# ชีอะฮ์
ชีอะฮ์ (ชีอะฮ์ จาก ชีอะตุอะลี  "สาวกของอะลี";  ชีอีย์ เป็นเอกพจน์  ชิยาอ์ เป็นพหุพจน์) เป็นหนึ่งในสองแขนงของศาสนาอิสลาม โดยถือว่าศาสดามุฮัมมัดแต่งตั้งอะลีเป็นผู้สืบทอดและอิหม่ามหลังจากท่าน สิ่งที่อะลีไม่เหมือนกับสามเคาะลีฟะฮ์คือ เขามาจากบนูฮาชิม ตระกูลเดียวกันกับมุฮัมมัด เป็นลูกพี่ลูกน้อง และเป็นชายคนแรกที่นับถือศาสนาอิสลาม

ชีอะฮ์เป็นนิกายที่มีผู้นับถือมากเป็นอันดับสองของศาสนาอิสลาม โดยในช่วงปลายทศวรรษ 2000 มีประชากรชีอะฮ์อยู่ร้อยละ 10–15% ของมุสลิมทั้งหมด และสำนักชีอะฮ์สิบสองอิมามเป็นสำนักชีอะฮ์ที่นับถือมากที่สุด โดยในปี ค.ศ. 2012 คาดการว่ามีอยู่ร้อยละ 85%

 คำศัพท์ 
คำว่า ชีอะฮ์  ตามอักษรหมายถึง "ผู้ติดตาม" และเป็นประโยคสั้นของคำว่า   ซึ่งหมายถึง "ผู้ติดตามของอะลี"The New Encyclopædia Britannica, Jacob E. Safra, Chairman of the Board, 15th Edition, Encyclopædia Britannica, Inc., 1998, , Vol 10, p. 738 

ประวัติ
การสืบทอดของอะลี
 เหตุการณ์ที่ฆอดิรคุมม์ 

thumb|การแต่งตั้งอะลีที่ฆอดิรคุมม์ (MS Arab 161, fol. 162r, AD 1309/8 Ilkhanid manuscript illustration)
เหตุการณ์ที่ฆอดิรคุมม์ เกิดขึ้นในเดือนมีนาคม ค.ศ. 632 ในขณะกลับจากการทำฮัจญ์ ศาสดามุฮัมมัดได้เรียกชาวมุสลิมที่อยู่รอบ ๆ มารวมตัวกันแล้วให้โอวาส ในตอนนั้น มุฮัมมัดชูแขนอะลีแล้วกล่าวว่า "ใครสำคัญไปกว่าตนเอง?" ชาวมุสลิมกล่าวว่า "อัลลอฮ์และศาสนทูตของพระองค์"

เหตุการณ์นี้ได้ถูกบันทึกทั้งฝ่ายชีอะฮ์และซุนนี

รัฐเคาะลีฟะฮ์ของอะลี
200px|thumb|Left|อัรบะอีนในกัรบะลา
เมื่อมุฮัมมัดเสียชีวิตในปีค.ศ. 632 และญาติของมุฮัมมัดกำลังจัดงานศพ ในขณะที่เตรียมร่างกายนั้น อะบูบักร์, อุมัร และอบูอุบัยดะฮ์ อิบน์ อัลญัรเราะฮ์พบกับผู้นำแห่งมะดีนะฮ์และเลือกอบูบักร์เป็นเคาะลีฟะฮ์ อะลีปฏิเสธความเป็นเคาะลีฟะฮ์ของอะบูบักร์และไม่ให้สัตยาบันแก่เขา รายงานนี้มีทั้งสายซุนนีและชีอะฮ์

อะลีไม่ได้เป็นเคาะลีฟะฮ์ จนกระทั่งอุสมาน เคาะลีฟะฮ์คนที่สามถูกลอบสังหารในปีค.ศ. 657 และอะลีก็กลายเป็นเคาะลีฟะฮ์คนที่สี่Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions, Wendy Doniger, Consulting Editor, Merriam-Webster, Incorporated, Springfield, MA 1999, , LoC: BL31.M47 1999, p. 525 แล้วย้ายเมืองหลวงไปที่กูฟะฮ์ในอิรัก

ในช่วงที่อะลีปกครอง สังคมมุสลิมมักจะมีโต้แย้ง และมีสงครามเกือบบ่อย ซึ่งมีผลทำให้เกิดฟิตนะฮ์ครั้งที่หนึ่ง ซึ่งเป็นสงครามกลางเมืองใหญ่ครั้งแรกในรัฐเคาะลีฟะฮ์อิสลาม อะลีปกครองตั้งแต่ปีค.ศ. 656 ถึงค.ศ. 661 สิ้นสุดโดยการถูกลอบสังหาร"Esposito, John. "What Everyone Needs to Know about Islam" Oxford University Press, 2002. . p. 46 ในตอนที่กำลังละหมาด (สุญูด) และมุอาวิยะฮ์ ศัตรูหลักของอะลี ประกาศตนเองเป็นเคาะลีฟะฮ์The New Encyclopædia Britannica, Jacob E. Safra, Chairman of the Board, 15th Edition, Encyclopædia Britannica, Inc., 1998, , Vol 10, p. tid738

ฮะซัน อิบน์ อะลี

หลังอะลีเสียชีวิต ฮะซัน อิบน์ อะลี ลูกชายคนโตกลายเป็นเคาะลีฟะฮ์แห่งกูฟะฮ์ และหลังจากต่อสู้ระหว่างกูฟะฮ์กับทหารของมุอาวิยะฮ์ ฮะซํนยอมโอนอำนาจให้มุอาวิยะฮ์และทำสนธิสัญญาสันติภาพภาพใต้ข้อเงื่อนไข:
 บังคับยกเลิกการกล่าวสาปแช่งอะลีในที่สาธารณะ เช่น ในเวลาละหมาด เเละเวลาคุตบะห์
 มุอาวิยะฮ์ไม่ควรใช้เงินภาษีกับความจำเป็นส่วนตัว
 ควรสงบศึก และผู้ติดตามฮะซํนจะได้รับสิทธิและความปลอดภัย
 มุอาวิยะฮ์จะไม่แต่งตั้งตนเองเป็นอะมีรุลมุอ์มินีน
 มุอาวิยะฮ์จะไม่ให้มีใครเป็นผู้สืบทอด
ฮะซันเกษียณในมะดีนะฮ์ และในปีค.ศ. 670 เขาถูกฆ่าด้วยยาพิษโดยญะดา บิยต์ อัลอัชอัษ อิบน์ ก็อยส์ ภรรยาของท่าน โดยมุอาวิยะฮ์แอบติดต่อเธอให้ฆ่าฮะซัน เพื่อให้มุอาวิยะฮ์ยกตำแหน่งให้กับยะซีด ลูกชายของตนเอง

ฮุซัยน์ อิบน์ อะลี

thumb|เทวสถานอิหม่ามฮุซัยน์ที่กัรบะลาอ์
ฮุซัยน์ น้องชายของฮะซัน และลูกคนเล็กของอะลี ได้เรียกร้องให้รวมอำนาจเคาะลีฟะฮ์ ในปีค.ศ. 680 มุอาวิยะฮ์เสียชีวิตแล้วยกตำแหน่งให้ยะซีด และทำลายสนธิสัญญาของฮะซัน อิบน์ อะลี ดังนั้น ฮุซัยน์ได้รวบรวมครอบครัวกับผู้ติดตามในมะดีนะฮ์ เดินทางไปที่กูฟะฮ์ แต่ถูกขวางโดยทหารของยะซีด ที่ใกล้กัรบะลา (ปัจจุบันอยู่ในอิรัก) และฮุซัยน์กับครอบครัวและผู้ติดตามอีกประมาณ 72 คนถูกฆ่าในยุทธการที่กัรบะลาอ์

ชีอะฮ์ยกย่องฮุซัยน์เป็นผู้พลีชีพ (ชะฮีด) และนับท่านเป็นอิหม่ามจากอะฮ์ลุลบัยต์Discovering Islam: making sense of Muslim history and society (2002) Akbar S. Ahmed ยุทธการที่กัรบะลามักถูกกล่าวเป็นจุกแยกระหว่างซุนนีกับชีอะฮ์ของอิสลาม และในทุก ๆ ปี มุสลิมชีอะฮ์จะร่วมกันรำลึกในวันอาชูรออ์

สังคม
ประชากร
thumb|left|ศาสนาอิสลามในแต่ละประเทศ
 ซุนนี
 ชีอะฮ์
 อิบาดี
thumb|200px|สำนักของซุนนี, ชีอะฮ์, กุรอานนิยม, อิบาดี และNondenominational Muslim

รายงานจากมุสลิมชีอะฮ์ไว้ว่า การทำสำมะโนมักนำโดยนิกายซุนนี ซึ่งอาจจะทำให้ข้อมูลบางส่วนไม่เป็นจริง เช่น ในค.ศ. 1926 ในช่วงที่ราชวงศ์ซะอูดได้แยกชีอะฮ์ออก ชาวชีอะฮ์มีอยู่ร้อยละ 21% ของประชากรมุสลิมในเอเชียใต้ ถึงแม้ว่าข้อจำกัดนี้จะเป็นอุปสรรคก็ตาม จนกระทั่งมีการสรุปว่ามีอยู่แค่ 15%

ประชากรทั่วโลก
ตารางข้างล่างคือรายงานจาก Pew Research Center เรื่อง Mapping the Global Muslim Population ในเดือนตุลาคม ค.ศ. 2009

+ประเทศที่มีมุสลิมชีอะฮ์มากกว่า 100,000 คนประเทศประชากรชีอะฮ์ ร้อยละของมุสลิมที่เป็นชีอะฮ์ ร้อยละของชีอะฮ์ทั่วโลก ประมาณต่ำสุด ประมาณสูงสุด  อิหร่าน 74,000,000–78,000,000 90–95 37–40 78,661,551 ปากีสถาน 17,000,000–26,000,000 10–15 10–15 43,250,000–57,666,666 อินเดีย 17,000,000–26,000,000 10–15 9–14 40,000,000–50,000,000. อิรัก 19,000,000–22,000,000 65–70 11–12 เยเมน 8,000,000–10,000,000 35–40 ~5 ตุรกี 7,000,000–11,000,000 10–15 4–6 22 ล้าน อาเซอร์ไบจาน 5,000,000–7,000,000 65–75 3–4 8.16 ล้าน ประชากร 85% ของประเทศ อัฟกานิสถาน 3,000,000–4,000,000 10–15 ~2 6.1 ล้าน ประชากร 15–19% ของประเทศ ซีเรีย 3,000,000–4,000,000 15–20 ~2 ซาอุดีอาระเบีย 2,000,000–4,000,000 10–15 1–2 ไนจีเรีย <4,000,000 <5 <2 22–25 ล้านบังกลาเทศ40,000–50,000 <1<110,840,000 เลบานอน 1,000,000–2,000,000  45–55 <1โดยประมาณ, ไม่มีสำมะโนทางการGrowth of the world's urban and rural population: 1920–2000, p. 81. United Nations. Dept. of Economic and Social Affairs 50–55%Hassan, Farzana. Prophecy and the Fundamentalist Quest, p. 158Corstange, Daniel M. Institutions and Ethnic politics in Lebanon and Yemen, p. 53Dagher, Carole H. Bring Down the Walls: Lebanon's Post-War Challenge, p. 70 แทนซาเนีย <2,000,000 <10 <1 คูเวต 500,000–700,000 20–25 <1 30–35% ต่อมุสลิม 1.2 ล้านคน (ประชากรในประเทศเท่านั้น) เยอรมัน 400,000–600,000 10–15 <1 บาห์เรน 400,000–500,000 65–70 <1100,000 (66% ของประชากร)200,000 (70% ของประชากร) ทาจิกิสถาน ~400,000 ~7 ~1 สหรัฐอาหรับเอมิเรต 300,000–400,000 10 <1 สหรัฐ 200,000–400,000 10–15 <1 โอมาน 100,000–300,000 5–10 <1 948,750Top 15 Countries with Highest Proportion of Shiites in the Population , 7 July 1999 สหราชอาณาจักร 100,000–300,000 10–15 <1 กาตาร์ ~100,000 ~10 <1

การข่มเหง
มีหลายช่วงที่กลุ่มชีอะฮ์ถูกประหาร(Ya'qubi; vol. III, pp. 91–96, and Tarikh Abul Fida', vol. I, p. 212.)The Shia, Ted Thornton, NMH, Northfield Mount Hermon 

ในปีค.ศ. 1514 สุลต่านเซลิมที่ 1 ทรงมีรับสั่งให้สังหารชาวชีอะฮ์อนาโตเลีย 40,000 คนGeorge C. Kohn (2007). Dictionary of Wars. Infobase Publishing. p. 385.  รายงานจาก Jalal Al-e-Ahmad "สุลต่านเซลิมที่ 1 ทรงดำเนินไปไกลมาก จนมีการประกาศว่าการฆ่าชีอะฮ์หนึ่งคนมีค่าเท่ากับการฆ่าชาวคริสต์ถึง 70 คน"Al-e Ahmad, Jalal. Plagued by the West (Gharbzadegi), translated by Paul Sprachman. Delmor, NY: Center for Iranian Studies, Columbia University, 1982.

ภายใต้การปกครองของซัดดัม ฮุสเซนในประเทศอิรัก มุสลิมชีอะฮ์ส่วนใหญ่มักถูกจำคุก, ทรมาน และถูกฆ่า และในเดือนมีนาคม ค.ศ. 2011 ทางรัฐบาลมาเลเซียประกาศให้ชีอะฮ์เป็นสังกัดที่ "แปลกแยก" และถูกห้ามไม่ให้เผยแผ่หลักศรัทธาของพวกเขา แต่ยังคงดำเนินตามศาสนพิธีได้ตามที่ส่วนตัว

วันหยุด
วันทั่วไปที่ฉลองทั้งซุนนีและชีอะฮ์คือ:
 อีดิลฟิตรี จัดหลังจากสิ้นสุดเดือนเราะมะฎอน
 อีดิลอัฏฮา จัดขึ้นหลังจากสิ้นสุดพิธีฮัจญ์

วันด้านล่างนี้ เป็นวันสำคัญของชีอะฮ์:
 อีด อัล-เฆาะดีร เป็นวันครบรอบของเหตุการณ์ ณ ฆอดิรคุมPaula Sanders (1994), Ritual, politics, and the city in Fatimid Cairo, p. 121 จัดในวันที่ 18 ของเดือนซุลฮิจญะฮ์
 การร่ำไห้แห่งมุฮัรรอม และวันอาชูรออ์สำหรับชีอะฮ์คือวันพลีชีพของฮุเซน จัดขึ้นในวันที่ 10 มุฮัรรอม
 อัรบะอีน วันที่ผู้หญิงและลูก ๆ ของฮุซัยน์ เดินทางจากกัรบะลา (อิรักตอนกลาง) ถึงชาม (ดามัสกัส, ซีเรีย) จัดขึ้นในวันที่ 20 เดือนเศาะฟัร 40 วันหลังจากวันวันอาชูรออ์
 เมาลิด วันเกิดของมุฮัมมัด สิ่งที่ไม่เหมือนกับชาวซุนนีที่ฉลองในวันที่ 12 รอบีอุลเอาวัล เป็นทั้งวันเกิดและวันเสียชีวิตของมุฮัมมัด ชีอะฮ์จะฉลองในวันที่ 17 ของเดือนเดียวกัน ซึ่งเป็นวันเกิดของญะอ์ฟัร อัศศอดิก อิหม่ามคนที่หกของชีอะฮ์Bernard Trawicky, Ruth Wilhelme Gregory, (2002), Anniversaries and holidays, p. 233 ส่วนวะฮาบีย์จะไม่ฉลอง เพราะเชื่อว่ามันเป็นบิดอะฮ์ (อุตริกรรม)
 วันเกิดฟาฏิมะฮ์ จัดในวันที่ 20 เดือนญุมาดัษษานียะฮฺ วันนั้นก็ถือเป็น "'วันสตรีและวันแม่" ด้วย
 วันเกิดอะลี จัดในวันที่ 13 เดือนเราะญับ
 กลางชะอ์บาน เป็นวันเกิดของมุฮัมมัด อัลมะฮ์ดี อิหม่ามคนที่ 12 และเป็นอิหม่ามคนสุดท้ายของสิบสองอิหม่าม ชาวชีอะฮ์จะฉลองในวันที่ 15 เดือนชะอ์บาน
 ลัยละตุลก็อดร์ คืนที่ประทานอัลกุรอาน
 อีด อัลมุบาฮิละฮ์ การฉลองวันพบปะระหว่างอะฮ์ลุลบัยต์ และชาวคริสต์แห่งนัจญ์รอน จัดขึ้นในวันที่ 24 เดือนซุลฮิจญะฮ์

สถานที่ศักดิ์สิทธิ์

ชีอะฮ์มีสถานที่ศักดิ์สิทธิ์สี่แห่ง คือมักกะฮ์ (มัสยิด อัลฮะรอม), มะดีนะฮ์ (มัสยิด อันนะบะวี), เยรูซาเลม (มัสยิด อัลอักซอ) และกูฟะฮ์ (มัสยิดกูฟะฮ์) สำหรับชีอะฮ์แล้ว มัสยิดอิหม่ามฮุซัยน์, มัสยิดอัล อับบาสที่กัรบะลาอ์ และมัสยิดอิหม่ามอะลีที่นาจาฟก็สำคัญเช่นกัน แต่อย่างไรก็ตาม สถานที่ศักดิ์สิทธิ์ของชีอะฮ์ส่วนใหญ่ในประเทศซาอุดีอาระเบียถูกทำลายโดยอัลอิควานLaurence Louėr (2008), Transnational Shia politics: religious and political networks in the Gulf, p. 22

สาขา
สิบสองอิหม่าม

thumb|upright=1.35|ชื่อของอิหม่ามทั้ง 12 เขียนในรูปภาษาอาหรับของคำว่า على  อะลี
ชีอะฮ์สิบสองอิมาม หรือ อิษนาอะชารียะฮ์ เป็นสาขาของชีอะฮ์ที่ใหญ่ที่สุด ชื่อของสาขานี้มาจากกลุ่มของสิบสองอิหม่าม ซึ่งเป็นประชากรส่วนใหญ่ที่ประเทศอิหร่าน (90%),"Esposito, John. "What Everyone Needs to Know about Islam" Oxford University Press, 2002. . p. 45. อาเซอร์ไบจาน (85%), บาห์เรน (70%), อิรัก (65%), เลบานอน (65% ของมุสลิม)Esposito, John. "What Everyone Needs to Know about Islam" Oxford University Press, 2002. . p. 45

หลักศรัทธา
ชีอะฮ์สิบสองอิมามมีหลักศรัทธาห้าประการ ซึ่งมีชื่อว่า อุศูลุดดีน โดยเรียงได้ดังนี้:Joanne Richter, (2006), Iran the Culture, p. 7Mulla Bashir Rahim, An Introduction to Islam , by Ahlul Bayt Digital Islamic Library Project
 เอกเทวนิยม, พระเจ้ามีองค์เดียวและไม่เหมือนใคร.
 ความยุติธรรม, ความถูกต้องที่ยึดถือตามจริยธรรม, ความยุติธรรม และความเท่าเทียมกัน
 ศาสนทูต, บทบัญญัติที่พระเจ้าส่งมาให้ทูต หรือศาสดาชี้นำทางมนุษย์
 ผู้นำ สำนักที่สืบทอดจากสำนักของศาสดา
 วันสุดท้าย วันชำระบัญชีของพระเจ้า

 อิสมาอิลี 

อิสมาอิลีมีชื่อมาจากอิสมาอิล อิบน์ ญะฟัรตามลำดับผู้สืบทอด (อิหม่าม) ของญะอ์ฟัร อัศศอดิก โดยพวกเขาเชื่อว่า มูซา อัล-คอดิม เป็นอิหม่ามคนต่อไป

ปัจจุบัน อิสมาอิลีส่วนใหญ่มักพบอยู่ในสังคมอินโด-อิหร่านNasr, Vali, The Shia Revival, Norton, (2006), p. 76 แต่ก็พบในอินเดีย, ปากีสถาน, ซีเรีย, ปาเลสไตน์, ซาอุดีอาระเบีย,  เยเมน, จีน, จอร์แดน, อุซเบกิสถาน, ทาจิกิสถาน, อัฟกานิสถาน, แอฟริกาตะวันออก และแอฟริกาใต้ และมีบางส่วนย้ายถิ่นฐานไปที่ยุโรป, ออสเตรเลีย, นิวซีแลนด์ และอเมริกาเหนือ

เสาหลัก
อิสมาอิลีมี เสาหลัก 7 ประการ:
 วะละยะฮ์ (การปกครอง)
 ตะฮะเราะฮ์ (ความบริสุทธิ์) เศาะลาต (การละหมาด)
 ซะกาต (การบริจาค) เศาม์ (การถือศีลอด)
 ฮัจญ์ (การแสวงบุญ) ญิฮาด (การต่อสู้)

ดูเพิ่ม

 อภิธานศัพท์อิสลาม
 รายชื่อมุสลิมชีอะฮ์
 รายชื่อราชวงศ์ชีอะฮ์
 ชะฮาดะฮ์
 วูดุอ์
 อะลีในมุมมองของชีอะฮ์
 มัซฮับ
 การประหัตประหารของมุสลิม