Từ Dụ

Nghi Thiên Chương Hoàng hậu (chữ Hán: 儀天章皇后; 20 tháng 6 năm 1810 - 22 tháng 5 năm 1901) là thuỵ hiệu (được truy tôn sau khi qua đời) của một mệnh phụ nhà Nguyễn trong lịch sử Việt Nam, vốn là Quý phi của Hoàng đế Thiệu Trị, mẹ ruột của Hoàng đế Tự Đức. Khi còn sống, bà chưa từng lên ngôi hoàng hậu nhưng lần lượt được tôn làm hoàng thái hậu rồi thái hoàng thái hậu, khi qua đời bà được truy tôn làm hoàng hậu. Bà thường được biết đến với tôn hiệu là Từ Dụ Thái hoàng thái hậu (慈裕太皇太后) hay Từ Dụ Bác Huệ Thái hoàng thái hậu (慈裕博惠太皇太后) hoặc Từ Dụ Bác Huệ Khang Thọ Thái thái hoàng thái hậu (慈裕博惠康壽太太皇太后).
Bà được xem là đức thánh cô của kinh thành Huế từ lúc trở thành Hoàng thái hậu dưới triều vua Tự Đức năm 1847 cho đến khi băng thệ vào năm 1901 dưới thời Thành Thái.
Danh hiệu của bà được đặt cho bệnh viện phụ sản lớn nhất ở Thành phố Hồ Chí Minh là Bệnh viện Từ Dũ.
Tiểu sử.
Từ Dụ có tên húy là Hằng (姮), tên tự là Nguyệt (月),Thường (嫦) hoặc Hào (浩), sinh vào ngày 19 tháng 5 năm Canh Ngọ (tức ngày 20 tháng 6 năm 1810), xuất thân từ dòng họ Phạm Đăng thị (范登氏) tại giồng Sơn Quy (Gò Rùa), huyện Tân Hòa, tỉnh Gia Định, về sau thuộc khu vực ngoại thành thị xã tỉnh lỵ Gò Công thuộc tỉnh Gò Công, ngày nay là thị xã Gò Công thuộc tỉnh Tiền Giang. Bà là trưởng nữ của Lễ bộ thượng thư Đức Quốc công Phạm Đăng Hưng, mẹ là Đức Quốc phu nhân Phạm thị.
Theo Đại Nam liệt truyện, các đời trước của bà được truy phong:
Lúc nhỏ bà thích đọc sách, thông kinh sử, có đức hiền. Đến năm 12 tuổi, khi mẹ bà là Phạm Phu nhân lâm bệnh nặng, chỉ thích nằm một mình, tất cả người nhà không ai được gần gũi hầu hạ, bà ngày đêm hầu hạ cơm thuốc, không rời bên cạnh. Đến khi Phu nhân chết, bà ngày đêm kêu khóc không thôi, giữ tang thương xót chẳng nghĩ gì thêm, như người đã trưởng thành, xa gần nghe biết đều tấm tắc khen là lạ. Năm 14 tuổi, Nhân Tuyên Hoàng thái hậu nghe tiếng hiền, tuyển bà làm "Phủ thiếp" (府妾) cho Hoàng trưởng tử Nguyễn Phúc Miên Tông, cháu đích tôn của Gia Long. Bà là người có đức trang kính, giữ nết thuận tòng, được Nhân Tuyên Hoàng thái hậu và Thánh Tổ Hoàng đế yêu mến.
Năm 15 tuổi, bà sinh con gái đầu lòng là Diên Phúc Công chúa Nguyễn Phúc Tĩnh Hảo (延福公主阮福靜好). Năm sau, bà lại sinh Hoàng nữ thứ hai là Nguyễn Phúc Uyên Ý (阮福淵懿). Công chúa Uyên Ý sinh ra năm Minh Mạng thứ 7, nhưng 3 tuổi lại chết non.
Ngày 25 tháng 8 năm Kỷ Sửu (tức 22 tháng 9 năm 1829), bà sinh người con thứ ba là trai, đặt tên là Nguyễn Phúc Thì, sau đổi tên thành Nguyễn Phúc Hồng Nhậm (阮福洪任), tức Tự Đức Hoàng đế sau này.
Quý phi.
Năm 1841, Thiệu Trị Hoàng đế lên ngôi, thứ bậc nội cung chưa định, bà và những thị thiếp khác chỉ được gọi chung là "Cung tần" (宮嬪). Tới năm Thiệu Trị thứ 2 (1842), nhân có việc bang giao, Hoàng đế ngự giá Bắc tuần, bà được sung theo hầu. Khi ấy Cung tần theo hầu rất ít, bà ngày đêm hầu hạ bên cạnh, phàm những ấn báu, vật làm tin, đều giao cho giữ cả. Bà là người đoan trang, nhàn nhã, nghiêm túc, cử chỉ độ lượng, lại thường khuyên răn các cung nhân chăm công việc nên được sung chức "Thượng nghi" (尚服), đồng thời nhiếp quản coi sóc "Lục thượng".
Năm Thiệu Trị thứ 3 (1843) tháng 4, bà được phong "Nhị giai Thành phi" (二階誠妃), đứng đầu các tước Phi thuộc hàng nhị giai. Sách văn rằng:
Năm Thiệu Trị thứ 6 (1846) tháng 1, bà được phong làm "Nhất giai Quý phi" (一階貴妃), đứng đầu các tước Phi thuộc hàng nhất giai. Vua sai các đại thần Vũ Xuân Cẩn, Tạ Quang Cự dâng kim sách đến tuyên phong. Sách văn rằng:
Bấy giờ, khi có quan lại gì tâu lên vua Thiệu Trị, bà đều ghi nhớ, đến khi ông hỏi đến bà đều y thế mà thuật lại, không sai một chữ. Bà được Thiệu Trị yêu quý lắm, không gọi tên của bà mà chỉ gọi là "Phi". Khi Hoàng đế ngự ở Khâm Văn điện nghe chính sự cùng các cơ mật đại thần, Quý phi được lệnh ở sau rèm nghe những lời tâu của các quan. Khi rảnh rỗi, Thiệu Trị cũng thường hay nghe lời bà khuyên giải mà đưa ra quyết định.
Trong Hậu cung, Quý phi chăm nom yêu mến tất thảy các Hoàng tử, Hoàng nữ của bà và các phi tần khác, không phân biệt, kỳ kèo ai là con ai, tất cả đều xem bà là mẹ đích. Tiếng hiền trong cung đồn xa, ai nấy đều nể phục bà.
Đầu năm 1847, Thiệu Trị bệnh nặng, bà ngày đêm hầu thuốc thang không nghỉ. Khi ông gần mất, mọi việc về sau đều bí mật phó thác cho bà, ông lại dụ các quan rằng: "Quý phi là nguyên phối của trẫm, là người phúc đức hiển minh, giúp ta coi công việc trong cung cấm đã 7 năm. Nay ý trẫm muốn lập làm Hoàng hậu chính ngôi trong cung, tiếc vì việc không làm kịp mà thôi". Nói rồi, vào ngày 4 tháng 10 năm đó, Hoàng đế băng hà.
Thái hoàng thái hậu Nhà Nguyễn.
Năm 1847, Thiệu Trị băng hà, con bà là Hồng Nhậm được chọn nối nghiệp, tức Tự Đức. Lên ngôi, Tự Đức nhiều lần ngỏ ý định tấn tôn cho mẹ, nhưng bà nhất định chối từ. Mãi đến ngày 15 tháng 4 năm Tự Đức thứ 2 (tức 7 tháng 5 năm 1849), nhân dịp khánh thành Gia Thọ cung, bà mới thuận nhận "Kim bảo" (kim sách &amp; kim ấn) và tôn hiệu là Hoàng thái hậu, giúp Hoàng đế Tự Đức việc chính sự.
Tháng 6 năm Quý Mùi (1883), Tự Đức qua đời, để di chiếu tôn bà làm Từ Dụ Thái hoàng thái hậu (慈裕太皇太后). Nhưng vì việc nước lắm rối ren, qua các đời Dục Đức, Hiệp Hòa và Kiến Phúc, các vị tự quân đều bị phế truất liên tiếp nên đều không kịp tôn phong.
Năm 1885, Hoàng đế Hàm Nghi kế vị, ông mới có thể làm lễ tấn tôn cho bà theo di chiếu. Cũng ngay năm đó, sau lễ tấn tôn trên, xảy ra Trận Kinh thành Huế 1885, Thái hoàng thái hậu cùng với hai bà Phi của Tự Đức là Lệ Thiên Anh Hoàng hậu và Học phi Nguyễn Văn Thị Hương, được gọi là "Tam cung" (三宮), đã nghi giá ra Khiêm cung, rồi lại được Tôn Thất Thuyết mời đến Quảng Trị.
Ngày 3 tháng 6 âm lịch, ngự giá của Thái hoàng thái hậu dời trở về Khiêm cung, vì cho rằng thành Quảng Trị không hợp làm nơi chốn. Lúc đấy Hàm Nghi vẫn còn chống quân Pháp ở bên ngoài, việc nội chính đều do Thọ Xuân Vương Nguyễn Phúc Miên Định quản lý, gọi là "Nhiếp chính vương", nhưng căn bản đều phải thông qua ý chỉ của "Tam cung" bên trong.
Ngày 27 tháng 6 âm lịch, chính quyền Pháp trao trả kinh thành Huế lại cho triều đình, và mời 3 cung ngự giá về. Bấy giờ, Thọ Xuân Vương cùng Phan Đình Phùng, Nguyễn Hữu Độ bàn luận với các quan Pháp đưa Kiên Giang quận công Chánh Mông lên ngôi, tức Đồng Khánh.
Năm 1887, Đồng Khánh năm thứ 2, hoàng đế tấn tôn mỹ hiệu cho bà là Từ Dụ Bác Huệ Thái hoàng Thái hậu (慈裕博惠太皇太后). Năm 1889, Thành Thái nguyên niên, nhân dịp mừng bà thọ 80 tuổi, bà được Thành Thái dâng tôn hiệu là Từ Dụ Bác Huệ Khang Thọ Thái thái hoàng thái hậu (慈裕博惠康壽太太皇太后).
Băng thệ và hậu sự.
Năm 1901, mùng 5 tháng 4 (tức 22 tháng 5 năm 1901), Thái thái hoàng thái hậu băng hà, thọ 91 tuổi
Vua truyền đem tin quốc hiếu bố cáo cho trong ngoài, nói “Ngày 27 tháng trước Thánh tằng tổ mẫu Từ dũ Bác huệ Khang thọ Thái Thái Hoàng thái hậu ta thánh cung không khỏe, trẫm hầu bệnh sớm tối khẩn cầu cung Dao tụ phúc, ngày càng khỏe mạnh, để an ủi lòng tôn thân của thần thứ. Đến giờ Mão ngày 5 tháng này linh giá thăng hà, nhớ lại đức tốt, kính ngưỡng từ huy, kêu trời khóc đất, thương xót khôn xiết. Duy quốc gia lấy hiếu trị dân, điển lễ rất trọng, các việc nghi thức tang phục cần làm giao cho bộ Lễ kê tra điển lệ nêu rõ từng khoản bàn kỹ tâu lên chờ chỉ thi hành”.
Định chế độ tang phục cho trong ngoài (Vua ở trong cung để tang 1 năm. Trang ý Thuận hiếu Thái Hoàng thái hậu trảm thôi 3 năm. Hoàng thái hậu tề thôi 1 năm. Hoàng thân triều Thiệu Trị tề thôi 3 năm. Hàng thân phiên vương triều Minh Mạng, hoàng tử và các phi tần ngự nữ triều trước (Đồng Khánh) tề thôi 1 năm. Tôn tước cùng Công tử Công tôn hàng anh chị em là con các hoàng thân vương tề thôi 5 tháng, cháu nội tiểu công 5 tháng. Tôn tước cùng Công tử Công tôn hàng anh chị em là con các thân công tề thôi 5 tháng, cháu nội tiểu công 5 tháng. Trưởng công chúa triều Thiệu Trị tề thôi 1 năm. Thái trưởng công chúa triều Minh Mạng, công chúa hoàng nữ triều trước, công chúa hoàng nữ triều Cung tông tề thôi 5 tháng, các phi tần trong đại nội cùng phi của hoàng đệ tề thôi 5 tháng. Con trai con gái của hàng Trưởng công chúa triều Thiệu Trị tiểu công 5 tháng, phủ thiếp của các hoàng thân tề thôi 5 tháng. Ấn quan văn vũ từ Tứ phẩm trở lên tề thôi 3 tháng, Tứ phẩm trở xuống trong 3 tháng phàm có ai tới chỗ tang thừ thì chít khăn trắng mặc áo đen 3 tháng là thôi. Mệnh phụ cũng tang phục theo như chồng. Đề đốc, Phủ doãn, Phủ thừa phủ Thừa Thiên cùng Tổng đốc, Tuần phủ, Bố chánh, Án sát, Tuyên phủ, Lãnh binh các tỉnh miễn chế tang phục, nhưng đến ngày ninh lăng thì chít khăn vải trắng mặc áo đen đặt hương án vọng bái. Trong 3 tháng nếu phụng chỉ tới kinh thì cho chế tang phục như quan ở kinh, trở về lỵ sở thì thay, vẫn chít khăn trắng 3 tháng thì thôi. Người tôn thất ai phải chịu tang thì chiểu theo thế thứ mà chế tang phục, nếu làm quan thì chiểu theo phẩm hàm mà chế tang phục. Nữ quan thái giám lão tỳ hầu hạ ở cung Gia Thọ đều tề thôi 1 năm. Họ Phạm ở thôn Tân Niên Đông ai phải chịu tang thì theo lễ chế tang phục. Quan chức văn vũ thị hầu thường ngày đều dùng khăn đen áo đen 3 năm. Cấm dùng quần áo màu tía màu hồng, âm nhạc ca xướng trong 6 tháng, cưới gả thì quan viên văn vũ từ Tam phẩm trở lên trong 3 tháng, trở xuống trong 1 tháng, quân dân trong 15 ngày. Phàm gặp việc quân, việc tế tự cùng các việc xuất sai. thí trường, tuyển trường thì cho mặc cát phục làm việc. Việc vọng bái tại hành cung các địa phương cho miễn trong 3 tháng)
Ngày Tân sửu (ngày 6), đặt án cúng ở cung Gia Thọ, mỗi ngày tế điện ba lần. Hôm ấy tế điện buổi sáng, vua đích thân tới làm lễ, trở đi sai tôn tước luân phiên làm lễ.
Ngày Nhâm tuất (ngày 27) xây dựng sơn lăng. Trước là trong niên hiệu Tự Đức đã kính xây thạch thất huyền cung và thành gạch ba mặt trong Vạn niên đại cát cục bên trái Xương lăng (ở sơn phận xã Cư Chính huyện Hương Trà), đều đã xây xong, đến lúc ấy sai Thống chưởng Nhất vệ kinh binh Hồng Đơn chỉnh lý đôn đá giường đá và tường thành, tuân chiểu quy thức lăng Hiếu Đông mà làm.
Tháng 5, năm Tân Sửu, Đem ngày ninh lăng bố cáo cho trong ngoài
Ngày Giáp tuất (ngày 10) tháng 05 âm lịch, dâng tôn thụy cho Đại hành Từ dũ Bác huệ Khang thọ Thái Thái Hoàng thái hậu là Nghi thiên Tán thánh Từ dũ Bác huệ Trai túc Tuệ đạt Thọ đức Nhân công Chương hoàng hậu (儀天贊聖慈裕博惠齋肅慧達壽德仁功章皇后).
Ngày Bính tuất (ngày 22) tháng 05 âm lịch, tức ngày 07 tháng 07 năm 1901 Dương lịch, kính cẩn cử hành đại lễ Ninh lăng. Trước đó sai quan tế cáo với miếu điện và hai đền Đức quốc công, đền Tích Thiện, sai hai viên đại thần văn vũ (đại thần quản lãnh Thị vệ Phạm Bính, Thống chế Lê Mậu) Lưu kinh. 
Ngày Đinh sửu (ngày 13) vua mặc áo tang chống gậy đích thân suất lãnh quần thần tới án cúng làm lễ khải cáo. Ngày Quý mùi (ngày 19) đề thần vị ở thái điện tôn cung, hôm ấy khải cáo trước án cúng. Hôm sau hữu ty phóng bảy tiếng pháo, linh giá ra cung Gia Thọ, vua đi bộ đưa tới điện cỏ Chương Đức thì 
lên xe (đều sơn màu xanh) theo sau, Hoàng thái hậu ngự kiệu mềm tới ngự chu trước kính chờ linh giá. Tới bến 
Nam Môn ngoài kinh thành lên thuyền theo đường thủy đi, ngày 21 tới Cư Chính lên bộ. Đến giờ Canh dần hôm ấy 
kính an huyền cung bên trái Xương lăng, kính dâng tên lăng là Xương Thọ, kính an thánh vị ở điện Lương Khiêm trong Khiêm lăng.
Hiện toàn thể khu lăng này tọa lạc tại chân một dãy núi thấp (núi Thuận Đạo), thuộc làng Cư Chánh, xã Thủy Bằng, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên (nay thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế), cách Kinh thành Huế chừng 8 km 
Lễ xong, bài vị của bà được thờ ở Biểu Đức điện trong Xương Lăng, được thờ ở Thế Miếu trong Hoàng thành Huế.
Giai thoại.
Đối đãi nhân từ.
Nghi Thiên Chương Hoàng hậu vào cung cùng với Lệnh phi Nguyễn Thị Nhiệm, con gái của Kinh Môn quận công Nguyễn Văn Nhơn. Lúc đó địa vị các cung tần đều ảnh hưởng bởi chức tước của cha, khi đó tước của Nguyễn Văn Nhơn cao hơn Phạm Đăng Hưng nên Lệnh phi ở ngôi trên. Nhưng tình cảm như hai chị em, muôn phần yêu mến nhau.
Đối với các con và phi tần của Hiến Tổ Chương hoàng đế, bà cũng muôn phần độ lượng, như chuyện của "Phục Lễ Công chúa" Gia Phúc phạm tội, sau này Hoàng thái hậu vẫn cho gỡ tội, chứ không đày đọa dù đó là con của cung nhân họ Hồ, không phải con ruột của bà.
Bà dáng điệu khoan thai, nghiêm túc và đoan trang, nếu chưa từng tiếp xúc nhiều người cảm thấy muôn phần đáng sợ, có kẻ lại cho là kiêu. Một trong những người đó đêm nằm mộng được thần nhân mách rằng: "Người ở chính giữa nhà trước, tức là Hoàng hậu, bọn ngươi rất ngu, chớ có khinh thường". Sau này quả là như thế, khi bà dần trở thành "Nhất giai Quý phi" cai quản hậu cung.
Cúc áo chạm phượng.
Một hôm được Thánh Tổ Nhân hoàng đế ban cho Nghi Thiên hoàng hậu và Lệnh phi mỗi người một cái áo sa cổ thường thêu hoa vàng. Khi yết bái Nhân Tuyên Hoàng thái hậu, mỗi người được Thái hậu ban một chiếc cúc áo vàng, một cái chạm hình phượng, một cái chạm hình cành hoa, nhưng đều được bọc kín bằng bao đỏ, và bà Thuận Thiên khấn rằng: "Ai được cúc áo chạm hình phượng, thì có con trước".
Rồi Thái hậu sai thị nữ đưa cho Hoàng hậu và Lệnh phi chọn bao, nhưng không được mở ra, để thế mà dâng lên, Hoàng hậu nhường bà Lệnh phi chọn trước. Khi mở ra, bà Lệnh phi được cúc chạm hoa, Hoàng hậu được cúc chạm phượng. Quả nhiên bà sinh con gái đầu lòng là "Diên Phúc Công chúa" Tĩnh Hảo vào năm 15 tuổi, một năm sau khi tiến cung.
Bảo vật sinh thiên tử.
Một đêm kia, Hoàng hậu mộng thấy một thần nhân áo rộng đai to, đầu tóc bạc, lông mày trắng, mang một tờ giấy vàng viết chữ son có đóng dấu và một chuỗi minh châu trao cho, bảo là: "Xem đây để nghiệm về sau". Bà nhận lấy, rồi có thai.
Ngày 25 tháng 8 năm Kỷ Sửu (tức 22 tháng 9 năm 1829), Hoàng hậu khai hoa nở nhụy, sinh ra hoàng tử Nguyễn Phúc Thì, sau đổi là Nguyễn Phúc Hồng Nhậm, tức Tự Đức. Quả nhiên giống giấc mộng, người ta cho là hoàng đế là thần nhân phái xuống làm con bà vậy .
Tài liệu liên quan.
Ở Gò Công hiện còn lưu truyền mấy câu thơ ca ngợi đức tính tốt đẹp của bà và nhắc việc bà được tiến cung:
Và:
Sách Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim chép:
GS. Trịnh Vân Thanh, trong "Thành ngữ điển tích danh nhân từ điển", cho biết:
Trong bài "Tượng đài sông Hương: Thái hậu Từ Dũ", nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường viết:
Và trong bài viết "Hoàng Thái Hậu Từ Dũ: Một tấm gương sáng", đăng trên website tỉnh Tiền Giang:
Bởi những đức tính tốt đẹp vừa dẫn trên, người ta đã chọn tên bà để đặt cho một bệnh viện phụ sản, Bệnh viện Từ Dũ, tại Thành phố Hồ Chí Minh.
Tên đường ở Gò Công.
Trước năm 1975, tại thị xã Gò Công thuộc tỉnh Gò Công cũ, tên bà được đặt cho một đại lộ lớn ở ngay khu vực trung tâm thị xã: đại lộ Từ Dũ. Sau năm 1975, đại lộ này đã bị đổi tên thành đường Lý Tự Trọng cho đến ngày nay. Tuy nhiên, hiện nay tại đây cũng có đường Từ Dũ là một phần quốc lộ 50 chạy qua vùng ngoại ô ở phía bắc thị xã theo hướng về Thành phố Hồ Chí Minh.
Cách gọi Từ Dũ.
Sách "Đại Nam Thực lục Chính biên", trong Thực lục về Tự Đức đã ghi rõ: "Con thứ hai vua Hiến Tổ Chương hoàng đế...mẹ là Từ Dụ, Bác huệ Khang thọ Thái hoàng Thái hậu...".
Trên website "Việt Nam gia phả" ghi:
Trong "Sài Gòn vang bóng" cũng đã nói rõ sự lầm lẫn này, cuối cùng tác giả đề nghị: "Dù sai một dấu, hai chữ khác nhau cả chữ lẫn nghĩa, vì chữ Hán viết "dụ" và "dũ" khác nhau. Khi phát âm, có thể sao cũng được, nhưng khi viết chúng ta phải viết cho đúng." 
Các tài liệu dẫn trên đều quy kết cách đọc "dũ" ắt hẳn phải đề cập tới một Hán tự khác. Tuy nhiên, theo hai cuốn Từ điển Việt - Pháp của Jean Bonet và J.F.M. Génibrel soạn, "dủ" hoặc "dũ" là cách viết chữ quốc ngữ khác của 裕. Việc dùng "dũ" hoặc "dụ" lẫn lộn là điều cũng xảy ra ở chữ 誘, phiên âm phục dựng trong tiếng Hán Trung Cổ là /jɨuX/, cách đọc Hán - Việt mong đợi là "dũ" nhưng lại được viết là "dụ".
Trong văn hóa đại chúng.
Trong trích đoạn cải lương "Tự Đức dâng roi", hình tượng thái hậu Từ Dụ được nhiều nghệ sĩ thể hiện như NSƯT Thoại Mỹ, NSƯT Phượng Hằng, NSƯT Tú Sương, Ngọc Đáng...
Trong cuốn Paris By Night 129 - DYNASTY do Trung tâm Thúy Nga thực hiện trong hai ngày 29 và 30 tháng 6 năm 2019, nữ Ca sĩ Như Quỳnh đã trình diễn nhạc phẩm "Cung Sầu Gia Thọ", một sáng tác của nhạc sỹ Thái Thịnh viết về cuộc đời của Đức Từ Dụ Thái hậu.