# อักษรธรรมล้านนา
อักษรธรรมล้านนา เป็นอักษรสระประกอบ (Abugida) ในตระกูลอักษรพราหฺมี ซึ่งใช้สำหรับเขียน ภาษาไทยถิ่นเหนือ (คำเมือง) ภาษาไทลื้อ และภาษาไทเขิน รวมไปถึงภาษาสำหรับพระพุทธศาสนาคือ ภาษาบาลี และภาษาสันสกฤต อักษรธรรมล้านนาแต่เดิมเรียกว่า ตัวธัมม์ หรือ ตั๋วธรรม (ᨲ᩠ᩅᩫᨵᨾ᩠ᨾ᩼ หรือ ᨲ᩠ᩅᩫᨵᩢᨾ᩠ᨾ᩼) โดย ตัว หรือ ตั๋ว หมายถึง อักษร ส่วน ธัมม์ หรือ ธรรม หมายถึง คัมภีร์ แต่ในประเทศไทย ปัจจุบันนิยมเรียกอย่างเป็นทางการว่า อักษรธรรมล้านนา (ᩋᩢ᩠ᨠᨡᩬᩁᨵᩢᨾ᩠ᨾ᩺ᩃ᩶ᩣ᩠ᨶᨶᩣ) และเรียกแบบลำลองว่า ตั๋วเมือง (ᨲ᩠ᩅᩫᨾᩮᩬᩥᨦ; ใช้คู่กับ คำเมือง ซึ่งเป็นชื่อเรียกภาษาพูด) นอกจากนี้ยังมีชื่อเรียกอักษรนี้อีกหลายอย่าง เช่น อักษรไทธรรม (Tai Tham script) ซึ่งเป็นชื่อที่ใช้เรียกในระบบคอมพิวเตอร์ หรือ อักษรไทลื้อเก่า ซึ่งใช้เรียกในเมืองสิบสองปันนา ประเทศจีน เนื่องจากรัฐบาลจีนได้มีการประดิษฐ์อักษรแบบใหม่สำหรับภาษาไทลื้อ ซึ่งเรียกว่าอักษรไทลื้อใหม่ ส่วนในรัฐฉาน ประเทศพม่า ชาวไทใหญ่เรียกอักษรชนิดนี้ว่า ลิ่กยวน หมายถึงอักษรของชาวไทยวน (ชาวล้านนา) ใช้เขียนเอกสารทางศาสนา

ในประเทศลาว และภาคอีสานของไทย อักษรธรรมล้านนาได้รับการดัดแปลงรูปแบบให้เข้ากับภาษาลาว นิยมเรียกอักษรรูปแบบนี้ว่า โตธรรมลาว หรือ โตธรรมอีสาน ส่วนอักษรธรรมล้านนาแบบดั้งเดิมนั้น ทางฝ่ายลาวจะนิยมเรียกว่า อักษรยวน หรือ อักษรโยน ซึ่งเป็นชื่อที่เชื่อมโยงกับอาณาจักรโยนกเชียงแสน ซึ่งเป็นอาณาจักรโบราณแห่งหนึ่งของชาวไทยวน (ชาวล้านนา) 

 ประวัติ 
จารึกอักษรธรรมล้านนาที่เก่าแก่ที่สุดที่ค้นพบคือจารึกจารึกลานทองสมเด็จพระมหาเถรจุฑามุณิ พ.ศ. 1919 ซึ่งค้นพบที่วัดมหาธาตุ เมืองสุโขทัย ในจารึกมีทั้งภาษาไทยและภาษาบาลี โดยภาษาบาลีจะจารึกเป็นอักษรธรรม ส่วนภาษาไทยจะจารึกเป็นอักษรไทยสุโขทัย จารึกที่เก่ารองลงมาคือจารึกวัดเชียงมั่นปี พ.ศ. 2008 โดยจารึกเป็นภาษาบาลีและภาษาไทย โดยอักษรธรรมในจารึกทั้งสองนี้มีรูปลักษณ์ที่ใกล้เคียงกับอักษรมอญที่ใช้กันในอาณาจักรหริภุญไชยราวพุทธศตวรรษที่ 18 นักวิชาการส่วนมากจึงสรุปว่าอักษรธรรมล้านนามีที่มาจากอักษรมอญโบราณ

ในอาณาจักรล้านนานั้น ยังปรากฏการใช้อักษรไทยฝักขามซึ่งวิวัฒนาการมาจากอักษรไทยสุโขทัยควบคู่กันกับอักษรธรรมไปอีกด้วย (โดยอักษรนี้เรียกอีกชื่อหนึ่งว่า อักษรไทยล้านนา) ซึ่งอักษรฝักขามนี้ ก็ได้ส่งอิทธิพลต่ออักษรธรรมล้านนาเช่นกัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในแง่ของการใช้สัญลักษณ์แทนวรรณยุกต์  ต่อมาภายหลังก็ได้เกิดอักษรลูกผสมระหว่างอักษรฝักขามและอักษรธรรมเรียกว่าอักษรไทยนิเทศ ซึ่งพบว่ามีการใช้บันทึกงานวรรณกรรมในช่วงสั้น ๆ ประมาณ พ.ศ. 2100

ในภายหลัง อักษรธรรมล้านนาได้แผ่ขยายออกไปสู่อาณาจักรข้างเคียง ได้แก่ เชียงตุง เชียงรุ่ง และ ล้านช้าง โดยในเชียงตุงและเชียงรุ่ง อักษรธรรมล้านนาได้ถูกปรับอักขรวิธีและรูปลักษณ์ที่มีความกลมมนมากขึ้นจนเป็นเอกลักษณ์ของอักษรธรรมแบบไทเขิน (เชียงตุง) และไทลื้อ (เชียงรุ่ง) เช่นเดียวกับในล้านช้างที่อักษรธรรมล้านนาได้รับการดัดแปลงทั้งอักขระวิธีและรูปลักษณ์อักษรให้ต่างออกไป เรียกว่า โตธรรมลาว โดยนิยมใช้สำหรับงานเขียนเกี่ยวกับพุทธศาสนาเป็นสำคัญ

เนื่องจากนโยบายชาตินิยมของรัฐบาลไทยตั้งแต่สมัยอดีต ทำให้ไม่มีการสอนอักษรธรรมล้านนาในระบบโรงเรียนอย่างเป็นทางการอีกต่อไป ส่งผลให้ผู้รู้อักษรธรรมล้านนาในไทยในปัจจุบันมักมีจำกัดอยู่เฉพาะในแวดวงของพระสงฆ์ นักวิชาการ ช่างศิลป์พื้นเมือง และหมอพื้นบ้าน เท่านั้น ไม่เป็นที่รับรู้ของบุคคลทั่วไปมากนัก อย่างไรก็ดี ในเมืองเชียงตุงและเขตรัฐฉานประเทศเมียนมาร์ ยังพบว่ามีการใช้อักษรธรรมล้านนาในชีวิตประจำวันอยู่อย่างแพร่หลาย

 พยัญชนะ 

อักษรธรรมล้านนามีพยัญชนะ 43 ตัว แบ่งเป็นสามกลุ่ม คือ พยัญชนะในวรรค (ᨻ᩠ᨿᩢᨬ᩠ᨩᨶᨶᩲᩅᩢᨣ᩠ᨣ᩼), พยัญชนะอวรรค (ᨻ᩠ᨿᩢᨬ᩠ᨩᨶᩋᩅᩢᨣ᩠ᨣ᩼), และ พยัญชนะเพิ่ม  โดยพยัญชนะในวรรคและพยัญชนะอวรรค เป็นกลุ่มอักขระที่วิวัฒนาการมาจากอักษรมอญโบราณซึ่งใช้สำหรับการเขียนภาษาบาลีและสันสกฤต  ในทำนองเดียวกับอักษรเทวนาครี อักษรปัลลวะ และ อักษรพม่า พยัญชนะในวรรคจะแบ่งได้เป็น 5 วรรค (ᩅᩢᨣ᩠ᨣ᩼) คือ วรรค ᨠ (ก), วรรค ᨧ (จ), วรรค ᨭ (ฏ), วรรค ᨲ (ต), วรรค ᨷ (ป) ส่วนพยัญชนะเพิ่มนั้น เป็นพยัญชนะที่ประดิษฐ์ขึ้นเพิ่มเติมสำหรับเขียนคำในภาษาตระกูลไท ซึ่งแต่เดิมจะไม่พบในภาษาบาลี  อนึ่ง ในพจนานุกรม มักจัดเอาตัว ᩂ (ฤ) และ ᩄ (ฦ) เข้าไว้ในหมวดพยัญชนะด้วย โดยมีลำดับถัดมาจากอักษร ᩁ (ร) และ ᩃ (ล) ตามลำดับ  แต่กระนั้น อักษรทั้งสองตัวนี้แท้จริงแล้วถือว่าเป็นอักขระแทนพยางค์ (syllabary) ไม่ใช่พยัญชนะแท้  นอกจากนี้อักษรธรรมล้านนายังมีพยัญชนะรูปพิเศษเช่น ᩕ- (ร ควบ) ᩔ (สฺส) ᨬ᩠ᨬ (ญฺญ) ᩓ (แล) เป็นต้น อีกด้วย

 ตารางพยัญชนะ 

อักษรธรรมล้านนามีพยัญชนะ 43 ตัว ได้แก่ พยัญชนะในวรรค 25 ตัว พยัญชนะอวรรค 10 ตัว และ พยัญชนะเพิ่ม 8 ตัว อย่างไรก็ดี อักษรไทยที่ปรากฏเป็นการปริวรรต (ถ่ายอักษร) เท่านั้น เสียงจริงของอักษรแสดงไว้ในสัทอักษร ซึ่งอาจจะออกเสียงต่างไปจากอักษรไทย 

นอกจากนี้ ในทำนองเดียวกับอักษรมอญและเขมร อักษรธรรมล้านนายังมีพยัญชนะรูปตัวเชิง ซึ่งเป็นรูปของพยัญชนะที่ใส่ไว้ใต้พยัญชนะหรือสระ เรียกว่า หาง (ᩉᩣ᩠ᨦ) ตัวซ้อน (ᨲ᩠ᩅᩫᨪᩬ᩶ᩁ) ตัวห้อย (ᨲ᩠ᩅᩫᩉᩬ᩠ᨿ᩶) หรือ ตัวเสียบ (ᨲ᩠ᩅᩫᩈ᩠ᨿᨷ) พยัญชนะตัวเชิงใส่ไว้เพื่อทำหน้าที่เป็นตัวสะกดหรือห้ามไม่ให้พยัญชนะตัวข่ม (อักษรที่อยู่ด้านบนของตัวเชิง) ออกเสียงอะ (ในกรณีที่เขียนภาษาบาลีสันสกฤต) เช่น ᨻᩩᨴ᩠ᨵ (พุทฺธ) จะอ่านเป็น ปุ๊ด-ทะ ไม่อ่านว่า ปุ๊ด-ต๊ะ-ทะ  นอกจากนี้ ตัวเชิงของอักษร ᩅ (ว) ᨿ (ย) และ ᩋ (อ) ยังใช้เป็นรูปสระได้ด้วย  ทั้งนี้ พยัญชนะในวรรคและอวรรคจะมีตัวเชิงทุกตัว และโดยทั่วไปก็มีลักษณะคล้ายเดิมกับพยัญชนะปกติ ยกเว้นบางตัวซึ่งเปลี่ยนรูปไป เช่น ตัวเชิงของ ᨮ (ฐ) ᨻ (พ) ᨷ (บ) ᨶ (น) ᨾ (ม) ᨿ (ย) ᩁ (ร) ᩋ (อ) อย่างไรก็ดี อักษรบางตัวเช่น ᩃ (ล) ᨷ (บ) ᩁ (ร) อาจจะมีรูปตัวเชิงมากกว่าหนึ่งแบบ ซึ่งตัวเชิงแต่ละแบบอาจมีวิธีการใช้ที่แตกต่างกันในแต่ละปริบทหรือตามความนิยม ตัวอย่างเช่น รูป  จะใช้ในกรณีที่เป็นตัวสะกด ส่วนรูป  จะใช้ในกรณีที่เป็นคำสะกดแบบพิเศษ เช่น ᨣᩴ᩵ᩝ (ก็บ่) ส่วนพยัญชนะเพิ่ม (ซึ่งแสดงในแถวตารางสีเหลือง) จะไม่มีรูปตัวเชิงแต่อย่างใดเนื่องจากประดิษฐ์ขึ้นภายหลัง อนึ่ง ในการป้อนอักขระอักษรธรรมด้วยระบบยูนิโคด จะสามารถแปลงพยัญชนะเป็นรูปตัวเชิงได้ด้วยการป้อนสัญลักษณ์ สะกด (รหัสอักขระ U1A60)  ซึ่งในขณะที่ป้อน จะปรากฏเป็นสัญลักษณ์กากบาทอยู่ใต้อักษรChew, P., Saengboon, P., & Wordingham, R. (2015). "Tai Tham: A Hybrid Script that Challenges Current Encoding Models". Presented at the Internationalization and Unicode Conference (IUC 39). 

ในส่วนของมาตราตัวสะกด อักษรธรรมล้านนาก็มีแม่ตัวสะกดเช่นดียวกับอักษรไทย คือ แม่กก แม่กบ แม่กด แม่กง แม่กม แม่เกย และ แม่เกอว โดยนิยมเรียกว่า แม่กัก แม่กับ แม่กัด แม่กัง แม่กัม แม่กัย และ แม่กัว อย่างไรก็ดีจะมีความแตกต่างจากอักษรไทยเล็กน้อย ตัวอย่างเช่น ตัว ᨫ (ฌ) ในอักษรธรรมล้านนาสามารถเป็นตัวสะกดในมาตราแม่กดได้ แต่กับอักษรไทยจะทำเช่นนี้ไม่ได้ อนึ่งอักษรธรรมล้านนาสามารถจัดหมวดหมู่ไตรยางศ์ได้ในทำนองเดียวกับอักษรไทยและอักษรลาวthumb|250px|ป้ายชื่อวัดหม้อคำตวง ตำบลศรีภูมิ อำเภอเมืองเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่ เขียนด้วยอักษรธรรมล้านนา ปริวรรตเป็นอักษรไทย : "วัดหม้อฅำทวง"คำอ่าน : "วัดหม้อคำตวง"
วรรคอักษรรูปตัวเชิงชื่ออักษรปริวรรตเป็นอักษรไทยปริวรรตเป็นอักษรละตินสัทอักษรไตรยางศ์คำอ่านสัทอักษรพยัญชนะต้นตัวสะกดพยัญชนะต้นตัวสะกดพยัญชนะต้นตัวสะกด วรรคกᨠ20x20pxก๋ะกแม่กกkkสูงᨡ21x21pxข๋ะ,ขแม่กกx, khk, สูง33x33px—ฃ๋ะฃแม่กกx, kh—สูงᨣ20x20pxก๊ะคแม่กกkkต่ำ25x25px—คะ, ฅะฅแม่กกx, kh—ต่ำᨥ20x20pxฆะ,ฆแม่กกx, khk, ต่ำᨦ20x20pxงะงแม่กงngngต่ำ2. วรรคจ20x20pxจ๋ะจแม่กดj, ctสูง20x20pxส๋ะ, ฉ๋ะ,ฉ -s, ch—, —สูง21x21pxจ๊ะชแม่กดj, ctต่ำ34x34px—ซะซแม่กดstต่ำ20x20px, 20x20px, 25x25pxซะ, ชะ, ฌะ,ฌแม่กดs, cht, ต่ำ25x25pxญะ 
(เสียงนาสิก)ญแม่กนny, yn, ต่ำ3. วรรคฏ20x20pxระฏ๋ะฏ, ฎแม่กดttสูง27x27px, 29x29px , ระฐ๋ะฐแม่กดthtสูง22x22pxระฑะ, ด๊ะฎ, ฑ, ดแม่กดd, tht, กลาง20x20pxระฒะฒแม่กดthtต่ำ20x20pxระณะนแม่กนnnต่ำ4. วรรคต20x20pxต๋ะตแม่กดttสูง20x20pxถ๋ะถแม่กดthtสูง20x20pxต๊ะทแม่กดttต่ำ20x20pxธะธแม่กดthtต่ำ23x23pxนะนแม่กนnnต่ำ5. วรรคป20x20px , บ๋ะ บแม่กบbpกลางป๋ะ ป แม่กบppสูง24x24px –ป๋ะปแม่กบppสูง20x20pxผ๋ะผ -ph – –สูง27x27px –ฝ๋ะฝ -f – –สูง20x20px , ป๊ะพแม่กบppต่ำ25x25px –ฟะฟแม่กบfpต่ำ20x20pxภะภแม่กบphpต่ำ20x20px , มะมแม่กมmmต่ำ6. อวรรค20x20pxญะ 
(เสียงนาสิก)ยแม่เกยny, y –,  –ต่ำ25x25px –ยะ, อยะอย-y – –กลาง20x20px , ระ, ละ, ฮะร, ล, ฮแม่กนr, l, hn, , ต่ำ20x20px ,  ละลแม่กนlnต่ำ20x20pxวะวแม่เกอวwต่ำ20x20pxศ๋ะศแม่กดstสูง20x20pxษ๋ะษแม่กดstสูง20x20px ,  ส๋ะสแม่กดstสูง20x20pxหะห -h – –สูง28x28pxฬะฬแม่กนlnต่ำ20x20px, 20x20pxอ๋ะอ - – – –กลาง26x26px –ฮะฮ-h – –ต่ำ

 หมายเหตุ

thumb|350x350px|รูปพยัญชนะตัวเต็มเทียบพยัญชนะตัวเชิงของอักษรธรรมล้านนาตามแบบอักษร LN Tilok ซึ่งได้รับการจัดสร้างโดยมหาวิทยาลัยเชียงใหม่|center

 พยัญชนะกลุ่ม ห นำ 
อักษรต่ำบางตัว ได้แก่ ᨦ (ง) ᨶ (น) ᨾ (ม) ᨿ (ย) ᨬ (ญ) ᩁ (ร) ᩃ (ล) ᩅ (ว) จะไม่มีคู่อักษรสูงสำหรับผันเสียงวรรณยุกต์ได้ครบ อักษรเหล่านี้เรียกว่าอักษรต่ำเดี่ยว ดังนั้นเพื่อให้สามารถผันเสียงวรรณยุกต์ได้ครบ คู่อักษรสูงของอักษรเหล่านี้จะอยู่ในรูป ᩉ (ห) นำ โดยมีอักษรตัวตามอยู่ในรูปตัวเชิง ดังแสดงในตาราง  โดยสำหรับอักษร ᨬ (ญ) จะนิยมใช้รูป ᩉ᩠ᨿ (หย) แทน
อักษรชื่ออักษรการปริวรรตสัทอักษรไตรยางศ์คำอ่านสัทอักษรอักษรไทยอักษรละตินᩉ᩠ᨦหง๋ะหงngสูงᩉ᩠ᨶหน๋ะหนnสูงᩉ᩠ᨾหม๋ะหมmสูงᩉ᩠ᨿหญ๋ะ 
(เสียงนาสิก)หย, หญny, สูงᩉᩕหร๋ะ, หล๋ะ, ห๋ะ, , หรr, l, h, , สูงᩉᩖ, ᩉ᩠ᩃหล๋ะหลlสูงᩉ᩠ᩅหว๋ะหวwสูง

 หมายเหตุ

 พยัญชนะรูปพิเศษ 
อักษรชื่ออักษรหน่วยเสียงทางสัทอักษรหมายเหตุอักษรธรรมปริวรรตเป็นอักษรไทยปริวรรตเป็นอักษรละตินสัทอักษรᩓlae[lɛ̄ː]อักษร ᩃ (ล) เชื่อมกับรูปสระ ᩮ (เ) ซึ่งเขียนเป็นตัวยกไว้ด้านบน อักษร แล ยังมีรูปตัวเชิงด้วยคือ  จัดว่าเป็นอักขรวิธีพิเศษ สำหรับเขียนคำว่า  (ชะแล ย่อมาจาก เช่นนั้นแล)ᨶᩣ20pxᨶᩣนาnaa[nāː][nāː]อักษร ᨶ (น) เชื่อมกับรูปสระ ᩣ (า). จะสามารถเรียกอีกชื่อหนึ่งคือ นะหัวแตก (ᨶ ᩉᩫ᩠ᩅᩯᨲ᩠ᨠ) ก็ได้ᨬ᩠ᨬ30pxᨬᨬญะญะnya nya[ɲa᷇ʔ ɲa᷇ʔ][n.ɲ]อักษร ᨱ (ณ) เชื่อมกับ ᨬ (ญ) สำหรับแทนตัว ᨬ ซ้อนสองตัวᩔ30pxᩈᩈᩬᨦᩉᩬ᩶ᨦสะสองห้องsa song hong[sǎː sɔ̌ːŋ hɔ᷇ːŋ][t̚.s], [s̚.s]อักษร ᩈ (ส) สองตัวเชื่อมติดกันᩕ30pxᩁᩁᩰᩫ᩠ᨦ, ᩁᩅᩫ᩠ᨦระโรง, ระโฮง, ระวงrarong, rahong, rawong[la᷇.hōːŋ][r], [l], [ʰ]ระโรงจะใช้เป็นเป็นตัวเชิง  (ra) เพื่อควบกล้ำ ร เช่น  (ปฺร)  (พฺร) ในขณะที่รูปเชิงซึ่งเป็นตัวสะกดจะใช้ 

 พยัญชนะควบ 
อักษรธรรมล้านนามีพยัญชนะควบ 3 รูป คือ พยัญชนะควบตัวละ (ᩃ) พยัญชนะควบตัวระโรง (ᩕ) และ พยัญชนะควบตัววะ (ᩅ) โดยมีเพียงพยัญชนะควบตัววะเท่านั้นที่เป็นพยัญชนะควบแท้ ส่วนพยัญชนะควบตัวละ และควบตัวระโรง เป็นพยัญชนะควบไม่แท้ สาเหตุที่มีรูปพยัญชนะควบ 3 รูป (เหมือนภาษาไทย) แต่ในทางปฏิบัติแล้ว ได้เกิดการผันแปรของเสียงอ่านไปมากจนเหลือแต่เสียงควบ ว ที่ยังเป็นพยัญชนะควบแท้ ก็เนื่องด้วยว่าสิ่งเหล่านี้เป็นร่องรอยของเสียงพยัญชนะต้นควบกล้ำในภาษาไทตะวันตกเฉียงใต้ดั้งเดิม (ต่อมาได้วิวัฒนาการเป็นภาษาล้านนา, ไทย ฯลฯ) ซึ่งเป็นภาษาที่ใช้กันในดินแดนล้านนาและไทยในช่วงเวลาก่อน พ.ศ. 2000 และคาบเกี่ยวกับช่วงต้นของการประดิษฐ์อักษรธรรม

พยัญชนะต้นควบตัวละ
การเขียนพยัญชนะต้นควบตัวละ (ᩃ) จะใช้รูปตัวเชิงตัวละหน้อย (◌ᩖ) หรือรูปตัวละเสียบ  ซ้อนไว้ใต้พยัญชนะ อย่างไรก็ตาม ในภาษาล้านนาปัจจุบันนั้น พยัญชนะควบตัวละถือเป็นพยัญชนะควบไม่แท้ เพราะจะไม่ออกเสียงควบกล้ำ ล แต่อย่างใด โดยยังคงออกเสียงตามเสียงพยัญชนะต้นเช่นเดิม เสมือนไม่มีการควบ เช่น คำว่า ᨸᩖᩦ (ปลี) หรือ ᨸᩦ (ปี) ก็ล้วนแต่ออกเสียงว่า ปี๋ ทั้งคู่ 
อักษรชื่ออักษรปริวรรตเป็นอักษรไทยปริวรรตเป็นอักษรละตินสัทอักษรไตรยางศ์คำอ่านสัทอักษรแบบเน้นเสียงอ่านแบบเน้นนิรุกติᨠᩖᨠ᩠ᩃก๋ะกฺลkklสูงᨣᩖᨣ᩠ᩃก๊ะคฺลkklต่ำᨸᩖᨸ᩠ᩃป๋ะปฺลpplสูงᨹᩖᨹ᩠ᩃผ๋ะผฺลphphlสูงᨻᩖᨻ᩠ᩃป๊ะพฺลpplต่ำᨽᩖᨽ᩠ᩃภะภฺลphphlต่ำᨾᩖᨾ᩠ᩃมะมฺลmmlต่ำ

 พยัญชนะต้นควบระโรง (ระโฮง หรือ ระวง) 
การควบตัวระโรงเป็นรูปที่พิเศษที่ใช้เขียนการควบกล้ำด้วยตัว ᩁ (ร) ในทำนองเดียวกับอักขรวิธีของอักษรขอมไทย และอักษรเขมร ในขณะที่รูปเชิงซึ่งเป็นตัวสะกดจะใช้  โดยระโรงอาจเรียกได้หลายอย่าง ซึ่งจะเรียกว่า ระโฮง (ตามการอ่านแบบล้านนา) หรือ ระวง ก็ได้

พยัญชนะควบตัวระโรงถือเป็นพยัญชนะควบไม่แท้ การควบด้วยตัวระโรงนั้น แม้จะเทียบเคียงได้กับการควบพยัญชนะ ร ในภาษาไทย แต่ในภาษาล้านนานั้นไม่มีเสียง ร ดังนั้นการควบด้วยระโรงจึงไม่ใช่การควบเสียง ร อย่างที่ปรากฏในภาษาไทย ในทางตรงกันข้าม การควบด้วยระโรงจะมีกฎการผันเสียงโดยเฉพาะ สามารถแบ่งได้เป็นสองกลุ่มคือ กลุ่มที่เกิดการผันเสียง และกลุ่มที่ไม่เกิดการผันเสียง และในบางกรณีอาจมีการเติมหน่วยเสียง ล เข้าไปแทรกในทำนองเดียวกับอักษรนำด้วย เช่น ᨴᩕᩣ᩠ᨿ (ทฺราย; หมายถึงทะลายมะพร้าว) อาจออกเสียงเป็น ทาย หรือ ทะลาย ก็ได้ (ไม่ออกเสียงว่า ซาย แบบภาษาไทย) แต่กรณีเป็นการอักษร ทร ควบกล้ำแท้และอ่านแบบไทยแท้ก็อ่านได้เหมือนกัน เช่น ᨧᩢᩕᨶᩣ᩠ᨴ (อ่านว่า จัน-ทฺรา; หมายถึง ดวงจันทร์) ก็ออกเสียงเป็น จั๋น-ทา ได้

การเขียนคำยืมที่มาจากภาษาต่างประเทศ ที่มีเสียงควบ ร หรือ r ก็อาจอนุโลมให้ใช้การควบด้วยรูประโรงก็ได้ เช่น ฟรี หรือ free สามารถเขียนเป็น ᨼᩕᩦ โดยอาจออกเสียงเป็น ฟี หรือ ฟรี ตามการออกเสียงในภาษาดั้งเดิมก็ได้

 การควบระโรงแบบมีการผันเสียง 
ในกรณีที่พยัญชนะต้นมีเสียงอโฆษะสิถิล ได้แก่ เสียง ก (ᨠ, ᨣ); ต (ᨲ, ᨴ); ป (ᨷ, ᨻ) การควบด้วยระโรงจะทำให้เกิดการผันเสียงเป็นเสียงอโฆษะธนิต ได้แก่ เสียง ค, ท, พ ตามลำดับ อย่างไรก็ดี ในเอกสารโบราณอาจพบรูปที่มีการควบระโรงซ้ำซ้อนได้เช่นรูป ᨡᩕ (ขฺร) และ ᨹᩕ (ผฺร) หรือแม้แต่การควบ ปฺร ด้วยรูป ᨸᩕ  อย่างไรก็ดี มักถือว่าเป็นการเขียนที่ไม่ตรงกับหลักอักขรวิธี 
อักษรชื่ออักษรปริวรรตเป็นอักษรไทยปริวรรตเป็นอักษรละตินสัทอักษรไตรยางศ์คำอ่านสัทอักษรแบบเน้นเสียงอ่านแบบเน้นนิรุกติᨠᩕข๋ะ, ฃ๋ะ,กฺรkh, xkrสูงᨡᩕข๋ะ, ฃ๋ะ,ขฺรkh, xkhrสูงᨣᩕคะ, ฅะ,คฺรkh, xkhrต่ำᨲᩕถะหล๋ะตฺรthltrสูงถ๋ะthᨴᩕทะละทฺรthlthrต่ำทะthᨷᩕผ๋ะปฺรphprสูงᨹᩕผ๋ะผฺรphphrสูงᨻᩕพะพฺรphphrต่ำ

 การควบระโรงแบบไม่มีการผันเสียง 
ในกรณีที่พยัญชนะต้นมีเสียงอื่นนอกจากเสียงอโฆษะสิถิล จะไม่มีการผันเสียงพยัญชนะ แต่มักจะนิยมเติมหน่วยเสียง ล เข้าไปในทำนองเดียวกับอักษรนำ เช่น ᩈᩕᩦ (สฺรี) อ่านว่า สะ-หลี เป็นต้น (แต่ในหนังสือบางตำราอาจมีการเล่นคำ ในการอ่านว่า สะหลี โดยจะมีการเขียน ᩕᩈᩦ หลากหลายรูปแบบ เช่น ᩕᩈᩦ᩠ᩃ หรือ ᩕᩔᩦ᩠ᩃ ก็อ่านว่า สะ-หลี ได้เหมือนกัน แต่บางครั้งคำว่า ᩕᩈᩦ เดิมจะอ่านว่า สี แทน)
อักษรชื่ออักษรปริวรรตเป็นอักษรไทยปริวรรตเป็นอักษรละตินสัทอักษรไตรยางศ์คำอ่านสัทอักษรแบบเน้นเสียงอ่านแบบเน้นนิรุกติᨧᩕจะหล๋ะจฺรchl, jlchr, jrสูงจ๋ะch, jᨩᩕจะชฺรch, jchr, jrต่ำᨪᩕ ซะละซฺรslsrต่ำᩈᩕสะหล๋ะสฺรslsrสูงᩆᩕศะหล๋ะศฺรslsrสูง

พยัญชนะต้นควบตัววะ
พยัญชนะควบตัววะถือเป็นพยัญชนะควบแท้ เพียงหนึ่งเดียว
อักษรชื่ออักษรการปริวรรตสัทอักษรไตรยางศ์คำอ่านสัทอักษรอักษรไทยอักษรละตินᨠ᩠ᩅกว๋ะกวkwสูงᨡ᩠ᩅขว๋ะ, ฃว๋ะขวkhw, xwสูงᨢ᩠ᩅขว๋ะ, ฃว๋ะฃวkhw, xwสูงᨣ᩠ᩅกว๊ะควkwต่ำᨤ᩠ᩅควะ, ฅวะฅวkhw, xwต่ำᨦ᩠ᩅงวะงวngwต่ำᩉ᩠ᨦ᩠ᩅหฺงวะหฺงวngwสูงᨧ᩠ᩅจว๋ะจวjw, chwสูงᨩ᩠ᩅจว๊ะชวjw, chwต่ำᨪ᩠ᩅซวะซวswต่ำᨯ᩠ᩅดว๋ะดวdwกลางᨲ᩠ᩅตว๋ะตวtwสูงᨴ᩠ᩅตว๊ะทวthwต่ำᨶ᩠ᩅนวะนวnwต่ำᩀ᩠ᩅยว๋ะ, อฺยว๋ะอฺยวywกลางᨿ᩠ᩅญวะ (เสียงนาสิก)ยวnyw, yw, gnwต่ำᩉ᩠ᨿ᩠ᩅหฺญวะ (เสียงนาสิก)หฺยว, หฺญวnyw, yw, gnwสูงᩁ᩠ᩅลวะรวrw, lwต่ำᩃ᩠ᩅลวะลวlwต่ำᩈ᩠ᩅสว๋ะสวswสูงᩋ᩠ᩅอว๋ะอวʔwต่ำ

 สระ 
 สระลอย 
สระลอยคือรูปสระที่ออกเสียงได้ด้วยตัวเอง ไม่ต้องประสมกับพยัญชนะ สระลอยในอักษรธรรมล้านนามีใช้สำหรับเขียนภาษาบาลีสันสกฤตเป็นหลัก เว้นแต่รูปสระ   (เอา) ซึ่งเป็นรูปสระพิเศษแทนคำว่า เอา ซึ่งเป็นคำภาษาตระกูลไท ไม่ใช้กับคำภาษาบาลีสันสกฤต
อักษรธรรมคำอ่านการปริวรรตถอดเสียงสัทอักษรอักษรไทยอักษรละตินlink=https://incubator.wikimedia.org/wiki/File:Lanna_Letter_a.svg|40x40pxอ๋ะ/áʔ/อะalink=https://incubator.wikimedia.org/wiki/File:Lanna_letter_aa.svg|40x40pxอา/āː/อาaalink=https://incubator.wikimedia.org/wiki/File:Lanna_letter_i.svg|40x40pxอิ๋/íʔ/อิilink=https://incubator.wikimedia.org/wiki/File:Lanna_letter_ii.svg|40x40pxอี/īː/อีiilink=https://incubator.wikimedia.org/wiki/File:Lanna_letter_u.svg|40x40pxอุ๋/úʔ/อุulink=https://incubator.wikimedia.org/wiki/File:Lanna_letter_uu.svg|40x40pxอู/ūː/อูuulink=https://incubator.wikimedia.org/wiki/File:Lanna_letter_e.svg|40x40pxเอ/ēː/เอelink=https://incubator.wikimedia.org/wiki/File:Lanna_letter_o.svg|40x40pxโอ/ōː/โอolink=https://incubator.wikimedia.org/wiki/File:Lanna_letter_rue.svg|40x40pxลิ, ลึ, 
ลือ, เลอ/li/, /lɯ̄ː/, 
/lɯ᷇ʔ/, /lɤː/ฤ, ฤๅ, รึ, 
รือ, ริ, เรอrue, ruue, 
ri, roelink=https://incubator.wikimedia.org/wiki/File:Lanna_letter_lue.svg|40x40pxฦ, ฦๅ, ลึ, 
ลือ, ลิ, เลอlue, luue, 
li, loelink=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lanna_aau.jpg|40x40pxเอา/aw/เอาaw, au, ao
 หมายเหตุ

 สระจม 
เป็นสระที่ไม่สามารถออกเสียงได้ด้วยตัวเอง ต้องนำไปผสมกับพยัญชนะก่อนจึงจะสามารถออกเสียงได้ การเรียกชื่อสระจมจะเรียกชื่อคล้ายสระในอักษรไทยทุกประการ แต่ในอักษรธรรมจะเรียกโดยขึ้นต้นด้วยคำว่าไม้ เช่นว่า ไม้ก๋ะ ไม้ก๋า ไม้กิ ไม้กี๋ ฯลฯ

สระเสียงสั้น(ใช้กับพยัญชนะ ᨠ)สระเสียงยาว(ใช้กับพยัญชนะ ᨠ)สระ ไม่มีตัวสะกดมีตัวสะกด (ᨦ)สระไม่มีตัวสะกดมีตัวสะกด (ᨦ)สระเดี่ยวอะ /a/ , อา /aː/อิ /i/ อี /iː/อึ /ɯ/ , , อื /ɯː/อุ /u/ , อู /uː/, เอะ /e/, , เอ /eː/แอะ /ɛ/, , แอ /ɛː/โอะ /o/ โอ /oː/,  ,, เอาะ /ɔ/, ออ /ɔː/, , เออะ /ɤ/, เออ /ɤː/สระเสียงควบเอียะ /iaʔ/, เอีย /ia/เอือะ /ɯaʔ/, เอือ /ɯa/, อัวะ /uaʔ/, อัว /ua/, สระเสียงควบตามหลักสัทศาสตร์เอา /aw/,  ,, ,  -อาว /aːw/ᨠᩣ᩠ᩅ -อิว /iw/ᨠᩥ᩠ᩅ -เอ็ว /ew/ᨠᩮ᩠ᩅᩡ, ᨠᩮᩢ᩠ᩅ -เอว /eːw/ᨠᩮ᩠ᩅ, ᨠ᩠ᨿᩅ, ᨠ᩠ᨿᩴ -แอ็ว /ɛw/ᨠᩯ᩠ᩅᩡ, ᨠᩯᩢ᩠ᩅ -แอว /ɛːw/ᨠᩯ᩠ᩅ -เอียว /iaw/ ᨠ᩠ᨿᩅ, ᨠ᩠ᨿᩴ -ไอ /aj/, , , , ,  -อาย /aːj/ ᨠᩣ᩠ᨿ -อึย /ɯj/ᨠᩧ᩠ᨿ, ᨠᩨ᩠ᨿᩡ -อืย /ɯːj/ᨠᩨ᩠ᨿ -อุย /uj/ᨠᩩ᩠ᨿ -อูย /uːj/ᨠᩪ᩠ᨿ -โอย /oːj/ᨠᩰᩫ᩠ᨿ, ᨠ᩠ᩅ᩠ᨿ -อ็อย/ɔj/ᨠᩬ᩠ᨿᩡ, ᨠᩬᩢ᩠ᨿ -ออย /ɔːj/,  -เอย /ɤːj/ᨠᩮᩥ᩠ᨿ, ᨠᩮᩬᩥ᩠ᨿ, ᨠᩮᩬᩨ᩠ᨿ -อวย /uaj/ᨠ᩠ᩅ᩠ᨿ -เอือย /ɯaj/ᨠᩮᩬᩥ᩠ᨿ, ᨠᩮᩬᩨ᩠ᨿ -สระรูปพิเศษอํ /aŋ/,  —อำ /am/— หมายเหตุ

 สระพิเศษสำหรับภาษาสันสกฤต 
อักษรธรรมล้านนานั้นแต่หนเดิมได้ถูกประดิษฐ์ขึ้นเพื่อใช้เขียนภาษาบาลีก่อนเป็นเบื้องแรก ดังนั้นจึงใช้เขียนภาษาบาลีได้อย่างราบรื่น แต่ทว่าการณ์มิได้เป็นเช่นนั้นสำหรับภาษาสันสกฤต เนื่องจากการใช้อักษรธรรมเขียนภาษาสันสกฤตนั้นได้เกิดขึ้นในสมัยหลัง และแม้โดยพื้นฐานแล้วภาษาสันสกฤตจะใกล้เคียงกับภาษาบาลีมาก แต่ก็มีเสียงสระที่เพิ่มขึ้นมาคือ สระไอ และ สระเอา เพื่อให้สามารถเขียนภาษาสันสกฤตได้ จึงมีการดัดแปลงไม้แก๋ (รูปสระแอ) สำหรับใช้แทนเสียง สระไอ และ สระเอา ในภาษาสันสกฤต  ดังตารางด้านล่าง จากหลักฐานจะพบเพียงรูปสระจมของสระทั้งสองนี้เท่านั้น ไม่พบรูปสระลอย และรูปสระ  ᩐᩣ ก็จะไม่นำไปใช้กับภาษาสันสฤต นอกจากนี้ยังมีการประดิษฐ์รูปสระจมของตัว ฤ ขึ้นใช้สำหรับภาษาสันสกฤตด้วย โดยอักขระนี้อาจมีรูปลักษณ์คล้ายหางป๊ะ (◌ᩛ) หรือเขียนเป็นตัว ᩂ อยู่ใต้พยัญชนะ 
สระรูปสระจม 
(จำลองการสะกดด้วยตัว ᨠ)ไอ /ai/เอา /au/ฤ /ṛ/

 วรรณยุกต์ 

 รูปวรรณยุกต์ 
อักษรธรรมล้านนามีรูปวรรณยุกต์หลัก ๆ คือไม้เหยาะ  และไม้ขอจ๊าง  ซึ่งเทียบเท่ากับไม้เอกและไม้โทของอักษรไทย โดยไม่มีรูปที่เทียบเท่าไม้ตรีและจัตวา ทำให้การผันเสียงวรรณยุกต์มีระบบที่แตกต่างจากภาษาไทยมาตรฐานค่อนข้างมาก เนื่องจากภาษาล้านนามีเสียงวรรณยุกต์ถึง 6 เสียง แต่ในการเขียน จะผันเสียงโดยใช้รูปวรรณยุกต์เพียงสองรูปเท่านั้น ขณะที่ภาษาไทยมาตรฐานมีเสียงวรรณยุกต์ 5 เสียง แต่ก็มีการประดิษฐ์รูปวรรณยุกต์ให้ใช้ได้ครบทุกเสียง อนึ่ง ในภาษาไทเขิน ก็ได้มีความพยายามในการประดิษฐ์รูปวรรณยุกต์เพิ่มเติมอีก 3 รูป คือ ไม้ก๋อเหนือ  ไม้สองเหนือ  และไม้สามเหนือ (ᨾᩱ᩶ᩈᩣ᩠ᨾᩮᩉᩬ᩠ᨶᩥᩋ) สำหรับใช้กับกลุ่มอักษรกลาง ᩋ (อ) ᨷ (บ) ᨯ (ด) ᩀ (อย) อย่างไรก็ตาม รูปวรรณยุกต์ที่ประดิษฐ์ขึ้นใหม่นี้ ยังจำกัดใช้เฉพาะในภาษาไทเขินแบบเชียงตุง ซึ่งมีการออกเสียงวรรณยุกต์ต่างจากภาษาล้านนาที่ใช้ในภาคเหนือของไทย ทั้งยังมีรูปแบบการใช้ที่สับสนและไม่เป็นระบบมากนัก จึงไม่เป็นที่นิยมใช้กันอย่างแพร่หลายนัก
รูปวรรณยุกต์ชื่อเรียก หมายเหตุชื่อภาษาล้านนาถอดเสียงสัทอักษรlink=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lanna-tone1.png|frameless|30x30pxเทียบได้กับไม้เอกlink=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lanna-tone2.png|frameless|40x40pxเทียบได้กับไม้โท30x30pxเป็นรูปไม้หันอากาศ แต่สามารถใช้เป็นรูปไม้โทได้เช่นกัน และมักพบใช้ปะปนกันได้โดยทั่วไป รวมถึงการเขียนสะกดด้วย ก จะเรียกว่า ไม้กัก (ᩲᨾ᩶ᨠᩢ᩠ᨠ)link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lanna_Khuen_tone_3.svg|40x40pxไม้ก๋อเหนือ/máj.kɔ̌.nɯa̯/ประดิษฐ์ขึ้นใช้กับภาษาไทเขิน, รูปร่างเหมือนไม้ก๋อ (สระออ)  ใช้สำหรับบังคับเสียงวรรณยุกต์อักษรกลาง แต่การใช้ยังลักลั่นอยู่มาก เนื่องจากบางตำราถือว่าใช้สำหรับเสียงวรรณยุกต์สามัญ แต่บางตำราก็ว่าให้ใช้สำหรับวรรณยุกต์ที่ใกล้เคียงกับเสียงตรีในภาษาไทยมาตรฐาน link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lanna_Khuen_tone_4.svg|40x40pxไม้สองเหนือ/máj.sɔ̌ːŋ.nɯa̯/ประดิษฐ์ขึ้นใช้กับภาษาไทเขิน, รูปร่างเหมือนเลขสอง  ใช้สำหรับเสียงวรรณยุกต์จัตวาของอักษรกลาง เพื่อป้องกันความสับสนในการออกเสียงlink=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lanna_Khuen_tone_5.svg|40x40pxไม้สามเหนือ/máj.sǎːm.nɯa̯/ประดิษฐ์ขึ้นใช้กับภาษาไทเขิน, รูปร่างเหมือนเลขสาม  ใช้สำหรับเสียงวรรณยุกต์ของอักษรกลาง ซึ่งมีเสียงใกล้เคียงกับเสียโทในภาษาไทยมาตรฐาน๋link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lanna_Lao_tone_4.svg|40x40px -– -ยืมจากอักษรไทยรูปไม้จัตวา สำหรับใช้ในภาษาไทเขิน เทียบได้กับไม้สองเหนือ้link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lanna_Khuen_tone_2.svg|40x40px -– -ยืมจากอักษรไทยรูปไม้โท สำหรับใช้ในภาษาไทเขิน เทียบได้กับไม้สามเหนือ

 การผันวรรณยุกต์ 
คำเมืองสำเนียงเชียงใหม่มีวรรณยุกต์ 6 เสียง โดยพื้นฐานจะใกล้เคียงกับภาษาไทยมาตรฐานคือมีเสียง 5 เสียง ได้แก่ สามัญ เอก โท ตรี และ จัตตา แต่มีเสียงครึ่งโทครึ่งตรีเพิ่มมาอีกหนึ่งเสียง ซึ่งในวงวิชาการมักเรียกว่า เสียงโทพิเศษ วรรณยุกต์สำเนียงเชียงใหม่มีระดับเสียงที่ค่อนข้างใกล้เคียงกับเสียงวรรณยุกต์ของภาษาไทยมาตรฐาน แต่สำเนียงในถิ่นอื่นอาจจะมีความแตกต่างไปจากภาษาไทยมาตรฐานได้มาก และอาจจะมีเสียงวรรณยุกต์มากถึง 8 เสียง
+เสียงวรรณยุกต์ภาษาไทยมาตรฐานเทียบภาษาล้านนาสำเนียงเชียงใหม่วรรณยุกต์ภาษาไทยมาตรฐานภาษาล้านนาสำเนียงเชียงใหม่สามัญ33 or ˧˧33 or ˧˧เอก21 or ˨˩21 or ˨˩โท43 or ˦˧42 or ˦˨โทพิเศษ–44ʔ or ˦˦ʔตรี44 or ˦˦45 or ˦˥จัตวา323 or ˧˨˧24 or ˨˦

อักษรธรรมล้านนาแบ่งเป็นระบบไตรยางศ์สำหรับผันวรรณยุกต์ได้เช่นเดียวกับอักษรไทย แต่ก็มีความแตกต่างค่อนข้างมาก เนื่องจากอักษรธรรมมีรูปวรรณยุกต์เพียง 2 รูป คือ ไม้เหยาะ (เทียบเท่าไม้เอก) และ ไม้ขอจ๊าง (เทียบเท่าไม้โท) แต่ต้องผันเสียงถึง 6 เสียง อีกทั้งพยัญชนะหลายตัวก็ออกเสียงต่างจากอักษรไทย ดังนั้นในการผันวรรณยุกต์ดัวยอักษรธรรม จะเป็นการผันในลักษณะที่ผันอักษรต่ำคู่ไปกับอักษรสูงให้ครบ 6 เสียง และในส่วนของอักษรต่ำเดียว ก็จะมีรูป ᩉ (ห) นำ สำหรับเป็นคู่อักษรสูงเช่นเดียวกับอักษรไทย อย่างไรก็ดีเสียงพยัญชนะของอักษรธรรมจะต่างจากอักษรภาษาไทย เช่น รูป ᨠ (ก) กับ ᨣ (ค) มีเสียง ก เหมือนกัน และจะใช้ผันเป็นเสียง ก คู่กันจนครบ 6 เสียง คือ ᨣᩤ ᨠ᩵ᩣ ᨣ᩵ᩤ ᨠ᩶ᩣ ᨣ᩶ᩤ ᨠᩣ ดังนั้น คู่ของอักษรที่จะใช้ผันวรรณยุกต์คู่กันจะแตกต่างจากอักษรไทย ซึ่งจะได้แสดงไว้ในตารางข้างล่างนี้
+คู่อักษรสูงและอักษรต่ำที่ใช้ในการผันเสียงวรรณยุกต์ด้วยอักษรธรรมล้านนาเสียงตามสัทอักษรอักษรธรรมอักษรไทย (เทียบเคียง)อักษรสูงอักษรต่ำอักษรสูงอักษรต่ำก (อักษรกลาง)ข, ฃค, ฅหงงจ (อักษรกลาง)ส, ศ, ษซหญ (เสียงนาสิก)ญ (เสียงนาสิก)ต, ฏ (อักษรกลาง)ถ, ฐท, ฒ, ธหนน ป (อักษรกลาง)ผพ, ภฝฟหมมหรรหลล, ฬหฮหวว

 Notes

อย่างไรก็ตาม อักษรกลาง ได้แก่ ᩋ (อ) ᨷ (บ) ᨯ (ด) ᩀ (อย) ไม่มีคู่สำหรับผันให้ครบ 6 เสียง ดังนั้นจึงอนุโลมให้รูปวรรณยุกต์เดียวใช้ผันได้หลายเสียง เช่น ᩋᩩ᩠ᨿ (อุย) สามารถออกเสียงเป็น อุย หรือ อุ๋ย ก็ได้ ขึ้นอยู่กับปริบท อนึ่งในภาษาไทเขิน ได้มีการประดิษฐ์รูปวรรณยุกต์เพิ่มอีก 3 ตัวสำหรับอักษรกลาง คือ ไม้ก๋อเหนือ  ไม้สองเหนือ  และ ไม้สามเหนือ  เพื่อให้สามารถผันเสียงได้ครบ 6 เสียง แต่อย่างไรก็ดี วรรณยุกต์ที่ประดิษฐ์ใช้ใหม่นี้ไม่ได้ใช้กันอย่างแพร่หลาย และการใช้ยังไม่เป็นระเบียบแบบแผนมากนัก เนื่องจากภาษาไทเขินเองก็มีหลายสำเนียง และมีเสียงวรรณยุกต์ที่ต่างจากคำเมืองพอสมควร

การผันวรรณยุกต์ยังต้องคำนึงถึงมาตราตัวสะกด กับคำเป็นคำตาย อีกด้วย คำเป็น คือคำที่มีมาตราตัวสะกด แม่กม แม่กง แม่กน แม่เกย เแม่กอว และ แม่ ก กา (เฉพาะสระเสียงยาว) และ คำตาย คือ คำที่มีมาตราตัวสะกด แม่กก แม่กบ แม่กด และแม่ ก กา (เฉพาะสระเสียงสั้น) ซึ่งเมื่อรวมกับไตรยางศ์แล้ว ก็สามารถสร้างตารางการผันวรรณยุกต์แบบสมบูรณ์ได้ดังตารางข้างล่างนี้ โดยในแง่ของสัญลักษณ์แทนวรรณยุกต์ กำหนดให้ช่องสีเหลือง เป็นรูปไม้เหยาะ, ช่องสีส้ม เป็นรูปไม้ขอจ๊าง, และช่องสีฟ้า ไม่มีรูปวรรณยุกต์ นอกจากนี้ อักษรสูงกับอักษรต่ำจะเรียงแถวไว้คู่กันเพื่อให้เห็นลักษณะการผันแบบคู่อักษรสูงอักษรต่ำที่สลับกันไปมา

อนึ่ง ในส่วนของการผันคำตายนั้น มีลักษณะที่ค่อนข้างเฉพาะ และนักภาษาศาสตร์บางท่านก็อาจะถือว่าเป็นระบบการผันเสียงวรรณยุกต์ที่แยกออกอีกระบบต่างหาก

มาตราตัวสะกดเสียงสระไตรยางศ์ระดับเสียงวรรณยุกต์ (สำเนียงเชียงใหม่)สามัญเอกโทโทพิเศษตรีจัตวาคำเป็น
แม่กม, แม่กง, แม่กน, แม่เกย, แม่เกอว, และ แม่ ก กา (เฉพาะสระเสียงยาว)สระเสียงยาว และ สระเสียงสั้นต่ำ /ตา/"ทา" /ต้า/"ท่า" /ต๊า/"ท้า"สูง/ต่าง/"ต่าง" /ต้าน*/"ต้าน"  
/ต๋า/"ตา" กลาง/อุย/"ขนอ่อน" /อุ่ย/"โปรย" /อุ้ยหุ้ย/"สีเขียวปี๋" 
/อุ้ย*/"โคนขา"  
/อุ๊ย/"พ่ออุ๊ย, แม่อุ๊ย" /อุ๋ย/"หน้าอก" คำตาย
แม่กก, แม่กบ, แม่กด, และ แม่ ก กา (เฉพาะสระเสียงสั้น)สระเสียงยาวต่ำ 
/ต้าก/"ทาก" /โน๊ด/ 

"โน้ต" สูง/ตาก/"ตาก"กลาง/ดาบ/"ดาบ"/อู้ด/"บวม"/อ๊อบ/"คอขวด"สระเสียงสั้นต่ำ/ตั๊ก/"ทัก"สูง/ตั๋บ/"ตับ"กลาง/อุ๊ก/"บ่ม"/ดั๋บ/"ดับ"
 Notes

ตัวเลข
อักษรธรรมมีตัวเลขสองชุด ชุดแรกคือ "เลขในธรรม" นิยมใช้กับงานเขียนเรื่องทางธรรมะหรืองานเขียนภาษาบาลี อีกชุดคือ "เลขโหรา" ซึ่งนิยมใช้ในงานเขียนเรื่องทางโลกย์ เช่น ตำราโหร เลขยันต์ วรรณกรรม ฯลฯ แต่เดิมนั้นจะใช้เป็นเลขในธรรมอย่างเดียว แต่เมื่ออาณาจักรล้านนาได้ถูกเป็นเมืองประเทศราชในอาณาจักรพม่า (หรือ อาณาจักรม่าน) จึงทำให้ใช้เลขโหราเป็นเลขที่นิยมใช้โดยทั่วไป และเลขในธรรมก็จะเป็นเลขที่นิยมใช้ในเรื่องทางธรรมรวมถึงภาษาบาลี โดยเลขในธรรมจะมีลักษณะคล้ายตัวเลขลาว ส่วนเลขโหรามีลักษณะคล้ายกับตัวเลขพม่า นอกจากนี้ในปัจจุบันเมื่อใช้ภาษาไทยกลางเป็นภาษาหลัก จึงทำให้ใช้ตัวเลขไทยซึ่งคล้ายกับตัวเลขเขมรมาใช้แทนในปัจจุบัน

เลขอารบิก 0  1  2  3  4 5  6  7  8  9เลขโหรา                   เลขในธรรม                   เลขไทย ๐  ๑  ๒  ๓  ๔  ๕  ๖  ๗  ๘  ๙เลขลาว ໐  ໑  ໒  ໓  ໔  ໕  ໖  ໗  ໘  ໙เลขพม่า                   เลขเขมร                   

 เครื่องหมายวรรคตอน 
อักษรธรรมมีเครื่องหมายวรรคตอนคล้ายอักษรไทย เช่น ไม้ซ้ำคำ (᩻) (มีลักษณะคล้ายกับ ) ทำหน้าที่เหมือนไม้ยมก เช่นหากจะเขียนคำว่า ต่างๆ นาๆ จะเขียนว่า ᨲ᩵ᩣ᩠ᨦ᩻ ᨶᩣ᩻ เป็นต้น

 อักขระวิธีพิเศษ 
อักขระวิธีพิเศษ คือการสะกดคำโดยใช้รูปพิเศษที่ไม่ตรงกับหลักอักขรวิธี โดยส่วนมากมักเป็นไปในลักษณะของการสะกดคำแบบย่อ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการใช้รูปตัวเชิงซึ่งไม่ตรงกับอักขรวิธีปกติ มักมีจุดประสงค์เพื่อประหยัดเวลาในการเขียนคำที่ใช้บ่อย และมักจะพบคำประเภทนี้ได้ทั่วไปในงานเขียนด้วยอักษรธรรมล้านนา ตัวอย่างที่พบบ่อยเช่นคำว่า ᨧᩢ᩠ᨠ (จัก) ซึ่งมักจะย่อเป็น ᨧᩢ (จั) ทั้งนี้ ในบางครั้งอาจมีการประดิษฐ์สัญลักษณ์พิเศษขึ้นมาแทนคำ เช่น สัญลักษณ์ ᪠ (เวียง) แทนคำว่า เวียง หรือ เมือง โดยตัวอย่างของอักขระวิธีพิเศษ จะแสดงไว้ในตารางดังนี้

+ตัวอย่างคำที่สะกดด้วยอักขรวิธีพิเศษอักขรวิธีพิเศษอักขรวิธีปกติปริวรรตอักษรไทยความหมายᨧᩢ,ᨧᩢᩡᨧᩢ᩠ᨠจักจะᨣᩴᩝᨣᩴ᩵ᨷᩴ᩵ค็บ่ก็ไม่ᨣ᩠ᨯᩦᨣᩴ᩵ᨯᩦค็ดีก็ดีᨷ᩠ᨯᩦᨷᩴ᩵ᨯᩦบ่ดีไม่ดีᩓ᩠ᩅᩃᩯ᩠ᩅ᩶แล้วแล้วᨻᩱ᩠ᨾᩣᨻᩱᨾᩣไพมาไปมา᪠ᩅ᩠ᨿᨦเวียงเวียง᪭ᩣᨩ᩶ᩣ᩠ᨦช้างช้าง᪒᪂ᨡᩮᩢ᩶ᩣᨡᩬᨦᨦᩮᩥ᩠ᨶᨤᩣᩴเข้าของเงินฅำทรัพย์สินเงินทองᨡᨲᨯᨾᨡᩮᩢ᩶ᩣᨲᩬᨠᨯᩬᨠᨾᩱ᩶เข้าตอกดอกไม้ข้าวตอกดอกไม้ᩁᩧ,ᩁᩨᩋᩢ᩠ᨶᩅ᩵ᩤอันว่าหรือว่า,เป็นอันว่าᨴᩢᩗᩣ᩠ᨿ ,ᨴᩴ᩠ᩃᩣ᩠ᨿ,ᨴ᩠ᩃᩘᩣ᩠ᨿᨴᩢ᩠ᨦᩉᩖᩣ᩠ᨿ,ᨴᩢ᩠ᨦᩉ᩠ᩃᩣ᩠ᨿทังลายทั้งหลายᩁᩂᩁᩨฤๅฤๅ,หรือᩁᩂᨠ᩠ᩇ᩺ᩂᨠ᩠ᩇ᩺ฤกษ์ฤกษ์ᩕᨯᩪᩣ ,ᨯᩪᩕᨠᩣᨯᩪᩁᩣ ,ᨯᩪᨠᩣดูรา ,ดูกราดูก่อนᩕᨠ᩠ᨴᩣᩴᩕᨠᨴᩣᩴขะทำกระทำᨷᩴ᩵ᩜᩣᨷᩴ᩵ᨾᩣบ่มาไม่มา᪢ᩈ᩠ᩅᩢᩁ᩠ᨣ᩺สวันค์สวรรค์ᩕᨷ᩠ᨿᩣᨹ᩠ᨿᩣผญาผญา,ปัญญาᩓ᩠ᨶᩣᩯᩃᨶᩣแลนาแลนา (แหละนะ)ᩕᨻᨵᨾ᩠ᨾᩮᨴᩈ᩠ᨶ᩻ᩣ,ᩕᨻᨵᨾ᩠ᨾᩮᨴᩔ᩠ᨶᩣᩕᨻᨵᩢᨾ᩠ᨾᩮᨴᩈᨶᩣ,ᩕᨻᨵᩢᨾ᩠ᨾᩮᨴᩔᨶᩣพระธัมมเทสนาพระธรรมเทศนาᨾᩢ᩠᩵ᩅᩣᨾᩢ᩠ᨠᩅ᩵ᩤมักว่ามักจะว่าᨧᩢ᩠᩵ᩅᩣᨧᩢ᩠ᨠᩅ᩵ᩤจักว่าจะว่าᨽ᩠ᨿᩢᩕᨶᩣ᩠ᨲ᩠ᨿᨽᨿᩢ᩠ᨶᩕᨲᩣ᩠ᨿภยันตรายภยันตราย (ภัยอันตราย)ᩋᨶᩕ᩠ᨲᩣ᩠ᨿᩋᩢ᩠ᨶᩕᨲᩣ᩠ᨿอันตรายอันตรายᩈᩣᩈ᩠᩻ᨶᩣᩈᩣᩈᨶᩣสาสนาศาสนาᨯᩦᩖ ,ᨯᩦ᩠ᩃᨯᩦᩉᩖᩦ ,ᨯᩦᩉᩦ᩠ᩃดีหลีดีมากᨣᩨ᩠᩵ᩅᩣᨤᩨᩅ᩵ᩣคืว่าคือว่าᨧᩢ᩠ᨾᩣᨧᩢ᩠ᨠᨾᩣจักมาจะมาᨩᩨ᩠᩵ᩅᩣᨩᩨ᩵ᩅ᩵ᩤชื่ว่าชื่อว่าᨷᩦᩜ ,ᨷᩦ᩠ᨾᨷᩴ᩵ᨾᩦบ่มีไม่มีᩕᩈᩦ᩠ᩃ ,ᩕᩔᩦ᩠ᩃᩕᩈᩦสลีศรี (ต้นโพธิ์ ,ต้นพระศรีมหาโพธิ์)(ต้นสรีมหาโพธิ์ "แบบล้านนาเรียก")

 หมายเหตุ

ทั้งนี้สามารถดูเพิ่มเติมได้ เนื่องจากคำอักขรวิธิพิเศษมักเขียนแล้วจะอ่านยาก เนื่องจากเป็นคำเฉพาะตัวhttp://www.maekhu.go.th/img_update/download/44_398_Test-003.pdf

สิ่งที่ต้องรู้เพิ่มเติม
ในการเขียนคำว่า พระ ในภาษาล้านนามีข้อจำกัดความด้วย ถ้าจะเขียนตัวอักษร ᩕᨻ จะใช้เฉพาะพระพุทธเจ้า พระมหากษัตริย์ พระธาตุ ฯลฯ รวมถึงพระสงฆ์ที่ดำรงสมณศักดิ์พระครูสัญญาบัตรที่มีราชทินนามขึ้นไป แต่ว่าพระสงฆ์ทั่วไป เช่น พระมหา พระภิกษุที่ดำรงสมณศักดิ์ที่เป็นพระครูสัญญาบัตรลงมาหรือไม่ได้ดำรงสมณศักดิ์ จะใช้ ᨽᩁᩡ หรือ ᨽᩡ แทน

 ผังยูนิโคด 

อักษรธรรมล้านนาได้รับการบรรจุลงในยูนิโคดตั้งแต่รุ่น 5.2 ดังนั้นจึงสามารถใช้อักษรธรรมล้านนาในคอมพิวเตอร์ได้โดยที่ไม่ต้องอาศัยช่วงรหัสของอักษรอื่นดังเช่นที่เคยทำกันในอดีตอีกต่อไป

ผังยูนิโคดสำหรับอักษรธรรมล้านนาอยู่ในช่วง U+1A20–U+1AAF:

 ฟอนต์ 
thumb|ฟอนต์ Lanna Alif กับ Lanna Unicode UI|168x168px

ในปัจจุบันนี้ โปรแกรมสำหรับทำงานเอกสารที่สำคัญเช่น ไมโครซอฟท์ วินโดวส์ และไมโครซอฟท์ ออฟฟิศ ยังรองรับระบบการป้อนอักษรธรรมแบบยูนิโค้ดได้อย่างไม่สมบูรณ์ ทำให้เกิดการใช้งานฟอนต์อักษรธรรมแบบนอกระบบยูนิโคด (non-Unicode) อย่างแพร่หลาย ฟอนต์อักษรธรรมที่เผยแพร่โดยสำนักงานราชบัณฑิตยสภาและมหาวิทยาลัยเชียงใหม่เองก็เป็นฟอนต์นอกระบบยูนิโคด ทั้งนี้ก็เพื่อแก้ปัญหาการไม่รองรับของโปรแกรมต่าง ๆ ดั้งที่กล่าวมา และเพื่อให้ฟอนต์สามารถแสดงผลข้อความอักษรธรรมจากบันทึกโบราณได้ โดยบันทึกเหล่านี้มักประกอบด้วยอักษรพิเศษและสัญลักษณ์ที่ช่วงรหัสยูนิโคดของอักษรไทธรรม (Tai Tham) ยังไม่รองรับ  ฟอนต์อักษรธรรมนอกระบบยูนิโคดมักใช้ช่วงรหัสยูนิโคดของอักษรไทยและอักษรละตินประสมกันสำหรับแสดงผล เพื่อแก้ปัญหาการไม่รองรับอักษรธรรมในระบบไมโครซอฟท์ออฟฟิศ อย่างไรก็ตาม ฟอนต์เหล่านี้อาจมีปัญหาในการแสดงผลบนเว็บเบราว์เซอร์หรือคอมพิวเตอร์ที่ไม่รองรับฟอนต์ดังกล่าว โดยอาจเกิดปัญหาการแสดงผลเป็นภาษาต่างดาวได้

ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา มีการพัฒนาฟอนต์อักษรธรรมแบบยูนิโคดขึ้นอย่างแพร่หลายเพื่อใช้สำหรับแสดงผลบนเว็บไซต์และเพื่อการสื่อสารผ่านสมาร์ทโฟน โดยฟอนต์ Noto Sans Tai Tham ซึ่งจัดทำโดยกูเกิล ได้กลายเป็นฟอนต์เริ่มต้นสำหรับแสดงผลอักษรธรรมในระบบแมคโอเอสและไอโอเอส กระนั้น ฟอนต์ดังกล่าวในรุ่นปัจจุบันยังคงมีปัญหา กล่าวคือยังแสดงผลอักษรธรรมล้านนาได้ไม่ถูกต้อง และมีรูปทรงที่อ่านยาก

รายการฟอนต์อักษรธรรมที่ได้เผยแพร่ต่อสาธารณะแล้ว ได้จัดรวบรวมไว้ในตารางข้างล่างนี้

ชื่อฟอนต์ระบบการป้อนรูปลักษณะอักษรตระกูลฟอนต์ผู้จัดสร้างยูนิโคดนอกระบบยูนิโคดA Tai Tham KH New V3ไทเขินไม่มีเชิงArloka Tai Tham Unicode groupA Tai Tham LNล้านนามีเชิงArlokaChiangsaen Alifล้านนาไม่มีเชิงAlif SilapachaiCR Insom Lannaล้านนามีเชิงWorawut ThanawatanawanichHariphunchaiล้านนามีเชิงTragerStudio, Richard WordinghamKotthabunลาวมีเชิงTheppitak Karoonboonyanan Tai Tham Unicode groupLanna Alifล้านนาไม่มีเชิงAlif SilapachaiLamphunล้านนามีเชิงRichard WordinghamLN Mon Saenไทเขินมีเชิงมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (page link), Pichai SaengboonLN Tilokล้านนามีเชิงมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (page link), Pichai SaengboonLN Wat Indaไทเขินมีเชิงมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (page link), Pichai SaengboonNoto Sans Tai Thamไทเขินไม่มีเชิงGoogle FontsPali-KotthabunลาวมีเชิงWorawut Thanawatanawanich, Theppitak KaroonboonyananPali-Tilokล้านนามีเชิงWorawut Thanawatanawanich, Pichai SaengboonPayap Lannaล้านนามีเชิงSIL InternationalRST-ISANลาวมีเชิงสำนักงานราชบัณฑิตยสภา (page link)RST-LANNAล้านนามีเชิงสำนักงานราชบัณฑิตยสภา (page link)Tai Tham BXLไทลื้อมีเชิงTai Tham Unicode groupTai Tham KammattanaไทเขินมีเชิงTai Tham Unicode groupTai Tham Kasemล้านนามีเชิงTai Tham Unicode groupTai Tham Kruba Prommaล้านนามีเชิงTai Tham Unicode groupTai Tham Nang KhamไทเขินมีเชิงTai Tham Unicode groupTai Tham Sripanyawutล้านนามีเชิงTai Tham Unicode groupTai Tham Thatdaokhamไทลื้อมีเชิงTai Tham Unicode groupVS Tham LanxangลาวมีเชิงWorawut Thanawatanawanich

 หมายเหตุ