Danh sách Công sứ Pháp tại Đông Dương

Công sứ Pháp (Résident) là đại diện của người Pháp (do Toàn quyền Đông Dương cử xuống) cai trị một tỉnh (province) thuộc Pháp. Những người này có nhiều quyền hành như "ông vua con", chúa nhỏ, thống trị tùy ý bất chấp luật lệ, thu thuế, xử án, đặt tề, bắn giết rồi báo cáo và đem quân đi càn quét ...
Lịch sử hình thành.
Thời kỳ đầu, khi Pháp đánh chiếm Lục tỉnh Nam Kỳ, chúng chia Nam Kỳ thành 28 "địa hạt" (inspection) và đứng đầu "hạt" lúc đó là một viên tướng hải quân Pháp được gọi là Tham biện chủ tỉnh (hay Chủ hạt).
Mãi đến Hòa ước Harmand 1883, chức "công sứ" chính thức được thiết lập đầu tiên ở các tỉnh Bắc Kỳ (theo điều khoản số 12,14, 16, 18 của bản Hiệp ước). Các điều khoản này quy định chức năng của viên Công sứ như sau: "Về mặt hành chính, Công sứ Pháp chỉ kiểm soát các công việc cai trị của quan lại hàng tỉnh người việt chứ không trực tiếp cai trị; khi thấy viên quan người việt nào có thái độ chống đối lại người Pháp thì Công sứ có quyền đề nghị triều đình Huế cho thuyên chuyển viên quan đó đi nơi khác, và triều đình Huế không được từ chối nhưng đến Hiệp ước 6.6.1884 thì: Công sứ không chỉ có quyền đề nghị thuyên chuyển, mà còn có quyền buộc triều đình Huế phải cách chức viên quan đó. Về mặt tài chính, Công sứ phụ trách và kiểm soát việc thu thuế và sử dụng tiền thuế thu được. Về mặt tư pháp, Công sứ chịu trách nhiệm xét xử các vụ dân sự, thương mại, tiểu hình sự, xảy ra giữa người Âu với người Âu, người Âu với người Việt hoặc người châu Á, giữa người việt với người châu Á".
Đối với các tỉnh ở Trung Kỳ, chức Công sứ đầu tỉnh được thiết lập theo Quy ước ngày 30.7.1885. Chức năng của Công sứ đầu tỉnh ở Trung Kỳ trong thời điểm này không được xác định cụ thể như đối với Bắc Kỳ. Tuy nhiên, qua Hiệp ước 25.8.1883, ta thấy Công sứ là người nắm các vấn đề thuộc về thương chính và công chính trong tỉnh; còn các quan lại người Việt ở cấp tỉnh vẫn được tiếp tục “"cai trị như trước không phải chịu một sự kiểm soát nào của nước Pháp”"
Ngày 20/12/1899, Toàn quyền Đông Dương đổi các "hạt" thành "tỉnh" (province), lúc đó chức Tham biện được đổi thành đổi thành chức Chủ tỉnh Pháp (chef de province).
Danh sách.
Dưới đây là danh sách các Công sứ Pháp cai trị các tỉnh thuộc xứ Đông Dương (theo năm):
Năm 1879.
Quản trị viên Pháp 1879
Năm 1891.
Trung - Bắc Kỳ.
Vua Thành Thái, hội đồng các quan đại thần, phó vương là kinh lược sứ Hoàng Cao Khải, thương tá Lương Huy Ý, tham tá Dương Khuê
Năm 1893.
Bắc Kỳ.
Thống sứ Bắc Kỳ A. Chavassieux, phó thống sứ hạng nhất A. Hauser, phó thống sứ hạng hai Duvillier, Ủy viên Cộng hòa Pháp Laroze, giám binh Giraud, quan cai trị bản xứ Levy, thanh tra thuộc địa Babou
Trung Kỳ.
Vua Thành Thái, các quan đại thần. Khâm sứ Briere, phó khâm sứ Moulie và Duranton
Năm 1900.
Trung Kỳ.
Vua Thành Thái, nội các triều Nguyễn: Nguyễn Thân, Tôn Thất Niệm, Hồ Đắc Trung... (và nhiều người khác), Phủ doãn Thừa Thiên Tôn Thất Thi, phủ thừa Nguyễn Hữu Định. Khâm sứ Trung Kỳ Leon Jules Boulloche, chánh văn phòng Duranton
Bắc Kỳ.
Thống sứ Foures, phó thống sứ (giúp việc) J. Morel
Các khu vực quân sự:
Cambodge (Campuchia).
Vua Norodom (1834 - 1904), lên ngôi năm 1860. Khâm sứ Pháp Gustave Ducos, phó sứ (quản trị viên) Louis Luce; chỉ huy Pháp ở Phòng Nhì (Bureau) là Chomel, Bastard; chỉ huy cảng Yonnet, chỉ huy quân sự Pháp Le Grand, giám binh Augier
Tỉnh (province):
Lào.
Khâm sứ Lào Tournier (giúp việc Fabre, Cousin), tổng chỉ huy Pháp ở Lào Narcise M. M. Villard, kỹ sư Pháp Taravant; cảnh sát trưởng Chabonnelle
Tỉnh:
Năm 1901.
Toàn quyền Paul Doumer, phó toàn quyền G. Pottier, Tổng chỉ huy quân đội Pháp A. Dodds, phó chỉ huy Picanon, giám đốc kinh doanh dân sự O. Broni, thanh tra tài chính Đông Dương Rivet, quản lý hệ thống cảng Frezoul, chủ tịch hội đồng thuộc địa Blanchy; giám đốc Phòng thương mại Saigon là Rolland, ở Hà Nội là Godard, ở Trung Kỳ là Lombart; giám đốc nông nghiệp Vandelet (Cambodge); Tổng ủy viên Pháp Le Fol, . Nhiếp chính vua Nguyễn là Nguyễn Trọng Hiệp, ở Cambodge là Kralahom Col de Monteiro. Quản lý hàng hải Đông Dương là Pottier (phó toàn quyền), Chánh văn phòng Toàn quyền Faure
Trung Kỳ.
Vua Thành Thái, Nguyễn Thân (Viện Cơ mật), Quan Tường (Tôn Nhơn phủ), Trương Như Cương (ban tài chính), Hoàng Cao Khải (ban chiến tranh), Huỳnh Vị (lễ nghi), Lê Đào (quản kho), Mai Khắc Đôn (tổng thư ký hoàng gia), Nguyễn Quý (quản ngục), Trương Quang Đông (đại học sĩ)... Khâm sứ Trung Kỳ Auvergne, chánh văn phòng Charles, các giúp việc là Jeunet, Huebert, Mantels, thanh tra hạng nhất Chigot, chỉ huy tiểu đoàn Baudot, chỉ huy bản xứ Pomade, giám đốc canh nông Jacquet, quản lý cảng D'Esmenard
Cambodge.
Toàn nước Campuchia có 57 tỉnh (province) và vùng lãnh thổ (territoire), diện tích cả nước khoảng 120.000 km2, có tổng số dân là 1,5 triệu người, trong đó có 200.000 người Việt, 300 người Âu. Vua Norodom I (1860 - 1904) và nhiều người trong hoàng tộc Phnom Penh. Khâm sứ Campuchia Boulloche, các thanh tra Pauher, Faure, Munier, tổng thư ký Le Fol, đại lý hành chính Jourdan, quản lý hải quan De Thevenard, chỉ huy Floderer, các quan chức Pháp. Quan cai trị bản xứ gồm Choc-Huong-Loc cùng nhiều người khác
Lào.
Lào có diện tích 267.000 km2, chủ yếu là núi, trung và một phần hạ lưu sông Mekong, các sông nhánh Se-bang-hieng, Khoong. Dân cư gồm Laos tien, Khas (septentrional, meridional), Phou Thay, Phou-Oks, Sas, Souks, Seks; tổng số dân khoảng 470.000 người. Phân chia hành chính, Vien-tiane có 9 quận (district), 13 tỉnh, 6 khu vực. Vua Somdec-Pra-Chao-Zaccharine. Khâm sứ Tournier, chánh văn phòng Fabre, quan cai trị De Montjoie
Quảng Châu Loan.
Tổng công sứ Alby, chỉ huy Sauvalle, các đạo quân Pháp và bản xứ. Khu vực Tchekane: quản lý Du Pac de Mausoliès, chỉ huy Gaydier. Các chỉ huy lính bản xứ, Lê dương Pháp gồm Salmon, Lefort. Các đồn binh của Mène (Hoi-teou), Dauffes (Potsi)... Khu vực Potao (2 quận), quản lý là Gendrot, giám binh Vincillioni. Khu vực Nau-chau có 2 quận, quản lý Fargeas, chỉ huy Jullian
Năm 1902.
Bắc Kỳ.
Thống sứ Foures, chánh mật thám (cabinet) Cheon
Khu vực quân sư:
Trung Kỳ.
Vua Thành Thái, nội các triều Nguyễn: Nguyễn Thân, Tôn Thất Niệm, Hồ Đắc Trung, Hoàng Cao Khải... (và nhiều người khác). Khâm sứ Trung Kỳ Auvergne, giám binh Charles
Cambodge (Campuchia).
Vua Norodom (1834 - 1904), lên ngôi năm 1860. Khâm sứ Pháp Henri de Lamothe, chỉ huy Pháp ở Phòng Nhì (Bureau) là Durand, đại lý Pháp Tricon, chỉ huy quân sự Fourestier, giám đốc cơ quan nông nghiệp (lập 30/4/1887) là Vandelet, phó giám đốc Lebretton
Tỉnh (province):
Lào.
Khâm sứ Lào Tournier (giúp việc Fabre, Cousin), tổng chỉ huy Pháp ở Lào Narcise M. M. Villard, kỹ sư Pháp Taravant; cảnh sát trưởng Chabonnelle
Tỉnh:
Quảng Châu Loan (nhượng địa của Pháp ở nam Trung Quốc): công sứ Gustave Alby, giám binh Ohl, chỉ huy Laneque; quan cai trị bản xứ Fan-Tong-San (Phan Tông Xán ??)
+ Tse-kam (nhượng địa của Pháp ở Trung Quốc): công sứ de Marsoulies, chỉ huy Sauvalle
+ Po-teou: công sứ Emmanuel Gendrot, chỉ huy Petitjean - Briolaud
+ Tamsui: công sứ Guillaume Fargeas, chỉ huy Jullian - Bonnal
Năm 1903.
Bắc Kỳ.
Thống sứ Stanislas Auguste Marie Broni, chánh mật thám (cabinet) Le Gallen, tổng chỉ huy quân Pháp ở Đông Dương Piel, tổng chỉ huy hải quân Delaruelle, chủ tịch Phòng thương mại Hà Nội Blazeix, ở Hải Phòng là Gage; thương tá Nguyện Khắc Vĩ, tổng đốc Hoàng Trọng Phu
Trung Kỳ.
Vua Thành Thái, nội các triều Nguyễn: Nguyễn Thân, Tôn Thất Niệm, Hồ Đắc Trung, Hoàng Cao Khải... (và nhiều người khác). Khâm sứ Trung Kỳ Auvergne, giám binh Charles, hiệu trưởng trường Quốc học Nordemand
Cambodge:.
Quốc vương Norodom I, phó vương L' Ombbarace; tể tướng Akhamohasena; Khâm sứ Lamothe, phó là Mossy, đại lý Tricon.
Lào:.
Khâm sứ M. Tournier, phó là Mahe; Tổng thư ký (Secretariat) là M. Ladriere
Quảng Châu Loan:.
Tổng công sứ Gustave Alby, phó là Morel, thư ký văn phòng Forsan; đốc lý thành phố Tche-kam là Liegeot, đốc lý thành phố Po'teou là Parent, đốc lý thành phố Tam-sui là (không rõ tên).
Năm 1904.
Bắc Kỳ.
Thống sứ Stanislas Auguste Marie Broni, chánh mật thám (cabinet) Le Gallen, tổng chỉ huy quân Pháp ở Đông Dương Piel, tổng chỉ huy hải quân Delaruelle, chủ tịch Phòng thương mại Hà Nội Blazeix, ở Hải Phòng là Gage; thương tá Nguyện Khắc Vĩ, tổng đốc Hoàng Trọng Phu
Trung Kỳ.
Vua Thành Thái, nội các triều Nguyễn: Nguyễn Hữu Đáng (đông các dai học sĩ), Miên Lịch (tôn nhân phủ), Nguyễn Thuật (tham tri), Trương Như Cương (tể tướng - tương đương Thủ tướng). Khâm sứ Trung Kỳ Auvergne, giám binh Charles, hiệu trưởng trường Quốc học Nordemand
Cambodge:.
Vua Norodom I, phó vương L'Obbarach; khâm sứ H. de Lamothe, đại lý Leblanc
Lào:.
Khâm sứ Morel, phó là Mahe; Tổng thư ký (Secretariat) là M. Ladriere
Quảng Châu Loan:.
Tổng công sứ Alby, thư ký văn phòng Forsan; đốc lý thành phố Tche-kam là Liegeot, đốc lý thành phố Po'teou là Tiersonnier, đốc lý thành phố Tam-sui là Primault
Năm 1905.
Trung Kỳ.
Vua Thành Thái, nội các triều Nguyễn: Nguyễn Hữu Đáng (đông các dai học sĩ), Miên Lịch (tôn nhân phủ), Nguyễn Thuật (tham tri), Trương Như Cương (tể tướng - tương đương Thủ tướng). Khâm sứ Trung Kỳ Moulié, giám binh Charles, hiệu trưởng trường Quốc học Nordemand
Cambodge:.
Vua Norodom I, phó vương L'Obbarach; khâm sứ Jules Morel.
Lào:.
Khâm sứ Georges Mahé, phó là Salabelle; Tổng thư ký (Secretariat) là M. Ladriere
Quảng Châu Loan:.
Tổng công sứ Alby, thư ký văn phòng Forsan; đốc lý thành phố Tche-kam là Henri Liegeot, đốc lý thành phố Po'teou là E. Broni, đốc lý thành phố Tam-sui là Fr. Peguenet, đốc lý thành phố Ma-tche là Mir
Năm 1906.
Trung Kỳ.
Vua Thành Thái, nội các triều Nguyễn. Khâm sứ Trung Kỳ Moulié, giám binh Charles, hiệu trưởng trường Quốc học Nordemand
Cambodge:.
nhà vua Sisowath, khâm sứ Paul L. Luce
Lào:.
Khâm sứ Georges Mahé, phó là Salabelle; Tổng thư ký (Secretariat) là M. Ladriere
Quảng Châu Loan:.
Tổng công sứ Fernand Gautret,; đốc lý thành phố Tche-kam là Emile Metaireau, đốc lý thành phố Po'teou là E. Broni, đốc lý thành phố Tam-sui là M. Martinie, đốc lý thành phố Ma-tche là Dumont
Năm 1907:.
Nam Kỳ:.
Thống đốc Nam Kỳ Francois P. Rodier, phó là Debernardi, thư ký văn phòng Lagrange, giám đốc sở nông nghiệp Paris. giám đốc bệnh viện Chợ Quán Angier
Trung Kỳ.
Vua Thành Thái, nội các triều Nguyễn: hiệp biện Trương Như Cương, phủ tôn nhơn Miên Lịch. Khâm sứ Trung Kỳ Levecque, giám binh Charles, hiệu trưởng trường Quốc học Nordeman
Cambodge:.
nhà vua Sisowath, khâm sứ Paul L. Luce
Lào:.
Khâm sứ Georges Mahé, phó là Salabelle; Tổng thư ký (Secretariat) là M. Ladriere
Quảng Châu Loan.
Tổng công sứ Fernand Gautret, ; đốc lý thành phố Tche-kam là Emile Metaireau, đốc lý thành phố Po'teou là E. Broni, đốc lý thành phố Tam-sui là Vangeois, đốc lý thành phố Ma-tche là Dumont
Năm 1908:.
Nam Kỳ:.
Thống đốc Nam Kỳ Francois P. Rodier, phó là Debernardi, thư ký văn phòng Lagrange, giám đốc sở nông nghiệp Paris. giám đốc bệnh viện Chợ Quán Angier
Trung Kỳ.
Vua Thành Thái, nội các triều Nguyễn: hiệp biện Trương Như Cương, phủ tôn nhơn Miên Lịch. Khâm sứ Trung Kỳ Levecque, giám binh Charles, hiệu trưởng trường Quốc học Edmond Nordeman
Cambodge:.
nhà vua Sisowath, khâm sứ Paul L. Luce
Lào:.
Khâm sứ Georges Mahé, phó là Salabelle; Tổng thư ký (Secretariat) là Daugeard, Tổng chỉ huy quân đội Pháp Leon Stephen Nollin
Quảng Châu Loan.
Tổng công sứ Fernand Gautret, ; đốc lý thành phố Tche-kam là Broni, đốc lý thành phố Po'teou là Boyer, đốc lý thành phố Tam-sui là (không rõ tên), đốc lý thành phố Ma-tche là Dumont
Năm 1910.
Trung Kỳ:.
Triều đình Huế: vua Duy Tân, hiệp biện (thủ tướng) Trương Như Cương, thượng thư Nguyễn Hữu Bài, tôn khanh Ưng Huy (tả tôn khanh) - Ưng Hào (hữu tôn khanh), tham tri Trần Trâm, thị lang Đặng Như Vang, tham biện Tạ Hân, các thượng thư ở các bộ Huỳnh Côn - Vương Duy Trinh - Nguyễn Dã Thoại - Tôn Thất Hân - Nguyễn Hữu Bài - Cao Xuân Dục; công sứ Huế Groleau, quản trị Parera, garde-indigene Gauthier, quản lý nông nghiệp Viellard, chủ sở bưu điện Bauron, giám ngục Piron, gác-dăn Marc, giám đốc trường Quốc học Logiou - giáo sư Griffon, giám đốc cao đẳng Pellerin Bardiou, giám đốc đại học Chovet
Cambodge:.
nhà vua Sisowath, khâm sứ Paul L. Luce
Lào:.
Khâm sứ Georges Mahé, phó là Salabelle; Tổng thư ký (Secretariat) là Daugeard, Tổng chỉ huy quân đội Pháp Leon Stephen Nollin
Quảng Châu Loan.
Tổng công sứ Fernand Gautret, đốc lý thành phố Tche-kam là Broni, đốc lý thành phố Po'teou là Boyer, đốc lý thành phố Tam-sui là (không rõ tên), đốc lý thành phố Ma-tche là Dumont
Nam Kỳ.
Quảng Châu Loan:.
Tống công sứ Stephane Sarabelle, cao uỷ De Boucher, quản lý cảng Balisoni, quản ngục Meslier, giám binh A. Riviere. 
Năm 1924.
Bắc Kỳ.
Đạo quan binh quân sự:
Trung Kỳ.
Chính quyền gồm: vua Bảo Đại, phó vương Tôn Thất Hân, đứng đầu Viện Cơ mật Nguyễn Hữu Bài, đông các đại học sĩ Hồ Đắc Trung, tham tri Phạm Bá Phổ... Khâm sứ Pháp Aristide-Eugene le Fol, quan chức dân sự Leon Thibaudeau, Tổng thư ký thuộc địa Berjoan, chỉ huy lính khố xanh Guilliot, quan chức phòng Nhất là Haelewyn, quan chức phòng Nhì Bertrault, quản lý nghỉ dưỡng Peyssonaux, đại lý hành chính Delage; chánh mật thám (surete) Sogny, quản lý giáo dục Bourotte; hiệu trưởng trường nữ sinh Đồng Khánh Crayol, hiệu trưởng ở Vinh Girard, ở Ban Mê Thuột Antomarch; các hiệu trưởng trường Pháp - Việt là Phiet (Huế), Bùi Định (Khánh Hoà), Aragau (Vinh), Spick (Tourane)...
Bắc Kỳ.
Chính quyền bảo hộ Pháp gồm: Thống sứ Rene Robin, tiểu đoàn trưởng Jannot, chánh án Guiselin, quản tri viên thuộc địa Lemai, chủ tịch phòng thương mại Perround, quản lý các công ty thương mại Hilaire; tổng đốc Hoàng Trọng Phu (Hà Đông), Trần Văn Thông (Nam Định), quản lý dân sự Grandjean. Uỷ viên dự khuyết là Lecomte (nông nghiệp), doanh nhân Aviat, tổng đốc Hà Nội Vũ Ngọc Hoành, tống đốc Bắc Ninh Nguyễn Đình Quý...
Campuchia.
Vua Sisowath-Moniwong; chính quyền Campuchia có Ranrith, Pan-suong, Kun-Thoon, Suramarith... Khâm sứ Pháp Fernand Lavit, phó là Gautier - Saint-Mleux, quản trị viên chính quyền (không rõ tên), nhân viên văn phòng Desjardin, Đại lý hành chính Espinet, chỉ huy lính khố xanh Massat-Bourrat, quản lý phòng Nhì Durier, phòng Nhất Duru, quản lý kinh doanh buôn bán Nessler, quản lý phòng Ba Moneglia, giám đốc giáo dục Meyer, quản lý thú ý Berbudeau, quản lý lâm nghiệm Guibier; các sư đoàn trưởng - quản thúc Vinot (Phnom-penh), Souprayen (Peam-metrey), Leandri (Kong-phong Speu), Leclerc (Kong-pong Cham), Le Saux (Kratie)...; quản lý địa chính (cadastre) là G. Bru, quản lý dân cư Kuyl, quản lý ngục Hoeffel...
Năm 1938.
Trung Kỳ.
Nam Kỳ
Tham khảo.
Vũ Huy Phúc, Lịch sử Việt Nam 1858 - 1896, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, 2003