Vua tiếng Việt

Vua tiếng Việt là chương trình trò chơi truyền hình do Đài Truyền hình Việt Nam sản xuất, phát sóng trên kênh VTV3 từ ngày 10 tháng 9 năm 2021. Đây là chương trình nhằm tìm hiểu và khám phá sự phong phú, giàu có và thâm thúy của tiếng Việt qua các từ vựng, ngữ pháp, ca dao... trong đời sống, đồng thời hướng đến gìn giữ sự trong sáng vốn có của tiếng Việt thông qua các vòng thi hấp dẫn, kịch tính. Nghệ sĩ ưu tú Xuân Bắc là người đảm nhận vai trò dẫn dắt chương trình này trong suốt thời gian phát sóng.
Thành phần tham dự.
Thí sinh thuộc mọi lứa tuổi, mọi ngành nghề đều có khả năng tham gia chương trình này, không phân biệt quốc tịch, lứa tuổi và địa vị xã hội. Thông thường, để trở thành người chơi của "Vua tiếng Việt", người tham dự cần điền đầy đủ thông tin theo mẫu bản đăng ký được chương trình cung cấp.
Luật chơi.
Trong mỗi tập, 4 thí sinh tham gia chương trình sẽ phải trải qua 4 vòng thi để giành được phần thắng chung cuộc; sau mỗi vòng, thí sinh có số điểm thấp nhất sẽ bị loại. Điểm số không được cộng dồn qua các vòng mà được đặt lại về 0 khi bắt đầu mỗi vòng mới.
Kể từ tập 2 mùa 1 (17 tháng 9 năm 2021), mỗi tập còn có một chủ đề chính. Các câu hỏi của chương trình trong tập sẽ chủ yếu xoay quanh chủ đề của tập đó. 
Dưới đây là luật chơi chương trình trong suốt thời gian phát sóng. 
Vòng 1: Phản xạ.
Thí sinh có 90 giây để trả lời một bộ câu hỏi gồm 13 câu với các yêu cầu khác nhau (chọn từ đúng chính tả; ghép các chữ cái thành một từ/cụm từ hoàn chỉnh; đếm số danh từ/động từ/tính từ, đếm số lỗi sai chính tả, viết từ đúng; điền từ trong câu ca dao/tục ngữ; điền một chữ vào từ; xác định chữ cái;...). Mỗi câu trả lời đúng sẽ được cộng 1 điểm. Thí sinh có quyền bỏ qua, nhưng trả lời sai sẽ không được cộng điểm và không được trả lời lại; nếu đã hết 13 câu hỏi và còn thời gian, MC sẽ hỏi lại từ đầu các câu hỏi mà thí sinh đã bỏ qua trước đó. Phần chơi của người đó sẽ kết thúc khi hết giờ hoặc khi trả lời xong tất cả 13 câu (không bỏ qua câu nào).
Mỗi một lượt, sau hiệu lệnh của MC, ánh sáng sân khấu sẽ chạy quanh ngẫu nhiên để chọn 1 thí sinh.
Trong trường hợp có từ 2 thí sinh trở lên bằng điểm nhau và thấp điểm nhất, họ sẽ phải tham gia phần Câu hỏi phụ (theo cách thức chơi của vòng Phản xạ, không tính thời gian, không tính điểm) để xác định những người được đi tiếp. Thí sinh bấm chuông để trả lời, nếu đúng sẽ được vào vòng 2. Việc này sẽ lặp lại cho đến khi chỉ còn 1 thí sinh, và thí sinh đó sẽ bị loại. Số câu hỏi phụ bằng số thí sinh phải tham gia trừ đi 1.
Vòng 2: Giải nghĩa.
3 thí sinh vượt qua vòng 1 sẽ thay phiên nhau thực hiện các vai trò sau: 1 người miêu tả một từ do MC chọn (nằm trong cuốn từ điển 36.000 từ của Viện Ngôn ngữ học Việt Nam do giáo sư Hoàng Phê làm Tổng Chủ biên), 2 người còn lại đoán. Người miêu tả sẽ có 10 giây để xem trước từ được MC chỉ định trong từ điển, sau đó sẽ có 60 giây để mô tả từ đó (không được dùng ngôn ngữ cơ thể). Chỉ khán giả truyền hình, MC và người miêu tả mới biết từ cần đoán. Hai thí sinh còn lại bấm chuông để giành quyền trả lời (không giới hạn lượt bấm). Nếu trả lời sai, người miêu tả vẫn tiếp tục diễn tả từ được yêu cầu cho đến khi hết giờ hoặc có người trả lời đúng, khi đó cả người miêu tả và thí sinh trả lời đúng sẽ được cộng điểm tương ứng như sau:
Người miêu tả sẽ bị coi là phạm luật nếu nói ra bất cứ phần tiếng nào có trong đáp án, sử dụng từ của tiếng nước ngoài hoặc dùng ngôn ngữ cơ thể. Khi đó, một âm thanh "việt vị" sẽ vang lên để cảnh cáo thí sinh, từ đang được diễn tả cũng sẽ bị bỏ đi và thí sinh phải miêu tả một từ khác. 
Mỗi thí sinh có 2 lượt miêu tả, cứ sau mỗi 2 từ thì phần miêu tả sẽ được chuyển cho người chơi kế tiếp (theo thứ tự chứ cái trong tên). Sau 6 từ (không bao gồm những từ phạm quy), người có điểm số thấp nhất trong vòng thi này sẽ bị loại.
Trong trường hợp có 2 thí sinh bằng điểm nhau và thấp điểm nhất, hai thí sinh đó phải giải quyết một từ phụ theo luật gốc và người còn lại sẽ miêu tả từ đó (không tính thời gian và tính điểm) để xác định người được đi tiếp. Nếu cả 3 người có điểm số bằng nhau, MC sẽ miêu tả từ phụ cho 3 thí sinh. Khi đó sẽ có 2 từ phụ, ai bấm chuông trước và trả lời đúng ở mỗi từ sẽ được chơi vòng 3. 
Vòng 3: Xâu chuỗi.
Một nghệ sĩ khách mời sau khi biểu diễn trong chương trình sẽ mang tới 1 mật thư, bên trong là 1 câu hỏi mà MC sẽ hỏi những người chơi tại một thời điểm nhất định (thông thường, câu hỏi này sẽ là một phần lời trong bài hát của nghệ sĩ, và nằm ở câu 5 hoặc 6; một số trường hợp sẽ bỏ qua phần biểu diễn của khách mời và vào thẳng phần chơi chính). 
Có tất cả 9 câu hỏi sắp xếp, mỗi câu có 30 giây để trả lời. 2 thí sinh sẽ sắp xếp các từ đã được đảo thứ tự trước đó để tạo thành một câu đúng và có nghĩa, so với đáp án của chương trình. Thí sinh bấm chuông để giành quyền trả lời (không giới hạn số lượt trả lời), trả lời đúng sẽ được 1 điểm. Phần thi này sẽ kết thúc theo một trong bốn trường hợp sau:
Sau cùng, thí sinh chiến thắng vòng này sẽ lọt vào vòng đặc biệt, người còn lại sẽ bị loại.
Vòng đặc biệt: Soán ngôi.
Mùa 1.
Thí sinh ở vòng đặc biệt sẽ trả lời 3 câu hỏi, với nội dung lần lượt như sau:
Những câu hỏi ở vòng này sẽ được ban cố vấn đưa ra nhận định để chấm điểm. Cần có ít nhất 2/3 thành viên ban cố vấn đồng ý để các đáp án/cả bài thơ được chấp nhận. Trong một số trường hợp (2 câu đầu), ban cố vấn có thể không chấp thuận một đáp án nhưng vẫn được chương trình chấp nhận do phù hợp với từ ngữ tương ứng trong cuốn từ điển của chương trình.
Thí sinh có 30 giây để suy nghĩ và trả lời mỗi câu hỏi; phải trả lời đúng câu trước đó để trả lời câu hỏi sau. Chỉ cần trả lời sai bất kỳ câu nào, trò chơi sẽ kết thúc. Nếu vượt qua câu số 3, thí sinh sẽ được tuyên bố là "Vua tiếng Việt" của tuần và nhận được số tiền tương ứng. Thí sinh sau đó sẽ có quyền lựa chọn: Dừng cuộc chơi để mang số tiền họ đang có ra về, hoặc đi tiếp bằng việc đeo chiếc nhẫn xanh của chương trình và ngồi lên "ngai vua" để thách đấu những người chơi khác ở tuần tiếp theo và có cơ hội tăng số tiền thưởng.
Khi có người đang tại vị trên "ngai vua" cả người thách đấu và người tại vị sẽ cùng thi đấu (người đang tại vị từ tập trước sẽ chỉ tham gia thi đấu ở vòng này trong tập tiếp theo, còn người thách đấu sẽ là thí sinh còn sót lại trong số 4 thí sinh mới của tập).
Trong trường hợp người tại vị thất bại, họ sẽ mất hết số tiền hiện có và phải trả lại nhẫn cho chương trình. Lúc này, người thách đấu sẽ phải tiếp tục giải quyết những câu hỏi còn lại để giành vị trí "Vua tiếng Việt". Nếu thành công, người thách đấu sẽ nhận được 30 triệu đồng và được chọn 1 trong 2 lựa chọn như trên.
Nếu người thách đấu thất bại, trò chơi sẽ kết thúc và người tại vị sẽ được tăng giải thưởng ngay lập tức. Lúc này, người tại vị cũng sẽ có quyền lựa chọn 1 trong 2 lựa chọn như trên, ngoại trừ trường hợp giữ ngôi trong 4 tuần liên tiếp (khi đó mặc định họ nhận được giải đặc biệt mà không cần quyết định).
Nếu cả người tại vị và thách đấu đều trả lời đúng, cả hai sẽ chơi tiếp cho đến khi người thách đấu thất bại hoặc đến câu thứ 3, lúc này ban cố vấn sẽ quyết định người chiến thắng.
Mùa 2.
Thí sinh ở vòng đặc biệt sẽ trả lời 3 câu hỏi liệt kê, với yêu cầu chung là tìm các từ (đơn và phức) từ một số chữ cái cho trước (các chữ cái này xuất phát từ một từ phức được chọn ngẫu nhiên, đôi khi cũng có thể được chọn không theo thứ tự). Thí sinh có thể lặp lại các chữ cái và thêm dấu thanh tùy ý, miễn là tạo được các từ có nghĩa, được chấp nhận và không được lặp lại các từ vừa đưa ra ở những câu hỏi trước và không được xuất hiện các chữ cái khác ngoài các chữ cái đã cho. Nội dung của các câu hỏi như sau: 
Các câu hỏi ở vòng này đều được ban cố vấn đưa ra nhận định để chấm điểm. Cần có sự đồng ý của cả 2 thành viên ban cố vấn để một đáp án được chấp nhận. Trong một số trường hợp, một đáp án có thể không được ban cố vấn chấp thuận nhưng vẫn được tính do phù hợp với từ ngữ tương ứng trong cuốn từ điển của chương trình.
Thí sinh có 30 giây (60 giây ở câu 3) để suy nghĩ và trả lời câu hỏi; phải trả lời đúng câu trước để trả lời câu hỏi sau. Chỉ cần không hoàn thành yêu cầu ở bất kỳ câu nào sẽ kết thúc trò chơi ngay lập tức. Nếu vượt qua câu hỏi số 3, thí sinh sẽ trở thành "Vua tiếng Việt" của tuần và nhận tiền thưởng 40 triệu đồng. Thí sinh sau đó sẽ có quyền lựa chọn: dừng cuộc chơi và ra về với số tiền tương ứng với mức thưởng (theo cơ cấu tiền thưởng ở bên dưới), hoặc đi tiếp bằng việc đeo chiếc nhẫn xanh của chương trình và ngồi lên "ngai vua" để thách đấu những người chơi khác ở tuần tiếp theo và có cơ hội tăng số tiền thưởng.
Khi có người đang tại vị trên "ngai vua", cả người thách đấu và người tại vị sẽ cùng thi đấu (người đang tại vị từ tập trước sẽ chỉ tham gia thi đấu ở vòng này trong tập tiếp theo, còn người thách đấu sẽ là thí sinh còn sót lại trong số 4 thí sinh mới của tập). Trong 30 giây (60 giây cho câu 3), cả hai phải tìm tất cả các từ (đơn và phức) có thể từ một số chữ cái cho trước (trong đó câu 2 phải có ít nhất 1 từ phức, câu 3 chỉ được sử dụng các từ phức). 
Trong 2 câu hỏi đầu tiên, chương trình sẽ kiểm tra đáp án của từng thí sinh một, mỗi từ đơn đúng được 1 điểm, từ phức đa âm tiết đúng được tính điểm tương ứng với số tiếng trong từ. Thí sinh đạt tổng số điểm cao hơn ở bất cứ câu hỏi nào sẽ chiến thắng ngay lập tức. Nếu hòa, họ sẽ phải trả lời một câu hỏi khác với các kí tự của câu hỏi trước và một chữ mới (tương tự luật chơi thông thường) cho đến khi xác định được người chiến thắng. 
Trường hợp cả người tại vị và người thách đấu hòa nhau sau câu hỏi thứ 2, câu hỏi thứ 3 sẽ được sử dụng để xác định người chiến thắng. Không tính điểm cho mỗi từ phức tìm được, thay vào đó mỗi thí sinh sẽ đưa ra luân phiên một từ phức để trả lời. Lượt trả lời của từng người sẽ được đảo chiều: nếu ở lượt đầu tiên người tại vị trả lời trước thì ở lượt tiếp theo người thách đấu sẽ trả lời trước và ngược lại. Nếu một từ phức đưa ra không chính xác, thí sinh phải đọc tiếp một từ phức khác để thay thế đến khi đáp án được chấp nhận. Việc này sẽ tiếp diễn cho đến khi một người đã hết đáp án để trả lời, khi đó người còn lại sẽ thắng.
Nếu người tại vị thất bại, họ phải trả lại nhẫn cho chương trình và ra về với số tiền (theo cơ cấu tiền thưởng ở bên dưới); người soán ngôi sẽ nhận được 40 triệu đồng và đứng trước 1 trong 2 lựa chọn như trên.
Nếu người thách đấu thất bại, giải thưởng của người tại vị sẽ được tăng gấp đôi. Lúc này, người tại vị cũng sẽ có quyền lựa chọn 1 trong 2 lựa chọn như trên, ngoại trừ trường hợp giữ ngôi trong 4 tuần liên tiếp (khi đó mặc định họ nhận được giải đặc biệt mà không cần quyết định).
Cách thức ghi nhận đáp án.
Trong mỗi câu hỏi, các đáp án chủ yếu được đưa ra sau khi hết thời gian suy nghĩ. Tuy nhiên, thí sinh cũng có thể trả lời khi còn thời gian (điều này thường không được áp dụng nhiều). Các đáp án được đưa ra thường cần phải được ghi trước trên trang nháp của người chơi.
Trong mùa 1, ở hai câu đầu, thí sinh có thể viết 3 từ tối đa ở câu 1 và tối đa 5 từ ở câu 2. Đối với câu hỏi số 3, cần viết ra ít nhất là từ đầu và từ cuối của mỗi câu thơ (không cần học thuộc bài thơ). 
Ở mùa 2, thí sinh có thể viết nhiều từ, miễn là có đủ số đáp án đúng cho mỗi câu.
Cơ cấu tiền thưởng.
Giải thưởng của thí sinh bắt đầu ở mức thấp nhất và sẽ tăng dần theo từng trận thắng. Nếu người soán ngôi chiến thắng vòng đặc biệt chọn tiếp tục thi thì sẽ phải nhận lời thách đấu của tuần tiếp theo để tăng số tiền hiện có, và cứ tiếp tục như vậy cho đến tuần 4 với giải đặc biệt. 
Trong mùa 2, tùy vào việc thí sinh đã chiến thắng, thất bại hoặc dừng cuộc chơi sau vòng đặc biệt, họ sẽ được nhận mức giải thưởng tương ứng khác nhau. Mỗi lần thắng, số tiền của người tại vị sẽ tăng gấp đôi; nếu dừng chơi, thí sinh sẽ ra về với 25% số tiền hiện có; nếu thua, thí sinh sẽ ra về với 75% số tiền hiện có (trừ việc thua ở tuần 1).
Nhận được giải thưởng cao nhất của chương trình, thí sinh cũng sẽ sở hữu nhẫn thách đấu vĩnh viễn.
Ban cố vấn.
Mỗi tập phát sóng có sự xuất hiện của 3 thành viên trong ban cố vấn (2 thành viên ở mùa 2), vị trí này có thể thay đổi theo từng tập. Ngoài nhiệm vụ chấm điểm cho các câu hỏi vòng thi đặc biệt, họ còn thường xuyên đưa ra các lời giải thích cho một số nội dung (từ ngữ, thơ...) xuất hiện trong chương trình. Tất cả những người đã từng tham gia vào vị trí ban cố vấn gồm có:
Đón nhận.
Nhờ nội dung mới lạ về ngôn ngữ, cùng với sự kết hợp giữa giải trí và kiến thức tiếng Việt, "Vua tiếng Việt" đã tạo nên sức hút đối với khán giả. Trong chương trình, người chơi phải vượt qua các câu hỏi liên quan đến ngữ pháp, từ ngữ tiếng Việt, đồng thời được thử thách khả năng phản xạ nhanh. Nhiều đề bài trong chương trình, nhất là ghép chữ thành từ, được nhiều cư dân mạng chia sẻ rộng rãi và hưởng ứng nhiệt tình. Không ít bình luận của khán giả cho biết sự phong phú và đa dạng của tiếng Việt đã khiến họ phải vò đầu bứt tai giải đố.
Theo số liệu thống kê của Kantar Media dựa trên tỷ suất lượt xem đo được tại 4 thành phố lớn là Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và Cần Thơ, chương trình có mặt trong danh sách 10 chương trình truyền hình được xem nhiều nhất tháng 9 năm 2021, tháng 10 năm 2021, tháng 11 năm 2021, tháng 12 năm 2021. Nhiều khán giả cũng đã đăng ký tham gia chương trình để thử sức với tiếng Việt, điều này chứng tỏ sức hút lớn của chương trình đối với khán giả truyền hình.
Bước sang mùa 2, sức cuốn hút của "Vua tiếng Việt" tăng lên khi chương trình xuất hiện người chiến thắng ở vòng đặc biệt, trở thành "vua" và chờ đón các đối thủ khác đến thách đấu. Theo Tiến sĩ ngôn ngữ Đỗ Anh Vũ - giám khảo Vua tiếng Việt, các chủ đề của chương trình vừa có tính sinh hoạt đời thường vừa có tính văn hóa, lịch sử. ""Ban thư ký của chương trình đã khai thác chủ đề theo cách đa dạng để ai cũng cảm thấy được sự gần gũi và có sự am hiểu nhất định ở từng chủ đề, không bị quá xa lạ, có thể bắt nhịp được chủ đề và tham dự cuộc chơi một cách hào hứng, hết mình" - ông đánh giá. Cũng trong mùa 2, có nhiều người chơi là người nước ngoài cũng bị thu hút với những chủ đề của chương trình. Nhà văn Lữ Mai - một trong những giám khảo của chương trình - cho rằng những chủ đề đó giúp cho vốn tiếng Việt được phát huy một cách phong phú, đa dạng. "Những chủ đề này không chỉ khai phá được kho tàng của tiếng Việt mà còn đánh thức cách thức sử dụng tiếng Việt trong đời sống hiện đại"" - bà chia sẻ. Với sự tham gia của người chơi là người Việt Nam và người nước ngoài ở các độ tuổi, đến từ nhiều tỉnh, thành trên cả nước, chương trình "Vua tiếng Việt" tiếp tục tạo sức cuốn hút, lan tỏa tinh thần tự hào và tình yêu tiếng Việt.
Sự cố &amp; tranh cãi.
Tên gọi của chương trình.
Tên gọi "Vua tiếng Việt" được đặt cho chương trình đã nói lên tầm quan trọng của tiếng Việt, chủ thể trung tâm trong một chương trình mang tính giáo dục về ngôn ngữ. Tuy nhiên, một số ý kiến trên mạng xã hội cho rằng việc đặt tên chương trình như vậy là không ổn, nhất là khi chỉ qua vài vòng chơi đã có thể dễ dàng xưng danh "Vua tiếng Việt". Một trong những người đầu tiên phản đối tên chương trình đã lập luận rằng không ai có khả năng hiểu biết tiếng Việt đến mức có thể xưng "vua". Nhiều người cũng đã đề xuất đổi tên chương trình để đảm bảo sự khiêm tốn cần thiết, tránh đao to búa lớn. Báo "Lao Động" trong một bài viết đã dùng từ "rất kinh" để nhận xét về cái tên của chương trình. PGS.TS Nguyễn Hữu Đạt từ Trường Đại học Khoa học Xã hội &amp; Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội nói với "Dân Trí" rằng, đặt tên chương trình là "Vua tiếng Việt" hoàn toàn không phù hợp bởi tên gọi này kích thích lòng kiêu ngạo vô lối, đặc biệt là với giới trẻ."Gọi "Vua tiếng Việt" thực ra là một kiểu câu "view" nhưng trong trường hợp này rất không nên vì gây phản cảm về mặt văn hóa. Ngay từ lần đầu nghe thấy tên gọi này tôi đã cảm thấy không phù hợp, không đảm bảo chất văn hóa của một chương trình truyền hình [...]. Theo tôi, chương trình nên đổi thành những cái tên dung dị, khiêm nhường hơn như "Thi tiếng Việt", "Tiếng Việt tinh hoa"… Những tên gọi này nhã nhặn, phù hợp với nội dung chương trình".
Liên quan đến từ vựng.
Dù là chương trình tôn vinh tiếng Việt, "Vua tiếng Việt" đã không ít lần mắc lỗi về từ ngữ, đặc biệt là chính tả. Bên cạnh đó, việc giải thích cho một vài từ, như “càn rỡ” là “tính từ bổ ngữ cho động từ” cũng đã gây ra nhiều luồng tranh luận trong thời gian dài.
Phát sóng.
"Vua tiếng Việt" được phát sóng vào lúc 20:30 thứ sáu hàng tuần trên VTV3 và được phát lại trên các kênh khác của VTV (bao gồm VTV4, VTV5) vào một số khung giờ trong tuần. Mùa đầu tiên của chương trình lên sóng từ ngày 10 tháng 9 năm 2021 đến ngày 4 tháng 3 năm 2022 và mùa thứ hai lên sóng từ ngày 23 tháng 9 năm 2022 đến ngày 12 tháng 5 năm 2023. Các tập đã phát sóng trên truyền hình đều có thể được tìm thấy trên các nền tảng số của VTV, bao gồm VTV Go và VTV Giải Trí.
Chương trình cũng đã có một số lần phải tạm ngừng phát sóng theo kế hoạch, phần lớn là do trùng vào thời điểm diễn ra các sự kiện đặc biệt. Lần gần nhất vào ngày 20 tháng 1 năm 2023, một tập của mùa 2 đã được dời sang 2 tuần tiếp theo để dành thời lượng phát sóng một số chương trình trước và trong dịp Tết âm lịch.