gr_gerichte · V 2023 7 · 2023-12-12 · it

radunanza communala | politische Rechte

VERWALTUNGSGERICHT DES KANTONS GRAUBÜNDEN
DRETGIRA ADMINISTRATIVA DAL CHANTUN GRISCHUN
TRIBUNALE AMMINISTRATIVO DEL CANTONE DEI GRIGIONI
V 23 7
1. chombra sco dretgira constituziunala 
Presidi
Audétat
DerschadrAs
von Salis e Righetti
Actuara ad hoc
Bundi
SENTENZIA
dals 12 da december 2023
en la chaussa en lita dal dretg constituziunal
A._____, 
B._____, 
C._____, 
D._____, 
recurrents
cunter
Cumün politic E._____, 
represchentà da l’advocat dr. iur. Frank Schuler,
adversari da recurs
concernent la radunanza communala


- 2 -
I. Fatgs:
1.
La vischnanca E._____ planisescha ensemen cun la vischnanca burgaisa 
E._____, la F._____ e las G._____ SA (G._____) da realisar in grond 
implant fotovoltaic en il territori da skis H._____ – I._____. Las parcellas 
ch’èn pertutgadas da la planisaziun, da la realisaziun e dal manaschi da 
l’implant fotovoltaic èn en possess da la vischnanca burgaisa E._____ e 
fan part da la facultad d’utilisaziun en il senn da l’art. 45 da la Lescha da 
vischnancas dal chantun Grischun (LV; DG 175.050). 
2.
Per realisar il project duai la surfatscha necessaria vegnir separada sco 
agen terren da la vischnanca burgaisa E._____. Al terren duain suenter 
vegnir concedids ils dretgs necessaris per l’access, las lingias d’energia 
ed il transport da material. Quest terren duai lura vegnir engrevgià cun in 
dretg da construcziun a favur da la J._____ AG che vegn fundada da nov 
per il project. Quai pussibilitescha ad ella da retschaiver la surfatscha ed 
ils dretgs concedids per construir l’implant fotovoltaic. En quest connex 
prevesa l’art. 30 al. 1 cif 3 lit. d da la Constituziun communala E._____ 
(Ccom E._____) che persunas cun il dretg da votar decidan a l’urna davart 
expensas libramain determinablas e betg preventivadas sco fatschentas 
che cumpiglian la cumpra, la vendita, il stgomi e l’impegnaziun da 
proprietad funsila e la concessiun da dretgs reals limitads che surpassan 
3 milliuns francs. En pli prevesa l’art. 46 al. 6 LV che la constituziun da 
dretgs da construcziun e dretgs da funtauna sco era dad auters dretgs 
d’utilisaziun reals ubain privats cun ina durada da 30 u dapli onns è eguala 
a l’alienaziun. Damai ch’i sa tracta tar ils terrens qua en discussiun da 
facultads d’utilisaziun en il senn da l’art. 45 LV, basegna la concessiun dal 
dretg da construcziun a la J._____ AG e la concessiun da las servituts il 
consentiment da la vischnanca politica E._____ sco vischnanca da domicil 
sco er il consentiment da la vischnanca burgaisa E._____ sco proprietaria 
dal terren en furma d’ina votaziun a l’urna (art. 30 al. 1 cif. 3 lit. d Ccom 


- 3 -
E._____ en colliaziun cun art. 46 al. 6 LV). Per quest intent è la populaziun 
locala vegnida infurmada in’emprima giada il december 2022 a chaschun 
d’ina radunanza d’orientaziun. 
3.
Ils 3 da fanadur 2023 èn las persunas cun dretg da votar vegnidas 
infurmadas a la radunanza communala davart l’urari per l’ulteriur conclus. 
Ils 25 da fanadur 2023 ha gì lieu ina segunda orientaziun publica, en 
spezial davart il progress dal project, las relaziuns da proprietad, la 
surfatscha revenditgada, tematicas da l’avertura, la protecziun da 
l’agricultura e da l’ambient sco era davart l’ulteriur proceder.
4.
Per predeliberar la votaziun a l’urna dals 24 da settember 2023 sco era 
per deliberar la recumandaziun per la votaziun ha la suprastanza 
communala envidà las persunas cun dretg da votar E._____ ils 9 d’avust 
2023 (data dal bul postal) ad ina radunanza communala ils 21 d’avust 
2023. En quest connex èsi ì per il consentiment da la vischnanca sco 
vischnanca da domicil a l’implant planisà e per il consentiment da la 
vischnanca sco usufructuaria da la proprietad funsila da la vischnanca 
burgaisa pertutgant la realisaziun d’in grond implant fotovoltaic en il 
territori I._____. A la radunanza communala dals 21 d’avust 2023 han las 
110 persunas cun dretg da votar preschentas approvà cun ina gronda 
maioritad (tschintg cuntravuschs, singulas abstenziuns) la proposta da la 
suprastanza communala da recumandar per la votaziun ils projects 
tractandads en vista a la votaziun a l’urna dals 24 da settember 2023. 
Cunter quest conclus han tschintg persunas fatg recurs concernent il dretg 
da votar tar la dretgira administrativa.
5.
Sin basa da la deliberaziun durant la radunanza communala è il contract 
da dretg da construcziun vegnì cumplettà cun ina disposiziun davart 
sendas da viandar d’enviern e da stad. Il cumenzament da settember 2023 
ha la suprastanza communala deliberà in messadi da votaziun 


- 4 -
correspundent en lingua rumantscha per la votaziun a l’urna dals 24 da 
settember 2023. La vischnanca ha procurà per la spediziun dals 
documents da votaziun ils 7 da settember 2023 tar la posta a E._____ per 
la consegna il di suenter. Ina versiun tudestga dal messadi è vegnida 
messa a disposiziun sin la pagina-web da la vischnanca.
6.
Ils 14 da settember 2023 ha gì lieu ina radunanza da la vischnanca 
burgaisa per decider davart il consentiment a la constituziun e concessiun 
d’in dretg da construcziun a favur da la J._____ AG en fundaziun e davart 
la constituziun e concessiun da las servituts funsilas necessarias. Cun 
votaziun en scrit ha la radunanza da la vischnanca burgaisa approvà ils 
projects cun 70 vuschs affirmativas cunter 25 vuschs negativas e duas 
abstenziuns. Cun plimaun ha la radunanza da la vischnanca burgaisa 
autorisà il cussegl dals burgais d’astgar far adattaziuns subordinadas dal 
text dal contract, premess che quai na chaschunia naginas midadas da las 
prestaziuns definidas en il contract.
7.
Ils 24 da settember 2023 han las persunas cun dretg da votar da la 
vischnanca E._____ approvà sco vischnanca da domicil cun 726 vuschs 
affirmativas cunter 664 vuschs negativas l’installaziun d’in implant 
fotovoltaic en il territori I._____; l’approvaziun da la vischnanca E._____ 
sco usufructuaria da la proprietad funsila è vegnida dada cun 719 vuschs 
affirmativas cunter 663 vuschs negativas. A la votaziun a l’urna dals 24 da 
settember 2023 han prendì part 42 pertschient da las persunas cun dretg 
da votar.
8.
Ils 4 d’october 2023, entrà tar la dretgira administrativa ils 5 d’october 
2023, han A._____, B._____, C._____ ed D._____ fatg recurs concernent 
il dretg da votar cunter la votaziun dals 24 da settember 2023 tar la dretgira 
administrativa e dumandà d’annullar las duas votaziuns pertutgant 
J._____ dals 27 da settember 2023 (recte: 24 da settember 2023). Els han 


- 5 -
reproschà ch’il sboz dal contract da dretg da construcziun e da servitut 
saja stà avant maun, en violaziun da la lescha da linguas, be en lingua 
tudestga. Plinavant crititgeschan ils recurrents ina cuntradicziun 
fundamentala areguard il tschains dal dretg da construcziun tranter il sboz 
dal contract ed il messadi. Ultra da quai recloman ils recurrents ch’il 
contract dal dretg da construcziun e da servitut sco quai ch’el saja vegnì 
preschentà a las persunas cun dretg da votar divergeschia dal text che la 
radunanza communala predeliberanta haja approvà. Concretamain saja 
vegnida agiuntada a la cifra 9.5 ina disposiziun davart sendas da viandar 
da stad e d’enviern.
9.
En sia consultaziun dals 18 d’october 2023 ha la vischnanca dumandà da 
refusar il recurs, uschenavant ch’i saja d’entrar en el. En pli saja la 
procedura da declerar sco urgenta, tut sut l’obligaziun legala da surpigliar 
ils custs. La vischnanca contesta las reprimandas exprimidas. La lescha 
da linguas na pretendia betg che er agiuntas a votaziuns stoppian esser 
avant maun en la lingua uffiziala da la vischnanca. Plinavant pertutgia la 
concretisaziun dal sboz dal contract tranter la radunanza communala 
predeliberanta e la votaziun dal pievel be puncts subordinads e 
l’adattaziun da quels saja explicitamain resalvada en il sboz dal contract. 
Ina violaziun da l’obligaziun da predeliberar tras la radunanza communala 
u da la libertad da votar n’existia betg.
10.
Ils 5 da november 2023 han dus dals recurrents suttascrit la replica 
inoltrada a la dretgira administrativa. En quella approfundeschan els lur 
argumentaziun e portan novs puncts crititgads.
11.
La vischnanca accentuescha en sia duplica dals 13 da november 2023 
che eventuals sbagls durant ils acts preparatorics sajan da crititgar 
immediat era dal laic e betg pir suenter la cogniziun d’in resultat 


- 6 -
"disfavuraivel" da la votaziun a l’urna, ils novs puncts crititgads pertutgian 
auters conclus che na sajan qua betg l’object da dispita.
12.
En ulteriuras argumentaziuns da las partidas vegn entrà, uschenavant 
ch’ellas èn relevantas per la decisiun, en las suandantas consideraziuns.
II. La dretgira tira en consideraziun:
1.
La cumpetenza da la Dretgira administrativa dal chantun Grischun (en il 
sequent: dretgira administrativa) per giuditgar la chaussa en lita 
preschenta è reglada sin plaun chantunal en l’art. 55 al. 2 cif. 1 da la 
Constituziun chantunala dal Grischun (CC; DG 110.100), tenor il qual la 
dretgira administrativa giuditgescha sco dretgira constituziunala recurs 
causa violaziun da dretgs constituziunals e politics (cf. per l’entir la 
sentenzia da la Dretgira administrativa dal chantun Grischun [SDA] V 14 
10a dals 30 da settember 2014). Quai che reguarda il dretg da procedura 
stipulescha l’art. 57 al. 1 lit. b da la Lescha davart la giurisdicziun 
administrativa (LGA; DG 370.100) medemamain che la dretgira 
administrativa sco dretgira constituziunala giuditgescha recurs cunter 
intervenziuns en il dretg da votar sco era cunter elecziuns e votaziuns. 
Legitimà da far in tal recurs concernent il dretg da votar è tgi che ha il dretg 
da votar en il circul d’elecziun u da votaziun correspundent (art. 58 al. 2 
LGA). Cun il recurs po vegnir reproschada la violaziun da dretgs politics 
(art. 59 
lit. 
a 
LGA; 
cf. 
JOHANN 
MARTIN 
SCHMID, 
in: 
BÄNZIGER/MENGIARDI/TOLLER 
& 
PARTNER 
[Hrsg.], 
Kommentar 
zur 
Verfassung des Kantons Graubünden, Chur 2006 [en il sequent: ComC], 
Art. 55 N. 64 ff.). Il recurs sto vegnir inoltrà entaifer diesch dis dapi la 
communicaziun da la decisiun contestada u la scuverta dal motiv dal 
recurs, il pli tard però suenter la communicaziun uffiziala dal resultat da 
l’elecziun u da la votaziun contestada (art. 60 al. 2 LGA). Schebain in 
recurs concernent il dretg da votar ademplescha questas pretensiuns, sto 


- 7 -
la Dretgira administrativa dal chantun Grischun examinar ex officio (art. 4 
al. 2 LGA [cumpetenza]). Sch’ella vegn a la conclusiun ch’ina da las 
premissas da process en questiun manca, n’entra ella betg en il recurs 
concernent il dretg da votar. Uschiglio examinescha ella la chaussa en lita 
sin 
sia 
giustificaziun 
materiala 
(cf. 
KÖLZ/HÄNER/BERTSCHI, 
Verwaltungsverfahren und Verwaltungsrechtspflege des Bundes, 3. Aufl., 
Zürich/Basel/Genf 2013, N. 693). 
1.1.
Ils 4 d’october 2023, entrà ils 5 d’october 2023, han A._____, B._____, 
C._____ ed D._____ fatg recurs tar la Dretgira administrativa dal chantun 
Grischun (en il sequent: dretgira administrativa) cunter la votaziun a l’urna 
da la vischnanca E._____. Il recurs ademplescha las pretensiuns formalas 
tenor l’art. 33 da la Lescha davart la giurisdicziun administrativa (LGA).
Il termin da recurs da 10 dis tenor l’art. 60 al. 2 LGA è vegnì observà quai 
che reguarda las reprimandas da la cuntradicziun contestada concernent 
il tschains dal dretg da construcziun tranter il sboz dal contract ed il 
messadi sco era concernent las differentas versiuns dal contract da dretg 
da construcziun a la radunanza communala ed a la votaziun a l’urna.
Igl è però da metter en dumonda, schebain il recurs è vegnì fatg a temp 
quai che reguarda ils acts preparatorics ed executivs en vista a la votaziun 
a l’urna, e pertutgant la violaziun da la lescha da linguas. Tenor la pratica 
da blers onns da la dretgira administrativa sto in sbagl da procedura 
scuvert vegnir crititgà avant (suenter ch’ins ha retschavì ils documents da 
votaziun u d’elecziun incl. eventuals messadis) ubain il pli tard a chaschun 
da la radunanza communala sezza resp. il di da la votaziun a l’urna. Igl è 
nuncunvegnent e violescha il princip da buna fai francà en l’art. 5 al. 3 da 
la Constituziun federala (CF; CS 101), sch’ina persuna cun dretg da votar 
che sa d’in sbagl da procedura spetgass l’emprim il resultat da la votaziun 
per suenter inoltrar in med legal en cas d’in resultat malvis d’ina votaziun 


- 8 -
(PDA 2012 nr. 3 consid. 2c; sentenzia da la dretgira administrativa [SDA] 
V 20 14 dals 4 da matg 2021 consid. 6.4; V 12 10 dals 3 da settember 
2013 consid. 3.a; PDA 1990 nr. 2; 1986 nr. 4).
In casu han las persunas cun dretg da votar da la vischnanca E._____ 
retschavì lur documents da votaziun ils 8 da settember 2023, il pli tard ils 
12 da settember 2023, en lur stgaffas da brevs. A partir da lura curra il 
termin da diesch dis per acts preparatorics ed executivs da votaziuns a 
l’urna e finescha il pli tard il di da la votaziun a l’urna. En il cas preschent 
è il recurs concernent il dretg da votar vegnì fatg pir diesch dis suenter che 
la votaziun a l’urna aveva gì lieu. Quai è cleramain memia tard e per quest 
motiv na vegn betg entrà en la reprimanda areguard la violaziun da la 
lescha da linguas. Co che las schanzas da success fissan stadas, sche la 
reprimanda fiss vegnida fatga a temp, vegn explitgà pli precisamain sut la 
consideraziun 2.
Damai ch’i vegn entrà en las duas autras reprimandas pertutgant la 
cuntradicziun fundamentala areguard il tschains dal dretg da construcziun 
tranter il sboz dal contract ed il messadi sco era las differentas versiuns 
dal contract dal dretg da construcziun a la radunanza communala ed a la 
votaziun a l’urna, vegnan examinadas en il sequent las ulteriuras 
premissas formalas.
1.2.
Tenor l’art. 58 al. 2 LGA è legitimà da far recurs cunter intervenziuns en il 
dretg da votar sco er en elecziuns e votaziuns tgi che ha il dretg da votar 
en il circul d’elecziun u da votaziun correspundent. Tut ils recurrents 
abiteschan a E._____. Lur legitimaziun n’ha la vischnanca era betg 
contestà, perquai po la legitimaziun vegnir affirmada en il cas preschent. 
1.3.
En lur recurs decleran ils recurrents las scrittiras giuridicas en la procedura 
cunter il conclus da la radunanza communala dals 21 d’avust 2023 (vesair 


- 9 -
fatg sut cifra 4 e V 23 4) sco part integrala. Sco quai che la vischnanca fa 
valair cun raschun n’è ina tala reprimanda general betg admissibla. 
Correspundentamain na vegn betg dà suatientscha a questa proposta.
1.4.
Ils recurrents contestan la valaivladad da conclus da la suprastanza 
communala e da la radunanza da la vischnanca burgaisa. I na po betg 
vegnir entrà en questas reprimandas. D’ina vart surpassa quai l’object da 
dispita, da l’autra vart vegnan quests arguments era memia tard.
1.5.
En sia consultaziun dals 18 d’october 2023 dumonda la vischnanca da 
declerar il recurs sco urgent. Cun disposiziun procedurala dals 24 
d’october 2023 ha il derschader d’instrucziun dà suatientscha a questa 
proposta per la procedura. 
2.
Sco mess en vista sut la consideraziun 1.1. vegn explitgà summaricamain 
en il sequent, pertge che la reprimanda areguard la lescha da linguas fiss 
vegnida refusada, sche la dretgira fiss entrada en questa reprimanda. 
En lur recurs dals 4 d’october 2023 crititgeschan ils recurrents ch’il sboz 
dal contract da dretg da construcziun e da servitut saja stà avant maun en 
violaziun da l’art. 17 al. 1 da la Lescha da linguas dal chantun Grischun 
(LLing; DG 492.100) be en lingua tudestga. 
A quai oppona la vischnanca il fatg ch’ella haja resguardà las prescripziuns 
tenor l’art. 17 al. 1 LLing cun trametter a las persunas cun dretg da votar 
il messadi da votaziun en lingua rumantscha ensemen cun ils documents 
da votaziun. La LLing na pretendia betg che er agiuntas al messadi da 
votaziun stoppian esser avant maun en lingua rumantscha, sch’il cuntegn 
e la muntada resortian suffizientamain da las explicaziuns (rumantschas) 
davart la votaziun, quai che saja ademplì en il cas preschent.


- 10 -
L’art. 5 da la CC E._____ stipulescha ch’il rumantsch _____ è la lingua 
uffiziala e la lingua da scola da la vischnanca. L’art. 17 LLing oblighescha 
vischnancas monolinguas da far diever da lur lingua uffiziala, cunzunt 
durant la radunanza communala, tar votaziuns communalas, en 
communicaziuns e publicaziuns communalas, per la correspundenza 
uffiziala cun la populaziun sco era per inscripziuns da locals uffizials e vias. 
In casu vai per la dumonda dal diever da la lingua rumantscha en il rom 
d’ina votaziun communala.
La vischnanca renda attent cun raschun als puncts nuncontestads, pia al 
fatg che la radunanza communala predeliberanta è vegnida salvada per 
rumantsch, che la preschentaziun dal project è stada scritta per gronda 
part per rumantsch e ch’il protocol da la radunanza è vegnì scrit per 
rumantsch. En pli exista il messadi per la votaziun communala tant en 
lingua rumantscha, tramess a las persunas cun dretg da votar ensemen 
cun ils documents da votaziun, sco er en lingua tudestga. Pia po vegnir 
constatà che la vischnanca E._____ ha fatg diever per gronda part da la 
lingua rumantscha en connex cun la realisaziun da la votaziun contestada.
Per esser correcta renda la vischnanca er attent al fatg che l’art. 17 al. 1 
LLing na pretenda betg la translaziun dad agiuntas a votaziuns. In casu èn 
plinavant il cuntegn e la muntada dal contract da dretg da construcziun 
circumscrits per rumantsch sin las paginas 20/21 (cuntegn) e sin las 
paginas 27/28 (indemnisaziun) da la versiun rumantscha dal messadi da 
votaziun, quai che permetta da furmar in’opiniun nunfalsifitgada. Perquai 
avess la dretgira administrativa oramai refusà questa reprimanda, era 
sch’il recurs en quest connex fiss vegnì fatg a temp.
3.
Ils recurrents crititgeschan plinavant ch’i dettia ina cuntradicziun 
fundamentala tranter il messadi ed il sboz dal contract da dretg da 
construcziun areguard il tschains dal dretg da construcziun, sch’ins 


- 11 -
cumpareglia las cifras 6.3 e 6.4 dal contract da dretg da construcziun cun 
sia explicaziun en ils documents da votaziun sin pagina 27 da la versiun 
rumantscha e pagina 28 da la versiun tudestga. Il contract da dretg da 
construcziun prevesia che «mo» il tschains dal dretg da construcziun 
vegnia indexà (e betg il tschains dal dretg da construcziun minimal) ed il 
messadi prevesia che tant il tschains dal dretg da construcziun sco er il 
tschains dal dretg da construcziun minimal vegnian indexads.
La vischnanca vesa ina correspundenza tranter las explicaziuns davart la 
calculaziun dal tschains dal dretg da construcziun en il messadi e la 
reglamentaziun en il sboz dal contract. L’opiniun dals recurrents sa basia 
sin 
ina malchapientscha. 
La 
cuntradicziun 
pretendida 
pertutgia 
sulettamain il tschains dal dretg da construcziun minimal da 
CHF 250’000.00. Sch’ins indexeschia be il tschains dal dretg da 
construcziun debità mintg’onn, s’augmentia quel en cas d’ina eventuala 
chareschia ed il tschains dal dretg da construcziun debità surpassia pia 
oramai l’import minimal betg indexà da CHF 250’000.00. En cas d’ina 
chareschia negativa fiss l’import minimal da CHF 250’000.00 adina da 
pajar en l’autezza da CHF 250’000.00. Questa regulaziun contractuala 
saja en l’interess da la vischnanca politica (e da la vischnanca burgaisa) e 
las explicaziuns en il messadi preschentian correctamain quest fatg.
Sin basa da la libertad da votar francada sco dretg fundamental en l’art. 34 
al. 2 CF pon las persunas cun dretg da votar pretender che nagin resultat 
d’ina votaziun na vegnia renconuschì, sche quel n’exprima betg a moda 
fidaivla e nunfalsifitgada la libra voluntad da las persunas cun dretg da 
votar. I duai vegnir garantì che mintga persuna cun dretg da votar po 
prender sia decisiun sin basa d’in process da furmar l’opiniun uschè liber 
e cumplessiv sco pussaivel e l’exprimer correspundentamain cun sia 
vusch. La libertad da votar garantescha l’avertadad da debatta necessaria 
per il process democratic e la legitimitad da decisiuns directdemocraticas 


- 12 -
(DTF 139 I 2 consid. 6.2; 138 I 61 consid. 6.2; 135 I 292 consid. 2, 
mintgamai cun remartgas).
En ina decisiun pli recenta pertutgant ina problematica sumeglianta en il 
rom da l’iniziativa per il daner cumplain (per tudestg: Vollgeld-Initiative) è 
il Tribunal federal s’exprimì sco suonda: «Die Vollgeld-Initiative betraf 
einen für die meisten Stimmberechtigten ausserordentlich komplexen 
Regelungsgegenstand. Dies machte es für die Behörden des Bundes und 
die SNB schwierig, den Stimmberechtigten den Inhalt der Initiative sowie 
ihre Vor- und Nachteile darzulegen. Behördliche Erläuterungen, die von 
den Stimmberechtigten ohne einschlägige Vorkenntnisse nicht verstanden 
werden, können nicht in sinnvoller Weise zur Willensbildung beitragen. 
Aufgrund der hohen Komplexität des Regelungsbereichs rechtfertigte sich 
eine gewisse Vereinfachung in der behördlichen Kommunikation im 
Vorfeld 
der 
Volksabstimmung 
über 
die 
Vollgeld-Initiative. 
Die 
beanstandete Publikation der SNB ist vor diesem Hintergrund zu 
würdigen. Ihr ist nicht vorzuwerfen, dass sie ihre Haltung zur Initiative 
relativ kurz und für die Stimmberechtigten verständlich dargelegt hat und 
dass ihre Ausführungen nicht die gesamte Komplexität der Geldschöpfung 
und Kreditgewährung zu beleuchten vermögen.
Die Ausführungen und Argumente der SNB sind nachvollziehbar und 
erscheinen trotz gewisser Vereinfachungen ausreichend sachlich und 
objektiv. Damit waren sie geeignet, zur offenen Meinungsbildung 
beizutragen. Dass die SNB mit der beanstandeten Publikation das Recht 
der Stimmberechtigten auf freie Willensbildung und unverfälschte 
Stimmabgabe (Art. 34 Abs. 2 BV) verletzt hätte, ist nicht ersichtlich.» (DTF 
145 I 175 consid. 5.3.4. s.).
En il cas preschent èsi propi uschia che la clausula da chareschia en cifra 
6.4 dal contract dal dretg da construcziun n’è betg reproducida 


- 13 -
precisamain en il messadi da votaziun, uschia ch’ins pudess survegnir 
senza consultar il text dal contract l’impressiun che tant il tschains dal dretg 
da construcziun relativ a la producziun sco er il tschains dal dretg da 
construcziun minimal sajan indexads egualmain. Questa insuffizienza n’è 
però betg da valitar sco talmain gravanta ch’ina furmaziun da la voluntad 
libra e nunfalsifitgada na fiss betg pli stada pussaivla ed avess uschia violà 
la libertad da votar. Da princip constat numnadamain l’argumentaziun da 
la vischnanca che la regulaziun en il contract dal dretg da construcziun è 
d’avantatg per la vischnanca e la populaziun, perquai ch’il tschains dal 
dretg da construcziun relativ a la producziun vegn a sa sviluppar cun 
gronda probabladad surproporziunalmain en cumparegliaziun cun il 
tschains dal dretg da construcziun minimal en cas d’ina chareschia, entant 
ch’il tschains dal dretg da construcziun minimal en favur da la vischnanca 
na vegniss betg sminuì en cas d’ina chareschia negativa. In casu è il 
project da votaziun da realisar in grond implant fotovoltaic ultra da quai 
cumplex e betg da chapir senz’auter en mintga detagl. Betg per nagut han 
gì lieu pliras orientaziuns publicas. En in messadi stoi dar tschertas 
simplificaziuns – a cundiziun ch’il messadi saja neutral ed objectiv –, cas 
cuntrari fiss in messadi obsolet. Questa insuffizienza en connex cun 
l’indexaziun dal tschains dal dretg da construcziun ha dentant in caracter 
subordinà ed uschia strusch gì per consequenza che las persunas cun 
dretg da votar n’han betg pudì furmar lur opiniun libramain ed a basa d’in 
process cumplessiv. Questa reprimanda è damai da refusar.
4.
Ils recurrents crititgeschan plinavant ch’il text dal contract da dretg da 
construcziun e da servitut preschentà a las persunas cun dretg da votar 
divergeschia dal text approvà da la radunanza communala predeliberanta. 
Concretamain hajan ins agiuntà ina nova cifra 9.5 davart sendas da 
viandar d’enviern e da stad. 


- 14 -
La vischnanca na snega betg ch’il text dal contract preschentà a las 
persunas cun dretg da votar divergescha en dus puncts dal text dal 
contract suttamess a la radunanza communala predeliberanta. Ina midada 
concernia l’agiunta crititgada da la disposiziun davart las sendas d’enviern 
e da stad. La divergenza en connex cun las sendas da viandar d’enviern 
e da stad saja in aspect mess en discussiun a chaschun da la radunanza 
communala dals 21 d’avust 2023. Las persunas cun dretg da votar hajan 
giavischà in scleriment da la situaziun e perquai saja questa disposiziun 
vegnida agiuntada posteriuramain en il sboz dal contract. Quai saja 
in’adattaziun da caracter subordinà e n’haja nagina influenza sin las 
prestaziuns definidas en il contract. 
Las explicaziuns da la vischnanca èn gistas. L’integraziun da la cifra 9.5 
en il contract da dretg da construcziun concernent las sendas da viandar 
d’enviern e da stad reguarda tenor il protocol da la radunanza communala 
ina precisaziun giavischada da las persunas cun dretg da votar a 
chaschun da la radunanza communala, numnadamain quella da garantir 
che las viandantas ed ils viandants ed autras furmas dal traffic betg 
motorisà pon malgrà l’implant fotovoltaic passar il territori gratuitamain (cf. 
protocol da la radunanza communala dals 21 d’avust 2023, p. 10). Cun 
agiuntar al contract questa disposiziun en ina nova cifra 9.5 ha la 
vischnanca dà suatientscha al giavisch exprimì a la radunanza 
communala. La predeliberaziun è numnadamain previsa aposta per 
pussibilitar tals process e perquai èn adattaziuns dals documents 
discutads consequentas resp. fan part dal sistem. La cifra 4 en las 
remartgas preliminaras davart il concept en il sboz dal contract da dretg 
da construcziun determinescha ultra da quai che adattaziuns 
subordinadas èn admessas explicitamain, sch’ellas n’han nagina influenza 
sin las prestaziuns definidas en il contract. Cun agiuntar la disposiziun da 
las sendas da viandar d’enviern e da stad sa tracti in casu d’ina 


- 15 -
cumplettaziun da muntada subordinada che n’ha nagina influenza sin las 
prestaziuns definidas en il contract da dretg da construcziun. Perquai èsi 
da refusar questa reprimanda. 
5.
Resumond pon ins constatar ch’i na vegn betg entrà en la reprimanda 
areguard la violaziun da l’art. 17 LLing. Las reprimandas concernent la 
cuntradicziun crititgada tranter il tschains dal dretg da construcziun en il 
sboz dal contract ed en il messadi e la reprimanda concernent las duas 
versiuns dal contract da dretg da construcziun e da servitut vegnan 
refusadas. 
6.
Sin fundament da quest resultat da la procedura han ils recurrents tenor 
l’art. 73 al. 1 e 2 LGA da purtar solidarmain per mintgamai in quart ils custs 
da procedura che consistan da la taxa dal stadi e da las expensas da la 
chanzlia (vesair era l’art. 2 da l’Ordinaziun davart las taxas e las expensas 
en daner blut da la Dretgira administrativa [DF 370.110] en colliaziun cun 
l’art. 75 al. 1 e 4 LGA). La taxa dal stadi vegn fixada en applicaziun da l’art. 
75 al. 2 LGA a CHF 1’000.00.
Sche la Confederaziun, il Chantun, las vischnancas ed organisaziuns 
ch’èn incaricadas cun incumbensas da dretg public gudognan en lur 
champ d’activitad uffizial, na vegnan tenor l’art. 78 al. 2 LGA per regla 
concedidas naginas indemnisaziuns da las partidas ad ellas resp. ad el. 
En il cas preschent na vegn betg divergià da questa regulaziun.
III. La dretgira decida damai:
1.
Il recurs vegn refusà, uschenavant ch’ins entra en el. 
2.
Ils custs da dretgira, consistents 


- 16 -
- d’ina taxa dal stadi da
CHF
1’000.00
- e da las expensas da la chanzlia da
CHF
416.00
en total
CHF
1'416.00
van a quint per mintgamai in quart ad A._____, B._____, C._____ ed 
D._____ ed èn da pajar a l’Administraziun da finanzas dal chantun 
Grischun entaifer 30 dis dapi la consegna da questa decisiun. 
3.
[indicaziun dals meds legals]
4.
[Communicaziun]