Vườn quốc gia Tràm Chim

Vườn quốc gia Tràm Chim thuộc tỉnh Đồng Tháp là một khu đất ngập nước, được xếp trong hệ thống rừng đặc dụng của Việt Nam. Nơi đây có nhiều loài chim quý, đặc biệt là sếu đầu đỏ, một loài chim cực kỳ quý hiếm, có tên trong sách đỏ.
Vị trí địa lý.
Vườn quốc gia Tràm Chim nằm trong vùng Đồng Tháp Mười, thuộc huyện Tam Nông, tỉnh Đồng Tháp. Tọa độ địa lý 10°40′ – 10°47′ vĩ bắc, 105°26′ - 105°36′ Đông với tổng diện tích 7.313 ha nằm trong địa giới của 5 xã (Tân Công Sính, Phú Đức, Phú Hiệp, Phú Thành B, Phú Thọ) và Thị trấn Tràm Chim, với số dân trong vùng là 30.000 người.
Chức năng.
Bảo tồn hệ sinh thái đất ngập nước đặc trưng của vùng Đồng Tháp Mười, bảo vệ khu vực di trú cho các loài chim di cư, đặc biệt là loài chim sếu ("Grus antigone")., bảo tồn các loài động-thực vật bản địa, các nguồn gen quý hiếm, và duy trì những điều kiện thích hợp cho việc nghiên cứu môi trường tự nhiên và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.
Điều kiện tự nhiên.
Địa hình.
Nói chung là thấp trũng, nơi cao nhất là 2,3 m, nơi thấp nhất là 0,4 m (so với mực nước biển Tây Nam Bộ).
Địa chất.
Trầm tích.
Khu vực vườn quốc gia Tràm Chim được hình thành trên hai nền trầm tích Pleistocen và Holocen, với 5 đơn vị phụ:
Đa dạng sinh học.
Hệ sinh thái động vật.
Vườn quốc gia Tràm Chim, có diện tích 7.588 ha, thuộc huyện Tam Nông tỉnh Đồng Tháp.
Đây là nơi cư trú của trên 100 loài động vật có xương sống, 40 loài cá và 147 loài chim nước. Trong đó, có 13 loài chim quý hiếm của thế giới. Đặc biệt là một loài chim hạc còn gọi là sếu đầu đỏ ("Grus antigone") hay sếu cổ trụi.
Hệ sinh thái thực vật.
Với các yếu tố tự nhiên: trầm tích, địa mạo, và đặc tính đất khá đa dạng, từ đất xám, phát triển trên nền trầm tích cổ Pleistocen, đến những nhóm đất phù sa mới và đất phèn phát triển trên trầm tích trẻ Holocen đã góp phần làm đa dạng các quần xã thực vật tự nhiên. Kết quả khảo sát từ 2005–2006 ghi nhận được 130 loài thực vật, phân bố đơn thuần cũng như xen kẻ với nhau tạo thành những quần xã thực vật đặc trưng.
Hệ sinh thái rừng tràm.
Rừng tràm ("Melaleuca cajuputi") là thảm thực vật thân gỗ có diện tích lớn nhất, diện tích khoảng 2968 ha. Do tác động con người, hầu hết những cánh rừng tràm nguyên sinh đã biến mất và hiện nay chỉ còn lại là những cánh rừng tràm trồng, thuộc loài "Melaleuca cajuputi" (họ Myrtaceae), nhưng do được bảo tồn nhiều năm nên có những cụm tràm phân bố theo kiểu tự nhiên. Hai kiểu phân bố được ghi nhận: tập trung (khoảng 1.826 ha) và tràm phân tán. Tràm phân tán có sự hiện diện thảm cỏ xen kẽ gồm các loài năng ống ("Eleocharis dulcis"), cỏ mồm ("Ischaemum rugosum" và "I. indicum"), hoàng đầu Ấn ("Xyris indica"), nhĩ cán vàng ("Utricularia aurea"), cỏ ống ("Panicum repens"), súng ("Nymphaea lotus"), cú muỗi ("Caprimulgusmaeruru"), chèo bẻo ("Dicrurus macrocercus"), hút mật ("Aethopiga siparaja"), vành khuyên ("Zosterops palpebrosa"), chim sẻ ("Carpodacus erythrinus"), én ("Apus affinis"), rẻ quạt ("Rhipidura albicollis"), chích chòe ("Lucustella lanceolata")
Những loài chim thường gặp: cò trắng ("Egretta garzetta"), cò bợ ("Ardeola bacclus"), cò lửa ("Ixobrychus sinensis"), cò lép, vạc ("Nycticorax nycticorax"), diệc lửa ("Ardea purpurea"), diệc xám ("Ardea cinerea"), điêng điểng ("Anhinga melanog"aster), cồng cộc ("Pharacrocoraxniger"), tu hú, cú ngói ("Streptopelia tranquebarica"), cú cườm ("Caprimulgusmaerurus"), cú ("Tyto capensis"),
Đồng ngập nước theo mùa.
Đồng cỏ ngập nước theo mùa là một trong những hệ sinh thái khá phổ biến trong khu vực VQG Tràm Chim. Những loài thực vật phát triển với mật độ cao đã thành những đồng cỏ đơn thuần, trong khi đó có những loài cùng phát triển chung với các loài thực vật khác đã tạo nên những quần xã hoặc hội đoàn thực vật tiêu biểu của vùng đất ngập nước.
Đồng cỏ năng.
Đồng cỏ năng ("Eleocharis sp".) chiếm diện tích khoảng 2.968 ha, tạo thành một trong những thảm cỏ rộng lớn; bao gồm đồng cỏ năng kim ("Eleocharis atropurpurea") - đây là bãi ăn của loài chim sếu ("Grus antigone"), khoảng 235 ha, năng ống ("Eleocharis dulcis"), 1.277 ha, và hợp với các loài khác tạo thành các quần xã thực vật: năng kim – năng ống ("E. atropurpurea – E. dulcis"), vài nơi xuất hiện của hoàng đầu Ấn ("Xyris indica"); năng kim - cỏ ống ("E. atropurpurea – P. repens"); năng ống - cỏ ống ("E. dulcis" – "P. repens"), khoảng 937 ha; năng ống - cỏ ống – lúa ma ("E. dulcis" - "P. repens" – "O.rufipogon"), 443 ha; năng ống - cỏ ống - cỏ chỉ ("E. dulcis" - "P. repens" – "C. dactylon"), khoảng 72 ha. Những nơi có địa hình thấp và ngập nước quanh năm thì xen lẫn trong quần xã năng là những loài thực vật thủy sinh như nhĩ cán vàng ("Utricularia aurea"), súng ma ("Nymphaea indicum"), rong đuôi chồn ("Ceratophyllum demersum").
Những loài chim thường gặp: sếu ("Grus antigone"), cò trắng ("Egretta garzetta"), cò bợ ("Ardeola bacclus"), trích cồ, trích đất, vịt trời ("Anas poecilorhyncha"), le khoang cổ ("Nettapus coromandelianus"), diệc lửa ("Ardea purpurea"), diệc xám ("Ardea cinerea"), cò lửa ("Ixobrychus sinensis"), cò lép.
Đồng cỏ mồm.
Đồng cỏ mồm ("Ischaemum" spp.); chiếm diện tích khá nhỏ so với các cộng đồng thực vật khác, khoảng 41,8 ha. Bao gồm mồm đơn thuần và quần xã mồm - cỏ ống ("Ischaemum" spp.- "Panicum repens"). Phân bố hiện diện chủ yếu trên những dải liếp, bờ đất có địa hình cao cục bộ trong một vùng địa hình thấp.
Những loài chim thường gặp: cồng cộc ("Pharacrocoraxniger"), chiền chiện ("Prinia flaviventris"), cò bợ ("Ardeola bacclus"), cò lửa ("Ixobrychus sinensis"), cút nhỏ ("Turnix syluatica"), diệc lửa ("Ardea purpurea"), diệc xám ("Ardea cinerea"), cú ("Tyto capensis"), giang sen ("Mycteria leucocephala"), già đãy ("Leptoptilos dubius").
Đồng cỏ ống.
Đồng cỏ ống ("Panicum repens"); cỏ ống phân bố trên một diện rộng, chiếm diện tích khoảng 958,4 ha, ở dạng đơn thuần với mật độ lên đến 98% hoặc cùng xuất hiện với các loài thực vật thân thảo khác: cỏ ống - cỏ sả ("Panicum repens" - "Cymbopogon citratus"), khoảng 23 ha, chủ yếu trên đất giồng cổ; cỏ ống – lúa ma ("Panicum repens" – "Oryza rufipogon"), khoảng 268 ha; cỏ ống - cỏ chỉ ("Panicum repens" – "Cynodon dactylon"), khoảng 50 ha; cỏ ống – mai dương ("Panicum repens" – "Mimosa pigra"), khoảng 86 ha, đây là khu quần xã cỏ ống bị mai dương ("Mimosa pigra") xâm hại.
Những loài chim thường gặp: công đất ("Houbaropsis bengalensis"), chiền chiện ("Prinia flaviventris"), sơn ca ("Alauda gulgula"), sẻ bụi ("Saxicola caprata"), trảu đầu hung ("Merops superciliosus"), cú ("Tyto capensis"), trích, cò ("Ardeola bacclus"), giang sen ("Mycteria leucocephala"), già đãy ("Leptoptilos dubius"), chích đầm lầy ("Locustella certhiola")
Đồng lúa ma.
Đồng lúa ma ("Oryza rufipogon"); phân bố khá rộng, chiếm diện tích khoảng 824 ha. Tuy nhiên, cánh đồng lúa ma ("Oryza rufipogon") đơn thuần có diện tích khá nhỏ, khoảng 33 ha, diện tích còn lại có sự hiện diện của lúa ma là sự kết hợp với những loài thực vật khác tạo thành những quần xã thực vật đặc trưng cho vùng đất ngập nước: lúa ma - cỏ ống ("O. rufipogon" – "Panicum repens"), khoảng 544 ha; lúa ma - cỏ bắc ("Oryza rufipogon" - "Leersia hexandra"), khoảng 160 ha; lúa ma - cỏ ống - cỏ chỉ ("O. rufipogon" – "P. repens" – "C. dactylon"), khoảng 83 ha.
Hầu như tất cả các loài chim trong Tràm Chim đều thích với đồng lúa ma, kể cả sếu đầu đỏ ("Grus antigone"), sinh cảnh này đa dạng sinh học rất cao.
Lác nước.
Lác nước ("Cyperus malaccensis"); phân bố rải rác dọc theo kinh đào và dọc theo đường rạch cũ, diện tích tập trung chỉ khoảng 2 ha.
Hệ sinh thái đầm lầy.
Nghễ ("Polygonum tomentosum") phân bố ở những nơi địa hình trũng thấp, khoảng 159 ha. Trong đó, nghễ đơn thuần chiếm khoảng 138 ha, phần còn lại hiện diện chung với loài thực vật khác như lúa ma ("O. rufipogon"), rau dừa ("Jussiaea repens"), nhĩ cán vàng ("Utricularia aurea").
Những loài thường gặp: cò lửa ("Ixobrychus sinensis"), cò lép ("Egretta garzetta"), cò ốc ("Anastomus oscitans"), cò bợ ("Ardeola bacclus")
Hội đoàn sen – súng ("Nelumbium nelumbo" – "Nymphaea" spp.) chủ yếu trên các vùng đầm lầy ngập nước quanh năm, dọc theo khu trũng thấp của dòng sông cổ, chiếm diện tích khoảng 158 ha.
Những loài chim thường gặp: le hôi ("Tachybaptus raficollis"), le khoang cổ ("Nettapus coromandelianus"), vịt trời ("Anas poecilorhyncha"), trích cổ, trích ré, gà lôi nước ("Hydrophasianus chirurgus"), gà nước vằn ("Rallus striatus"), cuốc ngực nâu ("Porzana fusca"), mòng két ("Anas crecca"), bói cá ("Ceryle rudis").
Tiềm năng du lịch.
Đến Tràm Chim, du khách sẽ bắt gặp ẩn hiện trước cảnh bao la của đất trời Đồng Tháp mênh mông đầy nước. Vào mùa khô từ tháng 12 đến tháng 5 dương lịch, đây là nơi cư trú của khoảng 60% quần thể sếu đầu đỏ, là loài chim cao nhất trong các loại chim bay trên thế giới.
Những vấn đề đặt ra.
Những vấn đề, thách thức mà Ban quản lý VQG đang quan tâm: