Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

30 821

Nationale Veiligheid

Nr. 13

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 februari 2011
In april van dit jaar heeft u het rapport Kwetsbaarheidsanalyse Spionage
Nederland (KWAS)1 ontvangen. Heimelijke inlichtingenactiviteiten vormen
een bedreiging voor de vitale belangen van Nederland, zoals vastgesteld
in de Strategie Nationale Veiligheid2.
Het Kabinet vindt deze bevindingen verontrustend en voert de komende
jaren haar activiteiten op om de weerbaarheid tegen spionage te
vergroten. Het Kabinet draagt deze verantwoordelijkheid niet alleen.
Bedrijfsleven en organisaties zijn zelf verantwoordelijk voor hun
weerbaarheid tegen spionage en de bescherming van hun kernbelangen.
Hoewel Nederland bedrijven en organisaties kent die goed weerbaar zijn
tegen spionage, laat de analyse zien dat er, met name waar het gaat om
het bewustzijn ten aanzien van dit risico, nog veel werk te verrichten is.
Het Kabinet wil een sterke bondgenoot zijn voor alle organisaties en
onderschrijft de hoofdaanbevelingen van het rapport.
Het Kabinet zet daarom in op het verhogen van het waardebewustzijn ten
aanzien van de informatie waarover organisaties beschikken, het
versterken van het bewustzijn ten aanzien van veiligheidsmaatregelen om
de kwetsbaarheid van die informatie te verminderen en het meenemen
van dit waardebewustzijn bij lange termijn afwegingen. Met deze brief wil
ik u namens het Kabinet op de hoogte brengen van onze voorgenomen
aanpak naar aanleiding van het rapport.
De dreiging van spionage

TK 2009–2010, 30 821, nr. 11.
TK 2006–2007, 30 821, nr. 3.
3
TK 2009–2010, 30 977, nr. 32.

Spionage is een dreiging waar wij ons meer bewust van moeten zijn. De
AIVD constateert dat de dreiging van (digitale) spionage toeneemt, terwijl
in Nederland spionagerisico’s vaak worden onderschat.3 Spionageactiviteiten behelzen niet alleen het heimelijk verwerven van kennis en
informatie die kan worden gebruikt om Nederlandse belangen te schaden,
maar ook het heimelijk beïnvloeden (manipuleren) van processen.
Heimelijke beïnvloeding van bijvoorbeeld (democratische) besluitvor-

kst-30 821-13
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 821, nr. 13

1
2

1

mingsprocessen tast de sociale en politieke stabiliteit ons land aan. De
fysieke veiligheid en de territoriale integriteit van Nederland kan door
spionage in gevaar komen. (bijvoorbeeld door een cyberaanval of
sabotage van Nederlandse vitale infrastructuur)
Uit het rapport KWAS blijkt dat de Nederlandse economische veiligheid
door spionage bedreigd kan worden, doordat bedrijven slachtoffer
worden van spionage door buitenlandse inlichtingendiensten die tot doel
hebben de eigen nationale economische belangen ten koste van
Nederland te versterken. Dit kan leiden tot aantasting van de (internationale) concurrentiepositie van Nederland, met als mogelijk gevolg
verlies van inkomsten, banen en vooral ook economische voorsprong die
Nederland op een aantal terreinen heeft.
Aanpak om de weerbaarheid tegen spionage te verhogen
Het Kabinet neemt de aanbevelingen van het rapport over. Kern van de
aanpak tegen spionage is het vergroten van het waarde- en veiligheidsbewustzijn van niet alleen de (Rijks)overheid maar van alle organisaties in
Nederland. Het begin van een goede weerbaarheid tegen spionage begint
niet bij het plaatsen van een hoog hek rond een gebouw maar bij het
verwerven van inzicht in kernbelangen en kwetsbaarheden.
Strategische kennis en bedrijvigheid, van groot belang voor de nationale
veiligheid kan (op de langere termijn) weglekken naar het buitenland via
aan- of uitbestedingen. Dit kan leiden tot aantasting van kernbelangen
doordat vitale onderdelen van een proces worden gecompromitteerd
Daarnaast moet beveiliging van informatie en communicatietechnologie
gezien het risico van spionage meer aandacht krijgen. Toenemende
digitalisering van informatie en de koppeling van datasystemen maken
een goede beveiliging noodzakelijk. De exclusiviteit, integriteit en
beschikbaarheid van informatie staan hierbij centraal, niet alleen
aangaande technische beveiliging maar ook het veiligheidsbewustzijn van
medewerkers bij het gebruik van ICT-middelen. De Nationale Cyber
Security Strategie (NCSS), die momenteel wordt ontwikkeld, sluit hier
nauw bij aan.
Acties
Het Kabinet gaat de weerbaarheid bij de (Rijks)overheid versterken en het
Nederlandse bedrijfsleven hiertoe stimuleren. Het Kabinet stelt hiervoor
een instrument (Handleiding KWAS) ter beschikking. Organisaties kunnen
hiermee voor zichzelf inzichtelijk maken wat hun kernbelangen zijn en wat
bij die kernbelangen de mogelijke kwetsbaarheden zijn. Dit inzicht zal
organisaties (nog) beter in staat stellen zelf af te wegen welke maatregelen zij in willen zetten om hun weerbaarheid te vergroten. De uitkomsten
van deze individuele analyses worden in beginsel niet gedeeld met
anderen om de kwetsbaarheid niet te vergroten. Het Kabinet roept
organisaties op deze Handleiding KWAS te gebruiken.
Overheid
De Rijksoverheid geeft invulling aan de eigen verantwoordelijkheid door
te investeren in het vergroten van het veiligheidsbewustzijn bij de
medewerkers in elk ministerie en bij de Nederlandse Ambassades en
Vertegenwoordigingen. De primaire verantwoordelijkheid hiervoor ligt
volgens het Kabinet bij de hoogste managementraden.
– Binnen de gehele Rijksoverheid wordt de Handleiding KWAS toegepast
om kwetsbaarheidsanalyses op te stellen en tegenmaatregelen te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 821, nr. 13

2

–

–

–

–

treffen. Waar mogelijk gebeurt dit in samenhang met de invoering van
het VIR-GI, het vernieuwde VIR-BI.
Voor datasystemen (servers) die vertrouwelijke of geheime informatie
bevatten maken alle departementen strikte afspraken met ICT-dienstverleners over de gewenste beveiligingsvoorzieningen.
Periodiek worden, onder verantwoordelijkheid van de hoogste
managementraden en hun Beveiligingsambtenaren, security audits en
systeempenetratietesten gehouden, waarin nadrukkelijk aandacht
wordt besteed aan spionagerisico’s.
De kennis over de kwetsbaarheden van ICT-technieken en -toepassingen wordt (verder) vergroot, met focus op waar specifieke
kwetsbaarheden zich voordoen, hoe deze te herkennen en te
voorkomen.
Awareness-presentaties (op management- én medewerkerniveau),
onder andere door de AIVD, worden voortgezet met specifieke focus
op de voor het betreffende departement geldende kernbelangen en
kwetsbaarheden.

Waar mogelijk wordt aangesloten bij bestaande activiteiten, zoals het
integriteitbeleid van de Rijksoverheid en de veiligheidsmaatregelen die
worden genomen tegen verstoring of uitval van ICT en elektriciteit.
Bedrijfsleven, onderwijs, medeoverheden en overige sectoren
Ter ondersteuning van het bedrijfsleven en andere organisaties onderneemt het Kabinet onderstaande acties:
– VNO-NCW en de Rijksoverheid zullen in 2011 een intentieverklaring
tekenen. De Rijksoverheid stelt (waar mogelijk) kennis en expertise
over het identificeren (en beschermen) van kernbelangen en kwetsbaarheden beschikbaar. VNO-NCW zet zich in voor het implementeren
van de handleiding KWAS en het verhogen van het veiligheidsbewustzijn bij kwetsbare bedrijfstakken. Het bedrijfsleven wordt zo gestimuleerd om de weerbaarheid tegen spionage op het hoogste managementniveau te borgen.
– De Handleiding KWAS wordt ter beschikking gesteld aan organisaties
buiten de Rijksoverheid.
– Sectorspecifieke awareness-presentaties (op management- én
medewerkerniveau), onder andere door de AIVD, worden voortgezet.
Deze presentaties beogen het inzicht te geven in het risico van
spionage.
– Met betrokken koepelorganisaties wordt de samenwerking gezocht om
voorlichtingsbijeenkomsten te organiseren en best practices te
verzamelen en te delen.
– Alle organisaties worden opgeroepen om meldingen over spionage
door te geven aan de AIVD. Op de website van de AIVD wordt extra
informatie gegeven aan bedrijven en over de gevaren van spionage en
instrumenten om deze gevaren te herkennen.
– Organisaties krijgen de beschikking over een checklist waarmee zij
kunnen nagaan of producten en/of technologieën die zij ontwikkelen,
potentieel inzetbaar zijn voor strategisch-militair gebruik, waardoor zij
kernbelangen beter kunnen onderkennen.
Het Kabinet realiseert zich dat per sector de mate van weerbaarheid én de
mate van kwetsbaarheid zeer kan verschillen. Departementen zullen
bovenstaande activiteiten oppakken.
Versterkte weerbaarheid
Het is de ambitie van dit Kabinet om de Nederlandse weerbaarheid tegen
spionage zo snel mogelijk structureel te verhogen. Dit begint met het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 821, nr. 13

3

bewustzijn dat ook Nederland kwetsbaar is voor spionage door buitenlandse mogendheden. Het Kabinet wil dan ook in 2012 zichtbare stappen
hebben gezet ter verbetering van de Nederlandse weerbaarheid tegen
spionage. Het kabinet zal hiervoor de gezamenlijke inspecties verzoeken
een onderzoek in te stellen naar de voortgang binnen het Rijksdomein.
De minister van Veiligheid en Justitie,
I. W. Opstelten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 821, nr. 13

4