gr_gerichte · V 2012 7 · 2012-08-09 · it

Approvaziun da la revisiun parziala da la constituziun communala | politische Rechte

V 12 7
1. chombra sco dretgira constituziunala
SENTENZIA
dals 9 d’avust 2012
en la chaussa en lita da dretg administrativ
concernent la revisiun parziala da la constituziun communala
1.
Ils 25 d’avust 2003 ha il Cussegl grond dal chantun Grischun concludì dad 
edir meds d’instrucziun rumantschs davent da l’onn 2005 sulettamain en 
rumantsch grischun e betg pli en ils tschintg idioms. Cun il conclus dals 21 da 
december 2004 (protocol nr. 1843) ha la Regenza dal chantun Grischun 
deliberà in concept da basa concernent il rumantsch grischun en scola. En la 
votaziun dals 8 da zercladur 2005 han ils votants e las votantas dal cumün da 
... acceptà cun 238 cunter 131 vuschs l’introducziun dal rumantsch grischun 
en scola. Cun la decisiun dals 24 d’avrigl 2007 (protocol nr. 497) ha la regenza 
– sa basond sin l’art. 6 da la Lescha davart las scolas popularas dal chantun 
Grischun (lescha da scola) – approvà la fasa da realisaziun “piunier” 2007 fin 
2011 dal project “rumantsch grischun en scola” sco emprova da scola. Il 
cumün da ... ha decidì da sa participar a la fasa “piunier”. Sin l’onn da scola 
2007/2008 è il rumantsch grischun daventà lingua d’alfabetisaziun dals uffants 
che han cumenzà l’emprima classa da la scola populara.
2.
Ils 28 da mars 2011 han ils votants e las votantas dal cumün da ... lantschà 
in’iniziativa communala per abolir il rumantsch grischun sco lingua 
d’alfabetisaziun en scola e per reintroducir l’idiom vallader – ed uschia per 
midar l’art. 5 da la constituziun communala. Questa iniziativa è reussida cun 
439 suttascripziuns valaivlas. Cun la brev dals 16 da matg 2011 ha il cumün 
infurmà il Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient dal 
Grischun (DECA) davart la reussida da l’iniziativa ed ha tschentà pliras 
dumondas en quest connex. Il schef dal DECA, cusseglier guvernativ Martin 
Jäger, ha prendì ina posiziun detagliada en scrit ils 8 da zercladur 2011.


3.
En il senn dad in’amplificaziun da las cundiziuns da basa pertutgant il project 
“rumantsch grischun en scola” ha la regenza constatà cun la decisiun dals 5 
da december 2011 (protocol nr. 1082) ch’ina eventuala midada da la lingua 
da scola dal rumantsch grischun a l’idiom possia da princip succeder sin 
l’entschatta da l’emprima classa primara. Excepziunalmain possia ina tala 
midada vegnir realisada fin il cumenzament da l’onn da scola 2012/2013 per 
scolars e scolaras che frequentian actualmain l’emprima classa primara, 
uschè lunsch che quai vegnia decidì dals purtaders da scola. Ils 8 da 
december 2011 ha il cussegl grond concludì che meds d’instrucziun 
rumantschs possian puspè vegnir edids er en ils idioms.
4.
Il 1. da favrer 2012 ha il cumün da ... suttamess l’iniziativa a la radunanza 
communala. Quella è s’exprimida en favur da l’iniziativa e da la revisiun 
parziala da la constituziun communala. En la votaziun a l’urna dals 11 da mars 
2012 han ils votants e las votantas dal cumün da ... – cun ina participaziun da 
76,8 % – acceptà l’iniziativa cun 597 cunter 317 vuschs. Tenor la revisiun duai 
il nov art. 5 da la constituziun communala cuntegnair la suandanta 
formulaziun: “In affars da cumün vala tenor ledscha da linguas dal Chantun il 
rumantsch vallader sco lingua uffiziala. Sco lingua d’instrucziun e 
d’alfabetisaziun in scoula vala il rumantsch vallader.”
5.
Ils 12 da mars 2012 ha la “Gruppa Visiun Rumantsch Grischun en Scola, 
Cumün da ...” inoltrà a la regenza in recurs da surveglianza cunter il cumün 
da ... Tenor la pretaisa da dretg na duai la midada da l’art. 5 da la constituziun 
communala betg vegnir approvada. Plinavant duai vegnir scumandà a la 
cuntrapartida dad exequir la decisiun dal pievel ed en spezial dad ordinar la 
midada da la lingua d’instrucziun en scola dal rumantsch grischun al vallader, 
uschè ditg ch’ina eventuala approvaziun da la midada da la constituziun n’haja 
betg vigur legala. Cun la dumonda dals 15 da mars 2012 ha il cumün da ... 
suttamess la revisiun parziala a la regenza per laschar approvar quella en il 
senn da l’art. 96 al. 1 da la Lescha da vischnancas dal chantun Grischun (LV).
6.
Cun la brev dals 27 da mars 2012 (protocol nr. 290), communitgada ils 28 da 
mars 2012, ha la regenza constatà tranter auter ch’i na dettia nagin motiv da 


prender mesiras preventivas. Plinavant vegnia examinà en il rom da la 
procedura d’approvaziun ordinaria, sche l’art. 5 da la constituziun dal cumün 
da ... correspundia a la legalitad ed a la constituziunalitad. Ils aspects che 
sajan vegnids fatgs valair en il recurs sajan vegnids resguardads 
adequatamain en la procedura d’approvaziun. Dal rest possian las 
recurrentas ed ils recurrents anc adina tscherner la via giudiziala a la dretgira 
administrativa, en cas che la regenza approveschia l’art. 5 da la constituziun 
communala.
7.
Ils 2 d’avrigl 2012 han la suprastanza communala ed il cussegl da scola dal 
cumün da ... communitgà en scrit als geniturs pertutgads tranter auter che 
l’emprima e segunda classa primara vegnian instruidas en vallader a partir dal 
cumenzament da l’onn da scola 2012/2013.
8.
Cun il conclus dals 24 d’avrigl 2012 (protocol nr. 382), communitgà ils 25 
d’avrigl 2012, ha la regenza decidì che la revisiun parziala da la constituziun 
communala vegnia approvada. En la motivaziun vegn renvià principalmain a 
l’art. 3 da la Constituziun dal chantun Grischun (CC) e cun quai a l’autonomia 
linguistica communala e l’uschenumnà princip territorial. Areguard la tscherna 
dal rumantsch grischun sco lingua da scola haja la regenza explitgà cleramain 
en la missiva respectiva tar la lescha da linguas ch’il sboz da la lescha na 
cuntegnia insumma naginas prescripziuns legalas davart l’utilisaziun dal 
rumantsch grischun sin plaun communal u cirquital. La decisiun davart la 
varianta rumantscha che duaja vegnir duvrada en il sectur communal da 
l’administraziun e da la scola tutgia era suenter il relasch da la lescha da 
linguas en il champ da cumpetenza da la vischnanca. Quest urden da 
cumpetenzas cumpiglia en spezial era la cumpetenza da las vischnancas da 
tscherner libramain la varianta rumantscha decisiva (rumantsch grischun 
ubain in idiom) en las scolas publicas. La regenza n’haja mai laschà nascher 
il minim dubi che la decisiun, schebain in idiom u il rumantsch grischun duaja 
vegnir duvrà sco lingua da scola en las vischnancas rumantschas, saja – tenor 
il dretg vertent – unicamain chaussa da las vischnancas.


9.
Ils 29 da matg 2012 han ils recurrents inoltrà in recurs constituziunal a la 
Dretgira administrativa dal chantun Grischun. Els pretendan da cassar il 
conclus d’approvaziun da la regenza dals 24 d’avrigl 2012, da declerar sco 
nunvalaivla la midada da l’art. 5 da la constituziun communala da ... e da 
refusar sia approvaziun, eventualiter sulettamain areguard l’introducziun dal 
vallader sco lingua “d’instrucziun e d’alfabetisaziun” (cifra 1). Al recurs saja da 
conceder effect suspensiv ed a la cuntrapartida 1 saja da scumandar sin via 
d’ina mesira provisorica a temp avant il cumenzament da l’onn da scola 
2012/2013 da midar la lingua d’alfabetisaziun dal rumantsch grischun al 
vallader (cifra 2). La regenza duaja vegnir obligada da metter a disposiziun 
entaifer diesch dis il conclus d’approvaziun en rumantsch grischun als 
recurrents ed al tribunal administrativ; silsuenter duaja il tribunal fixar per ils 
recurrents in termin per la motivaziun detagliada dal recurs constituziunal 
(cifra 3), cun effects da custs ed indemnisaziuns a quint da las cuntrapartidas; 
eventualmain saja da desister d’adossar custs ed indemnisaziuns als 
recurrents (cifra 4). En la motivaziun da la proposta principala fan ils 
recurrents valair tranter auter che la regenza haja violà sia obligaziun tenor 
l’art. 3 al. 3 CC da cooperar activamain per fixar la lingua da scola ed uffiziala, 
che la regenza n’haja betg ademplì l’obligaziun da far ina politica da linguas 
consequenta ed activa, sco quai ch’i sa resultia surtut da l’art. 70 al. 2 da la 
Constituziun federala da la Confederaziun svizra (CF) ed il princip territorial e 
la gronda impurtanza da quel per la protecziun dal rumantsch, e che la 
regenza haja violà l’art. 70 al. 5 CF, che stipuleschia in dretg chantunal da 
survegnir sustegn per mesiras en favur dal mantegniment e da la promoziun 
da la lingua rumantscha sin plaun naziunal, e che pretendia cun quai 
l’introducziun dal rumantsch grischun. Finalmain resultia ina politica da 
linguas correspundenta en il sectur scolastic era da l’art. 89 al. 2 CC che 
obligheschia ad in’instrucziun fundamentala confurma al temp. Quai pretendia 
meds d’instrucziun actuals che na possian per motivs finanzials ed auters betg 
vegnir edids sper il rumantsch grischun er anc en tut ils tschintg idioms.
10.
Ils 4 da zercladur 2012 han ils recurrents inoltrà lur motivaziun approfundada. 
L’art. 3 al. 3 CC limiteschia l’autonomia communala a favur da la protecziun 
dal rumantsch. Cun quai ch’il cumün da ... haja decidì arbitrariamain da 


bandunar il rumantsch grischun en scola senza consultar ordavant il chantun, 
saja l’art. 3 al. 3 CC evidentamain vegnì violà. La “noziun da cooperaziun” 
implitgeschia stringentamain in co-agir da la regenza en il senn ch’ina 
vischnanca – che haja pir avant relativamain curt temp tschernì il rumantsch 
grischun sco lingua uffiziala e da scola – na possia betg bandunar questa via 
senza avair suttamess sia intenziun avant a la regenza che avess tuttavia gì 
dad examinar quest pass materialmain en detagl sut l’aspect da ses concept 
da lingua e da sia pussaivladad d’edir meds d’instrucziun suffizients 
sulettamain en rumantsch grischun. In tal co-agir saja indispensabel per evitar 
che la politica da linguas chantunala vegnia surlaschada a l’arbitrariadad da 
las vischnancas e qua tras sutminada. Era sch’il princip territorial saja vegnì 
fixà en la lescha da linguas cunter la proposta da la regenza en sia missiva, 
saja la regenza tuttina liada vi da quel. Senza ina politica da linguas 
chantunala consequenta che procuria ch’il rumantsch vegnia duvrà e possia 
vegnir duvrà vastamain en ses territori, vegnissan sutminads la libertad da 
linguas tenor l’art. 18 CF ed il princip territorial stringent. Cun determinar 
l’idiom vallader sco lingua uffiziala na vegnia dentant betg exclus sulettamain 
il rumantsch grischun, mabain era la varietad locala, il jauer. Cun quai 
violeschian il cumün da ... e – cun approvar l’art. 5 revedì da la constituziun 
communala – er il chantun Grischun la libertad da linguas da tut quels che 
veglian pudair duvrar autras variantas dal rumantsch ch’il vallader. Declerar il 
rumantsch grischun sco lingua d’alfabetisaziun en la scola communala na 
violeschia percunter da princip betg la libertad da linguas dals aderents dals 
idioms, perquai che quella restricziun sa basia sin in interess public 
preponderant tenor l’obligaziun ed il concept dal chantun per promover e 
mantegnair il rumantsch e saja commensurada, damai che la lingua discurrida 
en l’instrucziun saja e restia l’idiom. Sche vischnancas possian decider 
autonomamain da returnar d’in di a l’auter e senza motivs preponderants 
objectivs ad in idiom da lur schelta sco lingua d’alfabetisaziun, vegnia violà il 
dretg constituziunal dals uffants e giuvenils da retschaiver in’instrucziun 
elementara che correspundia a lur capacitads (art. 89 al. 2 CC). Plinavant 
prevesia il project “rumantsch grischun en scola” da remplazzar en il sectur 
scrit ils tschintg idioms tradiziunals cun la lingua da standard e da realisar 
meds d’instrucziun mo anc en questa varianta. Suenter ch’il rumantsch 


grischun saja vegnì renconuschì sco lingua uffiziala parziala da la 
Confederaziun e sco lingua uffiziala dal chantun Grischun e vegnia duvrà en 
numerusas domenas da la vita publica, stoppia quai esser l’interess dal 
chantun dad intermediar questa lingua scritta cuminaivla en scola, da maniera 
ch’ella possia vegnir legida e chapida senza problems da las futuras votantas 
e dals futurs votants. Sch’i stettia liber a las vischnancas da revocar lur 
decisiun curt suenter l’introducziun dal rumantsch grischun, mainia quai er ad 
absurdum ils sustegns finanzials per mantegnair e promover il rumantsch 
tenor l’art. 70 al. 5 CF. Il chantun satisfetschia mo a sias obligaziuns 
constituziunalas, sch’el s’engaschia sin fundament dal concept da basa per 
l’implementaziun precauta e coordinada dal rumantsch grischun e fetschia 
frunt a midaments nungiustifitgads da la lingua uffiziala e da scola sin plaun 
communal. Ultra da quai vegnia promovida ina confusiun da linguas 
nungiavischada, sch’in uffant – en la medema famiglia – vegnia sur pli lung 
temp alfabetisà en rumantsch grischun ed in auter en l’idiom. Surlaschar il 
rumantsch grischun a svilups arbitrars sin plaun communal e sa distanziar dal 
project senza motivs urgents e stringents sin donn e cust dals uffants 
pertutgads e dal rumantsch, na correspundia finalmain betg a la pretensiun 
da la segirezza giuridica.
11.
Cun la brev dals 11 da zercladur 2012 ha il cumün da ... inoltrà sia posiziun. 
Tenor la pretaisa da dretg duai il recurs vegnir refusà, tant quai che reguardia 
l’effect suspensiv sco er il recurs cunter la decisiun da las votantas e dals 
votants dals 11 da mars 2012 a l’urna per midar l’art. 5 da la constituziun 
communala da ... (cifra 1), cun effects da custs ed indemnisaziun (cifra 2). En 
la motivaziun fa il cumün valair che l’iniziativa per midar l’art. 5 da la 
constituziun communala saja vegnida acceptada en ina moda democratica e 
saja confurma a las directivas da la constituziun dal cumün da ...
12.
Sa basond sin l’art. 39 da la Lescha davart la giurisdicziun administrativa 
(LGA) ha il parsura da la dretgira administrativa cun la brev dals 19 da 
zercladur 2012 communitgà che la procedura vegnia declerada sco urgenta.


13.
Cun la brev dals 26 da zercladur 2012 ha la Regenza dal chantun Grischun 
inoltrà sia posiziun. Tenor las pretensiuns giuridicas stoppia il recurs vegnir 
refusà (cifra 1), stoppia la dumonda da conceder l’effect suspensiv resp. da 
relaschar ina mesira preventiva vegnir refusada (cifra 2), eventualmain 
stoppia la procedura da decisiun da la dretgira administrativa vegnir 
communitgada a las partidas en il rom d’ina communicaziun provisorica dal 
dispositiv senza motivaziun u cun ina motivaziun curta (cifra 3), cun 
consequenzas legalas dals custs e da l’indemnisaziun (cifra 4). Las premissas 
per conceder l’effect suspensiv dumandà ubain per relaschar ina mesira 
preventiva na sajan betg accumplidas. Il return dal rumantsch grischun a 
l’idiom, concludì da la suprastanza communala e dal cussegl da scola dal 
cumün da ..., correspundia al conclus da la regenza dals 5 da december 2011 
sco er a las sentenzias da la dretgira administrativa V 12 1 e V 12 2 e saja 
succedì confurm al dretg. Plinavant n’haja ina refusa da questa dumonda 
nagins dischavantatgs irreversibels per las scolaras ed ils scolars da 
l’emprima e segunda classa primara. Ultra da quai n’existian ord vista da la 
segirezza giuridica e da la pasch linguistica nagins motivs per in tal proceder, 
er en vista a las autras vischnancas da piunier che returnian a l’idiom. Tar la 
chaussa sezza fa la regenza valair principalmain ch’i n’existia nagina violaziun 
da l’obligaziun da cooperaziun tenor l’art. 3 al. 3 CC. D’ina vart haja il DECA, 
cumpetent per il sectur da scola, sustegnì e cusseglià il cumün da ... Da l’autra 
vart saja la regenza sa fatschentada minuziusamain cun la midada da la 
varianta linguistica en il rom da sia procedura d’approvaziun concernent l’art. 
5 da la constituziun communala da ... Independentamain da quai sajan las 
vischnancas cumpetentas sulettas da determinar la varianta linguistica 
rumantscha (rumantsch grischun u idiom) concernent la lingua da scola. Las 
ulteriuras normas da giurisdicziun pretendidas na sajan era betg vegnidas 
violadas.
14.
En la replica dals 9 da fanadur 2012 demussan ils recurrents sco nov 
argument ch’il renviament a las sentenzias da la dretgira administrativa na 
gidia betg a giuditgar las dumondas avant maun en il senn da la regenza. La 
dretgira administrativa na saja betg s’occupada da la purtada da l’art. 3 al. 3 
CC e n’haja era betg allegà questa determinaziun. Sche la regenza saja 


vegnida considerada sco cumpetenta da fixar liantamain il termin “fin da 
l’emprova da scola”, na saja quai en vista a la procedura actuala betg chapibel 
pertge ch’ella na duaja betg pli giugar ina rolla activa en la dumonda da princip 
davart las premissas e las modalitads proceduralas dal return dal rumantsch 
grischun a l’idiom en il rom da l’obligaziun da cooperaziun resp. pertge ch’ella 
na duaja betg era stuair fixar a moda lianta las cundiziuns e las modalitads u 
almain la cooperaziun cun las vischnancas. L’interpretaziun da la regenza dal 
term “cooperaziun” en l’art. 3 al. 3 CC na saja materialmain absolutamain betg 
persvadenta, cunzunt betg areguard sia istorgia. Cooperar saja dapli che 
cussegliar. Plinavant fan ils recurrents explicaziuns pli profundas pertutgant 
l’effect suspensiv e renvieschan al nov process instradà cun l’iniziativa – ussa 
spustada – per far reglar il chantun il diever dal rumantsch grischun e dals 
idioms en scola.
15.
En la duplica dals 18 da fanadur 2012 renviescha la regenza principalmain a 
las explicaziuns gia fatgas. La concepziun giuridica explitgada vegnia era 
sustegnida da la proposta per l’iniziativa menziunada dals recurrents.
16.
Cun la brev dals 27 da fanadur 2012 ha il cumün da ... renunzià d’inoltrar ina 
duplica.
La dretgira tira en consideraziun:
1.
La dretgira administrativa giuditgescha sco dretgira constituziunala tranter 
auter recurs cunter relaschs legislativs (art. 57 al. 1 lit. a LGA). Sch’in tal 
relasch è suttamess a l’approvaziun da la regenza, è admissibel il recurs 
constituziunal cunter il relasch pir suenter la communicaziun dal conclus 
d’approvaziun (art. 57 al. 2 LGA). L’object dal recurs è il relasch e betg il 
conclus d’approvaziun (cf. messadi dals 30 da matg 2006, carnet nr. 6/2006-
2007, p. 554), preschent damai l’art. 5 revedì da la constituziun dal cumün da 
… sco relasch legislativ, approvà en la votaziun a l’urna dals 11 da mars 2012 
ed acceptà da la regenza cun il conclus dals 24 d’avrigl 2012. 


2.
La legitimaziun da far recurs cunter relaschs legislativs ha tenor l’art. 58 al. 1 
LGA quella persuna che pudess vegnir pertutgada en il proxim temp en ses 
interess degns da vegnir protegids tras l’applicaziun da la prescripziun 
contestada. Cun l’art. 5 revedì da la constituziun dal cumün da … vegn 
determinà l’idiom vallader sco lingua uffiziala ed era sco lingua d’instrucziun 
e d’alfabetisaziun en scola. Uschia ha il pievel decis surtut da renunziar al 
diever dal rumantsch grischun sco furma da standard rumantscha. Quai ha 
d’ina vart consequenzas per il contact cun las autoritads communalas. Da 
l’autra vart vegn interrutta cun la norma revedida l’emprova da scola 
„rumantsch grischun en scola“ ed il rumantsch grischun vegn remplazzà en il 
sectur da scola tras l’idiom vallader. Pertutgads da quai èn tranter auter las 
persunas d’instrucziun, ils geniturs d’uffants da scola (futurs) sco era geniturs 
futurs. In interess degn da protecziun actualmain avant maun u almain in 
interess potenzial da tut ils recurrents domiciliads en il cumün da … da laschar 
examinar il relasch legislativ è perquai cumprovà. En quest senn pon ins 
laschar averta la dumonda, schebain ils recurrents betg domiciliads en il 
cumün da … han in’atgna legitimaziun da far recurs.
3.
Cun il recurs constituziunal pon vegnir fatgas valair violaziuns da dretgs 
constituziunals e politics sco era dal princip da la precedenza dal dretg 
surordinà (art. 59 lit. a LGA). Materialmain fan ils recurrents valair che la 
midada da l’art. 5 da la constituziun dal cumün da … violeschia surtut l’art. 3 
al. 3 CC. Questa norma, entrada en vigur ils 14 da settember 2003, è vegnida 
integrada en la constituziun en il rom da la revisiun totala da la constituziun 
chantunala (cf. messadi dals 15 da schaner 2002, carnet nr. 10/2001-2002, p. 
479 ss.) cun la suandanta formulaziun: “Las vischnancas ed ils circuls 
determineschan lur linguas uffizialas e lur linguas da scola, e quai en il rom 
da lur cumpetenza ed en cooperaziun cun il chantun. En quest connex 
respectan ellas la cumposiziun linguistica usitada e resguardan las minoritads 
linguisticas tradiziunalas”. Tenor l’opiniun dals recurrents n’haja quai dà 
nagina tala „cooperaziun“ cun il chantun en il cas preschent. Il text da lescha 
na definescha betg en tge furma che la „cooperaziun“ ha da succeder. Il senn 
da quest term è damai d’eruir cun agid da l’interpretaziun. 


a)
Il punct da partenza da mintga interpretaziun è il text da la norma. Sch’il text 
n’è betg cler e lubescha pliras interpretaziuns, èsi da tschertgar sia vaira 
muntada, resguardond tut ils elements d’interpretaziun. Da sa basar èsi en 
quest connex surtut sin la genesa da la norma e da ses intent sco era sin 
l’impurtanza che la norma ha en il context cun autras normas. Era sche las 
materialias da lescha n’èn betg decisivas per se, servan ellas tuttina sco med 
d’agid per eruir il senn da la norma. Surtut tar texts pli novs giogan las 
materialias ina rolla particulara, perquai che circumstanzas sa midadas u ina 
chapientscha dal dretg sa midada na rendan in’autra soluziun betg uschè 
evidenta (cf. davart l’entira dumonda DTF 131 II 710 consid. 4.1 cun ulteriuras 
indicaziuns). En il sboz da lescha davart la revisiun totala da la constituziun 
chantunala n’era anc betg cuntegnida en l’art. 3 al. 3 CC l’agiunta “en 
cooperaziun cun il chantun”. La regenza aveva constatà en il messadi che la 
delegaziun a las vischnancas per determinar la lingua uffiziala e la lingua da 
scola saja en Svizra la regla e vegnia en la doctrina giuridica en general 
considerada sco admissibla malgrà in indebliment pussaivel da l’idea da 
protecziun. L’idea da protecziun formulada en la constituziun federala duaja 
vegnir ademplida en in’autra moda. Las vischnancas na sajan betg 
cumplettamain libras da tscherner lur linguas uffizialas e linguas da scola. 
Ellas sajan liadas d’ina vart a l’art. 70 al. 2 CF. Da l’autra vart permettia la 
formulaziun da l’art. 3 al. 2 CC per exempel al chantun da determinar 
pretensiuns minimalas per ina midada da las linguas uffizialas e da las linguas 
da scola tras las vischnancas ed ils circuls (messadi dals 15 da schaner 2002, 
carnet nr. 10/2001-2002, p. 494 s.). En il rom da la discussiun parlamentara 
davart l’art. 3 al. 3 CC è la norma vegnida cumplettada tranter auter cun la 
formulaziun “en cooperaziun cun il chantun“. Tenor las explicaziuns da la 
presidenta da la cumissiun, Cahannes-Renggli, saja il sboz dal text da lescha 
vegnì crititgà en la consultaziun dals represchentants da las organisaziuns 
linguisticas talianas e surtut da las rumantschas, perquai ch’ellas avessan vulì 
integrar il chantun a moda decisiva en la dumonda da la determinaziun da las 
linguas uffizialas e da las linguas da scola en las vischnancas. 
Represchentants da la Lia Rumantscha hajan pretendì ch’il chantun duaja 
primarmain determinar en cooperaziun cun las vischnancas la lingua uffiziala 
e la lingua da scola da quellas. Ord vista da la cumissiun predeliberanta fiss 


ina tala regulaziun dentant stada in’intervenziun memia ferma en l’autonomia 
communala. La cumissiun predeliberanta proponia perquai che las 
vischnancas determineschian da princip sezzas lur linguas uffizialas e linguas 
da scola, dentant en cooperaziun cun il chantun. Las vischnancas decidian 
primarmain sezzas, il chantun stoppia dentant vegnir integrà. La concepziun 
exacta dal proceder saja alura chaussa da la legislaziun. En la cumissiun 
predeliberanta sajan ins stà d’accord ch’il chantun duaja avair ina funcziun 
d’intermediatur, dentant mo en ils cas, en ils quals i dettia difficultads. 
Persunalmain era la presidenta da la cumissiun da l’opiniun ch’il chantun 
duaja star a disposiziun a las vischnancas per porscher agid, sustegn e 
cussegliaziun concernent la determinaziun da las linguas uffizialas e da las 
linguas da scola sco era concernent il mantegniment da lur cumposiziun 
linguistica tradiziunala. Deputà Giacometti è s’exprimì en il rom da la debatta 
parlamentara en quel senn ch’il chantun possia giugar ina rolla impurtanta en 
connex cun la determinaziun da la lingua uffiziala e da la lingua da scola en 
las vischnancas. Il chantun duaja en cooperaziun cun las vischnancas 
sustegnair quellas a moda consultativa. Las vischnancas possian dentant, en 
cunvegnientscha cun la regenza, decider vinavant davart lur lingua uffiziala e 
lur lingua da scola. Ulteriurs votums en connex cun la muntada dal term 
„cooperaziun“ n’èn betg vegnids fatgs (PCG dals 17 da zercladur 2002, p. 237 
ss.). 
b)
Da las explicaziuns survart resorta ch’ils represchentants da las organisaziuns 
linguisticas talianas e rumantschas èn s’engaschads per integrar pli 
fermamain il chantun en la dumonda da la determinaziun da la linguas 
uffizialas e da las linguas da scola tras las vischnancas. Quai sa basond sin 
l’idea ch’il chantun gioghia ina rolla impurtanta en connex cun la promoziun 
ed il mantegniment da las linguas minoritaras e possia sustegnair las 
vischnancas. Concernent la furma da la cooperaziun èsi vegnì discurrì d’ina 
integraziun dal chantun, d’ina funcziun sco intermediatur en cas da 
difficultads, d’in agid, d’in sustegn en furma consultativa e d’ina cussegliaziun, 
ed era che las vischnancas hajan da decider en cunvegnientscha cun il 
chantun (cf. era Christian RATHGEB, en: BÄNZIGER/MENGIARDI/TOLLER und 
Partner (ed.), commentari davart la Constituziun dal chantun Grischun, 2006, 


art. 3 n. 31, tenor il qual il chantun resp. ils uffizis chantunals responsabels 
hajan l’incumbensa da cussegliar las vischnancas e da las sustegnair en 
dumondas da la concepziun da las disposiziuns executivas). La furma da la 
cooperaziun cun il chantun en il senn da l’art. 3 al. 3 CC na va tenor las 
explicaziuns survart – sco gia tenor la formulaziun en il text da lescha – betg 
uschè lunsch ch’i duvrass in’approvaziun da vart dal chantun per fixar da nov 
la lingua uffiziala e la lingua da scola. Questa moda da proceder è per 
exempel vegnida tschernida en connex cun ina midada da la lingua. Uschia 
dovran conclus davart ina midada da la lingua (qvd. la midada d’ina 
vischnanca monolingua ad ina vischnanca bilingua e viceversa sco era d’ina 
vischnanca plurilingua ad ina vischnanca tudestga) l’approvaziun da la 
regenza, sco quai ch’igl è determinà expressivamain en l’art. 24 al. 3 LLing. 
L’opiniun da NAY, al qual ils recurrents sa refereschan, na vegn perquai ni 
sustegnida dal text da lescha ni da las materialias da lescha. Per garantir che 
las linguas minoritaras vegnian mantegnidas, possian las vischnancas, tenor 
ses parairi (cf. Giusep NAY, en: ZGRG 04/00, Streiflichter auf den 
Vernehmlassungsentwurf für eine neue Kantonsverfassung, p. 145 sco er en: 
ZGRG 
03/11, 
Romanischebatte: 
die 
rechtlichen 
Pflichten 
und 
Einschränkungen für die Politik, p. 133), prender lur decisiuns concernent las 
linguas uffizialas e las linguas da scola la finala mo cun l’approvaziun dal 
chantun. Il text da lescha da l’art. 3 al. 3 CC determinescha percunter 
cleramain che las vischnancas èn – entaifer lur champ da cumpetenza – 
cumpetentas da determinar las linguas uffizialas e las linguas da scola (uschia 
era RATHGEB, en il lieu inditgà, art. 3 n. 29 ss.). Questa autonomia n’è era betg 
vegnida messa en dumonda en la discussiun parlamentara. Medemamain 
regla la lescha da linguas chantunala che las vischnancas determineschan 
tant las linguas uffizialas (art. 16 al. 2 LLing) sco era la lingua da scola per 
l’instrucziun en la scola populara (art. 18 al. 1 LLing) tenor ils princips da 
questa lescha. La cumpetenza da decider davart la determinaziun da las 
linguas uffizialas e las linguas da scola sin plaun communal han senza dubi 
las vischnancas. D’examinar èsi, schebain la procedura tschernida en il cas 
preschent concernent il return a l’idiom sco lingua uffiziala e lingua da scola 
satisfa a las pretensiuns tenor l’art. 3 al. 3 CC.


c)
Suenter la reussida da l’iniziativa lantschada ils 28 da mars 2011 per midar 
l’art. 5 da la constituziun dal cumün da …, è la vischnanca sa drizzada al 
Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient dal Grischun 
(DECA). En la brev dals 16 da matg 2011 ha la vischnanca infurmà il DECA 
d’avair retschet l’iniziativa ed ha tschentà diversas dumondas en quest 
connex. Il schef dal departament, cusseglier guvernativ Martin Jäger, ha 
respundì a la vischnanca cun la brev dals 8 da zercladur 2011. En sia posiziun 
ha el renvià a la purschida da perfecziunament en rumantsch grischun a la 
Scola auta da pedagogia dal Grischun ed als meds d’instrucziun en 
rumantsch grischun gia existents u en elavuraziun resp. planisaziun. El ha 
rendì attent a la preschientscha probablamain adina pli gronda dal rumantsch 
grischun ordaifer la scola (cudeschs da lectura, internet), als studis scientifics 
actuals da l’Institut da plurilinguitad a l’Universitad da Friburg ed ha prendì 
posiziun concernent las dumondas avertas en cas d’in eventual return a 
l’idiom sco lingua da scola, sco era concernent dumondas finanzialas sco 
consequenza d’in tal pass. Il cumün da … ha damai integrà il chantun, ha 
discutà cun quel e sa laschà cusseglier dad el. Quai è succedì avant che 
l’iniziativa è vegnida suttamessa a la votaziun da la radunanza communala. Il 
chantun è schizunt s’intermess activamain cun render attent en la medema 
brev, en il rom da las remartgas finalas, ch’i sajan passads pir quatter onns 
dapi ch’il cumün da … haja introducì il rumantsch grischun sco lingua da scola. 
Quai saja en il sectur da scola ina perioda memia curta per discurrer d’ina fin 
da la fasa d’introducziun e per far ina bilantscha finala. La regenza respectia 
dentant natiralmain il dretg democratic da l’iniziativa dal pievel communala e 
la cumpetenza da las vischnancas concernent la determinaziun da la lingua 
da scola. Il chantun na prendia perquai ni posiziun per ni cunter il rumantsch 
grischun sco lingua da scola. Tuttina sa permettia el da punctuar che la 
midada da la lingua d’alfabetisaziun en la scola populara saja per tut las 
persunas participadas in pass fitg spezial e rigurus che stoppia esser bain 
ponderà. Il chantun vegnia er en futur a purtar e sustegnair il rumantsch 
grischun, en il rom da las decisiuns prendidas fin ussa, tant sco lingua uffiziala 
sco era sco lingua applitgada en il sectur da scola. Ina cooperaziun en il senn 
da l’art. 3 al. 3 CC è perquai succedida.


d)
In ulteriur punct en il cas preschent è il fatg che la midada da la lingua uffiziala 
e la lingua da scola è succedida en il rom d’ina revisiun parziala da la 
constituziun communala. Il relasch e la midada da constituziuns communalas 
èn tenor l’art. 96 al. 1 LV da suttametter a la regenza per l’approvaziun. En il 
senn da l’art. 67 al. 2 CC sa restrenscha la surveglianza tras la regenza ad 
ina controlla giuridica senza giuditgar l’adequatezza d’ina norma (messadi 
dals 6 da settember 2005, carnet nr. 12/2005-2006, p. 1081). Questa 
obligaziun da surveglianza ha la regenza ademplì tenor ses conclus dals 24 
d’avrigl 2012 (protocol nr. 382). Sco gia explitgà ha la vischnanca respectiva 
l’autonomia da determinar la lingua uffiziala e la lingua da scola sin plaun 
communal. Sch’ils recurrents fan valair ch’ina renunzia al rumantsch grischun 
na saja betg legala, na datti per lur argumentaziun nagina basa legala. La 
lescha da linguas chantunala na cuntegna naginas prescripziuns davart 
l’applicaziun dal rumantsch grischun sin plaun communal (cf. percunter l’art. 
3 al. 5 LLing concernent il champ da cumpetenza chantunal). La decisiun 
concernent la varianta linguistica rumantscha (rumantsch grischun u idiom) 
che duai vegnir applitgada en il sectur uffizial ed en il sectur da scola, stat 
perquai en la cumpetenza da las vischnancas (art. 16 al. 1 ed art. 19 al. 1 
LLing; cf. er il messadi dals 16 da matg 2006, carnet nr. 2/2006-2007, p. 86 s. 
e 108). Per la regenza n’hai perquai dà nagin motiv da refusar l’approvaziun 
da la disposiziun revidida en la constituziun communala. 
e)
Sch’ils recurrents renvieschan a las sentenzias da la dretgira administrativa V 
12 1 e V 12 2, na pon els medemamain deducir nagut da quellas. Las 
sentenzias sa basan sin la contestaziun dal conclus da la regenza dals 5 da 
december 2011, en il qual quella – cumplettond ses conclus dals 24 d’avrigl 
2007 – ha reglà las modalitads per midar la lingua da scola dal rumantsch 
grischun a l’idiom entaifer l’emprova da scola „rumantsch grischun en scola“. 
Concretamain ha la regenza decidì ch’ina midada stoppia succeder da princip 
a partir da l’emprima classa primara. La dretgira administrativa è stada da 
l’avis che la regenza haja, sa basond sin l’art. 6 da la lescha da scola, la 
cumpetenza da decider davart las modalitads da renunzia. Da questa decisiun 
na pon ins betg deducir che la regenza haja medemamain la cumpetenza da 
reglar la decisiun sco tala davart ina midada dal rumantsch grischun ad in 


idiom. La participaziun da las differentas vischnancas a l’emprova da scola 
„rumantsch grischun en scola“ è succedida a basa voluntara. Cun participar a 
la fasa da piunier n’è il cumün da … betg s’obligà da betg reponderar questa 
decisiun e da betg annullar quella. Per ina regulaziun dal chantun che 
scumandass ina midada a l’idiom, manca la basa legala (cf. era PCG dals 8 
da december 2011, p. 682: votum da Martin Jäger davart l’art. 34 al. 3 e l’art. 
4 da la lescha da scola). La dretgira administrativa constatescha anzi en sias 
decisiuns che las vischnancas sajan en sasez cumpetentas e responsablas 
per introducir ed applitgar la varianta linguistica rumantscha giavischada dad 
ellas en il sectur uffizial ed il sectur da scola (cf. decisiuns da la Dretgira 
administrativa dal chantun Grischun V 12 1 e V 12 2 dals 22 da matg 2012). 
Sa basond sin questas explicaziuns pon ins constatar ch’il return succedì en 
il cas preschent a l’idiom vallader na violescha era betg la segirezza giuridica.
4.
D’examinar resta, schebain l’art. 5 revedì da la constituziun dal cumün da … 
cuntrafa en in’autra moda al dretg surordinà u violescha dretgs 
constituziunals. Tenor l’art. 70 al. 2 CF determineschan ils chantuns lur 
linguas uffizialas, respectan la cumposiziun linguistica istorica dals territoris e 
resguardan las minoritads linguisticas tradiziunalas. L’art. 3 al. 1 CC 
constatescha ch’il tudestg, il rumantsch ed il talian èn las linguas chantunalas 
ed uffizialas equivalentas dal chantun. I na vegn dentant determinà nagliur tge 
rumantsch (schebain il rumantsch grischun u ils idioms) che vala sco lingua 
chantunala ed uffiziala. Tenor il messadi na dueva questa formulaziun betg 
valair sco pregiudizi per u cunter il rumantsch grischun (cf. messadi dals 15 
da schaner 2002, carnet nr. 10/2001-2002, p. 492). Sa basond sin questas 
normas constituziunalas n’è il cumün da … sco vischnanca rumantscha 
monolingua betg obligà da determinar il rumantsch grischun enstagl d’in idiom 
sco lingua uffiziala. Il chantun na po era betg far ina tala prescripziun ad el. 
Tenor l’art. 70 al. 5 CF sustegna la Confederaziun tranter auter mesiras dal 
chantun Grischun per mantegnair e promover la lingua rumantscha. Era qua 
na vegn betg determinà che questas mesiras duajan ir unicamain a favur da 
la furma da standard rumantscha, il rumantsch grischun. Tge politica da 
linguas ch’è da far exactamain per mantegnair e promover a moda duraivla la 
lingua rumantscha, n’è betg l’object da questa procedura. Plinavant na pon 


ins betg partir dal fatg che la libertad da lingua garantida tenor l’art. 18 CF saja 
vegnida violada, damai ch’ins n’ha cun reveder l’art. 5 da la constituziun 
communala betg determinà ina midada dal rumantsch ad in’autra lingua, 
mabain unicamain ina tala entaifer il rumantsch. Ultra da quai ha il cussegl 
grond decidì ils 8 da december 2011 ch’il chantun Grischun possia edir meds 
d’instrucziun en rumantsch grischun sco er en ils idioms. Da quest punct da 
vista pon ins porscher als uffants ed als giuvenils dal cumün da … er en l’idiom 
vallader in’instrucziun da scola elementara che correspunda a lur capacitads 
(art. 89 al. 2 CC). Resumond sa lascha constatar che l’art. 5 da la constituziun 
dal cumün da … na cuntrafa ni al dretg surordinà ni violescha dretgs 
constituziunals. 
5.
La procedura è vegnida declerada sco urgenta tras la disposiziun dal 
derschader d’instrucziun dals 19 da zercladur 2012 (art. 39 al. 2 lit. a LGA). 
La decisiun en chaussa è vegnida prendida ils 9 d’avust 2012, ed uschia anc 
avant l’entschatta da l’onn da scola 2012/2013. Tras la communicaziun 
provisorica dal dispositiv fatga il medem di è il giavisch formulà dals recurrents 
da conceder l’effect suspensiv sco era da relaschar ina mesira preventiva 
daventà obsolet, uschia che ulteriuras explicaziuns en chaussa n’èn betg 
necessarias. 
6.
En l’acta da recurs èsi vegnì crititgà che la regenza n’haja betg tramess als 
recurrents il conclus d’approvaziun dals 24 d’avrigl 2012 en rumantsch 
grischun, malgrà ch’ella saja vegnida dumandada en questa lingua. Ch’il 
conclus è en il fratemp vegnì tramess en rumantsch grischun, è cumprovà. 
Ultra da quai èsi da menziunar che la regenza ha – sco er en la procedura da 
recurs preschenta – ademplì sias obligaziuns statuidas en l’art. 3 LLing, damai 
che la correspundenza en chaussa è succedida en rumantsch grischun. 
Ulteriuras explicaziuns n’èn perquai betg necessarias. 
7. 
Sin fundament da la relevanza da la decisiun preschenta, tant per las parts 
sco era per ils ulteriurs pertutgads da quella, vegn renunzià excepziunalmain 
d’adossar ils custs da la dretgira. Applitgond l’art. 78 al. 2 LGA n’ha ni la 
regenza ni il cumün da … il dretg ad in’indemnisaziun da la partida, surtut era 


perquai che tuttas duas han gudagnà en lur champ d’activitad ufficial 
correspundent.
La dretgira decida damai:
1.
Il recurs vegn refusà.
2.
I na vegnan adossads nagins custs da dretgira. 
3.
I na vegnan concedidas naginas indemnisaziuns da las partidas.