Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

21 501-04

Ontwikkelingsraad

Nr. 214

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 12 juni 2018
De algemene commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en de vaste commissie voor Europese Zaken hebben op
17 mei 2018 overleg gevoerd met mevrouw Kaag, Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, over:
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 9 mei 2018 met de geannoteerde
agenda van de Raad Buitenlandse Zaken Ontwikkelingssamenwerking van 22 mei 2018 (Kamerstuk 21 501-04, nr. 212);
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 7 maart 2018 met het verslag van
de Raad Buitenlandse Zaken Ontwikkelingssamenwerking van
20 februari 2018 (Kamerstuk 21 501-04, nr. 211);
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 15 februari 2018 ter aanbieding van
de antwoorden op vragen commissie over de geannoteerde
agenda Raad Buitenlandse Zaken Ontwikkelingssamenwerking
van 20 februari 2018 (Kamerstuk 21 501-04, nr. 207);
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 15 maart 2018 met de kabinetsreactie op de consultatie van de Commissie inzake de evaluatie
van EU-humanitaire hulp 2012–2016 (Kamerstuk 22 112,
nr. 2522).
Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de algemene commissie voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking,
De Roon
De voorzitter van de vaste commissie voor Europese Zaken,
Azmani
De griffier van de algemene commissie voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking,
Van Toor

kst-21501-04-214
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

1

Voorzitter: De Roon
Griffier: Meijers
Aanwezig zijn zeven leden der Kamer, te weten: Becker, Bouali, Diks, Van
den Hul, Kuik, De Roon en Sazias,
en mevrouw Kaag, Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.
Aanvang 15.03 uur.
De voorzitter:
Goedemiddag, dames en heren. Hartelijk welkom bij het algemeen
overleg van de commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking met de Minister, die naast mij zit en die ik uiteraard ook van
harte welkom heet. Ook haar staf heet ik van harte welkom. Het
onderwerp van bespreking is vanmiddag de Raad Buitenlandse Zaken
Ontwikkelingssamenwerking. Ik zie dat er op dit moment vijf sprekers van
de kant van de Kamer aanwezig zijn. We hanteren een spreektijd van vijf
minuten. Ik wil niet op voorhand het aantal interrupties beperken, maar
dat kan natuurlijk altijd gebeuren als de leden te veel gebruik gaan maken
van de gelegenheid. Het woord is aan mevrouw Kuik.
Mevrouw Kuik (CDA):
Dank u, voorzitter. Om 15.30 uur moet ik de zaal even verlaten; dan heb ik
dat alvast gezegd.
Ik wil het graag hebben over het toevoegen van het Europees Ontwikkelingsfonds aan het MFK. Dit is een aanzienlijke aanpassing in de Europese
betalingsstructuur, maar de details moeten nog duidelijk worden. Wat zijn
volgens de Minister de algemene gevolgen van deze ontwikkeling?
Wat dit exact gaat inhouden, moeten we dus maar afwachten. Ik wil de
Minister vragen om met een appreciatie naar de Kamer te komen zodra dit
duidelijk is. Hoe en waar worden de ontwikkelingsgelden binnen de
Europese begroting geplaatst en in hoeverre is dat gealloceerd?
Het argument van de Europese Commissie voor deze aanpassing is de
wens om een meer flexibele begroting te creëren. Ik vraag mij wel af of
dat kan betekenen dat geld dat gealloceerd is voor externe betrekkingen,
en meer specifiek voor ontwikkelingsdoeleinden, op een gegeven moment
gebruikt kan worden voor andere doeleinden. Voor het CDA is het
namelijk van belang dat de grondoorzaken van migratie worden
aangepakt. We kunnen natuurlijk discussiëren over wat die zijn, maar het
gaat daarbij vooral om het perspectief bieden aan mensen. In het
bijzonder willen we de positie van vrouwen in de samenleving versterken.
Dat is natuurlijk ook wat de Minister nastreeft. Vooral Europa speelt een
belangrijke coördinerende en aanjagende rol om in sub-Sahara het
verschil te maken. Kan de Minister garanderen dat de Europese ontwikkelingsdoelen niet worden ingewisseld voor acute problemen nu ontwikkelingsgelden onder de meer flexibele Europese begroting gaan vallen? En
is de Minister bereid om al tijdens deze Raad hierover een positie in te
nemen?
Hoe controleren we dus dat gelden voor ontwikkeling ook daadwerkelijk
daaraan besteed worden? Kunnen we dit eventueel ook bijstellen wanneer
de afspraken niet lijken te worden nagekomen? Wellicht kan de Minister
op deze vragen ook antwoorden in haar appreciatie van het MFK.
Het Emergency Trust Fund for Africa lijkt een groot succes te zijn. De
Minister stelt dat we de rapportage van de Europese Rekenkamer moeten
afwachten. Dat lijkt mij terecht. Maar de resultaten van het fonds lijken
positief te zijn en lijken ook de agenda van Nederland te ondersteunen. Is
het al bekend of dit fonds wordt uitgebreid? En ziet de Minister daar
mogelijkheden toe?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

2

Ik ben ook geïnteresseerd in de algemene rol en plaats van de SDG’s in
het nieuwe MFK, dus niet alleen op ontwikkelingsgebied, maar ook op de
andere beleidsterreinen. Zo is de EU voornemens om een groter bedrag
aan innovatie te besteden. Wordt daarbij rekening gehouden met die
SDG-doelstellingen? Zou de Minister willen pleiten voor het integraal
hanteren van die SDG’s, hetzij in de Raden waarin ze zelf deelneemt, of
via haar collega’s in het kabinet? De Nederlandse regering plaatst de
SDG’s ook steeds meer op de voorgrond als leidraad voor beleid. Dat zou
wat het CDA betreft ook in Europa moeten gebeuren.
Ik kom op post-Cotonou. We hebben hier al vaker over gesproken. Het
CDA steunt het kabinet in het goedkeuren van het onderhandelingsmandaat. Wel wil ik nogmaals benadrukken, zoals ook in eerdere debatten
is gedaan, dat het voor ons van belang is dat de Afrikaanse landen
eigenaarschap van ontwikkelingsdoelen nemen. Daarbij is de betrokkenheid van de AU ook van belang.
Ik eindig met te zeggen dat het een goede zaak is dat de positie van
meisjes en vrouwenrechten prominent op de agenda staan van de
Europese Unie. Zeker bij de vorming van het nieuwe MFK is het van
belang dat we de positie van vrouwen en meisjes gaan verstevigen. Het
moet standaard worden in het beleid, zowel in Nederland als in Europa,
dat dit wordt uitgevoerd.
Dank, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Kuik van het CDA. Voordat ik het woord geef aan de
volgende spreker moet ik nog even memoreren dat ik vergeten ben aan
het begin van het debat te melden dat mevrouw Van den Hul van de Partij
van de Arbeid hier ook aan tafel wil zitten. Maar er is gelijktijdig ook een
ander AO of een ander debat waar zij bij moet zijn. Ze gaat proberen hier
toch te komen door in en uit te lopen op momenten dat het andere debat
dat toelaat. Dan weet u even wat er gebeurt als u dat waarneemt.
We gaan nu luisteren naar mevrouw Sazias. Zij spreekt namens de fractie
van 50PLUS.
Mevrouw Sazias (50PLUS):
Dank u wel, voorzitter. Het gevecht om de centen is begonnen. Direct na
de presentatie van de Europese Commissie van de voorstellen voor een
nieuw Meerjarige Financieel Kader zijn de stellingen betrokken en de
eerste piketpaaltjes geslagen.
Voor Nederland ziet het er niet zo best uit, maar daar zal mijn collega
Martin van Rooijen in een ander verband nog heel vaak over spreken.
Ik kom op de onderwerpen waar we het vandaag over hebben. De
plannen zien er zo op het eerste gezicht wel redelijk uit. Er wordt gepleit
voor meer middelen en voor effectievere bundeling van instrumenten en
faciliteiten, en voor meer flexibiliteit. 50PLUS vindt het verstandig van het
kabinet om de uiteindelijke beheersstructuur kritisch te bekijken. Met
name is het belangrijk goed in de gaten te houden wat nu precies de
status en de actieradius gaat worden van de externe faciliteit van 10
miljard euro buiten de begroting, de European Peace Facility.
De begrippen «vrede» en «veiligheid» komen we opvallend veel tegen in
de verschillende hoofdstukken. Hetzelfde geldt voor «migratie» en
«grensbeheer». We zien dat in deze benadering de klassieke doelstelling
van ontwikkelingssamenwerking, van armoedebestrijding, meer en meer
wordt verbonden met thema’s als vrede, veiligheid, migratie en andere
strategische doelen. Ik kan het ook anders zeggen: op deze manier richten
we ons meer op het eigen belang dan we tot nu toe deden. Als we de
voorstellen van de Europese Commissie vanuit dat perspectief bekijken,
heeft mijn fractie wel begrip voor de reactie van COCORD, de Europese
koepel van organisaties die actief zijn op het gebied van ontwikkelingssamenwerking. Men vreest daar dat er in de toekomst vooral geld zal gaan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

3

naar projecten voor de korte termijn, zoals migratiebeheersing, en dat dit
ten koste zal gaan van armoedebestrijding, mensenrechten en vrouwenrechten. Zou de Minister daar eens op willen reflecteren?
Een ander risico is dat er door die benadering minder aandacht komt voor
de minst ontwikkelde landen, waar de migratiekwestie niet of nauwelijks
aan de orde is, landen echter die onze hulp wel hard nodig hebben. Dan
wil ik in het bijzonder Bangladesh noemen. Misschien hebt u er tijdens de
rondvraag nog tijd voor om daar extra aandacht voor te vragen, want
soms kan je een humanitaire crisis van verre zien aankomen. Ik noem de
vrouwen, de Rohingyavluchtelingen die daar opgepropt zitten. En we
weten allemaal dat het daar binnen een maand ontzettend hard gaat
regenen. Dat zien we dus al van verre aankomen. Wil de Minister daar
alstublieft extra aandacht voor vragen?
En kan de Minister ons ook bijpraten over het verloop van het terugkeerproces van de Rohingya’s? Laten we de mensen in dat soort omstandigheden alsjeblieft niet vergeten. Ik hoor graag ook een reactie van de
Minister daarop.
Een ander onderwerp waarover we graag haar mening horen, is de
betrokkenheid van de private sector bij ontwikkelingssamenwerking. In
2016 presenteerde voorzitter Juncker van de Europese Commissie een
fonds voor duurzame ontwikkeling. Daarin zou de private sector 44
miljoen investeren om mee te werken aan de aanpak van de grondoorzaken van de migratie vanuit Afrika. Volgens onze informatie is er nog
geen enkel contract getekend. Kan de Minister dat bevestigen? En wat is
haar reactie daarop? En, als dat zo is, hoe moet het dan verder met het
betrekken van de private sector?
Voorzitter, de fractie van 50PLUS vindt het jammer dat de Europese
Commissie vasthoudt aan een overkoepelend verdrag als opvolger van de
Cotonou-overeenkomst met de ACS-landen. Het oorspronkelijke Nederlandse voorstel sprak ons meer aan. Dus dan maar volop inzetten op het
belang van veel aandacht voor de rechten van vrouwen en meisjes, en de
positie van het maatschappelijk middenveld. Kan de Minister aangeven in
welke Raad een definitief besluit valt over de Europese inzet voor het
nieuwe verdrag en hoe zij aankijkt tegen de wijzigingen die vanuit de Raad
zijn aangebracht in de oorspronkelijke onderhandelingsrichtlijnen van de
Commissie?
Met enige zorg hebben we in de geannoteerde agenda de passages
gelezen over Spotlight Initiative. Op papier is het een prachtig project,
maar in de praktijk zijn er vragen over de uitvoering. Kan de Minister ons
uitleggen hoe het nu toch mogelijk is dat er binnen de VN sprake is van
doublures met andere projecten?
Voorzitter, tot slot zeg ik nog iets over het noodfonds voor Afrika, het
Emergency Trust Fund. Het is goed om te lezen dat minder mensen de
risico’s nemen om via de zogenaamde centraal-mediterrane route naar
Europa te vluchten en dat daardoor ook minder mensen verdrinken.
Blijkbaar is de inzet op sociaaleconomische ondersteuning, bescherming
en opvang in de regio effectief. Hopelijk heeft dit ook positieve gevolgen
voor de soms mensonterende situaties in de kampen in Libië. Kan de
Minister ons informeren over de actuele situatie in Libië bij de opvang van
vluchtelingen?
Tot zover, voorzitter.
De voorzitter:
Dank, mevrouw Sazias. Ik geef het woord aan de heer Bouali namens de
fractie van D66.
De heer Bouali (D66):
Dank u wel, voorzitter. Ik vroeg net al aan mijn collega van de VVD wat er
nou anders was in deze zaal, maar volgens mij zitten we voor het eerst
hier, en is het wat kleiner en knusser.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

4

Laat ik maar meteen beginnen, mijnheer de voorzitter, over het MFK. «Een
EU-begroting voor de toekomst.» Zo noemt de Commissie haar eigen
voorstel. Maar is het dat ook volledig? Wordt de Europese ontwikkelingshulp echt effectief, innovatief en modern? Er worden grote veranderingen voorgesteld. We gaan van vijftien naar vijf verschillende instrumenten. De nadruk komt te liggen op veiligheid en migratie. Mijn collega
van 50PLUS refereerde daar net al aan, maar hoe zit het dan met de
promotie van mensenrechten en democratie, en met de internationale
solidariteit? Dat zijn ook belangrijke doelstellingen van het Europese
buitenlandbeleid. Hoe zullen die onder het nieuwe voorstel worden
veiliggesteld?
Ik heb de afgelopen debatten naar de Minister geluisterd en wat ik van
haar hoorde vergelijk ik met de doelen van het humanitaire beleid van de
EU. Dan lijkt de Minister in ieder geval ambitieuzer te zijn dan de
Commissie. Herken ik dat goed? Wil zij actiever vrouwenrechten
nastreven, een inclusieve wereld tot stand brengen en mensen toekomstperspectief geven?
En er is meer ruimte om het plan de goede kant op te sturen. Zal de
Minister in Brussel aandringen op een transparant overzicht met daarin in
ieder geval alle uitgaven op Europees niveau? Aan die uitgaven moeten
vervolgens ook duidelijke doelstellingen en evaluaties gekoppeld worden.
Op die manier kunnen we niet alleen zien wat wel en wat niet werkt, maar
kunnen we geld ook tijdelijk stopzetten, bijvoorbeeld als een land
sjoemelt. Daarin zouden de Minister en het Europees Parlement samen
kunnen optrekken in het akkoord op het nieuwe budget.
Dan ga ik naar de getallen. Nederland geeft jaarlijks ongeveer 4 miljard,
dik 4 miljard ODA uit. Hoeveel gaat de Commissie aan ODA uitgeven
vanaf 2021? Het staat niet in het Commissievoorstel. Daarin wordt ODA
geheel niet genoemd. Wel is duidelijk dat we over zeven jaar ongeveer 34
miljard uitgeven aan migratiebeheersing, 27 miljard aan veiligheid en
naar het lijkt een stuk minder aan ontwikkelingssamenwerking. Er is 4,7
miljard voor noodhulp in het Emergency Aid Reserve en 11 miljard voor
humanitaire hulp, voor aid. Dat is ongeveer 2,2 miljard jaarlijks. Alleen
Nederland geeft jaarlijks al bijna het dubbele. Het is dus van groot belang
dat uit het programma Neighbourhood and the world ontwikkelingsprogramma’s opgezet worden, zeker nu het European Development Fund van
30,5 miljard daarin verdwijnt. Weet de Minister hoeveel ontwikkelingsprojecten in dat programma komen? Kan zij erop aandringen dat, net als in
de Nederlandse BuHa-OS-begroting en de HGIS-nota, inzichtelijk gemaakt
wordt welke bedragen en percentages van subprogramma’s aan ODA
besteed worden?
Het plan noemt ook de Sustainable Development Goals; wij hebben zeven
meldingen op 140 pagina’s geteld. Dat is in ieder geval iets, maar zeven
keer is niet heel veel, dus we zijn ook maar in de voetnoten gaan tellen.
Toen kwamen we op nog twee extra meldingen. Dat maakt niet duidelijk
welke subprogramma’s aan welke SDG’s bijdragen en met hoeveel
middelen of welke doelen, terwijl die koppeling wel nodig is om de
voortgang van de SDG’s te gaan bewaken en te zien of de Unie complementair werkt aan dat wat de lidstaten doen. Want er ligt een grote
opgave. Ook gisteren werd weer duidelijk dat de Nederlandse welvaart
ten koste gaat van die van andere landen. Onze afhankelijkheid van
grondstoffen uit arme landen heeft grote impact op wereldwijde welvaart
en kent een voetafdruk op mens en milieu. Zo spiegelde gisteren het CBS
ook voor in het inmiddels al redelijk bekende rapport over brede welvaart.
Kan de Minister bevorderen dat SDG’s in ieder geval in het definitieve
kader nadrukkelijk opgenomen worden?
Voorzitter, ik kom op Afrika. Mijn collega van het CDA had het ook al over
de post-Cotonou-agenda om de toekomstige samenwerking van de EU
met Afrikaanse landen, de Caribische regio en de landen in de Stille
Oceaan te bespreken. Dat is een groots en langdurig proces, maar wat zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

5

precies de hete hangijzers die de 22ste besproken moeten worden om op
de RBZ van 25 mei de EU-interne besprekingen af te kunnen ronden?
Liggen de concepten in lijn met de agenda van de Minister?
Dan wil ik gaan naar het rapport Women, Business and the Law 2018, dat
de Wereldbank recentelijk uitgebracht heeft. Het is een interessant werk
met concrete handvatten om genderongelijkheid aan te pakken. Wetten en
regelgeving die een gelijkwaardige positie van vrouwen in de weg staan,
worden in dit rapport concreet benoemd. Kan de Minister het rapport bij
de Raad inbrengen en bevorderen dat er vanuit de Unie gelobbyd wordt
voor het wegnemen van die hordes die in het rapport staan?
Ik wens de Minister in ieder geval een hele fijne vergadering in Brussel. Ik
wens de Minister in ieder geval een hele fijne vergadering in Brussel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Bouali. Dan is het woord nu aan mevrouw Becker van
de VVD-fractie.
Mevrouw Becker (VVD):
Dank u wel, voorzitter. Wat wij vandaag bespreken, staat natuurlijk ook op
de agenda van de RBZ/OS op 22 mei in Brussel. Ik vind het een lastig
moment, want het gaat over vrij fundamentele keuzes die de EU wil
maken om het externe financieringsinstrumentarium aan te passen, te
herstructureren. Dan gaat het om de keuze voor minder instrumenten en
het meer te richten op veiligheid en migratie. Als je dat zo hoort, zou je
denken: daar moet de VVD het mee eens zijn. Dat is ook het geval.
Tegelijkertijd vinden we het moeilijk dat de Europese Commissie zegt dat
er fors meer middelen nodig zijn om de ambities van de Europese Unie
waar te kunnen maken. Waar je ook gesprekken voert op dit moment, of
dat nou is bij de Wereldbank, de VN of de Europese Commissie, overal
wordt gezegd dat er meer middelen nodig zijn.
Onlangs heb ik samen met mijn collega Bouali een motie ingediend
(21501–04, nr. 209) omdat wij het lastig vinden dat het niet altijd inzichtelijk is wat er nou precies gebeurt met het Europese geld dat bedoeld is
voor ontwikkelingssamenwerking. Het kabinet heeft aangegeven die
motie op een aantal manieren uit te voeren. Een van de manieren is: ons
als Kamer jaarlijks een brief sturen om inzage te geven in de effectiviteit,
wat er met de middelen gebeurd is en aan welke doelen Nederland
daarmee indirect heeft bijgedragen. Ik vraag de Minister om aan te geven
wanneer zij verwacht die brief te kunnen sturen. Wat de VVD betreft
zouden we eerst de vraag moeten beantwoorden of we de Europese
middelen wel effectief genoeg inzetten op dit moment en of we die
middelen kunnen herschikken voordat we de vraag beantwoorden of er
extra geld op tafel komt. Dat is ook het standpunt dat de VVD breder heeft
in de discussie rond het MFK. Dat mag ook geen verassing zijn. Mijn vraag
is of de Minister zo’n brief, juist gelet op deze discussie, snel naar de
Kamer zou kunnen sturen. Ik zou de Minister ook willen vragen of zij hier
vandaag of in diezelfde brief zou willen ingaan op het punt dat de heer
Bouali ook aansneed, namelijk het punt van complementariteit. Wat is de
meerwaarde ervan dat het geld via Europa wordt uitgegeven, naast het
feit dat alle lidstaten individueel ook programma’s hebben? Wat betekent
dat op landenniveau? Werken we niet langs elkaar heen? Kan ook dat niet
een stuk efficiënter?
Ik las dat weliswaar een deel van het instrumentarium onder het MFK zal
worden gebracht, maar dat de European Peace Facility 10 miljard moet
gaan bedragen en dat die dan weer buiten de begroting wordt gebracht.
Kan de Minister toelichten hoe het zit? Wordt dit ook nog een keer in de
Defensiecommissie aan de orde gesteld? Want wij kunnen op dit moment
niet goed inschatten waar dit precies voor gebruikt gaat worden. Wij
hebben iets gelezen over Europese militaire missies. Maar het zijn nogal
fundamentele keuzes, dus kan daar ook nog een keer een wat uitge-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

6

breidere toelichting op komen? Dat is eigenlijk meteen ook mijn totaalvraag: waar staan we nu in het proces? Welke kans hebben wij nu als
Kamer nog om op basis van deze eerste gedachtewisselingen de regering
standpunten mee te geven op bepaalde onderwerpen? Overal staat netjes
in de brief dat we over het hele MFK willen kunnen besluiten en dat de
regering niet wil dat er nu al stappen worden gezet. Tegelijkertijd
beginnen we wel de gesprekken. Dus welke ruimte hebben we nog om
daar straks open in te gaan?
Ik wilde vragen wat de stand van zaken is wat betreft het plan van de
Europese ontwikkelingsbank. Dat las ik niet in deze stukken terug, maar
hoe verhoudt dat zich tot deze voorstellen? Ik wilde ook wat vragen over
post-Cotonou, want ook daarover hebben we in meerderheid een motie
aangenomen in deze Kamer, om ervoor te zorgen dat de onderhandelingen voor post-Cotonou gaan bijdragen aan het terugdringen van
irreguliere migratiestromen en het terugnemen van uitgeprocedeerde
onderdanen. Het kabinet zet daar ook op in. Ik dank de Minister daarvoor.
Maar kan zij aangeven of er al zicht is op concrete prestatie-indicatoren
die daar dan op tafel komen in de richting van de ACS-landen? Ik las in het
verslag van de RBZ dat er landen zijn die zeggen: eigenlijk zou het niet
alleen om de ACS-landen moeten gaan, maar het post-Cotonou-verdrag
zou breed moeten worden opengesteld. Hoe staat Nederland daarin? Is er
al zicht op de hoogte van het bedrag voor de nieuwe periode? Ook dat las
ik nergens terug.
Tot slot heb ik nog twee korte punten, voorzitter. Het EU Emergency Trust
Fund is al aan de orde geweest. Het gaat om 3,3 miljard. Het kabinet
schrijft dat Nederland zou willen dat het fonds meer relevant wordt voor
migratie en dat we als Nederland meer invloed krijgen. Kan de Minister
dat duiden? Betekent dat dat we nu geen invloed hebben op de
besteding? Hoe zetten we daarop in om dat dan wel voor elkaar te
krijgen?
Tot slot het EU-UN Spotlight Initiative. Inderdaad, doublures moeten we
voorkomen, maar niet alleen dat. De Minister zegt zich ook zorgen te
maken over het bestuur en over de weinig transparante governance. Als
we dat constateren, wat voor mogelijkheden hebben we dan om op een
gegeven moment ook – precies zoals de heer Bouali het zegt – middelen
terug te trekken en stop te zetten en daar ook echt consequenties aan te
verbinden? Of moeten we toekijken hoe er misschien miljoenen worden
besteed aan iets wat veel efficiënter zou kunnen?
Daar laat ik het bij in eerste termijn. Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank, mevrouw Becker. Mevrouw Diks van de fractie van GroenLinks, we
gaan naar uw inbreng luisteren. Gaat uw gang.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Eerst kom ik te spreken over het Meerjarig
Financieel Kader. Bij het concept voor een Meerjarig Financieel Kader voor
de ontwikkelingssamenwerkingsuitgaven van de Europese Commissie
zien we een trend die ook in het Nederlandse ontwikkelingssamenwerkingsbeleid goed voelbaar is. Steeds meer van het ontwikkelingssamenwerkingsgeld moet naar het tegengaan van migratie gaan; dat is althans
het voorstel. Het budget voor grensbeheer, migratie en asiel verdrievoudigt en er wordt een aanzienlijke buffer in de begroting gebouwd om
ad hoc zaken als migratiedeals te kunnen financieren. Oftewel, geld dat
ooit ging naar het bestrijden van armoede en ongelijkheid, gaat nu naar
de bestrijding van de gevolgen daarvan: migratie. Rechtse politici kunnen
zo lekker scoren voor de bühne, want op korte termijn komen er minder
migranten, is de verwachting.
Zou het kunnen dat er nu een interruptie is?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

7

De voorzitter:
Ja, het lijkt er wel op. Mevrouw Becker.
Mevrouw Becker (VVD):
Ik voel mij een beetje persoonlijk aangesproken.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Ik bedoelde eigenlijk alle rechtste politici, om eerlijk te zijn.
Mevrouw Becker (VVD):
Ja, er zit er hier één, dus ik ga er in ieder geval iets van zeggen. Ik denk
dat van scoren voor de bühne geen sprake is. Maar ik denk wel dat het
van belang is om te erkennen dat je ook en-en kunt doen. Ik vraag mij af
hoe mevrouw Diks daartegen aankijkt. Als je de grondoorzaken van
migratie wilt aanpakken, is het niet zo dat je dat niet kunt doen door
armoedebestrijding in een bepaald gebied of door ervoor te zorgen dat de
leefomstandigheden daar beter worden of door daar te investeren in
onderwijs, zodat er perspectief is voor jonge mensen om niet hun land te
verlaten maar om daar te blijven en te bouwen aan de toekomst van dat
land. U doet het nu voorkomen alsof het een slechte zaak is, maar ik denk
dat als er sprake is van bevolkingsgroei op een continent zoals Afrika, dat
mogelijk richting de 4 miljard gaat, we dan reëel dienen te zijn over het
feit dat we die mensen niet allemaal hier kunnen opvangen en dat we
moeten zorgen voor perspectief daar. Hoe kijkt mevrouw Diks daartegen
aan?
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Ik zou haast zeggen: u haalt me de woorden uit de mond. Want dat is
precies de boodschap die GroenLinks al heel lang heeft verkondigd. Onze
boodschap is namelijk: probeer nou juist in continenten als Afrika te
zorgen voor veel meer toekomstperspectief en handelingsperspectief voor
de jeugd en daarmee te voorkomen dat mensen de overstap moeten
maken vanwege zulke armoedige omstandigheden dat men wel min of
meer gedwongen wordt om erop uit te gaan. Dat zijn zaken die u zelf ook
noemt. Op zich denk ik dat we het voor een deel met elkaar eens zijn.
Maar met het punt dat ik zo-even probeerde te maken, wilde ik aangeven
dat u een groot deel van het budget dat u nodig hebt om daaraan te
werken, gaat gebruiken om juist migratiezaken te betalen. Het punt is: als
je migratiezaken wilt betalen, moet je het wat ons betreft ook uit het
migratiebudget doen of uit het budget van Buitenlandse Zaken. Ik zou me
kunnen voorstellen dat het ook uit een ander budget kan, maar wat ons
betreft kan het niet uit het budget voor ontwikkelingssamenwerking. Als je
steeds minder geld voor ontwikkelingssamenwerking overhoudt, versterk
je juist datgene wat je ermee wilt oplossen.
Mevrouw Becker (VVD):
Kunt u een voorbeeld noemen van iets wat we dan niet zouden moeten
betalen, wat nu wel dreigt te gebeuren in uw ogen?
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Volgens mij wordt er nu van alles en nog wat rondom Libië betaald uit het
budget. Bovendien hebben we een interessante maar erg onwenselijke
kasschuif gedaan in bijvoorbeeld het betalen van asielzoekers. Er zijn dus
allerlei zaken die nu vanuit het ontwikkelingssamenwerkingsbudget
worden betaald. Dat zou je niet moeten willen. U geeft net zelf aan dat u
dat eigenlijk ook niet wilt. Het lijkt mij goed dat we bij andere bewindslieden eens gaan kijken naar budgetten, om daarmee op een nette manier
migratie te betalen.
De heer Bouali (D66):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

8

Ik sloeg aan op een andere zinsnede van mijn collega van GroenLinks. Die
ging niet over het rechtse deel van dit huis, maar over iets anders. U trok
de inspanningen van Nederland bijna gelijk met dat wat de Europese
Commissie voorstelde. Heb ik dat nou goed gehoord? We hebben bij de
laatste extra financiële optoppingen gezien dat we in ieder geval een
groot deel van ons Nederlandse geld hebben gegeven aan noodhulp. Ik
gaf in mijn bijdrage al aan dat ik me zorgen maak dat het in het Commissievoorstel te veel gaat over veiligheid en migratie, en dat er toch wel
meer internationale solidariteit mag zijn. Maar hoorde ik u nou zeggen dat
u ook vindt dat Nederland die kant opgaat? We hebben, zoals ik net al zei,
in december toch flinke investeringen gedaan in echte OS-thema’s?
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Er is wel een extra dotatie gedaan, ook in het regeerakkoord. Het effect
wordt natuurlijk aanmerkelijk verminderd door bijvoorbeeld die kasschuif
die we in de vorige bestuursperiode al hebben toegepast. In die zin zou ik
er niet van spreken dat er meer geld wordt uitgegeven. Het gaat juist om
een reparatie van een tekort uit de vorige periode.
De heer Bouali (D66):
Dat is niet echt een antwoord op mijn vraag, denk ik. Maar dat is niet erg.
Dat zijn we wel gewend van mijn collega van GroenLinks.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Nou ja! Dit was toch als gezellig overleg bedoeld?
De heer Bouali (D66):
Ik wil toch van u horen of u dit ook echt vindt. In het Nederlandse beleid
dat we nu hebben neergezet, is inderdaad extra geld vrijgemaakt. Dat
krijgt met deze Minister een goede invulling door juist aan optoppingen te
doen met betrekking tot noodhulp. Maar u trekt het bijna helemaal gelijk
aan het Commissievoorstel voor de 22ste van deze maand, dat we nu hier
bespreken. Mijn vraag is: wilt u die parallel nog overeind houden, of vindt
u dat het Nederlandse OS-beleid ook echt OS-beleid is?
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Ik was toch een klein beetje in de veronderstelling dat ik al een antwoord
op deze vraag had gegeven. Het kabinet stelt meer geld beschikbaar voor
ontwikkelingssamenwerking. Dat ondersteun ik natuurlijk ook. Dat zie ik
ook. Maar als u dit als antwoord wilt hebben: ik zie wel een verschil in het
Nederlandse ontwikkelingssamenwerkingsbeleid en dat van het grote
financiële kader binnen de Europese Unie. Maar wat ik probeerde aan te
geven, was dat u zich nu – mag ik het wat onvriendelijk zeggen? – laat
voorstaan op het feit dat het kabinet meer geld uitgeeft aan ontwikkelingssamenwerking, terwijl het in mijn beleving juist een reparatie is van het
tekort, een greep in de kas uit de vorige periode.
De voorzitter:
Mevrouw Diks vervolgt haar betoog.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Op korte termijn komen er dan minder migranten, maar de lange termijn
is blijkbaar niet het probleem. Ik ken de Minister als een vrouw die zeer
goed het belang inziet van het wegnemen van de daadwerkelijke
grondoorzaken van migratie – we hebben het er net natuurlijk ook al over
gehad – namelijk armoede, toenemende ongelijkheid wereldwijd en
klimaatverandering. Ik wil haar dan ook vragen om in te zetten op het niet
vermengen van OS-doelen met buitenlandbeleiddoelen die gericht zijn op
de korte termijn. Ook wil ik haar vragen te voorkomen dat er een zeer
grote buffer in de begroting komt waarmee ad hoc kortetermijnproblemen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

9

worden bestreden. Dat gaat immers ten koste van een stabiele financiering van een aanpak voor de lange termijn. Graag een reactie daarop.
Voorzitter. Ook maakt GroenLinks zich er zorgen over dat gendergelijkheid
toch niet als beleidsprioriteit terugkeert in het huidige voorstel. Als
ambassadeur van SDG’s 5 en 12 maak ik mij daar natuurlijk druk over. Ik
vraag mij af of de Minister ook bereid is om dit aan te kaarten en juist
meer middelen specifiek voor het beschermen van meisjes en vrouwen
vrij te maken. Ik ben volgens mij al de derde die dit punt maakt.
Voorzitter, dan post-Cotonou en de ACS-landen. De Raad heeft een aantal
zaken gewijzigd met betrekking tot de onderhandelingsinzet van de
Europese Commissie voor het post-Cotonouverdrag met de ACS-landen.
De Raad heeft een passage over de erkenning van diploma’s en beroepskwalificaties geschrapt en heeft wat betreft de regionale opvang van
vluchtelingen het door de Europese Commissie voorgestelde streven naar
«hoogst mogelijke bescherming» veranderd in «een hoog niveau van
bescherming». Is de Minister het eens met deze wijzigingen? Zo ja, kan zij
toelichten waarom dan?
Voorzitter. Het EU-Afrikafonds moest een groot en belangrijk instrument
worden om grondoorzaken van migratie aan te pakken en dus serieus
werk te maken van armoedebestrijding, klimaatadaptie en werkgelegenheid. De lidstaten zijn echter maar mondjesmaat over de brug
gekomen met hun financiële bijdrage, en zelfs dat pas na een interventie
van de Europese Commissie. Kan de Minister iets zeggen over hoe zij de
financiering van het fonds nu vindt lopen en welk soort projecten daar nu
precies mee worden gefinancierd? Wordt er bijvoorbeeld voor gewaakt
dat het niet toch weer grotendeels naar grensbewaking gaat in plaats van
naar het wegnemen van grondoorzaken? Graag een reactie hierop.
Voorzitter, tot slot kom ik graag terug op iets verstandigs dat volgens de
Minister door de heer Steiner, bestuurder van het UNDP, is gezegd tegen
aanwezigen. Hij raadt aan om meer in te zetten op conflictpreventie,
omdat het voorkomen van een conflict natuurlijk vele malen goedkoper is
dan het beëindigen van een conflict en het faciliteren van herstel na
afloop. Zo stelde hij dat bijvoorbeeld de missie MINUSMA grofweg
evenveel kost als de totale ontwikkelingsuitgaven in de hele Sahel-regio.
Deelt de Minister daarom dat conflictpreventie om zowel financiële als
humanitaire redenen een veel grotere prioriteit zou moeten krijgen? Is zij
bereid om samen met haar collega’s van Buitenlandse Zaken en Defensie
een ambitieuze agenda op te stellen voor een impuls aan conflictpreventie?
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank, mevrouw Diks. Ik geef nu het woord aan mevrouw Van den Hul van
de Partij van de Arbeid.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Hartelijk dank, voorzitter, en nogmaals excuus voor mijn latere aantreden
door een deels overlappend AO van de commissie Onderwijs. Dat vond
overigens plaats in de Oude Zaal. Het was uniek om een commissievergadering te mogen bijwonen in het historische deel van ons gebouw.
Voorzitter. Ik begin vandaag met een aantal pijnlijke crises. Helaas zien wij
dagelijks beelden van ernstige humanitaire crises, waaronder die in Gaza.
Daar zien wij een probleem terug dat wij ook op andere plekken in de
wereld zien, namelijk dat toegang tot hulp niet altijd is geborgd en dat
politieke omstandigheden het hulpverleners moeilijk maken om toegang
te krijgen tot de mensen die die hulp het hardst nodig hebben. Ik vraag de
Minister graag of zij met haar Europese collega’s kan inzetten op een
gezamenlijke aanpak van de humanitaire crisis in Gaza, want alleen
samen kunnen we het lijden daar ledigen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

10

Vervolgens kijken wij naar de ebolacrisis in Congo, die daar nu in steeds
zorgwekkender mate de kop opsteekt. Nog niet zo heel lang geleden – ik
zie ons nog zitten – zaten wij met deze commissie in de Control Room van
de World Health Organization, waar schermen hangen en live met allerlei
delen van de wereld wordt gecommuniceerd. Ik stel mij voor dat daar nu
onder grote druk wordt vergaderd om deze nieuwe crisis het hoofd te
bieden. Experts waarschuwen dat deze nog weleens wat ernstiger kan
worden door de locatie, aan water, in een havenstad. Ik zou de Minister
graag willen meegeven om ook dat punt onder de aandacht te brengen en
ook daarvoor een gezamenlijke Europese aanpak te maken.
Dan het punt gender. Daar is, begreep ik uit de woorden van mijn
buurvrouw, al het nodige over gezegd in mijn afwezigheid. Ik ben zelf, als
voormalig VN-vrouwenvertegenwoordiger, vaak bij de CSW geweest, de
Commission on the Status of Women. Ik ging daar ooit naartoe met veel
ambitie en wellicht ook een beetje naïviteit. Ik dacht dat we daar echte
stappen voorwaarts zouden zetten. Tot mijn teleurstelling kwam ik tot de
conclusie dat er eigenlijk al jarenlang niet werd onderhandeld over
stappen voorwaarts, maar over behoud van wat in VN-jargon «agreed
language» heet. Het is inderdaad – dat ben ik helemaal eens met de brief
die wij kregen ter voorbereiding op dit AO – zeker goed dat wij hierin zo
veel mogelijk gezamenlijk optrekken met onze Europese bondgenoten,
maar tegelijkertijd zien wij ook in Europa zorgwekkende ontwikkelingen en
stappen terug. De lhbti-rechten wil ik niet onbenoemd laten op deze
IDAHOT 2018. Een ander thema waarbij Nederland vooroploopt, is SRGR.
Ook daarbij zien wij met name in Oost-Europa, maar ook in andere landen
in Europa, dat bijvoorbeeld het recht op zelfbeschikking en abortus onder
druk staat. Het is volgens mij heel belangrijk om als Nederland een
voortrekkersrol te blijven behouden in VN-verband.
Dan het Spotlight Initiative en het UN Trust Fund to End Violence against
Women. Ngo-participatie en -representatie worden gesignaleerd als
aandachtspunten. Dat zijn belangrijke aandachtspunten, natuurlijk ook
voor Nederland. We hebben al eerder gesproken over de – wederom
jargon, excuses daarvoor – «shrinking space», de steeds kleiner wordende
ruimte voor het maatschappelijk middenveld. Over dat thema lezen we
hopelijk ook in de nota van deze Minister. Maar juist bij belangrijke
thema’s als genitale mutilatie heb je de participatie van ngo’s nodig. Kijk
bijvoorbeeld naar een land als Egypte. Daar krijgt helaas een groot
percentage van de meisjes nog steeds te maken met genitale mutilatie.
Kijk tegelijkertijd naar de situatie van ngo’s, die het werken daar zo’n
beetje onmogelijk wordt gemaakt. In dat licht is de participatie van ngo’s
bij initiatieven als het Spotlight Initiative en het UN Trust Fund onontbeerlijk.
Over violence against women gesproken: ik heb er met collega Ploumen
al schriftelijke vragen over gesteld aan Minister Blok, maar ik wil in dit
verband graag nog een keer de aandacht vestigen op de zaak van Noura,
de 19-jarige Soedanese vrouw die inmiddels de doodstraf boven het
hoofd hangt wegens moord uit zelfverdediging tijdens een verkrachting,
gedwongen door haar echtgenoot. Wellicht ziet de Minister kans om en
marge van de vergadering met haar collega’s dit thema vanuit OS-perspectief te bespreken.
Dan het nieuwe financieel kader. Daar is, begrijp ik, al het nodige over
gezegd. Ook daarvoor sluit ik me aan bij de woorden van mijn buurvrouw
over gender opnemen als aparte prioriteit. Ook ik zou graag willen pleiten
voor het waken voor het volledig instrumentaliseren van OS in het licht
van andere beleidsterreinen.
Tot slot het punt klimaatfinanciering, want ik rond af, voorzitter. Hoe gaat
Nederland erop toezien dat de benodigde 83 miljard die westerse landen
moeten betalen aan arme landen om de gevolgen van klimaatverandering
te compenseren, daadwerkelijk aan klimaatfinanciering wordt besteed?
Hoe krijgen we inzicht in de uitgaven die in dat licht uit private investe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

11

ringen afkomstig zijn? Is het überhaupt mogelijk om dat te krijgen? Hoe
effectief zijn die uitgaven? En hoe kunnen we die transparanter maken?
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van den Hul. Mevrouw Sazias heeft nog een vraag
voor u.
Mevrouw Sazias (50PLUS):
Mevrouw Van den Hul van de Partij van de Arbeid noemt een paar
crisissen die aandacht nodig hebben, bijvoorbeeld de ebolacrisis en de
crisis op de Gazastrook. Dat vinden wij ook. Misschien dat u er net
eventjes niet was, maar ik heb ook de Rohingyavluchtelingen genoemd,
waarbij mannen maar vooral vrouwen het heel moeilijk hebben; zij
worden gewoon verkocht. Soms zie je een humanitaire crisis aankomen.
Het gaat daar namelijk over een paar weken verschrikkelijk regenen. Bent
u het met ons eens dat ook die crisis, juist nu, met de regen voor de deur,
enorme aandacht nodig heeft?
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ja, uiteraard. Dat behoeft geen nadere toelichting. Daarom hebben
collega Ploumen en ikzelf eerder over dit punt met deze Minister en met
de Minister van Buitenlandse Zaken uitgebreid van gedachten gewisseld.
We hebben hierover ook eerder een amendement en moties ingediend.
Dus zeker, het staat buiten kijf dat de situatie van de Rohingya in
Bangladesh en in Myanmar zelf onze voortdurende aandacht behoeft, en
zeker de positie van meisjes en vrouwen.
Mevrouw Sazias (50PLUS):
Maar ik wil toch even de urgentie onderstrepen, omdat die regen over een
paar weken voor de deur staat.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Nee, zeker. Dat punt behoeft geen nadere toelichting en is uiteraard een
van de grote crises op dit moment.
De voorzitter:
Dank u wel. We zijn aan het eind van de eerste termijn van de Kamer. We
pauzeren tot 15.50 uur en gaan dan luisteren naar de beantwoording door
de Minister.
De vergadering wordt van 15.42 uur tot 15.50 uur geschorst.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de Minister voor de beantwoording van de gestelde
vragen en zodat zij kan ingaan op de opmerkingen. Het woord is aan de
Minister.
Minister Kaag:
Dank u wel, voorzitter. Ik dank ook de leden van de commissie voor hun
pertinente vragen en opmerkingen. Het is ook altijd interessant om het
debat dat de leden onderling hebben te mogen beluisteren. Dat is altijd
heel inzichtelijk.
Ik begin met het MFK en de toekomst van het externe financieringsinstrumentarium. In de eerste plaats moet ik natuurlijk stellen dat we eigenlijk
veel van de oorspronkelijke ideeën van dit kabinet terugzien in het
voorstel en ook in de aanpassingen. Maar we vinden wel dat de
Commissie vooruitloopt op aannames die zij zelf maakt rond het MFK zelf
en de financiering. Ik denk dat dat een heel terecht punt is en ik zal het
volgende week ook meenemen. Het gaat ons ten eerste om de inhoud, en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

12

om welke instrumenten daarbij horen. Ik heb het dus over de rationalisering, het voorkomen van duplicatie, het helder en inzichtelijk maken en
op het budget stellen. Dat vinden wij allemaal heel belangrijk, want zo
wordt het beheersbaarder. Er zijn natuurlijk ook lidstaten die bijvoorbeeld
niet willen dat een aantal instrumenten binnen het budget komen, want
als het buiten het budget valt, is er veel meer bilaterale ruimte voor
sommige lidstaten om daar hun invloed op uit te oefenen. Dat is niet
goed. Wij willen één kader en een budget, zoals we dat eigenlijk ook graag
in Nederland willen zien. We zien dus een aantal positieve punten in die
samenvoegingen. Maar met het vooruitlopen op wat aannames zijn van
een budgettaire ruimte en grootte, zijn wij het niet eens. Als je het hebt
over vorm en inhoud zeg ik: eerst de inhoud en dan de vorm. Zoals u ook
weet, heeft het kabinet helder gesteld wat onze budgettaire lijn is voor wat
betreft het MFK. En natuurlijk moeten alle middelen die daarbij horen,
daar hun reflectie en proportionele aanpassing bij vinden.
Dit gezegd hebbend, vinden wij het samenvoegen wel helder en goed.
Ook vinden wij het onder één begroting brengen goed, want dat maakt
het uiteindelijk duidelijker, niet alleen voor mij als Minister, maar ook voor
ons en in mijn rapportage aan u en mijn gesprek met u. Hierdoor wordt
het duidelijker waar we het over hebben.
Het in stand houden van een apart instrument voor humanitaire hulp is
eigenlijk helemaal conform de goede praktijk elders. Want op dit vlak heb
je het meest flexibele ruimte nodig om direct te kunnen opereren en direct
te kunnen handelen. Dat voor wat betreft het MFK, maar ik kom nog terug
op de andere kopjes MFK.
Ik doe dus al één toezegging, iets wat ik zelf ook al heb besloten; ik zal
volgende week mijn zorg uitspreken over de financiële aannames van de
Commissie. U zult dat ook terugvinden in onze rapportage.
We zullen de Commissie natuurlijk ook meegeven dat we blij zijn met een
aantal van de aanpassingen. We vinden bijvoorbeeld de steun, samenwerking en stroomlijning heel helder met landen in Latijns-Amerika en
Azië. Dat geldt ook voor de steun aan landen in Afrika, het Caraïbisch
gebied en de Stille Oceaan, de ACS-landen. Maar we moeten ook
differentiatie blijven zoeken. Dit komt misschien ook terug op een gesprek
dat u onderling had. Het gaat er natuurlijk wel om dat pure investering in
ontwikkeling en ontwikkelingssamenwerking naar de armste en armerere
landen moet gaan, naar conflictregio’s of inderdaad gericht moet zijn op
een preventieagenda. Je investeert waar je mogelijk conflict ziet. Dan
voorkom je mogelijk conflict, mogelijke ontheemding, irreguliere of
reguliere migratie, maar vooral gedwongen migratie, oftewel dat mensen
op de vlucht moeten slaan.
De focus van de Commissie blijft echt gericht op de SDG’s. Misschien zie
je dit niet terug in alle uitwerkingsinstrumenten, maar de Commissie heeft
natuurlijk al een aantal papers gepubliceerd waarin SDG’s centraal staan.
De Commissie heeft zelf de SDG’s natuurlijk ook ondertekend in 2015. Dat
deed tenminste mevrouw Mogherini. Ik ben dus niet zo bezorgd over het
feit dat de focus op armoedebestrijding, stabiliteit en stabilisering ligt. Dat
komt wat ons betreft ook tegemoet aan de principepunten en grondoorzaken die zijn benoemd in het regeerakkoord.
Ik ben mevrouw Kuik zeer dankbaar; we willen denk ik allemaal hetzelfde.
Daarom was uw onderlinge gesprek ook zo interessant. We willen
verbetering, we willen perspectief geven. Hoe doen we dat? Wellicht door
onderwijs, door te investeren in werk, door de opbouw van de private
sector, maar ook door symptoombestrijding, oftewel het aanpakken van
mensensmokkel en irreguliere migratie. We doen dat door capaciteitsopbouw, waardoor migratiesamenwerking helderder wordt en waardoor
ook terugkeer meer mogelijk wordt. Dit is dus een integraal pakket. Ik
denk dat dit ook goed te zien is in een aantal van de ideeën die de
commissie naar voren heeft gebracht. Maar de precieze voorstellen
moeten nog komen, dus ik neem geen totaalschot voor de boeg. Ik heb

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

13

vertrouwen in wat onze inbreng en onze inhoudelijke bijdrage zal zijn. We
komen op details natuurlijk op tijd terug in een BNC-fiche, zodat de Kamer
erover kan praten.
De heer Bouali (D66):
Ik ben blij dat de Minister inderdaad ook ingaat op de SDG’s. Zij zegt dat
zij ziet dat de Europese Commissie daaraan hecht. Ik zou toch wel graag
willen zien dat dit voor het grote publiek en voor ons als parlement ook
duidelijk wordt. Daar zit mijn enige zorg. Het zou in de stukken van de
Commissie ook visueel zichtbaar moeten zijn dat die SDG’s er zijn en dat
men het beleid daaraan ophangt, zoals de Minister vaak zelf ook bij haar
eigen inbrengen doet. Ik weet niet of de Minister dat kan bevorderen. Het
moet in ieder geval duidelijk zijn dat dat «the way of thinking» is.
Minister Kaag:
Ja, voor Ontwikkelingssamenwerking zijn de SDG’s een soort grondwetmoment, dus het startpunt. Daarna ga je kijken hoe je dat gaat realiseren
en uitwerken, en daarna uiteraard hoe je dat gaat meten. Ik was gisteren
samen met mevrouw Diks op het aidsconcert. Overigens was onze
directeur-generaal de heer Rebergen daar ook. Er is een nieuw T-shirt
waarop een heel mooie slogan staat over meetbaarheid. Ik ben nu even
vergeten hoe die precies luidt. Het komt neer op: als je het niet kunt
meten, telt het niet. Niet alles is meetbaar. Veel van wat we in buitenlandse diplomatie doen, is niet altijd meetbaar maar wel belangrijk. Ik wil
dus niet een totaal absolute waarde geven aan meetbaarheid, maar het is
een belangrijk element om te kunnen kijken of we voortgang maken of
niet. Ik kom straks even terug op dat T-shirt, ik moet die tekst even
bedenken.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Ik begrijp nu dat u een T-shirt heeft gekregen?
Minister Kaag:
Nee nee. Nee, op de uitnodiging stond een T-shirt.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
O.
Minister Kaag:
Ik heb het nog niet gekocht. Nee hoor, daar doen wij niet aan.
Over de SDG’s heb ik dus een heldere boodschap. Dat is helemaal waar
het kabinet voor staat. Dat zult u ook zien, ook overigens in de uitwerking
van de SDG-toets op nationaal niveau.
De heer Bouali van D66 heeft binnen dit kader natuurlijk ook de vraag
gesteld of de EU-rapportage uitgesplitst kan worden naar ODA en
niet-ODA. Er wordt altijd een uitgebreid verslag uitgebracht over de
externe financieringsinstrumenten. Een aantal van u heeft inderdaad de
juiste observatie gedaan dat het heel belangrijk is dat we niet, met de
consolidering van de instrumenten en de doelstellingen die benoemd zijn
door de Commissie, een soort verschuiving of vervuiling krijgen van inzet.
Ik moet zeggen dat ik daar in deze fase niet zo bezorgd over ben, omdat
de Commissie natuurlijk ook een gemeenschappelijke veiligheid- en
buitenlandstrategie heeft. Daarin worden heel heldere doelstellingen
aangemerkt.
Over het feit van het Europese defensie-instrumentarium wordt nog een
heel gesprek gevoerd. Dat ga ik aan met mijn collega van Buitenlandse
Zaken en met die van Defensie. Ik stel me zoiets voor als dat we op een
gegeven moment dan bij wijze van spreken een soort Europese kopie
krijgen van een artikel 100-brief krijgen. Er is een puur OS-instrument. Dat
is inderdaad niet geïnstrumentaliseerd, want je doet aan internationale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

14

samenwerking en capaciteitsopbouw als een waarde an sich. Maar het
levert ook een directe en indirecte bijdrage aan veiligheid, aan stabiliteit,
et cetera. Dat betreft dus het gesprek over de grondoorzaken. Maar er
blijft ook een Defensiecomponent, die gewoon puur over defensie gaat.
En er is een component van Buitenlandse Zaken en dat is puur politiek. De
integrale benadering zal echter terugkomen, maar «the jury is out» en we
moeten eerst de concrete voorstellen zien. Ik denk dat het heel goed is dat
wij zelf van de Commissie idealiter een kopie verwachten of een replica
van hoe wij dat zelf aansturen vanuit Nederland, want veel andere
lidstaten doen dat ook.
Mevrouw Becker (VVD):
Ik heb zelf aan de Minister gevraagd hoe het zit met die European Peace
Facility, waarin ook gesproken wordt over Europese militaire missies. Ik
heb aan de Minister gevraagd: hoe verhoudt zich dat tot de inzet van
lidstaten, en ook tot de beslissingsbevoegdheid van lidstaten daarover. Nu
liet de Minister even vallen dat ze misschien een soort Europese artikel
100-brief voor zich ziet.
Minister Kaag:
Ik zit te ...
Mevrouw Becker (VVD):
Dat zou namelijk nogal wat zijn. Hoe verhoudt wat we hier nu vandaag
bespreken en wat op 22 mei op de agenda van de Minister staat, zich tot
die defensieagenda? En hoe moet ik die opmerking over zo’n brief
duiden?
Minister Kaag:
Nou nee, dan doet u mij te veel eer aan. Ik was met u aan het meedenken
want er is nog geen concrete informatie. Ik bedoel niet dat het een
letterlijke brief wordt, maar ik kan me voorstellen dat je in een integrale
benadering een harde tak defensie hebt, waar alleen maar Ministers van
Defensie over gaan, en dat er een component ontwikkelingssamenwerking is en een component buitenlandse politiek. Ik maakte een
vertaalslag naar de Nederlandse context en ik kan me dus voorstellen dat
je zoiets ziet. Maar juridisch, volkenrechtelijk et cetera is het een heel
ander verhaal. Ik was dus gewoon een beetje aan het vertalen naar
Nederland, maar het voorstel moet nog komen. De Commissie heeft dit
buiten de begroting gehouden. Dat geeft in de eerste plaats veel meer
controle voor lidstaten, dat geeft ons de kans om continu aan te sturen,
maar wij moeten eerst zelf nog eens bekijken hoe we ons daarin opstellen.
Defensie heeft natuurlijk een eigen nota; collega Bijleveld heeft een eigen
nota naar buiten gebracht, de Defensienota. Die is u welbekend.
Daarbinnen staat ook een Europese component beschreven. Dat is denk ik
leidend. Maar daar moet u dan op een gegeven moment in een gezamenlijke commissie een gesprek over voeren, of wij apart. Op dit moment
hebben we echter niet meer inzicht.
De voorzitter:
De Minister kan vervolg geven aan haar betoog.
Minister Kaag:
Dank u. Dan hebben we de Europese faciliteit denk ik meteen gehad.
Ik ga nog even terug naar de opsplitsing of de meting van ODA en
niet-ODA. Ik wil de heer Bouali nog herbevestigen dat we er natuurlijk
voor zullen waken dat de middelen en de doelen inderdaad heel nauw
met elkaar verbonden blijven. Dat komt eigenlijk ook terug bij de vraag
van mevrouw Becker hoe het zit met de Peace Facility. Het verkeert nog
erg in een beginfase.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

15

De SDG’s die de heer Bouali noemde, heb ik ook al in het kader benoemd
van het MFK. Mevrouw Sazias vraagt ook naar het European Fund for
Sustainable Development. Is er al geld gecommitteerd of niet? En wat is
de relatie met de private sector? Er is nog niet gecommitteerd, dus we zijn
nog op punt nul. Er zijn wel aanvragen binnengekomen, voor meer dan
het beschikbare budget. De Commissie gaat dat nu allemaal bekijken. Alle
aanvragen moeten natuurlijk ook worden getoetst op financiële haalbaarheid. Daarna wordt het nog weer voorgelegd aan de EU-lidstaten. We
zitten dus eigenlijk nog een beetje aan het voorportaal en er valt nog
weinig over te zeggen, maar in een volgende rapportage kom ik daar
graag op terug, want ik ben er zelf ook benieuwd naar.
Ik wil daarbij eigenlijk nog iets zeggen wat ik misschien daarnet al heb
benoemd: ik herken wel het aanhoudende gevoel bij deze Kamer en bij
deze commissie dat er een tijdigheid en een tijdelijkheid is in de informatie die uit de Commissie komt. Dat hebben wij als lidstaten zelfs ook
nodig, want we willen voorkomen dat er hier een automatische piloot
optreedt in veel van de besluiten. De ideeën zijn helder, maar de
momenten van keuzes rond de ideeën en de uitvoering – wat en waar –
zijn de belangrijke momenten van prioriteit. Zeker bij post-Cotonou, waar
we misschien straks nog even over te spreken kunnen komen, is het
natuurlijk überhaupt al een moeilijk debat geweest met veel van de
lidstaten die historische, koloniale en postkoloniale belangen hebben
gehad in deze arrangementen.
Er is een vraag gesteld over de hete hangijzers. Die vraag is natuurlijk ook
gesteld als bruggetje naar post-Cotonou. We hebben het best moeilijk
gevonden want wij hebben er waarschijnlijk best zakelijk in gezeten. We
hebben inderdaad niet dezelfde belangen in sommige van de Caribische
en overzeese landen en elders, zoals een aantal van de grotere Europese
landen. Maar er zijn twee hete hangijzers overgebleven. Eén gaat er over
migratie. Daarbij gebeurt wat we vaker zien, namelijk dat Hongarije een
voorbehoud maakt op alles wat betreft migratie. We zien dat in internationaal verband voor wat betreft de Global Compact on Migration, we zien
het bij de onderhandelingen over de Global Compact on Refugees. Iedere
keer is er een breuk met wat de EU-consensus is. Dat is lastig en dat
verzwakt mijns inziens natuurlijk, wellicht onbedoeld, in ieder geval de
onderhandelingskracht en -positie van de EU. We zijn dus nóg meer met
elkaar in gesprek dan we de kans hebben om de buitenwereld te
beïnvloeden.
Bij de migratie-elementen in post-Cotonou is het belangrijk dat wij
inderdaad gevraagd hebben om een stevige nadruk op naleving van
gemaakte afspraken, in dit geval natuurlijk ook migratieafspraken.
Mevrouw Becker zal hier tevreden over zijn. Maar ik wil hier meteen wel
zeggen dat er natuurlijk een aantal andere afspraken zijn. De andere
landen, aan de andere kant, de partnerkant, zeggen terecht: ja EU, wij
willen álle afspraken nakomen, die van jullie en die van ons. Dat is ook zo
en ik ben het daar helemaal mee eens. Daarom hebben wij daar ook goed
op ingezet in Brussel. Als er verwachtingen zijn gewekt en er afspraken
zijn gemaakt waar financiering tegenover staat, dan hebben wij ook het
recht om te verwachten dat er naleving op komt. Daar moeten we
zuiverder in zijn en dat moet beter. Maar het moet natuurlijk ook breder
getrokken worden; we moeten dit ook verwachten bij mensenrechten, bij
investeringen, bij investeringsafspraken die we gemaakt hebben op het
vlak van onderwijs, van gezondheidszorg. Dus het is het brede pakket,
maar dit is natuurlijk ook politiek belangrijk. Alleen moeten we in de
politieke dialoog soms oppassen dat het niet klinkt alsof Europa het maar
over één thema heeft. Dat merkte je ook op de AU-EU-top. Ik denk dat we
het beoogde doel dan niet zullen bereiken, terwijl we wel op dezelfde
golflengte zullen zitten. We willen ontwikkeling, we willen perspectief,
maar we mogen ook verwachten dat diegenen die moeten terugkeren,
worden teruggenomen door hun eigen land. De cyclus moet dus correct

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

16

worden afgerond. Daar zitten verwachtingen aan en politieke afspraken.
We gebruiken dus zowel de positieve als de negatieve prikkels. We
verwachten daar ook leiderschap in van de Commissie.
Mevrouw Becker (VVD):
Ik dank de Minister dat zij de motie die de Kamer hierover heeft aangenomen, serieus neemt. Die motie ging erover om van de gelegenheid
gebruik te maken om ook concrete afspraken te maken over het thema
migratie. Ik herinner me wel dat in het BNC-fiche stond dat het lastig is
om afspraken en intenties te vertalen naar prestatie-indicatoren en
afrekenbare afspraken, op basis waarvan je kunt zeggen dat het gevolgen
kan hebben wanneer ze niet worden nagekomen. Nederland was daar
kritisch op. Denkt de Minister dat dit op dit moment een goede kant op
beweegt? Ten tweede geeft de Minister aan dat Hongarije een voorbehoud maakt vanwege migratie. Wat voor migratieafspraak zou er dan
kunnen komen in het nieuwe post-Cotonou-verdrag waarvan Hongarije
zegt er niet mee te kunnen instemmen?
Minister Kaag:
Ik heb niet helemaal de details voor ogen van de specifieke Hongaarse
onderhandelingspositie, maar ik heb nu drie ontmoetingen gehad met de
Minister van Buitenlandse Zaken, die ook Minister van Handel is. Ik heb
hem ontmoet in twee respectievelijke capaciteiten. Ik kan u zeggen dat het
in Hongarije om heel duidelijke taal gaat, die u ook zult herkennen in de
intra-Europese debatten. Het is meer een reflectie van Hongarije als een
christelijk land. Hongarije neemt geen migranten op. Het is een andere
insteek dan de insteek die wij in Nederland hebben; laat ik het zo stellen.
Mevrouw Becker (VVD):
De uitspraken vanuit Hongarije zijn mij op zich bekend. Ik was even op
zoek naar het volgende. Gaat het post-Cotonou-verdrag dan ook
elementen bevatten die ruimte of afspraken in zich hebben voor meer
migratie in de richting van Europa? Komen daar nu concrete afspraken
over? Want dan zou ik me wel enigszins kunnen voorstellen dat er
terughoudendheid bestaat, zeker als het lagelonenmigratie betreft. Dat
zou misschien ook wel vanuit Nederland het geval moeten zijn.
Minister Kaag:
Dat is natuurlijk een breder gesprek, dat ook de Minister van Sociale
Zaken en andere Kamercommissies betreft. U zult zich nog het gesprek
herinneren dat we hadden over de analyse na de AU-EU-top. Ook de
afspraken daar waren veelomvattend. De Afrikaanse landen zeiden: ja,
terugname van eigen onderdanen, inderdaad, maar we willen ook
afspraken over arbeidsmigratie en juridische migratie. Kennelijk zijn we
daar duidelijk nog niet uit, maar ik wil geen uitspraken doen. Ik benoem
dat specifieke thema hier als een hangijzer. Staatssecretaris Harbers gaat
natuurlijk speciaal over het migratiedossier. Wij hebben een taskforce met
JenV, Staatssecretaris Harbers, mijzelf en collega Blok, dus met de
collega’s die kijken wat specifiek voor Nederland is, wat EU-gericht is en
ook hoe we internationaal effectief opereren. De indicatoren zijn wat mij
betreft op elk terrein belangrijk, niet alleen op dit terrein. Anders onderbreek je ook de keten. Hiervan hebben we misschien de meeste politieke
verwachtingen. Dat geldt zeker voor sommige partijen. Dat erken ik; we
hebben ook een regeerakkoord dat we uitvoeren. Maar het is ook een
kwestie van boodschappen en wat er tegenover staat. We weten ook dat
de naleving door veel landen tot nu toe niet goed is geweest. Daar zit onze
onvrede. Of het nu «more for more» is, positieve prikkels of negatieve
prikkels, daar zijn we nog niet uit in deze onderhandeling. Mijn inschatting
is dat de post-Cotonou-landen een heel pakket willen, maar het merendeel
van wat ze willen betreft investeringen – toegang tot de markt, investe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

17

ringen, kwaliteit, private sector – om banen en perspectief te creëren. Dat
sluit heel goed aan bij wat wij kunnen leveren en bij de afspraken en
intenties van het regeerakkoord. Ik kan u verzekeren dat dit migratiedeel
geen eigen leven gaat leiden. Het is natuurlijk ook interdepartementaal en
andere ministeries zijn hier eerder leidend in. Wij gaan met name kijken
naar de ontwikkelingssamenwerkingscomponent en de integriteit, en
natuurlijk ook naar wat de handelskant kan bieden. Dat zijn de specifieke
onderwerpen. Daaronder zitten gender, mensenrechten et cetera. Het
migratiedossier staat niet los en wordt niet alleen afgehandeld alsof het
een OS-kwestie is, verre van, vanwege alle consequenties en politieke
afwegingen die Nederland kabinetbreed wil maken.
Mevrouw Becker (VVD):
Dit heeft ook een beetje te maken met hoe we vanuit de Kamer inzicht
hebben in wat er gebeurt in Europa. Ik kan heel goed begrijpen dat er op
dit moment nog geen duidelijkheid is welke kant het opgaat rond de hete
hangijzers. Dat vind ik tegelijkertijd ook ingewikkeld, omdat ik lees dat op
25 mei het onderhandelingsmandaat vanuit de EU moet zijn afgerond. Ik
vraag me af of we het dan nog een keer terugkrijgen zodat de Kamer, als
er wel meer duidelijkheid is over de hete hangijzers, daar nog wat over
kan zeggen. Anders heb ik een beetje het gevoel dat we geen moment
meer hebben om daar wat over te kunnen zeggen.
De voorzitter:
Ik merk intussen even op dat dit onderwerp ook op de agenda staat van
de commissie Buitenlandse Zaken: de RBZ. Ook dan kan erover worden
gesproken.
Mevrouw Becker (VVD):
Als er dan duidelijkheid is over die onderwerpen, zou dat goed zijn.
De voorzitter:
Het woord is aan de Minister.
Minister Kaag:
Dank u, voorzitter, u wist het al. Er is natuurlijk de Buitenlandse ZakenRaad, waar het mandaat op 28 mei wordt vastgesteld. De desbetreffende
commissie beraadt zich daarover en zal kijken naar de bredere componenten. Staatssecretaris Harbers is leidend bij het thema migratie. Ik wil
dat niet in deze commissie gaan behandelen, alsof we hier dit soort zaken
behandelen. Integraliteit, afweging, ja, maar de regering is helder in de
benadering. Tegelijkertijd wil ik als Minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking ervoor waken dat we de ontwikkelingssamenwerking uit het oog verliezen. De symptomen en de grondoorzaken
horen daar helemaal bij, maar de discussie over migratie en de hele
benadering wat we verwachten van de Commissie en in onze onderhandelingen elders, hoort in een andere commissie thuis. Wij zullen daar onze
ideeën aanleveren. Verder deel ik de mening dat het een fast moving train
is en dat het soms lastig is om niet te denken dat je een moment van
beïnvloeding en opinie hebt gemist.
Dan de indicatoren. Wij zoeken naar een breed pakket aan indicatoren op
alle relevante terreinen. Ik deel wat mevrouw Van den Hul en andere
leden, zoals mevrouw Kuiken, zeiden over gender. Ik denk dat u allen daar
iets over zei, in ieder geval ook de heer Bouali. We zijn daar allemaal voor.
Het moet gemeten worden. Het telt.
Mevrouw Becker vroeg of post-Cotonou open is voor niet-ACS-landen. Wij
vinden het wel belangrijk dat alle Afrikaanse landen op een of andere
manier zouden kunnen meedoen, maar ik kom weer terug op mijn eerdere
punt: de postkoloniale relaties. Sommige landen hechten er juist aan om
die stromen op die manier te behouden en te blijven beïnvloeden. Dat zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

18

hele patronen. Je kunt misschien ook zeggen dat er een soort industrie
van belangen bij vertegenwoordigd is. Het staat wel in het mandaat. Of de
niet-ACS-landen zelf willen meedoen, valt nog te bezien. Maar goed,
openstaan is één ding en de keuze maken om mee te doen is een ander
ding. Ik denk dat het ook afhangt van de modernisering en de flexibilisering van het post-Cotonou-instrument zelf, want het is heel log
gebleken. Toen ik in de jaren tachtig student was, hadden we het daar al
over.
De heer Bouali (D66):
Ik wil toch heel even terug. Heb ik de Minister nou goed begrepen dat ze
het kopje gender had afgehandeld? O, het komt nog terug. Dan slik ik mijn
vraag in.
Minister Kaag:
Excuus, meneer Bouali. Ik ben een beetje te veel aan het freewheelen,
geloof ik, maar ik vond dit een mooi moment om gender als voorbeeld te
nemen, omdat het altijd bovenin mijn gedachten zit. Nee, ik heb het dus
nog niet speciaal behandeld.
De AU is inderdaad ook heel belangrijk. De Afrikaanse Unie is natuurlijk
een heel belangrijke partner, die wordt betrokken zodra wijzelf het eens
zijn over het mandaat. Dan gaan we onderhandelen. Ik ben het er
helemaal mee eens dat de Afrikaanse Unie een van de organisaties is die
effectief een rol pakken op alle thema’s en leiderschap tonen.
Dat is misschien even een bruggetje naar de opmerking van mevrouw
Kuiken dat er eigenaarschap moet worden genomen door alle landen. Dat
is natuurlijk wel een principe van effectieve ontwikkelingssamenwerking.
De meeste ontwikkelingssamenwerkingsplannen op nationaal niveau
gaan uit van het principe van ownership/eigenaarschap van het land zelf,
maar dan niet alleen het land in de betekenis van «de regering». Het gaat
juist ook om het maatschappelijk middenveld, de kerk, de andere
religieuze organisaties, vrouwenorganisaties, vakbonden, noem maar op.
Het moet idealiter breed ondersteund worden, want daardoor hebben we
de meeste impacteffectiviteit en sluit een plan ook aan bij wat de mensen
zelf willen en denken nodig te hebben.
We verwachten dat de onderhandelingen na vaststelling van het mandaat
– als dat gebeurt – in september van start gaan. Ik weet even niet hoe lang
dit gaat duren, maar ik denk dat we er een tijdje overheen moeten laten
gaan. Ik kijk nu even naar de ambtenaren. Wat is de inschatting? Ik hoor
nu: eventueel in 2019. Er moet dan natuurlijk nog wel heel veel gebeuren,
zeker ook als het openstaat voor niet ACS-landen. Het huidige budget van
post-Cotonou wordt gefinancierd uit het EOF. Zoals u weet komen er twee
onderhandelingen: over het verdrag en over het MFK. Daarna en
daarbinnen zullen we weten wat de ruimte binnen de begroting is. Op dit
moment is er dus eigenlijk nog helemaal geen duiding. Het is natuurlijk
ook aan u om ons mee te geven – dat zou interessant zijn – als hoe
belangrijk u het post-Cotonou op een gegeven moment weegt in het
grotere kader. Mochten wij signalen krijgen uit de Kamer dat u dit hét
verdrag vindt dat gesteund moet worden, dan neem ik dat graag mee in
de weging, maar op dit moment kan ik niet zeggen dat wijzelf al zeggen:
nou, het is 25%, 50% en 25%. Ik geef het mee als suggestie, als ik zo vrij
mag zijn.
Wordt het EU Trust Fund uitgebreid? U weet uit de schriftelijke beantwoording dat onze eerste inschatting is dat het goed heeft gewerkt. Het is
natuurlijk altijd voor verbetering vatbaar. Voordat wij het verzoek van de
Commissie inzake meer financiering in overweging nemen, willen wij
weten wat de prioriteitstelling is die de Commissie er nu aan geeft en wat
het gaat doen met de resterende middelen in de programmering. Naar
aanleiding van een aantal opmerkingen die u heeft gemaakt geef ik te
kennen dat we er ook voor willen zorgen dat het Trust Fund zich wel aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

19

zijn doelstellingen houdt en dat we niet ook daar een soort verschuiving
krijgen. Ik zeg dit in het kader van onze andere discussie over irreguliere
migratie en terugkeer, dus grondoorzaken. Ineens zitten we met het Trust
Fund heel erg aan basisontwikkelingssamenwerking te doen. Daar zijn
andere instrumenten voor, met financiering. Het gaat om complimentariteit en om een strategie waarin de verschillende punten op elkaar
aansluiten. Ik ben dus terughoudend, maar we willen graag overtuigd
worden door de Commissie. We hoeven niet zomaar mee te gaan omdat
het een succes is, want het probleem is vaak dat succes een groter succes
financiert. Dat wil niet zeggen dat we daardoor eventueel een verschuiving en een grotere ineffectiviteit moeten krijgen. Dit is onze huidige
observatie bij het punt van het Trust Fund. We hebben invloed op het
Trust Fund, ten eerste omdat we de derde grootste bilaterale donor zijn.
We zitten ook aan tafel in de landen zelf. We zitten ook in de Operational
Committees, waar wordt besloten welke programma’s worden gefinancierd. Ook hebben we nog een plek bij de Strategic Board. We zitten aan
tafel en hebben invloed, maar we willen nog wel weten hoe de Commissie
het doet met andere partners, hoe het overleg wordt gevoerd et cetera.
Aangezien er afdrachten zijn aan de Commissie, kun je je soms wel
afvragen – dat is meestal het Franse argument – hoeveel je nog wilt geven
aan allerlei andere fondsjes van de Commissie, maar dit kwam wel
tegemoet aan de enorme prioriteit die politiek door Nederland werd
ervaren. Ik denk dat dat een belangrijke stap was, maar het geeft ook wel
weer een argument om te zeggen: wij zijn erin gestapt, wij zijn de derde
grootste donor, laat anderen ook eens met wat meer komen als er meer
middelen nodig zijn. Dat lijkt me een punt dat we binnen de Raad aan de
Commissie kunnen meegeven.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Ik kan me iets voorstellen bij wat de Minister zegt. Een aantal van ons
heeft ook iets vergelijkbaars aangegeven. In haar laatste zin zei de
Minister min of meer dat aan de andere lidstaten moet worden meegegeven om ook eventueel mee te doen en dat wijzelf de derde donor zijn.
De vraag is natuurlijk: wat als zij zeggen «wat interessant allemaal,
mevrouw Kaag, maar dat gaan we niet doen»? Hoe dan verder met het
Trust Fund? Daar zit ik even naar te zoeken. Gaan wij daar dan mee door?
Gaan we het zelf doen – die variant bestaat natuurlijk ook nog – of kun je
dan met drie landen wat doen? Ik ben benieuwd of we het alleen gaan
vragen of dat we ook nog een alternatief of variant hebben voor «hoe nu
verder?». Ik ben eigenlijk – hoe zeg ik dit vriendelijk? – niet zo onder de
indruk als we een gezamenlijk fonds hebben dat feitelijk maar door drie
lidstaten of door een aantal lidstaten wordt gedragen. Het zijn er meer dan
drie, maar het zijn er geen 27 of 28.
Minister Kaag:
Misschien was ik een beetje te eufemistisch: als ik zeg «meegeven», dan
gaan we dat zeggen in de Raad. We gaan dat duidelijk opbrengen en eerst
eens kijken wat anderen echt gaan doen. Als wij de derde grootste donor
zijn en andere landen hebben daar evenveel, zo niet meer, baat bij als
Nederland, dan ligt er natuurlijk ook een kracht in het feit van terughoudendheid van fondsen om te kijken of er verandering is en wie wel wat
kan doen. Dan kunnen we daarna kijken naar proportionaliteit. Maar in
eerste instantie gaat het er mij ook om te kijken wat de aanpassingen of
de doelstellingen van het fonds blijven en hoe het beheer wordt
gemanaged; dat is dubbelop, maar oké.
De voorzitter:
De Minister kan verder met haar betoog.
Minister Kaag:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

20

Dank u. Dat was de vraag van mevrouw Diks. Ik kijk even naar de andere
punten: de financiering en het type projecten. Dat komt eigenlijk terug op
het punt van mijn zorg. Er wordt steeds meer gedaan via het EUTF: het
sociaaleconomisch perspectief, aanpakken van mensenhandel, verbeteren
migratiemanagement – dat is prima – bescherming van vluchtelingen en
migranten en verbeteren van de situatie van gastgemeenschappen. U ziet
al, het is een soort uitdijende operatie. Ik wil dat de Commissie gevraagd
wordt om even terug te gaan naar af en of alle instrumenten goed bij
elkaar aansluiten.
Er was ook een terechte vraag over de mate van bescherming van
vluchtelingen. We gaan nog even checken op hoogambtelijk niveau waar
u aan refereerde, of het hoogste of hoge mate van bescherming is. Het
recht op bescherming van vluchtelingen staat vast in de Conventie. Dat is
niet onderhandelbaar. Ik weet dus niet precies wat hier nou bedoeld is
met die aanpassing. Wellicht was er een angst onder lidstaten of het
model triple A of het model B moet worden geleverd. Dat weet ik dus
even niet. Maar op zich is wat er bedoeld wordt met of geïnterpreteerd
kan worden als bescherming heel helder. Dat staat in de Conventie. Het is
natuurlijk wel zo dat, afhankelijk van de sociaaleconomische ontwikkeling
of politieke wil van een land – wij doen het in Nederland heel genereus en
daar mogen we ook trots op zijn – de bescherming die geboden wordt,
navenant is. Daar kun je natuurlijk verschillende dingen bij denken. Maar
bijvoorbeeld in Libanon wordt ook bescherming geboden door de
UNHCR; wij hechten natuurlijk zeer aan opvang in de regio. Dat is geen
vergelijkbare situatie. Wij gaan dus even kijken wat hiermee bedoeld
wordt, maar ik denk dat het een reële inschatting is van lokale
omstandigheden.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Het kan heel kort, want ik hoor wat u zegt en ik vertrouw u daar ook in. Het
is alleen wel een teken aan de wand als de Raad zelf tot een bijstelling
naar beneden komt. Ik hoor graag van u waar dit dan precies op sloeg en
in hoeverre we ons daar nu zorgen over moeten maken, want u begrijpt
dat wij die hoogst mogelijke bescherming uiteraard graag zouden willen
handhaven.
Overigens had ik ook nog een vraag over de erkenning van diploma’s en
beroepskwalificaties van vluchtelingen gesteld, vooral omdat het
inburgeren, het daadwerkelijk tot arbeid kunnen komen in het land van
opvang, natuurlijk belangrijk is om op een slimme, verstandige manier
met migratie om te gaan.
Minister Kaag:
Dat is natuurlijk een heel gevoelig punt. Wij hebben dat in Nederland
binnen EU-verband eindelijk beslecht; misschien voor medicijnen nog
niet. Of wel? Dat weet ik even niet meer, maar vroeger niet. Daarbuiten
blijven het hele gevoelige punten. Ook zelfs als je als Europeaan met je
diploma’s in een ander land op de markt wil, is dat nog steeds heel lastig.
Ik wil niet zeggen dat dit goed te keuren is, maar hier moeten we echt een
aantal organisaties als de UNHCR en andere het voortouw in laten nemen
want die vervullen die beschermingsfunctie voor vluchtelingen. Die
zorgen ook voor de kwalitatieve opvang en zijn ook de arbiter van het feit
wat er onder opvang en bescherming valt in een gegeven land. Uganda
en Jordanië zijn bijvoorbeeld niet hetzelfde. We willen altijd beter en meer
of anders, maar de UNHCR is daar de arbiter van en zal daar ook helder in
zijn. Die probeert ook juist, en dat proberen wij natuurlijk ook, veel
actiever opvang in de regio te steunen, gastgemeenschappen op te
bouwen en toegang tot werk en scholing te creëren. Daar hoort op termijn
inderdaad bij dat je diploma’s gaat erkennen, maar dat is een heel
gevoelig politiek proces want dat gaat vaak om verplaatsing en
verdringing op de lokale arbeidsmarkt door degenen die misschien

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

21

eigenlijk vluchtelingen waren maar wel met betere papieren kwamen. Dat
is heel moeilijk. Ik denk niet dat het zo eenvoudig is op te lossen in dit
kader. Eerlijk gezegd is dit een kwestie die we een keer met de UNCHR in
Genève kunnen opnemen om de vraag te stellen over het global refugee
compact. Hieronder hebben we het over opvang in de regio, in grote
delen. De UNHCR sluit ook dit soort nationale akkoorden. Wat valt daar nu
onder, in de 21ste eeuw, vooral als het gaat om langdurig verblijf van
vluchtelingen en/of bescherming van migranten? Wat kunnen die mensen
verwachten? Dat is een legitieme vraag, maar het hoort niet in deze fase
bij de Commissie. Het hoort eerlijk gezegd bij de custodians of degenen
die hier het meest bij betrokken zijn en hier ook de onderhandelingen over
voeren.
Dan komen we bij het thema EU en gender. Er zijn een aantal vragen over
gesteld. Tegen de heer Bouali zeg ik dat ik mag hopen dat de Commissie
het Wereldbankrapport inderdaad al tot zich heeft genomen en ook weer
kijkt naar het Global Gender Gap en alle indicatoren. De Wereldbank toont
ook aan dat je heel veel kunt en dat het uiteindelijk – dat sluit misschien
aan op het eerdere punt over diploma’s – gaat om het kader, wetgeving en
regelgeving. Binnen welke marges kun je opereren? Wetgeving is
ontzettend belangrijk, ook als het gaat om gendergelijkheid. We kunnen
praten als Brugman maar de wetten moeten veranderd en aangepast
worden. Daar zijn heel veel methodes voor. De Commissie kan daarop
aandringen, maar kan er ook technische steun aan verlenen. In veel
landen gaat het ook om technische assistentie om wetgeving te herzien.
Soms is er wel de politieke wil maar absoluut niet de capaciteit om er iets
nuttigs mee te doen. Ik denk dat we daarnaar moeten kijken. Ik beloof u
dat ik aandacht zal vragen voor dit rapport. Ik denk dat het voor ons ook
een hele goede bron van informatie is, want de Wereldbank is daar
gewoon heel goed in. Dat wil ik absoluut blijven bekijken. Een dezer
dagen hoop ik dat onze notitie publiek mag worden, geaccordeerd door
de ministerraad. Dan gaat het ook over economisch empowerment voor
vrouwen en over barrières weghalen die nog steeds gendergelijkheid in
de weg staan.
Mevrouw Becker vroeg of we meer grip kunnen krijgen op de EU-besteding van OS-gelden via de VN. Ik heb me ook laten vertellen door de
ambtenaren hier dat we niet zo tevreden waren over het proces of het pad
dat bewandeld is om hier te komen. We hebben veel vragen gesteld. Wij
zijn ook niet zo blij met mogelijke overlap tussen bijvoorbeeld
programma’s die al worden uitgevoerd op schaal met UN Women. Als ik
eerder Minister was geweest, weet ik niet of ik nou per se tevreden was
geweest met een EU-VN trust fund, of ik dat zo logisch had gevonden. Wij
zijn namelijk de contribuanten van deze gelden en geven ook zelf aan
diezelfde VN-organisaties. Of dat model nou een prijs verdient, daar ben ik
niet over uit. Ik heb daar vragen bij. Het is er nu. Laten we nou zorgen dat
we er heel scherp op letten. Het is geen revolving fund, denk ik. Het heeft
wel veel geld, 500 miljoen, dus het zal niet over één nacht ijs gaan. Het zal
ook niet meteen op zijn. Maar laten we er wel heel erg bovenop zitten om
te kijken of het ook wordt uitgegeven aan de prioriteiten die wij als lidstaat
hebben afgesproken met bijvoorbeeld UN Women. Dan moeten we wel
zorgen dat er ten minste een complementariteit is. Ik kom hier graag op
een ander moment op terug, want ik deel eerlijk gezegd de scepsis, als ik
die mag beproeven.
Mevrouw Becker (VVD):
Dat is een goed antwoord om te horen van de Minister. Je wil gewoon
niet dat belastinggeld op deze manier dubbel, inefficiënt of weinig
transparant wordt ingezet. Het is dus fijn dat de Minister daar induikt. Het
is er nu eenmaal, maar kan zij ook kijken wat voor handelingsperspectief
we hebben? Kunnen we als Nederland met de vuist op tafel slaan?
Kunnen we ons eruit terugtrekken? Kun je het voortijdig beëindigen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

22

Kunnen we bijvoorbeeld een tussentijdse evaluatie doen? Wat kunnen we
doen om niet maar te hoeven accepteren dat dit er nu eenmaal is?
Minister Kaag:
Ik denk, maar ik zeg het met een caveat, dat we heel weinig kunnen doen,
want het is al afgesproken en ondertekend. Het is een fonds tussen de EU
– wij hebben dat dus niet getekend – en UN Women. We kunnen wel aan
de Commissie laten weten dat we in de toekomst geen herhaling van dit
soort procesmatige besluiten willen zien. We kunnen met UN Women in
overleg gaan, want wij zijn een belangrijke partner voor UN Women, en
zeggen dat wij graag willen zien hoe dit wordt besteed omdat we daar een
belang bij hebben, namens de belastingbetaler. Ik denk dus dat we het op
een positieve manier kunnen aanpakken, maar wel een strikte manier
want we zijn het er natuurlijk allemaal over eens dat we niet de
boodschap willen geven dat gendergelijkheid niet een van onze thema’s
is, in alle facetten. UN Women is juist een organisatie waar juist ook een
aantal gevoelige thema’s kunnen worden benoemd; niet alleen SRGR,
maar ook politieke en economische participatie en alle aspecten. Maar we
doen dat graag op een slimme manier. Het wordt inderdaad in tranches
betaald. Dat is natuurlijk ook altijd een van de klachten als je aan de
andere kant zit. Als we bijvoorbeeld niet blij zijn met de behaalde
resultaten of we vinden dat het een beetje te vaag wordt, dan kan de EU
zeggen – dat moeten wij natuurlijk weer via Brussel doen – dat uitbetaling
van de tweede tranche even wordt aangehouden. Maar dat wil ik niet
meteen als een zwaard van Damocles gaan gebruiken. Laten we de EU en
UN Women wel een kans geven. Beide weten ze waar ze het over hebben.
Maar het signaal zullen wij nu afgeven, zo we dat niet eerder hebben
gedaan. Ik ga dat in ieder geval zelf doen, maar in het belang van
gendergelijkheid.
De voorzitter:
Minister, gaat u verder met uw betoog.
Minister Kaag:
Dank u. Mevrouw Van den Hul sprak over gender als apart beleidsterrein
in het MFK. We kunnen niet nalaten om op elk moment over dit thema en
belang te praten; niet door met de vuist op tafel te slaan maar op een
slimme manier. Er is nog genoeg werk aan de winkel, vrees ik. Ik denk dat
mainstreaming wel belangrijk is, maar u kunt zich misschien herinneren
dat ik ooit op een eerder moment Michelle Bachelet heb aangehaald. Zij
was de eerste executive director van UN Women. Zij zei: je moet heel erg
uitkijken als je aan mainstreaming doet, want dan verdwijnt het thema.
Dat willen we juist niet. Het moet centraal zijn in alles wat we doen en wat
we vragen van partners, maar het moet niet zo meegenomen worden met
alles dat we het niet meer kunnen zien. Er moet ook een zichtbaarheid en
prominente rol aan worden gegeven. U weet ook dat niet alle lidstaten
dezelfde progressieve houding hebben als Nederland. Dat geldt natuurlijk
ook voor lhbti-rechten of SRGR. Maar dat neemt niet weg dat ik denk dat
we een verantwoordelijkheid hebben, moreel en politiek. Die neem ik
graag op me; of ik neem die mee van mijn voorgangster, mevrouw
Ploumen, en ik zal er mijn eigen uitvoering aan geven, met uw steun.
Dan hebben we nog een aantal andere belangrijke situaties; eigenlijk het
kopje humanitaire crisismomenten. Er werd terecht gerefereerd aan
bijvoorbeeld de situatie van de Rohingyavluchtelingen, zowel in Myanmar
als ten aanzien van hun verblijf in Bangladesh. Zoals u misschien weet,
hebben wij tijdens het Wereldbankoverleg samen met de VN, de UNHCR
en de Minister van Financiën van Bangladesh een speciale zitting
voorgezeten, juist om aandacht te vragen, voor de start van de monsoons,
voor de precaire situatie van de vluchtelingen, vooral vrouwen en meisjes.
We hebben zelf ook extra geld toegezegd. Bangladesh en Myanmar zijn nu

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

23

een memorandum overeengekomen voor mogelijke terugkeer. Nou is niet
gezegd dat daarmee aan alle voorwaarden voor veilige en duurzame
terugkeer voldaan is; verre van. Wij blijven dus gewoon oproepen om te
kijken wanneer terugkeer mogelijk is, maar dat gaan dan om bescherming
en goede voorwaarden. Wij blijven andere donoren oproepen om juist nu
UNHCR en IOM te financieren, ook voor gastopvang. Wij zijn dus een
maand geleden al van start gegaan, omdat ook de monsoons eerder zijn
gestart. Ik weet niet of ze weer even zijn opgehouden, maar het was een
hele vroege start en dat was heel beangstigend. Ik ben het met u eens en
ik vrees ook dat we nog erger zullen zien.
Mevrouw Van den Hul vroeg naar de huidige stand van zaken van ebola.
Ik ben het met u eens en ik dacht ook: o jee. Dat denken we allemaal. We
hebben niet de laatste details, maar ik ben maandag bij de jaarlijkse
vergadering van de WHO. Ik zal dat daar ook aankaarten. Ik wil graag van
de WHO horen wat hun crisisplanning is, want dat hoort er natuurlijk bij.
Er zijn veel lessen geleerd uit de benadering, inclusief de interne
concurrentie en niet zo goede coördinatie van de vorige crisis. De WHO
heeft nu heel snel een crisisteam op gang gebracht, samen met Médecins
Sans Frontières. U weet ook uit de media dat vaccinatiecampagnes en
laboratoria zijn opgetuigd, maar we hebben nog niet helemaal goed zicht
op de mogelijke omvang, denk ik. U zult zich ook herinneren dat wij
eerder dit jaar een humanitaire crisis politiek hebben gecosponsord. Wij
hebben ook additionele gelden overgemaakt naar de UNHCR en andere
humanitaire organisaties, uiteraard niet naar de regering, juist om de
responscapaciteit van humanitaire partners op te tuigen, want de noden
zijn verschrikkelijk. Ik kan er uiteraard geen medische inschatting van
maken, maar het is een zorgelijke situatie. Wij zullen u ook op de hoogte
houden. Nederlandse partners via de DRA hebben natuurlijk ook toegang
tot fondsen, willen zij ervoor kiezen om nu weer in DRC voorbereidend
werk te doen.
Wat betreft Libië hoopte ik dat we tot voor kort een daling konden zien in
het aantal mensen dat helaas nog in detentiecentra wordt vastgehouden.
Er is wel een bescheiden toename in het aantal detentiecentra dat wordt
gesloten en in ieder geval veranderd in open centra. Dat is ook de inzet
van dit kabinet, ook van de EU. Het is natuurlijk ook niet in lijn met de
conventie wat betreft vluchtelingen. We hebben natuurlijk al sinds vorig
jaar actief de terugkeer van de vluchtelingen gesteund en dat versneld
door een additionele bijdrage. Ik neem wel kennis van de inderdaad
alarmerende rapportages dat er weer meer mensen in detentie zouden
zijn, dus dat we niet meer te maken hebben met een daling. Wij blijven
dat nu ook absoluut volgen. Het gaat natuurlijk nog steeds om het
versnellen van terugkeeropties, dus om het werk dat de UNHCR en IOM
doen mogelijk te blijven maken, opdat iedereen in die centra versneld
terug kan keren naar hun landen van origine. Wij blijven verder natuurlijk
pleiten voor de toegang van de humanitaire organisaties in Libië zelf. U
heeft ook het verslag van mijn reis gezien, in ieder geval het mediaverslag.
Gaza. We hebben verder nog geen berichten, ook geen verzoek van
humanitaire organisaties. Het blijft natuurlijk een hele zorgwekkende
situatie alom. Er is al over gesproken in het AO Buitenlandse Zaken met
mijn collega Blok. Ik zal u op de hoogte houden. Ik heb verder niets
gehoord. Op dit moment is het een kwestie van medische toegang en
medische steun, die met name wordt geleverd door Médecins Sans
Frontières. UNRWA blijft natuurlijk in de hoop dat ze de scholen open
kunnen houden. Zoals u weet, steunt het kabinet jaarlijks – al sinds 1968
geloof ik, of nog eerder – UNRWA met het oog op het mandaat van de
organisatie en de stabiliserende werking die het kan hebben. Verder heb ik
op dit moment geen informatie die ik kan delen; die is op dit moment niet
beschikbaar. Ik denk dat wij allen de zorg delen over de situatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

24

Mevrouw Becker vroeg naar de rapportage, naar de verslagen van de
Europese Commissie zelf. Wanneer kunnen we een brief over de externe
financieringsinstrumenten krijgen? U zult een brief van mij krijgen na het
zomerreces met een inschatting, inzet, resultaten en een appreciatie. We
hebben eerst die brief van de EU nodig, het rapport van de EU zelf. We
kunnen namelijk moeilijk rapporteren als we niet de inschatting van de EU
zelf hebben. Ik vraag het even aan de ambtenaren. In tweede termijn
kunnen wij een datum suggereren, maar we moeten eerst even weten
wanneer de Commissie haar eigen rapport naar ons stuurt.
Mevrouw Becker (VVD):
Fijn om een brief te krijgen over de plannen ten aanzien van het externe
financieringsinstrumentarium en de appreciatie van het Nederlandse
kabinet, maar mijn vraag was ook gericht op de uitvoering van de motie
die ik samen met de heer Bouali heb ingediend over het meer inzichtelijk
maken van wat er nou met het geld in het verleden gebeurd is en hoe
efficiënt dat is. Dan pas kun je wat mij betreft de vraag beantwoorden of
extra geld aan de orde zou kunnen zijn. Daarvan heeft de Minister in de
geannoteerde agenda aangegeven dat ze dat jaarlijks gaat doen. Wanneer
kunnen we die brief verwachten, was ook mijn vraag.
Minister Kaag:
Na het zomerreces, mevrouw Becker. Ik ben het ermee eens. Het is een
nuttige exercitie voor de ambtenaren en daarmee ook voor mij, want dan
hebben we meer een helikopteroverzicht.
Ik meen dat ik hiermee ... O, er is nog een laatste vraag van mevrouw
Diks, over een buffer in de begroting. U had een vraag over de balans
effectieve OS en zorgen over een soort vertroebeling – dat is mijn woord,
niet uw woord – van duurzame ontwikkelingsdoelstellingen op de lange
termijn met kortetermijndoelstellingen. Flexibiliteit moet daar niet van
afnemen. Dat hebben we eigenlijk al benoemd in de eerdere ronde, hoop
ik. Ik kan het niet garanderen, maar het is wel de insteek.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ik had ook nog een vraag gesteld over de klimaatfinanciering voor arme
landen en over de effectiviteit van met name de private investeringen en
hoe we die beter inzichtelijk zouden kunnen krijgen.
Minister Kaag:
Ik denk dat het geen goed antwoord is, maar ik heb de neiging om te
zeggen dat we daar meteen op terugkomen in onze Buitenlandse Handel
en OS-nota. Bedoelt u met private investeringen de Europese Investeringsbank of bedoelt u meer private investeringen op nationaal niveau?
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Mijn vraag is eigenlijk hoe de Minister erop gaat toezien dat de benodigde
euro’s die westerse landen moeten betalen aan arme landen om die
gevolgen te compenseren, ook daadwerkelijk aan klimaatverandering
worden besteed. Dat is eigenlijk de aard van mijn vraag. Dus hoe zorgen
we a) dat we dat streefbedrag halen en b) dat we binnen dat streefbedrag
ook goed zien waaraan dat geld besteed wordt en hoe dat rendeert? Ik ga
er eigenlijk van uit dat dat bij de overheidsbestedingen sowieso in de
daartoe geëigende processen inzichtelijk zal worden, maar een deel van
de middelen is natuurlijk niet van de overheid maar betreft private
investeringen. Hoe gaan we daar dan van zien dat dat bij de afgesproken
doelen terechtkomt? Dat is eigenlijk de aard van mijn vraag.
Minister Kaag:
Als het mag, wil ik graag terugkomen op deze vraag als de nota is
gepresenteerd, want dat is voor ons het startpunt als we kijken naar het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

25

behalen of een bijdrage leveren aan het behalen van klimaatdoelstellingen, wat we nationaal doen, hoe we dat binnen de EU kunnen doen,
maar ook Wereldbank, IFC en natuurlijk ook de private sector proberen
mee te nemen. Dat is kabinetsbreed gedragen beleid. Ik zou daar graag op
dat moment op terugkomen. Dat lijkt me misschien helderder dan dat ik
een paar takken van een boom pak, met uw permissie.
De voorzitter:
Akkoord, zegt mevrouw Van den Hul.
Dan zijn we gekomen aan het eind van de eerste termijn van de Minister.
Dan kunnen we over naar de tweede termijn van de kant van de Kamer. Is
daar behoefte aan? Ik zie sommigen nee schudden. Anderen wel, kort.
Twee minuten. Als u niks te melden heeft, dan mag u ook rustig
overslaan; dat is niet erg. Ik begin weer met het woord geven aan
mevrouw Kuik, als zij dat wil. Twee minuten. U ziet ervan af? Mevrouw
Sazias? U ziet er ook van af. Dan de heer Bouali.
De heer Bouali (D66):
Dit gaat allemaal wel heel snel, meneer de voorzitter. Ik ben heel blij met
de antwoorden van de Minister. Ik hoop ook dat, zoals ik al zei, de Minister
haar enthousiasme en haar actieve houding op het OS-dossier overbrengt
naar haar collega’s in de Commissie. Het is goed te horen dat zij de
Sustainable Development Goals als een duidelijke paraplu of basis ziet
voor de inspanningen van de Commissie.
Ik ben eigenlijk ook wel heel benieuwd om te zien hoe we aan dat rapport
van de Wereldbank over vrouwenrechten inderdaad een concrete
invulling kunnen geven. De Minister gaf al aan dat het in bepaalde landen,
ook in Nederland, vaak gewoon een kwestie van wetgeving is en dat we
bepaalde landen ook kunnen ondersteunen door daar stappen te nemen,
zodat vrouwenrechten een goede duw krijgen.
Waar ik mee afsloot, daar sluit ik dan nog maar een keer mee af: ik wens
de Minister veel succes in Brussel.
De voorzitter:
Mevrouw Becker.
Mevrouw Becker (VVD):
Dank u wel, voorzitter. Dank aan de Minister voor haar antwoorden. Ik heb
altijd geleerd dat het heel gezond is dat je, als je zegt dat je ergens meer
geld voor nodig hebt, eerst goed aantoont wat je met het huidige geld
doet en kijkt of dat niet efficiënter kan worden besteed. Dat is eigenlijk de
inzet van de VVD ten aanzien van het MFK maar ook van de roep van de
Commissie om extra geld voor ontwikkelingssamenwerking. Ik ben blij
met het feit dat de Minister heeft gezegd dat ze het ook niet eens is met de
aannames van de Commissies die onder dit instrumentarium liggen,
namelijk dat dat onder de premisse van extra geld gaat gebeuren. Ik zie
wel het risico van een soort salamitactiek van de Commissie, waarbij dit
allemaal nog maar voorzichtige eerste besprekingen zijn, maar we
ondertussen wel onder die premisse het gesprek voeren. Het is goed dat
de Minister heel duidelijk namens Nederland aangeeft dat wij het daar
niet mee eens zijn. Ik ben ook blij dat er nog een BNC-fiche komt en een
brief over hoe effectief het Europees ontwikkelingsinstrumentarium is.
Er resten mij nog twee concrete vragen. Ik had gevraagd wat nou de
hoogte is van het bedrag dat in post-Cotonou zou moeten worden
uitgegeven. Dat was in het verleden niet duidelijk en ik ben benieuwd of
dat inmiddels wel duidelijk is, ook zodat ik mijn collega daar nog wat op
kan meegeven als het volgende week, rond 25 mei, over dat mandaat
gaat.
Tweede vraag. Ik ben ook blij met de inzet van de Minister op het EU-VN
Spotlight Initiative, namelijk om bij de Commissie aan te gaan geven dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

26

Nederland hier veel scherper prestatie wil zien: geen doublures, meer
transparantie en dat het geld ook echt gaat naar de doelen waar het voor
bedoeld is. Ik zou het wel een idee vinden om die tweede tranche boven
de markt te kunnen laten hangen. Ik snap dat de Minister dat nu nog niet
wil, maar wanneer kan zij de Kamer informeren over de resultaten hiervan
en kan zij toezeggen dat ze dat zal doen, zodat we dat eventueel alsnog
zouden kunnen overwegen?
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank, mevrouw Becker. Mevrouw Diks.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Ik dacht dat ik in eerste termijn wel een punt had
neergezet, maar het was blijkbaar aan de overkant niet helemaal
overgekomen. Het ging over conflictpreventie en de opmerking van
Steiner dat de hele MINUSMA-missie eigenlijk evenveel kost als het hele
ontwikkelingsbudget van de Sahel-regio. Daar kunt u misschien nog even
wat op reflecteren.
Het andere punt is dat GroenLinks het heel erg van belang vindt dat
OS-geld aan OS-zaken wordt uitgegeven, dan wel – desnoods, zou ik
haast zeggen – aan het wegnemen van grondoorzaken van migratie. We
hebben volgens mij net een vrij uitgebreid interruptiedebat gehad, waarin
ik heb gezegd dat wij het weglekken van OS-geld naar migratie en
aanpalende onderwerpen uiteraard betreuren.
Toevallig heb ik deze week de bespreking van de buitenlandnota van de
heer Van Ojik overgenomen. Toen heb ik helemaal op het laatst nog een
voorstel gedaan. Als ik het goed begrijp, komt morgen uw nota ook. Dan
liggen dus al die onderliggende nota’s voor de buitenlandnota ook op
tafel. Is het een idee om die een voor een te gaan bespreken – de
buitenlandnota hebben we al gedaan, uw nota gaan we doen en de
bespreking van de defensie- en de migratienota komen er ook aan – en
dat u aan uw kant van de tafel dan nog eens kijkt wat er door de commissieleden is opgebracht wat leidt tot eventuele aanpassing of aanscherping
van de onderliggende nota’s en vervolgens al die zaken terug te brengen
naar de buitenlandnota? Dan heb je natuurlijk ook een heel afgerond
geheel, waar iedereen zijn zegje over heeft kunnen doen. Dan hebben we
een wat meer gedragen beleid. Ik heb dat voorstel ook aan de heer Blok
gedaan. Hij moest er even aan wennen, maar hij stond er niet onwelwillend tegenover; dat is denk ik de beste samenvatting. Ik ben natuurlijk
benieuwd wat u van deze variant vindt, omdat ik het van belang vind dat
dit soort nota’s, die echt de basis zijn van waar we met z’n allen toch mee
bezig zijn, breed gedragen worden en niet slechts door een kleinere groep
in dit parlement.
De voorzitter:
Dank, mevrouw Diks. Mevrouw Van den Hul.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Hartelijk dank, voorzitter. Ik dank de Minister voor haar beantwoording en
voor haar toezegging om op een later moment nog eens door te praten
over de klimaatfinanciering, over de doelstellingen, de transparantie en de
effectiviteit daarvan, ook van het private deel daarvan. Ik dank ook de
Minister voor haar onderstreping, nogmaals, van het belang van gender
in het financieel kader, maar ook in den brede.
Ik zou graag willen afsluiten, nogmaals, met het breken van een lans voor
de ngo’s, het maatschappelijk middenveld. Die stem moet gehoord
worden, zeker nu, zeker in een tijd waarbij hun stem steeds meer onder
druk staat: mensenrechtenverdedigers, vrouwenrechtenverdedigers,
lhbti-voorvechters. Nogmaals, het is vandaag IDAHOT. Wereldwijd staan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

27

mensenrechten onder druk. De rol van de ngo’s kan niet vaak genoeg
onderstreept worden, dus daar wil ik graag mee afsluiten.
Ook ik wens de Minister een goede reis en veel succes.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van den Hul. Dan gaan we luisteren naar de
beantwoording van deze tweede ronde door de Minister.
Minister Kaag:
Ik beloof dat ik het heel kort zal houden, voorzitter. Ik kom op de vraag van
mevrouw Becker over de salamitactiek. Ik weet niet of het opzet is of niet,
maar we hebben nog een hele periode. De individuele programma’s
moeten worden voorgelegd, ook aan de lidstaten. Dan kunnen we
goedkeuren, commentaar geven et cetera. Daar hoort ook financiële
goedkeuring bij. Ik denk dus dat we heel veel momenten hebben. Maar ik
ga niet aan micromanagement doen. Ik wil de Commissie ter verantwoording roepen op de rol die zij heeft, evenals UN Women. We gaan niet
op de stoel zitten van de projectbeheerder. Dat is een andere rol. We
waken over doelstelling en uitvoering.
Het tweede is inderdaad de hoogte van het bedrag post-Cotonou. Eerst
een nieuw mandaat, dan MFK en dan kijken we naar de hoogte van het
bedrag. Die volgorde willen wij aanhouden. We weten het dus niet. Het
bedrag post-Cotonou wordt pas in het nieuwe MFK vastgesteld.
Mevrouw Becker (VVD):
In het onderhandelingsmandaat komt dus geen bedrag?
Minister Kaag:
Nee.
Mevrouw Becker (VVD):
Oké.
Minister Kaag:
Dat is ook prima, want we zijn het er nog helemaal niet over eens. Anders
zijn we weer bezig met het tweede deel.
Dan uw opmerking over Achim Steiner. Ik ken hem goed. Ik vrees dat ik
moet zeggen dat zijn voorbeeld heel oud is. Het is in dit geval niet Mali. Al
ongeveer tien jaar wordt er geroepen dat preventie, net als in de
gezondheidszorg, altijd beter is. Voorkomen is beter dan genezen. De
voorbeelden zijn heel sterk, juist in de conflictsituaties. Dan wordt er
meestal een heel grote, zware VN-missie opgetuigd, zoals in dit geval,
maar het kan ook een NAVO-missie of iets anders zijn. Kijk dan naar de
kosten van het verblijf, de duur en de risico’s. De echte preventieagenda
wordt gevormd door de SDG’s. Ontwikkelingssamenwerking, investeren,
hulphandel – om het zo maar te noemen – en mensenrechten: dat is je
preventieagenda. Die is integraal. Daar gaan we voor staan.
Ik heb het volgende niet helemaal begrepen. Dit kabinet staat uiteraard
heel erg voor samenwerking en een koppeling van de verschillende nota’s
en ideeën. Die komen voort uit het gedachtegoed dat natuurlijk gereflecteerd is in het regeerakkoord. Maar ik wil ontwikkelingssamenwerking ook
niet instrumentaliseren. Het is een doel op zich. Het is niet alleen een
middel of een uitvoering van buitenlands beleid. Het heeft een doel op
zich, net zoals handel op zich een doel heeft, het verdienvermogen van
Nederland. Het heeft soms te maken met buitenlands beleid, maar soms
ook niet. Ik denk wel dat het mooi is dat we als kabinet kunnen laten zien –
en dat doen we denk ik ook – hoe de verschillende ideeën continu
complementair worden uitgevoerd, ondersteund worden en aan elkaar
gekoppeld zijn. Dat zult u hopelijk ook zien in de nota als die uitkomt,
maar de gemeenschappelijke veiligheid- en buitenlandnota heeft een heel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

28

specifiek doel, net als de Defensienota. De Buitenlandse Handel en
OS-nota is denk ik breed opgezet, ook omdat het een tamelijk breed
werkterrein omvat, zoals ook wordt gereflecteerd in het regeerakkoord.
Maar samen denken, samen werken: uiteraard.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Dan was ik toch onduidelijk. Het kan ook een beetje aan het tijdstip liggen
of aan de absurd drukke week. Ik heb het volgende proberen aan te geven.
Er liggen op enig moment – laat ik het zo nuanceren – vier nota’s op tafel:
buitenland, migratie, uw nota en Defensie. Die liggen op tafel. Die worden
besproken. Dan kan je als kabinet zeggen: we hebben het voorgelegd; het
is besproken en we hoeven ze, als er geen moties zijn, niet te veranderen.
Maar je kunt ook, om een meer gedragen beleid te krijgen, informatie
ophalen in de besprekingen van al die verschillende nota’s en bekijken of
je tot een aanscherping kunt komen, indien dat nodig en nuttig is en door
iedereen gewild wordt. Dat bedoelde ik eigenlijk, om dus bijvoorbeeld na
de zomer, als alle nota’s besproken zijn, uiteindelijk een veel breder
gedragen beleid te krijgen. Dat zou ik de uitdaging vinden als ik op uw
stoel zat, denk ik.
Minister Kaag:
Ik denk dat we allemaal in de business zijn van continue verbetering, dus
dank u wel.
De voorzitter:
Dan komen we aan het slot van dit overleg. De griffier heeft een aantal
toezeggingen genoteerd. Die ga ik u voorhouden, met de vraag of u en
ook de Minister zich daarin kunnen vinden. Het zijn er zo te zien zes. Ze
luiden als volgt.
De Minister zal de zorgen over het Meerjarig Financieel Kader op het
gebied van ontwikkelingssamenwerking in de RBZ aan de orde stellen en
daarop terugkomen in het verslag dat zij van die bijeenkomst zal
uitbrengen aan deze Kamer.
De Minister zal terugkomen op de bijstelling van de terminologie «hoogst
mogelijke bescherming» naar «hoog niveau van bescherming» in het
conceptmandaat post-Cotonou.
Kunt u ook aangeven wanneer we dat tegemoet mogen zien?
Minister Kaag:
Dat is eigenlijk een ambtelijke check. Dat kunnen we in het verslag
bevestigen.
De voorzitter:
Akkoord, in het verslag.
De Minister komt terug op de complementariteit van het Spotlight
Initiative.
Kan dat ook weer in het verslag, of moet dat op een andere manier?
Minister Kaag:
Nee, dat is op een andere manier. Dat hele initiatief moet eigenlijk nog
van start gaan. Maar ik kan melden wat er te melden valt.
De voorzitter:
Goed. De directeur-generaal doet de suggestie om het in de jaarrapportage te doen, hoor ik. De Minister bevestigt dat. Wanneer komt die
jaarrapportage, is dan de volgende vraag van de Kamerleden. Na het
zomerreces, hoor ik. En dus voor het einde van het jaar.
De Minister houdt de Kamer op de hoogte van de ontwikkelingen in de
ebolacrisis.
Dit is eigenlijk een doorlopende toezegging.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

29

Minister Kaag:
Ja, het is business as usual.
De voorzitter:
Het is moeilijk om te zeggen wanneer we u eraan kunnen houden.
De Minister houdt de Kamer op de hoogte van de ontwikkelingen van de
humanitaire crisis in Gaza.
Ook dit is een doorlopend gegeven. En tot slot de volgende.
De Minister komt op een later moment terug op de vraag van mevrouw
Van den Hul over klimaatfinanciering.
Kunt u daar een termijn bij geven?
Minister Kaag:
De laatste toezeggingen zijn denk ik meer een kwestie van: zoals we met
elkaar werken. Het gaat om momenten en ideeën. Over ebola houden we
u uiteraard op de hoogte. Zoals ik al zei: we zijn niet benaderd over de
humanitaire crisis in Gaza. Dat geldt ook voor de Rohingya. Ik zou dit
allemaal niet als toezeggingen zien. Dit is wat mij betreft de manier
waarop ik met de Kamer werk en vice versa. Het is niet een aparte
categorie waar ik volgende week over moet rapporteren, want misschien
is er niets te melden. Ik zie twee categorieën. Dit zijn intentieverklaringen.
De andere zijn meer operationeel.
De voorzitter:
Ik ben het met u eens. Het zijn intentieverklaringen. Die horen dus niet in
een lijstje van toezeggingen waar u op een gegeven moment op
afgerekend kunt worden. Daar moeten ze niet in terechtkomen. Dan kijk ik
nog even naar de leden of zij zich hierin ook allemaal kunnen vinden,
zoals het nu is besproken. De Minister wil nog één toevoeging doen. Gaat
uw gang.
Minister Kaag:
Het is niet een operationele toevoeging, maar wel een heel belangrijke
toevoeging. Ik wil ten overstaan van deze commissie ontzettend onze
directeur-generaal Christiaan Rebergen, de spil, de leider en de brains, en
ook nog zorgend voor teamspirit, ontzettend bedanken, want dit is zijn
laatste commissievergadering. Dat vreest hij in ieder geval, maar hij krijgt
natuurlijk een enorm mooie benoeming als thesaurier-generaal bij het
Ministerie van Financiën. Ik zal hem enorm missen. Ik weet dat dit aan uw
kant op een andere manier ook zo is. Ik wil dus formeel, for the record,
meneer Rebergen enorm bedanken voor zijn bijdrage en committering. U
bent echt de ultieme superambtenaar.
De voorzitter:
Ik dank de leden voor hun inbreng en de Minister voor de beantwoording.
Ook van mijn kant dank aan de heer Rebergen voor alle inspanningen die
hij zich de afgelopen jaren heeft getroost om ervoor te zorgen dat de
commissie adequaat wordt geïnformeerd door de bewindslieden. Dank u
zeer. Dank aan allen voor uw belangstelling.
Sluiting 17.01 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-04, nr. 214

30