# ศิลาจารึกตรังกานู
ศิลาจารึกตรังกานู  เป็นศิลาจารึกหินแกรนิตที่มีจารึกภาษามลายูคลาสสิกในอักษรยาวีที่พบในรัฐตรังกานู ประเทศมาเลเซีย จารึกนี้น่าจะถูกบันทึกใน ฮ.ศ. 702 (ตรงกับ ค.ศ. 1303) ทำให้เป็นหลักฐานการเขียนอักษรยาวีแรกที่สุดในโลกมลายู และถือเป็นหนึ่งในหลักฐานที่เก่าแก่ที่สุดที่กล่าวถึงศาสนาอิสลามในฐานะศาสนาประจำชาติในภูมิภาคนี้ ศิลานี้มีคำประกาศจากผู้นำในรัฐตรังกานูที่มีพระนามว่า เซอรีปาดูกาตวน ส่งเสริมให้ประชาราษฎรแผยแผ่และสนับสนุนศาสนาอิสลาม และชี้นำด้วยกฎหมายชะรีอะฮ์พื้นฐาน 10 ประการ

ศิลานี้โผล่ครึ่งส่วนในบริเวณริมแม่น้ำเตอร์ซัตที่กัวลาเบอรัง ฮูลูเตอเริงกานู หลังเหตุการณ์น้ำท่วมใน ค.ศ. 1887 เปองีรัน อานุม เอิงกู อับดุล กาดีร์ บิน เอิงกู เบอซาร์ ขุนนางชาวตรังกานูกับไซเย็ด ฮูซิน ฆูลัม อัล บูคารี เพื่อนผู้ตรวจการดีบุก พบศิลาและนำมันขึ้นเรือแพไปที่กัวลาเตอเริงกานู เพื่อนำไปเสนอแก่สุลต่านไซนัลอาบีดินที่ 3 และนำไปตั้งบนยอดบูกิตปูเตอรี ('เนินเขาเจ้าหญิง')

ใน ค.ศ. 2009 ในการประชุมของยูเนสโกที่จัดขึ้นที่บาร์เบโดส ได้รวมศิลาจารึกตรังกานูให้เป็นความทรงจำแห่งโลก ทำให้เป็นมรดกที่สี่ของประเทศมาเลเซีย หลังจากฮีกายัตฮังตัวะฮ์, เซอจาระฮ์เมอลายู และจดหมายของสุลต่านอับดุล ฮามิดใน ค.ศ. 2001

 วันที่จารึก 
วันที่จารึกบนฝั่งซ้ายล่างในบรรทัดที่ 11 ของศิลาเสียหาย ทำให้วันที่จารึกอยู่ในช่วง ฮ.ศ. 702 ถึง 789 (ค.ศ. 1303 ถึง 1387)  C.O. Blagden ผู้แปลความหมายจารึกคนแรก เสนอวันที่ที่เป็นไปได้ตั้งแต่เดือนกุมภาพันธ์ – มีนาคม ค.ศ. 1303 ถึงกุมภาพันธ์ ค.ศ. 1387 เขาสงสัยว่าวันก่อนหน้าเดือนเราะญับ ฮ.ศ. 702 หรือ ค.ศ. 1303 จะถูกต้องหรือไม่ และสรุปตามพื้นเพทั่วไป (general grounds) ว่าเขามีความเอนเอียงต่อวันที่ที่ใกล้เคียงที่สุด

ซัยยิด มุฮัมมัด นะกีบ อัลอัฏฏอสได้โต้แย้งว่าวันที่ก่อนหน้านั้นถูกต้องแล้วและพยายามบูรณะส่วนที่พังเสียหายใหม่ ในคำปราศรัยที่ตีพิมพ์โดยพิพิธภัณฑ์แห่งชาติมาเลเซีย นะกีบกล่าวว่าวันที่ถูกต้องคือวันศุกร์ที่ 4 เราะญับ ฮ.ศ. 702 ซึ่งตรงกับวันศุกร์ที่ 22 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1303 โดยมีคำอธิบายดังนี้:

ฮ.ศ. 702 เริ่มต้นในวันที่ 26 สิงหาคม ค.ศ. 1303 วันที่ตามปฏิทินกริกอเรียนเริ่มต้นด้วยวันจันทร์ (เช่น 1 มกราคม ค.ศ. 1303 เป็นวันจันทร์) และ 237 วันต่อมาเป็นวันขึ้นปีใหม่อิสลามในวันที่ 1 มุฮัรร็อม (26 สิงหาคม ค.ศ. 1302) เราะญับเป็นเดือนที่ 7 ในปฏิทินอิสลาม และเนื่องจาก ฮ.ศ. 702 เริ่มต้นในเดือนสิงหาคม ค.ศ. 1302 ดังนั้น มันจึงเกิดขึ้นในเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 1303 ซึ่งปฏิทินกริกอเรียนเริ่มต้นในวันอังคาร

 เนื้อหา 
ศิลานี้มีความสูง 89 เซนติเมตร ความกว้างของส่วนบน 53 เซนติเมตร และมีน้ำหนัก 214.8 กิโลกรัม ศิลาทั้งสี่ด้านเขียนจากขวาไปซ้าย ศิลาจารึกนี้เขียนด้วยภาษามลายูคลาสสิกในอักษรยาวี โดยไม่ค่อยเห็นอักษรที่มีจุดในภาษาอาหรับส่วนใหญ่ (ب ، ت ، ج ، ش ، ق ، ن ، ي) และอักษรยาวี (چ ، ݢ ، ڠ ، ڤ) ยกเว้นบางตัวอักษร (ڽ ، ض ، ف)

 อักษรยาวีดั้งเดิม แปลอังกฤษด้านหน้าرسول الله دعں ىع اورح سىاىى مرٮکاسا فدا دىوٮ ملىا راى ٮرى همٮا مںكهكں اكاما اسلام دعں ٮٮر ٮحارا درما مرٮک مرٯسا ٮكى سكلںں همىا دىوٮ ملىا راىدٮٮواكو اٮى ٯٮٮٮو أكاما رسول الله صلى الله علىه وسلم راحامٮدلٮكا ٮع ٮٮر ٮحارا سٮله دٮوٮ ملٮا راى ددالمٮهومى. ٯٮٮٮوں اٮٮو ٯرض فدا سكلںں راحا مںدالںكا اسلام مںورٮ سٮٮٮه دٮوٮ ملٮا راى دعں ںںرںحارا ںرںاحںكى ںںوا ٯٮٮٮوں اٮٮو مک ٮٮٮه سرى ٯادوكاںهں مدودوٯكى ںامرا اٮى دٮٮوا ٮرعكاٮو اد ٯرٮاما اداحمعه دںولں رحٮ دٮاهں سرطاں دسسںكلاںكںدا رسول الله ںله لالو ںوحه راںس دواBehold the Prophet of God and his apostles.Praise the God Almighty for giving us Islam.With Islam, truth revealed to all Thy creaturesOn this land the religion of the Holy Prophet shall prevail.The Holy Prophet, the upholder of truth in Thy kingdom.Hear ye kings, these messages.Messages from the Almighty, ye doubt not.Goodwill, with thee fellow men, saith the Almighty.Be it known, the land of Terengganu, the first to receive message of Islam.On the noon on Friday in the month of Rajab whilst the sun was in the north by religious reckoning.Seven hundred and two years after the demise of the Holy Prophet.ด้านหลังكلورک دںںوا حاوه..كںداںع ںرںكں كامڡ...اورع ںرٯهوںعحاعں معامںل..ک..هںلعكں امسكلںما درما ںارع اورع...دںكاحاعں معامںل ںوكل ںوٮ ٮماسحكا امںل هںلعكں امس. كاںم درم ںارعاورع ںرںوٮ ٮلاحارا لاكى لاكى ڡرمڡوں سںںںهدںوٮ ملںا راى حک مردںكا ںوحن ڡالوسراٮس راوىں. حک مردٮكا براسٮرىاٮوا ڡرمڡواں ىرسوامى دٮاٮم هعکڡعكع دهمىالع دعں ىاٮو ماٮكںحک اعكر...همٮالع حک اٮڡ مٮدلٮكاBrethren of lands distant.Cometh hither to tell ye. The Fourth Commandment for debtors.Take ye not, lose ye not, gold in thy hands.Fifth Commandment give thee alms and pay thy tithes.Take thee not, gold of others.If take thee the gold, return it.Peril be to adulterers.To repent, the following be done, command the Almighty.A hundred whips, for free man, a wife hath.A married woman, to be buried.To the waist and stoned to death.Ignore thee not. Be it the daughter of a prophet.ด้านขวาںوحں داںداڽ سڡوله ںعه ںںكا جک اىمںںرى ںوحں داںداڽ ںوحه ںاهل سڡاهاںعه ںںكا حك ںںوا ںوحں داںداڽ لںما ںاهلںوحه ںاهل سڡاها ماسٯ ںںدارا حک اورعمردںكا كںوحه درما ںارع ٯرمٯوں هںدٯںںدا داٯٮ ںرسوامى حک ںرںواٮ ىالاحارا ںرںكںSingles, the fine, ten and a half ‘saga’A gentry not married, the fine, seven ‘tahils’......Two and a half ‘saga’, the fine for older singles......Seven ‘tahils’ to the treasury if......Free man. The Seventh Commandment; dowry for woman should.......Deny her husband, if she commit adultery.ด้านซ้ายںںدا ںںر داںداڽ سںاهل سٯاها كسمںںلں درماسرى ٯادوكا ںهں سںاٯا ںںدا هرںا داںداڽكسٯوله درما حک اںٯكو اںوا ٯماںںكو اںوا حوحوكو اںوا كلوركاكو اںوا اںٯںمرا اںى سكال اںسى ںمرا اںى ںارع سںاٯا ںںدا مںورٮ ںمرا اںى لعںٮ دںوٮ ملںا راىدحادںكں دںوٮ ملںا راى ںاكى ںع لعكر احارا ںمرا... false evidence, the fine a ‘tahil’ and a ‘paha’ commandment nine.... Commandth the Almighty, the desolute, pay not the fine... My children, my uncles, my grandchildren and family and their siblings.Obey ye this command, for the wrath of God is great.Perils and pain awaits those who heed not the commandment.

 ระบบการสะกดอักษรยาวี 
ระบบการสะกดบนศิลาจารึกตรังกานูมีความคล้ายกับระบบการสะกดอักษรยาวีในปัจจุบันหลายแบบ:
 การใช้อักษรตามัรบูเฏาะฮ์ (ة) กับ ตามัฟตูฮะฮ์ (ت) - ในแบบสะกดปัจจุบันเดวันบาฮาซาดันปุซตากาจัดให้เสียง /t/ ในคำศัพท์มลายูเขียนเป็นอักษรยาวีด้วย ตามัฟตูฮะฮ์ ในขณะที่เสียง /t/ ในคำนามพิเศษ ซึ่งยืมมาจากภาษาอาหรับ ควรเขียนด้วยรูปแบบเดิมเป็น ตามัรบูเฏาะฮ์ ยกเว้นคำทั่วไปที่ใช้กันเป็นประจำอย่างคำว่า rakyat (ประชาชน) (رعيت), nikmat (พระคุณ) (نعمت), hikmat (ภูมิปัญญา) (حکمت) และ berkat (พร) (برکت) ระบบนี้ถูกสร้างขึ้นในศิลาจารึกตามตารางด้านล่าง โดยคำยืมภาษาอาหรับ Jumaat (วันศุกร์) (جمعة) ซึ่งเป็นคำนามพิเศษ ไม่มีการเปลี่ยนแปลง

 ศิลาจารึกตรังกานู  ที่ตั้ง  อักษรรูมี  แปลไทย  รูปสะกดอักษรยาวีปัจจุบัน (DBP) مٮورٮ  หน้า:7  menurut  รายงานจาก  منوروت ٮوٮ  หลัง:5  buat  ทำ  بوات داٯٮ  ขวา:6  dapat  ได้  داڤت حمعه  หน้า:10  Jumaat  วันศุกร์   جمعة
 การใช้อักษรกอฟ (ق) ในพยางค์ท้ายปิด - ในรูปแบบอักษรยาวีปัจจุบัน เสียงหยุด เส้นเสียงทั้งหมดในพยางค์ท้ายปิดของศัพท์มลายูเขียนด้วยกอฟ ในขณะที่เสียงพยัญชนะ /k/ ในพยางค์ท้ายปิดของคำยืมภาษาอังกฤษสะกดด้วยกาฟ เช่น abstrak (นามธรรม) (ابسترک), plastik (พลาสติก) (ڤلستيک) และ kek (เค้ก) (كيک) สำหรับคำยืมภาษาอาหรับ จะยังคงรูปภาษาต้นกำเนิด เช่น isyak (عشاء), imsak (เวลาหยุดซะฮูรไม่นานก่อนละหมาดซุบฮ์) (امساک), rujuk (อ้างอิง) (روجوع) และtalak (การหย่า) (طلاق). เสียงหยุด เส้นเสียงบางส่วนในพยางค์ท้ายปิดเขียนในศิลาจารึกด้วยอักษรกอฟ ดังตัวอย่างในตารางนี้

 ศิลาจารึกตรังกานู  ที่ตั้ง  อักษรรูมี  แปลไทย  รูปสะกดอักษรยาวีปัจจุบัน (DBP) اٮٯ  หลัง:12  anak  ลูก  أنق ماسٯ  ขวา:4  masuk  เข้า  ماسوق هٮدٯ  ขวา:5  hendak  ต้องการ  هندق
 การใช้อักษรญา (ڽ) - ตามรูปพยัญชนะในศิลาจารึกตรังกานู นี่คือเสียงพยัญชนะในภาษามลายูคลาสสิกที่ไม่พบในอักษรอาหรับ อักษรเหล่านี้ได้แก่ ca (چ) ใน acara (เหตุการณ์) (احارا), nga (ڠ) ใน dengan (ด้วย) (دعں), pa (ڤ) ใน pada (ถึง) (فدا), ga (ݢ) ใน pinggang (เอว) (ڡعكع) และ nya (ڽ) ใน denda-nya (บทลงโทษ) (داٮداڽ) อย่างไรก็ตาม รูปพิเศษในศิลาจารึกตรังกานูใช้อักษรญา ที่มีจุดสามจุดบนนั้น ทำให้เป็นอักษรยาวีที่เก่าแก่ที่สุดเท่าที่รู้มา
 ศิลาจารึกตรังกานู  ที่ตั้ง  อักษรรูมี  แปลไทย  รูปสะกดอักษรยาวีปัจจุบัน (DBP) احارا  ซ้าย:5  acara  เหตุการณ์  أچارا دعں  หน้า:3  dengan  ด้วย  دڠن فدا  หน้า:2  pada  ถึง  ڤد ڡعكع  หลัง:11  pinggang  เอว  ڤيڠݢڠ داىداڽ  ขวา:1  denda-nya  บทลงโทษ  دنداڽ