Trịnh Cán

Điện Đô vương Trịnh Cán (chữ Hán: 奠都王鄭檊, 1775 – 17 tháng 12, 1782) là vị chúa Trịnh thứ 9 của vương tộc Trịnh cầm quyền ở miền Bắc Đại Việt thời nhà Lê trung hưng trong lịch sử Việt Nam.
Với tư cách là con thứ hai của vị Chúa tiền nhiệm, Thánh Tổ Thịnh vương Trịnh Sâm, Trịnh Cán được chỉ định cho ngôi vị kế nghiệp khi vừa mới 5 tuổi (1781), sau khi người anh cả Trịnh Tông bị truất phế do những âm mưu của mẹ ruột của ông, Tuyên phi Đặng Thị Huệ. Một năm sau (1782), khi chúa Trịnh Sâm mất, Trịnh Cán - 6 tuổi được đưa lên ngôi Chúa. Tuy nhiên ông chỉ tại vị được hơn 1 tháng thì bị lật đổ bằng cuộc đảo chính của quân tam phủ nhằm ủng hộ thế tử bị phế Trịnh Tông. Ông bị giáng xuống tước Công và qua đời không lâu sau đó.
Thân thế và cuộc sống ban đầu.
Theo sách Trịnh thị thế gia, Trịnh Cán qua đời năm 1782 khi lên 8 tuổi, từ đấy mà suy ra thì ông chào đời vào năm thứ 36 Cảnh Hưng nhà Lê, tức năm 1775. Ông là con trai thứ 2 của vị Chúa Trịnh đương nhiệm là Thánh Tổ Thịnh vương Trịnh Sâm với người sủng cơ là Tu dung Đặng Thị Huệ.
Trước kia chúa Trịnh Sâm tuổi đã cao mà hậu cung chỉ có duy nhất 1 Vương tử là Trịnh Tông do Cung tần Dương Thị Ngọc Hoan, người xã Long Phúc, huyện Thạch Hà sinh ra. Tuy nhiên Trịnh Sâm cho rằng Trịnh Tông không phải là con đích thất, lại e ngại những công tử có mẹ là người làng Long Phúc trước kia như Trịnh Cối, Trịnh Lệ đều từng mưu phản; vì thế không công nhận Trịnh Tông làm thế tử, có ý chờ đứa con khác. Hồi đó bà Tu dung Đặng Thị Huệ được Chúa yêu đã lâu mà chưa có con, Bồi tụng Nguyễn Khản đưa bạn là huấn đạo Lê Bá Thực, người xã Việt An hạ, huyện La Sơn vào phủ Chúa xem mạch rồi cho bà Huệ uống một loại thuốc kêu là Cao tuy tiên, không lâu sau thì có mang, sau đó sinh ra Trịnh Cán, vì công này mà Lê Bá Thực được Chúa cất nhắc lên chức Tiến triều.
Trịnh Sâm rất yêu chiều mẹ con Đặng Thị Huệ và Trịnh Cán. Theo Hoàng lê nhất thống chí ghi lại rằng:
Trở thành Thế tử.
Mặc dù được chúa Trịnh thương yêu, nhưng dù sao Cán vẫn còn nhỏ tuổi mà Trịnh Tông thì đã trưởng thành. Đặng Thị Huệ vì thế ngày đêm khéo chiều lòng Chúa, mặt khác lại tìm cách dựa vào thế lực bên ngoài hỗ trợ mình hòng thay ngôi Thế tử. Người đó là Huy quận công Hoàng Đình Bảo, người em rể vốn bị Chúa Trịnh Sâm ghét bỏ. Thị Huệ nhân khi ở trước mặt chúa, đều cố sức
bênh vực cho, khiến Trịnh Sâm dần thay đổi thái độ mà chuyển sang trọng dụng Đình Bảo. Hai người họ liên kết gắn bó kẻ trong người ngoài, quyền thế ngày càng lừng lẫy. Hai quan trấn thủ Sơn Tây, Kinh Bắc là Hồng Lĩnh hầu Nguyễn Khản và Tuân Sinh hầu Nguyễn Khắc Tuân về phe của Trịnh Tông, luôn ngấm ngầm chống đối với Đình Bảo. Từ đó mở ra những cuộc minh tranh ám đấu trong nội bộ phủ Chúa.
Trịnh Cán là một đứa trẻ "bệnh mắc đã lâu, tinh khí khô hết, da mặt khô, rốn lồi to, gân thời xanh, tay chân gầy gò" vì "thế tử ở trong chốn màn the trướng phủ, ăn quá no, mặc quá ấm nên tạng phủ yếu đi...". Khi danh y Lê Hữu Trác theo lệnh chúa Trịnh Sâm chữa bệnh cho ông thì bọn ngự y ghen tị với Lê Hữu Trác nên đơn thuốc của Lê Hữu Trác không được sử dụng. Vì vậy, Trịnh Cán vẫn bệnh mãi không khỏi.
Sách Khâm định Việt sử thông giám cương mục (Chính biên, quyển 45, tờ 24) chép như sau:
Lên ngôi.
Khâm định Việt sử thông giám cương mục (Chính biên, quyển 45, tờ 26, 27 và 28) chép lại:
"Khoảng mấy năm này, bệnh cũ của (Trịnh) Sâm lại tái phát luôn, khiến cho (Trịnh) Sâm rất sợ nắng gió, thường ở sâu trong cung, kể cả lúc ban ngày cũng phải đốt nến. Chỉ những ngày đại triều (Trịnh) Sâm mới chịu đi ra ngoài, còn thì không bao giờ đi đâu cả. Đến đây, bệnh trở nên nguy kịch. Đặng Thị (Huệ) ngày đêm chầu chực ở bên cạnh, các quan lại đại thần chỉ có (Hoàng) Đình Bảo, (Tạ) Danh Thùy và (Lê) Đình Châu cùng vài ba người nữa là được quyền ra vào mà thôi. Đặng Thị (Huệ) nói với (Trịnh) Sâm rằng:"
"Thiếp được vương thượng yêu thương quyến luyến bội phần nhưng nay thì trăm tội đều đổ lên đầu thiếp, chẳng biết rồi nay mai mẹ con thiếp sẽ gởi thân vào đâu?"
"(Trịnh) Sâm an ủi rằng: "Danh vị Thế tử đã định rõ, sau này, nước là nước của Thế tử còn lo lắng nỗi gì nữa?""
"(Trịnh) Sâm quay sang nói với (Hoàng) Đình Bảo rằng: "Ngươi hãy cố sức giúp rập Thế tử cho yên lòng.""
"(Hoàng) Đình Bảo thưa: "Thần đâu nỡ không tận tâm. Để báo đáp ơn chúa, thần sẵn sàng nhận lấy cái chết. Nhưng, ngay bây giờ, xin chúa thượng hãy truyền ngôi cho Thế tử, đồng thời, sách phong cho Tuyên phi Chính cung được quyền tham dự việc quyết đoán chính sự, cốt sao cho mệnh lệnh lúc nào cũng rõ ràng.""
"(Trịnh) Sâm nói: "Ngươi nói rất đúng. Ngươi hãy giúp ta làm việc này.""
"(Hoàng) Đình Bảo nói: "Nhận cố mệnh lo việc chính trị, thần không dám tự chuyên một mình, vậy xin cho một người rất gần gũi trong họ là Trịnh Kiều, bậc Sư bảo đại thần là Nguyễn Hoàn, hai người có danh vọng lớn trong chính phủ là Lê Đình Châu và Phan Lê Phiên, cùng với hai A bảo tín thần là Trần Xuân Huy và Tạ Danh Thùy, được vâng chịu"."
"(Trịnh) Sâm y cho. Phan Lê Phiên được thảo cố mệnh, Nhữ Công Điển viết chế sắc sách phong cho Tuyên phi Đặng Thị (Huệ). Tờ cố mệnh và tờ sắc sách phong viết xong, (Hoàng) Đình Bảo liền giấu trong tay áo, đem vào phủ đường để xin (Trịnh) Sâm phê chuẩn. Lúc ấy, (Trịnh) Sâm đã gần tắt thở, bèn cho triệu bọn Trịnh Kiều và Nguyễn Hoàn vào gấp để nhận cố mệnh. Khi họ vào, (Trịnh) Sâm khóc và nói: "Tiểu tử này mắc bệnh, không thể sống được nữa. Nay, cho Thế tử là (Trịnh) Cán nối ngôi, mong thúc phụ và sư thần đồng tâm giúp rập, hầu qua buổi khó khăn này.""
"(Hoàng) Đình Bảo nhân đó lấy giấy tờ trong tay áo ra dâng lên nhưng (Trịnh) Sâm gạt đi. (Hoàng) Đình Bảo nói: "Tờ cố mệnh còn chưa ghi tên (của Thế tử), vậy xin cho vương thân là Trịnh Kiều ghi thay.""
"(Trịnh) Sâm gật đầu. (Trịnh) Kiều ghi tên Thế tử xong, dâng lên thì (Trịnh) Sâm đã nhắm mắt, không còn biết gì nữa. Chỉ một lúc sau thì (Trịnh) Sâm mất, thọ 41 tuổi. (Hoàng) Đình Bảo đem tờ cố mệnh và sắc sách phong cho Tuyên phi (Đặng Thị Huệ) giao cho (Tạ) Danh Thùy thông báo cho chính phủ và các nơi rồi sau đó, tâu xin Nhà vua lập (Trịnh) Cán làm Điện Đô Vương, cho Tuyên phi Đặng Thị (Huệ) được tham dự việc quyết đoán chính sự, đồng thời, truy tôn (Trịnh) Sâm làm Tĩnh vương. Bấy giờ, (Trịnh) Cán còn nhỏ tuổi lại mang bệnh, cho nên, ai ai cũng nôn nao lo sợ. (Quan lại) trong triều và (nhân dân) nơi mọi làng xã, ai cũng tin là tai họa sẽ xảy ra trong khoảng không bao lâu nữa. (Hoàng) Đình Bảo chuyên quyền, một mình nắm hết mọi quyền hành trong nước, vẫn thản nhiên chứ không để ý gì cả. Bọn (Trịnh) Kiều và Nguyễn Hoàn, tất cả sáu người, chỉ đặt ra cho có đủ lệ bộ chứ chẳng có vai vế gì."
Tháng 9 năm 1782, Trịnh Sâm mất. Đặng Thị Huệ và Huy quận công Hoàng Đình Bảo lập Trịnh Cán lên ngôi chúa với tước hiệu Điện Đô vương, lúc đó Trịnh Cán mới 6 tuổi.
"Sau khi chúa tắt thở, quận Huy một mặt cắt đặt cho các quan lo liệu việc tang lễ, một mặt sai Thuỳ trung hầu sao lấy mấy bản thư cố mệnh và tờ sách phong Tuyên phi đưa ra chính phủ, để cho các quan triều tâu lên vua Lê. Ngay hôm ấy, vua Lê hạ sắc dụ lập thế tử Cán làm Điện đô vương. Trăm quan liền đem nghi trượng, binh lính đến cửa Kính Thiên để rước sắc về phủ chúa. Đến phủ, quan a bảo Diễm quận công Trần Xuân Huy bế thế tử Trịnh Cán đã được mặc áo triều, đội mũ, mang đai màu hoa quỳ ra đứng đón ở sân, quỳ xuống nhận sắc. Xong đó, ngoài phủ đường đã đặt sẵn sập ngự, quận Diễm bồng thế tử Cán lên ngôi chúa. Các quan theo thứ tự lần lượt vào lễ mừng. Lễ xong, quận Diễm lại bế chúa mới vào cung Huỳnh để lạy thánh mẫu. Rồi sau đấy, mọi người đều thay triều phục, mặc áo trở để làm lễ phát tang."
Tuyên phi Đặng Thị Huệ trở thành người điều khiển triều chính giúp con cùng với Huy quận công Hoàng Đình Bảo khiến quân đội và nhân dân bất bình.
Tháng 10 nǎm 1782, Dự Vũ là tay chân của Trịnh Khải xúi kiêu binh (lính Tam phủ) nổi loạn, giết chết Hoàng Đình Bảo, truất ngôi Trịnh Cán và giáng xuống làm Cung quốc công. Tuyên phi Đặng Thị Huệ bị truất xuống thứ dân, sau tự tử. Trịnh Cán bị đưa ra ở phủ Lượng quốc rồi ốm chết, ở ngôi được một tháng.