Tam quốc diễn nghĩa (phim truyền hình 1994)

Tam quốc diễn nghĩa () là một bộ phim truyền hình sử thi cổ trang của Trung Quốc được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên (một trong tứ đại danh tác của Trung Quốc) của La Quán Trung. Phim được Trung tâm sản xuất phim truyền hình Trung Quốc sản xuất vào năm 1990 và phát sóng trên kênh CCTV vào năm 1994 với tổng kinh phí 170 triệu nhân dân tệ, ngoài ra còn huy động hơn 100.000 diễn viên quần chúng từ Quân đội Giải phóng Nhân dân Trung Quốc. Tác phẩm đã giành các giải Phim truyền hình xuất sắc nhất, Nam diễn viên chính xuất sắc và Thành tựu nghệ thuật của giải truyền hình Phi Thiên; giải Kim Ưng cho phim truyền hình dài tập xuất sắc nhất và giải Kim Long. Sau khi "Tam quốc diễn nghĩa" được lên sóng, tỷ suất người xem nội địa đạt đến 47%.
Đài ATV đã mua quyền phát sóng bộ phim ở Hồng Kông và đổi tên thành "Tam quốc diễn nghĩa siêu trí bản", trình chiếu trên kênh ATV Home ở Hồng Kông và Đài Loan có kèm phần lồng tiếng, đồng thời mời Phùng Lượng Nỗ dẫn chương trình "Tam quốc khởi kỳ lục" để giúp cho khán giả thấu hiểu được tác phẩm. Kênh truyền hình vệ tinh NHK 2 của Nhật Bản đã mua bản quyền phát sóng bộ phim tại Nhật Bản và tác phẩm được trình chiếu trên NHK với phần lồng tiếng Nhật.
Tóm tắt nội dung.
Cuối thời Đông Hán, núi sông đại loạn, triều đại của Hán Linh Đế sắp diệt vong. Có 10 thị giả làm trắng đen lẫn lộn, gây ra sự hỗn loạn và bát nháo. Bên ngoài, anh em nhà họ Trương hô vang khẩu hiệu "Thiên tử đã chết, Khăn Vàng nên đứng dậy", từ đấy gây ra một cuộc nổi dậy lớn của nông dân. Đột nhiên, khắp nơi như có ngọn lửa âm ỉ, gia thế của họ Lưu dường như lâm nguy, giống như một tòa nhà sắp sụp đổ. Để rồi các vị anh hùng xuất hiện trong lúc nguy nan: Tào Tháo, Công Tôn Toản, Viên Thuật, Viên Thiệu, Lã Bố, Lưu Bị, Tôn Sách, Quan Vũ, Trương Phi, Gia Cát Lượng và nhiều anh hùng khác tiếp tục xuất hiện, từ đấy bức màn Tam Quốc được mở ra... 
Tác phẩm mô tả toàn bộ giai đoạn từ thời Hán Hòa Đế trị vì vào năm 88 sau Công nguyên, cuộc nổi loạn băng Khăn Vàng vào cuối thời Đông Hán, các lãnh chúa phong kiến tranh giành ngai vàng, đến Tam quốc sau trận chiến khốc liệt ở Xích Bích, và cuối cùng là sự kiện Tấn Vũ Đế lên ngôi năm 266 sau Công nguyên, thống nhất đất nước. Trận chiến cụ thể bắt đầu với cuộc nổi dậy Khăn vàng và kết thúc với việc Tư Mã Viêm truất ngôi của Tào Phi trong cảnh cuối cùng. Xuyên suốt toàn bộ tác phẩm là khoảng thời gian dài tới 178 năm, nhiều nhất trong số các bộ phim cổ trang Trung Quốc. Trong tác phẩm, Lưu Bị, Gia Cát Lượng, Tào Tháo, Quan Vũ và Trương Phi là những nhân vật chủ chốt trong cốt truyện.
Sản xuất.
Một trong những đạo diễn của "Tam quốc diễn nghĩa" là Vương Phù Lâm, người cũng chỉ đạo một bộ phim khác cũng chuyển thể từ một trong Tứ đại danh tác là "Hồng lâu mộng". Đạo diễn Thái Hiểu Tình thì từng thực hiện các bộ phim chính kịch hiện thực như "Tam gia thân", "Sa đà tuế nguyệt" hay "Cô nương Trung Quốc", song chưa bao giờ làm phim cổ trang. Song ông chia sẻ rằng: "Nếu bạn nói bạn không làm được thứ mà mình chưa từng làm, thì bạn sẽ chẳng làm gì cả và chẳng thể làm được gì hết." 
Để ghi hình tác phẩm, các dân binh của Quân đội Giải phóng Nhân dân đã được huy động đóng vai lính trong bộ phim, cộng thêm 400.000 nhân viên để xây dựng hai phim trường điện ảnh và truyền hình - phim trường Vô Tích và phim trường Trác Châu. Khi chọn dựng thành phố phim trường Tam quốc tại Vô Tích, đạo diễn Thái Hiểu Tình (người chịu ảnh hưởng bởi các bộ phim của Liên Xô) chia sẻ: "Tôi đã xem bộ "Chiến tranh và hòa bình" và ghen tỵ vì họ có thể quay cảnh hoành tráng đến thế. Vì thế tôi thấy rằng để có được cảnh quay tốt như vậy, tôi chỉ có thể quay ở cơ sở tốt." "Tam quốc diễn nghĩa" tiêu tốn tới 170 triệu Nhân dân tệ để sản xuất, trở thành bộ phim truyền hình đắt đỏ nhất được sản xuất trong lịch sử Trung Quốc. Trước năm 1994, hầu hết các tác phẩm điện ảnh lẫn truyền hình của Trung Quốc đều lấy bối cảnh nhà Thanh. Gần 100 triệu Nhân dân tệ được sử dụng để xây dựng phim trường và 70 triệu nhân dân tệ được sử dụng để ghi hình phim. Chỉ đạo nghệ thuật Hà Bảo Thông là người chịu trách nhiệm cho mảng thiết kế hiện trường. Khi bắt đầu công đoạn sản xuất, hai phim trường lớn nhất Trung Quốc được xây dựng tại Trác Châu và Vô Tích, mỗi phim trường có diện tích 1.200 mét vuông, tổng chi phí của hai phim trường lần lượt là khoảng 40 triệu Nhân dân tệ và 10 triệu Nhân dân tệ; "Cung điện Võ Vương", "Thuỷ Trại Trấn" và "Chùa Cam Lộ" thuộc chuỗi cảnh "Thành Tam quốc" ở phim trường Vô Tích có giá trị hơn 100 triệu Nhân dân tệ; "Tường thành nhà Hán", "Nhai đạo" và "Đổng Tước Đài" ở Trác Châu có giá khoảng 30 triệu Nhân dân tệ; ngoài ra, hơn 1.000 loại quần áo và hơn 30.000 bộ có giá khoảng 5 triệu Nhân dân tệ, gần 70.000 đạo cụ có giá khoảng 7 triệu Nhân dân tệ. Để ghi hình cấp tốc bộ phim, ê-kíp đã huy động tới 120 phương tiện, số lượng đạo cụ cũng lên 100.000 chiếc.
"Tam quốc diễn nghĩa" có ba trận chiến nổi tiếng và hào hùng trong lịch sử Tam Quốc: Trận Quan Độ, Trận Xích Bích và Trận Di Lăng. Rất nhiều mô hình đã được sử dụng để dựng ba trận đánh này. Lấy trận Quan Độ làm ví dụ (được ghi hình vào tháng 6 năm 1992), trận đã sử dụng binh lực của sư đoàn có giá khoảng 400.000 Nhân dân tệ. Một đội ngũ nghệ thuật kỹ xảo đã được tổ chức đặc biệt để quay các cảnh chiến đấu của Trận Xích Bích, những trận thuỷ chiến phức tạp và tàu chiến bốc cháy. Nhóm diễn đóng thế tham khảo dữ liệu của môi trường thực tế và tạo ra 14 tàu chiến mô hình, 150 lều quân sự, lò đun nước, 10 cổng và hình rơm theo tỷ lệ 8:1 hoặc 12:1. 4.000, 1.500 sĩ quan và binh lính (người bằng thạch cao), 2.000 quân kỳ, 30 kho thóc, và một doanh trại thuỷ lục, chỉ riêng việc này đã tiêu tốn hàng trăm nghìn Nhân dân tệ. Riêng ở các phân cảnh cuộc nổi dậy của băng Khăn vàng, đạo diễn Thái Hiểu Tình kể rằng ông và ê-kíp từng phải đi khắp Bắc Kinh để quay những cảnh trên. Cuối cùng bối cảnh đã được lựa chọn ở Thiên Mạc, Diên Khánh. Vị đạo diễn kể: "Việc chọn bối cảnh cho đoạn này tốn nhiều thời gian. Chúng tôi đã phải đi khắp các vùng ngoại ô Bắc Kinh. Để quay được cảnh kiểu này, trước hết đó phải là nơi hoang vắng, thứ hai là không có cột điện thoại, và thứ ba khái niệm nghệ thuật của tác phẩm phải nhất quán, chứ không chỉ chăm vào một vùng đất hoang."
Thiết kế trang phục.
Về mặt thiết kế trang phục, các nhà thiết kế đã nghiên cứu rất kỹ lưỡng. Tuỳ theo từng thời điểm mà lốt phục trang và tạo hình sẽ thay đổi để phù hợp với bối cảnh. Chẳng hạn như Lưu Bị, Quan Vũ và Trương Phi là dân thường. Về sau Lưu Bị lên làm chủ công, còn Quan Vũ và Trương Phi làm tướng. Trang phục của họ lúc đó đều thay đổi.
Tuyển vai.
Tôn Ngạn Quân có làn da trắng nên lúc đầu muốn thủ vai Tào Tháo, song đạo diễn lại nghĩ ngoại hình của anh hợp với Lưu Bị hơn. Thực tế cho thấy quyết định của đạo diễn là đúng đắn, khi Ngạn Quân thể hiện được thần thái chính trực, nhân từ và hiền lành của Lưu Bị. Ngoài ra, Lục Thụ Minh (vai Quan Vũ) và Lý Tĩnh Phi (vai Trương Phi) cũng được cho là có ngoại hình giống các nhân vật trong nguyên tác. Lục Thu Minh còn tự thú nhận trong một chương trình truyền hình rằng mình được chọn vì có đôi mắt giống huyền thoại Quan Vũ.
Để thực hiện bộ phim, các diễn viên và ê-kíp làm phim đã trải qua nhiều khó khăn và thiếu thốn, nhiều người phải ăn ngủ trên phim trường để tác phẩm được hoàn thiện nhanh nhất. Các diễn viên chính như Tôn Ngạn Quân (Lưu Bị), Đường Quốc Cường (Gia Cát Lượng), Lục Thụ Minh (Quan Vũ) hay Lý Tĩnh Phi (Trương Phi) chỉ nhận được 225 Nhân dân tệ/tập, còn đạo diễn và nhà sản xuất cũng chỉ nhận được 250 Nhân dân tệ/tập.
Diễn viên quần chúng.
Do tác phẩm có nhiều cảnh chiến đấu nên đoàn phim đã huy động một lượng lớn binh lính tham gia diễn xuất. Các đơn vị quân đội tham gia bao gồm quân đoàn 39811 của Quân đội Giải phóng Nhân dân Trung Quốc; quân đoàn 52854 và 51056 của Quân khu Bắc Kinh; quân đoàn 83226, 83235 và 83422 của Quân khu Nam Kinh và quân đoàn 77226 của Quân khu Thành Đô.
Nhạc phim.
Nhạc phim của "Tam quốc diễn nghĩa" do Cốc Kiến Phân sáng tác:
Phát sóng quốc tế.
Sau khi "Tam quốc diễn nghĩa" được trình chiếu, phía Thái Lan và Nhật Bản đã mua bản quyền phim về chiếu với mức phí lần lượt là 6.000 đô la và 15.000 đô la Mỹ/tập. Hồng Kông và Đài Loan cũng lần lượt bỏ ra tới 7000 đô la và 9.000 đô la Mỹ để giành bản quyền chiếu tác phẩm.
Đón nhận.
Cho đến nay, "Tam quốc diễn nghĩa" đã trở thành một tác phẩm truyền hình kinh điển của lịch sử Trung Quốc. Bộ phim đã nhanh chóng tạo nên "Cơn sốt Tam quốc" trên toàn châu Á, đặc biệt là khu vực Đông Nam Á, nơi người dân địa phương cực kỳ yêu thích. Năm 2019, chương trình truyền hình "Văn học và nghệ thuật Trung Quốc" đã tổ chức số đặc biệt "Chào đón tác phẩm truyền hình kinh điển "Tam quốc diễn nghĩa" 1994", được phát sóng trên CCTV. Chương trình có sự góp mặt của đạo diễn Vương Phù Lâm, Nhậm Đại Huệ, các diễn viên chính Bào Quốc An, Đường Quốc Cường và một số diễn viên khác.
Văn hoá internet.
Trong tập 69, cuộc đối thoại giữa Gia Cát Lượng (do Đường Quốc Cường đóng) và Vương Lãng (do Đổng Ký đóng) được nhiều cư dân mạng chế lại. Đó là những video động vật ma, hầu hết chúng là loại hình ca hát và cả thể loại hip hop. Hiện số lượng video vẫn còn trên trang web đã vượt quá một trăm. Ngoài ra, trong tập 71, đoạn Gia Cát Lượng đánh đàn trên tháp rút lui khỏi quân địch (Không thành kế) cũng thường được dựng thành tác phẩm audio MAD.