Chi Nghệ

Chi Nghệ (danh pháp khoa học: Curcuma) là một chi trong họ thực vật Zingiberaceae (họ Gừng) chứa các loài như nghệ, nga truật hay uất kim hương Thái Lan.
Từ nguyên.
Tên gọi khoa học xuất phát từ tiếng Phạn "kuṅkuma", dùng để chỉ loài nghệ phổ biến rộng và được biết đến nhiều nhất là "Curcuma longa".
Ghi chép về chữ nghệ trong Từ điển Việt–Bồ–La (Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum) của Alexandre de Rhodes xuất bản năm 1651 như sau: "nghệ: "açafrão": crocus, i. dụôm nghệ: "tingir com açafrão": croco inficere.". Như thế, Rhodes có lẽ cho rằng nó ít nhất là tương tự như nghệ tây ("Crocus sativus") trong vai trò nhuộm màu vàng cho thực phẩm, do "Crocus sativus" là loại cây trồng tại khu vực Địa Trung Hải để lấy nhụy hoa sấy khô làm gia vị và nhuộm màu thực phẩm. Từ điển này không có chữ ngải.
Trong "Flora Cochinchinensis", João de Loureiro mô tả 3 loài "Curcuma" mà ông biết có tại miền nam Việt Nam với các tên gọi tiếng Việt tương ứng là:
Như thế, ở đây tên gọi ngải đã được dùng để chỉ các loài "Curcuma". Trong Nam Việt–Dương Hiệp Tự vị (南越洋合字彙, Dictionarium Anamitico-Latinum) của Jean-Louis Taberd xuất bản năm 1838 thì các từ nghệ và ngải đều viết bằng Hán-Nôm là 艾. Cụ thể, tại trang 333 tác giả viết như sau: "艾 Ngải, herba quaedam medicinalis seu species absynthii quâ adustiones fiunt. 艾灸 Ngải cứu, id; artemisia vulgaris... 艾鐄 Ngải vàng, curcumae species. 艾葉 Ngải diệp: absynthii species... ", như thế ngải nói chung là cây thuốc thuộc chi "Artemisia" (như "A. vulgaris" hay "A. absinthium"), nhưng ngải vàng thì là loài thuộc chi "Curcuma". Tại trang 338, tác giả viết về chữ nghệ như sau: "艾 Nghệ, croci species seu curcuma longa.", và ở đây thì nghệ là tên thông thường của "Crocus" (không có ở Việt Nam) hoặc "Curcuma longa". Điều này giải thích tại sao trong tên gọi của một số loài của chi "Curcuma" lại có chữ ngải, như ngải tím ("C. aeruginosa", "C. zedoaria"), ngải trắng ("C. aromatica").
Các tên gọi uất kim, khương hoàng hay nga truật có lẽ có nguồn gốc từ tiếng Trung, tương ứng với 郁金 = uất kim, 姜黄 = khương hoàng và 莪术 = nga thuật, các tên gọi được "Flora of China" dùng trong tên gọi tiếng Trung của các loài thuộc chi "Curcuma".
Về mặt phân loại học thì "Crocus" (họ Iridaceae, bộ Asparagales - thực vật một lá mầm), "Artemisia" (họ Asteraceae, bộ Asterales - thực vật hai lá mầm thực sự) và "Curcuma" (họ Zingiberaceae, bộ Zingiberales - thực vật một lá mầm) không có quan hệ họ hàng gì.
Phân bố.
Các loài nghệ là bản địa khu vực Đông Nam Á, miền nam Trung Quốc, tiểu lục địa Ấn Độ, New Guinea và miền bắc Australia. Một số loài được cho là đã du nhập và tự nhiên hóa ở các vùng ấm áp khác trên thế giới như châu Phi nhiệt đới, Trung Mỹ, Florida, và một loạt các đảo khác nhau trên Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương và Đại Tây Dương. Nói chung, hầu hết các loài nghệ phát triển tốt trong đất cát tơi xốp ở những nơi có bóng râm.
Sử dụng.
Nghệ đã được sử dụng ở Ấn Độ từ thời cổ đại như là một chất thay thế cho nghệ tây ("Crocus" spp.) và các chất màu vàng khác. Nghệ thường được sử dụng để tạo hương vị hoặc tạo màu cho bột cà ri, mù tạt, bơ và pho mát.
Mô tả.
Thân rễ phân nhánh, mọng thịt, thơm, thường với các rễ mang củ. Lá ở gốc; phiến lá hình mũi mác rộng hoặc thuôn dài, hiếm khi thẳng hẹp. Cụm hoa là cành hoa dạng bông thóc ở đầu cành trên thân giả hoặc trên các chồi riêng biệt sinh ra từ thân rễ, đôi khi xuất hiện trước lá; cuống thẳng; các lá bắc hợp sinh trong khoảng 1/2 chiều dài của chúng và tạo thành các túi, tỏa rộng ở các đầu tự do, mỗi lá bắc đối diện một xim hoa bọ cạp xoắn ốc gồm 2-7 hoa, các lá bắc ở đỉnh thường có màu khác biệt, lớn, vô sinh, tạo thành một mào; lá bắc con rời đến gốc. Đài hoa thường hình ống ngắn, chẻ 1 bên, đỉnh 2-3 thùy hoặc có răng. Tràng hoa hình phễu; các thùy hình trứng hoặc thuôn dài, gần bằng nhau hoặc thùy trung tâm dài hơn, đỉnh có mấu nhọn. Các nhị lép bên hình tựa cánh hoa, hợp sinh tại gốc với chỉ nhị và cánh môi. Cánh môi với phần trung tâm sẫm lại và mỏng hơn, các thùy bên chồng lên với các nhị lép bên. Chỉ nhị ngắn, rộng; bao phấn lắc lư, gốc thường có cựa; không có phần phụ liên kết. Bầu nhụy 3 ngăn. Quả nang hình elipxoit, 3 mảnh vỏ, nứt.
Hệ thống học và phát sinh chủng loài.
Nghiên cứu phát sinh chủng loài phân tử của Záveská "et al." (2012) chia "Curcuma" làm 3 phân chi. Cụ thể như sau:
Các loài.
Tại thời điểm tháng 2 năm 2021 POWO công nhận 128 loài, cộng 5 loài mô tả lần đầu tiên năm 2020, và 5 loài mô tả lần đầu tiên năm 2021.
Việt Nam.
Ở Việt Nam hiện tại xác định có 22-32 loài nghệ, trong đó 22 loài là: "C. aeruginosa", "C. angustifolia", "C. aromatica", "C. cochinchinensis", "C. elata", "C. gracillima", "C. longa" (du nhập), "C. rhomba", "C. singularis", "C. thorelii", "C. zanthorrhiza" (du nhập). Các loài mới mô tả giai đoạn 2010-2017 bao gồm "C. arida", "C. cotuana", "C. leonidii", "C. newmanii", "C. pambrosima", "C. pygmaea", "C. sahuynhensis", "C. vitellina", "C. xanthella" và 2 loài chuyển từ chi "Stahlianthus"/"Kaempferia" sang là "C. campanulata" và "C. candida".
Một số tài liệu còn liệt kê tới 10 loài khác, gồm: "C. alismatifolia", "C. harmandii", "C. parviflora", "C. petiolata", "C. pierreanna", "C. rubescens"?, "C. sparganifolia", "C. stenochila", "C. trichosantha", "C. zedoaria"; nhưng POWO cho rằng chúng không có ở Việt Nam.
Sách "Cây cỏ Việt Nam" của Phạm Hoàng Hộ còn liệt kê một loài nghệ được gọi là ngải tía với danh pháp "C. rubens" và mô tả như sau: "Địa thực vật cao 1,5 m; củ to đến 8 cm, thơm, "đắng, nạc ngà" giữa hơi sậm; rễ to 3-4 mm. "Lá tía"; phiến thon, to đến 60 × 17 cm; cuống dài. Phát hoa ở đất cao 15 cm, "lá hoa tía", mang 3-4 hoa; đài hường, cánh hoa đỏ hay tía; môi vàng. Ở trũng ẩm: Thất Sơn (Châu Đốc)". Tuy nhiên, không có nguồn nào liệt kê danh pháp "C. rubens" mà danh pháp gần tương tự nhất là "C. rubescens" , nhưng loài này chỉ có trong khu vực đông bắc Ấn Độ, Bangladesh và Myanmar.