# สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (จวน อุฏฺฐายี)
สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ พระนามเดิม จวน ศิริสม ฉายา อุฎฺฐายี เป็นสมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก พระองค์ที่ 16 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ สถิต ณ วัดมกุฏกษัตริยารามราชวรวิหาร ทรงดำรงตำแหน่งเมื่อปี พ.ศ. 2508 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงดำรงตำแหน่งอยู่ 7 ปี สิ้นพระชนม์จากอุบัติเหตุทางรถยนต์ เมื่อวันที่ 18 ธันวาคม พ.ศ. 2514 สิริพระชันษา 

 พระประวัติ 
สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ มีพระนามเดิมว่า ลำจวน ศิริสม ภายหลังเปลี่ยนพระนามเป็น จวนตำนานพระสาสนโสภณ, 60 ประสูติเมื่อวันอาทิตย์ที่ 16 มกราคม พ.ศ. 2440 ที่ตำบลบ้านโป่ง อำเภอบ้านโป่ง จังหวัดราชบุรี เมื่อพระชันษาได้ 9 ปี ได้เข้ามาศึกษาชั้นประถมศึกษาที่โรงเรียนวัดคฤหบดี จังหวัดธนบุรี จนจบชั้น ป. 3 แล้วกลับภูมิลำเนา 

ถึงปี พ.ศ. 2452 ทรงจบชั้นมัธยมศึกษา แล้วเข้าเรียนต่อที่โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า ได้ไม่นานต้องลาออกเพราะประชวรโรคเหน็บชา ถึงปี พ.ศ. 2453 ทรงไปศึกษาอยู่กับพระมหาสมณวงศ์ (แท่น โสมทดฺโต) เจ้าอาวาสวัดมหาสมณารามราชวรวิหาร (วัดเขาวัง) จังหวัดเพชรบุรี ซึ่งเป็นพี่ชายของพระอัยกา (ตา) จนพระองค์มีพระชันษา 16 ปี จึงได้มาศึกษาพระปริยัติธรรมกับพระอริยมุนี (แจ่ม จตฺตสลฺโล) ที่วัดมกุฏกษัตริยาราม 

วันที่ 2 กรกฎาคม พ.ศ. 2457 ได้บรรพชาเป็นสามเณร ที่วัดมกุฏกษัตริยาราม โดยมีพระธรรมปาโมกข์ (ถม วราสโย) เป็นพระอุปัชฌาย์ พระอริยมุนี (แจ่ม จตฺตสลฺโล) เป็นพระสรณคมนาจารย์ และอุปสมบทเป็นพระภิกษุเมื่อวันที่ 26 มิถุนายน พ.ศ. 2460 โดยมีพระธรรมปาโมกข์ (ถม วราสโย) เป็นพระอุปัชฌาย์ และพระราชกวี (แจ่ม จตฺตสลฺโล) เป็นพระกรรมวาจาจารย์จดหมายเหตุวัดมกุฏกษัตริยาราม, หน้า 85-93

ระหว่างดำรงสมณเพศได้ทรงแสดงพระปรีชาสามารถในทางวิชาการ โดยเป็นบรรณาธิการหนังสือวารสารรายปักษ์สยามวัด ทำให้พระองค์มีความสามารถในการประพันธ์ต่าง ๆ มีโคลง ฉันท์ เป็นต้น

 การศึกษา 
 พ.ศ. 2460 ทรงอุปสมบทเป็นภิกษุ ในปีเดียวกันนี้ทรงสอบได้นักธรรมชั้นตรีและเปรียญธรรม 3 ประโยค 
 พ.ศ. 2461 สอบได้นักธรรมชั้นโท 
 พ.ศ. 2462, 2464 และ 2465  สอบได้เปรียญธรรม 4,5 และ 6 ประโยค ตามลำดับ 
 พ.ศ. 2466  สอบได้นักธรรมชั้นเอก 
 พ.ศ. 2467, 2470 และ 2472  สอบได้เปรียญธรรม 7,8 และ 9 ประโยค ตามลำดับ 

 พระสมณศักดิ์ 

 พ.ศ. 2476  เป็นพระราชาคณะชั้นสามัญที่ พระกิตติสารมุนีราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความพระราชทานสมณศักดิ์, เล่ม 50, ตอนที่ 0 ง, วันที่ 26 พฤศจิกายน 2476, หน้า 2400   
 พ.ศ. 2478  เป็นพระราชาคณะชั้นราชที่ พระราชเวที ตรีปิฎกภูษิต ธรรมบัณฑิต ยติคณิสสร บวรสังฆารามคามวาสีราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความพระราชทานสมณศักดิ์, เล่ม 52, ตอนที่ 0 ง, วันที่ 22 กันยายน 2478, หน้า 1893   
 พ.ศ. 2482  เป็นพระราชาคณะชั้นเทพที่ พระเทพเวที ตรีปิฎกคุณ สุนทรธรรมภูษิต ยติคณิศร บวรสังฆาราม คามวาสีราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่องพระราชทานสัญญาบัตรตั้งสมณศักดิ์, เล่ม 56, ตอนที่ 0 ง, วันที่ 4 มีนาคม 2482, หน้า 3533
 พ.ศ. 2488  เป็นพระราชาคณะชั้นธรรมที่ พระธรรมปาโมกข์ ยุตโยคญาณดิลก ไตรปิฎกธารี ธรรมวาที ยติคณิศร บวรสังฆาราม คามวาสีราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่องพระราชทานสัญญาบัตรตั้งสมณศักดิ์, เล่ม 62, ตอนที่ 82, วันที่ 25 ธันวาคม 2488, หน้า 2113
 พ.ศ. 2490  เป็นรองสมเด็จพระราชาคณะที่ พระศาสนโศภน วิมลญาณอดุลย์สุนทรนายก ตรีปิฎกธรรมาลังการภูสิต ธรรมนิตยสาทร อุดมคณฤศร บวรสังฆาราม คามวาสีราชกิจจานุเบกษา, พระบรมราชโองการ ประกาศสถาปนาสมณศักดิ์, เล่ม 64, ตอนที่ 27, วันที่ 17 มิถุนายน 2490, หน้า 441
 พ.ศ. 2499  เป็นสมเด็จพระราชาคณะที่ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ จาตุรงคประธานวิสสุต พุทธพจนมธุรสธรรมวาที คัมภีรญาณปริยัติกุสโลภาส ภูมิพลมหาราชหิโตปสัมปทาจารย์ วิสารศีลาจารวัตร เวไนยบริษัทประสาทกร ธรรมยุติกคณิสสรมหาสังฆนายกราชกิจจานุเบกษา, พระบรมราชโองการ ประกาศสถาปนาสมณศักดิ์, ตอนที่ 6, เล่ม 74, วันที่ 12 มกราคม พ.ศ. 2500, หน้า 1-9
 พ.ศ. 2508 เป็นสมเด็จพระสังฆราชที่ สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สุขุมธรรมวิธานธำรง สกลมหาสงฆปรินายก ตรีปิฎกกลากุสโลภาส ภูมิพลมหาราชหิโตปสัมปทาจารย์ อุฏฐายีภิธานสังฆวิสุต ปาวจนุตตมสาสนโสภณ วิมลศีลขันธสมาจารวัตร พุทธศาสนิกบริษัทคารวสถาน วิจิตรปฏิภาณพัฒนคุณ อดุลคัมภีรญาณสุนทร บวรธรรมบพิตร สมเด็จพระสังฆราชราชกิจจานุเบกษา, พระบรมราชโองการ ประกาศสถาปนาสมเด็จพระสังฆราช, เล่ม 82, ตอนที่ 102, 26 พฤศจิกายน 2558, หน้า 5

 พระกรณียกิจ 
พระองค์ได้ประกอบพระกรณียกิจด้านการพระศาสนาเป็นอันมาก พอประมวลได้ดังนี้ 

 ด้านการศึกษา 
ทรงชำนาญในอักษรขอม อักษรพม่า อักษรมอญ และอักษรโรมัน จากการที่ได้ตรวจชำระพระไตรปิฎกบางปกรณ์ ตามที่ได้รับมอบ ซึ่งจะต้องสอบทานอักษรไทยกับต้นฉบับอักษรขอม เกี่ยวกับอักษรพม่า และอักษรโรมัน 
 พ.ศ. 2470  เป็นกรรมการตรวจบาลีไวยากรณ์ในสนามหลวง 
 พ.ศ. 2471  เป็นกรรมการตรวจนักธรรมชั้นโท-เอกในสนามหลวง  เป็นกรรมการตรวจบาลี ประโยค  4-5-6 
 พ.ศ. 2476  เป็นปีที่เริ่มฟื้นฟูกิจการของมหามกุฏราชวิทยาลัยในยุคใหม่  ทรงรับหน้าที่เป็นกรรมการและอนุกรรมการหลายคณะ คือ อนุกรรมการตรวจชำระแบบเรียน เช่น นวโกวาท  และ พุทธศาสนสุภาษิต กรรมการอำนวยการหนังสือธรรมจักษุ กรรมการ อุปนายกและนายกกรรมการมหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย  ตลอดมาจนสิ้นพระชนม์ 

 ด้านการปกครองคณะสงฆ์ 
 พ.ศ. 2477  เป็นกรรมการคณะธรรมยุต 
 พ.ศ. 2485  เป็นสมาชิกสังฆสภา
 พ.ศ. 2486  เป็นผู้รักษาการ ในตำแหน่งสังฆนายก แทนสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) วัดบรมนิวาส 
 พ.ศ. 2489  เป็นผู้สั่งการในตำแหน่งสังฆนายก แทนสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (เจริญ ญาณวโร) วัดเทพศิรินทราวาส 
 พ.ศ. 2493  เป็นสังฆมนตรีว่าการองค์การเผยแผ่ ซึ่งมีสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (เจริญ ญาณวโร) เป็นสังฆนายกสมัยที่ 2ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศตั้งและแต่งตั้งสังฆมนตรี, เล่ม 68, ตอนที่ 43, 8 สิงหาคม 2493, หน้า 3374-6
 พ.ศ. 2494  เป็นสังฆนายก สมัยที่ 1ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศตั้งสังฆนายก, เล่ม 68, ตอนที่ 38, 19 มิถุนายน 2494, หน้า 2592-3 และสังฆมนตรีว่าการองค์การเผยแผ่ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศตั้งและแต่งตั้งสังฆมนตรี, เล่ม 68, ตอนที่ 38, 16 มิถุนายน 2494, หน้า 2593-5
 พ.ศ. 2506  เป็นกรรมการเถรสมาคมโดยตำแหน่ง ตาม พ.ร.บ.คณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 
 พ.ศ. 2479  กรรมการพิจารณาร่าง พ.ร.บ. ลักษณะปกครองสงฆ์ ฉบับใหม่ 
 พ.ศ. 2503  เป็นสังฆนายก ครั้งที่ 2ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศตั้งสังฆนายก, เล่ม 77, ตอนที่ 41, 17 พฤษภาคม 2503, หน้า 1436-7
 พ.ศ. 2505  เป็นผู้บัญชาการคณะสงฆ์แทนสมเด็จพระสังฆราช 

 ด้านการต่างประเทศ 
เสด็จไปดูการพระศาสนาในประเทศลาว มาเลเซีย สิงคโปร์ อินเดีย เนปาล ศรีลังกา ฮ่องกง ไต้หวัน เกาหลี ญี่ปุ่น เวียดนาม ตามคำเชิญของพุทธบริษัทของประเทศนั้น ๆ ทรงไปร่วมงานฉลอง 25 พุทธศตวรรษ ที่ประเทศญี่ปุ่น เป็นผู้แทนสมเด็จพระสังฆราช (วัดเบญจมบพิตร) ไปร่วมประชุมสังคายนาพระไตรปิฎกที่ ย่างกุ้ง ประเทศพม่า เมื่อปี พ.ศ. 2504

 งานเผยแผ่พระศาสนา 
ได้ทรงดำเนินการมาโดยตลอดไปรูปแบบต่าง ๆ พอประมวลได้ดังนี้ 
 พ.ศ. 2476  ทรงร่วมกับคณะมิตรสหาย ตั้งสมาคมพุทธศาสนาขึ้นเป็นครั้งแรก คือ พุทธสมาคม เพื่อเผยแผ่พระพุทธศาสนา และส่งเสริมการศึกษา 
 พ.ศ. 2477  เป็นพระคณาจารย์เอกทางเทศนา (ธรรมกถึก) 
 พ.ศ. 2479  เป็นกรรมการควบคุมการแปลพระไตรปิฎกภาษาบาลี และ 
 พ.ศ. 2497  เป็นประธานกรรมการจัดรายการแสดงธรรมทางวิทยุในวันธรรมสวนะ 

 งานพระนิพนธ์ 
 พ.ศ. 2469   ทรงแปลตติยสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย เพื่อใช้เป็นตำรา
 พ.ศ. 2482   ทรงแต่ง รตนตฺตยปฺปภาวสิทฺธิคาถาแทน รตนตฺตยปฺปภาวาภิยาจนคาถา และได้ใช้สวดในพระราชพิธีต่อมา 
   
ยังมีพระนิพนธ์อีกมากกว่า 100 เรื่อง เช่น มงคลในพุทธศาสนา สาระในตัวคน วิธีต่ออายุให้ยืน การทำใจให้สดชื่นผ่องใส และฉันไม่โกรธเป็นต้น และมีพระธรรมเทศนาอีกหลายร้อยเรื่อง ที่สำคัญคือ มงคลวิเศษคาถา ที่แสดงในพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา

 สิ้นพระชนม์ 
250px|thumb|เส้นทางรถที่เกี่ยวข้องในเหตุสิ้นพระชนม์ของสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช (จวน อุฏฺฐายี) 
thumb|อนุสาวรีย์สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช (จวน อุฏฺฐายี) ณ วัดมกุฎกษัตริยาราม
สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (จวน อุฏฺฐายี) สมเด็จพระสังฆราช สิ้นพระชนม์โดยอุบัติเหตุทางรถยนต์ ใกล้กับสะพานข้ามคลองสลุด ถนนตัดใหม่บางนา-ตราด (ปัจจุบันคือถนนเทพรัตน) ในท้องที่ตำบลบางพลีใหญ่ อำเภอบางพลี จังหวัดสมุทรปราการ เมื่อวันที่ 18 ธันวาคม พ.ศ. 2514 เวลา 10:05 น. สิริพระชันษา  จากการถูกนายนุ่ม พุ่มบุตร อายุ 38 ปี ขับรถบรรทุกหักหลบรถที่ชะลอด้านหน้ามาชนกับรถพระประเทียบ

คณะปฏิวัติประกาศให้สถานที่ราชการลดธงลงครึ่งเสา 3 วัน และข้าราชการไว้ทุกข์ 15 วัน เพื่อแสดงความอาลัยราชกิจจานุเบกษา, ประกาศของคณะปฏิวัติ ฉบับที่ ๒๑, เล่ม 88, ตอนที่ 142 ฉบับพิเศษ, 18 ธันวาคม 2514, หน้า 1 และได้รับพระราชทานเพลิงพระศพ ณ พระเมรุวัดเทพศิรินทราวาส เมื่อวันที่ 17 มิถุนายน พ.ศ. 2515พระประวัติ สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (จวน อุฏฺฐายีมหาเถร), ปกหน้า
 การพิจารณาคดี  
จากผลการสอบสวนโดยเจ้าหน้าที่ตำรวจได้สรุปว่าเป็นอุบัติเหตุ โดยนายนุ่มให้การรับสารภาพและยอมรับผิดทุกข้อหา ต่อมาคณะปฎิวัติได้ลงความเห็นว่าอุบัติเหตุเกิดจากความประมาทของนายนุ่มคนเดียว และมีคำสั่งให้ส่งฟ้องนายนุ่มต่อศาลทหาร เจ้าหน้าที่ตำรวจจังหวัดสมุทรปราการจึงนำนายนุ่มซึ่งแขนและขาพิการจากอุบัติเหตุครั้งนั้นไปฝากขังที่เรือนจำจังหวัดสมุทรปราการ หลังจากนั้นนิพนธ์ สร้อยเสน อัยการศาลทหารสมุทรปราการ ได้เบิกตัวนายนุ่มออกจากเรือนจำเพื่อฟังคำฟ้องของอัยการที่ศาลจังหวัดสมุทรปราการ โดยอัยการฟ้องนายนุ่มตามประมวลกฎหมายอาญามาตรา 291 และ 300 ซึ่งศาลได้กำหนดวันอ่านคำพิพากษาในวันที่ 10 มีนาคม พ.ศ. 2515 เวลา 08.30 น.

วันที่ 10 มีนาคม พ.ศ. 2515 เวลา 09.00 น. ศาลทหารกรุงเทพ(สมุทรปราการ) ได้มีคำพิพากษาให้จำคุกนายนุ่มเป็นเวลา 10 ปี เนื่องจากเขาให้การรับสารภาพเพราะจำนนต่อหลักฐาน จึงไม่มีเหตุลดโทษให้ หลังจากฟังคำพิพากษา นายนุ่มได้เปิดเผยความรู้สึกกับผู้สื่อข่าวหนังสือพิมพ์พิมพ์ไทยว่า "ไม่นึกอะไรหรอกครับ การตัดสินครั้งนี้ก็สมควรแล้วเพราะพระสังฆราชท่านเป็นที่เคารพของคนพุทธทั้งประเทศ ผมคิดว่าเป็นเคราะห์กรรมมากกว่า ผมไม่ได้ตั้งใจเลย" โดยนายนุ่มนัยต์ตาแดงระหว่างเปิดเผยความรู้สึก