Mondgezondheid voor thuiswonende kwetsbare ouderen
Plan van aanpak 2023-2026

Een plan van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, de Stichting de Mond Niet
vergeten, KNMT, NVM en ONT, in afstemming met Ivoren Kruis, KIMO, Actiz, V&VN, InEen, NVvPO,
Laego en individuele mondzorgverleners.
Contact: dpb-cz@minvws.nl
Versie december 2023
1

Introductie
In veel gevallen neemt de mondgezondheid af naarmate men ouder wordt. Dit kan een negatief
effect op de algehele gezondheid hebben. De schatting is dat 300.000 65-plus ouderen en ruim
200.000 75-plus ouderen die thuis wonen, een slechte mondgezondheid hebben1. In dit plan van
aanpak staan acties om de mondgezondheid onder kwetsbare ouderen te verbeteren. Dit plan komt
voort uit het programma ‘Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen’ (WOZO)1 en dan specifiek
actielijn 2: ‘Sterke basiszorg voor ouderen’.
Probleemstelling
Met het ouder worden vinden er veranderingen plaats op fysiek, cognitief, sociaal en psychisch vlak,
waardoor het vaak lastiger wordt om het dagelijkse onderhoud van het gebit te blijven uitvoeren.
Ook het gebruik van medicijnen (in 2021 gebruikte meer dan 1,5 miljoen 75-plussers minstens één
medicijn2) zorgt voor een slechtere mondgezondheid. Daarnaast neemt het percentage ouderen dat
de tandarts bezoekt, af. Van de leeftijdscategorie 65-69 jaar heeft nog 74,8% minimaal één keer in de
afgelopen 12 maanden de tandarts bezocht, bij 80-plussers is dat nog maar 52,4%3.
Hierdoor zijn ouderen vatbaar voor problemen van de mond, zoals een droge mond, gaatjes, pijn en
ontstekingen. Goede mondgezondheid is onderdeel van een goede algehele gezondheid. Een slechte
mondgezondheid heeft relaties met verschillende chronische aandoeningen, zoals longontstekingen,
hart- en vaatziekten, diabetes, reuma, kanker, en dementie (zie onderstaande figuur) waarbij
problemen met de mond zowel een indicator voor onderliggende problematiek kunnen zijn of het
gevolg zijn van chronische aandoeningen4 .

Het aantal ouderen neemt de komende jaren toe. Tegelijkertijd neemt ook de levensverwachting
toe, waardoor sprake is van een dubbele vergrijzing. In 2020 is 1 op de 21 mensen 80-plus en in 2040
is dit 1 op 12. Dit leidt tot een toename van de ondersteunings- en zorgvraag5. Daarnaast betekent
dit dat er meer (kwetsbare) ouderen thuis zullen wonen in de toekomst. In het Nivel-rapport
Mondzorg voor thuiswonende kwetsbare ouderen6 wordt geschat dat het gaat om ruim 300.000 65plus ouderen en ruim 200.000 75-plus ouderen, bij wie sprake is van een slechte mondgezondheid.
1 Nivel-rapport Mondzorg voor thuiswonende kwetsbare ouderen | Rapport | Zorginstituut Nederland
2 StatLine - Personen met verstrekte geneesmiddelen; leeftijd en geslacht (cbs.nl)
3 Contacten met de tandarts 2021 (cbs.nl)

4 Nivel-rapport Mondzorg voor thuiswonende kwetsbare ouderen | Rapport | Zorginstituut Nederland
5 WOZO Programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen | Rapport | Rijksoverheid.nl
6 Nivel-rapport Mondzorg voor thuiswonende kwetsbare ouderen | Rapport | Zorginstituut Nederland

2

Doelstelling
Het doel is werken aan een goede mondgezondheid voor iedere thuiswonende kwetsbare oudere.
Hiervoor sluiten we aan bij de definitie van ‘levensloopbestendige mondgezondheid’ uit de
praktijkwijzer ‘Zorg aan kwetsbare ouderen in de mondzorgpraktijk’ van de KNMT7: ‘een mond die,
gegeven de gebitsomstandigheden, voor de oudere patiënt en diens omgeving acceptabel
functioneert. Hierbij is in elk geval de ondergrens het vrij zijn van pijn en ongemak en van potentiële
(gevolgen van) ontstekingsrisico’s. Daarbij een zodanige klinische conditie van de aanwezige weefsels
(met herstel van schade en beheersing van de pathologische processen) dat acceptabel functioneren
mogelijk wordt gemaakt.’
Oplossingsrichtingen
De oplossingsrichtingen zijn opgebouwd aan de hand van drie fasen, zodat de oplossingen aansluiten
bij de verschillende situaties waarin kwetsbare ouderen zich kunnen bevinden. Meer informatie
hierover is te vinden op p. 5 en 6. Voor fase 1 en 2 zijn al veel producten en werkwijzen ontwikkeld.
Hierbij is de insteek om deze opnieuw en breder onder de aandacht te brengen.
Voor veel acties is samenwerking tussen verschillende partijen eerstelijnszorg nodig. Het gaat immers
om het op tijd signaleren en bespreekbaar maken van problemen met de mondgezondheid en het
doorverwijzen naar de juiste zorgverleners in de eerste lijn. Voor dit plan van aanpak zal dat meestal
de mondzorgverlener zijn. Dit sluit aan bij het versterken van de eerstelijnszorg met als doel om
passende zorg te realiseren. Het succes van onderstaande acties hangt daarom af van de mate van
samenwerking tussen De Mond Niet Vergeten!, de mondzorgkoepels en andere eerstelijns partijen.
Hierbij kan gedacht worden aan: V&VN, LHV, NHG, KNMP, Verenso, Actiz, KNGF en PPN.
Fase 1: De mondzorgprofessional wordt regelmatig bezocht en er zijn nog weinig andere lichamelijke
beperkingen, waardoor weinig andere eerstelijnszorgverleners betrokken zijn.
Doel: voorkomen en uitstellen
In deze fase is het van belang dat de mondverzorging op peil blijft en dat er wordt gewerkt
aan levensloopbestendige mondgezondheid.
Acties fase 1
De afgelopen jaren hebben de betrokken partijen zich verenigd in de Stichting de Mond Niet
Vergeten en is er veel materiaal ontwikkeld om mondzorgprofessionals en mantelzorgers te helpen
om regelmatig bezoek aan de mondzorgprofessional te stimuleren en de dagelijkse mondverzorging
op peil te houden. Ook heeft de KNMT een praktijkwijzer ontwikkeld over de zorg voor ouder
wordende patiënten en hoe je in gesprek gaat over levensloopbestendige zorg.
Partijen spreken af:
- De KNMT, de NVM en de ONT stellen een campagne op richting leden om bewustzijn over
mondzorg voor ouderen te vergroten. Hierbij stimuleren zij onder andere om de
praktijkwijzer te gaan gebruiken.
- De deelnemers aan het actieplan zetten zich er gezamenlijk voor in om de door DMNV!
ontwikkelde materialen goed in te zetten in de zorg. Dit betreft onder meer: e-learning
ontwikkelen voor mondzorgverleners èn eerstelijnszorg professionals en aantrekkelijk maken
via accreditatiepunten, ontwikkelde materialen beter verspreiden en websites en informatie
proberen te linken aan Thuisarts.nl. DMNV! vergroot het bereik van materialen zoals de
checklist ‘aandacht voor mondverzorging’ via de website ‘De Mond Niet Vergeten!’8
7 Praktijkwijzer Mondzorg aan kwetsbare ouderen | KNMT
8 https://demondnietvergeten.nl

3

-

-

Er worden sessies georganiseerd voor en met leden van beroepsverenigingen in de eerste
lijn. Hierbij wordt besproken wie welke rol kan pakken en welke mogelijkheden er zijn om
zich te ontwikkelen. Daarnaast worden mogelijkheden verkend om mondzorg in te bedden in
de opleiding van eerstelijns zorgverleners.
Partijen verkennen hoe de principes van advance care planning naar de mondzorg vertaald
kunnen worden, zodat levensbestendige mondzorgplannen gemaakt kunnen worden.

Fase 2: Er beginnen lichamelijke, sociale, cognitieve en/of psychische klachten te komen waardoor
het lastiger is om de dagelijkse verzorging uit te voeren en (periodiek) naar de mondzorgprofessional
te gaan. De andere eerstelijnszorgverlener is vaker nodig.
Doel: verminderen
In deze fase is het van belang dat er inspanningen worden gepleegd om ervoor te zorgen dat
de oudere toch voldoende op controle blijft komen. Daarnaast is het belangrijk dat andere
eerstelijnszorg medewerkers beginnen met signaleren van problemen met de
mondgezondheid en eventueel verwijzen naar een mondzorgprofessional. Daarnaast hebben
mondzorgverleners ook een rol te vervullen in de signalering van algemene
gezondheidsproblematiek.
Acties fase 2
Het is van belang om de samenwerking tussen verschillende zorgverleners in de eerste lijn te
versterken. Het is echter nog onbekend hoe deze samenwerking er uit moet zien om de zorg en
kwaliteit van leven op het gebied van mondgezondheid voor de kwetsbare ouderen te verbeteren en
de menskracht in de eerste lijn optimaal in te zetten. Er wordt daarom ingezet op een aantal pilots
om meer inzicht te krijgen hoe dit eruit kan zien en wat dit oplevert.
Partijen spreken af:
- Partijen voeren een aantal regionale pilots uit om te bezien hoe samenwerking in de eerste
lijn ten behoeve van goede mondgezondheid bij de cliënt eruit moet zien. Er wordt
geïnventariseerd aan welke randvoorwaarden de samenwerking moet voldoen en wat de
toegevoegde waarde van deze samenwerking is. Er wordt gezocht naar een diverse
samenstelling van regionale pilots (bijvoorbeeld inclusie van landelijk en stedelijk gebied).
- Eén van deze pilots betreft het volgende: Dokter Drenthe neemt najaar 2023 het thema
mondzorg op in het programma Integrale Ouderenzorg Drenthe. Door een instructievideo en
scholing worden huisartsen en praktijkondersteuners gevraagd, om regelmatig de Mondzorg
APK (frisse adem, pijn, goed kauwen) af te nemen. Om zo inzicht te krijgen in mondzorg
problemen die voorkomen bij thuiswonende kwetsbare ouderen. Tegelijkertijd zal Dokter
Drenthe op haar platform een interprofessioneel netwerk ontsluiten, waar de huisarts en/of
praktijkondersteuner een door hen gesignaleerd mondzorgprobleem kan voorleggen. Dit
kunnen zij op een eenvoudige manier doen via een e-consult met een deskundige
mondzorgverlener in hun regio. Met als eerste doel advisering aan huisarts en
praktijkondersteuner en indien noodzakelijk ook het organiseren van professionele
mondzorg (aan huis).
- Tevens wordt overwogen een pilot te starten met een mondzorgprofessional binnen het
gezondheidscentrum.
- Partijen ontwikkelen en implementeren richtlijnen op het gebied van de (mond) zorg voor
kwetsbare ouderen. Het gaat om de volgende richtlijnen:
o KIMO en KNMT bevorderen bij achterban implementatie van richtlijnen ‘Mondzorg
voor aan huis gebonden kwetsbare ouderen’, ‘Wortelcariës bij ouderen’ en
‘Polyfarmacie bij ouderen’

4

KIMO ontwikkelt de richtlijn ‘Het opstellen en uitvoeren van levensloopbestendige
behandeling’ als onderdeel van de KIMO-meerjarenagenda 2022-2026.
o Partijen hebben meegewerkt aan het tot stand komen van de richtlijn
mondverzorging van de Stichting KwaliteitsImpuls Langdurige Zorg (SKILZ), die op 30
november 2023 is gepubliceerd9.
DMNV! heeft in 2021 een campagne voor kwetsbare ouderen en mantelzorgers opgezet om
cliënten te motiveren om naar de praktijk te blijven komen. Hieraan wordt een gevolg
gegeven naar aanleiding van de conclusies uit quick-scan die destijds is gedaan.
o

-

Fase 3: De mondzorgprofessional wordt niet meer (standaard) bezocht, wel wordt veel zorg verleend
door andere eerstelijnszorgverleners.
Doel: gevolgen beperken
In deze fase staat het signaleren van problemen en doorverwijzen van andere
eerstelijnszorgmedewerkers naar de mondzorgprofessional centraal.
Acties fase 3
In 2021 is de handreiking kwetsbare ouderen gepubliceerd. De handreiking ondersteunt een goede
samenwerking en afstemming tussen de betrokken zorg- en hulpverleners in de wijk, de oudere zelf
en mantelzorgers. Dat helpt om mogelijke problemen op tijd te signaleren en de juiste hulp te
bieden. De handreiking is door 13 landelijke organisaties uit het medisch-, zorg- en sociaal domein
opgesteld en wordt indien nodig geactualiseerd. Het is van belang dat mondgezondheid hierin wordt
meegenomen.
Partijen spreken af:
- VWS vraagt InEen om met partijen mondgezondheid op te nemen in de handreiking
‘Kwetsbare ouderen thuis’10. Er wordt aangesloten bij de eerder omschreven indicatie van
‘kwetsbare ouderen thuis met een complexe zorgsituatie’ die door het Zorginstituut is
opgesteld.
- Er wordt meer bekendheid gegeven aan het overzicht van de NVGd11 waarmee
mondzorgverleners met expertise op het gebied van geriatrie gevonden kunnen worden.
Achtergrondinformatie bij drie fasen aanpak
Zorg aan ouderen begint met problemen voorkomen en uitstellen. Naar mate kwetsbaarheid en
complexiteit toenemen verandert het doel van de zorg naar verminderen van problemen en
uiteindelijk naar het beperken van de gevolgen van problemen. Belangrijk hierbij is dat
kwetsbaarheid geen lineaire begrip in de tijd is, de kwetsbaarheid van een oudere kan beide kanten
op wisselen en daaropvolgende complexiteit en afhankelijkheid van anderen verandert daar ook
door.

9

1. Overzicht aanbevelingen - Mondverzorging | Richtlijnen Langdurige Zorg

10 Handreiking kwetsbare ouderen thuis (beteroud.nl)

11

Nederlandse Vereniging voor Gerodontologie - Leden die helpen

5

Uit: Programma Langer Thuis van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport12
Ouderen bevinden zich door hun leven heen qua (mond)gezondheid in verschillende fasen.
Naarmate ouderdom vordert, nemen bezoeken aan de mondzorgprofessional af, terwijl het bezoek
aan en van andere eerstelijnszorgverleners toeneemt (zie hieronder). Deze fasen zijn belangrijk om
te onderscheiden, omdat de hoofdverantwoordelijke zorgverlener voor de zorg aan thuiswonende
kwetsbare oudere per fase wisselt.

Zorggebruik per zorgverlener en per leeftijd, uit de praktijkwijzer van het KNMT13 gebaseerd op CBScijfers

12 Programma Langer Thuis | Rapport | Rijksoverheid.nl

13 Praktijkwijzer Mondzorg aan kwetsbare ouderen | KNMT

6

Context en oplossingsrichtingen
Zoals omschreven in de probleemstelling en in het Nivel-rapport14 zijn er meerdere processen die
veranderen bij het ouder worden, waarop ingegrepen kan worden. Onderstaande 5 fasen uit het
Nivel-rapport hebben we onderverdeeld naar de drie fasen uit dit plan van aanpak.
1. Weinig bewustzijn (fase 1)
Veel ouderen – en hun naasten – zijn zich niet bewust van het belang van een goede
mondgezondheid op oudere leeftijd. Omdat andere gezondheidsproblemen ontstaan wordt de
mondgezondheid naar de achtergrond verschoven. Ook is er een verschil tussen de objectieve staat
van de mondgezondheid en de subjectieve beleving. Daarnaast zijn kwetsbare ouderen een lastige
doelgroep voor zorgverleners; er is een gebrek aan bewustzijn van de omvang van het probleem en
een gebrek aan kennis over mondgezondheid/ kwetsbaarheid.
2. Toename geneesmiddelengebruik (fase 1, 2)
Bij het voorschrijven van geneesmiddelen moet er rekening gehouden worden met het soort
medicatie en polyfarmacie omdat beide gevolgen kunnen hebben voor de mondgezondheid. Daarom
is het belangrijk om in sommige gevallen bijvoorbeeld preventief tandpasta met extra fluoride voor
te schrijven en te signaleren bij vervolgbezoeken of er geen bijwerkingen van de geneesmiddelen op
het gebied van de mondgezondheid zijn opgetreden.
3. Verminderde prioriteit dagelijkse mondverzorging (fase 2)
Door fysieke en cognitieve achteruitgang gaat ook de dagelijkse mondverzorging van ouderen
achteruit. Het is belangrijk om dit te signaleren en vervolgens de mondverzorging op peil te houden.
Hiervoor is ook een rol weggelegd voor de omgeving van de oudere, zoals de kinderen,
mantelzorgers, en zorgprofessionals zoals de wijkverpleegkundige, huisarts en POH.
4. Minder tot geen professionele mondzorg (fase 2, 3)
Door verschillende factoren, waaronder lichamelijke, cognitieve, sociale en psychische beperkingen
en verminderde zelfredzaamheid, neemt het aantal ouderen dat (periodiek) een
mondzorgprofessional bezoekt af met het oplopen van de leeftijd. Ook hierbij is er een rol weggelegd
voor de omgeving van de oudere, met name de eigen mondzorgverlener en de mantelzorgers. Zij
kunnen tijdig signaleren dat het bezoek aan de mondzorgprofessional afneemt en hier vervolgens
actie op ondernemen, zoals het inplannen van mondzorg in een praktijk of aan huis. Daarnaast is het
belangrijk dat er proactief gehandeld wordt door de mondzorgverlener; wanneer de
mondgezondheid nog op peil is, moet er systematisch geïnventariseerd worden wat er in de mond
zit, welke dagelijkse mondzorg de oudere nodig heeft en wie daar bij helpt. Dit moet dit vastgelegd
worden in een mondzorgplan. Om dit alles te faciliteren is het belangrijk dat mondzorgprofessionals
scholing en opleiding krijgen over het verlenen van zorg aan deze specifieke doelgroep.
5. Toegenomen kwetsbaarheid, complexiteit en mondgezondheidsproblemen (fase 3)
Er kan door verschillende partijen worden gesignaleerd dat er iets aan de hand is dat duidt op
(toegenomen) kwetsbaarheid van een oudere of zelfs ook al mondgezondheidsproblemen. In de
eerste plaats de directe omgeving van de oudere: mantelzorgers, buren, vrijwilligers van
verenigingen, het gebedshuis (kerk, moskee, synagoge, etc.), wijkhuis of welzijnsorganisatie
bijvoorbeeld. Maar ook door eerstelijnszorgverleners: de huisarts en haar praktijkondersteuner, de
apotheek, wijkverpleegkundigen en de mondzorgverlener15. Hiertoe is het belangrijk dat de zorg
integraal geregeld is; dat er onderling wordt samengewerkt en dat doorverwijzen eenvoudig is.
Kwetsbaarheid is geen statisch begrip.
14 Nivel-rapport Mondzorg voor thuiswonende kwetsbare ouderen | Rapport | Zorginstituut Nederland
15 Nivel-rapport Mondzorg voor thuiswonende kwetsbare ouderen | Rapport | Zorginstituut Nederland

7