# ระนาด
ระนาด เป็นเครื่องดนตรีไทยชนิดหนึ่งจัดเป็นเครื่องดนตรีชนิดเครื่องตีที่ดัดแปลงมาจากกรับ มี 6 ชนิด เช่น ระนาดเอกไม้ ระนาดเอกเหล็ก ระนาดทุ้ม ระนาดทุ้มเหล็ก ระนาดแก้ว และระนาดตัด

 ศัพทมูลวิทยา 
คำว่า ระนาด เป็นคำไทยที่ยืดเสียงหรือแผลงมาจากคำว่า ราด (rāt)ธนิต อยู่โพธิ์. (2533). เครื่องดนตรีไทยและตำนานการประสมวงมโหรี ปี่พาทย์ และเครื่องสาย. (พิมพ์ครั้งที่ 7). พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศก นางลออ มโนพัฒนะ ณ ฌาปนสถานกองทัพบก วัดโสมนัสวิหาร วันอาทิตย์ที่ 15 กรกฎาคม พุทธศักราช 2533. กรุงเทพฯ: อักษรธเนศวร. น. 17. พงษ์ศิลป์ อรุณรัตน์. (2550). ปฐมบทดนตรีไทย. นครปฐม: โครงการตำราและหนังสือ คณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร. น. 70.  "คำว่าระนาดนั้นมีการสันนิษฐานว่าเป็นคำที่แผลงมาจากคำว่า "ราด" เพราะมีคำที่พูดกันติดปาก..."Morton, David (1976). The Traditional Music of Thailand. Berkeley, CA: University of California Press. p. 54.   แปลว่า "วางเรียงแผ่ออกไป ทําให้กระจายออกไป" เป็นกิริยาที่เอาไม้กรับหรือลูกระนาดมาวางเรียงลดหลั่นตามขนาดกันไปธนิต อยู่โพธิ์. (2544). เครื่องดนตรีไทย. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. น. 15.  ทางด้านดุริยศัพท์มีคำพ้องเป็นคำกลอนว่า ปี่พาทย์ ราดตะโพน สำหรับประโคมทับ (ธรรพ) พบในเอกสารที่จารในสมุดข่อยเรื่อง คำให้การเกี่ยวกับเหตุการณ์สมัยอยุธยาตอนปลาย ในส่วนที่เกี่ยวกับงานพระเมรุเกรียงไกร เกิดศิริ. (2560). "อันเนื่องมาแต่คำให้การเกี่ยวกับเหตุการณ์สมัยอยุธยาตอนปลาย (คัดเฉพาะส่วนที่เกี่ยวเนื่องกับงานพระเมรุ)," งานพระเมรุ: ศิลปสถาปัตยกรรม ประวัติศาสตร์ และวัฒนธรรมเกี่ยวเนื่อง. (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ: มติชน. น. 138.  "ดังไปด้วยเสียงฆ้อง กลอง แลปี่พาทย์ ราดตะโพน แลเสียงดุริยางค์ดนตรีทั้งปวง..." โดยคำว่า ราด ในทีนี้หมายถึงระนาดวิทย์ พิณคันเงิน. (2515). "ปริทัศน์วัฒนธรรมไทย (ตอนสาม)," วารสารวัฒนธรรมไทย, 12(2)(เมษายน 2515): 41. "... "ปี่พาทย์ ราด ตะโพน" ราดคือ ระนาดนั่นเอง"

ในภาษาไทยถิ่นเหนือ (ล้านนา) คำว่า พาทย์ หมายถึง ระนาด เครื่องประโคม เทียบกับคำสันสกฤตว่า วาทฺย (ขอมหมายถึง พิณพาทย์)อุดม รุ่งเรืองศรี. (2547). พจนานุกรมล้านนา-ไทย ฉบับแม่ฟ้าหลวง. (ฉบับปรับปรุงครั้งที่ 1). เชียงใหม่: ภาควิชาภาษาไทย คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. น. 474. 

สงัด ภูเขาทอง ครูดนตรีไทยเสนอว่า คำว่า ระนาด อาจมาจากคำภาษามอญว่า ปาต หมายถึง ระนาด หรืออาจมาจากภาษาเขมรว่า ราส (ออกเสียงว่า เรียะส์) ไทยออกเสียงว่า ราด แปลว่า คราดสงัด ภูเขาทอง. (2532). การดนตรีไทยและทางเข้าสู่ดนตรีไทย. กรุงเทพฯ: Dr. Sax. น. 229.  ส่วนภาษาเขมรสมัยใหม่เขียนว่า รนาตกาญจนา นาคสกุล. (2548). พจนานุกรมไทย-เขมร. กรุงเทพฯ: จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. น. 767. . "ระนาด /ra-nâat/ น. រនាត รนาต /rɔ̱-niət/ " (, , คำแปล: "xylophone, gamelan (kind of Khmer percussion instrument).")Headley, Richard K. (1977). Cambodian English Dictionary: Volume II ម អ. Washington, D.C.: Catholic University of American Press. p. 817.  "រនាត /rɔniet/ n. xylophone, gamelan (kind of Khmer percussion instrument)." ไม่ปรากฏคำจารึกที่หมายถึงระนาดสมัยเมืองพระนครและภาษาเขมรเก่าNicolas, Arsenio. "Musical nomenclature for the Sanskrit term kangsa in Southeast Asia" in Ray, Himanshu Prabha (2021). The Archaeology of Knowledge Traditions of the Indian Ocean World. Oxon; New York, NY: Routledge. p. 219. 

คำว่า รนาต (roniet) ในภาษาเขมรมาจากคำว่า โรเนิบ (roneap) แปลว่า "แผ่นไม้ไผ่, แท่นไม้ไผ่"Miller, Terry and Williams, Sean. (2011). The Garland Handbook of Southeast Asian Music. Hoboken, NJ: Taylor and Francis. p. 89.  ส่วน ฮุน สารนิน (Hun Sarnin) ครูดนตรีชาวเขมรระบุว่า รนาต (roniet) อาจแผลงมาจากคำสันสกฤตว่า raghunâtha-vinâ ตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์กัมพูชา"ឧបករណ៍ភ្លេង រនាដឯក". Koh Santepheap Daily (in Khmer). 2010-08-18. Retrieved 5 May 2025. ทั้งนี้ในภาษาสันสกฤต คำว่า raghunâtha (रघुनाथ) แปลว่า "พระราม รากุนาถ"Wilson, Horace Hayman (1819). A Dictionary, Sanscrit and English. Calcutta: Hindoostanee Press. p. 719.  และคำว่า vinâ (वीणा) แปลว่า "เครื่องสายวีณา พิณอินเดียอย่างหนึ่ง"Benfey, Theodor (1866). A Sanskrit-English Dictionary: With References to the Best Editions of Sanskrit Authors and Etymologies and Comparisons of Cognate Words Chiefly in Greek, Latin, Gothic, and Anglo-Saxon. London:  Longmans, Green, and Co. p. 885.

 ประวัติ 
 สมัยก่อนประวัติศาสตร์ 
thumb|ระนาดหินบิ่นห์ด๋า จัดแสดงที่พิพิธภัณฑ์ด่งนาย จังหวัดด่งนาย ประเทศเวียดนาม
ในประเทศไทยและเวียดนามมีการค้นพบเครื่องดนตรีหินสมัยยุคก่อนประวัติศาสตร์ มีลักษณะเป็นตัวขวานยาวใหญ่ซึ่งเป็นลูกระนาดทำด้วยหิน กรมศิลปากร. (2525). นําชมพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ไชยา. กรมศิลปากรจัดพิมพ์เนื่องในโอกาส สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร เสด็จพระราชดำเนิน ทรงเปิดอาคารพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ไชยา อำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี วันที่ 4 กันยายน 2525. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. น. 12. สถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเพื่อพัฒนาชนบท. (2535). วารสารภาษาและวัฒนธรรม, 11(2535): 68. กำหนดอายุสมัยยุคหินใหม่สมาคมประวัติศาสตร์ ในพระราชูปถัมภ์ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี. (2549). "ระนาดหิน หรือขวานหิน," วารสารสมาคมประวัติศาสตร์ ฯ (Journal of the Historical Society), 28(2549): 112.  เมื่อราว 8,350–11,000 ปีมาแล้ว (10,000–4,500 ปีก่อนคริสต์กาล) หรืออย่างน้อยอายุสมัยยุคหินตอนปลายเมื่อราว 3,000 ปีมาแล้ว เรียกว่า ระนาดหิน หรือ เสียมหิน (ขวานหินยาว) จำนวน 6 ชิ้น พบที่บริเวณสวนมะพร้าว แหล่งโบราณคดีริมคลองกลายปรีชา นุ่นสุข. (2540). นครศรีธรรมราชคดีศึกษา ชุดที่ 1: ประวัติศาสตร์นครศรีธรรมราช. นครศรีธรรมราช: สำนักศิลปะและวัฒนธรรม สถาบันราชภัฏนครศรีธรรมราช. น. 10.  หมู่ที่ 7 ตำบลสระแก้ว อำเภอท่าศาลา จังหวัดนครศรีธรรมราช และที่เขาต่อ บ้านคีรีวง ตำบลเขาแก้ว อำเภอลานสกา จังหวัดนครศรีธรรมราชบรรจง วงศ์วิเชียร และจุมพล สอนเสริม. (2543). ประวัติศาสตร์ โบราณคดี นครศรีธรรมราช. นครศรีธรรมราช: สํานักงานโบราณคดีและพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติที่ 11 นครศรีธรรมราช และสํานักโบราณคดีและพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ กรมศิลปากร. น. 16–17.  มีลักษณะเป็นแท่งหินที่ทําขึ้นคล้ายกับขวานหินขัดแต่ไม่ได้ตกแต่งให้มีส่วนคมเหมือนขวาน ขนาดหัวและท้ายแท่งหินมีขนาดเท่ากันและมีความยาวลดหลั่นกันไป เมื่อลองเคาะหรือตีระนาดหินพบว่ามีเสียงดังกังวาลตามลำดับเสียงกรมศิลปากร. (2529). นิทรรศการเทิดพระเกียรติ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี เรื่อง การอนุรักษ์มรดกไทย ณ พระที่นั่งอิศราวินิจฉัย พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร 2 เมษายน 2529. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. น. 25. และยังให้เสียงกังวานสดใสทุกอัน

ระนาดหินในประเทศเวียดนาม เรียกว่า ดั่นด๋า (Đàn Đá, แปลตรงตัว: เครื่องดนตรีหิน) พบที่หมู่บ้านชนเผ่าเมอนง (Mnong) ที่ดัทเรียงแครก (Ndut Lieng Krak)Georges Condominas (1952). "Le lithophone préhistorique de Ndut Lieng Krak," Bulletin de l'Ecole française d'Extrême-Orient, 45(2)(1952): 359–92.  เมืองดาลัต จังหวัดเลิมด่ง จำนวน 11 ชิ้น ค้นพบเมื่อปี ค.ศ. 1949 โดย ยอร์จ ก็องดอมินาส์ (Georges Condominas) เจ้าหน้าที่วิจัยชาวฝรั่งเศสประจำสำนักวิจัยวิทยาศาสตร์โพ้นทะเล ปัจจุบันเก็บรักษาไว้ที่พิพิธภัณฑ์ของมนุษยชาติ (มูเซ่ เดอ ล็อมม์) กรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส และยังค้นพบที่หมู่บ้านชนเผ่าเมอนง (Mnong) เขตเตยเงวียน อำเภอดั๊กเรอเลิบ (Dak R'Lap) จังหวัดดั๊กนง เมื่อปี ค.ศ. 1993 จำนวน 3 ชิ้น ตั้งชื่อเรียกระนาดหินว่า กองลู่Tuan/VOV5. (2557, 20 กันยายน). "ระนาดหิน เครื่องดนตรีที่เป็นเอกลักษณ์ของชาวเมอนง". สีสันวัฒนธรรม 54 ชนเผ่าเวียดนาม. สถานีวิทยาเวียดนาม ส่วนกระจายเสียงต่างประเทศแห่งชาติ. สืบค้นเมื่อ 24 พฤษภาคม 2568. และค้นพบที่อื่น ๆ ที่จังหวัดกอนตูม จังหวัดซาลาย และจังหวัดดั๊กลัก ระนาดหินในประเทศเวียดนามยุคก่อนประวัติศาสตร์ มีขนาดตั้งแต่ 60–100 เซนติเมตร จัดเป็นเครื่องดนตรีหินที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เท่าที่เคยค้นพบมาสมชาย พุ่มสะอาด และคณะ, กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร. (2529). ประวัติวัดมัชฌิมาวาสวรวิหาร จังหวัดสงขลา. กรุงเทพฯ: ห้างหุ้นส่วนสามัญนิติบุคคล สหประชาพาณิชย์. น. 7. 

พูนพิศ อมาตยกุล ผู้เชี่ยวชาญดนตรีไทยอธิบายว่า แม้ว่าหลักฐานการค้นพบขวานหินยาวในภาคใต้ที่อาจเป็นระนาดหินมีอยู่ไม่มากนัก แต่ก็แสดงให้เห็นว่าคนสมัยก่อนประวัติศาสตร์รู้จักนำเครื่องมือหินมาทำเป็นเครื่องให้เสียงวัลภา ขวัญยืน, พัชรินทร์ ศุขประมูล และแสงจันทร์ ไตรเกษม. (2535). ดุริยางค์ผสานศิลป์. จัดพิมพ์ในโอกาสสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จพระราชดำเนินทรงเป็นประธานในพิธีเปิดนิทรรศการพิเศษ เนื่องในวันอนุรักษ์มรดกไทย ณ พระที่นั่งอิศราวินิจฉัย พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร วันที่ 7 เมษายน 2535. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. น. 31. 

ระนาดหินที่พบในภาคใต้ของไทยยังคล้ายกับระนาดหินที่พบในประเทศเวียดนาม แต่มีขนาดย่อมกว่าเล็กน้อยและกว้างน้อยกว่าคือกว้างไม่เกิน 10 เซนติเมตรอมรา ขันติสิทธิ์ ศรีสุชาติ. "ขวานหินยาว," ใน สถาบันทักษิณคดีศึกษา มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ สงขลา. (2529). สารานุกรมวัฒนธรรมภาคใต้ พ.ศ. 2529 เล่ม 1 (ก ข้อ ก กา สุภาษิต - เกาะ, เรือ). สงขลา: มูลนิธิโตโยต้า. น. 334. 

 สมัยทวารวดี-ขอมเมืองพระนคร 
ต้นแบบระนาดโบราณพบหลักฐานปรากฏเป็นรูปลายแกะสลักสลักศิลาจารึกโบโรบูดูร์ สมัยราชวงศ์ไศเลนทร์ อายุคริสต์ศตวรรษที่ 8–9 เป็นวัดพุทธศาสนานิกายมหายานตั้งอยู่ที่มาเกอลัง จังหวัดชวากลาง ประเทศอินโดนีเซียในปัจจุบัน และภาพจำหลักหินแสดงคน 2 คนตีระนาดด้วยกัน พบที่ศาสนาสถานเปอนาตารัน (Candi Penataran) เทวสถานศาสนาฮินดู อายุคริสต์ศตวรรษที่ 12–15สุจิตต์ วงษ์เทศ. (2532). ร้องรำทำเพลง: ดนตรีและนาฏศิลป์ชาวสยาม. กรุงเทพฯ: มติชน. น. 100.  แต่ไม่ปรากฏว่าต้นแบบระนาดโบราณถูกถ่ายทอดไปยังระนาดที่ทำจากไม้หรือไม่ เนื่องจากไม้เป็นวัสดุไม่คงทนต่อสภาพอากาศร้อนชื้นจึงไม่หลงเหลือต้นแบบระนาดที่ทำจากไม้ ต่อมาเชื้อพระวงศ์ชวาของราชวงศ์ไศเลนทร์ได้แผ่อำนาจไปถึงอาณาจักรขอมเมืองพระนครหลวงจึงได้เอาฆ้องและระนาดเข้าไปเผยแพร่ด้วยวิทยาลัยครูนครศรีธรรมราช และกรมศิลปากร. (2531). รายงานการสัมมนาประวัติศาสตร์นครศรีธรรมราช ครั้งที่ 4 เรื่อง ศิลปวัฒนธรรมนครศรีธรรมราชกับการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมของนครศรีธรรมราช ณ โรงแรมไทยโฮเต็ล อำเภอเมือง จังหวัดนครศรีธรรมราช เมื่อวันที่ 14-17 สิงหาคม พุทธศักราช 2529. นครศรีธรรมราช: วิทยาลัยครูนครศรีธรรมราช. น. 152. อย่างไรก็ตามไม่ปรากฏคำจารึกขอมสมัยเมืองพระนครหลวงที่มีการกล่าวถึงระนาด

ทั้งมอญ ลัวะ (ละว้า) และขอมต่างมีอำนาจผลัดกันปกครองดินแดนสุวรรณภูมิ กล่าวคือ ขอมเรืองอำนาจทางดินแดนตะวันออกและตอนเหนือบางส่วน ลัวะเรืองอำนาจดินแดนทางเหนือ ส่วนดินแดนตะวันตกเป็นข้างมอญ ทั้งมอญและขอมต่างก็มีวัฒนธรรมเป็นของตนเอง ขอมทิ้งร่องรอยสถาปัตยกรรมแต่มอญไม่เห็นร่องรอยเด่นชัดนักแต่เป็นที่เชื่อกันว่าพวกมอญนี้มีดนตรีที่ก้าวหน้ามากตามที่ปรากฏหลักฐาน ปูนปั้นปัญจดุริยนารี เชื่อว่ามอญมีระนาดและฆ้องวงใช้แล้วปัญญา รุ่งเรือง. (2546). ประวัติการดนตรีไทย. (พิมพ์ครั้งที่ 5). กรุงเทพฯ: ไทยวัฒนาพานิช. น. 24.  ภาพจำหลัก ปูนปั้นปัญจดุริยนารี สมัยทวารวดียังถือเป็นต้นแบบระนาดตัดเป็นเครื่องตีของไทยประกอบระบำโบราณคดีชุดระบำทวารวดีในปัจจุบันพรเทพ บุญจันทร์เพชร. (2540). ระบำโบราณคดี. กรุงเทพฯ: โอเดียนสโตร์. น. 10. 

สงัด ภูเขาทอง ครูดนตรีไทยอธิบายว่าวงดนตรีของมอญเรียกว่า วงปาต อาจหมายถึงวงพาทย์อย่างของไทย คำว่า ปาต ในภาษามอญหมายถึงระนาด ส่วนภาษาพม่าเรียกว่า ปัจยา หรือ ปัตตลาร์ (pattala)Lu, Sylvia Fraser (2000). Burmese Lacquerware. (Revised ed). Bangkok: Orchid Press. p. 117.  ไทยคงนำชื่อ วงปาต มาตั้งชื่อเป็นวงพาทย์ หมายถึง การตีระนาดหรือเครื่องตี เครื่องประโคม เมื่อเป็นเช่นนี้ ระนาดของไทยคงมีมาแต่สมัยสุโขทัยก็เป็นได้ แต่ก็มีกล่าวว่าไทยอาจรับระนาดมาจากขอมเมืองพระนครหลวงซึ่งได้ระนาดมาจากชวาอีกทอดหนึ่ง

 สมัยสุโขทัย-อยุธยา 

ระนาดในประเทศไทยพบว่าระนาด (เอก) มีมาตั้งแต่สมัยสุโขทัยแล้วราชบัณฑิตยสถาน. (2498). "ปี่พาทย์," สารานุกรมไทยฉบับราชบัณฑิตยสถาน เล่ม 19: ปิงคละ-ฝ้าย. พระนคร: ราชบัณฑิตยสถาน. น. 11,924.  เพียงแต่ ไตรภูมิพระร่วง และในหลักศิลาจารึกสมัยสุโขทัยหลายหลักเรียก ระนาด เป็น พาทย์ เท่านั้นเอง เนื่องจากคำว่า พาทย์ เข้าเค้าเพราะมีคำที่น่าสงสัยว่า พาทย์ จะหมายถึง ระนาด ได้ 2 แห่ง กล่าวคือ ไตรภูมิพระร่วง กล่าวว่า "บางคนตีกลอง ตีพาทย์ ตีฆ้อง ตีกรับ" และในจารึกวัดพระยืนว่า "ตีพาทย์ดังพิณฆ้องกลอง" ชวนให้น่าคิดว่า พาทย์ ในที่นี้จะหมายถึงระนาดก็ได้ธนิต อยู่โพธิ์. (2507). คำบรรยายสัมนาโบราณคดีสมัยสุโขทัย พ.ศ. 2503. กรมศิลปากรรรวบรวมจัดพิมพ์เนื่องในงานเสด็จพระราชดำเนินทรงเปิดพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ รามคำแหง จังหวัดสุโขทัย วันที่ 25 มกราคม พ.ศ. 2507. พระนคร: ห้างหุ้นส่วนจำกัด ศิวพร. น. 41–42. นอกจากนี้คำว่า พาทย์ ในภาษาไทยถิ่นเหนือ (ล้านนา) ยังหมายถึงระนาด

จารึกป้านางคำเยีย อายุ พ.ศ. 1922 สมัยสุโขทัย ด้านที่ 1 บรรทัดที่ 36 ปรากฏคำว่า พาทย์ (พาด) ในจารึกว่า:–

สันติ เล็กสุขุม อธิบายจารึกป้านางคำเยียดังกล่าวส่วนที่เกี่ยวกับการอุทิศคนที่เป็นข้าวัด "นอกเหนือจากอุทิศข้าเพื่องานยังมีอุทิศข้าพระที่เป็นนักดนตรีเพื่อตีระนาด"สันติ เล็กสุขุม. (2544). ประวัติศาสตร์ศิลปะไทย (ฉบับย่อ): การเริ่มต้นและการสืบเนื่องงานช่างในศาสนา. กรุงเทพฯ: เมืองโบราณ. น. 36. 

คุณหญิงชิ้น ศิลปบรรเลง ศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีไทย) และลิขิต จินดาวัฒน์อธิบายว่า คำว่า พาทย์ ในที่นี้จะหมายถึงระนาดได้หรือไม่ ไม่ทราบได้แต่เข้าใจว่าระนาดน่าจะมีใช้แล้วแต่ท่านผู้รู้ทั้งหลายเชื่อกันว่าในสมัยสุโขทัยไม่มีระนาดชิ้น ศิลปบรรเลง, คุณหญิง และลิขิต จินดาวัฒน์. (2521). ดนตรีไทยศึกษา. กรุงเทพฯ: อักษรเจริญทัศน์. น. 44.  เมื่อคราวจัดระเบียบแบบแผนวงดนตรีสำหรับเล่นบทละครร้องพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 6 เรื่อง พระร่วง ซึ่งในฉากต้องมีพิธีบวงสรวง มีการยกระนาดเข้ามาประกอบฉากเพื่อบรรเลงเพลงสาธุการ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้า ฯ ให้ยกระนาดออกไปจากฉาก ทรงมีรับสั่งว่า:–

สมัยอยุธยาพบว่าระนาดเข้าไปประสมในวงปี่พาทย์ราวสมัยอยุธยาตอนกลางบุญยงค์ เกศเทศ. (2520). เอกสารประกอบคำบรรยายวรรณคดีไทยเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ (Thai 322: Historical literaturs) ของมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ มหาสารคาม เรื่อง วรรณกรรมประวัติศาสตร์. กรุงเทพฯ: ห้างหุ้นส่วนจำกัดอักษรบัณฑิต. น. 83.  เชื่อว่าระนาดในสมัยนี้มีวิวัฒนาการมาจากกรับหรืออาจวิวัฒนากามาจากโกร่ง เดิมใช้ไผ่บงทำลูกระนาด ภายหลังจึงนำไม้แก่น เช่น ไม้มะหาด ไม้พะยูง ไม้ชิงชัน มาเหลาทำลูกระนาด ส่วนหลักฐานสมัยอยุธยาตอนปลาย ปรากฏระนาดว่า ราด ความว่า:–

 สมัยรัตนโกสินทร์ 
thumb|ระนาดประเภทต่าง ๆ
มีการประดิษฐ์ระนาดแบบต่าง ๆ เพิ่มขึ้น เช่น ระนาดแก้ว ระนาดทุ้ม ระนาดทอง ระนาดเอกเหล็ก ระนาดทุ้มเหล็ก ส่วนระนาดแบบดั้งเดิมเรียกว่า ระนาดเอกวัลภา ขวัญยืน, พัชรินทร์ ศุขประมูล, และแสงจันทร์ ไตรเกษม. (2535). ดุริยางค์ผสานศิลป์. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. น. 69–70. 

สมัยรัชกาลที่ 1 มีการประดิษฐ์ระนาดแก้วขึ้นเป็นเครื่องบรรเลงวงมโหรีประกอบระนาดที่ประดิษฐ์จากไม้อดิศร ศักดิ์สูง. (2554). พื้นฐานอารยธรรมไทย. (พิมพ์ครั้งที่ 4). สงขลา: ภารกิจเอกสารและตํารา กลุ่มงานบริการการศึกษา มหาวิทยาลัยทักษิณ. น. 122.  จนถึงรัชกาลที่ 2 จึงเลิกใช้ระนาดแก้วดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. (2473). ตำนานเครื่องมโหรีปี่พาทย์. พระนคร: บางกอกไตมส์. น. 6, 28. เนื่องจากเสียงระนาดแก้วไม่ไพเราะจึงไม่เป็นที่นิยมทรงวิทย์ แก้วศรี. (2533). ดนตรีไทย: โครงสร้าง อภิธานศัพท์ และสาระสังเขป. กรุงเทพฯ: กองหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. น. 164.  อ้างใน เสถียร ดวงจันทร์ทิพย์. (2533). "ระนาดแก้วในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพระนคร," ศิลปวัฒนธรรม, 11(6)(เมษายน, 2533): 62–63.

สมัยรัชกาลที่ 3 ระนาดทุ้ม (ไม้) ถูกประดิษฐ์ขึ้นโดยเลียนแบบจากระนาดเอก (ไม้) แต่มีส่วนที่แตกต่างออกไปคือขนาดความกว้างและความยาว รูปทรง ไม้ตี และเสียงทุ้มเป็นคนละเสียงกับระนาดเอก จึงบัญญัติชื่อว่า ระนาดทุ้ม

สมัยรัชกาลที่ 4 มีการประดิษฐ์ระนาดจากโลหะทองเหลืองเรียกว่า ระนาดทอง ส่วนระนาดที่ทำจากเหล็กเรียกว่า ระนาดเอกเหล็ก นอกจากนี้ยังมีการประดิษฐ์ระนาดทุ้มเหล็กซึ่งพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชดำริให้ประดิษฐ์ขึ้นโดยถ่อยทอดมาจากหีบเพลงฝรั่งอย่างเป็นเครื่องเขี่ยหวีเหล็ก เรียกระนาดเหล็กขนาดเล็กว่า ระนาดเอกเหล็ก และเรียกระนาดเหล็กขนาดเขื่องว่า ระนาดทุ้มเหล็ก มีเสียงเอกเสียงทุ้มต่างจากลูกระนาดไม้ธนิต อยู่โพธิ์. (2523). เครื่องดนตรีไทยพร้อมด้วยตำนานการประสมวงมโหรี ปี่พาทย์ และเครื่องสาย. (พิมพ์ครั้งที่ 3). กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์การศาสนา. น. 14–16.

 ลักษณะ 

ระนาดประกอบด้วย ลูกระนาด ร้อยด้วยเชือก เรียกว่า "ผืน" แขวนไว้กับ ราง ซึ่งทำหน้าที่รองรับลูกระนาด (แขวนลอย ไม่ได้วางรายกับราง) และทำหน้าที่เป็นกล่องเสียงด้วย ผู้เล่นจะใช้ ไม้ตี 1 คู่ สำหรับตีลูกระนาดให้เกิดเป็นท่วงทำนอง

ไม้ตีระนาด มีด้วยกัน 2 แบบ คือ ไม้นวม จะให้เสียงทีฟังแล้วรู้สึกได้ถึงความไพเราะ นุ่มนวลที่หัวของไม้ จะใช้ผ้าพันให้เป็นนวมก่อนจากนั้นจะใช้เส้นด้ายพันทับอีกที ไม้ตีระนาดชนิดนี้นิยมใช้เล่นบรรเลงในวงมโหรี, วงปี่พาทย์ไม้นวม และ ไม้แข็ง ซึ่งจะให้เสียงที่ฟังแล้วรู้สึกถึงความมีอำนาจ และแข็งแกร่ง ลักษณะของไม้จะพันเช่นเดียวกันกับไม้นวม เพียงแต่จะชุบด้วย "รัก" เป็นระยะ และที่ชั้นนอกสุด แล้วจึงพันอีกครั้งด้วยผ้าดิบบาง ๆ เป็นอันเสร็จ ทำให้ได้หัวไม้ที่แข็ง และสังเกตได้ง่าย ๆ ที่สีของหัวไม้ซึ่งจะดำสนิท

ระนาดของไทยนั้นมีด้วยกัน 6 ชนิด ดังนี้
 ระนาดทุ้ม
 ระนาดทุ้มเหล็ก
 ระนาดเอก
 ระนาดเอกเหล็ก
 ระนาดแก้ว
 ระนาดตัด

 ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ 

เครื่องดนตรีประเภทตีที่ทำด้วยไม้ยังพบได้ในประเทศต่าง ๆ ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และมีลักษณะคล้ายกัน กล่าวคือลักษณะการเรียงลูกระนาดเป็นแถวเดียวต่อเนื่องกันตั้งแต่เสียงต่ำไปจนถึงเสียงสูงเว้นแต่ลักษณะการตีแตกต่างกันเครือญาติดนตรี วิถีอาเซียน. วารสารวัฒนธรรม กรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม. สืบค้นเมื่อ 24 พฤษภาคม 2568.

 กัมพูชา 

แพทริค แกร์ซาเล (Patrick Kersalé) นักโบราณคดีดนตรีชาวฝรั่งเศสพบว่าระนาดของเขมร (Roneat xylophone) เพิ่งมีขึ้นในสมัยพระบาทสมเด็จพระนโรดม (นักองค์ราชาวดี) เมื่อ ค.ศ. 1860 เท่านั้นKersalé, Patrick (2021, February 13). "Court orchestras from the 7th century onwards in Southeast Asia," Post-Angkorian orchestras from the 16th century onwards. Sounds of Angkor. Retrieved 23 May 2025. See table 1. ลักษณะเหมือนอย่างของไทยเนื่องจากประเทศกัมพูชาได้รับแบบอย่างการเล่นระนาดมาจากไทย ส่วนเอกสารกัมพูชาระบุว่าวงพิณพาทย์เขมรมีโรเนียตทวงเข้าไปผสมในวงพิณพาทย์ตั้งแต่สมัยก่อนอาณาจักรพระนครแล้วKhean (Yun Theara), Yun; Dorivan, Keo; Lina, Y and Lenna, Mao (2003). Traditional Musical Instruments of Cambodia (in Khmer and English). (2nd ed). Phnom Penh: UNESCO Office Phnom Penh. pp. 154–166.

 p. 159. "Before the Angkor period, the Roneat Thong was already established as a permanent member of the Pinpeat orchestra." มี 3 ประเภท ดังนี้
 โรเนียตเอก (Roneat Ek) ทำจากไม้ มีลักษณะเหมือนกับระนาดเอกของไทย คาดว่ากัมพูชาน่าจะเอาแบบอย่างมาจากไทยเนื่องจากชื่อเรียกและลักษณะการบรรเลงคล้ายคลึงกับระนาดของไทย
 โรเนียตเดก (Roneat Deik) ทำจากไม้ ลักษณะเหมือนกับระนาดเอกเหล็กของไทย กล่องเสียงทำจากไม้เนื้อแข็ง มีแนวตรงขนาดกับลูกระนาด
 โรเนียตทวง (Roneat Thong) ทำจากไม้ ลักษณะเหมือนกับระนาดทุ้มของไทย กล่องเสียงทำจากไม้เนื้อแข็งมีลวดลายสวยงาม

 พม่า 

 ปัตตาลา หรือ ปัตตะหล่า (patala, pattala) ทำจากไม้ลักษณะเช่นเดียวกับระนาดของไทยแต่ขนาดใหญ่และยาวกว่า หัวไม้ตีสั้น หุ้มผ้า ลูกระนาดทำจากไม้ไผ่เหลาให้ได้ระดับเสียงโดยไม่ต้องติดตะกั่วเทียบนำมาพาดเรียงบนรางระนาดโค้งมากและมีโขนสองข้างสูงและลักษณะการบรรเลงแตกต่างกัน

 ลาว 
 นางนาด ในประเทศลาวทำจากไม้ไผ่ เป็นเครื่องดนตรีหลักสำหรับวงเสพใหญ่และวงเสพน้อย

 เวียดนาม 

thumb|ด่านตรุง (Dàn T'rưng)
 ด่านตรุง (Dàn T'rưng) ของชนเผ่าบาห์นาร์ (Bahnar) และชนเผ่าจาไรหรือเกียไร (Jarai, Gia rai) บริเวณสูงตอนกลาง ประเทศเวียดนาม ใช้ไม้เนื้อแข็งชุบหัวยางตีลงบนกระบอกไม้ไผ่ให้เสียงนุ่มลึก

 อินโดนีเซียและมาเลเซีย 
 กัมบัง หรือ กัมบังกายู (Gambang kayu) ในประเทศอินโดนีเซียและมาเลเซีย ลำตัวและลูกระนาดทำจากไม้ มีลักษณะคล้ายคลึงกับระนาดของไทย ใช้ประกอบเล่นทำนองในวงดนตรีกาเมลัน (Gamelan)กุลธิดา นาคะเสถียร. (2563). "ดนตรีราชสำนักของชาวเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ Royal Court Music of South-East Asian People)," วารสารวิชาการศึกษาศาสตร์ ศรีนครินทรวิโรฒ, 21(2)(กรกฎาคม–ธันวาคม, 2563): 165–169.
 ปาตาตัก (Patatag, Patteteg) ของชนเผ่าคาลิงกา (Kalinga) ทางตอนเหนือของประเทศอินโดนีเซีย ใช้กระบอกไม้ไผ่จำนวน 6 ชิ้นวางเรียงเป็นแผงบนตักผู้เล่น

 นักระนาดที่มีชื่อเสียง 
 ประเทศไทย 
 พระประดิษฐไพเราะ (มี ดุริยางกูร)
 พระเสนาะดุริยางค์ (ขุนเณร) หรือระนาดขุนเณร
 ช้อย สุนทรวาทิน
 พระยาเสนาะดุริยางค์ (แช่ม สุนทรวาทิน)
 พระยาประสานดุริยศัพท์ (แปลก ประสานศัพท์)
 พระเพลงไพเราะ (โสม สุวาทิต)
 หลวงชาญเชิงระนาด (เงิน ผลารักษ์)
 สิน สินธุสาคร
 เผือด นักระนาด
 บุญยงค์ เกตุคง
 ณรงค์ โตสง่า (ขุนอิน) (ชื่อเดิม: ณรงค์ฤทธิ์ โตสง่า)