Chế độ làm công ăn lương

Chế độ làm công ăn lương hay lao động làm công ăn lương là mối quan hệ kinh tế xã hội giữa người lao động và người sử dụng lao động, trong đó người lao động bán sức lao động của họ dưới hình thức lao động hợp đồng, chính thức hoặc phi chính thức. Các giao dịch này thường diễn ra trong một thị trường lao động, và tiền công hoặc tiền lương do thị trường quyết định.
Người sử dụng lao động được quyền hoàn toàn sở hữu sản phẩm do người lao động tạo ra, với số tiền được trả dưới dạng tiền công hoặc tiền lương được coi như tiền dùng để mua sản phẩm ấy từ người lao động. Người làm công ăn lương là người có nguồn thu nhập chính từ việc bán sức lao động của họ như nói trên.
Đặc điểm.
Trong các nền kinh tế hỗn hợp hiện đại như của các nước thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế, lao động làm công ăn lương là hình thức tổ chức lao động phổ biến nhất. Cho dù hầu hết lao động được tổ chức theo cơ cấu này nhưng lao động trả lương của các CEO, nhân viên chuyên nghiệp và lao động hợp đồng chuyên nghiệp đôi khi được gắn với sự phân hóa giai cấp, và từ luồng suy nghĩa đó, "lao động làm công ăn lương" được coi là chỉ áp dụng cho lao động phổ thông, lao động chân tay hay lao động qua đào tạo cấp thấp.
Các dạng.
Hình thức lao động làm công ăn lương phổ biến nhất hiện nay là lao động toàn thời gian. Người lao động sẽ tự do bán sức lao động của họ trong một thời gian không xác định (từ một vài năm đến toàn bộ sự nghiệp), để đổi lại tiền lương hoặc tiền công và một mối quan hệ liên tục với người sử dụng lao động (họ sẽ không tuyển dụng lao động không thường xuyên để thay thế người lao động). Tuy nhiên, lao động làm công ăn lương cũng có nhiều hình thức khác; lịch sử kinh tế cho thấy rất nhiều cách thức mua bán lao động khác nhau. Sự khác biệt được thể hiện bằng:
Phê bình.
Chế độ làm công ăn lương từ lâu đã bị so sánh với chế độ nô lệ. Do đó, thuật ngữ "nô lệ làm công ăn lương" thường được sử dụng để tấn công chế độ lao động làm công ăn lương. Tương tự, những người ủng hộ chế độ nô lệ đã xem xét "những điểm tương đồng của Xã hội nô lệ và Xã hội tự do, của chế độ nô lệ đối với Chủ nhân và chế độ nô lệ đối với Tư bản," và lập luận rằng chế độ nô lệ làm công ăn lương là tồi tệ hơn chế độ nô lệ đúng nghĩa. Những người biện hộ cho chế độ nô lệ như George Fitzhugh cho rằng người lao động chỉ chấp nhận lao động làm công ăn lương qua thời gian, khi họ trở nên "quen thuộc và không chú ý đến bầu không khí xã hội bị ô nhiễm mà họ liên tục hít phải."Theo Noam Chomsky, việc phân tích tác động tâm lý của một chế độ "nô lệ làm công ăn lương" có từ thời kỳ Khai sáng. Trong cuốn sách "On the Limits of State Action", nhà tư tưởng tự do cổ điển Wilhelm von Humboldt đã giải thích rằng "bất cứ điều gì không xuất phát từ sự lựa chọn tự do của một người, hoặc chỉ là kết quả của sự chỉ dẫn và hướng dẫn, đều không đi vào bản chất của anh ta; anh ta không thực hiện nó với năng lượng thực sự của con người, mà chỉ với sự chính xác máy móc" và vì vậy khi người lao động làm việc dưới sự kiểm soát bên ngoài, "chúng ta có thể ngưỡng mộ những gì anh ta làm, nhưng chúng tôi coi thường những gì anh ta là." Cả hai thí nghiệm Milgram và Stanford đều hữu ích trong nghiên cứu tâm lý về các mối quan hệ ở nơi làm việc với hệ thống làm công ăn lương. Ngoài ra, theo nhà nhân chủng học David Graeber, các hợp đồng lao động làm công ăn lương (theo định nghĩa của thời hiện đại) sớm nhất là các hợp đồng cho thuê nô lệ (thường là chủ sở hữu sẽ nhận được một phần tiền, còn nô lệ thì phần còn lại, vừa đủ để duy trì chi phí sinh hoạt của họ). Theo Graeber, những thỏa thuận như vậy cũng khá phổ biến trong chế độ nô lệ ở Tân Thế giới, ví dụ như ở Hoa Kỳ hay Brasil. CLR James lập luận trong cuốn "The Black Jacobins" rằng hầu hết các kỹ thuật tổ chức con người được sử dụng cho công nhân nhà máy trong cuộc cách mạng công nghiệp được phát triển lần đầu tiên trên các đồn điền nô lệ.
Đối với những người theo chủ nghĩa Marx, lao động làm công ăn lương (đồng nghĩa với khái niệm "hàng hóa sức lao động" của họ) cung cấp một điểm cơ bản chống lại chủ nghĩa tư bản. Nhà triết học John O. Nelson lưu ý rằng: “Có thể lập luận một cách thuyết phục rằng quan niệm sức lao động chính là một dạng hàng hóa khẳng định sự kỳ thị của Marx đối với hệ thống tiền lương của chủ nghĩa tư bản tư nhân, coi nó là 'chế độ nô lệ tiền lương.' Nghĩa là, chế độ này được sử dụng như một công cụ của nhà tư bản để giảm tình trạng của người lao động thành nô lệ, nếu không muốn nói là thấp hơn nô lệ." Sự phản đối này đi từ kết luận của Marx rằng lao động làm công ăn lương là nền tảng của chủ nghĩa tư bản: "Nếu không có một "giai cấp phụ thuộc vào tiền lương", khi các cá nhân đối đầu với nhau như những người tự do, sẽ không thể sản xuất ra giá trị thặng dư; không có sản xuất của giá trị thặng dư thì không thể có sản xuất tư bản chủ nghĩa, và do đó không thể có tư bản và không có tư bản chủ nghĩa!"