Cột đồng Mã Viện

Cột đồng Mã Viện là một cây cột đồng lớn do viên chỉ huy quân đội nhà Hán là Mã Viện cho dựng sau khi chinh phục được cuộc nổi dậy của Hai Bà Trưng ở Giao Chỉ vào năm 43. Trên trụ đó có khắc sáu chữ Hán: 
"Đồng trụ chiết, Giao Chỉ diệt" (銅柱折，交趾滅) (Cột đồng gãy, Giao Chỉ không còn)
Việc làm này đã được nhiều sử gia Việt Nam và Trung Quốc quan tâm. Tuy nhiên, "cột đồng Mã Viện" có thật hay chỉ là lời truyền, và nếu có thì nó được dựng ở nơi đâu, vẫn là vấn đề chưa có kết luận thỏa đáng.
Sự không thống nhất.
Sách Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim.
Sử gia cũng nhắc lại chuyện cột đồng, nhưng giống như "Đại việt sử lược", tác giả không cho biết vị trí dựng cột, trích:
"Mã Viện đánh được Trưng Vương, đem đất Giao Chỉ về thuộc nhà Hán như cũ...Đem phủ trị về đóng ở Mê Linh, và dựng cây đồng trụ ở chỗ phân địa giới .
Theo đó, "cột đồng Mã Viện" là có thật. Tuy nhiên, chỗ dựng thì cả ba sách đều biên chép khá mơ hồ. Tra trong các sách sử khác thì thấy có hai luồng ý kiến như sau.
Vị trí.
Dựng ở Khâm Châu.
Sau, một số sách cũng cho biết tương tự:
Tuy nhiên, chỉ có từ điển "Từ Hải" (Trung Quốc) là chỉ khá rõ nơi dựng cột, đó là núi Phân Mao ở động Cổ Sâm. Theo "Gia Khánh trùng tu nhất thống chí" đời vua Gia Khánh nhà Minh, núi Phân Mao ở về phía tây Khâm Châu.
Năm 1540, Mạc Đăng Dung cắt đất hiến cho nhà Minh nên từ đấy núi Phân Mao thuộc về đồ bản nhà Minh .
Dựng ở Lâm Ấp.
Sách "Khâm định Việt sử Thông giám cương mục" (Tiền biên, Quyển 2, tờ 82 và 83) của Quốc sử quán triều Nguyễn, đã cung cấp một số thông tin như sau:
Ngoài ra viết về cột đồng Mã Viện dựng ở Lâm Ấp còn có "Vân Đài loại ngữ" của Lê Quý Đôn và "Nghệ An thi tập" của Bùi Huy Bích.
Dựng ở núi Thành (Nghệ An).
Trong bài "Les colonnes de broze de Ma Vien" đăng trong "Bulletin des Amis du Vieux Hue" ngày 10 tháng 11 năm 1943, học giả Đào Duy Anh cho rằng chuyện cột đồng là có thật và có lẽ nó được dựng ở núi Thành (tức núi Lam Thành hay núi Đồng Trụ, tên chữ là Hùng Sơn) ở Nghệ An. Và ông tin tưởng lời phán đoán của mình là đúng vì nó gần ăn khớp với sự ghi chép của sách "Ngô lục" và "Tùy thư".
Bị bác bỏ.
Theo sách "Thông điển" và "Tân Đường thư" ở đời Đường, thì cột đồng Mã Viện có thể ở chỗ núi Thạch Bi (nay thuộc Phú Yên). Đề cập đến vấn đề này, sách "Khâm định Việt sử Thông giám cương mục" (Tiền biên, Quyển 2, tờ 83) thời Nguyễn đã có ý kiến như sau: 
Năm 1908, sách "Đại Nam dư chí ước biên" ra đời (do Cao Xuân Dục làm Tổng tài) cũng bác bỏ thuyết trên, trích:
Xét khía cạnh khác, là mặc dù các sử cũ ở bên trên đều cho rằng việc Mã Viện dựng cột đồng là có thật, nhưng tra trong "Hậu Hán thư" (chương nói về tiểu sử của Mã Viện) và "Hậu Hán ký" đều không thấy nói đến. 
Có lẽ vì vậy, nhà nghiên cứu Henri Maspéro trong phần biên khảo về cuộc viễn chinh của Mã Viện đã không hề nhắc đến những cây cột đồng, mà cũng chẳng có lời phủ nhận về sự hiện hữu của chúng .
Đến năm 1941, một phụ tá của Trường Viễn Đông Bác Cổ là Nguyễn Văn Tố, sau khi ra công truy tầm, đã bác bỏ hẳn chuyện Mã Viện sai dựng cột đồng vì cho rằng nó chỉ là một giai thoại. Và ông còn đề nghị là "không nên chép chuyện này vào sách sử, vì không có chứng cớ chính xác" .
Năm 1977, sau khi tìm hiểu, GS. TS. Trương Hữu Quýnh cũng đã có ý kiến như sau:
Tương tự, trong "Từ điển bách khoa toàn thư Việt Nam" có đoạn viết:..."Trên thực tế, không tài liệu nào chứng minh rõ ràng được sự tồn tại của cột đồng này".
Gần đây, trong các bộ sử của Việt Nam, như "Đại cương lịch sử Việt Nam" của nhóm Phan Huy Lê - Trần Quốc Vượng - Hà Văn Tấn - Lương Ninh; "Đại cương lịch sử Việt Nam" của nhóm Trương Hữu Quýnh - Phan Đại Doãn - Nguyễn Cảnh Minh đều không nhắc đến chuyện cột đồng Mã Viện.
Tuy nhiên, vẫn có người tin rằng chuyện "cột đồng Mã Viện" là có thật, bởi trong lịch sử Trung Quốc việc dựng cột để ghi công sau một cuộc viễn chinh là chuyện thường thấy. Sau Mã Viện, những tướng khác như Hà Lý Trinh, Trương Chu và Mã Tống thuộc đời Đường; Mã Hy thuộc đời Hậu Tấn cũng đã dựng cột đồng ở các xứ phía Nam .
Trong văn học Việt.
Khoảng năm 1789, Vũ Huy Tấn được vua Quang Trung cử đi sứ sang nhà Thanh (Trung Quốc). Trên đường đi gặp nơi dựng cột đồng, ông xúc cảm làm ra bài thơ:
Trong Nam Phong tạp chí số 8, tháng 2 năm 1918, ở mục "Vịnh sử" có bài thơ ký tên là "Vô danh thị", như sau:
Thông tin liên quan.
Một số triều đại phong kiến ở Trung Quốc đã tỏ ra khá quan tâm về chuyện "cột đồng Mã Viện". Trích trong sử cũ Việt Nam:
Rất có thể, đây chỉ là cái cớ để họ hạch sách người Việt .