Ngô Xương Xí

Ngô Xương Xí (chữ Hán: 吳昌熾), còn gọi là Ngô sứ quân (吳使君), được chính sử ghi nhận là một trong những thủ lĩnh thời 12 sứ quân thế kỷ X. Nhiều tài liệu cho biết ông là con trai của Thiên Sách Vương Ngô Xương Ngập, tức là cháu nội của Ngô Tiên chúa Ngô Quyền. Sử không ghi rõ năm sinh và năm mất của Ngô Xương Xí, nhưng căn cứ vào hành trạng của Ngô Xương Ngập thì ông sinh khoảng từ năm 944 đến trước năm 950.
Ra đời trong ly loạn.
Năm 944, Ngô Quyền mất, ủy thác con trưởng Ngô Xương Ngập cho Dương Tam Kha - em của Dương hậu, vợ Ngô Quyền. Dương Tam Kha lợi dụng chiếm ngôi của nhà Ngô. Theo thần phả, Ngô Xương Ngập chạy về nhà một hào trưởng - Phạm Lệnh Công - ở làng Trà Hương, Nam Sách. Ở đó Ngô Xương Ngập lấy Phạm Thị Ngọc Dung ("Uy Duyên"), con gái Phạm Bạch Hổ và sinh ra Ngô Xương Xí.
Dương Tam Kha lên ngôi, xưng là Dương Bình vương, nhận Ngô Xương Văn - em trai Ngô Xương Ngập - làm con nuôi. Năm 950 Ngô Xương Văn lật đổ Dương Tam Kha nhưng không giết, chỉ giáng xuống làm Chương Dương công.
Ngô Xương Văn lên ngôi, là Nam Tấn Vương, năm 950. Ngô Xương Văn cũng cho người đón Ngô Xương Ngập về. Được sự chuẩn y của Dương thái hậu, Ngô Xương Ngập cũng làm vua, xưng là Thiên Sách Vương. Lúc đó cùng tồn tại hai vua, sử gọi là Hậu Ngô Vương.
Hoàng tử làm sứ quân.
Năm 954, Ngô Xương Ngập bị bệnh chết, chỉ còn Ngô Xương Văn. Năm 965, Ngô Xương Văn đi đánh thôn Đường (thuộc căn cứ Đường Lâm) và thôn Nguyễn (thuộc phạm vi kiểm soát của sứ quân Nguyễn Thái Bình) thì bị phục binh bắn nỏ chết. Tại Cổ Loa các tướng Lã Xử Bình, Kiều Tri Hựu, Đỗ Cảnh Thạc, Dương Huy tranh nhau làm vua. Vì thế lực ngày càng yếu nên Ngô Xương Xí phải bỏ chạy khỏi kinh đô về Bình Kiều.
Theo Khâm định Việt sử Thông giám cương mục thì "một viên tướng người họ Ngô là Ngô Xương Xí tụ tập quân giữ Bình Kiều". Tuy nhiên lời chua sách này ghi "Ngô Xương Xí: con Thiên Sách vương Ngô Xương Ngập". Đại Việt sử lược thì chép sứ quân "Nguyễn Du Dịch tên Xương Xí". Các cuốn sử trên cùng với Đại Việt sử ký toàn thư đều không chép việc Xương Xí nối ngôi vua.
Từ khi Dương Tam Kha cướp ngôi của nhà Ngô, nhiều nơi không phục đã nổi lên. Cho tới thời của Ngô Xương Xí thì hình thành 12 đạo quân lớn hơn cả, trấn giữ các địa phương, sử sách gọi là loạn 12 sứ quân. Ngô Xương Xí cũng nằm trong số đó, tức Ngô sứ quân (吳使君). 
吳使君 có nghĩa là sứ quân họ Ngô, "không phải tước hiệu" Quân/Vương. Chữ 使 chỉ có nghĩa là sứ giả, đi sứ, giả sử, sai khiến... Ông là con vua nhưng do thế lực yếu, không tự xưng Vương cũng không được nhân dân suy tôn làm Vua.
Thành Bình Kiều.
Thành này hiện còn đang tranh cãi. Học giả Đào Duy Anh lúc nói ở Hưng Yên, lúc lại nói ở Thanh Hóa, nhưng cả hai nơi này đều không thờ Ngô Xương Xí.
Ngô Xương Xí được thờ ở làng Phú Duy, xã An Tiến, huyện Mỹ Đức, Hà Nội và làng Phí Trạch, xã Phương Tú, huyện Ứng Hòa, Hà Nội - đều thuộc huyện Mỹ Lương và Hoài An xưa. Theo Phan Huy Chú và Ngô Thì Sĩ thì đây là đất Châu Đường Lâm, vốn rất rộng chứ không phải nhỏ bằng một xã Đường Lâm ngày nay. Đây là hai nơi duy nhất thờ Ngô Xương Xí giữa rất nhiều nơi thờ tướng của Đinh Bộ Lĩnh xung quanh. Ở đây có xòm Bình Kiều và bãi Bình Kiều là nơi luyện tập binh mã. Cách đình Phú Duy 1 km có Núi Mả là nơi Sứ quân mất. Gần đó có Đền Trống và đào được trống đồng năm 1962. Trước năm 2010, những người đi tìm nguồn sắt đã bắt gặp rất nhiều dấu tích vũ khí của nghĩa quân được chôn giấu sâu dưới lòng núi quanh Chùa Hương. Đình hiện vẫn còn lưu giữ nhiều sắc phong dù từng bị phá hủy thời chống Pháp.
Còn theo tài liệu của GS. Phan Đại Doãn năm 1971 và kết quả khảo sát thực địa năm 1981 thì thành ở các xã Hợp Lý, Hợp Tiến, Hợp Thành, huyện Triệu Sơn, Thanh Hóa. Ở đây có một cây cầu tên Bừng (chữ Hán tức là Bình Kiều) bắc qua sông Mau Giếng. Thành đắp bằng đất, có hình vuông, mỗi bề gần 1.800 m. Nay đã trở thành bờ vùng, bờ thửa và lũy tre. Xung quanh thành có vết hào bao bọc, thành cao khoảng 2 m, chân thành rộng từ 3 – 4 m, mặt thành rộng khoảng 2 m. Thành có 4 cửa và bồn góc thành có 4 cồn đất cao. Tuy nhiên tài liệu không có thông tin gì về niên đại hay vết tích vũ khí hoặc tín ngưỡng của nhân dân xung quanh. Trong khi ở Thanh Hóa có rất nhiều tập đoàn phong kiến từng chiếm giữ, nên thành này có thể là của họ Hồ, họ Lê, họ Trịnh, họ Nguyễn. Đặc biệt đây là quê nhà Dương Tam Kha - đã từng truy sát Ngô Xương Ngập (cha Ngô Xương Xí) nhiều lần nhưng không thành. Ngoài ra, Đinh Bộ Lĩnh chống lại nhà Ngô từ khi hai Vua còn tại vị. Cha Đinh Bộ Lĩnh trấn thủ Hoan Châu và từ Ninh Bình vào Hà Tĩnh đều do họ Đinh kiểm soát từ trước. Vậy nên Ngô Xương Xí khó mà chạy vào đây. 
Còn ở Hưng Yên nay có một xã tên Bình Kiều, huyện Khoái Châu. Tuy nhiên vùng này nằm giữa quyền kiểm soát của hai sứ quân Phạm Bạch Hổ và Lã Đường nên hẳn đơn thuần là trùng tên.
Hàng phục họ Đinh.
Theo các tài liệu nghiên cứu, việc bình định Ngô Xương Xí của Đinh Bộ Lĩnh diễn ra một cách hòa bình. Ngô Xương Xí quy hàng Đinh Bộ Lĩnh. Sách Khâm định Việt sử Thông giám cương mục chép rằng: "...Đến khi nhà Ngô mất, Đinh Bộ Lĩnh dụ hàng được các sứ quân Ngô Xương Xí, phá được Đỗ Động của Đỗ Cảnh Thạc..." Có tài liệu nói rằng sở dĩ ông hàng Bộ Lĩnh vì có sự tác động của cuộc hôn nhân giữa Đinh Bộ Lĩnh và Dương Vân Nga, con gái Dương Tam Kha, rồi ông ngoại ông là Sứ quân Phạm Bạch Hổ hay Ngô Nhật Khánh đều là những người có quan hệ thân thích với ông cùng quy thuận Đinh Bộ Lĩnh.
Bổ sung từ nguồn truyền thuyết kết hợp với di tích sưu tầm được ở Thanh Hóa cho biết, khi Đinh Bộ Lĩnh tiến hành thu phục Bình Kiều của Sứ quân Ngô Xương Xí, ông hành quân vào Ái Châu, đóng quân tại sườn Cửu Noãn Sơn, có thần nhân (mưu sĩ?) mách bảo: không cần đánh, chỉ cần mở tiệc khao quân, Xương Xí hoảng sợ tất phải xin hàng. Nay ở xã Thọ Tân có đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng.
Cho tới năm Mậu Thìn 968, đạo quân của Đinh Bộ Lĩnh sau hàng loạt chiến thắng, thống nhất đất nước, mở ra nhà Đinh. Đinh Tiên Hoàng có mời Ngô Xương Xí tham gia triều chính nhưng ông từ chối và lánh về ẩn cư ở vùng thượng du châu Ái (tức Thanh Hoá). Nhà Ngô kết thúc.
Theo "Phả hệ họ Ngô Việt Nam", ông có một người anh, là con cả của Ngô Xương Ngập tên là Ngô Xương Tỷ (933-1011), theo nghiệp tu hành, đổi tên là Ngô Chân Lưu và sau được Đinh Tiên Hoàng phong làm Khuông Việt đại sư.
Nhận định.
Ngô Thì Sĩ trong Đại Việt sử ký tiền biên có nhận xét: