Trần Quý Kiên

Trần Quý Kiên (Đinh Xuân Nhạ 1911-1965), là một nhà cách mạng chống Pháp, vào Đảng Cộng sản Việt Nam tháng 5 năm 1930. Ông là lớp đảng viên đầu tiên và cũng thuộc lớp lãnh đạo sớm của đảng.1938-1940 Ông Là Thường Vụ Xứ Ủy Bắc Kỳ - Bí thư Thành ủy Hà Nội . Bí thư khu ủy Chiến Khu Quang Trung, bí thư tỉnh ủy Quảng Yên (Quảng Ninh),trưởng ban căn cứ địa trung ương Việt Bắc ATK. Bí thư đầu tiên Đảng ủy khối cơ quan Dân Chính Đảng Trung ương, Thứ trưởng - phó văn phòng Thủ tướng, khi Hồ Chí Minh là thủ tướng chính phủ năm 1950. Phó Ban Tổ chức Trung ương năm 1951 .ông được nhà nước Việt Nam truy tặng Huân chương Sao Vàng cao quý nhất của Việt Nam.
Quá trình tham gia cách mạng.
Ông tên thật là Đinh Xuân Nhạ sinh năm 1911 tại Bến Nứa, Hà Nội, gốc là người dòng họ Đinh Xuân ở làng Phượng Vũ, xã Phượng Dực, huyện Phú Xuyên, tỉnh Hà Tây (nay thuộc thành phố Hà Nội). Khi hoạt động cách mạng ông lấy bí danh là Trần Quý Kiên và Dương Văn Ty.
Là một trong những nhà cách mạng tiền bối của đảng, Đinh Xuân Nhạ tham gia phong trào yêu nước năm 1929,vào Đảng Cộng sản Việt Nam (5-1930) là lớp đảng viên đầu tiên ngay khi đảng vừa được thành lập. 
6-1930 Ông là một trong ba đảng viên đầu tiên của "Đội Tuyên truyền xung phong"( đây chính là tổ chức tiền thân của Ban Tuyên huấn (Tuyên giáo) Thành ủy Hà Nội sau này ). 
Vào dịp kỷ niệm lần thứ 13 Cách mạng Tháng Mười Nga 11.10.1930,tại trường Bách Nghệ ở phố Carreau (nay là phố Lý Thường Kiệt).Đồng chí Đinh Xuân Nhạ trực tiếp phụ trách một tổ tuyên truyền xung phong treo biểu ngữ, cờ đỏ, diễn thuyết đánh đuổi thực dân Pháp giành độc lập dân tộc.Đồng chí bị thực dân Pháp truy lùng và bắt giam chúng tuyên án ông 10 năm tù khổ sai cấm cố . 
21.12.1931 tại Nhà Tù Hải Phòng Đinh Xuân Nhạ cùng các đồng chí Lê Thanh Nghị, Lê Duẩn, Vũ Thiện Chân, Khuất Duy Tiến, Nguyễn Tuân Thức… cùng nhiều tù nhân khác đấu tranh Lưu huyết với giặc trong tù. . Thực dân Pháp đàn áp dã man, chín chiến sĩ yêu nước đã hy sinh.
Năm 1932 thực dân Pháp đưa ông về giam tại Hoả Lò Hà Nội. Ông đã cùng với các đồng chí Trần Bảo, Bùi Vũ Trụ, Đặng Xuân Khu( Trường Chinh)… Làm báo cách mạng trong tù để tuyền truyền chủ nghĩa cộng sản và giữ vững khí tiết cách mạng. 
2-1933, Trần Quý Kiên và 210 tù nhân ở Nhà tù Hoả Lò bị đưa đi nhà tù Sơn La "nước Sơn La, ma Vạn Bú”.Do lãnh đạo tù nhân đấu tranh trong tù, Ông bị đưa tên vào danh sách 22 phần tử cầm đầu ,nguy hiểm, phản loạn, không được ân xá (do Công sứ tỉnh Sơn La Saint Poulof lập 31.10.1933) trong đó có cả : Lê Duẩn, Đặng Xuân Khu (Trường Chinh), Trịnh Đình Cửu ,Khuất Duy Tiến..vv. Lúc này ông mang số tù 289. 17-11-1933 khi bị chuyển về lại nhà tù Hỏa Lò (Hà Nội). Ông bị sốt, đi tiểu ra máu,chỉ nằm thở, ruồi bu không có sức đuổi, thoi thóp cận kề cái chết. 
Tháng 5-1935, Trần Quý Kiên (Đinh Xuân Nhạ) bị đầy lên Nhà tù Sơn La Lần Thứ Hai, cùng với ông còn có Đặng Xuân Khu( Trường Chinh), Nguyễn Lương bằng, Đặng Việt Châu, Hào Lịch, Bùi Vũ Trụ( là em rễ của ông)..."". cuối năm 1935 Tại nhà tù Sơn La ông và các đồng chí trong Chi Bộ Đảng từ Hỏa Lò lên đã thành lập một chi bộ đảng bí mật lần đầu tiên trong Nhà tù Sơn La(chi bộ này đã được ghi rất rõ trong hồi ký "trường học cuộc đời.NXB CTQG 1996" của Phó Thủ tướng Đặng Việt Châu và trong tài liệu được tìm thấy của thực dân Pháp ,nhưng hiện tại rất nhiều tài liệu lại nhầm là mãi tới tháng 12.1939 nhà Tù Sơn La mới có chi bộ Cộng Sản đầu tiên). Chi bộ mà các ông thành lập này chỉ đạo toàn bộ hoạt động trọng yếu của Hội Đồng Thống Nhất trong Nhà tù Sơn La 1935-1936( đồng chí Trường Chinh được bầu là chủ tịch hội đồng Thống Nhất),Trần Quý Kiên được bầu là Trưởng Ban Hợp Tác Xã của HĐTN. Đồng Chí Nguyễn Lương Bằng được bầu là trưởng ban nhà bếp.
Cuối năm 1936, Mặt trận Bình dân Pháp lên cầm quyền, Trần Quý Kiên được thả cùng với trên 1000 tù nhân chính trị khác(sau 6 năm tù).
Ra tù ông bắt liên lạc ngay với các đồng chí : Nguyễn Văn Cừ, Lương Khánh Thiện, Trường Chinh, Tô Hiệu,Hoàng Quốc Việt, Hoàng Văn Nọn..v.v. 8/1936 Đinh Xuân Nhạ là một trong ba người chủ chốt cùng Nguyễn Văn Cừ (Tổng Bí thư của đảng 1938-1941) và Nguyễn Văn Minh (một đảng viên vừa được Quốc tế Cộng sản cử về nước hoạt động) họp tại Gia Lâm (Hà Nội),bàn về việc củng cố, xây dựng và phát triển cơ sở đảng, cơ sở cách mạng. các ông đã thống nhất thành lập một cơ quan lãnh đạo lâm thời của Xứ ủy Bắc Kỳ và Thành ủy Hà Nội, lấy tên là "Ủy ban sáng kiến"” để làm nhiệm vụ tập hợp ,dẫn dắt và lãnh đạo phong trào cách mạng CM.
Uỷ Ban Sáng Kiến phân công đồng chí Tô Hiệu về công tác tại Hải Phòng, Quảng Ninh, đồng chí Hoàng Văn Thụ về các vùng dân tộc thiểu số phía bắc, và phân công Nguyễn Văn Cừ cùng với Nguyễn Văn Minh, Trần Quý Kiên phụ trách công tác móc nối liên lạc với các đồng chí ở Trung Kỳ, đồng thời trực tiếp tham gia khôi phục và phát triển các cơ sở đảng ở khu vực Hà Nội và các vùng phụ cận, phân công đồng chí Trường Chinh phụ trách báo chí tuyên truyền công khai.(trong những năm 1936-1939 Trần Quý Kiên hoạt động trong một nhóm tổ chức xây dựng đảng với hai đồng chí Nguyễn Văn Cừ và Nguyễn Văn Minh).
Đầu năm 1937 Ủy Ban Sáng Kiến đã quy tụ được nhiều hạt giống của Đảng, trong đó có Nguyễn Văn Linh (sau này là Tổng Bí Thư của Đảng từ năm 1986-1991), người tại thời điểm này được phân công là cán bộ giúp việc cho các đồng chí lãnh đạo của Ủy ban Sáng Kiến.Từ hạt nhân là Ủy ban sáng Kiến do nhóm các ông Trần Quý Kiên, Nguyễn Văn Cừ và Nguyễn Văn Minh sáng lập, Lúc đầu chỉ có vài ba người, nhưng đến 12.1936 thì Uỷ ban đã tập hợp được mấy chục anh em,là những cốt cán trung kiên và hạt giống quý giá của Đảng. Trần Quý Kiên đã cùng các đồng chí tổ chức, xây dựng và tái lập lại hầu hết các cơ sở của Đảng tại Bắc Kỳ đã bị giặc phá vỡ trước đó :
- Tháng 3 năm 1937, Đinh Xuân Nhạ tham gia tổ chức thành lập lại Xứ ủy Bắc Kỳ lâm thời.
- Cũng Tháng 3 năm 1937, Trần Quý Kiên cũng đồng thời tham gia thành lập lại Thành ủy Hà Nội (lúc này ông là Xứ Ủy viên Bắc Kỳ - Thường vụ Thành Ủy Hà Nội, phụ trách tổ chức và xây dựng Đảng).
- Tháng 4.1937, Trần Quý Kiên và Hoàng Quốc Việt là hai Xứ Ủy viên Bắc Kỳ được Xứ Ủy cử xuống trực tiếp tăng cường cho công tác khôi phục tổ chức đảng ở Hải Phòng. Tại đây ông tham gia tái lập thành uỷ Hải Phòng cùng với đồng chí Nguyễn Văn Linh và đồng chí Nguyễn Công Hoà.
- 5.1937 ông thay mặt cho Xứ uỷ Bắc Kỳ và Thành ủy Hải Phòng đứng ra thành lập chi bộ nhà máy xi măng Hải Phòng, tổ chức lại chi bộ nhà máy Tơ Hải Phòng.
- Tháng 11.1937 Trần Quý Kiên tham gia tổ chức thành lập Liên Xứ Ủy Bắc Kỳ - Bắc Trung Kỳ (Ông là ủy viên của liên Xứ Ủy và tham gia vào "Ủy ban hành động" cùng hai ông Nguyễn Văn Cừ (TBT) và Nguyễn Văn Minh). Ủy ban này có nhiệm vụ khôi phục và củng cố tổ chức đảng ở miền Bắc).
- Năm 1938 Trần Quý Kiên Thường vụ Thành ủy Bắc Kỳ-Bí thư Thành ủy Hà Nội thay mặt cho Xứ ủy Bắc Kỳ trực tiếp về Đa Phúc (Quốc Oai) công nhận chi bộ đảng dự bị do Phan Trọng Tuệ làm Bí thư thành chi bộ chính thức của đảng,thúc đẩy phong trào cách mạng ở Huyện Quốc Oai,và các huyện trên địa bàn tỉnh Sơn Tây, Hà Đông, Hà Nội .
- Ngày 15-5-1938 Trần Quý Kiên thay mặt Xứ ủy Bắc Kỳ và Thành Ủy Hà Nội về La Cả ( Hà Đông )tổ chức kết nạp 3 quần chúng được đồng chí Hoàng Văn Nọn bồi dưỡng từ trước là: Dương Nhật Đại (La cả), Nguyễn Quý Bình (Đại Mỗ), Ngô Văn Phát (Thượng Cát) vào Đảng.Đồng thời lập Ban vận động chuẩn bị thành lập Đảng bộ tỉnh Hà Đông.
4/1938 Trần Quý Kiên được bầu vào Ban Thường vụ Xứ Ủy Bắc Kỳ với hai người khác là Hoàng Văn Thụ và Lương Khánh Thiện. Đây là ban lãnh đạo cao nhất của Đảng tại Bắc Kỳ, trong giai đoạn nay chỉ gồm có ba người. (Ông làm nhiệm vụ này cho tới 6/1940 khi ông bị Pháp bắt lần 2)
Cũng vào năm 1938 cơ cấu tổ chức Thành Ủy Hà Nội kiện toàn,Trần Quý Kiên được giao trọng trách Bí thư Thành Ủy Hà Nội.Đảng cũng bổ sung thêm hai đảng viên đang hoạt động từ phong trào công nhân là đồng chí Nguyễn Văn Trân và đồng chí Văn Tiến Dũng vào Thành ủy... Dưới cương vị Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ - Bí thư Thành Ủy Hà Nội, Trần Quý Kiên đã chỉ đạo phối hợp chặt chẽ giữa hoạt động bí mật với hoạt động tuyên truyền công khai. Bộ phận báo chí tuyên truyền công khai lúc này do Trường Chinh (người giữ chức vụ Xứ ủy viên tại thời điểm này ) phụ trách. Nhờ đó các cơ sở đảng của Xứ ủy phát triển nhanh chóng và kết nạp được nhiều thành viên ưu tú của Hội Ái Hữu ngành nghề trong giai đoạn(1936-1939) này như: Hà Kế Tấn, Văn Tiến Dũng, Nguyễn Văn Trân, Trần Đăng Ninh, Nguyễn Đức Thuận...(Văn Tiến Dũng là người được ông bồi dưỡng và kết nạp vào đảng vào 11/1937. sau này trở thành Đại Tướng Ủy Viên Bộ Chính Trị)
Vào những năm 1930-1940 Trần Quý Kiên là Bí thư Thành Ủy Hà Nội duy nhất vượt qua được máy chém của Thực Dân.
Đồng thời Trần Quý Kiên cùng với Lương Khánh Thiện là hai người trụ vững lâu nhất ở vị trí Bí thư Thành Ủy Hà Nội (bí mật) của đảng, trong giai đoạn hoạt động bí mật (1930-1945).
Thực dân Pháp truy lùng gắt gao. Chỉ chưa đầy 2 tháng, thực dân Pháp đã truy bắt ông 2 lần vào ngày 28/7/1939 và ngày 26/9/1939 chúng khám xét nhà ông và trụ sở cơ quan Thành Uỷ Hà Nội nhưng ông đã may mắn thoát được. Để giữ gìn lực lượng Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ quyết định phân công Trần Quý Kiên và Lương Khánh Thiện về xây dựng căn cứ bí mật của Đảng tại tỉnh Phú Thọ. - hai Ông đã trực tiếp xây dựng và gieo những hạt giống cách mạng đầu tiên tại Phù Ninh-Phú Thọ với hai cơ sở cách mạng là Trạm Thản, Cẩm Sơn. Từ đó Phù Ninh nhanh chóng trở thành căn cứ địa cách mạng và là một trong những địa phương đứng lên giành chính quyền sớm của tỉnh Phú Thọ (ngày 15/ 8/ 1945).
6.1940 Giặc Pháp bắt được ông lần thứ hai.tại đề lao Bắc Giang trong suốt những năm 1941-1942 Trần Quý Kiên đã cùng Chu Đình Xương, Trần Quốc Hoàn (lúc này là Phó bí thư thành ủy Hà Nội) nhiều lần lãnh đạo tù nhân cùng nhân dân trong vùng đứng dậy đấu tranh chống lại thực dân Pháp. Sau đó thực dân Pháp đã chuyển ông về nhà tù Hỏa Lò, rồi chúng lại chuyển ông lên nhà ngục Sơn La lần thứ ba, lần này vào 2/1944 ông đã lảnh đạo 1 đoàn tù 150 người từ Hoả Lò lên Sơn La thành công an toàn.
Trong 15 năm hoạt động bí mật của đảng (1930-1945), ông đã bị giam cầm 11 năm trong 6 nhà tù khác nhau của đế quốc( riêng Nhà tù Sơn La chúng giam ông 3 lần vào những thời gian khác nhau, còn ở nhà tù Hỏa Lò thì ông bị giam ở đây tới 4 lần). 
3.1945 khi Nhật đảo chính Pháp (sau 5 năm bị tù của thực dân lần thứ hai) ông cùng các đồng chí vượt ngục
Đầu 4.1945 Trần Quý Kiên nhận trách nhiệm Bí thư Chiến khu Quang Trung(bao gồm 3 tỉnh Hòa Bình,Ninh Bình, Thanh Hóa) cùng hai tỉnh khác là Sơn La và Lai châu. Lúc này ông lấy bí danh là Dương Văn Ty".."
- Đầu tháng 5/1945, Trần Quý Kiên về thôn sài Nho Quan Ninh Bình triệu tập hội nghị thành lập tỉnh ủy lâm thời của tỉnh Ninh Bình .cử đồng chí Lê Thành (tức Nguyễn văn Mộc ) làm bí thư tỉnh ủy. Đến 8-1945 Tỉnh ủy lâm thời Ninh Bình do ông thành lập đã tổ chức đấu tranh giành chính quyền thành công tại địa phương.
Tháng 9.1945 ông nhận trách nhiệm mới là đại điện cho chính phủ lãnh đạo "một đoàn cán bộ Xứ Ủy" "Bắc Kỳ" lên giải phóng 3 tỉnh là : Mộc Châu, Sơn La và Lai Châu (lúc đó có Ông Lê Trọng Tấn đang là phụ trách về quân sự tại Sơn La).Lúc này mặc dù tình hình hết sức khó khăn do Quốc Dân Đảng núp bóng quân Tàu Tưởng kéo vào nước ta làm nhiệm vụ giải giáp quân đội Nhật. Quan lại, thổ hào theo chúng ở các địa phương ngóc đầu dậy, quân Pháp đang lăm le, chuẩn bị quay lại chiếm đóng. Tuy vậy, tại Mộc Châu ông đã thuyết phục được Bố chánh Sa Văn Minh theo cách mạng và buộc lực lượng tay sai, thân Nhật phải nộp vũ khí và kho tàng. 
Ngày 9.10.1945 ông đã lãnh đạo các lực lượng yêu nước tổ chức mít tinh giành được chính quyền Cách Mạng Đầu tiên cho tỉnh Sơn La. sau đó ông lên Lai Châu và thành lập chính quyền cách mạng đầu tiên tại huyện Quỳnh Nhai là một huyện thuộc tỉnh Lai Châu lúc bấy giờ. Trong lần công tác nguy hiểm này, ông mấy lần suýt bị giặc thủ tiêu tại Lai Châu. Nhưng nhờ mưu trí và khôn khéo, ông và các đồng chí đã thoát được nanh vuốt của quân thù.
Cuối 1946 sức khỏe yếu, Trần Quý Kiên về làm Bí thư tỉnh Quảng Yên (Quảng Ninh) lãnh đạo chống Pháp cùng với các đồng chí Tô Quang Đẩu, Trịnh Tam Tỉnh, Trần Quốc Thảo, Nguyễn Công Hòa, v.v... tại đặc khu Quảng Hồng.
Sau đó Trần Quý Kiên Uỷ Viên thường vụ Liên khu Uỷ Liên Khu 3, phụ trách vùng tả ngạn sông Hồng, phụ trách đảng liên tỉnh ủy 2 tỉnh Hải Dương và Hưng Yên. rồi sau đó phụ trách đảng liên tỉnh ủy 2 tỉnh Kiến An và Thái Bình.
Năm 1948 Trần Quý Kiên ủy viên thường vụ Liên khu ủy-Trưởng ban Kiểm Tra Đảng ủy của Liên khu 3 (bao gồm 12 tỉnh đồng bằng bắc bộ và 1 tỉnh miền núi là tỉnh Hoà Bình)
Tháng 7.1949 Trần Quý Kiên phụ trách xây dựng ban Căn Cứ Địa Trung ương (Việt Bắc), thủ trưởng cơ quan An Toàn Khu ATK (trưởng ban). (gồm 6 tỉnh Cao Bằng, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Hà Giang).
Tháng 11.1950 Trần Quý Kiên giữ chức Bí thư đầu tiên của đảng ủy Khối các cơ quan Dân Chính Đảng Trung ương đồng thời là Thứ trưởng - phó Văn phòng thủ tướng phủ (lúc này thủ tướng chính phủ là cụ Hồ chí minh từ 1950-1956 ).. - Chính tại đây ( bên bờ con suối lê thuộc xã Minh Thanh, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang) ngày mùng 8/6/1950 ông đã chủ trì kết nạp Bộ trưởng Hoàng Minh Giám vào Đảng Cộng sản Đông Dương trước sự chứng kiến của phó Thủ Tướng Phạm Văn Đồng và Thủ Tướng kiêm Chủ Tịch nước Hồ Chí Minh.
Tháng 4.1951 Trần Quý Kiên được bổ nhiệm là Phó Trưởng ban Tổ chức Trung ương Đảng cùng với ông Hoàng Quốc Việt,Nguyễn Chí Thanh, Lê Khắc, v.v...
Cuối năm 1952 bệnh nặng sau nhiều năm hoạt động Cách mạng liên tục, Trần Quý Kiên được Đảng và Chính phủ đưa đi chữa bệnh ở nước ngoài một thời gian dài.
Về nước Trần Quý Kiên nhận trách nhiệm thay mặt Chủ tịch nước và Thủ tướng đi điều tra sửa sai trong công tác cải cách ruộng đất tại tỉnh Vĩnh Phúc.
Năm 1958 Trần Quý Kiên nhận trách nhiệm Bí thư Đảng Đoàn Thứ trưởng thứ nhất bộ Thủy Lợi và điện lực.
Ông bị bệnh và mất tại Hà Nội năm 1965.
Vinh danh.
Để ghi công lao của ông đã chiến đấu và xây dựng đảng, cách mạng từ buổi ban đầu sau khi Trần Quý Kiên mất, tên ông đã được đặt cho một đường tại Hà Nội (nối từ đường Cầu Giấy đến đường Trần Đăng Ninh). Đồng thời UBND thành phố Hồ Chí Minh cũng đã đặt tên ông cho một con đường đi dọc theo sông Sài Gòn tại Thành phố Thủ Đức (trước đây là khu vực thuộc Quận 2 cũ) là con đường có cây cầu đi ngang qua đảo kim cương. Ông cũng đã có tên trong quỹ tên đường của hai tỉnh Quảng Ninh và Sơn La là hai tỉnh nơi ông đã hoạt động và lãnh đạo phong trào cách mạng.
Gia đình.
Vợ ông là bà Lê Thị Tấn (tức Nguyễn Thị Đáp). Bà đã một mình thay ông đùm bọc nuôi dạy 6 đứa con trưởng thành khôn lớn. Bà cũng là một chiến sĩ Cách mạng đấu tranh vì dân tộc. Chính phủ tặng cho bà Huân chương Kháng chiến hạng nhất và Huy hiệu 70 năm tuổi đảng, Huy chương kháng chiến hạng nhất. Ông bà có sáu người con.