Tên gọi Nhật Bản

Trong tiếng Nhật, các tên gọi để chỉ đất nước Nhật Bản là Nippon ( ) và Nihon ( ), chúng đều được viết bằng kanji là . Trong các ngôn ngữ nước ngoài, một hoặc một vài tên gọi có nguồn gốc ngoại lai đã được sử dụng (dưới dạng này hoặc dạng khác) để chỉ Nhật Bản.
Lịch sử.
Cả "Nippon" và "Nihon" đều có nghĩa đen là "nguồn gốc của mặt trời", nghĩa là nơi mặt trời bắt nguồn, và thường được dịch là "Vùng đất Mặt trời mọc". Danh pháp này xuất phát từ sự tương ứng của Hoàng gia với nhà Tùy của Trung Hoa và đề cập đến vị trí ở phía đông so với Trung Quốc. Trước khi "Nihon" trở thành tên gọi chính thức, Nhật Bản được gọi là hoặc . "Wa" là tên gọi mà nước Trung Hoa cổ xưa dùng để nhắc đến một nhóm dân tộc thiểu số sống ở Nhật Bản trong thời kì Tam Quốc.
Mặc dù nguồn gốc từ nguyên của "Wa" vẫn chưa chắc chắn, các văn bản Trung Quốc trong lịch sử ghi chép lại một nhóm người cổ đại sống trên quần đảo Nhật Bản (có lẽ là Kyūshū), đôi khi được đặt tên như *ˀWâ hoặc *ˀWər . Carr (1992:9–10) khảo sát các đề xuất phổ biến cho từ nguyên của Wa, trải dài từ những nguồn đáng tin cậy (phiên âm từ đại từ nhân xưng ngôi đầu tiên trong tiếng Nhật "waga" "của tôi; của chúng ta" và "ware" "tôi; chính mình; ngươi") tới dung tục (viết "Wa" trong tiếng Nhật là ý chỉ "người lùn"), và tóm tắt các cách hiểu cho "tiếng Nhật" *ˀWâ thành các biến thể của hai từ nguyên: "về mặt hành vi 'dễ quy phục' hoặc về mặt vật lý 'ngắn'." Cách giải thích đầu tiên "dễ quy phục; dễ bảo" bắt đầu với quyển từ điển "Thuyết văn giải tự" (121 CE). Nó định nghĩa là "thuận mạo" "thể hiện dễ bảo/dễ phục tùng/dễ sai khiến", có bộ "nhân" với chữ "ủy" "quanh co", và trích dẫn thơ từ "Kinh Thi". "Có thể hiểu được, khi người Trung Quốc lần đầu tiên gặp người Nhật Bản," Carr (1992:9) gợi ý "họ đã phiên âm từ Wa là *ˀWâ với nghĩa 'cúi xuống' biểu thị động tác cúi đầu thể hiện 'sự tuân thủ'. Động tác cúi đầu được ghi chú trong các tài liệu tham khảo trong lịch sử ban đầu liên quan tới Nhật Bản." Các ví dụ bao gồm "Sự tôn trọng được thể hiện bằng việc ngồi xổm" ("Hậu Hán thư", tr. Tsunoda 1951:2), và "họ thực hiện cả động tác ngồi xổm hoặc quỳ xuống, với hai bàn tay đặt trên mặt đất. Đây là cách họ thể hiện sự tôn trọng." ("Ngụy chí", tr. Tsunoda 1951:13). Koji Nakayama giải thích chữ "uy" "sự uốn lượn" như "xa xôi, diệu vợi" dịch uyển ngữ chữ "Oa" là "tách khỏi lục địa." Từ nguyên thứ hai của "oa" nghĩa là "người lùn, người nhỏ bé" có từ cùng gốc khả thi là "ải" "thấp, ngắn (tầm vóc)", "uy" "căng; bong gân; chân cong", và "ngọa" "nằm xuống; cúi; ngồi (động vật và chim)". Sử liệu triều đình Trung Hoa thuở sơ khai đề cập đến một địa điểm "Chu Nho quốc" "quốc gia của người nhỏ bé/người lùn" nằm ở phía nam Nhật Bản, liên kết có thể với đảo Okinawa hay quần đảo Lưu Cầu. Carr trích dẫn các ưu tiên lịch sử của việc coi Wa là "người dễ phục tùng" và truyền thuyết "Quốc gia người lùn" là bằng chứng cho thấy từ nguyên của "những người nhỏ bé" là một sự phát triển thứ cấp.
Các nhà ghi chép Trung Hoa, Triều Tiên, và Nhật Bản thường ghi tên nước Nhật "Wa" hoặc "Yamato" bằng chữ Hán cho tới thế kỷ thứ 8, khi người Nhật cảm thấy sai lầm vì hàm ý xúc phạm của nó, thay thế bằng chữ "hòa hợp, hòa bình, cân bằng". Được áp dụng từ thời điểm này, kí tự này đã được mượn vào tiếng Nhật để chỉ bản thân đất nước này, thường được kết hợp với chữ , nghĩa đen là "lớn", để viết cho tên gọi "Yamato" () đã có từ trước (theo cách tương tự như Đại Thanh Đế quốc, Đại Anh Đế quốc). Tuy nhiên, cách đọc "Yamato" không thể được hình thành từ âm thanh của các ký tự cấu thành của nó; nó đề cập đến một địa điểm ở Nhật Bản và được suy đoán ban đầu có nghĩa là "Cổng núi" (山戸). Những từ sử dụng một số chữ Hán để đặt tên cho một từ tiếng Nhật nào đó chỉ nhằm mục đích đại diện cho nghĩa của từ đó bất kể cách đọc on'yomi hoặc kun'yomi của mẫu tự kanji như vậy, hay còn gọi là jukujikun, không phổ biến trong tiếng Nhật. Các tên gọi gốc khác trong văn bản Trung Quốc có "nước Yamatai" (), nơi một người là Nữ hoàng Himiko đã sống. Khi "hi no moto", cách nói bản địa của người Nhật Bản chỉ "nguồn gốc của mặt trời", được viết bằng kanji, nó được đặt cho các ký tự . Theo thời gian, những ký tự này bắt đầu được đọc bằng cách đọc Trung-Nhật, ban đầu là "Nippon" và sau là "Nihon," mặc dù hai tên có thể hoán đổi cho đến ngày nay.
Tên gọi "Nippon" chỉ xuất hiện trong lịch sử từ cuối thế kỷ thứ 7. Cuốn Cựu Đường thư (), một trong Nhị thập tứ sử, phát biểu rằng sứ thần Nhật Bản không hài lòng với tên gọi quốc gia "Oa Quốc" (Woaguok) () của ông, và thay đổi nó thành "Nippon" (Nhật Bản; trong tiếng Trung, "nyitbon") (), hay "Nguồn gốc Mặt trời". Một biên niên sử vào thế kỷ 8 khác, Sử kí chính nghĩa (), tuy nhiên, lại phát biểu rằng Nữ hoàng Võ Tắc Thiên ra lệnh cho sứ thần Nhật Bản thay đổi tên quốc gia thành "Nippon". Mặt trời đóng vai trò quan trọng trong thần thoại và tôn giáo của Nhật Bản, khi Thiên hoàng được cho là hậu duệ trực tiếp của nữ thần mặt trời Amaterasu và tính hợp pháp của gia đình cai trị dựa trên sắc lệnh và hậu duệ thiêng liêng từ vị thần chính của tôn giáo Thần đạo. Tên của đất nước phản ánh tầm quan trọng trung tâm của mặt trời.
Tên gọi trong tiếng Anh của Nhật Bản (Japan) đến phương Tây từ các tuyến đường thương mại thuở ban đầu. Tên gọi chỉ Nhật Bản trong tiếng Quan thoại hay tiếng Ngô cổ được Marco Polo ghi lại là "Cipangu". Trong tiếng Thượng Hải hiện đại (một ngôn ngữ của tiểu nhóm tiếng Ngô), cách phát âm chính thức của các kí tự (Nhật Bản) vẫn là "Zeppen" . Cách phát âm thông tục của ký tự là , gần với "Nippon" hơn. Các tên gọi "Jepang", "Jipang", và "Jepun" trong tiếng Malaysia và Indonesia được mượn từ các phương ngữ tiếng Trung không phải Quan thoại, và từ gốc Mã Lai này đã được các thương nhân Bồ Đào Nha ở Malacca bắt gặp vào thế kỷ 16. Người ta cho rằng các thương nhân Bồ Đào Nha là những người đầu tiên mang từ này đến châu Âu. Nó được ghi lần đầu bằng tiếng Anh vào năm 1577 dưới dạng "Giapan".
Trong tiếng Anh, danh hiệu chính thức hiện đại của đất nước này chỉ đơn giản là "Japan", một trong số ít các quốc gia không có tên "dạng dài". Tên chính thức bằng tiếng Nhật của Nhật Bản là "Nippon-koku" hoặc "Nihon-koku" (), nghĩa đen là "Quốc gia Nhật Bản". Từ thời kỳ Minh Trị Duy tân cho tới cuối Chiến tranh thế giới thứ hai, danh hiệu đầy đủ của Nhật Bản là "Đại Đế quốc Nhật Bản" ( "Dai Nippon Teikoku"). Một bản dịch thi vị hơn của tên gọi Nhật Bản trong thời kỳ này là "Đế quốc Mặt trời mọc." Tên chính thức của quốc gia đã được thay đổi sau khi thông qua hiến pháp sau chiến tranh; danh hiệu "Quốc gia Nhật Bản" đôi khi được sử dụng như một từ hiện đại thông tục. Như một tính từ, thuật ngữ "Dai-Nippon" vẫn phổ biến với các tổ chức chính phủ, thương mại hoặc xã hội Nhật Bản có phạm vi vượt ra ngoài biên giới địa lý của Nhật Bản (ví dụ, Dai Nippon Printing, Dai Nippon Butoku Kai, vân vân).
Mặc dù "Nippon" hay "Nihon" cho đến nay vẫn là tên gọi phổ biển nhất để chỉ Nhật Bản ở trong nước, ngày nay các từ ngữ nước ngoài như "Japan" và thậm chí là "Jipangu" (từ "Cipangu", xem bên dưới) cũng được sử dụng trong tiếng Nhật hầu như cho mục đích làm thương hiệu nước ngoài.
Tên gọi trong lịch sử.
Các nhà truyền giáo người Bồ Đào Nha cập bến Nhật Bản vào cuối thế ký 16. Trong quá trình học tiếng Nhật, họ đã tạo ra một số sách về ngữ pháp và từ điển tiếng Nhật Trung cổ. Từ điển Vocabvlario da Lingoa de Iapam năm 1603–1604 chứa hai mục để chỉ Nhật Bản: "nifon" và "iippon".
Tên cuốn từ điển này ("Từ điển ngôn ngữ Nhật Bản") minh họa rằng từ trong tiếng Bồ Đào Nha để chỉ Nhật Bản vào thời kì này là "Iapam".
Nifon.
Trong lịch sử, âm trong tiếng Nhật đã trải qua một số thay đổi về âm vị học. Nguyên gốc là *, nó bị đọc nhẹ hơn thành , và cuối cùng thành âm hiện đại. Âm hiện đại vẫn được đọc là khi ở sau âm .
Tên gọi "nifon" trong tiếng Nhật Trung cổ trở thành "nihon" trong tiếng Nhật hiện đại thông qua những thay đổi âm vị học mang tính thường xuyên.
Jippon.
Trước khi xuất hiện phong cách Latin hóa hiện đại, người Bồ Đào Nha đã tự nghĩ ra hệ thống riêng của họ. Trong đó, được viết ở cả hai dạng "ii" hoặc "ji". Trong phong cách hiện đại Hepburn, "iippon" sẽ được dịch ra là "Jippon". Không có thay đổi âm vị lịch sử để tính đến ở đây.
Về mặt từ nguyên, "Jippon" tương tự như "Nippon" ở chỗ nó là cách đọc thay thế cho . Kí tự ban đầu cũng có thể đọc là hoặc . Được kết hợp với (), nó thường được ghi là "Jippon".
Không giống như cặp "Nihon"/"Nippon", không có bằng chứng nào cho tên gọi *"Jihon".
Nihon và Nippon.
Tên gọi đất nước Nhật Bản trong tiếng Nhật, , có thể phát âm là "Nihon" hoặc "Nippon". Cả hai đều là cách phát âm từ on'yomi.
Ngữ nghĩa.
 ("nichi") nghĩa là "mặt trời" hoặc "ban ngày"; ("hon") nghĩa là "cơ sở" hoặc "nguồn gốc". Từ ghép này có nghĩa là "nguồn gốc của mặt trời" hoặc "nơi mặt trời mọc" (từ quan điểm từ Trung Quốc, mặt trời mọc từ phía Nhật Bản); nó là một nguồn cơ sở cho mô tả của phương Tây về Nhật Bản như là "Vùng đất Mặt trời mọc" ("Land of the Rising Sun").
"Nichi", trong các từ ghép, thường không có âm "chi" và tạo ra một khoảng ngắt nhẹ giữa âm tiết đầu và âm tiết thứ hai. Khi Latin hóa, khoảng ngắt này được thể hiện bằng cách nhân đôi phụ âm đầu tiên của âm tiết thứ hai; do vậy "nichi" ghép với "kō" (ánh sáng) được viết và phát âm là "nikkō", nghĩa là "ánh sáng mặt trời".
Lịch sử và diễn tiến.
Các chữ "kanji" và trong lịch sử từng được phát âm là "niti" (hoặc "jitu", phản ánh cách phát âm trong tiếng Trung Quốc hậu trung cổ) và "pon", tương ứng. Trong từ ghép, tuy nhiên, các phụ âm ngắt cuối cùng (nghĩa là "p", "t", "k") của chữ đầu tiên không được buông trong tiếng Trung Quốc trung cổ, và do vậy cách phát âm của 日本 là "Nippon" hoặc "Jippon" (với các phụ âm liền kề đồng hóa).
Những thay đổi về cách phát âm trong lịch sử tiếng Nhật đã dẫn dắt đến các cách phát âm hiện đại của các kí tự đặc trung ở đây là "nichi" và "hon". Cách phát âm "Nihon" có nguồn gốc, có lẽ từ vùng Kantō, như là một sự giới thiệu lại cách phát âm độc lập này của vào trong từ ghép. Điều này hẳn phải diễn ra trong thời kỳ Edo, sau khi một sự thay đổi về âm tiết khác diễn ra có kết quả ở việc thay đổi dạng này thành "Niwon" và sau này là "Nion".
Một vài nỗ lực để định nghĩa dứt khoát một cách đọc chính thức đã bị chính phủ Nhật Bản bác bỏ, cơ quan này tuyên bố cả hai cách đọc đều đúng.
Các quy ước hiện đại.
Mặc dù cả hai cách phát âm đều đúng, "Nippon" thường được ưa dùng cho các mục đích chính thức, bao gồm tiền tệ, tem thư, và các sự kiện thể thao quốc tế, cũng như trong "Nippon-koku", nghĩa đen là "Quốc gia Nhật Bản" ().
Khác với điều này, dường như không có luật cố định nào để chọn một cách phát âm mà không chọn cách còn lại; trong nhiều trường hợp một dạng chỉ đơn giản là phổ biến hơn dạng còn lại. Ví dụ, người nói tiếng Nhật thường gọi ngôn ngữ của họ là "Nihongo"; "Nippongo", trong khi khả thi,
thì lại rất hiếm thấy. Trong một số trường hợp khác, có nhiều phiên bản cách sử dụng khác nhau. Ví dụ, tên gọi cho Ngân hàng Nhật Bản () được ghi là "NIPPON GINKO" trên tiền giấy, nhưng thường được gọi (ví dụ trên truyền thông) là "Nihon Ginkō".
Nippon luôn được sử dụng hoặc sử dụng thường xuyên nhất trong các công trình như sau:
Nihon luôn được sử dụng hoặc sử dụng thường xuyên nhất trong các công trình như sau:
Năm 2016, nguyên tố thứ 113 trong bảng tuần hoàn được đặt tên là nihoni để vinh danh sự kiện khám phá vào năm 2004 bởi các nhà khoa học người Nhật tại RIKEN. Nguyên tố này không liên quan đến "nipponi".
Jipangu.
Như đã đề cập phía trên, tên gọi "Japan" trong tiếng Anh có một nguồn gốc dài dòng; nhưng các nhà ngôn ngữ học tin rằng nó tới một phần từ cách kí âm trong tiếng Bồ Đào Nha trong chữ Hán sơ cổ về tên gọi Nhật Bản trong tiếng Quan thoại hoặc tiếng Ngô: "Cipan" (), chuyển sang bính âm là "Rìběn" (IPA: ʐʅ˥˩pən˨˩˦), và dịch nghĩa đen là "nguồn gốc mặt trời". "Guó" (IPA: kuo˨˦) là chữ Hán chỉ "vương quốc", do đó nó có thể chuyển dịch thay thế thành "Cipan-guo". Từ này có khả năng được giới thiệu vào tiếng Bồ Đào Nha thông qua tên tiếng Mã Lai "Jipang".
Cipangu lần đầu được nhắc tới ở châu Âu thông qua các ghi chép của Marco Polo. Nó xuất hiện lần trên một bản đồ từ châu Âu với bản đồ Fra Mauro vào năm 1457, mặc dù nó xuất hiện sớm hơn nhiều trên các bản đồ Trung Quốc và Triều Tiên như "Gangnido". Theo các ghi chép của Marco Polo, Cipangu được cho là có trữ lượng bạc và vàng dồi dào một cách tuyệt vời, mà ở thời Trung cổ phần lớn là chính xác, nhờ vào sự hoạt động núi lửa của các hòn đảo và khả năng tiếp cận quặng quý mà không cần phải có công nghệ khai thác sâu (không có tại thời điểm đó).
Tên gọi trong tiếng Hà Lan, Japan, có thể có nguồn gốc từ cách phát âm trong phương ngữ miền Nam Trung Quốc của , là "Yatbun" hoặc "Yatpun". Chữ "J" trong tiếng Hà Lan thường được phát âm là "Y", do đó có cách ghi Ja-Pan.
Cách phát âm tên gọi Nhật Bản trong tiếng Thượng Hải hiện đại là "Zeppen". Trong tiếng Nhật hiện đại, "Cipangu" được phiên âm là , từ đó có thể phiên âm ngược lại trong tiếng Anh là "Chipangu", "Jipangu", "Zipangu", "Jipang", hoặc "Zipang". "Jipangu" ( ("Zipangu")), là một tên gọi khó hiểu về Nhật Bản, gần đây đã trở nên thịnh hành trong các bộ phim điện ảnh, phim hoạt hình, trò chơi điện tử của Nhật Bản, v.v.
Các tên gọi khác.
Cổ điển.
Những cái tên này được phát minh sau khi du nhập chữ Hán vào ngôn ngữ, và chúng xuất hiện trong các văn bản lịch sử cho những niên đại huyền thoại thời tiền sử, và cả tên của các vị thần và Thiên hoàng Nhật Bản:
Chuyển dịch katakana ("Japan") của từ tiếng Anh "Japan" đôi khi được bắt gặp trong tiếng Nhật, ví dụ như tên của các tổ chức đang tìm cách trình chiếu một hình ảnh mang tầm quốc tế. Ví dụ như ("Japan Netto Ginkō") (Japan Net Bank), ("Japan Kappu") (Japan Cup), ("Waiyaresu Japan") (Wireless Japan), vân vân.
"Đông Dương" () và "Đông Doanh" () – cả hai đều có nghĩa là "Đông Đại dương" – là những thuật ngữ trong tiếng Trung đôi khi được sử dụng để nói về Nhật Bản một cách kỳ lạ khi đối chiếu nó với các quốc gia hoặc khu vực khác ở phía đông lục địa Á-Âu; tuy nhiên, những thuật ngữ tương tự nhau này cũng có thể được sử dụng để chỉ toàn bộ Đông Á khi đối chiếu "phương Đông" với "phương Tây". Thuật ngữ đầu tiên, "Đông Dương", đã được coi là một thuật ngữ mang tính miệt thị khi được sử dụng có nghĩa là "Nhật Bản", trong khi thuật ngữ thứ hai, "Đông Doanh", vẫn là một tên thơ ca mang tính tích cực. Chúng có thể tương phản với "Nam Dương" (Nam Đại dương), trong đó đề cập đến Đông Nam Á và "Tây Dương" (Tây Đại dương), đề cập đến thế giới phương Tây. Trong tiếng Nhật và tiếng Hàn, cụm chữ Hán có nghĩa là "Đông Đại dương" (phát âm là "tōyō" trong tiếng Nhật và "dongyang" () trong tiếng Hàn) chỉ được dùng để chỉ vùng Viễn Đông (bao gồm cả Đông Á và Đông Nam Á) nói chung, và nó không được sử dụng theo nghĩa "Nhật Bản" cụ thể hơn trong tiếng Trung.
Tại Trung Quốc, Nhật Bản được gọi là "Rìběn", cách phát âm trong tiếng Quan thoại cho . Cách phát âm từ này trong tiếng Quảng Châu là "Yahtbún" , trong tiếng Thượng Hải là "Zeppen" , và trong tiếng Phúc Kiến là "Ji̍tpún" / "Li̍t-pún". Các tên gọi này ảnh hưởng tới tên gọi của Nhật Bản trong tiếng Mã Lai, "Jepun", and và trong tiếng Thái "Yipun" (). Các thuật ngữ "Jepang" và "Jipang", có gốc Trung Quốc, trước đó đều được sử dụng trong cả tiếng Mã Lai và tiếng Indonesia, nhưng ngày nay chủ yếu giới hạn trong ngôn ngữ Indonesia. Người Nhật giới thiệu các cụm "Nippon" và "Dai Nippon" vào Indonesia trong giai đoạn chiếm đóng (1942–1945), nhưng tên gọi bản địa "Jepang" vẫn phổ biến hơn. Trong tiếng Hàn, Nhật Bản được gọi là "Ilbon" (Hangeul: , Hanja: ), là cách đọc trong tiếng Hàn với tên gọi gốc Hán-Triều, và trong ngôn ngữ Hán-Việt, ta có tên gọi "Nhật Bản" (cũng được chuyển ngữ thành "Nhựt Bổn"). Trong tiếng Mông Cổ, Nhật Bản được gọi là "Yapon" (Япон).
Tên gọi "Ue-kok" () được ghi nhận ở những người nói tiếng Phúc Kiến lớn tuổi. Trong quá khứ, Triều Tiên/Cao Ly cũng sử dụng cụm , phát âm là "Waeguk" ().