# หม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์
พลเรือเอก นายแพทย์ หม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์ (27 ธันวาคม พ.ศ. 2472 – 6 มิถุนายน พ.ศ. 2567) เป็นพระโอรสในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ ประสูติแต่หม่อมเร่ สวัสดิวัตน์ ณ อยุธยา เป็นพระอนุชาร่วมพระชนกในสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี และมีศักดิ์เป็นพระอนุชาของพระอัครมเหสีในพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว

 พระประวัติ 
หม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์ เป็นพระโอรสในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ ประสูติแต่หม่อมเร่ สวัสดิวัตน์ ณ อยุธยา (สกุลเดิม บุนนาค) เมื่อวันที่ 27 ธันวาคม พ.ศ. 2472 และเป็นพระราชนัดดา(หลาน)ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว]และ สมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา รวมถึงทรงเป็นพระภาติยะ(หลานลุง)ใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และยังเป็นพระภาดา(ลูกพี่ลูกน้อง)ใน พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว  

หม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์ มีภราดาและภคินีร่วมครรโภทรสิบองค์

หม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์ เสกสมรสกับหม่อมนวลศรี สวัสดิวัตน์ ณ อยุธยา (สกุลเดิม วีรบุตร) ธิดาพลตำรวจตรีวุฒิ วีรบุตร มีโอรสธิดาสองคน ได้แก่

 หม่อมราชวงศ์วไลวัฒนา สวัสดิ์-ชูโต สมรสกับวิทวัส สวัสดิ์-ชูโต
 หม่อมราชวงศ์สวัสดิวุฒิ สวัสดิวัตน์ สมรสกับวรัตดา สวัสดิวัตน์ ณ อยุธยา

อีกทั้งยังเป็นพระอนุวงศ์ผู้ใหญ่ ครั้นถึงเทศกาลสงกรานต์ พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ข้าราชสำนักผู้ใหญ่ เชิญเครื่องสรงน้ำสงกรานต์ไปพระราชทาน เป็นการแสดงพระราชกตัญญุตาธรรมตามโบราณราชประเพณีที่สืบทอดกันมาแต่โบราณ โดยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ผู้แทนพระองค์เชิญเครื่องสรงน้ำสงกรานต์ไปพระราชทานในหลวง ทรงน้อมพระวรกายพระราชปฏิสันถารกับ ม.จ.ปุสาณ สวัสดิวัตน์ พระอนุวงศ์ผู้ใหญ่

 การทรงงานและกรณียกิจ 
พลเรือเอก หม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์ ทรงจบการศึกษาจากโรงเรียนเซนต์คาเบรียล และทรงสำเร็จการศึกษาแพทยศาสตรบัณฑิต จากคณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล เมื่อปี พ.ศ. 2505

ทรงเข้ารับราชการตั้งแต่ พ.ศ. 2505 โดยทรงปฏิบัติหน้าที่เป็นนายแพทย์ศัลยกรรม โรงพยาบาลทหารเรือกรุงเทพ กรมแพทย์ทหารเรือ ต่อมาเป็นรองผู้อำนวยการ โรงพยาบาลสมเด็จพระปิ่นเกล้า และเป็นนายแพทย์ประจำสำนัก กองบัญชาการทหารสูงสุด เป็นต้น   

พ.ศ. 2534 เป็นราชองครักษ์พิเศษ และวันที่ 18 มีนาคม พ.ศ. 2552 ได้รับพระราชทานพระยศ พลเรือเอก เป็นกรณีพิเศษ และแต่งตั้งเป็นนายทหารพิเศษประจำกองบังคับการกรมทหารราบที่ 3 รักษาพระองค์ กองนาวิกโยธิน หน่วยบัญชาการนาวิกโยธินประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานพระยศทหารเป็นกรณีพิเศษและแต่งตั้งนายทหารพิเศษ (พลเรือตรี หม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์)ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 126 ตอนที่ 9ข วันที่ 10 มิถุนายน 2552 หน้า 129 และงานพิเศษ พ.ศ. 2528

หม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์ เป็นแพทย์ไทยที่นำวิทยาการด้านรังสีวิทยามาใช้ในการตรวจวิเคราะห์ และวินิจฉัยอาการป่วยได้อย่างมีประสิทธิภาพ สามารถใช้วิทยาการด้านรังสีวิทยาประเมินอาการของโรคได้อย่างแม่นยำ ทรงเป็นแพทย์ไทยท่านแรกที่ได้นำเครื่องมืออัลตราซาวนด์มาใช้เป็นครั้งแรกในประเทศไทย ทำให้วิทยาการด้านนี้เป็นที่รู้จักแพร่หลายไปทั่วประเทศ เป็นที่ยอมรับและนิยมใช้โดยทั่วไป

พลเรือเอก หม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์ เป็นประธานกรรมการมูลนิธิเพื่อสาธารณประโยชน์อยู่หลายองค์กร ได้แก่

 มูลนิธิเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
 มูลนิธิบรมราชานุสรณ์พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี 
 มูลนิธิชีวิตพัฒนาในพระอุปถัมภ์สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ 
 ชมรมอัลตร้าซาวด์ทางการแพทย์แห่งประเทศไทย

 การทรงงานพิธีเนื่องด้วยพระราชวงศ์ 
thumb|300px|พล.ร.อ. หม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์ ร.น. ในเครื่องแบบนายทหารพิเศษประจำกองบังคับการกรมทหารราบที่ 3 รักษาพระองค์ กองพลนาวิกโยธิน หน่วยบัญชาการนาวิกโยธิน (ฉลององค์สีแดง) ทรงเข้าร่วมงานสโมสรสันนิบาตเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาช บรมนาถบพิตร เนื่องในโอกาสมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ครบ 83 พรรษา วันที่ 7 ธันวาคม พ.ศ. 2553
หม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์ เสด็จทรงงานพิธีเนื่องด้วยพระราชวงศ์ต่าง ๆ อาทิ

9 มีนาคม พ.ศ. 2528 พระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ในรัชกาลที่ 7 ทรงอัญเชิญเครื่องทองน้อย ในขบวนพระอิสริยยศ พร้อมด้วยราชสกุลสวัสดิวัตน์ พระประยูรญาติในสมเด็จฯ ณ พระเมรุมาศ ท้องสนามหลวง

13 เมษายน ของทุกปี เสด็จบำเพ็ญพระกุศลเนื่องในวันคล้ายวันสิ้นพระชนม์ สมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา ณ พระอุโบสถ วัดราชาธิวาสวิหาร สืบต่อจากสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ ซึ่งเคยเสด็จเป็นประจำทุกปี

7 ธันวาคม พ.ศ. 2559 พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ พลเรือเอก หม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์ และราชสกุลสวัสดิวัตน์ เป็นเจ้าภาพในการบำเพ็ญพระกุศลถวายพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง

6 มกราคม พ.ศ. 2562 เสด็จไปทรงเยี่ยมชมงานอุ่นไอรักคลายความหนาว "สายน้ำแห่งรัตนโกสินทร์" ซึ่งพระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดขึ้น ณ ลานพระราชวังดุสิตและสนามเสือป่า และโดยเสด็จพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโสมสวลี กรมหมื่นสุทธนารีนาถ ร่วมทอดพระเนตรการแสดง

ในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พุทธศักราช 2562 พลเรือเอก หม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์ เป็นพระบรมวงศานุวงศ์องค์แรก โดยทรงเป็นผู้ทูลเกล้าฯ ถวายน้ำอภิเษกที่พระหัตถ์พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ด้วยพระเต้าเบญจคัพย์ รัชกาลที่ 5 ระหว่างการสรงมุรธาภิเษก และระหว่างพระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัวประทับเหนือพระที่นั่งอัฐทิศอุทุมพรราชอาสน์ หม่อมเจ้าปุสานทรงกราบบังคมทูลถวายพระพรชัยมงคล และทูลเกล้าฯ ถวายน้ำอภิเษกด้วยถ้วยศิลาจารึกพุทธคาถาเป็นทิศแรก คือ ทิศบูรพาหมายกำหนดการ ที่ ๑๐/๒๕๖๒ หมายกำหนดการพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พุทธศักราช ๒๕๖๒  เว็บไซต์ราชกิจจานุเบกษา

 เสด็จปฏิบัติกรณียกิจแทนพระองค์ 
พลเรือเอก หม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์ ทรงปฏิบัติกรณียกิจแทนพระองค์อยู่บ่อยครั้งข่าวในพระราชสำนัก 13 เมษายน 2552 เช่น

พระราชพิธีถวายราชสักการะพระบรมราชานุสาวรีย์พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวข่าวในพระราชสำนักราชกิจจานุเบกษา เล่ม 133 ตอนที่ 16ข วันที่ 15 มิถุนายน 2559 ในวันที่ 1 ตุลาคมของทุกปี 

พระราชพิธีบำเพ็ญพระกุศลถวายพระศพ สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์

2 สิงหาคม พ.ศ. 2553 เสด็จแทนพระองค์ทรงบำเพ็ญพระกุศลครบ 150 ปี วันประสูติ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ณ พระตำหนักเพ็ชร วัดบวรนิเวศราชวรวิหาร

พระราชพิธีบำเพ็ญพระกุศลถวายพระศพ สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี  

4 เมษายน พ.ศ. 2555 พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พลเรือเอก หม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์ เสด็จแทนพระองค์ ไปในการพระราชทานเพลิงพระบุพโพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี ณ เมรุหลวงหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส

พระราชพิธีตรียัมปวาย ตรีปวาย เมื่อเดือนมกราคม พ.ศ. 2559ข่าวในพระราชสำนัก ประจำปี 2559 (มกราคม 2559)ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 133 ตอนที่ 39ข วันที่ 30 ตุลาคม 2559

พระราชพิธีบำเพ็ญพระกุศลถวายพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร

15 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2562 พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พลเรือเอก หม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์ เสด็จแทนพระองค์ ทรงประกอบพิธีบวงสรวงงาช้างสำหรับสร้างพระราชลัญจกรในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ในพระบรมมหาราชวัง

22 - 23 เมษายน พ.ศ. 2562 เป็นผู้แทนพระองค์ ในการพระราชพิธีจารึกพระสุพรรณบัฏ ดวงพระบรมราชสมภพ และแกะพระราชลัญจกรประจำรัชกาล เป็นต้น

 สิ้นชีพิตักษัย 
หม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์ ได้สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 6 มิถุนายน พ.ศ. 2567 สิริชันษา 94 ปี ทั้งนี้ พลเรือเอก หม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์ เป็นเจ้านายที่มีพระชนม์อยู่เป็นองค์สุดท้ายของราชสกุลสวัสดิวัตน์ วันที่ 7 มิถุนายน พ.ศ. 2567 พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้าสุทิดา พัชรสุธาพิมลลักษณ พระบรมราชินี เสด็จพระราชดำเนินไปในการพระราชทานน้ำหลวงสรงศพ ณ ศาลาบัณณรศภาค วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร

วันที่ 14 กันยายน พ.ศ. 2567 พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้าสุทิดา พัชรสุธาพิมลลักษณ พระบรมราชินี เสด็จพระราชทานดำเนินไปในการพระราชทานเพลิงศพ ณ เมรุหลวงหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาสราชวรวิหาร ในโอกาสนี้สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี และพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมศึกยุคล โดยเสด็จในการนี้ด้วย

พระเกียรติยศ

เครื่องราชอิสริยาภรณ์
ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศ เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า ฝ่ายหน้า กับเหรียญรัตนาภรณ์ และพระราชทานยศทหารชั้นนายพลเป็นกรณีพิเศษ, เล่ม ๑๓๖, ตอน ๑๖ ข, ๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๖๒, หน้า ๒
ราชกิจจานุเบกษา,ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือกและเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย  หน้า ๒ เล่ม ๑๒๒ ตอนที่ ๒๑ ข, ๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๔๘ 
ราชกิจจานุเบกษา,ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือกและเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยิ่งมงกุฎไทย  หน้า ๑๑ เล่ม ๑๒๑ ตอนที่ ๒๓ ข, ๒๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๔๗
ราชกิจจานุเบกษา,แจ้งสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่องพระราชทานแครื่องหมายเปลวระเบิดสำหรับประดับแพรแถบเหรียญชัยสมรภูมิ ฉบับพิเศษ หน้า ๒๑๔ เล่ม ๙๐ ตอนที่ ๑๘๑, ๓ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๑๖
ราชกิจจานุเบกษา,แจ้งสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่องพระราชทานเหรียญจักรมาลาและเหรียญจักรพรรดิมาลา ฉบับพิเศษ หน้า ๑๐๔๒ เล่ม ๘๙ ตอนที่ ๒๐๒, ๓๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๑๕ราชกิจจานุเบกษา, เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า ฝ่ายหน้า กับเหรียญรัตนาภรณ์และพระราชทานยศทหารชั้นนายพลเป็นกรณีพิเศษ, เล่ม ๑๓๖, ตอน ๑๖ ข, ๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๖๒, หน้า ๒

ยศทางทหาร

 1 มกราคม พ.ศ. 2501: เรือโทประกาศสำนักคณะรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานยศทหาร
 1 ตุลาคม พ.ศ. 2504: เรือเอกประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานยศทหาร
 1 ตุลาคม พ.ศ. 2530: พลเรือตรีประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานยศทหาร
 18 มีนาคม พ.ศ. 2552: พลเรือเอก

 รางวัลเกียรติยศ 

 รางวัลคนดีศรีแพทย์ทหาร ครั้งที่ 5 ประจำปีพุทธศักราช 2563 จากสมาคมแพทย์ทหารแห่งประเทศไทยในพระบรมราชูปถัมภ์ สาขาการแพทย์ทหาร และบริการสังคม ซึ่งเป็นรางวัลที่ยกย่องเชิดชูเกียรติ บุคคลตัวอย่างของแพทย์ทหาร ตำรวจ ในฐานะแพทย์ “ผู้ริเริ่ม Ultrasound หรือ การตรวจด้วยเครื่องมือการตรวจอวัยวะภายในร่างกายที่ใช้คลื่นเสียงความถี่สูงของประเทศไทย,นายแพทย์ทหารผู้ถวายงานรับใช้พระบรมวงศ์ และผู้บำเพ็ญประโยชน์ต่อสังคมมาอย่างต่อเนื่องยาวนาน”

 สถานที่เนื่องด้วยพระนาม 

 ห้องประชุมพลเรือเอกหม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์ ชั้น 3 อาคารผู้ป่วยนอก โรงพยาบาลสมเด็จพระปิ่นเกล้า  กรมแพทย์ทหารเรือ แขวงบุคคโล เขตธนบุรี กรุงเทพมหานคร

 พงศาวลี