Tổ chức của Đảng Cộng sản Việt Nam

Tổ chức của Đảng Cộng sản Việt Nam hiện nay dựa theo Điều lệ Đảng, các văn bản của Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị và Ban Bí thư, bảo đảm sự lãnh đạo toàn diện của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với hệ thống chính trị và xã hội. Các tổ chức của Đảng Cộng sản Việt Nam hoạt động theo nguyên tắc tập trung dân chủ.
Lịch sử.
Ngay từ khi Đảng Cộng sản Việt Nam thành lập năm 1930, Điều lệ tóm tắt của Đảng đã quy định đảng được tổ chức gồm 5 cấp: "Trung ương", "Xứ bộ", "tỉnh bộ" hay đặc biệt bộ, "huyện bộ", thị bộ hay là khu bộ và "chi bộ". Tại cấp trung ương có Ban Chấp hành và Ban Thường vụ. Cấp xứ có Xứ ủy và Ban Thường vụ. Sau đó Ban Chấp hành Trung ương lâm thời thành lập. Ba xứ Bắc kỳ, Trung kỳ, Nam kỳ thành lập Xứ ủy. Bí thư Xứ ủy Bắc kỳ đầu tiên là Nguyễn Đức Cảnh, Bí thư Xứ ủy Trung kỳ đầu tiên là Nguyễn Phong Sắc và Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ đầu tiên là Ngô Gia Tự.
Cho đến năm 1934, nhiều tổ chức đảng bị Pháp khủng bố và phá vỡ, nhiều thành viên Ban Chấp hành trung ương bị bắt và giết hại, Đảng tổ chức ra Ban lãnh đạo của Đảng ở ngoài nước. Đến Đại hội I của đảng năm 1935, tổ chức của đảng gồm 6 cấp. Giúp việc cho Ban Chấp hành Trung ương có các bộ (ban): Bộ Tuyên truyền huấn luyện TW, Bộ Tài chính, Văn phòng TW (thay Ban đảng vụ), Bộ Tổ chức - Kiểm tra TW (thay Bộ Tổ chức kiêm giao thông TW).
Năm 1948 hệ thống tổ chức của đảng có sự thay đổi. Tổ chức đảng ở Bắc Bộ và Trung Bộ có 5 cấp, ở Nam Bộ có 6 cấp, có Xứ ủy Miên và Xứ ủy Lào. Tháng 10 năm 1948 Ban Kiểm tra TW được thành lập, Trưởng ban ban đầu là ông Trần Đăng Ninh. Bộ Tổ chức TW cũng được tổ chức lại tháng 12 cùng năm. Trường Nguyễn Ái Quốc TW được thành lập năm 1949. Sau Đại hội II năm 1951, hệ thống đảng có 6 cấp. Giúp việc cho Trung ương đảng có các ban: Tuyên huấn, Tổ chức, Mặt trận, Kinh tế, tài chính và 6 tiểu ban: Miên- Lào, Công vận, Nông vận, Thanh vận, Phụ vận.
Thời kỳ 1954-1975 tổ chức đảng có nhiều thay đổi. Ở Miền Nam năm 1954 lập lại Xứ ủy Nam Bộ và 3 liên khu ủy. Năm 1961 Ban Thống nhất Trung ương được thành lập. Một bộ phận của TW đảng tại miền nam lấy tên Trung ương Cục Miền Nam, và đảng bộ miền nam là Đảng Nhân dân Cách mạng Việt Nam. Ban cán sự đảng ngoài nước cũng được thành lập.
Thời kỳ 1976-1986 tổ chức đảng có những thay đổi phù hợp, cơ bản tổ chức 4 cấp tương ứng với hệ thống tổ chức bộ máy hành chính Nhà nước. Giải thể TW cục Miền Nam và cấp khu.
Sau Đại hội VI năm 1986, cơ quan tham mưu giúp việc cho đảng có 17 ban như khóa trước cộng thêm Ban Cương lĩnh chiến lược và 15 đơn vị sự nghiệp. Đến khóa VII chỉ còn 13 ban và 5 đơn vị sự nghiệp. Ngày 14 tháng 2 năm 1992 Bộ Chính trị ra quyết định thành lập lại đảng đoàn, ban cán sự ở các cơ quan nhà nước, đoàn thể cấp trung ương. Sau đó Ban Bí thư quyết định lập đảng đoàn, ban cán sự đảng ở các cơ quan cấp tỉnh và cấp huyện, lập thí điểm ban cán sự tại một số doanh nghiệp trọng yếu của nhà nước.
Tại Đại hội VIII, thành lập Ban Thường vụ Bộ Chính trị thay thế Ban Bí thư. Đến Đại hội IX, bỏ Ban Thường vụ Bộ Chính trị, lập lại Ban Bí thư, đồng thời bỏ Ban Cố vấn. Ở cấp trung ương, có 12 ban và 4 đơn vị sự nghiệp.
Từ năm 1982 thành lập 10 đảng bộ khối cơ quan trung ương, đến khóa IX còn có 7 khối: Khối I cơ quan Trung ương, Khối Kinh tế, Khối Tư tưởng, Khối Khoa giáo, Khối Nội chính, Khối Đối ngoại, Khối Dân vận. Mỗi khối có Đảng ủy. Ở các địa phương cũng tổ chức các Đảng bộ khối. 
Đến sau đại hội X năm 2006 bộ máy đảng được kiện toàn, có nhiều thay đổi, đáng kể nhất là sáp nhập một số ban và tổ chức lại các đảng bộ khối cơ quan Trung ương.
Tổ chức tại cấp trung ương.
Hệ thống tổ chức của Đảng được lập tương ứng với hệ thống tổ chức hành chính của Nhà nước.
Đại hội Đại biểu Toàn quốc.
Đại hội Đại biểu Toàn quốc là cơ quan quyền lực cao nhất của Đảng, là cơ quan duy nhất có quyền ban hành hoặc sửa đổi Điều lệ Đảng và cương lĩnh chính trị, thông qua báo cáo tổng kết nhiệm kỳ đã qua và thông qua nghị quyết về phương hướng hành động nhiệm kỳ tới, bầu ra Ban Chấp hành Trung ương là cơ quan lãnh đạo cao nhất việc chấp hành nghị quyết của đại hội.
Đại hội Đảng được tổ chức thường kỳ 5 năm một lần để xác định đường lối lãnh đạo của Đảng và Nhà nước. Đại biểu dự đại hội gồm các Uỷ viên Ban Chấp hành Trung ương triệu tập đại hội và đại biểu do đại hội cấp dưới bầu và các đại biểu được chỉ định.
Đại hội Đại biểu toàn quốc bất thường có thể được triệu tập khi Ban Chấp hành Trung ương thấy cần hoặc khi có hơn một nửa số Cấp ủy trực thuộc yêu cầu. Đại biểu dự Đại hội bất thường là các Uỷ viên Trung ương đương nhiệm, đại biểu đã dự Đại hội đại biểu toàn quốc đầu nhiệm kỳ, đủ tư cách.
Ban Chấp hành Trung ương.
Giữa 2 kỳ đại hội, Ban Chấp hành Trung ương là cơ quan lãnh đạo cao nhất của Đảng Cộng sản Việt Nam. Các Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương do Đại hội Đại biểu Toàn quốc bầu ra với nhiệm kỳ 5 năm. Người đứng đầu Ban Chấp hành Trung ương là Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương do Ban Chấp hành Trung ương bầu ra trong số các Ủy viên Bộ Chính trị.
Nhiệm vụ của Ban Chấp hành Trung ương gồm:
Các cơ quan trung ương tham mưu cho Ban Chấp hành Trung ương bao gồm:
Các đơn vị trực thuộc Ban Chấp hành Trung ương bao gồm:
Các Đảng bộ trực thuộc Ban Chấp hành Trung ương bao gồm
Bộ Chính trị.
Bộ chính trị là cơ quan thường trực, lãnh đạo và kiểm tra việc thực hiện nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc, nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương; quyết định những vấn đề về chủ trương, chính sách, tổ chức, cán bộ; quyết định triệu tập và chuẩn bị nội dung các kỳ họp của Ban Chấp hành Trung ương; báo cáo công việc đã làm trước hội nghị Ban Chấp hành Trung ương hoặc theo yêu cầu của Ban Chấp hành Trung ương.
Các ủy viên Bộ Chính trị do Ban Chấp hành Trung ương bầu ra. Bộ Chính trị gồm các ủy viên chính thức và có thể có các ủy viên dự khuyết. Tổng Bí thư Đảng Cộng sản là người đứng đầu Bộ Chính trị.
Trên thực tế Bộ Chính trị là cơ quan quyền lực nhất của Đảng Cộng sản Việt Nam, là cơ quan quyết định và thi hành các chính sách chủ chốt của Đảng.
Các ban chỉ đạo trung ương trực thuộc Bộ Chính trị bao gồm:
Ban Bí thư.
Ban Bí thư là một cơ quan giám sát việc thi hành chính sách hàng ngày của Đảng Cộng sản Việt Nam, quyết định một số vấn đề theo sự phân công của Ban Chấp hành Trung ương.
Thành viên Ban Bí thư gồm có Tổng Bí thư, Thường trực Ban Bí thư, một số thành viên do Ban Chấp hành Trung ương bầu trong số Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương và một số Ủy viên Bộ Chính trị do Bộ Chính trị phân công.
Ủy ban Kiểm tra Trung ương.
Ủy ban Kiểm tra Trung ương chuyên xem xét phẩm chất chính trị và tư cách đạo đức các đảng viên là cán bộ cao cấp, các vụ việc tiêu cực liên quan đến các đảng viên cao cấp. Đứng đầu là Chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra Trung ương.
Điều 32 Điều lệ Đảng quy định nhiệm vụ của Uỷ ban kiểm tra các cấp như sau:
Uỷ ban kiểm tra có quyền yêu cầu tổ chức đảng cấp dưới và đảng viên báo cáo, cung cấp tài liệu về những vấn đề liên quan đến nội dung kiểm tra.
Tổ chức tại cấp Tỉnh.
Tại các tỉnh hoặc thành phố trực thuộc trung ương, Đảng Cộng sản Việt Nam được tổ chức thành các Đảng bộ Tỉnh hoặc Đảng bộ Thành phố trực thuộc trung ương
Đại hội Đại biểu Đảng bộ cấp Tỉnh.
Đại hội Đại biểu Đảng bộ Tỉnh/Thành phố Trực thuộc Trung ương là cơ quan lãnh đạo cao nhất của Đảng bộ Tỉnh/Thành phố trực thuộc trung ương. Đại hội Đại biểu Đảng bộ họp 5 năm 1 lần để bầu ra Ban Chấp hành Đảng bộ.
Ban Chấp hành Đảng bộ cấp Tỉnh.
Ban Chấp hành Đảng bộ Tỉnh được gọi là Tỉnh ủy, đứng đầu là Bí thư Tỉnh ủy. Còn Ban Chấp hành Đảng bộ Thành phố Trực thuộc Trung ương được gọi là Thành ủy, đứng đầu là Bí thư Thành ủy.
Ủy viên Ban Chấp hành Đảng bộ được Đại hội Đại biểu Đảng bộ bầu ra và có nhiệm kỳ 5 năm. Hội nghị Đảng bộ cấp Tỉnh sau đó sẽ được tổ chức để bầu Ban Thường vụ cấp Tỉnh, Thường trực cấp Tỉnh, Ủy ban Kiểm tra cấp Tỉnh và các chức danh lãnh đạo gồm Bí thư cấp Tỉnh, Phó Bí thư cấp Tỉnh và Chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra cấp Tỉnh.
Các cơ quan tham mưu trực thuộc Tỉnh ủy/Thành ủy gồm:
Ban Thường vụ cấp Tỉnh.
Các Ủy viên Ban Thường vụ cấp Tỉnh ủy do Tỉnh ủy/Thành ủy bầu ra trong Hội nghị đầu tiên, có thể bổ sung và bãi nhiệm các Ủy viên trong các Hội nghị sau đó. Đứng đầu Ban Thường vụ cấp Tỉnh là Bí thư cấp Tỉnh, được Tỉnh ủy/Thành ủy bầu ra từ trong số Ủy viên Ban Thường vụ.
Ban Thường vụ cấp Tỉnh bao gồm:
Thường trực cấp Tỉnh.
Thường trực cấp Tỉnh do Tỉnh ủy/Thành ủy bầu ra trong số Ủy viên Ban Thường vụ cấp Tỉnh.
Thường trực cấp Tỉnh gồm có Bí thư cấp Tỉnh, Phó Bí thư Thường trực cấp Tỉnh và Phó Bí thư cấp Tỉnh.
Ủy ban Kiểm tra cấp Tỉnh.
Ủy ban Kiểm tra cấp Tỉnh do Tỉnh ủy/Thành ủy bầu ra, đứng đầu là Chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra cấp Tỉnh.
Tổ chức tại cấp Huyện.
Tại các thành phố thuộc tỉnh, thị xã, quận và huyện; Đảng Cộng sản Việt Nam được tổ chức thành các Đảng bộ Thành phố thuộc tỉnh, Đảng bộ Thị xã, Đảng bộ Quận và Đảng bộ Huyện.
Đại hội Đại biểu Đảng bộ cấp Huyện.
Đại hội Đại biểu Đảng bộ cấp huyện là cơ quan lãnh đạo cao nhất của Đảng bộ cấp Huyện. Đại hội Đại biểu Đảng bộ họp 5 năm 1 lần để bầu ra Ban Chấp hành Đảng bộ cấp Huyện.
Ban Chấp hành Đảng bộ cấp Huyện.
Ban Chấp hành Đảng bộ Thành phố thuộc tỉnh được gọi là Thành ủy, đứng đầu là Bí thư Thành ủy. Ban Chấp hành Đảng bộ Thị xã được gọi là Thị ủy, đứng đầu là Bí thư Thị ủy. Ban Chấp hành Đảng bộ Quận được gọi là Quận ủy, đứng đầu là Bí thư Quận ủy. Còn Ban Chấp hành Đảng bộ Huyện được gọi là Huyện ủy, đứng đầu là Bí thư Huyện ủy.
Ủy viên Ban Chấp hành Đảng bộ được Đại hội Đại biểu Đảng bộ bầu ra và có nhiệm kỳ 5 năm. Hội nghị Đảng bộ sau đó sẽ được tổ chức để bầu Ban Thường vụ cấp Huyện, Thường trực cấp Huyện, Ủy ban Kiểm tra cấp Huyện và các chức danh lãnh đạo gồm Bí thư cấp Huyện, Phó Bí thư cấp Huyện và Chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra cấp Huyện.
Các cơ quan tham mưu trực thuộc Thành ủy/Thị ủy/Quận ủy/Huyện ủy gồm:
Ban Thường vụ cấp Huyện.
Các Ủy viên Ban Thường vụ cấp Huyện do Thành ủy/Thị ủy/Quận ủy/Huyện ủy bầu ra trong Hội nghị đầu tiên. Đứng đầu Ban Thường vụ cấp Huyện là Bí thư cấp Huyện, được Thành ủy/Thị ủy/Quận ủy/Huyện ủy bầu ra từ trong số Ủy viên Ban Thường vụ.
Ban Thường vụ cấp Huyện bao gồm:
Thường trực cấp Huyện.
Thường trực cấp Huyện được Thành ủy/Thị ủy/Quận ủy/Huyện ủy bầu ra trong số Ủy viên Ban Thường vụ cấp Huyện.
Thường trực cấp Huyện gồm có Bí thư cấp Huyện, Phó Bí thư Thường trực cấp Huyện và Phó Bí thư cấp Huyện.
Ủy ban Kiểm tra cấp Huyện.
Ủy ban Kiểm tra cấp Huyện do Thành ủy/Thị ủy/Quận ủy/Huyện ủy bầu ra, đứng đầu là Chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra cấp Huyện.
Tổ chức tại cấp Xã.
Tại các xã, phường và thị trấn, Đảng Cộng sản Việt Nam được tổ chức thành các Đảng bộ Xã, Đảng bộ Phường và Đảng bộ Thị trấn.
Đại hội Đảng bộ cấp Xã.
Đại hội Đảng bộ cấp Xã là cơ quan lãnh đạo cao nhất của Đảng bộ cấp Xã. Đại hội Đại biểu Đảng bộ họp 5 năm 1 lần để bầu ra Ban Chấp hành Đảng bộ cấp Xã.
Ban Chấp hành Đảng bộ cấp Xã.
Ban Chấp hành Đảng bộ Xã, Phường và Thị trấn được gọi là Đảng ủy Xã/Phường/Thị trấn. Đứng đầu là Bí thư Đảng ủy Xã/Phường/Thị trấn.
Ủy viên Ban Chấp hành Đảng bộ được Đại hội Đại biểu Đảng bộ bầu ra và có nhiệm kỳ 5 năm. Đảng ủy cấp Xã có từ 9 ủy viên trở lên thì bầu Ban Thường vụ Đảng ủy cấp Xã, Bí thư và Phó Bí thư Đảng ủy cấp Xã. Đảng ủy cấp Xã có dưới 9 ủy viên thì bầu Bí thư và Phó Bí thư Đảng ủy cấp Xã.
Các cơ quan tham mưu trực thuộc Đảng ủy Xã/Phường/Thị trấn gồm:
Ban Thường vụ cấp Xã.
Các Ủy viên Ban Thường vụ cấp Xã do Đảng ủy Xã/Phường/Thị trấn bầu ra. Đứng đầu Ban Thường vụ cấp Xã là Bí thư Đảng ủy Xã/Phường/Thị trấn.
Đảng đoàn tại cơ quan lập pháp.
Tại Quốc hội và Hội đồng Nhân dân cấp Tỉnh, Đảng bộ các cấp thành lập Đảng đoàn với nhiệm vụ chính là lãnh đạo các thành viên trong tổ chức thực hiện đường lối, chính sách của Đảng
Quốc hội.
Quốc hội Việt Nam có Đảng đoàn Quốc hội do Ban Chấp hành Trung ương Đảng lập ra.
Hội đồng Nhân dân cấp Tỉnh.
Hội đồng Nhân dân Tỉnh/Thành phố trực thuộc trung ương có Đảng đoàn Hội đồng Nhân dân Tỉnh/Thành phố trực thuộc trung ương do Tỉnh ủy/Thành ủy lập ra.
Ban Cán sự Đảng tại cơ quan hành pháp và tư pháp.
Tại Chính phủ, Tòa án Tối cao, Ủy ban Nhân dân cấp Tỉnh và Tòa án Nhân dân cấp Tỉnh; Đảng bộ các cấp lập ra các Ban Cán sự Đảng.
Chính phủ và Tòa án Tối cao.
Chính phủ Việt Nam và Tòa án Nhân dân Tối cao Việt Nam có Ban Cán sự Đảng Chính phủ và Tòa án Tối cao do Ban Chấp hành Trung ương Đảng lập ra.
Ủy ban Nhân dân và Tòa án Nhân dân cấp Tỉnh.
Ủy ban Nhân dân và Tòa án Nhân dân Tỉnh/Thành phố trực thuộc trung ương có Ban Cán sự Đảng ủy ban Nhân dân cấp tỉnh và Tòa án Nhân dân Tỉnh/Thành phố trực thuộc trung ương do Tỉnh ủy/Thành ủy lập ra.
Đảng đoàn tại các đoàn thể chính trị - xã hội.
Các đoàn thể chính trị - xã hội cấp trung ương và cấp tỉnh có Đảng đoàn do Đảng bộ các cấp lập ra. Hiện nay có:
Tài chính.
Ngân sách của Đảng đến từ ngân sách nhà nước. Theo thông tư của Bộ Tài Chính :Ngân sách của Đảng được phân cấp quản lý tương ứng với các cấp ngân sách Nhà nước, bao gồm:
- Ngân sách Trung ương Đảng.
- Ngân sách các tỉnh uỷ, thành uỷ trực thuộc TW (gọi là ngân sách tỉnh uỷ).
- Ngân sách các quận, huyện, thị uỷ và các thành uỷ trực thuộc tỉnh uỷ, thành uỷ (gọi là ngân sách huyện uỷ).
- Ngân sách đảng uỷ xã, phường, thị trấn (gọi là ngân sách Đảng uỷ xã).
Các cấp ngân sách Nhà nước có trách nhiệm đảm bảo cân đối kinh phí hoạt động cho các cơ quan Đảng ở 4 cấp nêu trên.Giáo sư Nguyễn Văn Tuấn có nhận xét :Nếu mình nhìn vô bốn văn phòng gọi là đầu não của cả nước là văn phòng chủ tịch nước, văn phòng quốc hội, văn phòng chính phủ, và văn phòng đảng, thì một điều hết sức ngạc nhiên là văn phòng đảng chi tiêu nhiều nhất, tức là gần 2000 tỉ tức là gần một trăm triệu đô la. Trong khi văn phòng chủ tịch nước chỉ có hai trăm tỉ, tức là bằng 1/10. Còn văn phòng Quốc hội, và Chính phủ mình nghĩ cũng quan trọng lắm chứ, mà chi tiêu chỉ bằng phân nửa văn phòng của đảng. Tôi bèn tìm hiểu thêm cái số mà họ chi tiêu cho văn phòng đảng là cái gì. Thì một lần nữa tôi lại ngạc nhiên. Họ chi rất nhiều cho cái gọi là Cục quản trị A, tôi cũng không biết nó là cái gì. Nhưng một cơ quan được nhận khá nhiều tiền là Ban tuyên giáo. Riêng Ban này đã là 110 tỉ.