# จักรวรรดิเตมือร์
จักรวรรดิเตมือร์  เรียกตนเป็น กูร์คอนี ( Gūrkāniyān) เป็นจักรวรรดิเติร์ก-มองโกลGreen, Nile (2019-04-09). The Persianate World: The Frontiers of a Eurasian Lingua Franca. Univ of California Press. .Spengler, Robert N. (2020-09-22). Fruit from the Sands: The Silk Road Origins of the Foods We Eat. Univ of California Press. .สมัยกลางตอนปลายที่มีวัฒนธรรมแบบเปอร์เซียB.F. Manz, "Tīmūr Lang", in Encyclopaedia of Islam, Online Edition, 2006ที่ปกครองทั่วเกรตเตอร์อิหร่านในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 15 ในบริเวณที่ปัจจุบันคืออิหร่าน, อิรัก, อัฟกานิสถาน, เอเชียกลางส่วนใหญ่, คอเคซัสใต้ และปากีสถานส่วนใหญ่กับอินเดียเหนือกับตุรกีบางสว่น

จักรวรรดิเตมือร์ก่อตั้งขึ้นโดยเตมือร์ (แทเมอร์เลน) ขุนศึกเชื้อสายเติร์ก-มองโกลในคริสต์ศตวรรษที่ 14

ในคริสต์ศตวรรษที่ 16 เจ้าแห่งราชวงศ์เตมือร์ บาบูร์ (Babur) ผู้ครองเฟอร์กานา (Ferghana) ก็เข้ารุกรานอินเดียและทำการก่อตั้งจักรวรรดิโมกุลที่ปกครองดินแดนส่วนใหญ่ของอนุทวีปอินเดียจนกระทั่งมาเสื่อมโทรมลงในสมัยของจักรพรรดิออรังเซพ (Aurangzeb) เมื่อต้นคริสต์ศตวรรษที่ 18 และถูกยุบอย่างเป็นทางการโดยสหราชอาณาจักรหลังกบฏอินเดีย ค.ศ. 1857

ประวัติศาสตร์
เตมือร์พิชิตพื้นที่ส่วนใหญ่ในดินแดนเปอร์เซียโบราณที่กว้างใหญ่ในเอเชียกลาง โดยเฉพาะทรานส์ออกเซียเนีย (Transoxiana) และโคราซาน (Khorasan) ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1363 เป็นต้นมา ด้วยการสร้างพันธมิตรหลากหลาย เตมือร์ยึดเมืองซามาร์คันด์ในปี ค.ศ. 1366 และเมืองบาล์คในปี ค.ศ. 1369 และได้รับการยอมรับให้เป็นผู้ปกครองดินแดนเหล่านี้ในปี ค.ศ. 1370 

เตมือร์ดำเนินการอย่างเป็นทางการในนามของซูร์กัตมิช (Suurgatmish) ข่านแห่งจักรวรรดิชากาไต (Chagatai Khanate) เขาสามารถพิชิตทรานส์ออกเซียเนียและคอวาเรซม์ (Khwarazm) ในช่วงหลายปีต่อมา ในช่วงปี 1360s เตมือร์ได้ควบคุมจักรวรรดิชากาไตตะวันตก (Western Chagatai Khanate) ไว้ได้ แม้ในฐานะเอมีร์ (Emir) เขาจะมีสถานะตามชื่อว่ายังขึ้นอยู่กับข่าน แต่ในความเป็นจริงแล้ว เตมือร์เป็นผู้เลือกตั้งข่านเอง โดยข่านเหล่านี้กลายเป็นเพียงหุ่นเชิดในทางการเมืองของพระองค์ 

ในช่วงศตวรรษที่ 15 และ 16 ข่านแห่งชากาไตตะวันตกยังคงตกอยู่ภายใต้อิทธิพลของเจ้าชายราชวงศ์เตมือร์ (Timurid) อย่างต่อเนื่อง และบทบาทของพวกเขาก็ค่อยๆ ลดความสำคัญลงจนกลายเป็นไร้ความหมายโดยสิ้นเชิงในที่สุด

เตมือร์เริ่มแผนการรณรงค์ทางทิศตะวันตกในปี ค.ศ. 1380 โดยรุกรานรัฐต่างๆ ที่สืบทอดอำนาจจากอาณาจักรอิลข่าน (Ilkhanate) ภายในปี ค.ศ. 1389 พระองค์ได้โค่นล้มราชวงศ์คาร์ติด (Kartids) จากเมืองเฮรัต และบุกเข้าสู่แผ่นดินใหญ่ของเปอร์เซีย ซึ่งเขาประสบความสำเร็จอย่างมาก รวมถึงการยึดเมืองอิสฟาฮานในปี ค.ศ. 1387 การโค่นล้มราชวงศ์มุซัฟฟาริด (Muzaffarids) จากเมืองชีราชในปี ค.ศ. 1393 และการขับไล่ราชวงศ์จาลายิริด (Jalayirids) ออกจากแบกแดด 

โตกตามีช (Tokhtamysh) ข่านแห่งอาณาจักรโกลเดนฮอร์ด (Golden Horde) เป็นศัตรูสำคัญของเตมือร์ในภูมิภาคนี้ ในปี ค.ศ. 1394–1395 เตมือร์ทรงมีชัยชนะเหนือโกลเดนฮอร์ดหลังจากแผนการรณรงค์ในจอร์เจียประสบความสำเร็จ จากนั้นพระองค์ได้ยืนยันอำนาจอธิปไตยของตนในภูมิภาคคอเคซัส (Caucasus)

ในปี ค.ศ. 1398 ความวุ่นวายในสุลต่านเดลี (Delhi Sultanate) ได้ดึงดูดความสนใจของเตมือร์ ในช่วงต้นปี ค.ศ. 1398 เตมือร์ส่งกองทัพที่นำโดยหลานชายของพระองค์ พีร์ มูฮัมหมัด (Pir Muhammad) ข้ามแม่น้ำสินธุไปโจมตีเมืองมุลตาน โดยการล้อมเมืองสำเร็จใช้เวลานานถึงหกเดือน ต่อมาในปีเดียวกัน ทิมูร์นำกองทัพหลักข้ามแม่น้ำสินธุ และหลังจากทำลายเมืองตุลัมบา (Tulamba) ได้รวมตัวกับพีร์ มูฮัมหมัด ที่แม่น้ำสุตเลจ (Sutlej) พระองค์เอาชนะหัวหน้าเผ่าคโคคาร์ (Khokhar) ชื่อจัสรัต (Jasrat) และยึดป้อมลอนีและภัฏนาอีร์ ซึ่งอยู่ห่างจากเดลีไปทางตะวันออกเฉียงเหนือเจ็ดไมล์ 

ในเดือนธันวาคม ค.ศ. 1398 เตมือร์ปะทะกับกองทัพของสุลต่านมาห์มุด ชาห์ และทรงได้รับชัยชนะ ซึ่งนำไปสู่การเข้าสู่เดลีอย่างมีชัย ที่นั่นเขาก่อการสังหารหมู่ แต่ไว้ชีวิตช่างฝีมือเพื่อนำตัวไปยังซามาร์คันด์ เขาออกจากเดลีในเดือนมกราคม ค.ศ. 1399 ขณะนั้นสุลต่านเดลีอยู่ในช่วงเสื่อมถอยเนื่องจากการแยกตัวของจังหวัดที่ร่ำรวยที่สุด 

ต่อมาในปี ค.ศ. 1400–1401 พระองค์ยึดเมืองอาเลปโป (Aleppo), ดามัสกัส (Damascus) และอนาโตเลียตะวันออก ในปี ค.ศ. 1401 และทำลายเมืองแบกแดด และในปี ค.ศ. 1402 พระองค์เอาชนะอาณาจักรออตโตมันในยุทธการอังการา (Battle of Ankara) ทำให้เตมือร์กลายเป็นผู้ปกครองมุสลิมที่ทรงอิทธิพลที่สุดในยุคนั้น เนื่องจากอาณาจักรออตโตมันตกอยู่ในสงครามกลางเมือง ขณะเดียวกันพระองค์ทรงได้เปลี่ยนเมืองซามาร์คันด์ให้กลายเป็นเมืองหลวงสำคัญและศูนย์กลางอำนาจของจักรวรรดิ

การล่มสลาย  
อำนาจของราชวงศ์เตมือร์ลดลงอย่างรวดเร็วในช่วงครึ่งหลังของศตวรรษที่ 15 เนื่องจากธรรมเนียมการแบ่งแยกอาณาจักรระหว่างสมาชิกในราชวงศ์ และการเกิดสงครามกลางเมืองหลายครั้ง อักโคยูนลูได้พิชิตพื้นที่ส่วนใหญ่ของเปอร์เซียจากทิมูริด และภายในปี ค.ศ. 1500 อาณาจักรทิมูริดที่แตกแยกและเต็มไปด้วยสงครามได้สูญเสียการควบคุมดินแดนส่วนใหญ่ 

ในทศวรรษต่อมา เปอร์เซีย คอเคซัส เมโสโปเตเมีย และอนาโตเลียตะวันออกได้ตกเป็นของอาณาจักรชีอะห์ซาฟาวิด (Safavid Empire) ที่นำโดยชาห์อิสมาอิลที่ 1 (Shah Ismail I) ขณะที่พื้นที่ส่วนใหญ่ในเอเชียกลางถูกอุซเบกส์ (Uzbeks) ภายใต้การนำของมูฮัมหมัด ชัยบานี (Muhammad Shaybani) เข้ายึดครอง โดยพวกเขาได้พิชิตเมืองสำคัญอย่างซามาร์คันด์และเฮรัตในปี ค.ศ. 1505 และ 1507 และก่อตั้งอาณาจักรข่านแห่งบูคารา (Khanate of Bukhara) 

จากเมืองคาบูล ราชวงศ์โมกุล (Mughal Empire) ได้ก่อตั้งขึ้นในปี ค.ศ. 1526 โดยบาบูร์ (Babur) ผู้สืบเชื้อสายจากทิมูร์ทางสายบิดา และอาจมีเชื้อสายจากเจงกิสข่านทางสายมารดา ราชวงศ์ที่เขาก่อตั้งมักเรียกว่าราชวงศ์โมกุล แม้จะสืบทอดโดยตรงจากราชวงศ์ทิมูริด ภายในศตวรรษที่ 17 อาณาจักรโมกุลได้ครอบครองพื้นที่ส่วนใหญ่ของอินเดีย แต่ในศตวรรษต่อมาอาณาจักรก็เริ่มเสื่อมถอย 

ราชวงศ์เตมือร์สิ้นสุดลงโดยสมบูรณ์เมื่อการปกครองของราชวงศ์โมกุลที่เหลืออยู่ถูกยกเลิกโดยจักรวรรดิอังกฤษ หลังการกบฏในปี ค.ศ. 1857

ดูเพิ่ม

ชาวแฮซอเร
 ประวัติศาสตร์อิหร่าน
 กลุ่มชนเตอร์กิก