# สมาพันธรัฐแห่งแม่น้ำไรน์
สมาพันธรัฐแห่งลุ่มแม่น้ำไรน์ราชบัณฑิตยสถาน, สารานุกรมประเทศในทวีปยุโรป ฉบับราชบัณฑิตยสถาน, ราชบัณฑิตยสถาน, 2550, หน้า 209 หรือ สมาพันธรัฐแม่น้ำไรน์  เป็นรัฐบริวารของจักรวรรดิฝรั่งเศสที่ 1 ก่อตั้งจากรัฐเยอรมันทั้ง 16 รัฐ โดยจักรพรรดินโปเลียนหลังจากรบชนะจักรพรรดิฟรันซ์ที่ 2 แห่งจักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์และซาร์อเล็กซานเดอร์ที่ 1 แห่งรัสเซียในยุทธการที่เอาสเทอร์ลิทซ์ การลงนามในสนธิสัญญาเพรซเบิร์กได้นำไปสู่การก่อตั้งสมาพันธรัฐแห่งแม่น้ำไรน์ ซึ่งดำรงอยู่ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1806 ถึงปี ค.ศ. 1813

สมาชิกของสมาพันธ์คือเจ้าผู้ครองนครรัฐเยอรมัน (Fürsten) ในความปกครองของจักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์ 16 รัฐ ซึ่งในทางเทคนิคแล้ว เจ้าเหล่านี้ล้วนมิใช่ประมุขของรัฐซึ่งตนเองปกครองอยู่  ภายหลังได้มีรัฐอื่นอีก 19 รัฐเข้าร่วมในสมาพันธรัฐ ทำให้เมื่อรวมกันแล้วทำให้มีประชากรภายใต้การปกครองมากกว่า 15 ล้านคน ก่อให้เกิดผลประโยชน์เชิงยุทธศาสตร์อย่างมากต่อจักรวรรดิฝรั่งเศสในแนวรบด้านตะวันออก

 การก่อตั้ง 

ในวันที่ 12 กรกฎาคม ค.ศ. 1806 นครรัฐ 16 รัฐ ซึ่งรวมกันเป็นประเทศเยอรมนีในปัจจุบัน ได้ลงนามในสนธิสัญญาสมาพันธรัฐแห่งลุ่มแม่น้ำไรน์  เพื่อแยกตัวจากจักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์ และรวมตัวกันเป็นสมาพันธรัฐในชื่อ "สมาพันธรัฐแห่งแม่น้ำไรน์" (états confédérés du Rhin) โดยอิงตามชื่อของกลุ่มรัฐเยอรมันในยุคก่อนหน้าที่เรียกว่า "สันนิบาตแห่งแม่น้ำไรน์" มีจักรพรรดินโปเลียนเป็นดำรงตำแหน่ง "ผู้อารักขา" แห่งสมาพันธรัฐ  หลังจากนั้นในวันที่ 6 สิงหาคม ด้วยการยื่นคำขาดของนโปเลียน จักรพรรดิฟรันซ์ที่ 2 จึงได้สละตำแหน่งจักรพรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์และประกาศล้มเลิกจักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์ บรรดารัฐเยอรมันมากกว่า 23 รัฐก็เข้าร่วมสมาพันธรัฐ โดยราชวงศ์ฮับส์บูร์กของจักรพรรดิฟรันซ์ที่ 2 จะปกครองส่วนที่เหลืออยู่ของจักรวรรดิในชื่อจักรวรรดิออสเตรีย  มีเฉพาะออสเตรีย ปรัสเซีย ฮ็อลชไตน์ส่วนที่เป็นของเดนมาร์ก และปอมเมอเรเนียของสวีเดนเท่านั้นที่อยู่นอกสมาพันธรัฐ ไม่นับรวมดินแดนฝั่งตะวันตกของแม่น้ำไรน์และราชรัฐเออร์เฟิร์ตซึ่งถูกยึดครองโดยจักรวรรดิฝรั่งเศส 

ตามสนธิสัญญาดังกล่าว สมาพันธรัฐจะดำเนินการโดยผู้แทนร่วมตามรัฐธรรมนูญ แต่รัฐต่าง ๆ โดยเฉพาะรัฐใหญ่ ต่างก็ต้องการมีอำนาจอธิปไตยอย่างไม่จำกัด 

สมาพันธรัฐนี้มิได้มีประมุขเป็นกษัตริย์ตามอย่างที่เคยใช้ในจักรพรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์ แต่ตำแหน่งสูงสุดในสมาพันธรัฐนี้เป็นของคาร์ล เทโอดอร์ ฟอน ดัลแบร์ก อดีตอัครมหาเสนาบดีผู้ที่เบื่อตำแหน่งเจ้าชาย-ไพรเมตของสมาพันธรัฐ ในฐานะดังกล่าวเขาเป็นประธานของคณะพระมหากษัตริย์ (College of Kings) และมีอำนาจเหนือ สภานิติบัญญัติแห่งสมาพันธรัฐ (Diet of the Confederation) ซึ่งมีลักษณะองค์กรคล้ายกับรัฐสภา (Parliament) อย่างไรก็ตาม องค์กรดังกล่าวนี้ไม่เคยมีการประชุมแต่อย่างไร ส่วนประธานสภาของเจ้าผู้ครองนครคือเจ้าชายแห่งนัสเซา-อูซินเงน

ในความเป็นจริงแล้ว สมาพันธรัฐมีสถานะเป็นพันธมิตรทางการทหาร กล่าวคือ รัฐสมาชิกของสมาพันธรัฐจะต้องส่งกำลังทหารสนับสนุนจำนวนมากให้แก่ฝรั่งเศส โดยที่ผู้ปกครองรัฐจะได้รับการยกสถานะดินแดนของตนขึ้นเป็นการตอบแทน เช่น บาเดิน (ปัจจุบันดินแดนส่วนตะวันตกอยู่ในรัฐบาเดิน-เวือร์ทเทิมแบร์ค) เฮ็สเซิน คลีฟส์ (Cleves) และเบิร์ก (ทั้งสองแห่งปัจจุบันอยู่ในรัฐนอร์ทไรน์-เว็สท์ฟาเลิน) ได้ยกฐานะขึ้นเป็นแกรนด์ดัชชี ส่วนเวือร์ทเทิมแบร์คและบาวาเรีย ได้ยกฐานะขึ้นเป็นราชอาณาจักร นอกจากนี้บางรัฐยังมีอาณาเขตเพิ่มมากขึ้นโดยได้รับเอา "Kleinstaaten" หรือรัฐขนาดเล็กหลาย ๆ แห่งที่เคยเป็นสมาชิกของจักรวรรดิมาควบรวมเข้าไป

หลังปรัสเซียพ่ายแพ้ต่อฝรั่งเศสในปี ค.ศ. 1806 รัฐขนาดกลางและขนาดเล็กจำนวนมากก็เข้าร่วมกับสมาพันธรัฐแห่งลุ่มแม่น้ำไรน์ โดยมีการขยายตัวมากที่สุดในปี ค.ศ. 1808 ประกอบด้วย 4 ราชอาณาจักร 5 แกรนด์ดัชชี 13 ดัชชี 17 พรินซิพาลิตี และนครรัฐอิสระฮันเซียติค ได้แก่ เมืองฮัมบวร์ค ลือเบค และ เบรเมิน 

ในปี ค.ศ. 1810 ส่วนใหญ่ของเยอรมนีตะวันออกเฉียงเหนือก็รวมเข้ากับจักรวรรดินโปเลียนอย่างเร่งด่วน ตามคำสั่งการห้ามค้าขายระหว่างประเทศกับสหราชอาณาจักร ตามนโยบายการปิดล้อมภาคพื้นทวีป ซึ่งบังคับให้ชาวยุโรปค้าขายกันเองโดยไม่ต้องพึ่งอังกฤษ

สมาพันธรัฐแห่งแม่น้ำไรน์ล่มสลายในปี ค.ศ. 1813 อันเนื่องมาจากการที่จักรพรรดินโปเลียนพ่ายสงครามแก่จักรวรรดิรัสเซีย สมาชิกจำนวนมากย้ายฝ่ายหลังจากสิ้นสุดยุทธการที่ไลพ์ซิก เมื่อการณ์ปรากฏชัดว่าจักรพรรดินโปเลียนจะแพ้ในสงครามประสานมิตรครั้งที่หก อย่างแน่นอนแล้ว

 ประเภทของรัฐภายในสมาพันธรัฐแห่งแม่น้ำไรน์ 
อิทธิพลของฝรั่งเศสและระดับของเอกราชภายในสมาพันธรัฐมีความแตกต่างกันอย่างมากตลอดช่วงเวลาที่สมาพันธรัฐดำรงอยู่ นอกจากนี้ อำนาจและอิทธิพลของแต่ละรัฐก็มีความแตกต่างกันอย่างมากเช่นกัน โดยสามารถแบ่งออกเป็น 3 ประเภทหลัก ๆ ดังนี้:

 กลุ่มแรก: "รัฐต้นแบบ" (Model States) 
รัฐเหล่านี้ส่วนใหญ่ปกครองโดยญาติของนโปเลียน ได้แก่

 ราชอาณาจักรเว็สท์ฟาเลิน ปกครองโดย เฌโรม โบนาปาร์ต
 แกรนด์ดัชชีแบร์ค ในช่วงแรกปกครองโดย ฌออากีม มูว์รา ก่อนที่เขาจะได้รับแต่งตั้งให้เป็นกษัตริย์แห่งนาโปลีในปีค.ศ. 1808 และต่อมานโปเลียนเป็นผู้ปกครองโดยตรง
 แกรนด์ดัชชีแฟรงก์เฟิร์ต ปกครองโดยดาลแบร์ค จนถึงปีค.ศ. 1813

รัฐต้นแบบเหล่านี้ถูกออกแบบมาเพื่อเป็นต้นแบบให้แก่รัฐอื่น ๆ ภายในสมาพันธรัฐ ผ่านนโยบายทางกฎหมายและสังคม เช่น ประมวลกฎหมายนโปเลียนอย่างไรก็ตาม เนื่องจากการล่มสลายของอำนาจของนโปเลียน รัฐเหล่านี้จึงไม่สามารถดำรงอยู่ได้อีกต่อไป

 กลุ่มที่สอง: รัฐที่ปฏิรูปแล้ว (Reform States) 
รัฐเหล่านี้ประกอบด้วย บาวาเรีย, ราชอาณาจักรเวือร์ทเทิมแบร์ค, บาเดิน, แกรนด์ดัชชีเฮ็สเซิน-ดาร์มชตัดท์ รัฐเหล่านี้ไม่ได้เป็นรัฐบริวารของฝรั่งเศสโดยตรง แต่เป็นพันธมิตรที่แท้จริงของนโปเลียน แม้ว่ารัฐเหล่านี้จะได้รับอิทธิพลจากแบบแผนของฝรั่งเศส แต่พวกเขาก็ยังคงดำเนินนโยบายของตนเองในหลายด้าน นักประวัติศาสตร์ โลธาร์ กัลล์ (Lothar Gall) ตั้งข้อสังเกตว่า ผู้ปกครองของสมาพันธรัฐแห่งแม่น้ำไรน์ได้กลายเป็นนักปฏิวัติโดยอิทธิพลของนโปเลียนเอง การต่อต้านจักรพรรดิย่อมหมายถึงการละทิ้งอำนาจที่เขามอบให้ "นโปเลียนไม่ได้สร้างรัฐบริวารที่ไร้อำนาจทางการเมืองและต้องเชื่อฟังเพราะถูกบังคับด้วยกำลัง แต่พระองค์สร้างพันธมิตรที่แท้จริง ซึ่งดำเนินตามเหตุผลทางรัฐศาสตร์ที่เข้าใจได้ดี"

 กลุ่มที่สาม: รัฐที่เข้าร่วมหลัง ค.ศ. 1806 
กลุ่มนี้ประกอบด้วยรัฐขนาดเล็กจำนวนมากในเยอรมันตอนเหนือและตอนกลาง ยกเว้นซัคเซิน โดยการเปลี่ยนแปลงภายในรัฐเหล่านี้มีเพียงเล็กน้อย การปฏิรูปยังคงจำกัดอยู่มาก อย่างไรก็ตาม ยังมีความแตกต่างอย่างมากระหว่างรัฐเหล่านี้

 ใน เมคเลินบวร์คและซัคเซิน โครงสร้างทางการเมืองและสังคมดั้งเดิมแทบไม่เปลี่ยนแปลงเลย
 ใน ดัชชีนัสเซา (Duchy of Nassau) กลับตรงกันข้าม รัฐมนตรีเอิร์นสต์ ฟรานซ์ ลุดวิก มาร์แชล ฟอน บีเบอร์สไตน์ (Ernst Franz Ludwig Marshal von Bieberstein) ได้นำการปฏิรูประบบบริหารอย่างปานกลาง และส่งเสริมการยอมรับความต่างทางศาสนา

 รัฐที่เป็นสมาชิก 
ตารางต่อไปนี้แสดงรายนามรัฐสมาชิกของสมาพันธรัฐและวันที่เข้าร่วม พร้อมทั้งจำนวนกำลังทหารในความปกครอง (แสดงด้วยตัวเลขในวงเล็บ)

 คณะพระมหากษัตริย์ 
+ร้ฐสมาชิก    เข้าร่วมเมื่อ    หมายเหตุ    แกรนด์ดัชชีบาเดิน12 กรกฎาคม ค.ศ. 1806รัฐสมาชิกผู้ก่อตั้ง; เดิมเป็นแคว้นชายแดนมาร์เกรฟผู้คัดเลือก (8,000) ราชอาณาจักรบาวาเรีย12 กรกฎาคม ค.ศ. 1806รัฐสมาชิกผู้ก่อตั้ง; เดิมเป็นดัชชีผู้คัดเลือก (30,000) แกรนด์ดัชชีแบร์ค12 กรกฎาคม ค.ศ. 1806รัฐสมาชิกผู้ก่อตั้ง; รวมทั้งดัชชีเคลเวอ เดิมทั้งคู่เป็นดัชชี (5,000) แกรนด์ดัชชีเฮ็สเซิน-ดาร์มสตัดท์12 กรกฎาคม ค.ศ. 1806รัฐสมาชิกผู้ก่อตั้ง; เดิมเป็นเคาน์ตี (4,000) ราชรัฐเรเกินส์บวร์ค12 กรกฎาคม ค.ศ. 1806รัฐสมาชิกผู้ก่อตั้ง; เป็นรัฐร่วมประมุขกับ  ราชรัฐอชัฟเฟินบวร์ค; เดิมเป็นราชรัฐมุขนายกและรัฐผู้คัดเลือก; รวมเป็น  แกรนด์ดัชชีแฟรงก์เฟิร์ตหลังจากปี ค.ศ. 1810 (968) ราชอาณาจักรซัคเซิน12 กรกฎาคม ค.ศ. 1806เดิมเป็นดัชชีผู้คัดเลือก (20,000) ราชอาณาจักรเว็สท์ฟาเลิน15 พฤศจิกายน ค.ศ. 1807จักรพรรดินโปเลียนที่ 1 ทรงตั้งขึ้นใหม่ (25,000) ราชอาณาจักรเวือร์ทเทิมแบร์ค12 กรกฎาคม ค.ศ. 1806รัฐสมาชิกผู้ก่อตั้ง; เดิมเป็นดัชชี (12,000) แกรนด์ดัชชีเวือทซ์บวร์ค23 กันยายน ค.ศ. 1806จักรพรรดินโปเลียนที่ 1 ทรงตั้งขึ้นใหม่ (2,000)

 คณะเจ้าชาย 
รัฐสมาชิก     เข้าร่วมเมื่อ                   หมายเหตุ         อันฮัลท์-แบร์นบวร์ค11 เมษายน ค.ศ. 1807(240) ดัชชีอันฮัลท์-เดสเซา11 เมษายน ค.ศ. 1807(350) ดัชชีอันฮัลท์-เคอเทิน11 เมษายน ค.ศ. 1807(210) ดัชชีอาเรนแบร์ค12 กรกฎาคม ค.ศ. 1806รัฐสมาชิกผู้ก่อตั้ง; ถูกผนวกเมื่อวันที่ 13 ธันวาคม ค.ส. 1810 (379) ราชรัฐโฮเอินท์ซ็อลเลิร์น-เฮ็คคิงเงิน12 กรกฎาคม ค.ศ. 1806รัฐสมาชิกผู้ก่อตั้ง (97) ราชรัฐโฮเอินท์ซ็อลเลิร์น-ซีคมาริงเงิน12 กรกฎาคม ค.ศ. 1806รัฐสมาชิกผู้ก่อตั้ง (193) ราชรัฐไอเซินบวร์ค12 กรกฎาคม ค.ศ. 1806รัฐสมาชิกผู้ก่อตั้ง (291) ราชรัฐไลเอิน12 กรกฎาคม ค.ศ. 1806รัฐสมาชิกผู้ก่อตั้ง; เดิมเป็นแคว้นกราฟ (29) 12 กรกฎาคม ค.ศ. 1806รัฐสมาชิกผู้ก่อตั้ง (40) ราชรัฐลิพเพอ-เด็ทโมลด์11 เมษายน ค.ศ. 1807(500) 22 มีนาคม ค.ศ. 1808(1,900) 18 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1808(400) ดัชชีนัสเซา12 กรกฎาคม ค.ศ. 1806*รวม 20x20px|Nassau Usingen นัสเซา-อูซิงเงิน กับ border|20x20px|Nassau-Weilburg นัสเซา-เวลบูร์ก ทั้งสองรัฐเป็นรัฐสมาชิกผู้ก่อตั้ง (1680) ดัชชีอ็อลเดินบวร์ค14 ตุลาคม ค.ศ. 1808ถูกผนวกเข้าเป็นส่วนหนึ่งของฝรั่งเศษเมื่อวันที่ 13 ธันวาคม ค.ศ. 1810 (800) ราชรัฐร็อยส์-เอเบิร์สดอร์ฟ11 เมษายน ค.ศ. 1807(100) ราชรัฐร็อยส์-ไกรทซ์11 เมษายน ค.ศ. 1807(117) ราชรัฐร็อยส์-โลเบินชไตน์11 เมษายน ค.ศ. 1807(108) ราชรัฐร็อยส์-เกรา11 เมษายน ค.ศ. 1807(125) ราชรัฐซาล์ม25 กรกฎาคม ค.ศ. 1806รวม  ซาล์ม-ซาล์ม กับ  ซาล์ม-เคียร์บวร์ค ทั้งสองรัฐเป็นรัฐสมาชิกผู้ก่อตั้ง; ถูกผนวกเข้าเป็นส่วนหนึ่งของฝรั่งเศษเมื่อวันที่ 13 ธันวาคม ค.ศ. 1810 (323) 15 ธันวาคม ค.ศ. 1806(400) ดัชชีซัคเซิน-โกทา15 ธันวาคม ค.ศ. 1806(1,100) ดัชชีซัคเซิน-ฮิลด์บวร์คเฮาเซิน15 ธันวาคม ค.ศ. 1806(200) ดัชชีซัคเซิน-ไมนิงเงิน15 ธันวาคม ค.ศ. 1806(300) ดัชชีซัคเซิน-ไวมาร์15 ธันวาคม ค.ศ. 1806(800) ราชรัฐเชาม์บวร์ค-ลิพเพอ11 เมษายน ค.ศ. 1807(150) ราชรัฐชวาทซ์บวร์ค-รูด็อลชตัท11 เมษายน ค.ศ. 1807(325) ราชรัฐชวาทซ์บวร์ค-ซ็อนเดิร์สเฮาเซิน11 เมษายน ค.ศ. 1807(325) ราชรัฐวัลเด็คและเพือร์ม็อนท์11 เมษายน ค.ศ. 1807(400)

 เหตุการณ์ในช่วงหลัง 
ฝ่ายสหสัมพันธมิตรที่ต่อต้านนโปเลียนได้ประกาศยุบสมาพันธรัฐแห่งแม่น้ำไรน์เมื่อวันที่ 4 พฤศจิกายน ค.ศ. 1813 ต่อมาหลังยุบสมาพันธรัฐ มีความพยายามที่จะรวมชาติเยอรมนีอีกครั้ง คือ สภาบริหารกลาง  โดยประธานสภาได้แก่ ไฮน์ริช ฟรีดริช คาร์ล ไรช์สไฟรเฮอร์ ฟอม อุนด์ ซุม สไตน์ (ค.ศ. 1757 – 1831) ซึ่งต่อมาสภานี้ก็ได้ถูกยุบในวันที่ 20 มิถุนายน ค.ศ. 1815 และสนธิสัญญาปารีสได้ประกาศให้บรรดารัฐเยอรมันได้รับเอกราชในวันที่ 30 พฤษภาคม ค.ศ. 1814     

ในปี ค.ศ. 1815 ที่การประชุมใหญ่แห่งเวียนนาได้ปรับเปลี่ยนแผนที่การเมืองของทวีปยุโรปขึ้นใหม่ โดยการยุบอาณาจักรที่นโปเลียนสร้างขึ้น เช่น ราชอาณาจักรเว็สท์ฟาเลิน, แกรนด์ดัชชีแบร์ค, และ แกรนด์ดัชชีเวือทซ์บวร์ค นอกจากนี้ ยังมีการฟื้นฟูรัฐที่เคยถูกผนวก เช่น ฮันโนเฟอร์, ดัชชีเบราน์ชไวค์, เฮ็สเซิน-คัสเซิล, และ อ็อลเดินบวร์ค อย่างไรก็ตาม รัฐส่วนใหญ่ของสมาพันธรัฐแห่งแม่น้ำไรน์ที่ตั้งอยู่ในเยอรมนีกลางและตอนใต้ ยังคงอยู่รอดโดยมีการเปลี่ยนแปลงพรมแดนเพียงเล็กน้อย พวกเขาได้ร่วมมือกับรัฐที่ได้รับการฟื้นฟู รวมถึงปรัสเซียและออสเตรีย ในการก่อตั้ง สมาพันธรัฐเยอรมัน