺญาบ  หยาบ 422  deep  *lɤkᴰ  เลิก  ลึก 423  loose  *ʰloːmᴬ  โหฺลม(เสียงสามัญ)  หลวม 424  tight, narrow  *gapᴰ  คับ  คับ 425  steep  *ʰliŋᴮ  หฺลิ่ง  ตลิ่ง?~>ชัน 426  stuck  *gaːᴬ  คา  คา,ติดอยู่ 427  straight  *zɤːᴮ  เซิ่อ  ซื่อ~>ตรง 428  crooked  *gotᴰ2  คด  คด,ไม่ตรง 429  hot  *rwuːlᶜ  รฺวู้ล(เสียงโท)  ร้อน 430  warm  *ʔunᴮ  อุ่น   431  blind  *ɓoːtᴰ  อฺบอด  ตา”บอด” 432  night blind  *ʰwaːŋᴬ  หฺวาง(เสียงสามัญ)  ตา”ฟาง” 433  deaf  *ʰnuəkᴰ  หฺนวก  หู”หนวก” 434  bitter  *C̬.qɤmᴬ  ?.เกิม  ขม 435  astringent in taste  *ʰwɯətᴰ  เหฺวือด  ฝาด 436  sour  *sɤmᶜ  เสิ้ม  ส้ม~>เปรี้ยว 437  sweet, delicious  *C̥.waːlᴬ  ?.วาล  หวาน 438  insipid  *cɯːtᴰ  จืด   439  core  *keːlᴮ  เก่ล  แก่น,ใจกลาง 440  fragrant  *hoːmᴬ  โหม(เสียงสามัญ)  หอม 441  stinky  *ʰmenᴬ  เหฺม็น(เสียงสามัญ)  เหม็น 442  putrid  *xwiːwᴬ  ขวีว  เหม็น”เขียว”~>เหม็นเน่า 443  fishy  *ɣaːwᴬ  ฅาว  คาว 444  empty  *plɤwᴮ  เปลิ่ว  เปล่า 445  full  *k.temᴬ  ก.เต็ม  เต็ม 446  deficient  *broːŋᴮ  โบร่ง  พร่อง 447  good  *ɗɤjᴬ  เอฺดย  ดี 448  bad  *rwɤːjᶜ  เรฺว้อย  ร้าย 449  long (of time)  *hɤŋᴬ  เหิง  หึง=เวลานาน 450  slow  *naːnᴬ  นาน  นาน~>ช้า 451  late  *ʰlaːᶜ  หฺล้า “ล่า”ช้า=สาย 452  near  *k.raɰᶜ  ก.ใร้(ร่า~อื้อ)  ใกล้ 453  far  *k.lajᴬ  ก.ไล  ไกล 454  face down  *qwamᶜ  กว้ำ  คว่ำ 455  face up  *ʰŋaːjᴬ  หฺงาย(เสียงสามัญ)  หงาย 456  sharp-pointed  *ʰleːmᴬ  เหฺลม(เสียงสามัญ)  แหลม 457  sharp, sharp edge  *ɣɤmᴬ  เฅิม  คม 458  slippery, smooth  *m.lɯːlᴮ  ม.ลื่ล(เสียงเอก)  ลื่น 459  sticky  *ʰniəwᴬ  เหฺนียว(เสียงสามัญ)  เหนียว 460  liquid, soft  *ʰleːwᴬ  เหฺลว(เสียงสามัญ)  เหลว 461  rotten  *nawᴮ  เน่า(เสียงเอก)  เน่า 462  withered  *ʰriəwᴮ  เหฺรี่ยว  เหี่ยว 463  dried up  *ʰreːŋᶜ  เหฺร้ง  แห้ง 464  dry  *χaɰᴮ  ใฃ้(ฃ้า~อื้อ)  น้ำ”ไข้”=น้ำแห้ง 465  wet  *domᴬ  ดม  เปียก 466  mute  *ŋwamᶜ  งฺวำ  เงียบ”งัน”? 467  dumb  *ɓɤɰᶜ  ใอฺบ้(เอฺบ้อ-อื้อ)  บ้า”ใบ้” ในที่นี้แปลว่า โง่,ปัญญาอ่อน 468  easy  *ŋaːjᴮ  ง่าย(เสียงเอก)  ง่าย 469  drunk (1)  *mawᴬ  เมา   470  drunk (2)  *mwiːᴬ  มฺวี  เมา 471  sterile  *ʰmanᴬ  หฺมัน(เสียงสามัญ)  หมัน 472  entangled  *ɲuŋᴮ/C  ญุ่ง(เสียงเอกหรือโท)  ยุ่ง 473  blistered  *boːŋᴬ  โบง  พอง 474  expensive  *beːŋᴬ  เบง  แพง 475  familiar  *gunᶜ  คุ้น(เสียงโท)  คุ้น 476  asleep  *ɗakᴰ  อฺดัก  หลับ 477  hungry  *ˀjɯǝkᴰ  เอฺยือก  อยาก~>หิว 478  satiated  *ʔiːmᴮ  อิ่ม   479  swollen  *gaɰᴮ  ใค่(ค่า~อื่อ)(เสียงเอก)  ไค่(ลาว)=บวม 480  stiff and tired  *mɯəjᴮ  เมื่อย(เสียงเอก)  เมื่อย 481  tired, exhausted  *ʰnɯəjᴮ  เหฺนื่อย  เหนื่อย 482  lazy  *kliːkᴰ  กลีก  ขี้”เกียจ” 483  tired, bored  *ʰnaːjᴮ  หฺน่าย  หน่าย 484  idle, free  *ɗwɤːjᴬ   อฺดฺวืย  =ดาย~>ว่าง,อยู่เฉย ๆ ไม่ได้ทำอะไร 485  disgusted  *ɓɯəᴮ  เอฺบื่อ  เบื่อ 486  crazy  *ɓaːᶜ  อฺบ้า  บ้า 487  hurt (1)  *cepᴰ  เจ็บ   488  hurt (2)  *keːtᴰ  เกด  =ปวด? 489  torn  *qaːtᴰ  กาด  ขาด 490  plugged  *sakᴬ  สัก  เสียบ 491  bruised (1)  *ɟamᶜ  ช้ำ(เสียงโท)  ช้ำ 492  bruised (2)  *wokᴰ  วก  ฟก 493  lost  *ʰloŋᴬ  หฺลง(เสียงสามัญ)  หลง 494  alive  *ɲaŋᴬ  ญัง  ยัง~>มีชีวิต,ยังไม่ตาย 495  strong, strength  *reːŋᴬ  เรง  แรง 496  weave, to (cloth)  *tamᴮ  ตำ  “ตำ”ผ้า=ทอผ้า 497  dye, to  *ɲwuːmᶜ  ญฺวู้ม(เสียงโท)  ย้อม 498  sew, to  *ɲepᴰ  เญ็บ  เย็บ 499  embroider, to  *seːwᴮ  เส่ว  ปัก 500  weave, to (baskets, mats)  *saːn  สาน(เสียงสามัญ)  สาน 501  sow, to; scatter, to  *C̥.waːlᴮ  ?.ว่าล(เสียงเอก)  หว่าน 502  transplant, to  *t.namᴬ  ต.นำ  “ดำ”นา 503  plant, to  *plwɯːkᴰ  ปฺลวืก  ปลูก 504  sift, to  *qrɤŋᴬ  เกฺริง  กร่อน 505  imprison, to  *k.raŋᴬ  ก.รัง  ขัง 506  hunt, to  *p.rawᴮ  ป.เร่า(เสียงเอก)  การ”ล่า” 507  mark, to; aim, to  *ʰmaːjᴬ  หฺมาย(เสียงสามัญ)  หมาย 508  shoot, to  *ɲɯŋᴬ  ญึง  ยิง 509  poison (fish), to  *C̥.bɯəᴬ  ?.เบือ  ยา”เบื่อ”,พิษ 510  tend animal, to  *ɟɯǝŋᶜ  เชื้อง(เสียงโท)  การทำให้สัตว์เชื่อง 511  raise, to  *liəŋᶜ  เลี้ยง(เสียงโท)  เลี้ยง 512  make noise, to  *ɗaŋᴬ  อฺดัง  เสียง”ดัง” 513  differ, to  *taːŋᴮ  ต่าง  แตก”ต่าง” 514  count, to  *napᴰ  นับ   515  heap up, to  *koːŋᴬ  โกง  กอง~>นึกคิด? 516  weigh, to  *ɟaŋᴮ  ชั่ง(เสียงเอก)  “ชั่ง”น้ำหนัก 517  announce, to  *paːwᴮ  ป่าว  “ป่าว”ประกาศ 518  answer, to  *χaːnᴬ  ฃาน(เสียงสามัญ)  “ขาน”รับ,ตอบรับ 519  ask, to  *c.raːmᴬ  จ.ราม  ถาม 520  beg, to  *k.roːᴬ  ก.โร  ขอ 521  order, to; blow the nose, to  *saŋᴮ  สั่ง  “สั่ง”งาน,”สั่ง”น้ำมูก 522  scold, to; revile, to  *ɗaːᴮ  อฺด่า  ด่า 523  warn, to  *tɯǝnᴬ  เตือน   524  weep, to  *t.hajᶜ  ต.ไห้  ร้อง”ไห้” 525  moan, to  *graːŋᴬ  คราง   526  bark, to  *ʰrawᴮ  เหฺร่า  เห่า 527  crow, to  *χalᴬ  ฃัล  การ”ขัน”ของไก่ 528  laugh, to  *krɯəwᴬ  เกรือว  “หัว”เราะ 529  recite, to  *ʔaːnᴮ  อ่าน   530  open (the mouth), to  *ʔaːᶜ  อ้า   531  eat, to  *kɯɲᴬ  กืญ  กิน 532  chew, to  *giəwᶜ  เคี้ยว(เสียงโท)  เคี้ยว 533  lick, to  *C̬.lwiəᴬ  ?.เลฺวีย  เลีย 534  put out of the mouth, to  *ɣaːjᴬ  ฅาย  คาย 535  vomit, to  *rwɯəkᴰ  เรฺวือก  ลง”ราก”=อาเจียน 536  take a bite, to  *katᴰ  กัด   537  hold in the mouth, to  *ʔɤmᴬ  เอิม  อม 538  bite, to  *C̬.qɤpᴰ  ?.เกิบ  ขบ 539  nibble, to; peck, to  *tɔːtᴰ  ตอด   540  kiss, to  *cuːpᴰ  จูบ   541  yawn, to  *ʰraːwᴬ  หฺราว(เสียงสามัญ)  หาว 542  blow, to  *powᴮ  ป่ว  เป่า 543  snore, to  *klɤlᴬ  เกลิล  กรน 544  cough, to  *ʔajᴬ  ไอ   545  hold the breath, to  *klanᶜ  กลั้น   546  hug, to; embrace, to  *koːtᴰ  โกด  กอด 547  build, to  *koːᴮ  โก่  “ก่อ”สร้าง 548  close (the eyes), to  *ʰlapᴰ  หฺลับ  “หลับ”ตา 549  lie down, to, sleep, to  *nwɯːnᴬ  นฺวืน  นอน 550  incubate, to  *wakᴰ  วัก  ฟัก 551  hold in the jaws, to  *gaːpᴰ  คาบ  552  hold in the closed hand, to  *kamᴬ  กำ  การ”กำ”มือ 553  take up in the two cupped hands, to  *koːpᴰ  โกบ  การ”กอบ”มือ 554  pick up, to  *ˀjipᴰ  อฺยิบ  หยิบ 555  grasp, to; perch, to  *capᴰ  จับ   556  squeeze, to  *galᶜ  คั้ล(เสียงโท)  คั้น 557  pinch, to  *ʰniːpᴰ  หฺนีบ  หนีบ 558  raise, to  *ɲɤkᴰ  เญิก  ยก 559  lift, to  *ɲoːᴬ  โญ  ยอ 560  carry in the arms, to  *ʔuːmᶜ  อู้ม  อุ้ม 561  carry (a bag), to  *triːwᶜ  ตริ้ว  หิ้ว 562  carry on the back, to  *trwaːmᴬ  ตฺรฺวาม  หาม 563  pull, to; drag, to  *C̬.laːkᴰ  ?.ลาก  ลาก 564  bend over, to  *kɤmᶜ  เกิ้ม  ก้ม 565  turn upside down or inside out, to  *pliːnᶜ  ปลิ้น  566  lean back, to  *ʔiːŋᴬ  อีง  อิง 567  point, to  *ɟiːᶜ  ชี้(เสียงโท)  ชี้ 568  stroke, to; caress, to  *C̬.luːpᴰ  ?.ลูบ  ลูบ 569  scratch, to  *kawᴬ  เกา   570  put, to  *s.cɤːlᴮ  ส.เจ่อล  ใส่ 571  snap, to  *ɓliːtᴰ  อฺบฺลีด  ดีด 572  stamp (on), to  *dɯːpᴰ  ดืบ  กระทืบ 573  step on, to (1)  *ɲamᴮ  ญ่ำ(เสียงเอก)  ย่ำ 574  step on, to (2)  *ˀjiǝpᴰ  เอฺยียบ  เหยียบ 575  repeat, to  *zamᶜ  ซ้ำ(เสียงโท)  ซ้ำ 576  tremble, to  *salᴮ  สั่ล  สั่น 577  shake, to  *C̥.wajᴬ  ?.ไว  สั่น”ไหว” 578  wrestle, to  *plamᶜ  ปล้ำ   579  twist, to; wring, to  *ɓitᴰ  อฺบิด  บิด 580  stretch out, to  *ˀjiətᴰ  เอฺยียด  เหยียด 581  sit, to  *naŋᴮ  นั่ง(เสียงเอก)  นั่ง 582  come, to  *ʰmaːᴬ  หฺมา(เสียงสามัญ)  มา 583  go, to  *pajᴬ  ไป   584  arrive, to  *C̬.tɤŋᴬ  ?.เติง  ถึง 585  go upward, to  *mɯəᴬ  เมือ  เดินทางขึ้นไป 586  ascend to  *χɯnᶜ  ฃึ้น  ขึ้น 587  descend, to  *n̩.loŋᴬ  น.ลง  ลง 588  enter, to  *χawᶜ  เฃ้า  เข้า 589  exit, to  *ʔoːkᴰ  โอก  ออก 590  cross, to  *χaːmᶜ  ฃ้าม  ข้าม 591  cross over, to  *kwaːᴮ  กว่า   592  drop, to  *tokᴰ  ตก   593  fall off, to  *ʰlɤnᴮ  หฺล่น  หล่น 594  fall down, to  *lɤmᶜ  เลิ้ม(เสียงโท)  ล้ม 595  slip and fall, to  *blaːtᴰ  บลัด  พลัด 596  stand, to  *C̥.ɟɯːnᴬ  ?.ยืน  ยืน 597  walk, to  *praːjᶜ  ปร้าย(เสียงโท)  เดิน 598  fly, to  *ɓilᴬ  อฺบิล  บิน 599  crawl, to  *g.lwɤːnᴬ  ค.เลฺวอน  คลาน 600  crawl over, to  *twajᴮ  ไตฺว่  ไต่ 601  climb, to  *piːnᴬ  ปีน   602  flow, to  *ʰlwajᴬ  ไหฺล(เสียงสามัญ)  ไหล 603  flood, to  *C̬.tuǝmᴮ  ?.ต่วม  ท่วม 604  spill, to  *ɓaːᴮ  อฺบ่า น้ำ”บ่า” 605  pour, to  *rwaːtᴰ  รฺวาด  ราด 606  swim, to  *loːjᴬ  โลย  ลอย~>ว่ายน้ำ 607  float, to  *wuːᴬ  วู  ฟู~>ลอย 608  sink, to  *cɤmᴬ  เจิม  จม 609  dive, to  *ɗamᴬ  อฺดำ  ดำน้ำ 610  close, to  *hapᴰ  หับ  ปิด 611  revolve, to; spin, to  *panᴮ  ปั่น  ปั่น,หมุน 612  go hungry, to  *ʔɤtᴰ  เอิด  อด 613  hate, to  *ɟaŋᴬ  ชัง  เกลียดชัง 614  quit, to  *ˀjaːᴮ  อฺย่า  “หย่า”ขาด,เลิก 615  see, to  *tranᴬ  ตรัน  =เห็น 616  hear, to  *ŋinᴬ  งิน  ได้”ยิน” 617  taste, to  *ɟimᴬ  ชิม   618  smell (tr.), to  *ɗɤmᴬ  เอฺดิม  ดม 619  forget, to  *lɯːmᴬ  ลืม   620  dream, to  *hwanᴬ  หฺวัน(เสียงสามัญ)  ฝัน 621  believe, to  *ɟɯǝᴮ  เชื่อ(เสียงเอก)  เชื่อ 622  recognize, to  *cakᴰ  จัก  รู้”จัก” 623  know, to  *rɯːwᶜ  รื้ว(เสียงโท)  รู้ 624  be, to; b̩ecome, to  *m̩.pelᴬ  ม.เป็ล  เป็น 625  be (in a place), to  *ˀjuːᴮ  อฺยู่  อยู่ 626  fear, to (1)  *ʰlaːwᴬ  หฺลาว  =?กลัว 627  fear, to (2)  *jaːnᶜ  ย้าน(เสียงโท)  ยั่น=กลัว,หวาดหวั่น 628  itch, to (1)  *ɣalᴬ  ฅัล  =อาการ“คัน” 629  itch, to (2)  *ɣomᴬ  ฅม  อาการคัน 630  seek, to  *kraᴬ  กรา  หา 631  join, to  *toːᴮ  โต่  การ”ต่อ”เข้าด้วยกัน 632  divide, to  *panᴬ  ปาน  ฝาน 633  separate, to  *braːkᴰ  บราก  พราก 634  castrate, to  *toːnᴬ  โตน  การตอน 635  cut, to  *tacᴰ  ตัจ  ตัด 636  slash, to  *walᴬ  วัล  การฟัน 637  chop, to  *tramᶜ  ตร้ำ =“ห้ำ”หั่น,สับ 638  weed, to  *ɓlaːjᴬ  อฺบฺลาย  การ”ดาย”หญ้า/วัชพืช 639  break, to  *t.rakᴰ  ต.รัก  หัก 640  burst, to  *p.reːkᴰ  ป.เรก  แตก 641  pluck, to  *C̥.decᴰ  ?.เด็จ  เด็ด 642  take down, to; put down, to  *ploŋᴬ  ปลง  643  peel, to  *poːkᴰ  โปก  การปอก 644  hammer, to  *ɣoːlᶜ  โฅ้ล(เสียงโท)  ค้อน 645  pound, to  *tamᴬ  ตำ  การตำ 646  pound (rice), to  *zoːmᶜ  โซ้ม(เสียงโท)  การ”ซ้อม”ข้าว 647  slap, to  *tɤpᴰ  เติบ  ตบ 648  pound, to (2)  *dupᴬ  ดุบ  ทุบ 649  pound, to (1)  *toːkᴰ  โตก  การตอก 650  come into contact, to  *C̬.tɯːkᴰ  ?.ตืก  =“ถูก”,แตะต้อง 651  tie, to  *cm̩.rukᴰ  จฺม.รุก  ผูก 652  tie up, to  *laːmᴮ  ล่าม(เสียงเอก)  การ”ล่าม”(มัดเข้าไว้ด้วยกัน) 653  undo, to; untie, to  *keːᶜ  เก้  แก้ 654  fold, to  *bapᴰ  บับ  พับ 655  fold double, to  *dopᴰ  ดบ  ทบ 656  stretch, to  *ɲɯːtᴰ  ญืด  ยืด 657  erect, to  *taŋᶜ  ตั้ง   658  plug (a hole), to  *ʔwɯtᴰ  อฺวืด  อุด 659  salt, to  *ʔɯǝpᴰ  เอือบ  เติมเกลือ 660  pickle, to  *ɗoːŋᴬ  โอฺดง  หมัก”ดอง” 661  soak, to (2)  *ʰmaːᴮ  หฺม่า   662  scoop, to  *takᴰ  ตัก   663  soak, to (1)  *ɟeːᴮ  เช่(เสียงเอก)  แช่ 664  burn (intr.), to  *ʰmajᶜ  ไหฺม้  ไหม้ 665  burn (tr.), to  *prawᴬ  เปรา  เผา 666  roast, to  *ˀjɯəŋᶜ  เอฺยื้อง  การ”ย่าง”(ด้วยไฟ) 667  boil (tr.), to  *tomᶜ  ต้ม   668  boil (intr.), to  *ɗɤːtᴰ  เอฺดอด  เดือด 669  scald, to  *luəkᴰ  ลวก   670  cook (rice), to  *truŋᴬ  ตรุง  หุง 671  steam, to  *ʰnɯŋᶜ  หฺนึ้ง  นึ่ง 672  make a fire, to  *ɗaŋᴬ  อฺดัง  “ดัง”ไฟ(คำเมือง/ลาว)=จุดไฟ 673  extinguish, to  *ɗapᴰ  อฺดับ  ดับ 674  roof, to  *mwuŋᴬ  มฺวุง  มุง 675  cover (with cloth), to  *hɤmᴮ  เหิ่ม  ห่ม 676  deceive, to  *braːŋᴬ  บราง  พราง 677  buy, to  *z.ɟɯːᶜ  ซ.ชื้อ(เสียงโท)  ซื้อ 678  sell, to  *p.qaːj  ป.กาย  ขาย 679  borrow, to  *ˀjɯːmᴬ  อฺยืม  ยืม 680  defeat, to; be defeated, to  *beːᶜ  เบ้  แพ้~>ชนะ 681  have, to  *miːᴬ  มี   682  take, to  *ʔawᴬ  เอา   683  obtain, to  *ɗajᶜ  ไอฺด้  ได้ 684  pick, to  *kepᴰ  เก็บ   685  steal, to  *C̬.lakᴰ  ?.ลัก  ลัก 686  give, to  *haɰᶜ  ให้(ห้า~อื้อ)  ให้ 687  dust off, to  *pacᴰ  ปัจ  ปัด 688  sweep, to  *kwaːtᴰ  กวาด   689  wipe, to  *ɟetᴰ  เช็ด   690  rinse, to  *C.lwɤːŋᶜ  ?.ลฺว้าง(เสียงโท)  ล้าง 691  wash (clothes), to  *zakᴰ  ซัก   692  wash, to  *zaːwᴬ  ซาว  การซาว 693  bathe, to  *ʔaːpᴰ  อาบ   694  teach, to  *soːlᴬ  โสล  สอน 695  rest, to  *bakᴰ  บัก  พัก 696  wait, to  *craːᶜ  จฺร้า  คอย”ท่า”,รอ 697  be left over, to  *ʰlɯəᴬ  เหฺลือ(เสียงสามัญ)  เหลือ 698  leak, to  *rwoːᴮ  โรฺว่(เสียงเอก)  รั่ว 699  awaken (someone), to  *plokᴰ  ปลก  ปลุก 700  wake up, to  *k.tɯːnᴮ  ก.ตื่น  ตื่น 701  grow, to; rise, to  *ʰmaːᶜ  หฺม้า  เติบโต,งอกเงยขึ้น 702  shrink, to  *ʰrotᴰ  หฺรด  หด 703  disappear, to  *ʰrwɤːjᴬ  เหฺรฺวอย  หาย 704  die, to  *p.taːjᴬ  ป.ตาย  ตาย 705  kill, to  *qaːᶜ  ก้า  ฆ่า 706  expose to the sun, to  *p.raːkᴰ  ป.ราก  “ตาก”แดด 707  hang up, to  *qweːnᴬ  เกวน  แขวน 708  hang down, to  *hoːjᶜ  โห้ย  ห้อย 709  smear, to  *daːᴬ  ดา  ทา 710  lay (a cloth, etc.) across, to  *baːtᴰ  บาด  พาด 711  drive away, to  *k.rapᴰ  ก.รับ  “ขับ”,บังคับให้ออกไป 712  chase, to  *lajᴮ  ไล่(เสียงเอก)  “ไล่”กวด/ตาม 713  be finished, to  *leːwᶜ  เล้ว(เสียงโท)  “แล้ว”เสร็จ 714  to commission  *ʑaɰᶜ  ใฌ้(ฌ้า~อื้อ)(เสียงโท)  ใช้ 715  entrust, to  *ʰwaːkᴰ  หฺวาก  ฝาก 716  pronoun, 1s (weak)  *kuːᴬ  กู   717  pronoun, 1s (strong)  *kawᴬ  เกา  กู(เน้น) 718  pronoun, 2s (weak)  *mɯŋᴬ  มึง   719  pronoun, 2s (strong)  *maɰᴬ  ใม(มา~อือ)  มึง(เน้น) 720  pronoun, 3s (weak)  *mɯnᴬ  มึน  มัน(ไม่เน้น) 721  pronoun, 3s (strong)  *manᴬ  มัน   722  pronoun, 1p  *rawᴬ  เรา   723  one  *nɯːŋᴮ  หนึ่ง   724  two  *soːŋᴬ  สอง(เสียงสามัญ)  สอง 725  three  *saːm  สาม(เสียงสามัญ)  สาม 726  four  *siːᴮ  สี่   727  five  *haːᶜ  ห้า   728  six  *krokᴰ  กรก  หก  729  seven  *cetᴰ  เจ็ด   730  eight  *peːtᴰ  เปด  แปด 731  nine  *kɤwᶜ  เก้า   732  hundred; string, to  *roːjᶜ  โร้ย  ร้อย 733  single, only one  *ɗiəwᴬ  เอฺดียว  เดียว 734  pair  *guːᴮ  คู่(เสียงเอก)  คู่ 735  how many, several  *kiːᶜ  กี้  กี่,เท่าไร 736  all  *daŋᴬ  ดัง  ทั้ง 737  many, much  *ʰlaːjᴬ  หฺลาย(เสียงสามัญ)  หลาย,จำนวนมาก 738  little, few  *ʰnoːjᴮ  โหฺน่ย  จำนวน”น้อย” 739  one or so, any  *sakᴰ  สัก  เช่น สักอัน สักหน่อย 740  half  *grɤŋᴮ  เคริ่ง  ครึ่ง 741  each other, together  *kanᴬ  กัน  ด้วย”กัน” 742  other  *ʔɯːnᴮ  อื่น   743  measure from thumb to fingertip  *ɣɯːpᴰ  ฅืบ  คืบ 744  bite (n.), speech  *gamᴬ  คำ  เช่น กินไปคำนึง หรือแปลว่าคำพูด 745  classifier for things  *ʔalᴬ  อัล  อัน 746  cord, string  *saːjᴬ  สาย(เสียงสามัญ)  สาย เช่น สายสะพาย 747  classifier for long, thin, object  *selᶜ  เส้ล  เส้น 748  classifier for tools  *mwaːkᴰ  มฺวาก  ลักษณะนามสำหรับเครื่องมือ 749  litter (of young)  *groːkᴰ  โครก  ครอก 750  time (classifier)  *bajᴬ  ไบ  ครั้ง 751  name of first month  *ciǝŋᴬ  เจียง  เดือน”เจียง”(คำเมือง)=เดือนอ้าย 752  last (year)  *klaːjᴬ  กลาย  ปี”กลาย” 753  daytime  *ŋwanᴬ  งฺวัน  กลาง”วัน” 754  night  *ɣɯːnᴬ  ฅืน  กลาง”คืน” 755  day  *mwɯːᶜ  มฺวื้อ(เสียงโท)  มื้อ=วัน 756  morning, early  *ɟawᶜ  เช้า(เสียงโท)  เช้า 757  night  *ɣamᴮ  ฅ่ำ  ค่ำ 758  late at night  *ɗɯkᴰ  อฺดึก  ดึก 759  meal, early  *ŋaːjᴬ  งาย  ข้าว”งาย”(คำเมือง)=อาหารมื้อเช้า 760  meal, late  *C̬.lwiːŋᴬ  ?.ลฺวีง  ข้าว”แลง”(ลาว)~>อาหารมื้อสาย 761  meal, evening  *ɟm̩.rawᴬ  ชฺม.เรา  อาหารมื้อเย็น 762  day before yesterday  *zɯːnᴬ  ซืน  เมื่อวาน”ซืน” 763  yesterday  *ŋwaːᴬ  งฺวา  เมื่อ”วาน” 764  tomorrow  *ɟm̩.rukᴰ  ชฺม.รุก  “พรุ่ง”นี้ 765  day after tomorrow  *C̬.rɯːᴬ  ?.รือ  มะรืน 766  year  *piːᴬ  ปี   767  upstream, above  *ʰnɯəᴬ  เหฺนือ(เสียงสามัญ)  เหนือ 768  downstream, below  *taɰᶜ  ใต้(ต้า~อื้อ)  ใต้ 769  below  *lwɤːŋᴮ  เลฺว่อง(เสียงเอก)  ล่าง 770  inside  *C̥.daɰᴬ  ?.ใด(ดา~อือ)  ใน 771  outside  *l̩.noːkᴰ  ล.โนก  นอก 772  middle  *klaːŋᴬ  กลาง   773  side  *C̥.bɯǝŋᶜ  ?.เบื้อง  เบื้อง~>ด้างข้าง 774  this  *najᶜ  ไน้(เสียงโท)  นี่,นี้ 775  before  *koːnᴮ  โก่น  ก่อน 776  tip, end  *plaːjᴬ  ปลาย   777  tip, highest point  *ɲoːtᴰ  โญด  ยอด 778  edge  *riːmᴬ  ริม   779  gradually, slowly  *gɔːjᴮ  ค่อย(เสียงเอก)  ค่อย 780  not (strong 1)  *ɓawᴮ  เอฺบ่า  บ่ 781  not (strong 2)  *boːᴮ  โบ่  =บ่ 782  not (weak)  *miːᴬ  มิ  783  not yet  *pajᴮ  ไป่  784  do not  *ʰɲaːᴮ  หฺญ่า  อย่า,ห้ามทำ 785  which  *ɗaɰᴬ  ใอฺด(อฺดา~อือ)  ใด 786  also  *koːᶜ  โก้  ก็ 787  with, and  *kapᴰ  กับ   788  matter  *ɣwaːmᴬ  ฅวาม  ความ