# หม่อมเจ้า
หม่อมเจ้า  นั้นมีมาตั้งแต่ตอนต้นยุคกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี มีหลักฐานปรากฏชัดเจนเพราะว่ามีศักดินาอยู่ในพระอัยการพลเรือนที่ได้ตราขึ้นในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ

ผู้ที่จะดำรงพระยศเป็นหม่อมเจ้าได้มีดังนี้
เป็นพระโอรส พระธิดา ในเจ้าฟ้า ที่พระมารดามิได้เป็นเจ้า หรือมิได้เป็นนางห้ามพระราชทาน (มิได้เสกสมรสหรือรับตราโปรดเกล้าฯ ให้เป็นสะใภ้หลวง) อาทิ หม่อมเจ้าในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทั้งนี้หากพระบิดาเป็นเจ้าฟ้าชั้นเอกหรือชั้นทูลกระหม่อม ก็มักจะได้รับการสถาปนายกขึ้นเป็นพระองค์เจ้า อาทิ หม่อมเจ้าในสมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าจุฑาธุชธราดิลก กรมขุนเพ็ชรบูรณ์อินทราไชย  และหม่อมเจ้าในสมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้ามหิดลอดุลยเดช กรมขุนสงขลานครินทร์ ในรัชสมัยรัชกาลที่ 7http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2470/A/253.PDF
เป็นพระโอรส พระธิดา ในพระองค์เจ้าลูกหลวง (พระองค์เจ้าชั้นเอก) ที่พระมารดามิได้เป็นพระองค์เจ้า ทั้งนี้หากพระมารดาเป็นพระองค์เจ้า พระบุตรจะประสูติเป็นพระองค์เจ้าชั้นตรี  และหากพระมารดาเป็นเจ้าฟ้า พระบุตรจะประสูติเป็นเจ้าฟ้าชั้นตรีhttps://th.m.wikipedia.org/wiki/การเฉลิมพระยศเจ้านาย
เป็นพระโอรส พระธิดา ในพระองค์เจ้าหลานหลวงชั้นพระเจ้าวรวงศ์เธอ (พระองค์เจ้าชั้นโท) แต่ทั้งนี้จะต้องทรงเป็นพระเจ้าวรวงศ์เธอโดยแท้มาแต่ประสูติ
เป็นพระโอรส พระธิดา ในพระองค์เจ้าหลานหลวงชั้นพระวรวงศ์เธอ (พระองค์เจ้าชั้นตรี) หรือในหม่อมเจ้าหลานหลวงที่ได้รับการสถาปนายกขึ้นเป็นพระเจ้าวรวงศ์เธอ และในพระบรมราชโองการสถาปนาพระอิสริยยศได้ระบุไว้ว่า ถ้ามีพระบุตรให้เป็นหม่อมเจ้า เช่น พระบรมราชโองการสถาปนาพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า สายราชสกุลบริพัตรและสายราชสกุลยุคล ในต้นรัชสมัยรัชกาลที่ 6ราชกิจจานุเบกษา,พระบรมราชโองการ ประกาศ ยกพระวรวงษ์เธอ เป็นพระเจ้าวรวงษ์เธอ, เล่ม ๒๗, ตอน ก, ๘ มกราคม พ.ศ. ๒๔๕๓, หน้า ๙๙  หรือหม่อมเจ้าชั้นพระราชปนัดดา (เหลน) ใน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จากราชสกุลจักรพันธุ์ และราชสกุลภาณุพันธุ์ ที่พระบิดาได้รับการสถาปนายกขึ้นเป็นพระเจ้าวรวงศ์เธอในปลายรัชสมัยรัชกาลที่ 5http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2443/003/17.PDF ก็เป็นหม่อมเจ้าในคุณลักษณะนี้ 
เป็นพระโอรส พระธิดา ในกรมพระราชวังบวรสถานพิมุข (วังหลัง) ซึ่งมีพระชนนีที่มิได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นเจ้าจอม
เป็นพระโอรส พระธิดา ในพระองค์เจ้าลูกเธอในกรมพระราชวังบวร

เจ้านายที่ดำรงพระยศหม่อมเจ้านี้ หากได้ทรงรับราชการสนองพระเดชพระคุณมาด้วยดี มีความดีความชอบต่อแผ่นดิน หรือต่อองค์พระมหากษัตริย์ ก็อาจได้รับการสถาปนาเลื่อนพระยศเป็นพระองค์เจ้าได้ ซึ่งในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ก็มีอยู่เป็นอันมาก

หม่อมเจ้านับเป็นเจ้านายชั้นพระอนุวงศ์ และเป็นเจ้านายในลำดับสุดท้าย ถัดจากชั้นหม่อมเจ้าลงไปหรือถ้านับจากชั้นบุตรของหม่อมเจ้าแล้วนั้นถือเป็นสามัญชน ไม่นับว่าเป็นเจ้า แม้จะมีคำนำหน้านามเป็นหม่อมราชวงศ์หรือหม่อมหลวงก็ตามhttps://th.m.wikipedia.org/wiki/พระบรมวงศานุวงศ์https://www.silpa-mag.com/culture/article_26972

 หม่อมเจ้าในสมัยกรุงศรีอยุธยา 
ในสมัยกรุงศรีอยุธยามีหม่อมเจ้ามาแต่สมัยต้นกรุงเนื่องมีหลักฐานปรากฏชัดเจนเพราะมีศักดินาดังกล่าวอยู่ในพระอัยการพลเรือนที่ได้ตราขึ้นในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ไทย ตอนที่ 3 พระยศหม่อมเจ้า. จากเว็บไซต์ oknation.net [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อ 19-02-57.

หม่อมเจ้าที่ปรากฏพระนามในสมัยกรุงศรีอยุธยา เช่น หม่อมเจ้าบัวหรือหม่อมเจ้าหญิงอำไพ (เจ้าแม่วัดดุสิต) พระราชธิดาในสมเด็จพระเอกาทศรถ, หม่อมเจ้าเจิดอุภัย พระสวามีในเจ้าแม่วัดดุสิต, หม่อมเจ้าอาทิตย์ (พระองค์เจ้าอาทิตย์ กรมหมื่นพิทักษ์ภูเบศร์) ในเจ้าฟ้าธรรมธิเบศรไชยเชษฐสุริยวงศ์ กรมขุนเสนาพิทักษ์

 หม่อมเจ้าในสมัยกรุงธนบุรี 
หม่อมเจ้าในสมัยกรุงธนบุรีนั้นส่วนมากเป็นพระราชนัดดาในสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี เมื่อต่อมาพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ สถาปนาราชวงศ์จักรี หม่อมเจ้าเหล่านี้จึงถูกถอดพระอิสริยยศเป็นสามัญชน บางพระองค์ได้รับใช้ใกล้ชิดราชสำนักก็จะได้รับแต่งตั้งให้มียศฐาบรรดาศักดิ์

 หม่อมเจ้าในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ 
 หม่อมเจ้าในราชวงศ์จักรี 

ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์นั้นตั้งแต่รัชกาลที่ 1 จนถึงรัชกาลที่ 5 พระมหากษัตริย์ทุกพระองค์ทรงมีพระราชโอรสหลายพระองค์ พระราชโอรสนั้นก็ทรงมีพระโอรสที่ดำรงพระยศเป็นหม่อมเจ้าต่อมา ทำให้ราชวงศ์จักรีมีหม่อมเจ้าหลายพันพระองค์ ซึ่งหากหม่อมเจ้าพระองค์ใด ทำคุณประโยชน์แก่แผ่นดิน ก็จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งขึ้นเป็นพระองค์เจ้า

 หม่อมเจ้าที่ยังทรงพระชนม์อยู่ในปัจจุบัน (เรียงลำดับตามชันษา) 

 พระนาม ประสูติ พระบิดาพระมารดาหม่อมเจ้าจรูญฤทธิเดช ชยางกูรพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิปหม่อมแหวนศุลี ชยางกูร ณ อยุธยาหม่อมเจ้าอุทัยกัญญา ภาณุพันธุ์พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดชหม่อมพเยาว์ ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยาหม่อมเจ้าชาตรีเฉลิม ยุคลพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการหม่อมอุบล ยุคล ณ อยุธยาหม่อมเจ้าจุลเจิม ยุคลพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการหม่อมอุบล ยุคล ณ อยุธยาหม่อมเจ้าฑิฆัมพร ยุคลพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมพลฑิฆัมพรหม่อมบัวทอง ยุคล ณ อยุธยาหม่อมเจ้านภดลเฉลิมศรี ยุคลพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการหม่อมอุบล ยุคล ณ อยุธยาหม่อมเจ้านวพรรษ์ ยุคลพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคลหม่อมไฉไล ยุคล ณ อยุธยา

 อดีตหม่อมเจ้าที่ยังทรงพระชนม์อยู่ในปัจจุบัน (เรียงลำดับตามชันษา)

 พระนาม ประสูติ พระบิดาพระมารดา สิ้นสุด สาเหตุอินทุรัตนา บริพัตรสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิตหม่อมสมพันธุ์ บริพัตร ณ อยุธยา8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2470พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็น พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าราชกิจจานุเบกษา, ประกาศตั้งพระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้า, เล่ม 44, 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2470, หน้า 253พันธุ์วโรภาส เศวตรุนทร์พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดชหม่อมมาลี ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา31 มีนาคม พ.ศ. 2501ลาออกจากฐานันดรศักดิ์ เพื่อสมรสกับนายแพทย์ชูช่วง เศวตรุนทร์ ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวังที่ ๑/๒๕๐๑ เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจาฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 75, ตอนที่ 32, 22 เมษายน พ.ศ. 2501, หน้า 1354วุฒิเฉลิม วุฒิชัยพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกรหม่อมประพันธ์ วุฒิชัย ณ อยุธยา14 กรกฎาคม พ.ศ. 2499ลาออกจากฐานันดรศักดิ์ เพื่อสมรสกับวิรัช ณ สงขลาราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวังที่ ๔/๒๔๙๙ เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจาฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 73, ตอนที่ 61, 7 สิงหาคม พ.ศ. 2499, หน้า 2222ภุมรีภิรมย์ เชลล์พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการฟองจันทร์ ศิริวัติ1 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2506ลาออกจากฐานันดรศักดิ์ เพื่อสมรสกับโรมาโน ลุคโกราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวังที่ ๑/๒๕๐๖ เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจาฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 80, ตอนที่ 21, 5 มีนาคม พ.ศ. 2506, หน้า 634ปัทมนรังษี เสนาณรงค์พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการหม่อมอุบล ยุคล ณ อยุธยา29 มกราคม พ.ศ. 2508ลาออกจากฐานันดรศักดิ์ เพื่อสมรสกับทวีศักดิ์ เสนาณรงค์ศรีสว่างวงศ์ บุญจิตราดุลย์พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมพลฑิฆัมพรหม่อมทองแถม ยุคล ณ อยุธยา27 ธันวาคม พ.ศ. 2521ลาออกจากฐานันดรศักดิ์ เพื่อสมรสกับศักดา บุญจิตราดุลย์ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจาฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 96, ตอนที่ 18, 13 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2522, หน้า 587พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมศึกยุคลพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมพลฑิฆัมพรหม่อมทองแถม ยุคล ณ อยุธยา16 มิถุนายน พ.ศ. 2567พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็น พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า ราชกิจจานุเบกษา, พระบรมราชโองการ ประกาศ เรื่อง สถาปนาพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมศึกยุคล, เล่ม ๑๔๑ ตอนที่ ๓๒ ข หน้า ๑, ๑๖ มิถุนายน ๒๕๖๗จุฑาวัชร วิวัชรวงศ์พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัวสุจาริณี วิวัชรวงศ์13 มกราคม พ.ศ. 2540ถอดออกจากฐานันดรศักดิ์วัชเรศร วิวัชรวงศ์พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัวสุจาริณี วิวัชรวงศ์13 มกราคม พ.ศ. 2540ถอดออกจากฐานันดรศักดิ์ภานุมา ยุคลพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคลหม่อมไฉไล ยุคล ณ อยุธยา19 ธันวาคม พ.ศ. 2552ลาออกจากฐานันดรศักดิ์ เพื่อสมรสกับเมธ พิพิธโภคาจักรีวัชร วิวัชรวงศ์พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัวสุจาริณี วิวัชรวงศ์13 มกราคม พ.ศ. 2540ถอดออกจากฐานันดรศักดิ์วัชรวีร์ วิวัชรวงศ์พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัวสุจาริณี วิวัชรวงศ์13 มกราคม พ.ศ. 2540ถอดออกจากฐานันดรศักดิ์สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญาพระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัวสุจาริณี วิวัชรวงศ์15 มิถุนายน พ.ศ. 2548พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร โปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็น พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสถาปนา พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าสิริวัณณวรีนารีรัตน์ พระธิดาในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร, เล่ม 122, ตอนที่ 10 ข, 13 กรกฎาคม พ.ศ. 2548, หน้า 1