Tao đàn Chiêu Anh Các

Tao đàn Chiêu Anh Các, gọi tắt là Chiêu Anh Các do Trần Trí Khải tự Hoài Thủy, một danh sĩ người Việt Đông (Trung Quốc) sáng lập, và Mạc Thiên Tứ (1708-1780) làm "Tao đàn nguyên soái", ra đời vào năm 1736 ở Hà Tiên (nay thuộc tỉnh Kiên Giang), Việt Nam.
Đây không chỉ là một tổ chức gần giống như hội Tao đàn Nhị thập bát Tú của vua Lê Thánh Tông (1442-1497), mà còn là nơi thờ Khổng Tử, nơi chiêu tập các bậc hiền tài và giúp đỡ (nhà Nghĩa học) cho những thiếu niên ưu tú theo đuổi nghiệp văn, nghiệp võ.
Giới thiệu.
Ra đời.
Từ thời Mạc Cửu, sách "Đại Nam liệt truyện Tiền biên" đã ghi nhận: 
Kế thừa giềng mối của cha, Mạc Thiên Tứ cũng dựng gác Chiêu Anh để thờ Tiên thánh và làm nơi đón tiếp hiền tài.
Sách "Hà Tiên trấn, Hiệp trấn Mạc thị gia phả" (gọi tắt" Mạc thị gia phả") do Vũ Thế Dinh. biên soạn năm 1818, chép:
Trong số danh sĩ "nghe tiếng mà đến", Mạc Thiên Tứ kể, ""có thầy Trần Hoài Thủy từ Việt Đông vượt biển đến đây. Ta đãi làm thượng tân. Mỗi khi hoa sớm trăng đêm, ngâm vịnh chẳng thôi. Nhân, đem "Hà Tiên thập cảnh" trình cho tri kỷ. Thầy Trần dựng cơ Tao đàn, mở hội phong nhã..."
Đó là năm Bính Thìn (1736). 
Nhân sự.
Thi sĩ Đông Hồ, người có nhiều năm nghiên cứu và gắn bó với Hà Tiên đã cho biết: 
Trong "Kiến văn tiểu lục", Lê Quý Đôn viết rằng Chiêu Anh các có 32 vị, ngoài Mạc Thiên Tứ chủ xướng nên "Hà Tiên thập vịnh", còn có 
31 vị sau viết 120 bài thơ họa lại "Hà Tiên thập vịnh" .
Tác phẩm.
Hiện chỉ mới biết được:
Ngoài ra, theo Trịnh Hoài Đức, trong bài "Tân tự" được viết năm Minh Mạng thứ hai (1921) in trong tập "Minh bột di ngư", thì Chiêu Anh Các còn có các bộ sách: "Hà Tiên vịnh vật thi tuyển, Châu Thị Trinh liệt tặng ngôn, Thi truyện tặng Lưu tiết phụ và Thi thảo cách ngôn vị tập".
Thụ Đức Hiên.
Theo "Mạc thị gia phả", thì năm 1736, Mạc Thiên Tích "dựng gác Chiêu Anh để thờ Tiên thánh (thờ Khổng Tử) và làm nơi đón tiếp hiền tài. 
Cuối bài tựa đề cho tập "Hà Tiên thập vịnh", Mạc Thiên Tứ cho biết "Thượng tuần của tháng cuối mùa hạ, năm Đinh Tỵ (1737)" ông đã "tự tay viết bài tựa ở Thụ Đức Hiên" (thư phòng ở đền thờ Thánh Đức, tức Khổng Tử).
Dù vẫn còn có người tỏ ý nghi ngờ, có hay không ngôi nhà riêng dành cho Chiêu Anh Các, nhưng theo nghiên cứu của Trương Minh Đạt (người Hà Tiên), nhờ 9 bài thơ trong tập Thụ Đức Hên tứ cảnh còn sót lại (chép trong "Kiến văn tiểu lục" của Lê Quý Đôn, nhất là bài thơ của ông Trần Diệu Liên, người Trung Quốc, đã mô tả khá rõ vị trí của tòa nhà); nhờ những phế tích vẫn còn ở chùa Phù Dung, ông Đạt đã khẳng định vị trí "Thụ Đức Hiên tại Đền Khổng Tử xưa, trải qua bao biến cố, nay chính là nơi tọa lạc của chùa Phù Dung".
Nhận xét.
Như ý nghĩa của tên gọi, đây là một tổ chức có mục đích "chiêu tập và mời gọi anh tài". Những việc làm của tổ chức này đã được sử thần nhà Thanh chép trong sách "Thanh văn hiến thông khảo" như sau:
Bàn về mục đích này, GS. Lê Đình Kỵ đã viết:
Trích thêm nhận xét của:
Nhà bác học Lê Quý Đôn (1726-1784):
Danh sĩ Trịnh Hoài Đức (1765-1825): 
Thi sĩ Đông Hồ:
GS. Nguyễn Huệ Chi: 
GS. Lê Đình Kỵ, trong một bài viết, đã nêu lên hai ý:
Nhà thơ Ngô Minh ghi nhận công lao: 
Kết.
Nhà văn Nguyễn Hiến Lê viết:
Trong xứ (Hà tiên) có miếu thờ Khổng Tử mà từ vương (tức Mạc Thiên Tứ) đến dân ai cũng thờ. Có một nhà nghĩa học dạy các thanh niên ưu tú, nghèo không thể tự túc theo học được. Những người Trung hoa sang đây mà có khả năng văn học thì mới được mời đến đó dạy học…
Trong khi đó đừng nói chi Gia Định, ngay cả ở Thuận Hóa cũng chẳng có một thi đàn nào cả. Sự kiện ấy quả thực chưa hề xảy ra trong lịch sử văn học (Việt). Ta thử tưởng tượng một nhóm người di cư qua một nước tuy là đồng văn nhưng vẫn là lạ, dựng nghiệp ở một nơi hẻo lánh nhất, mà chỉ nữa thế kỉ sau, làm cho nơi đó thành một đất văn vật nhất trong cõi, góp công vào văn học xứ đó bằng chữ của mình và bằng cả thổ ngữ, thì có lạ không chứ!
Tiếc thay nền văn học Hà tiên bừng lên rực rỡ được có ba mươi mốt năm; đến năm 1771 , Hà Tiên bị quân Xiêm đánh chiếm, Thiên Tích phải chạy về Gia Định. Chiêu Anh Các tan rã, sách vở bị tiêu hủy; năm 1778 Thiên Tích phải trốn tránh Tây Sơn, qua Xiêm, và hai năm sau, 1780, ông tuẫn tiết ở kinh đô Xiêm; từ đó Hà Tiên cũng cùng họ Mạc mà suy tàn. Trích "Đất Hà Tiên với họ Mạc và họ Lâm"