gr_gerichte · A 2019 23 · 2019-10-22 · it
Regionalgericht Maloja, Einzelrichter


Communitgada ils
VERWALTUNGSGERICHT DES KANTONS GRAUBÜNDEN
DRETGIRA ADMINISTRATIVA DAL CHANTUN GRISCHUN
TRIBUNALE AMMINISTRATIVO DEL CANTONE DEI GRIGIONI
V 19 1
1. chombra sco dretgira constituziunala
parsura
von Salis
derschaders
Audétat, Racioppi, Meisser, Pritzi
actuar
Rogantini
SENTENZIA
dals 22 d'october 2019
en la chaussa en lita da dretg constituziunal
A._____,
recurrent
cunter
Vischnanca da X._____,
represchentada da MLaw Sarah Walker,
adversaria da recurs
concernent la radunanza communala

- 2 -
1.
La suprastanza communala da la vischnanca politica da X._____ ha
convocà ina radunanza communala sin ils 20 da favrer 2019. Ella ha
tramess ils 7 da favrer 2019 per posta A a tut las persunas cun dretg da
votar la glista da tractandas e la missiva bilingua respectiva
(tudestga/rumantscha) dals 6 da favrer 2019. Tenor la glista da tractandas
eri previs en la tractanda 3 d'eleger dus commembers da la cumissiun OE.
Tenor la missiva ha la suprastanza communala proponì dus candidats:
"B._____, 19__, X._____, und "C._____, 19__, Y._____". In ulteriur
commember vegnia delegà da la suprastanza communala en la cumissiun,
hai gì num.
2.
Ils 20 da favrer 2019 ha gì lieu la radunanza communala menziunada da la
vischnanca da X._____. A l'entschatta è vegnida fatga la proposta da midar
la tractanda 3 da nov uschia ch'ella prevesia d'eleger duas fin quatter
persunas. La proposta è vegnida acceptada cun gronda maioritad e la
glista da tractandas modifitgada è uschia vegnida approvada.
Cura ch'è vegnida en roda la tractanda 3 dispitaivla, ha ina persuna cun
dretg da votar dal plenum fatg la proposta da cumponer la cumissiun da
tschintg empè da trais commembers sco previs da la suprastanza
communala. Ultra da quai duajan tuts (tschintg) vegnir elegids da la
radunanza communala, uschia che betg in commember vegnia anc nominà
da la suprastanza communala, sco quai che quella aveva proponì. La
suprastanza communala ha insistì en la discussiun ch'ella veglia nominar
sezza in commember, ha dentant fatg da savair ch'ella laschia anc sclerir
la dumonda giuridicamain e preschentia sche necessari a la proxima
radunanza communala la proposta d'elecziun correspundenta. I duevan
damai vegnir tschernids quella saira ad interim mo quatter commembers.
La radunanza communala ha approvà cun gronda maioritad la proposta da
nominar en tut tschintg commembers per la cumissiun.

- 3 -
Dal plenum èn vegnids proponids – ultra dals dus candidats nominads da
la suprastanza communala – D._____, ed E._____ sco commembers da la
cumissiun. D._____ ha declerà d'esser d'accord cun la nominaziun,
E._____ percunter ha refusà ella. La radunanza communala è suandada la
proposta dal president da far l'elecziun en globo. Ella ha tschernì B._____,
C._____ e D._____. Per la quarta sedia vacanta han ins decidì che
eventuals interessents per l'uffizi hajan da s'annunziar tar la suprastanza
communala.
3.
A._____ (en il sequent: recurrent) ha inoltrà a la Dretgira administrativa dal
chantun Grischun il 1. da mars 2019 (data dal bul postal) in recurs cunter
la decisiun da la radunanza communala da la vischnanca da X._____ dals
20 da favrer 2019 concernent la tractanda 3 (elecziun da dus commembers
da la cumissiun administrativa da l'OE). L'inoltraziun è redigida en
rumantsch, titulada sco recurs constituziunal e datescha dals 26 da favrer
2019. En quella pretenda el explicitamain da tractar il recurs per rumantsch,
e fa las suandantas pretaisas da dretg:
"1.
La tscherna d'üna cumischiun administrativa OE dess gnir
annulleda e stu gnir repetida, causa cha quella tscherna
intscherta es gnida fatta in globo, ad es gnieu tschernieu ün
commember chi nun accumplescha las premissas tenor
l'artichel 10 da la constituziun cumünela da la vschinauncha da
X._____.
2.
Suot la consequenza da cuosts ed indemnisaziun a charg da la
vschinauncha da X._____."
4.
Il recurs cun la disposiziun en rumantsch dals 4 da mars 2019 è vegnì
tramess a la vischnanca da X._____ per prender posiziun en chaussa
entaifer il termin fixà.

- 4 -
5.
La vischnanca da X._____ ha inoltrà sia posiziun en tudestg ils 22 da mars
2019. En quella propona ella essenzialmain da betg entrar en il recurs,
eventualiter saja quel da refusar cun l'obligaziun da surpigliar ils custs tenor
la lescha. Questa posiziun cun la disposiziun en rumantsch dals 26 da mars
2019 è vegnida tramessa al recurrent cun la pussaivladad d'inoltrar ina
replica. Sin la dumonda respectiva dal recurrent dals 4 d'avrigl 2019,
redigida en rumantsch, ha la dretgira approvà cun la disposiziun en
rumantsch dals 5 d'avrigl 2019 ina prolungaziun unica dal termin.
6.
Il recurrent ha inoltrà sia replica ils 25 d'avrigl 2019 en rumantsch. Quella è
vegnida tramessa cun la disposiziun rumantscha dals 2 da matg 2019 a la
vischnanca da X._____, inditgond che la procedura vegnia manada per
rumantsch. La vischnanca da X._____ è ultra da quai vegnida envidada
d'inoltrar ina duplica, accentuond ch'ins giavischia che quella vegnia
redigida en rumantsch.
7.
Ils 13 da matg 2019 ha la vischnanca da X._____ inoltrà sia duplica per
tudestg, en la quala ella fa tranter auter valair che la Dretgira administrativa
n'haja betg prescrit ad ella cun la disposiziun processualdirectiva dals 2
matg 2019 d'inoltrar sia duplica en lingua rumantscha.
8.
La duplica cun la disposiziun rumantscha dals 15 da matg 2019 è vegnida
tramessa al recurrent per prender enconuschientscha.
Sin las ulteriuras explicaziuns en las scrittiras giuridicas sco er en las actas
da procedura vegn entrà, sche necessari, en las consideraziuns.

- 5 -
La dretgira tira en consideraziun:
1.
Sco emprim èsi da sclerir en tge lingua che la procedura è da manar ed en
tge lingua che la sentenzia preschenta è da rediger, ed era, schebain las
scrittiras giuridicas èn vegnidas inoltradas formalmain a moda adequata
areguard la lingua, quai ch'è dispitaivel en il cas preschent.
1.1.
Il recurrent pretenda explicitamain e formalmain che la procedura vegnia
manada en rumantsch tenor l'art. 3 da la Constituziun dal chantun Grischun
dals 18 da matg/14 da settember 2003 (abreviaziun inuffiziala CC/GR; DG
110.100) e l'art. 17 da la Lescha da linguas dal chantun Grischun dals 19
d'october 2006 (LLing; DG 492.100). Sias scrittiras giuridicas ha el lura er
inoltrà cumplainamain en puter. Quellas da la vischnanca da X._____
percunter èn vegnidas inoltradas exclusivamain en tudestg. Il recurrent
crititgescha perquai en sia replica che la vischnanca n'avess tenor l'art. 17
al. 1 LLing betg pudì rediger sia posiziun en tudestg, damai ch'il rumantsch
saja tenor l'art. 6 da la constituziun communala dal 1. da fanadur 2015
l'unica lingua uffiziala da la vischnanca e la procedura saja da manar sin
fundament da sia proposta per rumantsch, quai che na possia betg pli
vegnir midà. Questa critica sto consequentamain valair era per la duplica,
era sch'il recurrent n'è betg pli s'exprimì explicitamain en chaussa. Il
recurrent n'ha en nagin mument fatg valair ch'el na chapeschia betg las
scrittiras giuridicas da la vischnanca. El n'ha era betg proponì da translatar
las duas scrittiras giuridicas da la vischnanca.
1.2.
La vischnanca ha fatg valair preliminarmain en sia posiziun ch'il tudestg, il
rumantsch ed il talian sajan tenor l'art. 3 al. 1 CC/GR las linguas
chantunalas ed uffizialas equivalentas dal chantun Grischun. Ultra da quai
lubeschia l'art. 8 al. 1 LLing a las partidas da duvrar davant la Dretgira
administrativa per lur scrittiras giuridicas ed inoltraziuns ina lingua uffiziala
chantunala da lur tscherna. Perquai sa servia la vischnanca da la lingua

- 6 -
tudestga. En sia duplica ha la vischnanca ultra da quai menziunà che l'art.
17 LLing na valia tenor il text gnanc per proceduras giudizialas. La Dretgira
administrativa n'haja ultra da quai betg prescrit cun la disposiziun
processualdirectiva dals 2 da matg 2019 che la duplica saja d'inoltrar en
rumantsch. Perquai dovria la vischnanca vinavant il tudestg sco lingua da
sias inoltraziuns.
1.3.
Tenor l'art. 12 da la Lescha davart l'organisaziun giudiziala dals 16 da
zercladur 2010 (LOG; DG 173.000) sa drizza la determinaziun da las
linguas uffizialas en il chantun Grischun tenor la LLing. Tenor l'art. 7 al. 1
LLing fixescha la parsura da la dretgira a norma da questa lescha en tge
lingua uffiziala che la procedura vegn manada. La lingua da procedura sa
drizza per regla tenor la lingua uffiziala che vegn duvrada en la decisiun
contestada (art. 8 al. 2 LLing). Cuntrari a las explicaziuns dal recurrent n'è
la lingua da procedura betg (resp. betg mo) vegnida determinada tenor sia
proposta, mabain tenor la lescha e tenor il cas normal (vesair en il sequent
E.1.4). La lescha prevesa plinavant en l'art. 7 al. 3 LLing che sentenzias,
conclus e disposiziuns vegnian medemamain redigids en la lingua uffiziala,
en la quala la procedura è vegnida fatga.
1.4.
Cunquai che l'elecziun dals commembers da la cumissiun OE a chaschun
da la radunanza communala dals 20 da favrer 2019 è vegnida fatga e
protocollada per rumantsch (cump. actas dals adversaris dal recurs [adv.
da recurs, act. 4, p. 2]), il recurrent ha redigì ses recurs en rumantsch e la
vischnanca da X._____ ha determinà en sia constituziun communala il
puter sco sia suletta lingua uffiziala (art. 6 da la constituziun communala),
ha la derschadra d'instrucziun, sa basond sin l'art. 9 al. 1 LOG, determinà
cun la disposiziun processualdirectiva dals 2 da matg 2019 il rumantsch
sco lingua da procedura davant la Dretgira administrativa. La Dretgira
administrativa ha fatg tut la correspundenza per rumantsch e medemamain

- 7 -
redigì la sentenzia preschenta en questa lingua. Quai è cun raschun restà
incontestà tranter las partidas.
1.5.
La furma da standard rumantscha da la Dretgira administrativa è il
rumantsch grischun (art. 3 al. 5 LLing; cump. era l'art. 7 al. 2 da l'Ordinaziun
da linguas dal chantun Grischun dals 11 da december 2007 [OLing; DG
492.110]). La sentenzia preschenta è perquai redigida en rumantsch
grischun. Persunas privatas da lingua rumantscha percunter pon sa drizzar
en ils idioms u en rumantsch grischun al Chantun ed uschia er a la Dretgira
administrativa (art. 3 al. 5 LLing). En quel reguard resguardan il recurs
formulà en puter e la replica dal recurrent senz'auter questa prescripziun
formala.
1.6.
Contestada è percunter la dumonda, schebain las duas inoltraziuns da la
vischnanca fatgas en lingua tudestga èn formalmain correctas. D'examinar
pli detagliadamain è en quest cas il champ da tensiun tranter l'art. 8 al. 1
LLing e l'art. 17 al. 1 LLing, al qual renda attent il recurrent. Igl è da sa
dumandar en tge relaziun vicendaivla che stattan las determinaziuns resp.
tge che vala, sch'ina vischnanca monolingua fa inoltraziuns ad ina dretgira
en il senn da l'art. 8 al. 1 LLing sco a la Dretgira administrativa. Questa
dumonda è d'impurtanza fundamentala, uschia che la sentenzia
preschenta vegn tratga en ina cumposiziun da tschintg (art. 43 al. 2 lit. c da
la Lescha davart la giurisdicziun administrativa dals 31 d'avust 2006 [LGA;
DG 370.100]), consultond il derschader chantunal Pritzi per il derschader
administrativ demissiunà Stecher (art. 19 al. 2 LOG).
1.6.1.
Tenor l'opiniun da la Dretgira administrativa che giuditgescha en chaussa
è il text da l'art. 8 al. 1 LLing cler. El di che las partidas pon decider sezzas
tgenina da las trais linguas chantunalas uffizialas ch'ellas vulan tscherner
per lur scrittiras giuridicas ed inoltraziuns en proceduras davant la Dretgira

- 8 -
administrativa. Ultra da las persunas privatas che tschertgan il dretg èn er
ils organs e las instituziuns statalas – ed uschia surtut era las corporaziuns
territorialas da dretg public cun atgna persunalitad giuridica, sco las
vischnancas (cump. art. 2 da la Lescha da vischnancas dal chantun
Grischun dals 17 d'october 2017 [LV; DG 175.050]) – da considerar sco
partidas en il senn da questa disposiziun. En ina procedura davant la
Dretgira administrativa na sa chatta ina vischnanca betg pli en il contact
uffizial cun sia populaziun, sco circumscrit en l'art. 17 al. 1 LLing. Perquai
sto er ella sco partida pudair far diever da quest dretg d'eleger en ina
procedura da dretg administrativ. Ina restricziun da quest dretg d'eleger per
il maun public en general u specificamain per vischnancas n'è betg eruibla;
ni en l'artitgel numnà da la LLing ni sin fundament d'autras prescripziuns
legalas.
1.6.2.
Vi da questa situaziun da partenza clera na mida era nagut l'art. 17 al. 1
LLing che oblighescha las vischnancas monolinguas da far diever da lur
lingua uffiziala. La regulaziun en l'art. 17 al. 1 LLing è cuntegnida en la part
davart las linguas uffizialas e las linguas da scola da las vischnancas e
regiuns. L'art. 8 LLing percunter sa chatta en la part davart las linguas
uffizialas chantunalas en connex cun las autoritads chantunalas (Cussegl
grond, Regenza, administraziun chantunala, Dretgira chantunala, Dretgira
administrativa e Dretgira da mesiras repressivas, dretgiras regiunalas,
autoritads da mediaziun). Questa differenziaziun inditgescha ch'il legislatur
ha vulì reglar quests dus stgalims (vischnanca vs. chantun) explicitamain a
moda differenta. L'obligaziun cuntegnida en l'art. 17 al. 1 LLing da duvrar
l'atgna lingua uffiziala sa limitescha sin il contact uffizial da la vischnanca
resp. da sias autoritads cun la populaziun sin il stgalim communal. Il dretg
da las partidas, statuì en l'art. 8 al. 1 LLing, d'eleger per lur scrittiras
giuridicas ed inoltraziuns ina da las trais linguas uffizialas chantunalas, è
percunter ina regulaziun specifica per proceduras davant las duas dretgiras

- 9 -
chantunalas superiuras e la Dretgira chantunala da mesiras repressivas –
damai sin plaun chantunal. Era sa basond sin la sistematica da leschas
vala damai l'obligaziun numnada da duvrar l'atgna lingua uffiziala tenor l'art.
17 al. 1 LLing exclusivamain sin il stgalim communal. Cun auters pleds:
l'art. 8 al. 1 LLing en ses champ d'applicaziun specific ha la precedenza a
l'art. 17 al. 1 LLing. L'art. 8 al. 1 LLing na dovra en quest senn era betg
in'interpretaziun, pertge ch'il text e la sistematica da leschas mussan cler e
net che quest conflict preschentà dal recurrent n'exista betg. Motivs
stringents da supponer ch'il text na correspundia betg al vair senn da la
disposiziun,
n'èn
betg
eruibels
(cump.
ULRICH
HÄFELIN/GEORG
MÜLLER/FELIX UHLMANN, Allgemeines Verwaltungsrecht, 7. ed., Turitg/Son
Gagl 2016, nr. 179 renviond a la DTF 140 II 129, p. 131 ss. ed a la DTF
140 II 80, p. 87). Il vair senn dal text cler e net da l'art. 8 al. 1 LLing consista
en il fatg ch'il legislatur vuleva conceder sin stgalim d'ina procedura
chantunala a tut las parts dal process – damai er a las vischnancas – ina
regulaziun pli liberala che sin stgalim communal. Perquai n'èsi betg
pussaivel da deviar dal text cler e net da l'art. 8 al. 1 LLing sin via da
l'interpretaziun. Sch'il legislatur avess vulì ina regulaziun stringenta u
parzialmain stringenta, tenor la quala ina vischnanca sto duvrar sia lingua
uffiziala er en ina procedura giudiziala sin plaun chantunal, fiss quai (stà)
da determinar en l'art. 8 LLing. Che la regulaziun dal diever da las linguas
uffizialas po sa midar en ina procedura da meds legals, mussan en
dumondas da dretg civil gist era las disposiziuns pli severas davart il diever
da las linguas uffizialas per las dretgiras regiunalas da regiuns monolinguas
(art. 9 LLing) e la regulaziun pli liberala per la procedura da meds legals
davant la Dretgira chantunala (art. 8 LLing). La finala èsi impurtant da
regurdar che er ina vischnanca po tuttavia esser partida en ina dispita da
dretg civil, per exempel en dumondas dal dretg da locaziun u dal dretg real.
I na sa lascha betg giustifitgar, pertge ch'ina vischnanca duess avair ina
mendra posiziun en talas proceduras davant la Dretgira chantunala u

- 10 -
administrativa ch'ina partida privata che po tscherner per sias scrittiras
giuridicas ed inoltraziuns, sa basond sin l'art. 8 al. 1 LLing, ina da las trais
linguas uffizialas chantunalas.
1.6.3.
Vi da quest resultat na sa mida en il cas preschent tant enavant nagut,
cunquai ch'il recurrent n'ha fatg valair da nagin temp ch'el na chapeschia
betg las scrittiras giuridicas da la vischnanca. La dumonda, schebain la
LLing lubescha ad ina partida che sa mo in'autra lingua uffiziala (na
chapescha damai betg la lingua da l'inoltraziun da la cuntrapart) sur il text
da l'art. 7 al. 4 LLing ora da supplitgar la dretgira da translatar gratuitamain
las scrittiras giuridicas betg chapiblas sin fundament da la lingua, po restar
averta in casu. Er en la determinaziun ed en l'applicaziun da la lingua da
procedura en il senn da l'art. 7 al. 1 LLing e da l'art. 8 al. 2 LLing n'è en
mintga cas eruibla nagina restricziun dal dretg da las partidas da duvrar ina
lingua uffiziala chantunala da lur tscherna per las scrittiras giuridicas ed
inoltraziuns a la Dretgira chantunala, a la Dretgira administrativa ed a la
Dretgira da mesiras repressivas. En connex cun las scrittiras giuridicas ed
inoltraziuns
en
proceduras
davant
las
instanzas
giudizialas
surmenziunadas ha il legislatur vulì pussibilitar explicitamain da tscherner
la lingua da procedura ed ha relaschà per quest intent l'art. 8 al. 1 LLing.
1.7.
Cunquai che las trais linguas uffizialas èn equivalentas (art. 3 CC/GR), sto
la vischnanca rumantscha monolingua sco adversaria da recurs – tenor
quai ch'è vegnì ditg fin ussa – pudair inoltrar a la Dretgira administrativa
posiziuns en lingua tudestga. Las duas scrittiras giuridicas redigidas en
tudestg da la vischnanca da X._____ dals 22 da mars 2019 e dals 13 da
matg 2019 èn consequentamain confurmas al dretg.
2.
En il cas preschent vegnan crititgadas irregularitads en connex cun
in'elecziun a chaschun d'ina radunanza communala. Cunter quellas

- 11 -
stessan da princip a disposiziun differents meds legals. L'inoltraziun è
titulada sco recurs constituziunal. Sco emprim èsi d'examinar sco tge med
legal che quella è da prender encunter e schebain ins po entrar en ella.
2.1.
Tenor l'art. 49 al. 1 lit. a LGA giuditgescha la Dretgira administrativa recurs
cunter decisiuns da vischnancas, uschenavant che quellas na pon betg
vegnir contestadas tar in'autra instanza u n'èn betg definitivas tenor tenor
il dretg chantunal u federal. Quai vala era per las decisiuns d'ina radunanza
communala. Tenor l'art. 57 al. 1 LGA giuditgescha la Dretgira
administrativa sco dretgira constituziunala recurs cunter relaschs legislativs
(lit. a), intervenziuns en il dretg da votar sco er en elecziuns e votaziuns (lit.
b) e decisiuns definitivas da vischnancas e d'autras corporaziuns en
dispitas da dretg public (lit. c). Per ils fatgs ch'èn da giuditgar en il cas
preschent vegnan en dumonda tant il recurs concernent il dretg da votar en
il senn da l'art. 57 al. 1 lit. b LGA, il recurs constituziunal en il senn da l'art.
57 al. 1 lit. c LGA sco er il recurs general da dretg administrativ en il senn
da l'art. 49 al. 1 lit. a LGA. En quest connex èsi da resguardar ch'il recurs
constituziunal è subsidiar tenor l'art. 57 al. 3 LGA. La cumpetenza materiala
e locala da la Dretgira administrativa è dada incontestadamain per tuts trais
meds legals. D'examinar èsi percunter, sche las ulteriuras premissas
d'entrar en chaussa èn avant maun.
2.2.
Contestada è gia l'observaziun dal termin. I fa damai senn d'examinar
l'emprim il recurs concernent il dretg da votar che prevesa il pli curt termin.
2.2.1.
Tenor l'art. 60 al. 2 lit. b LGA vala per recurs cunter intervenziuns en il dretg
da votar sco er en elecziuns e votaziuns (damai recurs concernent il dretg
da votar) in termin da diesch dis. Quel cumenza da princip il di suenter la
scuverta dal motiv da recurs, il pli tard dentant cun la publicaziun uffiziala
dal resultat d'ina elecziun u votaziun. Tenor la giurisdicziun etablida è ina

- 12 -
persuna cun dretg da votar obligada a chaschun d'elecziuns e da votaziuns
da crititgar sbagls da procedura visibels gia durant la radunanza
communala, cunquai ch'i cuntradi al princip da la buna fai da spetgar
l'emprim il resultat da l'elecziun u da la votaziun per silsuenter inoltrar in
med legal en cas d'in resultat malvis (vesair per exempel PDA 1986 nr. 4,
confermada en PDA 2012 nr. 3; sentenzia dal Tribunal federal
1C_537/2012 dals 25 da schaner 2013 E.2.3). La Dretgira administrativa
sco dretgira constituziunala ha ultra da quai confermà pliras giadas che tut
las irregularitads che fissan stadas visiblas gia avant il termin da la votaziun
fan part da las mancanzas ch'èn da crititgar immediat durant la preparaziun
d'ina votaziun. Immediat vul dir en quest connex independentamain e betg
pir ensemen cun il resultat da votaziun u d'elecziun. En quest senn ston ins
far valair en spezial che gia la missiva uffiziala davart in project da votaziun
specific u in'elecziun specifica influenzescha en ina moda inadmissibla la
voluntad da las votantas e dals votants. Da crititgar fiss damai che la
missiva da votaziun saja incumpletta, inexacta, betg objectiva u sbagliada
(cump. PDA 2012 nr. 4 E.2.c). Er il Tribunal federal ha explitgà en quest
connex gia repetidamain ch'ins na possia betg spetgar cun in recurs cunter
acts preparatorics fin a la votaziun u elecziun, mabain stoppia contestar
talas preparativas immediat. Sche la persuna cun dretg da votar tralaschia
quai, malgrà ch'i fiss stà inditgà e supportabel tenor las relaziuns d'agir
immediat, perdia ella il dretg da contestar il resultat da votaziun u d'elecziun
(vesair las sentenzias dal Tribunal federal 1C_596/2017 dals 19 d'avrigl
2018 E.2.2 e 2.3, 1C_100/2016 dals 4 da fanadur 2016 E.3.1 ss.). Il termin
da recurs cumenza en quests cas il mument che la persuna cun dretg da
votar pertutgada ha survegnì enconuschientscha da l'act preparatoric
insuffizient (DTF 118 Ia 415 E.2.a).
2.2.2.
En il cas preschent ch'è da giuditgar constatescha la bannida/missiva dals
6 da favrer 2019, tramessa ils 7 da favrer 2019 per posta A, e da la quala

- 13 -
il recurrent è vegnì a savair tenor atgnas indicaziuns ils 9 da favrer 2019, il
suandant davart la tractanda 3:
"[…] La suprastanza cumünela propuona la tscherna da seguaints
duos candidats cumpetents:
B._____, 19__, X._____
[…]
C._____, 19__, Y._____
[…]."
Uschia eri enconuschent gia quel mument che C._____ è domicilià a
Y._____, ed il termin da diesch dis ha cumenzà per il recurrent ils 10 da
favrer 2019. Il recurs concernent il dretg da votar dal 1. da mars 2019 è
damai retardà. Che l'indicaziun dal lieu avess duì renviar al lieu da burgais
– sco pretendì dal recurrent – è teoreticamain pussaivel, praticamain
dentant d'excluder sut las circumstanzas dadas. Ina tala indicaziun fiss er
ordvart extraordinaria, cunquai ch'igl è usus en chaussas privatas sco er
en publicas – sche insumma – da numnar il lieu da domicil d'ina persuna,
dentant strusch il lieu da burgais. Quai stueva tuttavia esser enconuschent
al recurrent ch'è stà blers onns e fin ils 31 da december 2016 chanzlist da
la vischnanca da X._____. Vi da quai na mida era la formulaziun cun
comma e senza il supplement "domicilià" u sumegliant nagut. Il text po era
vegnir chapì d'ina autra persuna senza enconuschientschas particularas
cun raschun mo en il senn ch'i sto sa tractar dal lieu da domicil. Ultra da
quai è l'infurmaziun davart il lieu da burgais en il rom d'ina elecziun per las
votantas ed ils votants strusch relevanta, persuenter – sche insumma –
quella dal lieu da domicil, cunquai ch'i dat en blers lieus l'obligaziun da sa
domiciliar en la vischnanca respectiva. En la vischnanca da X._____ vala
era propi tenor l'art. 9 e 10 da la constituziun communala en il rom dal dretg
d'eleger passiv la regulaziun che sulettamain persunas cun dretg da votar
en la vischnanca pon vegnir elegidas en autoritads communalas, quai che
premetta damai ch'ins haja il domicil en la vischnanca respectiva. Tenor

- 14 -
l'argumentaziun dal recurrent duess perquai en il cas preschent ina
persuna cun dretg da votar pudair sa fidar che la suprastanza communala
propona per l'elecziun mo candidatas e candidats cun dretg da votar en la
vischnanca. Sche quai duess propi esser il cas – quai che na sto betg
vegnir giuditgà en il cas preschent (vesair davosvart E.2.4) – na fissi betg
da chapir, pertge che la suprastanza communala avess inditgà empè dal
lieu da domicil effectivamain il lieu da burgais. Indizis per quai na datti en
mintga cas nagins. In fatg e renconuschì explicitamain èsi ch'il recurrent
n'ha fatg ni avant ni durant la radunanza communala dumondas u
objecziuns davart ils dus candidats proponids, malgrà ch'el avess pudì e
stuì far quai, sch'el avess vulì crititgar sco qua ina violaziun da l'obligaziun
da domicil en il rom d'in recurs concernent il dretg da votar. Las ulteriuras
persunas cun dretg da votar n'èn tenor il protocol medamamain betg
s'exprimidas en chaussa. Uschia è il proceder dal recurrent – damai da
spetgar il resultat per inoltrar posteriuramain in recurs – abusiv da dretg
(vesair era PDA 2012 nr. 3 E.2.c). Il recurs concernent il dretg da votar
inoltrà pir il 1. da mars 2019 è damai retardà e la dretgira n'entra betg en
quel.
2.3.
En quest context sa tschenta la dumonda, sche l'inoltraziun dal recurrent
fiss eventualmain d'examinar sco in auter recurs empè sco recurs
concernent il dretg da votar. Questa dumonda po dentant – sco en la PDA
2012 nr. 3 – vegnir laschada averta (negada percunter: FRANK
SCHULER/MARCO TOLLER, Zur Abgrenzung der Stimmrechtsbeschwerde
von der verwaltungsgerichtlichen Beschwerde in der bündnerischen
Verwaltungsrechtspflege, en la Revista grischuna per legislaziun e
giurisdicziun ZGRG 01/2014 p. 4 ss.), cunquai che la dretgira na pudess
era betg entrar en il recurs, sch'el vegniss qualifitgà sco recurs
constituziunal u sco recurs general da dretg administrativ.

- 15 -
Entrar en chaussa premetta tranter auter la legitimaziun da la persuna
recurrenta. Quella è circumscritta per il recurs da dretg administrativ en l'art.
50 LGA e per il recurs constituziunal en il senn da l'art. 57 al. 1 lit. c LGA
en l'art. 58 al. 4 LGA a moda bunamain identica. Legitimadas da far recurs
èn persunas ch'èn pertutgadas da la decisiun contestada e che han in
interess degn da vegnir protegì d'abolir u da midar quella. La persuna
recurrenta sto esser pertutgada pli fermamain che ulteriurs terzs u che la
collectivitad; ella sto damai star en ina relaziun manaivla, particulara e
remartgabla cun l'object da dispita e trair in profit pratic da l'aboliziun u da
la midada da la decisiun contestada. La situaziun effectiva u giuridica da la
persuna recurrenta sto il resultat da la procedura influenzar directamain
(cump. sentenzia da la 1. chombra da la Dretgira administrativa V 14 7 dals
17 da mars 2015 E.3.a). Il recurrent n'explitgescha en il cas preschent betg
quant enavant ch'el è pertutgà ed ha in interess degn da vegnir protegì. I
n'è betg visibel ch'el fiss pertutgà particularmain tras il resultat da l'elecziun,
damai pli fermamain che autras votantas ed auters votants, ed er in agen
interess degn da vegnir protegì d'abolir l'elecziun en il senn descrit n'è betg
eruibel. El n'è betg sa mess a disposiziun ni avant ni durant la radunanza
communala sco persuna elegibla en la cumissiun OE. Cun abolir la
decisiun electorala na tirass el perquai persunalmain nagin profit. Uschia
n'è la legitimaziun betg dada, e per quest motiv n'entra la dretgira betg en
il recurs.
2.4.
Sut questas circumstanzas n'èsi betg necessari d'examinar, sch'igl exista
in'obligaziun da domicil per ils commembers da la cumissiun OE – u meglier
ditg ina restricziun da las persunas elegiblas sin il circul da persunas cun
dretg da votar en vischnanca – sco quai ch'il recurrent fa valair renviond a
l'art. 10 da la constituziun communala. La dumonda, schebain la cumissiun
OE è in'autoritad communala en il senn da la disposiziun numnada u betg,
po damai restar averta. A l'ur saja anc remartgà che la cumissiun OE na

- 16 -
figurescha ni tranter ils organs da la vischnanca tenor l'art. 29 da la
constituziun communala ni tranter las cumissiuns tenor l'art. 56 da la
constituziun communala. Ella figurescha anzi sut l'art. 59bis da la
constituziun communala sco manaschi communal cun administraziun
separada. Gia sin fundament da questa circumstanza èsi dubitaivel,
schebain la restricziun dal circul da las persunas elegiblas en il senn da
l'art. 10 da la constituziun communala vegn effectivamain er applitgada per
la cumissiun OE. In'examinaziun pli detagliada na s'impona betg.
3.
A basa da quest resultat da la procedura ha il recurrent perdent da
surpigliar ils custs (art. 73 al. 1 LGA). La taxa dal stadi vegn fixada sin fr.
1'000.- ed imponida al recurrent ensemen cun ils custs da chanzlia (art. 75
LGA). A la vischnanca n'èsi da conceder nagina indemnisaziun inuffiziala,
cunquai ch'ella ha gudagnà en ses champ d'activitad uffizial ed i na dat
nagins motivs extraordinaris per deviar da la regla (art. 78 al. 2 LGA).
La dretgira decida damai:
1.
En il recurs na vegn betg entrà.
2.
Ils custs da dretgira che consistan
- d'ina taxa dal stadi da
fr.
1'000.--
- e d'expensas da chanzlia da
fr.
356.--
totalmain
fr.
1'356.--
van a quint dad A._____ e ston vegnir pajads entaifer 30 dis dapi la
consegna da questa sentenzia a l'Administraziun da finanzas dal chantun
Grischun, Cuira.

- 17 -
3.
Cunter questa sentenzia pon ins far recurs en chaussas dal dretg public
tenor ils art. 82 ss. e 90 ss. da la Lescha federala dals 17 da zercladur 2005
davant il Tribunal federal (LTF; CS 173.110). Il recurs sto esser tramess al
Tribunal federal, Mon Repos, 1000 Losanna 14, en scrit entaifer 30 dis
suenter la consegna.
4.
[Communicaziuns]

- 18 -
Opiniun divergenta d'ina minoritad da la chombra (derschader Racioppi)
e da l'actuar (dissenting opinion)
I.
Remartga preliminara
Ina minoritad da la chombra (derschader Racioppi) e ses actuar èn da l'idea
che la dumonda giuridica en E. 1 stoppia vegnir interpretada
differentamain. Vischnancas monolinguas sajan obligadas en il senn da la
LLing/GR da duvrar lur lingua uffiziala era per inoltraziuns a la Dretgira
administrativa. Quai resortia dal dretg da linguas e dal dretg constituziunal.
Cun in conclus unanim ha la chombra che giuditgescha en chaussa decis
da menziunar en l'agiunta da la sentenzia, sin fundament da la significaziun
substanziala da la dumonda giuridica che sa tschenta, excepziunalmain
era l'opiniun da la minoritad en il senn d'ina dissenting opinion (cump. en
quel connex per exempel la pratica usitada en il chantun da Turitg cun
renviar al § 71 da la Lescha davart la giurisdicziun administrativa da Turitg
dals 24 da matg 1959 [VRG; LS 175.2] en cumbinaziun cun § 124 da la
lescha turitgaisa davart l'organisaziun giudiziala e da las autoritads en il
process civil e penal dals 10 da matg 2010 [GOG; LS 211.1]). Las
suandantas explicaziuns ston vegnir interpretadas sco cuntrapunct ad E.
1.3-1.7 da la sentenzia ed èn perquai numeradas correspundentamain.
II.
Argumentaziun da la minoritad e da l'actuar
1.3.
En il cas preschent vai la finala per ina dumonda dal dretg da linguas. Il
dretg da linguas cumpiglia principalmain dus secturs: d'ina vart l'aspect
individual, pia la libertad da lingua sco dretg fundamental, sco che
garantescha l'art. 18 da la Constituziun federala da la Confederaziun svizra
dals 18 d'avrigl 1999 (Cst; DS 101), e da l'autra vart l'aspect collectiv,
damai las reglas per il diever da las linguas tras il stadi. Ils dus secturs sa
cruschan inevitablamain. Entant ch'il cuntegn da la libertad da lingua è
documentà e determinà relativamain bain sco dretg da l'individi, èn las
reglas per il diever da las linguas tras instituziuns statalas pli cumplexas e
tractadas main detagliadamain da la scienza e giurisdicziun. Per la decisiun
preschenta èsi damai necessari da sa procurar l'emprim ina survista totala
dal dretg da linguas.

- 19 -
1.3.1.
Sin nivel internaziunal è il diever da la lingua reglà mo marginalmain ed en
ses coc il pli stretg. La Convenziun per la protecziun dals dretgs umans e
da las libertads fundamentalas dals 4 da november 1950 (CEDU; DS
0.101) na garantescha la libertad da lingua betg sco dretg da l'individi. Ella
sa restrenscha, tenor l'art. 5 cif. 2 CEDU, a conceder il dretg a mintga
persuna arrestada da vegnir infurmada il pli spert pussaivel ed en ina lingua
ch'ella chapescha davart ils motivs da l'arrestaziun e las accusaziuns
envers ella. L'art. 6 cif. 3 CEDU prevesa almain il dretg da sustegn gratuit
tras in'interpreta u in interpret, sche l'accusà na chapescha u na discurra
betg la lingua da tractativas da la dretgira. Plinavant è la libertad da lingua
garantida indirectamain era tras il scumond da discriminaziun en l'art. 14
CEDU.
Disposiziuns sumegliantas cuntegna er il Patg internaziunal davart ils
dretgs civils e politics dals 16 da december 1966 (abreviaziun inuffiziala
Patg ONU II; DS 0.103.2). En stadis cun minoritads linguisticas
garantescha l'art. 27 dal patg en pli als confamigliars da talas minoritads il
dretg da sa servir da lur atgna lingua. In pau pli concreta è percunter la
Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras dals 5 da
november 1992 (DS 0.441.2), era sche quella na fixescha nagins dretgs
individuals u collectivs en favur da persunas che discurran las linguas
regiunalas u minoritaras d'in stadi (FUF 1997 I 1165, p. 1170). La Svizra è
numnadamain almain s'obligada d'applitgar dals 35 alineas e bustabs da la
part III per il rumantsch cunzunt l'art. 9 al. 1 lit. a cif. ii ed iii, lit. b cif. ii ed iii
sco era lit. c cif. ii e l'art. 9 al. 2 lit. a. Quels prevesan tranter auter il dretg
ad ina part giudiziala – sch'ella sto cumparair persunalmain davant dretgira
– da pudair duvrar per proceduras davant dretgiras en fatgs administrativs
sia lingua regiunala u minoritara senza che quai la chaschunia custs
supplementars. Sco cumplement a la charta è per finir anc da menziunar
la Convenziun da basa per proteger las minoritads naziunalas dal 1. da
favrer 1995 (DS 0.441.1), la quala na cuntegna bain era betg ina protecziun
individuala areguard la lingua, ma che pretenda almain en l'art. 3 che
mintga persuna po decider libramain, sch'ella vul vegnir tractada sco
commembra d'ina minoritad. Tenor l'art. 5 al. 1 da la convenziun da basa
sa distinguan las minoritads surtut tras lur atgna lingua. Perquai po resultar
da quai in dretg da protecziun da la lingua, al qual ins sto conceder in

- 20 -
caracter individual (REGULA KÄGI-DIENER, en: St. Galler Kommentar zur
schweizerischen Bundesverfassung, 3. ediziun, Turitg/Basilea/Genevra
2014, nr. 5 en connex cun l'art. 18 Cst).
1.3.2.
Pli lunsch va il dretg constituziunal svizzer. Tenor l'art. 4 Cst èn il tudestg,
il franzos, il talian ed il rumantsch las linguas naziunalas. Questa
disposiziun definescha damai mo a moda declerativa tgeninas ch'èn las
linguas indigenas duvradas usualmain en Svizra. L'art. 18 Cst garantescha
percunter la libertad da lingua sco dretg fundamental da l'individi. Tenor la
doctrina ha la libertad da lingua per l'ina ina vart activa che garantescha a
mintga persuna la tscherna libra d'ina lingua per s'exprimer, per l'autra ina
vart passiva che dat il dretg da communitgar en l'atgna lingua da la persuna
pertutgada u en quella ch'ella ha designà sco tala. Sin fundament da l'art.
18 en colliaziun cun l'art. 70 al. 1 Cst che fixescha las linguas naziunalas
da la Confederaziun ha plinavant mintga persuna il dretg che la
Confederaziun sa serva d'ina lingua naziunala correspundenta. Il medem
vala per ils chantuns sin fundament da disposiziuns chantunalas (REGULA
KÄGI-DIENER, en il lieu menziunà, nr. 16 e 17 en connex cun l'art. 18 Cst;
REGINA KIENER/WALTER KÄLIN/JUDITH WYTTENBACH, Grundrechte, 3.
ediziun, Berna 2018, §28 nr. 8 e 9, p. 320). Viceversa vala la libertad da
lingua tenor l'art. 18 Cst betg a moda absoluta. Da princip n'exista nagin
dretg da communitgar cun las autoritads en in'autra lingua che la lingua da
procedura (DTF 136 I 149 E. 4.3 cun remartga; cump. era la DTF pli actuala
che pertutga ina procedura penala DTF 143 IV 117).
Per mantegnair l'enclegientscha tranter las cuminanzas linguisticas
prescriva l'art. 70 al. 2 Cst ch'ils chantuns ston respectar la cumposiziun
linguistica istorica da las regiuns e resguardar las minoritads linguisticas
tradiziunalas (l'uschenumnà princip territorial u da territori linguistic; vesair
REGULA KÄGI-DIENER, en il lieu menziunà., nr. 31 s. en connex cun l'art. 70
Cst; cump. CHRISTIAN RATHGEB, en: Kommentar zur Verfassung des
Kantons Graubünden, Cuira/Glaruna/Turitg 2006, nr. 9 s. en connex cun
l'art. 3 CC/GR). Il princip territorial parta da l'idea che mintga lingua po sa
far valair persistentamain mo, sch'ella dispona d'in territori protegì. El
oblighescha perquai ils chantuns da prender mesiras per garantir
l'omogenitad dals singuls territoris linguistics. Praticamain èn definidas per
quel intent cunzunt las linguas uffizialas. Cun auters pleds serva il princip

- 21 -
territorial e da las linguas uffizialas a segirar il mantegniment da las quatter
linguas naziunalas tenor l'art. 4 Cst ed uschia er a procurar che la libertad
da lingua haja success, uschenavant che las linguas naziunalas èn
pertutgadas.
1.3.3.
Sin nivel chantunal han ins renunzià en la CC/GR ad in catalog dals dretgs
fundamentals che surpassa quel da la Cst. Areguard la tematica da linguas
s'exprima l'art. 3 CC/GR che di en al. 1 ch'il tudestg, il rumantsch ed il talian
èn las linguas chantunalas ed uffizialas equivalentas dal Grischun. L'alinea
sequent pretenda ch'il Chantun e las vischnancas sustegnan e prendan las
mesiras necessarias per mantegnair e promover il rumantsch ed il talian.
1.3.3.1. Gist a basa da quest artitgel da la Constituziun chantunala han ins decretà
la Lescha da linguas dal chantun Grischun dals 19 d'october 2006
(LLing/GR; DG 492.100), al qual renviescha era l'art. 12 da la Lescha
davart l'organisaziun giudiziala dals 16 da zercladur 2010 (LOG;
DG 173.000) per determinar las linguas uffizialas davant dretgiras ed
autoritads da mediaziun. Questa lescha è dividida en tschintg alineas e
cumenza cun las duas disposiziuns generalas davart l'intent (art. 1
LLing/GR) e l'object (art. 2 LLing/GR). Tenor l'art. 1 al. 1 LLing/GR ha la
lescha l'intent da rinforzar la trilinguitad sco element essenzial dal Grischun
(lit. a), da consolidar individualmain, socialmain ed instituziunalmain la
conscienza per la plurilinguitad chantunala (lit. b) e da mantegnair e
promover la lingua rumantscha e taliana (lit. d). Per ademplir lur
incumbensas oblighescha la LLing/GR en pli explicitamain era las
vischnancas da tegnair quint da la cumposiziun linguistica usitada dals
territoris e da prender resguard da la communitad linguistica tradiziunala
(art. 1 al. 2 LLing/GR).
1.3.3.2. En il segund alinea vegn reglà il diever da las linguas uffizialas chantunalas.
L'emprim preschenta l'art. 3 LLing/GR ils princips. In da quels è che mintga
persuna po sa drizzar a las autoritads chantunalas en ina lingua uffiziala
da sia tscherna (al. 2) e che las autoritads chantunalas ston respunder en
la lingua uffiziala, en la quala ellas vegnan dumandadas (al. 3). En la
correspundenza cun vischnancas ston ellas duvrar lur linguas uffizialas.
Plinavant vegn fixà il rumantsch grischun sco furma da standard (al. 5).
Suenter
ulteriuras
disposiziuns
davart
singulas
instituziuns
e

- 22 -
l'engaschament en l'administraziun chantunala s'occupan ils proxims
artitgels pli detagliadamain da las dretgiras e da las autoritads da
mediaziun (art. 7-10a LLing/GR). Tenor la disposiziun generala en l'art. 7
LLing/GR fixescha la parsura u il parsura da la dretgira a norma da la
LLing/GR en tge lingua uffiziala che la procedura vegn fatga (al. 1). Las
commembras ed ils commembers da las dretgiras s'expriman en las
tractativas en la lingua uffiziala da lur tscherna (al. 2). Sentenzias, conclus
e disposiziuns vegnan redigids (consequentamain) en la lingua uffiziala, en
la quala la procedura è vegnida fatga (al. 3). Sch'ina partida sa mo ina
lingua uffiziala, ordinescha la parsura u il parsura da la dretgira sin
dumonda ina translaziun gratuita da la tractativa respectivamain da la
sentenzia (al. 4). En enclegientscha cun las partidas èsi admess da
divergiar da las disposiziuns da la LLing/GR (al. 5). Suandantamain regla
la lescha il diever da las linguas (uffizialas) davant las differentas instanzas.
Tenor l'art. 9 LLing/GR sto vegnir duvrada en regiuns monolinguas en las
proceduras davant las dretgiras regiunalas la lingua uffiziala che vegn
duvrada en la regiun per scrittiras giuridicas e per inoltraziuns, la tractativa
principala vegn medemamain fatga en questa lingua. En regiuns
plurilinguas pon las partidas tscherner tenor l'art. 10 al. 2 LLing/GR tranter
las linguas uffizialas da la regiun, entant che la tractativa principala vegn
però per regla fatga en la lingua uffiziala da la regiun che la partida
accusada discurra e dovra (art. 10 al. 3 LLing/GR). Per las duas dretgiras
chantunalas superiuras e per la Dretgira chantunala da mesiras
repressivas dispona l'art. 8 al. 2 LLing/GR che la lingua da procedura sa
drizza en proceduras d'emprima instanza tenor la lingua uffiziala che la
partida accusada discurra e dovra (pia analog a l'art. 10 al. 3 LLing/GR), ed
en proceduras da meds legals – quai ch'è en la pratica la constellaziun la
pli frequenta – per regla tenor la lingua duvrada en la decisiun contestada.
Davant questas trais dretgiras pon las partidas duvrar per lur scrittiras
giuridicas ed inoltraziuns tenor il text da l'art. 8 al. 1 LLing/GR ina lingua
uffiziala chantunala da lur tscherna. Cun auters pleds ston las duas
dretgiras chantunalas superiuras e la Dretgira chantunala da mesiras
repressivas ex lege esser trilinguas e savair a moda suffizienta almain
passivamain tut las trais linguas uffizialas per decider in cas (DAGMAR
RICHTER, Sprachenordnung und Minderheitenschutz im schweizerischen
Bundesstaat, Berlin 2005, p. 112 s. e 844 ss., commentari d'ina sentenzia

- 23 -
dal Tribunal federal dals 6 d'october 1982 betg publitgada). Quest princip
ha il parlament (per la Dretgira chantunala e per la Dretgira administrativa,
però betg per la Dretgira da mesiras repressivas) entant er integrà en las
reglas da la procedura electorala da las derschadras e dals derschaders,
nua che l'art. 22 al. 4 LOG prescriva explicitamain dapi il 1. da schaner
2017 che las trais linguas uffizialas dal Chantun ston vegnir resguardadas
adequatamain tar l'elecziun. Il senn e l'intent da la reglamentaziun en l'art.
8 LLing/GR è damai da procurar che la libertad da lingua sco dretg da
l'individi haja success er en las dretgiras, pia da garantir il dretg
fundamental da pudair duvrar l'atgna lingua (uffiziala) en proceduras
giudizialas. Quai sa cuvra en pli cun la garanzia da procedura da l'attenziun
giuridica (cump. l'art. 29 Cst).
1.3.3.3. La terza part da la LLing/GR pertutga las mesiras per promover la lingua
rumantscha e taliana, che na constitueschan qua betg l'object, sco er il
barat tranter las cuminanzas linguisticas. Da menziunar è che la promoziun
è ina part centrala ed ina finamira impurtanta da la lescha, quai che exprima
– sco menziunà – l'artitgel d'intent.
D'impurtanza particulara per il cas ch'è da giuditgar qua è percunter la
quarta part cun il titel Linguas uffizialas e linguas da scola da las
vischnancas e da las regiuns. Ils art. 16 ss. LLing/GR fixeschan princips
impurtants per il diever da las linguas uffizialas da vart da las vischnancas
(cumbain ch'il text da l'art. 2 lit. a LLing/GR na para a prima vista betg da
prescriver quai cleramain). L'art. 16 al. 1 LLing/GR prescriva per exempel
che las vischnancas ston determinar lur lingua(s) uffiziala(s) tenor ils
princips da la LLing/GR. Ils alineas suandants fixeschan las reglas che ston
vegnir applitgadas en quel connex. Quellas èn stadas il punct dispitaivel
principal en la debatta davart il referendum cunter la LLing/GR, èn la finala
però vegnidas approvadas d'ina maioritad da las votantas e dals votants
ed uschia entradas en vigur. Vischnancas che valan sco monolinguas (en
il senn da l'art. 16 LLing/GR) èn tenor l'art. 17 al. 1 LLing/GR obligadas
explicitamain da far diever da lur lingua uffiziala. Quai vala tenor il text da
la disposiziun cunzunt – e perquai betg mo – per la radunanza communala,
per votaziuns communalas, per communicaziuns e publicaziuns
communalas, en il contact uffizial cun la populaziun sco era per inscripziuns
da locals uffizials e da vias. Tenor la missiva cumpiglia il champ

- 24 -
d'applicaziun cun auters pleds tant il diever da las linguas uffizialas en la
vita publica ed en l'administraziun sco er inscripziuns che sa drizzan a la
publicitad (missiva da la Regenza en il carnet nr. 2/2006-2007, p. 107).
Tenor la giurisdicziun sto la lingua uffiziala vegnir resguardada en moda
adequata schizunt per inscripziuns privatas che sa drizzan a la publicitad
(cump. en quel connex la DTF 116 Ia 345 che pertutga ina vischnanca
rumantscha en il chantun Grischun, ditg avant la deliberaziun da la
LLing/GR). Tenor l'art. 17 al. 2 LLing/GR èn plinavant vischnancas
plurilinguas medemamain obligadas da far diever en moda adequata da la
lingua uffiziala tradiziunala. Tenor la missiva pon ins impedir cun duvrar
consequentamain omaduas linguas uffizialas che la lingua enragischada
localmain vegnia marginalisada resp. negligida dal tuttafatg (missiva da la
Regenza en il carnet nr. 2/2006-2007, p. 107).
Dal rest dastgan las vischnancas reglar ils detagls davart il champ
d'applicaziun da lur linguas uffizialas en cooperaziun cun la Regenza (art.
17 al. 3 LLing/GR). En il cas preschent n'ha la vischnanca da X._____ però
apparentamain betg fatg quai, perquai valan las reglamentaziuns da la
LLing/GR.
A questa disposiziun suonda, abstrahà da las disposiziuns finalas usualas,
prescripziuns detagliadas davart la fixaziun da las linguas da scola e davart
la fusiun da vischnancas sco era davart la midada da lingua. Questas
normas èn – tuttina sco l'art. 16 al. 2 e 3 LLing/GR – relativamain severas.
Il legislatur ha vulì mussar tenor l'idea preschentada qua er en quest punct
l'impurtanza particulara che ha la protecziun dal rumantsch e dal talian.
1.3.3.4. Resumond pon ins damai constatar ch'ins ha francà cun la LLing/GR en il
chantun Grischun sapientivamain spezialmain ferm il princip territorial fixà
da dretg surordinà (cump. era CHRISTIAN RATHGEB, en il lieu menziunà, nr.
30 en connex cun l'art. 3 CC/GR), gist era perquai che la protecziun e la
promoziun da las linguas tradiziunalas rumantsch e talian discurridas d'ina
part pli pitschna da la populaziun totala èn d'impurtanza centrala. Da
questas ponderaziuns ston ins tegnair quint commensuradamain en las
consideraziuns suandantas.

- 25 -
1.3.4.
A l'ur saja anc remartgà che la situaziun da partenza da dretg positiv
veseva anc ora tut auter, fin ch'è entrada en vigur la nova Cst. La
giurisdicziun ha però influenzà il dretg da linguas gia bler pli baud en il senn
descrit qua. Il princip territorial è vegnì francà en il dretg positiv pir cun la
votaziun dal pievel l'onn 1996 en l'art. 116 da la veglia Constituziun, la
libertad da lingua n'era betg menziunada en la veglia Constituziun. Ella
tutga però da vegl ennà tar ils dretgs da libertad nunscrits ed ins l'ha
sulettamain codifitgà en la Constituziun valaivla dapi il 1. da schaner 2000
(art. 18 Cst). La sentenzia dal Tribunal federal 1P.82/1999 ed 1P.84/1999
dals 8 da fanadur 1999 (l'uschenumnà cas "La Motta"; publitgà parzialmain
en la Revista grischuna per legislaziun e giurisdicziun ZGRG 3/1999 p. 75
ss.) conferma per exempel ch'ils princips menziunads survart dal dretg da
lingua valevan gia sut la veglia Constituziun. En quella declera il Tribunal
federal – cun confermar ina sentenzia da la Dretgira administrativa dal
chantun Grischun – l'anticonstituziunalitad d'ina disposiziun chantunala che
prescriveva da rediger sentenzias e conclus adina en tudestg, d'agiuntar a
las partidas da la part dal pajais taliana ina translaziun taliana e ch'il text
tudestg saja decisiv per la vigur legala. Questa disposiziun entant abolida
violava la libertad da lingua ed il princip da las linguas uffizialas en
colliaziun cun il princip territorial tenor l'art. 116 veglia Cst. Il Tribunal
federal ha constatà ch'i resultia gia da la Cst e da la CC/GR da quel temp
l'obligaziun dal Chantun "da prender, sche necessari, mesiras rigidas,
surtut per descriver zonas linguisticas", sch'il mantegniment d'ina lingua
minoritara enragischada e discurrida da la populaziun indigena saja
periclitada. En vischnancas talianas e rumantschas hajan damai las
commembras ed ils commembers da questas gruppas linguisticas il dretg
che lur lingua vegnia duvrada sco lingua uffiziala. Tuttina saja la Dretgira
administrativa da princip obligada da far diever en cas da vischnancas cun
questas linguas uffizialas era dal rumantsch e dal talian sco lingua giuridica.
1.4.
[nunmidà]
1.5.
[nunmidà]
1.6.
[nunmidà]

- 26 -
1.6.1.
Sch'in vuless resguardar l'art. 8 al. 1 LLing/GR a moda cumplettamain
isolada, pudess ins esser tentà da crair a prima vista che la vischnanca
avess era pudì far diever da la libra tscherna tenor l'art. 8 al. 1 LLing/GR
areguard la lingua, sco quai che la vischnanca da X._____ para era d'avair
fatg en il cas preschent, damai ch'ella haja en la procedura da recurs ina
posiziun da partida en il process cunter decisiuns ch'ella ha prendì. Questa
interpretaziun fiss però memia limitada. Gia mo sin fundament da las
ponderaziuns generalas survart ston ins constatar che la moda da proceder
tschernida da la vischnanca da X._____ sco adversaria da recurs –
respectivamain da sia represchentanta legala – è strusch cumpatibla cun
ils princips numnads areguard il dretg da linguas. En l'art. 6 da sia
constituziun ha la vischnanca fixà a moda lianta il puter sco sia suletta
lingua uffiziala. En quel connex na gioga nagina rolla che pon vegnir
publitgadas – tenor la segunda frasa da questa disposiziun – infurmaziuns
er en duas linguas. Ins sto admetter che quai relativescha in pau la
protecziun da sias linguas tradiziunalas (il rumantsch). Probablamain
cuntradi quai a las finamiras da la LLing/GR ed è deplorabel or dal punct
da vista politic-linguistic. Quai na mida però nagut vi dal princip da la
monolinguitad da la vischnanca, mabain dastgass anzi esser manegià sco
servetsch supplementar (generus) per novas residentas e novs residents
che na discurran betg rumantsch. Il tudestg è pia ina lingua da
communicaziun, betg in'ulteriura lingua uffiziala (vesair en quel connex era
REGULA KÄGI-DIENER, en il lieu menziunà, nr. 30 en connex cun l'art. 70
Cst).
Il recurrent abita ed ha il dretg da votar en la vischnanca ed el discurra
medemamain rumantsch, quai ch'era fitg bain enconuschent a la
vischnanca, cunquai ch'el è stà blers onns chanzlist communal, sco quai
che la vischnanca menziuna sezza en sia emprima posiziun. El ha scrit tut
las inoltraziuns en puter. Il fatg che la vischnanca ha inoltrà omaduas
posiziuns en ina lingua che na correspunda betg a sia lingua uffiziala
definida, malgrà che l'ultima sa cuvra cun la lingua dal recurrent e da sias
inoltraziuns sco era cun la lingua da procedura, n'è betg mo surprendent
per il recurrent. Quest proceder cuntradi er en plirs reguards als princips
dal dretg da linguas.

- 27 -
1.6.2.
I po bain constar che l'art. 8 al. 1 LLing/GR lubescha a las partidas da
duvrar ina lingua uffiziala chantunala da lur tscherna davant las trais
dretgiras numnadas e che la vischnanca sco adversaria da recurs ha qua
probablamain posiziun da partida en il process. En quel connex sto però
vegnir opponì a moda precisanta che la disposiziun legala menziunada sa
drizza sin fundament da l'ordinaziun sistematica en l'urden giuridic e sin
fundament da sia genesis e da ses intent en emprima lingia a persunas
privatas natiralas (ed eventualmain giuridicas). Ins la sto chapir sco
concretisaziun dal dretg fundamental da la libertad da lingua en il senn da
l'art. 18 Cst. Uschia sa basa era la giurisdicziun dal Tribunal federal sin in
dretg fundamental (per ulteriurs detagls cump. en quel connex la sentenzia
dal Tribunal federal previsa per la publicaziun uffiziala sco DTF
4D_65/2018 dals 15 da fanadur 2019, cun renviament a DTF136 I 149). Sa
referir a dretgs fundamentals pon mo persunas, però betg il stadi (cump.
tranter blers REGULA KÄGI-DIENER, en il lieu menziunà., nr. 28 ss. en connex
cun l'art. 18 Cst; REGINA KIENER/WALTER KÄLIN/JUDITH WYTTENBACH, en il
lieu menziunà, §28 nr. 6 ss., p. 319 s.; vesair en quel connex era las
ponderaziuns davart il cas dal chantun da Friburg dad ADRIANO PREVITALI,
Quelques réflexions de nature constitutionnelle relatives à l'influence de
l'art. 17 al. 2 de la Constitution fribourgeoise sur la langue de la procédure
cantonale, en: RFJ/FZR 2010, p. 203, en las qualas l'autur punctuescha
particularmain il fatg ch'i sa tracta d'in burgais e betg d'ina corporaziun
statala). L'art. 8 al. 1 LLing/GR n'è damai betg concepì per organs statals
u per corporaziuns territorialas da dretg public sco quai ch'èn las
vischnancas (cump. l'art. 2 da la Lescha da vischnancas dal chantun
Grischun dals 17 d'october 2017 [LV; DG 175.050]), pertge che quellas èn
– almain quai che reguarda la libertad da lingua – da princip betg titularas
da dretgs fundamentals, mabain anzi gist lur adressats (cump. en spezial
ULRICH HÄFELIN/WALTER HALLER/HELEN KELLER/DANIELA THURNHERR,
Schweizerisches Bundesstaatsrecht, 9. ediziun, Turitg/Basilea/Genevra
2016, nr. 205, 272 ss., 289 ss. e 515; RAINER J. SCHWEIZER, en: St. Galler
Kommentar zur schweizerischen Bundesverfassung, en il lieu menziunà,
nr. 6 ss. e 9 tar remartgas preliminaras en connex cun l'art. 7-36 BV;
ANDREAS
AUER/GIORGIO
MALINVERNI/MICHEL
HOTTELIER,
Droit
constitutionnel suisse, tom II, 3. ediziun, Berna 2013, nr. 108 s., 112 ss. e
116 ss.; GIOVANNI BIAGGINI, BV Kommentar, 2. ediziun, Turitg 2017, nr. 9

- 28 -
ss. tar remartgas preliminaras en connex cun l'art. 7-36 Cst). En il cas
preschent n'èsi betg evident ch'i sa tractass d'ina constellaziun
excepziunala (per exempel che l'autonomia communala fiss periclitada). Il
princip extraordinari ed il princip territorial sco era la libertad da lingua sco
dretg fundamental derogà sco dretg da duvrar en il contact uffizial in'autra
lingua che quella determinada en la constituziun n'han ins sapientivamain
betg concedì a las vischnancas.
1.6.3.
Corporaziuns da dretg public sco las vischnancas èn pia plitost obligadas
en il senn da l'urden constituziunal e legal da duvrar – gist per che la libertad
da lingua sco dretg fundamental garantì haja success – lur lingua uffiziala
e da betg duvrar autras linguas che quellas lubidas (MARCO BORGHI, en:
DANIEL
THÜRER/JEAN-FRANÇOIS
AUBERT/JÖRG
PAUL
MÜLLER
[eds.],
Verfassungsrecht der Schweiz / Droit constitutionnel suisse, Turitg 2001,
§37 nr. 28 e 34 ss., cun renviament ad ina decisiun da la Cumissiun
federala da recurs concernent l'assicuranza d'accidents da quella giada en
PAAF 1999 nr. 58, en la quala è vegnì statuì explicitamain che
assicuranzas che fan l'assicuranza d'accidents tenor LSA ston far
inoltraziuns e respunder a dumondas en la procedura da la Cumissiun
federala da recurs concernent l'assicuranza d'accidents en la lingua
uffiziala ch'il recurrent dovra). Che quai sto er esser uschia en il Grischun
conferma in'egliada sin l'art. 3 al. 3 LLing/GR che numna explicitamain bain
mo las autoritads chantunalas, il qual ins sto però chapir sco princip da
valur generala per l'agir statal en connex cun il dretg da linguas che vala
era per proceduras giudizialas (cump. en spezial la missiva da la Regenza
en il carnet nr. 2/2006-2007, p. 99 s.). Il text sa cuvra dal reminent
essenzialmain era cun quella da l'art. 6 da la Lescha federala davart las
linguas naziunalas e la chapientscha tranter las cuminanzas linguisticas
dals 5 d'october 2007 (lescha da linguas, LLing; DS 441.1), quai che
suttastritga sia universalitad. Proceduras davant la Dretgira administrativa
cunter vischnancas duain damai vegnir fatgas tenor la missiva per regla en
la lingua uffiziala chantunala da la vischnanca che vegn probablamain a
correspunder per il solit a la lingua dal requirent da dretg. Sche la partida
inculpada è ina corporaziun plurilingua, po la partida che porta plant u la
partida recurrenta – manegià: privata – decider sezza tranter las linguas
uffizialas correspundentas da la corporaziun. Sche decisiuns dal Chantun

- 29 -
u d'autras instituziuns surordinadas èn contestadas, sa drizza la lingua da
procedura da princip tenor la lingua da la decisiun contestada che vegn
medemamain ad esser per gronda part identica cun la lingua dal requirent
da dretg (persuna privata; cump. puspè l'art. 3 LLing/GR). Entaifer ina
procedura duai la lingua pia sche pussaivel restar da princip la medema e
quai sur tut las instanzas. Divergenzas da questa regla duain esser
pussaivlas per motivs da ponderaziuns dal dretg fundamental mo, sche
questa lingua na correspunda betg a la lingua dal requirent da dretg. Quai
serva la finala a la simplicitad ed a la segirezza giuridica e pussibilitescha
era che proceduras pon vegnir fatgas a moda pli favuraivla e speditiva,
cunquai ch'ins po evitar temp e custs da translaziun. Las ponderaziuns dal
legislatur rendan damai attent a moda suandabla che stat en il center en
l'art. 8 LLing/GR la libertad da lingua da persunas privatas sco dretg da
l'individi e betg forsa l'intenziun da conceder la libertad per exempel a
vischnancas u ad autras corporaziuns da duvrar la lingua da lur tscherna
sco dischavantatg per lur burgaisas e burgais u per la lingua tradiziunala
d'ina minoritad da la populaziun.
1.6.4.
A la dumonda tge linguas che las vischnancas dastgan e duain duvrar,
respunda la lescha da linguas damai cleramain. Uschia oblighescha l'art.
17 al. 1 LLing/GR cler e bain vischnancas monolinguas da far diever da lur
lingua uffiziala. En il senn dals princips dal dretg da linguas sco tal e dals
intents da la LLing/GR sco en il cas concret era tenor il senn da la
disposiziun menziunada na po l'obligaziun da far diever da l'atgna lingua
uffiziala betg mo sa restrenscher a la stgetta communicaziun
intracommunala, mabain sto cumpigliar almain era cuntraversas giuridicas
davart decisiuns communalas davant las dretgiras chantunalas. L'art. 8 al.
1 LLing/GR ston ins damai chapir en il senn descrit ch'el na conceda a las
vischnancas naginas libertads che divergeschan da l'art. 17 al. 1 LLing/GR,
sch'ellas cumparan davant dretgira e prendan posiziun cunter decisiuns
decretadas dad ellas. Cas cuntrari na purschess la lescha nagina
protecziun giuridica linguistica per quests secturs centrals da l'agir statal
envers privats, da quai ch'è pertutgada gist davant la Dretgira
administrativa tuttina ina part considerabla dals cas. I faschess era pauc
senn d'obligar las vischnancas da far lur collecziun da leschas en
rumantsch, da trametter las missivas ed ils invits a radunanzas

- 30 -
communalas en rumantsch e da far las radunanzas sezzas medemamain
en quella lingua, sche la populaziun stuess silsuenter tuttina savair
facticamain tudestg per contestar ina tala decisiun en in'eventuala
procedura e per pudair sa defender efficaziamain davant la Dretgira
administrativa cunter las posiziuns da la vischnanca formuladas en tudestg.
Era la prescripziun che la procedura sto per regla vegnir fatga en la lingua
da la decisiun contestada manass ins ad absurdum, sche la vischnanca
pudess chaschunar suenter in recurs rumantsch cunter ina decisiun
rumantscha per tut ils pertutgads custs supplementars cun duvrar tuttenina
e senza giustificaziun in'autra lingua che l'atgna lingua uffiziala. Cun auters
pleds sto l'obligaziun da vischnancas monolinguas da far diever da lur
lingua uffiziala en proceduras giudizialas statuida en l'art. 17 al. 1 LLing/GR
medemamain vegnir applitgada, perquai ch'i sa tracta er en quel cas d'in
contact uffizial classic cun la populaziun (cump. en quel connex il text fitg
sumegliant da l'art. 78 al. 2 LGA che na conceda per regla a las
vischnancas naginas indemnisaziuns da las partidas, sch'ellas gudognan
"en lur champ d'activitads uffizial"). Igl è strusch imaginabel ch'il legislatur
na conceda d'ina vart en general nagina indemnisaziun da la partida ad ina
vischnanca, perquai ch'ella sa defenda en ses champ d'activitads uffizial e
sto perquai pajar sezza ils custs, e ch'el n'ha però da l'autra vart betg vulì
vesair in contact uffizial en il cumportament ed en las posiziuns en scrit da
la vischnanca davant la Dretgira administrativa. Tant pli, sch'i sa tracta d'in
recurs concernent il dretg da votar e cunzunt en ina constellaziun sco la
preschenta, nua che la vischnanca monolingua è confruntada cun in
recurrent privat rumantsch che contesta ina decisiun rumantscha, che fa
sias inoltraziuns en rumantsch, che insista explicitamain da duvrar il
rumantsch e che crititgescha expressivamain il proceder da la vischnanca
sco nunlubì. D'ina divergenza consensuala da las disposiziuns da la lescha
en il senn da l'art. 7 al. 5 LLing/GR na pon ins franc betg discurrer qua. Igl
è irrelevant, sch'il recurrent chapescha l'autra lingua, pertge che da quai na
poi betg depender. In cumportament d'ina vischnanca sco quel descrit sa
revelescha damai sco betg confurm a la lescha.
1.6.5.
Er dal punct da vista dal budget dal stadi fai pauc senn da lubir in tal
proceder. D'ina vart obligheschan la Cst e la CC/GR sco er autras
prescripziuns surordinadas da proteger e promover il rumantsch (ed er il

- 31 -
talian) ch'ina part pli pitschna da la populaziun discurra. Da l'autra vart na
poi betg esser lubì da sutminar questa protecziun e promoziun ed autras
prescripziuns dal dretg da linguas, uschia che schizunt vischnancas
monolinguas pon duvrar tenor plaschair in'autra lingua, sch'ellas èn
confruntadas davant la Dretgira administrativa cun in recurrent rumantsch
che sa defenda cunter ina decisiun prendida en rumantsch. Quai na po
betg correspunder a la voluntad dal legislatur che ha gì – sco descrit
detagliadamain – davant egl cun decretar l'art. 8 al. 1 LLing/GR la
protecziun da las linguas tradiziunalas dal Chantun e dals dretgs da
requirents da dretg privats. La disposiziun ston ins vesair e chapir en il
context general dal dretg da linguas.
1.6.6.
Era sch'i na giess qua la finala betg per il rumantsch, mabain per exempel
viceversa per il tudestg, fiss il proceder contestà nunlubì. I fiss forsa
imaginabel ch'ina vischnanca monolingua tudestga duvrass ina lingua estra
per ella (per exempel talian) en ina procedura da recurs averta e manada
en tudestg d'ina votanta tudestga davant la Dretgira administrativa cunter
ina decisiun da la radunanza communala prendida en tudestg, per uschia
engrevgiar u schizunt render impussibel a la recurrenta ina replica als
arguments preschentads da la vischnanca. In tal proceder fiss bain abusiv,
stuess però vegnir admess tenor l'interpretaziun da la maioritad da la
chombra da dretgira da l'art. 8 al. 1 LLing/GR. Quai fiss stgandelus. Nagut
vi da quai na mida la circumstanza che la recurrenta pudess forsa
pretender ina translaziun gratuita a quint da la dretgira, sa basond sin ses
dretgs fundamentals e sin l'art. 7 al. 4 LLing/GR, quai ch'è n'è betg stà da
giuditgar en il cas preschent, perquai ch'il recurrent n'ha betg fatg ina tala
proposta. Tenor l'opiniun represchentada qua sto la vischnanca procurar
sezza che sias inoltraziuns sajan redigidas en sia atgna lingua uffiziala ed
ella na po betg delegar questa obligaziun a la dretgira. Uschenavant ch'è
tangada l'elecziun da la represchentanza legala, po la vischnanca sa
laschar represchentar sin il sectur da dretg correspundent d'expertas u
d'experts. En il cas che resultan lavur e custs da translaziun, perquai che
sia represchentanza legala na fa las inoltraziuns betg en la lingua uffiziala
communala, sto ella surpigliar sezza ils custs e n'als po betg adossar – sa
basond sin l'art. 8 al. 1 LLing/GR – a la dretgira ed uschia al Chantun.

- 32 -
1.7.
Resumond resulta damai ch'ina vischnanca è obligada era davant la
Dretgira administrativa da duvrar sia lingua uffiziala, sch'il recurrent
pretenda quai u sche la vischnanca vesa ch'il recurrent na chapescha betg
tschella(s) lingua(s) uffiziala(s). Sche la vischnanca da X._____ ha fatg sias
inoltraziuns en tudestg sco vischnanca cun rumantsch sco suletta lingua
uffiziala sa referind a l'art. 8 al. 1 LLing/GR, suenter ch'il recurrent
rumantsch ha contestà en rumantsch in'inoltraziun rumantscha cunter ina
decisiun da la radunanza communala manada en rumantsch e ch'el
giavischa ch'il cas vegnia tractà en rumantsch e crititgescha explicitamain
la lingua da la posiziun da sia vischnanca sco nunlubida, n'è quai betg
confurm a la lescha ed ella ha violà sia obligaziun da far diever da sia lingua
uffiziala tenor l'art. 17 al. 1 LLing/GR. Ma perquai ch'il recurs n'ha uschè u
uschia nagin success – sco ch'igl è sa mussà pli tard – pon ins laschar per
bun la chaussa cun la contestaziun explicita da questa violaziun dal dretg.