Bách phu trưởng

Bách phu trưởng (tiếng Latinh: centurio, tiếng Hy Lạp: kentyríōn (κεντυρίων) hoặc hekatóntarkhos (ἑκατόνταρχος), chữ Hán: 百夫長) là một cấp bậc đồng thời là chức vụ sĩ quan trung cấp ngạch chỉ huy trong Quân đội Đế chế La Mã cổ đại, xuất hiện sau cuộc Cải cách Quân sự của Marius năm 107 TCN. Bách phu trưởng là người đứng đầu một "bách nhân đội" (tiếng Latin: centuria, chữ Hán: 百人队, nghĩa là đội gồm một trăm người). Bách phu trưởng tương đương đại đội trưởng trong quân đội thời hiện đại.
Đa số "bách phu trưởng" chỉ huy một centuria (đại đội) 83 người, một số ít "bách phu trưởng" có thâm niên cao là cấp trưởng của các cohors (trung/lữ đoàn), hoặc là sĩ quan tham mưu cấp cao trong quân đoàn chủ lực.
Từ nguyên.
Danh từ La-tinh ""centurio" bắt nguồn từ danh từ "centuria"" (bộ lạc, nhóm người). Danh từ này lại bắt nguồn từ danh từ số đếm "centum" nghĩa là "một trăm" (100). Tuy nhiên mối liên hệ về từ nguyên này hiện vẫn gây nhiều tranh luận hoặc bị bài xích.
Vai trò.
Trong lực lượng bộ binh La-mã, chức vụ "bách phu trưởng" ban đầu chỉ huy một "centuria". Phân cấp "centuria" được phát triển từ hệ thống bộ tộc La-mã sau Cuộc cải cách của Servius, và có quân số khoảng 80-100 người. Sau cải cách quân sự của Marius, "centuria" có quân số chuẩn 100 người. Về sau, các tướng lĩnh và Hoàng đế thành lập các phiên bản "centuria" có quân số chính thức gấp đôi hoặc bằng một nửa "centuria" bình thường. Ví dụ như Gaius Julius Caesar đã thành lập các "centuria" có quân số gấp đôi đầu tiên.
Trong thời kỳ Đế chế, các "bách phu trưởng" trong mỗi "cohors" có thâm niên ngày càng cao, dần dần được ưu tiên chỉ huy "centuria" có chiến lực cao hơn, cho đến khi chỉ huy centuria có chiến lực cao nhất cùng toàn bộ "cohors". Các "bách phu trưởng" giỏi nhất trong một quân đoàn sẽ được điều tới "cohors thứ nhất". Họ được gọi là các "Primus Ordi" (số nhiều: "Primi Ordines"), chỉ huy một trong 5 "centuria" có quân số gấp đôi, và cũng có thể làm sĩ quan tham mưu quân đoàn. "Bách phu trưởng" có thâm niên cao nhất trong quân đoàn thường là "Pilus primus", chỉ huy trưởng của "cohors thứ nhất". Mọi "bách phu trưởng", trừ những người có thâm niên cao nhất, chỉ phụ trách "centuria" của mình.
Sở dĩ được gọi là Pilus primus vì vị bách phu trưởng này chỉ huy "centuria" mạnh nhất (được xếp ngoài cùng bên phải) trong "cohors thứ nhất". Chỉ có tám sĩ quan trong quân đoàn đứng trên "Pilus primus": Legatus legionis (Sư đoàn trưởng), tribunus laticlavus (Giám quân trưởng); praefectus castrorum (Quân doanh trưởng); và tribunus angusticlavius (Giám quân).
Nhiều học giả so sánh cấp bậc/chức vụ "bách phu trưởng" với hệ thống cấp bậc sĩ quan hiện đại. Điều này dẫn đến nhiều giả định không chính xác. Bách phu trưởngs có thể được bầu, bổ nhiệm bởi Viện Nguyên Lão, hoặc thăng tiến bằng quân công vì nhiều lý do. Julius Caesar được cho là đã thăng cấp cho các "bách phu trưởng" của ông vì họ đã biểu hiện lòng dũng cảm. Các nhà sử học trích dẫn ví dụ về các cá nhân trong số đó là người đầu tiên đứng chân trên mặt tường thành của đối phương, hoặc dẫn đầu đơn vị xuyên thủng đội hình địch. Nếu các trường hợp này là thật, thì sau đó sẽ xuất hiện vấn đề thiếu "bách phu trưởng" để chỉ huy các đơn vị họ vừa rời đi. Tuy nhiên, mặc dù không trực tiếp so sánh với hệ thống cấp bậc sĩ quan hiện đại, có thể ước đoán các phân cấp Bách phu trưởng khác nhau tương đương với sĩ quan trung cấp (Sĩ quan trung cấp bao gồm 4 cấp từ thượng úy tới trung tá đối với hệ thống phân cấp quân hàm của Quân đội Nhân dân Việt Nam).
Số lượng thương vong của các bách phu trưởng thường rất cao trong mỗi trận chiến, thường khi xông pha cùng với binh lính dưới quyền. Họ thường dẫn đầu đội hình, ở vị trí bên phải phía trước phương trận. Họ vừa phải chỉ huy vừa phải chiến đấu, dùng chính tính mạng của mình để giữ vững tinh thần chiến đấu của cấp dưới. Họ phải tìm cách biểu hiện chiến lực cá nhân và lòng dũng cảm mà một người chỉ huy giữa thiên quân vạn mã bắt buộc phải có. Đó là lý do chủ yếu cho tỉ lệ thương vong rất cao.
Dưới phân cấp "bách phu trưởng" là optio (Phó chỉ huy trưởng "centuria" hay đại đội phó).
Là cá nhân chịu trách nhiệm về huấn luyện và duy trì kỷ luật của binh lính thuộc quyền, các "bách phu trưởng" có đủ uy thế và quyền hạn để thực hiện các hình phạt khắc nghiệt. Trong tác phẩm "Biên niên sử", sử gia Tacitus đã kể câu chuyện về một nhân vật có biệt danh là "Cedo Alteram" - Có thể dịch thô là "Đưa Tôi Cái Nữa":
"Binh sĩ nổi loạn hạ sát các giám quân và quân doanh trưởng; họ cướp vật chất hậu cần nhằm chuẩn bị đào tẩu, và sau đó hạ sát một "bách phu trưởng" tên là Lucilius, người được đám binh lính có máu hài hước gán cho một cái biệt danh là "Đưa Tôi Cái Nữa", bởi vì khi ông này trừng phạt (đánh vào lưng) một người lính tới gãy một cây gậy nho, ông ta sẽ gào lên đòi cái nữa... rồi cái nữa."
Thâm niên.
Mỗi "centuria" trong "cohors" có một thứ tự ưu tiên nhất định. Thâm niên của các "bách phu trưởng" trong "cohors" cũng như trong quân đoàn đều phụ thuộc vào "centuria" họ chỉ huy. Các bách phu trưởng khởi đầu vị trí của mình trong các centuria có chiến lực thấp trước khi được thăng lên chỉ huy những "centuria" có chiến lực cao. Các bách phu trưởng được gọi bằng phiên hiệu của "centuria" họ chỉ huy.
Thứ tự ưu tiên trong quân đoàn kiểu maniple bao gồm:
Thứ tự ưu tiên đối với các quân đoàn thời kỳ Đế chế (theo thứ tự xung phong):
"Cohors thứ nhất" có 5 "centuria", mỗi "centuria" có quân số gấp đôi "centuria" thông thường. Các "bách phu trưởng" trong "Cohors thứ nhất" có cấp bậc cao hơn tất cả "bách phu trưởng" thuộc các "cohors" còn lại.
Sử gia Vegetius viết về những phẩm chất cần thiết của một bách phu trưởng.
Bách phu trưởngs phải biết chữ (đọc viết thông thạo), có các mối quan hệ (thư giới thiệu), ít nhất 30 tuổi, và đã phục vụ vài năm trong quân đội.
Một bách phu trưởng trong lực lượng bộ binh được xét tuyển theo hình thể, sức mạnh và sự khéo léo khi phóng vũ khí tầm xa (lao), cùng khả năng sử dụng thanh kiếm và tấm khiên của anh ta. Anh ta phải là người cẩn thận, trầm ổn, năng động và luôn sẵn sàng thực hiện mệnh lệnh được giao hơn là chỉ biết nói suông. Phải nghiêm ngặt trong việc thực hiện và duy trì quân luật đúng mức đối với binh sĩ thuộc quyền, thường xuyên đảm bảo họ làm vệ sinh cá nhân cẩn thận, ăn mặc đúng cách, và vũ khí trang bị liên tục được bảo trì và sáng bóng. (Vegetius. De Re Militari, II, 14)