gr_gerichte · PVG 2012 1 · 2026-02-13 · it
Regeste: siehe PVG-Dokument\x3Cbr\x3E


25
Freiheits- und Grundrechte
1
Dretgs da libertad e dretgs fundamentals
Libertà e diritti fondamentali
Revisiun parziala da la constituziun communala. Dretg da
linguas. Midada da la lingua uffiziala e da la lingua da
scola dal rumantsch grischun a l’idiom.
– La furma da cooperaziun cun il cantun en il senn da
l’art. 3 al. 3 CC na va betg uschè lunsch ch’i duvrass
in’approvaziun da vart dal chantun per fixar da nov la
lingua uffiziala e la lingua da scola (consid. 3a, b).
– Conclus davart ina midada da la lingua (qvd. la midada
d’ina vischnanca monolingua ad ina vischnanca bilin-
gua e viceversa) dovran dentant l’approvaziun da la re-
genza (consid. 3b).
– Il text da l’art. 3 al. 3 CC determinescha che las vischnan- cas
èn – entaifer lur champ da cumpetenza – cumpeten- tas da
determinar las linguas uffizialas e las linguas da scola
(consid. 3b).
– La lescha da linguas chantunala na cuntegna naginas
prescripziuns davart l’applicaziun dal rumantsch gri-
schun sin plaun communal; la decisiun concernent la
varianta linguistica rumantscha (rumantsch grischun u
idiom) che duai vegnir applitgada en il sectur uffizial ed en il
sectur da scola, stat perquai en la cumpetenza da las
vischnancas (consid. 3c – e).
– L’artitgel revedì da la constituziun dal cumün na cun-
trafa ni al dretg surordinà ni violescha dretgs constitu-
ziunals (consid. 4).
Teilrevision Gemeindeverfassung. Sprachenrecht. Wechsel der
Amts- und Schulsprache von Rumantsch Grischun zum Idiom.
– Die Form des Zusammenwirkens mit dem Kanton im
Sinne von Art. 3 Abs. 3 KV geht nicht so weit, dass eine
Genehmigung seitens des Kantons notwendig wäre für die
Festlegung der Amts- und Schulsprache durch die
Gemeinde (E. 3a, b).
– Eine Genehmigung durch die Regierung ist jedoch not-
wendig bei Beschlüssen über einen Sprachenwechsel
1

26
1/1 Freiheits- und Grundrechte PVG 2012
(das heisst beim Wechsel von einer ein- zu einer
mehrsprachigen Gemeinde und umgekehrt; E. 3b).
– Der Gesetzestext von Art. 3 Abs. 3 KV legt fest, dass die
Kompetenz für die Festlegung der Amts- und Schul-
sprache – in ihrem Zuständigkeitsbereich – bei den Ge-
meinden liegt (E. 3b).
– Das kantonale Sprachengesetz enthält keine Vorgaben
über die Verwendung von Rumantsch Grischun auf Ge-
meindeebene; der Entscheid, welche rätoromanische
Sprachvariante (Rumantsch Grischun oder Idiom) im
kommunalen Amts- und Schulbereich verwendet wird, fällt
daher in den Zuständigkeitsbereich der Gemeinden (E. 3c –
e).
– Der revidierte Artikel der Gemeindeverfassung ver-
stösst weder gegen übergeordnetes Recht noch verletzt er
verfassungsmässige Rechte (E. 4).
Revisione parziale della Costituzione comunale. Diritto di
lingua. Cambio della lingua ufficiale e scolastica dal Ru-
mantsch Grischun all’idioma.
– La forma della collaborazione con il Cantone ai sensi
dell’art. 3 cpv. 3 CostC non va intesa in modo tanto am- pio
da ritenere necessaria l’approvazione del Cantone per una
nuova determinazione della lingua ufficiale e scolastica
da parte del comune (cons. 3a, b).
– Un’approvazione del Governo è invece necessaria per ri-
soluzioni che riguardano un cambiamento della lingua
(cioè il passaggio da un comune unilingue ad un co-
mune bilingue e viceversa; cons. 3b).
– Il testo dell’art. 3 cpv. 3 CostC stabilisce che la compe-
tenza per la determinazione della lingua ufficiale e sco-
lastica spetta, nel quadro delle loro competenze, ai co-
muni (cons. 3b).
– La legge cantonale sulle lingue non contiene alcuna pre-
scrizione sull’impiego del Rumantsch Grischun a livello
comunale; la decisione riguardante quale delle diverse
forme di romancio (Rumantsch Grischun o idioma) do- vrà
essere impiegata negli ambiti ufficiali e scolastici cade
pertanto nella sfera di competenze dei comuni (cons. 3c
– e).

1/1 Freiheits- und Grundrechte PVG 2012
27
– Il riveduto articolo della Costituzione comunale non
viola né il diritto di rango superiore né alcun diritto
costituzionale (cons. 4).
Consideraziun:
3. Cun il recurs constituziunal pon vegnir fatgas valair vio-
laziuns da dretgs constituziunals e politics sco era dal princip da la
precedenza dal dretg surordinà (art. 59 lit. a LGA). Materialmain
fan ils recurrents valair che la midada da l’art. 5 da la constituziun
dal cumün da A. violeschia surtut l’art. 3 al. 3 CC. Questa norma,
entrada en vigur ils 14 da settember 2003, è vegnida integrada en
la constituziun en il rom da la revisiun totala da la constituziun
chantunala (cf. messadi dals 15 da schaner 2002, carnet
nr. 10/2001 – 2002, p. 479 ss.) cun la suandanta formulaziun: «Las
vischnancas ed ils circuls determineschan lur linguas uffizialas e
lur linguas da scola, e quai en il rom da lur cumpetenza ed en co-
operaziun cun il chantun. En quest connex respectan ellas la cum-
posiziun linguistica usitada e resguardan las minoritads linguisti-
cas tradiziunalas.» Tenor l’opiniun dals recurrents n’haja quai dà
nagina tala «cooperaziun» cun il chantun en il cas preschent. Il text
da lescha na definescha betg en tge furma che la «cooperaziun» ha
da succeder. Il senn da quest term è damai d’eruir cun agid da l’in-
terpretaziun.
a) Il punct da partenza da mintga interpretaziun è il text da
la norma. Sch’il text n’è betg cler e lubescha pliras interpretaziuns,
èsi da tschertgar sia vaira muntada, resguardond tut ils elements
d’interpretaziun. Da sa basar èsi en quest connex surtut sin la ge-
nesa da la norma e da ses intent sco era sin l’impurtanza che la
norma ha en il context cun autras normas. Era sche las materialias
da lescha n’èn betg decisivas per se, servan ellas tuttina sco med
d’agid per eruir il senn da la norma. Surtut tar texts pli novs gio-
gan las materialias ina rolla particulara, perquai che circumstanzas
sa midadas u ina chapientscha dal dretg sa midada na rendan
in’autra soluziun betg uschè evidenta (cf. davart l’entira dumonda
DTF 131 II 710 consid. 4.1 cun ulteriuras indicaziuns). En il sboz da
lescha davart la revisiun totala da la constituziun chantunala n’era
anc betg cuntegnida en l’art. 3 al. 3 CC l’agiunta «en cooperaziun
cun il chantun». La regenza aveva constatà en il messadi che la de-
legaziun a las vischnancas per determinar la lingua uffiziala e la
lingua da scola saja en Svizra la regla e vegnia en la doctrina giu-
ridica en general considerada sco admissibla malgrà in indebli-
ment pussaivel da l’idea da protecziun. L’idea da protecziun for-

1/1 Freiheits- und Grundrechte PVG 2012
28
mulada en la constituziun federala duaja vegnir ademplida en
in’autra moda. Las vischnancas na sajan betg cumplettamain li-
bras da tscherner lur linguas uffizialas e linguas da scola. Ellas sa-
jan liadas d’ina vart a l’art. 70 al. 2 CF. Da l’autra vart permettia la
formulaziun da l’art. 3 al. 2 CC per exempel al chantun da de-
terminar pretensiuns minimalas per ina midada da las linguas
uffizialas e da las linguas da scola tras las vischnancas ed ils
circuls (messadi dals 15 da schaner 2002, carnet nr. 10/2001 – 2002,
p. 494 s.). En il rom da la discussiun parlamentara davart l’art. 3
al. 3 CC è la norma vegnida cumplettada tranter auter cun la for-
mulaziun «en cooperaziun cun il chantun». Tenor las explicaziuns
da la presidenta da la cumissiun, Cahannes-Renggli, saja il sboz
dal text da lescha vegnì crititgà en la consultaziun dals repre-
schentants da las organisaziuns linguisticas talianas e surtut da las
rumantschas, perquai ch’ellas avessan vulì integrar il chantun a
moda decisiva en la dumonda da la determinaziun da las linguas
uffizialas e da las linguas da scola en las vischnancas. Repre-
schentants da la Lia Rumantscha hajan pretendì ch’il chantun
duaja primarmain determinar en cooperaziun cun las vischnancas
la lingua uffiziala e la lingua da scola da quellas. Ord vista da la cu-
missiun predeliberanta fiss ina tala regulaziun dentant stada in’in-
tervenziun memia ferma en l’autonomia communala. La cumis-
siun predeliberanta proponia perquai che las vischnancas
determineschian da princip sezzas lur linguas uffizialas e linguas
da scola, dentant en cooperaziun cun il chantun. Las vischnancas
decidian primarmain sezzas, il chantun stoppia dentant vegnir in-
tegrà. La concepziun exacta dal proceder saja alura chaussa da la
legislaziun. En la cumissiun predeliberanta sajan ins stà d’accord
ch’il chantun duaja avair ina funcziun d’intermediatur, dentant mo
en ils cas, en ils quals i dettia difficultads. Persunalmain era la pre-
sidenta da la cumissiun da l’opiniun ch’il chantun duaja star a dis-
posiziun a las vischnancas per porscher agid, sustegn e cusseglia-
ziun concernent la determinaziun da las linguas uffizialas e da las
linguas da scola sco era concernent il mantegniment da lur cum-
posiziun linguistica tradiziunala. Deputà Giacometti è s’exprimì en
il rom da la debatta parlamentara en quel senn ch’il chantun pos-
sia giugar ina rolla impurtanta en connex cun la determinaziun da
la lingua uffiziala e da la lingua da scola en las vischnancas. Il
chantun duaja en cooperaziun cun las vischnancas sustegnair
quellas a moda consultativa. Las vischnancas possian dentant, en
cunvegnientscha cun la regenza, decider vinavant davart lur lin-
gua uffiziala e lur lingua da scola. Ulteriurs votums en connex cun

1/1 Freiheits- und Grundrechte PVG 2012
29
la muntada dal term «cooperaziun» n’èn betg vegnids fatgs (PCG
dals 17 da zercladur 2002, p. 237 ss.).
b) Da las explicaziuns survart resorta ch’ils represchen-
tants da las organisaziuns linguisticas talianas e rumantschas èn
s’engaschads per integrar pli fermamain il chantun en la dumonda
da la determinaziun da la linguas uffizialas e da las linguas da
scola tras las vischnancas. Quai sa basond sin l’idea ch’il chantun
gioghia ina rolla impurtanta en connex cun la promoziun ed il
mantegniment da las linguas minoritaras e possia sustegnair las
vischnancas. Concernent la furma da la cooperaziun èsi vegnì dis-
currì d’ina integraziun dal chantun, d’ina funcziun sco intermedia-
tur en cas da difficultads, d’in agid, d’in sustegn en furma consul-
tativa e d’ina cussegliaziun, ed era che las vischnancas hajan da
decider en cunvegnientscha cun il chantun (cf. era Christian Rath-
geb, en: Bänziger/Mengiardi/Toller und Partner [ed.], commentari
davart la Constituziun dal chantun Grischun, 2006, art. 3 n. 31, te-
nor il qual il chantun resp. ils uffizis chantunals responsabels ha-
jan l’incumbensa da cussegliar las vischnancas e da las sustegnair
en dumondas da la concepziun da las disposiziuns executivas). La
furma da la cooperaziun cun il chantun en il senn da l’art. 3 al. 3 CC
na va tenor las explicaziuns survart – sco gia tenor la formulaziun
en il text da lescha – betg uschè lunsch ch’i duvrass in’approvaziun
da vart dal chantun per fixar da nov la lingua uffiziala e la lingua
da scola. Questa moda da proceder è per exempel vegnida tscher-
nida en connex cun ina midada da la lingua. Uschia dovran con-
clus davart ina midada da la lingua (qvd. la midada d’ina
vischnanca monolingua ad ina vischnanca bilingua e viceversa
sco era d’ina vischnanca plurilingua ad ina vischnanca tudestga)
l’approvaziun da la regenza, sco quai ch’igl è determinà expressi-
vamain en l’art. 24 al. 3 LLing. L’opiniun da Nay, al qual ils recur-
rents sa refereschan, na vegn perquai ni sustegnida dal text da le-
scha ni da las materialias da lescha. Per garantir che las linguas
minoritaras vegnian mantegnidas, possian las vischnancas, tenor
ses parairi (cf. Giusep Nay, en: ZGRG 04/00, Streiflichter auf den
Vernehmlassungsentwurf für eine neue Kantonsverfassung,
p. 145 sco er en: ZGRG 03/11, Romanischebatte: die rechtlichen
Pflichten und Einschränkungen für die Politik, p. 133), prender lur
decisiuns concernent las linguas uffizialas e las linguas da scola la
finala mo cun l’approvaziun dal chantun. Il text da lescha da l’art. 3
al. 3 CC determinescha percunter cleramain che las vischnancas
èn – entaifer lur champ da cumpetenza – cumpetentas da determi-
nar las linguas uffizialas e las linguas da scola (uschia era Rathgeb,

1/1 Freiheits- und Grundrechte PVG 2012
30
en il lieu inditgà, art. 3 n. 29 ss.). Questa autonomia n’è era betg
vegnida messa en dumonda en la discussiun parlamentara. Me-
demamain regla la lescha da linguas chantunala che las vischnan-
cas determineschan tant las linguas uffizialas (art. 16 al. 2 LLing)
sco era la lingua da scola per l’instrucziun en la scola populara
(art. 18 al. 1 LLing) tenor ils princips da questa lescha. La cumpe-
tenza da decider davart la determinaziun da las linguas uffizialas e
las linguas da scola sin plaun communal han senza dubi las
vischnancas. D’examinar èsi, schebain la procedura tschernida en
il cas preschent concernent il return a l’idiom sco lingua uffiziala e
lingua da scola satisfa a las pretensiuns tenor l’art. 3 al. 3 CC.
c) Suenter la reussida da l’iniziativa lantschada ils 28 da
mars 2011 per midar l’art. 5 da la constituziun dal cumün da A., è
la vischnanca sa drizzada al Departament d’educaziun, cultura e
protecziun da l’ambient dal Grischun (DECA). En la brev dals 16 da
matg 2011 ha la vischnanca infurmà il DECA d’avair retschet l’ini-
ziativa ed ha tschentà diversas dumondas en quest connex. Il
schef dal departament, cusseglier guvernativ X., ha respundì a la
vischnanca cun la brev dals 8 da zercladur 2011. En sia posiziun ha
el renvià a la purschida da perfecziunament en rumantsch gri-
schun a la Scola auta da pedagogia dal Grischun ed als meds
d’instrucziun en rumantsch grischun gia existents u en elavura-
ziun resp. planisaziun. El ha rendì attent a la preschientscha pro-
bablamain adina pli gronda dal rumantsch grischun ordaifer la
scola (cudeschs da lectura, internet), als studis scientifics actuals
da l’Institut da plurilinguitad a l’Universitad da Friburg ed ha
prendì posiziun concernent las dumondas avertas en cas d’in
eventual return a l’idiom sco lingua da scola, sco era concernent
dumondas finanzialas sco consequenza d’in tal pass. Il cumün da
A. ha damai integrà il chantun, ha discutà cun quel e sa laschà cus-
segliar dad el. Quai è succedì avant che l’iniziativa è vegnida sut-
tamessa a la votaziun da la radunanza communala. Il chantun è
schizunt s’intermess activamain cun render attent en la medema
brev, en il rom da las remartgas finalas, ch’i sajan passads pir quat-
ter onns dapi ch’il cumün da A. haja introducì il rumantsch gri-
schun sco lingua da scola. Quai saja en il sectur da scola ina peri-
oda memia curta per discurrer d’ina fin da la fasa d’introducziun e
per far ina bilantscha finala. La regenza respectia dentant natiral-
main il dretg democratic da l’iniziativa dal pievel communala e la
cumpetenza da las vischnancas concernent la determinaziun da la
lingua da scola. Il chantun na prendia perquai ni posiziun per ni
cunter il rumantsch grischun sco lingua da scola. Tuttina sa per-

1/1 Freiheits- und Grundrechte PVG 2012
31
mettia el da punctuar che la midada da la lingua d’alfabetisaziun
en la scola populara saja per tut las persunas participadas in pass
fitg spezial e rigurus che stoppia esser bain ponderà. Il chantun
vegnia er en futur a purtar e sustegnair il rumantsch grischun, en
il rom da las decisiuns prendidas fin ussa, tant sco lingua uffiziala
sco era sco lingua applitgada en il sectur da scola. Ina cooperaziun
en il senn da l’art. 3 al. 3 CC è perquai succedida.
d) In ulteriur punct en il cas preschent è il fatg che la mi-
dada da la lingua uffiziala e la lingua da scola è succedida en il rom
d’ina revisiun parziala da la constituziun communala. Il relasch e
la midada da constituziuns communalas èn tenor l’art. 96 al. 1 LV
da suttametter a la regenza per l’approvaziun. En il senn da
l’art. 67 al. 2 CC sa restrenscha la surveglianza tras la regenza ad
ina controlla giuridica senza giuditgar l’adequatezza d’ina norma
(messadi dals 6 da settember 2005, carnet nr. 12/2005 – 2006,
p. 1081). Questa obligaziun da surveglianza ha la regenza ademplì
tenor ses conclus dals 24 d’avrigl 2012 (protocol nr. 382). Sco gia
explitgà ha la vischnanca respectiva l’autonomia da determinar la
lingua uffiziala e la lingua da scola sin plaun communal. Sch’ils re-
currents fan valair ch’ina renunzia al rumantsch grischun na saja
betg legala, na datti per lur argumentaziun nagina basa legala. La
lescha da linguas chantunala na cuntegna naginas prescripziuns
davart l’applicaziun dal rumantsch grischun sin plaun communal
(cf. percunter l’art. 3 al. 5 LLing concernent il champ da cumpe-
tenza chantunal). La decisiun concernent la varianta linguistica ru-
mantscha (rumantsch grischun u idiom) che duai vegnir appli-
tgada en il sectur uffizial ed en il sectur da scola, stat perquai en la
cumpetenza da las vischnancas (art. 16 al. 1 ed art. 19 al. 1 LLing;
cf. er il messadi dals 16 da matg 2006, carnet nr. 2/2006 – 2007,
p. 86 s. e 108). Per la regenza n’hai perquai dà nagin motiv da
refusar l’approvaziun da la disposiziun revidida en la constituziun
communala.
e) Sch’ils recurrents renvieschan a las sentenzias da la
dretgira administrativa V 12 1 e V 12 2, na pon els medemamain
deducir nagut da quellas. Las sentenzias sa basan sin la contesta-
ziun dal conclus da la regenza dals 5 da december 2011, en il qual
quella – cumplettond ses conclus dals 24 d’avrigl 2007 – ha reglà
las modalitads per midar la lingua da scola dal rumantsch gri-
schun a l’idiom entaifer l’emprova da scola «rumantsch grischun
en scola». Concretamain ha la regenza decidì ch’ina midada stop-
pia succeder da princip a partir da l’emprima classa primara. La
dretgira administrativa è stada da l’avis che la regenza haja, sa ba-

1/1 Freiheits- und Grundrechte PVG 2012
32
sond sin l’art. 6 da la lescha da scola, la cumpetenza da decider da-
vart las modalitads da renunzia. Da questa decisiun na pon ins
betg deducir che la regenza haja medemamain la cumpetenza da
reglar la decisiun sco tala davart ina midada dal rumantsch gri-
schun ad in idiom. La participaziun da las differentas vischnancas
a l’emprova da scola «rumantsch grischun en scola» è succedida
a basa voluntara. Cun participar a la fasa da piunier n’è il cumün
da A. betg s’obligà da betg reponderar questa decisiun e da betg
annullar quella. Per ina regulaziun dal chantun che scumandass
ina midada a l’idiom, manca la basa legala (cf. era PCG dals 8 da
december 2011, p. 682: votum X. davart l’art. 34 al. 3 e l’art. 4 da la
lescha da scola). La dretgira administrativa constatescha anzi en
sias decisiuns che las vischnancas sajan en sasez cumpetentas e
responsablas per introducir ed applitgar la varianta linguistica ru-
mantscha giavischada dad ellas en il sectur uffizial ed il sectur da
scola (cf. decisiuns da la Dretgira administrativa dal chantun Gri-
schun V 12 1 e V 12 2 dals 22 da matg 2012). Sa basond sin questas
explicaziuns pon ins constatar ch’il return succedì en il cas pre-
schent a l’idiom vallader na violescha era betg la segirezza giuri-
dica.
4. D’examinar resta, schebain l’art. 5 revedì da la constitu-
ziun dal cumün da A. cuntrafa en in’autra moda al dretg surordinà
u violescha dretgs constituziunals. Tenor l’art. 70 al. 2 CF determi-
neschan ils chantuns lur linguas uffizialas, respectan la cumposi-
ziun linguistica istorica dals territoris e resguardan las minoritads
linguisticas tradiziunalas. L’art. 3 al. 1 CC constatescha ch’il tu-
destg, il rumantsch ed il talian èn las linguas chantunalas ed uffi-
zialas equivalentas dal chantun. I na vegn dentant determinà na-
gliur tge rumantsch (schebain il rumantsch grischun u ils idioms)
che vala sco lingua chantunala ed uffiziala. Tenor il messadi na
dueva questa formulaziun betg valair sco pregiudizi per u cunter il
rumantsch grischun (cf. messadi dals 15 da schaner 2002, carnet
nr. 10/2001– 2002, p. 492). Sa basond sin questas normas constitu-
ziunalas n’è il cumün da A. sco vischnanca rumantscha monolin-
gua betg obligà da determinar il rumantsch grischun enstagl d’in
idiom sco lingua uffiziala. Il chantun na po era betg far ina tala pre-
scripziun ad el. Tenor l’art. 70 al. 5 CF sustegna la Confederaziun
tranter auter mesiras dal chantun Grischun per mantegnair e pro-
mover la lingua rumantscha. Era qua na vegn betg determinà che
questas mesiras duajan ir unicamain a favur da la furma da stan-
dard rumantscha, il rumantsch grischun. Tge politica da linguas
ch’è da far exactamain per mantegnair e promover a moda durai-

1/1 Freiheits- und Grundrechte PVG 2012
33
vla la lingua rumantscha, n’è betg l’object da questa procedura.
Plinavant na pon ins betg partir dal fatg che la libertad da lingua
garantida tenor l’art. 18 CF saja vegnida violada, damai ch’ins n’ha
cun reveder l’art. 5 da la constituziun communala betg determinà
ina midada dal rumantsch ad in’autra lingua, mabain unicamain
ina tala entaifer il rumantsch. Ultra da quai ha il cussegl grond de-
cidì ils 8 da december 2011 ch’il chantun Grischun possia edir
meds d’instrucziun en rumantsch grischun sco er en ils idioms. Da
quest punct da vista pon ins porscher als uffants ed als giuvenils
dal cumün da A. er en l’idiom vallader in’instrucziun da scola ele-
mentara che correspunda a lur capacitads (art. 89 al. 2 CC). Resu-
mond sa lascha constatar che l’art. 5 da la constituziun dal cumün
da A. na cuntrafa ni al dretg surordinà ni violescha dretgs consti-
tuziunals.
V 12 7
Sentenzia dals 9 d’avust 2012