2022D46777

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Binnen de vaste commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking hebben de onderstaande fracties de behoefte vragen en
opmerkingen voor te leggen aan de Minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking over het Fiche: Verordening verbod
producten gemaakt met dwangarbeid (Kamerstuk 22 112, nr. 3537).
De voorzitter van de commissie,
Wuite
De griffier van de commissie,
Meijers

nds-tk-2022D46777

1

Inhoudsopgave

blz.

I

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Inbreng VVD-fractie
Inbreng D66-fractie
Inbreng CDA-fractie
Inbreng SP-fractie
Inbreng PvdA-fractie
Inbreng ChristenUnie-fractie

2
2
3
4
5
5
6

II

Antwoord / Reactie van de Minister

7

III

Volledige agenda

7

I. Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Inbreng leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie danken de Minister voor het Fiche: «Verordening verbod producten gemaakt met dwangarbeid» d.d. 10 november
2022. Zij hebben daarover nog enkele vragen.
De Minister schrijft onder het kopje «2. Essentie voorstel» dat de
bevoegde autoriteiten van de lidstaten samenwerken en communiceren
via een netwerk dat de coördinatie en samenhang tussen de bevoegde
autoriteiten van de lidstaten moet bevorderen en zo zorgt voor een
effectieve handhaving van het verbod. De leden van de VVD-fractie willen
de Minister vragen hoe dit netwerk formeel vorm krijgt en welke rol reeds
bestaande netwerken krijgen in de facilitering van de coördinatie.
De Minister schrijft ook dat de Commissie specifieke aandacht besteedt
aan wat het voorstel voor het midden- en kleinbedrijf (MKB) betekent, dat
er rekening is gehouden met de mogelijke beperktere middelen en
mogelijkheden van het MKB. Deelt de Minister de mening van de leden
van de VVD-fractie dat, indien het voorstel wordt aangenomen, het
Nederlandse MKB actief moet worden meegenomen in de implementatiefase van deze verordening? Zo ja, op welke manier zou dat het beste
kunnen?
De Minister schrijft onder het kopje «b. Impact Assessment Commissie»
dat eerdere impact assessments, zoals voor de CSDDD (Corporate
Sustainability Due Diligence Directive), zijn gebruikt voor dit voorstel.
Voorts schrijft de Minister dat het kabinet het belangrijk vindt dat een
impact assessment wordt gedaan en dat het bij de Commissie zal
aangeven dat het onwenselijk is om in dit geval af te wijken van het EU
Betere regelgevingsprincipe door het niet uitvoeren van een impact
assessment. Deelt de Minister de mening van de leden van de VVD-fractie
dat slechts verwijzing naar de CSDDD impact assessments niet voldoende
is om de implicaties en effectiviteit van deze regelgeving goed te kunnen
beoordelen? Wat gaat de Minister doen om de directe implicaties en
effectiviteit van deze regelgeving goed in kaart te brengen?
Voorts vinden de leden van de VVD-fractie het belangrijk dat er met deze
verordening geen ongelijk speelveld gecreëerd wordt via regels die niet
rekening houden met wat andere landen doen. De leden van de
VVD-fractie willen daarom aan de Minister vragen hoe zij rekening gaat
houden met, dan wel uitvoering gaat geven aan het behoud van het
gelijke speelveld met alle EU-lidstaten of tenminste met de omringende

2

landen? Hoe gaat de Minister daarnaast om met de handhaving van deze
verordening?
Inbreng leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van het
voorstel voor een verordening met betrekking tot het verbod op
producten gemaakt met dwangarbeid en de positie van het kabinet. De
leden zijn van het standpunt dat Nederland en de Europese Unie alles op
alles moeten zetten om dwangarbeid, kinderarbeid en slavernij te stoppen
en dat dit van het grootste belang is, en te allen tijden van groter belang
dan economische overwegingen.
De leden zijn het dan ook zeer eens waar het kabinet stelt dat het een sterk
gevoelde urgentie voelt «om paal en perk te stellen aan dwangarbeid.
Doel van het voorstel is het bijdragen aan de wereldwijde strijd tegen
dwangarbeid door het weren van producten vervaardigd met dwangarbeid van de EU-markt. Het voorgestelde optreden is geschikt om deze
doelstelling te bereiken.»
Kan de Minister toezeggen dat economische overwegingen nooit
onderdeel zijn van beleid en wetgeving om dwangarbeid, kinderarbeid en
slavernij tegen te gaan? Kan de Minister toezeggen, zodoende, altijd te
handelen conform artikel 5 van het Handvest van de Grondrechten van de
Europese Unie en artikel 273-f van het Wetboek van Strafrecht?
Voorts nemen de leden van de D66-fractie kennis van de zorgen over de
uitvoerbaarheid voor het MKB, maar brengen zij de Minister graag in
herinnering dat vele MKBers in Nederland al ontzettend voortvarend
werken aan bijvoorbeeld het beleid omtrent Internationaal Maatschappelijk Verantwoord (IMVO). De Minister stelt de vraag of er wel voldoende
rekening is gehouden met het MKB; op welke manier wil zij dit aankaarten
zonder het doel dat iedereen onderschrijft – het zoveel mogelijk
voorkomen van dwangarbeid – te ondermijnen?
De Minister is van plan de Europese Commissie te vragen een impact
assessment te doen. De leden van de D66-fractie vragen de Minister wat
het doel hier van is. Een dergelijke assessment kan tot vertraging leiden in
het tegengaan van dwangarbeid en suggereert dat economische
overwegingen toch een rol spelen in de vormgeving van wetgeving en
beleid. Mocht er een impact assessment komen, kan de Minister dan
toezeggen dat zij zich er hard voor zal maken dat deze impact assessment
zich niet alleen richt op de gevolgen voor bedrijven, maar ook de
gevolgen voor de mensenrechten en arbeidsrechten in gehele waardenketens, en met name buiten de Europese Unie?
De leden van de D66-fractie zien de Minister op een aantal plekken
verwijzen naar de richtlijnen voor multinationale ondernemingen van de
Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESOrichtlijnen). Deze richtlijnen spreken ook over het bieden van herstel nadat
is vastgesteld dat schade is vastgesteld in de keten. Deze leden zien in het
voorliggende voorstel van de Commissie helaas niks terug over herstel.
Kan de Minister hierop reflecteren? Kan zij toezeggen dit te bespreken met
haar collega’s in Brussel? Is de Minister daarnaast bereid te onderzoeken
of het IMVO-steunpunt ook gebruikt kan worden om bedrijven voor te
lichten over dwangarbeid?

3

Inbreng leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van het fiche over de
verordening verbod producten gemaakt met dwangarbeid en hebben hier
nog enkele vragen over.
De leden van de CDA-fractie vinden het belangrijk om goederen
vervaardigd met dwangarbeid van de markt te weren binnen de Europese
Unie. Gezien de lengte van de handelsketens tegenwoordig is het zeer
complex geworden om te bepalen of een product geheel dwangarbeidvrij
is, zeker wanneer het zoals in deze verordening betrekking heeft op elk
stadium van de productie. Daarom vragen de leden van de CDA-fractie
aan de Minister hoe het controleerbaar is voor bedrijven die producten
invoeren dat een product geheel dwangarbeidvrij is. Brengt dit niet
tamelijk veel regeldruk mee, zeker voor het MKB?
De Commissie heeft aangegeven dat deze verordening een aanvulling is
op de Richtlijn gepaste zorgvuldigheid (Corporate Sustainability Due
Diligence Directive (CSDDD)) en de Richtlijn duurzaamheidsrapportage
door ondernemingen (Corporate Sustainability Reporting Directive). De
leden van de CDA-fractie vragen de Minister of gezien het belang van het
beëindigen van dwangarbeid deze verordening apart meegenomen wordt
binnen het wetgevingstraject op het gebied van Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (IMVO). Hoe gaat dit binnen de Nederlandse wetgeving samenkomen? Hoe zorgen wij voor duidelijkheid voor
onze bedrijven wanneer dit niet in de Nederlandse IMVO-wetgeving wordt
meegenomen?
De leden van de CDA-fractie vinden het belangrijk dat deze wetgeving ook
daadwerkelijk handhaafbaar is voor de autoriteiten. Daarom vragen de
leden van de CDA-fractie de Minister hoe handhaving plaats gaat vinden.
Is er genoeg informatie beschikbaar over de handelsketens om te
handhaven op deze producten? Gaat de handhaving ook gepaard met
informatiedeling binnen het netwerk van toezichthoudende autoriteiten?
De leden van de CDA-fractie maken zich erg zorgen over verschillen in
uitvoering tussen verschillende lidstaten. Immers is een gelijk speelveld
binnen de Unie erg belangrijk. Kan de Minister reflecteren op hoe er
gezorgd gaat worden dat de bevoegde autoriteiten dezelfde maatstaven
voor gepaste zorgvuldigheid en handhaving bij bedrijven gaan hanteren?
Hoe gaan wij een gelijk speelveld binnen de Unie bewerkstelligen?
De leden van de CDA-fractie zien het belang van deze gepaste zorgvuldigheidsverordening in aanvulling op andere richtlijnen en verordeningen.
Wel maken de leden van de CDA-fractie zich zorgen om hoe er duidelijkheid gaat komen voor bedrijven op de Nederlandse markt waaraan ze
moeten voldoen en hoe ze dit moeten rapporteren. Kan de Minister
reflecteren op wat dit aan extra regeldruk voor bedrijven (groot-, MKB en
kleinbedrijven) gaat betekenen? Hoe gaat er duidelijkheid komen voor
bedrijven om verbod van hun producten op de markt te voorkomen?
De Europese Commissie gaat een lijst met risicogebieden opstellen voor
dwangarbeid. De leden van de CDA-fractie vragen zich af of dit niet
averechts gaat werken. Kan de Minister reflecteren op hoe zij het risico
inschat dat bedrijven welke daar eerlijke en duurzame banen willen
bieden zich terugtrekken omdat het te lastig is te bewijzen dat er in het
risicogebied geen sprake is van dwangarbeid? Is er duidelijkheid hoe een
eventuele terugtrekking van bedrijven die gepaste zorgvuldigheid willen
toepassen en eerlijke banen willen bieden bewerkstelligd gaat worden?

4

De leden van de CDA-fractie zouden graag meer inzicht krijgen in de
planning van dit Europese proces, naast de planning voor het proces van
IMVO-wetgeving in Nederland. Kan de Minister reflecteren op in hoeverre
dit gelijk gaat lopen? Op welke tijdsplanning moet deze verordening en
richtlijnen in Nederlandse wet geïmplementeerd worden? Hoe gaan wij
zorgen voor één duidelijke wet conform de Europese wetgeving met
betrekking tot IMVO en gepaste zorgvuldigheid?
Inbreng leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben het fiche: Verordening verbod
producten gemaakt met dwangarbeid met interesse gelezen. De leden
hebben hier nog een aantal vragen over.
Het is goed dat er beleid komt om dwangarbeid daadkrachtiger aan te
pakken. De leden hebben wel zorgen dat het voorstel op verschillende
vlakken niet streng genoeg is, waardoor het mogelijk is dat er uiteindelijk
weinig mensen mee geholpen zijn. Het zou goed zijn om de verordening
op een aantal vlakken aan te scherpen en niet onnodig te vertragen. Deze
mogelijke vertraging kan zitten in een verdere consultatie met het MKB,
impact assessments en een conservatieve inschatting van de implementatietermijn.
Het is positief om te lezen dat het kabinet op onderdelen inzet op
strengere regelgeving zoals het expliciet naleven van de OESO-richtlijnen
en de Guiding Principles van de Verenigde Naties (United Nations Guiding
Principles on Business and Human Rights (UNGPs)). Dit is de absolute
ondergrens voor het effectief aanpakken van dwangarbeid in de keten.
De leden vinden het jammer om te lezen dat er weinig aandacht is voor
het onderdeel herstel en daarmee ook het recht op herstel. Voor de leden
van de SP-fractie is dit een essentiële stap in het treffen van een rechtvaardige compensatie voor de geleden schade. Is de Minister het met de
leden eens dat dit onderdeel moet worden van de onderhandelingsinzet
van Nederland? Zo nee, waarom niet?
De leden vinden het eveneens een gemiste kans dat er weinig concreets in
het voorstel staat over de benodigde transparantie van de ketens. Dit is
een essentieel onderdeel om deze verordening daadwerkelijk effectief te
maken. Op welke manier gaat de Minister ervoor zorgen dat de transparantie beter gewaarborgd wordt?
Inbreng leden van de PvdA-Fractie
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het fiche: verordening verbod producten gemaakt met dwangarbeid.
De leden zijn van mening dat een EU-breed verbod op dwangarbeid een
cruciale stap is om standaarden van de Internationale Arbeidsorganisatie
(ILO) beter te handhaven. Zij hebben nog enkele vragen en opmerkingen.
In het huidige voorstel ligt de verantwoordelijkheid van de uitvoering bij
individuele lidstaten. De leden van de PvdA-fractie vragen zich af hoe de
Minister ervoor gaat zorgen dat dit niet leidt tot ongelijke uitvoering. De
kans bestaat dat in het geval van ongelijke uitvoering bedrijven op zoek
gaan naar loopholes in het uitvoeringsbeleid van landen en hier gebruik
van gaan maken, wat een negatief effect zou hebben op de doelstelling
van het verbod op dwangarbeid. Is volgens de Minister uniformiteit in
richtlijnen voor de uitvoering een oplossing die voor handen ligt? Is het
netwerk van bevoegde netwerken hierbij voldoende om uniformiteit te
waarborgen?

5

De leden van de PvdA-fractie verwelkomen de wetgeving voor een extra
stap tegen dwangarbeid ten zeerste, maar plaatsen daarbij de kanttekening dat de wetgeving goed moet aansluiten op bestaande of in
ontwikkeling zijnde wetgeving. In het bijzonder moet het verbod op
dwangarbeid aansluiten op de IMVO-wetgeving die in ontwikkeling is.
Hierbij vinden voornoemde leden het van belang dat een IMVO-plan of
inspanningen van bedrijven geen excuus mag zijn voor een lidstaat om
geen onderzoek in te stellen binnen het verbod. Dit ook aangezien
wanneer de gepaste zorgvuldigheid van een bedrijf op peil is, de kans op
een onderzoek of verbod nihil is. Is de Minister het eens dat een
IMVO-plan geen excuus mag zijn voor een bedrijf om geen onderzoek in
te stellen? Hoe gaat de Minister ervoor zorgen dat het verbod wordt
uitgevoerd in het geval van een dergelijke situatie?
De bewijslast van het verbod zoals het er nu ligt, is bij de lidstaten. De
leden van de PvdA-fractie zijn van mening dat indien er voldoende
gronden zijn die het aannemelijk maken dat de producten van een bedrijf
door middel van dwangarbeid geproduceerd zijn, de bewijslast bij het
bedrijf moet liggen. Het bedrijf zal moeten aantonen dat de producten
waarin het handelt niet geproduceerd zijn door middel van dwangarbeid.
Vindt de Minister het net als de PvdA-fractie van belang dat de bewijslast
bij bedrijven terecht komt? Zo nee, waarom niet? Is het niet zo dat
bedrijven zelf de zorgvuldigheidsplicht hebben om ervoor te zorgen dat er
in hun keten geen sprake is van dwangarbeid?
De leden van de PvdA-fractie zijn van mening dat de vakbonden en NGO’s
expliciet betrokken moeten worden bij het ingeven van informatie en
detectie voor het instellen van een onderzoek. Is de betrokkenheid van
vakbonden en NGO’s naar het inzien van de Minister op dit moment
voldoende geborgd? Op welke manier zijn zij betrokken? Vindt de Minister
het net als de leden van de PvdA-fractie van belang dat vakbonden en
NGO’s betrokken worden in het detectie-proces?
Inbreng leden van de ChristenUnie-fractie
De leden van de fractie van de ChristenUnie hebben kennisgenomen van
de brief van Minister Hoekstra van 25 oktober jl. en het voorstel voor een
verordening van het Europees Parlement en de Raad inzake een verbod
op met dwangarbeid vervaardigde producten op de markt van de
Europese Unie.
De leden delen het belang dat het kabinet hecht aan het effectief
tegengaan van dwangarbeid. Zij zijn echter van mening dat dit belang te
weinig naar voren komt in de beoordeling en inzet van het kabinet ten
aanzien van dit voorstel. Naar de mening van deze leden ligt de focus te
eenzijdig op de uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid van het voorstel
voor Nederlandse en Europese bedrijven. Hoe waakt de Minister ervoor
dat het doel van de verordening niet uit het oog zal worden verloren in de
Nederlandse inzet tijdens de onderhandelingen?
Uit de bijgevoegde beslisnota blijkt dat op verzoek van de Minister niet
langer steun wordt uitgesproken voor het voorstel in het algemeen. In
plaats daarvan wordt nu slechts het doel van het voorstel onderschreven.
De leden betreuren dit. Kan de Minister toelichten waarom deze keuze is
gemaakt? Hoe verhoudt deze keuze zich tot het grote belang dat het
kabinet zegt te hechten aan het tegengaan van dwangarbeid en de
significante stappen vooruit die het voorstel van de Commissie daarin
volgens de leden kan zetten?

6

Het kabinet spreekt in de beoordeling en inzet ten aanzien van het voorstel
niet over het ontbreken van het recht op herstel in de verordening. In lijn
met stap zes van de OESO-richtlijnen moeten bedrijven ook verplicht
gesteld worden om herstel te bieden aan slachtoffers van dwangarbeid. Is
de Minister bereid om in de onderhandelingen te pleiten voor het
opnemen van het recht op herstel in de verordening?
Het kabinet geeft aan bij de Commissie aan te willen dringen op maatregelen ter beperking van de uitvoeringslast en kosten van het toezicht op
de verordening. Welke gevolgen zullen maatregelen als deze, volgens de
Minister, hebben op de effectiviteit van het voorstel? Hoe voorkomt de
Minister dat de focus op het beperken van uitvoeringslast en toezichtkosten ten koste gaat van de effectiviteit als het gaat om het tegengaan
van dwangarbeid?
Het kabinet schrijft dat met de voorgestelde verordening het risico wordt
gelopen op potentiële terugtrekking, al dan niet preventief. Waar baseert
de Minister dit aandachtspunt op?
De leden hebben kennisgenomen van het voornemen van het kabinet om
in tegenstelling tot het voorstel van de Commissie te pleiten voor het
uitvoeren van een EU impact assessment. De Commissie schrijft echter
dat de urgentie om dwangarbeid aan te pakken in combinatie met de
noodzaak tot eerbiediging van menselijke waardigheid en de universele
en ondeelbare mensenrechten een vrijstelling van gangbare regels
gerechtvaardigd maakt. De leden van de ChristenUnie-fractie onderschrijven deze visie van de Commissie en achten die in lijn met het
kabinetsbeleid om dwangarbeid tegen te gaan en de OESO-richtlijnen
leidend te laten zijn bij nationale wetgeving. Zij roepen de regering op de
Europese Commissie te volgen en niet te pleiten voor een EU impact
assessment.
II. Antwoord / Reactie van de Minister
III. Volledige agenda
Fiche: Verordening verbod producten gemaakt met dwangarbeid.
22 112, nr. 3537 – Brief

7