Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

27 923

Werken in het onderwijs

Nr. 344

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP EN VOOR BASIS- EN VOORTGEZET ONDERWIJS EN
MEDIA
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 januari 2019
Op dit moment werken er in Nederland ruim 230.000 mensen als leraar in
de sectoren primair onderwijs (po), voortgezet onderwijs (vo) en
middelbaar beroepsonderwijs (mbo). Samen vervullen deze personen
175.000 voltijd banen.
In deze brief wordt de belangrijkste informatie over de onderwijsarbeidsmarkt op een rij gezet, gebaseerd op recente gegevens en rapportages. In
de bijlage wordt de informatie uitgebreider en diepgaander beschreven
met grafische weergaven van de resultaten1. In deze brief worden alleen
feitelijke zaken over de arbeidsmarkt samengevat.
Zaken die onderstaand worden behandeld met de daarbij gebruikte
bronnen:
– Personeelsaantallen en kenmerken op basis van DUO gegevens.
– Vacatures in het afgelopen jaar uit de Arbeidsmarktbarometer. Met
vacatures wordt hier bedoeld door scholen aangeboden banen, los van
het feit of deze uiteindelijk vervuld worden.
– De positie van afgestudeerden van lerarenopleidingen de eerste jaren
op de arbeidsmarkt uit het onderzoek Loopbaanmonitor.
– Personeel niet in loondienst op basis van de Jaarverslagen van de
schoolbesturen.
– Arbeidsmarktramingen voor de komende jaren uit het onderzoek
MIRROR. Hierin komen ook de verwachte tekorten aan de orde.
– Bevoegdheden in het vo uit het onderzoek IPTO.
– Gegevens over uitkeringen afkomstig van het UWV.
In de bijlage komen kort aan de orde de ziekteverzuimgegevens berekend
door DUO, de looptijd van de afgesloten cao’s en de functiemix cijfers. De

1

kst-27923-344
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 923, nr. 344

1

rapporten over de genoemde onderzoeken worden tevens met deze brief
meegezonden2.
De sectoren po, vo en mbo worden apart besproken. Naast veel overeenkomsten zijn er namelijk duidelijke verschillen tussen de arbeidsmarkten
voor leraren in de drie onderscheiden sectoren. Uit onderzoek, dat in de
bijlage besproken wordt, blijkt tevens dat er slechts in zeer geringe mate
sprake is van een overstap van leraren naar een andere onderwijssector.
De informatie in deze brief is gebaseerd op analyses van databestanden,
aangevuld met verdiepend onderzoek. Voor de analyses zijn gevalideerde
bestanden nodig. Omdat dat relatief veel tijd kost, beschrijven de
resultaten niet altijd de meest actuele situatie. De effecten van recent
beleid zijn daar dan ook nog niet in terug te vinden.
Primair onderwijs
In het po werkten vorig schooljaar 126.800 personen als leraar. Meer dan
de helft van hen heeft een deeltijdbaan (0,8 fte of minder). Een op de zes
heeft een baan van 0,5 fte of minder. Onder de deeltijdwerkers zijn
vrouwen oververtegenwoordigd.
Op verschillende onderdelen van de arbeidsmarkt voor leraren in het po is
te zien dat deze krapper is geworden. De ramingen voor de toekomst
geven aan dat het eind hiervan nog niet in zicht is.
Het aantal vacatures stijgt fors
Uit onderzoek blijkt dat in het po het aantal online vacatures de laatste
jaren fors stijgt. Van het schooljaar 2014/2015 naar het afgelopen
schooljaar bedraagt deze stijging ruim een verdriedubbeling. Deels kan dit
aan een intensiever gebruik van het internet voor de werving liggen, maar
het kan ook een teken zijn van toenemende moeite die moet worden
gedaan om aan leraren te komen.
Dat het meer moeite kost leraren te vinden, is te zien aan het feit dat voor
70% van de vacatures voor leraren afgelopen schooljaar minder dan vijf
kandidaten reageerde. Het jaar daarvoor was dat nog 43%. Volgens de
scholen was 61% van de lerarenvacatures moeilijk vervulbaar (het jaar
daarvoor 51%). Het aandeel na drie maanden niet vervulde vacatures
steeg van 13% in schooljaar 2016/2017 naar 20% in schooljaar 2017/2018.
In het vo en het mbo werden vacatures sneller vervuld en minder vaak als
moeilijk vervulbaar gekenmerkt (zie hieronder). Het lijkt daarom of het in
het po moeilijker is om alle vacatures te vervullen.
Goede uitgangspositie voor starters
Voor starters heeft de huidige arbeidsmarkt het voordeel dat zij makkelijker in het onderwijs aan het werk kunnen komen. Het aandeel afgestudeerden van de pabo dat na een half jaar een baan heeft in het onderwijs
is gestegen van 83% voor degenen die in 2013 afstudeerden naar 88%
voor de lichting die in 2017 is afgestudeerd.
Positief is ook dat de uitval in de eerste vijf jaar dat zij werkzaam zijn als
leraar in het basisonderwijs lager is dan bij oudere afstudeercohorten. Dit
betekent dat het onderwijs er in de meeste gevallen beter in slaagt
starters voor het onderwijs te behouden: 77% van de afgestudeerden
werkt na vijf jaar nog in het onderwijs.
2

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 923, nr. 344

2

Wat verder opvalt is dat startende leraren, die na de pabo in het onderwijs
zijn gaan werken, veel vaker een reguliere baan (in plaats van een
invalbaan) hebben en ook veel vaker een vast contract hebben, of uitzicht
daarop. Ook hebben afgestudeerden na een half jaar veel vaker een vaste
baan. Voor tweederde geldt dat men (uitzicht op) een vaste aanstelling
heeft.
Aandeel personeel niet in loondienst gestegen
De gegevens over het personeel dat in dienst is van de onderwijsinstellingen verkrijgt DUO via de salarisadministraties van de scholen.
Voor degenen die niet in loondienst zijn van de scholen (zoals uitzendkrachten en payrollers) is DUO aangewezen op de jaarverslagen die de
scholen na afloop van het schooljaar als verantwoording van de bestedingen indienen. Hieruit blijkt dat het bedrag dat besteed wordt aan
personeel niet in loondienst de afgelopen jaren is gestegen. Ging het in
2012 nog om 2,0% van het totale bedrag besteed aan personele kosten, in
2017 was dit 4,0%.3 Uit de gegevens is niet zichtbaar aan welke functies
dit geld is besteed. Zoals toegezegd aan de Tweede Kamer, zijn wij bezig
om bij toekomstige gegevensleveringen deze gegevens wel te verkrijgen.
Voorspelde tekort blijft hoog, maar is opnieuw vertraagd
De belangrijkste indicator voor aanstaande tekorten is de jaarlijks
uitgevoerde arbeidsmarktraming. Deze raming is gebaseerd op de
aantallen leraren die de komende jaren nodig zijn op grond van de door
OCW geraamde leerlingaantallen en pabo-afgestudeerden, alsmede de
leeftijd en verwachtingen van gedragingen van (potentiële) leraren.
De nieuwe raming geeft aan dat, voor het schooljaar 2023/24, bij
gelijkblijvende omstandigheden, een tekort van circa 4.200 fte aan leraren
verwacht wordt. In de vorige raming werd een vrijwel even hoog tekort
een jaar eerder verwacht.
In vergelijking met de vorige ramingen kan geconcludeerd worden dat de
omvang van de verwachte tekorten niet is afgenomen, maar dat deze iets
meer gespreid in de tijd (later) voor gaan komen.
Ontwikkelingen die het tekort verminderen zijn:
– Er vindt iets meer instroom vanuit de stille reserve en een hogere
instroom van pabo afgestudeerden plaats. Bij dat laatste is er ook
sprake van een gemiddeld grotere omvang van de baan.
– De gemiddelde uittredeleeftijd (pensioen) is iets omhoog gegaan.
Ontwikkelingen die het tekort vergroten zijn:
– Het latere uittreden van ouderen betekent dat er meer gebruikt wordt
gemaakt van de ouderenregeling.
– Er zijn iets meer vacatures voor leraren dan eerder was verwacht en
– Een iets lagere gemiddelde aanstellingsomvang van de leraren die al
in dienst waren.
Bij de totale raming hebben de positieve ontwikkelingen iets meer invloed
dan de negatieve.

3

Geregeld is ook een ander percentage gebruikt: het bedrag aan personeel niet in loondienst als
percentage van het bedrag aan personeel wel in loondienst. Bovenstaand is zuiverder en
logischer aangezien het percenteert op het totale bedrag aan personeelskosten. De «oude»
percentages zijn voor po, vo en mbo in 2016 respectievelijk 3,8%, 3,9% en 9,7%, de «nieuwe»
voor dat jaar 3,6%, 3,6% en 8,4%.
In de Financiële Staat van het Onderwijs 2017 van de Inspectie van het Onderwijs zijn,
eveneens op basis van DUO gegevens, afwijkende (lagere) cijfers opgenomen (bijlage bij
Kamerstuk 35 000 VIII, nr. 145). De verklaring hiervoor is volgens DUO dat de Inspectie de
samenwerkingsverbanden voor passend onderwijs niet meeneemt in de berekeningen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 923, nr. 344

3

Belangrijkste oorzaken tekorten
De achtergrond van de verwachte tekorten in het po zijn:
– De leraren in het po zijn relatief oud. Van het onderwijsgevend
personeel is bijna een kwart 55 jaar of ouder (van de directeuren bijna
de helft). De komende jaren gaan veel leraren met pensioen. Door het
verhogen van de pensioenleeftijd en het langer doorwerken van veel
leraren is dit enkele jaren uitgesteld, maar de komende jaren zal dit
alsnog plaatsvinden.
– Het aantal afgestudeerden van de pabo’s is de afgelopen jaren
gedaald. Het percentage studenten dat aan de pabo begint en deze ook
afmaakt zal naar verwachting de komende jaren hoger zijn, gelet op de
recente instroomgegevens. Voor studiejaar 2018/2019 laten de
aanmeldcijfers momenteel een stijging van 10 procent in de instroom
op de pabo’s zien, ten opzichte van dezelfde peildatum een jaar
geleden4. Dat is goed nieuws. Net als het jaar er voor is het aantal
deeltijdstudenten het meeste gestegen. De instroom van alleen de
pabo’s is echter niet groot genoeg om te kunnen voorzien in de vraag.
– De grote leerlingendaling naar aanleiding van de bevolkingskrimp is
vrijwel achter de rug. Tevens vindt deze leerlingendaling regionaal
plaats, er zijn ook gebieden met leerlinggroei.
– De gunstige economische ontwikkelingen in Nederland gaan samen
met een steeds krapper wordende arbeidsmarkt, wat een negatieve
invloed heeft op het lerarentekort.
Kanttekeningen bij ramingen en langere termijn
De ramingen zijn gebaseerd op ontwikkelingen in het verleden die
voorspellen wat er in de toekomst gebeurt bij gelijkblijvende omstandigheden.
In de werkelijkheid zal dat niet zo zijn. Tekorten kunnen juist mensen naar
opleidingen trekken en ook ontwikkelingen op de rest van de arbeidsmarkt
zullen hun invloed hebben op de keuze voor het leraarschap. Dit zijn
allemaal zaken die moeilijk te voorzien zijn.
Om technische redenen gaan de ramingen uit van de lerarenbestanden
per oktober 2016. Daarom geven de ramingen ook geen beeld van wat er
veranderd is sinds het plan van aanpak lerarentekort in 2017 is opgesteld
en de intensivering die afgelopen zomer samen met sector en vakorganisaties is ingezet.5 6 Daarvoor is het nog te vroeg.
Overigens zijn de ramingen opgesteld voor drie verschillende toekomstige
economische scenario’s. Voor deze brief is uitgegaan van het meest
positieve economische scenario aangezien dat vooralsnog het meest
realistische lijkt. Mocht de economische ontwikkeling tegenvallen dan zijn
de voorspelde tekorten wat lager, maar de tendens blijft hetzelfde.
De raming over tien jaar levert nog grotere tekorten op. Verwacht wordt
dat in vrijwel alle regio’s dan een tekort is van in totaal ruim 10 duizend
fte. Ramingen over zo’n lange tijd zijn minder betrouwbaar, al was het
alleen al omdat het uitgangspunt «bij ongewijzigde omstandigheden»
voor een periode van tien jaar nooit op zal gaan. Zoals gezegd zijn er
sinds het startpunt van de huidige ramingen (het personeelsbestand op
1 oktober 2016) flink wat maatregelen door OCW, sociale partners en
scholen in gang gezet. Voorstelbaar is dat de resultaten op de arbeidsmarkt in positieve zin worden beïnvloed door de specifiek maatregelen

4

Het betreft hier voorlopige instroomcijfers, de definitieve cijfers volgen in januari.
Kamerstuk 27 923, nr. 245.
6
Partijen die deelnemen aan het landelijk overleg zijn: PO-Raad, VO raad, MBO Raad, VH, VSNU,
CNV, AVS en FvOv en vertegenwoordiging uit de G4.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 923, nr. 344

4

tegen het lerarentekort en de gelden die beschikbaar zijn gesteld voor
salarisverhoging via de cao’s en maatregelen tegen werkdruk.
Wat hieruit als waarschuwing naar voren komt, is dat er geen sprake is
van een hobbel in de trend die vanzelf over gaat. Maatregelen tegen het
lerarentekort zullen van structurele aard moeten zijn om ook in de
toekomst voldoende leraren voor de klas te hebben.
(Voortgezet) speciaal onderwijs
In de ramingen wordt het (voortgezet) speciaal onderwijs, kortweg (v)so,
meegenomen in het primair onderwijs. Dit jaar is apart gekeken naar de
situatie in het (v)so vergeleken met de rest van het po, oftewel het
(speciaal) basisonderwijs. Het lijkt er op dat de problematiek in het (v)so
de komende jaren iets minder groot zal zijn dan in de rest van het po. Een
aantal mogelijke oorzaken hiervan is dat het (v)so relatief grote aantallen
ondersteunend personeel heeft dat kan doorgroeien naar leraar en de
hogere aanstellingsomvang. Dit neemt niet weg dat ook in het (v)so de
komende jaren toenemende krapte gevoeld gaat worden en al gevoeld
wordt.
Schoolleiders
In de ramingen voor het po worden de schoolleiders en de leraren samen
genomen. Dit heeft deels een praktische achtergrond. Schoolleiders zijn
geregeld ook deels actief als leraar en schoolleiders en leraren stappen in
de praktijk ook over naar elkaars functie. Een tekort aan leraren heeft
daarmee een negatieve invloed op het aantal beschikbare schoolleiders
en omgekeerd. Vooralsnog kan niet berekend worden of er een specifiek
tekort is aan schoolleiders, aangezien met de leraren die op de scholen
werken in principe voldoende aanwas beschikbaar is.
Een indicatie voor deze beschikbaarheid blijkt uit het eerder aangehaalde
vacatureonderzoek:
– Het aantal vacatures voor schoolleiders is iets minder hard gegroeid
dan het aantal vacatures voor leraren;
– op vacatures voor schoolleiders komen gemiddeld iets meer kandidaten binnen dan op vacatures voor leraren;
– vacatures voor schoolleiders zijn iets vaker vervuld na 3 maanden dan
vacatures voor leraren en
– vacatures voor schoolleiders worden beduidend minder vaak als
moeilijk vervulbaar aangeduid door de scholen dan vacatures voor
leraren (28% versus 61%).
Meeste leraren basisonderwijs zijn bevoegd
In het vo wordt jaarlijks een groot onderzoek gedaan naar de gegeven
vakken en de bevoegdheid van de leraren die deze vakken geven. Dit
roept de vraag op naar de bevoegdheid van de leraren in het po. Een
dergelijk onderzoek in het po opzetten, zou een grote belasting zijn voor
het veld. Daarom is bestandsonderzoek uitgevoerd om toch gedeeltelijk
inzicht in de bevoegdheidssituatie in het po te krijgen. Hierbij is louter
gekeken naar de leraren in het basisonderwijs, omdat dit de meest
eenduidige situatie is.
Dit onderzoek is uitgevoerd met behulp van het diplomabestand van DUO.
Dit bestand is betrouwbaar voor degenen die vanaf 1970 zijn geboren. In
de periode daarvoor werden de diploma’s hoger onderwijs niet bijgehouden. Uit het onderzoek blijkt over de leraren in het basisonderwijs die
vanaf 1970 zijn geboren dat:
– 97,0% een bevoegdheid van de Pabo heeft;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 923, nr. 344

5

–

1,8% een bevoegdheid voor bewegingsonderwijs of kunstvakken (en is
dus bevoegd deze te geven in het po) heeft;
– 0,1% aan de Pabo (waaronder zij-instromers en Leraren In opleiding
die beiden les mogen geven) studeert;
– we geen bevoegdheid voor het po kunnen vinden bij 1,1%.
Bij deze 1,1% kunnen personen zitten die onder een toegestane uitzonderingsregel vallen. In werkelijkheid zal het percentage onbevoegden lager
liggen. Het percentage onbevoegden dat hier wordt gevonden is
beduidend lager dan dat in het vo (zie verderop). We hebben geen
aanwijzingen dat de situatie voor leraren die voor 1970 geboren zijn
anders is.
Overstap naar andere sectoren
De afgelopen jaren zijn gemiddeld 400 leraren per jaar van het po naar het
vo overgestapt en 150 leraren van het po naar het mbo. Deze aantallen
betreffen respectievelijk 0,3% en 0.1% van het totale aantal leraren in het
po. De omgekeerde overstap van het vo en het mbo naar het po wordt
jaarlijks gemiddeld respectievelijk 150 en 50 leraren gemaakt.
Uitkeringen sociale zekerheid
De onderstaande gegevens gaan over het gehele personeel afkomstig uit
het po, en dus niet alleen over de leraren.
Het aantal WW uitkeringen in het po is de laatste jaren gestaag
afgenomen. Van 6.800 in het 2e kwartaal van 2016 naar 5.000 in het
tweede kwartaal van 2018. De voornaamste oorzaak van de afname ligt in
een flinke daling van nieuwe uitkeringen. Ging dat in het tweede kwartaal
van 2016 nog om 1.400 nieuwe uitkeringen, in het tweede kwartaal van
2018 waren dat 500 nieuwe uitkeringen.
Ook het aantal arbeidsongeschiktheidsuitkeringen is al jaren aan het
dalen. In 2009 ging dat om 13.000 uitkeringen, in 2017 om 10.000. Bij iets
meer dan de helft gaat het om een uitkering op basis van de WIA, de
opvolger van de WAO. Van de mensen met een WIA uitkering heeft
tweederde een uitkering krachtens de WGA, een uitkeringsvorm waarbij
de verwachting is dat men nu of in de toekomst (deels) kan werken.
Voortgezet Onderwijs
In het vo werkten vorig schooljaar 75.700 personen als leraar. Iets meer
dan een derde van hen heeft een deeltijdbaan (0,8 fte of minder). Een op
de twaalf heeft een baan van 0,5 fte of minder.
De situatie in het vo is van een andere aard dan die in het po. Er zijn geen
grote verschillen tussen regio’s en evenmin een snel oplopend tekort voor
het gehele onderwijzend personeel. In het vo zijn de problemen specifiek
geconcentreerd bij enkele tekortvakken (zie verderop welke vakken dit
zijn). Naar verwachting wordt de situatie voor de andere vakken de
komende jaren wellicht iets beter (mede door de leerlingdaling), maar
voor de tekortvakken lijkt de situatie juist ernstiger te worden.
Aantal vacatures stijgt licht, minder kandidaten reageren
Ook in het vo is het aantal vacatures dat op internet wordt gevonden de
laatste jaren gestegen. Van het schooljaar 2014/2015 naar het schooljaar
2016/2017 gaat het om een toename met een derde. Het laatste jaar zijn de
gevonden aantallen vacatures voor leraren echter stabiel gebleven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 923, nr. 344

6

Verschillende signalen geven aan dat de krapte op de arbeidsmarkt in het
vo verder is toegenomen. Bij 41% van de vacatures voor leraren
reageerden afgelopen schooljaar minder dan vijf kandidaten. Het jaar
daarvoor was dat nog 26%. Volgens de scholen was 43% van de lerarenvacatures moeilijk vervulbaar (het jaar daarvoor 37%). Het aandeel na drie
maanden niet vervulde vacatures steeg van 7% in schooljaar 2016/2017
naar 8% in schooljaar 2017/2018.
Ook de uitgangspositie voor starters in het vo verbeterd
Door de krapte op de arbeidsmarkt nemen de baankansen voor afgestudeerde nieuwe leraren toe. Het aandeel afgestudeerden van de lerarenopleiding 2e graads en de universitaire lerarenopleiding dat na een half jaar
een baan heeft in het onderwijs is gestaag gestegen naar 83% voor de
lichting die in 2017 is afgestudeerd. Voor de afgestudeerden van 2013 was
dat nog 70%. Ook is de uitval van startende leraren in het vo in de eerste
vijf jaar afgenomen.
Een andere positieve ontwikkeling is dat startende leraren van zowel de
lerarenopleiding 2e graads als de universitaire lerarenopleiding iets vaker
na een jaar een full time baan hebben. Dit is toegenomen van 58% van het
afstudeerjaar 2012 tot 65% in het afstudeerjaar 2016 voor degenen die in
het onderwijs werken.
Personeel niet in loondienst lijkt nu stabiel
Voor de gegevens over het personeel dat niet in loondienst is van de
scholen moet ook bij het vo gebruik worden gemaakt van de jaarverslagen die de scholen na afloop van het schooljaar als verantwoording
van de bestedingen indienen. Hieruit blijkt dat het bedrag dat besteed
wordt aan personeel niet in loondienst de afgelopen jaren flink is
gestegen. Ging het in 2012 nog om 2,2% van het totale bedrag besteed
aan personele kosten, in 2017 was dit 3,7%. Dat is praktisch gelijk aan het
percentages in 2016, de stijging vindt met name plaats in de jaren
2013–2016. Uit de gegevens is niet zichtbaar aan welke functies dit geld is
besteed. Uit contacten met scholen en berichten in de media weten wij
dat in ieder geval een deel van het geld aan leraren wordt besteed.
Verwachte tekorten nemen toe in specifieke vakken
Evenals bij het po geldt de kanttekening dat de raming uit gaat van gelijk
blijvende omstandigheden, uitgaande van de startsituatie oktober 2016.
Dat betekent een onzekerheid rond de mate waarin de ramingen uitkomen
en het feit dat beleid sindsdien niet kon worden meegenomen.
De komende jaren heeft het vo te maken met een leerlingdaling. De totale
behoefte aan leraren houdt daarmee naar verwachting gelijke tred. Zo
wordt verwacht dat de totale behoefte aan leraren in fte de komende 10
jaar met zo’n 8% zal afnemen. De komende jaren gaan echter ook veel
leraren met pensioen. Door het verhogen van de pensioenleeftijd en het
langer doorwerken van veel leraren is dit enkele jaren uitgesteld.
In de arbeidsmarktramingen wordt, uitgaande van de verwachte
uitstroom en de mogelijke instroom aan leraren, over 5 jaar, voor het
schooljaar 2023/24, bij gelijkblijvende omstandigheden een tekort van
1.075 fte aan leraren verwacht.
De verwachte tekorten in het vo zijn in veel mindere mate regionaal
gespreid zoals in het po. Wel kan grofweg gezegd worden dat de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 923, nr. 344

7

verwachte tekorten in de Randstad iets ernstiger zullen zijn dan in de rest
van Nederland.
De concentratie van de onvervulde vraag bij bepaalde vakken zorgt dat
daar de druk wel hoog is. De verwachting is dat de druk op de tekortvakken toe gaat nemen terwijl de overige vakken juist weinig problemen
zullen ondervinden.
Als aanvulling hierop nog een vermelding van het feit dat voor studiejaar
2018/2019 op basis van aanmeldcijfers een daling van 6% in de instroom
op de tweedegraads lerarenopleidingen is gesignaleerd ten opzichte van
dezelfde peildatum een jaar geleden.
Onbevoegdheid en tekorten
Verder blijkt uit het onderzoek dat een deel van de lessen onbevoegd of
onderbevoegd gegeven wordt, wat ook duidt op krapte. Gemiddeld werd
in 2017 4,3% van de lessen onbevoegd gegeven. Voor sommige vakken is
dat percentage aanmerkelijk hoger (in het geval van Wiskunde bijvoorbeeld 8,0%). Het is aannemelijk dat op dit moment al sprake is van
tekorten die worden opgelost door leraren onbevoegd les te laten geven
(al beschikken deze leraren meestal wel over een lesbevoegdheid voor
een ander vak).
Als de kennis over de onbevoegd gegeven lessen en de ramingen voor de
tekorten in de komende tien jaar worden gecombineerd, kunnen we de
hoofdvakken in het vo als volgt indelen:
– permanente tekortvakken: informatica, natuurkunde, scheikunde,
gezondheidszorg en welzijn en klassieke talen. Ook wiskunde valt
hieronder, zij het dat het tekort bij wiskunde enigszins schommelt.
Omdat wiskunde een vak is waar veel lessen in worden gegeven, zijn
de tekorten in absolute zin hoog.
– vakken met een oplopend tekort: Duits en Frans en
– vakken met een afnemend tekort (er is nu wat tekort, maar in de
toekomst naar verwachting niet meer): Nederlands en techniek (NB:
het gaat hier om de algemene variant, niet om de beroepsgerichte
specialistische varianten). Ook bij Engels, biologie en economie neemt
het tekort af, maar bij aanvang is het tekort hier al relatief laag;
De vakken met permanent lage tekorten: geschiedenis, levensbeschouwing, kunstvakken, lichamelijke opvoeding, overige vakken.
Beroepsgerichte vakken in het vmbo
Bovenstaand zijn de grootste vakken in het vo besproken. In het vmbo is
daarnaast sprake van veel beroepsgerichte vakken. Omdat deze vakken te
klein zijn om afzonderlijk in de ramingen mee te nemen, kunnen hier geen
cijfermatige uitspraken over worden gedaan.
Om toch een beter inzicht te krijgen in de vraag naar docenten in
beroepsgerichte vakken, hebben we analyses laten verrichten naar de
leeftijd van de docenten die deze vakken geven, hun bevoegdheden en de
mensen die beschikbaar zijn met dergelijke bevoegdheden.
Deze analyses leveren op dat met name voor de technische beroepsgerichte vakken de vooruitzichten niet positief zijn. Veel leraren hebben een
hoge leeftijd, terwijl er weinig mensen met een juiste bevoegdheid
beschikbaar zijn (zowel binnen als buiten het onderwijs) en ook heel
weinig mensen in opleiding zijn voor deze vakken. Voor de overige
beroepsgerichte vakken lijkt zich de komende jaren geen probleem voor te
doen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 923, nr. 344

8

Langere termijn
De raming over tien jaar levert ondanks de leerlingdalingen hogere
tekorten op: bij gelijkblijvende omstandigheden in 2028 een tekort van
ruim 1.600 fte. De verwachting is dat dit tekort voor het grootste deel
geconcentreerd zal zijn bij de tekortvakken wiskunde, natuurkunde, Duits,
Frans, scheikunde, klassieke talen en informatica. Voor de overige vakken
worden tegen die tijd geen noemenswaardige tekorten verwacht.
Deel krapte opgevangen door inzet on(der)bevoegden
Uit het onderzoek blijkt dat een deel van de lessen onbevoegd of
onderbevoegd gegeven wordt, wat ook duidt op krapte. Gemiddeld werd
in 2017 4,3% van de lessen onbevoegd gegeven. Voor sommige vakken is
dat percentage aanmerkelijk hoger (in het geval van wiskunde bijvoorbeeld 8,0%). Het is aannemelijk dat er op dit moment sprake is van
tekorten die worden opgelost door leraren onbevoegd les te laten geven
(al beschikken deze leraren meestal wel over een lesbevoegdheid voor
een ander vak).
Maar aantal onbevoegd gegeven lessen daalt
Zoals hierboven vermeld werd in 2017 4,3% van de lessen onbevoegd
gegeven. Dit is wederom een daling. In drie jaar tijd is het percentage
onbevoegd gegeven lessen, dat in 2014 nog 5,6% bedroeg, daarmee
gedaald met 23%. Deze daling is terug te zien bij alle onderwijssoorten.
Tussen de verschillende onderwijssoorten zijn zoals elk jaar verschillen te
constateren. Het vmbo heeft het hoogste percentage onbevoegd gegeven
lessen 6.4%. Het vwo heeft het laagste percentage met 2,1%. Daartussen
zitten de havo met 2,2% en de combinatieklassen (voornamelijk
brugklassen) met 4,3% onbevoegd gegeven lessen.
Het percentage benoembaar gegeven lessen bedroeg over 2017 8,5%. Het
gaat bij benoembaar om lessen waarbij mensen (nog) niet bevoegd zijn,
maar volgens de regels wel les mogen geven. Het merendeel betreft
mensen die in opleiding zijn. Dat dit percentage al jaren aan het stijgen is,
duidt er op dat veel wordt ondernomen om onbevoegden om te scholen
naar bevoegden.
Tekorten verwacht in technische beroepsgerichte vakken in het vmbo
Bovenstaand zijn de grootste vakken in het vo besproken. In het vmbo is
er daarnaast ook nog sprake van veel beroepsgerichte vakken. Omdat
deze vakken te klein zijn om afzonderlijk in de ramingen mee te nemen
kunnen hier geen cijfermatige uitspraken over worden gedaan.
Hier hebben we analyses laten verrichten naar de leeftijd van de docenten
die deze vakken geven, hun bevoegdheden en de mensen die beschikbaar
zijn met dergelijke bevoegdheden.
Deze analyses leveren op dat met name voor de technische beroepsgerichte vakken de vooruitzichten niet positief zijn. Veel leraren hebben een
hoge leeftijd terwijl weinig mensen met een juiste bevoegdheid
beschikbaar zijn (zowel binnen als buiten het onderwijs) en ook heel
weinig mensen voor in opleiding zijn. Voor de overige beroepsgerichte
vakken lijkt zich op dit gebied de komende jaren geen probleem voor te
doen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 923, nr. 344

9

Sociale zekerheid: minder uitkeringen
Het aantal WW uitkeringen is in de periode 2e kwartaal 2016 tot en met 2e
kwartaal 2018 afgenomen van 2.240 naar 1.960. De voornaamste oorzaak
hiervan is een daling in de instroom, die in dezelfde periode flink afnam
van 690 nieuwe uitkeringen naar 160. Deze gegevens gaan over het
gehele personeel afkomstig uit het vo, en dus niet alleen over de leraren.
Ook het aantal arbeidsongeschiktheidsuitkeringen is al jaren flink aan het
dalen. In 2009 ging dat om 6.300 uitkeringen, in 2017 om 4.000. Bij iets
meer dan de helft van de uitkeringen gaat het om een WIA uitkering, de
opvolger van de WAO. Van de mensen met een WIA uitkering heeft
tweederde een uitkering krachtens de WGA, een uitkeringsvorm waarbij
de verwachting is dat men nu of in de toekomst nog (deels) kan werken.
Middelbaar Beroepsonderwijs
In het mbo werkten vorig schooljaar 28.200 personen als leraar. Iets meer
dan een derde van hen heeft een deeltijdbaan (0,8 fte of minder). Een op
de veertien heeft een baan van 0,5 fte of minder.
De arbeidsmarkt voor leraren in het mbo verschilt sterk van die van het po
en vo. Deels worden vakken gegeven vergelijkbaar met het vo. Leraren
voor deze vakken zijn veelal afkomstig van de lerarenopleidingen.
Daarnaast heeft het mbo ook veel leraren in dienst die afkomstig zijn uit
de praktijk. Naast de reeds aanwezige vakkennis hebben deze leraren een
pedagogisch didactisch getuigschrift (pdg) behaald om bevoegd les te
kunnen geven. Ook komt in het mbo geregeld de zogenaamde hybride
docent voor: mensen die zowel les geven als zelf in de praktijk werkzaam
zijn.
Lichte stijging van het aantal vacatures
Ook in het mbo is het aantal vacatures dat op internet wordt gevonden de
laatste jaren gestegen. Van het schooljaar 2014/2015 naar het schooljaar
2016/2017 gaat het om een toename met eenvijfde. De stijging is minder
groot dan in de andere sectoren.
Op 31% van de vacatures voor leraren van het afgelopen schooljaar
reageerden minder dan vijf kandidaten. Het jaar daarvoor was dat nog
29%. Volgens de scholen was dan ook 41% van de lerarenvacatures
moeilijk vervulbaar (het jaar daarvoor 31%). Het aandeel na drie maanden
niet vervulde vacatures steeg van 8% in schooljaar 2016/2017 naar 12% in
schooljaar 2017/2018.
Betere uitgangspositie starters, direct afkomstig van de lerarenopleidingen
Voor dit onderdeel wordt verwezen naar de tekst onder vo, met als
voornaamste conclusies:
– Zowel na een half jaar als na langere perioden hebben de afgestudeerden van de lerarenopleidingen van de laatste jaren vaker een aanstelling in het onderwijs
– Recent afgestudeerden hebben vaker dan voorheen een full time
aanstelling
Personeel niet in loondienst
Gegevens over personeel dat niet in loondienst is, wordt ook in het mbo
verzameld via de jaarverslagen van de scholen. Hieruit blijkt dat het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 923, nr. 344

10

bedrag dat in het mbo besteed wordt aan personeel niet in loondienst
hoger is dan in het po en vo, maar de laatste jaren niet zo hard gestegen
is als in de andere sectoren. In 2012 was dit bedrag 7,4% van het totale
bedrag besteed aan personele kosten, in 2016 was dit 8,0%. Uit de
gegevens is niet zichtbaar aan welke functies dit geld is besteed. Uit
contacten met scholen en berichten in de media weten wij dat in ieder
geval een deel van het geld aan leraren wordt besteed. Voor het mbo
geldt verder dat er veel met bedrijven samengewerkt wordt. Dit leidt er
toe dat bedrijven medewerkers inzetten voor onderwijsactiviteiten waar
de instellingen dan voor betalen.
Omvang tekorten in het mbo lastig te voorspellen
Een groot deel van de instroom van leraren in het mbo is, zoals gezegd,
niet afkomstig van de lerarenopleiding, maar uit het praktijkveld. Daarom
is het mbo ook geen «gesloten systeem» waarover exacte ramingen
kunnen worden gemaakt als voor het po en vo. Wel kunnen we de
verwachte vraag naar leraren in kaart brengen en kijken naar de concurrerende arbeidsmarkt.
De vraag naar nieuwe instroom van leraren neemt tot 2022 wat af en zal
daarna enigszins stijgen. De factoren die hier invloed op hebben zijn:
– de aanstaande leerling daling;
– de uitstroom van ouder personeel en
– de mate waarin studenten kiezen voor de bbl-variant (4 dagen praktijk,
1 dag op school) of de bol-variant (4 dagen op school, 1 dag praktijk).
De komende jaren heeft het middelbaar beroepsonderwijs te maken met
een leerlingdaling. Ook zal de aantrekkende economie leiden tot een
verschuiving van bol naar bbl waardoor minder onderwijspersoneel nodig
is. Op basis van de leerlingprognoses wordt verwacht dat de totale
behoefte aan leraren in fte de komende tien jaar met zo’n 12% zal
afnemen. De komende jaren gaan echter ook veel leraren met pensioen.
Door het verhogen van de pensioenleeftijd en het langer doorwerken van
veel leraren is dit enkele jaren uitgesteld.
De Nederlandse arbeidsmarkt trekt momenteel snel aan, waarbij diverse
geluiden te horen zijn over een tekort aan (technische) vakmensen.
Grotendeels zijn het juist die vakmensen waar het mbo uit put om leraren
van «buiten» aan te trekken. De verwachting is dat het mbo de komende
jaren tekorten kan verwachten op het soort vakken waar het vo dat ook
heeft, met daarnaast een steviger concurrentie met de totale arbeidsmarkt. Bij het vo werd gemeld dat tekorten worden verwacht in de
technische beroepsgerichte vakken. Bij het mbo openbaren deze tekorten
op de technische vakken nu reeds.
Sociale zekerheid: ook in het mbo minder uitkeringen
Deze gegevens gaan over het gehele personeel afkomstig uit het mbo en
dus niet alleen over de leraren.
Het aantal WW-uitkeringen voor mensen die in het mbo hebben gewerkt,
is het afgelopen jaar licht gedaald. Eind 2e kwartaal 2017 bedroeg dit
aantal 976, einde 2e kwartaal 2016 was dit nog 994. Het aantal nieuwe
uitkeringen was einde 2e kwartaal 2016 nog 169, einde 2e kwartaal 2017
was dat 156. Dit is een daling met 8%.
Ook in het mbo is het aantal arbeidsongeschiktheidsuitkeringen al jaren
flink aan het dalen. In 2009 ging dat om 4.300 uitkeringen, in 2017 om
2.800. Iets meer dan de helft heeft een uitkering op basis van de WIA, de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 923, nr. 344

11

opvolger van de WAO (Van degenen met een uitkering WIA uitkering,
heeft twee derde een uitkering krachtens de WGA, een uitkeringsvorm
waarbij de verwachting is dat men nu of in de toekomst nog (deels) kan
werken.
Voor alle sectoren: banenafspraak
De banenafspraak en quotumwet geven alle werkgevers in Nederland de
opdracht om 125.000 mensen extra met een arbeidsbeperking in dienst te
nemen. De overheid en onderwijssectoren hebben hierin een
voorbeeldrol. De afspraak is dat zij 25.000 extra banen realiseren in 2024.
De vormgeving en uitwerking van de Wet banenafspraak leidde tot
knelpunten. Op 20 november is door de Staatssecretaris van SZW de
Contourenbrief vereenvoudiging Wet banenafspraak aan de Kamer
gestuurd.7 In deze brief is het voornemen opgenomen tot vereenvoudiging van de Wet banenafspraak. Uitgangspunt voor de vereenvoudiging
is dat werkgevers meer mogelijkheden krijgen om banen te realiseren
voor de doelgroep en het systeem simpeler wordt voor werkgevers.
Daarbij wordt het onderscheid tussen markt en overheid losgelaten.
Het onderwijs loopt achter bij het realiseren van de banenafspraak. Uit de
onderzoeken die afgelopen zomer naar de Tweede Kamer zijn gestuurd,
blijkt dat het onderscheid tussen markt en overheid veel weerstand
oproept in de overheidssectoren. Ook de problemen rondom het
meetellen van inleen (detacheringen en uitzendrelaties) en inkoop (zoals
catering en schoonmaak) worden vaak genoemd als belangrijke
knelpunten.
Door de wijziging van de Wet banenafspraak wordt een aantal van deze
knelpunten weggehaald. De onderwijssectoren leveren een aandeel in de
banenafspraak. Denk daarbij aan conciërges, schoonmakers, banen in de
groenvoorziening en catering. Door middel van bestuurlijke afspraken met
de overheidswerkgevers worden de afspraken vastgelegd. Deze afspraken
worden verankerd in een werkagenda.
Ten slotte
Zoals gezegd is deze brief een feitelijke samenvatting van de arbeidsmarkt
voor leraren en geen beleidsdocument. Toch ontkomen we er hier niet aan
toe te voegen dat de hierboven geschetste situatie tot zorgen leidt of er in
de nabije toekomst voldoende leraren beschikbaar zijn om kwalitatief
goed onderwijs te blijven verzorgen.
Beleid om hierop in te spelen is al eerder in gang gezet en is door dit
kabinet verder uitgebreid. De onderwijsarbeidsmarkt functioneert in hoge
mate regionaal. De regionale aanpak speelt om die reden een belangrijke
rol in de aanpak van de tekorten. Ten behoeve daarvan zijn ook regionale
uitsplitsingen van de arbeidsmarktramingen voor het po en vo gemaakt,
die tegelijk met deze brief worden gepubliceerd. De verspreiding hiervan
vindt plaats via de website rijksoverheid.nl en de arbeidsmarktfondsen.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven
De Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media,
A. Slob

7

Kamerstuk 34 352, nr. 137

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 923, nr. 344

12