# ทบิลีซี
ทบิลีซี (,) หรือชื่อเดิม ติฟลิส  ซึ่งเรียกกันในช่วงก่อน ค.ศ. 1936 (บางภาษายังคงเรียกชื่อนี้) เป็นเมืองหลวงและเมืองใหญ่ที่สุดของประเทศจอร์เจีย ตั้งอยู่ริมแม่น้ำคูรา มีประชากรประมาณ 1.5 ล้านคน ทบิลีซีก่อตั้งขึ้นในคริสต์ศตวรรษที่ 5 โดยพระเจ้าวาคตังที่หนึ่งแห่งไอบีเรีย และนับตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา นครได้ทำหน้าที่เป็นเมืองหลวงของราชอาณาจักรและสาธารณรัฐจอร์เจีย ระหว่าง ค.ศ. 1801–1917 นครกลายเป็นส่วนหนึ่งของจักรวรรดิรัสเซีย โดยทำหน้าที่เป็นนครอุปราชหลวง ครอบคลุมพื้นที่ตอนเหนือและใต้ของดินแดนคอเคซัส

เนื่องจากมีที่ตั้งอยู่ระหว่างทวีปยุโรปกับทวีปเอเชีย และอยู่ใกล้กับทางสายไหม ทำให้ทบิลีซีกลายเป็นดินแดนกันชนของมหาอำนาจของโลก ส่วนในปัจจุบัน นครมีบทบาทสำคัญในฐานะศูนย์กลางการขนส่งและการค้า ประวัติศาสตร์ของทบิลีซีสะท้อนอยู่ภายใต้สถาปัตยกรรมของนคร ซึ่งเกิดจากการผสมผสานของสถาปัตยกรรมยุคกลาง ยุคฟื้นฟูคลาสสิก วิจิตรศิลป์ นวศิลป์ สตาลิน และสมัยใหม่

ประชากรในทบิลีซีมีภูมิหลังทางวัฒนธรรม ชาติพันธุ์ และศาสนาที่หลากหลาย โดยประชากรส่วนใหญ่นับถือศาสนาคริสต์นิกายอีสเทิร์นออร์ทอดอกซ์ สถานที่สำคัญอันเป็นจุดสนใจของนักท่องเที่ยว อาทิ ซาเมบาและซีโอนี จัตุรัสเสรีภาพ ถนนรุสตาเวลีและอักมาเชเนเบลี ประภาคารนารีกาลาที่สร้างในยุคกลาง โรงละครโอเปรามัวร์เทียม และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ จอร์เจีย อุณหภูมิของนครในฤดูร้อนอยู่ที่ 20–32 องศาเซลเซียส ส่วนในฤดูหนาวอยู่ที่ -1 ถึง 7 องศาเซลเซียส

ชื่อและศัพทมูลวิทยา
ชื่อ "ทบิลีซี" มาจากภาษาจอร์เจียเก่า  (Asomtavruli: , Mkhedruli:) ซึ่งมาจากศัพท์  (จอร์เจียสมัยใหม่: , อุ่น จากจอร์เจียเก่า: ) ดังนั้น จึงมีการให้ชื่อ  (สถานที่แห่งความอบอุ่น) แก่นครนี้ เนื่องจากมีบ่อน้ำร้อนกำมะถันจำนวนมาก

ก่อนหน้า ค.ศ. 1936 ชื่อเมืองในภาษาอังกฤษและภาษาอื่น ๆ อิงจากรูปสะกดในภาษาเปอร์เซีย ติฟลิส ส่วนชื่อในภาษาจอร์เจียคือ  

ณ วันที่ 17 สิงหาคม ค.ศ. 1936 ชื่อภาษารัสเซียของนครต่าง ๆ ได้รับการเปลี่ยนชื่อให้ใกล้เคียงกับภาษาท้องถิ่น ตามคำสั่งของผู้นำโซเวียต นอกจากนี้ รูป  ในภาษาจอร์เจียได้รับการปรับปรุงให้ทันสมัยบนพื้นฐานข้อเสนอของนักภาษาศาสตร์ชาวจอร์เจีย รูปประสม  (, 'อุ่น') จึงถูกแทนที่ด้วย   ชื่อนี้ยังเป็นพื้นฐานในชื่อภาษารัสเซียแบบใหม่  ภาษาอื่น ๆ ส่วนใหญ่หันมาใช้รูปใหม่ แต่ในบางภาษาอย่างตุรกี เปอร์เซีย กรีก สเปน และเยอรมัน ยังคงรูปของ 

 ประวัติ 
200px|thumbnail|left|เมืองเก่าทบิลีซี
วาคตัง กอร์กาซาลี (Vakhtang Gorgasali) กษัตริย์จอร์เจียแห่งคาร์ตลี (ไอบีเรีย) ได้ก่อตั้งเมืองนี้ขึ้นในคริสต์ศตวรรษที่ 4 ทบิลีซีเป็นศูนย์กลางอุตสาหกรรม สังคม และวัฒนธรรมในภูมิภาคคอเคซัส ในประวัติศาสตร์ เมืองนี้อยู่ในสายทางหนึ่งของเส้นทางสายไหม และปัจจุบันยังมีบทบาทสำคัญในฐานะศูนย์กลางการขนส่งและการค้า เนื่องจากความได้เปรียบทางยุทธศาสตร์ในแง่ที่ตั้งที่เป็นจุดตัดระหว่างทวีปเอเชียกับทวีปยุโรป 

ทบิลีซีเป็นที่รู้จักในเรื่องการปฏิวัติกุหลาบ (Rose Revolution) ซึ่งเกิดขึ้นบริเวณจัตุรัสอิสรภาพ (Freedom Square) และสถานที่ใกล้เคียงหลังจากการเลือกตั้งรัฐสภาในปี ค.ศ. 2003 ได้นำไปสู่การลาออกของประธานาธิบดีเอดูอาร์ด เชฟเวิร์ดนาซี (Eduard Shevardnadze)

 ภูมิประเทศ 
ทบิลีซี ตั้งอยู่ริมฝั่งแม่น้ำคูรา (Kura) หรือเรียกว่าแม่น้ำมตควารี (Mtkvari) ในภาษาท้องถิ่น บางครั้งถูกอ้างถึงในชื่อว่า ติฟลิส (Tiflis)  หรือ ติฟฟลิส (Tifflis)  ซึ่งเป็นชื่อเรียกในยุคกลางที่ไม่ใช่ชื่อท้องถิ่นของเมืองนี้ กรุงทบิลีซีมีเนื้อที่ 372 ตารางกิโลเมตร (144 ตารางไมล์)

 ภูมิอากาศ 

 ประชากร 
กลุ่มชาติพันธุ์หลักในทบิลีซี         1780 ძველი ტფილისი. აღწერანი და მცხოვრებთა რაოდენობა. . Tbilisi, 1917, p. 3 (Note: These numbers are reported by researcher Zakaria Chichinadze based on historical documents. Methodology is unknown). 50,000 66.7% 10,000 13.3%   75,000 1790 ძველი ტფილისი. აღწერანი და მცხოვრებთა რაოდენობა. . Tbilisi, 1917, p. 3 (Note: These numbers are reported by researcher Zakaria Chichinadze based on historical documents. Methodology is unknown. The large decrease in population from 1790 to 1801 is explained in-source by the Battle of Krtsanisi). 44,000 61.1% 14,860 16.7%   72,000 1801-3 4,300 21.5% 14,860 74.3%   20,000 1864/65 ฤดูหนาว Тифлис // Географическо-статистический словарь Российской империи .St. Petersburg, 1885, p. 133 (Note: this is a 'one-day census' of unknown scope and methodology). 14,878 24.8% 28,404 47.3% 12,462 20.7% 60,085 1864/65 ฤดูร้อน 14,787 20.8% 31,180 43.9% 12,142 17.1% 71,051 1876 (one-day census of Tiflis) 22,156 21.3% 37,610 36.1% 30,813 29.6% 104,024 1897 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. . Изд. Центр. стат. комитета МВД: Тифлисская губерния. – St. Petersburg, 1905, pp. 74—75.(Note: The census did not contain a question on ethnicity, which was deduced from data on mother tongue, social estate and occupation)  42,206 26.4% 47,133 29.5% 44,823 28.1% 159,590191637,58410.8%149,29443.1%91,99726.5%346,766 1926 112,014 38.1% 100,148 34.1% 45,937 15.6% 294,044 1939 228,394 44% 137,331 26.4% 93,337 18% 519,220 1959 336,257 48.4% 149,258 21.5% 125,674 18.1% 694,664 1970 511,379 57.5% 150,205 16.9% 124,316 14% 889,020 1979 653,242 62.1% 152,767 14.5% 129,122 12.3% 1,052,7341989824,41266.1%150,13812.0%124,86710.0%1,246,936 2002 910,712 84.2% 82,586 7.6% 32,580 3% 1,081,679 2014 996,804 89.9% 53,409 4.8% 13,350 1.2% 1,108,717

ทบิลีซีเป็นนครที่มีกลุ่มชาติพันธุ์อาศัยมากกว่า 100 กลุ่ม ประมาณ 90% ของประชากรมีเชื้อสายจอร์เจีย ส่วนประชากรกลุ่มอื่นที่มีความสำคัญได้แก่ อาร์มีเนีย รัสเซีย และอาเซอร์ไบจาน นอกจากนี้ ยังมีกลุ่มชาติพันธุ์อื่น ๆ เช่น ออสซีเชีย, อับคาเซีย, ยูเครน, กรีก, ยิว, อัสซีเรีย, ยาซีดี ฯลฯ

ศาสนา
left|thumb|200x200px|ภาพของมัสยิดในทบิลีซี ต้นศตวรรษที่ 20
พลเมืองทบิลีซีมากกว่า 95% นับถือศาสนาคริสต์ (นิกายที่พบมากที่สุดคือคริสตจักรออร์ทอดอกซ์จอร์เจีย) รองลงมา (ประมาณ 1.5%) นับถือศาสนาอิสลาม (ส่วนใหญ่นับถือนิกายชีอะฮ์) ในขณะที่ประชากรประมาณ 0.1% นับถือศาสนายูดาห์

 วัฒนธรรม 
 กีฬา 
สโมสรกีฬาสนามกีฬาเลโลรักบี้เลโลสปอร์ตเซ็นเตอร์วิสซอล โคเชบิรักบี้วิสซอลสปอร์ตเซ็นเตอร์โลโกโมทิไวรักบี้โลโกโมทิไวสปอร์ตเซ็นเตอร์สโมสรฟุตบอลดีนาโมทบิลีซีฟุตบอลบอริส ไปชัดเซ ดีนาโม อารีนาสโมสรฟุตบอลทบิลีซีโลโกโมทิไว เอฟซีฟุตบอลมิกเฮลเมสไคสเตเดียมสโมสรฟุตบอลทบิลีซีไดนาโม บีซีบาสเกตบอลเวเรบาสเกตบอลฮอลสโมสรบาสเกตบอลทบิลีซีบาสเกตบอลเวเรบาสเกตบอลฮอลสโมสรบาสเกตบอลจอร์เจียบาสเกตบอลเวเรบาสเกตบอลฮอลสโมสรบาสเกตทบิลีซี บีซีบาสเกตบอลVere Basketball Hallสโมสรบาสเกตมาคาบิ บีซีบาสเกตบอลเวเรบาสเกตบอลฮอล

 สื่อ 
หนังสือพิมพ์ที่วางขายในกรุงทบิลีซี ได้แก่ 24 Saati ("24 ชั่วโมง"), Rezonansi ("เสียงสะท้อน"), Alia ส่วนฉบับภาษาอังกฤษ ได้แก่ The Messenger (รายวัน), FINANCIAL, Georgia Today (รายสัปดาห์), The Georgian Times (รายสัปดาห์)

สถาปัตยกรรมและสถานที่สำคัญ
thumb|โรงละครรัสทาเวลิจุดหมายปลายทางของนักท่องเที่ยวที่มีชื่อเสียงในทบิลีซีได้แก่ มหาวิหารซาเมบา จัตุรัสอิสรภาพ มหาวิหารซิโอนี รัฐสภาจอร์เจีย ถนนรุสตาเวลี มตัตสมินดา (ภูเขาศักดิ์สิทธิ์) มหาวิหารคัชเวตี รวมทั้งพิพิธภัณฑ์และห้องภาพศิลปะอีกจำนวนมาก ทบิลีซียังเป็นที่พำนักของศิลปินที่มีชื่อเสียง เช่น นีโค ปิรอสมานี และลาโด กูเดียชวิลี

 การคมนาคม 
อากาศยาน
190px|thumbnail|left|ท่าอากาศยานนานาชาติทบิลีซี

ท่าอากาศยานทบิลีซี อยู่ห่างจากกรุงทบิลีซี ไปทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ไปประมาณ 17 กิโลเมตร มีขบวนรถไฟเชื่อมต่อระหว่าง สถานีรถไฟทบิลีซี กับสนามบิน ใช้เวลา 35 นาที ที่สนามบินมีผู้มาใช้บริการประมาณ 1.1 ล้านคน สายการบินหลักคือ จอร์เจียแอร์เวย์"Head office ." (direct image link) Georgian Airways. Retrieved on 6 October 2010.

รถไฟฟ้าใต้ดิน

มีรถไฟฟ้าใต้ดินบริการในกรุงทบิลีซี เริ่มก่อตั้งเมื่อ ค.ศ. 1952 เสร็จเมื่อ ค.ศ. 1966 มีบริการทั้งหมด 2 เส้นทาง คือ สายอาคเมเทลิ-วาร์เคทิลิ และสายซาเบอร์ทาโล มีสถานีรถไฟ 22 สถานี ตัวรถไฟ 186 คัน ให้บริการตั้งแต่เวลา 6 นาฬิกา จนถึงเที่ยงคืน

รถราง
ทบิลีซีมีระบบรถราง เปิดบริการตั้งแต่วันที่ 25 ธันวาคม ค.ศ. 1904 อย่างไรก็ตาม รถรางได้ปิดบริการในวันที่ 4 ธันวาคม ค.ศ. 2006 และมีโครงการรถรางแบบทันสมัยในอนาคต

 การศึกษา 
thumb|มหาวิทยาลัยทบิลีซี
 มหาวิทยาลัยทบิลีซี
 มหาวิทยาลัยจอร์เจีย
 มหาวิทยาลัยเทคนิคจอร์เจีย
 มหาวิทยาลัยอิลเลีย แชฟชาแวร์ซ
 โรงเรียนสอนดนตรีทบิลีซี
 มหาวิทยาลัยแพทย์ทบิลีซี
 มหาวิทยาลัยเคาคาซุส
 มหาวิทยาลัยฟรีทบิลีซี
 มหาวิทยาลัยกริเกล โรบาคิดเซ
 มหาวิทยาลัยจอร์เจีย อเมริกา
 มหาวิทยาลัยนานาชาติทะเลดำ
 สถาบันราชการจอร์เจีย
 มหาวิทยาลัยเกษตรจอร์เจีย

 ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ 
thumb|Tbilisi Platz ที่ซาร์บรึคเคิน ประเทศเยอรมนี

 เมืองพี่น้อง 
ทบิลีซีได้สถาปนาความสัมพันธ์กับเมืองพี่น้องดังต่อไปนี้
ซาร์บรึคเคิน เยอรมนี (1975)
น็องต์ ฝรั่งเศส (1979)
ลูบลิยานา สโลวีเนีย (1977)
อินส์บรุค อิสเตรีย (1982)
แอตแลนตา สหรัฐ (1987)
ปาแลร์โม อิตาลี (1987)
บริสตอล สหราชอาณาจักร (1988)
บิลบาโอ สเปน (1989)
เยเรวาน อาร์มีเนีย (1996)
เคียฟ ยูเครน (1999)อัสตานา คาซัคสถาน (2005)
วิลนีอัส ลิทัวเนีย (2009)
คีชีเนา มอลโดวา (2011)
ไคโร อียิปต์ (2012)
โดฮา กาตาร์ (2012)
เตหะราน อิหร่าน (2015)
มินสค์ เบลารุส (2015) (partner since 1994)
อิสตันบูล ตุรกี (2016) (partner since 2006)
โซเฟีย บัลแกเรีย (2016)
ลิมา เปรู (2018)
บากู อาเซอร์ไบจาน (2021) 
บูคาเรสต์ โรมาเนีย (2022)

เมืองที่ให้ความร่วมมือ
ออแดซา ยูเครน (1996)
อังการา ตุรกี (1996)
บากู อาเซอร์ไบจาน  (1997)
เอเธนส์ กรีซ (1997)
ปารีส ฝรั่งเศส (1997)
เยรูซาเลม อิสราเอล (1998)
รีกา ลัตเวีย (2007)
กรากุฟ โปแลนด์ (2009)
วอร์ซอ โปแลนด์ (2010)บูดาเปสต์ ฮังการี (2011)
คาร์กิว ยูเครน (2012)
ลวิว ยูเครน (2013)
ลิงคอล์น สหรัฐ (2013)
กว่างโจว จีน (2014)
ลูบลิน โปแลนด์ (2014)
ดับลิน ไอร์แลนด์ (2014)
ปราก เช็กเกีย

หมายเหตุ