Chi Cà

Chi Cà (danh pháp: Solanum) là chi thực vật có hoa lớn và đa dạng.
Các loài thuộc chi Cà phân bố trong các môi trường sống tự nhiên khác nhau, có thể là các loài hằng niên hoặc lưu niên, thân leo, cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ. Nhiều loài trước đây thuộc các chi riêng rẽ như "Lycopersicon" (cà chua) hay "Cyphomandra" nay đã được gộp thành các phân chi hoặc các đoạn (section) thuộc chi Cà ("Solanum"). Vì vậy, đến nay chi Cà có khoảng 1.500 đến 2.000 loài.
Tên gọi.
Tên khoa học của chi này do Gaius Plinius Secundus (23-79) đặt ra đầu tiên cho một loài thực vật gọi là "strychnos", có thể là loài "S. nigrum" (lu lu đực) hiện nay. "Solanum" có thể có nguồn gốc từ một từ Latin là "sol", nghĩa là "mặt trời", tức chỉ quả của loài này như là "quả mặt trời". Một giả thuyết khác là "Solanum" bắt nguồn từ "solare", nghĩa à "làm dịu" hoặc "solamen", nghĩa là "dễ chịu", đề cập đến tác dụng của loài này khi ăn vào cơ thể.
Tên tiếng Việt của chi này được lấy theo tên các loài cà, được trồng phổ biến ở Việt Nam.
Sử dụng làm thực phẩm.
Hầu hết các bộ phận của các loài thuộc chi Cà chứa độc tố đối với người (có thể không độc đối với động vật), đặc biệt là các phần màu xanh cũng như quả xanh. Tuy nhiên, nhiều loài lại cho quả, lá hoặc củ ăn được. Ba loài thuộc chi Cà được trồng, thu hoạch và tiêu thụ nhiều nhất ở quy mô toàn cầu gồm:
Trong đó, cà chua và khoai tây là hai trong số ba loài có "giá trị sản xuất" (giá trị năng suất quy ra USD, tính trên thời gian canh tác) cao nhất. Theo thống kê năm 1984, cà chua có giá trị sản xuất đạt 25,30 USD/ha/ngày, đứng sau cải bắp đạt 27,50 USD/ha/ngày, xếp thứ ba là khoai tây với 12,60 USD/ha/ngày, cao hơn rất nhiều so với các loài đứng sau như khoai lang (6,70 USD/ha/ngày), lúa (3,40 USD/ha/ngày).
Một số loài có giá trị kinh tế ở các khu vực trên thế giới, như "S. aethiopicum", "S. quitoense", "S. torvum" (cà dại hoa trắng), "S. muricatum"...
Như các loài khác trong chi, cà chua, khoai tây, và cà tím đều chứa độc tố trong lá và thân cây. Có nhiều trường hợp dùng lá cà chua làm trà đã gây ra tử vong. Trong khoai tây, vỏ khoai cũng chứa độc tố.
Trồng làm cảnh.
Các loài chủ yếu được trồng làm cảnh gồm có:
Dùng làm thuốc.
Dù nhiều loài thuộc chi Cà chứa độc tố, nhưng một số loài lại được dùng trong y học cổ truyền trong nhiều cộng đồng dân cư. Chẳng hạn, "S. chrysotrichum" có hiệu quả tốt khi dùng để chữa trị viêm da.
Sinh thái.
Các loài thuộc chi Cà là nguồn thức ăn của ấu trùng một số loài thuộc bộ Cánh vẩy (bướm và ngài).
Hệ thống.
Chi Cà do Carl Linnaeus đặt ra vào năm 1753.
Danh sách dưới đây dựa trên cách phân loại truyền thống, kèm theo một số lưu ý. Nhiều phân chi hoặc tổ có thể chưa chính xác; một số loài cần được xác minh lại.
Phân tích dữ liệu về trình tự DNA có thể giúp việc phân loại chính xác hơn.
Phân chi "Bassovia".
Tổ "Allophylla"
Tổ "Cyphomandropsis"
Tổ "Pachyphylla"
Phân chi "Leptostemonum".
Tổ "Acanthophora"
Tổ "Androceras"
Tổ "Anisantherum"
Tổ "Campanulata"
Tổ "Crinitum"
Tổ "Croatianum"
Tổ "Erythrotrichum"
Tổ "Graciliflorum"
Tổ "Herposolanum"
Tổ "Irenosolanum"
Tổ "Ischyracanthum"
Tổ "Lasiocarpa"
Tổ "Melongena"
Tổ "Micracantha"
Tổ "Monodolichopus"
Tổ "Nycterium"
Tổ "Oliganthes"
Tổ "Persicariae"
Tổ "Polytrichum"
Tổ "Pugiunculifera"
Tổ "Somalanum"
Tổ "Torva"
Phân chi "Solanum sensu stricto".
Tổ "Afrosolanum"
Tổ "Anarrhichomenum"
Tổ "Archaesolanum"
Tổ "Basarthrum"
Tổ "Benderianum"
Tổ "Brevantherum"
Tổ "Dulcamara"
Tổ "Herpystichum"
Tổ "Holophylla"
Tổ "Juglandifolia"
Tổ "Lemurisolanum"
Tổ "Lycopersicoides"
Tổ "Lycopersicon"
Tổ "Macronesiotes"
Tổ "Normania"
Tổ "Petota"
Tổ "Pteroidea"
Tổ "Quadrangulare"
Tổ "Regmandra"
Tổ "Solanum"