Nguyễn Hành (nhà thơ)

Nguyễn Hành (阮衡, 1771-1824), tên thật là Nguyễn Đạm, tự là Tử Kính, hiệu Nam Thúc, biệt hiệu Ngọ Nam và Nhật Nam; là nhà thơ Việt Nam. Ông được người đương thời liệt vào "An Nam ngũ tuyệt".
Cuộc đời.
Nguyễn Hành là người làng Tiên điền, huyện Nghi Xuân, trấn Nghệ An, nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Ông là con của Nguyễn Điều, là cháu nội Nguyễn Nghiễm, và gọi Nguyễn Du là chú ruột.
Ông học rộng, nổi tiếng về thơ, nhưng không ra cộng tác với Tây Sơn hay triều Nguyễn, mà cam phận sống nghèo khổ và lúc nào cũng ôm ấp tâm sự hoài Lê.
Ông mất năm Giáp Thân (1824) lúc 53 tuổi.
Về sáng tác ông có để lại 2 tập thơ và một quyển ký, tất cả đều bằng chữ Hán: 
Nỗi niềm trong thơ.
Nguyễn Hành là nhà thơ hành xử theo quan điểm "Trung hiếu chi gia ninh sự nhị" ("Dòng nhà trung hiếu không thể thờ hai vua"). Trước sau ông chỉ thờ mỗi nhà Hậu Lê, mặc dù dưới triều đại ấy ông chỉ là một cậu bé. Chính vì quá trung thành với triều đại cũ, nên ông có thái độ thù địch đối với nhà Tây Sơn và bất hợp tác với nhà Nguyễn.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Lộc cho biết tuy phần lớn sáng tác thơ của ông ra đời dưới thời Nguyễn, nhưng ông vẫn viết rất nhiều về thời Tây Sơn. Như trong bài "Tổng vịnh Tây Sơn thời khởi nghĩa giả" ("Tổng vịnh những việc nghĩa dấy lên dưới thời Tây Sơn") ông tuyên bố, hễ ai chống lại nhà Tây Sơn đều đáng gọi là hào kiệt; hay như trong bài "Thúy ái phu nhân", ông đã hết lời ca ngợi một viên tướng triều Lê Hiển Tông, đã tử trận vì chống lại quân Tây Sơn, cùng với người vợ của viên tướng ấy đã vì chồng mà tử tiết, trích:
Tuy nhiên, vì là nhà thơ suốt đời chịu sống nghèo ở quê nhà, hoặc lưu lạc ở Thăng Long, nên những bài thơ hay nhất, có giá trị nhất lại là những bài ông nói tới cái hiện thực xã hội. Chẳng hạn trong bài "Túy Thái Bình" ("Say ở Thái Bình"), ông đả kích những quan lại giàu có ăn chơi xa hoa, không chú ý gì đến cuộc sống của những người ăn xin nghèo khổ, trích: 
Hay ở bài "Kim ngữ" ("Tiếng nói của đồng tiền"), ông mượn lời nhân cách hóa để lên án tệ nạn đút lót, hối lộ phổ biến: 
Thơ ông còn có nhiều bài nói về những thiếu thốn về vật chất, những day dứt buồn chán vì sinh bất phùng thời, nỗi hoài vọng về một quá khứ vàng son và cái cô đơn lạc lõng và của ông. Chẳng hạn ở bài "Cầm ca" ("Bài ca đàn cầm"), "Đỗ quyên" ("Chim đỗ quyên"), "Nghĩ cổ nhất thủ" ("Bài thơ bắt chước lối cổ), trích:
Bên cạnh đó, ông có một số bài nói lên cái chí khí, cái hoài bão lớn lao của mình trong 29 bài ca ngợi liệt nữ, như: "Hai Bà Trưng", "Bà Triệu"...hay ở bài "Mai Hắc Đế từ" ("Đền Mai Hắc Đế"), "Kê minh phú" ("Phú gà gáy")...Và cái "vị đạo" trong từng câu thơ, câu văn của ông. Chẳng hạn như bài "Bài Trị nộ châm nhất thủ" ("Bài châm trị cái giận"), "Quan thủy" ("Xem dòng nước"), "Huyền Thiên quán thần chung" ("Tiếng chuông sớm ở quán Huyền Thiên"), "Quán viên nhất thủ" ("Tưới vườn"), "Mãnh hổ hành" ("Bài hành về con hổ dữ")...
Ngoài ra, ông còn làm thơ ca tụng vẻ đẹp thiên nhiên, như các bài: "Đàm nguyệt" ("Trăng trong đầm"), "Đàm sơn" (Đầm, núi), "Đàm thu" ("Cảnh thu trên đầm"), "Đàm cổ" (Đầm xưa) "Sơn hành" ("Đi trong núi"); và thơ ghi lại trận dịch ghê gớm làm chết mấy chục vạn người đã xảy ra vào mùa thu năm Canh Thìn (1820) dưới triều Minh Mạng, như bài "Đại dịch" ("Nan dịch lớn"), "Văn thúc phụ Lễ bộ Tham tri phó âm cảm tác" ("Cảm xúc làm khi nghe tin chú là quan Tham tri bộ Lễ từ trần")...
Nhận xét.
Nguyễn Ngọc Nhuận viết: