gr_gerichte · PVG 2019 25 · 2026-02-13 · it


9/25 Verfahren PVG 2019
200
Lingua da las scrittiras giuridicas e inoltraziuns davant la
Dretgira administrativa. Libra schelta d’ina da las trais
linguas uffizialas chantunalas vala er per las vischnancas
monolinguas.
– Il text da l’art. 8 al. 1 LLing è cler e nu necessitescha in-
terpretaziun; er las vischnancas sun partidas en il senn da
quella disposiziun; ina limitaziun dal dretg da schelta per las
vischnancas n’è betg evidenta (consid. 1.6.1).
– L’obligaziun per vischnancas monolinguas da far diever da
lur lingua uffiziala tenor l’art. 17 al. 1 LLing vala pervia da la
sistematica exclusivamain sin il stgalim communal, betg
percunter sin il champ chantunal e uschia er betg in
proceduras davant la Dretgira administrativa; qua na sa
chatta la vischanca betg en il contact uffizial cun la
populaziun en il senn da l’art. 17 al. 1 LLing; en sia champ
d’applicaziun specific ha l’art. 8 al. 1 LLing la precedenza
davantvi l’art. 17 al. 1 LLing (consid. 1.6.2).
– Laschà avert sche la LLing permetta a ina partida – ul- tra
dal text da l’art. 7 al. 4 LLing – er da pretender da la
dretgira ina translaziun gratuita d’ina scrittira giuridica
ch’ella n’enclegia betg pervia da la lingua (consid. 1.6.3).
– Dissenting opinion (opiniun divergenta d’ina minoritad da
la chombra e da l’actuar).
Sprache der Rechtsschriften und Eingaben vor Verwal-
tungsgericht. Freie Wahl einer der drei kantonalen Amts-
sprachen gilt auch für einsprachige Gemeinden.
– Der Wortlaut von Art. 8 Abs. 1 SpG ist klar und nicht aus-
legungsbedürftig; auch Gemeinden sind als Parteien im
Sinne dieser Bestimmung zu verstehen; eine Einschrän-
kung des Wahlrechts für Gemeinden ist nicht ersichtlich
(E.1.6.1).
– Die Verpflichtung einsprachiger Gemeinden zum Ge-
brauch der eigenen Amtssprache gemäss Art. 17 Abs. 1
SpG gilt aufgrund der Systematik ausschliesslich auf
Gemeindeebene, nicht aber auf Stufe Kanton und somit
auch nicht in Verfahren vor Verwaltungsgericht; hier be-
findet sich eine Gemeinde nicht mehr in dem von Art. 17
Abs. 1 SpG umrissenen amtlichen Verkehr mit ihrer Be-
völkerung; Art. 8 Abs. 1 SpG geht in seinem spezifischen
Anwendungsbereich Art. 17 Abs. 1 SpG vor (E.1.6.2).
25

9/25 Verfahren PVG 2019
201
– Offengelassen, ob das SpG einer Partei – über den
Wortlaut von Art. 7 Abs. 4 SpG hinaus – auch erlaubt,
das Gericht um eine unentgeltliche Übersetzung einer
Rechtsschrift zu ersuchen, welche die ersuchende Partei
aufgrund der Sprache nicht versteht (E.1.6.3).
– Dissenting opinion (Abweichende Meinung einer Min-
derheit der Kammer und des Aktuars).
Lingua delle memorie e istanze al Tribunale amministrati- vo.
La libera scelta di una delle tre lingue ufficiali cantonali vale
anche per i comuni monolingui.
– La formulazione dell’art. 8 cpv. 1 LCLing è chiara e non è
suscettibile di interpretazione; anche i comuni sono da
intendersi come parti ai sensi di questa disposizione; una
restrizione del diritto di scelta per i comuni non è evidente
(consid. 1.6.1).
– Secondo la sistematica, l’obbligo dei comuni monolingui di
utilizzare la propria lingua ufficiale ai sensi dell’art. 17 cpv. 1
LCLing si applica esclusivamente a livello comu- nale, ma
non a livello cantonale e quindi neanche nelle procedure
dinanzi al Tribunale amministrativo; qui il co- mune non si
trova più in contatto ufficiale con la sua po- polazione così
come descritto dall’art. 17 cpv. 1 LCLing; nel suo campo
d’applicazione specifico l’art. 8 cpv. 1 LCLing prevale
sull’art. 17 cpv. 1 LCLing (consid. 1.6.2).
– Lasciata aperta la domanda a sapere se la LCLing con-
senta a una parte – oltre a quanto previsto dall’art. 7 cpv. 4
LCLing – anche di pretendere dal tribunale di tradurre
gratuitamente una memoria che non comprende perché
redatta in una lingua a lei sconosciuta (consid. 1.6.3).
– Dissenting opinion (opinione divergente di una minoran- za
della Camera e dell’attuario).
Consideraziuns:
1. Sco emprim èsi da sclerir en tge lingua che la procedura è da
manar ed en tge lingua che la sentenzia preschenta è da redi- ger, ed era,
schebain las scrittiras giuridicas èn vegnidas inoltradas formalmain a
moda adequata areguard la lingua, quai ch’è dispitai- vel en il cas
preschent.
1.1. Il recurrent pretenda explicitamain e formalmain che la
procedura vegnia manada en rumantsch tenor l’art. 3 da la Consti-

9/25 Verfahren PVG 2019
202
tuziun dal chantun Grischun dals 18 da matg/14 da settember 2003
(abreviaziun inuffiziala CC/GR; DG 110.100) e l’art. 17 da la Lescha da
linguas dal chantun Grischun dals 19 d’october 2006 (LLing; DG
492.100). Sias scrittiras giuridicas ha el lura er inoltrà cumplaina-
main en puter. Quellas da la vischnanca da X. percunter èn ve- gnidas
inoltradas exclusivamain en tudestg. Il recurrent crititgescha perquai en
sia replica che la vischnanca n’avess tenor l’art. 17 al. 1 LLing betg pudì
rediger sia posiziun en tudestg, damai ch’il rumant- sch saja tenor l’art. 6
da la constituziun communala dal 1. da fanadur 2015 l’unica lingua uffiziala
da la vischnanca e la procedura saja da manar sin fundament da sia
proposta per rumantsch, quai che na possia betg pli vegnir midà. Questa
critica sto consequentamain va- lair era per la duplica, era sch’il recurrent
n’è betg pli s’exprimì expli- citamain en chaussa. Il recurrent n’ha en nagin
mument fatg valair ch’el na chapeschia betg las scrittiras giuridicas da la
vischnanca. El n’ha era betg proponì da translatar las duas scrittiras
giuridicas da la vischnanca.
1.2.
La vischnanca ha fatg valair preliminarmain en sia
posiziun ch’il tudestg, il rumantsch ed il talian sajan tenor l’art. 3 al. 1
CC/GR las linguas chantunalas ed uffizialas equivalentas dal chantun
Grischun. Ultra da quai lubeschia l’art. 8 al. 1 LLing a las partidas da
duvrar davant la Dretgira administrativa per lur scritti- ras giuridicas ed
inoltraziuns ina lingua uffiziala chantunala da lur tscherna. Perquai sa
servia la vischnanca da la lingua tudestga. En sia duplica ha la
vischnanca ultra da quai menziunà che l’art. 17 LLing na valia tenor il
text gnanc per proceduras giudizialas. La Dretgira administrativa n’haja
ultra da quai betg prescrit cun la di- sposiziun processualdirectiva dals 2
da matg 2019 che la duplica saja d’inoltrar en rumantsch. Perquai dovria
la vischnanca vinavant il tudestg sco lingua da sias inoltraziuns.
1.3. Tenor l’art. 12 da la Lescha davart l’organisaziun giu-
diziala dals 16 da zercladur 2010 (LOG; DG 173.000) sa drizza la de-
terminaziun da las linguas uffizialas en il chantun Grischun tenor la
LLing. Tenor l’art. 7 al. 1 LLing fixescha la parsura da la dretgira a
norma da questa lescha en tge lingua uffiziala che la procedura vegn
manada. La lingua da procedura sa drizza per regla tenor la lingua
uffiziala che vegn duvrada en la decisiun contestada (art. 8 al. 2 LLing).
Cuntrari a las explicaziuns dal recurrent n’è la lingua da procedura betg
(resp. betg mo) vegnida determinada tenor sia proposta, mabain tenor la
lescha e tenor il cas normal (vesair en il sequent consid. 1.4). La
lescha prevesa plinavant en l’art. 7 al. 3 LLing che sentenzias, conclus e
disposiziuns vegnian medemamain

9/25 Verfahren PVG 2019
203
redigids en la lingua uffiziala, en la quala la procedura è vegnida fatga.
1.4. Cunquai che l’elecziun dals commembers da la cumis- siun
OE a chaschun da la radunanza communala dals 20 da favrer 2019 è
vegnida fatga e protocollada per rumantsch (cump. actas dals
adversaris dal recurs [adv. da recurs, act. 4, p. 2]), il recurrent ha redigì
ses recurs en rumantsch e la vischnanca da X. ha determinà en sia
constituziun communala il puter sco sia suletta lingua uffiziala (art. 6 da
la constituziun communala), ha la derscha- dra d’instrucziun, sa basond
sin l’art. 9 al. 1 LOG, determinà cun la disposiziun processualdirectiva
dals 2 da matg 2019 il rumantsch sco lingua da procedura davant la
Dretgira administrativa. La Dret- gira administrativa ha fatg tut la
correspundenza per rumantsch e medemamain redigì la sentenzia
preschenta en questa lingua. Quai è cun raschun restà incontestà tranter
las partidas.
1.5. La furma da standard rumantscha da la Dretgira admi-
nistrativa è il rumantsch grischun (art. 3 al. 5 LLing; cump. era l’art. 7 al.
2 da l’Ordinaziun da linguas dal chantun Grischun dals 11 da december
2007 [OLing; DG 492.110]). La sentenzia preschenta è per- quai redigida
en rumantsch grischun. Persunas privatas da lingua rumantscha
percunter pon sa drizzar en ils idioms u en rumantsch grischun al
Chantun ed uschia er a la Dretgira administrativa (art. 3 al. 5 LLing). En
quel reguard resguardan il recurs formulà en puter e la replica dal
recurrent senz’auter questa prescripziun formala.
1.6. Contestada è percunter la dumonda, schebain las duas
inoltraziuns da la vischnanca fatgas en lingua tudestga èn formal- main
correctas. D’examinar pli detagliadamain è en quest cas il champ da
tensiun tranter l’art. 8 al. 1 LLing e l’art. 17 al. 1 LLing, al qual renda
attent il recurrent. Igl è da sa dumandar en tge rela- ziun vicendaivla che
stattan las determinaziuns resp. tge che vala, sch’ina vischnanca
monolingua fa inoltraziuns ad ina dretgira en il senn da l’art. 8 al. 1 LLing
sco a la Dretgira administrativa. Questa dumonda è d’impurtanza
fundamentala, uschia che la sentenzia preschenta vegn tratga en ina
cumposiziun da tschintg (art. 43 al. 2 lit. c da la Lescha davart la
giurisdicziun administrativa dals 31 d’a- vust 2006 [LGA; DG 370.100]),
consultond il derschader chantunal Pritzi per il derschader administrativ
demissiunà Stecher (art. 19 al. 2 LOG).
1.6.1. Tenor l’opiniun da la Dretgira administrativa che giu-
ditgescha en chaussa è il text da l’art. 8 al. 1 LLing cler. El di che las
partidas pon decider sezzas tgenina da las trais linguas chantuna- las
uffizialas ch’ellas vulan tscherner per lur scrittiras giuridicas ed

9/25 Verfahren PVG 2019
204
inoltraziuns en proceduras davant la Dretgira administrativa. Ultra da
las persunas privatas che tschertgan il dretg èn er ils organs e las
instituziuns statalas – ed uschia surtut era las corporaziuns ter-
ritorialas da dretg public cun atgna persunalitad giuridica, sco las
vischnancas (cump. art. 2 da la Lescha da vischnancas dal chantun
Grischun dals 17 d’october 2017 [LV; DG 175.050]) – da considerar sco
partidas en il senn da questa disposiziun. En ina procedura da- vant la
Dretgira administrativa na sa chatta ina vischnanca betg pli en il contact
uffizial cun sia populaziun, sco circumscrit en l’art. 17 al. 1 LLing.
Perquai sto er ella sco partida pudair far diever da quest dretg d’eleger en
ina procedura da dretg administrativ. Ina restric- ziun da quest dretg
d’eleger per il maun public en general u speci- ficamain per vischnancas
n’è betg eruibla; ni en l’artitgel numnà da la LLing ni sin fundament
d’autras prescripziuns legalas.
1.6.2.
Vi da questa situaziun da partenza clera na mida era
nagut l’art. 17 al. 1 LLing che oblighescha las vischnancas monolin- guas
da far diever da lur lingua uffiziala. La regulaziun en l’art. 17 al. 1 LLing è
cuntegnida en la part davart las linguas uffizialas e las lin- guas da scola
da las vischnancas e regiuns. L’art. 8 LLing percunter sa chatta en la part
davart las linguas uffizialas chantunalas en con- nex cun las autoritads
chantunalas (Cussegl grond, Regenza, admi- nistraziun chantunala,
Dretgira chantunala, Dretgira administrativa e Dretgira da mesiras
repressivas, dretgiras regiunalas, autoritads da mediaziun). Questa
differenziaziun inditgescha ch’il legislatur ha vulì reglar quests dus
stgalims (vischnanca vs. chantun) explicita- main a moda differenta.
L’obligaziun cuntegnida en l’art. 17 al. 1 LLing da duvrar l’atgna lingua
uffiziala sa limitescha sin il contact uffizial da la vischnanca resp. da
sias autoritads cun la populaziun sin il stgalim communal. Il dretg da las
partidas, statuì en l’art. 8 al. 1 LLing, d’eleger per lur scrittiras
giuridicas ed inoltraziuns ina da las trais linguas uffizialas chantunalas,
è percunter ina regulaziun specifica per proceduras davant las duas
dretgiras chantunalas su- periuras e la Dretgira chantunala da mesiras
repressivas – damai sin plaun chantunal. Era sa basond sin la
sistematica da leschas vala damai l’obligaziun numnada da duvrar
l’atgna lingua uffiziala tenor l’art. 17 al. 1 LLing exclusivamain sin il
stgalim communal. Cun auters pleds: l’art. 8 al. 1 LLing en ses champ
d’applicaziun specific ha la precedenza a l’art. 17 al. 1 LLing. L’art. 8 al. 1
LLing na dovra en quest senn era betg in’interpretaziun, pertge ch’il text
e la sistematica da leschas mussan cler e net che quest conflict pre-
schentà dal recurrent n’exista betg. Motivs stringents da supponer

9/25 Verfahren PVG 2019
205
ch’il text na correspundia betg al vair senn da la disposiziun, n’èn betg
eruibels (cump. Ulrich häfelin/GeorG Müller/felix UhlMann, Al-
lgemeines Verwaltungsrecht, 7. ed., Turitg/Son Gagl 2016, nr. 179
renviond a la DTF 140 II 129, p. 131 ss. ed a la DTF 140 II 80, p. 87). Il
vair senn dal text cler e net da l’art. 8 al. 1 LLing consista en il fatg ch’il
legislatur vuleva conceder sin stgalim d’ina procedura chantu- nala a tut
las parts dal process – damai er a las vischnancas – ina regulaziun pli
liberala che sin stgalim communal. Perquai n’èsi betg pussaivel da
deviar dal text cler e net da l’art. 8 al. 1 LLing sin via da
l’interpretaziun. Sch’il legislatur avess vulì ina regulaziun strin- genta
u parzialmain stringenta, tenor la quala ina vischnanca sto duvrar sia
lingua uffiziala er en ina procedura giudiziala sin plaun chantunal, fiss
quai (stà) da determinar en l’art. 8 LLing. Che la re- gulaziun dal diever
da las linguas uffizialas po sa midar en ina pro- cedura da meds legals,
mussan en dumondas da dretg civil gist era las disposiziuns pli severas
davart il diever da las linguas uffizialas per las dretgiras regiunalas da
regiuns monolinguas (art. 9 LLing) e la regulaziun pli liberala per la
procedura da meds legals davant la Dretgira chantunala (art. 8 LLing).
La finala èsi impurtant da regur- dar che er ina vischnanca po tuttavia
esser partida en ina dispita da dretg civil, per exempel en dumondas dal
dretg da locaziun u dal dretg real. I na sa lascha betg giustifitgar, pertge
ch’ina vischnan- ca duess avair ina mendra posiziun en talas
proceduras davant la Dretgira chantunala u administrativa ch’ina partida
privata che po tscherner per sias scrittiras giuridicas ed inoltraziuns,
sa basond sin l’art. 8 al. 1 LLing, ina da las trais linguas uffizialas
chantunalas.
1.6.3.
Vi da quest resultat na sa mida en il cas preschent
tant enavant nagut, cunquai ch’il recurrent n’ha fatg valair da nagin temp
ch’el na chapeschia betg las scrittiras giuridicas da la visch- nanca. La
dumonda, schebain la LLing lubescha ad ina partida che sa mo in’autra
lingua uffiziala (na chapescha damai betg la lingua da l’inoltraziun da la
cuntrapart) sur il text da l’art. 7 al. 4 LLing ora da supplitgar la dretgira
da translatar gratuitamain las scritti- ras giuridicas betg chapiblas sin
fundament da la lingua, po restar averta in casu. Er en la determinaziun
ed en l’applicaziun da la lin- gua da procedura en il senn da l’art. 7 al. 1
LLing e da l’art. 8 al. 2 LLing n’è en mintga cas eruibla nagina
restricziun dal dretg da las partidas da duvrar ina lingua uffiziala
chantunala da lur tscherna per las scrittiras giuridicas ed inoltraziuns a
la Dretgira chantunala, a la Dretgira administrativa ed a la Dretgira da
mesiras repressivas. En connex cun las scrittiras giuridicas ed
inoltraziuns en procedu-

9/25 Verfahren PVG 2019
206
ras davant las instanzas giudizialas surmenziunadas ha il legislatur vulì
pussibilitar explicitamain da tscherner la lingua da procedura ed ha
relaschà per quest intent l’art. 8 al. 1 LLing.
1.7. Cunquai che las trais linguas uffizialas èn equivalen- tas
(art. 3 CC/GR), sto la vischnanca rumantscha monolingua sco
adversaria da recurs – tenor quai ch’è vegnì ditg fin ussa – pudair
inoltrar a la Dretgira administrativa posiziuns en lingua tudestga. Las
duas scrittiras giuridicas redigidas en tudestg da la vischnanca da X.
dals 22 da mars 2019 e dals 13 da matg 2019 èn conse- quentamain
confurmas al dretg.
V 19 1
sentenzia dals 22 d’october 2019
(La versiun publitgada en la collecziun da decisiuns cuntegn er la
dissenting opinion.
In der Entscheidsammlung ist eine deutsche Übersetzung dieser
Entscheidung verfügbar, welche auch die Dissenting opinion ent- hält.
Nella raccolta delle decisioni è disponibile anche una traduzione di questa
sentenza in tedesco che contiene anche la dissenting opi- nion.)