Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

32 605

Beleid ten aanzien van
ontwikkelingssamenwerking

Nr. 60

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 november 2011
Zoals aan uw Kamer is toegezegd, gaat u hierbij een brief over de
voortgang van de uitfasering van de OS-programma’s in de partnerlanden
waarmee Nederland de bilaterale ontwikkelingssamenwerking beëindigt.
In de Focusbrief Ontwikkelingssamenwerking (Kamerstuk 32 605, nr. 2) en
de bespreking daarvan in uw Kamer, heb ik aangegeven dat de uitfasering
verantwoord zal verlopen en dat Nederland een betrouwbare partner wil
zijn. De nadruk ligt op de duurzame verankering van ontwikkelingsresultaten. Dit vereist dat de uitfasering van de ontwikkelingssamenwerking
relatie goed wordt voorbereid en gepland langs de lijnen van de beleidsbrief uit 20091. Vanzelfsprekend blijft de economische en politieke
samenwerking met deze landen, ondanks stopzetting van de bilaterale
ontwikkelingssamenwerking, van belang voor Nederland.
In deze brief ga ik in op de wijze waarop de ambassades de richtlijnen en
aanbevelingen die van belang zijn voor de aanstaande afbouw van de
ontwikkelingsprogramma’s hebben toegepast. Hiermee kom ik tegemoet
aan mijn toezeggingen tijdens het Algemeen Overleg over het
WRR-rapport van 17 mei 2011 (Kamerstuk 32 605, nr. 19) en dat over de
Focusbrief Ontwikkelingssamenwerking van 16 juni 2011 (Kamerstuk
32 605, nr. 49).
Ik verwijs ook naar de Kamerbrief over verantwoorde afbouw van
bilaterale onderwijsprogramma’s (Kamerstuk 32 605, nr. 59).
Voor de volgende landen zal het bilaterale OS-programma worden
beëindigd: Egypte, Tanzania, Moldavië, Mongolië, Kosovo, Senegal,
Georgië, Sudan, DRC, Suriname, Pakistan, Colombia, Vietnam en
Zuid-Afrika. De voor deze landen verantwoordelijke ambassade blijft
open. In Burkina Faso, Zambia, Bolivia, Nicaragua en Guatemala wordt
het programma eveneens beëindigd. In die landen zal echter ook de
ambassade worden gesloten.

1
Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009,
31 250, nr. 56.

kst-32605-60
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 60

1

Succesvolle uitvoering van uitfasering
Naar aanleiding van een multi-donor evaluatie over hulpbeëindiging
presenteert de beleidsbrief uit 2009 zes factoren die van bepalende
invloed zijn voor de succesvolle uitvoering van een uitfaseringsproces.
Het gaat om:
– Communicatie op hoog niveau;
– Rekening houden met belanghebbenden;
– Realistische tijdspaden;
– Flexibiliteit in het toekennen van budgetten;
– Respecteren van zowel juridische verplichtingen als gedane politieke
toezeggingen; en
– Institutionele capaciteit in het partnerland dient zodanig te zijn dat zij in
staat is gaten op te vullen die het gevolg zijn van een uitfasering of
transformatieproces.
Ik heb aan bovengenoemde factoren een aantal aandachtspunten
toegevoegd om het begrip «tijdige en verantwoorde afbouw» nader te
expliciteren. Tijdige en verantwoorde afbouw betekent ook het waar
mogelijk voorkomen van kapitaalsvernietiging. De posten kunnen in dit
kader partnerorganisaties ook ondersteunen bij het zoeken naar alternatieve financieringsbronnen. Vanzelfsprekend is ook gelet op juridische
aspecten en het belang van goed beheer bij de uitfasering. Voor wat
betreft de termijn van uitfasering geldt dat het tempo en de wijze waarop
de ontwikkelingsrelatie wordt afgebouwd per land kan variëren afhankelijk
van de lokale omstandigheden.
Planning van het uitfaseringproces
Voorgaand kader is opgenomen in de instructie die de posten is
toegegaan voor het opstellen van de exit-strategie. De betrokken
ambassades hebben, met inachtneming van bovenstaande principes, in
de afgelopen periode een inventarisatie gemaakt van de mogelijkheden
voor beëindiging en overdracht van hun gedelegeerde OS-programma.
Overdracht is mogelijk naar de overheid van het partnerland, andere
donoren of NGO’s. De posten hebben eind september hun plannen
ingediend; deze worden op dit moment beoordeeld. Ik heb dit beoordelingsproces ingericht in twee fasen. Tijdens de eerste analyse, die al is
afgerond, werd bepaald in welke mate de strategieën zijn geschreven
conform de richtlijnen van mijn aanwijzingen. Het overgrote deel de
exit-strategieën bleek te voldoen aan de gestelde eisen. Een beperkt
aantal posten is gevraagd om een nadere aanvulling op hun plannen.
De volgende stap behelst een diepgaande inhoudelijke beoordeling onder
leiding van de regiodirecties van het ministerie. Regiodirecties hebben
daartoe een team met relevante (thema)deskundigheid samengesteld.
Naar verwachting zal het gehele proces, inclusief toezegging van
financiële middelen, medio december zijn afgerond.
De exit-strategieën
Op basis van de eerste analyse kan worden vastgesteld dat de plannen
voldoende rekening houden met de land specifieke situatie. De plannen
zijn realistisch en getuigen van maatwerk. Dit sterkt mij in het vertrouwen
dat deze plannen een goede basis zijn voor een zorgvuldige uitfasering.
De toetsing aan de eerder genoemde zes factoren leidt tot de volgende
observaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 60

2

1 & 2: Communicatie op hoog niveau/Rekening houden met belanghebbenden
De ambassades hebben de autoriteiten in het betreffende land op het
geëigende politieke niveau geïnformeerd over het Nederlandse besluit tot
uitfasering van de OS. Daarbij werden de uitgangspunten van de afbouw
toegelicht. Ook de donorgemeenschap en betrokken organisaties werden
geïnformeerd. Waar mogelijk kwamen exit-plannen tot stand in consultatie met de overheid, belangrijke andere donoren en niet-overheid
partners. Een goed voorbeeld is Bolivia. De ambassade is tijdig en breed
in communicatie en onderhandeling gegaan met alle betrokkenen:
centrale overheid, betrokken sectoren, huidige en mogelijk nieuwe
donoren, MSF-allianties en het departement. Resultaten van dit overleg
zijn gebruikt om de exit-strategie verder vorm en inhoud te geven.
De reacties van de autoriteiten op het Nederlandse vertrek liepen uiteen.
Door de bank genomen werd er dankbaarheid gecommuniceerd over de
Nederlandse inzet tot dat moment. Ook was er begrip voor het feit dat
moeilijke keuzes gemaakt moesten worden. In een aantal gevallen kwam
de boodschap niet als verrassing, voor andere landen was dat wel het
geval. Er was waardering voor de inzet dat Nederland de programma’s op
verantwoorde wijze zal afbouwen en voor het feit dat Nederland waar
mogelijk assistentie zal verlenen bij het vinden van alternatieve
financieringsbronnen.
3. Realistische tijdspaden
De termijn voor een tijdige en verantwoorde afbouw hangt af van de aard
van het programma en de omstandigheden in het betreffende land. Vaak
is er sprake van een termijn van twee tot drie jaar. Snellere afbouw is
haalbaar voor de landen Moldavië, Georgië en Mongolië waar de omvang
en complexiteit van de programma’s in verhouding tot veel andere landen
beperkt is. De meeste programma’s lopen tegen het eind van 2013 af. In
enkele landen zijn ook in 2014 nog activiteiten gepland. Het gaat dan
bijvoorbeeld om Colombia, Suriname en Pakistan.
4. Flexibiliteit in het toekennen van budgetten
Ik heb de posten de ruimte gegeven flexibel om te gaan met de budgetten
voor de jaren 2012–2014. Door gebruik te maken van die flexibiliteit
kunnen posten hun plannen beter toesnijden op de nieuwe situatie.
Posten hebben van deze mogelijkheid gebruik gemaakt. Budgetten zijn
naar voren gehaald indien dit positief kan bijdragen aan een tijdige
uitfasering, onder meer in Tanzania en Zambia. Ook heb ik nieuwe
verplichtingen, verlengingen en/of budgetaanpassingen mogelijk
gemaakt, bijvoorbeeld in Bolivia, met het doel om geboekte resultaten
beter te borgen of om ruimte te creëren voor het land of maatschappelijke
organisaties om alternatieve financieringsbronnen te vinden.
5. Respecteren van juridische verplichtingen en politieke toezeggingen
Uit de plannen blijkt dat zowel juridische als politieke verplichtingen
worden nagekomen. De wijze waarop hier invulling aan is gegeven
varieert. Zo respecteert de exit-strategie voor Tanzania de financiële
kaders en geeft het aan hoe de rol als (co-) leaddonor wordt overgedragen
aan andere donoren. Door de aard van het Tanzaniaanse programma,
waarbij verantwoordelijkheden en uitvoering bij de Tanzaniaanse partner
liggen, zijn institutionele capaciteit en duurzaamheid veelal verzekerd. De
voortgang van het «decentralisatie door devolutie» programma verloopt
echter traag; er is twijfel of de overheid dit programma in deze vorm

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 60

3

voldoende zal willen ondersteunen. Samen met de EU en gelijkgezinde
partners zal daarom de ambassade in de politieke dialoog over dit
programma deze kwestie verder uitdiepen.
6. Institutionele capaciteit in het partnerland
De institutionele capaciteit van landen wisselt sterk en waar deze zwak is,
dient er van worden uitgegaan dat die capaciteit niet op korte termijn
voldoende kan worden ontwikkeld om programma’s over te kunnen
nemen. Bij die landen zijn de ambassades actief om andere financieringsbronnen te helpen aanboren. Een voorbeeld hiervan is Nicaragua. Door de
zwakke overheidsinstituties en de beperkte begrotingsmiddelen ligt
overdracht aan en financiering door andere donoren meer voor de hand.
Omdat in Nicaragua echter ook andere donoren vertrekken is dat slechts
beperkt mogelijk. Daarom ligt de optie op tafel om het Nicaragua
programma gedeeltelijk te integreren in het Midden-Amerika Programma,
daar waar de activiteiten aansluiten bij de doelstellingen van het regionale
programma. Deze variant is ook in overweging voor bepaalde activiteiten
uit het Guatemala programma. Een vergelijkbare benadering doet zich
ook voor bij de DRC, waar kan worden aangesloten bij het Grote Meren
Programma.
Resultaten en geleerde lessen
Nederland heeft in veel exit-landen een lange traditie op het gebied van
ontwikkelingssamenwerking en daarin een herkenbaar profiel
opgebouwd. Ik zal de resultaten en geleerde lessen van de bilaterale
samenwerking over de jaren per land inventariseren en deze op verschillende wijze communiceren en uitdragen. Deze communicatie zal
overigens grotendeels in het land zelf geschieden: naar de overheid,
donoren, NGO’s, onderzoekscentra maar ook het brede publiek. Resultaten en geleerde lessen zullen zo veel mogelijk verankerd moeten
worden om kapitaalvernietiging te voorkomen.
Concluderend stel ik vast dat de factoren die van belang zijn voor een
succesvolle uitfasering in hoge mate terugkomen in de door mij
ontvangen voorstellen voor afbouw van de bilaterale ontwikkelingsrelatie
met voormalige partnerlanden. Nu is het zaak om bij finale beoordeling en
bij de uitwerking en uitvoering van de plannen even zorgvuldig te werk te
gaan. Ik realiseer me dat de monitoring van de uitvoering (door de posten
zelf, andere posten in de regio en het departement) en het waarborgen
van voldoende personele capaciteit voor een zorgvuldige afbouw van de
beleidsmatige en beheersmatige taken daarbij kritische factoren zijn.
De staatssecretaris van Buitenlandse Zaken,
H. P. M. Knapen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 60

4