Kim quất

Kim quất (; ), là một nhóm cây ăn quả nhỏ trong họ thực vật có hoa Rutaceae. Phân loại của nhóm thực vật này đang gây tranh cãi. Trước đây, chúng được phân loại thành chi "Fortunella" theo lịch sử hiện tại hoặc được đưa vào chi "Citrus", . Cách thức phân loại trước đây đã xếp kim quất bất kỳ gom tụ lại thành một loài đơn nhất, "C. japonica", còn nhiều loài khác dùng để đại diện cho mỗi giống cây trồng. Tuy nhiên, phân tích bộ gen gần đây xác định có ba loài thuần chủng là "Citrus hindsii", "C. margarita" và "C. crassifolia", với "C. x japonica" là giống lai của hai loài cuối cùng.
Quả kim quất ăn được, gần giống với quả cam ("Citrus sinensis") về màu sắc và hình dạng nhưng nhỏ hơn nhiều, có kích thước xấp xỉ quả ô liu lớn. Kim quất là loại cây có múi chịu lạnh tốt.
Từ nguyên.
Tên gọi "kim quất" trong tiếng Việt và "kumquat" trong tiếng Anh lẫn tiếng Pháp đều được phiên âm ra từ tiếng Trung Hoa Quảng Châu "kām kwāt" (), với nghĩa đen là "quả cam vàng kim".
Nguồn gốc.
Kim quất có nguồn gốc từ miền nam Trung Quốc. Tham khảo lịch sử về kim quất xuất hiện trong văn học Trung Hoa ít nhất từ thế kỷ 12. Cây đã được trồng từ lâu ở các khu vực khác của Đông Á (Nhật Bản), Nam Á (Ấn Độ) và Đông Nam Á (đặc biệt là Philippines). Chúng được Robert Fortune, nhà sưu tập của Hiệp hội Làm vườn London, giới thiệu đến châu Âu vào năm 1846, ngay sau đó được đưa đến Bắc Mỹ. Kim quất là thực vật nguyên thủy nhất còn sống thuộc nhóm cam quýt.
Mô tả.
Cây kim quất có thể đạt chiều cao từ , với các cành rậm rạp, đôi khi có gai nhỏ. Lá đơn mọc so le, hình ngọn giáo, dài , có răng mịn từ đỉnh đến giữa, màu xanh đậm, mặt trên bóng, mặt dưới nhạt hơn. Hoa có 5 cánh, màu trắng, hương thơm ngọt ngào, giống như các loại hoa của cây có múi khác, mọc đơn lẻ hoặc thành chùm từ 1 đến 4 ở nách lá. Tùy theo kích thước, kim quất có thể cho hàng trăm, thậm chí hàng nghìn quả mỗi năm. Cây ra quả có hình bầu dục thuôn dài hoặc hình tròn. Quả có thể rộng . Vỏ quả có màu vàng kim, vàng cam đến đỏ cam, có tuyến dầu to, dễ nhận ra. Thịt quả dày, bám chặt, ăn được, lớp ngoài cay, lớp trong ngọt. Cùi ít, chia thành 3 đến 6 múi, không mọng nước lắm, từ chua đến chua nhẹ. Hạt nhỏ, nhọn hoặc đôi khi không hạt, hạt kim quất xanh lục bên trong. Tất cả kim quất đều tự thụ phấn. Kim quất có thể chịu được cả nhiệt độ lạnh và nóng. Kim quất được cho là thực vật Chi Cam chanh nhỏ nhất và là quả duy nhất thường ăn được cả vỏ.
Dinh dưỡng.
Một quả kim quất tươi chứa 81% nước, 16% carbohydrate, 2% protein và 1% chất béo (bảng). Trong một lượng tham chiếu là , kim quất tươi cung cấp 71 calo và là nguồn vitamin C phong phú (53% giá trị hàng ngày ), không có vi chất dinh dưỡng nào khác có hàm lượng đáng kể (bảng).
Phân loại.
Phân loại và phát sinh chủng của kim quất rất phức tạp và gây tranh cãi. Nhiều hệ thống khác nhau xếp các loại kim quất đa dạng thành các loài khác biệt nhau hoặc hợp nhất chúng thành chỉ còn hai loài. Về mặt thực vật, nhiều loại kim quất được phân loại theo loài sinh học riêng biệt, chứ không phải là giống cây trồng. Trong lịch sử, chúng được xét thuộc chi "Citrus", nhưng hệ thống phân loại cây có múi của Swingle đã nâng kim quất thành chi riêng biệt, "Fortunella". Phân tích phát sinh loài gần đây nhận ra cây thuộc họ "Citrus". Swingle đã chia kim quất thành hai phân chi, "Protocitrus", chứa kim quất Hồng Kông nguyên thủy, "Eufortunella", gồm kim quất tròn, bầu dục, kim quất Meiwa. Theo đó, Tanaka đã thêm vào hai loại khác, kim quất Mã Lai và kim quất Giang Tô. Phân tích nhiễm sắc thể gợi ý rằng "Eufortunella" của Swingle đại diện cho một loài 'đúng' duy nhất, trong khi các loài bổ sung của Tanaka được tiết lộ là giống lai giữa "Fortunella" với "Citrus" khác, được gọi là x "Citrofortunella."
Một phân tích bộ gen gần đây đã kết luận rằng chỉ có một loài kim quất thực sự, nhưng phân tích không bao gồm giống Hồng Kông được xem là một loài khác biệt trong tất cả các phân tích trước đó. Một đánh giá năm 2020 đã kết luận rằng dữ liệu bộ gen không đủ để đưa ra kết luận chắc chắn về việc các giống kim quất đại diện cho các loài khác nhau. Vào năm 2022, phân tích ở cấp độ bộ gen của các giống cây trồng và giống hoang dã đã đưa ra một số kết luận. Nghiên cứu đã tìm ra bằng chứng cho việc phân chia kim quất thành các phân chi: "Protocitrus", đối với giống Hồng Kông hoang dã và "Eufortunella" đối với các giống trồng trọt, với sự khác biệt trước khi kết thúc kỷ băng hà Đệ tứ, có lẽ giữa hai quần thể tổ tiên bị cô lập về phía nam và phía bắc, tương ứng, theo dãy núi Ngũ Lĩnh. Trong nhóm tiếp theo, mỗi loại kim quất bầu dục, tròn và Meiwa đều chỉ ra mức độ khác biệt lớn hơn so với giữa các loài cam quýt đã được công nhận khác, chẳng hạn như giữa bưởi và thanh yên. Do đó, mỗi loại đều xứng đáng được phân loại ở cấp độ loài. Mặc dù Swingle suy đoán rằng kim quất Meiwa là giống lai giữa kim quất bầu dục và kim quất tròn, nhưng thay vào đó, phân tích bộ gen cho thấy kim quất tròn là cây lai giữa bầu dục/Meiwa.
Kim quất Hồng Kông.
Kim quất Hồng Kông ("Citrus hindsii" hoặc "Fortunella hindsii") chỉ cho quả có vị chua và đắng cỡ hạt đậu với rất ít cùi và hạt to. Cây chủ yếu được trồng làm cây cảnh, mặc dù cây cũng mọc hoang ở miền nam Trung Quốc. Cây không chỉ là loại kim quất nguyên thủy nhất, mà còn là loại cây có múi nguyên thủy nhất. Swingle đã mô tả đây là loài tổ tiên gần nhất mà từ đó tất cả các loại cây có múi đã tiến hóa lên. Trong khi kim quất Hồng Kông hoang dã là tứ bội, thì có một giống thương mại lưỡng bội là kim quất Đậu Vàng với quả to hơn một chút.
Kim quất Meiwa.
Kim quất Meiwa ("Citrus crassifolia" hoặc "Fortunella crassifolia") được đưa đến Nhật Bản từ Trung Quốc vào cuối thế kỷ 19. Cây là con lai của Nagami và Marumi, cho quả hình bầu dục có hạt, lá dày và được Swingle xem là một loài khác. Quả của loài có thể ăn được cả vỏ. 
Kim quất bầu dục.
Kim quất bầu dục hoặc kim quất Nagami ("Citrus margarita" hoặc "Fortunella margarita" nếu chia kim quất "Eufortunella" thành các loài riêng biệt) có hình trứng và thường được ăn toàn quả, cả vỏ và tất cả. Bên trong vẫn còn khá chua, nhưng lớp vỏ có hương vị rất ngọt, vì vậy khi ăn cùng nhau sẽ tạo ra một hương vị chua ngọt, sảng khoái khác thường. Quả chín từ giữa đến cuối mùa đông và luôn thu hoạch rất nhiều, tạo nên cảnh tượng ngoạn mục trên nền lá xanh đậm. Cây có xu hướng nhỏ hơn nhiều và lùn trong tự nhiên, nên khá lý tưởng khi trồng trong chậu và đôi khi là trồng bonsai.
Giống kim quất 'chủng loại thế kỷ ' đột biến phát sinh từ kim quất bầu dục. Cây cho tỷ lệ quả dễ bóc vỏ hơn so với kim quất bầu dục, quả tròn hơn và đôi khi có cổ. Quả có thể phân biệt theo tính đa dạng về màu sắc, sọc xanh lục và vàng tươi, cũng như không có gai.
Kim quất tròn.
Kim quất tròn, kim quất Marumi hoặc kim quất Morgani (giữ nguyên danh pháp "Citrus japonica" hoặc "Fortunella japonica" khi chia thành nhiều loài) là cây thường xanh cho quả màu vàng hoặc vàng kim ăn được. Quả nhỏ và thường có hình cầu nhưng cũng có thể có hình bầu dục. Vỏ có vị ngọt, nhưng quả có vị chua rõ rệt ở giữa. Quả có thể được nấu chín để ăn nhưng chủ yếu được sử dụng để làm mứt cam, thạch và các loại phết khác. Cây có thể trồng thành cây cảnh. Loài cây này tượng trưng cho sự may mắn ở Trung Quốc và thường được trồng làm cây nhà và làm quà tặng trong dịp Tết Nguyên đán ở Trung Quốc. Kim quất tròn được trồng phổ biến hơn các loài khác do khả năng chịu lạnh cao.
Kim quất Giang Tô.
Kim quất Giang Tô hoặc kim quất Fukushu ("Citrus obovata" hoặc "Fortunella obovata") có quả ăn được, có thể ăn sống, cũng như làm thạch và mứt. Quả có thể tròn hoặc hình chuông và có màu cam sáng khi chín hoàn toàn. Cây khác biệt với các loại kim quất khác do có lá tròn rõ rệt. Cây thường được trồng để lấy quả ăn được và làm cây cảnh. Tuy nhiên, cây không chịu lạnh sương giá, khác với kim quất tròn có khả năng chịu lạnh cao. Loài kim quất này thường trồng gần khu vực Yuvraj của tỉnh Nayak. Phân tích nhiễm sắc thể cho thấy giống này có khả năng là giống lai.
Kim quất Malaysia.
Kim quất Mã Lai ("Fortunella polyandra" hoặc Tanaka's "Fortunella swinglei" - trong "Citrus" sẽ là "C. x swinglei" ), từ bán đảo Mã Lai nơi cây được gọi là "cây chanh hàng rào" ( "limau pagar"), là một giống lai khác, có lẽ là chanh quất. Quả có vỏ mỏng, lớn hơn so với các loại khác.
Trồng trọt.
Kim quất chịu khắc nghiệt hơn nhiều so với cây có múi như cam. Gieo hạt vào mùa xuân là lý tưởng nhất vì nhiệt độ dễ chịu, cơ hội mưa và nắng tốt hơn. Điều này cũng giúp cây có đủ thời gian để phát triển tốt trước mùa đông. Đầu mùa xuân là thời điểm tốt nhất để cấy cây con. Chúng phát triển tốt nhất dưới ánh nắng trực tiếp (cần 6–7 giờ mỗi ngày) và được trồng trực tiếp xuống đất. Kim quất sinh trưởng tốt ở vùng khắc nghiệt 9 và 10 của USDA và có thể tồn tại ở nhiệt độ thấp đến . Khoảng 90 ngày sẽ đủ trưởng thành.
Trong lĩnh vực trồng trọt ở Vương quốc Anh, "Citrus japonica" đã giành được Giải thưởng Bằng khen Làm vườn của Hiệp hội Làm vườn Hoàng gia (xác nhận năm 2017).
Nhân giống và thụ phấn.
Kim quất không phát triển tốt từ hạt và do đó được nhân giống sinh dưỡng bằng cách sử dụng gốc ghép của một loại cây có múi khác, phân lớp không khí hoặc giâm cành.
Thành phần.
Tinh dầu của vỏ kim quất chứa nhiều mùi thơm của quả. Có thành phần chủ yếu là limonene, chiếm khoảng 93% trên tổng số. Ngoài limonene và alpha-pinene (0,34%), cả hai đều được xem là monoterpen, tinh dầu còn giàu bất thường (0,38% tổng số) sesquiterpen như α- bergamotene (0,021%), caryophyllene (0,18%), α- humulene ( 0,07%) và α-muurolene (0,06%). Những chất này góp phần tạo nên hương gỗ và cay của quả. Các hợp chất carbonyl chiếm phần lớn phần còn lại và chúng chịu trách nhiệm tạo ra phần lớn hương vị đặc biệt. Các hợp chất này bao gồm este như isopropyl propanoate (1,8%) và terpinyl axetat (1,26%); xeton như carvone (0,175%); và một loạt các aldehyde như citronellal (0,6%) và 2-methylundecanal. Các hợp chất oxy hóa khác bao gồm nerol (0,22%) và Trans-lialool oxide (0,15%). 
Giống lai.
Các dạng lai của kim quất bao gồm: