Lịch sử hành chính Vĩnh Long

Lịch sử hành chính Vĩnh Long được xem là bắt đầu từ cuộc cải cách hành chính của Minh Mạng năm 1832, khi thành lập 12 tỉnh từ các dinh trấn ở miền Nam. Vào thời điểm hiện tại (2023), về mặt hành chính, Vĩnh Long được chia làm 11 đơn vị hành chính cấp huyện – gồm gồm 1 thành phố, 1 thị xã và 6 huyện với 107 đơn vị hành chính cấp xã, bao gồm 6 thị trấn, 14 phường và 87 xã.
Trước khi thành lập tỉnh.
Đất Vĩnh Long nguyên xưa thuộc vùng đất Tầm Bào, thuộc ảnh hưởng của Đế chế Khmer, nhưng trên thực tế là vùng đất hoang hóa, dân cư thưa thớt và hoàn toàn không có chính quyền quản lý. Đời chúa Nguyễn Phúc Chu, có quân Prea Sot (Sá Tốt) từ Chân Lạp kéo sang quấy nhiễu vùng Phiên Trấn. Chúa Nguyễn cho đặt dinh Điều khiển ở phủ Gia Định, mang quân đi đánh dẹp, đánh sang cả Chân Lạp. Vua Chân Lạp là Sâtha (Nặc Tha) hoảng sợ, dâng nạp hai vùng đất là Peam Mesar (Mỹ Tho) và Longhôr (Vĩnh Long) để cầu hòa. Năm 1732, chúa Nguyễn Phúc Chú đã lập ở phía nam dinh Phiên Trấn một đơn vị hành chính mới là dinh Long Hồ. Lúc này, đất Vĩnh Long ngày nay là trung tâm của châu Định Viễn (cũng mới thành lập), bao gồm một phần của Bến Tre ở mạn trên và Trà Vinh ở mạn dưới, trực thuộc dinh Long Hồ. 
Trị sở dinh Long Hồ đặt ở thôn An Bình Đông, thuộc xứ Cái Bè nên còn gọi là dinh Cái Bè (lỵ sở châu Định Viễn cũng đặt tại đây, nay là thị trấn Cái Bè, huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang). Các chức vụ đầu dinh có lưu thủ, cai bạ và ký lục trông coi việc quân sự, hành chính và thuế vụ cho cả một miền đất rộng lớn.
Năm 1739, chúa Nguyễn Phúc Khoát cho nhập thêm bốn huyện do đô đốc Mạc Thiên Tứ đem dâng, đó là: Long Xuyên (vùng Cà Mau), Kiên Giang (vùng Rạch Giá), Trấn Giang (vùng Cần Thơ), Trấn Di (vùng phía Bắc tỉnh Bạc Liêu), vào thống thuộc của dinh Long Hồ. Long Hồ trở thành một Long Hồ trở thành một trong ba dinh và một trấn của vùng Nam Bộ là: Trấn Biên dinh (vùng Biên Hòa), Phiên Trấn dinh (vùng Gia Định), Long Hồ dinh (vùng Vĩnh Long) và Hà Tiên trấn (vùng Hà Tiên).
Năm 1753, chúa Nguyễn Phúc Khoát sai Nguyễn Cư Trinh sang đánh Chân Lạp. Vua Chân Lạp là Ang Snguon (Nặc Nguyên) chạy sang Hà Tiên nhờ Mạc Thiên Tứ tâu lên chúa Nguyễn xin dâng hai vùng là Tầm Bôn và Lôi Lạp để tạ tội. Năm 1756, chúa Nguyễn cho sáp nhập hai xứ này vào châu Định Viễn, thuộc Long Hồ dinh.
Năm 1757, Nặc Nguyên mất, chú họ là Ang Nhuan (Nặc Nhuận) xin hiến đất Trà Vang (Trà Vinh, Bến Tre) và Ba Thắc (Sóc Trăng, Bạc Liêu) để cầu được chúa Nguyễn phong làm vua Chân Lạp. Song không lâu, Nhuận bị con rể nổi loạn giết chết cướp ngôi. Chúa Nguyễn sai tướng Trương Phúc Du đánh dẹp, lấy lại ngôi vị cho con Nặc Nhuận là Ang Ton (Nặc Tôn). Nặc Tôn dân đất Tầm Phong Long (vùng Châu Đốc, Sa Đéc, Tân Châu ngày nay) để tạ ơn. Chúa Nguyễn lại sai đem đất ấy sáp nhập vào Long Hồ dinh. Cùng năm, chúa Nguyễn cho dời trị sở dinh Long Hồ và châu Định Viễn về xứ Tầm Bào thuộc địa phận Long Hồ thôn (tức vùng chợ Vĩnh Long ngày nay), đồng thời cho lập ba đạo để hỗ trợ việc coi giữ đó là: Đông Khẩu (ở phía Nam Sa Đéc), Tân Châu (ở đầu Cù lao Giêng, không phải tại thị xã Tân Châu bây giờ) và Châu Đốc. Do đất Long Hồ vốn xưa là trung tâm của xứ Tầm Bào xưa, đất đai màu mỡ, giao thông thuận lợi, dân cư đông đúc, việc buôn bán thông thương phát đạt. Để bảo đảm an ninh quốc gia, nên chúa Nguyễn cũng đã cho thiết lập ở đây nhiều đồn binh như: Vũng Liêm, Trà Ôn...
Tháng 11 (âm lịch) năm 1779, chúa Nguyễn Phúc Ánh duyệt lại bản đồ các dinh trong Gia Định, rồi cho dời thủ phủ Long Hồ dinh đến cù lao Hoằng Trấn ở giữa sông Hậu, từ đó gọi là dinh Hoằng Trấn, trông quản châu Định Viễn và ba tổng Bình An, Bình Dương và Tân An. Cương vực của dinh Hoằng Trấn cũng thu hẹp lại so với dinh Long Hồ trước đó, do phần đất tương ứng với các tỉnh Sóc Trăng, Bạc Liêu, Hậu Giang và thành phố Cần Thơ về dinh Trấn Định. Tuy nhiên, chỉ mới năm sau (1780), thì lại chuyển lỵ sở về nơi cũ.
Sách "Quốc triều Chính biên toát yếu" (tr. 27) chép:
Sau khi lên ngôi, tháng Giêng năm 1808, vua Gia Long cho nâng dinh Vĩnh Trấn thành trấn Vĩnh Thanh thuộc Gia Định Thành, đồng thời thăng châu Định Viễn làm phủ với 3 huyện: Vĩnh Bình, Vĩnh An và Tân An. Năm 1810, lại cắt 2 đạo Kiên Giang với Long Xuyên về trấn Hà Tiên như cũ.
Năm 1813, Gia Long lập thêm huyện Vĩnh Định thuộc trấn Vĩnh Thanh. Trấn thủ trấn Vĩnh Thanh là quan Hiệp trấn Vĩnh Thanh, với chức phó là quan Tham Hiệp. Các quan Trấn thủ Vĩnh Thanh gồm: Nguyễn Văn Thoại.
Năm Minh Mạng thứ 4 (1823), Minh Mạng chia huyện Tân An thành 2 huyện Tân An và Bảo An thuộc phủ mới lập tên là Hoằng An.
Từ khi thành lập tỉnh.
Đầu năm 1832, vua Minh Mạng cải cách địa giới hành chính, đổi trấn Vĩnh Thanh thành trấn Vĩnh Long và vào tháng 10 năm này đổi trấn Vĩnh Long thành tỉnh Vĩnh Long. Như vậy, toàn Nam Kỳ có 6 tỉnh, gọi là Nam Kỳ lục tỉnh (tức Biên Hòa, Gia Định, Định Tường, Vĩnh Long, An Giang và Hà Tiên).
Năm 1897.
Toàn tỉnh Vĩnh Long được chia thành 13 tổng:
Năm 1939.
Tỉnh Vĩnh Long có 4 quận trực thuộc:
1. Quận Châu Thành có 4 tổng với 21 làng:
2. Quận Chợ Lách có 3 tổng với 11 làng:
3. Quận Vũng Liêm có 3 tổng với 14 làng:
4. Quận Tam Bình có 3 tổng với 18 làng:
Tỉnh Cửu Long: tồn tại đến ngày 26 tháng 12 năm 1991.
Năm 1977: Quyết định 59-CP ngày 11 tháng 3.
Huyện Châu Thành Tây, huyện Cái Nhum
Huyện Bình Minh, huyện Tam Bình
Huyện Trà Ôn, huyện Tiểu Cần, huyện Cầu Kè
Huyện Trà Ôn, huyện Vũng Liêm
Huyện Tiểu Cần, huyện Châu Thành Đông
Huyện Châu Thành Đông, huyện Cầu Ngang
Huyện Tiểu Cần, huyện Trà Cú
Huyện Châu Thành Đông, thị xã Trà Vinh
Huyện Châu Thành Tây, thị xã Vĩnh Long
Năm 1981: Quyết định 69-HĐBT ngày 15 tháng 9.
Huyện Cầu Ngang
Huyện Trà Cú
Huyện Long Hồ
Năm 1981: Quyết định 98-HĐBT ngày 29 tháng 9.
huyện Châu Thành, huyện Cầu Ngang, huyện Càng Long
huyện Tiểu Cần, huyện Trà Cú, huyện Cầu Kè, huyện Càng Long
huyện Trà Ôn, huyện Cầu Kè, huyện Vũng Liêm
huyện Bình Minh, huyện Tam Bình
huyện Cầu Ngang, huyện Duyên Hải
huyện Long Hồ, huyện Mang Thít
Năm 1985: Quyết định 86-HĐBT ngày 27 tháng 3.
Huyện Cầu Ngang
Huyện Châu Thành
huyện Vũng Liêm
huyện Bình Minh
huyện Tam Bình
huyện Duyên Hải
Năm 1986: Quyết định 44-HĐBT ngày 17 tháng 4.
thị xã Vĩnh Long, huyện Long Hồ
huyện Long Hồ, huyện Mang Thít
Năm 1991: Quyết định ngày 23 tháng 11.
huyện Long Hồ
huyện Cầu Ngang
Thành lập tỉnh Vĩnh Long.
Năm 1991: Nghị quyết ngày 26 tháng 12.
Tỉnh Vĩnh Long:
Tỉnh Trà Vinh:
Năm 1992: Quyết định ngày 13 tháng 2 năm 1992.
huyện Long Hồ, huyện Mang Thít
thị xã Vĩnh Long, huyện Long Hồ
huyện Long Hồ, huyện Mang Thít
Năm 1994: Nghị định 21-CP ngày 18 tháng 3.
huyện Mang Thít
Năm 1994: Nghị định 85-CP ngày 09 tháng 8.
thị xã Vĩnh Long
huyện Bình Minh
huyện Long Hồ
huyện Mang Thít
huyện Tam Bình
huyện Trà Ôn
huyện Vũng Liêm
Năm 1995: Nghị định 30-CP ngày 13 tháng 5.
huyện Vũng Liêm
Năm 2007: Nghị định 125/2005/NĐ-CP ngày 31 tháng 7.
huyện Bình Minh, huyện Bình Tân
Năm 2009: Nghị định 16/NĐ-CP ngày 10 tháng 4.
thành phố Vĩnh Long
Năm 2012: Nghị quyết số 89/NQ-CP ngày 28 tháng 12.
thị xã Bình Minh
Năm 2020: Nghị quyết số 868/NQ-UBTVQH14 ngày 10 tháng 1.
thành phố Vĩnh Long
huyện Bình Tân
huyện Mang Thít