Hệ động vật châu Phi

Hệ động vật của châu Phi theo nghĩa rộng là tất cả các loài động vật sống ở châu Phi và các vùng biển và hải đảo xung quanh. Hệ động vật châu Phi đặc trưng hơn được tìm thấy ở khu vực Afrotropical hay còn gọi là châu Phi nhiệt đới. Nằm gần như hoàn toàn trong vùng nhiệt đới, đồng đều về phía bắc và nam của đường xích đạo tạo điều kiện thuận lợi cho các loài động vật hoang dã hiện diện một cách phong phú và đa dạng. Châu Phi là quê hương của nhiều loài động vật nổi tiếng nhất thế giới trong nền văn hóa nhân loại như sư tử, tê giác, báo gêpa, hươu cao cổ, hà mã, báo hoa mai, ngựa vằn, voi châu Phi, khỉ đột, tinh tinh và nhiều loài khác là những động vật đặc trưng cho vùng đồng cỏ khô (Xavan) của châu Phi. Động vật châu Phi là nguồn cảm hứng cho các tác phẩm văn học, điện ảnh như Xa mãi châu Phi, Tarzan...
Nguồn gốc.
Trong khi những dấu vết sớm nhất của sự sống trong tư liệu hóa thạch của châu Phi có từ thời sớm nhất, sự hình thành hệ động vật châu Phi như chúng ta biết ngày nay bắt đầu từ sự phân tách của siêu lục địa Gondwana vào giữa thời đại Trung sinh. Sau đó, có thể phân biệt được bốn đến sáu tổ hợp hệ động vật, cái gọi là Địa tầng động vật châu Phi (AFSs). Sự cô lập của châu Phi bị phá vỡ liên tục bởi các ""tuyến lọc" (filter routes) không liên tục liên kết nó với một số lục địa Gondwanan khác (Madagascar, Nam Mỹ và có lẽ cả Ấn Độ), nhưng chủ yếu là với siêu lục địa Laurasia. Các điểm giao cắt với Gondwana rất hiếm và chủ yếu là "ngoài châu Phi"" (out-of-Africa), trong khi các điểm giao cắt với Laurasia rất nhiều và hai chiều, mặc dù chủ yếu từ Laurasia đến châu Phi. Bất chấp những mối liên hệ này, sự cô lập đã dẫn đến sự vắng mặt đáng kể, kém đa dạng và sự xuất hiện của các đơn vị phân loại đặc hữu ở Châu Phi.
Đảo Madagascar tách ra khỏi lục địa Châu Phi trong thời gian Gondwanaland bị chia cắt vào đầu kỷ Phấn trắng, nhưng có lẽ đã được nối với đất liền một lần nữa trong thế Eocen. Sự giao thoa giữa Negene đầu tiên diễn ra vào Miocen giữa (sự ra đời của các nhóm Myocricetodontinae, Democricetodontinae và Dendromurinae). Một cuộc trao đổi các động vật trên cạn lớn giữa Bắc Phi và Châu Âu bắt đầu vào khoảng 6,1 Ma và khoảng 0,4 Myr trước khi bắt đầu cuộc khủng hoảng Messinian (ví dụ như sự ra đời của họ chuột Murinae, những kẻ nhập cư từ Nam Á). Trong suốt thời kỳ đầu của Đệ Tam thì châu Phi được bao phủ bởi một khu rừng thường xanh rộng lớn là nơi sinh sống của nhiều loài động vật rừng đặc hữu với nhiều loại phổ biến ở Nam Á. Trong thế Pliocen, khí hậu trở nên khô hạn và phần lớn rừng bị phá hủy, các loài động vật rừng trú ẩn ở các đảo rừng còn lại. Đồng thời, một cây cầu rộng lớn nối liền châu Phi với châu Á và có một cuộc xâm chiếm quy mô lớn của các loài động vật thảo nguyên vào châu Phi.
Vào đầu kỷ Pleistocen, một thời kỳ ẩm ướt diễn ra và phần lớn rừng được thay mới trong khi hệ động vật đồng cỏ bị chia cắt và cô lập, giống như hệ động vật rừng trước đây. Do đó, hệ động vật rừng hiện nay có nguồn gốc kép, một phần là hậu duệ của hệ động vật đặc hữu và một phần đến từ các dạng động vật sống ở thảo nguyên mà đã tự thích nghi với đời sống môi trường rừng rú, trong khi hệ động vật xavan hiện nay cũng được giải thích tương tự. Sự cô lập trong thời gian trước đây đã dẫn đến sự hiện diện của các loài phụ có liên quan chặt chẽ ở các khu vực tách biệt rộng rãi. Châu Phi, nơi khởi nguồn của con người, cho thấy ít bằng chứng về sự mất mát trong cuộc tuyệt chủng của các động vật lớn vào kỷ Pleistocen, có lẽ là do sự đồng tiến hóa (tiến hóa hội tụ) của các loài động vật lớn cùng với con người ban đầu đã cung cấp đủ thời gian để chúng phát triển khả năng phòng vệ hiệu quả. Tình trạng của nó ở vùng nhiệt đới cũng không để nó khỏi các băng hà Pleistocen và khí hậu không thay đổi nhiều.
Các khu hệ động vật.
Các loài thú.
Châu Phi được biết đến với khu hệ thú phong phú đa dạng, nhiều loài thú có vú sinh sống ở châu Phi trong đó có nhiều loài có tính biểu tượng. Có tới hơn 1.100 loài động vật có vú sống ở Châu Phi. Châu Phi có ba bộ động vật có vú đặc hữu, Tubulidentata (hay còn gọi là lợn đất Aardvarks), Afrosoricida (Các loài Tenrec và chuột chũi vàng), và Macroscelidea (chuột chù voi). Hệ thống phát sinh loài động vật có vú hiện nay công nhận chi Afrotheria (thường được xem như một siêu bộ), bao gồm các bộ duy nhất ở châu Phi, cũng như các bộ khác được cho là có nguồn gốc từ châu Phi. Đồng bằng Đông Phi nổi tiếng với sự đa dạng của các loài động vật có vú cở lớn. Các loài Eulipotyphla ở châu Phi bao gồm các phân họ Myosoricinae và Crocidurinae. Các loài nhím ở châu Phi bao gồm nhím sa mạc, Atelerix và những loài khác.
Các loài gặm nhấm ở châu Phi cũng rất phong phú, đa dạng, chúng có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái, là con mồi của rất nhiều loài động vật ở châu Phi, loài gặm nhấm được đại diện bởi sóc bụi châu Phi, sóc đất châu Phi, sóc sọc châu Phi, chuột nhảy, chuột mía, chuột keo, Nesomyidae, Springhare, chuột chũi, chuột dassie, chuột cỏ sọc, sóc mặt trời, chuột dày, nhím Cựu Thế giới, chuột có móng, Deomyinae, Aethomys, Arvicanthis, Colomys, Dasymys, Dephomys, Epixerus, Grammomys, Graphiurus, Hybomys, Hylomyscus, Malacomys, Mastomys, Mus, Mylomys, Myomyscus, Oenomys, Otomys, Pysel, Paysomysomys và nhiều loài khác.
Thỏ và thỏ rừng châu Phi bao gồm thỏ ven sông, thỏ Bunyoro, thỏ Cape, thỏ rừng chà là, thỏ rừng cao nguyên Ethiopia, thỏ xavan châu Phi, thỏ rừng Abyssinia và một số loài Pronolagus. Trong số các loài động vật có vú ở biển có một số loài cá heo, và loài bò biển sirenians và hải cẩu (ví dụ hải cẩu lông Cape). Trong số các loài thú ăn thịt có 60 loài, bao gồm linh cẩu thường thấy, sư tử, báo hoa mai, báo gêpa, linh miêu đồng cỏ (serval), cũng như cáo tai dơi ít nổi bật hơn, mèo sọc dưa, chồn sọc châu Phi, linh miêu tai đen (caracal), lửng mật, rái cá cđốm, một số loài cầy mangut, chó rừng và cầy hương. Họ Eupleridae thì được được giới hạn ở Madagascar.
Danh sách các loài thú móng guốc ở châu Phi dài hơn bất kỳ châu lục nào khác. Số lượng lớn nhất các loài thuộc họ Trâu bò hiện đại được tìm thấy ở châu Phi (trâu rừng châu Phi, linh dương đầu bò, linh dương Impala, rhebok, Reduncinae, linh dương sừng thẳng/oryx, dik-dik, klipspringer, linh dương Qribi, gerenuk, linh dương thật sự, linh dương đầu bò, linh dương đầu bò lam, dibatag, linh dương Eland, Tragelaphus, Neotragus, Raphicerus, Damaliscus). Các loài động vật móng guốc có móng chẵn khác bao gồm hươu cao cổ, hà mã, heo đất, heo rừng khổng lồ, heo sông đỏ, lợn nanh sừng châu Phi hay lợn bướu châu Phi. Động vật móng guốc độc lạ được đại diện bởi ba loài ngựa vằn hoang dã châu Phi, tê giác đen và tê giác trắng. Động vật có vú châu Phi lớn nhất là voi châu Phi, loài lớn thứ hai là loài nhỏ hơn của nó, voi rừng rậm châu Phi. Bốn loài tê tê có thể được tìm thấy ở Châu Phi.
Hệ động vật châu Phi có 64 loài linh trưởng, là một trong những hệ động vật phong phú các loài linh trưởng nhất. Bốn loài vượn lớn (Hominidae) là đặc hữu của châu Phi: cả hai loài khỉ đột (khỉ đột phương Tây, khỉ đột và khỉ đột phương đông, Gorilla beringei) và cả hai loài tinh tinh (tinh tinh thông thường/Pan troglodytes, và vượn Bonobo/Pan paniscus). Con người và tổ tiên của họ có nguồn gốc từ Châu Phi. Các loài linh trưởng khác bao gồm khỉ đầu chó, khỉ mặt chó, khỉ vervet, khỉ đuôi dài, khỉ đuôi dài, khỉ Mangabeys có mào, khỉ Mangabeys mắt trắng, khỉ Kipunji, khỉ đầm lầy Allen, khỉ Patas và talapoins. Vượn cáo và khỉ Aye-aye là đặc trưng của Madagascar.
Khu hệ chim.
Có hơn 2.600 loài chim sinh sống (tạm thời hoặc lâu dài) ở châu Phi (khoảng 1.500 trong số đó là thuộc bộ Sẻ). Khoảng 114 loài trong số chúng là loài bị đe dọa. Khu vực Afrotropic có nhiều họ chim đặc hữu khác nhau, bao gồm đà điểu (Struthionidae), Mesites, chim đi nắng, chim thư ký, gà sao (Numididae) và chim chuột (Coliidae). Ngoài ra, một số họ của bộ sẻ chỉ giới hạn ở Afrotropics. Chúng bao gồm họ chim nhảy đá (Chaetopidae), Malaconotidae), Platysteiridae và Picathartidae. Các loài chim phổ biến khác bao gồm vẹt (chim uyên ương, Poicephalus, Psittacus), các loài sếu khác nhau (sếu vương miện, sếu xanh, sếu đuôi dài), cò (Marabous, cò Abdim, cò mỏ yên), diệc (cò đen, diệc đen, diệc vàng), cò mỏ giày (kori bustard, Neotis, Eupodotis, Lissotis), Pterocles, Coraciiformes (chim mỏ sừng, Ceratogymna), các loài thuộc họ chim trĩ (trĩ francolins, công Congo, chim cút xanh, chim cút harlequin, gà gô, trĩ Madagascar). Chim gõ kiến và các đồng minh bao gồm chim ăn ong, chim bìm bịp Châu Phi, chim gõ kiến Châu Phi, chim gõ kiến đất, Dendropicos và Campethera.
Các loài chim săn mồi bao gồm chim ó, chim săn, kền kền Cựu Thế giới, Circaetus, Melierax và những loài khác. Chi Trogons được đại diện bởi một chi (Apaloderma). Chim cánh cụt châu Phi là loài chim cánh cụt duy nhất ở châu Phi. Madagascar từng là quê hương của loài chim voi nay đã tuyệt chủng. Châu Phi là nơi sinh sống của nhiều loài chim biết hót (chim chích chòe, chim hoàng đế, chim ăn kiến, chim bìm bịp, Cisticolas, Pytilias, chim lưng xanh, chim sơn ca, chim xanh, chim sẻ, chim sáp, Amandavas, chim cút, munias, Amadina, Anthoscopus, Mirafra, Hypargos, Eremomela, Euschistospiza, Erythrocercus, Malimbus, Pitta, Uraeginthus, quạ cổ trắng, quạ mỏ dày, quạ Cape và những loài khác). Chim mỏ đỏ là các loài chim phong phú nhất trên thế giới. Trong số 589 loài chim (trừ chim biển) sinh sản ở Palaearctic (ôn đới châu Âu và châu Á), 40% dành mùa đông ở nơi khác. Trong số những loài rời đi vào mùa đông, 98% di chuyển về phía nam đến Châu Phi.
Những loài chim châu Phi được biết đến nhiều như: Đà điểu châu Phi được coi là lớn nhất so với những nơi khác, một con đà điểu trưởng thành có thể cao tới 3m, cân nặng 140 kg, tốc độ chạy của chúng rất lớn. Một con đà điểu bình thường hoàn toàn có thể phi nhanh hơn một con ngựa đua; ở châu Phi, thì loài kền kền là thợ dọn xác thiên nhiên, chúng có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái dù phải chịu rất nhiều điều tiếng về một giống chim ăn xác thối kinh tởm, hiện là nơi sinh sống của 11 trong 16 loài kền kền Cựu thế giới; chim Turaco xanh lớn (Corythaeola Cristata) là thành viên duy nhất trong họ Musophagidae. Loài đại bàng Martial (Polemaetus bellicosus) loài đại bàng lớn nhất châu Phi, là loài đại bàng bản địa ở vùng châu Phi, hạ Sahara, chân của chúng đủ khỏe để đánh gẫy tay người; Cò mỏ giày một loại chim rất độc đáo chỉ thấy có duy nhất ở châu Phi, chúng cao khoảng 1,2m, có cái đầu khá to và hộp sọ rất lớn so với thân thể mình nên chúng còn được gọi là "cò đầu cá voi", con mồi của chúng là cá phổi châu Phi cũng là loài cá đặc hữu của châu lục này.
Loài bò sát.
Trong số các loài thằn lằn được biết đến ở châu Phi, nhiều loài tắc kè (tắc kè, Afroedura, Afrogecko, Colopus, Pachydactylus, Hemidactylus, Narudasia, Paroedura, Pristurus, Quedenfeldtia, Rhoptropus, Tropiocolotes, Uroplatus), Cordylidrasae, cũng như Laceralinae, Lacerta, Nuceralinae (Acanthodactylus, Pedioplanis), Agamas, thằn lằn mạ và một số loài thằn lằn khác là phổ biến. Có 12 chi và 58 loài lưỡng cư châu Phi (ví dụ: Chirindia, Zygaspis, Monopeltis, Dalophia). Một số chi rùa đầm (Kinixys, Pelusios, Psammobates, Geochelone, Homopus, Chersina), rùa (Pelomedusidae, Cyclanorbis, Cycloderma, Erymnochelys), và có khoảng 5-7 loài cá sấu (cá sấu sông Nile, cá sấu Tây Phi, hai loài cá sấu đen, và 1-3 loài cá sấu lùn) cũng có mặt.
Trung tâm của sự đa dạng tắc kè hoa là ở Madagascar với nhiều loài màu sắc sặc sỡ được tìm thấy. Rắn được tìm thấy ở hầu hết châu Phi bao gồm các loài trong nhóm Atractaspidids, và nhóm thuộc họ Rắn hổ/elapids (gồm: rắn hổ mang, Aspidelaps, Boulengerina, Dendroaspis, Elapsoidea, Hemachatus, Homoroselaps và Paranaja), họ rắn lục Viper (gồm: Atheris, Bitis, Cerastes, Causus, Echis, Macrovipera, Montubrids, Proatheris) Dendrolycus, Dispholidus, Gonionotophis, Grayia, Hormonotus, Lamprophis, Psammophis, Leioheterodon, Madagascarophis, Poecilopholis, Dasypeltis, v.v.) nói chung, châu Phi được biết đến bởi sự phân bố của các loài rắn độc nguy hiểm, các loài trăn (Python), typhlopids (Typhlops) và leptotyphlopids (Leptotyphlops) là những loài mãng xà lớn được ghi nhận. Rắn Mamba đen nổi tiếng được gọi là "hiện thân của Thần Chết" là loài rắn lớn nhất châu Phi và khi tấn công con mồi, chúng liên tục phóng nọc độc thần kinh vào máu nạn nhân. Chất độc trong nọc của rắn đen Mamba đủ sức khiến một con người gục ngã chỉ sau 45 phút và gần như sẽ chết chắc nếu không được điều trị kịp thời trong vòng 7 tiếng sau khi bị cắn.
Có lẽ loài bò sát nổi tiếng nhất ở châu Phi là cá sấu sông Nile hay còn gọi là cá sấu châu Phi. Chúng phổ biến và quan trọng vì phân bố rộng và ảnh hưởng đến hệ sinh thái như một loài săn mồi thượng hạng (Apex), ở các con sông nổi tiếng, chúng còn được biết đến thông qua hình tượng văn hóa như là những con quái thú ăn thịt người nguy hiểm, chúng còn khiến con người khiếp sợ vì hàm răng sắc nhọn và lực cắn kinh hoàng. Bất cứ con mồi nào xuất hiện trong tầm nhắm của chúng gần như không thể tránh được cái chết. Nạn nhân một là sẽ chết chìm dưới nước, hai là sẽ bị xé toạc dưới hàm răng nhọn hoắt của lũ cá sấu. Chưa có thống kê chính xác về số người chết mỗi năm do loài vật này, nhưng con số này có thể lên tới hàng trăm người mỗi năm.
Loài lưỡng cư.
Đặc hữu của châu Phi là các loài lưỡng thê trong họ các họ Arthroleptidae, Astylosternidae, Heleophrynidae, Hemisotidae, Hyperoliidae, Petropedetidae, Mantellidae. Cũng có các loài lưỡng cư phổ biến rộng rãi là họ Bufonidae (gồm các chi: Bufo, Churamiti, Capensibufo, Mertensophryne, Nectophryne, Nectophrynoides, Schismaderma, Stephopaedes, Werneria, Wolterstorffina), Microhylidae (Breviceps, Callulina, Probreviceps, Cophycopdaenae, Rnirideaniephidae) Afrana, Amietia, Amnirana, Aubria, Conraua, Hildebrandtia, Lanzarana, Ptychadena, Strongylopus, Tomopterna) và họ Pipidae (gồm các chi: Hymenochirus, Pseudhymenochirus, Xenopus).
Theo một báo cáo "Đánh giá động vật lưỡng cư toàn cầu vào năm 2002–2004" của IUCN, Tổ chức Bảo tồn Quốc tế và NatureServe cho thấy rằng chỉ có khoảng 50% các loài lưỡng cư của vùng Afrotropical ít lo ngại nhất về tình trạng bảo tồn của chúng, khoảng 130 loài có nguy cơ tuyệt chủng, khoảng 1/4 trong số đó đang ở giai đoạn nguy cấp. Hầu như tất cả các loài lưỡng cư của hệ động vật Madagascar (238 loài) là loài đặc hữu của vùng đó. Ếch Goliath Tây Phi là loài ếch lớn nhất trên thế giới. Cóc khổng lồ châu Phi cũng là loài cóc có kích thước lớn đáng chú ý của châu Phi.
Khu hệ cá.
Châu Phi là lục địa có mức độ giàu có về các loài cá nước ngọt nhất với khoảng 3.000 loài. Các Hồ lớn ở Đông Phi (hồ Victoria, hồ Malawi và hồ Tanganyika) là trung tâm đa dạng sinh học của nhiều loài cá, đặc biệt là cá Hoàng đế (Cichlid), chúng chứa hơn 2/3 trong số ước tính 2.000 loài trong họ, đây là những loài cá có ngoại hình và màu sắc đẹp được ưa chuộng làm cá kiểng. Khu vực sông ven biển Tây Phi chỉ bao gồm một phần nhỏ của Tây Phi nhưng đã có 322 loài cá của Tây Phi với 247 loài bị hạn chế ở khu vực này và 129 loài bị hạn chế ở phạm vi nhỏ hơn. Hệ động vật các con sông miền Trung bao gồm 194 loài cá, với 119 loài đặc hữu và chỉ có 33 loài bị giới hạn ở các khu vực nhỏ. Sự đa dạng biển là lớn nhất gần bờ Ấn Độ Dương với khoảng 2.000 loài.
Đặc trưng cho động vật châu Phi các các loài cá trong bộ cá vược-Perciformes (như các loài trong chi Lates, cá rô phi, Dichistiidae, Anabantidae, cá thòi lòi-Mudskippers, Parachanna, Acentrogobius, Croilia, cá bống nước ngọt-Glossogobius, Hemichromis, Nanochromis, Oligolepis, Oreochromis, Redigobius, Sarotherodon và Steformes), một số loài khác cá phổi (Protopterus), nhiều loài cá trong bộ cá chép mỡ/Characiformes (Distichodontidae, Hepsetidae, Citharinidae, Alestiidae), bộ cá rồng-Osteoglossiformes (cá dao châu Phi, Gymnarchidae, Mormyridae, Pantodontidae), bộ cá nheo/Siluriformes (với các loài cá da trơn trong các họ Amphiliidae, Anchaidapae, họ cá mập, họ cá trong Bộ Cá ốt me/Osmeriformes (Galaxiidae), Bộ Cá chép răng/Cyprinodontiformes (Aplocheilidae, Poeciliidae) và Bộ Cá chép/Cypriniformes (Labeobarbus, Pseudobarbus, Tanakia và những loài khác). Cá hổ Goliath hay còn gọi là cá hổ Congo (Hydrocynus goliath) được ví von là loài "thủy quái" nước ngọt khổng lồ đáng sợ nhất ở châu Phi, chúng loài động vật săn mồi hung dữ với bộ hàm chắc chắn cùng những chiếc răng sắc nhọn, thường sống ở những vùng nước tối và là một loài động vật ăn thịt tham ăn.
Loài không xương.
Có một khoảng trống lớn trong kiến thức của con người về động vật không xương sống châu Phi. Đông Phi có hệ động vật san hô phong phú với khoảng 400 loài đã biết. Hơn 400 loài da gai và 500 loài Động vật hình rêu cũng sống ở đó, cũng như một loài Cubozoa (Carybdea alata). Đối với tuyến trùng, Onchocerca volvulus, Necator americanus, Wuchereria bancrofti và Dracunculus medinensis là những loài ký sinh ở người. Một số tuyến trùng ký sinh trên cây trồng quan trọng bao gồm Meloidogyne, Pratylenchus, Hirschmanniella, Radopholus, Scutellonema và Helicotylenchus. Trong số ít các loài Onychophorans, Peripatopsis và Opisthopatus sống ở Châu Phi. Sự đa dạng lớn loài nhất của các loài nhuyễn thể nước ngọt được tìm thấy ở các hồ Đông Phi. Ốc sên khổng lồ châu Phi là loài ốc sên đáng chú ý ở châu Phi.
Trong số các loài ốc biển, ít đa dạng hơn ở bờ biển Đại Tây Dương, nhiều hơn ở khu vực nhiệt đới Tây Ấn Độ Dương (hơn 3.000 loài động vật chân bụng với 81 loài đặc hữu). Vỏ ốc đã được sử dụng như một món tiền tệ của người Châu Phi bản địa. Khu hệ ốc đất đặc biệt phong phú ở các vùng Afromontane, và có một số họ đặc hữu ở châu Phi (ví dụ Achatinidae, Chlamydephoridae) nhưng các họ nhiệt đới khác cũng phổ biến (Charopidae, Streptaxidae, Cyclophoridae, Subulinidae, Rhytididae). Có 156 loài thuộc nhóm Tardigrade đã được tìm thấy và khoảng 8.000 loài nhện. Loài Archispirostreptus gigas là một trong những loài lớn nhất trên thế giới. Cũng có khoảng 20 chi cua nước ngọt hiện nay. Các cộng đồng động vật đất nhiệt đới châu Phi ít được biết đến. Một số nghiên cứu sinh thái học đã được thực hiện trên hệ động vật vĩ mô, chủ yếu ở Tây Phi. Giun đất đang được nghiên cứu rộng rãi ở Tây và Nam Phi.
Côn trùng.
Khoảng 100.000 loài côn trùng đã được mô tả từ vùng châu Phi cận Sahara, nhưng có rất ít thông tin tổng quan về toàn bộ hệ động vật (người ta ước tính rằng côn trùng châu Phi chiếm khoảng 10-20% số loài côn trùng toàn cầu cho thấy sự phong phú, và khoảng 15% các mô tả loài mới đến từ Afrotropics). Bộ côn trùng châu Phi đặc hữu duy nhất là Mantophasmatodea. Khoảng 875 loài chuồn chuồn châu Phi đã được ghi nhận. Châu chấu di cư và châu chấu sa mạc là những mối đe dọa nghiêm trọng đối với các nền kinh tế châu Phi và phúc lợi của con người với hình ảnh của những cơn bảo châu chấu tràn về ăn sạch mùa màng cây cối của người dân. Châu Phi có số lượng chi mối lớn nhất trong tất cả các châu lục và hơn 1.000 loài mối. Các loài bọ cạp ở châu Phi nổi tiếng là cực độc, đặc biệt là những loài bọ cạp trên sa mạc Bắc Phi.
Các loài côn trùng thuộc bộ Diptera thì số lượng các loài châu Phi được mô tả là khoảng 17.000. Natalimyzidae-một họ ruồi acalyptrate mới đã được mô tả gần đây từ Nam Phi. Anopheles gambiae, Aedes aegypti và ruồi Tsetse là những vật trung gian truyền bệnh quan trọng. Châu Phi còn có 1.600 loài ong và 2.000 loài kiến trong số các loài Hymenoptera khác được biết đến từ Châu Phi. Ngoài ra còn có 3.607 loài bướm, là nhóm côn trùng được biết đến nhiều nhất. Sâu bướm Mopani là một phần của ẩm thực Nam Phi. Trong số vô số loài bọ cánh cứng châu Phi nổi tiếng là bọ hung, bọ centaurus, bọ hổ manticora và bọ Goliath khổng lồ. Bọ hung châu Phi rất nổi tiếng, chúng được người Ai Cập cổ đại tôn sùng như vị thần mặt trời.
Các điểm nóng phân bố về các loài bướm ở châu Phi bao gồm rừng Congo và khu vực xavan, rừng Guinea. Một số loài bướm (Hamanumida daedalus, Precis, Eurema) là những loài chuyên sống trên đồng cỏ hoặc thảo nguyên. Nhiều loài trong số này có số lượng quần thể rất lớn và phạm vi rộng lớn. Nam Phi được ghi nhận là có một trong những tỷ lệ bướm Lycaenid cao nhất (48%) cho bất kỳ khu vực nào trên thế giới với nhiều loài bị hạn chế về phạm vi sinh sống. Vùng Bắc Phi thuộc khu vực Palaearctic (Đới Cổ Bắc) và có nhiều loài khác nhau. Các chi có nhiều loài ở Châu Phi bao gồm Charaxes, Acraea, Colotis và Papilio, đáng chú ý nhất là các loài bướm Papilio antimachus và Papilio zalmoxis.
Các loài bươm bướm trong tông Liptenini là loài đặc hữu của Afrotropics và bao gồm các giống loài phong phú như Ornipholidotos, Liptenara, Pentila, Baliochila, Hypophytala, Teriomima, Deloneura và Mimacraea. Các loài trong phân họ Miletinae chủ yếu là đến từ châu Phi, đặc biệt là Lachnocnema. Các loài Lycaenids đặc hữu khác bao gồm chi Alaena. Họ Nymphalidae đặc hữu bao gồm Euphaedra, Bebearia, Heteropsis, Precis, Pseudacraea, Bicyclus và Euxanthe. Họ Pieridae đặc hữu bao gồm Pseudopontia paradisea và Mylothris. Những loài mà bỏ qua sự đặc hữu bao gồm Sarangesaand Kedestes. Đa dạng loài cao nhất là ở Cộng hòa Dân chủ Congo, nơi sinh sống của 2.040 loài, 181 loài trong số đó là loài đặc hữu của khu vực này vì Conggo nổi tiếng được biết đến là rừng rậm nhiệt đới châu Phi.