Cựu Đường thư

 
Cựu Đường thư (tiếng Trung phồn thể: 舊唐書, giản thể: 旧唐书; bính âm: Jiù táng shū) là bộ sách lịch sử nằm trong 24 bộ chính sử Trung Quốc do sử quan Lưu Hú triều Hậu Tấn biên soạn. Bắt đầu vào năm Thiên Phúc thứ sáu (941) Tấn Cao Tổ Thạch Kính Đường đời Hậu Tấn lệnh cho Trương Chiêu Viễn và Giả Vĩ phụ trách việc biên soạn sách sử về nhà Đường, dưới sự giám sát sửa chữa của tể tướng Triệu Oánh. Đến năm Khai Vận thứ hai đời Tấn Xuất Đế (Thạch Trọng Quý), (945) thì sách viết xong, ban đầu sách có tên là "Đường thư" (唐書/唐书). Do khi đó Lưu Hú là tể tướng giám sát việc tu sửa, xuất bản nên người ta coi sách này là do ông chủ biên.
Các sách như "Quận trai độc thư chí", "Trực trai thư lục giải đề", "Tống sử", thiên "Nghệ văn chí" cùng các bản khắc thời Nam Tống đều đề tên là "Đường thư", về sau để phân biệt với bộ chính sử khác là "Tân Đường thư" do Âu Dương Tu thời Bắc Tống biên soạn mà đổi tên thành "Cựu Đường thư". Tổng cộng sách có 200 quyển, bao gồm bản kỷ 20 quyển, chí 30 quyển và liệt truyện 150 quyển. Toàn sách ghi chép về lịch sử nhà Đường từ thời Đường Cao Tổ năm Vũ Đức nguyên niên (618) cho tới thời Đường Ai Đế năm Thiên Hữu thứ tư (907).
Thời gian biên soạn và khái quát nội dung.
Nội dung của "Cựu Đường thư" trước thời Trường Khánh (niên hiệu vua Đường Mục Tông) đa phần đều dựa vào các sách sử cũ thời Đường do các học giả Ngô Căng, Vi Thuật, Liễu Phương, Vu Hưu Liệt và Lệnh Hồ Hoàn viết nên, nguồn tài lệu khá phong phú, nhưng nội dung từ sau thời Trường Khánh tương đối giản lược sơ sót, khiến cho nội dung khá rườm rà và rối rắm. Gây không ít khó khăn cho các nhà nghiên cứu lịch sử nhà Đường khi muốn tiếp cận nội dung của bộ sách.
Thời gian biên soạn "Cựu Đường thư" khá ngắn ngủi. Học giả Nghiêm Lệ thời Bắc Tống từng phê bình bộ chính sử này như sau: "Kỷ cương và thứ bậc không theo đúng phép tắc, bỏ qua tính kỹ lưỡng và giản lược, làm cho văn tài không được rõ ràng, khiến cho sự thật rơi rụng dần", thậm chí có khi sắp xếp tình huống của hai truyện, như quyển 101, 187 "Trung nghĩa truyện" đã có Vương Cầu Lễ, quyển 59 "Khâu Hòa phụ truyện", quyển 186 thượng "Khốc lại truyện" đã có Khâu Thần Tích, quyển 102 "Vi Thuật phụ truyện", quyển 190 hạ "Văn uyển truyện" đã có Tiêu Dĩnh Sĩ, lại như quyển 99 phụ truyện, quyển 171 đã có Trương Trọng Phương, quyển 198 thượng "Tào Hiến phụ truyện", quyển 190 trong "Lý Ung truyện" có kèm thêm phần truyện Lý Thiện. Về cơ bản thì bộ "Cựu Đường thư" chỉ là sao chép lại các sách sử về nhà Đường, vốn có liên quan đến các bộ văn kiện và trích dẫn khác như "Quốc sử", "Thực lục" cùng các tài liệu và công văn cuối thời Đường, rất nhiều chữ như "Đại Đường", "Bản Triều", "Kim Thượng" vẫn được giữ nguyên; từ sau Đường Vũ Tông là các vua Tuyên Tông, Ý Tông, Hy Tông, Chiêu Tông và Ai Đế thời Ngũ Đại, nhưng không để dưới "Thực Lục", mà chỉ bắt chước chọn những cái tạp nhạp đều nghe tin gia truyền từ các sách như "Đường niên bổ lục" và "Đường mạt tam triều văn kiến lục". 
Nguồn sử liệu bảo tồn trong "Cựu Đường thư" đều mang giá trị nhất định. Ví như bài "Thảo Tùy Dạng đế hịch văn" của Lý Mật trong "Tùy thư" và "Lý Mật truyện" trong "Tân Đường thư" đều không ghi chép, chỉ có trong "Cựu Đường thư" thì vẫn còn giữ nguyên. Nhưng vì tài liệu văn kiện thời trước "Cựu Đường thư" đã hoàn chỉnh, tài liệu tỉ mỉ xác thực, tự sự chi tiết rõ ràng, chữ viết ngắn gọn có hồn, rất được đời sau xem trọng, như "Quách Tử Nghi truyện" đã có lời khen như sau: đầu đuôi gọn gàng, không một từ thừa, do đó có thể biết được bậc kỳ tài của sử quan nhà Đường là ở văn học vậy. "Giả Đam truyện" được chọn đưa vào trong sách "Lũng Hữu sơn nam đồ" và "Hải nội hoa di đồ", là nguồn tư liệu quý giá nhất trong mảng địa lý Trung Quốc. "Cựu Đường thư" còn được xem như một kho sử liệu đồ sộ ghi chép về các dân tộc thiểu số Trung Quốc, như chuyện Văn Thành Công chúa và Kim Thành Công chúa vào đất Tây Tạng đã được đưa vào kho tàng di tích lịch sử Trung Quốc, Bên cạnh đó còn cung cấp một số tài liệu về các dân tộc ngoài Trung Hoa khi đó như Đột Quyết, Hồi Hột, Thổ Phiên, Khiết Đan.
Học giả Cố Viêm Vũ đời Minh mạt Thanh sơ từng nói: "("Cựu Đường thư") tuy phải lội giữa hàng chữ dày đặc, song sự tích rõ ràng, đầu đuôi đâu ra đấy, cũng rất đáng xem." Tác giả Lý Từ Minh trong "Việt Man đường độc thư ký" cũng cho hay: bàn luận (Cựu Đường thư), thì khen ngợi hết lời như vớ được người đẹp. Sử gia Tư Mã Quang thời Bắc Tống khi biên soạn sách "Tư trị thông giám", phần nhiều lại lấy Cựu Đường thư làm chủ thể, cân nhắc về tính hoàn chỉnh của sử liệu thì "Tân Đường thư" đều không thể thay thế địa vị của "Cựu Đường thư". Do đó "Cựu Đường thư" được giới nghiên cứu và sử học coi là một kiệt tác lịch sử trong "Nhị thập tứ sử".
Cuốn sách này, cùng với bộ "Tân Đường thư", "Tư trị thông giám" và "Thông điển" là nguồn sử liệu chính yếu góp phần cho các hoạt động nghiên cứu về văn hoá, chính trị, quân sự và kinh tế thời kì nhà Đường.