Bắc hành tạp lục

Bắc hành tạp lục (北行雜錄, "Ghi chép tản mạn trên đường đi sứ phương Bắc") là tập thơ bao gồm 131 bài thơ chữ Hán do Nguyễn Du sáng tác trong khoảng thời gian ông dẫn đầu đoàn sứ bộ nhà Nguyễn sang Trung Quốc từ đầu năm Quý Dậu 1813 đến đầu năm Giáp Tuất 1814 . Đây là một tập thơ nói lên lòng thương cảm sâu xa những người trung nghĩa bị hãm hại, những người tài hoa bị vùi dập, những người lao động cùng khổ bị đói rét cùng nỗi khinh ghét giới thống trị kiêu căng &amp; tàn bạo, được Nguyễn Du nói lên bằng những vần thơ hết sức sâu sắc .
Giới thiệu.
Theo mục lục in trong "Thơ chữ hán Nguyễn Du", thì bài thơ mở đầu tác phẩm "Bắc hành tạp lục" là bài Long thành cầm giả ca (龍城琴者歌, "Bài ca về người gảy đàn ở Thăng Long") được viết khi ông trở ra Thăng Long để lên đường sang Trung Quốc, và bài cuối là "Chu phát" (舟發, "Thuyền ra đi") được làm khi đoàn sứ bộ về đến Vũ Xương (Hồ Bắc, Trung Quốc). Kể từ đó không thấy Nguyễn Du sáng tác hay ghi chép gì thêm.
Đa phần thơ trong "Bắc hành thi tập" là thơ luật, gồm 76 bài "thất ngôn bát cú", 11 bài "ngũ ngôn bát cú", 18 bài "thất ngôn tứ tuyệt"; chỉ có 8 bài "thất ngôn cổ phong", "ngũ ngôn cổ phong" (thuộc thể thơ cổ phong) và 18 bài "trường thiên" ("thất ngôn", "ngũ ngôn" hoặc "trường đoản cú") theo thể "ca" và "hành".
Phần đầu tập thơ là 9 bài mô tả cảnh vật từ Thăng Long đến ải Nam Quan, theo đánh giá của "Từ điển văn học (bộ mới)" thì trong số đó có 4 bài viết về cố đô Thăng Long đều là những kiệt tác, nhất là bài "Long Thành cầm giả ca". Số còn lại (122 bài) sáng tác trên đất Trung Quốc và lấy đề tài trên đất nước này, có thể chia làm hai nhóm:
Theo "Từ điển văn học (bộ mới)" thì cũng chính từ các nhân vật lịch sử này, mà Nguyễn Du có cớ để bày tỏ "thái độ dứt khoát về lập trường dân tộc đối với các nhân vật đã trở thành điểm đen trong giai thoại &amp; sử sách Việt Nam, như Triệu Đà, Mã Viện, Minh Thành Tổ...đồng thời nhà thơ có cái nhìn đồng cảm, liên tài đối với những nhân vật biểu trưng cho nền văn hóa Trung Quốc, ở các bài nói về Khuất Nguyên, Đỗ Phủ, Kinh Kha, Kê Khang, Lưu Linh, Dương Quý Phi v.v"...
Điều đặc biệt là mặc dù làm Chánh sứ với biết bao nhiêu công việc ngoại giao phiền toái, Nguyễn Du vẫn viết rất khỏe. Bởi khối lượng tác phẩm trong "Bắc hành tạp lục" được viết trong khoảng hai năm đi sứ, đã trội hơn toàn bộ sáng tác thơ chữ Hán của ông trong suốt mười mấy năm trước cộng lại.
Giải thích điều này, "Từ điển văn học (bộ mới)" có đoạn:
Điều đặc biệt khác, "Bắc hành tạp lục" là một tập thơ sứ trình, vậy mà thơ "thù phụng" (thơ đối đáp, ca ngợi) tuyệt đối không có. Chỉ có, theo GS. Nguyễn Huệ Chi, "con người chủ thể đối thoại với lịch sử. Và lịch sử cũng chỉ được mượn tên để ký thác những hình ảnh, tâm sự, vấn đề thời đại của Nguyễn Du. Tính chất vịnh sử vì thế rất mờ nhạt, trái lại, cá tính sáng tạo của tác giả biểu hiện rất rõ và sâu. Có thể nói Nguyễn Du đã sử dụng vốn sống nhiều mặt, tích lũy được trong thời đại bão táp của mình, để tái hiện diện mạo của lịch sử và văn hóa Á Đông truyền thống, thông qua cảm hứng của cái "tôi" trí tuệ và trữ tình".
Nhận xét.
"Bắc hành tạp lục" là một tập thơ có trên trăm bài, cho nên chỉ có thể trích lại một số nhận xét có tính cách khái quát như sau:
Nói về mảng thơ chữ Hán, trong đó có "Bắc hành tạp lục", sách "Ngữ văn 10 (Tập 2)" có đoạn:
Nhà thơ Xuân Diệu nêu cảm nghĩ:
Và ở bài viết của GS. Nguyễn Huệ Chi về tập thơ này, có đôi điều đáng chú ý sau: