Ninh Hữu Hưng

Ninh Hữu Hưng(甯有興) là người được nhiều làng nghề ở Việt Nam tôn xưng là vị tổ xưa nhất của nghề mộc Việt Nam, do đó được coi như vị tổ nghề xây dựng Việt Nam. Theo các tài liệu ngọc phả sưu tầm, thì ông là một đại thần triều Đinh Tiên Hoàng, được vua Đinh giao phụ trách quân dân 6 phủ trong việc xây dựng kinh đô Hoa Lư. được tôn xưng là Lão La đại thần. Ông được tôn xưng là tổ nghề mộc, nghề chạm khắc gỗ, khảm trai ở các làng nghề La Xuyên, Ninh Xá Hạ, Ninh Xá Thượng, Lũ Phong, Trịnh Xá, Đồng Xa (nay thuộc Ý Yên, Nam Định).
Quê quán.
Theo ngọc phả các đình làng La Xuyên, Ninh Xá Hạ (đều thuộc xã Yên Ninh, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định) thì quê quán Ninh Hữu Hưng là ở thôn Chi Phong, Trường Yên, Hoa Lư, Ninh Bình. Ngày nay ở Trường Yên có ngôi đền Bim phối thờ thần Quý Minh và Ninh Hữu Hưng với vai trò ông tổ nghề xây dựng.
Ngọc phả miếu thờ Đức Vân Lôi Đại Thần ở núi Phượng Sơn, bên suối khoáng Kênh Gà thuộc địa phận thôn Liên Huy, xã Gia Thịnh, huyện Gia Viễn, Ninh Bình cho biết ông là người Trường Yên, có vũ dũng và rất tinh thông nghề xây dựng thời trẻ thường đến núi này. Hiện nay, con cháu họ Ninh đã phục dựng lại ngôi miếu nhỏ trên nền cũ để thờ Đức Vân Lôi Đại Thần và ông tổ Ninh Hữu Hưng.
Năm sinh, Năm mất.
Hiện nay, nhiều tài liệu ghi ông sinh năm 936. Tuy nhiên theo ngọc phả đình làng La Xuyên (xã Yên Ninh, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định) ghi ""Chí Lý Thái Tổ Thuận Thiên Kỷ Mùi niên tứ nguyệt lục nhật, công miên thọ dĩ cao, chí bát thập nhất tuế lão nhược quy thần". Ngọc phả đình Ninh Xá Hạ cũng ghi "Thời đương Lý Thái Tổ, Thuận Thiên Kỷ Mùi niên tứ nguyệt sơ lục nhật, hưởng thọ bát thập nhất tuế"". Căn cứ vào các ghi chép này thì Ninh Hữu Hưng sinh năm 939, mất năm 1019 (ngày 6 tháng 4 Kỷ Mùi niên hiệu Thuận Thiên, triều vua Lý Thái Tổ).
Xây dựng kinh đô Hoa Lư.
Năm 20 tuổi, ông gia nhập quân đội nhà Đinh tham gia dẹp 12 sứ quân. Khi vua Đinh Tiên Hoàng thống nhất đất nước, ông được nhà vua giao phụ trách quân dân 6 phủ trong việc xây dựng kinh đô Hoa Lư. Vì vậy, ông được vua Đinh Tiên Hoàng phong cho chức Công tượng Lục phủ Giám sát Đại tướng quân.
Phát triển nghề chạm khắc gỗ.
Nhà Tiền Lê thay nhà Đinh, sau khi đánh thắng quân Tống, vua Lê Đại Hành cho xây dựng lại cung thất, Ninh Hữu Hưng càng được trọng dụng. Khi vua đi thuyền qua vùng đất Thiết Lâm (tương ứng với các làng La Xuyên, Ninh Xá Hạ ngày nay), thấy đất đẹp nhưng dân cư thưa thớt, chỉ có dăm nhà lác đác ven sông, đã cho Ninh Hữu Hưng ở lại đất này. Từ đó, ông định cư tại đây rồi đem cả con cháu, họ hàng đến vùng đất mới lập thành ấp lớn. Ông bỏ tiền chiêu dân, khuyến khích việc canh tác, phát triển nghề thủ công, đặc biệt là nghề mộc chạm.
Sau khi ông mất, vua Lý Thái Tổ ban cho ông tên thụy là Lão La Đại Thần. Vùng đất Thiết Lâm được đổi thành Ninh Xá (làng của người họ Ninh) và La Ngạn. Làng La Ngạn về sau được đổi tên thành La Xuyên. Để tỏ lòng biết ơn và tôn kính, dân các làng thuộc xã Yên Ninh đều lập đền thờ Ninh Hữu Hưng. Công lao của ông được ghi lại trong câu đối lưu giữ trong Đình các làng thuộc xã Yên Ninh:
Ngoài ra, Ninh Hữu Hưng còn được thờ ở đình Phúc Lộc, thuộc làng nghề mộc Phúc Lộc, phường Ninh Phong, thành phố Ninh Bình. Ông cũng được thờ ở miếu thờ Đức Vân Lôi Đại Thần ở núi Phượng Sơn, bên suối khoáng Kênh Gà thuộc địa phận thôn Liên Huy, xã Gia Thịnh, huyện Gia Viễn, Ninh Bình.