Đông Quán Hán ký

Đông Quán Hán ký (chữ Hán: 东观汉记), người đời Hán gọi là "Đông Quán ký", là bộ sách theo thể kỷ truyện ghi lại lịch sử đời Đông Hán, từ thời Hán Quang Vũ Đế đến thời Hán Linh Đế. Đây là tác phẩm lịch sử ghi chép các sự kiện đương đại bậc nhất của Trung Quốc, từ đời Đường về trước được xem là sử liệu chính thức, cùng "Sử ký" và "Hán thư" gọi là Tam sử, cho đến khi bị thay thế bởi "Hậu Hán thư" của Phạm Diệp (xem mục tham khảo ở dưới).
Do sử quán bấy giờ được đặt tại Đông Quán, nên mới có tên như vậy.
Các soạn giả.
Lưu Trân là tổng tài quan chính thức đầu tiên nên được thường nhắc đến, nhưng Đông Quán Hán ký là tác phẩm lịch sử đương đại, trải qua nhiều lần biên soạn bổ túc, các soạn giả được biết đến gồm có: Ban Cố, Trần Tông, Doãn Mẫn, Mạnh Dị, Lưu Trân, Lý Vưu, Lưu Đào Đồ, Phục Vô Kỵ, Hoàng Cảnh, Biên Thiều, Thôi Thực, Chu Mục, Tào Thọ, Diên Đốc, Mã Mật Đê, Thái Ung, Dương Bưu, Lư Thực, Hàn Thuyết, Lưu Hồng ; ngoài ra còn có Lưu Phục, Giả Quỳ, Mã Nghiêm, Đỗ Phủ, Lưu Nghị, Vương Dật, Đặng Tự, Trương Hoa .
Quá trình biên soạn.
Đông Quán Hán ký trước sau có 4 lần biên soạn bổ túc:
Quá trình lưu truyền.
Tên gọi "Hán ký" tiếp tục được dùng trong giai đoạn Tam Quốc – Lưỡng Tấn, đến Nam Bắc triều mới đổi là "Đông Quán Hán ký". Từ đời Tấn, "Đông Quán Hán ký" cùng "Sử ký" và "Hán thư" hợp thành "Tam sử", thành ra nhắc đến trước tác về lịch sử Đông Hán thì không thể bỏ qua bộ sách này .
"Đông Quán Hán ký" sang đời Tùy còn đến 143 quyển , sang đời Đường còn 127 hoặc 126 quyển . Từ đời Đường về sau, "Đông Quán Hán ký" bị "Hậu hán thư" thay thế trong vai trò tác phẩm lịch sử chính thức về đời Đông Hán . Sang đời Tống còn 43 quyển, sau sự biến Tĩnh Khang chỉ giữ được 8 quyển. Sang đời Nguyên hầu như không còn quyển nào nguyên vẹn .
Quá trình thu nhặt.
Người thời Khang Hi nhà Thanh là Diêu Chi Nhân dựa trên những tàn dư mà bản thân sưu tầm được, tham khảo sử liệu từ 5 bộ sách là Tư Mã Bưu, "Tục Hán thư" – "Thập chí" [bản do Lưu Chiêu đời Lương chú giải]; Phạm Diệp, "Hậu Hán thư" [bản do Chương Hoài thái tử Lý Hiền đời Đường chú giải]; Ngu Thế Nam đời Tùy, "Bắc Đường thư sao"; Âu Dương Tuân (đời Đường, tổng biên), "Nghệ văn loại tụ"; Từ Kiên đời Đường, "Sơ học ký" mà soạn thành 840 bài văn trong 8 quyển, gọi là "Diêu tập bản". Bản này bị sử quan đời Thanh cho là vừa rườm rà (bởi sử liệu không được chọn lọc và sắp xếp hợp lý) vừa khiếm khuyết (bởi nguồn sử liệu hạn chế).
Sử quan thời Càn Long lấy "Diêu tập bản" làm cơ sở, tham khảo "Thái Bình ngự lãm" (đời Tống), "Vĩnh Lạc đại điển" (đời Minh), sửa chữa, bổ túc và hiệu đính thành 24 quyển: "Đế kỷ" 3 quyển, "Niên biểu" 1 quyển, "Chí" 1 quyển, "Liệt truyện" 17 quyển, "Tái ký" 1 quyển, còn có "Dật văn" 1 quyển, đưa vào "Vũ Anh Điện tụ trân tùng thư", gọi tắt là "Tụ trân bản". Bản này bị người đương đại Ngô Thụ Bình cho là vẫn còn khiếm khuyết về mặt sử liệu, cố gắng thống nhất về văn phong đã làm mất đi tính nguyên bản, chú giải không đặt liền sau mỗi bài gây khó khăn cho độc giả.
Mục lục.
Trên cơ sở "Tụ trân bản" và mở rộng nguồn sử liệu để tham khảo, Ngô Thụ Bình đã biên soạn "Đông Quán Hán ký hiệu chú" gồm 22 quyển:
Đánh giá.
Đông Quán Hán ký là thành quả của nhiều soạn giả, trải qua nhiều thời kỳ khác nhau, nên không tránh khỏi khuyết điểm thiếu nhất quán về mặt văn phong. Theo tác giả đời Tấn là Phó Huyền thì tác phẩm này lẫn lộn và tạp nhạp, cho thấy khuyết điểm thiếu nhất quán về mặt lựa chọn và sắp xếp sử liệu; đó cũng là nguyên nhân mà Hậu Hán thư – có kết cấu hoàn chỉnh và chặt chẽ hơn – đã giành được vị trí của Đông Quán Hán ký trong lịch sử Trung Quốc.
Nhưng Đông Quán Hán ký lại là tác phẩm lịch sử đương đại, các soạn giả có được nguồn sử liệu vô cùng phong phú và rất đáng tin cậy. Những mất mát của Đông Quán Hán ký cũng chính là những mất mát của lịch sử Trung Quốc.