Áður en skýrt verður út hvernig ónæmiskerfið vinnur er nauðsynlegt að skilgreina hugtakið ónæmi . Ónæmi er einnig kallað sérhæft viðnám gegn sjúkdómi og felst í að mynda sérhæfða gerð af frumu eða sameind , svokallað mótefni , gegn tilteknum vaka og engum öðrum . Vaki er hvert það efni — á yfirborði örvera , í / á mat , lyfjum , frjókornum eða vefjum — sem vekur ónæmissvar þegar ónæmskerfið hefur greint það sem framandi , það er að segja eitthvað sem ekki tilheyrir líkama okkar . Ónæmisfræði er fræðigrein sú sem fjallar um viðbrögð líkamans við vaka . Til þess að öðlast ónæmi gegn tilteknum vaka , til dæmis á sýkli ( sjúkdómsvaldandi örveru ) , þarf ónæmiskerfi líkamans að komast í snertingu við vakann og greina hann sem framandi . Síðan svarar það með því að mynda mótefni og / eða T-frumur gegn vakanum . Þetta tekur nokkra daga og á meðan erum við sjúk af völdum sýkilsins . Þegar ónæmissvarið er aftur á móti fullmyndað náum við okkur á ný og ekki nóg með það heldur verðum við ónæm fyrir þessum tiltekna vaka jafnvel fyrir lífstíð . Ástæða þess að við verðum ónæm er sú að hluti þeirra frumna sem brugðust við vakanum með viðeigandi mótefnum og T-frumum verður að minnisfrumum sem geta enst í áratugi . Minnisfrumurnar þekkja sýkilinn aftur reyni hann inngöngu í líkamann seinna á ævinni og ráða niðurlögum hans áður en hann nær að gera nokkurn óskunda . Við verðum því ekki veik af völdum sama sýkilsins aftur . Margir kunna að spyrja hvers vegna við fáum þá kvef oft á ævinni . Ástæðan er einföld . Það eru yfir 100 mismunandi sýklar sem valda sömu einkennum , það er kvefeinkennum . Í hvert skipti sem við fáum kvef erum við að kynnast nýjum sýkli . Það tekur ónæmiskerfi okkar svolítinn tíma ( nokkra daga ) að átta sig á nýjum vaka sýkilsins og mynda rétt mótefni og T-frumur gegn honum . Þegar við höfum komist í kynni við allar þær veirur sem valda þessum einkennum , það er fengið yfir 100 sinnum kvef , erum við líklega orðin ónæm fyrir kvefi . Við getum einnig orðið ónæm fyrir sjúkdómi án þess að sýkjast fyrst . Hér er átt við bólusetningu . Við höfum líklega öll verið bólusett gegn barnaveiki , kíghósta , mænusótt , mislingum og fleiri sjúkdómum á barnsaldri og þurfum því ekki að hafa áhyggjur af því að fá þessa sjúkdóma nokkru sinni á ævinni . Í bóluefninu er vaki sýkilsins , stundum dauður sýkill , sem ónæmiskerfið þekkir sem framandi . Í kjölfarið myndar ónæmiskerfið viðeigandi mótefni og T-frumur gegn sýklinum og einnig minnisfrumur . Komi sýkillinn sjálfur í líkamann seinna á ævinni þekkja minnisfrumurnar strax vaka hans og ráða niðurlögum hans með viðeigandi , sérhæfðum vörnum . Á hverju hausti er beðið eftir inflúensufaraldri og bóluefni gegn veikinni . Ástæðan er sú að veirurnar sem valda inflúensu tilheyra þremur mismunandi stofnum ( A , B , og C ) og tekur það vísindamenn dágóðan tíma að komast að því hvaða stofn er um að ræða hverju sinni . Ennfremur búa inflúensuveirurnar yfir þeim sérstaka eiginleika að geta breytt vaka sínum milli faraldra , þannig að þegar þær koma næst þekkist vaki þeirra ekki aftur sem sá sami og síðast . Ónæmiskerfið þarf því að byrja upp á nýtt að greina vakann og mynda rétt mótefni og T-frumur gegn honum . Þá þurfa vísindamenn einnig tíma til að þróa nýtt bóluefni sem dugar gegn nýja vakanum . Í einstaka tilfellum fá næmir einstaklingar mótefni og T-frumur frá ónæmum einstaklingi sem búinn er að bregðast við tilteknum vaka . Þannig öðlast fóstur ónæmi frá móður sinni og einnig fá börn á brjósti einhverja vörn með móðurmjólkinni . Sjaldgæft er að fullorðnir fái vörn af þessu tagi . Þó eru dæmi þess að fólki í sérstökum áhættuhópum sé gefin slík vörn í sprautuformi á meðan faraldur geisar . Einnig er gefið móteitur gegn sýklum sem mynda hættuleg eiturefni , til dæmis gegn stífkrampasýklinum eða slöngubiti . Gallinn við þessa aðferð er að sá sem þiggur slíka vörn myndar aldrei sjálfur ónæmi gegn vakanum , heldur er hann jafnnæmur og áður en hann öðlaðist vörn þegar efnin sem hann fékk eru horfin úr líkama hans . Ónæmiskerfi hans hefur nefnilega aldrei greint vakann , brugðist við honum og sett upplýsingar um hann og vörn gegn honum í ónæmisminnið . Hér að framan er nokkuð oft talað um mótefni og T-frumur . Ónæmiskerfi okkar greinist í tvær deildir . Í annarri deildinni byggist ónæmissvarið á vessabundnu ónæmi þar sem svokallaðar B-frumur ráða ríkjum . Komist þær í snertingu við vaka sem þær geta greint ummyndast þær í svokallaðar plasmafrumur eða B-verkfrumur sem mynda sérhæft mótefni gegn þessum tiltekna vaka . Mótefnin berast í blóð og vessa og hitti þau þar fyrir vakann sem þau voru mynduð gegn binda þau hann og leiða til dauða hans með ýmsum hætti , til dæmis með því að lokka átfrumur á svæðið sem gleypa og eyða honum . Vessabundið ónæmi er sérlega virkt gegn sýkingum af völdum baktería og veira . Hin deild ónæmiskerfisins er frumubundið ónæmi . Þar eru T-frumur í aðalhlutverki . Komist T-fruma í snertingu við vaka , sem hún hefur viðtaka gegn á yfirborði sínu , binst hún vakanum um viðtakann og drepur hann . Til þess að þetta gerist þarf T-fruman þó fyrst að næmast , en til að næming hennar fari fram þarf vakinn að vera greindur af sérhæfðum átfrumum sem kallast sýnifrumur . Þær greina vaka , gleypa hann og melta að hluta og sýna svo T-frumu hinn hálfmelta vaka á yfirborði sínu . Átfrumur mynda einnig prótín sem örva fjölgun næmdrar T-frumu , svo að klón af viðeigandi T-frumum myndast gegn vakanum sem um ræðir . Frumurnar í sama klóni eru allar erfðafræðilega eins en þær sérhæfast í 5 mismunandi gerðir af T-frumum , þar á meðal eru T-drápsfrumur og T-minnisfrumur . Frumubundið ónæmi ver okkur gegn sýkingum sem stafa af veirum sem leynast inni í okkar frumum , sveppasýkingum , sníkjudýrum , krabbameinsfrumum og framandi vefja - eða líffæragræðlingum . B - og T-frumur heita einu nafni eitilfrumur þar sem þær starfa í eitilvef . Eitilfrumur teljast til hvítra blóðkorna eða svokallaðra hvítfrumna . Báðar gerðir eitilfrumna þroskast á fósturskeiði í blóðmerg ( rauðum beinmerg ) úr svokölluðum stofnfrumum . Þaðan fer um helmingur frumnanna í líffæri neðarlega í hálsinum sem heitir týmus eða hóstarkirtill þar sem þær þroskast í T-frumur . Hinn helmingurinn þroskast áfram í blóðmerg og verður að B-frumum . Bæði B - og T-frumur berast síðan í eitilvef sem er starfsvettvangur þeirra . Eitlar eru hnúðar á svokölluðum vessaæðum sem flytja vessa frá vefjum líkamans í blóðrásina . Þeir sía vessann og hreinsa úr honum óhreinindi því að í eitlum eru bæði átfrumur og eitilfrumur . Þannig kemst vessakerfið , og þar með ónæmiskerfið , að því ef einhverjar verur eru komnar í líkamann sem ekki eiga heima þar . Slíkar framandi verur enda fyrr eða síðar í vessanum og þar með í eitlum þar sem ónæmiskerfið bregst við með ónæmissvari eins og lýst var hér að ofan . Þess vegna bólgna eitlar við sýkingu . Hvaða eitlar bólgna segir til um hvar sýkingin er líklega upprunnin . Önnur líffæri úr eitilvef eru milta , eitlar í hálsi og nefi ( áður kallaðir hálskirtlar og nefkirtlar sem eru rangnefni ) og slímtengdur eitilvefur í slímhimnum meltingarvefs og öndunarvegs , en þar eru jú helstu innkomuleiðir sýkla í líkamann . Af þessu öllu sést að ónæmiskerfið er afar flókið og er þó aðeins greint hér frá því allra helsta .
Hvaða líffæri er aldrei gefið ?