# เยเรวาน
เยเรวาน  บางครั้งสะกดเป็น เอเรวาน (Erevan) เป็นเมืองหลวงและเมืองใหญ่สุดของประเทศอาร์มีเนีย และยังเป็นหนึ่งในเมืองที่มีผู้อาศัยต่อเนื่องนานที่สุดในโลก ตั้งอยู่ริมแม่น้ำฮรัซดัน (Hrazdan River) เยเรวานเป็นศูนย์กลางการบริหาร วัฒนธรรม และอุตสาหกรรมของประเทศ ถือเป็นเอกนคร โดยเป็นเมืองหลวงตั้งแต่ ค.ศ. 1918 ซึ่งเป็นเมืองหลวงที่ 14 ในประวัติศาสตร์อาร์มีเนียและเมืองหลวงที่ 7 ที่ตั้งอยู่ในและรอบที่ราบอารารัต นครนี้ยังเป็นเมืองหลักของมุขมณฑลองค์สันตะปาปาอารารัต (Araratian Pontifical Diocese) ซึ่งเป็นมุขมณฑลที่ใหญ่ที่สุดในคริสตจักรอัครทูตอาร์มีเนีย และเป็นหนึ่งในมุขมณฑลที่เก่าแก่ที่สุดในโลก

ประวัติศาสตร์ยุคแรกเริ่มของเมืองนี้ย้อนไปถึงในช่วงศตวรรษที่ 8 ก่อนคริสต์ศักราช โดยมีการตั้งป้อมอูราร์เตียนแห่งเมืองเอเรบูนีเมื่อ 782 ปีก่อนคริสต์ศักราชโดยพระเจ้าอาร์กิชตีที่ 1 แห่งอูราร์ตูที่ปลายตะวันตกสุดของที่ราบอารารัต เอเรบูนี "ได้รับการออกแบบให้เป็นศูนย์กลางการปกครองและศาสนาอันยิ่งใหญ่ ซึ่งเป็นเมืองหลวงที่สมบูรณ์" จากนั้นในช่วงอาณาจักรอาร์มีเนียโบราณตอนปลาย มีการจัดตั้งเมืองหลวงใหม่และเยเรวานจึงลดความสำคัญลง ตัวนครสูญเสียประชากรส่วนใหญ่ในช่วงเกรตซูร์กุนใน ค.ศ. 1603–05 เมื่อจักรวรรดิซาฟาริดบังคับถ่ายโอนประชากรอาร์มีเนียไปยังอิหร่านแสนกว่าคน ต่อมาใน ค.ศ. 1679 ตัวนครส่วนใหญ่ถูกทำลายจากแผ่นดินไหว แล้วมีการสร้างใหม่ในขณาดที่เล็กกว่าเดิม ต่อมาใน ค.ศ. 1828 เยเรวานถูกผนวกเป็นส่วนหนึ่งของจักรวรรดิรัสเซีย ซึ่งนำไปสู่การส่งคืนชาวอาร์มีเนียที่บรรพบุรุษถูกบังคับย้ายออกไปในคริสต์ศตวรรษที่ 17 หลังจากสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง เยเรวานกลายเป็นเมืองหลวของสาธารณรัฐอาร์มีเนียที่หนึ่งหลังผู้รอดชีวิตจากการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวอาร์มีเนียพันกว่าคนในจักรวรรดิออตโตมัน เดินทางเข้ายังบริเวณนี้ ตัวนครได้รับการขยายอย่างรวดเร็จในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 20 ในขณะที่อาร์มีเนียเป็นส่วนหนึ่งของสหภาพโซเวียต

เยเรวานผ่านการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่จากการเติบโตของเศรษฐกิจอาร์มีเนีย ทำให้มีการก่อสร้างทั่วนครตั้งแต่ต้นคริสต์ทศวรรษ 2000 และมีร้านค้าปลีก เช่น ภัตตาคาร ร้านค้า และร้านกาแฟริมถนน ซึ่งหาได้ยากในสมัยโซเวียต เพิ่มจำนวนขึ้นมาก  ประชากรในเยเรวานมี 1,060,138 คน ซึ่งเทียบเท่าประชากรอาร์มีเนียทั้งหมดมากกว่า 35% ตามข้อมูลจำนวนประมาณการอย่างเป็นทางการใน ค.ศ. 2022 ประชากรในปัจจุบันมี 1,092,800 คน ทางยูเนสโกจัดให้เยเรวานเป็น World Book Capital ประจำปี 2012 เยเรวานก็เป็นเมืองสมาชิกใน Eurocities

ศัพทมูลวิทยา
thumb|"สูติบัตร" ของเยเรวานที่ป้อมเอเรบูนี เป็นจารึกอักษรรูปลิ่มที่พระเจ้าอาร์กิชตีที่ 1 แห่งอูราร์ตู สลักเกี่ยวกับการสถาปนานครใน 782 ปีก่อน ค.ศ. ไว้บนแผ่นหินบะซอลต์
thumb|"YEREVAN" (ԵՐԵՒԱՆ) ในจารึกจากKecharis สืบอายุได้ถึง ค.ศ. 1223Marie-Félicité Brosset. Rapports sur un voyage archéologique dans la Georgie et dans l'Aarménie exécuté en 1847–1848. — Académie Impériale, 1849. — P. 116
ไม่มีใครทราบต้นกำเนิดของชื่ออย่างชัดเจน ทฤษฎีหนึ่งระบุว่าต้นกำเนิดของชื่อเยเรวานมาจากเยร์วานด์ (โอรอนเตส) ที่ 4 กษัตริย์อาร์มีเนียที่เป็นผู้ปกครองอาร์มีเนียองค์สุดท้ายจากราชวงศ์โอรอนติด และเป็นผู้สถาปนานครเยร์วานดาชาต อย่างไรก็ตาม มีความเป็นไปได้ว่าชื่อนครมาจากป้อมทหารอูราร์ตูแห่งเอเรบูนี ซึ่งจัดตั้งบนพื้นที่เยเรวานในปัจจุบันเมื่อ 782 ปีก่อน ค.ศ. โดยอาร์กิชตีที่ 1 "Erebuni" อาจมาจากศัพท์ภาษายูราร์เทียที่แปลว่า “เอา” หรือ “จับ” หมายความว่า ชื่อของป้อมอาจตีความได้เป็น "การจับกุม" "การพิชิต" หรือ "ชัยชนะ" เมื่อองค์ประกอบของภาษายูราร์เทียผสมเข้ากับภาษาอาร์มีเนีย ชื่อนั้นจึงพัฒนาไปเป็น เยเรวาน (Erebuni = Erevani = Erevan = Yerevan)

ผู้บันทึกเหตุการณ์ชาวอาร์มีเนียที่นับถือศาสนาคริสต์ยุคแรกเชื่อมโยงต้นตอชื่อของนครเข้ากับตำนานเรือโนอาห์ หลังตัวเรือจอดบนเขาอารารัตและระดับน้ำได้ลดลงแล้ว กล่าวกันว่าโนอาห์อุทานว่า "Yerevats!" ("มันปรากฏแล้ว!" ในภาษาอาร์มีเนีย) ขณะหาทิศทางของเยเรวาน ซึ่งเป็นที่มาของชื่อเยเรวาน Baghdasaryan A., Simonyan A, et al. "Երևան" (Yerevan). Soviet Armenian Encyclopedia Volume 3. Yerevan, Armenian SSR: Armenian Academy of Sciences, 1977, pp. 548–564.

ในสมัยกลางตอนปลายถึงสมัยใหม่ตอนต้น เมื่อเยเรวานอยู่ภายใต้การปกครองของกลุ่มชนเติร์กและเปอร์เซียในภายหลัง นครนี้เป็นที่รู้จักในภาษาเปอร์เซียว่า   หลังอยู่ภายใต้การปกครองของรัสเซียเมื่อคริสต์ศตวรรษที่ 19 ถึง ต้นศตวรรษที่ 20 ตัวนครมีชื่อทางการว่า เอรีวัน  ก่อนที่จะเปลี่ยนชื่อกลับเป็นเยเรวาน (Ереван) ใน ค.ศ. 1936

ประวัติ

 ภูมิประเทศ 
เยเรวานตั้งอยู่ในความสูงเฉลี่ย  โดยพื้นที่ต่ำสุดอยู่ที่  และพื้นที่สูงสุดอยู่ที่  เหนือระดับน้ำทะเลในบริเวณตะวันตกเฉียงใต้และตะวันออกเฉียงเหนือ ตามลำดับ V. Azatian et T. Hakopian, Երևան Ереван Yerevan, ИПО Parberakan, Erevan, 1989, p. 284. นครนี้เป็นหนึ่งในนครที่สูงที่สุด 50 อันดับแรกของโลกที่มีประชากรมากกว่า 1 ล้านคน

 ภูมิอากาศ 

การเมืองและรัฐบาล
เขตบริหาร
thumb|upright=1.6|right|เขตทั้งสิบสองของเยเรวาน
เยเรวานได้รับการแบ่งออกเป็น 12 "เขตบริหาร" (վարչական շրջան, varčakan šrĵan) ที่มีหัวหน้าที่ได้รับการเลือกตั้งเป็นของตนเอง ทั้ง 12 เขตของเยเรวานมีพื้นที่รวม 

เขตภาษาอาร์มีเนียประชากร(สำมะโน 2011)ประชากร(สำมะโน 2016)พื้นที่ (ตร.กม.) อาจัปนยัก Աջափնյակ 108,282 109,100 25.82 อารับกีร์ Արաբկիր 117,704 115,800 13.29 อาวัน Ավան 53,231 53,100 7.26 ดัฟตาเชน Դավթաշեն 42,380 42,500 6.47 เอเรบูนี Էրեբունի 123,092 126,500 47.49 คานาเกร์-เซย์ตุน Քանաքեր-Զեյթուն 73,886 74,100 7.73 เคนตรอน Կենտրոն 125,453 125,700 13.35 มาลาเตีย-เซบัสเตีย Մալաթիա-Սեբաստիա 132,900 135,900 25.16 นอร์ก-มารัช Նորք-Մարաշ 12,049 11,800 4.76 นอร์นอร์ก Նոր Նորք 126,065 130,300 14.11 นูบาราเชน Նուբարաշեն 9,561 9,800 17.24 เชนกาวิต Շենգավիթ 135,535 139,100 40.6

ประชากร
+ (ไม่รวมป้อมเอริวาน) ปี อาร์มีเนีย อาเซอร์ไบจาน รัสเซีย อื่น ๆ รวม  ส่วนใหญ่——— —  ส่วนใหญ่ ——— 20,000 1830 Երևան քաղաքի բնակչության շարժընթացը 1824–1914թթ. Yerevan History Museum 4,132 35.7% 7,331 64.3% 195 1.7% 11,463 18314,48437.6%7,33161.5%1050.9%11,920 1873 Эривань // Географическо-статистический словарь Российской империи. Сост. по поручению Русского географического общества действ. член Общества П. Семёнов, при содействии действ. члена В. Зверинского. Т. V. Спб., 1885, с. 870. 5,900 50.1% 5,800 48.7% 150 1.3% 24 0.2% 11,938 18867,14248.5%7,22849.0%3682.5%14,738 1897 12,523 43.2% 12,359 42.6% 2,765 9.5% 1,359 4.7% 29,006 1908 30,670 1914 15,531 52.9% 11,496 39.1% 1,628 5.5% 711 2.4%29,366 1916 37,223 72.6% 12,557 24.5% 1,059 2.1% 447 0.9% 51,286 1919 48,000 192240,39686.6%5,12411.0%1,1222.4%46,642 1926 59,838 89.2% 5,216 7.8% 1,401 2.1% 666 1% 67,121 193180,32790.4%5,6206.3%2,9573.3%88,904 1939 174,484 87.1% 6,569 3.3% 15,043 7.5% 4,300 2.1% 200,396 1959 473,742 93.0% 3,413 0.7% 22,572 4.4% 9,613 1.9% 509,340 1970 738,045 95.2% 2,721 0.4% 21,802 2.8% 12,460 1.6% 775,028 1979 974,126 95.8% 2,341 0.2% 26,141 2.6% 14,681 1.4% 1,017,289 1989 1,100,372 96.5% 897 0.0% 22,216 2.0% 17,507 1.5% 1,201,539 2001Yerevan city: Ethnic Structure of De Jure Population  National Statistical Service of the Republic of Armenia 1,088,389 98.6%— 6,684 0.61% 8,415 0.76% 1,103,488 2011Demographics of Yerevan 2011  National Statistical Service of the Republic of Armenia 2011 1,048,940 98.9%— 4,940 0.5% 6,258 0.6% 1,060,138 

หลังการล่มสลายของสหภาพโซเวียต มีประชากรอพยพออกจากอาร์มีเนียหลายพันคนเนื่องจากปัญหาทางเศรษฐกิจ ส่วนใหญ่เดินทางไปยังรัสเซีย ทวีปอเมริกาเหนือ และยุโรป ประชากรในเยเรวานลดลงจาก 1,250,000 คนใน ค.ศ. 1989 ไปเป็น 1,103,488 คนใน ค.ศ. 20012001 Census : ArmStat . และลดถึง 1,091,235 คนใน ค.ศ. 2003 อย่างไรก็ตาม นับจากนั้นประชากรในเยเรวานจึงเริ่มเพิ่มขึ้น โดยใน ค.ศ. 2007 มีประชากรในเยเรวานถึง 1,107,800 คน

กลุ่มชาติพันธุ์
thumb|อาสนวิหารรัสเซียนักบุญนิโคไล ถูกทำลายใน ค.ศ. 1931

ชาวอาร์มีเนียเป็นชนกลุ่มแรกที่เข้าตั้งถิ่นฐานในเยเรวานและยังคงเป็นกลุ่มชาติพันธุ์หลักในบริเวณนี้จนกระทั่งคริสต์ศตวรรษที่ 15 M. Karapetyan, Բնակչության էթնիկ կազմը և էթնիկ պրոցեսները Երևանում 1724–1800 թվականներին (Ethnic composition of the population of Yerevan and ethnographic processes in Yerevan from 1724 to 1800) , Patma-Banasirakan Handes, 1987, Yerevan, Armenian National Academy of Sciences,  ประชากรป้อมเอรีวันที่สร้างขึ้นในคริสต์ทศวรรษ 1580 ส่วนใหญ่เป็นทหารมุสลิมที่มีจำนวนประมาณ 2 ถึง 3 พันนาย M. Karapetyan (1986) "The Dynamics of the Number and Ethnic Structure of the Population of Yerevan in 1600–1724 " Patma-Banasirakan Handes. pp. 95–109.  Jean-Baptiste Tavernier นักเดินทางชาวฝรั่งเศส เดินทางเยือนเยเรวานถึง 6 ครั้งในช่วง ค.ศ. 1631 ถึง 1668 ระบุว่านครนี้มีชาวอาร์มีเนียอาศัยอยู่โดยเฉพาะTavernier, Jean-Baptiste. Les six voyages en Turquie, en Perse et aux Indes, Volume 1, p. 623  ถึงแม้ว่ามีการถ่ายโอนประชากรอาร์มีเนียในนครจำนวนมากในคริสต์ศตวรรษที่ 17 ตัวนครยังคงมีประชากรส่วนใหญ่เป็นชาวอาร์มีเนียในช่วงสงครามออตโตมัน–โฮตัก (ค.ศ. 1722–1727) ประชากรในภูมิภาคนี้มีการเปลี่ยนแปลงเนื่องจากชุดสงครามระหว่างจักรวรรดิออตโตมัน อิหร่าน และรัสเซีย ในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 19 เยเรวานมีประชากรส่วนใหญ่เป็นมุสลิม โดยหลักเป็นชาวอาร์มีเนียและประชากร "ตาตาร์คอเคซัส" 1897 Census, Erivan City  Demoscope Weekly เอช. เอฟ. บี. ลินช์ นักเดินทาง รายงานว่า ในช่วงต้นคริสต์ทศวรรษ 1890 ตัวนครมีชาวอาร์มีเนียประมาณ 50% และมุสลิม 50% (อาเซอร์ไบจานและเปอร์เซีย)

หลังการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวอาร์มีเนีย ผู้ลี้ภัยหลายคนจากบริเวณที่ชาวอาร์มีเนียเรียกว่าอาร์มีเนียตะวันตก (ปัจุจบันคือประเทศตุรกี ในเวลานั้นคือจักรวรรดิออตโตมัน) อพยพไปยังอาร์มีเนียตะวันออก โดยใน ค.ศ. 1919 ผู้อพยพชาวอาร์มีเนียประมาณ 75,000 อพยพจากจักรวรรดิออตโตมันไปยังเยเรวาน ส่วนใหญ่มาจากภูมิภาค Vaspurakan (นครวานและพื้นที่โดยรอบ) ผู้ลี้ภัยส่วนใหญ่เสียชีวิตด้วยโรคไข้รากสาดใหญ่และโรคอื่น ๆ

ชาวอาเซอร์ไบจานที่เป็นประชากรในเยเรวานก่อนหน้าการปฏิวัติเดือนตุลาคมถึง 43% มีจำนวนลดลงจนเหลือ 0.7% ใน ค.ศ. 1959 และลดลงอีกจนถึง 0.1% ในความขัดแย้งนากอร์โน-คาราบัคช่วง ค.ศ. 1989Language Policy in the Soviet Union  by Lenore A. Grenoble. Springer: 2003, p.135 

นอกจากนี้ ยังมีประชากรอินเดียในอาร์มีเนีย โดยมีบันทึกพลเมืองในประเทศมากกว่า 22,000 คน ประชากรส่วนใหญ่อาศัยอยู่ในเยเรวาน ซึ่งมักดำเนินธุรกิจ เปิดร้านอาหารอินเดีย และศึกษาในมหาวิทยาลัยเยเรวาน

ศาสนา

 ความสัมพันธ์นานาชาติ 
 เมืองพี่น้อง 
thumb|มือมิตรภาพจากคาร์ราราไปยังเยเรวาน
เยเรวานเป็นเมืองพี่น้องกับเมืองดังนี้:

  อัมมาน ประเทศจอร์แดน (2014)
  อันตานานารีโว ประเทศมาดากัสการ์ (1981)
  เบรุต ประเทศเลบานอน (1997)
  บราติสลาวา ประเทศสโลวาเกีย (2001)
  บัวโนสไอเรส ประเทศอาร์เจนตินา (2000)
  เคมบริดจ์ สหรัฐ (1987)
  คาร์รารา ประเทศอิตาลี (1973)
  คีชีเนา ประเทศมอลโดวา (2005)
  ดามัสกัส ประเทศซีเรีย (1997)
  โดฮา ประเทศกาตาร์ (2022)
  เอสแฟฮอน ประเทศอิหร่าน (1995)
  ลอสแองเจลิส สหรัฐ (2007)
  มาร์แซย์ ประเทศฝรั่งเศส (1992)
  มอนทรีออล ประเทศแคนาดา (1998)
  นีซ ประเทศฝรั่งเศส (2007)
  โนโวซีบีสค์ ประเทศรัสเซีย (2014)
  ออแดซา ประเทศยูเครน (1995)
  ชิงเต่า ประเทศจีน (2023)
  รีกา ประเทศลัตเวีย (2013)
  รอสตอฟ-นา-โดนู ประเทศรัสเซีย (2005)
  เซาเปาลู ประเทศบราซิล (2002)
  สตัฟโรปอล ประเทศรัสเซีย (1994)
  ทบิลิซี ประเทศจอร์เจีย (1996)
  เตหะราน ประเทศอิหร่าน (2023)
  เวนิซ ประเทศอิตาลี (2011)
  วอลโกกราด ประเทศรัสเซีย (2015)

เมืองคู่ค้า
เยเรวานเป็นเมืองคู่ค้ากับเมืองดังนี้:

  อาชกาบัต ประเทศเติร์กเมนิสถาน (2014)
  เอเธนส์ ประเทศกรีซ (1993)
  ปักกิ่ง ประเทศจีน (2009)
  บูคาเรสต์ ประเทศโรมาเนีย (2013)
  เดลี ประเทศอินเดีย (2008)
  แคว้นอีล-เดอ-ฟร็องส์ ประเทศฝรั่งเศส (2011)
  ฮันตี-มันซิสค์ ประเทศรัสเซีย (2014)
  ลียง ประเทศฝรั่งเศส (1993)
  คาลินินกราด ประเทศรัสเซีย (2009)
  เคียฟ ประเทศยูเครน (1995)
  ครัสโนดาร์ ประเทศรัสเซีย (2014)
  มินสก์ ประเทศเบลารุส (2002)
  มอสโก ประเทศรัสเซีย (1995)
  ปารีส ประเทศฝรั่งเศส (2011)
  เปซาโร ประเทศอิตาลี (2017)
  พอดกอรีตซา ประเทศมอนเตเนโกร (1974)
  แกซวีน ประเทศอิหร่าน (2014)
  รีโอเดจาเนโร ประเทศบราซิล (2007)
  เซนต์ปีเตอส์เบิร์ก ประเทศรัสเซีย (1997)
  โซเฟีย ประเทศบัลแกเรีย (2008)
  สเตพานาแกร์ต อาร์ตซัค (2012)
  ตอสคานา ประเทศอิตาลี (1996)
  วอร์ซอ ประเทศโปแลนด์ (2013)

หมายเหตุ