Dương Trọng Tế

Dương Trọng Tế (, 1727-1787), trước có tên là Dương Trọng Khiêm, là một văn thần nhà Lê trung hưng trong lịch sử Việt Nam.
Cuộc đời.
Ông là người xã Lạc Đạo, huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh (nay là xã Lạc Đạo, huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên).
Sử sách không cho biết gia thế và cuộc đời lúc nhỏ của ông, chỉ biết năm 27 tuổi, ông và anh ruột là Dương Nễ đều thi đỗ Tiến sĩ khoa Giáp Tuất (1754) thời vua Lê Hiển Tông. Sau đó, Dương Trọng Tế được bổ làm quan tại triều, trải các chức Hàn lâm Hiệu lý, Giám thí, Thiêm đô Ngự sử...và được phong tước là Thời Trung hầu.
Tố giác Trịnh Lệ.
Khi Dương Trọng Tế ra làm quan được ít lâu, thì bị bãi chức vì tội nhận tiền của hối lộ. Mãi sau nhờ phát giác việc Trịnh Lệ (còn gọi là Trịnh Đệ) mưu tranh ngôi chúa mới được phục chức. Theo sử liệu thì:
Côn Quận công Trịnh Bồng là con Uy Nam Vương Trịnh Giang, anh họ Tĩnh Đô Vương Trịnh Sâm. Trước đây khi chúa Trịnh Sâm chưa biết lập con cả (Trịnh Khải còn được gọi là Trịnh Tông) hay con thứ (Trịnh Cán), đã có hồi định lập Trịnh Bồng nhưng sau lại thôi. Đời chúa Trịnh Khải (tước Đoan Nam Vương), kiêu binh mấy lần ngỏ ý tôn Trịnh Bồng lên ngôi chúa, khiến ông phải vào cung gặp chúa Khải để tự sự rồi trốn đi.
Còn Thụy Quận công Trịnh Lệ là con Minh Đô Vương Trịnh Doanh, và là em ruột chúa Trịnh Sâm. Thời chúa Trịnh Doanh cầm quyền, Trịnh Lệ đã có ý tranh ngôi chúa với anh cả là Trịnh Sâm. Đến khi cha chết (mùa xuân năm Đinh Hợi [1767]), Trịnh Sâm được lên nối ngôi, Trịnh Lệ bèn bàn với gia thần là Tiến sĩ Phạm Huy Cơ rồi mật hẹn với Dương Trọng Tế và Nguyễn Huy Bá để cùng đi lật đổ. Nhưng sau đó Trọng Tế lại thầm đi tố giác, làm cho Phạm Huy Cơ và nhiều đồng đảng bị giết. Riêng Trịnh Lệ, vì nghĩ tình ruột thịt nên chúa Trịnh chỉ cách chức và bắt giam, cho đến khi Trịnh Khải lên kế ngôi chúa, ông này mới được tha...
Xé chiếu chỉ vua Lê.
Tháng 7 năm 1786, vua Lê Hiển Tông qua đời, con của Thái tử Duy Vỹ (đã bị Trịnh Sâm giết) là Lê Duy Kỳ lên nối ngôi lấy hiệu là Chiêu Thống. Sau khi dựng lại triều Lê vốn đã rất suy yếu, thủ lĩnh quân Tây Sơn là Nguyễn Huệ dẫn lực lượng trở về Quy Nhơn. 
Lúc bấy giờ, danh tướng trong thiên hạ thì có Thạc quận công Hoàng Phùng Cơ, Liễn quận công Đinh Tích Nhưỡng; còn văn thần có binh lực mạnh mẽ thì chỉ có Tiến sĩ Dương Trọng Tế.
Theo "Hoàng Lê nhất thống chí", thì:
Nghe tin này, phe Trịnh Lệ liền hiệp cùng Trương Tuân từ vùng Văn Giang cho quân qua đò Thanh Trì (ngoại thành Hà Nội) tiến vào cung Tây Long. Để chuộc lại lỗi xưa, Dương Trọng Tế lúc ấy đang đợi thời cơ ở Gia Lâm, bèn đem quân tới xin giúp.
Sách "Khâm định Việt sử Thông giám cương mục" chép như sau:
Chạy lên Kinh Bắc.
Khi Trịnh Bồng về đến cầu Nhân Mục (Từ Liêm, ngoại thành Hà Nội) thì Trịnh Lệ liền sai Trương Tuân và Dương Trọng Tế đem quân ra ngăn lại. Lúc này, Trọng Tế lại thấy phe Trịnh Bồng về thế và lực đều mạnh hơn Trịnh Lệ, cho nên ông đã bí mật sai một gia tướng là Nguyễn Mậu Nệ đến xin hàng. Việc này, Trương Tuân không hề hay biết, cho đến khi quân của đối phương tiến sát kinh thành, Trương Tuân mới hoảng lên khi nhìn thấy đoàn quân dẫn đầu lại chính là đoàn quân của Trọng Tế.
Bị nội phản, đội quân của Trương Tuần liền tan rã. Lập tức, Trương Tuân hộ tống Trịnh Lệ chạy lên phía Bắc. Mặc dù ngã theo Trịnh Bồng, nhưng Dương Trọng Khiêm lại sợ vua Lê không bao dung cho mình vì tội xé chiếu thư, nên không dám vào hoàng thành mà vội vã chạy lên trú ở đất Kinh Bắc (vùng Bắc Ninh ngày nay).
Sách "Lê quý kỷ sự" chép khác một vài chi tiết. Đoạn văn đó như sau:
Bày mưu phế lập.
Mâu thuẫn giữa cung vua và phủ chúa lên đến đỉnh điểm và bùng phát thành bạo lực vào tháng 11 năm Bính Ngọ (1786), sau sự kiện Dương Trọng Tế.
Theo sử nhà Nguyễn thì ban đầu Trọng Kế chạy trốn lên vùng Kinh Bắc và ít lâu sau thì chạy về vùng Gia Lâm. Trong lúc ấy, Trịnh Bồng cũng muốn mau chóng của cố địa vị của mình, cho nên sai người đi triệu Trọng Khiêm về kinh thành. Việc này khiến ông vừa mừng vừa lo. Mừng là vì được chúa Trịnh Bồng dung nạp (được cai quản bộ Hộ), còn lo là vị sợ vua Lê tìm cách trả thù.
Sau khi cân nhắc, Trọng Tế bèn ngầm khuyên Trịnh Bồng đem quân vây chặt hoàng thành, bắt giết hết những quan lại nào thuộc phe nhà vua, rồi lập một ông vua khác. Nghe lời, chúa Trịnh Bồng bèn sai Nguyễn Mậu Nễ và Bùi Nhuận nhân đêm tối bí mật đem quân vào cấm thành. Hay tin có biến, vua Lê Chiêu Thống lập tức triệu hết các hoàng thân đem binh mã đến để cùng chống đỡ.
Khi ấy, có viên Đề lãnh là Hoàng Phùng Cơ vốn không cùng phe cánh với Trọng Tế, lại có nhà riêng ở trong hoàng thành, cho nên ông này liền đem hết quân bản bộ của mình ra đánh trả. Trước lực lượng mạnh mẽ của nhà vua, Nguyễn Mậu Nễ sợ nên cho quân rút lui. Sau sự kiện này, vua Lê Chiêu Thống liền phê mật chỉ mời Nguyễn Hữu Chỉnh lúc ấy đang làm Trấn thủ ở Nghệ An về triều. Thừa cơ hội, Hữu Chỉnh bèn lấy danh nghĩa "phù Lê" để mộ quân. Nhờ vậy, chỉ trong khoảng mười ngày chiêu tập được một vạn lính.
Bị xử chém.
Được tin đội quân của Hữu Chỉnh đang hùng hổ tiến ra Bắc, chúa Trịnh Bồng liền cử Trọng Tế giữ chức Trấn thủ Thanh Hoa (sau là Thanh Hóa) để cầm quân cản ngăn. Trọng Tế bất đắc dĩ phải vâng mệnh, nhưng cứ dùng dằng mãi. Đến khi quân của Hữu Chỉnh đã vượt sông Thanh Quyết (tức là sông Gián Khẩu, đoạn hạ lưu sông Đáy) mà quân của Trọng Tế mới đến làng Bình Vọng (tức làng Bằng, huyện Thường Tín, Hà Đông cũ). Không dám đối đầu, Trọng Tế liền cho thu quân rồi chạy một mạch lên Kinh Bắc, đến nổi không kịp vào gặp chúa Trịnh Bồng.
Ở Kinh Bắc, Dương Trọng Tế liền cùng cháu là Dương Vân, học trò là Nguyễn Mậu Nễ, đắp đồn lũy ở huyện Gia Lâm để cố thủ...Nhưng chẳng bao lâu sau, Nguyễn Hữu Chỉnh sai hai bộ tướng là Nguyễn Như Thái và Hoàng Viết Tuyển mang quân đánh dẹp lực lượng của Trọng Tế. Bị thua trận, Trọng Tế bị bắt giải về Thăng Long.
Sách "Hoàng Lê nhất thống chí" (hồi thứ 8) chép:
Năm ấy (1787), Dương Trọng Tế vừa tròn 60 tuổi.
Đánh giá.
GS. Nguyễn Khắc Thuần viết: