Bóng bầu dục Mỹ

Bóng bầu dục Mỹ hay còn gọi là bóng đá kiểu Mỹ "(American football" hoặc "Gridiron football)", tiếng lóng Việt Nam gọi là bóng cà na, là một môn thể thao thi đấu đồng đội phổ biến tại Hoa Kỳ. Bóng bầu dục Mỹ có quan hệ gần gũi với bóng bầu dục Canada nhưng có một số khác biệt về luật chơi và nhiều đặc điểm khác. Tại Hoa Kỳ, một số dạng chính của bóng bầu dục là bóng bầu dục trung học, bóng bầu dục đại học và bóng bầu dục chuyên nghiệp, về cơ bản là giống nhau nhưng khác nhau ở vài điểm trong luật chơi.
Dụng cụ thi đấu.
Sân chơi.
Sân chơi của môn bóng bầu dục dài 100 yards (91,44 mét), chia làm 20 phần mỗi phần 5 yards (4,57 mét), được đánh dấu bằng 19 vạch dài màu trắng theo chiều ngang của sân. Giữa những vạch dài là bốn hàng vạch ngắn, mỗi hàng 4 vạch cách nhau 1 yard. Phần cuối cùng ở mỗi cuối sân được gọi là end-zone (vùng cấm địa), có chiều dài 10 yards (9,14 mét), thường thì được sọc chéo màu đỏ và được ngăn cách bởi một vạch trắng dài gọi là đường cấm địa (goal line). Cuối vùng cấm địa (end-zone) là vạch cuối (end line), sau đó là cột gôn (goal posts). Cột gôn được trồng chính giữa chiều ngang của sân,  cao 10 feet (3,05 mét), trên bắc một  thanh ngang dài 18 feet 6 inches (5,64 mét), hai đầu thanh ngang là hai thanh dọc cao 30 feet (9,14 mét). Tổng cộng, toàn sân chơi của môn football dài 120 yards (360 feet hay 109,73 mét) và ngang là 53 1/3  yards (160 feet hay 48,77 mét). Kể từ đường cấm địa (goal line), cứ mỗi 10 yards, sân sẽ được đánh dấu bằng số 10, 20, 30, 40 cho tới giữa sân là 50. Sau mức này, sân được đánh dấu ngược lại 40, 30, 20 và 10 cho đến vùng cấm địa của bên kia.
Bóng.
Bóng làm bằng da hình bầu dục được bơm hơi nặng từ 400 gram đến 430 gram. Bóng thi đấu thường được đánh sáp dưỡng và phun chống ẩm nhằm tăng độ bám dính.
Mũ bảo hiểm.
Mũ bảo hiểm được người chơi đội để bảo về vùng đầu khỏi va đập mạnh trong trận đấu. Mũ bảo hiểm bao gồm vỏ nhựa tổng hợp nhẹ, bên trong có lót lớp đệm xốp hoặc đệm bơm hơi để bảo vệ đầu, mặt nạ thép để bảo vệ mặt, 2 ốp hàm ở mỗi bên để bảo vệ hàm, lỗ thông tai, dây quai cằm và kính ốp polycarbonate chống chói. Mũ bảo hiềm thường được điểm xuyết với logo đội bóng, các loại họa tiết, sọc hay số thi đấu để dễ phân biệt từ xa.
Giáp bảo hộ và trang phục thi đấu.
Giáp bảo hộ thường được mặc bên ngoài lớp đồ lót hút ẩm và bên dưới trang phục thi đấu giúp bảo vệ người chơi khỏi chấn thương. Giống như mũ bảo hiểm, giáp bảo hộ được cầu tạo gôm lớp nhựa cứng bên ngoài và đệm dầy thoáng khí bên trong. Các miếng giáp bao bọc quanh phần vai, ngực và lưng của người chơi được thiết chặt bằng một dây đai nhựa bao vòng quanh xương sườn.
Trang phục thi đấu bóng bầu dục được mặc sát lớp bảo hộ. Bộ trang phục thi đấu bao gồm 1 áo đấu và 1 quần. Áo đấu có số áo trên vùng ngực, lưng và cầu vai; tên gọi của đội bóng hay tên thành phố thường được ghi trên ngực áo, phần vai được đính logo đội hay sọc màu và tên cầu thủ được in ở vùng lưng trên. Quần đấu được làm từ chất liều bền dai, mặc sát người, với túi trong để nhét mút bảo hộ đùi và hông.
Vị trí, đội hình và chiến thuật.
Một đội bóng bầu dục Mỹ có 53 người sẽ chia làm 3 đội phụ gồm đội tấn công (offensive unit), đội phòng ngự (defensive unit) và đội hỗn hợp hay đội đặc biệt (special team). Mỗi đội bóng chỉ được phép có tối đa 11 cầu thủ trên sân trong bất cứ lúc nào. Cầu thủ thông thường được phân loại làm cầu thủ phòng ngự (defensive player) hoặc cầu thủ tấn công (offensive player) và chỉ được chơi cho một trong hai đội tấn công hay đội phòng ngự. Cầu thủ tấn công lẫn phòng ngự đều chơi cho đội hỗn hợp trong các tình huống cần thiết.
1. Đội tấn công (Offense).
Gồm các Vị trí:
Center (C): Trung phong (người giao bóng) (1 người)
Offensive Guard (OG): Tiền vệ trong (2 người)
Offensive Tackle (OT): Tiền vệ ngoài (2 người)
Quarterback (QB): Tiền vệ chính (1 người)
Half Back/Running Back (HB/RB): Trung vệ chạy (1-2 người)
Full Back/Set Back (FB/H-Back): Hậu vệ chạy (1 người)
Wide Receiver (WR): Tiền đạo bắt bóng (2-4 người)
Tight End (TE): Trung vệ đuôi (1-3 người), vị trí này là sự kết hợp giữa vị trí tiền vệ và tiền đạo bắt bóng
Để chơi vị trí tiền vệ chính, cầu thủ cần có tầm nhìn kiến tạo tốt, đường ném chuẩn xác và tố chất lãnh đạo.
2. Đội phòng ngự (Defense).
Gồm các Vị trí:
Defensive End (DE): Tiền vệ Phòng ngự đuôi (2 người)
Defensive/Nose Tackle (DT/NT): Tiền vệ Phòng ngự chặn/mũi. (1-2 người)
Outside Linebacker (OLB): Trung vệ Phòng ngự ngoài (1-2 người)
Inside Linebacker/Middle Linebacker (ILB/MLB): Trung vệ phòng ngự trong (1-2 người)
Cornerback (CB): Hậu vệ Góc
Safety (S): Hậu vệ Sâu
Hậu vệ Sâu gồm 2 loại: Free Safety (Hậu vệ Cắm) và Strong Safety (Hậu vệ Lùi). Hậu vệ Cắm thường xuyên tham gia đánh chặn bóng sâu trong khi Hậu vệ Lùi sẽ tham giai hộ trợ ngăn ngừa đường chạy cùng với các Trung vệ &amp; Tiền vệ trong các tình huống chạy.
3. Đội hỗn hợp/đặc biệt (Special team).
Gồm các Vị trí:
Long Snapper (LS): Người giao bóng
Punter (P): Cầu thủ sút dài
Placekicker (K): Cầu thủ sút điểm
Holder (H): Người giữ bóng (thông thường là Tiền vệ chính dự bị hay Cầu thủ sút dài)
Gunner: Trung vệ càn quét
Upback: Trung vệ chặn
Return Specialist (RS): Người trả bóng
Luật chơi và thời gian thi đấu.
Một đội chỉ ghi điểm khi cầu thủ của đội đó đặt được quả bóng vào phía sau đường biên ngang của phần sân đối phương, hay còn gọi là đường biên ghi bàn (goal line), là được tính điểm.Cách tính điểm như sau đưa bóng vào khu vực vùng cấm địa (touchdown) và đặt nó vào phía sau goal line sẽ được 6 điểm, sau đó đá vào cầu môn từ khoảng cách 3 yard sẽ được thêm 1 điểm hoặc làm 1 cú touchdown từ khoảng cách 3 yard sẽ được 2 điểm. Cú đá phạt thành công được 3 điểm khi quả bóng chui qua hai cột đứng vào cao hơn xà ngang.cầu thủ lần lượt nắm quyền tấn công và phòng ngự. Đội tấn công được thực hiện 4 lượt xuống bóng để tiến lên khoảng cách 10 yard. Nếu không ghi được điểm trong đợt tấn công đó thì đến lượt đội kia có bóng. Mỗi lần thay đổi quyền tấn công, cả 22 cầu thủ của hai đội sẽ rời sân thay người. Đội bị mất bóng sẽ thay toàn bộ cầu thủ chuyên phòng ngự, còn đội phòng ngự trước đó sẽ thay bằng đội hình tấn công.
Thời gian thi đấu mỗi trận đấu dài 60 phút, chia làm 4 hiệp, trừ thời gian chết (bóng ngoài cuộc), nên đôi khi tổng thời gian thi đấu trên sân lên đến 180 phút. Quả bóng được làm bằng da, nặng 400 gram, hình bầu dục, kẻ 2 vạch trắng để dễ nhìn nhưng ở NFL lại không có. Trọng tài còn được gọi là “Những con ngựa vằn” vì bộ đồng phục trắng, kẻ sọc đen. Mỗi trận đấu có từ 4 đến 7 trọng tài làm nhiệm vụ.
NFL và Super Bowl.
Super Bowl (tạm dịch: "Siêu cúp Bóng bầu dục Mỹ") là trận tranh chức vô địch thường niên của Liên đoàn Bóng bầu dục Quốc gia (NFL - National Football League), hiệp hội hàng đầu của bóng bầu dục Mỹ, kể từ năm 1967 và thường được tổ chức vào Chủ nhật đầu tiên của tháng Hai dương lịch, gọi là "Super Bowl Sunday" ("Chủ nhật Siêu Cúp").
Đội thắng cuộc nhận được cúp "Vince Lombardi Trophy", được đặt tên theo huấn luyện viên của đội Green Bay Packers, đội đã giành được chiến thắng hai trận Super Bowl đầu tiên và ba trong số năm giải vô địch NFL trước đó (năm 1961, 1962, và 1965). Cúp này được thực hiện độc quyền bởi hãng Tiffany &amp; Co với giá 25.000 USD. Cuối trận đấu, cầu thủ xuất sắc nhất ("Most Valuable Player" - viết tắt: MVP) sẽ được chọn và trao "Cúp Pete-Rozelle", được đặt tên theo cựu ủy viên NFL Pete Rozelle. Các thành viên của đội chiến thắng sẽ được nhận những chiếc nhẫn làm bằng vàng và kim cương, được gọi là "Super Bowl ring".
Trong hầu hết các năm qua, Super Bowl là chương trình được theo dõi nhiều nhất trong các chương trình phát sóng của truyền hình Mỹ. Ngày "Chủ nhật Siêu Cúp" của giải Super Bowl không chỉ là một trong những sự kiện thể thao lớn nhất mà bây giờ được xem "de facto" như là ngày lễ quốc gia của Hoa Kỳ.