Luật Bảo vệ và phát triển rừng 2004

Luật Bảo vệ và phát triển rừng năm 2004 là đạo luật được Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam khoá XI, kỳ họp thứ 6 thông qua ngày 03 tháng 12 năm 2004. Luật có hiệu lực kể từ ngày 01 tháng 4 năm 2005 và thay thế cho Luật Bảo vệ và phát triển rừng năm 1991. Luật này quy định về quản lý, bảo vệ, phát triển, sử dụng rừng, quy định quyền và nghĩa vụ của chủ rừng.
Quá trình xây dựng.
Luật Bảo vệ và phát triển rừng đã được ban hành từ năm 1991, từ đó đến này Nhà nước Việt Nam và Chính phủ nước này cũng đã có thêm nhiều chính sách về bảo vệ rừng và khuyến khích trồng rừng nhưng, diện tích rừng bị tàn phá vẫn không giảm. Nguyên nhân là do áp lực về dân số ở các vùng có rừng tăng nhanh, đòi hỏi cao về đất ở và đất canh tác nên nạn phá rừng kiếm kế sinh nhai, lấy đất canh tác vẫn ngày một gia tăng. Cơ chế thị trường, giá cả một số mặt hàng nông, lâm sản tăng cao, nhu cầu về đất canh tác các mặt hàng này cũng tăng theo, nên đã kích thích người dân phá rừng để lấy đất trồng các loại cây có giá trị cao hoặc buôn bán đất, sang nhượng trái phép. Trên cơ sở đó, các quy định của Luật năm 1991 đã không điều chỉnh được hết những vấn đề phát sinh.
Bặt đầu từ ngày 3 tháng 8 năm 2004 các đại biểu Quốc hội chuyên trách đã thảo luận, đóng góp ý kiến xây dựng dự án Luật Bảo vệ và phát triển rừng. Nội dung tại cuộc họp lần này tập trung vào tìm biện pháp ngăn chặn tình trạng chuyển đổi mục đích sử dụng rừng tự nhiên một cách ồ ạt ở một số địa phương, một số đại biểu đã đề nghị Chính phủ phải đưa ra các tiêu chí và điều kiện chuyển đổi cụ thể, nơi chuyển đổi phải xây dựng dự án trồng rừng để phục hồi.
Đến ngày 28 tháng 10 năm 2004, Quốc hội khóa XI đã họp và thảo luận, đóng góp ý kiến xây dựng dự án Luật Bảo vệ và phát triển rừng (sửa đổi luật năm 1991). Phần lớn ý kiến của các đại biểu nêu lên thực trạng rừng ở các địa phương và đưa ra những biện pháp để bảo vệ. Ban soạn thảo dự án luật đã làm rõ các nguyên tắc giao rừng, cho thuê rừng; các căn cứ, điều kiện để giao rừng, cho thuê rừng, chuyển đổi mục đích sử dụng rừng. Quy định như vậy nhằm hạn chế tình trạng nhiều địa phương hiện nay tùy tiện chuyển đổi mục đích sử dụng rừng, dẫn đến phá rừng hàng loạt.
Một số đại biểu vẫn chưa hài lòng với các quy định tại dự thảo luật. Dẫn ra ví dụ về tình trạng chuyển đổi mục đích sử dụng rừng từ rừng ngập mặn sang rừng trồng cây keo lai tại Cà Mau.. và đề nghị phải quy định rõ lập kế hoạch, quy hoạch bảo vệ rừng phải phù hợp với kế hoạch, quy hoạch sử dụng đất. Nên quy định thêm là khi chuyển đổi mục đích sử dụng rừng tự nhiên phải có một kế hoạch trồng mới rừng khác để đảm bảo diện tích rừng không bị suy giảm. Đại biểu Nguyễn Lân Dũng có ý kiến: "Nên chuyển một bộ phận kiểm lâm thành cảnh sát lâm nghiệp trực thuộc Bộ Công an hoặc một lực lượng vũ trang thuộc Bộ Quốc phòng để đủ mạnh trong việc trấn áp lâm tặc".
Bố cục.
Luật Bảo vệ và phát triển rừng bao gồm 8 chương và 88 điều. Cụ thể như sau:
Nội dung cơ bản.
Các nguyên tắc.
Điều 9 Luật Bảo vệ và phát triển rừng có quy định 5 nguyên tắc chung nhất, cụ thể như sau: 
Các hành vi bị cấm.
Các hành vi bị cấm được quy định trong luật bao gồm:
Bảo vệ rừng.
Trách nhiệm bảo vệ rừng được xác định trong luật là trách nhiệm của toàn dân và của cơ quan nhà nước, tổ chức, cộng đồng dân cư thôn, hộ gia đình, cá nhân có trách nhiệm bảo vệ rừng, thực hiện nghiêm chỉnh các quy định về bảo vệ rừng theo quy định của Luật này, pháp luật về phòng cháy, chữa cháy, pháp luật về bảo vệ và kiểm dịch thực vật, pháp luật về thú y và các quy định khác của pháp luật có liên quan. Tổ chức, hộ gia đình, cá nhân hoạt động trong rừng, ven rừng có trách nhiệm thực hiện các quy định về bảo vệ rừng, thông báo kịp thời cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc chủ rừng về cháy rừng, sinh vật gây hại rừng và hành vi vi phạm quy định về quản lý, bảo vệ rừng; chấp hành sự huy động nhân lực, phương tiện của cơ quan nhà nước có thẩm quyền khi xảy ra cháy rừng.
Nội dung về bảo vệ rừng quy định về bảo vệ hệ sinh thái rừng khi tiến hành các hoạt động sản xuất, kinh doanh, khi xây dựng mới, thay đổi hoặc phá bỏ các công trình ảnh có hưởng đến hệ sinh thái phải tuân theo các quy định của Nhà nước. Việc khai thác thực vật rừng phải thực hiện theo quy chế quản lý rừng, việc săn, bắt, bẫy, nuôi nhốt động vật rừng phải được phép của cơ quan nhà nước có thẩm quyền và tuân theo các quy định của pháp luật về bảo tồn động vật hoang dã; việc quản lý, bảo vệ theo chế độ đặc biệt đối với những loài động vật rừng, thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. 
Quy định phương án về phòng cháy, chữa cháy rừng để bảo vệ rừng. Việc phòng trừ sinh vật gây hại rừng, quy định trách nhiệm cụ thể của chủ rừng và cơ quan bảo vệ, kiểm dịch thực vật, kiểm dịch động vật. Quy định về kinh doanh, vận chuyển, xuất khẩu, nhập khẩu, tạm nhập tái xuất, tạm xuất tái nhập, quá cảnh thực vật rừng, động vật rừng. Trong chương quy định trách nhiệm của chủ rừng trong việc bảo vệ rừng đã được đề cao hơn trước. Trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước, của Uỷ ban nhân dân các cấp trong việc phối hợp xây dựng và chỉ đạo thực hiện phòng cháy, chữa cháy rừng trên địa bàn. Mọi đối tượng phải tuân thủ pháp luật về phòng cháy, chữa cháy khi có cháy rừng xảy ra.
Chính sách của nhà nước.
Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004 có nhiều chính sách đối với việc bảo vệ và phát triển rừng. Cụ thể:
Kiểm lâm.
Kiểm lâm được Luật Bảo vệ và phát triển rừng xác định là lực lượng chuyên trách của Nhà nước có chức năng bảo vệ rừng, giúp Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và Chủ tịch Uỷ ban nhân dân các cấp thực hiện quản lý nhà nước về bảo vệ rừng, bảo đảm chấp hành pháp luật về bảo vệ và phát triển rừng. Tổ chức lực lượng kiểm lâm cũng được xác định rõ trong Luật là được tổ chức theo hệ thống thống nhất, bao gồm: kiểm lâm trung ương, kiểm lâm tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, kiểm lâm huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh.
Luật quy định về nhiệm vụ của kiểm lâm với các nhiệm vụ chủ yếu là: 
Trong khi thi hành nhiệm vụ, kiểm lâm có quyền yêu cầu tổ chức, hộ gia đình, cá nhân có liên quan cung cấp thông tin, tài liệu cần thiết cho việc kiểm tra và điều tra, tiến hành kiểm tra hiện trường, thu thập chứng cứ theo quy định của pháp luật, xử phạt vi phạm hành chính và áp dụng các biện pháp ngăn chặn hành vi vi phạm hành chính, khởi tố, điều tra hình sự đối với những hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ và phát triển rừng theo quy định của pháp luật về xử lý vi phạm hành chính, pháp luật về hình sự và pháp luật về tố tụng hình sự, được sử dụng vũ khí và công cụ hỗ trợ theo quy định của pháp luật.
Ngoài ra Điều 83 quy định cụ thể nhiệm vụ và quyền hạn của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh trong quá trình chỉ đạo, điều hành lực lượng kiểm lâm.