Việt Nam quốc sử khảo

 
Việt Nam quốc sử khảo (chữ Hán: 越南國史考) là một trong những sáng tác tiêu biểu của nhà cách mạng Phan Bội Châu (1867-1940). 
Tác phẩm này đã được Georges Boudarel, một tác giả người Pháp, đánh giá là: "mặc dù có những thiếu sót không thể tránh khỏi, Việt Nam quốc sử khảo là tác phẩm đầu tiên đã thoát khỏi cách biên niên theo vương triều và lối uyên bác ôm đồm để phân tích những nhân tố chính trị, kinh tế, xã hội đã tạo nên sự hưng thịnh và suy vong của Việt Nam.
Nguyên nhân ra đời.
Năm 1906, sau khi trở về nước lần thứ hai, rồi trở lại Nhật Bản, trong nhận thức của Phan Bội Châu đã có nhiều đổi khác. Theo PSG. Chương Thâu thì nếu trước đó, Phan Bội Châu chỉ chú trọng vào việc cầu viện Nhật để về đánh đuổi Pháp; thì nay, ông đã chuyển hướng, vừa phải lo củng cố cơ sở Duy Tân hội ở trong nước, vừa phải gấp chọn thanh niên du học, đồng thời vẫn tiếp tục thức tỉnh nhân dân bằng những tác phẩm thơ văn tuyên truyền yêu nước. Trong tập Ngục trung thư (tập tự truyện đầu tiên của mình) ông viết:
Giới thiệu văn bản.
Việt Nam quốc sử khảo được Phan Bội Châu viết bằng chữ Hán, chia thành 10 chương; khởi thảo ở khoảng năm 1906 và hoàn thành ngày mồng 5 tháng 5 năm Kỷ Dậu (1909, ghi theo tác giả) tại Nhật Bản. Ngay sau đó, tác phẩm được ra mắt lần đầu tại nơi đó, do nhà xuất bản Shoransha-Tokuo ấn hành, có kèm lời tựa của Hoàng Trọng Mậu, một đồng chí của tác giả.
Hiện nay (1982), theo PGS. Chương Thâu, vẫn chưa tìm được bản in đầu tiên, mà chỉ tồn tại hai bản chép tay được sao lại từ bản gốc trên.
Trong những năm cuối đời (1926-1940), khi bị giam lỏng ở Bến Ngự (Huế); Phan Bội Châu đã đem tác phẩm này dịch ra tiếng Việt theo thể văn vần song thất lục bát, và đặt tên là "Việt Nam quốc sử bình diễn ca". Năm 1929, ông có cho trích đăng trên "báo Tiếng dân" của Huỳnh Thúc Kháng được một kỳ; nhưng sau đó, bị thực dân Pháp không cho đăng tiếp, nên toàn bộ tác phẩm này chưa được công bố.
Năm 1962, "Việt Nam quốc sử khảo", bản dịch của Chương Thâu, được nhà xuất bản Giáo dục (Hà Nội) ấn hành.
Năm 1882, Nhà xuất bản Khoa học - Xã hội (Hà Nội) cho tái bản "Việt Nam quốc sử khảo" (in chung với sách Việt Nam vong quốc sử).
Kết cấu.
Trong một bài viết ngắn có tên "Nước là gốc", in ở đầu sách "Việt Nam quốc sử khảo", Phan Bội Châu viết:
Xuất phát từ quan niệm ấy, trong "Việt Nam quốc sử khảo", tác giả đã tìm hiểu và đã viết thành mười chương với những chủ đề chính như sau:
Nhận xét.
Trích đánh giá của Hồ Song:
Chung quan điểm với Georges Boudarel đã ghi trên, Hồ Song viết tiếp:
Tuy nhiên, vì là một công trình biên khảo theo một chủ đề định hướng, cho nên Phan Bội Châu chỉ sử dụng những sử liệu phù hợp với ý định của mình; và chỉ tập trung khảo sát, bàn luận kỹ chủ đề bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ độc lập dân tộc trước sự uy hiếp của ngoại bang. Còn phần dựng nước, phần tổ chức chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội...hầu như chưa được đề cập đến. "Nhược điểm ấy, làm cho sự khảo sát thiếu toàn diện, nhưng đã tạo điều kiện cho Phan Bội Châu có thể liên kết mật thiết việc dựng lại quá khứ với nhiệm vụ nóng bỏng trước mắt là cứu nước, giải phóng dân tộc". Tác giả Hồ Song đã nhận xét như vậy.
Trích tác phẩm.
Chương thứ tám.
Chương này có 4 tiết, giới thiệu tiết thứ ba: Những kỷ niệm lớn về đất đai của nước ta đã kinh lý mà bị mất mát.
Lược trích:
Chương thứ chín.
Chương này có 3 tiết.
Sau khi kể ra những việc nộp cống cho Bắc triều, tác giả viết:
Trích:..
Trích:
Sau khi dẫn chứng, tác giả có lời bình:
Chương thứ mười.
Chương này có 5 tiết, giới thiệu tiiết thứ năm: Thời kỳ cuối của người Tây đắc chí ở nước ta.
Trích: