# สมเด็จพระสัมพันธวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรี
สมเด็จพระสัมพันธวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรี (2 กันยายน พ.ศ. 2313 - 27 พฤษภาคม พ.ศ. 2365) หรือพระนามเดิมว่า จุ้ย  พระโอรสลำดับที่ 5 ในสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์ กับเจ้าขรัวเงิน แซ่ตัน ประสูติในสมัยกรุงธนบุรี เมื่อวันเสาร์ เดือน 10 ขึ้น 12 ค่ำ ปีขาล โทศก จ.ศ. 1132 ตรงกับวันที่ 1 กันยายน พ.ศ. 2313ราชสกุลวงศ์, หน้า 7

 พระประวัติ 

เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชปราบดาภิเษกในปี พ.ศ. 2325 จึงได้รับสถาปนาเป็น สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้าจุ้ย ถึง พ.ศ. 2346 ได้เลื่อนเป็นที่ กรมขุนพิทักษมนตรีพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๑ : ๑๐๘. เลื่อนกรมขุนเสนานุรักษ์และตั้งกรมขุนพิทักษ์มนตรี และในวันที่ 15 มีนาคม พ.ศ. 2349 (นับแบบปัจจุบันเป็น พ.ศ. 2350) จึงโปรดให้เลื่อนเป็น กรมหลวงพิทักษ์มนตรีพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๑ : ๑๒๔. ตั้งพระบัณฑูรน้อย และตั้งกรมเจ้านาย 

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย พระองค์มีพระอิสริยยศเป็น สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าจุ้ย กรมหลวงพิทักษมนตรี ได้ทรงกำกับกรมวังและกรมมหาดไทย ทรงเป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัยในการปรึกษาหารือข้อราชการต่าง ๆ จนถึงกล่าวว่าได้เป็นผู้สำเร็จราชการ โปรดให้เสด็จอยู่ที่พระราชวังเดิมจนตลอดพระชนมายุ

พระองค์ทรงเชี่ยวชาญด้านงานช่างและนาฏศิลป์ รวมทั้งทรงเป็นกวี พระองค์ทรงเป็นผู้ที่คิดค้น เกรินบันไดนาค ที่ใช้ในงานพระราชพิธีพระบรมศพซึ่งเป็นงานฝีพระหัตถ์ทรงประดิษฐ์ ของพระองค์ตั้งแต่ต้นกรุงรัตนโกสินทร์

สมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีประชวรเปนพระยอดในพระศอมาตั้งแต่เดือน 3 ปีมะเส็ง ตรีศก สิ้นพระชนม์เมื่อวันจันทร์ ขึ้น 7 ค่ำ เดือน 7 ปีมะเมีย จัตวาศก จ.ศ. 1184 เวลาเช้า 5 โมง 4 บาทพระราชพงษาวดาร กรุงรัตนโกสินทร รัชกาลที่ ๒ : ๗๔. เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีสิ้นพระชนม์ ตรงกับวันที่ 27 พฤษภาคม พ.ศ. 2365 พระชันษา 52 ปี 

รัชกาลที่ 2 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ  พระราชทานพระโกศทองใหญ่สำหรับทรงพระศพ
และโปรดให้สร้างพระเมรุ ณ ท้องสนามหลวง พระราชทานเพลิง ณ เดือน 3 ขึ้น 11 ค่ำ

รัชกาลที่ 4 ทรงบัญญัติคำนำหน้าพระนามพระอัฐิว่า “สมเด็จพระสัมพันธวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจุ้ย กรมหลวงพิทักษมนตรี” ทรงเป็นต้น ราชสกุลมนตรีกุล

 พระเกียรติยศและพระอิสริยยศ 

 พ.ศ. 2313 : จุ้ย
 พ.ศ. 2325 : สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้าจุ้ย
 พ.ศ. 2346 : สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้าจุ้ย กรมขุนพิทักษมนตรี
 พ.ศ. 2350 : สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้าจุ้ย กรมหลวงพิทักษมนตรี
 ในสมัยรัชกาลที่ 2 : สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าจุ้ย กรมหลวงพิทักษมนตรี
 ในสมัยรัชกาลที่ 4 : สมเด็จพระสัมพันธวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจุ้ย กรมหลวงพิทักษมนตรี

 พระโอรสธิดา 
หม่อมเจ้าชาย 15 พระองค์ หม่อมเจ้าหญิง 22 พระองค์ สถาปนาขึ้นเป็นพระวงศ์เธอ พระองค์เจ้าชาย 1 พระองค์

 หม่อมเจ้าหญิงใหญ่ มนตรีกุล (สิ้นชีพิตักษัยเมื่อ พ.ศ. 2396 พระราชทานเพลิง ณ วัดสระเกศ)
 หม่อมเจ้าหญิงงิ้ว มนตรีกุล (พระราชทานเพลิง ณ วัดอรุณราชวราราม พ.ศ. 2410)
 หม่อมเจ้านุช มนตรีกุล
 หม่อมเจ้าหญิงเครือวัน มนตรีกุล (สิ้นชีพิตักษัยในสมัยรัชกาลที่ 3)
 หม่อมเจ้าหญิงเรณู มนตรีกุล (ประสูติเมื่อ พ.ศ. 2334)
 หม่อมเจ้าหญิงพลับ มนตรีกุล (ประสูติเมื่อ พ.ศ. 2335 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 6 มิถุนายน พ.ศ. 2421 สิริชนมายุ 87 ปี)
 หม่อมเจ้าหญิงยิ้ม มนตรีกุล (ประสูติเมื่อ พ.ศ. 2335)
 หม่อมเจ้าหญิงองุ่น มนตรีกุล (ประสูติเมื่อ พ.ศ. 2346 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 4 สิงหาคม พ.ศ. 2417 สิริชนมายุ 72 ปี)
 หม่อมเจ้าหญิงสำอาง มนตรีกุล (ประสูติเมื่อ พ.ศ. 2350 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 8 มีนาคม พ.ศ. 2417 สิริชนมายุ 68 ปี)
 หม่อมเจ้าหญิงสังวาลย์ มนตรีกุล (พระราชทานเพลิง ณ วัดสระเกศ พ.ศ. 2410)
 หม่อมเจ้าหญิงกำพร้า มนตรีกุล
 หม่อมเจ้าหญิงไม่ปรากฏพระนาม (สิ้นชีพิตักษัยในสมัยรัชกาลที่ 3)
 หม่อมเจ้าหญิงประดับ มนตรีกุล (ประสูติ พ.ศ. 2354 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 23 พฤศจิกายน พ.ศ. 2438 พระราชทานเพลิง ณ วัดสระเกศ เมื่อวันที่ 30 เมษายน พ.ศ. 2439)
 หม่อมเจ้าหญิงปริก มนตรีกุล บางแห่งว่าชื่อหม่อมเจ้าหญิงปรก
 หม่อมเจ้าหญิงพนม มนตรีกุล (ประสูติ พ.ศ. 2354 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 24 กรกฎาคม พ.ศ. 2445)
 หม่อมเจ้าโต มนตรีกุล (ประสูติเมื่อ พ.ศ. 2354 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 6 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2417 สิริชนมายุ 64 ปี) มีธิดา คือ 
 หม่อมราชวงศ์หญิงวรรณ มนตรีกุลอนุสรณ์ในการปลงศพหม่อมราชวงศ์หญิงเล็ก กรีธาพลธิบดี ณ วัดมกุฎกษัตริยาราม เมื่อวันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2481 สมรสกับหม่อมเจ้าสมพงศ์ พระโอรสในพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอมเรศรัศมี
 หม่อมเจ้าบุตร มนตรีกุล (ประสูติเมื่อ พ.ศ. 2354)
 หม่อมเจ้าพยอม มนตรีกุล (ประสูติเมื่อ พ.ศ. 2355 ต่อมาในรัชกาลที่ 4 เมื่อปี พ.ศ. 2396 ได้รับสถาปนาขึ้นเป็นพระวงศ์เธอ กรมหมื่นมนตรีรักษา สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 29 มิถุนายน พ.ศ. 2408 สิริพระชนมายุ 53 ปี) มีโอรส คือ 
 หม่อมราชวงศ์โต มนตรีกุล (หม่อมภารตราชา) มีบรรดาศักดิ์เป็นหม่อมราชนิกุล
 หม่อมเจ้าหญิงพลอย มนตรีกุล (ประสูติเมื่อ พ.ศ. 2358 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 9 กันยายน พ.ศ. 2432 สิริชนมายุ 75 ปี)
 หม่อมเจ้าหญิงไม่ปรากฏพระนาม
 หม่อมเจ้าภุมเรศ มนตรีกุล
 หม่อมเจ้าชายไม่ปรากฏพระนาม
 หม่อมเจ้าหนู มนตรีกุล (ประสูติเมื่อ พ.ศ. 2359 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 7 มีนาคม พ.ศ. 2421 สิริชนมายุ 63 ปี)
 หม่อมเจ้าหญิงพริ้ง มนตรีกุล (พระราชทานเพลิง ณ วัดสระเกศ เมื่อวันที่ 24 เมษายน พ.ศ. 2438)
 หม่อมเจ้าคุมพล มนตรีกุล (พระราชทานเพลิง ณ วัดระฆังโฆสิตาราม พ.ศ. 2395)
 หม่อมเจ้าแขก มนตรีกุล บางแห่งว่าชื่อหม่อมเจ้าหนูแข (พระราชทานเพลิง ณ วัดดุสิตาราม พ.ศ. 2396)
 หม่อมเจ้าหญิงหรุ่น มนตรีกุล บางแห่งว่าชื่อหม่อมเจ้าหญิงหรุ่ม (สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 5 กรกฎาคม พ.ศ. 2442 พระราชทานเพลิง ณ วัดสระเกศ เมื่อวันที่ 22 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2446)
 หม่อมเจ้าหญิงเขม มนตรีกุล (ประสูติประมาณ พ.ศ. 2363-พ.ศ. 2365 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 26 เมษายน พ.ศ. 2445 พระราชทานเพลิง ณ วัดสระเกศ เมื่อวันที่ 14 ธันวาคม พ.ศ. 2453)
 หม่อมเจ้าอำไพ มนตรีกุล (สิ้นชีพิตักษัยประมาณปี พ.ศ. 2392-พ.ศ. 2393)
 หม่อมเจ้าแบบ มนตรีกุล หรือ หม่อมเจ้าแบน มนตรีกุล (พระราชทานเพลิง ณ วัดสระเกศ เมื่อวันที่ 14 มิถุนายน พ.ศ. 2475) ประสูติแต่หม่อมทองอยู่ มนตรีกุล ณ อยุธยา ทรงสมรสกับหม่อมกระจาด มนตรีกุล ณ อยุธยา มีโอรส คือ 
 หม่อมราชวงศ์ตาบ มนตรีกุล สมรสกับยิ้ม มนตรีกุล ณ อยุธยาและอ้วน มนตรีกุล ณ อยุธยา มีโอรสธิดา คือ
 หม่อมหลวงต่วนศรี มนตรีกุล ชายาในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์
 หม่อมหลวงตาด มนตรีกุล ชายาในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์
 หม่อมหลวงโต มนตรีกุล
 หม่อมหลวงเต่า มนตรีกุล
 หม่อมหลวงเตาะ มนตรีกุล
 หม่อมหลวงตอง มนตรีกุล
 หม่อมหลวงเติบ มนตรีกุล 
 หม่อมราชวงศ์เสงี่ยม มนตรีกุล
 หม่อมราชวงศ์แพ มนตรีกุล
 หม่อมราชวงศ์งาม มนตรีกุล
 หม่อมเจ้าหญิงประภา มนตรีกุล (ไม่มีข้อมูล - พ.ศ. 2393)
 หม่อมเจ้าช้อย มนตรีกุล
 หม่อมเจ้าหญิงไม่ปรากฏพระนาม
 หม่อมเจ้าหญิงสุด มนตรีกุล (ประสูติเมื่อ พ.ศ. 2365 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 1 มิถุนายน พ.ศ. 2443 สิริชนมายุ 79 ปี พระราชทานเพลิง ณ วัดดุสิดาราม เมื่อวันที่ 24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2444)
 หม่อมเจ้าชายไม่ปรากฏพระนาม
 หม่อมเจ้าชายไม่ปรากฏพระนาม
 หม่อมเจ้าชายไม่ปรากฏพระนาม

 พงศาวลี