Monitoring Commissie

vierde rapport over de naleving van de
Nederlandse Corporate Governance Code

December 2012
secretariaat: Postbus 20401, 2500 EK Den Haag
www.mccg.nl

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 1

07-12-12 11:09

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 2

07-12-12 11:09

Inhoudsopgave
Inhoudsopgave
Voorwoord
Hoofdlijnen

3
4
6

1. Naleving
1.1. Nalevingsonderzoek
1.1.1. Naleving vergeleken met boekjaar 2010
1.1.2. Specifieke bepalingen
1.1.3. Veronderstelde toepassing
1.2. Uitleg
1.2.1. Eigen regeling
1.2.2. Tijdelijke afwijking
1.2.3. Gevolgen guidance voor naleving

15
15
15
16
19
20
21
21
22

2. De raad van commissarissen
2.1. De evaluatie
2.1.1. De melding
2.1.2. De wijze van evalueren
2.2. Het verslag
2.2.1. Bepaling III.1.5: frequente afwezigheid
2.2.2. Verslag van de werkzaamheden
2.3. De werkwijze binnen de raad en met de raad van bestuur
2.3.1. Vergaderingen
2.3.2. Het executive committee
2.4. De samenstelling van de raad van commissarissen
2.4.1. De ontwikkelingen ten opzichte van 2010
2.4.2. Profiel vertrokken commissarissen
2.4.3. Profiel nieuw benoemd
2.4.4. Doelstellingen profielschets

25
25
26
26
29
29
29
31
31
32
33
33
33
34
35

3. De algemene vergadering van aandeelhouders
3.1. De dialoog rondom de algemene vergadering van aandeelhouders
3.1.1. De rol van stemadviesbureaus
3.1.2. Soorten dialoog
3.1.3. Betrokkenheid aandeelhouders
3.2. Mandatenonderzoek
3.2.1. Vastlegging afspraken over naleving van de Code
3.2.2. ICGN modelmandaatcontracten

39
39
39
42
43
44
45
47

4. Internationale Ontwikkelingen

49

Samenstelling Monitoring Commissie Corporate Governance Code

56

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 3

07-12-12 11:09

PAGINA 4

Voorwoord

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

Voor u ligt het vierde monitoringrapport van de huidige Monitoring Commissie Corporate Governance
Code. Een rapport waarin u kunt lezen hoe de Nederlandse Corporate Governance Code (de Code) wordt
nageleefd en hoe bestuurders, commissarissen en aandeelhouders omgaan met de Code. In 2009 verscheen ons eerste rapport. In december 2008 introduceerde de Commissie Frijns de hernieuwde versie van
de Code. Dit eerste rapport keek al vooruit: hoe sorteerden de Nederlandse beursondernemingen voor op
de nieuwe best practices over bijvoorbeeld beloningen, risicobeheersing en diversiteit? Een flinke sprong
bleek al gemaakt. De afgelopen twee jaar is gebleken dat ook de vernieuwde Code goed wordt nageleefd.
Ook dit jaar blijkt dat de naleving van de Code hoog is. Ik vind dat de ondernemingen hier trots op kunnen
zijn. Want al is het misschien moeilijk om wetenschappelijk aan te tonen dat de waarde van een onderneming
stijgt bij goede corporate governance, dat goed ondernemingsbestuur belangrijk is voor een onderneming
en zijn stakeholders staat buiten kijf.
Met het jaar lijkt de Code meer en meer in te burgeren. Een honderd procent naleving voor alle beursondernemingen is nog nooit vastgesteld. En daar werkt de Commissie de laatste jaren aan. Het gaat misschien niet
eens zo om het cijfer, die honderd procent, het gaat om iets heel essentieels. Namelijk het principe van de
Code: ‘pas toe of leg uit’. Een flexibel instrument waarmee ondernemingen zelf de grenzen van goed ondernemingsbestuur specifiek op hun situatie kunnen aanpassen. Maar wel onder de belangrijke voorwaarde dat
er een heldere en passende uitleg gegeven wordt als het direct toepassen van een best practice ongunstig
mocht zijn voor de onderneming en haar stakeholders. Vorig jaar heeft de Commissie guidance gegeven
voor een kwalitatief goede uitleg. Wees specifiek, en leg uit hoe de eigen praktijk aansluit bij het desbetreffende principe in de Code. In de jaarverslagen van boekjaar 2011 zijn 68 gevallen aangetroffen waarbij wordt
verwezen naar een eigen regeling. Maar vaak zonder de specifieke reden voor een afwijking van de Code
weer te geven. Hier valt nog winst te behalen. Met weinig moeite kan de corporate governance worden verbeterd. Ook het Verenigd Koninkrijk besteedt hier aandacht aan. Zo is de UK Corporate Governance Code
aangevuld met richtlijnen voor een informatieve uitleg, ten behoeve van de ondernemingen, maar ook om
aandeelhouders een benchmark te bieden.
Laat ik een stap verder over de grens maken. In het voorjaar ben ik door Yale University uitgenodigd om
daar tijdens een congres te praten over de Nederlandse Code. De Amerikanen studeren uitvoerig naar de
mogelijkheid en wenselijkheid van een USA Corporate Governance Code. Natuurlijk is dit een zeer complex
vraagstuk omdat de Amerikaanse bedrijfscultuur zo’n totaal andere is dan de Europese. Het is maar de vraag
of een Code op basis van het ‘pas toe of leg uit’ principe kan werken in een markt waar men het grootste
vertrouwen heeft in een ‘rule based’ aanpak. Maar het signaal dat Nederland als inspiratie dient voor innovatieve gedachten binnen de Amerikaanse corporate governance wereld is veelzeggend.
Vorig jaar stipte ik de actieve houding van de Europese Commissie aan. Commissaris Barnier wil corporate
governance met een Europese aanpak naar een hoger plan tillen. Een groenboek werd gepubliceerd, met
daarin aandacht voor veel actuele en belangrijke onderwerpen, zoals betrokkenheid van aandeelhouders
en beloningsbeleid. De Commissie heeft samen met andere monitoring commissies in Europa aandacht
gevraagd voor het succes van eigen monitoring en het behoud daarvan. Een aankondiging van nieuwe maatregelen van de Europese Commissie zal niet lang op zich laten wachten. Ik hoop dat de Europese Commissie
deze terugkoppeling, ook uit Nederland, ter harte neemt. Het overleg dat verschillende monitoring commissies met elkaar hebben en het kijken naar elkaars Codes zorgt ervoor dat verschillende corporate governance
systemen op internationaal niveau naar elkaar toe groeien. Dit is een goede ontwikkeling. Door samenwerking kan men van elkaar leren.
Regulering vindt uiteraard ook op nationaal niveau plaats. Naar verwachting zal zeer binnenkort het zogenoemde wetsvoorstel Frijns van kracht worden. De Commissie heeft de afgelopen twee jaar aandacht
gevraagd voor de onwenselijke effecten die de verplichting voor aandeelhouders om een uitspraak te doen
over de strategie met zich mee zou brengen. Het doel van de aanbevelingen van de Commissie Frijns voor
een wetsvoorstel was om de dialoog tussen aandeelhouders en de ondernemingen waarin zij beleggen te
versterken. Grotere transparantie over de identiteit van de aandeelhouders maakt daar deel van uit. De ongewenste effecten van de zogenoemde intentiemelding in het wetsvoorstel ten aanzien van de strategie van

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 4

07-12-12 11:09

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

Naast het wetenschappelijk onderzoek dat is verricht heeft de Commissie dit jaar voor het eerst een directe
aanpak gehanteerd om een beter beeld te kunnen krijgen van individuele situaties van niet-naleving. De
Commissie heeft een aantal ondernemingen aangeschreven met de vraag of zij een toelichting zouden willen
geven op hun niet-naleving van enige belangrijke principes of best practices. Ook is de Commissie hierover
in gesprek gegaan in het geval dat een reactie als onvoldoende werd beschouwd. Ondanks dat dit proces
nog in volle gang is kan ik nu al zeggen dat deze aanpak zijn vruchten afwerpt. Door het directe contact kan
de monitoring met meer scherpte worden uitgevoerd. Misverstanden of onduidelijkheden kunnen op deze
manier uit de wereld worden geholpen. Verbetering blijkt op een simpele wijze te realiseren. Omdat de
Code in zo’n grote mate door vele ondernemingen goed wordt nageleefd is extra aandacht voor de belangrijke uitzonderingen op zijn plaats.

PAGINA 5

een onderneming zouden mogelijk juist tot minder transparantie leiden. De Commissie is zeer verheugd dat
de Tweede Kamer dit heeft ingezien en de meldingsplicht heeft geschrapt uit het wetsvoorstel. De dialoog
lijkt zich steeds verder te ontwikkelen en te verbeteren. Dat blijkt ook uit het aandeelhoudersonderzoek
dat dit jaar is verricht. Stemadviezen worden niet zomaar blind gevolgd en aandeelhouders gaan direct
in gesprek met de onderneming over zaken als ‘overboarding’ en beloningsbeleid. Toch is het belangrijk
om de rol van de aandeelhouders in het juiste perspectief te zien. Het overgrote deel van de aandelen van
Nederlandse beursondernemingen wordt gehouden door buitenlandse beleggers. Hoewel zij verder van
de Nederlandse corporate governance staan dan Nederlandse beleggers, blijkt de Nederlandse Code van
aanmerkelijke invloed, ook al, omdat een partij als Eumedion de drempel naar de Nederlandse praktijk voor
deze beleggers verlaagt.

Bestuurders en commissarissen betrekken de Code steeds meer bij hun handelen. Een klein voorbeeld,
maar toch interessant, is dat er afgelopen jaar bij vertrekkende bestuurders geen geval is geweest waarbij
een onterecht hoge vertrekvergoeding is uitgekeerd. De vergoedingen waren conform de Code, en als ze
een jaarsalaris overstegen werd de valide uitleg gegeven dat deze afspraken dateerden van de tijd voor de
Code. Ik maak van de gelegenheid gebruik om hierbij aan te geven dat de Commissie verwacht en daarmee
aanbeveelt dat contracten van voor de inwerkingtreding van de Code in de naaste toekomst in lijn met de
Code gewijzigd zullen worden, zowel met betrekking tot de vertrekvergoeding als de benoemingstermijn
van bestuurders. Commissarissen hebben hun eigen verslagen sterk verbeterd, een terecht gevolg van de
professionalisering van het toezicht.
De Commissie blijft onderstrepen dat zij het erg belangrijk vindt om door bestuurders, commissarissen en
aandeelhouders via discussies op de hoogte te worden gehouden van de actuele ervaringen, vragen en behoeften rondom de Code. Met name de aandeelhouders hebben zich hier dit jaar op een hele constructieve
en positieve wijze opgesteld. De Commissie heeft ook uitgebreid contact onderhouden met de aandeelhouders vertegenwoordigende organisaties, toezichthouders, de overheid, werkgevers- en werknemersorganisaties en andere belanghebbende partijen.
Zoals ik dit voorwoord al begon; dit is de vierde rapportage van de huidige Monitoring Commissie. Het zal
ook de laatste nalevingsrapportage zijn van deze commissie. Onze zittingstermijn loopt nog tot medio 2013.
Onze bedoeling is om aan het einde van onze termijn terug te blikken op corporate governance in Nederland
sinds de invoering van de Code Tabaksblat en een blik vooruit te werpen op mogelijke verdere ontwikkeling
van governance en de Code.
Tot slot wil ik iedereen bedanken die heeft meegeholpen om dit rapport te kunnen opstellen. In het bijzonder
gaat mijn dank uit naar de wetenschappers die zich weer met groot enthousiasme op onze vragen hebben
gestort, en naar de secretarissen die een belangrijke rol hebben gespeeld bij de begeleiding van de onderzoeksopdrachten en de redactie van dit rapport.
Ik wens u veel leesplezier.
Jos Streppel
Voorzitter Monitoring Commissie
Corporate Governance Code

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 5

07-12-12 11:09

PAGINA 6

Hoofdlijnen

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

De Nederlandse Corporate Governance Code (de Code) bevat algemeen aanvaarde principes en best practice bepalingen voor goed ondernemingsbestuur. Het is de taak van de Monitoring Commissie Corporate
Governance Code (hierna: de Monitoring Commissie of de Commissie) om jaarlijks te onderzoeken of
Nederlandse beursgenoteerde ondernemingen de Code naleven1.
De Commissie heeft onderzoeken laten verrichten naar de algemene naleving van de Code, naar de rol van
de aandeelhouders en naar de raad van commissarissen.
1. De Commissie richt zich in haar nalevingsonderzoek over boekjaar 2011 alleen op de bepalingen die de
afgelopen vier jaren voor minder dan negentig procent zijn toegepast en op de bepalingen die in 2008
nieuw in de Code zijn opgenomen. Sinds 2010 past de Commissie deze focus toe. Voor het eerst is ook
in kaart gebracht in welke gevallen naleving wordt verondersteld omdat de Code hier geen specifieke
rapportage vraagt.
Met bijzondere aandacht is naar de kwaliteit van de uitleg bij afwijking van de Code gekeken. De
Commissie heeft hier in 2011 guidance gegeven: alleen verwijzen naar een eigen regeling zonder
nadere motivering is niet-naleving en bij een tijdelijke afwijking van langer dan één jaar moet uitgelegd
worden wanneer verwacht wordt de Code te kunnen toepassen (hieronder onder 2).
2. Bij de raad van commissarissen is de samenstelling en het functioneren onderzocht. De profielen van in
2011 vertrokken en nieuw aangetreden commissarissen zijn in kaart gebracht. Ook de zelfevaluatie en de
kwaliteit van het commissarissenverslag zijn in kaart gebracht. Tot slot is de werkwijze van de raad onderzocht. Hierbij is gekeken naar de manier van vergaderen en de interactie met het bestuur (hieronder
onder 3).
3. Bij het onderzoek naar aandeelhouders is dit jaar wederom dieper ingegaan op de rol van stemadviesbureaus en de dialoog rondom de algemene vergadering van aandeelhouders (AvA). Verder zijn vermogensbeheermandaten tussen asset owners en asset managers onderzocht op afspraken over de naleving
van de Code (hieronder onder 4).
De resultaten van deze onderzoeken worden in deze rapportage op hoofdlijnen weergegeven. De uitgebreide onderzoeken kunt u terugvinden op de website van de Monitoring Commissie (www.mccg.nl).
Aanvullend zijn er nog verschillende verzoeken gedaan aan de Commissie. Zo heeft het kabinet in reactie op
het voorgaande rapport gevraagd om na te gaan onder welke voorwaarden bij herhaalde of ernstige nietnaleving van de Code nadere maatregelen kunnen worden getroffen, zoals ‘naming and shaming’. Voorts
heeft de oud-staatssecretaris van Economische Zaken, Henk Bleker, de Commissie gevraagd om zich uit te
spreken over de noodzaak om een aparte subcommissie voor Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen
(MVO) binnen de raad van commissarissen in te voeren. Tenslotte heeft de Commissie besloten verduidelijking te geven ten aanzien van de toepasselijkheid van de Code op non-executive directors in een one-tier
board structuur (zie hieronder onder 5).

1

De betekenis die in dit rapport wordt toegekend aan de termen ‘toepassen’ en ‘naleven’ sluit aan bij de daaraan gegeven betekenis
in de Code. Volgens de Code wordt er ‘toegepast’ als een bepaling strikt wordt gevolgd. Het begrip ‘naleven’ omvat zowel (1)
het toepassen van een bepaling, maar ook (2) het niet-toepassen met gemotiveerde uitleg. De betekenis die door de Monitoring
Commissie wordt toegekend aan de term ‘naleven’ is hiermee ruimer dan de betekenis die hieraan toegekend wordt in de nota van
toelichting op artikel 3 behorende bij het Besluit van 23 december 2004 tot vaststelling van nadere voorschriften omtrent de inhoud
van het jaarverslag (Staatsblad 2004, nr. 747). In die toelichting wordt onder ‘naleven’ het strikt volgen van een bepaling verstaan en
onder ‘toepassen’ het strikt volgen van een bepaalde best practice dan wel het geven van uitleg in geval van afwijking.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 6

07-12-12 11:09

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

›› De naleving van de Code is onverminderd hoog. Indien de vorig jaar gegeven guidance van de
Commissie voor uitleg meegewogen zou worden, zou dit over de hele linie leiden tot een afname van de
naleving. De kwaliteit van de uitleg is daardoor nog steeds een aandachtspunt.
›› Bij de maximale zittingstermijn en vertrekvergoedingen van bestuurders wordt relatief veel uitleg bij
afwijking van de Code gegeven. De Commissie dringt er op aan om bij herziening van de arbeidsvoorwaarden van bestuurders, actief voor de inwerkingtreding van de Code, naast een benoemingstermijn
van vier jaar, ook de maximering van de vertrekvergoeding mee te nemen.
›› Een meerderheid van de ondernemingen meldt iets over het meewegen van de interne beloningsverhoudingen bij de vaststelling van de beloning van bestuurders, terwijl de Code niet specifiek om zo’n
melding vraagt. De Commissie is echter van mening dat het aanbeveling verdient om ook te vermelden
op welke wijze ondernemingen deze interne beloningsverhouding meewegen.
›› Voor de toepassing van veel best practices in de Code wordt geen specifieke rapportage gevraagd.
De Commissie wijst erop dat wanneer van deze best practices wordt afgeweken hier expliciet melding
van moet worden gemaakt. De Commissie vindt dat de toetsing door de accountant voor verbetering
vatbaar is.
›› Er wordt in het commissarissenverslag meer aandacht besteed aan de zelfevaluatie ten opzichte van
voorgaande jaren. Zo is in de verslagen over boekjaar 2011 meer informatie te vinden over de algemene uitkomsten van de evaluatie. De Commissie vindt deze toegenomen transparantie een positieve
ontwikkeling.
›› Het verslag van de raad van commissarissen is ten opzichte van vorig jaar kwalitatief verbeterd. De
Commissie verwacht dat deze positieve ontwikkeling zich doorzet.
›› Het afzonderlijk vergaderen van de raad van commissarissen (zonder bestuursleden) voorafgaand aan of
aansluitend op de gezamenlijke vergadering lijkt steeds gangbaarder te worden.
›› Diversiteit in geslacht is nauwelijks toegenomen. Het aantal vrouwelijke commissarissen is met vijf
toegenomen. Bij iets meer dan de helft van de ondernemingen met nieuwe benoemingen worden alle
zelf geformuleerde diversiteitsdoelstellingen gehaald. De toelichting bij het al dan niet behalen van de
diversiteitsdoelstellingen in het jaarverslag verdient nog steeds verbetering.
›› Overleg voor de AvA wint aan invloed. De invloed van stemadviezen blijkt niet doorslaggevend bij stemmingen op de AvA.
›› In vermogensbeheermandaten wordt bijna nooit opgenomen wie verantwoordelijk is voor naleving van
de Code. De Commissie vindt dat dit wel moet gebeuren.

PAGINA 7

1. Belangrijkste conclusies en bevindingen

1.1. Specifieke verzoeken
›› Een aparte MVO-subcommissie binnen de raad van commissarissen acht de Commissie niet noodzakelijk.
De Commissie vindt dat MVO integraal deel uitmaakt van de strategie. Daarom dienen zowel de raad van
bestuur als de raad van commissarissen in het jaarverslag, in overeenstemming met de Code, aandacht te
besteden aan MVO.
›› Non-executive directors in een one-tier board structuur dienen te voldoen aan de vereisten die de Code
aan commissarissen stelt, onverminderd de overige verantwoordelijkheden die deze non-executives
hebben. Zo moet bijvoorbeeld de ‘letter of the Chairman’ voldoen aan de vereisten die aan het verslag
van de raad van commissarissen worden gesteld.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 7

07-12-12 11:09

PAGINA 8

2. Naleving en kwaliteit van de uitleg

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

De naleving van de Code is net als voorgaande jaren onverminderd hoog. De gemiddelde percentages voor
respectievelijk naleving, toepassing, uitleg en niet-naleving per beursindex over de gemeten bepalingen
staan in onderstaande tabel. Deze cijfers zijn gemeten op basis van het criterium dat het niet-naleven van één
onderdeel van een bepaling leidt tot niet-naleving van de gehele bepaling.
				
Index
AEX
AMX
AScX
Lokaal

Naleving
95 %
89 %
88 %
76 %

Toepassing
91 %
83 %
78 %
68 %

Uitleg
4%
6%
10 %
8%

Niet-naleving
5%
11 %
12 %
24 %

Tabel 1 - naleving gemiddeld per index

In haar vorige rapport over boekjaar 2010 heeft de Commissie aangegeven dat bij het geven van uitleg de
kwaliteit hiervan cruciaal is. Hierbij heeft zij op twee punten guidance gegeven, te weten wanneer er terecht
een beroep wordt gedaan op:
›› een ‘eigen regeling’;
›› een ‘tijdelijke afwijking’.
Eigen regeling
De Commissie signaleerde in haar vorige rapport een toename in de uitleg waarbij wordt aangegeven dat
bedrijven een eigen regeling hanteren zonder daarbij aan te geven waarom ze de bepaling niet toepassen.
Dit wordt gezien als niet-naleving van de Code. De toepassing van een eigen regeling wordt alleen gezien
als naleving indien wordt aangegeven (1) waarom de eigen regeling nodig is en (2) hoe deze aansluit bij
het betreffende principe in de Code. Dit jaar is er procentueel een lichte stijging te zien van de uitleg door
middel van een ‘eigen regeling’ (2010: zeventien procent en 2011: achttien procent). In totaal wordt er over
boekjaar 2011 door ondernemingen 92 keer verwezen naar een eigen regeling. Indien al deze gevallen
tegen de bovengenoemde criteria worden gehouden blijkt dat van de 92 gevallen 68 gevallen niet zouden
kwalificeren als naleving. In het overgrote deel van de gevallen (52 keer) voldoen ondernemingen niet omdat
zij niet motiveren waarom een eigen regeling voor de betreffende onderneming nodig is. Op de gevolgen
voor de nalevingscijfers wordt verderop nader ingegaan.
Tijdelijke afwijking
In tegenstelling tot het voorgaande jaar is het aantal best practices dat wordt uitgelegd als een tijdelijke
afwijking procentueel gedaald (2010: acht procent en 2011: vijf procent). Dit zou ook in lijn der verwachting
liggen aangezien het aantal afwijkingen van de Code dat tijdelijk van aard is in de loop van de jaren gestaag
zou moeten afnemen. De Commissie heeft bepaald dat indien de afwijking van de Code tijdelijk is en langer
dan één jaar duurt, aangegeven moet worden wanneer men verwacht de Code weer te kunnen toepassen.
In sommige gevallen kan het zijn dat geldende wet- en regelgeving ondernemingen in de weg staat, maar
in andere gevallen zal dit een ondernemingsspecifieke uitleg vereisen. In totaal was er over boekjaar 2011
25 keer sprake van het gebruik van het argument tijdelijke afwijking, over boekjaar 2010 was dit nog 42
keer. Elke uitleg is afzonderlijk beoordeeld. Als dezelfde argumentatie na één jaar opnieuw wordt gebruikt
zonder motivatie wordt dit aangemerkt als niet-naleving. In totaal was in 8 van de 25 gevallen sprake van
niet-naleving.
Nalevingscijfers in perspectief
De nalevingscijfers zullen door toepassing van de recente guidance bij uitleg minder hoog worden. Om de
vergelijkbaarheid ten opzichte van voorgaande jaren te borgen, heeft de Commissie gemeend de effecten van
deze guidance niet mee te nemen in de nalevingscijfers. Wel vindt de Commissie dat het effect beschreven
moet worden dat wordt veroorzaakt indien de guidance onverkort zou worden toegepast in de metingen.
In totaal zijn 482 gevallen gevonden van uitgelegde bepalingen. De gebruikte uitleg op basis van het argu-

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 8

07-12-12 11:09

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

Veronderstelde toepassing
In de Code zijn verschillende bepalingen opgenomen waarbij geen specifieke melding van toepassing wordt
gevraagd. Of er moet bijvoorbeeld alleen een melding worden gemaakt indien sprake is van een specifieke
situatie. Zo hoeft bijvoorbeeld alleen frequente afwezigheid van commissarissen gemeld te worden (best
practice III.1.5). Of een bepaalde situatie zich voordoet, en of er dus sprake is van toepassing van de Code,
is hierdoor lastig of niet te verifiëren. Indien in deze gevallen niets wordt gerapporteerd dient de Commissie
er van uit te gaan dat de betreffende bepalingen worden toegepast. Hier is dan sprake van ‘veronderstelde
toepassing’. De Commissie heeft dit jaar in haar onderzoek naar de naleving de veronderstelde toepassing
in beeld proberen te brengen. Reden hiervoor is dat de toepassingspercentages bij deze bepalingen het
algehele beeld van de toepassing en dus ook van de naleving kunnen vertekenen. Volgens het kwantitatieve
onderzoek naar de naleving wordt bijvoorbeeld bepaling III.5.13 inzake de onafhankelijke remuneratieadviseur2 voor honderd procent toegepast. Uit het kwalitatieve onderzoek naar het functioneren van de raad
van commissarissen blijkt echter dat zes ondernemingen de bepaling niet naleven. De remuneratieadviseur
adviseert in deze gevallen ook de raad van bestuur. Hier is geen melding van gemaakt. De Commissie heeft
hier goed notie van genomen. Om te voorkomen dat er onduidelijkheid bestaat over de toepassing of afwijking van een codebepaling bepleit de Commissie een sterkere rol van de accountant bij het controleproces
van de verslaggeving over naleving van de Code. De accountant zou volgens de Commissie actiever moeten
toetsen of de onderneming een juist en volledig beeld geeft van de naleving.

PAGINA 9

ment ‘eigen regeling’ en ‘tijdelijke afwijking’ is gespreid over verschillende best practices. In totaal komen 76
gevallen, 16 procent van de totale verstrekte uitleg, niet door de nieuwe toets. Dit is een aanzienlijk percentage. Met name de uitleg met betrekking tot de ‘eigen regeling’ dient in de komende jaren aanmerkelijk te
verbeteren.

3. De raad van commissarissen
Evenals voorgaande jaren is er onderzoek gedaan naar de samenstelling van de raad van commissarissen, de
zelfevaluatie van het functioneren en de kwaliteit van het commissarissenverslag. Het onderzoek heeft plaatsgevonden aan de hand van bureauonderzoek, enquêtes gericht aan de vennootschapssecretarissen en door
middel van interviews met commissarissen.
Zelfevaluatie
Bijna alle ondernemingen maken melding van de evaluatie. Daarbij geeft een ruime meerderheid ook extra
informatie over het proces en de inhoud. Dit gebeurt vaker ten opzichte van vorig jaar. De Commissie is blij
deze positieve ontwikkeling te zien. Wel wordt weinig om externe input gevraagd voor de evaluatie. Ook
blijkt dat de vice-voorzitter nog maar een beperkte rol speelt bij de evaluatie van de voorzitter. De Commissie
vindt dat de evaluatie van essentieel belang is voor het goed functioneren van de raad van commissarissen.
Het feit dat er in toenemende mate aandacht wordt besteed aan dit proces geeft aan dat de evaluatie steeds
serieuzer wordt genomen.
Het verslag van de raad van commissarissen
Ten aanzien van het inzicht geven in de verrichte werkzaamheden en aandachtspunten van de raad is een
sterke verbetering te zien. De Commissie verwacht dat deze ontwikkeling zich nog verder doorzet. In vergelijking met boekjaar 2010 wordt een meerderheid van de toezichtthema’s uitgebreider en meer kwalitatief
besproken. Een aantal onderwerpen verdient extra aandacht in het verslag, zoals het informeren over de
verhouding van de onderneming met zijn aandeelhouders en MVO. Deze onderwerpen komen te weinig in
het verslag voor. De Commissie roept de ondernemingen op om snel verbetering te laten zien bij de thema’s
relatie tot aandeelhouders en MVO.

2

Deze bepaling luidt: Indien de remuneratiecommissie voor haar taken gebruik maakt van de diensten van een remuneratieadviseur,
vergewist zij zich ervan dat de desbetreffende adviseur geen advies verstrekt aan de bestuurders van de vennootschap.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 9

07-12-12 11:09

PAGINA 10
Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

Werkwijze
Dit jaar is voor het eerst met extra aandacht naar de werkwijze van de raad van commissarissen gekeken.
Hierbij is in kaart gebracht in welke mate de gehele raad en onderliggende commissies vergaderen. Ook is
de aanwezigheid van het bestuur bij deze vergaderingen onderzocht. De CEO is vrijwel altijd aanwezig bij
vergaderingen van de raad van commissarissen. De CFO is gemiddeld iets minder vaak aanwezig dan de
CEO. Het lijkt steeds meer praktijk te worden dat de raad van commissarissen tevens afzonderlijk vergadert
van de raad van bestuur. Veelal vinden deze afzonderlijke vergaderingen plaats voorafgaand aan of aansluitend op de gezamenlijke vergaderingen met de leden van de raad van bestuur. Het is overigens niet de praktijk dat commissarissen aansluiten bij vergaderingen van de raad van bestuur. De raad van commissarissen
wordt op verschillende manieren door de raad van bestuur van informatie voorzien. Zo kan het bijvoorbeeld
zijn dat de (voorzitter van de) raad van commissarissen door de voorzitter of andere leden van de raad van
bestuur wordt bijgepraat. Bij de uitwisseling van informatie tussen de twee raden is de rol van de secretaris
van de vennootschap van groot belang.
Samenstelling van de raad van commissarissen
De Commissie constateert dat diversiteit in geslacht nauwelijks is toegenomen. Het aantal vrouwelijke commissarissen is met 5 toegenomen. Daar waar 7 vrouwen vertrokken zijn er 12 benoemd, op een totaal van 75
nieuwe benoemingen. Bij de AEX-, AMX- en AScX- ondernemingen is er per index netto één vrouw bijgekomen en bij de lokale ondernemingen zijn er netto twee vrouwen bijgekomen. Ondernemingen maken weinig
gebruik van de veranderingsruimte die aanwezig is wanneer commissarissen vertrekken. Bij iets meer dan de
helft van de ondernemingen met nieuwe benoemingen worden alle zelf geformuleerde diversiteitdoelstellingen gehaald. De profielschetsen lijken vooral gericht op kenmerken als bestuurlijke ervaring en expertise.
Uiteraard zijn dit belangrijke kenmerken maar dat sluit niet uit dat ook andere aspecten van diversiteit van
toegevoegde waarde kunnen zijn. De Commissie roept nogmaals op om de profielschetsen aan te scherpen
ten aanzien van de doelstellingen en om aan te geven in hoeverre deze zijn behaald bij de invulling van een
vacature. De Commissie vraagt ondernemingen met een kritische blik naar het eigen diversiteitsbeleid te
kijken. Die blik is nog steeds nodig. Volgens de Commissie is er geen ideale mix, maar ze wil wel dat er een
algemene cultuur ontstaat waarbij meer ruimte is voor diversiteit.

4. Aandeelhouders
De Monitoring Commissie heeft in het werkprogramma bij haar aantreden het ‘burgerschap van de aandeelhouder’3 benoemd tot één van haar aandachtspunten. Vorig jaar heeft de Commissie met name aandacht
besteed aan het stemmen naar eigen inzicht en de rol van stemadviesbureaus daarbij. De Commissie heeft
er dit jaar voor gekozen geen algemeen nalevingsonderzoek te doen naar de naleving van hoofdstuk IV.4
(verantwoordelijkheid van aandeelhouders), maar te focussen op twee deelonderwerpen:
›› De dialoog rondom de AvA;
›› De afspraken over de naleving van de Code in mandaten.
Deze onderzoeken kennen allebei een component bureauonderzoek en een enquête onder secretarissen
van de vennootschap en aandeelhouders. Ten behoeve het onderzoek naar de dialoog rondom de AvA
heeft aanvullend een rondetafelgesprek plaatsgevonden met de secretarissen van AEX-ondernemingen.
De Commissie heeft voor haar onderzoek voor het eerst gebruik kunnen maken van de stemadviezen van
verschillende stemadviesbureaus (ISS, Glass-Lewis en Shareholders Support). Daarnaast is een viertal casus
uitgediept om een beter begrip te krijgen van de dialoog rondom de AvA. Het onderzoek naar de dialoog
rondom de AvA is in aansluiting op de onderzoeken van voorgaande jaren verder ingegaan op de invloed
van stemadviezen. Hieruit komt naar voren dat de samenstelling van het aandeelhoudersbestand van een
onderneming van invloed lijkt te zijn op het al dan niet opvolgen van stemadviezen.

3

Zoals in haar rapport in 2010 aangegeven bedoelt de Monitoring Commissie met ‘burgerschap van de aandeelhouder’ dat aandeelhouders de met hun rechten samenhangende verantwoordelijkheden ook daadwerkelijk nemen.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 10

07-12-12 11:09

Het beperkte aantal negatieve adviezen lijkt erop te duiden dat er in de fase voorafgaand aan de AvA invloed
wordt uitgeoefend op de te agenderen onderwerpen. Dit kan ook opgemaakt worden uit het onderzoek,
waarbij door respondenten wordt aangegeven dat in een vroeg stadium al met grootaandeelhouders, belangenorganisaties als Eumedion en stemadviesbureaus wordt gesproken. Er worden overigens twee soorten
dialoog door de respondenten onderscheiden:
›› de dialoog van de onderneming met portfoliomanagers en analisten;
›› de dialoog van de onderneming met ‘Environmental, Social and Governance’ (ESG) specialisten.
De laatste dialoog omvat veelal onderwerpen die geagendeerd worden op de AvA.

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

In het onderzoek is in kaart gebracht welke ter stemming gebrachte onderwerpen op de AvA’s van AEXondernemingen meer dan tien procent tegenstemmen hebben gekregen. Hierbij is de relatie bezien met
de stemadviezen van drie stemadviesbureaus. In de eerste plaats kan opgemerkt worden dat er dit jaar
ten opzicht van 2011 een duidelijke afname is waar te nemen in het aantal negatieve stemadviezen van de
grootste twee stemadviesbureaus: ISS en Glass-Lewis. Dit is naar verwachting vooral toe te schrijven aan de
geagendeerde onderwerpen. Hierbij valt waar te nemen dat de stemadviezen niet in elk geval overeenkomen met de stemuitslagen. De Commissie wil terughoudend zijn in het één op één verbinden van conclusies
aan deze observatie, maar dit suggereert wel dat stemadviesbureaus niet van doorslaggevende invloed lijken
te zijn op de stemuitslag van een AvA. Dit stemt overeen met het gegeven dat beleggers zelf aangeven de
stemadviezen als een extra informatiebron te gebruiken. Hoe groot de invloed van stemadviezen is lijkt te
worden beïnvloed door de samenstelling van het aandeelhoudersbestand van een onderneming. De invloed
lijkt groter te zijn bij een verspreid aandelenbezit met relatief kleine belangen.

PAGINA 11

Dialoog rondom de algemene vergadering van aandeelhouders
In eerdere rapporten heeft de Commissie reeds aandacht besteed aan de rol van stemadviesbureaus. Over
boekjaar 2010 meende de Commissie een ontwikkeling waar te nemen waarbij beleggers zich meer bewust
lijken te zijn van hun eigen verantwoordelijkheid bij het bepalen van hun stem. Op basis hiervan heeft zij
besloten om de bevindingen van het onderzoek bij de beleggers van vorig jaar te spiegelen aan bevindingen
en ervaringen bij Nederlandse ondernemingen.

De afspraken over de naleving van de Code in mandaten
De Commissie heeft dit jaar inzicht proberen te krijgen in de wijze van vastlegging van afspraken in mandaten
tussen institutionele beleggers en hun (externe) vermogensbeheerders met betrekking tot de naleving van de
in de Code aan aandeelhouders gerichte bepalingen. Deze zijn vastgelegd in hoofdstuk IV.4 van de Code.
Uit het uitgevoerde onderzoek blijkt dat het merendeel van de respondenten geen specifieke afspraken in
de mandaten heeft gemaakt over wie de eindverantwoordelijkheid draagt voor het voldoen aan de wettelijke
verplichting (artikel 5:86 Wft4) om over de naleving van de aan hen gerichte principes mededeling te doen.
Mandaatgevers en mandaatnemers wijzen naar elkaar waar het aankomt op de uitvoering van deze verplichting. Hierdoor lijkt deze wettelijke plicht in een groot aantal gevallen tussen wal en schip te vallen.
4 Artikel 5:86 Wft
1. Een institutionele belegger met zetel in Nederland en een belegd vermogen waartoe aandelen of certificaten van aandelen behoren
die zijn toegelaten tot de handel op een gereglementeerde markt, een multilaterale handelsfaciliteit of een met een gereglementeerde markt of multilaterale handelsfaciliteit vergelijkbaar systeem uit een staat die geen lidstaat is doet mededeling over de naleving van de principes en best practice bepalingen van de op grond van artikel 391, vijfde lid, van Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek
aangewezen gedragscode, die zijn gericht tot de institutionele belegger. Indien de institutionele belegger die principes of best
practice bepalingen in het laatst afgesloten boekjaar niet of niet geheel heeft nageleefd of niet voornemens is deze in het lopende
en daarop volgende boekjaar geheel na te leven, doet hij daarvan gemotiveerd opgave.
2. De institutionele belegger doet de mededeling en opgave, bedoeld in het eerste lid, ten minste eenmaal per boekjaar:
a. in zijn jaarverslag;
b. op zijn website; of
c. aan het adres van iedere deelnemer of cliënt die daarmee vooraf uitdrukkelijk heeft ingestemd.
3. Onder deelnemer in de zin van het tweede lid wordt tevens verstaan een deelnemer als bedoeld in artikel 1 van de Pensioenwet of
artikel 1 van de Wet verplichte beroepspensioenregeling.
4. Artikel 1:25 is niet van toepassing op de voorgaande leden.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 11

07-12-12 11:09

PAGINA 12

De Commissie vindt het kwalijk dat de naleving van de Code hierdoor niet afdoende geborgd wordt en
meent dat er in ieder geval meer duidelijkheid moet komen over wie deze verantwoordelijkheid draagt. Daar
waar niets is geregeld ligt de verantwoordelijkheid bij de mandaatgevers. Zij zijn hier op aanspreekbaar.

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

5. Specifieke verzoeken
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen
Uit de analyse van de commissarisverslagen is gebleken dat deze een gespreid beeld laten zien van de
verslaglegging over de werkzaamheden. De kwaliteit van de verslagen laat echter een positieve ontwikkeling
zien over de hele linie. Relevante aspecten van maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) worden
echter minder vaak besproken, maar de kwaliteit van de aanwezige informatie is toegenomen. Dit raakt aan
het verzoek dat oud-staatssecretaris van Economische Zaken, Henk Bleker, aan de Commissie heeft gedaan.
Hij heeft gevraagd om te bezien of het toevoegen van een aparte subcommissie MVO aan de raad van commissarissen opportuun is en wat de verwachte effecten hiervan zijn. Hierover heeft de Commissie de minister
van Economische Zaken geïnformeerd conform de lijn die hieronder staat.
De Commissie signaleert dat ondernemingen in de afgelopen jaren in toenemende mate aandacht besteden
aan maatschappelijk verantwoord ondernemen. Dit vindt zij een positieve ontwikkeling, maar zij onderkent
dat hier nog verdere verbetering mogelijk is. De Commissie is van mening dat maatschappelijk verantwoord
ondernemen integraal deel moet uitmaken van de strategie van een onderneming. Daarom bepaalt de Code
dat zowel bestuurders als commissarissen MVO bij de uitoefening van hun taak dienen te betrekken. De
strategie betreft de gehele onderneming. Een aparte subcommissie zou de geïntegreerde benadering van
maatschappelijk verantwoord ondernemen in de weg kunnen staan. De Commissie ziet geen reden om een
aparte commissie van de raad van commissarissen voor MVO als best practice aan te bevelen en laat daarmee
ondernemingen vrij om het toezicht van de raad van commissarissen op MVO ondernemingsspecifiek in te
richten.
Wel wil de Commissie hierbij de aanbeveling doen om MVO als vast element op te nemen in het commissarissenverslag. De raad van commissarissen dient het MVO-beleid volgens de Code goed te keuren. De raad
van commissarissen zou hierover meer inzage moeten geven dan enkel de melding dat deze goedkeuring
heeft plaatsgevonden. Daarnaast is het aan te bevelen dat de raad van bestuur in het jaarverslag de rol van
MVO in de strategie toelicht. Aandeelhouders kunnen zo gerichter met de onderneming in dialoog treden.
De Code en non-executive directors
De Commissie heeft besloten de toepasbaarheid van de Corporate Governance Code op non-executive
directors te verduidelijken. De bepalingen die zien op commissarissen dienen direct te worden toegepast
op non-executive directors in een one-tier board, onverminderd de overige verantwoordelijkheden die deze
non-executives hebben. Zo moet bijvoorbeeld de ‘letter of the Chairman’ voldoen aan de vereisten die aan
het verslag van de raad van commissarissen worden gesteld. Het kan voorkomen dat het voor een onderneming niet mogelijk is om de vereisten in de Code die zien op commissarissen één op één toe te passen op
een non-executive director. Hiervoor geldt daarom ook onverkort het ‘pas toe of leg uit’-principe. Het moet
hierbij gaan om ondernemingsspecifieke uitleg die aangeeft waarom niet aan vereisten kan worden voldaan.
Dat er sprake van een one-tier structuur is, is onvoldoende uitleg en zal worden gezien als niet-naleving van
de Code.
Niet-naleving
In haar reactie op het rapport uit 2011 heeft het kabinet de Commissie gevraagd “onder welke voorwaarden
bij herhaalde of ernstige niet-naleving van de Code nadere maatregelen kunnen worden getroffen, zoals
“naming and shaming”5.

5 Tweede Kamer, Kamerstukken 2011-2012, 31 083, nr. 43, p. 4.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 12

07-12-12 11:09

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

In het afgelopen jaar heeft de Commissie stevig ingezet om niet-nalevers aan te spreken op hun gedrag en
verantwoordelijkheid ten aanzien van de Code. Gezien de over het algemeen hoge naleving betreft dit een
beperkt aantal gevallen. De Commissie heeft een groep ondernemingen een brief gestuurd waarin aan hen
wordt gevraagd om de geconstateerde niet-naleving toe te lichten. Daarbij is verzocht aan te geven op welke
wijze men de Code in de toekomst wel verwacht na te leven. Ook is een aantal niet-nalevers gevraagd om op
gesprek te komen bij de Commissie om afspraken te maken over de wijze waarop de naleving verbeterd kan
worden. Dit proces heeft geleid tot concrete toezeggingen over verbetering van de naleving. Deze aanpak
om niet-naleving tegen te gaan werpt zijn vruchten af.

PAGINA 13

De Commissie heeft voor de beantwoording van deze vraag haar huidige mandaat als uitgangspunt
genomen6. Dit biedt in beginsel voldoende basis om tot het rapporteren op naam over te kunnen gaan. De
wijze waarop de Commissie verslag moet doen en op welke wijze de Commissie haar jaarlijkse inventarisatie
moet doen wordt in de taakomschrijving niet gespecificeerd. Daaronder kan ook vallen het rapporteren
op naam. Indien dit toegepast zal worden, dient dit met voldoende waarborgen omkleed te zijn. Dat geldt
zowel voor de Commissie zelf als voor de bedrijven waarover gerapporteerd wordt. Het toepassen van sanctionerende maatregelen past echter niet binnen het huidige mandaat dat aan de Commissie is meegegeven.

6 Staatscourant 14 december 2004, nr. 241, p.11.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 13

07-12-12 11:09

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 14

07-12-12 11:09

PAGINA 15

De Code wordt nageleefd als (1) een Codebepaling wordt toegepast, dat wil zeggen één op één in praktijk
wordt gebracht, of (2) als van een bepaling wordt afgeweken, hiervoor een gemotiveerde uitleg wordt
gegeven. De naleving van de Code is net als voorgaande jaren onverminderd hoog. De Commissie heeft
ook dit jaar onderzoek laten doen naar de naleving van best practice bepalingen die over de afgelopen vier
jaar in ten minste één jaar voor minder dan 90 procent werden toegepast en bepalingen die in 2008 nieuw
in de Code zijn opgenomen of zijn aangepast. De gemiddelde nalevingspercentages per beursindex zijn
respectievelijk voor de AEX 95 procent, voor de AMX 89 procent, voor de AScX 88 procent en voor Lokaal
76 procent. De gemiddelde toepassingspercentages per beursindex over de gemeten bepalingen zijn respectievelijk voor de AEX 91 procent, voor de AMX 83 procent, voor de AScX 78 procent en voor Lokaal 68
procent. Het onderzoek betreft vrijwel alle Nederlandse ondernemingen van de AEX, AMX en AScX-indices
en een aantal lokale ondernemingen. In totaal betreft het 98 Nederlandse beursgenoteerde ondernemingen.
Van deze ondernemingen zijn de publiek toegankelijke bronnen geraadpleegd en is de letterlijke uitleg die
ondernemingen verschaffen voor niet-toepassing verzameld en geanalyseerd. Bij onduidelijkheid of twijfel
over de toepassing van de Code is met de betreffende onderneming contact gezocht.

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

1. Naleving

In haar vorige rapport over boekjaar 2010 heeft de Commissie aangegeven dat bij het geven van uitleg de
kwaliteit hiervan cruciaal is. Hierbij heeft zij op twee punten guidance gegeven, te weten wanneer er terecht
een beroep wordt gedaan op:
›› een ‘eigen regeling’, en;
›› een ‘tijdelijke afwijking’.
Daarnaast is specifiek gekeken naar bepalingen waarvan niet expliciet om verslaglegging wordt gevraagd in
de Code en waarvan - bij het niet vermelden van een uitleg over niet-toepassen - de naleving verondersteld
wordt.

1.1. Nalevingsonderzoek
Hieronder vindt u achtereenvolgens informatie over de naleving in boekjaar 2011 vergeleken met boekjaar
2010 (zie 1.1.1.), over de naleving van een aantal bepalingen (zie 1.1.2.), over een aantal specifieke elementen
van de naleving, zoals het veronderstellen van naleving (zie 1.1.3.) en tot slot over de over de kwaliteit van de
uitleg (zie 1.2.).
1.1.1. Naleving vergeleken met boekjaar 2010

Hieronder vindt u een aantal observaties over de naleving in boekjaar 2011 vergeleken met die in 2010:
›› Het algemene beeld is dat er weinig veranderingen zijn opgetreden;
›› Het gemiddeld aantal bepalingen dat per onderneming wordt uitgelegd is gedaald van 5,3 naar 4,9;
›› Het absolute aantal gevallen van uitleg is afgenomen;
›› Op basis van de guidance van de Commissie wordt het hebben van een van de Code afwijkende eigen
regeling vaak niet op de gewenste manier gemotiveerd;
›› Vertrekvergoedingen werden in alle voorgekomen gevallen in 2011 vergoed conform de Code, of bij
afwijking hiervan met een valide reden omkleed.
De nalevingscijfers zouden enigermate negatief worden beïnvloed als niet langer naleving zou worden
verondersteld en de door Commissie gegeven guidance voor uitleg zou worden gehanteerd. Daar staat
tegenover dat, indien een onderdeel van een best practice niet wordt nageleefd, de gehele best practice als
niet nageleefd wordt beschouwd.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 15

07-12-12 11:09

PAGINA 16

1.1.2. Specifieke bepalingen

In deze paragraaf zal een aantal van de onderzochte bepalingen besproken worden. Voor een totaal overzicht van de naleving van de onderzochte bepalingen verwijst de Commissie naar haar website (www.mccg.
nl) waarop de resultaten van het hele nalevingsonderzoek zijn gepubliceerd.

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

II.1.1. Benoemingstermijn bestuurders
Een bestuurder wordt benoemd voor een periode van maximaal vier jaar. Herbenoeming kan telkens
voor een periode van maximaal vier jaar plaatsvinden.
Er zijn twee (lokale) ondernemingen die deze bepaling niet naleven. Vorig jaar leefden alle ondernemingen
deze bepaling na. Over boekjaar 2011 past meer dan de helft van de ondernemingen deze bepaling toe
(50) en de andere helft verstrekt uitleg waarom zij deze bepaling niet toepast (46). Deze bepaling behoort
daarmee tot een van de meest uitgelegde bepalingen.
Naarmate de codebepaling over de maximale benoemingstermijn van vier jaar verder ingeburgerd raakt,
gaat het bestaan van aanstellingen voor onbepaalde tijd daterend van voor 20047, meer wringen. De
Commissie kan zich niet aan de indruk onttrekken dat bij andere aspecten van de arbeidsvoorwaarden van
deze bestuurders de tijd ook niet stil heeft gestaan en dat in de contracten vele aanpassingen zijn gemaakt.
De Commissie dringt er daarom op aan om bij herziening van arbeidsvoorwaarden ook de maximering van
de benoemingstermijn mee te nemen.
Index
AEX

Toepassing
14

Δ 2010
11 %

Uitleg
6

Δ 2010
- 11 %

Niet-naleving
0

AMX

12

13 %

12

- 13%

0

AScX

8

0%

13

0%

0

Lokaal

16

3%

15

-9%

2

Totaal

50

6%

46

-8%

2

Δ 2010

N

0%
0%
0%
6%
2%

20
24
21
33
98

Tabel 2 – Benoemingstermijn bestuurders

II.2 Interne beloningsverhoudingen
(…) .Bij de vaststelling van de totale bezoldiging wordt de invloed ervan op de beloningsverhoudingen
binnen de onderneming meegewogen.(…)
De Commissie heeft dit jaar voor de eerste keer laten onderzoeken in welke mate ondernemingen in het
remuneratieverslag melden in hoeverre bij de vaststelling van de totale bezoldiging rekening is gehouden
met de interne beloningsverhoudingen. Vorig jaar heeft de Commissie aanbevolen om hier melding van
te maken. Het laten meewegen van de interne beloningsverhoudingen is terug te vinden in principe II.2
over de beloning van bestuurders. De Code schrijft hier geen specifieke melding in de verslaglegging voor.
Desondanks vermeldt 67 procent van de ondernemingen iets over het meewegen van de interne beloningsverhoudingen. De Commissie is echter van mening dat het aanbeveling verdient om ook te vermelden op
welke wijze ondernemingen deze interne beloningsverhouding meewegen.
Index
AEX
AMX
AScX
Lokaal
Totaal

Melding
18
17
15
16
66

Geen melding
2
7
6
17
32

N
20
24
21
33
98

Tabel 3 – Interne beloningsverhoudingen en melding in remuneratieverslag
7

Eerste jaar waarin de Code in werking trad.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 16

07-12-12 11:09

In 2011 zijn vijftien vertrekvergoedingen uitgekeerd. Hierbij wordt in vijf gevallen uitleg gegeven bij afwijking
van de vergoeding. Al deze vijf gevallen betreffen de uitleg dat de vergoeding afwijkt wegens een arbeidsrelatie van de bestuurder die al voor de inwerkingtreding van de Code bestond (AEX, AMX en Lokaal één
maal, AScX twee maal). Deze uitleg is valide, en daarmee wordt best practice II.2.8 volledig nageleefd. De
Commissie merkt hierbij op dat het totaal aantal vertrokken bestuurders hoger kan zijn dan de genoemde
vijftien wanneer in deze telling ook de bestuurders meegenomen zouden worden die zonder vergoeding
vertrokken zijn. Aangezien op dit punt in 2010 nog geen sprake was van een honderd procent naleving is de
Commissie verheugd met deze verbeterde uitslag. In 2010 waren er twee gevallen van niet-naleving bij achttien uitgekeerde vergoedingen.
Zoals ook bij bepaling II.1.1 is opgemerkt kan de Commissie zich niet aan de indruk onttrekken dat veel aspecten van de arbeidsvoorwaarden van bestuurders die voor 2004 zijn aangetreden inmiddels zijn aangepast.
De Commissie dringt er daarom op aan om bij herziening van de arbeidsvoorwaarden, naast een benoemingstermijn van vier jaar, ook de maximering van de vertrekvergoeding mee te nemen.
II.2.12 Remuneratierapport van de raad van commissarissen

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

De vergoeding bij ontslag bedraagt maximaal eenmaal het jaarsalaris (het “vaste” deel van de bezoldiging). Indien het maximum van eenmaal het jaarsalaris voor een bestuurder die in zijn eerste benoemingstermijn wordt ontslagen kennelijk onredelijk is, komt deze bestuurder in dat geval in aanmerking
voor een ontslagvergoeding van maximaal tweemaal het jaarsalaris.

PAGINA 17

II.2.8 Maximale vertrekvergoeding

Het remuneratierapport van de raad van commissarissen bevat een verslag van de wijze waarop het
bezoldigingsbeleid in het afgelopen boekjaar in praktijk is gebracht en een overzicht van het bezoldigingsbeleid dat het komende boekjaar en de daaropvolgende jaren door de raad wordt voorzien. Het
rapport vermeldt hoe het gekozen bezoldigingsbeleid bijdraagt aan de realisatie van de lange termijn
doelstellingen van de vennootschap en de met haar verbonden onderneming, in overeenstemming
met het risicoprofiel. (…)
Deze bepaling is iets minder nageleefd dan vorig jaar. De Commissie heeft vorig jaar opgeroepen om aan te
geven hoe het beloningsbeleid bijdraagt aan de lange termijn doelen van de onderneming. Desondanks is
hier de niet-naleving over boekjaar 2011 toegenomen. De Commissie vindt deze verslechtering verontrustend. De relatief slechte naleving bij deze bepaling zou veroorzaakt kunnen worden door de complexiteit
van de bepaling. Echter, aangeven hoe het beloningsbeleid bijdraagt aan de lange termijn doelen van de
onderneming is van essentieel belang bij het vaststellen van de bestuurdersbeloningen. De naleving moet
hier verbeterd worden.
Toepassen 2010 Uitleg 2010

Niet
naleven

2010 n 2011

n 2010

Het rapport bevat een beschrijving van
het beloningsbeleid van het afgelopen
boekjaar.

93

94

0

2

5

5

98

101

Het bevat een beschrijving van het beloningsbeleid voor komend jaar.

80

80

2

3

15

17

97

100

Het vermeldt hoe het beloningsbeleid
bijdraagt aan de lange termijn doelen van
de vennootschap.

54

58

0

2

44

41

98

101

Tabel 4 - Beschrijving beloningsbeleid

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 17

07-12-12 11:09

PAGINA 18
Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

II.2.13 Bezoldigingsoverzicht
Bepaling II.2.13 bestaat uit 21 deelbepalingen. De gehele bepaling wordt als niet nageleefd aangemerkt als
één onderdeel niet is nageleefd. Volledige naleving is slechts in een beperkt aantal gevallen aangetroffen.
Slechts 14 van de 98 ondernemingen leeft alle onderdelen van deze bepaling na. Opvallend is tevens dat bij
deze bepaling bijna nooit uitleg is aangetroffen. De Code bepaalt dat informatie over de beloningen schematisch moet worden weergegeven. Dat doet minder dan een kwart van de ondernemingen.
In het algemeen kan gesteld worden dat naarmate de omvang van de ondernemingen afneemt, het aantal
deelbepalingen dat niet wordt nageleefd, toeneemt. Onderdelen waarop relatief slecht wordt gescoord
betreffen de waardering van aandelen, de beschrijving van de peer group, het melden dat scenario-analyses
zijn gemaakt en het beschrijven van overige emolumenten. In onderstaande tabel vindt u het totale overzicht
van de naleving.
Deelbepaling
Er is een schematisch overzicht
Uitsplitsing: vast salaris
Uitsplitsing: contante jaarbonus
Uitsplitsing: toegekende aandelen
Uitsplitsing: opties
Uitsplitsing: pensioenrechten
Uitsplitsing: overige emolumenten
Waardering volgens normen jaarverslaglegging
Gemeld wordt dat scenario-analyses zijn gemaakt
Per bestuurder wordt de bandbreedte voor toe te kennen aandelen/
opties gemeld
Er is een tabel met de waarde van aandelengerelateerde
bezoldigingscomponenten
In deze tabel staat de status van deze componenten
In deze tabel staat de waarde en het aantal op het einde van de
vestingsperiode
In deze tabel staat de waarde en het aantal op het einde van de lock
up periode
De peer group van bedrijven is beschreven
Er is een beschrijving van prestatiecriteria
Methoden om de prestatie te bepalen zijn beschreven
Relatie tussen prestatiecriteria en doelen, en van relatie tussen bezoldiging en prestatie, ex ant en ex post, zijn beschreven
Pensioenregelingen zijn beschreven
VUT-regelingen zijn beschreven

Toepassen
76
96
84
47
29
90
52
90
60

Uitleggen
1
0
1
2
4
0
2
0
2

Niet-naleven
21
2
4
8
6
4
33
4
34

N
98
98
89
57
39
94
87
94
96

48

2

25

75

36

0

36

72

41

0

29

70

31

0

38

69

26

0

34

60

56
76
67

1
6
3

35
8
21

92
90
91

59

3

29

91

79
82

3
2

15
9

97
93

Tabel 5 – Overzicht van beloningskosten in het remuneratierapport

Net als in voorgaande jaren wordt, naast bepaling II.2.12, ook bepaling II.2.13, in verhouding met de andere
codebepalingen substantieel minder nageleefd. De naleving van deze bepalingen heeft een aanzienlijk effect
op het algehele nalevingsbeeld van de Code. Aangezien ondernemingen slechts in beperkte mate bij niettoepassing van de verschillende elementen van deze bepaling uitleg verschaffen, zou een toename van de
uitleg al een aanzienlijk effect hebben op de nalevingscijfers.
De Code vereist dat de bezoldigingsstructuur eenvoudig en inzichtelijk is. De Commissie constateert dat de
rapportage over beloningen in algemene zin nog onvoldoende inzichtelijk is. Een rede hiervoor kan zijn dat
er binnen ondernemingen sprake is van een complexe beloningssystematiek. De Commissie beveelt daarom
aan om de beloningssystematiek te vereenvoudigen en daarmee de inzichtelijkheid in de beloningen te
verbeteren.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 18

07-12-12 11:09

Bepaling

Totale toepassing van
de bepaling

Veronderstelde toepassing
als percentage van de totale N
toepassing

II.2.13j

overeengekomen regelingen vervroegd uittreden staan in remuneratie rapport

88%

80%

93

III.3.1

profielschets RvC: afwijkingen melden

41%

64%

66

II.1.9

aandeelhouder respecteert responstijd
niet aanpassen uitoefenprijs of voorwaarden van
optieregelingen
bestuur bespreekt nieuw overnamebod direct
met RvC
bestuur betrekt RvC tijdig en nauw bij
overnameproces
remuneratieadviseur remuneratiecommissie
adviseert niet tevens RvB
bestuur legt MVO ter goedkeuring voor aan RvC
waardering van de bezoldigingselementen
volgens de normen van de jaarverslaglegging
transacties met grootaandeelhouders worden
door RvC goedgekeurd en gepubliceerd
RvC kan variabele beloning bijstellen als deze
onbillijk lijken
uitoefenprijs van opties vaststellen op koersprijs
ten tijde van toekenning
clawback: RvC kan variabele beloning terugvorderen op basis van onjuiste gegevens
RvC ontvangt verslag van subcommissies
analistenpresentaties worden aangekondigd en
zijn via webcasting te volgen.
belangrijkste elementen van het contract
bestuurder worden meteen openbaar gemaakt,
uiterlijk bij eerste oproeping AvA

98%

63%

98

94%

63%

34

97%

58%

98

97%

54%

98

100%

49%

41

91%

43%

98

96%

38%

94

50%

36%

28

95%

34%

94

94%

33%

35

87%

32%

92

92%

31%

52

56%

31%

97

80%

25%

35

II.2.7
II.1.11
II.1.10
III.5.13
II.1.2
II.2.13a7
III.6.4
II.2.10
II.2.6
II.2.11
III.5.3
IV.3.1
II.2.14

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

In de Code zijn verschillende bepalingen opgenomen waarvoor ofwel geen specifieke melding van toepassing wordt gevraagd, ofwel waarbij bijvoorbeeld alleen melding moet worden gemaakt indien zich een
specifieke situatie voordoet. Of een bepaalde situatie zich voordoet, en of er dus sprake is van toepassing
van de Code, is hierdoor lastig of niet te verifiëren. Indien in deze gevallen niets wordt gerapporteerd, is de
Commissie er tot nu toe van uitgegaan dat de betreffende bepalingen worden toegepast. Hier is dan sprake
van ‘veronderstelde toepassing’.
De Commissie heeft dit jaar in haar onderzoek naar de naleving deze veronderstelde toepassing wat beter in
beeld proberen te brengen. Reden hiervoor is dat de toepassingspercentages bij deze bepalingen het algehele beeld van de toepassing en dus ook van de naleving van de Code kunnen vertekenen. Het onderzoek
heeft geresulteerd in tabel 6 met bepalingen waarbij toepassing wordt verondersteld. Het betreft hier de
veronderstelde toepassing ten opzichte van de totale toepassing. Voor opname in tabel 6 is een ondergrens
gehanteerd (N > 10 en veronderstelde toepassing > 20 procent).

PAGINA 19

1.1.3. Veronderstelde toepassing

Tabel 6 – Veronderstelde toepassing

De veronderstelde toepassing bij de bepalingen in de tweede kolom van bovenstaande tabel vloeit voort uit
het feit dat er in het geheel geen informatie over de in de betreffende bepaling genoemde zaken is aangetroffen. Deze bepalingen vereisen namelijk niet dat de onderneming hierover rapporteert, of ze vereisen dat
pas wordt gerapporteerd als de betreffende zaken zich voordoen. Indien dus niets is gerapporteerd wordt
in het onderzoek de naleving van de bepaling verondersteld. Dit jaar heeft de Commissie vanuit kwalitatief
onderzoek naar de naleving extra informatie verkregen, waaruit blijkt dat de veronderstelde toepassing niet
altijd terecht is, en er dus vaker van niet-naleving sprake is. Immers er wordt dan ten onrechte niet vermeld dat
er wordt afgeweken van de codebepalingen.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 19

07-12-12 11:09

PAGINA 20
Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

Bij enkele bepalingen dient de meetmethodiek nader toegelicht te worden, vanwege specifiek gehanteerde
veronderstellingen:
›› Bij bepaling II.2.13j inzake vervroegde uittreding wordt naar verwachting nauwelijks gerapporteerd
vanwege het beperkte gebruik van deze regeling in de markt. Indien de onderneming de regeling niet
beschrijft, is in het onderzoek verondersteld dat de bewuste onderneming geen gebruik maakt van dergelijke regelingen.
›› Bepaling III.3.1 omtrent de profielschets kent ook een hoge mate van veronderstelde toepassing. Het
betreft hier het element van de bepaling waarbij afwijkingen van het gewenste profiel door de raad van
commissarissen moet worden gemotiveerd. Wanneer het verslag van de raad van commissarissen hier
geen melding van maakt, wordt aangenomen worden dat de nagestreefde diversiteitsdoelstellingen
behaald zijn.
›› Een vergelijkbare situatie treedt op bij bepaling III.6.4 waar uitspraken over transacties met grootaandeelhouders moeten worden gedaan, maar niet vereist wordt dat wordt vermeldt of dergelijke transacties
hebben plaatsgevonden. Wanneer expliciet wordt vermeld dat dergelijke transacties niet zijn gesloten is
de bepaling niet van toepassing verklaard. In de gevallen waar een verklaring over dergelijke transacties
ontbreekt, moet toepassing verondersteld worden.
Zoals eerder aangegeven kunnen de gevallen waarbij bij ondernemingen sprake is van veronderstelde
toepassing van codebepalingen tot een vertekend beeld van de naleving leiden. Immers, toepassing moet
vanwege de tekst van de Code verondersteld worden, maar zekerheid over de toepassing is er vaak niet. Op
basis van het kwantitatieve onderzoek van de Commissie naar de naleving is bijvoorbeeld gebleken dat bij
bepaling III.5.13 inzake de onafhankelijke remuneratieadviseur8 de totale toepassing honderd procent is. Uit
het kwalitatieve onderzoek naar het functioneren van de raad van commissarissen blijkt echter dat zes secretarissen hebben aangegeven dat bij hun onderneming de remuneratieadviseur niet onafhankelijk is (en dus ook
de raad van bestuur adviseert). Bepaling III.5.13 vraagt de commissarissen zich er van te vergewissen dat de
adviseur onafhankelijk is. Uit het kwalitatieve onderzoek blijkt dat dit in zes gevallen niet het geval is. Omdat
daarvan geen melding wordt gedaan, al dan niet met een valide uitleg, wordt de Code in die gevallen dus niet
nageleefd. De Commissie heeft hier goed notie van genomen. Om te voorkomen dat onduidelijkheid bestaat
over de toepassing of afwijking van een codebepaling bepleit de Commissie een sterkere rol van de accountant bij het controleproces van de verslaggeving over naleving van de Code. De accountant zou volgens de
Commissie actiever moeten toetsen of de onderneming een juist en volledig beeld geeft van de naleving.

1.2. Uitleg
In vergelijking met boekjaar 2010 is het gemiddeld aantal uitgelegde bepalingen gedaald van 5,3 naar 4,9.
Er bestond voor ondernemingen kennelijk minder noodzaak om bepalingen uit te leggen. Als per beursindex
wordt gekeken, scoren AEX en AMX (beide 3,8) het laagste gemiddelde en lokale ondernemingen het
hoogste gemiddelde (6,0). De bepalingen die het meest uitgelegd worden, betreffen in de eerste plaats
bepalingen die op de bestuurders zien (42 procent) en in de tweede plaats bepalingen die de commissarissen raken (33 procent).
In onderstaande figuur vindt u de soorten aangetroffen uitleg. De binnenste ring betreft 2010, de buitenste
ring 2011. Voor wat betreft de aard van de gegeven uitleg voeren de ondernemingsspecifieke argumenten
de boventoon. Zij omvatten 44 procent van de gegeven uitleg ten opzichte van 42 procent in 2010. In
vergelijking met vorig jaar is het aantal bepalingen dat wordt uitgelegd als een tijdelijke afwijking procentueel
gedaald (2011: 5 procent en 2010: 8 procent). De uitlegcategorie ’eigen regeling’ laat een lichte stijging
zien. Op deze laatste categorie zal hieronder nader worden ingegaan.

8 Deze bepaling luidt: Indien de remuneratiecommissie voor haar taken gebruik maakt van de diensten van een remuneratieadviseur,
vergewist zij zich ervan dat de desbetreffende adviseur geen advies verstrekt aan de bestuurders van de onderneming.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 20

07-12-12 11:09

12%

Wet- en regelgeving en/of jurisprudentie staat
van toepassing
5%

12%

Het betreft een tijdelijke afwijking
5%

8%

12%

1%

1%

17%
18%
1%

13%

1%

Beschrijving interne, eigen regeling (die niet
expliciet in lijn met de Nederlandse Code is)
Vergt een werkwijze die niet gebruikelijk is in de
landen en/of sectoren waarin de vennootschap
actief is
Grootte / kostenargument

1%
1%

Eigen regeling die expliciet in lijn is met de geest
van de Nederlandse code

13%

Raakt privacy bestuurders / commissarissen
Overige motivaties (ondernemingsspecifiek)

De Commissie heeft een overzicht samen laten stellen van de meest uitgelegde bepalingen. De top drie
betreft de ontslagvergoeding en benoemingstermijn van bestuurders en het faciliteren van webcasting bij de
communicatie met aandeelhouders (zie tabel 7).
Bepaling of principe
II.8 ontslagvergoeding bestuurders
II.1.1 benoemingstermijn bestuurders
IV.3.1 communicatie naar aandeelhouders dmv webcasting

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

5%
12%

PAGINA 21

Respecteren bestaande contracten

Aantal keer uitleg
50
45
36

Tabel 7 – Overzicht top 3 meest uitgelegde bepalingen en principes

1.2.1. Eigen regeling

De Commissie signaleerde in haar vorige rapport een toename in de uitleg waarbij wordt aangegeven dat
bedrijven een eigen regeling hanteren zonder daarbij aan te geven waarom de relevante codebepaling
niet wordt toegepast. Dit ziet de Commissie als niet-naleving van de Code. De toepassing van een eigen
regeling wordt alleen gezien als naleving indien wordt aangegeven (1) waarom de eigen regeling nodig is,
en (2) hoe deze aansluit bij het betreffende principe in de Code. Dit jaar is er procentueel een lichte stijging
te zien van de uitleg ‘eigen regeling’ (2010: zeventien procent en 2011: achttien procent). In totaal wordt er
over boekjaar 2011 door ondernemingen 92 keer verwezen naar een eigen regeling. In 2011 wordt slechts
in vijf gevallen expliciet gemeld dat de eigen regeling in overeenstemming is met de letter, danwel de geest
van de Code. In deze vijf gevallen is dus sprake van naleving. De overige 87 gevallen zijn in het onderzoek
ingedeeld in de volgende categorieën:
›› De uitleg betreft een zeer beperkte omschrijving van de eigen regeling, zonder verdere uitleg of motivatie (16 keer);
›› De uitleg bevat gedetailleerde informatie omtrent de eigen regeling, maar geen motivatie voor afwijking
van de Code (52 keer);
›› De uitleg bevat gedetailleerde informatie en een motivatie voor de eigen regeling (19 keer).
Uit het bovenstaande blijkt dat 68 gevallen niet zouden kwalificeren als naleving. Alleen de laatstgenoemde
categorie is acceptabel. In het overgrote deel van de gevallen (52 keer) voldoen ondernemingen niet omdat
zij niet motiveren waarom een eigen regeling voor de betreffende onderneming nodig is. Welke gevolgen dit
heeft voor de nalevingscijfers zal in paragraaf 1.2.3 worden besproken.
1.2.2. Tijdelijke afwijking

In tegenstelling tot het voorgaande jaar is het aantal best practices dat wordt uitgelegd als een tijdelijke
afwijking, procentueel gedaald (2010: 8 procent en 2011: 5 procent). Dit zou ook in de lijn der verwachting

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 21

07-12-12 11:09

PAGINA 22
Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

liggen aangezien het aantal afwijkingen van de Code dat tijdelijk van aard is in de loop van de jaren gestaag
zou moeten afnemen. De Commissie heeft bepaald dat indien de afwijking van de Code tijdelijk is en langer
dan één jaar duurt, aangegeven moet worden wanneer men verwacht de Code weer te kunnen toepassen.
In sommige gevallen kan het zijn dat geldende wet- en regelgeving ondernemingen in de weg staat, maar in
andere gevallen zal dit een ondernemingsspecifieke uitleg vereisen. In totaal was er over boekjaar 2011 25
keer sprake van het gebruik van het argument van een tijdelijke afwijking, over boekjaar 2010 was dit nog 42
keer. Elke uitleg is afzonderlijk beoordeeld. De door ondernemingen aangedragen toelichting met betrekking tot de tijdelijkheid kan globaal worden ingedeeld in de volgende drie categorieën:
›› Er wordt geen concrete mededeling gedaan over het moment waarop de bepaling weer wordt toegepast, behalve de mededeling dat het een tijdelijke afwijking betreft (twaalf keer);
›› De onderneming geeft aan dat de bepaling op korte termijn zal gaan worden toegepast, al dan niet met
een concrete datum (zes keer);
›› Gedurende 2011 was er geen naleving door de onderneming, maar inmiddels in 2012 wel (zeven keer).
Alle uitleg uit de derde categorie is geclassificeerd als naleving, aangezien het tijdelijke karakter van de
niet-naleving evident is. Voor de overige twee categorieën is de precieze formulering van de uitleg over het
boekjaar 2011 vergeleken met die over het boekjaar 2010. Indien bijvoorbeeld de uitleg “dit beleid zal geformuleerd worden en binnenkort op de website worden geplaatst” in het voorgaande boekjaar ook gebruikt
werd (en het beleid in de tussentijd niet op de website is geplaatst) is er sprake van niet-naleving. Immers, er
wordt langer dan één jaar hetzelfde argument gebruikt zonder aan te geven wanneer de tijdelijkheid eindigt.
In zes van de twaalf gevallen was sprake van deze situatie en dus van niet-naleving. Voor de tweede categorie
(een concrete datum is gemeld) was in twee gevallen geen sprake van een acceptabele uitleg. Het gaat in
beide gevallen om een formulering over het boekjaar 2011 die hetzelfde is als die bij boekjaar 2010, terwijl de
uitleg over het boekjaar 2010 suggereerde dat de onderneming in 2011 de betreffende bepaling zou toepassen. In totaal was daarmee in 8 van de 25 gevallen sprake van niet-naleving.
1.2.3. Gevolgen guidance voor naleving

De nalevingscijfers over 2011 zullen door toepassing van deze recente guidance bij uitleg minder hoog
worden. Om de vergelijkbaarheid ten opzichte van voorgaande jaren te borgen, heeft de Commissie
gemeend de effecten van deze guidance nog niet mee te nemen in de tabellen met nalevingscijfers. Wel
vindt de Commissie dat het effect beschreven moet worden dat wordt veroorzaakt indien de guidance onverkort zou worden toegepast in de metingen.
In totaal zijn 482 gevallen gevonden van uitgelegde bepalingen. De gebruikte uitleg op basis van het argument ‘eigen regeling’ en ‘tijdelijke afwijking’ is gespreid over verschillende best practices. In totaal komen 76
gevallen, 16 procent van de totale verstrekte uitleg, niet door de nieuwe toets. Dit is een aanzienlijk percentage. Concreet betekent dit dat het aandeel van de uitleg ‘tijdelijkheid’ en ‘eigen regeling’ ten opzichte van
de totale uitleg daalt en dat daarmee de nalevingspercentages van verschillende best practices waar deze
onvolledige uitleg wordt gegeven, dalen. Met name de uitleg met betrekking tot de ‘eigen regeling’ dient in
de komende jaren aanmerkelijk te verbeteren.
Als wordt gekeken naar de bepalingen waarbij de uitleg niet voldoet aan de guidance van de Commissie
dan valt op dat met name bepaling IV.3.19 inzake communicatie naar aandeelhouders hier hoog scoort. Dit is
zichtbaar in onderstaande tabel.

9

Bepaling IV.3.1. luidt: Analistenbijeenkomsten, analistenpresentaties, presentaties aan (institutionele) beleggers en persconferenties
worden vooraf via de website van de onderneming en persberichten aangekondigd. Alle aandeelhouders kunnen deze bijeenkomsten en presentaties gelijktijdig volgen door middel van webcasting, telefoon, of anderszins. De presentaties worden na afloop van
de bijeenkomsten op de website van de onderneming geplaatst.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 22

07-12-12 11:09

Tabel 8 – Overzicht top 9 bepalingen en principes met niet-valide uitleg

Op het totaal van 36 maal dat deze bepaling is uitgelegd, voldoet de uitleg volgens de Commissie in 13
gevallen niet. Veelal wordt bij deze bepaling verwezen naar een eigen regeling, zonder verdere motivatie te
geven. Bij AMX -ondernemingen zijn gemiddeld de minste bepalingen per onderneming gevonden waarbij
de uitleg niet voldoet aan de guidance. Bij lokale ondernemingen is dit gemiddelde het hoogste. Dit laatste
hangt samen met het feit dat deze ondernemingen gemiddeld meer bepalingen uitleggen dan die bij andere
beursindices (zie ook tabel 9). Ook als gekeken wordt naar het aantal ondernemingen dat uitleg geeft die niet
overeenkomt met de guidance van de Commissie, komt dit relatief vaak voor bij lokale ondernemingen (zie
tabel 9).
Index
AEX
AMX
AScX
Lokaal
Totaal

Totaal aantal ondernemingen
7
6
9
19
41

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

Aantal
13
5
5
4
3
3
3
3
3

PAGINA 23

Bepaling of principe
IV.3.1 (communicatie naar aandeelhouders)
II.2.5 (vereisten toekenning aandelen zonder financiële tegenprestatie aan bestuurders)
II.2.8 (ontslagvergoeding bestuurders)
V.3 (interne audit functie)
II.1.1 (benoemingstermijn bestuurders)
II.2.12 (vereisten remuneratierapport)
II.2.4 (vereisten toekenning opties)
III.4.3 (secretaris van de vennootschap)
III.6.5 (reglement ten aanzien van tegenstrijdige belangen)

Tabel 9 – Totaal aantal ondernemingen met uitleg die niet voldoet aan guidance

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 23

07-12-12 11:09

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 24

07-12-12 11:09

PAGINA 25

Dit jaar is er zowel een kwantitatief als een kwalitatief verdiepend onderzoek verricht naar het functioneren
en de samenstelling van de raad van commissarissen. Het verdiepende onderzoek behandelt de volgende
onderwerpen:
›› De wijze waarop de raad van commissarissen invulling heeft gegeven aan de zelfevaluatie van best practice III.1.7.
›› De verslagen van de raad van commissarissen. Daarbij wordt aandacht besteed aan de informatieve
waarde van de verslagen.
›› De werkwijze van de raad van commissarissen. Hier komt ook het contact tussen commissarissen en het
bestuur aan de orde.
›› De samenstelling - diversiteit - van principe III.3. Gekeken is naar de profielen van de in 2011 nieuw
gekomen en vertrokken commissarissen.
Bij deze onderwerpen is ook onderzocht in hoeverre de aanbevelingen van de Commissie van vorig jaar zijn
doorgevoerd. Hieronder vindt u deze aanbevelingen nog eens opgesomd:
›› Het verslag van de raad van commissarissen bevat in ieder geval een beschrijving van het proces van
evaluatie en eventueel een algemene uitkomst van de evaluatie.
›› Het commissarissenverslag vermeldt wat het aanwezigheidspercentage van de totale raad van commissarissen is.
›› Het commissarissenverslag moet inzicht geven in alle werkzaamheden en de specifieke aandachtsgebieden van de raad van commissarissen.
Het onderzoek is verricht op basis van de teksten van de jaarverslagen van boekjaar 2011, op basis van een
in de zomer van 2012 gehouden enquête onder de vennootschapssecretarissen en er is een aantal commissarissen geïnterviewd.

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

2. De raad van
commissarissen

Hieronder vindt u onder paragraaf 2.1. informatie over de zelfevaluatie, onder 2.2. over het verslag van de
raad van commissarissen, onder 2.3. over de werkwijze en, tot slot, onder 2.4. over de samenstelling van de
raad van commissarissen.

2.1. De evaluatie
Best practice III.1.7
(...) De raad van commissarissen bespreekt ten minste eenmaal per jaar buiten aanwezigheid van het
bestuur zijn eigen functioneren, het functioneren van de afzonderlijke commissies van de raad en dat
van de individuele commissarissen, en de conclusies die hieraan moeten worden verbonden. (......)
Het verslag van de raad van commissarissen vermeldt op welke wijze de evaluatie van de raad van commissarissen, de afzonderlijke commissies, en de individuele commissarissen heeft plaatsgevonden.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 25

07-12-12 11:09

PAGINA 26

In de Code wordt de evaluatiebepaling als volgt toegelicht:

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

Toelichting bij III.1.7
Deze bepaling heeft betrekking op de jaarlijkse evaluatie door commissarissen van het eigen functioneren en dat van het bestuur. Doel van de evaluatie is een kritische reflectie op het functioneren van
commissarissen en bestuurders. Periodieke evaluatie kan de kwaliteit van het functioneren van de raad
van commissarissen en het bestuur bevorderen en eraan bijdragen dat bij voorbereiding van de (her)benoeming van een commissaris of een bestuurder de juiste keuzes worden gemaakt, ook in verband met
de gepaste (diverse) samenstelling van de raad van commissarissen en het bestuur. De wijze waarop
evaluatie zal plaatsvinden kan, naar keuze van de vennootschap, verschillen. Evaluatie kan collectief
plaatsvinden, op individuele basis tussen de voorzitter en de leden afzonderlijk, of door middel van een
externe adviseur. Iedere commissaris moet zich tijdens de evaluatie in vertrouwen kunnen uitspreken.

2.1.1. De melding

Net als vorig jaar maakt 95 procent van de ondernemingen melding van het feit dat er een zelfevaluatie
heeft plaatsgevonden. In de tabel hieronder ziet u welke typen meldingen zijn gedaan. Er is in vergelijking
met 2010 minder vaak melding gemaakt van de evaluatie van de afzonderlijke commissies (van 64 naar 57
procent). Ook de evaluatie van de afzonderlijke commissarissen is licht gedaald (van 64 naar 61 procent). Een
afzonderlijke melding over de evaluatie van de voorzitter wordt niet expliciet door de Code voorgeschreven. Toch blijkt dat juist deze melding vaker wordt gedaan dan vorig jaar (van 9 naar 13 meldingen). Uit de
enquête blijkt voorts dat veel ondernemingen (42) het functioneren van de voorzitter betrekken bij de gehele
evaluatie. Dit is uit de verslagen niet op te maken.
BP III.1.7
Evaluatiemelding RvC als geheel

AEX
20

AMX
24

AScX
19

Lokaal
29

Totaal
92

Evaluatiemelding afzonderlijke commissies
Niet van toepassing (geen commissies ingesteld)

17
0

13
2

8
4

4
17

42
23

Evaluatiemelding individuele commissarissen

16

18

14

12

60

Afzonderlijke melding evaluatie voorzitter

7

2

0

4

13

Aantal ondernemingen in steekproef

20

24

21

32

97

Tabel 10 - Evaluatiemelding

2.1.2. De wijze van evalueren

De Commissie heeft vorig jaar aangegeven dat in ieder geval een melding van de manier waarop de evaluatie
heeft plaatsgevonden moet worden gemaakt. Vorig jaar werd de evaluatiewijze door 42 procent (40 van de 96)
gemeld, dit jaar is dat 52 procent (51 van de 92). De Commissie is verheugd met deze stijging en verwacht dat
deze doorzet. Net als in 2010 zijn 70 meldingen gevonden waarbij expliciet wordt aangegeven dat de evaluatie
in afwezigheid van het bestuur is verricht, zoals de Code voorschrijft. Uit de enquête blijkt dat 6 van de 54 secretarissen aangeven dat de bestuursvoorzitter aanwezig is geweest bij de evaluatie. Dat is niet conform de Code.
Het functioneren moet (minstens eenmaal per jaar) buiten aanwezigheid van het bestuur worden besproken.
Daarbij valt op dat de bestuursvoorzitter bij de AEX-ondernemingen minder vaak afwezig is dan bij de lokale
ondernemingen. De lokale ondernemingen leven de Code hier beter na dan de overige indices.
Om de beschrijving in het verslag kwalitatief te beoordelen is er in het onderzoek een waarderingsgraad
gebruikt. Beschrijvingen konden hierbij een A-, B- of C-waardering krijgen. De ondernemingen met een
A-waardering voldoen formeel aan de Code. Uit onderstaande tabel blijkt dat 41 ondernemingen melden
dat er is geëvalueerd. Hier is alleen gemeld dat de evaluatie tijdens een vergadering heeft plaatsgevonden
of dat erover is gesproken. De 31 ondernemingen met een B-waardering voldoen aan de aanbeveling van de
Commissie: zij geven extra informatie over het proces.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 26

07-12-12 11:09

AEX

AMX

AScX

Lokaal

Totaal

Evaluatiewijze bekend

20

14

11

6

51

Melding afwezigheid van bestuur bij evaluatie

15

20

14

21

70

Schriftelijke enquête

17

8

7

2

34

Bilaterale gesprekken

13

9

2

2

26

Externe evaluatie

6

4

1

2

13

A-waardering (conform Code)

0

10

8

23

41

B-waardering (Code en aanbeveling)

9

7

10

5

31

C-waardering (Code, aanbeveling en extra)

11

7

1

1

20

Aantal ondernemingen in steekproef

20

24

21

32

97

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

‘In 2011, the Supervisory Board again carried out an extensive Board evaluation review on the basis of
written questionnaires and interviews. The review assessed the collective performance of the Board and
its committees. The review of the Chairman was carried out by the Vice Chairman, who collected input
from all other Supervisory Board members. This year’s assessment did not involve an external facilitator.
The results were consolidated and reviewed in a meeting in the absence of management. The Board
was overall positive over its performance. Minor improvements were recommended with regard to
agenda setting and contents of the documents used in meetings. The Board also discussed topics that
members wanted to put on the agenda for 2012.’

PAGINA 27

Het valt op dat dit jaar dertien evaluaties met gebruik van een externe partij zijn verricht. Dat zijn er tien
meer dan vorig jaar. Deze fluctuatie is waarschijnlijk te verklaren doordat een externe partij niet elk jaar
wordt gebruikt voor de evaluatie maar bijvoorbeeld eens in de drie jaar. Twintig ondernemingen met een
C-waardering overstijgen de verwachting en geven meer informatie dan de Code voorschrijft en dan is
aanbevolen.
Uit de enquête blijkt verder ook dat 81 procent van de secretarissen aangeeft dat de voorzitter van de raad
een leidende rol heeft gespeeld bij de zelfevaluatie. Opvallend is dat bij de evaluatie van de voorzitter door
een meerderheid (57 procent) is aangegeven dat de vicevoorzitter hier geen rol heeft gespeeld.
Hieronder vindt u een voorbeeld van een de vermelding van de manier van evalueren waarbij meer informatie wordt gegeven dan de Code en de aanbevelingen van de Commissie vragen:

Soort evaluatie

Kwaliteit evaluatiewijze

Tabel 11 - Evaluatiewijze

Input voor zelfevaluatie
In de enquête is gevraagd of er ten behoeve van de zelfevaluatie input is gevraagd aan bepaalde partijen.
Daaruit blijkt dat 22 procent van de secretarissen aangeeft dat er géén input is gevraagd. Bij alle AEXondernemingen hebben commissarissen om enige vorm van externe input gevraagd. Als er input is gevraagd
dan is dit in de meeste gevallen bij de CEO (67 procent). Daarna volgen de andere bestuursleden (33
procent). Daarna volgt de externe adviseur (13 procent). Er is slechts één geval waarbij de ondernemingsraad
om input is gevraagd. Dit betrof een structuurvennootschap. Een enkele keer is een aandeelhouder en een
secretaris van de vennootschap om input gevraagd. Een externe toezichthouder is in geen geval betrokken.
Informatie over wie om input is gevraagd is veelal niet terug te vinden in de verslagen.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 27

07-12-12 11:09

PAGINA 28
Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

Vermelden onderwerpen en algemene uitkomst
Het vermelden van de besproken onderwerpen is niet verplicht. Er zijn 36 ondernemingen die de besproken
onderwerpen evengoed vermelden. Vorig jaar is dit niet onderzocht. De Commissie vindt deze uitkomst positief, immers de besproken onderwerpen geven een inhoudelijk inzicht in de evaluatie. De Commissie heeft
aanbevolen dat het wenselijk is om eventueel een algemene uitkomst van de evaluatie te vermelden. Bijna
50 procent meldt een algemene uitkomst, waarbij tien aangeven wat voor vervolg hieraan wordt gegeven.
Dit is een stijging ten opzichte van vorig jaar (44 in 2011 en 36 in 2010). De Commissie vindt dit een positieve
ontwikkeling.

Melding onderwerpen evaluatie
Melding algemene uitkomst evaluatie
Melding follow-up evaluatie
Aantal ondernemingen in steekproef

AEX
13
10
4
20

AMX
10
12
3
24

AScX
7
11
2
21

Lokaal
6
11
1
32

Totaal
36
44
10
97

Tabel 12 - Onderwerpen en algemene uitkomsten

Hieronder vindt u een goed voorbeeld waarbij concrete uitkomsten en vervolgacties worden besproken.
‘De leden van de raad van commissarissen concludeerden onder meer dat de raad zich laat kenmerken
door een directe wijze van communiceren (‘recht door zee’), met open, constructieve en scherpe
discussies en door daadkracht, snelheid en duidelijkheid in opereren en besluitvorming. De raad van
commissarissen wordt daarnaast gekenmerkt door een diversiteit in kennis en persoonlijkheden. Ook
heeft de raad van commissarissen een aantal verbeterpunten gesignaleerd, zoals een nog effectievere
communicatie tussen de leden van commissies en de overige leden van de raad van commissarissen
en meer individuele bedrijfs-/projectbezoeken. Verder zullen de onderwerpen klanttevredenheid,
reputatie en personeelsmotivatie worden toegevoegd aan de jaaragenda. De raad van commissarissen
is voornemens bij vacatures – niet zijnde herbenoemingen – te streven naar een verdere diversificatie.’

Conclusie
In onderstaande tabel ziet u dat 26 ondernemingen zich alleen formeel aan de Code houden. Zoals eerder
aangegeven hebben 41 van de 97 ondernemingen vermeld dat er een evaluatie heeft plaatsgevonden
tijdens een vergadering of dat deze is besproken. Hiervan hebben 26 ondernemingen geen extra informatie verschaft. Een meerderheid meldt meer, in totaal 66 ondernemingen. De B-waardering geeft aan dat
ofwel het proces wordt besproken of dat de uitkomst van het proces wordt weergegeven (44 ondernemingen). Een C-waardering geeft aan dat meer is vermeld dan de Code en de aanbevelingen vragen (22
ondernemingen).
Geconcludeerd kan worden dat bijna alle ondernemingen melding maken van de evaluatie. Daarbij geeft
een ruime meerderheid ook extra informatie over het proces en de inhoud. Dit gebeurt vaker ten opzichte
van vorig jaar. De Commissie is blij deze positieve ontwikkeling te zien. Wel wordt weinig om externe input
gevraagd voor de evaluatie. Ook blijkt dat de vice-voorzitter nog maar een beperkte rol speelt bij de evaluatie van de voorzitter. De Commissie vindt dat de evaluatie van essentieel belang is voor het goed functioneren van de raad van commissarissen. Het feit dat er in toenemende mate aandacht wordt besteed aan dit
proces geeft aan dat de evaluatie steeds serieuzer wordt genomen.

A-waardering
B-waardering
C-waardering
Aantal ondernemingen in steekproef

AEX
0
11
9
20

AMX
7
9
8
24

AScX
5
12
2
21

Lokaal
14
12
3
32

Totaal
26
44
22
97

Tabel 13 - Waardering evaluatie | A = voldoet aan Code | B = voldoet aan guidance | C = geeft nog meer info

De A-, B- en C-waarderingen uit de tabel tellen op tot het totaal van 92 ondernemingen dat melding maakt
van de zelfevaluatie.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 28

07-12-12 11:09

Best practice III.1.2
Van de jaarstukken van de vennootschap maakt deel uit een verslag van de raad van commissarissen.
Hierin doet de raad van commissarissen verslag van zijn werkzaamheden in het boekjaar en neemt hij
de specifieke opgaven en vermeldingen op die de bepalingen van deze Code verlangen.

2.2.1. Bepaling III.1.5: frequente afwezigheid

(…) Het verslag van de raad van commissarissen vermeldt welke commissarissen frequent afwezig zijn
geweest bij de vergaderingen van de raad van commissarissen.
De Commissie heeft aanbevolen een aanwezigheidspercentage van de gehele raad in het verslag op te
nemen. Dit jaar zijn er net als vorig jaar 77 ondernemingen die melding maakten van frequente afwezigheid.
Bijna de helft van de ondernemingen vermeldt een aanwezigheidspercentage. Dat is een stijging ten opzichte van vorig jaar van 42 procent in 2010 naar 47 procent in 2011. Bij de aanwezigheidspercentages is een
aanwezigheid van gemiddeld 95 procent aangetroffen.

Frequente afwezigheid
Melding frequente afwezigheid
Aanwezigheid
Gemiddelde collectieve aanwezigheid
Aantal ondernemingen in steekproef

AEX

AMX

AScX

Lokaal

Totaal

20

21

17

19

77

93 % (n=13)

96 % (n=12)

95 % (n=11)

96 % (n=10)

95 % (n=46)

20

24

21

32

97

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

Het verslag van de raad van commissarissen is het onderdeel van het jaarverslag waaruit moet blijken hoe
de raad zijn toezichts- en adviesfunctie en werkgeversrol richting de raad van bestuur heeft uitgevoerd. Een
goed inzichtelijk verslag dat echt informatieve waarde heeft is niet alleen belangrijk voor de commissarissen
zelf maar zeker ook voor alle andere stakeholders. Naast de hiervoor vermelde evaluatie dienen de commissarissen onder meer melding te maken van (indien van toepassing) frequente afwezigheid en van de verrichte
werkzaamheden.10

PAGINA 29

2.2. Het verslag

Tabel 14 - Af- en aanwezigheid

2.2.2. Verslag van de werkzaamheden

Best practice bepaling III.1.6 bepaalt dat het toezicht van de raad van commissarissen op het bestuur onder
andere omvat:
a) de realisatie van de doelstellingen van de vennootschap;
b) de strategie en de risico’s verbonden aan de ondernemingsactiviteiten;
c) de opzet en de werking van de interne risicobeheersings- en controlesystemen;
d) het financiële verslaggevingsproces;
e) de naleving van wet- en regelgeving;
f) de verhouding met aandeelhouders; en
g) de voor de onderneming relevante maatschappelijke aspecten van ondernemen.
In de tabel hieronder ziet u in hoeverre een aantal van deze aspecten zijn opgenomen in het verslag. De A-, Ben C-waarderingen geven respectievelijk de kwalitatieve waarderingen aan: A: voldoet formeel aan de Code,
B: voldoet tevens aan de aanbeveling van de Commissie om inzicht te geven in de verrichte werkzaamheden
en aandachtspunten, en C: voldoet ruim aan deze aanbeveling door ook een subjectieve waardering te
geven zoals een visie.

10 De volgende bepalingen betreffen het verslag van de raad van commissarissen: principe II.2 en best practice bepalingen III.1.2.,
III.1.3, III.1.5, III.1.7, III.1.8, III.2.3, III.5.2, III.3.1 en IV.3.3.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 29

07-12-12 11:09

PAGINA 30

AEX

AMX

AScX

Lokaal

Totaal

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

a) Realisatie doelstellingen

20

22

20

22

84

A-waardering

7

5

8

5

25

B-waardering

11

9

10

15

45

C-waardering

2

8

2

2

14

b) Strategie- en risico’s

19

24

21

30

94

A-waardering

4

6

11

18

39

B-waardering

10

10

6

8

34

C-waardering

5

8

4

4

21

c) Interne risicobeheersing- en controlesystemen

20

22

21

26

89

A-waardering

9

15

14

21

59

B-waardering

11

3

4

3

21

C-waardering

0

4

3

2

9

d) Verhouding aandeelhouders

7

15

9

9

40

A-waardering

3

11

7

6

27

B-waardering

3

3

2

2

10

C-waardering

1

1

0

1

3

e) Relevante MVO-aspecten

18

16

9

7

50

A-waardering

9

11

7

6

33

B-waardering

7

3

2

0

12

C-waardering

2

2

0

1

5

Aantal ondernemingen

20

24

21

32

97

Tabel 15 - Beschrijving werkzaamheden RvC | A = voldoet aan Code | B = voldoet aan guidance | C = geeft nog meer info

De thema’s uitgesplitst
De thema’s realisatie van doelstellingen, de strategie en risico’s en de interne risicobeheersings- en controlesystemen worden vrijwel altijd vermeld.
›› Realisatie van doelstellingen: wordt ten opzichte van vorig jaar iets vaker vermeld. Het valt op dat hier
in relatief hoge mate extra informatie wordt gegeven (B-waardering) en zelfs ruim 30 procent meer dan
vorig jaar. Hier is een sterke verbetering te zien.
›› Strategie en risico’s: bijna alle ondernemingen maken hier melding van. Ook hier wordt meer kwalitatieve
informatie gegeven dan vorig jaar (57 procent in 2011 en 49 procent in 2010).
›› Interne risicobeheersing- en controlesystemen: ook hier is een kwalitatieve verbetering zichtbaar. In 2010
kreeg 26 procent een B- of C-waardering, nu is dat 34 procent.
›› De verhouding tot aandeelhouders en relevante MVO-aspecten: deze thema’s worden aanzienlijk minder
vermeld dan de andere thema’s. Bij beide onderwerpen geldt dat naarmate de grootte van de onderneming afneemt, de melding minder vaak wordt aangetroffen.
›› Van de verhouding tot aandeelhouders wordt relatief weinig melding gemaakt. 57 van de 97 ondernemingen maken hier geen melding van. Er is slechts een lichte stijging te zien van de melding, en ook de
kwaliteit van de teksten is nauwelijks verbeterd (respectievelijk met drie en één procent gestegen).
›› Ook het onderwerp MVO komt relatief weinig voor in de verslagen. 47 van de 97 ondernemingen meldt
niets over MVO. Informatie over MVO is in 2011 iets minder vaak aanwezig dan in 2010 (52 procent ten
opzichte van 55 procent). De ondernemingen die wel in het commissarissenverslag over MVO schrijven
geven meer kwalitatieve informatie (van 25 procent in 2010 naar 34 procent in 2011).
De Commissie benadrukt dat MVO integraal onderdeel uit hoort te maken van de strategie van de onderneming. Hier dient ook de raad van commissarissen in zijn verslag aandacht aan te besteden. Zie hierna een
voorbeeld van een informatief verslag van de commissarissen over MVO:

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 30

07-12-12 11:09

2.3. De werkwijze binnen de raad en met de raad van bestuur
De Commissie heeft dit jaar voor het eerst met extra aandacht naar de werkwijze van de raad van commissarissen gekeken. Hierbij is in kaart gebracht in welke mate de gehele raad en onderliggende commissies
vergaderen. Ook is de aanwezigheid van het bestuur bij deze vergaderingen onderzocht. Hierdoor kan
inzicht worden verkregen in de manier waarop de werkverdeling tussen bestuur en toezicht wordt ingevuld.
Een relatief nieuw fenomeen is de opkomst van het zogenoemde executive committee ofwel een Exco. Dit
is een commissie bestaande uit statutair bestuurders en leden uit het hoger management. De samenwerking
tussen het Exco en de raad van commissarissen is ook onderzocht.

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

Conclusie
Het is positief dat bijna de helft van de ondernemingen een algemeen aanwezigheidspercentage vermeldt.
Aan de andere kant, de andere helft doet dat nog niet. Daar zit dus nog genoeg ruimte voor verbetering. In
vergelijking met boekjaar 2010 wordt een meerderheid van de toezichtthema’s uitgebreider en meer kwalitatief besproken. Ten aanzien van het inzicht geven in de verrichte werkzaamheden en aandachtspunten van
de raad is hiermee een sterke verbetering te zien. De Commissie verwacht dat deze ontwikkeling zich nog
verder doorzet. Een aantal onderwerpen verdient extra aandacht in het verslag, zoals het informeren over de
verhouding van de onderneming met zijn aandeelhouders en MVO. Deze onderwerpen komen te weinig in
het verslag voor. De Commissie roept de ondernemingen op om snel verbetering te laten zien bij de thema’s
relatie tot aandeelhouders en MVO.

PAGINA 31

‘Duurzaamheid biedt kansen om nieuwe producten te ontwikkelen en te verkopen. Over onderwerpen
als smart energy en smart mobility is uitgebreid gesproken met de raad van commissarissen. Het biedt
voor de (…) bedrijven nieuwe mogelijkheden in de markt. (….) is daarvoor qua competenties goed
uitgerust. Zo voorzien smart grids bijvoorbeeld woonwijken van een geheel zelfvoorzienende energiehuishouding, waardoor energie goedkoper en duurzamer wordt. Ook via haar rollen bij gebiedsontwikkeling kan (….)s toegevoegde waarde leveren.’

2.3.1. Vergaderingen

Frequentie vergaderingen
De raad van commissarissen heeft vaak subcommissies. De vergaderingen van de aparte commissies binnen
de raad van commissarissen - de auditcommissie, de remuneratiecommissie, de selectie- en benoemingscommissie, en de gecombineerde remuneratie-, selectie- en benoemingscommissie, zijn onderzocht.
Hiervoor geldt dat niet elke onderneming deze commissies heeft ingesteld. Uit de frequentie waarmee deze
subcommissies vergaderen blijkt dat de voorbereiding van de vergaderingen van de gehele raad van commissarissen zorgvuldig plaatsvindt. De auditcommissie vergadert het meest van de drie kerncommissies. Bij
de AEX-ondernemingen vergadert de remuneratiecommissie ongeveer twee keer vaker dan bij de andere
indices.
Aanwezigheid bestuursleden bij vergaderingen commissarissen
De CEO is vrijwel altijd aanwezig bij vergaderingen van de raad van commissarissen. De CFO is gemiddeld
iets minder vaak aanwezig dan de CEO. Als we kijken naar de aanwezigheid van bestuurders bij afzonderlijke
commissievergaderingen kan het volgende worden opgemerkt. Bij de auditcommissie gaven alle secretarissen van de AEX-ondernemingen aan dat de CFO altijd aanwezig is. Het valt op dat de CEO nog vrij vaak aanwezig is bij vergaderingen van de auditcommissie. Overige bestuursleden zijn soms of regelmatig aanwezig.
Bij de remuneratiecommissie ligt de aanwezigheid van bestuurders minder lager. De AEX-ondernemingen
scoren hier het hoogst; regelmatig tot vaak. De CFO en andere bestuursleden scoren hier tussen nooit en
soms. Ongeveer hetzelfde beeld is te zien bij de selectie- en benoemingscommissie. Dat de CFO vaak
aanwezig is bij de overleggen van de auditcommissie, maar niet bij die van de remuneratiecommissie acht de
Commissie begrijpelijk. Zijn of haar verantwoordelijkheid ligt dicht bij het werk van de auditcommissie en niet
bij remuneratie.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 31

07-12-12 11:09

PAGINA 32
Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

Apart overleg commissarissen
Ook is aan de secretarissen gevraagd of de raad van commissarissen afzonderlijk vergadert voorafgaand of na
een gezamenlijke vergadering met het bestuur. Er wordt regelmatig tot soms apart vergaderd. Het lijkt erop
dat het afzonderlijk vergaderen van de raad van commissarissen best practice begint te worden. Het blijkt
dat commissarissen vaker vooraf apart vergaderen dan achteraf. Dit gebeurt in beide gevallen gemiddeld
genomen tussen soms en regelmatig. De frequentie neemt af naarmate de omvang van de onderneming
afneemt.
Aanwezigheid commissarissen bij vergaderingen bestuur
Zowel de voorzitter als andere commissarissen zijn bijna nooit aanwezig bij vergaderingen van het bestuur.
Een enkele secretaris heeft aangegeven dat de voorzitter of andere commissarissen soms aanwezig zijn.
Ook is gevraagd of de commissarissen inzage krijgen in de notulen van het bestuur. Dit gebeurt soms. Wel
is aangegeven dat commissarissen op andere manieren door het bestuur worden geïnformeerd, zoals door
gesprekken met de CEO of andere bestuursleden en de voorzitter, door middel van een informatiepakket, of
een maandelijkse rapportage van de CEO.
Informatie uitwisseling binnen de raad van commissarissen
Aan de secretarissen is gevraagd hoe de informatie-uitwisseling tussen de ingestelde commissies en de
gehele raad plaats vindt. De meest gangbare methode is dat de besproken onderwerpen tijdens een
vergadering van de gehele raad worden gedeeld. Daarnaast worden de notulen van de afzonderlijke vergaderingen regelmatig verstrekt. Andere, minder vaak gebruikte manieren zijn het geven van presentaties, het
informeren van de voorzitter of op speciaal verzoek van de raad aanleveren van informatie.
2.3.2. Het executive committee

Bijna de helft van de ondernemingen heeft een executive committee (Exco) ingesteld. Aan een dergelijke
commissie nemen, op een geval na, alle statutaire bestuurders deel. Uit de verslagen van de ondernemingen
blijkt dat 35 procent van de steekproef van honderd ondernemingen een Exco heeft ingesteld. Hier moet
worden opgemerkt dat bij tien ondernemingen niet met zekerheid kan worden gesteld dat een Exco aanwezig is. Het percentage zou daardoor hoger kunnen liggen. De AEX-ondernemingen hebben relatief vaker
een Exco ingesteld. Een Exco bestaat gemiddeld uit zo’n 9,17 leden, waarvan gemiddeld 6,58 leden uit het
hoger management en zo’n 2,58 leden als statutair bestuurder. Ook is onderzocht of een relatie is te ontdekken tussen het aantal bestuurders en commissarissen van ondernemingen met een Exco en het aantal bij
ondernemingen zonder Exco. Het blijkt dat hier geen grote verschillen zijn waar te nemen. Ondernemingen
met een Exco hebben gemiddeld 2,58 bestuurders en 5,79 commissarissen. Ondernemingen zonder een
Exco tellen gemiddeld 3,10 bestuurders en 5,27 commissarissen. Ook is onderzocht in hoeverre de raad
van commissarissen wordt betrokken bij het functioneren van de Exco. Het blijkt dat de commissarissen bijna
nooit aanwezig zijn bij vergaderingen van de Exco. De informatieverstrekking vindt vooral plaats doordat
de CEO de raad mondeling op de hoogte stelt van het functioneren en de werkzaamheden van deze uitvoerende commissie. Ook andere leden van de commissie verstrekken mondeling informatie. Gemiddeld
genomen wordt de raad van commissarissen soms tot regelmatig betrokken bij de werkzaamheden van het
Exco. Bij de AEX-ondernemingen is dit iets vaker het geval. De leden van de Exco uit het hoger management
wonen daarentegen juist wel regelmatig de vergaderingen van de raad van bestuur en van de raad van commissarissen bij. In het verslag van de raad van commissarissen is bij iets minder dan de helft van de gevallen
waarbij een Exco is ingesteld ook iets vermeld over deze commissie. Het type vermeldingen varieert van zeer
bondig tot uitvoerig.
Conclusie
De raad van commissarissen lijkt goed te zijn aangesloten bij de werkzaamheden van het bestuur. Er wordt
vaak vergaderd in aanwezigheid van een bestuurslid en er is ook op andere manieren onderling contact. Ook
bij vergaderingen van de afzonderlijke commissies is vaak het meest betrokken bestuurslid aanwezig. Binnen
de raad van commissarissen wordt op gestructureerde wijze informatie uitgewisseld. Ook lijkt er een ontwik-

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 32

07-12-12 11:09

Diversiteit blijft een onderwerp dat onlosmakelijk is verbonden met goed ondernemingsbestuur. Daarmee
bedoelt de Commissie niet dat diversiteit een doel op zich moet zijn, maar wel dat diversiteit kan bijdragen
aan goed of zelfs beter functioneren van de raad van commissarissen. En ook hier komt het element van een
heldere verantwoording over het beleid naar voren. De onderneming moet een duidelijke profielschets voor
zijn raad op de website plaatsen en dient daarbij concrete doelstellingen op te nemen. De Commissie heeft
vorig jaar aangegeven dat hier nog een verbeterslag gemaakt moet worden. Dit jaar is met name gekeken
naar de profielen van in 2011 vertrokken en nieuw benoemde commissarissen.

Principe III.3 Deskundigheid en samenstelling
Elke commissaris dient geschikt te zijn om de hoofdlijnen van het totale beleid te beoordelen. Elke commissaris beschikt over de specifieke deskundigheid die noodzakelijk is voor de vervulling van zijn taak,
binnen zijn rol in het kader van de profielschets van de raad. De raad van commissarissen dient zodanig
te zijn samengesteld dat hij zijn taak naar behoren kan vervullen. De raad van commissarissen streeft
naar een gemengde samenstelling, onder meer met betrekking tot geslacht en leeftijd. Een herbenoeming van een commissaris vindt slechts plaats na zorgvuldige overweging. Ook bij een herbenoeming
wordt de hiervoor genoemde profielschets in acht genomen.

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

2.4. De samenstelling van de raad van commissarissen

PAGINA 33

keling te zien dat de commissarissen in afwezigheid van het bestuur vergaderen. De Commissie is verheugd
te zien dat er regelmatig contact is tussen bestuur en commissarissen. De notulen van vergaderingen van de
raad van bestuur worden bijna nooit aan de commissarissen overlegd. Dit verbaast de Commissie niet. Als de
notulen altijd aan de raad van commissarissen overlegd zouden worden, zouden deze notulen naar verwachting een heel ander, minder informatief karakter krijgen. De verschillende vergader- en werkwijzen dragen er
volgens de Commissie toe bij dat de raad van commissarissen op een goed geïnformeerde wijze zijn taak kan
vervullen. De Commissie wil hieraan toevoegen dat de rol van de secretaris van groot belang is bij de uitwisseling van informatie tussen de raad van bestuur en de raad van commissarissen.

2.4.1. De ontwikkelingen ten opzichte van 2010

De in- en uitstroom van commissarissen is ongeveer gelijk aan die in 2010. In 2011 tellen alle beursondernemingen uit de steekproef (100) samen 481 commissarissen. Er vertrokken 69 commissarissen en 75 werden
nieuw benoemd. Een raad bij een AEX-onderneming telt gemiddeld 7,5 leden en een lokale onderneming
zo’n 3,38. In 2011 kwamen 147 posities vrij. Er werden 153 posities ingenomen. De verjonging die vorig
jaar al zichtbaar werd lijkt zich door te zetten. De gemiddelde leeftijd van nieuw benoemde commissarissen
ligt met 56 jaar zo’n acht jaar lager dan van de vertrokken commissarissen (64). In 2010 werd 64 procent van
de vrij gekomen posities in de categorie ‘geboren voor 1945’ opnieuw vervuld door personen uit dezelfde
leeftijdscategorie. In 2011 bedroeg dat percentage 59 procent.
Het aantal vrouwen is met vijf toegenomen. Dat is nog steeds erg weinig. Er is weinig gebruik gemaakt van
de aanwezige veranderingsruimte. Vrouwelijke commissarissen zijn vaker actief bij grote ondernemingen.
Volgens het diversiteitsonderzoek van vorig jaar neemt het percentage vrouwen toe naarmate de ondernemingsgrootte ook toeneemt. Er werden in 2011 minder commissarissen met een ‘top vier nationaliteit’
(Amerikaans, Brits, Duits, Belgisch) benoemd dan dat er vertrokken. In voorgaande jaren leek het gemiddelde opleidingsniveau te dalen. Deze trend zet zich niet voort. De opleidingsrichting bij nieuw benoemde
commissarissen lijkt zich meer dan vorig jaar te concentreren bij de top vijf opleidingen: bedrijfseconomie,
technische opleidingen, MBA, algemene economie en rechten. Expertise in het bedrijfsleven blijft met
veertig procent de meest vertegenwoordigde expertise. Ook een primaire achtergrond in het bedrijfsleven
blijft dominant. Er is dit jaar zelfs een stijging te zien omdat het aantal nieuw benoemde commissarissen met
deze achtergrond hetzelfde type dat is vertrokken overstijgt.
2.4.2. Profiel vertrokken commissarissen

In totaal vertrokken er in 2011 69 commissarissen. In 2010 vertrok 40 procent tijdens of na zijn of haar eerste
termijn. Dat percentage is in 2011 gedaald naar 35 procent. Er zijn meer langzittende commissarissen vertrok-

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 33

07-12-12 11:09

PAGINA 34
Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

ken. Hiermee lijkt de naleving van best practice III.3.5, waarbij een maximale zitting van drie termijnen wordt
voorgeschreven, te verbeteren. Bij de redengeving voor vertrek wordt de top drie bepaald door respectievelijk behalen maximale termijn, overige redenen en verschil van inzicht. Verder is het aantal keer dat een reden
is gegeven voor vertrek iets gestegen ten opzichte van vorig jaar. Iets meer dan 90 procent geeft een reden
op. Het merendeel van de redenen voor vertrek zijn functie (onder meer een andere functie, een tijdsconflict
of belangenconflict) en termijn gerelateerd.
Profiel vertrek tijdens of na eerste termijn
Zo’n 20 procent van de tijdens de eerste termijn vertrokken commissarissen vertrekt vanwege een verschil
van inzicht (vijf gevallen). Bij het vertrek tijdens de eerste termijn heeft 52 procent van de vertrekken met de
functie te maken (13 gevallen). Hierbij moet onder meer worden gedacht aan een andere functie, een tijdsconflict of een belangenconflict. Als we verder inzoomen op de vertrekkers tijdens of na de eerste termijn kan
nog worden opgemerkt dat de gemiddelde leeftijd van de vroegtijdige vertrekkers een jaar lager ligt dan bij
de rest van de vertrekkende commissarissen. Opvallend is dat het aantal vrouwen dat vroeg vertrekt hoog is
in vergelijking met de hele populatie (16 procent vroeg vertrekkende vrouw tegenover 10 procent vrouwen
in totaal). Ook is het percentage niet-Nederlands hoger dan bij de gehele populatie (36 procent ten opzichte
van 27 procent).
Geen van de tijdens of na de eerste termijn vertrokken commissarissen behoudt meer dan twee commissariaten bij Nederlandse beursondernemingen (gemiddeld 0,28 functies na vertrek ten opzichte van 1,71 functies
gemiddeld bij populatie in 2010). De vrouwelijke commissarissen hebben opvallend vaak meer buitenlandse
commissariaten dan mannen (gemiddeld 0,75 versus 0,33). Dit kan worden verklaard door de omstandigheid dat vrouwelijke commissarissen vaak zelf buitenlands zijn. Het gemiddeld aantal functies bedraagt 3,76
bij de in 2011 vroeg vertrokken commissarissen. Dit is een stuk minder dan commissarissen gemiddeld in
2010 hadden, namelijk 6,14 functies. Het aantal commissariaten bij niet-beursondernemingen ligt relatief
hoger dan het gemiddelde van alle commissarissen (1,48 versus 0,28).
2.4.3. Profiel nieuw benoemd

Net als vorig jaar wordt door geen enkele nieuwe commissaris het maximum van vijf functies uit de Code
overschreden (hier geldt een maximum van vijf functies bij Nederlandse beursgenoteerde ondernemingen
waarbij een voorzitterschap dubbel telt). Bij de nieuw benoemde commissarissen bedraagt het gemiddeld
totaal aantal functies 5,64. Het gaat hier om functies als commissaris bij beurs- en niet-beursondernemingen
in Nederland, in het buitenland en functies als bestuurder. Dit zijn minder functies per hoofd dan in 2010.
Onderzocht is in hoeverre de nieuw benoemde commissarissen bestuurlijke ervaring hebben. Hieronder
wordt verstaan ervaring als CEO, CFO of in een andere managementpositie zoals bestuurslid, CIO, COO, en
andere leidinggevende posities zoals hoofd HRM. Van de 75 nieuw benoemde commissarissen hebben 64
bestuurlijke ervaring. Meer dan de helft daarvan (35) heeft ervaring als bestuursvoorzitter. Bijna 70 procent
is werkzaam geweest bij een beursonderneming. Bijna driekwart heeft ervaring opgedaan op het hoogste
bestuurlijke niveau (holdingniveau). Bij de nieuw benoemde vrouwen heeft 17 procent bestuurlijke ervaring
als CEO tegenover 52 procent bij de mannen. Vrouwen scoren hoger als CFO met 33 procent tegenover 11
procent bij de mannen. Vrouwen hebben minder ervaring opgedaan bij beursondernemingen (33 procent
tegenover 63 procent) en minder op holdingniveau (42 procent tegenover 67 procent). Verder is waargenomen dat het aantal niet-onafhankelijke commissarissen licht is gestegen. Deze niet-onafhankelijkheid is vooral
gelegen in een relatie met een grootaandeelhouder en komt met name voor bij de lokale ondernemingen.
Tot slot is specifiek gekeken naar het profiel van de zogenoemde voordrachtscommissaris, de commissaris
die bij de structuurvennootschap is benoemd op voordracht van de ondernemingsraad11. Volgens de onder

11 - Het geplaatste kapitaal samen met de reserves volgens de balans met toelichting bedraagt ten minste € 16.000.000;
- De vennootschap of een afhankelijke maatschappij heeft krachtens wettelijke verplichting (WOR) een ondernemingsraad (OR) ingesteld;
- Bij de vennootschap en haar afhankelijke maatschappijen samen, zijn in de regel ten minste 100 werknemers in Nederland werkzaam.
Als aan de bovenstaande voorwaarden wordt voldaan moet een vennootschap als een structuurvennootschap worden aangemerkt en zijn
derhalve de wetten en regels aangaande een structuurvennootschap op de vennootschap van toepassing. Een vennootschap die niet aan de
voorwaarden voldoet kan zich echter ook vrijwillig als een structuurvennootschap aanmerken.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 34

07-12-12 11:09

In de enquête gehouden onder de secretarissen van de ondernemingen is gevraagd naar de doelstellingen
in de profielschets en in hoeverre deze zijn behaald bij eventuele nieuw benoemde commissarissen. Bij
iets meer dan de helft van de ondernemingen met nieuwe benoemingen worden alle zelf geformuleerde
diversiteitdoelstellingen gehaald (14 van de 26). Hieronder vindt u een tabel met de doelstellingen die zijn
gesteld in de profielschetsen en een tabel waarin is te zien in hoeverre de doelstellingen zijn behaald bij de
benoeming van nieuwe commissarissen. De top drie doelstellingen in de profielschetsen bestaat uit kennis
en expertise, bestuurlijke ervaring en achtergrond. In iets minder dan een derde van de profielschetsen wordt
een doelstelling met betrekking tot geslacht genoemd. Binnen de AEX wordt vaker aandacht besteed aan
diversiteit ten aanzien van geslacht en nationaliteit.

Geslacht
Leeftijd
Nationaliteit
Kennis/expertise
Bestuurlijke ervaring
Achtergrond
Actief werkzaam in een hoofdfunctie
Anders
Geen van bovenstaande kenmerken
Aantal bruikbare reacties

AEX
7 (50 %)
2 (14 %)
5 (36 %)
8 (57 %)
5 (36 %)
5 (36 %)
2 (14 %)
2 (14 %)
3 (21 %)
14

AMX
6 (35 %)
5 (29 %)
5 (29 %)
14 (82 %)
13 (76 %)
10 (59 %)
3 (18 %)
5 (29 %)
1 (6 %)
17

AScX
3 (27 %)
3 (27 %)
1 (9 %)
6 (55 %)
6 (55 %)
4 (36 %)
4 (36 %)
1 (9 %)
3 (27 %)
11

Lokaal
1 (8 %)
1 (8 %)
1 (8 %)
9 (75 %)
7 (58 %)
6 (50 %)
0 (0 %)
1 (8 %)
2 (17 %)
12

Totaal
17 (31%)
11 (20 %)
12 (22 %)
37 (69 %)
31 (57%)
25 (46 %)
9 (17 %)
9 (17 %)
9 (17 %)
54

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

2.4.4. Doelstellingen profielschets

PAGINA 35

zochte statuten zijn er 32 beursgenoteerde structuurvennootschappen. Er zijn in 2011 vijf voordrachtscommissarissen benoemd. Omdat het om een relatief laag aantal gaat is ook een vergelijking gemaakt met eerder
benoemde voordrachtscommissarissen. Een opvallende uitkomst is dat voordrachtscommissarissen bijdragen aan het vergroten van de diversiteit. Deze groep is vaker vrouw, een aantal jaren jonger en heeft geen
achtergrond in het bedrijfsleven. Dit profiel wijkt af van het profiel dat de meerderheid van de commissarissen
over het algemeen heeft, namelijk man, in de vijftig en een achtergrond in het bedrijfsleven.

Tabel 16 - Concrete doelstelling in profielschets

AEX AMX

AScX

Lokaal

Totaal

Diversiteitsdoelstellingen uit profielschets zijn volledig gehaald

3

6

3

2

14

Diversiteitsdoelstellingen uit profielschets zijn niet gehaald

2

0

0

1

3

Diversiteitsdoelstellingen uit profielschets zijn deels gehaald

2

1

3

1

7

Niet van toepassing (geen concrete doelstelling in profielschets
geformuleerd)

0

1

0

1

2

Aantal bruikbare reacties van vennootschappen met nieuwe benoemingen

7

8

6

5

26

Tabel 17 - Doelstellingen profielschets behaald bij nieuwe benoemingen

Als wordt gekeken naar de daadwerkelijke samenstelling bij de AEX-ondernemingen blijkt dat deze raden
meer internationaal zijn samengesteld en meer vrouwen hebben dan andere indices. De AEX-commissarissen
worden ook gekenmerkt door relatief veel bestuurlijke ervaring. Dit komt niet als zodanig terug in de profielschetsen. De AScX-ondernemingen besteden relatief weinig aandacht aan diversiteit in hun profielschetsen.
Van de 26 nieuwe benoemingen uit de enquête werd aangegeven dat bij 12 benoemingen de doelstellingen
niet (geheel) zijn gehaald of zelfs niet zijn gesteld. Bij 14 benoemingen zijn de diversiteitsdoelstellingen
volledig behaald. De doelstellingen betroffen hier met name kennis en expertise, bestuurlijke ervaring en
achtergrond. De Commissie wenst hier op te merken dat het in de enquête ging om eigen gestelde doelen
waardoor geen uitspraak kan worden gedaan over de daadwerkelijke diversiteit. Uit de enquête bleek ook
dat vermeldingen als: ‘gestreefd wordt naar een diverse samenstelling wat betreft geslacht, leeftijd en nationaliteit’ door de secretarissen werd aangemerkt als een concrete doelstelling.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 35

07-12-12 11:09

PAGINA 36
Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

In zes gevallen is een doelstelling opgenomen ten aanzien van de verhouding man/vrouw. Zie onderstaande
tabel. De lokale ondernemingen hebben niet één keer een doelstelling voor de man/verhouding opgenomen. De lokale ondernemingen kennen ook het minst aantal vrouwelijke commissarissen. Redenen die zijn
gegeven waarom de doelstelling op deze punten niet werd behaald, zijn: ‘Er was geen evenwaardig vrouwelijke tegenhanger’ en ‘Reeds twee vrouwen lid van de RvC; betrof vervanging van een mannelijk lid.’
AEX

AMX

AScX Lokaal Totaal

Diversiteitsdoelstellingen uit profielschets zijn gehaald

2

1

1

0

4

Diversiteitsdoelstellingen uit profielschets zijn niet gehaald

1

0

1

0

2

Aantal bruikbare reacties van ondernemingen met nieuwe benoemingen
en met een concrete doelstelling voor geslacht

3

1

2

0

6

Tabel 18 - Concrete doelstelling man/vrouw-verhouding

Intermediair bij benoemingen
Bij 14 van de 26 nieuw benoemde commissarissen is bij het zoeken een intermediair ingeschakeld. De
intermediairs werden met name verzocht te selecteren op kennis en expertise, bestuurlijke ervaring en achtergrond. Daarna volgden geslacht en actief in een bepaalde hoofdfunctie. Hier is een duidelijk verband te zien
met de doelstellingen die het meest in de profielschetsen zijn opgenomen.
Conclusie
De Commissie constateert dat diversiteit nauwelijks is toegenomen. Nieuw benoemde commissarissen
zijn gemiddeld jonger. Het aantal vrouwelijke commissarissen is met 5 toegenomen. Daar waar 7 vrouwen
vertrokken zijn er 12 benoemd, op een totaal van 75 nieuwe benoemingen. Bij de AEX-ondernemingen is
hier een licht stijgende trend zichtbaar. Ondernemingen maken weinig gebruik van de veranderingsruimte
die aanwezig is wanneer commissarissen vertrekken. Bij iets meer dan de helft van de ondernemingen met
nieuwe benoemingen worden alle zelf geformuleerde diversiteitdoelstellingen gehaald. De profielschetsen
lijken vooral gericht op kenmerken als bestuurlijke ervaring en expertise. Uiteraard zijn dit belangrijke kenmerken maar dat sluit niet uit dat ook andere aspecten van diversiteit van toegevoegde waarde kunnen zijn.
De Commissie roept nogmaals op om de profielschetsen aan te scherpen ten aanzien van de doelstellingen
en om aan te geven in hoeverre deze zijn behaald bij de invulling van een vacature. De Commissie vraagt
ondernemingen met een kritische blik naar het eigen diversiteitsbeleid te kijken. Die blik is nog steeds nodig.
Volgens de Commissie is er geen ideale mix, maar ze wil wel dat er een algemene cultuur ontstaat waarbij
meer ruimte is voor diversiteit.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 36

07-12-12 11:09

PAGINA 37
Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

07-12-12 11:09

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 37

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 38

07-12-12 11:09

PAGINA 39

De Code kent een zestal bepalingen dat zich direct richt tot aandeelhouders:
›› Best practice bepaling IV.4.1 tot en met IV.4.3 zijn specifiek gericht tot institutionele beleggers en zien op
de verhouding tussen institutionele beleggers en achterliggende begunstigden.
›› Best practice bepaling IV.4.4 tot en met IV.4.6 zijn gericht tot aandeelhouders in het algemeen (waaronder ook institutionele beleggers) en zien op de verhouding tussen aandeelhouders en de onderneming.
Het onderzoek naar naleving van de Code door aandeelhouders heeft zich dit jaar niet gericht op de algehele naleving van bovenstaande bepalingen. De Commissie verwacht dat de nalevingspercentages weinig
fluctuaties zullen laten zien ten opzichte van de voorgaande jaren. Om deze reden heeft de Commissie besloten in plaats daarvan twee specifieke deelonderzoeken te verrichten naar:
›› De dialoog rondom de algemene vergadering van aandeelhouders. Hierbij is gekeken naar de dialoog
met aandeelhouders vanuit het perspectief van de ondernemingen en de relatie tussen stemadviezen en
daadwerkelijk uitgebrachte stemmen;
›› Vermogensbeheermandaten. Hier is onderzocht hoe de verantwoordelijkheid voor de naleving van de
Code is geregeld bij uitbesteding van vermogensbeheer. Hiervoor zijn de afspraken (mandaten) tussen
de eigenaren (asset owners) en beheerders (asset managers) onderzocht.
Deze onderzoeken en de uitkomsten ervan worden in de onderstaande paragrafen toegelicht.

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

3. Aandeelhouders

3.1. De dialoog rondom de algemene vergadering van aandeelhouders
Dit onderzoek is gericht op de dialoog tussen Nederlandse AEX-ondernemingen en hun aandeelhouders
vanuit het perspectief van de onderneming. Het betreft de algemene vergadering van aandeelhouders (AvA)
van 2012.
3.1.1. De rol van stemadviesbureaus

In eerdere rapporten heeft de Commissie reeds aandacht besteed aan de rol van stemadviesbureaus. Over
boekjaar 2010 meende de Commissie een ontwikkeling waar te nemen waarbij beleggers zich meer bewust
lijken te zijn van hun eigen verantwoordelijkheid bij het bepalen van hun stem. Op basis hiervan heeft zij
besloten om de bevindingen van het onderzoek bij de beleggers van vorig jaar te spiegelen aan bevindingen
en ervaringen bij Nederlandse beursgenoteerde AEX-ondernemingen.
Dit jaar hebben voor het eerst stemadviesbureaus meegewerkt aan het onderzoek door hun algemene
stemadviezen beschikbaar te stellen. Dit betreft ISS, Glass Lewis & Co. en Shareholders Support. ISS en Glass
Lewis & Co. zijn de twee meest door institutionele beleggers ingezette stemadviesbureaus en worden ook
genoemd door ondernemingen. Shareholders Support is minder bekend bij de ondernemingen, maar is
‘preferred supplier’ van Eumedion. Daarnaast is door middel van een enquête onder AEX-ondernemingen
het perspectief van de ondernemingen meegenomen. Dit heeft ertoe geleid dat de Commissie zich een
beter beeld heeft kunnen vormen van de rol van stemadviesbureaus en de visie van ondernemingen op
de betrokkenheid van aandeelhouders. De respons op de enquête was hoog. Van de twintig benaderde
AEX-ondernemingen hebben er in totaal achttien gereageerd. Aanvullend op de enquête is er een rondetafelgesprek georganiseerd voor de secretarissen van de AEX-ondernemingen. Hier zijn de resultaten van de
enquête doorgesproken. Tenslotte zijn vier specifieke casus uitgewerkt die de Commissie inzicht hebben
gegeven in de dialoog rondom de AvA.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 39

07-12-12 11:09

PAGINA 40

Agenda van de AvA en stemadviezen
Op basis van de bestudering van de agenda’s van de AvA’s van 2011 en 2012 is een vergelijking gemaakt
tussen de geagendeerde onderwerpen en de bijbehorende stemadviezen. Hierbij is een categorisering van
agendapunten gemaakt, waarbij achttien categorieën agendapunten werden onderscheiden.

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

Stemadvies ISS
2011
v

Stemadvies Glass
Lewis & Co

2012
t

v

2011
t

v

Stemadvies Shareholder
Support

2012
t

v

2011
t

v

2012
t

o

v

t

o

1. Dividendbeleid
2. Vaststellen jaarrekening

20

20

20

20

19

3. Vaststellen / goedkeuren dividend

17

16

17

16

17

4. Décharge leden raad van bestuur

20

20

20

20

18

1

16

2

5. Décharge leden raad van commissarissen

18

20

20

20

18

1

15

3

6. (Her-)Benoeming van bestuurders

15

15

15

15

15

7. (Her-)Benoeming van commissarissen

61

57

8. Beloningsbeleid / bezoldigingsbeleid bestuurders

4

2

3

9. Optieplan bestuurders

1

1

57

4

55

6

1

1

1

10. Bezoldiging raad van commissarissen

10

4

11. Aanwijzing bestuur als bevoegd orgaan uitgifte
aandelen

16

1

12. Aanwijzing bestuur als bevoegd orgaan uitsluiten /
beperken voorkeursrecht bij uitgifte van aandelen

14

13. Machtiging inkoop eigen aandelen

17

14. Statutenwijziging

8

15. Benoeming/ herbenoeming accountant

10

16. Engelse taal jaarrekening

1

3

49

18
16

13
7

3

5

1

44

1

1

1
1

1
9
1

10

5

7

1

1

4

1

16

17

16

14

1

1

11

2

1

2

15

16

15

13

1

1

7

5

1

1

18

16

2

18

15

1

1

15

1

3

6

11

1

6

8

3

1

6

13

10

13

8

1

10

1

8

1

2

1

17. Art. 2:107a BW goedkeuring
18. Anders

8

8

8

8

7

Tabel 19 –Stemadviezen per agendapunt 2011 en 2012 | v = voor | t = tegen | o = onthouden

In het AvA-seizoen 2012 waren bij ISS en Glass Lewis & Co. minder negatieve stemadviezen waar te nemen
dan over 2011, respectievelijk twee keer op twee agendapunten en drie keer op één agendapunt. Het
merendeel hiervan (vier adviezen) zag op het agendapunt ‘(her)benoeming commissarissen’. Dit is naar
verwachting vooral toe te schrijven aan de geagendeerde onderwerpen. Uit het onderzoek blijkt dat deze
negatieve stemadviezen vooral voortvloeien uit het algemene beleid van de stemadviesbureaus met betrekking tot de zogenaamde ‘overboarded’ directors ofwel dat sprake is van een te groot aantal ‘board’ functies.
Hierbij wordt niet alleen naar de Code en toekomstige wetgeving gekeken maar ook naar de samenhang
met andere functies die worden vervuld. Ook aandeelhouders zelf zijn steeds kritischer op dit punt en vragen
aanvullende informatie over de te (her)benoemen commissaris voor of tijdens de AvA. Hierdoor kan het voorkomen dat ondernemingen voorafgaand aan de AvA nog aanvullende informatie op hun website plaatsen ten
aanzien van deze (her)benoemingen. Negatieve stemadviezen in het algemeen zijn voor de ondernemingen
ook vaak reden om actief contact te zoeken met de stemadviesbureaus en belangenorganisaties. In de
enquête gaven de ondernemingen aan dat negatieve adviezen in de afgelopen jaren nooit hebben geleid tot
aanpassing van de agenda van de AvA.
Op basis van de stemuitslagen zijn de categorieën agendapunten gefilterd waarbij meer dan tien procent
van het op de AvA vertegenwoordigde aandelenkapitaal tegen stemde. Dit betrof in 2012 de volgende
categorieën:
›› Décharge leden van de raad van bestuur (één keer);
›› Décharge leden van de raad van commissarissen (twee keer);
›› (Her)benoemingen commissarissen (drie keer);
›› Bezoldiging raad van commissarissen (één keer);
›› Aanwijzing bestuur als bevoegd orgaan voor de uitgifte van aandelen (één keer);
›› Aanwijzing bestuur bevoegd orgaan voor het uitsluiten of beperken van het voorkeursrecht bij de uitgifte
van aandelen (acht keer).

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 40

07-12-12 11:09

AEX
vennootschap

Agendapunt

% stemmen
tegen

Uitslag AVA

ISS
Stemadvies

GL
Stemadvies

SS
Stemadvies

Aegon

Beloningsbeleid bestuurders

30,30%

Aangenomen

Negatief

Negatief

Onthouden

Ahold

Uitsluiten beperken voorkeursrecht

13,80%

Aangenomen

Positief

Positief

Positief

Akzo Nobel

Uitsluiten beperken voorkeursrecht

23,20%

Aangenomen

Positief

Positief

Positief

(Her-)Benoeming commissaris

13,10%

Aangenomen

Positief

Negatief

Onthouden

Boskalis

Machtiging inkoop eigen aandelen

27,50%

Aangenomen

Negatief

Negatief

Negatief

DSM

Uitsluiten beperken voorkeursrecht

12,70%

Aangenomen

Positief

Positief

Positief

Fugro

Aanwijzing bestuur bevoegdheid uitgifte
aandelen

31,40%

Aangenomen

Negatief

Negatief

Negatief

Uitsluiten beperken voorkeursrecht

29,90%

Aangenomen

Negatief

Positief

Negatief

Heineken

Beloningsbeleid bestuurders

19,80%

Aangenomen

Negatief

Positief

Negatief

ING

Beloningsbeleid bestuurders

20,30%

Aangenomen

Negatief

Positief

Negatief

Philips

Aanwijzing bestuur bevoegdheid uitgifte
aandelen

10,30%

Aangenomen

Positief

Positief

Positief

Uitsluiten beperken voorkeursrecht

17,50%

Aangenomen

Positief

Positief

Positief

PostNL/ TNT

Décharge leden RvB

29,90%

Aangenomen

Positief

Positief

Positief

Décharge leden RvC

59,20%

Verworpen

Negatief

Positief

Positief

Machtiging inkoop eigen aandelen

10,40%

Aangenomen

Positief

Positief

Positief

Randstad

Statutenwijziging

31,50%

Aangenomen

Negatief

Negatief

Negatief

SBM Offshore

Uitsluiten beperken voorkeursrecht

25,70%

Aangenomen

Positief

Positief

Positief

Statutenwijziging (betreffende winst en
verlies)

82,80%

Verworpen

Negatief

Positief

Negatief

Aanwijzing bestuur bevoegdheid uitgifte
aandelen

25,10%

Aangenomen

Positief

Positief

Positief

Uitsluiten beperken voorkeursrecht

37,50%

Aangenomen

Positief

Positief

Positief

AEX
vennootschap

Agendapunt

% stemmen
tegen

Uitslag AVA

ISS
Stemadvies

GL
Stemadvies

SS
Stemadvies

Aegon

(Her-)Benoeming commissaris

11,90%

Aangenomen

Positief

Negatief

Negatief

Ahold

Uitsluiten beperken voorkeursrecht

11,80%

Aangenomen

Positief

Positief

Positief

Akzo Nobel

Uitsluiten beperken voorkeursrecht

21,40%

Aangenomen

Positief

Positief

Positief

DSM

Uitsluiten beperken voorkeursrecht

14,30%

Aangenomen

Positief

Positief

Negatief

Fugro

Uitsluiten beperken voorkeursrecht

16,50%

Aangenomen

Positief

Positief

Negatief

Philips

Uitsluiten beperken voorkeursrecht

14,10%

Aangenomen

Positief

Positief

Negatief

PostNL

Décharge leden RvC

20,20%

Aangenomen

Positief

Positief

*

(Her-)Benoeming commissaris

19,80%

Aangenomen

Positief

Positief

*

Reed Elsevier

Uitsluiten beperken voorkeursrecht

12,20%

Aangenomen

Positief

Positief

Positief

SBM Offshore

Uitsluiten beperken voorkeursrecht

21,30%

Aangenomen

Positief

Positief

Negatief

TNT

Bezoldiging RvC

30,10%

Aangenomen

Negatief

Positief

Negatief

Wolters Kluwer

Décharge leden RvB

20,50%

Aangenomen

Positief

Positief

Positief

Décharge leden RvC

20,50%

Aangenomen

Positief

Positief

Positief

(Her-)Benoeming commissaris

19,70%

Aangenomen

Positief

Positief

Positief

Aanwijzing bestuur bevoegdheid uitgifte
aandelen

29,00%

Aangenomen

Positief

Positief

Positief

Uitsluiten beperken voorkeursrecht

36,10%

Aangenomen

Positief

Positief

Negatief

Wolters Kluwer

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

2011

PAGINA 41

De overige agendapunten kenden veelal een percentage tegenstemmen dat onder de één procent lag. De
agendapunten waarbij meer dan tien procent tegen stemde en waarbij ISS of Glass Lewis een negatief stemadvies gaven, betroffen enkel (her)benoeming van commissarissen en de bezoldiging van de raad van commissarissen. De adviezen van Shareholders Support hadden meer correlatie met de agendapunten waarop
veel negatieve stemmen werden uitgebracht. Ook was het aantal negatieve adviezen van dit bureau groter
dan bij ISS en Glass Lewis & Co. Ondanks de negatieve stemadviezen zijn alle geïdentificeerde agendapunten, die meer dan tien procent tegenstemmen hadden, aangenomen.

2012

Tabel 20 – Stemuitslagen stemadviezen | * Geen stemadviezen beschikbaar

De ondernemingen zelf hebben echter het beeld dat de invloed van stemadviesbureaus op het stemgedrag
tijdens de AvA van 2012 groot is. ISS en Glass Lewis wordt een grote tot zeer grote invloed toegekend.
Eumedion staat, met enige tot grote invloed, op de derde plaats als het gaat om organisaties die invloed
hebben op het stemgedrag van aandeelhouders tijdens de AvA.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 41

07-12-12 11:09

PAGINA 42
Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

Hoe groot de invloed van stemadviezen is lijkt te worden beïnvloed door de samenstelling van het aandeelhoudersbestand van een onderneming. Er is een verschil zichtbaar tussen ondernemingen met een relatief
geconcentreerde (vooral Nederlandse particuliere) aandeelhoudersbasis en ondernemingen met een
wijdverspreid (vooral buitenlands institutioneel) aandeelhoudersbestand. De invloed van stemadviezen lijkt
groter te zijn bij een verspreid aandelenbezit met relatief kleine percentages. Deze, met name buitenlandse
aandeelhouders, laten zich eerder leiden door andere, buitenlandse, en niet in alle gevallen algemeen geaccepteerde best practices.
Uit vier onderzochte casus (ING, PostNL, TNT Express en Wolters Kluwer) blijkt bovendien dat bijzondere
ondernemingsspecifieke omstandigheden bepalend zijn voor de manier waarop de dialoog met aandeelhouders plaatsvindt en de mate waarin stemadviezen invloed hebben.
Conclusie
De Commissie wil terughoudend zijn met het één op één verbinden van conclusies aan deze observaties,
maar zij lijken wel te suggereren dat stemadviesbureaus geen doorslaggevende invloed hebben op de
stemuitslag van de AvA. Dit komt overeen met het gegeven dat beleggers zelf aangeven de stemadviezen
als een extra informatiebron te gebruiken. Beleggers lijken dus ook hun eigen inzichten mee te laten wegen
bij het uitbrengen van hun stem. Echter, factoren als grootaandeelhouderschap of het bestaan van een
administratiekantoor kunnen ook van invloed zijn op de uiteindelijke richting van de stemuitslag. De stemadviesbureaus lijken bij te dragen aan een veelvuldiger en soms ook betere communicatie van de onderneming
met aandeelhouders.
3.1.2. Soorten dialoog

In de uitgevoerde enquête worden ook door ondernemingen twee soorten dialoog met aandeelhouders
onderscheiden:
›› de dialoog van de onderneming met portfoliomanagers en analisten;
›› de dialoog van de onderneming met ‘Environmental, Social and Governance’ (ESG) specialisten.
Portfoliomanagers spreken met de ondernemingen over de financiële performance, de strategie van de
onderneming en eventuele voorgenomen fusies en overnames. Dit betreft een vrijwel continue dialoog die
wordt gevoerd tijdens bijvoorbeeld investor roadshows. Het overleg met ESG-specialisten kent een meer
ad hoc karakter en omvat veelal onderwerpen die geagendeerd worden op de AvA, zoals bestuurdersbeloningen, (her)benoemingen van commissarissen en duurzaamheid. De ondernemingen geven dan ook aan
dat de contacten over de AvA agendapunten veelal met de ESG-specialisten plaatsvindt. Beide dialogen zijn
nauwelijks geïntegreerd en ondernemingen geven aan dat zij geen overlap ervaren tussen beide.
Van de AEX-ondernemingen geeft een groot deel aan zelf (zestien van de achttien respondenten) een
inventarisatie te maken van alle relevante informatie die aandeelhouders gebruiken bij het vormen van hun
stembeleid, of concreter bij het bepalen van hun stem (bijvoorbeeld informatie van stemadviesbureaus of
Eumedion). De twee overige respondenten geven aan dat dit slechts in specifieke gevallen gebeurt. Na
publicatie van de (concept)agenda is er eveneens nog contact tussen de aandeelhouders en de onderneming. Bij ruim de helft van alle ondernemingen hebben één of meer aandeelhouders, na publicatie van de
(concept)agenda, hun standpunt ten aanzien van een agendapunt aan de onderneming laten weten dan
wel toegelicht. Veel van deze contacten lopen in eerste instantie via de secretaris van onderneming en/of
via investor relations. Uit de enquête blijkt dat aandeelhouders die hun standpunt bekend maken met name
institutionele beleggers zijn, zowel Nederlandse als buitenlandse. De onderwerpen waarover de meeste
contacten hebben plaatsgevonden tussen onderneming en aandeelhouder zijn:
›› (Her)benoeming van commissarissen;
›› Bezoldigingsbeleid bestuurders;
›› Machtiging inkoop eigen aandelen.
Het merendeel van de respondenten (acht van de tien) geeft aan dat het standpunt van de aandeelhouder op
een onderwerp waarover discussie is gevoerd in hoge mate is gebaseerd op eigen inzicht.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 42

07-12-12 11:09

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

Conclusie
De Commissie beveelt aandeelhouders aan om de twee aparte dialogen die portfoliomanagers en de ESGspecialisten met de ondernemingen voeren meer samen te brengen. Op deze manier kunnen zowel de
aandeelhouders als de ondernemingen een vollediger beeld van elkaar vormen. De onderzoeksresultaten
lijken aan te tonen dat de discussie voorafgaand aan de AvA toeneemt.
De ondernemingssecretarissen hebben aangegeven dat vooroverleg plaatsvindt met stemadviseurs zoals ISS
en Eumedion. Het beperkte aantal negatieve adviezen lijkt erop te duiden dat er in de fase voorafgaand aan
de AvA invloed wordt uitgeoefend op de te agenderen onderwerpen. De Commissie vindt het positief dat
zowel aandeelhouders als ondernemingen zich sterk lijken te maken voor een goede onderlinge dialoog.

PAGINA 43

Ondernemingen zoeken zelf vaak de dialoog met de stemadviesbureaus door de stemadviezen in te winnen
om hierover in gesprek te gaan met de betreffende adviseur. Van de achttien respondenten hebben er veertien
aangegeven dit te doen. Overleg voorafgaand aan de AvA tussen onderneming en de stemadviseur heeft
in twaalf van de achttien gevallen plaatsgehad. Dit betrof in het merendeel van de gevallen (negen keer) ISS.
Glass Lewis & Co. wordt slechts twee keer genoemd. Dit overleg kon gaan over meerdere agendapunten. In de
meeste gevallen is gesproken over de agendapunten (her)benoeming van commissarissen en bezoldigingsbeleid bestuurders. Beide zijn negen keer besproken en het betreft hier zeven verschillende ondernemingen.
Voorafgaand aan de AvA vindt bij verschillende ondernemingen ook overleg plaats met belangenorganisaties. Eumedion is hierbij de meest genoemde organisatie (dertien keer) gevolgd door de VEB (zes keer). De
agendapunten die veel aan de orde kwamen bij de overleggen met de belangenorganisaties waren:
›› Bezoldigingsbeleid bestuurders (veertien keer);
›› (Her)benoeming commissarissen (acht keer);
›› Statutenwijzigingen (acht keer).
Dit vooroverleg heeft volgens de respondenten niet geleid tot aanpassing van de agenda.

3.1.3. Betrokkenheid aandeelhouders

Als wordt gekeken naar de opkomst op de AvA’s in 2012 vergeleken met 2011, dan is bij de AEXondernemingen een stijging te zien. Dit betreft de opkomst inclusief de stemmen uitgebracht door administratiekantoren. Bij zestien van de twintig ondernemingen is de opkomst in 2012 hoger dan in 2011. Om
deze opkomst te berekenen zijn per agendapuntcategorie het aantal geldige stemmen geverifieerd aan de
hand van de stemmingsuitslagen die op de website bekend moeten worden gemaakt. De verhouding tussen
het aantal geldig uitgebrachte stemmen en het aantal stemgerechtigde aandelen geeft een indicatie van de
participatie van de aandeelhouders aan de (opkomst van) AvA 2012. De opkomstpercentages bij de verschillende ondernemingen verschillen onderling echter sterk. De gemiddelde opkomst gemeten over de twintig
AEX-ondernemingen over 2012 (inclusief stemmen uitbracht door administratiekantoren) lag op 69 procent,
tegenover 63 procent in 2011.
De ondernemingen is gevraagd aan te geven hoe zij de betrokkenheid van aandeelhouders percipiëren en
om deze te voorzien van een rapportcijfer. De AEX-ondernemingen geven hierbij de volgende rapportcijfers
voor de betrokkenheid van beleggers.

(n=17)
Aanwezigheid bij de AvA
Gebruikmaken van
stemrecht
Dialoog met
onderneming
Dialoog met andere
aandeelhouders

6,6

Buitenlandse
Particuliere
Beleggers
1,7

7,4

6,3

3,9

6,5

4,6

5,3

2,3

5,0

5,5

4,0

2,5

Nederlandse
Institutionele
Beleggers
6,8

Buitenlandse
Institutionele
Beleggers
3,9

7,8

Nederlandse
Particuliere Beleggers

12

Tabel 21 – Perceptie van aandeelhoudersbetrokkenheid vanuit ondernemingen

12 Het gemiddelde rapportcijfer betreft geen gewogen gemiddelde.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 43

07-12-12 11:09

PAGINA 44

Ook is door middel van een enquête aan Nederlandse en buitenlandse institutionele beleggers gevraagd
zichzelf een rapportcijfer te geven op de genoemde punten. Hieruit komt een positiever beeld naar voren
dan het beeld dat de AEX-ondernemingen zelf schetsten. De resultaten hiervan staan in onderstaande tabel
opgenomen.

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

Aanwezigheid bij de AvA
Gebruikmaken van stemrecht
Dialoog met onderneming
Dialoog met andere
aandeelhouders

Nederlandse
aandeel-houders
n=
20
21
21

Gemiddelde cijfer
Nederlandse
aandeelhouders
7,0
9,9
8,5

Buitenlandse
aandeelhouders
n=
8
8
8

Gemiddelde cijfer
buitenlandse
aandeelhouders
6,8
10,0
9,4

21

6,7

8

8,4

Tabel 22 – Perceptie van aandeelhoudersbetrokkenheid vanuit aandeelhouders

13

Tevens is aan de AEX-ondernemingen gevraagd om een cijfer te geven bij de maatregelen die zij nemen om
aandeelhoudersparticipatie te stimuleren. Op bijna alle punten geven de AEX-ondernemingen zichzelf hier
een ruime voldoende, met uitzondering van de maatregelen die zij treffen om de dialoog van aandeelhouders met andere aandeelhouders te stimuleren.
Maatregelen vanuit de onderneming ter stimulering van (n=18):
Aanwezigheid van aandeelhouders op de AvA
Gebruik maken door aandeelhouders van stemrecht
De dialoog tussen aandeelhouders en de onderneming
De dialoog tussen aandeelhouders met andere aandeelhouders

Gemiddeld rapportcijfer
7,9
8,2
7,9
5,4

Tabel 23 – Maatregelen vanuit de onderneming14

Conclusie
Over het algemeen kan gezegd worden dat de perceptie van de eigen participatie en initiatieven door zowel
onderneming als aandeelhouders over het algemeen positiever worden ingeschat dan omgekeerd.

3.2. Mandatenonderzoek
In haar rapport van vorig jaar concludeerde de Commissie:
‘Er bestaat soms verwarring over de verantwoordelijkheid bij de uitbesteding van de beleggingsfunctie aan
een vermogensbeheerder. De Commissie is van mening dat uitbesteding via een beleggingsmandaat de
rechthebbende op aandelen niet ontslaat van de verantwoordelijkheid om te stemmen naar eigen inzicht,
noch van de publicatieplicht ten aanzien van zijn stemgedrag. Die eindverantwoordelijkheid blijft ook
bestaan, indien adviezen van derden worden gevolgd.’
Om meer inzicht te verkrijgen in de wereld achter de mandaten heeft de Commissie hier dit jaar speciaal onderzoek naar laten verrichten. Het onderzoek (verder: ‘mandatenonderzoek’) heeft als doel inzicht te krijgen
in (1) of afspraken worden gemaakt tussen institutionele beleggers en (externe) vermogensbeheerders15, (2)
op welke wijze deze worden vastgelegd. Het gaat hier specifiek om afspraken over de naleving van de in
de Code aan aandeelhouders gerichte bepalingen (hoofdstuk IV.4 van de Code). Daarbij is vooral de vraag
gesteld of en zo ja, hoe, de vermogensbeheerafspraken tussen partijen invulling geven aan de verdeling van
de verantwoordelijkheid voor het naleven van de Code. Hiertoe zijn 28 Nederlandse institutionele beleggers
en 14 buitenlandse institutionele beleggers uitgenodigd voor deelname aan een enquête. Het onderzoek is
verricht onder zowel ‘asset owners’ (mandaatgevers) als ‘asset managers’ (mandaatnemers).

13 Het gemiddelde rapportcijfer betreft geen gewogen gemiddelde.
14 Het gemiddelde rapportcijfer betreft geen gewogen gemiddelde.
15 Hieronder ook te verstaan Fiduciair Management Overeenkomsten, Service Level Agreements, algemeen beleid.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 44

07-12-12 11:09

4 grootste Nederlandse levensverzekeraars

Mandaatnemers
13 grootste Nederlandse vermogensbeheerders
5 belangrijkste buitenlandse asset managers voor
Nederlandse pensioenfondsen
9 buitenlandse vermogenbeheerders die een belang
houden in danwel actief zijn als aandeelhouder in een
Nederlandse beursonderneming1

Tabel 24 – Verdeling asset owners en asset managers

In totaal hebben 22 van de 28 Nederlandse institutionele beleggers deelgenomen aan de enquête (een
respons van 79 procent). Van de 14 buitenlandse institutionele beleggers hebben 9 deelgenomen (een
respons van 64 procent). Van de Nederlandse respondenten heeft ongeveer 90 procent een belegd
vermogen tussen de 10 en 250 miljard Euro. In deze categorie zitten de zes grootste Nederlandse pensioenfondsen, waarvan twee een belegd vermogen hebben dat groter is dan 50 miljard Euro. De helft van de
buitenlandse respondenten heeft een belegd vermogen van meer dan 250 miljard Euro.
Slechts een beperkt percentage van hun totale belegd vermogen wordt in Nederlandse aandelen belegd.
Bij meer dan de helft van de Nederlandse institutionele beleggers is dit nul procent tot drie procent van
het belegd vermogen en bij bijna alle buitenlandse beleggers is dit ook nul procent tot drie procent. Eén
Nederlandse respondent heeft aangegeven meer dan 50 procent van het belegd vermogen in Nederlandse
beursgenoteerde aandelen te beleggen. Bij de grootste buitenlandse respondent is dit percentage tussen de
tien procent tot vijftien procent.
Het merendeel van de Nederlandse institutionele beleggers besteedt het beheer van het belegd vermogen
in aandelen van Nederlandse beursgenoteerde ondernemingen geheel of gedeeltelijk uit aan (externe) vermogensbeheerders. Dit betreft 16 van de 22 correspondenten.

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

5 beleggingsinstellingen (groot en klein; met en
zonder specifiek beleggingsfocus

PAGINA 45

Mandaatgevers
6 grootste Nederlandse pensioenfondsen

3.2.1. Vastlegging afspraken over naleving van de Code

Binnen de respondentengroep Nederlandse institutionele beleggers is een onderscheid gemaakt tussen
mandaatgevers en mandaatnemers. Van de 22 Nederlandse institutionele beleggers die meewerkten aan dit
onderzoek, gaven 11 respondenten aan mandaatgever te zijn; de andere 11 Nederlandse respondenten zijn
mandaatnemer. De selectie mandaatnemers omvat tevens 9 buitenlandse mandaatnemers.
De mandaatgevers is gevraagd aan te geven in welke documenten afspraken over de naleving van de
Code met hun vermogensbeheerder normaal gesproken vastgelegd worden. Naast afzonderlijke mandaten noemen mandaatgevers ook de (algemene) Fiduciaire Management Overeenkomst, Service Level
Agreements en algemeen beleid verantwoord beleggen en ‘active ownership’. Twee van de potentiële
mandaatgevers hebben aangegeven niet uit te besteden aan externe vermogensbeheerders.

Wij besteden niet uit aan externe vermogensbeheerders
De (algemene) Fiduciair Management Overeenkomst
Service Level Agreement
Algemeen beleid verantwoord beleggen en ‘active ownership’ (VB & AO) cq. jaarplan VB & AO
Afzonderlijke mandaten
Anders, namelijk
Totaal

n=12
2
5
4
3
4
1
10

%
50%
40%
30%
40%
10%
100%

Tabel 25 – uitbesteding door Nederlandse mandaatgevers

Ook is aan de Nederlandse en buitenlandse mandaatnemers is gevraagd aan te geven in welke documenten
afspraken over de naleving van de Code zijn vastgelegd. De mandaatnemers gebruiken hiervoor hetzelfde
type documenten als de mandaatgevers. Daarnaast werden er nog andere vormen aangegeven zoals
opname van het stembeleid van de mandaatnemer in de prospectus. Enkele buitenlandse vermogensbeheerders hebben aangegeven dat zij geen beleid hebben om de Code na te leven.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 45

07-12-12 11:09

PAGINA 46
Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

Uit de enquête blijkt dat in de mandaten met vermogensbeheerders in vier van de tien gevallen specifieke
afspraken zijn opgenomen waarin is vastgelegd wie de eindverantwoordelijkheid draagt voor naleving
van hoofdstuk IV.4 (verantwoordelijkheid van aandeelhouders) van de Code. De antwoorden van de
Nederlandse en buitenlandse vermogensbeheerders geven een onderling verschillend beeld. Zeven van de
twaalf Nederlandse respondenten geven aan wel specifieke afspraken te maken wie de verantwoordelijkheid
draagt voor naleving van de principes en bepalingen in hoofdstuk IV.4 van de Code; bij de buitenlandse
vermogensbeheerders geven zeven van de acht respondenten aan juist géén specifieke afspraken te maken
wie de eindverantwoordelijkheid draagt voor naleving van de principes en bepalingen in hoofdstuk IV.4 van
de Code.
Afspraken over eindverantwoordelijkheid voor het voldoen aan de wettelijke publicatieverplichting
(artikel 5:86 Wft16)
Op grond van de Wft (artikel 5:86 Wft) hebben institutionele beleggers zelf een wettelijke verplichting om
over naleving van de aan hen gerichte principes en bepalingen van de Nederlandse Corporate Governance
Code mededeling te doen. Van de negen Nederlandse mandaatgevers geven slechts vier aan hierover
specifieke afspraken te hebben gemaakt. Bij de Nederlandse vermogensbeheerders gaven vier van de elf aan
hier afspraken over te hebben gemaakt. Bij de buitenlandse vermogensbeheerders maakt slechts een van de
zeven afspraken over de publicatie van naleving van de Code.
Afspraken eindverantwoordelijkheid monitoring naleving
Volgens de preambule van de Code is het aan de aandeelhouders om het bestuur en de raad van commissarissen over de naleving van de Code ter verantwoording te roepen. Gevraagd is hoe de afspraken over
wie eindverantwoordelijk is voor de naleving van de aan aandeelhouders gerichte best practice bepalingen
tussen mandaatgevers en mandaatnemers luiden. Daarnaast is gevraagd wie eindverantwoordelijk is voor de
monitoring van de naleving van de Code door de Nederlandse beursondernemingen waarin belegd wordt.
Van de negen Nederlandse mandaatgevers die hebben meegewerkt aan de enquête, gaven vier aan hierover
afspraken te hebben gemaakt. Van de Nederlandse vermogensbeheerders maakt minder dan de helft hier
afspraken over (vijf van de elf). Bij de buitenlandse vermogensbeheerders maakt slechts één van de acht
die afspraken maakt over monitoring. Een vermogensbeheerder geeft bijvoorbeeld aan dat zij hun klanten
rapporteren over de dialoog met bedrijven en het gebruik van stemrechten, maar benadrukt dat de eindverantwoordelijkheid van de monitoring bij de klant zelf ligt. Uit een ander voorbeeld blijkt dat in de prospectus
van de vermogensbeheerder niet is opgenomen wie de eindverantwoordelijke is voor de monitoring van de
naleving van de Code door ondernemingen. Dezelfde prospectus vermeldt wel dat de vermogensbeheerder
stemt naar eigen inzicht.

16 Artikel 5:86 Wft
Een institutionele belegger met zetel in Nederland en een belegd vermogen waartoe aandelen of certificaten van aandelen behoren
die zijn toegelaten tot de handel op een gereglementeerde markt, een multilaterale handelsfaciliteit of een met een gereglementeerde markt of multilaterale handelsfaciliteit vergelijkbaar systeem uit een staat die geen lidstaat is doet mededeling over de naleving van de principes en best practice bepalingen van de op grond van artikel 391, vijfde lid, van Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek
aangewezen gedragsCode, die zijn gericht tot de institutionele belegger. Indien de institutionele belegger die principes of best
practice bepalingen in het laatst afgesloten boekjaar niet of niet geheel heeft nageleefd of niet voornemens is deze in het lopende
en daarop volgende boekjaar geheel na te leven, doet hij daarvan gemotiveerd opgave.
De institutionele belegger doet de mededeling en opgave, bedoeld in het eerste lid, ten minste eenmaal per boekjaar:
a.
in zijn jaarverslag;
b.
op zijn website; of
c.
aan het adres van iedere deelnemer of cliënt die daarmee vooraf uitdrukkelijk heeft ingestemd.
Onder deelnemer in de zin van het tweede lid wordt tevens verstaan een deelnemer als bedoeld in artikel 1 van de Pensioenwet of
artikel 1 van de Wet verplichte beroepspensioenregeling.
Artikel 1:25 is niet van toepassing op de voorgaande leden.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 46

07-12-12 11:09

Conclusie
Het blijkt dat in lang niet alle mandaten die worden gesloten tussen ‘asset owners’ (mandaatgevers) en
‘asset managers’ (mandaatnemers) afspraken worden opgenomen over de naleving van de Wft en de Code.
Evenmin wordt afgesproken wie verantwoordelijk is voor het naleven van de bepalingen gericht aan aandeelhouders. Ook wordt heel weinig opgenomen over de verantwoordelijkheid voor monitoring van de naleving
van de Code door de ondernemingen waarin wordt belegd.
De Commissie benadrukt dat bij het uitblijven van specifieke afspraken over de eindverantwoordelijkheid,
deze verantwoordelijkheid berust bij de mandaatgever. Als de mandaatgever bepaalde verantwoordelijkheden delegeert aan de vermogensbeheerder, dienen deze vergezeld te gaan van duidelijke instructies zowel
ten aanzien van inhoud en uitvoering van het stembeleid en de naleving van de aandeelhoudersbepalingen,
als ten aanzien van de wijze van monitoring van de naleving van de Code door de Nederlandse beursondernemingen in de beleggingsportefeuille. Bij delegatie blijft de mandaatgever verantwoordelijk voor het
monitoren en weer aan de eigen begunstigden terugrapporteren van de rapportages van de vermogensbeheerder over de naleving van de Code. De Commissie wijst er daarnaast op dat institutionele beleggers
moeten voldoen aan artikel 5:86 Wft om een mededeling te doen over de naleving van de aan hen gerichte
principes en bepalingen.

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

Ook waar ‘engagement’ (waaronder begrepen de dialoog met de onderneming en mede-aandeelhouders)
is gedelegeerd aan de vermogensbeheerder worden in veel gevallen afspraken gemaakt. Bijna alle
mandaatgevers (acht uit tien) die hier op antwoordden, geven aan hier specifieke afspraken te maken. Bij
Nederlandse en buitenlandse vermogensbeheerders is dit elf uit twaalf respondenten, respectievelijk vier
uit acht. Ook de opname van afspraken ten aanzien van de rapportage over het engagementbeleid richting
de mandaatgever laat een bijna analoog positief beeld zien. Deze onderdelen lijken daarmee blijkens de
enquête een beter beeld te geven dan de voorgaande punten.

PAGINA 47

Afspraken over ESG-factoren in het stembeleid en uitvoering ervan en engagement
In een groter aantal gevallen blijkt in de mandaten te zijn vastgelegd op welke wijze relevante ‘Environmental,
Social and Governance’ (ESG) factoren in het stembeleid en de uitvoering ervan dienen te worden meegenomen. Van de negen mandaatgevers die hierop antwoordden, hebben zes specifieke afspraken op dit punt
gemaakt. Bij de Nederlandse vermogensbeheerders maakt een meerderheid afspraken over ESG (negen van
de twaalf). Bij de buitenlandse vermogensbeheerders gaf de helft aan dit te doen (vier van de acht).

3.2.2. ICGN modelmandaatcontracten

In 2012 zijn de ‘ICGN17 Model contract terms between asset owners and their fund managers’ vastgesteld.
Dit document en de daarin opgenomen clausules geven ‘asset owners’ richtlijnen voor het formuleren van
mandaten met de vermogensbeheerders aan wie het vermogensbeheer geheel of gedeeltelijk is uitbesteed.
Zowel bij Nederlandse als buitenlandse vermogensbeheerders zijn deze modelcontractvoorwaarden
bekend, echter bij mandaatgevers zijn ze nauwelijks bekend. Slechts drie van de elf mandaatgevers gaven
aan bekend te zijn met de modelcontracten. Gezien het feit dat deze modelcontractvoorwaarden pas in
2012 zijn vastgesteld, zijn ze nog niet volledig geïmplementeerd. De Commissie denkt dat het van nut is de
ontwikkelingen op dit punt te blijven volgen.

17 International Corporate Governance Network

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 47

07-12-12 11:09

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 48

07-12-12 11:09

PAGINA 49

De Nederlandse Code staat niet op zichzelf maar maakt deel uit van het internationale speelveld. Hieronder
wordt een overzicht gegeven van een aantal relevante internationale ontwikkelingen op het gebied van corporate governance in 2012.

Europese Commissie
Company law, the way forward
Afgelopen februari heeft de Europese Commissie een consultatie uitgezet over de hervorming van het EU
ondernemingsrecht. Commissaris Barnier gaf aan dat het landschap van het ondernemingsrecht aan het
veranderen is. Het ondernemingsrecht moet volgens Barnier zo worden ingericht dat het ondernemen
binnen Europa stimuleert met daarbij oog voor de belangen van aandeelhouders en crediteuren. Het moet
meebewegen met de maatschappelijke en economische ontwikkelingen. De consultatie besteedt aandacht
aan onder andere de volgende vraagstukken: het doel van ondernemingsrecht, ook in relatie tot corporate
governance, het codificeren van richtlijnen in één instrument, Europese rechtsvormen, grensoverschrijdende
mobiliteit, concernverhoudingen en het kapitaalregime voor Europese rechtsvormen. Rode draad bij deze
consultatie is de vraag in hoeverre Europese regulering gewenst is. De Nederlandse regering heeft in haar
reactie met name aandacht gevraagd voor het subsidiariteitsbeginsel; daar waar zaken op nationaal niveau
geregeld kunnen worden is Europese regelgeving niet nodig. Een aantal zaken zoals grensoverschrijdende
mobiliteit en een moderner kapitaalregime ziet Nederland wel graag Europees geregeld worden. Door
andere landen werd ook gewezen op de complexiteit van harmonisering door de grote verschillen in nationale regimes. Het beter faciliteren van grensoverschrijdende zetelverplaatsing werd door een meerderheid
van de landen gesteund. Ook werd aangegeven liever verschil te maken tussen beurs- en niet beursondernemingen dan tussen besloten of ‘open’ ondernemingen.
De Europese Commissie heeft aangekondigd om eind 2012 een actieplan te presenteren.

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

4. Internationale
ontwikkelingen

Groenboek corporate governance
In 2011 werd eveneens op initiatief van commissaris Barnier een consultatie uitgezet over corporate governance bij beursondernemingen in Europa. Ook hier stelde Barnier de vraag of corporate governance niet
meer op Europees niveau gereguleerd moet worden. Aanleiding voor deze consultatie was hoofdzakelijk de
financiële crisis. Alle relevante vraagstukken kwamen aan de orde. De rol van aandeelhouders, bestuurders
en commissarissen, risicobeheersing, maar ook de rol van code monitoring commissies. Nederland heeft
hier, net als bij de consultatie over het EU ondernemingsrecht, de aandacht gevraagd voor subsidiariteit; het
op Europees niveau reguleren is niet wenselijk als nationale regimes zelf hun zaken op orde hebben. Ook
moet de Europese Commissie zich goed bewust zijn van de grote verschillen in regimes, een “one size fits
all” benadering staat hiermee op gespannen voet. Ten aanzien van de monitoring van codes heeft Nederland
aangegeven, in lijn met het standpunt van de Monitoring Commissie, dat een Europees geregelde monitoringautoriteit niet nodig is, het huidige systeem functioneert goed. De reacties vanuit andere EU landen
laten veelal een soortgelijk geluid horen. Vaak wordt aangegeven dat Europese regulering niet gewenst is. Er
wordt op verschillende manieren over onderwerpen gedacht. Zo zijn de meningen verdeeld over het al dan
niet beperken van het aantal toezichtfuncties. Dat landen in hun reacties aangeven bepaalde onderwerpen

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 49

07-12-12 11:09

PAGINA 50
Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

belangrijk te vinden wil echter niet per se zeggen dat deze landen ook voorstander zijn van uniforme EUregulering. Vaak wordt, ook door Nederland, aangegeven dat het ‘pas toe of leg uit’ principe van codes
beter werkt voor corporate governance dan gedetailleerde (EU) wetgeving. Tevens is aangegeven dat de
kwaliteit van uitleg bij afwijking van codebepalingen belangrijk is. De Europese Commissie heeft aangekondigd om in het najaar van 2012 met een zogenoemd communicatie document te komen; de zogenoemde
follow up waar de mogelijke maatregelen in zullen staan. Mogelijk wordt deze reactie uitgesteld tot begin
volgend jaar. Het informele netwerk van monitoring commissies is aangesloten bij de discussie en heeft hierover contact met de Europese Commissie.
Diversiteit door quota
Op 14 november heeft de Europese Commissie onder leiding van commissaris Reding een voorstel voor een
richtlijn ingediend waarbij (grote) beursgenoteerde ondernemingen in 2020 een quotum van 40 procent
vrouwen of mannen in het toezicht moeten hebben. Beursondernemingen waarin de overheid een overwegend belang heeft moeten hier in 2018 aan voldoen. Ondernemingen moeten volgens de richtlijn die kandidaat kiezen die bijdraagt aan het bereiken van het quotum indien de kandidaten aan dezelfde kwaliteitseisen
voldoen. Als het selectieproces niet heeft geleid tot het aannemen van een ‘quotum’-man of -vrouw kan
deze man of vrouw eisen dat de selectiecriteria en de overwegingen bekend worden gemaakt. Overheden
worden verplicht om sanctionerende maatregelen te treffen als ondernemingen zich niet aan deze ‘richtlijn’
houden. Het Europese Parlement en de regeringen van de EU lidstaten moeten zich nog uitspreken over dit
voorstel.
De externe accountant
Volgens de Europese Commissie heeft de financiële crisis kwetsbaarheden bij het beroep van de externe
accountant blootgelegd. Met name in de financiële sector. Tegenstrijdige belangen en een mogelijk systeemrisico omdat de markt wordt beheerst door vier grote kantoren (the big four), namelijk Deloitte, Ernst&Young,
KPMG en PriceWaterhouseCoopers, zijn onderwerpen waar zorgen over zijn geuit.
De Europese Commissie heeft eind 2011 een voorstel ingediend voor een verordening waarin de rol van de
externe accountant wordt geregeld. Het voorstel ziet toe op de externe accountant van ondernemingen met
een publiek belang, zoals banken, verzekeraars en beursgenoteerde ondernemingen. Het doel is om de
onafhankelijkheid van de accountant te waarborgen en om meer dynamiek in de markt van accountants te
verkrijgen. De belangrijkste onderdelen van het voorstel betreffen:
›› Verplichte wisseling van accountantsorganisatie: een kantoor wordt verplicht om na maximaal zes jaar van
klant/onderneming te wisselen. De organisatie mag dan een periode van vier jaar niet voor deze klant
werken. Daarnaast moedigt de Europese Commissie aan om meerdere accountants tegelijk in te huren,
het zogenoemde ‘vier ogen principe’. In dat geval mag een wisseling na negen jaar plaatsvinden.
›› Verplichte aanbesteding: ondernemingen met een publiek belang wordt verplicht om een open en
transparante aanbestedingsprocedure te volgen bij de selectie van een nieuwe accountant. De auditcommissie of de onderneming zelf moet dicht bij dit proces betrokken zijn.
›› Accountantsorganisaties wordt verboden om bij klanten waar zij de jaarrekening controleren, andere
diensten te verlenen (zoals het geven van advies). Grote accountantsorganisaties moeten hun controle
werkzaamheden scheiden van andere werkzaamheden om tegenstrijdig belang te voorkomen.
›› Europees toezicht op de sector: gezien de wereldwijde context van het werk van accountants is het belangrijk om de coördinatie en coöperatie van het toezicht op accountants op EU en internationaal niveau
te regelen, aldus de Europese Commissie. De Europese Commissie wijst de European Markets and
Securities Authority (ESMA) aan om het toezicht te coördineren.
›› Mogelijkheid om binnen Europa beroep te beoefenen: met de introductie van een Europees accountantspaspoort wil de Europese Commissie een interne markt voor accountants creëren. De Commissie
wil toestaan dat kantoren hun diensten in de gehele EU kunnen verlenen. Daarbij worden organisaties en
accountants zelf verplicht om internationale accountantstandaarden toe te passen.
›› Verminderen regeldruk voor kleinere kantoren: het voorstel houdt rekening met de toepassing voor het
midden- en kleinbedrijf.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 50

07-12-12 11:09

Financial Reporting Counsil
Eerste monitoringrapport 2011
De Financial Reporting Council (FRC) heeft in december 2011 voor het eerst een monitoringrapportage gepubliceerd van de naleving van de UK Corporate Governance Code en de Stewardship Code. De UK Corporate
Governance Code bevat good practices voor onder andere samenstelling en effectiviteit van het bestuur,
risk management, audit en de verhouding met aandeelhouders. De Stewardship Code regelt good practices
voor institutionele beleggers, voor hun monitoring van, en betrokkenheid bij de ondernemingen waarin zij
investeren. Ook geeft deze UK Code good practices voor de rapportage richting klanten en begunstigden
van de institutionele beleggers. Het is de bedoeling dat elk jaar een dergelijke rapportage zal verschijnen. In
het rapport wordt aandacht gevraagd voor de kwaliteit van uitleg bij afwijking van de UK Code. Ook wordt
aangegeven dat de dialoog tussen ondernemingen en aandeelhouders nog niet optimaal functioneert;
aandeelhouders klagen dat ondernemingen te weinig notie nemen van hun zorgen (negatieve stemmen) en
ondernemingen geven aan dat aandeelhouders hen hiervan te weinig op de hoogte brengen. De FRC constateert dat er in toenemende mate van bestuurders en asset managers wordt verwacht dat zij zich goed verantwoorden richting hun stakeholders. De FRC geeft aan dat Europese ideeën leven om deze vraagstukken te
adresseren door middel van ‘harde regulering’ in plaats van met het ‘pas toe of leg uit’ principe. De FRC vindt
dit een zorgelijke ontwikkeling. De verantwoordelijkheid moet bij de ondernemingen en aandeelhouders zelf
blijven liggen, niet bij de wetgevers. De FRC roept ondernemingen en aandeelhouders op om door te gaan
met bewijzen dat ‘pas toe of leg uit’ de norm hoger kan leggen dan wetgeving. In december van dit jaar zal
een tweede monitoringrapport verschijnen.

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

Het Verenigd Koninkrijk

PAGINA 51

Op 6 september 2012 heeft het Britse Europees Parlementslid Sajjad Karim (fractie van de Europese
Conservatieven en Hervormers), als benoemd rapporteur van het Europees Parlement, in zijn ontwerpverslag
voorgesteld om niet een keer per 6 jaar maar om eens in de 25 jaar van accountantsorganisatie te wisselen.
De rapporteur wil ondernemingen wel verplichten minimaal eenmaal in de zeven jaar een beoordeling te
maken van de bedreigingen voor de onafhankelijkheid van de externe accountant. Dit oordeel moet ook
worden gemeld bij de publieke toezichthouder op accountants (in Nederland de AFM). De rapporteur stelt
ook voor het verbod op het verlenen van niet-controlediensten door het controlerend accountantskantoor af
te zwakken. Zo zou volgens het voorstel van de rapporteur, in tegenstelling tot het commissievoorstel, belastingadvies nog steeds aan de controlecliënt mogen worden verschaft. Controle gerelateerde dienstverlening
aan de controlecliënt mag, volgens de rapporteur, onbeperkt plaatsvinden. De Juridische Commissie van het
Europees Parlement heeft het ontwerpverslag op 19 september 2012 besproken en heeft nu de mogelijkheid
met andere amendementen te komen. Daarna moeten het Europees Parlement, de Europese Commissie en
de Europese Raad van ministers tot overeenstemming komen.

Aanpassing codes
Na een consultatieronde in april van dit jaar heeft de FRC in de UK Corporate Governance Code en in de
Stewardship Code een paar aanpassingen doorgevoerd. Deze aanpassingen versterken het huidige kader in
plaats van dit echt te veranderen. De aangepaste codes zijn vanaf 1 oktober 2012 in werking getreden. Beide
codes, voor beursondernemingen respectievelijk institutionele beleggers, blijven op basis van het ‘pas toe of
leg uit’ principe werken.
De aanpassingen in de UK Code:
›› FTSE 350 ondernemingen moeten in ieder geval een keer in de tien jaar het contract voor de externe
accountant aanbesteden om zo een hoog gekwalificeerde en effectieve audit te waarborgen van de zittende accountant of van een accountant van een ander kantoor. De FRC gaat nog gesprekken voeren om
te bezien of nadere guidance voor het aanbesteden nodig is.
›› De audit commissie moet de aandeelhouders van informatie voorzien waaruit blijkt hoe zij hun verantwoordelijkheden hebben gedragen, inclusief hoe zij de effectiviteit van het externe auditproces hebben
beoordeeld.
›› Het bestuur moet in het jaarverslag bevestigen dat het jaarverslag en de jaarrekening samen getrouw,

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 51

07-12-12 11:09

PAGINA 52
Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

gebalanceerd en begrijpelijk zijn. Het bestuur moet zich ervan vergewissen dat de verhalende delen van
de verslaglegging consistent zijn met de financiële gegevens en de resultaten van de onderneming accuraat weergeven.
›› Ondernemingen moeten verslag doen van, en uitleg geven bij de voortgang rond het diversiteitsbeleid
van de raad van bestuur. Deze aankondiging werd al in 2011 gedaan, maar nog niet geïmplementeerd
omdat de code dan slechts één wijziging zou kennen.
›› Ondernemingen moeten een vollediger uitleg geven als zij ervoor kiezen om een bepaling van de code
niet op te volgen.
De aanpassingen in de Stewardship Code:
›› De verantwoordelijkheden van asset managers en asset owners worden toegelicht, zo ook voor activiteiten die zij hebben uitbesteed.
›› Aandeelhouders moeten beter aangeven hoe zij omgaan met tegenstrijdige belangen, de omstandigheden waarin zij gezamenlijk met andere aandeelhouders optreden (acting in concert), en met het gebruik
van stemadviesbureaus.
›› Asset managers worden uitgenodigd om bepaalde processen die in verband staan met hun ‘stewardship’ of wel betrokken aandeelhouderschap, door onafhankelijke partijen te laten verifiëren, om hun
klanten op deze manier meer zekerheid te geven.
In de consultatie kwam naar voren dat het wenselijk zou zijn als stemadviesbureaus hun werkwijze publiceren.
De FRC zal de ontwikkelingen in de markt en in het reguleringsproces, met name op EU-niveau, meenemen
in haar overweging om hier wat mee te doen.
De voorzitter van de FRC, Baroness Hogg, gaf als toelichting bij de wijzigingen:
“ De aanpassingen in de UK Corporate Governance Code moeten ertoe leiden dat aandeelhouders beter
inzicht krijgen in wat besturen en audit commissies doen om de aandeelhoudersbelangen te behartigen, en
om de aandeelhouders een betere basis voor betrokken aandeelhouderschap te bieden. De aanpassingen
in de Stewardship Code dienen ertoe de ondernemingen en spaarders beter te laten begrijpen hoe de
ondertekenaars van de code hun verantwoordelijkheden uitoefenen. We hebben het aantal aanpassingen
beperkt tot die elementen van de codes waarbij werd aangegeven dat echte verbeteringen konden worden
gemaakt.”
De FRC heeft ook een vernieuwde versie van de Guidance on Audit Committees gepubliceerd. De Guidance
is nu in lijn met de aanpassingen in de code.
De UK Code die afgelopen november zijn twintigste verjaardag vierde, wordt normaal gesproken elke twee
jaar herzien. Als wetgeving voor verslaglegging bij beloningen en een goedkeuringsstem voor het beloningsbeleid en vertrekvergoedingen wordt ingevoerd, zal de FRC aan de hand van een consultatie bezien of
de UK Code verder moet worden aangepast.
Overheid
Op 22 november heeft de Britse regering een reactie op de ‘Kay Review op UK Equity Markets and Long-Term
Decision Making’ gepubliceerd. Business Secretary Vince Cable, van het Department for Business Innovation
& Skills heeft in juni van dit jaar professor John Kay opdracht gegeven om een onderzoek te doen naar korte
termijn gerichtheid in de Britse kapitaalmarkt en naar ‘agency’ problemen in de keten van investeerders.
De aanbevelingen en de good practices uit de Kay review hebben als doel te bereiken:
›› meer collectieve acties van institutionele beleggers door middel van de oprichting van een
beleggersforum;
›› betere transparantie in de keten van investeerders en transparantie en redelijkheid bij het uitlenen van
aandelen;
›› het beter in lijn zijn van beloningen en lange termijn resultaten voor bestuurders van ondernemingen en
asset managers.
De Britse regering verwelkomt de Kay review door de analyses en conclusies over te nemen. De review
bevat tien principes voor de kapitaalmarkt waar de markt, de overheid en autoriteiten rekening mee moeten
houden. De regering geeft verder aan met betrokken autoriteiten te onderzoeken welke verdere beleidsmaatregelen, in lijn met de adviezen van de review, getroffen moeten worden. Ook zal worden onderzocht

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 52

07-12-12 11:09

Op 15 mei 2012 is de Duitse Corporate Governance Code aangepast. De belangrijkste wijziging ziet op
de onafhankelijkheid van commissarissen. Ten behoeve van de voordracht van nieuwe commissarissen
gedurende de AvA, moeten van elke kandidaat-commissaris alle persoonlijke en zakelijke relaties met het
bedrijf, de raad van bestuur en aandeelhouders met een aanmerkelijk belang openbaar worden gemaakt.
Aandeelhouders met een aanmerkelijk belang zijn aandeelhouders die direct of indirect tien procent van de
stemmen in de onderneming houden. De openbaarmaking ziet alleen op de relaties die, naar het oordeel
van de raad van commissarissen, voor een objectieve aandeelhouder van belang zijn om mee te wegen in
zijn stembeslissing.
Een commissaris wordt in de aangepaste Duitse code als niet onafhankelijk gezien als hij een persoonlijke of
zakelijke relatie heeft met de onderneming, zijn uitvoerende organen, een grootaandeelhouder of een bedrijf
gelieerd aan een grootaandeelhouder waarbij een substantieel belangenconflict kan ontstaan. Indien slechts
een tijdelijk belangenconflict kan ontstaan wordt de commissaris wel als onafhankelijk gezien.
Verder in de aangepaste Duitse code:
›› Een expliciete verwijzing naar de ‘pas toe of leg uit’-systematiek.
›› De raad van bestuur informeert de raad van commissarissen regelmatig over de strategie.
›› Als een contract van een lid van de raad van bestuur wordt beëindigd wegens een ernstige oorzaak
vallend onder zijn of haar verantwoordelijkheid, zal dit bestuurslid geen vergoedingen meekrijgen.

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

Duitsland

PAGINA 53

of en welke regelgeving daarvoor aangepast of geïntroduceerd moet worden. Verder zal de regering de
volgende acties ondernemen: de verhalende verslaggeving herzien zodat deze kwalitatief verbetert, eenvoudiger en relevanter wordt voor gebruikers en meer gericht is op de strategie. Het publiceren van kwartaalrapportages zal niet meer verplicht worden overeenkomstig de EU Transparantierichtlijn. De regering zal de
betrokkenheid van beleggers bij de strategie van ondernemingen in de herziene versie van de Stewardship
Code promoten.
In de zomer van 2014 zal de regering een document publiceren waarin wordt aangegeven welke vorderingen zijn geboekt door de overheid en andere betrokken partijen.

Frankrijk
AFEP en MEDEF18 hebben in november 2011 hun rapport gepubliceerd over het ondernemingsbestuur bij
Franse ondernemingen. De Franse toezichthouder (AMF) heeft in december 2011 zijn eigen rapport gepubliceerd. Daarnaast zijn in februari 2012 in een geconsolideerde vorm de aanbevelingen ten aanzien van
corporate governance en de bezoldiging van bestuurders verschenen. Ten aanzien van het ´pas toe en leg
uit´-principe stelt de AMF dat als een onderneming zich niet houdt aan een bepaling in de Franse code, deze
een gedetailleerde ondernemingsspecifieke toelichting dient te geven.
In oktober 2012 heeft AMF wederom een rapport uitgebracht over corporate governance en de bezoldiging
van bestuurders. Ook hierin doet AMF nieuwe aanbevelingen. Zo moet ten behoeve van het ‘pas toe of leg
uit’-principe een tabel opgenomen worden met daarin de bepalingen die de onderneming niet toepast
inclusief de ondernemingsspecifieke toelichting daarbij. AMF vindt eveneens een langere activiteitencyclus
van de onderneming geen rechtvaardiging om de benoemingstermijn van bestuurders langer dan vier jaar te
laten zijn. Ten aanzien van de variabele beloning van bestuurders geeft de AMF onder andere aan dat heldere
en precies dient te worden weergegeven wat de criteria zijn die worden gehanteerd bij het bepalen van het
variabele deel van de beloning. Daarnaast nodigt de AMF de beroepsorganisaties uit om na te denken over
de bezoldigingscomponenten die op dit moment niet onder AFEP-MEDEF code vallen. Deze zouden in elk
geval in lijn moeten zijn met de algemene bezoldigingsprincipes van de code. De verschillende componenten zouden bij voorkeur onder het bereik van de code gebracht moeten worden.

18 l’Association Française des Entreprises Privées (AFEP) et du Mouvement des Entreprises de France (MEDEF)

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 53

07-12-12 11:09

PAGINA 54

Zweden

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

De Swedish corporate governance board heeft in zijn jaarverslag een oproep gedaan richting de wetgevende autoriteiten. De board geeft aan dat bij elk initiatief voor wetgeving voor beursgenoteerde ondernemingen aangetoond zou moeten worden dat de voordelen van regulering de kosten overtreffen. Deze boodschap is ook richting de Europese Commissie afgegeven. Daarnaast wijst de Swedish corporate governance
board elke vorm van quotering voor diversiteit in geslacht in de ‘board’ af.

België
In februari van dit jaar stelde de private monitoring commissie van de Belgische corporate governance code
acht zogenoemde vuistregels op voor voldoende ‘uitleg’ bij afwijking van bepalingen uit de code. Ook
publiceerde de commissie een vuistregel voor de benoeming van de externe accountant, geïnspireerd door
de aankondigingen van de Europese Commissie hierover.

ESMA
In maart 2012 heeft ESMA een discussiedocument opgesteld waarin mogelijke opties worden geïnventariseerd voor het beleid en nadere regels voor stemadviesbureaus. ESMA heeft zich vanuit haar rol gericht op
de volgende hoofdaspecten:
›› Factoren die van invloed zijn op de nauwkeurigheid, onafhankelijkheid en betrouwbaarheid van het
stemadvies zoals mogelijke belangenconflicten, de methodologieën en de dialoog met uitgevende
instellingen.
›› De mate van transparantie over het beleid inzake tegenstrijdige belangen, dialoog met issuers, stembeleid en –richtlijnen, stemadviezen en procedures voor de uitwerking van een stemadviesrapport.
Door middel van de consultatie wil ESMA nagaan in hoeverre maatregelen op Europees niveau passend zijn
en wat de rol van ESMA hier precies zou moeten zijn. Door middel van de ontvangen input hoopt ze een
beter beeld van de stemadviesbureaus in Europa te krijgen en meer helderheid te kunnen verschaffen over de
meest voor de hand liggende beleidsopties. ESMA ziet het volgende spectrum van mogelijke beleidsopties:
›› Geen actie op dit moment op Europees niveau.
›› Aanmoedigen van Europese Lidstaten en/of de sector zelf om te komen met standaarden.
›› Quasi-verbindende regelgeving op Europees niveau.
›› Bindende regelgeving op Europees niveau.
Deze opties worden gewogen in het licht van de input die vanuit de markt is ontvangen. Waar van toepassing, zullen direct of indirect beleidsmaatregelen worden getroffen via een visiedocument van ESMA aan de
Europese Commissie. ESMA geeft als reden voor het overwegen van beleidsmaatregelen dat momenteel
nog geen regelgeving op Europees niveau aanwezig is die zich tot stemadviesbureaus richt.
In het vorige monitoringrapport van de Commissie is aandacht besteed aan de consultatie van ESMA inzake
empty voting. In juni 2012 heeft ESMA hierover haar eindrapport gepresenteerd. De conclusie die zij hierin
trekt is dat momenteel onvoldoende doorslaggevend vastgesteld kan worden dat nadere regelgeving op het
gebied van empty voting op Europees niveau noodzakelijk is. Vooralsnog ziet ESMA ook geen aanleiding
tot nader onderzoek . Verder ziet zij dat op verschillende terreinen op Europees niveau aan maatregelen
wordt gewerkt die dit fenomeen tegengaan. Hierbij wordt verwezen naar de Short Selling Verordening, de
Securities Law Directive en de herziening van de Transparantierichtlijn.

IIRC
De IIRC (International Integrated Reporting Council) heeft in september 2011 wereldwijd een discussiedocument ter consultatie voorgelegd aan alle geïnteresseerden. Op basis hiervan is in juni 2012 een samenvatting
van de reacties verschenen. Hieruit bleek dat brede steun aanwezig was voor de ontwikkeling van een
internationaal kader voor integrated reporting. Momenteel is de IIRC bezig om een concept kader te ontwikkelen op basis van de reeds ontvangen input, de lopende programma´s en aanvullend onderzoek door IIRC
zelf. De concept outline van het kader is in juli 2012 gepubliceerd. Tegen het begin of medio 2013 wordt
het concept kader verwacht en de finale versie van het kader is eind 2013 gepland. Inmiddels is al wel een
‘Emerging Integrated Reporting Database’ opgestart. Het is de bedoeling dat deze database een praktisch

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 54

07-12-12 11:09

Het International Corporate Governance Network (ICGN), het wereldwijde netwerk van institutionele
beleggers, heeft in maart 2012 na intensieve consultatie de modelmandaatcontracten vastgesteld voor de
contracten tussen institutionele beleggers zoals pensioenfondsen en hun vermogensbeheerders. Deze zijn er
met name op gericht om goed de gebieden te beschrijven waar de belangen van mandaatnemers en mandaatgevers uiteen kunnen lopen. Deze standaarden moeten volgens ICGN ertoe leiden dat mandaatnemers
volledig in het belang van hun cliënten handelen. Het gaat hier bijvoorbeeld om de integratie van financiële
en niet-financiële risicofactoren, burgerschap van de aandeelhouder en transparantie.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 55

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

ICGN

PAGINA 55

hulpmiddel wordt voor bedrijven die willen starten met integrated reporting.
De lopende pilot programma´s hebben hun eerste jaarrapportage opgeleverd. Wat opvalt is dat de deelname vanuit Nederlandse bedrijven aan deze programma´s hoog is. In de rapportage wordt wel opgemerkt
dat het verschil in implementatieniveau van integrated reporting tussen de verschillende deelnemende bedrijven nogal groot is. Volledige implementatie zal daarom voor bedrijven die net gestart zijn meer dan één
rapportagecyclus duren.
In oktober 2012 heeft IIRC met de internationale accountantsfederatie (IFAC) een Memorandum of
Understanding gesloten om nauwer samen te werken om gemeenschappelijke belangen te realiseren. Op
deze wijze hopen IIRC en IFAC synergie te bereiken in het ontwikkelen van een internationaal geaccepteerd
kader voor integrated reporting.

07-12-12 11:09

PAGINA 56

Samenstelling

Monitoring Commissie Corporate Governance Code | Rapport 2012

Monitoring Commissie
Corporate Governance Code
Voorzitter
drs. Jos Streppel
voormalig Chief Financial Officer Aegon NV
voorzitter raad van commissarissen KPN NV
vicevoorzitter raad van commissarissen Van Lanschot NV
non-executive director RSA Insurance Group Plc
Leden
Ieke van den Burg
voormalig FNV federatiebestuurder
lid raad van commissarissen ASML Holding NV
lid raad van commissarissen APG Groep NV
adviserend lid Monitoring Commissie Verzekeraars

Secretariaat
mr. Charlotte Wolff
Directie Ondernemerschap, Ministerie van Economische
Zaken
drs. Volker Lieffering
Directie Financiële Markten, Ministerie van Financiën
Adviseur
mr. Martha Meinema
Directie Wetgeving, Ministerie van Veiligheid en Justitie

mr. Jurjen Lemstra
partner Lemstra Van der Korst
universitair docent ondernemingsrecht Radboud Universiteit Nijmegen
prof. dr. Jaap van Manen RA
hoogleraar corporate governance Rijksuniversiteit Groningen
lid raad van commissarissen De Nederlandsche Bank
partner Strategic Management Centre
prof. dr. Henriëtte Prast
hoogleraar persoonlijke financiële planning Universiteit van Tilburg
lid raad van toezicht Autoriteit Financiële Markten
lid raad van commissarissen Stichting Exploitatie Nederlandse Staatsloterij
lid raad van advies actuarieel genootschap
prof. mr. Hélène Vletter-van Dort
hoogleraar bank- en effectenrecht Erasmus Universiteit
hoogleraar effectenrecht Rijksuniversiteit Groningen
lid raad van commissarissen De Nederlandsche Bank
mr. Peter Wakkie
vicevoorzitter raad van commissarissen Wolters Kluwer NV
lid raad van commissarissen Tomtom NV
lid raad van commissarissen BCD Holdings N.V.
lid raad van commissarissen ABN AMRO Group N.V.

MCCG_RAPPORT_2012-DEF.indd 56

07-12-12 11:09