Tâm sở

Tâm sở (zh. 心所, sa., pi. "cetasika"), hoặc Tâm sở hữu pháp (sa. "caittadharma"), là những yếu tố phụ thuộc vào Tâm, gắn liền với một nhận thức (sa. "vijñāna") – nhận thức đây cũng được gọi là Tâm vương (sa. "cittarāja"), là hoạt động tâm thức chủ yếu – đang sinh khởi và khởi lên đồng thời với nhận thức đó. Việc phân tích và hệ thống hoá các tâm sở là một kì công của các Đại luận sư Ấn Độ. Các Tâm sở miêu tả tất cả những khía cạnh tâm trạng mà ai cũng có thể tự khám phá, tìm được nơi chính mình – có thể gọi là bản đồ tâm lý của con người.
Cách phân loại theo Thượng toạ bộ.
Trong khi Kinh tạng tóm thâu mọi hiện tượng của sự sống dưới Ngũ uẩn sắc, thụ, tưởng, hành, thức thì A-tì-đạt-ma của Thượng toạ bộ đề cập 3 khía cạnh triết lý, tâm lý, đạo đức khi bàn đến những gì hiện hữu (sa. "bhava"): Tâm (sa. "citta"), Tâm sở và Sắc (sa. "rūpa"). Tâm sở bao gồm Thụ (sa. "vedanā"), Tưởng (sa. "saṃjñā") và 50 Hành (sa. "saṃskāra"), tổng cộng là 52 tâm sở. Trong số này, 25 có tính chất tốt lành (thiện và trung tính về phương diện nghiệp), 14 là Bất thiện (sa. "akuśala") còn 13 bất định, nghĩa là có thể thiện, bất thiện hay trung tính tuỳ thuộc vào tâm (thức) mà chúng tương ưng.
Cách phân loại theo Thuyết nhất thiết hữu bộ.
Thuyết nhất thiết hữu bộ (sa. "sarvāstivādin") chia các Tâm sở thành sáu loại theo "A-tì-đạt-ma-câu-xá luận" (sa. "abhidharmakośa") của Thế Thân (sa. "vasubandhu") và "A-tì-đạt-ma phát trí luận" (sa. "abhidharmajñānaprasthāna-śāstra") của Già-đa-diễn-ni tử (sa. "kātyāyanīputra"), tổng cộng là 46 tâm sở (thuật ngữ trong ngoặc là Phạn ngữ "sa"):
Đại địa pháp.
10 Đại địa pháp (zh. 大地法, sa. "mahābhūmikā-dharma"), chỉ mười tác dụng tâm lý tương ưng và đồng sinh khởi với tất cả Tâm vương: 
Đại thiện địa pháp.
10 Đại thiện địa pháp (zh. 大善地法, sa. "kuśalamahābhūmikādharma"): 
Đại phiền não địa pháp.
6 Đại phiền não địa pháp (大煩惱地法, "kleśamahābhūmikā-dharma") là các pháp gây phiền não, gây khổ, bao gồm sáu loại: 
Đại bất thiện địa pháp.
2 Đại bất thiện địa pháp (大不善地, "akuśalamahābhūmikā-dharma"): 
Tiểu phiền não địa pháp.
10 Tiểu phiền não địa pháp (小煩惱地法, "parīttabhūmikā-upakleśa"): 
Bất định địa pháp.
8 Bất định địa pháp (不定地法, "anityatābhūmikādharma"), gọi là "bất định" vì chúng có thể thuộc về dạng thiện hoặc bất thiện, tuỳ theo căn cơ của Tâm vương. Ví dụ như Tầm, là tâm sở suy nghĩ phân tích. Nó là tâm sở tốt nếu Tâm vương có gốc thiện – ví dụ như suy nghĩ, chú tâm về giáo pháp của đức Phật, diệt khổ – hoặc xấu, nếu Tâm vương là một pháp bất thiện, như suy nghĩ phân tích cách lừa gạt người… Bất định địa pháp bao gồm tám loại: 
Cách phân loại theo Duy thức tông.
Trong Duy thức tông, người ta phân biệt 51 loại tâm sở. Đại sư Vô Trước ("asaṅga") phân chia 51 tâm sở này thành sáu loại trong "Đại thừa a-tì-đạt-ma tập luận" (sa. "abhidharmasamuccaya"):
Biến hành tâm sở.
5 Biến hành tâm sở (遍行, "sarvatraga"), năm loại tâm pháp lúc nào cũng hiện hành xuất phát cùng với một tâm vương, gồm có: 
Biệt cảnh tâm sở.
5 Biệt cảnh tâm sở (別境, "viniyata") năm loại tâm pháp xác định ngoại cảnh: 
Thiện tâm sở.
11 Thiện tâm sở (善, "kuśala"): 
Căn bản phiền não tâm sở.
6 Căn bản phiền não tâm sở (根本煩惱, "mūlakleśa"): 
Tuỳ phiền não tâm sở.
20 Tuỳ phiền não tâm sở (隨煩惱, "upakleśa"): 
Bất định tâm sở.
4 Bất định tâm sở ("aniyata"), bất định bởi vì các tâm sở này thay đổi giá trị tuỳ theo các tâm vương. Chúng bao gồm: 
Cách phân chia như trên của Duy thức tông được xem là bước tiến triển cuối cùng trong việc phân tích, phân loại các tâm sở và cũng là bản phân loại tiêu chuẩn cho tất cả những trường phái Đại thừa tại Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam và Tây Tạng.