# จังหวัดแม่ฮ่องสอน
แม่ฮ่องสอน  เป็นจังหวัดในภาคเหนือของประเทศไทย มีความโดดเด่นหลายลักษณะ โดยเฉพาะสภาพภูมิประเทศ ความหลากหลายด้านวัฒนธรรม และความหลากหลายของประชากรจากหลายกลุ่มชาติพันธุ์ นับเป็นจังหวัดที่สถิติน่าสนใจหลายอย่าง เช่น มีประชากรเบาบางที่สุดในประเทศ และมีประชากรน้อยมากเป็นอันดับ 5 ในขณะที่มีพื้นที่มากเป็นอันดับ 8 ของประเทศ

แม่ฮ่องสอนได้ชื่อว่าเป็น เมืองสามหมอก เนื่องจากมีสภาพภูมิประเทศเต็มไปด้วยภูเขาสูงสลับซับซ้อน สภาพอากาศมีหมอกปกคลุมตลอดเวลาส่วนใหญ่ของปี นอกจากนี้แม่ฮ่องสอนยังนับเป็นพื้นที่ปลายสุดด้านตะวันตกของประเทศ คือที่เส้นแวง 97.5 องศาตะวันออกในเขตอำเภอแม่สะเรียง (ตะวันออกสุดของประเทศ อยู่ที่อำเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี ที่ 105.5 องศาตะวันออก)

แม่ฮ่องสอนได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นเมืองเมื่อ พ.ศ. 2417 โดยพระเจ้าอินทวิชยานนท์ พระเจ้านครเชียงใหม่ เจ้าเมืองประเทศราชแห่งสยามประเทศ

 ประวัติศาสตร์ 
บริเวณที่ตั้งเมืองแม่ฮ่องสอนปัจจุบันนี้ แต่เดิมเป็นเพียงสถานที่ที่มีผู้คนมาปลูกกระท่อมอาศัยอยู่ บริเวณที่ราบริมเชิงเขา เป็นทำเลที่เหมาะสำหรับการเพาะปลูกมาก ผู้คนที่อาศัยตามที่ราบมักจะเป็นชาวไทใหญ่ ส่วนผู้คนที่อาศัยอยู่บนดอยมักจะเป็นกะเหรี่ยง ลัวะ และมูเซอ บริเวณนี้อยู่ห่างจากแม่น้ำคง (แม่น้ำสาละวิน) ประมาณ 40 กิโลเมตร และมีอาณาเขตติดกับรัฐฉาน ประเทศพม่า ต่อมาเมื่อประมาณ พ.ศ. 2374 สมัยพระยาพุทธวงศ์ เป็นพระเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ และต้องการช้างป่าไว้ใช้งาน จึงให้เจ้าแก้วเมืองมา ซึ่งเป็นญาติพร้อมด้วยกำลังช้างต่อหมอควาญออกเดินทางไปสำรวจและไล่จับช้างป่ามาฝึกใช้งาน เจ้าแก้วเมืองมาจึงยกกระบวนเดินทางรอนแรมจากเชียงใหม่ผ่านไปทางเมืองปาย ใช้เวลาหลายคืนจนบรรลุถึงป่าแห่งหนึ่ง ทางทิศใต้ริมฝั่งแม่น้ำปาย เป็นป่าดงว่างเปล่าและเป็นดินโป่งที่มีหมูป่าลงมากินโป่งชุกชุม เจ้าแก้วเมืองมาพิจารณาเห็นว่า ที่แถวนี้เป็นทำเลที่ดี น้ำท่าบริบูรณ์สมควรที่จะตั้งเป็นหมู่บ้าน จึงหยุดพักอยู่ ณ ที่นี้ และเรียกผู้คนที่ตั้งบ้านเรือนอยู่ริมห้วย ริมเขาซึ่งเป็นชาวไทใหญ่ และกะเหรี่ยง (ยางแดง) มาประชุม ชี้แจงให้ทราบถึงความคิดที่จะตั้งบริเวณนี้ขึ้นเป็นหมู่บ้าน และบุกเบิกที่ดินที่เป็นไร่นาที่ทำมาหากินต่อไป และเจ้าแก้วเมืองมาแต่งตั้งให้ชาวไทใหญ่ผู้หนึ่งซึ่งเป็นคนเฉลียวฉลาดและมีความรู้ดีกว่าคนอื่นในหมู่บ้าน ชื่อว่า "พะกาหม่อง" ให้เป็น "ก๊าง" (คือตำแหน่งนายบ้านหรือผู้ใหญ่บ้าน) มีหน้าที่คอยควบคุมดูแล และให้คำแนะนำพวกลูกบ้านใน การดำเนินการต่อไป พะกาหม่องได้เป็นผู้ชักชวนเกลี้ยกล่อมพวกที่อยู่ใกล้เคียง ให้ย้ายมาอยู่รวมกัน แล้วตั้งชื่อหมู่บ้านนั้นว่า "บ้านโป่งหมู" โดยถือเอาว่าที่โป่งนั้น มีหมูป่าลงมากินโป่งมากนั่นเอง ปัจจุบันหมู่บ้านนี้ เรียกว่า "บ้านปางหมู" อยู่ห่างจากที่ว่าการอำเภอประมาณ 6 กิโลเมตรสำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดแม่ฮ่องสอน 254 8 : 48-4 9

เมื่อจัดตั้งหมู่บ้านแล้ว เจ้าแก้วเมืองมาก็ยกขบวนออกเดินทางตรวจชายแดน และคล้องช้างป่าต่อไป จนถึงลำห้วยแห่งหนึ่ง มีรอยช้างป่าอยู่มากมาย ก็หยุดคล้องช้างป่าได้หลายเชือก แล้วให้ตั้งคอกสอนช้างในร่องห้วย ริมห้วยนั้นเป็นพื้นที่ราบกว้างขวางพื้นดินดีกว่าบ้านโป่งหมูและมีชาวไทใหญ่ตั้งกระท่อมอยู่เป็นอันมาก เจ้าแก้วเมืองมาพิจารณาเห็นว่า เป็นทำเลที่เหมาะสมพอที่จะตั้งเป็นหมู่บ้านอีกแห่งหนึ่ง จึงเรียกชาวไทใหญ่อีกคนหนึ่งซึ่งเป็นบุตรเขยของพะกาหม่อง ชื่อ "แสนโกม" มาแนะนำชี้แจงแต่งตั้งให้เป็นก๊าง ให้เป็นหัวหน้าเกลี้ยกล่อมผู้คนให้มาอยู่รวมกัน จนกลายเป็นหมู่บ้านใหญ่ เจ้าแก้วเมืองมาตั้งชื่อหมู่บ้านนั้นว่า "บ้านแม่ฮ่องสอน" ซึ่ง ฮ่อง ในภาษาล้านนา คือ ร่อง โดยอาศัยที่ร่องน้ำนั้น เป็นคอกที่ฝึกสอนช้างป่า เมื่อเจ้าแก้วเมืองมาคล้องช้างป่าได้พอสมควรแล้วก็เดินทางกลับเมืองเชียงใหม่ แล้วกราบทูลให้พระเจ้ามโหตรประเทศทราบสำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดแม่ฮ่องสอน 254 8 :4 9

เมื่อเจ้าแก้วเมืองมากลับนครเชียงใหม่แล้วพะกาหม่องและแสนโกมบุตรเขยก็ได้พยายามชักชวนผู้คนที่อยู่ใกล้เคียง ให้อพยพครอบครัวมาตั้งบ้านเรือนอยู่ทำมาหากินจนแน่นหนาขึ้นเป็นหมู่บ้านใหญ่ และต่อมาเห็นว่าบริเวณนั้นมีไม้สักมาก พะกาหม่องและแสนโกม เห็นว่าหากตัดเอาไม้สักนั้นไปขายประเทศพม่าโดยใช้วิธีชักลากลงลำห้วย แล้วปล่อยให้ไหลลงแม่น้ำคง(แม่น้ำสาละวิน) ก็คงได้เงินมาช่วยในด้านเศรษฐกิจและการบำรุงบ้านเมือง เมื่อปรึกษาหารือกันดีแล้วพะกาหม่องและแสนโกม จึงเดินทางเข้ามาเฝ้าพระเจ้ามโหตรประเทศฯ ที่นครเชียงใหม่ กราบทูลขออนุญาตตัดฟันชักลากไม้ไปขายแล้วจะแบ่งเงินค่าตอบแทนถวายตลอดปี พระเจ้ามโหตรประเทศฯก็ทรงอนุญาต พะกาหม่องและแสนโกม จึงทูลลากลับ และเริ่มลงมือทำไม้ขอนสักส่งไปขายที่เมืองมะละแหม่ง ประเทศพม่าได้เงินมาก็เก็บแบ่งถวายพระเจ้ามโหตรประเทศทุกปี นอกนั้นก็ใช้ประโยชน์ส่วนตัวและบำรุงบ้านเมืองสำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดแม่ฮ่องสอน 254 8 :4 9

ครั้นถึง พ.ศ. 2397 พระเจ้ามโหตรประเทศฯถึงแก่พิราลัย เจ้ากาวิโลรสซึ่งดำรงตำแหน่งเจ้าหัวเมืองแก้วได้เป็นเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่แทน ทรงนามว่า "พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์" ใน พ.ศ. 2399 พะกาหม่อง และแสนโกม ก็ยังคงทำป่าไม้และส่งเงินไปถวายทุกปี พะกาหม่องกับแสนโกมจึงมีฐานะดีขึ้น และหมู่บ้านโป่งหมูและบ้านแม่ฮ่องสอนก็เจริญขึ้นตามลำดับ ในครั้งนั้นหัวเมืองไทใหญ่ตามแถบตะวันตกฝั่งแม่น้ำคง (แม่น้ำสาละวิน) เกิดการจลาจลเกิดรบราฆ่าฟัน จึงมีชาวไทใหญ่อพยพครอบครัวเข้ามาอาศัยอยู่ที่บ้านปางหมูหรือโป่งหมู และบ้านแม่ฮ่องสอนมากขึ้น บางพวกก็ลงไปอาศัยอยู่ที่บ้านขุนยวม (หมู่บ้านไทใหญ่บนเขา) บางพวกอพยพเลยขึ้นไปทางเหนือ ไปอยู่ที่เมืองปาย กลุ่มพวกไทใหญ่ที่อพยพเข้ามานี้ มีผู้หนึ่งชื่อว่า "พะก่าเติ๊กซาน" หรือ "ชานกะเล" เป็นชาวเมืองจ๋ามกา เป็นคนขยันขันแข็งชานกะเลเข้ามาอาศัยที่บ้านปางหมู และช่วยพะกาหม่องทำไม้ด้วยความซื่อสัตย์ และตั้งใจทำงานโดยไม่เห็นแก่เหนื่อยยาก พะกาหม่องไว้วางใจและรักใคร่มาก ถึงกับยกลูกสาวชื่อนาง ใส ให้เป็นภรรยา นางใส มีบุตรกับชานกะเลคนหนึ่งชื่อนางคำสำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดแม่ฮ่องสอน 254 8 : 49-50

กาลเวลาผ่านไปหมู่บ้านปางหมู และบ้านแม่ฮ่องสอนก็มีผู้คนมาอาศัยหนาแน่นยิ่งขึ้น และใน พ.ศ. 2409 นั่นเอง มีเหตุการณ์สำคัญที่ชักนำเอาบุคคลสำคัญของชาวไทใหญ่ให้มาอพยพอยู่ในแม่ฮ่องสอนอีกคือเจ้าฟ้าเมืองนายมีเรื่องขัดเคืองกับ เจ้าฟ้าโกหล่านเจ้าเมืองหมอกใหม่ จึงได้ยกทัพมาตีเมืองหมอกใหม่แตก เจ้าฟ้าโกหล่านเจ้าเมืองหมอกใหม่จึงพาครอบครัวอพยพเข้ามาอาศัยอยู่กับแสนโกมที่บ้านแม่ฮ่องสอน เจ้าฟ้าโกหล่านมีภรรยาชื่อ นาง เกี๋ยง มีบุตรชายชื่อ เจ้าขุนหลวง มีหลาน 4 คนเป็นชาย 1 หญิง 3 ชายชื่อ ขุนแจหญิงชื่อ เจ้าหอม เจ้านางนุ เจ้านางเมี้ยะ เมื่อเจ้าฟ้าโกหล่านมาอาศัยอยู่ด้วย แสนโกมได้มีหนังสือทูลให้พระเจ้ากาวิโลรสฯ ทราบพระเจ้ากาวิโลรสฯ จึงรับสั่งให้ส่งตัวเข้าเฝ้า แต่เจ้าฟ้าโกหล่านป่วย จึงส่งเจ้าขุนหลวงบุตรไปแทน พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ โปรดเจ้าขุนหลวงทรงยกเจ้าอุบลวรรณาผู้เป็นหลานให้เป็นภรรยาอยู่กินด้วยกันที่เชียงใหม่ จนมีบุตรคนหนึ่งชื่อ เจ้าน้อยสุขเกษมและอนุญาตให้เจ้าฟ้าโกหล่านอาศัยอยู่ในเขตแดนต่อไป ต่อมานางใส ภรรยาของชานกะเลถึงแก่กรรม เจ้าฟ้าโกหล่านจึงทรงยกเจ้านางเมี๊ยะหลานสาวคนเล็กให้เป็นภรรยาของชานกะเล ชานกะเลได้ไปตั้งเมืองอยู่บนภูเขาอีกแห่งหนึ่งทางเหนือต้นแม่น้ำยวม เรียกว่า เมืองขุนยวม ต่อมาใน พ.ศ. 2417 พระเจ้าอินทวิชยานนท์ฯ ทรงแต่งตั้งให้ ชานกะเลเป็น "พญาสิงหนาทราชา" เป็นพ่อเมืองคนแรก และยกฐานะหมู่บ้านแม่ฮ่องสอนขึ้นเป็นเมืองแม่ฮ่องสอน เป็นเมืองหน้าด่านต่อไป และยกเมืองปาย เมืองขุนยวมเป็นเมืองรองสำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดแม่ฮ่องสอน 2549: 50

พญาสิงหนาทราชา ได้ปกครองเมืองและพัฒนาเมืองแม่ฮ่องสอนให้เจริญขึ้นอย่างรวดเร็ว มีการขุดคูเมืองและสร้างประตูเมืองขึ้นอย่างมั่นคง จนถึง พ.ศ. 2427 พญาสิงหนาทราชาได้ถึงแก่กรรม เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ได้แต่งตั้งเจ้านางเมี๊ยะผู้เป็นภรรยาของพญาสิงหนาทเป็นเจ้านางเมวดีขึ้นปกครองแทน ชาวแม่ฮ่องสอนเรียกเจ้านางเมวดีว่า "เจ้านางเมี๊ยะ" โดยให้ปู่โทะ (พญาขันธเสมาราชานุรักษ์) เป็นที่ปรึกษาราชการแผ่นดิน ต่อมา พ.ศ. 2434 เจ้านางเมี๊ยะถึงแก่กรรม พระเจ้าอินทวิชยานนท์ เจ้าผู้ปกครองนครเชียงใหม่ จึงแต่งตั้งพญาขันธเสมาราชานุรักษ์ เป็นพญาพิทักษ์สยามเขต ให้ปกครองเมืองแม่ฮ่องสอน จนถึงพ.ศ. 2433 ตรงกับสมัยรัชกาลที่ 5 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ พระยาศรีสหเทพปลัดทูลฉลองกระทรวงมหาดไทยได้ตรวจราชการพื้นที่หัวเมืองมณฑลตะวันตกเฉียงเหนือจึงจัดระบบการปกครองใหม่เป็น รวมเมืองแม่ฮ่องสอน เมืองขุนยวม เมืองปาย และเมืองยวม (แม่สะเรียง) เป็นหน่วยเดียวกันเรียกว่า "บริเวณเชียงใหม่ตะวันตก" ตั้งที่ว่าการแขวง (เทียบเท่าเมือง) ที่เมืองขุนยวม โดยแต่งตั้งนายโหมดเป็นนายแขวง (แจ้งความเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย ลงวันที่ 11 กรกฎาคม ร.ศ. 119) และในปีเดียวกันนี้เมืองเชียงใหม่ได้แต่งตั้งขุนหลู่บุตรของพญาพิทักษ์สยามเขต เป็นพญาพิศาลฮ่องสอนบุรี พ.ศ. 2446 ได้ย้ายที่ว่าการแขวงจากเมืองขุนยวม ไปตั้งที่เมืองยวมแล้วเปลี่ยนชื่อเป็น "บริเวณพายัพเหนือ" จนถึง  พ.ศ. 2450 พญาพิทักษ์สยามเขตถึงแก่กรรม เมืองเชียงใหม่จึงแต่งตั้งพญาพิศาลฮ่องสอนบุรีขึ้นปกครองเมืองแทน พ.ศ. 2453 รัชกาลที่ 5 โปรดเกล้าฯ ตั้งเมืองจัตวาขึ้นกับมณฑลพายัพ ย้ายที่ว่าการแขวงจากเมืองยวมมาตั้งที่แม่ฮ่องสอนให้ชื่อว่า "เมืองแม่ฮ่องสอน" แล้วโปรดเกล้าฯ ให้พระศรสุรราช (เปลื้อง) มาปกครองเมือง ถือว่าเป็นผู้ว่าราชการจังหวัดแม่ฮ่องสอนคนแรก

 ภูมิศาสตร์ 
right|thumb|แม่น้ำสาละวินที่บ้านแม่สามแลบ อำเภอสบเมย จังหวัดแม่ฮ่องสอน ฝั่งซ้ายมือในภาพ คือ ประเทศพม่า

 ที่ตั้ง 
จังหวัดแม่ฮ่องสอนอยู่ห่างจากกรุงเทพมหานครไปทางทิศเหนือประมาณ 

 อาณาเขตติดต่อ 
มีอาณาเขตทางทิศเหนือและทิศตะวันตกติดต่อกับสามรัฐของประเทศพม่า ได้แก่ รัฐฉาน รัฐกะยา และรัฐกะเหรี่ยง โดยมีแนวกั้นธรรมชาติเป็นทิวเขาถนนธงชัยตะวันตก แม่น้ำสาละวิน และแม่น้ำเมย ทางทิศใต้ติดต่อกับอำเภอท่าสองยาง จังหวัดตาก โดยมีแม่น้ำเงาเป็นแนวกั้น และทางทิศตะวันออกติดต่อกับอำเภอเวียงแหง อำเภอเชียงดาว อำเภอแม่แตง อำเภอสะเมิง อำเภอกัลยาณิวัฒนา อำเภอแม่แจ่ม อำเภอฮอด และอำเภออมก๋อย ของจังหวัดเชียงใหม่ โดยมีแนวกั้นเป็นทิวเขาถนนธงชัยกลางและตะวันออก

 ประชากรศาสตร์ 
ประชากรในจังหวัดแม่ฮ่องสอนขึ้นชื่อว่ามีความหลากหลาย โดยมากเป็นชาวไทใหญ่ นอกนั้นเป็นชาวไทยวน กะเหรี่ยง มูเซอ ลีซอ ลัวะ ม้ง ฮ่อ ปะโอ และอื่น ๆ โดยต่างรักษาวัฒนธรรมของตนเอาไว้ได้เป็นอย่างดี ขณะเดียวกันก็อยู่ร่วมกับเพื่อนบ้านที่มีวัฒนธรรมที่ต่างกันได้โดยไม่เคยปรากฏความแตกต่างระหว่างภาษาและวัฒนธรรมแต่อย่างใด

ด้วยความหลากหลายของเชื้อชาติดังกล่าวนี้ ประชากรในแม่ฮ่องสอนจึงมีการใช้ภาษาที่หลากหลายด้วย โดยในชาติพันธุ์ต่าง ๆก็จะพูดภาษาต่างกัน โดยแบ่งเป็นใหญ่ ๆ ได้ดังนี้
+ภาษาพูดในจังหวัดแม่ฮ่องสอน ตระกูลภาษา กลุ่มภาษาแยกย่อย กลุ่มชาติพันธุ์ ตระกูลภาษาขร้า-ไท, กลุ่มตะวันตกเฉียงใต้ กลุ่มภาษาเชียงแสน ไทยภาคเหนือ (ล้านนา-ไทยวน), ไทลื้อ, ไทเขิน, ไทยภาคกลาง (สยาม) กลุ่มภาษาไตตะวันตกเฉียงเหนือ ไทใหญ่ ตระกูลภาษาจีน-ทิเบต ตระกูลภาษาย่อยทิเบต-พม่า พม่า ภาษาลาฮู ล่าหู่ (ชาวมูเซอ)  ภาษาลีสู่ ลีซู (ลีซอ) ภาษาจีน-จีนกลาง จีนฮ่อ (จีนยูนนาน) ภาษากะเหรี่ยงสะกอ กะเหรี่ยง (ปกาเกอะญอ) ตระกูลภาษาม้ง-เมี่ยน ภาษาม้งเขียว-ภาษาม้งขาว ม้ง (แม้ว) ตระกูลภาษาออสโตร-เอเชียติก ภาษากลุ่มมอญ-เขมร ลัวะ (ละเวือะ)

จากการสำรวจใน พ.ศ. 2562 พบว่าประชากรส่วนใหญ่นับถือศาสนาพุทธร้อยละ 74.2 ศาสนาคริสต์ร้อยละ 25.53 ศาสนาอิสลามร้อยละ 0.25 และศาสนาอื่น ๆ ร้อยละ 0.02 มีชุมชนมุสลิมในจังหวัด ประมาณ 1,300 คน มีมัสยิดจดทะเบียน 3 แห่ง ในอำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน อำเภอปาย และอำเภอแม่สะเรียงมุสลิมและมัสยิดในจังหวัดแม่ฮ่องสอน ส่วน รายงานสถานการณ์ทางสังคมจังหวัดแม่ฮ่องสอน พ.ศ. 2565 พบว่าประชากรส่วนใหญ่นับถือศาสนาพุทธร้อยละ 74.44 ศาสนาคริสต์ ร้อยละ 25.32 ศาสนาอิสลามร้อยละ 0.21 ศาสนาซิกข์ ฮินดู และอื่น ๆ ร้อยละ 0.03 

 สัญลักษณ์ประจำจังหวัด 
 คำขวัญประจำจังหวัด : หมอกสามฤดู กองมูเสียดฟ้า ป่าเขียวขจี ผู้คนดี ประเพณีงาม ลือนามถิ่นบัวตอง
 ต้นไม้ประจำจังหวัด : ต้นจั่นหรือกระพี้จั่น 
 ดอกไม้ประจำจังหวัด : ดอกบัวตองหรือพอหมื่อนี่ 
 สัตว์น้ำประจำจังหวัด : กบทูดหรือเขียดแลว 

 การเมืองการปกครอง 
 หน่วยการปกครอง 
 การปกครองส่วนภูมิภาค 
การปกครองแบ่งออกเป็น 7 อำเภอ 45 ตำบล 415 หมู่บ้าน
thumb|แผนที่อำเภอในจังหวัดแม่ฮ่องสอน
 ที่  ชื่ออำเภอ  ตัวเมือง  อักษรโรมัน  จำนวนตำบล  จำนวนประชากร จำนวนประชากรและบ้าน จำแนกเป็นรายอำเภอ และรายตำบล จังหวัดแม่ฮ่องสอน ณ เดือนธันวาคม พ.ศ. 2567, สำนักบริหารทะเบียน กรมการปกครอง กระทรวงมหาดไทย 1.เมืองแม่ฮ่องสอน70pxMueang Mae Hong Son7  63,4322.ขุนยวม50pxKhun Yuam6 23,8893.ปาย30pxPai738,7794.แม่สะเรียง60pxMae Sariang755,5535.แม่ลาน้อย65pxMae La Noi8 35,6026.สบเมย43pxSop Moei648,4737.ปางมะผ้า50pxPang Mapha 4 22,354

 รายนามเจ้าเมืองและผู้ว่าราชการจังหวัดแม่ฮ่องสอน 
 เจ้าเมืองแม่ฮ่องสอน 
รายชื่อเจ้าเมืองแม่ฮ่องสอนลำดับชื่อวาระ 1 พญาสิงหนาทราชา  (พะก่าเติ๊กซาน หรือ ชานกะเล) พ.ศ. 2417 - พ.ศ. 2427 2 เจ้าแม่นางเมี้ยะ  (เจ้านางเมี้ยะ) พ.ศ. 2427 - พ.ศ. 2434 3 พญาพิทักษ์สยามเขต  (ปู่ขุนโท้ะ) พ.ศ. 2434 - พ.ศ. 2450 4 พญาพิศาลฮ่องสอนกิจ หรือ พญาพิศาลฮ่องสอนบุรี (ขุนหลู่ หรือ ขุนหลู่ชิง) พ.ศ. 2450 - พ.ศ. 2484

 รายชื่อผู้ว่าราชการ 
รายชื่อผู้ว่าราชการจังหวัดแม่ฮ่องสอนลำดับชื่อวาระ 1 พระยาศรสุรราช (เปลื้อง) พ.ศ. 2455 – พ.ศ. 2455 2 พันตำรวจตรี พระสุรการบัญชา (ยิ้ม นีละโยธิน) พ.ศ. 2455 – พ.ศ. 2463 3 พระพิทักษ์เทพธานี  (ปุ่น อาสนจินดา) พ.ศ. 2463 – พ.ศ. 2470 4 พระประธานธุรารักษ์  (ถาบ ผลนิวาส) พ.ศ. 2470 – พ.ศ. 2472 5 พระพายัพพิริยกิจ (เอม ทินนะลักษณ์) 18 ธันวาคม พ.ศ. 2472 – พ.ศ. 2473 6 พระพิบูลย์บริหาร (ทรัพย์ สุวรรณสมบูรณ์) 1 เมษายน พ.ศ. 2473 – พ.ศ. 2481 7 หลวงพำนักนิกรชน (อุ่น สมิตตามร) 6 มิถุนายน พ.ศ. 2481 – 5 สิงหาคม พ.ศ. 2483 8 ขุนไกรกิตตยานุกูล (อัมพร สาครพันธ์) 6 สิงหาคม พ.ศ. 2483 – 1 มิถุนายน พ.ศ. 2486 9 หม่อมราชวงศ์บุง ลดาวัลย์ 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2486 – 10 มิถุนายน พ.ศ. 2487 10 พรหม สูตรสุคนธ์ 11 มิถุนายน พ.ศ. 2487 – 29 เมษายน พ.ศ. 2488 11 ถนอม พิบูลย์มงคล 30 เมษายน พ.ศ. 2488 – 1 ธันวาคม พ.ศ. 2490 12 ขุนบุรราษฎร์นราภัย (สอาด สุตบุตร) 1 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2491 – 4 มกราคม พ.ศ. 2493 13 มานิต ปุรณะพรรค์ 14 มกราคม พ.ศ. 2493 – 9 มิถุนายน พ.ศ. 2496 14 ทำนุก รัตนดิลก ณ ภูเก็ต 10 มิถุนายน พ.ศ. 2496 – 20 ธันวาคม พ.ศ. 2497 15 จำรัส ธารีสาร 1 มิถุนายน พ.ศ. 2498 – 23 พฤศจิกายน พ.ศ. 2500 16 เครือ สุวรรณสิงห์ 17 กรกฎาคม พ.ศ. 2500 – 14 มิถุนายน พ.ศ. 2501 17 สุจิตต์ สมบัติศิริ 15 มิถุนายน พ.ศ. 2501 – 27 กันยายน พ.ศ. 2507 18 สุวรรณ กฤตธรรม 1 ตุลาคม พ.ศ. 2507 – 30 กันยายน พ.ศ. 2508 19 เอี่ยม เกรียงศิริ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2508 – 30 เมษายน พ.ศ. 2512 20 พันตำรวจเอก เปลื้อง ตันตาคม 1 พฤศจิกายน พ.ศ. 2512 – 30 กันยายน พ.ศ. 2514 21 พลตรี ปราการ ภูวนารถนุรักษ์ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2514 – 30 สิงหาคม พ.ศ. 2515 22 สุโข อินทรประชา 1 ตุลาคม พ.ศ. 2515 – 30 กันยายน พ.ศ. 2518 23 อรุณ ปุสเทพ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2518 – 30 กันยายน พ.ศ. 2519 24 ไพฑูรย์ ลิมปิทีป 1 ตุลาคม พ.ศ. 2519 – 30 กันยายน พ.ศ. 2521 25 จำนง ยังเทียน 1 ตุลาคม พ.ศ. 2521 – 30 กันยายน พ.ศ. 2523 26 อนันท์ มีชำนะ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2523 – 30 กันยายน พ.ศ. 2526 27 วนิช พรพิบูลย์ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2526 – 30 กันยายน พ.ศ. 2528 28 คงศักดิ์ ลิ่วมโนมนต์ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2528 – 30 กันยายน พ.ศ. 2530 29 ประมูล สังฆมณี 1 ตุลาคม พ.ศ. 2530 – 30 กันยายน พ.ศ. 2531 30 ประมวล รุจนเสรี 1 ตุลาคม พ.ศ. 2531 – 5 สิงหาคม พ.ศ. 2533 31 ร้อยตรี ชาญชัย ใจใส 6 สิงหาคม พ.ศ. 2533 – 30 กันยายน พ.ศ. 2535 32 สหัส พินทุเสนีย์ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2535 – 24 พฤษภาคม พ.ศ. 2537 33 สมเจตน์ วิริยะดำรงค์ 25 พฤษภาคม พ.ศ. 2537 – 30 กันยายน พ.ศ. 2539 34 ภักดี ชมภูมิ่ง 1 ตุลาคม พ.ศ. 2539 – 24 เมษายน พ.ศ. 2541 35 สำเริง ปุณโยปกรณ์ 25 เมษายน พ.ศ. 2541 – 30 กันยายน พ.ศ. 2542 36 พจน์ อู่ธนา 1 ตุลาคม พ.ศ. 2542 – 30 กันยายน พ.ศ. 2545 37 สุพจน์ เลาวัณย์ศิริ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2545 – 30 กันยายน พ.ศ. 2548 38 ดิเรก ก้อนกลีบ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2548 – 30 กันยายน พ.ศ. 2550 39 ธงชัย วงษ์เหรียญทอง 1 ตุลาคม พ.ศ. 2550 – 30 กันยายน พ.ศ. 2552 40 กำธร ถาวรสถิตย์ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2552 – 8 มกราคม พ.ศ. 2555 41 นฤมล ปาลวัฒน์ 9 มกราคม พ.ศ. 2555 – 30 กันยายน พ.ศ. 2556 42 สุรพล พนัสอำพล 1 ตุลาคม พ.ศ. 2556 – 30 กันยายน พ.ศ. 2558 43 พิพัฒน์ เอกภาพันธ์ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2558 – 30 กันยายน พ.ศ. 2559 44 สืบศักดิ์ เอี่ยมวิจารณ์ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2559 – 28 มิถุนายน พ.ศ. 2561 45 สิริรัฐ ชุมอุปการ 29 มิถุนายน พ.ศ. 2561 – 30 กันยายน พ.ศ. 2562 46 สุวพงศ์ กิติภัทย์พิบูลย์ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2562 – 30 กันยายน พ.ศ. 2563 47 สิธิชัย จินดาหลวง 1 ตุลาคม พ.ศ. 2563 – 30 กันยายน พ.ศ. 2564 48 เชษฐา โมสิกรัตน์ 15 ธันวาคม พ.ศ. 2564 – 18 มีนาคม พ.ศ. 2567 49 ชูชีพ พงษ์ไชย 19 มีนาคม พ.ศ. 2567 – 25 ธันวาคม พ.ศ. 2567 50 เอกวิทย์ มีเพียร 26 ธันวาคม พ.ศ. 2567 – ปัจจุบัน

 รายชื่อนายกองค์การบริหารส่วนจังหวัด 
 ลำดับ รายชื่อ เริ่มดำรงตำแหน่ง สิ้นสุดการดำรงตำแหน่ง1
(1-2) ธนิต ไผ่ตรง 18 ธันวาคม พ.ศ. 2540 พ.ศ. 2543 พ.ศ. 2543 พ.ศ. 25452
(1-2) สุรสิทธิ์ ตรีทอง พ.ศ. 2545 พ.ศ. 2547 14 มีนาคม พ.ศ. 2547 6 พฤศจิกายน พ.ศ. 2549 3
(1-4) อัครเดช วันไชยธนวงศ์ 24 ธันวาคม พ.ศ. 2549  30 มกราคม พ.ศ. 2554 30 มกราคม พ.ศ. 2554 26 ตุลาคม พ.ศ. 2563 20 ธันวาคม พ.ศ. 2563 17 ธันวาคม พ.ศ. 2567 1 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2568 ปัจจุบัน

 รายชื่อสมาชิกสภาองค์การบริหารส่วนจังหวัด 
เขตชื่อสังกัด เมืองแม่ฮ่องสอน 1 รนรชฎ ปวงทา  ดีต่อเนื่อง 2 พร้อมพงษ์ พันธ์เลิศ  ดีต่อเนื่อง 3 ศรอนงค์ เชาว์พิกุล  ดีต่อเนื่อง 4 สุรเดช พร้อมเพิ่มพูน  ดีต่อเนื่อง 5 แสงทอง ขยันดี  ดีต่อเนื่อง แม่สะเรียง 1 ณรงเดช คำนึงพนาดอน  ดีต่อเนื่อง 2 นพดล ปัญญา  ดีต่อเนื่อง 3 บรรพต สุโขดม  ดีต่อเนื่อง 4 ธีรพงษ์ สิทธิบุญ  ดีต่อเนื่อง 5 มานิตย์ ฟองประมูล  ดีต่อเนื่อง สบเมย 1 ศรราม พิมานพนา  ดีต่อเนื่อง 2 พงษ์เพชร จันทร์อ้าย  ดีต่อเนื่อง 3 สันติภาพ เลิศพิเชียรไพบูลย์  ดีต่อเนื่อง 4 ธานี ปัญญามีศรี  พลังแม่ฮ่องสอน ปาย 1 เจตนิพัทธ์ เสมอเหมือน  ดีต่อเนื่อง 2 ไชยจิตร กาญจนะ  ดีต่อเนื่อง 3 สุริยันณ์ จีวงศ์  ดีต่อเนื่อง แม่ลาน้อย 1 อภิเดช โฆษกธุรการกิจ  ดีต่อเนื่อง 2 อุทิศ ซาววงศ์  ดีต่อเนื่อง 3 ธงชัย จันทรเคหะ  ดีต่อเนื่อง ขุนยวม 1 วิเชียร บุญระชัยสวรรค์  ดีต่อเนื่อง 2 วุฒิ ริยะนา  ดีต่อเนื่อง ปางมะผ้า 1 ศรรามยุทธ์ ยุธนานนท์  ดีต่อเนื่อง 2 อินทร์สร ภาสวรโรจน์กุล  ดีต่อเนื่อง

 การคมนาคม 

 ระยะห่างจากตัวจังหวัดไปอำเภอต่าง ๆ 

 อำเภอขุนยวม 65 กิโลเมตร
 อำเภอปางมะผ้า 68 กิโลเมตร
 อำเภอปาย 110 กิโลเมตร
 อำเภอแม่ลาน้อย 131 กิโลเมตร
 อำเภอแม่สะเรียง 162 กิโลเมตร
 อำเภอสบเมย 187 กิโลเมตร

 สถานที่ท่องเที่ยว 
300px|thumb|right|วัดจองคำ บริเวณหนองจองคำ วัดศักดิ์สิทธิ์คู่เมืองแม่ฮ่องสอน
ถ้ำ
 ถ้ำเสาหิน
 ถ้ำข้าวแตก
 ถ้ำจั๊กต่อ หรือถ้ำพระพุทธหัตถ์, พระพุทธบาทคู่
 ถ้ำตุ๊กตา
 ถ้ำปลา
 ถ้ำปะการัง
 ถ้ำผาแดง
 ถ้ำผีแมน
 ถ้ำเพชร
 ถ้ำแม่ละนา
 ถ้ำลอด
 ถ้ำหินไข่มุก
 วนอุทยานถ้ำแก้วโกมล

น้ำตก
 น้ำตกผ่าบ่อง
 น้ำตกผาเสื่อ
 น้ำตกแม่ยวมหลวง
 น้ำตกแม่เย็น
 น้ำตกแม่สะกึดหลวง
 น้ำตกแม่สะงากลาง
 น้ำตกแม่สุรินทร์
 น้ำตกแม่อูคอ
 น้ำตกหมอแปง

น้ำพุร้อน
 น้ำพุร้อนท่าปาย
 บ่อน้ำร้อนผ่าบ่อง
 บ่อน้ำร้อนเมืองแปง

ตลาด
 ตลาดสายหยุด

วัด/พระตำหนัก
 พระตำหนักปางตอง
 วัดก้ำก่อ
 วัดจองสูง
 วัดจองกลาง
 วัดจองคำ
 วัดต่อแพ
 วัดน้ำฮู
 วัดพระธาตุจอมมอญ
 วัดพระธาตุดอยกองมู
 วัดพระธาตุแม่เย็น
 วัดพระนอน
 วัดม่วยต่อ
 วัดศรีบุญเรือง
 วัดแสนทอง
 วัดหัวเวียง

อุทยาน
 อุทยานแห่งชาติแม่เงา
 อุทยานแห่งชาติถ้ำปลา-น้ำตกผาเสื่อ
 อุทยานแห่งชาติน้ำตกแม่สุรินทร์
 อุทยานแห่งชาติสาละวิน

อื่น ๆ
 กองแลน
 ดอยปุย
 ทุ่งบัวตองดอยแม่อูคอ
 ทุ่งบัวตองดอยแม่เหาะ
 บ้านท่าตาฝั่ง
 บ้านน้ำเพียงดิน
 บ้านในสอย
 บ้านแม่สามแลบ
 บ้านแม่หลุย
 บ้านรักไทย
 บ้านสบโขง
 บ้านห้วยเสือเฒ่า
 สบเมย

 สถาบันการศึกษา 
 วิทยาลัยแม่ฮ่องสอน มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่
 วิทยาลัยชุมชนแม่ฮ่องสอน
 โรงเรียนห้องสอนศึกษา ในพระอุปถัมภ์ฯ อำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน โรงเรียนมัธยมศึกษาของรัฐประจำจังหวัด
 วิทยาลัยการอาชีพนวมินทราชินีแม่ฮ่องสอน อำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน สังกัดสำนักงานคณะกรรมการการอาชีวศึกษา
 วิทยาลัยการอาชีพแม่สะเรียง อำเภอแม่สะเรียง สังกัดสำนักงานคณะกรรมการการอาชีวศึกษา
โรงเรียนแม่สะเรียงบริพัตรศึกษา อำเภอแม่สะเรียง
 โรงเรียนแม่ลาน้อยดรุณสิกข์ อำเภอแม่ลาน้อย
 โรงเรียนเทศบาลเมืองแม่ฮ่องสอน อำเภอเมือง
 โรงเรียนองค์การบริหารส่วนจังหวัดบ้านจองคำ อำเภอเมือง
 โรงเรียนเทศบาล 2 (เฉลิมพระเกียรติ) อำเภอเมือง
 โรงเรียนเทศบาลเมืองแม่ฮ่องสอน (เทศบาล 3 แผนกประถมศึกษา) อำเภอเมือง
 โรงเรียนอนุบาลแม่ฮ่องสอน อำเภอเมือง
 โรงเรียนปายวิทยาคาร อำเภอปาย