Rhamnus

Rhamnus là danh pháp khoa học của một chi thực vật trong họ Rhamnaceae. Khi hiểu theo nghĩa rộng thì nó chứa khoảng 200 loài được công nhận, còn khi hiểu theo nghĩa hẹp hơn thì nó là chứa khoảng 140 loài cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ được công nhận. Trong bài này "Rhamnus" được hiểu theo nghĩa hẹp, với sự tách ra của chi "Frangula". Trường hợp tách tiếp các chi như "Atadinus", "Endotropis", "Ventia" thì số lượng loài của nó sẽ giảm tương ứng với các loài được tách ra này. Chi tiết về các loài "Frangula" xem tại bài về chi này.
Tên gọi các loài "Rhamnus" trong một số ngôn ngữ như tiếng Nga, tiếng Pháp, tiếng Trung và tiếng Anh tương ứng là жостер, nerprun, 鼠李 và buckthorn; được một số tài liệu và từ điển dịch tương ứng thành hắc mai (nghĩa đen là cây mơ đen), táo đen, thử lý (nghĩa đen là mận chuột) và không dịch thành tên Việt với nghĩa đen là gai hươu. Về tên gọi tiếng Việt cho các loài ở Việt Nam, xem Tên gọi dưới đây.
Phân bố.
Chi "Rhamnus" có sự phân bố gần như toàn cầu, với khoảng 140 loài có nguồn gốc từ các vùng ôn đới đến nhiệt đới, phần lớn các loài đến từ Đông Á và Bắc Mỹ, với một số ít loài ở Châu Âu và Châu Phi.
Các loài ở Bắc Mỹ bao gồm "R. alnifolia" xuất hiện trên khắp lục địa, "R. lanceolata" ở miền trung và đông nam, "R. crocea" ở phía tây. Mặc dù không có nguồn gốc từ khu vực này, "R. cathartica" có thể được tìm thấy ở Bắc Mỹ. Ở Nam Mỹ, "R. diffusa" là một loại cây bụi nhỏ có nguồn gốc từ các rừng mưa ôn đới Valdivia của Chile.
Đặc điểm.
Các loài của "Rhamnus" là cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ đến trung bình, cao , hiếm khi cao đến , với tán lá sớm rụng hoặc hiếm khi là thường xanh; có nguồn gốc chủ yếu ở Đông Á và Bắc Mỹ, nhưng cũng được tìm thấy trên khắp vùng ôn đới và cận nhiệt đới ở Bắc bán cầu, và nhiều nơi ở vùng cận nhiệt đới Nam bán cầu trong một số khu vực thuộc Châu Phi và Nam Mỹ. Loài "R. cathartica" bản địa Châu Âu có thể phát triển như một loài thực vật xâm lấn ở các vùng của Canada và Hoa Kỳ, nơi nó đã tự nhiên hóa.
Các cành hoặc là không có gai hoặc là kết thúc bằng một gai gỗ. Tên gọi thông thường trong tiếng Anh là "buckthorn" (nghĩa đen là gai hươu) bắt nguồn từ các gai gỗ nhọn ở tận cùng mỗi cành cây có ở nhiều loài. Các loài với lá sớm rụng và lá thường xanh đều có trong chi này. Các lá của chúng là lá đơn, dài , mọc cách (so le), mọc đối hoặc gần như tạo thành cặp đôi (gần mọc đối). Phiến lá không phân chia và gân lá lông chim. Các mép lá có răng cưa hoặc hiếm khi nguyên. Một đặc điểm khác biệt của nhiều loài "Rhamnus" là đường gân lá cong lên về phía chóp đỉnh lá. Hầu hết các loài có hoa nhỏ, màu xanh lục ánh vàng, lưỡng tính hoặc đơn tính, hiếm khi hoa tạp tính; mọc đơn lẻ hoặc trong các xim hoa ở nách lá, chúng là cành hoa hoặc chùy hoa dạng xim chứa một vài hoa. Đài hoa hình chuông đến hình chén, với 4 hoặc 5 lá đài hình trứng-hình tam giác, có gờ khác biệt nhiều hay ít ở mặt gần trục. Cánh hoa 4 hoặc 5 nhưng một số loài có thể thiếu cánh hoa. Cánh hoa ngắn hơn lá đài. Hoa có 4 hoặc 5 nhị hoa được các cánh hoa có chiều dài bằng hoặc ngắn hơn bao quanh. Bao phấn đính lưng. Bầu nhụy thượng, rời, thuôn tròn, với 2-4 ngăn. Chúng ra quả là quả hạch giống như quả mọng có màu đen hoặc đỏ, chứa 2-4 hạch, hình trứng ngược-hình cầu hoặc hình cầu. Hạt hình trứng ngược hoặc thuôn dài-hình trứng ngược, không rãnh hoặc có mép ở mặt xa trục hoặc ở mặt bên với một rãnh dài, hẹp. Hạt có nội nhũ mọng thịt.
Các loài "Rhamnus" có thể bị nhầm lẫn với giác mộc ("Cornus"), do chúng có chung đặc điểm là hệ gân lá cong; trên thực tế, "giác mộc" cũng là tên địa phương của "R. prinoides" ở miền nam Châu Phi. Hai loại cây này rất dễ phân biệt bằng cách xé rách từ từ một chiếc lá; sơn thù du sẽ tiết ra những sợi nhựa mủ mỏng màu trắng, trong khi "Rhamnus" thì không.
Phân loại.
Tới nay tồn tại hai xu hướng trong việc xác định giới hạn chi "Rhamnus" là:
Công trình mang tính bao hàm toàn diện đầu tiên trong việc tách riêng chi "Frangula" là của Grubov (1949). Các phân loại học liên quan tới "Rhamnus" tại Châu Âu theo xu hướng này của Grubov, nhưng các phân loại học thực vật Tân Thế giới lại theo hướng hiểu "Rhamnus" theo nghĩa rộng.
Năm 2004, phân tích phát sinh chủng loài của Bolmgren và Oxelman cho thấy cả "Alaternus", "Frangula" và "Oreoherzogia" đều có sự hỗ trợ mạnh cũng như hỗ trợ cho sự công nhận "Frangula" là một chi đơn ngành. Dung giải giữa "Alaternus", "Oreoherzogia" và phần còn lại của "Rhamnus" "s.str." ít rõ ràng, vì thế các tác giả đề xuất phục hồi chi "Frangula".
Năm 2013, Amy Pool đã thực hiện tiếp việc tách "Frangula" ra khỏi "Rhamnus". Hiện nay, các cơ sở dữ liệu thực vật như POWO, Tropicos, WCVP đều ghi nhận việc tách riêng của "Frangula".
Về mặt hình thái học, các đặc trưng thuyết phục nhất để công nhận "Frangula" bao gồm thiếu các vảy chồi nụ, hạch quả không nứt, hạt nhẵn bóng với mỏ ở đáy dạng sụn dày lên thò ra qua đáy của hạch quả. Ngược lại, ở "Rhamnus" thì có các vảy chồi nụ, hạch quả nứt ở mặt bụng và hạt có rãnh, không có phần dày lên ở đáy và được bao bọc hoàn toàn trong hạch quả trước khi nứt.
Các đặc trưng phân biệt khác bao gồm:
Các loài.
Danh sách 137 loài và 6 loài lai ghép lấy theo Plants of the World Online.
Các loài ở Việt Nam.
Theo POWO, ở Việt Nam có 7 loài "Rhamnus" theo nghĩa hẹp như sau:
và 4 loài "Frangula" như dưới đây.
Tên gọi.
Tên gọi của các loài trong tiếng Việt chưa có sự thống nhất, có thể là do số lượng loài ít, sinh sống trong rừng khó tìm thấy và ít giá trị. Phạm Hoàng Hộ (1999) trong "Cây cỏ Việt Nam" Quyển 2, khi viết về các mục từ từ 5749 (trang 447) đến 5758 (trang 449) chỉ có tên gọi cho mục từ 5750 "R. crenatus" (= "Frangula crenata") là bút mèo, vang trầm. Các tác giả khác như:
Sử dụng.
Quả của hầu hết các loài có chứa chất nhuộm màu vàng và hạt giàu protein. Dầu từ hạt được sử dụng để làm dầu bôi trơn, mực in và xà phòng. Nhiều loài đã từng được sử dụng để sản xuất thuốc nhuộm. "R. utilis" cung cấp màu xanh lục Trung Hoa, một loại thuốc nhuộm màu xanh lục-vàng được sử dụng để tạo ra màu xanh lục sáng cho lụa và len. Một loài khác, "R. saxatilis", cung cấp thuốc nhuộm màu vàng "quả mọng Ba Tư", được làm từ quả.
Một số loài có thể gây ra bệnh đa dây thần kinh mất myelin viêm nhiễm mạn tính.
"R. cathartica", một loài bản địa phổ biến rộng ở Châu Âu từng được sử dụng trong quá khứ như một loại thuốc nhuận tràng. Ở nước Anh vào giữa thế kỷ 17 thì nó là loại thuốc nhuận tràng bản địa duy nhất. Nó còn được biết đến trước thời kỳ của Linnaeus với tên gọi "Spina Cervina". Quả giống như quả mọng của "Spina Cervina" có màu đen và chứa nước quả màu ánh xanh lục, cùng với 4 hạt mỗi quả; điều này giúp phân biệt chúng với những quả "Alnus glutinosa" và giác mộc ("Cornus"), do chúng chỉ chứa 1 hoặc 2 hạt trong quả và nước quả không có màu xanh lục. Xi-rô của nó được cho là có mùi vị khó chịu và khó uống. Độc tính của nó làm cho nó trở thành một loại thảo dược đầy rủi ro và nó không còn được sử dụng nữa. "R. prinoides" được gọi là gesho ở Ethiopia, nơi nó được sử dụng để làm một loại rượu mật ong gọi là "tej". Loài "R. alaternus" cũng cho thấy một số hứa hẹn trong việc sử dụng làm thuốc.