Hòa ước Nhâm Tuất (1862)

Hòa ước Nhâm Tuất là hiệp ước bất bình đẳng đầu tiên giữa Đại Nam và Đế quốc Pháp, theo đó Nhà Nguyễn phải cắt nhượng lãnh thổ 3 tỉnh Nam Kỳ gồm Biên Hòa, Gia Định, và Định Tường cho Pháp.
Hiệp ước được ký ngày 5 tháng 6 năm 1862 tại Sài Gòn giữa đại diện triều Nguyễn (thời vua Tự Đức) là chánh sứ Phan Thanh Giản và phó sứ Lâm Duy Hiệp (hay Thiếp) với đại diện của Pháp là thiếu tướng Bonard và đại diện của Tây Ban Nha là đại tá Don Carlos.
Hiệp ước Nhâm Tuất (1862) gồm 12 điều, hai nội dung quan trọng và nặng nề nhất là triều đình Huế phải nhượng cho Pháp ba tỉnh miền Đông Nam kỳ và Côn Đảo với tất cả chủ quyền (điều 3), và bồi thường chiến phí với số tiền lên đến 4 triệu franc Pháp (tương đương 2.880.000 lạng bạc) trong vòng 10 năm (điều 8). Đây chính là hòa ước bất bình đẳng "đầu tiên" của Việt Nam ký với Pháp, mở đầu cho "cuốn vong quốc sử Việt Nam" từ nửa đầu [[thế kỷ 19] đến nửa đầu [[thế kỷ 20]] trong [[lịch sử Việt Nam]].
Nguyên nhân.
[[Tập tin:NamKyLucTinh1841-1862.jpg|thumb|phải|250px|Bản đồ Nam Kỳ Lục Tỉnh giai đoạn (1841-1862).]]
Theo sử liệu thì nguyên nhân triều đình Tự Đức phải ký kết hiệp ước là vì lúc đó ở [[Bắc Kỳ]] có các cuộc nổi dậy đang đánh phá dữ dội (đáng kể nhất là của: [[Tạ Văn Phụng]] và [[Cai Vàng|Cai Tổng Vàng]], [[Nông Hùng Thạc]])...mà trong [[Nam Kỳ]] thì [[đế quốc thực dân Pháp|thực dân Pháp]] đã đánh chiếm được bốn tỉnh là: [[Gia Định]], [[Định Tường]], [[Biên Hòa]] và [[Vĩnh Long]].
Sau khi so sánh hai mối nguy, triều đình [[Tự Đức]] bèn sai [[Phan Thanh Giản]] và [[Lâm Duy Hiệp]] vào [[Thành phố Hồ Chí Minh|Sài Gòn]] giảng hòa với thực dân, để có thể đưa đại quân ra tiêu diệt các cuộc nổi dậy ở đất Bắc đang uy hiếp ngai vàng của dòng họ Nguyễn.
Diễn biến.
Theo sử gia [[Phạm Văn Sơn]], thì:
Theo G. Taboulet thì tàu "Forbin" đưa sứ bộ rời [[Huế]] vào ngày 28 [[tháng năm|tháng 5]] năm 1862, đến Sài Gòn vào ngày 3 [[tháng sáu|tháng 6]] năm [[1862]], qua ngày 5 [[tháng sáu|tháng 6]] năm [[1862]] (9 [[tháng năm|tháng 5]] [[âm lịch]] năm [[Nhâm Tuất]]) thì hai bên ký bản hòa ước trên tàu chiến "Duperré" của Pháp đậu ở bến Sài Gòn.
Ký hòa ước xong, triều đình phái [[Phan Thanh Giản]] làm [[tổng đốc]] [[Vĩnh Long]], Lâm Duy Hiệp làm [[tuần phủ]] Khánh Thuận, để giao thiệp với các quan nước Pháp ở [[Gia Định]].
[[Tháng hai|Tháng 2]] năm [[Quý Hợi]] ([[1863]]), thiếu tướng Bonard và đại tá Palanca ra [[Huế]] gặp vua [[Tự Đức]] để công nhận sự giảng hòa của ba nước. Xong rồi thiếu tướng Bonard về [[Pháp]] nghỉ, Chuẩn đô đốc [[Pierre-Paul de La Grandière|La Grandière]] sang thay.
Bấy giờ nước Tây Ban Nha cũng nhường quyền lấy đất làm thuộc địa cho nước Pháp, chỉ nhận tiền binh phí và quyền được cho giáo sĩ đi giảng đạo mà thôi.
Hiệp ước Nhâm Tuất tồn tại cho đến ngày 15 [[tháng ba|tháng 3]] năm [[1874]], thì bị thay thế bằng [[Hòa ước Giáp Tuất (1874)|Hoà ước Giáp Tuất 1874]], theo chiều hướng có lợi cho Pháp hơn nữa.
Quan điểm của vua Tự Đức trước khi ký hòa ước.
Tháng 4/1862, phía Pháp cử thiếu tá Simon đi tàu đến [[cửa Thuận An]] đưa thư yêu cầu phía Đại Nam cử một đại diện đứng ra đàm phán. Vua [[Tự Đức]] cho nhóm họp các quan đại thần bàn về hòa ước, nhà vua đã nói với quần thần rằng: "“Tạm thời khuất mình, tạm thời chịu phí, mà có thể cứu được quân dân, không bị mất đất đai thì nên lắm”" 
Hai quan đại thần [[Phan Thanh Giản]] và [[Lâm Duy Hiệp]] xin đi Sài Gòn để hội đàm với Pháp, nhà vua đã ưng thuận. Trước khi đoàn sứ lên đường, vua Tự Đức đã rót ngự tửu ban cho và dụ rằng: "“Đất đai quyết không thể nào cho được, tà giáo (ý nói Cơ Đốc giáo) quyết không cho tự do tuyên truyền”". Khi biết tin sứ bộ Phan Thanh Giản vượt quyền, đặt bút ký vào bảng sơ thảo hiệp ước, cắt nhượng đất 3 tỉnh miền Đông Nam Kỳ thì vua Tự Đức thất vọng nói rằng: "“Thương thay con đỏ của lịch triều, nào có tội gì?”". 
Vua Tự Đức trừng phạt 2 viên chánh phó sứ bằng cách bổ nhiệm Phan Thanh Giản làm [[Tổng đốc]] Vĩnh Long, Lâm Huy Hiệp làm [[Tuần phủ]] Thuận – Khánh (Bình Thuận và Khánh Hoà ngày nay) – đây là những tỉnh giáp với vùng đất vừa nhượng cho Pháp, để 2 vị đại thần này nối lại các cuộc thương quyết, chuộc sai lầm đã phạm.
Các điều khoản quan trọng.
Hòa ước Nhâm Tuất có 12 khoản, trừ các điều khoản có tính cách ngoại giao, thì 9 khoản sau đây được coi là quan trọng hơn cả:
Sau khi ký kết.
[[Tập tin:BasseCochinchineFrancaise1863.jpg|thumb|250px|Bản đồ các [[tỉnh Gia Định]], [[Định Tường]] và [[Biên Hòa (tỉnh)|Biên Hòa]] trong bản đồ hành chính Cochin Chine khu vực thuộc Pháp kiểm soát năm 1863 (Basse Cochinchine Francaise) và trước đó là [[Nam Kỳ Lục tỉnh]] năm 1859 (Basse Cochinchine). ([[Henri Rieunier]] (1833-1918) vẽ năm 1863.)]]
Sau khi nhận ra sự thua thiệt của mình, và nghe thấy sự bất bình của sĩ dân miền Nam; nên song song với việc điều quân đi trấn áp các cuộc nổi dậy ở đất Bắc, triều đình [[Tự Đức]] cũng lên kế hoạch khẩn trương để đi chuộc đất, nhưng không thành công
Sách "[[Việt Nam sử lược]]" chép: 
Sách [[Việt sử tân biên]]" (quyển 5) chép: 
Đối với sĩ dân [[Nam Kỳ]], kể từ sau hòa ước này, ngọn cờ chống thực dân Pháp xâm lược đã chuyển hẳn sang tay nhân dân, lần lượt từ ba tỉnh miền Đông sang ba tỉnh miền Tây (mở đầu là cuộc khởi nghĩa của [[Trương Định]]), rồi từ Nam ra Bắc, tạo thành nội dung chủ yếu của [[lịch sử Việt Nam]] hồi nửa sau [[thế kỷ 19]] .
Theo tiến sĩ Nguyễn Xuân Thọ, ngân khố hoàng gia kiệt quệ khiến Tự Đức gặp khó khăn trong việc thanh toán việc bồi thường chiến phí đã quy định trong Hiệp ước 1862, nhà vua phải dùng mọi biện pháp xoay xở tài chính. Năm 1861, nhà vua cho phép các phạm nhân được trả tiền mặt để chuộc lấy tự do. Năm 1864, nhà vua lại cho phép bỏ tiền ra mua chức tước và phẩm hàm: 1.000 quan chức cửu phẩm, 10.000 quan cho chức lục phẩm (1 quan lúc đó tương đương 1 francs). Năm 1864-1865, nhà vua sai các quan lại đi tìm và khai thác mỏ khoáng sản. Năm 1865, nhà vua ra lệnh cho Thượng thư Bộ Lại và Bộ Lễ thu hồi vàng bạc ở các đồ thờ trong cung điện: 72.000 lượng bạc góp được qua việc thu hồi này, trị giá 100.000 đồng (450.000 francs) vẫn chưa đủ để trả nợ. Tự Đức phái Trương Văn Uyển vào Nam kỳ, nhằm thu góp tất cả các bạc vàng, các ngân khố ba tỉnh miền Tây: Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên được 720 lượng vàng, 2.200 lượng bạc và 10.000 đồng. Cũng chưa thấm vào đâu. Năm 1869, nhà vua thiết lập khoản “thuế người Minh hương”. Nhà vua cho người Tàu đóng 302.000 quan để làm đại lý thuốc phiện ở các tỉnh phía Bắc Quảng Bình, trong khi dưới các triều vua trước có lệnh cấm tuyệt đối không được mang thuốc phiện vào Việt Nam, ai vi phạm lệnh cấm sẽ bị tử hình.
Với số tiền thu nhập bằng cách đó, Tự Đức chẳng làm gì để khôi phục nền kinh tế nước nhà cả, nhà vua không đưa hết cho quân Pháp - Tây Ban Nha mà giữ lại một phần lớn để xây lăng [[Lăng Tự Đức|Vạn Niên]]; điều đó càng làm tăng nổi bất bình của quần chúng và đưa đến hậu quả là những cuộc nổi loạn ngay trong cung điện nhà vua do [[Cuộc nổi dậy Đoàn Hữu Trưng|Đoàn Hữu Trưng]] và [[Nguyễn Phúc Hồng Tập|Hồng Tập]] cầm đầu.
Việc xây lăng Vạn Niên, người dân buộc phải làm những việc khổ sai quá sức người, ngày cũng như đêm, ròng rã trong suốt mấy năm trường, họ rất bất bình Tự Đức. Dân chúng có câu ca dao:
Nhà Nguyễn cử sứ thần đi Pháp xin chuộc đất.
[[Tập tin:Phan-Thanh-Giản.jpg|thumb|250px|Đoàn sứ thần [[Phan Thanh Giản]] tiếp kiến Hoàng đế [[Napoleon III]] tại [[Paris]] năm 1863, với mong muốn xin chuộc lại 3 tỉnh miền Đông Nam kỳ mất trong Hòa ước Nhâm Tuất]]
Sau khi ký kết với đại diện của Pháp Hòa ước bất bình đẳng 1862, vua [[Tự Đức]] và triều thần tiến hành xúc tiến ngoại giao để chuộc lại đất 3 tỉnh miền Đông Nam kỳ vừa mất theo điều khoản số 3 của hoà ước. Cơ sở để vua Tự Đức cử sứ bộ [[Phan Thanh Giản]] đi Pháp và [[Tây Ban Nha]] dựa vào nội dung điều 6 của Hiệp ước Nhâm Tuất, rằng "khi nền hòa bình được thiết lập, nếu cần giải quyết một vụ việc quan trọng, nhà lãnh đạo của một trong ba nước có thể cử đại diện của mình tới thủ đô hai nước còn lại". Trong mắt triều đình Huế lúc bấy giờ, Bonard đã vượt thẩm quyền của mình khi đưa ra yêu cầu nhượng đất (điều 3), nên họ vẫn còn nuôi chút hy vọng thay đổi tình hình.
Đoàn sứ thần của Đại Nam đến Pháp gồm có chánh sứ [[Phan Thanh Giản]], phó sứ [[Phạm Phú Thứ]] và bồi sứ [[Ngụy Khắc Đản]]. Bonard đã viết thư báo cáo cho chính phủ pháp về sự việc này, [[Bộ Ngoại giao Pháp|Ngoại trưởng Pháp]] [[Édouard Drouyn de Lhuys|Drouyn de Lhuys]] viết thư (ngày 23.6.1863) cho Bộ trưởng Hải quân và thuộc địa [[Prosper de Chasseloup-Laubat|Chasseloup-Laubat]] tỏ vẻ lo lắng vì tham vọng của người Pháp nuốt trọn Nam Kỳ có thể bị ngăn cản nếu Hoàng đế [[Napoleon III]] cho sửa lại điều khoản thứ 3 trong Hoà ước 1862, trả lại 3 tỉnh cho [[Nhà Nguyễn]]. Những điều lo lắng của các bộ trưởng trong chính phủ Pháp đều trở thành sự thật khi Hoàng đế Pháp đồng ý thay thế Hoà ước 1862 bằng một hoà ước mới và cử Aubaret, Lãnh sự Pháp ở [[Bangkok]] đến Huế để đàm phán vào giữa năm 1864. [[Dự thảo Hòa ước Aubaret]] đã được ký kết giữa Aubaret và Phan Thanh Giản. Theo bản dự thảo này, Pháp trả lại cho Đại Nam 3 tỉnh đã cắt nhượng trước đó là Biên Hoà, Gia Định và Định Tường, bù lại, Nhà Nguyễn để Pháp bảo hộ 6 tỉnh Nam Kỳ, bồi thường chiến phí 80 triệu franc... Sau khi dự thảo của hoà ước được ký 5 ngày thì Aubaret nhận được thư từ [[Paris]], yêu cầu ông huỷ bảng hoà ước mới kỳ. 
Trong các sử liệu.
Trong sử nhà Nguyễn.
Trong sách "[[Đại Nam thực lục|Đại Nam chính biên liệt truyện]]" (phần chép về [[Phan Thanh Giản]]) có đoạn kể vắn tắt lại sự việc trên như sau: 
Trong sách Pháp.
Trích trong sách "La question de Cochinchine au point de vus des intérêts français" của tác giả H. Abel (là sĩ quan hải quân trong bộ tham mưu của đô đốc Charner một người có vai trò quan trọng ở Nam Kỳ từ năm 1860 đến năm 1865)
Trong sách Việt.
Ngoài ra, theo nhà giáo [[Ca Văn Thỉnh]] thì đây là một "hàng ước", còn theo giáo sư [[Trần Văn Giàu]] thì "đây là một sự phản bội đối với những người kháng chiến", vì sau hiệp ước này phong trào chống thực dân Pháp của nhân dân Việt khó khăn hơn trước: nghĩa quân sẽ phải đơn độc đối phó với đối phương. Quan trọng hơn nữa là triều đình không chỉ ra lệnh bãi binh, mà lại còn tiếp tay truy lùng các thủ lĩnh cho họ!
Sách tham khảo.
[[Thể loại:Hiệp ước Pháp – Đại Nam|N]]
[[Thể loại:Hiệp ước liên quan tới Việt Nam|N]]
[[Thể loại:Hiệp ước liên quan tới Pháp|N]]
[[Thể loại:Quan hệ Pháp – Việt Nam]]
[[Thể loại:Pháp năm 1862]]
[[Thể loại:Pháp năm 1874]]