# เตงงาย
เตงงาย (ค.ศ. 197 – ปลายเดือนมีนาคม ค.ศ. 264) มีชื่อในภาษาจีนกลางว่า เติ้ง อ้าย  ชื่อรอง ชื่อไจ้  เป็นขุนพลและขุนนางของรัฐวุยก๊กในยุคสามก๊กของจีน มีชื่อเสียงอย่างมากจากบทบาทสำคัญในการพิชิตจ๊กก๊กที่เป็นรัฐอริของวุยก๊กในปี ค.ศ. 263 เตงงายได้รับการระบุว่าเป็นข้าราชการผู้จงภักดีอย่างมากและสร้างความดีความชอบยิ่งใหญ่ให้วุยก๊ก แต่เตงงายยังถูกระบุว่าเป็นคนเย่อหยิ่งและมุทะลุ ซึ่งนำไปสู่การล่มจมและการเสียชีวิตของตัวเตงงายเอง 

เตงงายเกิดในครอบครัวชาวนา เริ่มรับราชการเป็นเจ้าหน้าที่ผู้น้อยด้านการเกษตร ในช่วงระหว่างปี ค.ศ. 235 และ ค.ศ. 239 เตงงายได้พบกับสุมาอี้ สุมาอี้เห็นความสามารถของเตงงายจึงตั้งให้เตงงายมีตำแหน่งที่สูงขึ้นในฝ่ายราชการพลเรือน ในช่วงเวลานี้เตงงายยังเขียนข้อเสนอเกี่ยวกับการเริ่มงานการเกษตรในภูมิภาคแถบแม่น้ำห้วย และได้รับการยกย่องอย่างมากจากแนวคิดนี้ เตงงายได้รับชื่อเสียงมากขึ้นในวุยก๊กตั้งแต่ปี ค.ศ. 249 เป็นต้นไปหลังเข้าร่วมกับกุยห้วยขุนพลวุยก๊กในการหยุดยั้งการบุกของจ๊กก๊ก เตงงายยังแนะนำผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์สุมาสูในบางประเด็นปัญหา ในปี ค.ศ. 255 เตงงายเข้าร่วมในการปราบกบฏที่ก่อขึ้นโดยขุนพลบู๊ขิวเขียมและบุนขิม และได้รับการเลื่อนสถานะขึ้นเป็นขุนพลระดับสูง ตั้งแต่ปี ค.ศ. 255 ถึง ค.ศ. 262 เตงงายป้องกันชายแดนด้านตะวันตกของวุยก๊ก (ในปัจจุบันคือมณฑลกานซู่) จากการรุกรานหลายครั้งโดยทัพจ๊กก๊กที่นำโดยขุนพลเกียงอุย

เตงงายขึ้นถึงจุดสูงสุดของการทำราชการในปี ค.ศ. 263 เมื่อเตงงายนำทัพวุยก๊กพิชิตจ๊กก๊ก โดยเตงงายใช้วิธีนำกำลังทหารเดินทัพไปตามทางลัดผ่านภูมิประเทศภูเขาที่เป็นอันตราย มาปรากฏในบริเวณใกล้เคียงกับเซงโต๋นครหลวงของจ๊กก๊ก และทำให้ข้าศึกตื่นตกใจ หลังจากที่จูกัดเจี๋ยมขุนพลจ๊กก๊กพยายามหยุดยั้งเตงงายที่กิมก๊กแต่ไม่สำเร็จ เล่าเสี้ยนจักรพรรดิจ๊กก๊กจึงจำใจยอมจำนนต่อเตงงายและนำไปสู่การสิ้นสุดของรัฐจ๊กก๊ก หลังความสำเร็จในการพิชิตจ๊กก๊ก เตงงายก็เริ่มผยองในความสำเร็จของตนและแสดงความไม่ใส่ใจต่ออำนาจของราชสำนักวุยก๊ก จงโฮยขุนพลวุยก๊กใช้ประโยชน์จากความเย่อหยิ่งของเตงงายให้เป็นประโยชน์ต่อตนอย่างมาก ในปี ค.ศ. 264 เตงงายถูกจับกุมโดยอุยก๋วนและจงโฮยภายใต้คำสั่งของสุมาเจียวผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์แห่งวุยก๊ก เตงงายถูกขังในรถนักโทษและถูกคุมตัวไปยังนครหลวงลกเอี๋ยง แต่ถูกสังหารระหว่างทางโดยกลุ่มทหารที่อุยก๋วนส่งตามมา เหล่าบุตรชายของเตงงายก็ถูกสังหารเช่นกัน สมาชิกในครอบครัวที่เหลือของเตงงายถูกเนรเทศ แต่ได้รับอนุญาตให้กลับมาในปี ค.ศ. 266 หลังราชวงศ์จิ้นได้รับการก่อตั้งขึ้น

 ประวัติและการรับราชการช่วงต้น 
เตงงายเป็นชาวอำเภอจี๋หยาง (棘陽縣 จี๋หยางเซี่ยน) เมืองงีหยง (義陽郡 อี้หยางจฺวิ้น) ซึ่งอยู่บริเวณอำเภอซินเหย่ มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน เตงงายเกิดในช่วงปลายของราชวงศ์ฮั่นตะวันออกและสูญเสียบิดาตั้งแต่อยู่ในวัยเยาว์ เมื่อขุนศึกโจโฉพิชิตมณฑลเกงจิ๋วช่วงเหนือได้ในปี ค.ศ. 208 เตงงายได้ย้ายไปเมืองยีหลำ (汝南郡 หรู่หนานจฺวิ้น; อยู่ทางใต้ของมณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) ใช้ชีวิตเป็นชาวนาและเลี้ยงโค เมื่อเตงงายอายุ 11 ปี เตงงายและมารดาเดินผ่านมาทางสุสานของเฉิน ฉือ (陳寔) ในเมืองเองฉวน (潁川郡 อิ่งชฺวานจฺวิ้น; อยู่บริเวณนครสฺวี่ชาง มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) เตงงายอ่านข้อความ 2 ประโยคที่สลักไว้บนศิลาป้ายหลุมศกของเฉิน ฉือว่า "งานเขียนเป็นแบบอย่างของร้อยแก้วอันยอดเยี่ยม ความประพฤติเป็นแบบอย่างให้กับเหล่าข้าราชการบัณฑิต" (文為世範，行為士則 เหวินเหวย์ชื่อฟ่าน สิงเหวย์ชื่อเจ๋อ) เตงงายรู้สึกประทับใจมากจนต้องการเปลี่ยนชื่อตัวเป็น ฟ่าน (範 มีความหมายว่า "แบบอย่าง") และชื่อรองเป็นชื่อเจ๋อ (士則 มีความหมายว่า "ให้เหล่าข้าราชการบัณฑิตเอาเป็นเยี่ยงอย่าง") แต่ชื่อฟ่านและชื่อชื่อเจ๋อนั้นมีการใช้โดยสมาชิกคนอื่น ๆ ในหมู่ญาติของเตงงายแล้ว เตงงายจึงไม่สามารถเปลี่ยนชื่อได้เพราะจะเป็นการขัดต่อข้อห้ามเรื่องการระบุชื่อ(鄧艾字士載，義陽棘陽人也。少孤，太祖破荊州，徙汝南，為農民養犢。年十二，隨母至潁川，讀故太丘長陳寔碑文，言「文為世範，行為士則」，艾遂自名範，字士則。後宗族有與同者，故改焉。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

ภายหลังเตงงายได้เป็นบัณฑิต (เสฺวชื่อ) ในสังกัดเมืองเชงเอี๋ยง (襄城 เซียงเฉิง; ปัจจุบันคือนครเซียงเฉิง มณฑลเหอหนาน) แต่เตงงายไม่ก้าวหน้าในหน้าที่การงานมากนักเพราะเตงงายมักพูดติดอ่าง เตงงายจึงเปลี่ยนหน้าที่เป็นเจ้าหน้าที่การเกษตรทำหน้าที่ดูแลพืชผลและอาหารสัตว์ คนในท้องถิ่นสงสารเตงงายเพราะครอบครัวของเตงงายยากจน และมักให้ความช่วยเหลือด้านการเงินแก่เตงงาย ในตอนแรกเตงงายไม่ได้แสดงความขอบคุณใด ๆ ต่อคนเหล่านี้ เมื่อใดก็ตามที่เตงงายเห็นภูเขาและทะเลสาบ ก็จะเริ่มทำท่าทางและชี้ให้เห็นถึงวิธีการและตำแหน่งที่ตนเห็นว่าควรเป็นที่ตั้งค่ายทหาร แต่กลับถูกคนอื่นดูถูก ภายหลังเตงงายได้เลื่อนตำแหน่งเป็นเสมียน ทำหน้าที่ดูแลบันทึกผลผลิตทางการเกษตร(為都尉學士，以口吃，不得作幹佐。為稻田守叢草吏。同郡吏父怜其家貧，資給甚厚，艾初不稱謝。每見高山大澤，輙規度指畫軍營處所，時人多笑焉。後將典農綱紀，上計吏， ...) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

เตงงายมีคนรู้จักชื่อโจเป๋า (ฉือ เปา) ซึ่งมีอายุใกล้เคียงกันกับเตงงาย ทั้งสองค่อนข้างสนิทกับกัว เสฺวียนซิ่น  ซึ่งรับราชการเป็นราชทูต (謁者 เย่เจ่อ) เมื่อเกียดเป๋ง (吉本 จี๋ เปิ่น) ผู้เป็นแพทย์หลวงเริ่มก่อกบฏในนครหลวงฮูโต๋ (許 สฺวี่; ปัจจุบันคือนครสฺวี่ชาง มณฑลเหอหนาน) ในปี ค.ศ. 218 กัว เสฺวียนซิ่นมีส่วนพัวพันและตอนแรกถูกกักบริเวณในบ้าน จนกระทั่งมีนายทหารมาคุมตัวกัว เสฺวียนซิ่นไปนครหลวงเพื่อรับการไต่สวน เตงงายและโจเป๋าเข้าร่วมในการคุมตัวด้วย ระหว่างเดินทางมาได้ประมาณสิบลี้  กัว เสฺวียนซิ่นสนทนากับทั้งสองตลอดทางและกล่าวว่าทั้งคู่จะกลายเป็นข้าราชการผู้มีความสามารถในอนาคต ภายหลังเตงงายได้เลื่อนขั้นเป็นเจ้าหน้าที่ปกครองนิคมการเกษตร (เตี่ยนหนงกงเฉา)(世語曰：鄧艾少為襄城典農部民，與石苞皆年十二三。謁者陽翟郭玄信，武帝監軍郭誕元弈之子。建安中，少府吉本起兵許都，玄信坐被刑在家，從典農司馬求入御，以艾、苞與御，行十餘里，與語，恱之，謂二人皆當遠至為佐相。艾後為典農功曹，奉使詣宣王，由此見知，遂被拔擢。) อรรถาธิบายจากชื่อ-ยฺหวี่ในสามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

ในช่วงเวลาระหว่าง ค.ศ. 235 และ ค.ศ. 239 เตงงายถูกส่งในฐานะผู้นำสารไปยังลกเอี๋ยง (洛陽 ลั่วหยาง) นครหลวงของวุยก๊ก ที่ลกเอี๋ยงเตงงายได้พบโดยบังเอิญกับสุมาอี้ซึ่งเวลานั้นดำรงตำแหน่งเป็นเสนาบดีกลาโหม (ไท่เว่ย์) ในราชสำนักวุยก๊ก สุมาอี้รู้สึกว่าเตงงายเป็นคนไม่ธรรมดาจึงได้รับเตงงายมาทำราชการกับตนและเลื่อนให้เตงงายมีตำแหน่งเป็นเจ้าพนักงานสำนักราชเลขาธิการ (ช่างชูหลาง)(... 因使見太尉司馬宣王。宣王奇之，辟之為掾，遷尚書郎。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

 โครงการการเกษตรและการชลประทาน 
ในช่วงเวลานั้น รัฐวุยก๊กวางแผนที่จะส่งเสริมการเกษตรและการสำรองเสบียงอาหารเพื่อเตรียมพร้อมสำหรับการรบกับรัฐอริคือจ๊กก๊กและง่อก๊ก เตงงายถูกส่งมาสำรวจที่ดินตั้งแต่ทางตะวันออกของเมืองเฉิน  และฮางเสีย (เซี่ยง) (อยู่บริเวณนครโจวโข่ว มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) ไปถึงฉิวฉุน (壽春 โช่วชุน; อยู่บริเวณอำเภอโช่ว มณฑลอานฮุยในปัจจุบัน) และประเมินความเหมาะแก่การเกษตร เตงงายเห็นว่าที่ดินมีความอุดมสมบูรณ์แต่ยังขาดความชุ่มชื้นจึงยังไม่อาจใช้ประโยชน์ได้อย่างเต็มที่ เตงงายเสนอให้ขุดทางน้ำไหลเพื่อเพิ่มความชื้นในดิน และขุดคลองใหม่สำหรับขนส่งสินค้าทางน้ำ(時欲廣田畜糓，為滅賊資，使艾行陳、項已東至壽春。艾以為「田良水少，不足以盡地利，宜開河渠，可以引水澆溉，大積軍糧，又通運漕之道。」) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

เตงงายเขียนข้อเสนอชื่อ จี้เหอลุ่น (濟河論; อภิปรายเรื่องแม่น้ำ) เพื่ออธิบายแนวคิดของตน:(乃著濟河論以喻其指。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.  สุมาอี้เห็นด้วยกับข้อเสนอของเตงงายและนำแนวคิดของเตงงายไปปฏิบัติ(宣王善之，事皆施行。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

ในปี ค.ศ. 241 โครงการการเกษตรเสร็จสมบูรณ์ เมื่อใดก็ตามที่มียุทธการทางตะวันออกเฉียงใต้ระหว่างวุยก๊กและง่อก๊ก ทัพวุยก๊กสามารถล่องเรือไปตามแม่น้ำยังภูมิภาคแม่น้ำห้วยเพื่อต้านข้าศึกได้ เป็นเพราะทัพวุยก๊กมีเสบียงอาหารจำนวนมากสำรองไว้ที่ต้นน้ำและมีเส้นทางน้ำที่เป็นประโยชน์ เตงงายได้รับเกียรติจากข้อเสนอที่ตนมอบให้สุมาอี้(正始二年，乃開廣漕渠，每東南有事，大軍興衆，汎舟而下，達于江、淮，資食有儲而無水害，艾所建也。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

 ยุทธการที่แม่น้ำเจ้าซุย 

ต่อมาเตงงายได้กลายเป็นที่ปรึกษาทัพของแฮเฮาเหียนขุนพลวุยก๊กและรับราชการเป็นเจ้าเมืองของเมืองลำอั๋น (南安郡 หนานอานจฺวิ้น; อยู่บริเวณอำเภอหล่งซีและอำเภออู่ชาน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ในปี ค.ศ. 249 เตงงายติดตามกุยห้วยที่สืบทอดตำแหน่งถัดจากแฮเฮาเหียนในการต้านการบุกที่นำโดยเกียงอุยขุนพลของจ๊กก๊ก 

กุยห้วยสั่งให้ต้านท่าย ชิจิด และเตงงายนำทัพวุยก๊กเข้าโจมตีป้อมปราการที่เขาก๊กสัน (麴山 ชฺวีชาน; ทางตะวันออกเฉียงใต้ของอำเภอหมิน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) และตัดทางเสบียงและน้ำ กุอั๋น (句安 โกว อาน) และลิหิม (李歆 หลี่ ซิน) นายทหารจ๊กก๊กที่รักษาป้อมนำทหารของตนไปยั่วยุเตงงายให้เข้าโจมตีพวกตน แต่เตงงายเพิกเฉย เมื่อเวลาผ่านไป เสบียงของทั้งสองป้อมปราการก็ค่อย ๆ หมด เกียงอุยนำกองกำลังของตนจากเขางิวเทาสัน (牛頭山 หนิวโถวชาน; อยู่ทางตะวันตกของเขตเจาฮฺว่า นครกว่าง-ยฺเหวียน มณฑลเสฉวนในปัจจุบัน) เพื่อไปเสริมกำลังให้ป้อมปราการ ระหว่างก็พบเข้ากับกองกำลังของต้านท่าย ต้านท่ายกล่าวว่า "พิชัยสงครามซุนจื่อกล่าวว่าวิธีการที่ดีที่สุดในการชนะศึกคือการชนะโดยไม่ต้องรบ หากเรายึดเขางิวเทาสันได้ ทางถอยของเกียงอุยก็จะถูกปิดผนึก เราก็จะจับตัวได้โดยง่าย" ต้านท่ายจึงสั่งกองกำลังของตนให้สร้างป้อมปราการต้านทัพของเกียงอุยแต่ไม่ออกโจมตีข้าศึก เวลาเดียวกันต้านท่ายยังเขียนหนังสือไปถึงกุยห้วย ขอให้ช่วยโจมตีเขางิวเทาสัน กุยห้วยทำตามนั้นและนำกองกำลังข้ามแม่น้ำเจ้าซุย (洮水 เถาฉุ่ย) เตรียมเข้าตีเขางิวเทาสัน(淮從泰計，使泰率討蜀護軍徐質、南安太守鄧艾等進兵圍之，斷其運道及城外流水。安等挑戰，不許，將士困窘，分糧聚雪以稽日月。維果來救，出自牛頭山，與泰相對。泰曰：「兵法貴在不戰而屈人。今絕牛頭，維無反道，則我之禽也。」勑諸軍各堅壘勿與戰，遣使白淮，欲自南渡白水，循水而東，使淮趣牛頭，截其還路，可并取維，不惟安等而已。淮善其策，進率諸軍軍洮水。維懼，遁走，安等孤縣，遂皆降。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 22.(淮乃使泰率討蜀護軍徐質、南安太守鄧艾進兵圍麴城，斷其運道及城外流水。安等挑戰，不許，將士困窘，分糧聚雪以引日月。維引兵救之，出自牛頭山，與泰相對。泰曰：「兵法貴在不戰而屈人。今絕牛頭，維無反道，則我之禽也。」敕諸軍各堅壘勿與戰，遣使白淮，使淮趣牛頭截其還路。淮從之，進軍洮水。) จือจื้อทงเจี้ยน เล่มที่ 75.

หลังทัพจ๊กก๊กถูกขับไล่ กุยห้วยยกล่วงไปทางตะวันตกและเข้าโจมตีชนเผ่าเกี๋ยง (羌 เชียง) เตงงายเตือนกุยห้วยว่า "ข้าศึกไม่ได้ล่าถอยไปไกล อาจหันกลับมาโจมตีเราอีก เราควรแบ่งกำลังเผื่อไว้ในกรณีที่ข้าศึกโจมตีเราอีกครั้ง"(出參征西軍事，遷南安太守。嘉平元年，與征西將軍郭淮拒蜀偏將軍姜維。維退，淮因西擊羌。艾曰：「賊去未遠，或能復還，宜分諸軍以備不虞。」) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

เตงงายยังคงรักษาการณ์อยู่ทางเหนือของอำเภอไป๋ฉุ่ย (白水; ปัจจุบันคืออำเภอชิงชฺวาน มณฑลเสฉวน) สามวันต่อมา เกียงอุยส่งเลียวฮัวนำทัพเข้าใกล้ค่ายของเตงงายจากทางใต้ของไป๋ฉุ่ย เตงงายบอกกับเหล่านายทหารว่า "เกียงอุยหันกลับมาโจมตีเรา เรามีกำลังน้อย ตามหลักแล้วเราควรข้ามแม่น้ำและไม่สร้างสะพาน ข้าเห็นว่าเกียงอุยจะต้องส่งเลียวฮัวมาขัดขวางเราเพื่อบีบให้เรายังอยู่ที่นี่ ในขณะที่เกียงอุยเข้าโจมตีเถาเฉิง (洮城; อยู่ทางตะวันออกเฉียงเหนือของอำเภอหมิน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) จากทางตะวันออก" เถาเฉิงตั้งอยู่ทางเหนือของแม่น้ำและห่างจากที่ตั้งของเตงงายราว 60 ลี้ เตงงายแบ่งกองกำลังให้เดินทัพตลอดคืนไปยังเถาเฉิงเพื่อป้องกันป้อมปราการ เกียงอุยข้ามแม่น้ำมาโจมตีเถาเฉิงตามที่เตงงายคาดการณ์ไว้ แต่ยึดป้อมปราการไม่สำเร็จเพราะเตงงายได้เสริมกำลังป้องกันไว้แล้ว จากผลงานในการทำศึก เตงงายจึงได้รับการตั้งให้บรรดาศักดิ์เป็นกวนไล่เหา (กวานเน่ย์โหว) ได้รับยศเป็นขุนพลโจมตีกบฏ (เถ่าโค่วเจียงจฺวิน) ต่อมาได้รับการแต่งตั้งเป็นเจ้าเมืองของเมืองเฉิงหยาง (城陽郡 เฉิงหยางจฺวิ้น; อยู่บริเวณนครจูเฉิง มณฑลชานตงในปัจจุบัน)(於是留艾屯白水北。三日，維遣廖化自白水南向艾結營。艾謂諸將曰：「維今卒還，吾軍人少，法當來渡而不作橋。此維使化持吾，令不得還。維必自東襲取洮城。」洮城在水北，去艾屯六十里。艾即夜潛軍徑到，維果來渡，而艾先至據城，得以不敗。賜爵關內侯，加討寇將軍，後遷城陽太守。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

 ราชการในฐานะที่ปรึกษาทางการทหาร 
ในช่วงเวลานั้น หลิว เป้า (劉豹) ผู้เป็นอ๋องของชนเผ่าซฺยงหนูซึ่งเป็นประเทศราชของราชสำนักวุยก๊กแต่ในนาม ได้ร่วมชนเผ่าซฺยงหนูห้ากองพลในมณฑลเป๊งจิ๋วและสร้างกองทัพของตน เตงงายเขียนฎีกาถึงราชสำนักวุยก๊กความว่า:(是時并州右賢王劉豹并為一部， ...) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28. 

เตงงายยังเสนอว่า "เราควรค่อย ๆ แยกชาวฮั่นที่อาศัยอยู่กับพวกอนารยชนออกมา ปลูกฝังค่านิยมทางจริยธรรมเช่นความซื่อสัตย์สุจริตเพื่อป้องกันไม่ให้ทำสิ่งที่ผิดกฎหมาย" สุมาสูผู้เป็นมหาขุนพล (ต้าเจียงจฺวิน) และเพิ่งได้รับตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์แห่งวุยก๊ก ยอมรับข้อเสนอของเตงงาย สุมาสูยังแต่งตั้งให้เตงงายเป็นเจ้าเมืองยีหลำ (汝南郡 หรู่หนานจฺวิ้น; อยู่ทางใต้ของมณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) ซึ่งเตงงายเคยอาศัยในวัยเยาว์ เมื่อเตงงายมารับตำแหน่งในเมืองยีหลำก็ตามหาชายผู้หนึ่งที่เคยช่วยเหลือบิดาด้วยความเอื้อเฟื้อ เพราะเตงงายต้องการตอบแทนความมีน้ำใจของชายผู้นั้น แต่ก็ต้องผิดหวังเมื่อทราบว่าชายผู้นั้นเสียชีวิตแล้ว เตงงายจึงส่งผู้ใต้บังคับบัญชาไปเคารพหลุมศพของชายผู้นั้นแทนตน เตงงายยังมอบของขวัญจำนวนมากให้กับมารดาของชายผู้นั้นและรับบุตรชายของชายผู้นั้นมาเป็นเจ้าหน้าที่บัญชีของตน ในช่วงที่เตงงายดำรงตำแหน่งได้พัฒนาพื้นที่รกร้างในยีหลำ และดูแลให้ทหารและราษฎรของตนมีสิ่งจำเป็นพื้นฐานที่ครบครัน(又陳：「羌胡與民同處者，宜以漸出之，使居民表崇廉恥之教，塞姦宄之路。」大將軍司馬景王新輔政，多納用焉。遷汝南太守，至則尋求昔所厚己吏父，乆已死，遣吏祭之，重遺其母，舉其子與計吏。艾所在，荒野開闢，軍民並豐。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

เมื่อจูกัดเก๊กผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์แห่งง่อก๊กล่าถอยหลังพยายามยึดป้อมปราการที่หับป๋า (合肥 เหอเฝย์) ซึ่งเป็นของวุยก๊กแต่ไม่สำเร็จ เตงงายเข้าพบสุมาสูผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์แห่งวุยก๊กและกล่าวว่า:(諸葛恪圍合肥新城，不克，退歸。艾言景王曰： ...) สามก๊กจี เล่มที่ 28.  ต่อมาไม่นานหลังจากจูกัดเก๊กกลับมาง่อก๊ก ก็ถูกโค่นอำนาจและถูกสังหารพร้อมกับครอบครัว เป็นไปตามที่เตงงายคาดการณ์ไว้(恪歸，果見誅。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

เตงงายได้รับการแต่งตั้งเป็นข้าหลวงมณฑลของมณฑลกุนจิ๋ว (เหยี่ยนโจวชื่อฉื่อ) และได้เลื่อนขั้นเป็นขุนพลกระตุ้นพลานุภาพ (เจิ้นเวย์เจียงจฺวิน) เตงงายเขียนฎีกาถึงราชสำนักวุยก๊กว่า:(遷兖州刺史，加振威將軍。上言曰： ...) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28. 

 การปราบกบฏที่ฉิวฉุนครั้งที่สอง 

เตงงายได้รับการตั้งให้มีบรรดาศักดิ์ฟางเฉิงถิงโหว  หลังโจมอขึ้นเป็นจักรพรรดิองค์ใหม่ในปี ค.ศ. 254 ในปีถัดมา บู๊ขิวเขียมและบุนขิมขุนพลวุยก๊กเริ่มก่อกบฏในฉิวฉุน (壽春 โช่วชุน; อยู่บริเวณอำเภอโช่ว มณฑลอานฮุยในปัจจุบัน) ทั้งสองส่งคนนำสารไปยังพื้นที่อื่น ๆ เพื่อปลุกระดมผู้คนให้เข้าร่วมกับพวกตนในการก่อกบฏ เตงงายจับกุมและสังหารคนนำสารจากนั้นจึงนำกำลังพลเข้าปราบปรามกบฏ ทัพของเตงงายเข้ายึดงักแกเสีย (樂嘉 เยฺว่เจีย; อยู่ในนครเซี่ยงเฉิง มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) และเริ่มสร้างสะพานลอยน้ำ เมื่อทัพหลักของวุยก๊กนำโดยสุมาสูมาถึง เตงงายก็นำพลเข้าสมทบกับสุมาสูและทั้งหมดก็รุดหน้าไปฉิวฉุนด้วยกัน ตีกลุ่มกบฏแตกพ่ายในเวลาต่อมา เตงงายนำพลไล่ตามบุนขิมที่หนีไปยังชิวโถว (丘頭; ทางตะวันออกเฉียงใต้ของอำเภอเฉิ่นชิว มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) แต่บุนขิมยังคงหลบหนีต่อไปได้และแปรพักตร์เข้าด้วยง่อก๊กที่เป็นรัฐอริกับวุยก๊ก(高貴鄉公即尊位，進封方城亭侯。毌丘儉作亂，遣健步齎書，欲疑惑大衆，艾斬之，兼道進軍，先趣樂嘉城，作浮橋。司馬景王至，遂據之。文欽以後大軍破敗於城下，艾追之至丘頭。欽奔吳。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

ซุนจุ๋นขุนพลง่อก๊กนำกำลังพลหลายพันนายข้ามแม่น้ำแยงซีเพื่อสนับสนุนกลุ่มกบฏ จูกัดเอี๋ยนขุนพลวุยก๊กสั่งให้เตงงายไปต้านข้าศึกที่เฝย์หยาง  แต่เตงงายเห็นว่าหากตนประจำการอยู่ที่เฝย์หยางจะตกเป็นเสียเปรียบ จึงย้ายกำลังพลไปอยู่ที่หมู่บ้านใกล้เคียง จากนั้นจึงส่งจูกัดสูไปโจมตีกลุ่มกบฏที่เหลืออยู่และทัพง่อก๊กที่หมู่บ้านหลีเจียง (黎漿亭 หลีเจียงถิง; ทางตะวันออกเฉียงใต้ของอำเภอโช่ว มณฑลอานฮุยในปัจจุบัน) และสามารถเอาชนะข้าศึกได้(吳大將軍孫峻等號十萬衆，將渡江，鎮東將軍諸葛誕遣艾據肥陽，艾以與賊勢相遠，非要害之地，輒移屯附亭，遣泰山太守諸葛緒等於黎漿拒戰，遂走之。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

ในปีเดียวกันนั้น เตงงายได้เลื่อนขั้นเป็นนายกองพันฉางฉุ่ย (ฉางฉุ่ยเซี่ยวเว่ย์) และได้เลื่อนบรรดาศักดิ์เป็นฟางเฉิงเซียงโหว (其年徵拜長水校尉。以破欽等功，進封方城鄉侯，行安西將軍。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

 ป้องกันชายแดนวุยก๊ก 

เมื่อประมาณปี ค.ศ. 255 เกียงอุยขุนพลจ๊กก๊กนำทัพเข้าโจมตีวุยก๊กและปิดล้อมอองเก๋งข้าหลวงมณฑลยงจิ๋ว (雍州 ยงโจว) ที่เต๊กโตเสีย (狄道 ตี๋เต้า; ทางตะวันตกเฉียงใต้ของอำเภอหลินเถา มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ราชสำนักวุยก๊กแต่งตั้งให้เตงงายเป็นขุนพลสงบภาคตะวันตก (อานซีเจียงจฺวิน) และนายกองพันพิทักษ์เกี๋ยงตะวันออก (ฮู่ตงเชียงเซี่ยวเว่ย์) ให้นำกำลังพลไปสลายวงล้อม ต่อมาเกียงอุยล่าถอยไปยังจงถี (鍾提; ทางใต้ของอำเภอหลินเถา มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ผู้ใต้บังคับบัญชาของเตงงายหลายคนเห็นว่าเกียงอุยอ่อนล้าและจะไม่กลับมาโจมตีเต๊กโตเสียอีก แต่เตงงายมีความเห็นที่แตกต่างและกล่าวว่า:(解雍州刺史王經圍於狄道，姜維退駐鍾提，乃以艾為安西將軍，假節、領護東羌校尉。議者多以為維力已竭，未能更出。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.  ต่อมาเกียงอุยนำทัพเข้าโจมตีเขากิสานตามที่เตงงายคาดการณ์ไว้ แต่เกียงอุยถูกต้านให้ถอยร่นโดยกำลังป้องกันที่เตงงายเตรียมไว้ล่วงหน้า เกียงอุยล่าถอยไปหมู่บ้านตองเต๋ง (ต่งถิง; ทางใต้ของอำเภออู่ชาน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ส่วนเตงงายตั้งมั่นอยู่ที่เขาบูเสียงสัน (อู่เฉิงชาน; อยู่ในเขตเฉินชาง นครเป่าจี มณฑลฉ่านซีในปัจจุบัน) เกียงอุยพยายามเข้ายึดพื้นที่ภูเขาจากเตงงายแต่ถูกตีให้ถอยร่น คืนนั้นเกียงอุยพยายามข้ามแม่น้ำอุยโห (渭河 เว่ย์เหอ) เพื่อโจมตีอำเภอเซียงเท้ง (ช่างกุย; ปัจจุบันคือนครเทียนฉุ่ย มณฑลกานซู่) เตงงายยกมาสกัดเกียงอุยที่หุบเขาตวนโกะ (ตฺว้านกู่; ทางตะวันตกเฉียงใต้ของนครเทียนฉุ่ย มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) และเอาชนะเกียงอุยได้(頃之，維果向祁山，聞艾已有備，乃回從董亭趣南安，艾據武城山以相持。維與艾爭險，不克，其夜，渡渭東行，緣山趣上邽，艾與戰於段谷，大破之。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

ในปี ค.ศ. 256 ราชสำนักวุยก๊กออกพระราชโองการความว่า: 

ในปีถัดมา เกียงอุยยกทัพไปยังหมางฉุ่ย (芒水; ทางตะวันออกเฉียงใต้ของอำเภอโจวจื้อ มณฑลฉ่านซีในปัจจุบัน) พยายามจะเข้าโจมตีที่มั่นของเตงงายและสุมาปอง แต่ขุนพลวุยก๊กทั้งสองนายไม่ยอมออกมาทำศึกแล้วรักษาที่มั่นไว้

เตงงายเอาชนะเกียงอุยในยุทธการอีกครั้งในการรบที่อำเภอเตียงเสีย (長城 ฉางเฉิง) ทำให้เกียงอุยล่าถอยกลับจ๊กก๊ก เตงงายจึงได้เลื่อนขั้นเป็นขุนพลโจมตีภาคตะวันตก (เจิงซีเจียงจฺวิน) และได้รับศักดินาเพิ่มขึ้นเป็น 6,600 ครัวเรือน 

ในปี ค.ศ. 262 เตงงายเอาชนะเกียงอุยในยุทธการที่เฮาโห (โหวเหอ) เกียงอุยล่าถอยไปท่าจง (沓中; ทางตะวันตกเฉียงเหนือของอำเภอโจวชฺวี มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) และตั้งมั่นรักษาการณ์อยู่ที่นั่น(二年，拒姜維於長城，維退還。遷征西將軍，前後增邑凡六千六百戶。景元三年，又破維於侯和，維却保沓中。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

 การพิชิตจ๊กก๊ก 

 การวางกลยุทธ์และการเปิดศึก 
ในฤดูใบไม้ร่วง ค.ศ. 263 ราชสำนักวุยก๊กเริ่มระดมพลเพื่อเตรียมการศึกรบกับจ๊กก๊ก สุมาเจียวผู้ดูแลการศึกสั่งให้เตงงายนำกำลังพล 30,000 นาย(四年秋，乃下詔使鄧艾、諸葛緒各統諸軍三萬餘人， ...) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28. ยกไปยังท่าจง (沓中; ทางตะวันตกเฉียงเหนือของอำเภอโจวชฺวี มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) เพื่อคุกคามและโจมตีเกียงอุย ส่วนจูกัดสูข้าหลวงมณฑลยงจิ๋วจะนำทัพไปสกัดทางถอยของเกียงอุยที่จะกลับไปจ๊กก๊ก(四年秋，詔諸軍征蜀，大將軍司馬文王皆指授節度，使艾與維相綴連；雍州刺史諸葛緒要維，令不得歸。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28. ก่อนที่เตงงายจะยกทัพไปรบกับจ๊กก๊ก เตงงายได้ฝันว่าตนนั่งอยู่บนยอดเขาแล้วมีน้ำไหลอยู่ใกล้ตน เตงงายจึงถามนายทหารชื่อเซียวหลวน (ยฺเหวียน เช่า) ผู้เชี่ยวชาญคัมภีร์อี้จิง (易經) ให้ช่วยอธิบายความหมายของความฝัน เซียวหลวนบอกเตงงายว่าเตงงายจะพิชิตจ๊กก๊กได้สำเร็จ แต่จะไม่ได้กลับไปวุยก๊ก เตงงายได้ฟังก็รู้สึกไม่สบายใจ(初，艾當伐蜀，夢坐山上而有流水，以問殄虜護軍爰邵。邵曰：「按易卦，山上有水曰蹇。蹇繇曰：『蹇利西南，不利東北。』孔子曰：『蹇利西南，往有功也；不利東北，其道窮也。』往必克蜀，殆不還乎！」艾憮然不樂。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

เตงงายส่งอองกิ๋น (หวาง ฉี) ให้นำกำลังพลเข้าโจมตีค่ายของเกียงอุยโดยตรง ให้คันห่อง (เชียน หง) นำอีกทัพแผ้วทางเส้นทาง และให้เอียวหัว (หยาง ซิน) ยกเข้าโจมตีจุดยุทธศาสตร์ของข้าศึกที่กานซง (甘松; อยู่บริเวณอำเภอซงพาน มณฑลเสฉวนในปัจจุบัน)(艾遣天水太守王頎等直攻維營，隴西太守牽弘等邀其前，金城太守楊欣等詣甘松。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

เมื่อเกียงอุยได้รับข่าวว่าทัพวุยก๊กอีกทัพนำโดยจูกัดสูได้ยึดเมืองฮันต๋ง (漢中 ฮั่นจง) เกียงอุยจึงนำพลจากท่าจงกลับไปยังอาณาเขตของจ๊กก๊ก แต่ถูกเอียวหัวไล่ตามตีมาถึงเฉียงชฺวานโจ่ว (彊川口; จุดบรรจบของแม่น้ำไป๋หลงและแม่น้ำเจียหลิง) ที่ซึ่งเกียงอุยถูกตีแตกพ่าย เกียงอุยรู้ว่าจูกัดสูกำลังสกัดทางถอยที่สะพานในอิมเป๋ง (陰平 อินผิง; ทางตะวันตกของอำเภอเหวิน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน)  เกียงอุยจึงนำทัพยกผ่านหุบเขาข่งหาน  (孔函谷 ข่งหานกู่; ทางใต้ของเขตซีกู้ นครหลานโจว มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ไปยังถนนทางเหนือเพื่อเลี่ยงที่ตั้งของจูกัดสู จูกัดสูได้ข่าวเรื่องนี้จึงล่าถอยไปประมาณ 30 ลี้ หลังจากเกียงอุยยกพลไปทางเหนือประมาณ 30 ลี้ ก็ได้ข่าวว่าจูกัสูยกเลิกการสกัดที่สะพานแล้ว เกียงอุยจึงสั่งกำลังพลให้รีบล่าถอยข้ามสะพานไป จูกัดสูพยายามจะหันกลับไปสกัดเกียงอุยอีกครั้งแต่มาถึงสะพานช้าไปหนึ่งวัน หลังเกียงอุยข้ามสะพานไปแล้วก็ยกพลไปยังด่านเกียมโก๊ะ (劒閣 เจี้ยนเก๋อ) ที่เป็นด่านภูเขาและตั้งมั่นรักษาการณ์ที่นั่น จงโฮยยกเข้าโจมตีเกียงอุยที่เกียมโก๊ะหลายครั้งแต่ไม่สามารถฝ่าแนวป้องกันไปได้(維聞鍾會諸軍已入漢中，引退還。欣等追躡於彊川口，大戰，維敗走。聞雍州已塞道屯橋頭，從孔函谷入北道，欲出雍州後。諸葛緒聞之，却還三十里。維入北道三十餘里，聞緒軍却，尋還，從橋頭過，緒趣截維，較一日不及。維遂東引，還守劒閣。鍾會攻維未能克。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

 ยึดนครหลวงของจ๊กก๊ก 
thumb|เตงงายผ่านทางลัดอิมเป๋ง
เตงงายเสนอว่า: 

จงโฮยเห็นด้วยกับความคิดของเตงงายและสั่งให้เถียน จาง  ผู้ใต้บังคับบัญชาของคนให้เข้าร่วมกับเตงงายในการเดินทัพ ในช่วงระหว่างวันที่ 18 พฤศจิกายนและ 17 ธันวาคม ค.ศ. 263 เตงงายนำกองกำลังจู่โจมจากอิมเป๋งผ่านทางลัด โดยเลี่ยงไปทางตะวันตกของเกียมโก๊ะและมุ่งหน้าตรงไปยังอิวกั๋ง (江油 เจียงโหยว) ทางลัดครอบคลุมระยะทางมากกว่า 700 ลี้ และตัดข้ามภูมิประเทศที่เป็นภูเขา เตงงายและทหารต้องสร้างสะพานหลายแห่งตลอดทาง ภูเขาสูงและหุบเขาลึกทำให้การเดินทัพมีความอันตรายอย่างมาก หลังจากนั้นไม่นาน เตงงายและทหารก็ทิ้งห่างจากกองลำเลียงเสบียง เตงงงายใช้สักหลาดผืนใหญ่ห่อร่างกายตนเองแล้วกลิ้งลงจากภูเขา ทหารของเตงงายปีนต้นไม้และไต่หน้าผาลงมาเป็นแถว([景元四年]冬十月，艾自陰平道行無人之地七百餘里，鑿山通道，造作橋閣。山高谷深，至為艱險，又糧運將匱，頻於危殆。艾以氊自裹，推轉而下。將士皆攀木緣崖，魚貫而進。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28. ระหว่างทางเตงงายและทหารปะทะกับกองกำลังซุ่ม 3 กองของจ๊กก๊ก เตงงายเข้าโจมตีกองซุ่มจนแตกพ่ายและเข้าทำลายค่ายของกองซุ่มเหล่านี้ เตงงายให้เถียน จางนำกองหน้าไปแผ้วถางเส้นทาง(鄧艾追姜維到陰平，簡選精銳，欲從漢德陽入江由、左儋道詣緜竹，趣成都，與諸葛緒共行。緒以本受節度邀姜維，西行非本詔，遂進軍前向白水，與會合。會遣將軍田章等從劒閣西，徑出江由。未至百里，章先破蜀伏兵三校，艾使章先登。遂長駈而前。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28. เตงงายและกองหน้าไปปรากฏที่อิวกั๋ง ม้าเชียว (หมา เหมี่ยว) เจ้าเมืองอิวกั๋งที่จ๊กก๊กแต่งตั้งยอมจำนนต่อเตงงาย(先登至江由，蜀守將馬邈降。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

จูกัดเจี๋ยมขุนพลจ๊กก๊กนำทัพจากอำเภอโปยเสียไปยังกิมก๊ก (綿竹 เหมียนจู๋) และเข้ารบกับทัพของเตงงาย เตงงายสั่งให้เตงต๋ง (เติ้ง จง) บุตรชายตีข้าศึกจากด้านขวา และสุเมา (ชือ จฺว่าน) ตีข้าศึกจากด้านซ้าย ทั้งเตงต๋งและสุเมาถูกจูกัดเจี๋ยมตีจนล่าถอย ทั้งสองบอกกับเตงงายว่า "ไม่อาจเอาชนะข้าศึกได้" เตงงายตอบด้วยความเข้มงวดว่า "ศึกนี้จะกำหนดว่าเราจะอยู่หรือตาย ที่พวกเจ้าพูดว่าไม่อาจเอาชนะข้าศึกนั้นหมายความว่าอย่างไร" เตงงายต้องการจะสั่งประหารชีวิตเตงต๋งและสุเมา แต่ทั้งสองก็หันกลับไปเตรียมกำลังพลเข้ารบอีกครั้ง ทั้งสองเอาชนะทัพจ๊กก๊กได้และสังหารนายทหารของข้าศึกอันได้แก่จูกัดเจี๋ยม จูกัดสง และเตียวจุ๋น(蜀衞將軍諸葛瞻自涪還綿竹，列陳待艾。艾遣子惠唐亭侯忠等出其右，司馬師纂等出其左。忠、纂戰不利，並退還，曰：「賊未可擊。」艾怒曰：「存亡之分，在此一舉，何不可之有？」乃叱忠、纂等，將斬之。忠、纂馳還更戰，大破之，斬瞻及尚書張遵等首， ...) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

เตงงายนำพลยกต่อไปยังอำเภอลกเสีย (雒縣 ลั่วเซี่ยน; ทางเหนือของนครกว่างฮั่น มณฑลเสฉวนในปัจจุบัน) เล่าเสี้ยนจักรพรรดิจ๊กก๊กส่งผู้แทนพระองค์ให้นำตราพระราชลัญจกรไปมอบให้เตงงายเพื่อแสดงพระประสงค์ที่จะยอมจำนน(... 進軍到雒。劉禪遣使奉皇帝璽綬，為箋詣艾請降。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

 การจัดการภายในจ๊กก๊กหลังสงคราม 
เมื่อเตงงายมาถึงเซงโต๋ เล่าเสี้ยนทรงมัดพระองค์เองและนำข้าราชบริพารมากกว่า 60 คนเข้ายอมจำนนอย่างเป็นทางการ เตงงายแก้มัดให้เล่าเสี้ยนและปฏิบัติต่อพระองค์เป็นอย่างดี เตงงายยังห้ามทหารไม่ให้ปล้นข้าวของภายในเมือง และสั่งให้กิจกรรมประจำวันภายในเมืองดำเนินต่อไปตามปกติ อดีตข้าราชการของจ๊กก๊กหลายคนประทับใจเตงงายอย่างมากจึงยอมจำนนด้วยความเต็มใจ ราษฎรในจ๊กก๊กก็ยกย่องความมีน้ำใจของเตงงาย เตงงายใช้อำนาจจากราชสำนักวุยก๊กในการแต่งตั้งให้เล่าเสี้ยนรักษาการตำแหน่งขุนพลทหารม้าทะยาน (เพี่ยวฉีเจียงจฺวิน) และมอบตำแหน่งให้อดีตขุนนางและข้าราชการของจ๊กก๊กจำนวนมาก หลายคนกลายมาเป็นผู้ใต้บังคับบัญชาของเตงงาย เตงงายยังแต่งตั้งให้สุเมาเป็นข้าหลวงมณฑลของมณฑลเอ๊กจิ๋ว และมอบหมายให้คันห่องรับผิดชอบดูแลเมืองต่าง ๆ ของอดีตจ๊กก๊ก มีการสร้างอนุสรณ์สถานที่กิมก๊กเพื่อเชิดชูชัยชนะของเตงงายต่อจูกัดเจี๋ยม ทหารวุยก๊กที่เสียชีวิตในการศึกได้รับการฝังร่วมกับทหารจ๊กก๊กที่เป็นข้าศึก(艾至成都，禪率太子諸王及群臣六十餘人靣縛輿櫬詣軍門，艾執節解縛焚櫬，受而宥之。檢御將士，無所虜畧，綏納降附，使復舊業，蜀人稱焉。輙依鄧禹故事，承制拜禪行驃騎將軍，太子奉車、諸王駙馬都尉。蜀群司各隨高下拜為王官，或領艾官屬。以師纂領益州刺史，隴西太守牽弘等領蜀中諸郡。使於緜竹築臺以為京觀，用彰戰功。士卒死事者，皆與蜀兵同共埋藏。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

เตงงายกลายเป็นคนเย่อหยิ่งจากความสำเร็จในการพิชิตจ๊กก๊ก ครั้งหนึ่งเตงงายโอ้อวดกับอดีตข้าราชการของจ๊กก๊กว่า "พวกท่านทุกคนโชคดีที่พบกับข้า นั่นคือเหตุผลที่พวกท่านยังอยู่ในตำแหน่งเดิมในทุกวันนี้ หากท่านพบกับคนอย่างงอฮั่น (吳漢 อู๋ ฮั่น) พวกท่านคงถูกทำลายไปแล้ว" เตงงายยังกล่าวว่า "เกียงอุยเป็นวีรชนอายุสั้น เทียบกับข้าไม่ได้เลย" บางคนเหยียดหยามเตงงายเพราะความโอ้อวดนี้(艾深自矜伐，謂蜀士大夫曰：「諸君賴遭某，故得有今日耳。若遇吳漢之徒，已殄滅矣。」又曰：「姜維自一時雄兒也，與某相值，故窮耳。」有識者笑之。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

ในวันที่ 8 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 264 ราชสำนักวุยก๊กออกพระราชโองการยกย่องจากความสำเร็จในการพิชิตจ๊กก๊กและเทียบเตงงายกับขุนพลที่มีชื่อเสียงอย่างแปะคี้ (白起 ไป๋ ฉี่) ฮั่นสิน (韓信 หาน ซิ่น) งอฮั่น (吳漢 อู๋ ฮั่น) และโจว หย่าฟู (周亞夫) เตงงายได้เลื่อนตำแหน่งเป็นเสนาบดีกลาโหม (ไท่เว่ย์) ในราชสำนักและได้รับศักดินาเพิ่มขึ้น 20,000 ครัวเรือน บุตรชายสองคนของเตงงายได้รับการตั้งให้มีบรรดาศักดิ์เตงเฮา (ถิงโหว; เฮาระดับหมู่บ้าน) และได้รับศักดินาคนละ 1,000 ครัวเรือน(十二月，詔曰：「艾曜威奮武，深入虜庭，斬將搴旗，梟其鯨鯢，使僭號之主稽首係頸，歷世逋誅，一朝而平。兵不踰時，戰不終日，雲徹席卷，蕩定巴蜀。雖白起破彊楚，韓信克勁趙，吳漢禽子陽，亞夫滅七國，計功論美，不足比勳也。其以艾為太尉，增邑二萬戶，封子二人亭侯，各食邑千戶。」) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

 ความล่มจมและการเสียชีวิต 
 การติดต่อทางจดหมายระหว่างเตงงายและสุมาเจียว 
เตงงายเขียนจดหมายถึงสุมาเจียว เสนอว่าควรให้กำลังพลที่เหนื่อยล้าได้พักฟื้น ขณะเดียวกันก็เตรียมการสำหรับการศึกในอนาคตที่จะรบกับง่อก๊กที่เป็นอีกหนึ่งรัฐอริของวุยก๊ก เตงงายยังเสนอว่าควรปฏิบัติต่อเล่าเสี้ยนด้วยความเอื้อเฟื้อ โดยการตั้งให้เป็นอ๋องและปรนเปรอด้วยความหรูหรา จุดประสงค์ก็เพื่อชักจูงให้ซุนฮิวจักรพรรดิแห่งง่อก๊กยอมจำนนต่อวุยก๊กด้วยความสมัครใจ เตงงายเขียนว่า: 

สุมาเจียวส่งอุยก๋วนไปตอบเตงงายว่าข้อเสนอของเตงงายจะถูกนำเข้าราชสำนักวุยก๊กเพื่อพิจารณาเพิ่มเติมก่อนที่จะนำไปปฏิบัติได้(文王使監軍衞瓘喻艾：「事當須報，不宜輙行。」) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28. เตงงายเริ่มไม่พอใจและแย้งว่าเป็นการเสียเวลาเปล่าถ้าต้องรอคำสั่งเพิ่มเติมจากราชสำนักก่อนที่จะดำเนินการ เตงงายอ้างข้อความจากซุนสิว (春秋 ชุนชิว) และพิชัยสงครามซุนจื่อ (孫子兵法 ซุนจื่อปิงฝ่า) เพื่อบอกเป็นนัยว่าตนมีเหตุผลที่จะไม่ปฏิบัติตามระเบียบมาตรฐาน และจะกระทำการด้วยอำนาจเบ็ดเสร็จตราบใดที่เป็นประโยชน์ต่อวุยก๊ก เตงงายเขียนว่า: 

 บทบาทของจงโฮยในการจับกุมเตงงาย 
thumb|ภาพตัวละครในนวนิยายสามก๊ก จากตำนานหนังสือสามก๊กพระนิพนธ์ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ จากซ้ายไปขวา: เตงงาย, สุมาเจียว, สุมาเอี๋ยน, สุมาอี้, สุมาสู, จงโฮย

จงโฮย, เฮาเหลก (หู เลี่ย), สุเมา (ซือ จฺว่าน) และคนอื่น ๆ กล่าวโทษเตงงายในข้อหาที่ไม่เคารพอำนาจของราชสำนักวุยก๊ก และอ้างว่าเตงงายมีท่าทีจะเริ่มก่อกบฏ(鍾會、胡烈、師纂等皆白艾所作悖逆，變釁以結。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28. ชื่อ-ยฺหวี่ (世語) ระบุว่าจงโฮยมีทักษะในการลอกเลียนลายมือของผู้อื่น หลังจากจงโฮยได้รับจดหมายที่เขียนโดยเตงงายส่งถึงสุมาเจียว จงโฮยก็แก้ไขเนื้อความในจดหมายให้มีสำนวนภาษาที่ดูเย่อหยิ่งและเรียกร้องมากเกินไป ในเวลาเดียวกัน จงโฮยยังทำลายจดหมายที่สุมาเจียวส่งถึงเตงงายเพื่อเพิ่มความระแวงของสุมาเจียวที่มีต่อเตงงายอีกด้วย(世語曰：會善效人書，於劒閣要艾章表白事，皆易其言，令辭指悖傲，多自矜伐。又毀文王報書，手作以疑之也。) อรรถาธิบายจากชื่อ-ยฺหวี่ในสามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

ในช่วงปลายเดือนกุมภาพันธ์หรือต้นเดือนมีนาคม ค.ศ. 264(春，正月，壬辰，詔以檻車徵鄧艾。 ...) จือจื้อทงเจี้ยน เล่มที่ 78. หมายเหตุ: ไม่มีวันเหรินเฉิน (壬辰) ในเดือนนั้น ราชสำนักวุยก๊กออกพระราชโองการสั่งให้จับกุมเตงงายและคุมตัวกลับมานครหลวงลกเอี๋ยง อุยก๋วนและจงโฮยไปที่ค่ายของเตงงาย และใช้จดหมายของสุมาเจียวในการสั่งให้ทหารของเตงงายวางอาวุธ เตงงายถูกจับกุมและถูกนำตัวใส่ในรถนักโทษเพื่อจะคุมตัวกลับไปลกเอี๋ยง(會內有異志，因鄧艾承制專事，密白艾有反狀，於是詔書檻車徵艾。司馬文王懼艾或不從命，勑會並進軍成都，監軍衞瓘在會前行，以文王手筆令宣喻艾軍，艾軍皆釋仗，遂收艾入檻車。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28. เตงงายเมื่อถูกจับกุมได้อุทานว่า "ข้าเป็นขุนนางที่ซื่อสัตย์ แต่กลับต้องประสบชะตากรรมเช่นนี้! สิ่งที่เกิดขึ้นกับแปะคี้ (白起 ไป๋ ฉี่) ในอดีตเพิ่งเกิดขึ้นกับข้าในบัดนี้"(魏氏春秋曰：艾仰天歎曰：「艾忠臣也，一至此乎！白起之酷，復見於今日矣。」) อรรถาธิบายจากเว่ย์ชื่อชุนชิวในสามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

 การเสียชีวิต 
หลังจากเตงงายถูกคุมตัวไป จงโฮยเริ่มก่อกบฏต่อวุยก๊กในเซงโต๋เมื่อวันที่ 1 มีนาคม ค.ศ. 264 แต่การก่อกบฏล้มเหลวเพราะนายทหารวุยก๊กบางคนไม่เต็มใจจะเข้าร่วมในการก่อกบฏ กลับก่อการกำเริบต่อต้านจงโฮยและสังหารจงโฮยได้ในวันที่ 3 มีนาคม ค.ศ. 264 หลังการเสียชีวิตของจงโฮย ผู้ใต้บังคับบัญชาของเตงงายคิดการจะยกไล่ตามขบวนคุ้มกันเตงงายเพื่อจะปล่อยตัวเตงงายและพากลับเซงโต๋ เมื่ออุยก๋วนได้ยินเรื่องนี้จึงสั่งให้เตนซก (田續 เถียน ซฺวี่) นำกำลังพลไปโจมตีเตงงาย(艾父子旣囚，鍾會至成都，先送艾，然後作亂。會已死，艾本營將士追出艾檻車，迎還。瓘遣田續等討艾， ...) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

เตนซกเดิมอยู่ในสังกัดของเตงงายในช่วงการศึกที่รบกับจ๊กก๊ก ในช่วงยุทธการที่อิวกั๋งก่อนหน้านี้ เตงงายต้องการประหารชีวิตเตนซกในข้อหาที่เตนซกทำให้การรุดหน้าไปรบกับข้าศึกล่าช้า เมื่ออุยก๋วนส่งเตนซกไปโจมตีเตงงาย อุยก๋วนบอกกับเตงงายว่า "บัดนี้ท่านสามารถแก้แค้นเตงงายเรื่องที่ทำให้ท่านอับอายที่อิวกั๋งได้แล้ว"(漢晉春秋曰：初艾之下江由也，以續不進，欲斬，旣而捨之。及瓘遣續，謂曰：「可以報江由之辱矣。」) อรรถาธิบายจากฮั่นจิ้นชุนชิวในสามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

เตนซกนำทหารเข้าสกัดเตงงายทางตะวันตกของกิมก๊ก จัดการสังหารเตงงายพร้อมกับเตงต๋ง (เติ้ง จง) บุตรชาย รวมถึงสุเมา(世語曰：師纂亦與艾俱死。纂性急少恩，死之日體無完皮。) อรรถาธิบายจากชื่อ-ยฺหวี่ในสามก๊กจี่ เล่มที่ 28. หลังการเสียชีวิตของเตงงาย บุตรชายคนอื่นของเตงงายในลกเอี๋ยงก็ถูกจับกุมมาประหารชีวิตเช่นกัน ส่วนสมาชิกในครอบครัวของเตงงายที่เหลือถูกเนรเทศไปยังภูมิภาคตะวันตก(... 遇於緜竹西，斬之。子忠與艾俱死，餘子在洛陽者悉誅，徙艾妻子及孫於西域。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

เมื่อเตาอี้ขุนพลวุยก๊กได้ยินเรื่องที่อุยก๋วนบอกกับเตนซก ก็แสดงความคิดเห็นว่าอุยก๋วนเป็นผู้สถานะทางสังคมสูง ไม่ควรประพฤติอย่างใจแคบและมุ่งร้ายเช่นนี้ เมื่ออุยก๋วนได้ยินความคิดเห็นของเตาอี้ ก็ไปพบเตาอี้ทันทีเพื่อขอบคุณ(杜預言於衆曰：「伯玉其不免乎！身為名士，位望已高，旣無德音，又不御下以正，是小人而乘君子之器，將何以堪其責乎？」瓘聞之，不俟駕而謝。) อรรถาธิบายจากฮั่นจิ้นชุนชิวในสามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

 การฟื้นฟูเกียรติยศหลังมรณกรรม 
ในเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 266 หลังราชวงศ์จิ้นขึ้นมาแทนที่วุยก๊ก สุมาเอี๋ยน (จักรพรรดิจิ้นอู่ตี้) ทรงออกพระราชโองการเพื่อพระราชทานอภัยโทษแก่เหล่าผู้สืบเชื้อสายของเตงงายและอนุญาตให้กลับมาจากการเนรเทศ พระองค์ตรัสว่าเตงงายถูกลงโทษอย่างยุติธรรมเพราะความเย่อหยิ่งและไร้มารยาท แต่ปัจจัยสำหรับ "การไถ่โทษ" ก็คือเตงงายไม่ขัดขืนการจับกุมและเต็มใจยอมรับชะตากรรมของตน(泰始元年，晉室踐阼，詔曰：「昔太尉王淩謀廢齊王，而王竟不足以守位。征西將軍鄧艾，矜功失節，實應大辟。然被書之日，罷遣人衆，束手受罪，比於求生遂為惡者，誠復不同。今大赦得還，若無子孫者聽使立後，令祭祀不絕。」) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

เมื่อครั้งที่เตงงายประจำการอยู่ในมณฑลยงจิ๋วและเลียงจิ๋ว ได้เสริมการป้องกันให้กับเชิงเทินในพื้นที่และสร้างป้อมปราการบางแห่งเพื่อจุดประสงค์ในการป้องกัน ในช่วงกลางศักราชไท่ฉื่อ (泰始; ค.ศ. 265-274) ในรัชสมัยของสุมาเอี๋ยน ชนเผ่าเกี๋ยง (羌 เชียง) ในมณฑลยงจิ๋วก่อกบฏต่อต้านการปกครองของราชวงศ์จิ้นและสังหารข้าหลวงมณฑลเลียงจิ๋ว ข้าราชการและราษฎรในท้องถิ่นที่รอดชีวิตหลบอยู่อย่างปลอดภัยในป้อมปราการที่เตงงายสร้างขึ้นเมื่อประมาณหนึ่งทศวรรษก่อนหน้า(艾在西時，修治障塞，築起城塢。泰始中，羗虜大叛，頻殺刺史，涼州道斷。吏民安全者，皆保艾所築塢焉。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

 ครอบครัวและทายาท 
เตงงายมีบุตรชายอย่างน้อย 2 คน มีบุตรชาย 2 คนที่ดำรงบรรดาศักดิ์เป็นเตงเฮา (亭侯 ถิงโหว; เฮาระดับหมู่บ้าน) และมีศักดินาคนละ 1,000 ครัวเรือน บุตรชายคนหนึ่งในสองคนนั้นคือเตงต๋ง (เติ้ง จง) เตงต๋งถูกสังหารพร้อมกับบิดา บุตรชายคนอื่นของเตงงายที่อยู่ในลกเอี๋ยงถูกจับกุมและถูกประหารชีวิตภายหลังจากการเสียชีวิตของบิดา สมาชิกในครอบครัวของเตงงายที่เหลือถูกเนรเทศและได้รับอนุญาตให้กลับมาในปี ค.ศ. 266 หลังสุมาเอี๋ยนจักรพรรดิแห่งราชวงศ์จิ้นออกพระราชโองการพระราชทานอภัยโทษ

ในปี ค.ศ. 273 จักรพรรดิสุมาเอี๋ยนทรงแต่งตั้งให้เติ้ง หล่าง  หลานปู่ของเตงงายเป็นเจ้าหน้าที่มหาดเล็กกลาง (หลางจง)(九年，詔曰：「艾有功勳，受罪不逃刑，而子孫為民隷，朕常愍之。其以嫡孫朗為郎中。」) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28. เติ้ง หล่างรับราชการเป็นนายอำเภอของอำเภอตานฉุ่ย (丹水縣 ตานฉุ่ยเซี่ยน; อยู่บริเวณอำเภอชีชฺวาน มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) และต่อมาได้เป็นนายอำเภอของอำเภอติ้งหลิง (定陵縣 ติ้งหลิงเซี่ยน; อยู่บริเวณอำเภอชิงหยาง มณฑลอานฮุยในปัจจุบัน) เติ้ง หล่างมีบุตรชายอย่างน้อย 1 คนคือเติ้ง เทา  ในช่วงศักราชหย่งเจีย (永嘉; ค.ศ. 307–313) ในรัชสมัยของจักรพรรดิจิ้นหฺวายตี้ เติ้ง หล่างได้รับการแต่งตั้งเป็นเจ้าเมืองของเมืองซินตู (新都郡 ซินตูจฺวิ้น; อยู่บริเวณนครกว่างฮั่น มณฑลเสฉวนในปัจจุบัน) แต่ก่อนที่เติ้ง หล่างจะเดินทางไปรับตำแหน่ง เติ้ง หล่างก็เสียชีวิตในเหตุเพลิงไหม้ในเมืองซงหยง (襄陽 เซียงหยาง) พร้อมกับมารดา ภรรยา และบุตร มีเพียงหลานชายคือเติ้ง สิง  ซึ่งเป็นบุตรชายของเติ้ง เทาที่รอดชีวิตจากเหตุเพลิงไหม้ 

เติ้ง เชียนชิว  หลานปู่อีกคนของเตงงาย ได้รับราชการในสังกัดของอ๋องหยงขุนนางที่มีชื่อเสียงของราชวงศ์จิ้น เติ้ง เชียนชิวเสียชีวิตก่อนเติ้ง หล่าง ส่วนบุตรชาย 2 คนของเติ้ง เชียนชิวก็เสียชีวิตในเหตุเพลิงไหม้ที่ซงหยงเช่นกัน(先是以艾孫朗為丹水令，由此遷為定陵令。次孫千秋有時望，光祿大夫王戎辟為掾。永嘉中，朗為新都太守，未之官，在襄陽失火，朗及母妻子舉室燒死，惟子韜子行得免。千秋先卒，二子亦燒死。) อรรถาธิบายจากชื่อ-ยฺหวี่ในสามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

 คำวิจารณ์ 
ตันซิ่ว (陳壽 เฉิน โช่ว; ค.ศ. 233–297) ผู้เขียนบทชีวประวัติเตงงายในสามก๊กจี่ แสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับเตงงายไว้ว่า "เตงงายเป็นคนซื่อตรงและแข็งแกร่ง ประสบความสำเร็จจำนวนมาก แต่ไม่อาจปกป้องตัวเองจากหลุมพลางและอันตราย เป็นผลทำให้ต้องล่มจมในที่สุด เตงงายสามารถนึกถึงสิ่งที่เกิดขึ้นกับจูกัดเก๊กได้ แต่กลับไม่อาจคาดถึงชะตากรรมของตนเองได้ นี่อาจเป็นสิ่งที่คนโบราณเรียกว่า 'ขาดการตระหนักรู้ในตนเองและใจคอคับแคบ'"(評曰： ... 鄧艾矯然彊壯，立功立事，然闇於防患，咎敗旋至，豈遠知乎諸葛恪而不能近自見，此蓋古人所謂目論者也。) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

ในปี ค.ศ. 267 ตฺว้าน จั๋ว  เขียนฎีกาถึงจักรพรรดิสุมาเอี๋ยนแห่งราชวงศ์จิ้นเพื่อเรียกร้องให้เตงงาย ในฎีกาตฺว้าน จั๋วอภิปรายถึงความดีความชอบของเตงงายที่มีต่อวุยก๊กและโต้แย้งว่าเตงงายไม่มีเจตนาจะก่อกบฏต่อวุยก๊ก โดยอ้างถึงอายุที่มากแล้วของเตงงาย (เตงงายมีอายุใกล้ 70 ปีเมื่อเวลาที่เสียชีวิต) เป็นเหตุผลหนึ่ง ตฺว้าน จั้วยังกล่าวว่าเตงงายถูกเข้าใจผิดอย่างมากเพราะพฤติกรรมที่หยาบคายไร้มารยาท ซึ่งทำให้คนอื่นขุ่นเคืองได้ง่าย ๆ ตฺว้าน จั๋วยังเปรียบเทียบเตงงายกับแปะคี้ (白起 ไป๋ ฉี่) และหงอจูสู่ (伍子胥 อู๋ จื่อซฺวี) ขุนพลสองคนในยุควสันตสารทที่สร้างความดีความชอบยิ่งใหญ่ให้รัฐของตนแต่กลับถูกบังคับให้ฆ่าตัวตาย(三年，議郎段灼上疏理艾曰：「艾心懷至忠而荷反逆之名，平定巴蜀而受夷滅之誅，臣竊悼之。惜哉，言艾之反也！艾性剛急，輕犯雅俗，不能恊同朋類，故莫肯理之。臣敢言艾不反之狀。 ...七十老公，反欲何求！... 赦寃魂於黃泉，收信義於後世，葬一人而天下慕其行，埋一魂而天下歸其義，所為者寡而恱者衆矣。」) สามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

ช่วงกลางศักราชเสียนหนิง (咸寧; ค.ศ. 275–280) ในรัชสมัยของสุมาเอี๋ยน ฝาน เจิ้น  ขุนพลผู้เคยอยู่ใต้สังกัดของเตงงายในช่วงการศึกที่วุยก๊กรบกับจ๊กก๊ก ได้เข้าเฝ้าจักรพรรดิ เมื่อจักรพรรดิสุมาเอี๋ยนตรัสถามเรื่องเตงงาย ฝาน เจิ้นก็รู้สึกสะเทือนใจและระลึกได้ว่าเตงงายเป็นขุนนางที่จงรักภักดีต่อวุยก๊กอย่างสูง(世語曰：咸寧中，積射將軍樊震為西戎牙門，得見辭，武帝問震所由進，震自陳曾為鄧艾伐蜀時帳下將，帝遂尋問艾，震具申艾之忠，言之流涕。) อรรถาธิบายจากชื่อ-ยฺหวี่ในสามก๊กจี่ เล่มที่ 28.

 ในวัฒนธรรมประชานิยม 
thumbnail|right|รูปเตงงายจากเกมโรแมนซ์ออฟเดอะทรีคิงดัมส์ XI

เตงงายปรากฏครั้งแรกในฐานะตัวละครที่เล่นได้ในภาคที่ 7ของซีรีส์วิดีโอเกมไดนาสตีวอริเออร์ของโคเอ ในเกม เตงงายถูกระบุอย่างไม่สอดคล้องกับข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ว่าอยู่ฝ่ายราชวงศ์จิ้น ตามประวัติศาสตร์เตงงายเสียชีวิตหนึ่งปีก่อนที่ราชวงศ์จิ้นจะก่อตั้งขึ้น