Rút lại ấn phẩm học thuật

Rút lại ấn phẩm học thuật (tiếng Anh: "Retraction") là hành động mà một ấn phẩm khoa học như bài báo, sách học thuật, bài hội nghị... đã xuất bản trong một tạp chí học thuật bị xóa khỏi tạp chí đó.
Khái quát.
Hàng năm có hàng trăm bài báo nghiên cứu khoa học bị rút khỏi các tạp chí khoa học trên thế giới thậm chí ở cả các tạp chí uy tín ngành y như "Lancet, NEJM." Năm 2011, một bài báo nghiên cứu đăng trên "Journal of Medical Ethics", một tạp chí chuyên về đạo đức Y khoa, đã cố gắng định lượng tỷ lệ rút lại công bố xuất bản trong PubMed theo thời gian để xác định xem tỷ lệ này có tăng hay không. Ngay cả khi tính đến số lượng xuất bản tổng thể tăng lên mỗi năm, tác giả nhận thấy tỷ lệ gia tăng số lần rút lại vẫn lớn hơn tỷ lệ gia tăng số lần xuất bản. Hơn nữa, tác giả còn lưu ý trong bài "Điều đặc biệt đáng chú ý là số lượng bài báo bị rút lại vì gian lận đã tăng hơn gấp bảy lần trong 6 năm từ 2004 đến 2009. Trong cùng thời kỳ, số bài báo bị rút lại vì một sai lầm khoa học thậm chí không gấp đôi..." (tr. 251).
Mặc dù tác giả cho rằng những phát hiện của ông thực sự có thể chỉ ra sự gia tăng gian lận khoa học gần đây, nhưng ông cũng thừa nhận những khả năng khác. Ví dụ, tỷ lệ gian lận gia tăng trong những năm gần đây có thể đơn giản chỉ ra rằng các tạp chí đang thực hiện công việc kiểm soát các tài liệu khoa học tốt hơn so với trước đây. Hơn nữa, do việc rút lại xảy ra đối với một tỷ lệ rất nhỏ của tổng thể các ấn phẩm (ít hơn 1 trong 1.000 bài báo), một số nhà khoa học sẵn sàng thực hiện hành vi gian lận số lượng lớn có thể ảnh hưởng lớn đến tỷ lệ rút lại. Ví dụ: tác giả chỉ ra rằng Jan Hendrik Schön đã ngụy tạo kết quả trong 15 bài báo được rút lại trong tập dữ liệu mà ông đã xem xét, tất cả đều được rút lại vào năm 2002 và 2003, ""vì vậy, một mình ông phải chịu trách nhiệm về 56% bài báo bị rút lại vì gian lận trong năm 2002 - 2003"”(tr. 252).
Các nguyên nhân rút một bài báo khoa học thường rất đa dạng như phát hiện sai sót, các tác giả tự rút do mâu thuẫn, vi phạm đạo đức, gian lận, làm giả kết quả... nhưng phổ biến nhất là đạo văn ("plagiarism"). Cùng là hành vi rút lại bài khoa học nhưng những bài rút do vi phạm đạo đức, đạo văn... buộc phải rút sau khi bị phát hiện thường bị lên án mạnh mẽ trong khi các bài rút do tác giả tự nguyện khi nhận ra sai sót trong nghiên cứu đã công bố của mình được đánh giá tích cực hơn, thậm chí nhiều trường hợp được ví như là một hành động "anh hùng" trong khoa học, hành động biết tự nhận ra và sửa lỗi. Năm 2012, PubPeer, một trang web ẩn danh, được thành lập và hoạt động như một nền tảng tố giác trong đó nó nêu bật những thiếu sót trong một số bài báo nổi tiếng, trong một số trường hợp dẫn đến việc rút bài và cáo buộc gian lận khoa học.
Ấn phẩm học thuật sau khi bị rút thường được thông báo trên tạp chí xuất bản, tuy nhiên đôi khi việc rút lại bài hoàn toàn không được thông báo, lý do rút cũng không được công bố chi tiết vì thế các nhà nghiên cứu khác hoặc công chúng không biết về việc rút lại bài. Năm 2010, hai nhà văn khoa học là Oransky và Marcus đã xây dựng trang Retraction Watch chuyên để theo dõi các ấn phẩm học thuật bị rút. Tính đến tháng 9 năm 2020, Retraction Watch đã ghi nhận gần 20,000 ấn phẩm học thuật bị rút.
Các nghiên cứu trên chính các bài bị rút và nguyên nhân rút bài giúp các nhà khoa học rút ra được những bài học để cải tiến quy trình nghiên cứu và xuất bản học thuật cũng như đặt ra các tiêu chuẩn minh bạch trong công tác bình duyệt.
Trong đại dịch COVID-19, số các công bố khoa học bị rút lại cũng tăng cao do áp lực nghiên cứu trong thời gian ngắn cũng như quá trình review rút gọn nhằm ưu tiên cho nghiên cứu về COVID-19 ở nhiều tạp chí khoa học. Trên Retraction Watch duy trì một danh sách riêng các bài báo đã rút lại bổ sung thêm nguồn kiểm chứng thông tin sai lệch về đại dịch.
Thủ tục rút bài.
Việc rút bài công bố có thể được khởi xướng bởi các biên tập viên của một tạp chí, hoặc bởi (các) tác giả của bài báo (hoặc tổ chức của họ). Thông báo rút bài thường đi kèm với nội dung ghi chú do biên tập viên hoặc tác giả viết giải thích lý do rút lại ấn phẩm. Những thông báo như vậy cũng có thể bao gồm một ghi chú từ các tác giả với lời xin lỗi về lỗi trước đó và/hoặc bày tỏ lòng biết ơn đối với những người đã phát hiện lỗi cho tác giả.
Việc rút lại một phần nội dung khác với việc rút lại toàn bộ bài công bố, trường hợp này bài có thể được gắn nhãn là "sửa chữa" (correction). Đã có rất nhiều ví dụ về các công bố khoa học được rút lại. Theo dõi rút bài bao gồm việc cung cấp thông tin cập nhật về việc rút bài mới và thảo luận về các vấn đề chung liên quan đến việc rút bài.