Sơn Tây (Xứ Đoài)

Sơn Tây là một trong bốn Trấn quanh Thăng Long xưa, bảo vệ phía tây kinh thành và thường được gọi là Xứ Đoài (quẻ Đoài trong Kinh Dịch chỉ hướng Tây). 
Lịch sử.
Các nền văn hóa khảo cổ Việt Nam lần đầu được phát hiện và đặt tên ở đây gồm: Sơn Vi (20.000-12.000 TCN), Phùng Nguyên (2.000-1.500 TCN), Đồng Đậu (1.500-1.000 TCN), Gò Mun (1.000-600 TCN) và rất nhiều các di chỉ khác đã minh chứng cho lịch sử nơi này.
Xứ Đoài được gọi là đất Tổ, có kinh đô của các Vua Hùng, xưa thuộc ba bộ: Văn Lang, Phúc Lộc và Chu Diên. Ở đây có núi Tản được coi là núi Tổ do Sơn Tinh ngự trị, bên cạnh sông Đà hung dữ của Thủy Tinh và ngã ba Bạch Hạc có Mộc Tinh là những biểu tượng của Xứ Đoài.
Thời thuộc Hán, đây là đất huyện Mê Linh và Chu Diên, nơi Hai Bà Trưng khởi nghĩa và đóng đô. Sau là đất quận Tân Xương và một phần các quận Vũ Bình, Giao Chỉ. Tới thời Tùy - Đường, là đất Phong Châu, Phúc Lộc Châu và một phần Giao Châu (huyện Thái Bình và huyện Giao Chỉ) ; quê hương Lý Nam Đế, Phùng Hưng và Ngô Quyền. 
Thời Ngô - Đinh - Tiền Lê, nơi này là Phong Châu, Quốc Oai Châu và Chân Đăng Châu từng có 5/12 sứ quân cát cứ gồm: Ngô Nhật Khánh (Đường Lâm, Sơn Tây), Kiều Công Hãn (Phong Châu, Việt Trì), Kiều Thuận (Hồi Hồ, Cẩm Khê), Đỗ Cảnh Thạc (Đỗ Động, Quốc Oai) và Nguyễn Khoan (Tam Đái, Vĩnh Phúc).
Thời Lý - Trần, gồm bốn Lộ, sau đổi thành Trấn là: Tam Giang, Tam Đái, Quốc Oai (sau đổi là Quảng Oai) và Đà Giang (sau đổi là Thiên Hưng). Đầu thời Hậu Lê, vùng này là Tây Đạo, gồm Quốc Oai Thượng, Quốc Oai Trung và Quốc Oai Hạ. Năm 1469, chính thức gọi là Thừa tuyên Sơn Tây, sau đổi là Trấn, dân gian quen gọi là Xứ. 
Thời Nguyễn, cho xây thành đá ong và gọi là Tỉnh từ năm 1831. Trận Sơn Tây năm 1883 khiến quân Pháp thiệt hại nhiều nhất kể từ khi gây hấn Bắc Kỳ. Sau đó tỉnh lần lượt bị cắt đất về năm tỉnh Hưng Hóa, Tuyên Quang, Hòa Bình, Hà Đông và Vĩnh Yên. Rồi lại tách tiếp thành hai tỉnh Sơn Tây và Phú Thọ, gồm cả một phần Yên Bái ngày nay.
Năm 1965, Sơn Tây sáp nhập với Hà Đông thành tỉnh Hà Tây, sau đó từng sáp nhập với Hòa Bình thành tỉnh Hà Sơn Bình. Năm 1968, Phú Thọ sáp nhập với Vĩnh Phúc thành tỉnh Vĩnh Phú. Năm 2008, Hà Tây sáp nhập vào Hà Nội. Tên Sơn Tây nay thường chỉ dùng cho thị xã Sơn Tây. Còn tên Xứ Đoài vẫn thường được hiểu là ba tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hà Tây cũ. Trong khi tỉnh Hòa Bình thường gọi riêng là Xứ Mường.
Địa lý.
Theo Dư địa chí của Nguyễn Trãi soạn xong sớm nhất năm 1435 thì Sơn Tây thời Lê có 6 lộ phủ, 24 huyện, 1368 làng xã. Theo Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú, trị sở ban đầu ở La Phẩm (Tản Hồng, Ba Vì), sau dời về Cam Giá (Đường Lâm, Sơn Tây). Vị trí địa lý của Sơn Tây khi ấy là: 
Trung tâm Xứ Đoài là ngã tư sông Đà, sông Thao, sông Lô và phụ lưu sông Phó Đáy. Tất cả hợp lưu tại Phủ Tam Đái tạo thành sông Hồng, rồi tạo thêm các nhánh sông Hát, sông Nhuệ và sông Cà Lồ. Ngoài ra còn có sông Phan bắt nguồn từ núi Tam Đảo, sông Tích từ núi Ba Vì, cùng sông Bùi và sông Bôi ra từ vùng núi Mỹ Lương. Ca dao có câu "Nhất Tam Đái, nhì Khoái Châu" cho thấy Tam Đái là miền đất màu mỡ nhất miền Bắc. Nhưng ngoài Tam Đái thì chỉ có Phủ Quốc Oai địa hình khá bằng phẳng, còn lại Xứ Đoài đều nhiều đồi núi.
Ở phía đông bắc là dãy núi Tam Đảo cao 1591m, kéo dài khoảng 60km. Ở phía tây nam gồm dãy núi Ba Vì cao 1296m, dãy núi Viên Nam cao 1031m và vùng núi đá vôi Mỹ Lương trải dài tổng cộng khoảng 80km. Hai phía núi chạy song song bao bọc lấy Xứ Đoài. Với thế tay vịn hai bên, kinh đô Phong Châu của các Vua Hùng nằm giữa và sau lưng theo truyền thuyết là 99 ngọn núi voi chầu. Ở Phủ Quốc Oai xưa còn có một cụm núi "Thập lục kỳ sơn" là 16 ngọn núi sót lại giữa đồng bằng. Cùng với Phủ Quảng Oai kế bên là hai nơi có nghề khai thác đá ong và nhiều kiến trúc cổ xây từ loại vật liệu này.
Hành chính.
Danh sách 6 phủ, 24 huyện thời Lê gồm:
Theo sách "Tên làng xã Việt Nam đầu thế kỷ 19" , Sơn Tây vẫn 24 huyện cũ gộp còn 5 phủ:
Sau khi chia tách lần cuối, cho tới năm 1965, Sơn Tây chỉ còn nằm gọn trong ba sông Đà, Hồng, Hát với 7 đơn vị hành chính: 
Văn hóa.
Con người.
Tính cách: "Dư địa chí" "" của Nguyễn Trãi có lời bình: "Ở vùng Sơn Tây người thuần hậu, phong tục chất phác; tuy qua nhiễu loạn, chưa hề cường ngạnh bao giờ"
Dân tộc: Theo "Tổng điều tra dân số 2019" có 57,14% người Mường cả nước cư trú ở Xứ Đoài. Trong đó Hà Nội chỉ còn 4,29%, Phú Thọ 15,04% và Hòa Bình 37,81%. Dẫu vậy, từ tên các địa danh cổ (Mê Linh, Văn Lang, Sông Hát... đều có nguồn gốc tiếng Mường và vô nghĩa nếu xét theo Hán Nôm ) hay sự tương đồng về văn hóa và đặc biệt là "giọng nói" - đều cho thấy dân tỉnh Đoài là người Mường - Việt cổ.
Giọng nói: Theo "Sơn Tây tỉnh địa chí" : ""nhân dân nói tiếng nặng không khác gì nhân dân Trung Kỳ... lắm nơi nhân dân lại dùng các thổ âm khác hẳn với tiếng ta thường nói..."." Theo PGS.TS Phạm Văn Hảo "," thì dân tỉnh Đoài nói tiếng Mường được Việt hóa. Ngoài ra, Phủ Quốc Oai là nơi sinh sống của tù binh Chăm Pa cũng có thể là nguyên nhân tạo ra giọng nói khác biệt hoàn toàn với miền Bắc. 
Danh nhân xưa: Hùng Vương, Hai Bà Trưng, Lý Nam Đế, Lý Phật Tử, Phùng Hưng, Ngô Quyền, Từ Đạo Hạnh, Tinh Thiều, Tô Hiến Thành, Đỗ Kính Tu, Trần Nguyên Hãn, Nguyễn Sư Mạnh, Phùng Khắc Khoan, Giang Văn Minh, Nguyễn Bá Lân, Nguyễn Kính, Phan Huy Chú, Phan Kế Toại...
Danh nhân nay: Chính khách và tướng lĩnh có Phùng Quang Thanh, Nguyễn Cao Kỳ, Nguyễn Thái Học, Đội Cấn, Xuân Thủy, Nguyễn Văn Huyên, Trần Duy Hưng, Khuất Duy Tiến, Lê Hiến Mai, Phan Trọng Tuệ, Văn Tiến Dũng, Phạm Gia Khiêm, Hà Kế Tấn, Ngô Văn Dụ, Vũ Quốc Hùng... Văn thơ kịch nghệ có Tản Đà, Tào Mạt, Phạm Tiến Duật, Quang Dũng, Bút Tre, Nguyễn Hiến Lê... Âm nhạc có Phan Lạc Hoa, Duy Trác, Hoàng Lân, Hoàng Long, Trần Hiếu, Trần Tiến, Phú Quang... Hội họa có Nguyễn Gia Trí, Bùi Xuân Phái, Nguyễn Đỗ Cung, Lemur Cát Tường... MC Lại Văn Sâm, Xuân Bắc, Nguyễn Ngọc Ngạn... Thể thao có Nguyễn Lộc, Hoàng Xuân Vinh, Nguyễn Văn Quyết...
Di tích và danh thắng.
Đền và lăng: Đền Hùng với lễ Giổ Tổ mồng 10 tháng ba là cái tên nổi bật nhất ở Xứ Đoài. Kế đến là Đền Mẫu Âu Cơ khai hội mồng 6 tháng giêng. Đền Hạ Lôi và Đền Hát Môn cùng thờ Hai Bà Trưng - làm lễ rước bánh trôi vào mồng 6 tháng ba. Ngoài ra còn có Lăng Ngô Quyền và Đền Phùng Hưng ở Làng cổ Đường Lâm, Lăng Lý Nam Đế ở Tam Nông... Riêng những nơi thờ Sơn Tinh có "tứ cung" (nổi tiếng nhất là Đền Và), "ba đền" Thượng - Trung - Hạ trên núi Ba Vì, rất nhiều "đình làng" dưới chân núi (như Đình Tường Phiêu) và các đền bên kia sông Đà (như Đền Lăng Sương)... đều tổ chức chính hội vào ngày 15 tháng giêng.
Đình làng: Dân gian có câu "Cầu Nam, chùa Bắc, đình Đoài" ý nói biểu tượng của Xứ Sơn Nam là những cây cầu, Xứ Kinh Bắc có nhiều chùa cổ và Xứ Đoải nổi tiếng nhất về kiến trúc đình làng. Cả 08 ngôi đình được xếp hạng di tích quốc gia Đặc biệt của Việt Nam đều nằm ở đây. Đó là Đình So, Đình Chèm, Đình Tây Đằng, Đình Tường Phiêu, Đình Hạ Hiệp, Đình Đại Phùng, Đình Thổ Tang và cụm Đình Hương Canh. Còn những ngôi đình là di tích quốc gia thì rất rất nhiều, như Đình Chu Quyến, Đình Mông Phụ, Đình Yên Sở... Trong đó hội làng Yên Sở thờ tướng Lý Phục Man được tổ chức vào tháng ba rất hoành tráng.
Chùa chiền: Phủ Quốc Oai nổi tiếng với Chùa Thầy trên núi Sài Sơn, thờ thánh Từ Đạo Hạnh và lễ hội mồng 7 tháng ba; Chùa Tây Phương trên núi Câu Lậu có 18 pho tượng La Hán tuyệt đẹp đi vào thơ ca, và đặc biệt là Chùa Hương ở vùng núi Mỹ Lương với lễ hội kéo dài suốt ba tháng mùa xuân. Còn ở Vĩnh Phúc có quần thể Chùa Tây Thiên trên núi Tam Đảo và Tháp Chùa Vĩnh Khánh. Tất cả đều là di tích quốc gia Đặc biệt. Ngoài ra còn có Chùa Trăm Gian, Chùa Trầm, Chùa Mía...
Thắng cảnh: Ngoài Vườn quốc gia Ba Vì và Vườn quốc gia Tam Đảo với khí hậu mát mẻ, từ xưa đã được người Pháp chọn để xây dựng khu nghỉ mát; còn có Vườn quốc gia Xuân Sơn, Núi Viên Nam, Hồ Đồng Mô, Hồ Suối Hai, Hồ Đại Lải, Hồ Hòa Bình, Hồ Quan Sơn, Đầm Ao Châu, Suối nóng Kim Bôi, đồi chè Long Cốc...
Di sản phi vật thể.
Phong tục và lễ hội: Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương được UNESCO vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại . Theo "Đại Nam nhất thống chí" tới thời Nguyễn, ở Bất Bạt và Mỹ Lương vẫn lấy tháng 11 âm lịch (tháng Tý) làm đầu năm mới, theo truyền thống từ thời Vua Hùng . Đến nay vẫn có một số nơi ăn Tết, xông đất, mở cửa rừng, ăn đất... (như ở Lập Thạch ). Ngoài những lễ hội gắn với các nhân vật lịch sử, còn có các lễ hội giải trí như Hội phết Hiền Quan, Chọi trâu Hải Lựu, Hội diều làng Bá Dương Nội ...
Nghệ thuật và mỹ nghệ: Xứ Đoài có hát xoan cũng được UNESCO vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Múa rối nước làng Ra là một phường nổi tiếng có từ thời Lý , khởi nguồn từ làng mộc Chàng Sơn với truyền thống từ thời Hùng Vương. Ngoài ra còn có hát Chèo Tàu ở Đan Phượng , hát Dô ở Quốc Oai , dòng tranh Kim Hoàng ở Hoài Đức , làng gốm Hương Canh và mây tre đan Phú Vinh ... đều rất đặc sắc.
Đặc sản: Bánh hòn là món ăn phổ biến khắp Xứ Đoài. Ở Phú Thọ có cọ ỏm, thịt chua, cá anh vũ, bưởi Đoan Hùng... Ở Vĩnh Phúc có rau su su, cá thính... Gần Sơn Tây có gà Mía, chè lam, bánh tẻ, nem Phùng, cà dầm tương, bưởi Diễn, miến So, rau sắng, sữa Ba Vì... Còn người Mường có rượu cần, cơm lam, rêu đá, cá nướng sông Đà kẹp vỉ tre...