EINDRAPPORTAGE

Bewust en zuinig
drinkwatergebruik
Verkenning effectief instrumentarium

66483 | Openbaar | 26 oktober 2022

Bewust en zuinig
drinkwatergebruik
Verkenning effectief instrumentarium
Berenschot: Rens Baltus, Roelant Sanders
Arcadis: Remco Schreuders, Jicke Dröge, Jolijn Posma
26 oktober 2022

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Managementsamenvatting
Drinkwatervraag neemt toe en
natuurlijke beschikbaarheid van
bronnen neemt af

Toenemende drinkwatervraag zet
drinkwatervoorziening onder druk
De toenemende drinkwatervraag zet de toekomstige

Na een jarenlange daling, neemt sinds 2015 het

drinkwatervoorziening en in sommige gebieden het

drinkwatergebruik in Nederland weer toe (figuur A). Zonder

watersysteem als geheel onder druk. Het is niet eenvoudig om

aanvullende (beleids)inspanningen zet deze toename zich naar

nieuwe locaties voor drinkwaterwinning aan te wijzen om in

verwachting door als gevolg van bevolkingsgroei, economische

de toekomstige drinkwatervraag te voorzien. Ruimte is schaars

ontwikkelingen en een groeiend drinkwaterverbruik per

en de druk op de bodem en ondergrond neemt toe, onder meer

hoofd van de bevolking (figuur B). Daarbij is er door

als gevolg van de energietransitie en de woningbouwopgave.

klimaatverandering in de zomer vaker sprake van een piekvraag

Daarbij is niet overal grond- en oppervlaktewater van geschikte

naar (drink)water. Dit stelt extra eisen aan de (toekomstige)

kwaliteit beschikbaar. Hoewel het gebruik in Nederland niet

drinkwatervoorziening. Tegelijkertijd neemt de natuurlijke

hoog is vergeleken met andere landen, zijn er door deze factoren

beschikbaarheid van water af. Op jaarbasis beschikken we in

en door urgente leveringsproblemen maatregelen nodig.

Nederland – ook op lange termijn – over voldoende water,
maar regionaal en seizoensafhankelijk kunnen er watertekorten
ontstaan. De langdurig droge periodes in 2018, 2019, 2020 en
2022 hebben dit laten zien. Bovendien staat de kwaliteit van het
water onder druk, niet alleen in perioden van droogte. Tegen

Wat zijn effectieve en efficiënte
instrumenten en maatregelen om de
drinkwatervraag te verminderen?

deze achtergrond wordt het steeds moeilijker om voldoende
schone drinkwaterbronnen te vinden. Hierbij gaat het zowel om

Om de (toekomstige) druk op de drinkwatervoorziening

oppervlakte- als grondwater.

en het watersysteem te verlichten, structureel en tijdens
piekmomenten, is bewust en zuinig drinkwatergebruik een
hoofddoel in de Beleidsnota Drinkwater voor de periode

Historische ontwikkeling
2017 prognose bovengrens
2019 som bedrijfsprognoses
2017 prognose basis
2017 prognose ondergrens

1.300
1.200
1.100
1.000

miljoen m3/jaar

900
800
700
600
1980

1985

1990

1995

2000

2005

2010

2015

2020

2025

2030

jaar
Figuur A

3

Historie en prognose drinkwatergebruik, inclusief niet in rekening gebracht drinkwater (Vewin, 2022).

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

2021-2026. De Beleidsnota Drinkwater kondigt aan dat

bijvoorbeeld campagnes, weliswaar relatief eenvoudig en snel

het Rijk samen met medeoverheden, drinkwaterbedrijven

uitvoerbaar is, maar minder zekerheid biedt dat de beoogde

en belanghebbenden een aanpak ontwikkelt voor bewust

drinkwaterbesparing wordt gerealiseerd. Meer dwingende

en zuinig drinkwatergebruik door zowel huishoudens als

instrumenten, zoals het verbieden van het gebruik van

zakelijk gebruikers. Als eerste stap naar een aanpak voor

drinkwater voor bepaalde toepassingen of het verplichten van

bewust en zuinig drinkwatergebruik is de voorliggende

drinkwaterbesparingsmaatregelen, bieden meer zekerheid, maar

verkenning uitgevoerd naar de effectiviteit van mogelijke

zijn in de regel minder eenvoudig of snel uitvoerbaar.

drinkwaterbesparingsmaatregelen en -instrumenten voor
verschillende drinkwatergebruikers.

De effectiviteit van financiële en fiscale instrumenten is
onzeker. Waarschijnlijk is voor een effect in drinkwater­

De verkenning laat zien dat
drinkwaterbesparing mogelijk is
met combinatie van maatregelen en
instrumenten

besparing een forse verhoging (meer dan 20%) van drinkwatertarieven nodig, vanwege de relatief lage prijselasticiteit.
Dit kan, afhankelijk van de precieze invulling, leiden tot
maatschappelijke effecten (hogere kosten voor huishoudens en
bedrijven) die mogelijk ongewenst zijn. Wel kunnen de financiële en fiscale instrumenten een drinkwaterbesparingsaanpak

Met de verkenning hebben we in totaal 23

versterken; drinkwaterbesparingsmaatregelen verdienen zich

drinkwaterbesparingsmaatregelen geïdentificeerd voor de

sneller terug voor gebruikers en de inkomsten kunnen (voor

sectoren die samen verantwoordelijk zijn voor 85% van het

een deel) worden aangewend om maatregelen te financieren.

drinkwatergebruik: huishoudens en een deel van de zakelijke

Daarvoor is wel aanpassing van bestaande wetgeving nodig.

sector (voedingsmiddelenindustrie, chemische industrie en
landbouw). Daarbij hebben we drie soorten instrumenten

De geïnventariseerde maatregelen en instrumenten hebben

geanalyseerd: 1) financieel (stimuleren, ontmoedigen, fiscale

ieder voor- en nadelen en vragen nadere analyse en uitwerking

prikkels); 2) reguleren (verplichten of verbieden met wet- en

van onder meer de risico’s, kosten, baten en uitvoering om tot

regelgeving) en 3) gedragsbeïnvloeding (communicatie en

besluitvorming en implementatie te komen.

bewustzijn). Gedragsbeïnvloeding omvat alle andere wijzen
waarop menselijk gedrag kan worden beïnvloed zonder
regelgeving of economische prikkels. Het gaat dan met name
om communicatie en bewustwordingscampagnes.

Een groot deel van het
besparingspotentieel ligt bij
huishoudens

Een maatregel definiëren we als een techniek of wijze
waarop drinkwaterbesparing gerealiseerd kan worden, zoals

In 2020 waren huishoudens verantwoordelijk voor 74% van het

een waterbesparende douchekop of een waterbesparend

totale drinkwatergebruik in Nederland (CBS, 2022). Daarom ligt

productieproces in de industrie. Voor iedere maatregel is

een groot deel van het drinkwaterbesparingspotentieel ook bij

op basis van beschikbare documentatie het theoretisch

huishoudens. Tussen 2016 en 2020 gebruikten huishoudens per

maximale drinkwaterbesparingspotentieel in beeld gebracht

persoon per dag gemiddeld 130 tot 134 liter drinkwater (figuur

(met bandbreedtes) door het verschil te berekenen tussen

B). Hiervan werd in 2016 circa 41% gebruikt voor de douche,

het drinkwatergebruik bij de huidige penetratiegraad van de

29% voor toiletspoeling en 12% voor de wasmachine. Het reste-

maatregel (het percentage van toepassing in de praktijk) en het

rende deel (18%) betreft gebruik van drinkwater voor onder meer

drinkwatergebruik bij een penetratiegraad van 100%. Daarbij

de afwas, bad en voedselbereiding. Uit de verkenning volgt dan

zijn alle maatregelen beoordeeld op uitvoerbaarheid, kosten en

ook dat de meest effectieve maatregelen – in termen van structu-

positieve dan wel negatieve maatschappelijke effecten.

reel besparingspotentieel – zich richten op de douche, het toilet
en de wasmachine. Mede met het oog op het verminderen van de

Op basis van literatuuronderzoek hebben we

piekvraag zijn het opslaan en gebruiken van hemelwater en het

effectiviteitspercentages (met bandbreedtes) toegekend aan

gebruik van huishoudwater interessant, mits het gebruik ervan

instrumenten: een inschatting van de mate waarin een

niet leidt tot volksgezondheidsrisico’s. Logische toepassingen zijn

instrument de penetratiegraad van een maatregel verhoogt

dan het sproeien van de tuin of het spoelen van toiletten.

en daarmee tot drinkwaterbesparing leidt. Hierbij geldt
dat – bij separate toepassing – gedragsbeïnvloeding, met
4

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Maatregelen en instrumenten voor
bestaande bebouwing

verwachting lager dan bij bestaande bouw. Het is immers

Diverse beschikbare maatregelen, zoals waterbesparende

in het ontwerp en de planvorming. Bij nieuwe innovatieve

douchekoppen, korter douchen of spoelonderbrekers voor

maatregelen is het wel zaak om de maatschappelijke effecten,

toiletten, hebben zich bewezen en zijn relatief eenvoudig

zoals kosten voor huishoudens en mogelijke risico’s voor de

in te zetten. In bestaande bouw liggen gedragscampagnes

volksgezondheid vooraf in beeld te brengen en te monitoren.

– in aansluiting op oproepen tot korter douchen om

Passende instrumenten zijn het financieel stimuleren van

energie te besparen – en het stimuleren van de inzet van

(pilots voor) drinkwaterzuinige wijken en het stellen van eisen

spoelonderbrekers en waterbesparende douchekoppen en

aan het drinkwatergebruik van installaties in nieuwe woningen,

kranen voor de hand, omdat het relatief kleine ingrepen zijn

vergelijkbaar met de BENG-norm voor de energieprestaties.

voor huishoudens. Waterbesparende douchekoppen verdienen

Denk bijvoorbeeld aan een aanpassing van het Bouwbesluit,

zich met de huidige energieprijzen relatief snel terug, maar inzet

waarin naar voorbeeld van Vlaanderen een verplichting kan

ervan zal mede afhangen van het drinkwaterbewustzijn van

worden opgenomen om hemelwater op te vangen, op te slaan

huishoudens en van natuurlijke vervangingsmomenten. Digitale

en te gebruiken voor toepassingen waarvoor een lagere kwaliteit

slimme watermeters helpen om het drinkwaterbewustzijn te

dan drinkwater volstaat. Een aanpassing van het Bouwbesluit

vergroten. Passende instrumenten om de inzet van maatregelen

kan ook mogelijk maken dat gemeenten nadere regels kunnen

te stimuleren zijn weergegeven in tabel A hieronder. Denk

stellen ten aanzien van hemelwateropvang- en gebruik. Om

hierbij aan het subsidiëren van waterbesparende huishoudelijke

hemelwater voor andere doeleinden dan het toilet te gebruiken

apparaten en een landelijke gedragscampagne, al dan niet in

is ook een aanpassing van het Drinkwaterbesluit nodig.

aansluiting op energiebesparingscampagnes.

Vanwege de beperkte omvang van nieuwbouw ten opzichte

mogelijk om drinkwaterefficiënte installaties mee te nemen

van de bestaande bouw is het besparingspotentieel in volume

Maatregelen en instrumenten voor
nieuwbouw en renovatie

relatief klein, maar inzet op drinkwaterzuinige nieuwbouw

Voor nieuwbouw en renovatie zijn ook andere, meer

drinkwater te kunnen voorzien.

verkleint wel de opgave om nieuwe woningbouwlocaties van

innovatieve, maatregelen kansrijk zoals vacuümriolering,
het gebruik van huishoudwater en grijswaternet of
grootschalige opvang en toepassing van regenwater. Dit soort
maatregelen is bij nieuwbouw en renovatie beter technisch
en maatschappelijk uitvoerbaar en de kosten zijn naar

140
138
136

Gemiddeld drinkwatergebruik
per persoon per dag (liter)

134
132
130
128
126
124
122
2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
Figuur B

5

2010

2011

Gemiddeld drinkwatergebruik per persoon per dag (CBS, 2022).

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Passende instrumenten voor
bestaande bebouwing

Maatregel
Korter douchen

Passende instrumenten voor
nieuwbouw en renovatie

Gedragsbeïnvloeding

Gedragsbeïnvloeding

Gedragsbeïnvloeding en
financieel stimuleren

Financieel stimuleren en verplichten

Opslag en gebruik regenwater voor toilet,
wasmachine en tuin

Financieel stimuleren

Financieel stimuleren en verplichten

Gebruik huishoudwater voor toilet,
wasmachine en tuin

Financieel stimuleren

Financieel stimuleren en verplichten

Gedragsbeïnvloeding en verplichten

Gedragsbeïnvloeding en verplichten

Financieel stimuleren

Financieel stimuleren en verplichten

Waterbesparende huishoudelijke apparaten
(waterbesparende douchekop, spoelonderbreker,
waterbesparende kraan)

Verminderen piekvraag tijdens droogte
Digitale slimme watermeters
Tabel A

Kansrijke combinaties van maatregelen en instrumenten voor huishoudens.

Met name drinkwaterbesparingsmaatregelen
die ook energie besparen lijken kansrijk

lagere kwaliteit water volstaat. Hierbij gaat het om delen

Maatregelen die huishoudens en bedrijven kunnen nemen om

en landbouw, bosbouw en visserij. Mogelijke maatregelen

drinkwater te besparen verdienen zich niet snel terug met een

richten zich op waterefficiënte productieprocessen en het

lagere drinkwaterrekening, vanwege de relatief lage kostprijs

gebruik van ander type water, zoals hemelwater, effluent van

van drinkwater. De terugverdientijd van maatregelen die ook

rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI’s) en oppervlaktewater.

tot energiebesparing leiden is een stuk korter. Het verwarmen

In sommige gevallen is water voor het ene proces of bedrijf

van water kost energie en de energieprijzen zijn in de afgelopen

een restproduct, terwijl het voor een ander proces of bedrijf

jaren sterk gestegen. Daarom zijn met name maatregelen die

nog bruikbaar is. Zo wordt in de voedingsmiddelenindustrie

ook leiden tot energiebesparing kansrijk, zoals korter douchen

bij sommige bedrijven cascadering toegepast door water uit

en waterbesparende douchekoppen. Dit geldt niet alleen voor

het blancheerproces (koken) ook te gebruiken als spoelwater.

huishoudens, maar bijvoorbeeld ook voor de recreatiesector.

Cascadering kan ook op grotere schaal worden toegepast,

van de voedingsmiddelenindustrie, de chemische industrie

bijvoorbeeld in industrieclusters.

Besparingsmaatregelen voor zakelijke
sector hangen sterk af van aard van
het gebruik

Informatie ontbreekt om uitspraken te doen
over besparingspotentieel bij zakelijke sector
Uit de analyse van maatregelen en instrumenten komt naar
voren dat de beschikbare informatie over drinkwaterbesparing

In 2020 werd 26% van het drinkwater zakelijk gebruikt,

in de zakelijke sector te beperkt is en de onzekerheden te groot

waarvan circa de helft door industrie (CBS, 2022). Hierbij

zijn is om uitspraken te kunnen doen over de effectiviteit –

gaat het met name om de voedingsmiddelen-, chemische,

in termen van drinkwaterbesparingspotentieel – op nationaal

aardolie-, farmaceutische en papierindustrie. Na industrie

niveau. Dit komt onder meer doordat mogelijke maatregelen

volgen de landbouw (15%), horeca (8%), gezondheidszorg

voor de industrie en landbouw meer bedrijfs- en locatiespecifiek

(7%), cultuursector (6%) en handel (5%) als grootste

zijn en maatwerk nodig is om drinkwaterbesparing op grotere

drinkwatergebruikers.

schaal te realiseren.1

De aard van dit drinkwatergebruik varieert. Soms

Een aanpak voor drinkwaterbesparing in de zakelijke sector zou

wordt drinkwater gebruikt als grondstof of wordt

zich dan ook moeten richten op kennisontwikkeling op het

drinkwaterkwaliteit wettelijk voorgeschreven, bijvoorbeeld in

gebied van de effectiviteit van maatregelen, de bijbehorende

de levensmiddelenindustrie. Voor horeca, gezondheidszorg,

randvoorwaarden en de neveneffecten. Het inrichten van

kantoren en de cultuursector geldt dat de aard van

pilots, bijvoorbeeld cascadering in industrieclusters, het

het drinkwatergebruik – en daarmee ook mogelijke

uitvoeren van waterscans en het opstellen van waterprofielen

besparingsmaatregelen – vergelijkbaar is met huishoudens.

voor de industrie (waar in 2021 mee is gestart) kunnen hierbij

In andere gevallen wordt drinkwater gebruikt voor
toepassingen waarvoor mogelijk minder drinkwater of een
6

1

Watergebruik door grootverbruikers. Feiten en kansen (Royalhaskoning, 2021).

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

belangrijke bouwstenen vormen. De waterscans geven bedrijven
inzicht in hun drinkwatergebruik, terwijl geaggregeerde
data uit de waterscans sturingsinformatie opleveren voor
een drinkwaterbesparingsaanpak. Daarbij biedt de inzet van

Voorbeeldpakketten geven beeld
van benodigde maatregelen en
instrumenten om drinkwatervraag te
verminderen

waterscans de mogelijkheid om prestatieafspraken te maken
met bedrijven en het drinkwatergebruik te benchmarken.

Als onderdeel van de verkenning zijn drie voorbeeldpakketten
samengesteld, met een selectie van maatregelen en

Met beter inzicht in de drinkwaterbesparende maatregelen

instrumenten, om de inzet van deze maatregelen te stimuleren

voor industrie kan – op termijn en naar voorbeeld van

(figuur C). Pakket A bestaat alleen uit de meest kosteneffectieve

de energiebesparingsplicht – worden toegewerkt naar een

maatregelen, terwijl pakket B en pakket C een grotere variatie

verplichting tot het nemen van drinkwaterbesparende

aan maatregelen bevatten. Daarbij varieert de overheidsinzet.

maatregelen die zich binnen een bepaalde periode

In pakket A ligt de focus op communicatie en bewustzijn,

terugverdienen en/of labels voor het zakelijk (drink)

terwijl pakket B en C oplopend meer overheidsinzet vragen.

watergebruik. Het verhogen van het drinkwatertarief
voor zakelijke (groot)gebruikers of het introduceren van

Voor ieder pakket is in beeld gebracht welke

verhandelbare waterrechten kunnen de terugverdientijd van

drinkwaterbesparing in de periode tot en met 2040 kan worden

maatregelen verkorten, met de mogelijkheid om de inkomsten

gerealiseerd. Vanwege diverse onzekerheden, waaronder de

te gebruiken om waterbesparende maatregelen financieel te

verwachte autonome ontwikkeling van de drinkwatervraag en

stimuleren. Ook kan de aanpassing van het heffingsplafond in

de effectiviteit van instrumenten in de Nederlandse praktijk,

de Belasting op Leidingwater (BoL) hierbij helpen. Zo ontstaat

gaat het om een indicatie van het besparingspotentieel, met

een extra prikkel voor drinkwaterbesparing. Daarbij is het wel

ruime bandbreedtes. De pakketten vragen nadere analyse en

zaak de negatieve maatschappelijke effecten, zoals ongewenste

uitwerking (van onder meer kosten, baten en uitvoering) en

vervanging door andere bronnen van water, vooraf in beeld te

zijn niet direct bedoeld voor implementatie of besluitvorming.

brengen en te monitoren.

Ze geven vooral inzicht in wat de inzet van een bepaalde
combinatie van maatregelen en instrumenten kan opleveren en
wat nodig is om een bepaalde besparing te realiseren. Dit helpt
om te komen tot een onderbouwde ambitie op het gebied van

Maatregel

Korte termijn: instrumenten

Lange termijn: instrumenten

Hergebruik drinkwater of gebruik
oppervlaktewater/ effluent RWZI

Financieel stimuleren

Financieel stimuleren

Cascadering in de industrie

Financieel stimuleren (pilots)

Financieel stimuleren

Waterscans bij grootzakelijke gebruikers

Gedragsbeïnvloeding en financieel stimuleren

Financieel stimuleren en verplichten

Waterzuinige productieprocessen

Gedragsbeïnvloeding en financieel stimuleren

Financieel stimuleren en verplichten

Opvang en gebruik hemelwater in de industrie

Financieel stimuleren

Financieel stimuleren en verplichten

Tabel B

PAKKET A:
Communicatie en bewustzijn

PAKKET B:
Stimuleren

PAKKET C:
Reguleren

• Maatregelen: kosteneffectieve
maatregelen
• Instrumenten: hoofdzakelijk
gedragsbeïnvloeding

• Maatregelen: grote variatie van
huishoudelijk en zakelijk
• Instrumenten: hoofdzakelijk
financieel stimuleren

• Maatregelen: grote variatie van
huishoudelijk en zakelijk
• Instrumenten: hoofdzakelijk
verbieden/verplichten

Figuur C

7

Kansrijke maatregelen en instrumenten voor industrie.

Samenstelling van drinkwaterbesparingspakketten.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

geschat drinkwatergebruik
(Mm3 excl. NIRF)

1.800
1.600
1.400

Elk pakket heeft een significante bandbreedte. Deze ontstaat doordat het
geschatte besparingseffect onderhevig is aan vier type onzekerheden:
• De mate van besparing door maatregelen
• De mate van besparing door instrumenten
• De interactie van de combinatie van maatregelen en instrumenten
• Schaalniveau en regionale verschillen
Referentie 1: +2% t.o.v. 2021
Pakket A: 1%-10% besparing
Pakket B: 3%-19% besparing

1.200
1.000

Pakket C: 22%-42% besparing

800
600
2010

Figuur D

2020

2025

2030

2035

2040

Voorbeeldpakketten afgezet tegen lichte toename van de drinkwatervraag.

1.800
geschat drinkwatergebruik
(Mm3 excl. NIRF)

2015

Elk pakket heeft een significante bandbreedte. Deze ontstaat doordat het
geschatte besparingseffect onderhevig is aan vier type onzekerheden:
• De mate van besparing door maatregelen
• De mate van besparing door instrumenten
• De interactie van de combinatie van maatregelen en instrumenten
• Schaalniveau en regionale verschillen
Referentie 2: +36% t.o.v. 2021
Pakket A: 1%-10% besparing

1.600
1.400

Pakket B: 3%-19% besparing

1.200
Pakket C: 22%-42% besparing

1.000
800
600
2010

Figuur E

2015

2020

2025

2030

2035

2040

Voorbeeldpakketten afgezet tegen sterke toename van de drinkwatervraag.

drinkwaterbesparing en maatregelen en instrumenten om deze

D). Als we uitgaan van een sterke groei van de drinkwatervraag

ambitie te realiseren. Hierbij geldt dat voor diverse maatregelen

tot 2040 (referentie 2; 30% in het Global Economy-scenario)

en instrumenten beter inzicht in de werking in de praktijk

kan pakket A de vraag licht afremmen, kan pakket B de

nodig is om uitspraken te kunnen doen over de effectiviteit en

vraag stabiliseren op het huidige niveau en kan pakket C de

potentiële bijdrage aan het verminderen van de drinkwatervraag

drinkwatervraag verminderen tot onder het huidige niveau

op lange termijn. Het gaat dan onder meer om innovatieve

(figuur E). Om dit laatste te bereiken is een meer dwingend

maatregelen en om diverse maatregelen die zich richten op

instrumentarium noodzakelijk (verplichten en verbieden)

de zakelijke sector, waaronder cascadering in de industrie.

in combinatie met financiële prikkels en communicatie en

Pakketten B en C bevatten daarom ook voorstellen voor pilots

bewustwording.

en experimenten.
De pakketten zijn in de verkenning afgezet tegen twee
referenties voor de ontwikkeling van de totale Nederlandse
drinkwatervraag tot en met 2040. Als we uitgaan van een

Meer onderzoek nodig om alle
onderzoeksvragen voor deze
verkenning te beantwoorden

lichte toename van de drinkwatervraag tot en met 2040

8

(referentie 1), dan kan pakket A de drinkwatervraag stabiliseren

Met deze verkenning zijn niet alle onderzoeksvragen volledig

of licht verminderen, pakket B de vraag stabiliseren of sterk

beantwoord. Er ontbrak met name informatie over de kosten

verminderen en pakket C de vraag sterk verminderen (figuur

van maatregelen en instrumenten. Zo zijn de onzekerheden over

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

kosten op nationaal niveau te groot om hierover uitspraken te

y

Formuleren ambitie: formuleer als drinkwaterpartners

doen per maatregel of per besparingspakket. Daarbij stamt de

(ministerie van IenW, provincies, waterschappen, gemeenten

meest recente en uitgebreide prognose voor de ontwikkeling

en drinkwaterbedrijven) mede op basis van dit onderzoek het

van het drinkwatergebruik uit 2017, terwijl de drinkwatervraag

ambitieniveau. Formuleer op basis daarvan een doelstelling

zich in de afgelopen jaren sterker heeft ontwikkeld dan destijds

voor drinkwaterbesparing op lange termijn (2040) en –

verwacht. Er was geen literatuur beschikbaar om inzicht te geven

hiervan afgeleid – de korte termijn (2030). Te denken valt

in regionale verschillen in het drinkwatergebruik en (daarmee)

aan een doel voor de verlaging van de drinkwatervraag per

verschillen in effectiviteit van maatregelen en instrumenten.

hoofd van de bevolking, een doelstelling voor de totale

Ook is er in de afgelopen jaren beperkt ervaring opgedaan met

nationale drinkwatervraag of een doelstelling per (sub)

drinkwaterbesparing in Nederland. Om uitspraken te kunnen

sector. Daarbij is desgewenst regionale differentiatie mogelijk,

doen over de effectiviteit van instrumenten is daarom veelvuldig

maar dit kan gevolgen hebben voor de kosteneffectiviteit of

gebruik gemaakt van internationale literatuur, waarbij de

uitvoerbaarheid van maatregelen en instrumenten.

context niet altijd direct vergelijkbaar is met de Nederlandse
situatie. Het verdient dan ook aanbeveling om, als onderdeel

y

Samenstellen drinkwaterbesparingspakket van maat-

van een aanpak gericht op bewust en zuinig drinkwatergebruik,

regelen en instrumenten: voer met vertegenwoordigers

de kennisbasis te versterken. Dat betekent het meer frequent

van sectoren gesprekken over passende maatregelen en

en fijnmazig monitoren van de ontwikkeling van het

instrumenten om de beoogde doelen voor korte en lange

drinkwatergebruik, het uitvoeren van pilots en experimenten en

termijn te realiseren. Daarbij is het belangrijk om te zorgen

het structureel monitoren van de werking van instrumenten en

voor de beschikbaarheid van voldoende middelen (mens-

maatregelen in de praktijk.

kracht en budget) en te besluiten over de bereidheid tot
aanpassing van kaders en regelgeving. Daarnaast adviseren
wij om ook te investeren in pilots en experimenten die niet

Naar een aanpak voor bewust en
zuinig drinkwatergebruik

direct een grote besparing opleveren, maar inzicht geven in
de werking van (innovatieve) maatregelen en instrumenten
die op langere termijn een bijdrage kunnen leveren.

Monitoren en
bijsturen

Formuleren
ambitie

y

Doorrekenen van drinkwaterbesparingspakket:
analyseer de voorgestelde combinatie van maatregelen en
instrumenten op effectiviteit (mate van doelrealisatie),
efficiency (kosteneffectiviteit) en maatschappelijke effecten
(risico’s voor volksgezondheid, milieu-impact en totale
watergebruik).

Uitvoeren
instrumenten
en maatregelen

Samenstellen
en doorrekenen
pakket

y

Bestuurlijke afspraken: maak bestuurlijke afspraken in
het Bestuurlijk overleg Water over het uitvoeren van het
drinkwaterbesparingspakket. Daarbij is het van belang om
expliciet te maken wie welke bijdrage levert, wie waarvoor
verantwoordelijk is en hoe betrokken partijen de voortgang

Afspraken
maken over
uitvoering

monitoren en waar nodig bijsturen.
y

9

Monitoren en bijsturen: monitor jaarlijks de voortgang

De verkenning heeft inzicht opgeleverd in kansrijke maatregelen

van de gemaakte afspraken, de ontwikkeling van het

en instrumenten om drinkwater te besparen en wat het

drinkwatergebruik en de effectiviteit van ingezette

drinkwaterbesparingspotentieel is. Ieder van deze maatregelen

maatregelen en instrumenten. Op basis hiervan kan de

en instrumenten heeft voor- en nadelen, waarbij de baten niet

aanpak worden bijgesteld, bijvoorbeeld door de inzet van

altijd landen op de plek waar ook de kosten worden gemaakt.

meer dwingend instrumentarium bij achterblijvende

De verkenning vormt daarmee een startpunt om te komen tot

doelrealisatie. We adviseren om op voorhand criteria en

een aanpak voor bewust en zuinig drinkwatergebruik. Hiertoe

ijkmomenten te benoemen voor het beoordelen en bijsturen

bevelen we aan de volgende stappen te doorlopen:

van het besparingspakket.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Thema’s voor het vervolg
Zoals hierboven aangegeven zijn met deze verkenning niet alle onderzoeksvragen
volledig beantwoord. Gedurende de uitvoering van het stappenplan dat hierboven staat
beschreven, kan aandacht besteed worden aan verdieping en verbreding op diverse thema’s.
Hieronder is een overzicht gegeven van thema’s voor het vervolg die door leden van de
begeleidingscommissie zijn aangedragen:
y

Volksgezondheid: bij het samenstellen van

y

Regionale verschillen: in dit onderzoek zijn er alleen

besparingspakketten is volksgezondheid een randvoorwaarde

regionale verschillen op hoofdlijnen beschreven. Hoe

die voortkomt uit de Beleidsnota Drinkwater.

verschillende maatregelen en instrumenten werken in

Drinkwaterbesparing mag daarmee niet ten koste gaan van

verschillende regio’s en of er per regio gedifferentieerd

volksgezondheid.

kan worden in beleid, dient verder onderzocht te worden,
bijvoorbeeld met regionale pilots.

y

Bijdrage aan piekvraagbesparing: in dit onderzoek
zijn piekvraagmaatregelen meegenomen, maar het is

10

y

Duurzaamheid: de besparing van drinkwater zou niet

niet doorgerekend hoeveel deze kunnen bijdragen aan

moeten leiden tot negatieve impact op milieu en klimaat.

de totale piekvraagbesparing in de zomermaanden. Een

Duurzaamheid dient daarom als criterium meegenomen

besparingspakket zou zich moeten richten op zowel

te worden in het vervolgtraject, zeker als het gaat om de

structurele besparing als piekvraagbesparing en het effect

aanleg van extra leidingen, het gebruik van grondstoffen of

van maatregelen moet inzichtelijk zijn op beide aspecten.

van extra elektriciteit. Ook de impact op de waterketen en

Een onderscheid in klein- en grootgebruik is daarin ook

rioleringssystemen is van belang om afgewogen keuzes te

wenselijk.

maken.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Inhoudsopgave
Managementsamenvatting ................................................................................................................................ 3
1.

2.

Inleiding ................................................................................................................................................................................ 12
1.1

Aanleiding en achtergrond ................................................................................................................................................... 13

1.2

Doel- en vraagstelling ...................................................................................................................................................................... 13

1.3

Afbakening en uitgangspunten .................................................................................................................................. 14

1.4

Aanpak .......................................................................................................................................................................................................................... 14

1.5

Leeswijzer ................................................................................................................................................................................................................. 15

Analyse ontwikkeling drinkwatergebruik .................................................................. 16
2.1

Inleiding ...................................................................................................................................................................................................................... 17

2.2 Huidige situatie en ontwikkeling van drinkwatergebruik ........................................ 17
2.3 Verdeling drinkwatergebruik ............................................................................................................................................ 19
2.4 Piekvraag .................................................................................................................................................................................................................. 21

3.

Analyse maatregelen en instrumenten ........................................................................ 22
3.1

Inleiding ..................................................................................................................................................................................................................... 23

3.2 Selectie en beschrijving van mogelijke maatregelen ...................................................... 23
3.3 Instrumenten voor drinkwaterbesparing ................................................................................................. 25
3.4 Analysekader .................................................................................................................................................................................................... 26
3.5 Resultaten van analyse en beoordeling van maatregelen .................................... 28

4.

Drinkwater­besparings­pakketten ............................................................................................. 32
4.1

Inleiding ..................................................................................................................................................................................................................... 33

4.2 Analyse van de drinkwaterbesparingspakketten ...................................................................... 36
4.3 Effectiviteit van drie besparingspakketten vergeleken ................................................ 46

5.

Conclusies en aanbevelingen ........................................................................................................ 48

Bijlagen .............................................................................................................................................................................................. 56
Bijlage 1. Methodiek en aannames ................................................................................................. 57
Bijlage 2. Analyse maatregelen en instrumenten .................................................. 61
Bijlage 3. Analyse fiscale instrumenten ................................................................................. 83
Bijlage 4. Bronnenlijst .......................................................................................................................................... 98
Bijlage 5. Overzicht berekeningen ............................................................................................... 102

11

HOOFDSTUK 1

Inleiding

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

1.1

Aanleiding en achtergrond

en het watersysteem als geheel onder druk. Het is niet
eenvoudig om nieuwe locaties voor drinkwaterwinning aan

Drinkwatervraag neemt toe en natuurlijke
beschikbaarheid van bronnen neemt af

te wijzen om in de toekomstige drinkwatervraag te voorzien.

Na een jarenlange daling neemt sinds 2015 het

neemt toe, onder meer als gevolg van de energietransitie

drinkwatergebruik in Nederland weer toe. Zonder aanvullende

en de woningbouwopgave. Daarbij is niet overal grond en

(beleids)inspanningen zet deze toename zich naar

oppervlaktewater van geschikte kwaliteit beschikbaar. Bewust en

verwachting door als gevolg van bevolkingsgroei, economische

zuinig drinkwatergebruik is daarom een belangrijk onderwerp in

ontwikkelingen en een groeiend drinkwaterverbruik per hoofd

de recent vastgestelde Beleidsnota Drinkwater voor de periode

van de bevolking. Daarbij is er door klimaatverandering in de

2021-2026. De Beleidsnota Drinkwater kondigt ook aan dat het

zomer vaker sprake van een piekvraag naar (drink)water. Dit

Rijk in 2022 samen met medeoverheden, drinkwaterbedrijven

stelt extra eisen aan de (toekomstige) drinkwatervoorziening.

en belanghebbenden een aanpak ontwikkelt voor bewust en

Ruimte is schaars, de druk op de bodem en ondergrond

zuinig drinkwatergebruik door zowel huishoudens als zakelijk
Tegelijkertijd neemt de natuurlijke beschikbaarheid van

gebruikers.

water af. Op jaarbasis beschikken we in Nederland – ook
op lange termijn – over voldoende water, maar regionaal en

Verkenning naar effectieve

seizoensafhankelijk kunnen er watertekorten ontstaan. De

instrumenten en maatregelen

langdurig droge periodes in 2018, 2019, 2020 en 2022 hebben

Een belangrijke eerste stap om te komen tot een aanpak

dit laten zien. Bovendien staat de kwaliteit van het water onder

voor bewust en zuinig drinkwatergebruik is het uitvoeren

druk, niet alleen in perioden van droogte. Hierdoor wordt het

van een verkenning naar de effectiviteit van mogelijke

steeds moeilijker om voldoende schone drinkwaterbronnen

drinkwaterbesparingsmaatregelen en instrumenten voor

te vinden (zowel oppervlakte- als grondwater). Dit is mede

verschillende drinkwatergebruikers. Berenschot en Arcadis

het gevolg van een toename van activiteiten in de bodem

hebben in opdracht van het Ministerie van Infrastructuur

en ondergrond, zoals warmte-koude opslag, geothermie

en Waterstaat de verkenning uitgevoerd. De voorliggende

en gaswinning uit kleine velden. Ook de vergrijzing van

rapportage bevat de uitkomsten hiervan.

grondwater speelt hierin een rol: door menselijke activiteiten
komen steeds meer verontreinigende stoffen in het grondwater
en oppervlaktewater terecht.

1.2 Doel- en vraagstelling
Doel van de verkenning is het verkrijgen van inzicht
in de effectiviteit en efficiëntie van mogelijke
drinkwaterbesparingsmaatregelen en -instrumenten voor
verschillende (drink)watergebruikers. Daarnaast dienen
deze maatregelen en instrumenten in samenhang te worden
geanalyseerd om te komen tot een aanpak voor bewust en
zuinig drinkwatergebruik. Het onderzoek moet de basis
vormen voor beleidsmatige afwegingen, het formuleren van
besparingsdoelstellingen en eventuele besluiten over in te
zetten instrumenten en maatregelen voor drinkwaterbesparing.
Deze doelstelling is vertaald naar zeven hoofdvragen voor de
verkenning:
1. Welke mogelijke instrumenten en maatregelen zijn er

Figuur 1

Beleidsnota Drinkwater 2021-2026.

denkbaar? Wie kan die het beste nemen?
2. Wat is de effectiviteit van deze instrumenten en

Naar bewust en zuinig drinkwatergebruik

maatregelen op het (drink)watergebruik – en waar hangt

De toenemende drinkwatervraag en de onder druk staande

deze van af? Zijn er regionale verschillen?

waterkwaliteit zetten de toekomstige drinkwatervoorziening
13

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

3. Wat zijn de voor- en nadelen, kosten en belemmeringen

Bovenliggend doel is een vermindering van de druk op

bij deze instrumenten en maatregelen? Bij wie komen deze

het watersysteem als geheel en de watervoorraden in het

terecht? Zijn de maatregelen uitvoerbaar? (Hoe) kunnen de

bijzonder. Daarbij geeft de Beleidsnota Drinkwater de volgende

nadelen worden voorkomen of gemitigeerd? Wie kan dat

uitgangspunten mee voor de verkenning:

het beste doen? Wat zijn de kosten daarvan?

y

Drinkwaterbesparing mag niet ten koste mag gaan van de
volksgezondheid (waaronder microbiologische veiligheid).

4. Welke combinaties van instrumenten en maatregelen zijn

y

mogelijk om nadelige effecten te voorkomen en effectiviteit
te vergroten? En hoe verhouden deze zich ten opzichte van
bestaande instrumenten en maatregelen?

Er moet rekening worden gehouden met de milieu-impact
van drinkwaterbesparing (positief en negatief).

y

Instrumenten en maatregelen voor drinkwaterbesparing
mogen niet leiden tot een onevenredige toename van het
gebruik van ander water.

5. Hoe zouden de maatregelpakketten het beste kunnen
worden vormgegeven, rekening houdend met draagvlak,
effectiviteit, uitvoerbaarheid, kosten en het voorkomen van

1.4 Aanpak

nadelen?
Het onderzoek is uitgevoerd in vier fasen en begeleid
6. Welke waterbesparing zou bij inzet van de effectieve
instrumenten en maatregelen kunnen worden behaald?

door een begeleidingscommissie met vertegenwoordigers
vanuit het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, de
drinkwatersector (via de de Vereniging van drinkwaterbedrijven

7. Wat zijn mogelijke vervolgstappen om te komen tot een

(Vewin)), provincies (via het Interprovinciaal Overleg (IPO)),

aanpak voor bewust en zuinig drinkwatergebruik?

waterschappen (via de Unie van Waterschappen) en gemeenten
(via de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG)).
Iedere fase is afgerond met een product. Dit product is steeds

1.3 Afbakening en
uitgangspunten

besproken met de begeleidingscommissie. Figuur 2 geeft de
aanpak schematisch weer.

Deze verkenning richt zich primair op het in beeld brengen

Fase 1. Voorbereiding

van feitelijke informatie over mogelijke instrumenten

Het doel van de eerste fase was het komen tot een gedeeld

en maatregelen om drinkwaterbesparing te realiseren.

analysekader. Omdat de verkenning de gemeenschappelijke

FASE 1 Voorbereiding
•
•
•
•

Startgesprek
Inventariseren van mogelijke maatregelen
Inventariseren van te raadplegen bronnen en experts
Product: startnotitie met methodiek en analysekader

FASE 2 Analyse van maatregelen en instrumenten
• Kwantitatieve en kwalitatieve analyse van maatregelen en instrumenten
• Bijeenkomsten met experts: aanscherping van analyse
• Product: tussenrapportage met analyse van maatregelen en instrumenten

FASE 3 Opstellen van mogelijke pakketten van maatregelen
• Bijeenkomst met begeleidingscommissie met experts: validatie en
aanscherping van maatregelpakketten
• Gesprekken met stakeholders
• Product: uitgewerkte pakketten van maatregelen

FASE 4 Synthese en eindrapportage
Figuur 2

14

Aanpak onderzoek
Bewust en zuinig
drinkwatergebruik.

• Analyse van pakketten van maatregelen
• Bijeenkomst begeleidingscommissie: bespreken concepteindrapportage
en aanbevelingen voor vervolg
• Product: eindrapportage met beantwoording vraagstelling

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

feitenbasis moet vormen voor het maken voor zorgvuldige

de Consumentenbond (als vertegenwoordiger van particuliere

en gezamenlijke afwegingen over een doel en aanpak

drinkwatergebruikers) en de Taskforce Bewust en zuinig

voor drinkwaterbesparing, is draagvlak onder betrokken

drinkwatergebruik vanuit de drinkwatersector.

partijen voor de wijze waarop maatregelen en instrumenten
geanalyseerd worden van belang. Hiertoe heeft een

Fase 4. Synthese en eindrapportage

startgesprek plaatsgevonden met de opdrachtgever en is een

In de laatste fase vond de synthese plaats en hebben

startbijeenkomst georganiseerd met de begeleidingscommissie.

we de voorliggende eindrapportage opgesteld.

In deze bijeenkomsten zijn de relevante aspecten voor het

De concepteindrapportage is besproken met de

analysekader besproken, waaronder de effectiviteit, kosten

begeleidingscommissie en na verwerking van opmerkingen

en neveneffecten. Daarbij is een overzicht opgesteld van

definitief gemaakt.

beschikbare documentatie en te analyseren maatregelen en
instrumenten. Dit is uitgewerkt in een startnotitie, met de
methodiek en het analysekader, die als afronding van de eerste

1.5 Leeswijzer

fase is toegestuurd aan de begeleidingscommissie.
De rapportage is als volgt opgebouwd:

Fase 2. Analyse en beoordeling van

y

maatregelen en instrumenten
In fase 2 zijn de mogelijke maatregelen en instrumenten

van het drinkwatergebruik in Nederland.
y

systematisch geïnventariseerd, geanalyseerd en beoordeeld
aan de hand van het analyse- en beoordelingskader in de

Hoofdstuk 3 beschrijft de uitkomsten van de analyse van
instrumenten en maatregelen.

y

startnotitie. Hiervoor is een database gemaakt met maatregelen
en zijn diverse berekeningen uitgevoerd, onder meer om

Hoofdstuk 2 bevat een analyse van de ontwikkeling en aard

Hoofdstuk 4 presenteert een drietal mogelijke
drinkwaterbesparingspakketten.

y

Hoofdstuk 5 bevat de conclusies en aanbevelingen.

het besparingspotentieel en de kosten van de mogelijke
maatregelen in beeld te brengen. Daarbij is gebruik gemaakt

In de bijlagen hebben we een beschrijving opgenomen van de

van een groot aantal beschikbare bronnen. In een drietal

methodiek en gehanteerde aannames (bijlage 1), de uitgebreide

bijeenkomsten met de begeleidingscommissie en experts

analyse van maatregelen en instrumenten (bijlage 2), de

hebben we de analyse en beoordeling van respectievelijk

gebruikte bronnen (bijlage 3) en tot slot een toelichting op de

maatregelen voor huishoudens en maatregelen voor de

uitgevoerde berekeningen (bijlage 4).

zakelijke sector besproken en aangescherpt. Daarbij hebben we
waar mogelijk witte vlekken ingevuld, maar met name voor

De in bijlage 2 opgenomen analyse van maatregelen en

de zakelijke sector bleek dit niet haalbaar en wordt in deze

instrumenten is in de vorm van factsheets. Dit overzicht moet

rapportage op onderdelen gebruik gemaakt van best practices

gezien worden als een inventarisatie van feitelijke informatie

in plaats van een uitgebreide beoordeling. Voor de analyse van

en een beoordeling van de haalbaarheid en uitvoerbaarheid

financiële en fiscale maatregelen hebben separate gesprekken

op basis van de best beschikbare informatie. Deze informatie

plaatsgevonden met het ministerie van Financiën. Zowel de

is gebruikt als basis voor nadere beschouwing, nuancering en

methodiek als de uitkomsten van de analyse zijn voorgelegd

discussie over maatregelen en combinaties in de hoofdstukken

aan de begeleidingscommissie. Fase 2 mondde uit in een

3 en 4.

tussenrapportage en een separaat document met de analyse en
beoordeling van fiscale en financiële instrumenten.

Fase 3. Opstellen van pakketten met
maatregelen en instrumenten
In de derde fase van deze verkenning hebben we, in overleg
met de begeleidingscommissie, drie pakketten van maatregelen
en instrumenten in beeld gebracht. Ieder pakket bestaat uit
een bepaalde invalshoek en hierbij passende maatregelen en
instrumenten. De pakketten zijn – ter reflectie – besproken
met de Vereniging voor Energie, Milieu en Water (VEMW)
(als vertegenwoordiger van de zakelijke drinkwatergebruikers),
15

HOOFDSTUK 2

Analyse ontwikkeling
drinkwatergebruik
Samenvatting hoofdstuk 2
In 2020 bedroeg het totale drinkwatergebruik in
Nederland 1159 Mm3. Particuliere huishoudens waren
verantwoordelijk voor 74% van het drinkwatergebruik.
De overige 26% is aangewend voor economische activiteiten (zakelijk drinkwatergebruik). Na een jarenlange daling neemt sinds 2015 het drinkwatergebruik
in Nederland weer toe. Daarbij is er door klimaatverandering in de zomer vaker sprake van een piekvraag. De meest recente uitgebreide prognose voor
de ontwikkeling van de drinkwatervraag stamt uit
2017 (Vewin/Icastat). De prognose laat een lichte toename zien tot 2030, zodanig dat de drinkwatervraag
rond de 1200 Mm3 blijft. In de jaren 2018 tot en met

2020 lag de drinkwatervraag boven de bovengrens
van de prognose. Daarom presenteren we naast deze
prognose ook een ander scenario voor de ontwikkeling van het drinkwaterverbruik tot en met 2040. Dit
scenario gaat uit van de prognose als ondergrens en
als bovengrens een toename van de drinkwatervraag
met 30% in 2040.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

2.1 Inleiding

en 2020, exclusief lekverliezen (niet in rekening gebracht of
NIRG). Tussen 2005 en 2014 was het totale drinkwatergebruik

Dit hoofdstuk bevat een analyse van de ontwikkeling en de

relatief stabiel, met een licht dalende trend, ondanks de

aard van het drinkwatergebruik in Nederland. Daarbij gaan

bevolkingsgroei en economische groei in deze periode. Sinds

we eerst in op de historische ontwikkeling, de huidige situatie

2015 is er sprake van een duidelijke toename van het totale

en de verwachte ontwikkeling van het drinkwatergebruik.

drinkwatergebruik.

Vervolgens zoomen we in op de verdeling van het gebruik over
verschillende typen gebruikers en gebruiksdoeleinden. Tot slot

De groei vanaf 2015 komt behalve door de toename van

gaan we in op de piekvraag in warme en droge periodes. De

het aantal inwoners en door economische groei (tot 2020),

analyse van het drinkwatergebruik vormt de feitenbasis en de

door een stijgend hoofdelijk huishoudelijk gebruik (figuur

referentiesituatie voor het beoordelen van de effectiviteit van

4). Verklaringen hiervoor zijn het warme en droge weer in

instrumenten en maatregelen.

2018, 2019 en 2020 en mogelijk het toenemend gebruik van
relatief veel drinkwatervragende regendouches, waardoor

2.2 Huidige situatie en ontwikkeling
van drinkwatergebruik

mensen meer drinkwater gebruikten voor het sproeien van
de tuin of het vullen van een zwembad. Vanaf 2020 hebben
ook coronamaatregelen mogelijk een rol gespeeld. Hierdoor
wasten mensen bijvoorbeeld vaker hun handen, vierden vaker

Na een jarenlange daling neemt sinds 2015 het drinkwater­

thuis vakantie en stonden langer onder de douche vanwege

gebruik in Nederland weer toe. Daarbij is er door klimaat­

minder of geen reistijd naar school of werk. Het huishoudelijk

verandering in de zomer vaker sprake van een piekvraag.

gebruik kreeg een extra boost door thuisvakanties in combinatie

Het CBS en de Vewin geven jaarlijks inzicht in de ontwikkeling

met het zeer warme weer.4 Het is nog niet duidelijk welk deel

van het drinkwatergebruik. Op basis hiervan duiden we de

van de toegenomen drinkwatervraag tijdelijk is en welk deel

ontwikkeling van de drinkwatervraag tot en met 2020. Daarna

een structurele ontwikkeling. In de volgende twee paragrafen

presenteren we twee prognoses voor het drinkwaterverbruik tot

worden achtereenvolgens een prognose en scenario weergegeven

respectievelijk 2030 en 2040.

welke elk een beeld schetsen hoe het drinkwatergebruik zich zou
kunnen ontwikkelen in de komende jaren.

Historische ontwikkeling en huidige situatie
In de vorige eeuw nam het totale drinkwatergebruik in

Prognose drinkwatergebruik 2017-2030

Nederland sterk toe: van circa 300 miljoen m3 in 1950 tot circa

Icastat heeft in 2017 in opdracht van en in samenwerking

1.000 miljoen m3 in 1980 en vervolgens tot een niveau van

met de Vewin een prognose gemaakt van de ontwikkeling van

circa 1.236 miljoen m3 in de jaren 1990 - 1995.2 Figuur 3 laat

het drinkwatergebruik in de periode 2017-2030 en scenario’s

de ontwikkeling van het drinkwatergebruik zien tussen 2003

opgesteld voor de periode tot en met 2050.

1200

drinkwatergebruik (mm3)

1150
1100
1050
1000
950
900
2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
Figuur 3

2
3

17

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Ontwikkeling totaal drinkwatergebruik 2003 t/m 2020.3

Drinkwaterstatistieken 2022, Vewin (2022).
Watergebruik 2020, CBS (2022).

4

Drinkwaterstatistieken 2022, Vewin (2022).

2017

2018

2019

2020

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

140
138
136

Gemiddeld drinkwatergebruik
per persoon per dag (liter)

134
132
130
128
126
124
122
2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
Figuur 4

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Huishoudelijk drinkwatergebruik per persoon per dag (in liters).5

Historische ontwikkeling
2017 prognose bovengrens
2019 som bedrijfsprognoses
2017 prognose basis
2017 prognose ondergrens

1.300
1.200
1.100
1.000

miljoen m3/jaar

900
800
700
600
1980

1985

1990

1995

2000

2005

2010

2015

2020

2025

2030

jaar
Figuur 5

Prognose drinkwatergebruik (Vewin, 2022).

Figuur 5 geeft inzicht in de daadwerkelijke ontwikkeling van

De basisprognose beschrijft de situatie die, op basis van de

het drinkwatergebruik in de periode 1970 tot en met 2020.

in 2017 beschikbare inzichten, de grootste kans had zich

Ook bevat het figuur een prognose van de ontwikkeling van

te gaan realiseren (lichtblauwe trendlijn in figuur 5). Deze

de drinkwatervraag tot en met 2030. Voor de prognose is

prognose is gebaseerd op de veronderstelling dat zich per type

onderscheid gemaakt naar vijf typen drinkwatergebruik: 1)

drinkwatergebruik een continuering van de ontwikkeling

huishoudelijk gebruik; 2) gebruik door nijverheid; 3) agrarisch

voordoet, dan wel op een voorspelbare manier afwijkt van de

gebruik; 4) overig niet-huishoudelijk gebruik en 5) nietin-

basisprognose door bijvoorbeeld technische of gedragsmatige

rekening-gebracht gebruik. Per type gebruik is een analyse

ontwikkelingen die zich al aftekenen. De ondergrens

gemaakt van de verwachte ontwikkeling en de factoren

(donkergroene trendlijn in figuur 5) en bovengrens (lichtgroene

die hierop van invloed zijn. Vervolgens zijn drie mogelijke

trendlijn in figuur 5) zijn denkbare prognoses, maar minder

ontwikkelingen van het totale drinkwatergebruik uitgewerkt,

waarschijnlijk, en geven de onzekerheidsmarge weer. Tot slot

namelijk een basisprognose en een onder- en bovengrens van

geeft de groene stippellijn in figuur 5 een prognose weer op

die basisprognose.

basis van een optelsom van individuele bedrijfsprognoses uit

6

7

5
6
7

18

Watergebruik 2020, CBS (2022).
Drinkwaterstatistieken 2022, Vewin (2022).
Prognoses en scenario’s drinkwatergebruik in Nederland (Icastat, 2017).

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

2019. Deze prognose uit 2017 is dus niet gecorrigeerd voor de

drinkwatergebruik; figuur 6). Figuur 6 laat dat zien. Wanneer

relatief droge jaren van 2018, 2019 en 2020. Bij het opstellen

we verder ingezoomen op het zakelijk drinkwatergebruik (figuur

van deze rapportage wordt gewerkt aan een nieuwe prognose die

7), komt naar voren dat ongeveer de helft hiervan (52%) voor

deze jaren wel in acht neemt en eind 2022 beschikbaar komt.

rekening is van de industrie. Hierbij gaat het met name om de
voedingsmiddelen-, chemische, aardolie-, farmaceutische en

Scenario: GE-scenario drinkwatergebruik in 2040

papierindustrie. Na industrie volgen de landbouw (15%), horeca

Het drinkwatergebruik heeft zich – zoals de meest recente cijfers

(8%), gezondheidszorg (7%), cultuursector (6%) en handel

over het drinkwatergebruik laten zien - in de afgelopen jaren

(5%) als grootste drinkwatergebruikers.8 Figuur 8 toont het

anders ontwikkeld dan voorzien in de prognose uit 2017. Eind

drinkwatergebruik per waterbedrijf. Tot slot laat figuur 9 zien dat

2022 verschijnt een nieuwe prognose van de Vewin, maar de

een deel van het geproduceerde drinkwater ook nog geëxporteerd

gegevens hieruit waren nog niet beschikbaar voor de voorlig-

wordt en dat er daarnaast sprake is van lek- en spuiverliezen.

gende verkenning. Om de prognose uit 2017 in perspectief te
plaatsen maken we daarom gebruik van een alternatief scenario:

26%

het groeiscenario drinkwaterverbruik in 2040. Dit scenario is in
2015 door onder andere het RIVM opgesteld op basis van onder
andere de bevolking in 2040. Dit Global Economyscenario
(GE-scenario) voorziet een bevolkingsgroei van 0,6% en een
individuele toename van watergebruik van 0,5%. Samen komt
dit neer op een stijging van 30% van de drinkwatervraag in 2040
ten opzichte van 2015. De groei van het drinkwater­verbruik
in het GE-scenario komt overeen met dat in het STOOMscenario. Ook voor het Deltaprogramma Zoetwater wordt
gebruik gemaakt van dit scenario. Het STOOM-scenario heeft

74%

als horizon het jaar 2050. Regionaal kan het GE-scenario een
andere omvang hebben, afhankelijk van de bevolkingsgroei en

Drinkwatergebruik particuliere huishoudens
Drinkwatergebruik alle economische activiteiten

economische ontwikkeling. Het GE-scenario is ook de basis van
de Verkenning Drinkwatervoorziening (2021), die een scenario
voor benodigde productiecapaciteit per provincie in 2040 bevat.

Figuur 6

De 30% groei van drinkwatergebruik tot 2040 wordt naast de

Drinkwatergebruik particuliere huishoudens en voor alle
economische activiteiten (CBS, 2020).

prognose als alternatieve referentie gebruikt om besparing per

5%

besparingspakket te berekenen tot 2040 in hoofdstuk 4. Deze
referentie geeft een snelle toename van de drinkwatervraag aan

7%

6%

en representeert volgens drinkwaterbedrijven de bovengrens van
de mogelijke vraagontwikkeling de komende jaren.

7%

2.3 Verdeling drinkwatergebruik

52%
8%

Voor de verkenning naar effectieve maatregelen en instrumenten
is niet alleen inzicht in het totale drinkwatergebruik van
belang, maar ook de verdeling over verschillende gebruikers

15%

en de aard van het gebruik. Daarmee is het mogelijk om de
besparingspotentie van maatregelen voor specifieke gebruikers in

Industrie
Landbouw, bosbouw en visserij
Horeca
Gezondheids- en welzijnszorg

beeld te brengen en – uiteindelijk – uitspraken te doen over de
effectiviteit van pakketten van maatregelen.
In 2020 waren particuliere huishoudens verantwoordelijk voor
74% van het totale drinkwatergebruik in Nederland. De overige
26% is aangewend voor economische activiteiten (zakelijk
19

Figuur 7
8

Cultuur, sport en
recreatie
Handel
Rest

Type zakelijk drinkwatergebruik (CBS, 2020).

Drinkwatergegevens CBS 2021, 2022.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Aansluitingen9 x
1.000

Productie
miljoen m3

Afzet10
miljoen m3

Omzet10
miljoen €

Brabant Water

1.246

200

187

171

Dunea

644

82

77

131

Evides Waterbedrijf

1.104

174

158

213

Oasen

362

44

49

73

PWN

824

96

109

178

Vitens

2.668

382

363

357

Waternet

528

93

69

96

Waterbedrijf Groningen

294

46

46

48

WMD Drinkwater

206

36

30

33

WML

554

72

72

96

8.429

1.225

1.159

1.396

Nederland
Figuur 8

Drinkwatergebruik naar bedrijf (Vewin, 2021).

Drinkwaterbalans 2020 (in mln m3)
Grondwater
743

Natuurlijk duinwater
15

Oevergrondwater
78

Oppervlaktewater
432

1.267

Productieverliezen
42

Zuivering

Geproduceerd drinkwater
1.225

Inkoop buitenland
8

Lek- en spuiverliezen11
72

Distributie

Aflevering drinkwater
1.161

Huishoudens
855
Figuur 9

9
10
11

20

Zakelijke markt
303

Drinkwatergebruik naar bron (Vewin, 2021).

Administratieve aansluitingen per 31-12-2020.
Van drinkwater geleverd in het eigen voorzieningsgebied.
Inclusief niet verrekende verkoop (bijvoorbeeld bluswater), meetverschillen en
verschil engros gelverd versus ingekocht drinkwater.

Buitenland
2

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

2.4 Piekvraag

een aanpak gericht op bewust en zuinig drinkwatergebruik
relevant om ook naar de spreiding van het drinkwatergebruik

Weersomstandigheden kunnen een grote invloed hebben op

over het jaar te kijken en niet alleen naar het totale

het waterverbruik. Mensen douchen vaker bij warm weer,

drinkwatergebruik per jaar.

sproeien hun tuin vaker of vullen hun eigen zwembaden.
Dit leidt tot een piekvraag tijdens lange periodes van warmte

Figuur 10 laat zien dat er in april tot en met juli

en droogte. Hierbij treden er wel lokale verschillen op. In

bovengemiddeld veel drinkwater wordt gebruikt en in de overige

steden hebben mensen bijvoorbeeld (steeds) minder grote

maanden gelijk of minder dan de gemiddelde hoeveelheid.

tuinen dan buiten de stad en/of minder ruimte voor een eigen

Daarbij geeft het figuur inzicht in het drinkwatergebruik

zwembad. Als gevolg van klimaatverandering neemt de kans

per maand in een jaar met extreme droogte in het voorjaar

op extreme warmte en droogte toe en daarmee ook de kans

en de zomer (2018) en in het gemiddelde tussen 2005 en

op een piek in de drinkwatervraag. De toenemende kans op

2019. De vergelijking met 2018 is relevant, omdat we door

piekvragen stelt extra eisen aan de leveringszekerheid vanuit

klimaatverandering naar verwachting vaker met warme en

de drinkwaterinfrastructuur, waarbij drinkwaterbedrijven

droge periodes zoals in dit jaar te maken gaan krijgen.

hun capaciteit en assets moeten dimensioneren op grotere
piekvragen. Dat vergt mogelijk investeringen die de

De gemiddelde piek ligt in de maand juni, waarin we gemiddeld

bedrijfsvoering voor de reguliere drinkwatervraag minder

6,4% meer drinkwater gebruiken. In 2018 lag de piek in juli.

efficiënt maken. Daarnaast kan een toename van de

In dat jaar sloegen diverse drinkwaterbedrijven alarm over de

piekvraag leiden tot overschrijding van maandvergunningen

beschikbaarheid van drinkwater, met name in de maand juli.

en frequentere droogval van waterlopen, dalende

Veel huishoudens installeerden opzetzwembaden in de tuin

grondwaterstanden en afname van de grondwatervoeding van

vanwege de hitte.

natuur en landbouw. Daarom is het voor deze verkenning en

120
115
110
105
100
index

95
90
1

2

3

4

5

6

maanden

2018
2005 - 2019
Figuur 10

12

21

Index gemiddelde dagaflevering in de maanden van het jaar.12

Drinkwaterstatistieken 2022, Vewin (2022).

7

8

9

10

11

12

HOOFDSTUK 3

Analyse maatregelen
en instrumenten
Samenvatting hoofdstuk 3
Dit hoofdstuk geeft een overzicht van maatregelen
en instrumenten voor drinkwaterbesparing die zijn
geanalyseerd op een aantal criteria. Een maatregel
definiëren we als een techniek of wijze waarop drinkwaterbesparing gerealiseerd kan worden. Een instrument is een manier om de inzet van maatregelen
te stimuleren, te ontmoedigen, te verbieden of af te
dwingen.
De relevante maatregelen en instrumenten zijn in
beeld gebracht met beschikbare literatuur. Waar
mogelijk ging het hierbij om (wetenschappelijk) onderzoek in Nederland, maar we hebben ook veelvuldig
gebruik gemaakt van internationale literatuur, met als
kanttekening dat de internationale context niet altijd
direct vergelijkbaar is met de Nederlandse situatie.
Voor de maatregelen maken we onderscheid naar
huishoudelijke maatregelen (die van invloed zijn op
het drinkwatergebruik door particuliere huishoudens) en zakelijke maatregelen (in dit onderzoek
gedefinieerd als maatregelen die van invloed zijn
op het gebruik in de voedingsmiddelenindustrie, de

chemische industrie en de landbouw). Huishoudelijk
drinkwatergebruik betreft driekwart van het totaal.
Maatregelen die hierop van invloed zijn, hebben
sneller een hoog besparingspotentieel, met name
maatregelen voor de douche en toilet (circa 40% en
30% van huishoudelijke gebruik). Er is relatief weinig
informatie beschikbaar over zakelijke maatregelen.
Hierdoor kunnen we beperkt uitspraken doen over
het drinkwaterbesparingspotentieel van zakelijke
maatregelen.
De drie typen instrumenten die we hebben geïdentificeerd (financieel, reguleren en gedragsbeïnvloeding) hebben elk een verschillende effectiviteit: de
mate waarin het instrument de inzet van maatregelen stimuleert. Hierbij geldt dat een meer dwingend
instrumentarium (regulering) meer effect heeft dan
financiële prikkels of gedragsbeïnvloeding. Een combinatie van verschillende instrumenten heeft volgens
literatuur een groter effect op de mate van besparing
dan individuele instrumenten. De praktische, juridische en maatschappelijke haalbaarheid verschilt ook
per instrument.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Box 1. Definitie huishoudelijke en zakelijke maatregelen

3.1 Inleiding
Dit hoofdstuk bevat de analyse van individuele
drinkwaterbesparingsmaatregelen- en instrumenten. Hiertoe
duiden we eerst het verschil tussen maatregelen en instrumenten
om drinkwaterbesparing te realiseren. Vervolgens beschrijven
we het analysekader en de methoden, uitgangspunten en
aannames die we hebben gehanteerd voor de beoordeling van de
maatregelen en instrumenten. Tot slot geven we een overzicht
met de analyse en beoordeling van alle maatregelen. Uitgebreide
beschrijvingen van de maatregelen, instrumenten en de analyse
daarvan zijn opgenomen in bijlage 2.

Voor het opstellen van de longlist met
drinkwaterbesparingsmaatregelen hanteren we de 80/20regel. Dit betekent dat we maatregelen selecteren met als
doelgroep de grootste gebruikers van drinkwater per sector
volgens het CBS. De longlist bevat hiermee maatregelen
die zich richten op de vijf (sub)sectoren met het grootste
drinkwatergebruik (in totaal 85% van het totale gebruik),
namelijk:
y Particuliere huishoudens;
y Industrie, onderverdeeld in:
- voedingsmiddelen
- chemische industrie
- landbouw, bosbouw en visserij.
Maatregelen die van invloed zijn op particuliere
huishoudens noemen we hierna huishoudelijke
maatregelen. Maatregelen die binnen één of meerdere van
bovenstaande (sub)sectoren van de industrie invloed zijn,
noemen we zakelijke maatregelen.

3.2 Selectie en beschrijving van
mogelijke maatregelen

Overige sectoren, zoals de horeca, gezondheids- en
welzijnszorg en cultuur, sport en recreatie vallen niet onder
de 80% meest gebruikende sectoren en zijn in dit
onderzoek niet meegenomen. In een aanpak voor bewust
en zuinig drinkwatergebruik ligt het wel voor de hand om
kansrijke maatregelen voor particuliere huishoudens ook in
deze sectoren te stimuleren, omdat het type
drinkwatergebruik – en daarmee het palet aan mogelijke
maatregelen – vergelijkbaar is.13

Een maatregel definiëren we als een techniek of wijze
waarop drinkwaterbesparing gerealiseerd kan worden. Denk
bijvoorbeeld aan een waterbesparende douchekop. Op basis
van bestaande (onderzoeks)rapporten en deskresearch
hebben we een longlist opgesteld met maatregelen voor
drinkwaterbesparing bij huishoudens en zakelijke gebruikers
(zie Box 1 voor de gehanteerde definitie in deze rapportage).
De longlist van vele tientallen maatregelen is op basis van
expert judgement geaggregeerd tot een overzicht van enkele

De maatregelen zijn gerangschikt naar de verschillende typen

tientallen maatregelen en geverifieerd in een bijeenkomst met

besparingen. Per cluster maken we inzichtelijk of maatregelen

de begeleidingscommissie.

daadwerkelijk leiden tot vermindering of vermijden van (drink)
watergebruik of dat het gaat om overstappen naar een andere
(water)bron. Hiermee ontstaan drie clusters van maatregelen.
Sommige maatregelen leveren structurele besparing op, daar
waar andere zich richten op piekvraagbesparing. Per cluster
wordt een overzicht van maatregelen getoond en in bijlage 2 is
een beschrijving en analyse per maatregel opgenomen.

13

23

Dit geldt bijvoorbeeld voor hotels of verpleeg- en verzorgingshuizen.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Cluster A. Drinkwaterbesparende technieken of maatregelen
Maatregelen in het eerste cluster richten zich op besparing van
drinkwater. Hieronder vallen drinkwaterbesparende technieken
of andere opties voor het verminderen van gebruik. In tabel
1 is weergegeven hoe dit maatregelencluster is onderverdeeld
in twee onderdelen: huishoudelijke en zakelijke maatregelen.
Drinkwaterbesparende maatregelen in huishoudens zijn het
korter douchen, het inzetten van vier typen waterbesparende
Nummer
A1.1
A1.2
A1.3
A1.4
A2.1
A2.2
A2.3
A2.4

Cluster

Maatregel

A1. Drinkwater­
besparende technieken
of maatregelen
(huishoudelijk)

Korter douchen

A2. Drinkwater­
besparende technieken
of maatregelen
(zakelijk)

Druppelirrigatie tuinbouw

A2.5
Tabel 1

huishoudelijke apparaten, een digitale slimme watermeter en
het verminderen van het sproeien van de tuin of vullen van
tuinzwembaden tijdens droogte. Drinkwaterbesparende maatregelen in de zakelijke sector richten zich op de landbouw en de
industrie en kunnen zowel structurele besparing als verlaging
van piekvraag realiseren.

Waterbesparende huishoudelijke apparaten (douchekop, wasmachine, toilet, kraan)
Digitale slimme watermeter (huishoudens)
Vermindering sproeien huishoudens en vullen tuinzwembaden tijdens droogte (vermindering piekvraag) (P)
Vermindering irrigatie tijdens droogte (P)
Vermindering wassen van wagenpark tijdens droogte (P)
Digitale slimme watermeter (grootzakelijk)
Waterbesparende productieprocessen in de industrie

Maatregelen binnen cluster A (drinkwaterbesparende technieken of maatregelen)
met daarin piekvraagmaatregelen apart aangegeven (P).

Cluster B. Hergebruik van drinkwater of het gebruik van de juiste kwaliteit water voor de juiste toepassing
Het tweede cluster richt zich op het hergebruik van drinkwater
of het gebruik van de juiste kwaliteit water voor de juiste
toepassing (geen drinkwaterkwaliteit). Wederom is dit cluster
onderverdeeld in huishoudelijke en zakelijke maatregelen. Voor
huishoudens gelden er twee structurele maatregelen, namelijk
B1.2) de opslag en het gebruik van regenwater en B1.3) het
zuiveren van gebruikt water en gebruik van huishoudwater voor
het sproeien van de tuin en voor de wasmachine en vaatwasser.
Nummer
B1.1
B1.2
B1.3
B2.1
B2.2
B2.3

Voor de zakelijke sector zijn de mogelijkheden en de wijzen van
hergebruik of inzet van de juiste kwaliteit water voor de juiste
toepassing sterk afhankelijk van productieprocessen. Deze
maatregelen zijn door die diversiteit ook lastig generiek en op
nationaal niveau te analyseren. Wel zijn er voorbeelden uit de
praktijk beschikbaar, die in bijlage 2 beschreven staan.
Maatregel B2.2 is gebaseerd op onderzoek van Royal
HaskoningDHV.14

Cluster

Maatregel

B1. Hergebruik van drinkwater
of vervanging door de juiste
kwaliteit water voor de juiste
toepassing (huishoudelijk)

Gebruik filterpomp, skimmer en/of afdekzeil voor opzetzwembad huishoudens (P)

B2. Hergebruik van
drinkwater of vervanging door
de juiste kwaliteit water voor
de juiste toepassing (zakelijk)

Waterscan door drinkwaterbedrijf bij grootzakelijke gebruikers

Opslag en gebruik regenwater op huishoudniveau voor toilet, wasmachine en sproeien van tuin
Gebruik huishoudwater voor toilet, wasmachine en sproeien van tuin door waterrecycling op
huishoudniveau
Hergebruik drinkwater of gebruik oppervlaktewater/effluent in diverse subsectoren
Cascadering in de industrie

B2.4

Opvang hemelwater in de industrie

B2.5

Hergebruik RWZI-effluent of gebruik regenwater in landbouw

Tabel 2

Maatregelen binnen cluster B (hergebruik of gebruik van de juiste kwaliteit water voor de juiste toepassing)
met daarin piekvraagmaatregelen apart aangegeven.

Cluster C. Waterbesparende infrastructuur
Maatregelen uit cluster A en B kunnen aanpassingen vragen
aan de drinkwaterinfrastructuur. De indirecte impact en kosten
hiervan zijn in dit onderzoek niet nader in beeld gebracht.
Wel is er een maatregel die direct aanpassing vraagt aan de
Nummer
C1.1
Tabel 3

infrastructuur: vacuümriolering- en toiletten. De impact op de
waterketen of (dimensionering van) de rioleringssystemen is
niet in beeld gebracht in deze analyse.

Cluster

Maatregel

C. Waterbesparende infrastructuur

Vacuümriolering en vacuümtoilet

Maatregelen binnen cluster C (waterbesparende infrastructuur).
14

24

Watergebruik door grootverbruikers. Feiten en kansen (Royal HaskoningDHV, 2021).

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

3.3 Instrumenten voor drinkwaterbesparing
Onder instrumenten verstaan we manieren om de inzet van maatregelen te stimuleren, te ontmoedigen,
te verbieden of af te dwingen. Hierbij maken we onderscheid naar drie typen instrumenten:
y

Financieel:
-

-

y

Reguleren: het verplichten of

Gedragsbeïnvloeding: het teweeg-

Het (financieel) stimuleren of

verbieden van een maatregel door het

brengen van veranderingen bij

ontmoedigen van een maatregel

Rijk, provincie of gemeente kan op

consumenten door verschillende

door onder andere subsidiëring of

diverse manieren. In dit onderzoek

gedragsbeïnvloedingstechnieken toe

belastingen (prijsprikkel);

zijn er twee wijzen van verplichten/

te passen, zoals publiekscampagnes,

Fiscaal: besparing van drink­

verbieden gebruikt, afkomstig uit

nudging en priming. Dit zijn commu-

watergebruik door een financieel

literatuur.

nicatietechnieken en verhogen het

of economisch motief, vaak om

-

Het verbieden van het gebruik

bewustzijn wat ertoe kan leiden om

drinkwatergebruik te ontmoe-

van drinkwater voor bepaalde

besparing te realiseren.

digen (bijvoorbeeld door tarief-

doeleinden of het toewijzen

differentiatie). Dit zijn meer

van een maximale hoeveelheid

Het navolgende overzicht van

generieke instrumenten die over

water aan een bepaald gebruik.

instrumenten vormt de basis voor de te

een hele doelgroep of zelfs het

Dit is een ‘lichtere vorm’ van

onderzoeken instrumenten. In beleid

regulering.

kunnen maatregelen en instrumenten in

Het juridisch verplichten of

combinatie worden ingezet. Bijvoorbeeld

(onderzoeks)rapporten en in

verbieden van een maatregel.

een subsidieregeling voor het stimuleren

overleg met de begeleidingscom-

Dit kan door de aanpassing van

van een bestbeschikbare techniek (BBT)

missie en het Ministerie van

waterwetgeving of overige wet­

in de industrie of een voucher voor een

Financiën is gekozen voor uitwer-

geving (zoals het Bouwbesluit).

waterbesparende douchekop.

king en analyse van vier financiële

Ook kunnen voorschriften over

en fiscale instrumenten en deze

waterbesparing in aanbestedingen

zijn enigszins anders geanalyseerd

of vergunningverleningen worden

dan de overige instrumenten.

opgenomen.

hele tariefsysteem gaan. Op basis
van informatie uit bestaande

Nummer
a.1

-

Instrumenttype

Instrumenten

Financieel

Subsidiëring of belasting

a.2

Aanbod dienst/product door overheid

a.3

Verhandelbare rechten voor zakelijk (drink)watergebruik

a.4.1

Tariefdifferentiatie: aanpassing aan het ‘kale’ drinkwatertarief

a.4.2

Tariefdifferentiatie: aanpassing aan fiscale onderdelen van het drinkwatertarief

a.5
b.1

Zuiveringsheffing voor zuivering afvalwater baseren op drinkwatergebruik
Reguleren

Het verbieden van het gebruik van drinkwater voor bepaalde doeleinden of het toewijzen van een maximale
hoeveelheid water aan een bepaald gebruik

b.2.1

Verbod vanuit Rijk, provincie of gemeente door aanpassing huidige waterwetgeving, zoals het Bouwbesluit

b.2.2

Tijdelijk verbod door aanpassing wetgeving of opstellen (nood)verordening

b.2.3

Verbod vanuit Rijk, provincie of gemeente door aanpassing andere wetgeving

b.2.4

Voorschriften in aanbestedingen/vergunningverlening

c.1
c.2

Verhoging van kennis
Gedragsbeïnvloeding

Verhoging van (inschatting van) eigen effectiviteit

c.3

Framing: hoe presenteer je de boodschap?

c.4

Sociale normen: wat doen anderen?

c.5

Tailoring: aansluiten boodschap bij ontvanger

c.6

Emotionele shortcuts: inspelen op gevoel

c.7

Priming: een mindset activeren

c.8

Nudging: slim inrichten van omgeving

Tabel 4

25

y

Overzicht van instrumenten.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

3.4 Analysekader

Waar een kwantitatieve beoordeling niet mogelijk is, is een
beoordeling uitgedrukt in een geclassificeerde score. Deze

Voor de analyse van (clusters van) maatregelen en

loopt van zeer negatief (- -) tot zeer positief (++). Deze

instrumenten voor drinkwaterbesparing hebben we gebruik

methode maakt het mogelijk om eenvoudig een eerste inzicht

gemaakt van een uniform analysekader. Dit analysekader

te krijgen in waar de grootste plus- en minpunten van elke

bestaat uit criteria voor vier verschillende aspecten.

maatregel zich bevinden zonder dat dit ten koste gaat van de
feitelijke onderbouwing. Voor criteria die kwantitatief van

Om de analyse van (clusters van) drinkwaterbesparings­

aard zijn, maar niet exact berekend kunnen worden, hanteren

maatregelen begrijpelijk en inzichtelijk te houden hebben we de

we bandbreedtes voor de indeling van beoordelingen met +

effecten waar mogelijk kwantitatief berekend en/of beschreven.

en -. Het toekennen van scores is subjectief en is onderhevig

Voor de kwantitatieve gegevens geldt een aanzienlijke

aan interpretatie en verandering met de tijd. De scores zijn

onzekerheidsmarge, aangezien ervaringen met maatregelen

door Berenschot en Arcadis toegekend op basis van een

voor drinkwaterbesparing in Nederland relatief beperkt zijn.

redenering die afkomstig is uit onderzochte bronnen of op

Dit leidt tot een bandbreedte van kwantitatief weergegeven

basis van expert judgement. Dit is in samenwerking met de

beoordelingscriteria als besparingspotentieel.

begeleidingscommissie gedaan.

De analyse van maatregelen is gebaseerd op eerder onderzoek

Iedere maatregel is eerst individueel geanalyseerd, zonder

en bestaande informatie. Waar informatie niet of beperkt

rekening te houden met positieve dan wel negatieve effecten

beschikbaar was, zijn aannames gedaan op basis van expert

die verschillende maatregelen op elkaar (kunnen) hebben. Deze

judgement of zijn maatregelen geanalyseerd aan de hand van

onderlinge effecten zijn wel in beeld gebracht bij de beoordeling

praktijkvoorbeelden. Er is ten behoeve van deze verkenning

van maatregelenpakketten (zie hoofdstuk 4). In tabel 5 zijn

naar maatregelen en instrumenten voor drinkwaterbesparing

de beoordelingscriteria beschreven en worden deze nader

geen nieuw, aanvullend onderzoek naar de effectiviteit

toegelicht. In bijlage 1 is een nadere toelichting opgenomen

van maatregelen uitgevoerd. Voordat maatregelen worden

voor de gehanteerde methodiek. De analyse, gehanteerde

doorgevoerd, is het verstandig het precieze effect en onderlinge

aannames, uitgangspunten en daarvoor geraadpleegde bronnen

interactie tussen maatregelen te onderzoeken.

per maatregel zijn opgenomen in bijlage 2 tot en met 5.

Besparingspotentieel

Financieel /economisch

Uitvoerbaarheid

Maatschappelijke
effecten

• Besparingspotentieel
regulier in Mm3

• Verdeling kosten en
baten
• Schaalvoordelen

• Technische/praktische
uitvoerbaarheid
• Juridische haalbaarheid
• Maatschappelijke
uitvoerbaarheid
• Effectiviteit

• Effect op ander
watergebruik
• Doelbereik beleidsdoelen

Figuur 11

26

Analysekader schematisch weergegeven.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Criterium

Def initie/toelichting

Wijze van beoordeling

Besparingspotentieel
Theoretisch
besparingspotentieel in Mm3

Theoretisch besparingspotentieel van de maatregel
op nationaal niveau, met onderscheid tussen huishoudens en bedrijven. Specifieke aandacht voor grootzakelijk gebruik. Eventuele regionale verschillen worden
beschreven en meegenomen in de beoordeling van effect
Nederland-breed.

Kwantitatieve berekening of onderbouwde inschatting op basis van bestaande bronnen en gedeelde
inzichten.

Besparingspotentieel
Theoretisch
besparingspotentieel
piekvraag in Mm3

Zie hierboven, maar dan specifiek gericht op piekvraag.

Zoals hierboven beschreven.

Financieel/economisch
Verdelingseffecten

Beoordeling van de globale financiële effecten voor
verschillende partijen, bij gelijkblijvende omstandigheden:
welke partij maakt kosten en waar landen welke baten?
De focus ligt op algemene doelgroepen, zoals huishoudens en grootzakelijke gebruikers. Hierbij wordt geen
onderscheid gemaakt specifiek naar subdoelgroepen,
zoals huishoudens met lagere inkomens of een bepaalde
bedrijfstak.
Elke verlaging in drinkwatervraag zal een negatief effect
hebben op de omzet van de drinkwaterbedrijven. Omdat
dit hiermee niet onderscheidend is, is dit geen deel van de
beoordeling.

Feitelijke, semi-kwantitatieve beschrijving van effecten
op partijen. Deze partijen verschillen per sector/
doelgroep waar een maatregel effect op heeft. Geen
beoordeling met + of -, aangezien het oordeel over
verdelingseffecten politiekbestuurlijk van aard is.

Uitvoerbaarheid
Juridische uitvoerbaarheid

Beoordeling van de inzet van de maatregel binnen
de huidige wet- en regelgeving en/of de noodzaak tot
aanpassing van wet- en regelgeving. Dat betekent hoe
groter de inspanning om een maatregel wettelijk mogelijk
te maken, hoe lager de uitvoerbaarheid.

Kwalitatieve beoordeling op basis van bestaande
bronnen/literatuur. Hanteren van 5-puntsschaal (++, +,
0, -, - -), nader uit te werken op basis van resultaten.

Uitvoerbaarheid
Praktische/technische
uitvoerbaarheid

Beoordeling van de mate van volwassenheid van de benodigde technologie, praktische kansen en belemmeringen,
mogelijke technische risico’s, waaronder ook handhaving.

Kwalitatieve beoordeling op basis van bestaande
bronnen/literatuur. Hanteren van 5-puntsschaal (++, +,
0, -, - -), nader uit te werken op basis van resultaten.

Uitvoerbaarheid
Maatschappelijke
uitvoerbaarheid

Beoordeling van de te verwachten acceptatie en het
draagvlak voor een maatregel of instrument bij betrokken
overheden, drinkwaterbedrijven en/of eindgebruikers.

Kwalitatieve beoordeling op basis van bestaande
bronnen/literatuur. Hanteren van 5-puntsschaal (++, +,
0, -, - -), nader uit te werken op basis van resultaten.

Uitvoerbaarheid
Effect op effectiviteit van
andere instrumenten

Beoordeling van het besparingspotentieel (regulier
en piekvraag) van een maatregel in relatie tot andere
maatregelen.

Kwalitatieve beoordeling van versterkende (++, +) of
juist beperkende (-,- -) effecten op het besparingspotentieel van andere maatregelen Hanteren van
5-puntsschaal (++, +, 0, -,
- -).

Effectiviteit

Beoordeling van het verwachte doelbereik of de effectiviteit op de te realiseren drinkwaterbesparing van de combinatie tussen de maatregel en de inzet van een bepaald
instrument. In de analyse is dit kwalitatief geduid, in de
pakketten is dit nader gekwantificeerd.

Kwalitatieve beoordeling van mogelijke effecten van
inzet van instrumenten voor een maatregel. Hanteren
van 5puntsschaal (++, +, 0, -, - -).

Maatschappelijk
Effect op ander watergebruik
of andere opgave

Mogelijke effecten van een maatregel op beleidsdoelen
voor grond- of oppervlaktewater (uit de Kaderrichtlijn
Water (KRW), en daarmee op de noodzaak om beleid en
wet- en regelgeving aan te passen.
Achtergrond: voorkomen dat een reductie van drink­
watergebruik een ongewenste stijging in gebruik
van vooral grondwater teweegbrengt (zogenaamde
waterbedeffect).
Daarnaast beoordelen we of een maatregel (positief of
negatief) effect heeft op andere opgaven, zoals klimaatadaptatie, energietransitie of volksgezondheid.

Kwalitatieve beoordeling van mogelijke effecten.
Hanteren van 5-puntsschaal (++, +, 0, -, - -). Positieve
beoordeling (++, +) wanneer het instrument bijdraagt
aan beleidsdoelen en/of er geen bijkomende aanpassingen aan beleid, wet- of regelgeving nodig zijn.
Negatieve beoordeling (-, - -) wanneer het voorkomen
van eventuele negatieve effecten wel vraagt om bijkomende aanpassingen aan beleid, wet- of regelgeving.

Tabel 5

27

Analysecriteria en -methode met overzicht van te benutten bronnen.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

3.5 Resultaten van analyse en
beoordeling van maatregelen

criteria te analyseren, naast de praktijkvoorbeelden in bijlage
2. In de onderstaande tabellen zijn sommige velden daarom
leeg gelaten. Bij de overige maatregelen is een bandbreedte

In bijlage 2 zijn de individuele analyses van alle maatregelen

aangegeven bij het besparingspotentieel om de mate van (on)

opgenomen. De samenvatting van de analyse van alle

zekerheid per maatregel te benadrukken.

maatregelen is opgenomen in onderstaande tabellen. Na iedere
tabel volgt een beschouwing op de resultaten.

Besparingspotentieel en
technische uitvoerbaarheid

Bij de analyse van enkele maatregelen voor de zakelijke markt is

In tabel 6 zijn het theoretisch besparingspotentieel en de

geconstateerd dat er te weinig informatie bekend en beschikbaar

technische of praktische uitvoerbaarheid15 weergegeven voor alle

is om betrouwbare uitspraken te kunnen doen in de analyse van

maatregelen. In deze tabel is niet opgenomen hoe de geschatte

het besparingspotentieel en effectiviteit. Bij deze maatregelen is

kosten verdeeld zijn. Hier gaan we in hoofdstuk 4 per

er daarom voor gekozen alleen aan de hand van de kwalitatieve

besparingspakket nader op in.

Theoretisch besparingspotentieel (Mm3/jaar)

Technische/ praktische
haalbaarheid

44

++

45 – 106

+

Groep

Nummer

Maatregel

A1

A1.1

Korter douchen

A1

A1.2a

Waterbesparende huishoudelijke apparaten (douchekop,
wasmachine, toilet, kraan)

A1

A1.2b

Waterbesparende huishoudelijke apparaten (douchekop,
toilet, kraan, exclusief wasmachine)

40 – 91

+

A1

A1.3

Digitale slimme watermeter (huishoudens)

50 – 61

+

A1

A1.4

Vermindering sproeien huishoudens en vullen
tuinzwembaden tijdens droogte (vermindering piekvraag)

22 – 27

++

A2

A2.1

Druppelirrigatie tuinbouw

0,2

++

A2

A2.2

Vermindering irrigatie tijdens droogte

2

-

A2

A2.3

Vermindering wassen van wagenpark tijdens droogte

3–4

++

A2

A2.4

Digitale slimme watermeter (grootzakelijk)

*

*

A2

A2.5

Waterzuinigere productieprocessen in de industrie

*

*

B1

B1.1

Gebruik filterpomp, skimmer en/of afdekzeil voor
opzetzwembad huishoudens

8 – 12

++

B1

B1.2

Opslag en gebruik regenwater op huishoudniveau voor
toilet, wasmachine en sproeien van tuin

180 – 220

--

B1

B1.3

Gebruik huishoudwater door waterrecycling op
huishoudniveau voor toilet, wasmachine en sproeien van
tuin

249 – 304

--

B2

B2.1

Waterscan door drinkwaterbedrijf bij grootzakelijke
gebruikers

*

*

B2

B2.2

Hergebruik drinkwater of gebruik oppervlaktewater/effluent
in diverse subsectoren.

11 – 15

-

B2

B2.3

Cascadering in de industrie

*

*

B2

B2.4

Opvang en gebruik hemelwater in de industrie

*

*

B2

B2.5

Hergebruik RWZI-effluent of gebruik regenwater in
landbouw

39

--

C1

C1.1

Vacuümriolering en vacuümtoilet

184 – 225

--

*Het is niet mogelijk om het besparingspotentieel op nationaal niveau te bepalen. Voor deze maatregelen is een aantal cases opgenomen in bijlage 2.

Tabel 6

15

28

Analyse besparingspotentieel en technische/praktische haalbaarheid (zie voor onderbouwing van de analyse
per maatregel de factsheets in bijlage 2).

De technische of praktische haalbaarheid zegt niets over het beoogde effect dat deze maatregel kan halen of bijvoorbeeld de bereidheid van
consumenten om hun gedrag aan te passen (zoals in tijden van droogte). Deze haalbaarheid zegt alleen iets over de volwassenheid van de
technologie of de praktische uitvoerbaarheid (staat er iets praktisch in de weg om de maatregel door te voeren?).

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Bij de resultaten in de tabel valt het onderstaande op.
Theoretisch besparingspotentieel

Technische/praktische haalbaarheid

Maatregelen die van invloed zijn op de huishoudelijke sector

Maatregelen in cluster A zijn relatief goed uitvoerbaar, omdat

hebben een relatief hoog theoretisch besparingspotentieel

deze als eenvoudige of bewezen technieken worden gezien.

omdat de huishoudelijke sector het grootste aandeel van

Hoewel vacuümriolering- en toiletten een hoog theoretisch

het totale drinkwater in Nederland gebruikt. Sommige

potentieel hebben, zorgt de lage technische uitvoerbaarheid

huishoudelijke maatregelen zijn relatief eenvoudig. Deze

voor een relatief lage kansrijkheid. Er is meer onderzoek naar

maatregelen zijn daarnaast naar verwachting technisch

praktijkvoorbeelden nodig om de uitvoerbaarheid beter in

of praktisch goed uitvoerbaar, zoals het korter douchen

te kunnen schatten en te verbeteren. Dit geldt zeker voor

of een waterbesparende douchekop. Meer ingrijpende

maatregelen in de zakelijke sector.

maatregelen die vragen om ruimte en fysieke aanpassingen
aan leidinginfrastructuur, woonruimten of private percelen
(regenwater, recycling huishoudwater, vacuümriolering)
kennen weliswaar een hoog theoretisch besparingspotentieel,
maar gaan gepaard met hoge kosten en lage technische of
praktische uitvoerbaarheid. Dit geldt met name voor bestaande
woningen of woongebieden en naar verwachting in mindere
mate voor nieuwbouw en renovatie. Om uitspraken te doen
over het potentieel van de zakelijke maatregelen was voor deze
verkenning in het algemeen (te) weinig informatie beschikbaar.
De diversiteit aan grootzakelijke gebruikers en bedrijfsprocessen
is groot, waardoor ook de verschillen in drinkwatergebruik en
besparingsmogelijkheden groot zijn. Meer structurele inzet van
waterscans door drinkwaterbedrijven én het analyseren van de
(geaggregeerde) uitkomsten zou beter inzicht moeten opleveren
in het besparingspotentieel in de zakelijke sector.

29

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Maatregelen in combinatie met instrumenten
Om de haalbaarheid te bepalen worden maatregelen gecombineerd met instrumenten.
Hieronder combineren we ze met financiële en regulerende instrumenten en in
de volgende paragraaf met gedragsbeïnvloeding. In tabel 7 zijn de juridische en
maatschappelijke haalbaarheid en effectiviteit geclusterd weergegeven voor alle
maatregelen in combinatie met drie instrumenten (gedragsbeïnvloeding, regulering,
financieel). Per beoordeling is een toelichting opgenomen in bijlage 2. In tabel 8 staat
een specificatie van een analyse van de fiscale instrumenten. Deze instrumenten zijn
namelijk niet specifiek gekoppeld aan één maatregel maar zijn meer generiek van aard.

Financieel
Groep Nummer Maatregel

Juridische

Reguleren

Maatschappelijke Effectiviteit

haalbaarheid

haalbaarheid

Juridische

Gedragsbeïnvloeding

Maatschappelijke Effectiviteit

haalbaarheid

haalbaarheid

Juridische

Maatschappelijke Effectiviteit Effectiviteit

haalbaarheid

haalbaarheid

ondergrens bovengrens

A1

A1.1

Korter douchen

--

--

+

--

--

+

++

+

-

-

A1

A1.2a

Waterbesparende

++

+

+

-

-/0

++

++

++

-

+

++

+

+

-

-/0

++

++

++

-

-

++

+

+

+

-/0

+

++

++

-

-

-

--

-

- -/-

--

+

++

+

-

-

huishoudelijke apparaten
(douchekop, wasmachine,
toilet, kraan)
A1

A1.2b

Waterbesparende
huishoudelijke apparaten
(douchekop, toilet, kraan,
exclusief wasmachine)

A1

A1.3

Digitale slimme watermeter
(huishoudens)

A1

A1.4

Vermindering sproeien
huishoudens en vullen
tuinzwembaden tijdens
droogte (vermindering
piekvraag)

A2

A2.1

Druppelirrigatie tuinbouw

++

-

--

--

-

--

++

++

--

--

A2

A2.2

Vermindering irrigatie tijdens

0/+

--

--

-/+

0/+

-

++

+

--

--

--

-/0

-

- -/-

-/0

-

++

++

--

--

--

+

-

--

--

-

++

++

--

-

--

-/0

++

--

-/0

++

--

++

+

+

--

+

++

--

--

++

--

+

+

+

++

++

*

-

-/0

*

++

++

*

*

+

-

-

-

-

+

++

++

*

*

*

*

*

*

*

*

++

++

*

*

++

++

*

++

++

*

++

++

*

*

0

+

+

-

-

+

++

0

-

-

++

--

++

--

--

++

++

0

+

+

droogte
A2

A2.3

Vermindering wassen van
wagenpark tijdens droogte

B1

B1.1

Gebruik filterpomp,
skimmer en/of afdekzeil voor
opzetzwembad huishoudens

B1

B1.2

Opslag en gebruik
regenwater op
huishoudniveau voor toilet,
wasmachine en sproeien
van tuin

B1

B1.3

Gebruik huishoudwater
door waterrecycling op
huishoudniveau voor toilet,
wasmachine en sproeien
van tuin

B2

B2.1

Waterscan door
drinkwaterbedrijf bij
grootzakelijke gebruikers

B2

B2.2

Hergebruik drinkwater of
gebruik oppervlaktewater/
effluent in diverse
subsectoren.

B2

B2.3

Cascadering in de industrie

B2

B2.4

Opvang en gebruik
hemelwater in de industrie

B2

B2.5

Hergebruik RWZI of gebruik
regenwater in landbouw

C1

C1.1

Vacuümriolering en
vacuümtoilet

Tabel 7

30

Analyse van maatregelen in combinatie met drie instrumenten voor de criteria
juridische/maatschappelijke haalbaarheid en effectiviteit (zie voor onderbouwing
van de analyse per maatregel de factsheets in bijlage 2).

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Bij de resultaten in tabel 7 valt het volgende op.

voor gedragsbeïnvloeding van maatregelen in zowel de
huishoudelijke als zakelijke sector (er is geen wetgeving

Juridische en maatschappelijke uitvoerbaarheid

die gedragsbeïnvloeding, bijvoorbeeld middels campagnes,

Het financieel stimuleren van drinkwaterbesparende

belemmert). De maatschappelijke haalbaarheid is daarnaast

maatregelen in huishoudens (cluster A1) is naar verwachting

overwegend positief voor gedragsbeïnvloeding. Voor maatregelen

juridisch en maatschappelijk goed uitvoerbaar. Dit geldt in

die vooral zijn gericht op beperking van het piekgebruik geldt

mindere mate voor het verplichten van deze maatregelen,

dat gedragsbeïnvloeding als niet of minder effectief wordt

omdat handhaving achter de voordeur lastig is. Het verplichten

beoordeeld. Dit hangt samen met de verwachting dat mensen

of verbieden van maatregelen heeft naar verwachting een lage

in warme en droge perioden behoefte zullen blijven houden om

juridische en maatschappelijke haalbaarheid voor zowel

te sproeien, zwemmen, et cetera, waardoor het watergebruik

huishoudens als zakelijke gebruikers. Bij enkele maatregelen

hoog blijft. Dit gedrag kan maar beperkt beïnvloed worden.

wordt wel verwacht dat verplichting effectief kan zijn in termen
van significante waterbesparing. Dit geldt bijvoorbeeld voor

Bij de analyse van fiscale instrumenten in tabel 8 (zie ook de

waterbesparende huishoudelijke apparaten, opslag en gebruik

onderbouwing in bijlage 3) valt het volgende op:

van regenwater of gebruik van huishoudwater door
waterrecycling. Hier liggen wel juridische belemmeringen,

Van inzet van verhandelbare waterrechten wordt in potentie

y

aangezien huishoudwater of regenwater momenteel alleen

de grootste effectiviteit verwacht. In Nederland is nog

wettelijk gebruikt mag worden voor het toilet.

te bezien wat er voor deze maatregel nodig is; de keuze

16

hiervoor is op dit moment (nog) niet voor de hand liggend.
Voor maatregelen gericht op vermindering van piekvraag in
tijden van droogte (zoals A1.4, B2.2 en B2.3) geldt vaak dat een

Fiscale aanpassingen zijn op dit moment nog moeilijk

y

verandering van wetgeving op landelijk dan wel regionaal niveau

uitvoerbaar. Invoering vraagt aanpassing van wet- en

moet plaatsvinden om de piekvraag door huishoudens en zakelijke

regelgeving. Maatschappelijk gezien verwachten we

gebruikers ‘verplicht’ omlaag te krijgen, bijvoorbeeld door een

weerstand bij het doorvoeren van aanpassingen, al lijkt het

sproeiverbod op te leggen middels een (nood)verordening.

draagvlak hiervoor toe te nemen.

17

Maatregelen in combinatie met
gedragsbeïnvloeding

De juridische haalbaarheid van het aanpassen van fiscale

y

onderdelen van het drinkwatertarief wordt mogelijk beperkt
door de Europese regels over staatssteun. Meer duiding

Juridische en maatschappelijke haalbaarheid

hierover is opgenomen in bijlage 3.

Hoe hoger de inspanning om een maatregel wettelijk
mogelijk te maken, hoe lager de juridische haalbaarheid
is beoordeeld. Er zijn beperkte juridische belemmeringen

Effectiviteit

Technische/ praktische
uitvoerbaarheid

Juridische
haalbaarheid

Maatschappelijke
haalbaarheid

Verhandelbare rechten voor
zakelijk drinkwatergebruik.

++

-

0/-

-

Tariefdifferentiatie: aanpassing
van het ‘kale’ drinkwatertarief

+

-

0

-

Tariefdifferentiatie: aanpassing
van de fiscale onderdelen van
het drinkwatertarief

+

--

0/-

-

Zuiveringsheffing baseren op
drinkwatergebruik

+

--

0

0/+

Maatregel

Tabel 8

16
17

31

Analyse van fiscale en financiële instrumenten voor de criteria effectiviteit, technische/praktische uitvoerbaarheid, juridische en
maatschappelijke haalbaarheid (zie voor onderbouwing van de analyse van fiscale instrumenten bijlage 3).

Alternatieven voor de drinkwatervoorziening, Keessen, de Graaff, Universiteit Utrecht (2017).
Verkenning naar een uitvoerbaar en handhaafbaar stelsel drinkwaterrestricties (Infram, 2021).

HOOFDSTUK 4

Drinkwater­
besparings­pakketten
Samenvatting hoofdstuk 4
Dit hoofdstuk geeft een overzicht van drie besparingspakketten. Elk pakket bevat een selectie van
maatregelen en instrumenten om de inzet van deze
maatregelen te stimuleren. Voor ieder pakket is indicatief in beeld gebracht welke drinkwaterbesparing in
de periode tot en met 2040 kan worden gerealiseerd
en wat de voor- en nadelen zijn. Pakket A bestaat
alleen uit de meest kosteneffectieve maatregelen,
terwijl pakket B en pakket C een grotere variatie aan
maatregelen bevatten. Daarbij varieert de overheidsinzet. In pakket A ligt de focus op communicatie en
bewustwording, terwijl pakket B en C oplopend meer
overheidsinzet vragen. De pakketten zijn in de verkenning afgezet tegen twee referenties voor de ontwikkeling van de totale Nederlandse drinkwatervraag
tot en met 2040.
Als we uitgaan van een lichte toename van de drinkwatervraag tot en met 2040 (referentie 1), dan kan
pakket A de drinkwatervraag stabiliseren of licht
verminderen, pakket B de vraag stabiliseren of sterk
verminderen en pakket C de vraag sterk verminderen.

Als we uitgaan van een sterke groei van de drinkwatervraag tot 2040 (referentie 2; 30% in het Global
Economy-scenario) kan pakket A de vraag licht
afremmen, kan pakket B de vraag stabiliseren op het
huidige niveau en kan pakket C de drinkwatervraag
verminderen tot onder het huidige niveau. Om dit
laatste te bereiken is een meer dwingend instrumentarium noodzakelijk (verplichten en verbieden)
in combinatie met financiële prikkels en communicatie en bewustwording.
De pakketten zijn bedoeld om in het vervolgtraject
uiteindelijk beleid te gaan maken door kansrijke
maatregelen en instrumenten uit de verschillende
pakketten te combineren afhankelijk van de gestelde
doelen.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

4.1 Inleiding

drinkwaterprijs met 10% wordt verhoogd. Om het effect
hiervan te berekenen, maken we gebruik van de prijselasticiteit

We hebben drie drinkwaterbesparingspakketten opgesteld

uit de literatuur (-0.1 tot -0,6; zie ook bijlage 3).18

met een selectie van de beoordeelde maatregelen en instrumenten. De pakketten vertegenwoordigen drie verschillende

Effect over de tijd

denkrichtingen hoe besparing gerealiseerd kan worden en welk

Om uitspraken te kunnen doen over drinkwaterbesparing

effect deze teweeg kunnen brengen. Voor elk pakket gelden

op de lange termijn, nemen we aan dat de totale besparing

specifieke uitgangspunten die een selectie aan maatregelen en

geleidelijk toeneemt tot 2040. We hebben de besparing per

instrumenten bepalen en die resulteren in een geschat bespa-

pakket berekend ten opzichte van twee referentiescenario’s

ringseffect en bijkomende kosten. Daarnaast brengen we ook

voor de ontwikkeling van het drinkwatergebruik. De

kwalitatieve aspecten in beeld per pakket, zoals de uitvoer-

referentiescenario’s zijn gebaseerd op de twee verschillende

baarheid of de verdeling van lusten en lasten. Elk pakket gaat

tijdpaden van ontwikkeling van drinkwatergebruik die in

gepaard met onzekerheden voor de mate van besparing en

hoofdstuk 2 zijn toegelicht. Figuur 12 en figuur 13 geven inzicht

de kosten of opbrengsten die hierbij komen kijken. De infor-

in de referentiescenario’s. De referentie­scenario’s geven de

matie is gebaseerd op het huidige kennisniveau (medio 2022).

trend in drinkwatervraag weer en hebben we gebruikt om de

Aanvullend op de algemene uitgangspunten, zoals beschreven

potentiële drinkwaterbesparing per pakket visueel te kunnen

in hoofdstuk 1, hebben we de navolgende uitgangspunten

weergeven. De referenties en dus ook de besparingspakketten

gehanteerd om drie drinkwaterbesparingspakketten samen te

gaan uit van een groeiende bevolking en economie.

stellen en de effecten hiervan in beeld te brengen.
Maximale bijdrage aan andere opgaven
Effectieve maatregelen

Per pakket is er een voorkeur voor maatregelen die niet alleen

Voor alle pakketten geldt dat we alleen de meest effectieve

drinkwater besparen maar ook bijdragen aan aangrenzende

maatregelen hebben geselecteerd. Dit betekent dat maatregelen

opgaven, zoals de energietransitie of klimaatadaptatie. Deze

een theoretisch besparingspotentieel van minimaal 10 Mm3

maatregelen kunnen bijdragen aan deze opgaven of juist

hebben op basis van de huidige drinkwatervraag. We hebben er

meeliften op reeds bestaande maatregelen binnen andere

niet voor gekozen om individuele financiële of fiscale

opgaven. Een actueel thema is bijvoorbeeld de besparing

instrumenten op te nemen in de pakketten. Om toch een beeld

van gas door minder (lang) te douchen. Naast een positief

te schetsen van wat de effectiviteit van fiscale instrumenten zou

maatschappelijk effect heeft dit ook een kostenaspect:

kunnen zijn, is ter illustratie een (theoretisch) fiscaal

maatregelen die naast drinkwater bijvoorbeeld ook energie

instrument per pakket toegevoegd dat ervoor zorgt dat de

besparen zullen zichzelf eerder terugverdienen.

1800

Drinkwatergebruik (Mm3)

1600
1400
1200
1000
800
600
2003 2005 2007 2009
CBS t/m 2020
Figuur 12

2011

2013

2015

2017

2019

2021

2031

2033 2035 2037 2039

Referentie 1

Referentie 1 voor ontwikkeling drinkwatergebruik 2020 t/m 2040 (lichte toename vraag).

18

33

2023 2025 2027 2029

TwynstraGudde. (2020). Onderzoek naar maatregelen voor waterbesparing en
waterbewustwording.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

1800

Drinkwatergebruik (Mm3)

1600
1400
1200
1000
800
600
2003 2005 2007 2009

2011

CBS t/m 2020
Figuur 13

2013

2015

2017

2019

2021

2023 2025 2027 2029

2031

2033 2035 2037 2039

Referentie 2

Referentie 2 voor ontwikkeling drinkwatergebruik 2020 t/m 2040 (sterke toename vraag).

Minimalisering van het waterbedeffect

pilots of proeftuinen, om op basis daarvan te bepalen waar het

Geselecteerde maatregelen leiden zo min mogelijk tot een

besparings­potentieel is en hoe de maatregelen ingezet kunnen

ongewenst effect van het onttrekken van grondwater of

worden.

oppervlaktewater. Op deze manier wordt het ‘waterbedeffect’ in
elk pakket geminimaliseerd. Indien dit wel optreedt, kunnen er

Mate van zekerheid

eventueel aanvullende, beleidsmatige en juridische maatregelen

Voor het bepalen van het besparingseffect en de geschatte

getroffen worden om het waterbedeffect te mitigeren.

kosten voor maatregelen en instrumenten hebben we gebruik
gemaakt van diverse bandbreedtes (zie bijlage 1). Het opgetelde

Huidige stand van de techniek maar ook

effect heeft daarom een aanzienlijke onzekerheidsmarge. Deze

ruimte voor innovatie

marge kan door aanvullend onderzoek naar interactie tussen

Het geschatte besparingseffect en bijkomende kosten worden

maatregelen en instrumenten gaandeweg verkleind worden.

berekend op basis van de huidige stand van de techniek.

Ook het experimenteren met besparing in bestaande bouw en

Daarnaast wordt er per pakket bepaald of er ruimte is voor

nieuwbouw kan – mits goed gedocumenteerd – in de komende

innovatieve maatregelen, met name in de industriële sector.

jaren meer gedetailleerde inzichten opleveren.

Dit zijn maatregelen die (nog) niet op grotere schaal zijn
toegepast of waarvan het niet mogelijk is het potentieel op

Hieronder staan de uitgangspunten per pakket beknopt

landelijk niveau te bepalen omdat dit sterk locatieafhankelijk

beschreven. Deze uitgangspunten en resulterende

is (bijvoorbeeld cascadering in de industrie). Deze maatregelen

besparingseffecten en kosten lichten we per pakket in de

worden in de pakketten meegenomen om te onderzoeken in

volgende paragraaf nader toe.

PAKKET A:
Communicatie en bewustzijn

PAKKET B:
Stimuleren

PAKKET C:
Reguleren

• Maatregelen: kosteneffectieve
maatregelen
• Instrumenten: hoofdzakelijk
gedragsbeïnvloeding

• Maatregelen: grote variatie van
huishoudelijk en zakelijk
• Instrumenten: hoofdzakelijk
financieel stimuleren

• Maatregelen: grote variatie van
huishoudelijk en zakelijk
• Instrumenten: hoofdzakelijk
verbieden/verplichten

Figuur 14

34

Overzicht van drinkwaterbesparingspakketen A t/m C.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Besparingspakket A. Communicatie

Besparingspakket B. Stimuleren.

Besparingspakket C. Reguleren.

en bewustzijn. Dit pakket bevat

Effectieve maatregelen

Net als bij pakket A en B,

enkel kosteneffectieve maatregelen

(besparingspotentieel is groter dan

maken effectieve maatregelen

(maatregelen met opbrengsten in

10Mm3) maken onderdeel uit van dit

(besparingspotentieel is groter dan

plaats van kosten per bespaarde kuub

pakket. Daarnaast zet dit pakket in

10Mm3) onderdeel uit van dit pakket.

drinkwater). Omdat er momenteel

op innovatieve maatregelen in zowel

Dit pakket zet zwaarder in op alle

alleen in de huishoudelijke sector

de huishoudelijke als zakelijke sector

instrumenten, door naast financiële

kosteneffectieve maatregelen

en wordt hiermee geëxperimenteerd

stimulering en gedragsbeïnvloeding

bekend zijn, is dit de primaire

in pilots (bijvoorbeeld cascadering

ook het verplichten of verbieden van

sector waarin bespaard kan worden.

in de industrie). Er wordt ingezet op

maatregelen te implementeren. Deze

Op gedragsbeïnvloeding voor het

een breed pallet aan instrumenten,

combinatie van instrumenten vraagt

vergroten van het bewustzijn ligt

namelijk financiële stimulering,

meer inzet van overheden dan pakket

de primaire focus, zonder andere

regulering (restricties van een bepaald

A en pakket B. Tariefdifferentiatie is

(meer dwingende) instrumenten in

type gebruik) en gedragsbeïnvloeding.

tot slot ook onderdeel van dit pakket

te zetten of verdere overheidsinzet.

Deze combinatie van instrumenten

(verhoging van 10% van het tarief).

Tariefdifferentiatie is tot slot ook

vraagt meer inzet van overheden dan

onderdeel van dit pakket (verhoging

pakket A. Tariefdifferentiatie is tot

van 10% van het tarief).

slot ook onderdeel van dit pakket
(verhoging van 10% van het tarief).

35

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

4.2 Analyse van de
drinkwaterbesparingspakketten

y

Beperkt aantal instrumenten in met name de
huishoudelijke sector: ter stimulering van de maatregelen
wordt een beperkt aantal instrumenten ingezet. Dit

In deze paragraaf lichten we elk drinkwaterbesparingspakket

pakket bevat geen verplichtende/verbiedende maatregelen

afzonderlijk toe en staan de uitkomsten van de analyse.

en slechts één financieel stimulerende maatregel (voor

De analyse hebben we uitgevoerd aan de hand van de metho-

de waterbesparende huishoudelijke apparaten exclusief

diek zoals beschreven in bijlage 1 en de uitgangspunten uit

waterbesparende wasmachine):

paragraaf 4.1.

-

Financieel: het financieren van investeringskosten van
maatregelen (voor één maatregel) en tariefdifferentiatie

Besparingspakket A.
Communicatie en bewustzijn

(verhogen prijs met 10%).
-

Gedragsbeïnvloeding: regulier stimuleren van

Het drinkwatertarief voor zowel huishoudens (circa één

maatregelen door gedragscampagnes of andere vormen

euro per kuub) als zakelijke (groot)verbruikers is relatief

van gedragsbeïnvloeding.

laag vergeleken met de tarieven voor elektriciteit of gas.
Hierdoor is er enerzijds voor consumenten een beperkte

Hierna gaan we nader in op het geschatte besparingseffect, de

financiële prikkel om zuiniger om te gaan met drinkwater.

financiële aspecten, de uitvoerbaarheid en de overige effecten

Anderzijds geldt voor zakelijke gebruikers vaak een negatieve

voor pakket A.

businesscase om waterzuinigere productieprocessen te
implementeren, tenzij bijvoorbeeld ook energie bespaard kan
worden met een drinkwaterbesparingsmaatregel. Er zijn echter
wel kosteneffectieve drinkwaterbesparingsmaatregelen te
benoemen. Hierbij gaat het veelal om maatregelen met relatief
lage kosten of maatregelen die ook directe baten hebben op
andere terreinen. Hierdoor wordt de (financiële) haalbaarheid
van besparing hoger.
Kosteneffectieve maatregelen staan centraal in dit pakket,
ook omdat met gedragsbeïnvloeding consumenten eerder
geneigd zijn goedkopere maatregelen te nemen. Dit betekent
een focus op maatregelen en instrumenten met relatief lage
investeringen – voor zowel overheden als gebruikers – en
relatief grote baten, zonder hierbij het drinkwatertarief aan te
passen. In dit pakket wordt ingezet op structurele besparing,
om de groeiende algehele vraag te beperken, maar ook op
piekvraagbesparing, om de druk op het systeem in droge tijden
te beperken. Er wordt in dit pakket beperkt ingezet op innovatie,
omdat dit naar verwachting duurdere maatregelen zijn om in te
zetten. Hieronder beschrijven we de uitgangspunten die gelden
voor pakket A. Tabel 9 geeft een overzicht van maatregelen,
instrumenten en geschat besparingseffect.
y

Beperkt aantal maatregelen in met name de
huishoudelijke sector: dit pakket bestaat uit
vijf maatregelen (met een theoretisch maximaal
besparingspotentieel van groter dan 10 Mm3 en kosten <0€/
m3 bespaard drinkwater), waarvan vier in de huishoudelijke
sector en één gebundelde fiscale maatregel die van invloed is
op alle sectoren die drinkwater gebruiken.

36

Toelichting op tabellen 9, 11 en 13 (opbouw geschat
besparingseffect per pakket in 2040)
y Elk pakket bestaat zoals hierboven aangegeven uit een
aantal maatregelen in huishoudelijke en/of zakelijke
industrie (eerste kolom). Ook zijn in de eerste kolom
fiscale instrumenten beschreven (verhoging drinkwaterprijs die geldt voor alle sectoren en die berekend wordt
met een algemene prijselasticiteit).
y In de tweede kolom staat beschreven door welk instrument/welke instrumenten de maatregel gestimuleerd
wordt/worden. Dit verschilt per pakket en het aantal
(dwingende) instrumenten neemt toe van pakket A tot C.
y In de derde kolom staat een schatting van de beoogde
maatregel-instrumentcombinatie. Dit onderbouwen we
door de berekening in de kolommen aan de rechterkant
(kolommen 4 tot en met 6).
y In kolom 4 beschrijven we het theoretisch maximaal
besparingspotentieel afkomstig uit het vorige hoofdstuk.
Dit wordt in kolom 5 gecombineerd met de geschatte
effectiviteit van de instrumenten die gelden per maatregel. Dit percentage ligt bijvoorbeeld lager voor
gedragsbeïnvloeding dan voor het verplichten van een
maatregel.
y Tot slot beschrijven we in de laatste kolom voor twee referenties het geschatte besparingseffect in Mm3 in 2040.
Deze referenties gaan uit van een verschillende groei van
de drinkwatervraag tot 2040.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Pakket A

Instrument(en)

Maatregel

Aandeel
maatregel
van totaal
pakket (%)

Theoretisch
maximaal
besparingspotentieel
(Mm3)

Min.

Min.

Max.

Max.

Geschat besparingseffect
in 2040
Effectiviteits­
percentage
instrumenten (%)
Min.

Max.

Referentie 1
(2% groei in
2040) (Mm3)

Referentie 2
(34% groei in
2040) (Mm3)

Min.

Min.

Max.

Max.

Huishoudens
Korter douchen

Gedragsbeïnvloeding

5%

5%

44

44

2%

12%

1

5

1

7

Waterbesparende huishoudelijke
apparaten (douchekop, toilet,
kraan, exclusief wasmachine)

Gedragsbeïnvloeding,
financieel

15%

24%

40

91

6%

29%

2

27

3

36

Digitale slimme watermeter
(huishoudens)

Gedragsbeïnvloeding

6%

7%

50

61

2%

12%

1

8

1

10

Vermindering sproeien
huishoudens en vullen
tuinzwembaden tijdens droogte
(vermindering piekvraag)

Gedragsbeïnvloeding

3%

3%

22

27

2%

12%

0

3

1

4

0%

0%

71%

62%

1%

6%

12

71

16

94

100%

100%

17

115

22

152

1%

10%

1%

10%

Industrie

Fiscaal
Verhoging drinkwatertarief van
10% door fiscale maatregelen

Financieel

Totaal tot 2040
Percentage besparing
drinkwatergebruik in 2040

Maatregelen, instrumenten en geschat effect voor pakket A.

Tabel 9

geschat drinkwatergebruik
(Mm3 excl. NIRF)

1.800

Elk pakket heeft een significante bandbreedte. Deze ontstaat doordat het
geschatte besparingseffect onderhevig is aan vier type onzekerheden:
• De mate van besparing door maatregelen
• De mate van besparing door instrumenten
• De interactie van de combinatie van maatregelen en instrumenten
• Schaalniveau en regionale verschillen
Referentie 2: +36% t.o.v. 2021
Pakket A: 1%-10% besparing

1.600
1.400

Referentie 1: +2% t.o.v. 2021
Pakket A: 1%-10% besparing

1.200
1.000
800
600
2010

Figuur 15

2015

2020

2025

2030

2035

2040

Besparingspakket A ten opzichte van de twee referenties (2010-2040).

Geschat besparingseffect

Daarnaast leveren de waterbesparende huishoudelijke apparaten

Geschatte besparing: dit besparingspakket kan naar

(exclusief waterbesparende wasmachine) tot maximaal 36 Mm3

verwachting circa 1 tot 10% drinkwaterbesparing realiseren.

op in 2040. De hoeveelheid besparing tot 2040 is relatief laag

Omdat er hoofdzakelijk gedragsbeïnvloeding wordt ingezet als

door de beperkte inzet van stimulerende instrumenten.

instrument, is de geschatte besparing relatief laag per maatregel.

37

Hierdoor levert de verhoging van de drinkwaterprijs met 10%

Onderling effect maatregelen: dit besparingspakket bevat

het grootste aandeel drinkwaterbesparing op in het pakket,

naar verwachting zowel onderling versterkende als afzwakkende

ondanks dat de prijselasticiteit relatief laag is (-0,1 tot -0,6).

maatregelen. Enkele voorbeelden zijn:

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

y

y

Digitale slimme watermeter en korter douchen: inzicht

y

het verlagen van ‘commerciële prijzen’. In dit onderzoek zijn

in drinkwatergebruik zorgt voor een hoger bewustzijn

de huidige prijzen voor consumenten voor waterbesparende

bij consumenten. Drinkwaterbesparing kan worden

apparaten gebruikt, zoals voor een douchekop of de

gerealiseerd zodra dit bewustzijn om wordt gezet in het

Hydraloop. Wanneer er wordt opgeschaald kunnen deze

toepassen van andere maatregelen, zoals korter douchen.

prijzen per apparaat mogelijk verlaagd worden.

Korter douchen en huishoudelijk apparaten: hier treedt

Verdeling lusten en lasten: de maatregelen in dit pakket

interactie op doordat de maatregelen naar verwachting

hebben lage investeringskosten en/of beperkte terugverdien-

elkaars potentieel beïnvloeden. Indien bijvoorbeeld een

tijden. De financiële lasten vallen naar verwachting daarom

zuinige douchekop wordt geïnstalleerd, heeft korter

relatief mee ten opzichte van de hoeveelheid drinkwaterbespa-

douchen minder besparingspotentieel dan bij een

ring in dit pakket. Indien met financiële stimulering subsidies

huishouden met een regendouche.

worden gegeven voor waterbesparende huishoudelijke apparaten,
komt voor deze maatregel een deel van de lasten bij het Rijk te

Daarnaast schatten we dat er door stimulering van diverse

liggen. De lasten worden voor huishoudens verlaagd en de lusten

maatregelen een rebound effect kan optreden. Dit effect ontstaat

vertalen zich in besparing op de water- en energierekening.

door het volgende: door efficiënter om te gaan met natuurlijke

De relatief lage lasten lijken in het algemeen evenwichtig verdeeld

hulpbronnen kunnen de productie en het gebruik van goederen

te zijn in dit pakket, omdat de maatregelen een relatief lage

en diensten goedkoper worden, waardoor de vraag ernaar

terugverdientijd hebben. Zo is een waterbesparende douchekop

toeneemt. Dat kan de besparingen op bijvoorbeeld energie of

relatief goedkoop en kan deze vaak binnen een jaar terugverdiend

drinkwater deels weer teniet doen. Denk aan een waterzuinige

worden (vaak veel korter met de huidige energieprijzen).

19

douchekop die voor een lagere rekening zorgt, waardoor een
persoon langer onder de douche gaat staan. Er is verder

Uitvoerbaarheid

onderzoek nodig in hoeverre onderlinge maatregelen/

Dit pakket is vanwege de focus op gedragsbeïnvloeding als in te

instrumenten elkaar beïnvloeden.

zetten instrumentarium overwegend goed uitvoerbaar. Juridisch
zijn er voor gedragsbeïnvloeding geen belemmeringen denkbaar.

Financieel

Maatschappelijk gezien wordt verwacht dat er autonoom

De kosten voor maatregelen en instrumenten is op moment van

toenemend draagvlak zal ontstaan voor drinkwaterbesparing

schrijven nog te onzeker om te kwantificeren. Wel beschrijven

in huishoudens en in de zakelijke sector. Hier kan met

we hieronder een aantal kwalitatieve financiële aspecten.

(gerichte) campagnes verder op worden ingespeeld. Dit geldt
mogelijk in iets mindere mate voor het korter douchen en voor

Mogelijke schaalvoordelen: indien maatregelen op grote

waterbesparende apparaten, omdat dit mogelijk het gevoel van

schaal of landsbreed worden ingezet, kunnen de (proces)

comfort aantast of er investeringskosten aan gekoppeld zijn,

kosten door bijvoorbeeld collectieve inkoopacties lager zijn

waardoor er lasten bij huishoudens komen te liggen voordat

dan wanneer ze worden geïmplementeerd op individueel of

deze zich terug kunnen verdienen. Het financieel stimuleren

lokaal niveau. Deze schaalvoordelen zijn niet kwantitatief

van deze apparaten zal helpen met het verhogen van de

doorberekend in de drinkwaterbesparingspakketten. Wel

maatschappelijke haalbaarheid. Dit financieel stimuleren heeft

verwachten we dat er mogelijk kosten te besparen zijn door:

geen maatschappelijke of juridische belemmeringen.

y

het combineren van ‘losse’ gedragscampagnes.: Afhankelijk

De inzet van een digitale slimme watermeter in huishoudens

van welke sector of doelgroep bereikt moet worden, kan het

is een maatregel die we beschouwen als belangrijk voor

stimuleren van maatregelen met gedragsbeïnvloeding

het verhogen van het bewustzijn en dus voor de algehele

gecombineerd worden door de inzet van grotere landelijke

maatschappelijke haalbaarheid van het pakket. Hoewel inzet

campagne. Ook kunnen er naast informatieve campagnes

van ‘slimme meters’ voor gas en elektra heeft laten zien dat

ook andere typen gedragsbeïnvloeding toegepast worden,

dit juridisch en maatschappelijk haalbaar is, betekent dit

zoals nudging of priming;20

financieel gezien wel een aanzienlijke opgave. De financiële
haalbaarheid van deze maatregel is daarmee een aandachtspunt.
De technische of praktische uitvoerbaarheid van de overige

19

38

PBL, 2014 (https://www.pbl.nl/publicaties/
het-rebound-effect-bij-resource-efficiency).

maatregelen leveren geen belemmering op voor de algehele
haalbaarheid van dit pakket.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

De uitvoering van de fiscale maatregel, gericht op een

van de warmtevoorziening binnen de gebouwde omgeving (door

‘prijsprikkel’ voor drinkwaterbesparing vraagt om wijziging

onder andere warmtenetten of groengas). Hierdoor moet de

van wet- en regelgeving, afhankelijk van de nadere invulling.

hierboven gegeven bandbreedte gezien worden als bovengrens.

Dit geeft per definitie fiscaaljuridische problemen en mogelijk
maatschappelijke weerstand. Daarnaast is er een lange

Besparingspakket B. Stimuleren

doorlooptijd om dit instrument te implementeren (een

Om de groeiende drinkwatervraag af te remmen wordt in dit

wetgevingstraject kost ongeveer drie jaar).

pakket extra ingezet op drinkwaterbesparing. Dit vraagt meer
inzet van de overheid op diverse instrumenten en maatregelen.

Overige effecten

Dit betekent structurele besparing, om de groeiende algehele vraag

Negatieve effecten van dit maatregelenpakket op andere

te beperken, maar ook piekvraagbesparing, om de druk op het

opgaven en beleidsdoelen, zoals een ‘waterbedeffect’ door

systeem in droge tijden te beperken. Hieronder beschrijven we de

onttrekking van grondwater door huishoudens, zijn naar

uitgangspunten die gelden voor pakket B. Tabel 11 geeft een over-

verwachting beperkt, aangezien het grootste deel van het pakket

zicht van maatregelen, instrumenten, en geschat besparingseffect.

is gericht op dagelijks drinkwatergebruik binnen en rondom
woningen. Ook het verhogen van drinkwatertarieven leidt in dit

y

Maatregelen in zowel de huishoudelijke als zakelijke

pakket naar verwachting niet tot negatieve effecten op andere

sector: dit pakket bestaat uit elf maatregelen (met een

bronnen van water. Om alle mogelijke ‘waterbedeffecten’

theoretisch maximaal besparingspotentieel van groter dan

tegen te gaan is nadere regulering of een verbod van grond- en

10 Mm3), waarvan zes in de huishoudelijke sector, vier in

oppervlaktewateronttrekkingen wel een aanpalende maatregel

de zakelijke sector en een fiscale maatregel.

die genomen moet worden.
y

Instrumenten in zowel de huishoudelijke als zakelijke

De huishoudelijke maatregelen die naast drinkwater ook

sector: ter stimulering van de maatregelen worden een

energie of gas besparen (korter douchen, waterbesparende

aantal instrumenten ingezet. De instrumenten die tot dit

apparatuur en (het effect van) de digitale slimme watermeter)

pakket behoren zijn:

dragen bij aan de energietransitie als belangrijke andere opgave.

-

De mogelijke energie die in de zakelijke sector kan worden
bespaard is onzekerder, want verschilt sterk per sector.

Financieel: het gedeeltelijk financieren van
investeringskosten van maatregelen.

-

Reguleren: restricties van bepaald type drinkwater­
gebruik, zonder maatregelen te verplichten of te verbieden.

De vier maatregelen gericht op huishoudelijk gebruik tellen op

-

Gedragsbeïnvloeding: regulier stimuleren van

tot een schatting van 21 tot 164 kiloton CO2 besparing in

maatregelen door gedragscampagnes of andere vormen

pakket A (0,1 tot 0,5% besparing ten opzichte van de huidige

van gedragsbeïnvloeding.

CO2-uitstoot in de gebouwde omgeving). Hiervoor gaan we uit
van de huidige emissiefactor van gas. De hoeveelheid besparing

Hierna gaan we nader in op het geschatte besparingseffect,

neemt naar verwachting af tot 2040 door de verduurzaming

de uitvoerbaarheid en de overige effecten voor pakket B.

Financieel
Groep

Nummer

A1

A1.1

Korter douchen

++

A1

A1.2b

Waterbesparende huishoudelijke
apparaten (douchekop, toilet,
kraan, exclusief wasmachine)

+

A1

A1.3

Digitale slimme watermeter
(huishoudens)

A1

A1.4

Vermindering sproeien
huishoudens en vullen
tuinzwembaden tijdens droogte
(vermindering piekvraag)

Tabel 10

39

Maatregel

Technische
haalbaarheid

Juridische
haalbaarheid

Gedragsbeïnvloeding
Juridische
haalbaarheid

Maatschappelijke
haalbaarheid

++

+

++

++

+

++

++

++

++

+

++

Maatschappelijke
haalbaarheid

+

Technische-, maatschappelijke en juridische haalbaarheid voor pakket A (alleen +’en en –‘en opgenomen voor instrumenten die in dit
desbetreffende pakket zijn opgenomen. Zie voor onderbouwing bijlage 2).

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Pakket B

Geschat besparingseffect
in 2040

Aandeel
maatregel
van totaal
pakket (%)

Theoretisch
maximaal
besparingspotentieel
(Mm3)

Instrument(en)

Min.

Max.

Min.

Max.

Min.

Korter douchen

Gedragsbeïnvloeding

3%

2%

44

44

Waterbesparende huishoudelijke
apparaten (douchekop,
wasmachine, toilet, kraan)

Financieel, reguleren
(lichte variant),
gedragsbeïnvloeding

8%

14%

45

Digitale slimme watermeter
(huishoudens)

Financieel, reguleren
(lichte variant),
gedragsbeïnvloeding

9%

8%

Vermindering sproeien
huishoudens en vullen
tuinzwembaden tijdens droogte
(vermindering piekvraag)

Financieel, reguleren
(lichte variant),
gedragsbeïnvloeding

4%

Gebruik huishoudwater
door waterrecycling op
huishoudniveau voor toilet,
wasmachine en sproeien van tuin

Financieel, reguleren
(lichte variant),
gedragsbeïnvloeding

Vacuümriolering en vacuümtoilet
in proeftuinen

Referentie 1
(2% groei in
2040) (Mm3)

Referentie 2
(34% groei in
2040) (Mm3)

Max.

Min.

Max.

Min.

Max.

2%

12%

1

5

1

7

106

6%

29%

3

31

4

42

50

61

6%

29%

3

18

4

24

4%

22

27

6%

29%

1

8

2

11

43%

39%

249

304

6%

29%

15

90

20

120

Financieel, reguleren
(lichte variant),
gedragsbeïnvloeding

0%

0%

0

0

0%

0%

0

0

0

0

Waterscan door
drinkwaterbedrijf bij
grootzakelijke verbruikers

Financieel, reguleren
(lichte variant)

0%

0%

0

0

6%

29%

0

0

0

0

Hergebruik drinkwater of gebruik
oppervlaktewater/effluent in
diverse sectoren

Financieel, reguleren
(lichte variant)

2%

2%

11

15

6%

29%

1

4

1

6

Digitale slimme watermeter
(industrie)

Financieel, reguleren
(lichte variant)

?

?

?

?

6%

29%

?

?

?

?

Onderzoek/pilots naar
cascadering/opvang regenwater/
zuinigere productieprocessen bij/
tussen grootverbruiker(s)

Financieel,
gedragsbeïnvloeding

0%

0%

0

0

0%

0%

0

0

0

0

Financieel

33%

31%

1%

6%

12

71

16

94

100%

100%

36

229

48

304

3%

19%

3%

19%

Maatregel

Effectiviteitspercentage
instrumenten (%)

Huishoudens

Industrie

Fiscaal
Verhoging drinkwatertarief van
10% door fiscale maatregelen
Totaal tot 2040
Percentage besparing
drinkwatergebruik in 2040
Tabel 11.

40

Maatregelen, instrumenten en geschat effect voor pakket B.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

geschat drinkwatergebruik
(Mm3 excl. NIRF)

1.800

Elk pakket heeft een significante bandbreedte. Deze ontstaat doordat het
geschatte besparingseffect onderhevig is aan vier type onzekerheden:
• De mate van besparing door maatregelen
• De mate van besparing door instrumenten
• De interactie van de combinatie van maatregelen en instrumenten
• Schaalniveau en regionale verschillen
Referentie 2: +36% t.o.v. 2021
Pakket B: 3%-19% besparing

1.600
1.400
1.200

Referentie 1: +2% t.o.v. 2021
Pakket B: 3%-19% besparing

1.000
800
600
2010

Figuur 16

2015

2020

2025

2030

2035

2040

Besparingspakket B ten opzichte van twee referenties.

Geschat besparingseffect
Geschatte besparing: dit besparingspakket kan naar

y

Onderling afzwakkend:
-

Korter douchen en de zuinige douchekop: hier treedt

verwachting een aanzienlijke hoeveelheid drinkwaterbesparing

interactie op doordat de maatregelen naar verwachting

realiseren, namelijk circa 3 tot 19% van de totale vraag in 2040.

elkaars potentieel beïnvloeden.

In dit pakket levert het gebruik van huishoudwater in plaats

-

Gebruik van huishoudwater en waterbesparende

van drinkwater in huishoudens naar verwachting de grootste

huishoudelijke apparaten: de aanname is dat het

hoeveelheid besparing op, samen met de digitale slimme

huishoudwater gebruikt kan worden voor het toilet,

watermeter en waterbesparende huishoudelijke apparaten. In

de wasmachine en de afwasmachine. Het gebruik

dit pakket wordt de drinkwaterprijs met 10% verhoogd.

van huishoudwater levert daarmee naar verwachting
interactie op met de spoelonderbreker en de

Onderling effect maatregelen: dit besparingspakket bevat
naar verwachting zowel onderling versterkende als afzwakkende

waterbesparende wasmachine.
-

Korter douchen en de zuinige douchekop: hier treedt

maatregelen. Hieronder zijn een aantal combinaties beschreven

interactie op doordat de maatregelen naar verwachting

waar interactie kan optreden:

elkaars potentieel beïnvloeden.

y

Onderling versterkend:

Tot slot schatten we dat er door het stimuleren van diverse

-

Waterscan bij grootzakelijke gebruikers, digitale

maatregelen een rebound effect kan optreden. Er is verder

slimme watermeter bij grootzakelijke gebruikers en

onderzoek voor nodig in hoeverre onderlinge maatregelen/

onderzoek/pilots naar cascadering, opvang regenwater

instrumenten elkaar beïnvloeden.

en waterzuinigere productieprocessen: door ten
eerste inzicht te krijgen in het besparingspotentieel

Financieel

voor grootzakelijke gebruikers in diverse sectoren en

De kosten voor maatregelen en instrumenten is op moment van

vervolgens ervaring op te doen met pilots kan beter

schrijven nog te onzeker om te kwantificeren. Wel beschrijven

worden bepaald waar besparing gerealiseerd kan worden

we hieronder een aantal kwalitatieve financiële aspecten.

en waar dit ook haalbaar is.
-

Digitale slimme watermeter en korter douchen: inzicht

Mogelijke schaalvoordelen: hiervoor gelden dezelfde

in drinkwatergebruik zorgt voor een hoger bewustzijn

schaalvoordelen als beschreven voor pakket A.

bij consumenten. Drinkwaterbesparing kan worden

41

gerealiseerd zodra dit bewustzijn om wordt gezet in

Verdeling lusten en lasten: als we in het algemeen kijken

het toepassen van andere maatregelen, zoals korter

naar de maatregelen in dit besparingspakket, komen de lusten

douchen.

en lasten vaak op dezelfde plek terecht. Het aanschaffen van

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

een waterbesparende douchekop door een huishoudelijke

wel een maatregel zijn die een positieve invloed kan hebben op

gebruiker levert bijvoorbeeld water- en energiebesparing op voor

de piekvraag in de zomermaanden.

diezelfde gebruiker. Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor hergebruik
van drinkwater in de zakelijke sector.

Overige effecten
Negatieve effecten van dit maatregelenpakket op andere

In dit pakket worden meerdere maatregelen financieel

opgaven en beleidsdoelen, zoals een ‘waterbedeffect’ naar

gestimuleerd, bijvoorbeeld in de vorm van subsidies. Hiermee

onttrekking van grondwater door huishoudens, zijn naar

schuift een deel van de lasten naar overheden, maar blijft

verwachting beperkt, aangezien het grootste deel van het pakket

er naar verwachting ook een deel van de lasten achter bij

is gericht op efficiënter drinkwatergebruik binnen en rondom

huishoudelijke en zakelijke gebruikers, waar tegelijkertijd de

woningen.

meeste lusten terechtkomen (besparing van drinkwater en
eventueel van energie). De verdeling van lusten en lasten is

Het verhogen van drinkwatertarieven leidt in de zakelijke

hierdoor minder gelijk dan bij pakket A.

sector mogelijk tot een beweging naar benutting van andere
waterbronnen, afhankelijk van de bedrijfseconomische

Uitvoerbaarheid

afwegingen. Dit kan negatieve effecten genereren op andere

Ook dit pakket zet voor zowel huishoudens als de industrie

bronnen van water. Om mogelijke ‘waterbedeffecten’ tegen

deels in op gedragsbeïnvloeding. Dit instrument schatten we

te gaan is nadere regulering of een verbod van grond- en

overwegend zeer goed uitvoerbaar in aangezien er juridisch en

oppervlaktewateronttrekkingen een aanpalende maatregel die

maatschappelijk weinig belemmeringen zijn.

genomen kan worden.

Het financieel stimuleren van diverse maatregelen via

Ook in pakket B zijn er huishoudelijke maatregelen die naast

subsidieregelingen of andere financiële instrumenten is

drinkwater ook energie of gas besparen en daarmee bijdragen

juridisch haalbaar. De maatschappelijke haalbaarheid van dit

aan CO2-reductie en energiebesparing. De huishoudelijke

instrument is overwegend goed, maar kan variëren als gevolg

instrumenten tellen op tot een schatting van 35 tot 260 kiloton

van maatschappelijk sentiment en investeringsbereidheid.

CO2 in pakket B (0,1 tot 0,8% besparing ten opzichte van de
huidige CO2-uitstoot in de gebouwde omgeving). Hiervoor gaan

Het pakket bevat een aantal maatregelen die gericht zijn op

we uit van de huidige emissiefactor van gas. De hoeveelheid

substitutie op het niveau van huishoudens. Dit vraagt om zeer

besparing neemt naar verwachting af tot 2040 door de

veel ingrepen en lange doorlooptijd. De naleving van dergelijke

verduurzaming van de warmtevoorziening binnen de gebouwde

maatregelen is lastig te controleren. Dit type maatregelen is

omgeving (door onder andere warmtenetten of groengas).

technisch gezien moeilijk uitvoerbaar.

Hierdoor moet de hierboven gegeven bandbreedte gezien
worden als bovengrens. De mogelijke energie en CO2-uitstoot

Een aantal maatregelen wordt in dit pakket alleen meegenomen
in de vorm van onderzoek en pilots, of zijn reservemaatregelen
als alternatief op maatregelen in dit pakket. De haalbaarheid
van deze maatregelen wordt hierdoor groter, omdat in
gecontroleerde omgevingen wordt geëxperimenteerd met
technieken die nu nog onzeker, duur of juridisch onhaalbaar
zijn.
Regulering is opgenomen in dit pakket, in de vorm van het
verbieden van het gebruik van drinkwater voor bepaalde
doeleinden of door het toewijzen van een maximale hoeveelheid
water aan een bepaald gebruik (zie bijlage 1). Het opleggen
van deze restricties vraagt aanpassing van regelgeving op
gemeentelijk, provinciaal of landelijk niveau. Hoewel de
juridische haalbaarheid van vermindering van watergebruik
gedurende droogte juridisch lastig haalbaar is (denk aan een
sproeiverbod, aanpassing verdringingsreeks, et cetera), kan dit
42

die in de zakelijke sector kan worden bespaard is onzeker.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Financieel
Groep Nummer Maatregel

Reguleren*

Gedragsbeïnvloeding

Technische
Juridische Maatschappelijke Juridische Maatschappelijke Juridische Maatschappelijke
uitvoerbaarheid haalbaarheid
haalbaarheid
haalbaarheid
haalbaarheid
haalbaarheid
haalbaarheid

A1

A1.1

Korter douchen

++

++

+

A1

A1.2a

Waterbesparende huishoudelijke
apparaten (douchekop,
wasmachine, toilet, kraan)

+

++

+

-

-/0

++

++

A1

A1.3

Digitale slimme watermeter
(huishoudens)

+

++

+

+

-/0

++

++

A1

A1.4

Vermindering sproeien
huishoudens en vullen
tuinzwembaden tijdens droogte
(vermindering piekvraag)

++

-

--

- -/-

--

++

+

A2

A2.4

Digitale slimme watermeter
(grootzakelijk)

++

A2

A2.5

Waterzuinigere
productieprocessen in de
industrie

B1

B1.3

Gebruik huishoudwater
door waterrecycling op
huishoudniveau voor toilet,

--

+

B2

B2.1

B2

Onderzoeken

--

--

+

--

--

Waterscan door
drinkwaterbedrijf bij
grootzakelijke gebruikers

+

++

++

-

-/0

B2.2

Hergebruik drinkwater of
gebruik oppervlaktewater/
effluent in diverse subsectoren

-

+

-

-

-

B2

B2.3

Cascadering in de industrie

Onderzoeken

C1

C1.1

Vacuümriolering en vacuümtoilet

Onderzoeken

wasmachine en sproeien van tuin

*

Het verbieden van het gebruik van drinkwater voor bepaalde doeleinden of het toewijzen van een maximale hoeveelheid water aan een bepaald gebruik. Dit is een ‘lichtere
vorm’ van regulering met een lagere verwachte effectiviteit dan het verplichten of verbieden van maatregelen, zoals in pakket C.

Tabel 12.

Technische, juridische en maatschappelijke haalbaarheid pakket B (alleen +’en en –‘en opgenomen voor instrumenten die in dit
desbetreffende pakket zijn opgenomen. Zie voor onderbouwing bijlage 2).

Besparingspakket C. Reguleren

y

Instrumenten in zowel de huishoudelijke als zakelijke

Om de groeiende drinkwatervraag af te remmen wordt in dit

sector: ter stimulering van de maatregelen worden er zoveel

pakket ingezet op een hoge mate van drinkwaterbesparing.

mogelijk instrumenten ingezet. Het verschil met pakket B

Op deze manier wordt de (toekomstige) ruimtevraag

is de mate van inzet door de overheid met meer dwingende

voor drinkwaterwinning kleiner. Ook wordt het systeem

instrumenten. De volgende instrumenten worden ingezet:

robuuster zonder een groeiend beroep te doen op strategische

-

grondwatervoorraden. Hiervoor is veel inzet van overheden
nodig op alle type instrumenten en een hoge variatie aan

maatregelen.
-

maatregelen. Hoge besparing betekent structurele besparing,

meer dwingende variant dan bij pakket B.
-

Gedragsbeïnvloeding: regulier stimuleren van

te beperken. Hieronder beschrijven we de uitgangspunten die

maatregelen door gedragscampagnes of andere vormen

gelden voor pakket C.

van gedragsbeïnvloeding.

y

Maatregelen in zowel de huishoudelijke als zakelijke

Hierna gaan we nader in op het geschatte besparingseffect,

sector: dit pakket bevat dezelfde maatregelen als pakket B.

de uitvoerbaarheid en de overige effecten voor pakket C.

Dit pakket bestaat daarmee ook uit elf maatregelen (met
een theoretisch maximaal besparingspotentieel van groter
dan 10 Mm3), waarvan zes in de huishoudelijke sector, vier
in de zakelijke sector en één gebundelde fiscale maatregel.
43

Reguleren: het verplichten of verbieden van bepaalde
maatregelen door aanpassing van wetgeving. Dit is een

om de groeiende algehele vraag te beperken, maar ook
piekvraagbesparing, om de druk op het systeem in droge tijden

Financieel: het financieren van investeringskosten van

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Pakket C

Geschat besparingseffect
in 2040

Aandeel
maatregel
van totaal
pakket (%)

Theoretisch
maximaal
besparingspotentieel
(Mm3)

Instrument(en)

Min.

Max.

Min.

Max.

Min.

Korter douchen

Gedragsbeïnvloeding

0%

1%

44

44

Waterbesparende huishoudelijke
apparaten (douchekop,
wasmachine, toilet, kraan)

Financieel, reguleren
(verplichten/
verbieden),
gedragsbeïnvloeding

11%

17%

45

Digitale slimme watermeter
(huishoudens)

Financieel, reguleren
(verplichten/
verbieden),
gedragsbeïnvloeding

13%

10%

Vermindering sproeien
huishoudens en vullen
tuinzwembaden tijdens droogte
(vermindering piekvraag)

Financieel, reguleren
(verplichten/
verbieden),
gedragsbeïnvloeding

6%

Gebruik huishoudwater
door waterrecycling op
huishoudniveau voor toilet,
wasmachine en sproeien van tuin

Financieel, reguleren
(verplichten/
verbieden),
gedragsbeïnvloeding

Vacuümriolering en vacuümtoilet
in proeftuinen

Referentie 1
(2% groei in
2040) (Mm3)

Referentie 2
(34% groei in
2040) (Mm3)

Max.

Min.

Max.

Min.

Max.

2%

12%

1

5

1

7

106

60%

80%

28

87

37

115

50

61

60%

80%

31

50

41

67

4%

22

27

60%

80%

14

22

18

29

63%

50%

249

304

60%

80%

153

249

203

331

Financieel,
gedragsbeïnvloeding

0%

0%

0

0

0%

0%

0

0

0

0

Waterscan door drinkwaterbedrijf
bij grootzakelijke verbruikers

Financieel, reguleren
(verplichting/
verbieden)

0%

0%

0

0

60%

80%

0

0

0

0

Hergebruik drinkwater of gebruik
oppervlaktewater/effluent in
diverse sectoren

Financieel, reguleren
(verplichting/
verbieden)

3%

2%

11

15

60%

80%

7

12

9

16

Digitale slimme watermeter
(industrie)

Financieel, reguleren
(verplichting/
verbieden)

?

?

?

?

60%

80%

?

?

?

?

Onderzoek/pilots naar
cascadering/opvang regenwater /
zuinigere productieprocessen bij/
tussen grootverbruiker(s)

Financieel,
gedragsbeïnvloeding

0%

0%

0

0

0%

0%

0

0

0

0

Financieel

5%

14%

1%

6%

12

71

16

94

100%

100%

244

497

324

660

21%

42%

21%

42%

Maatregel

Effectiviteits­
percentage
instrumenten (%)

Huishoudens

Industrie

Fiscaal
Verhoging drinkwatertarief van
10% door fiscale maatregelen
Totaal tot 2040
Percentage besparing
drinkwatergebruik in 2040
Tabel 13

44

Maatregelen, instrumenten en geschat effect voor pakket C.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

geschat drinkwatergebruik
(Mm3 excl. NIRF)

1.800

Elk pakket heeft een significante bandbreedte. Deze ontstaat doordat het
geschatte besparingseffect onderhevig is aan vier type onzekerheden:
• De mate van besparing door maatregelen
• De mate van besparing door instrumenten
• De interactie van de combinatie van maatregelen en instrumenten
• Schaalniveau en regionale verschillen
Referentie 2: +36% t.o.v. 2021

1.600
1.400

Referentie 1: +2% t.o.v. 2021
Pakket C: 22%-44% besparing

1.200
1.000

Pakket C: 22%-44% besparing

800
600
2010

Figuur 17

2015

2020

2025

2030

2035

2040

Besparingspakket C ten opzichte van de twee referenties.

Geschat besparingseffect

Uitvoerbaarheid

Geschatte besparing: dit besparingspakket kan naar verwach-

Voor pakket C is meer inzet van overheden en (water)bedrijven

ting de hoogste mate van drinkwaterbesparing realiseren,

voor beleid en regelgeving nodig dan voor pakket B. Inzet op

namelijk circa 22 tot 44% in 2040. Het gebruik van huishoud-

gedragsbeïnvloeding is relatief goed haalbaar. In dit pakket

water in plaats van drinkwater in huishoudens levert naar

wordt sterk ingezet op het verplichten dan wel verbieden van

verwachting de grootste hoeveelheid besparing op, samen met

maatregelen. Wet- en regelgeving dient hiervoor te worden

de stimulering van waterbesparende huishoudelijke apparaten.

aangepast, bijvoorbeeld in de Drinkwaterwet, het Bouwbesluit
of in (nood)verordeningen op provinciaal niveau. Het

Onderling effect maatregelen: dit besparingspakket bevat

verplichten van maatregelen kan stuiten op weerstand vanuit de

naar verwachting zowel onderling versterkende als afzwakkende

samenleving of de doelgroep waar de maatregel voor is bedoeld.

maatregelen. Ook hier treedt naar verwacht een rebound effect

Denk aan bedrijven die verplicht aan hergebruik moeten

op. Deze interacties zijn vergelijkbaar met die voor pakket B.

gaan doen of huishoudens die verplicht een waterbesparende
douchekop moeten aanschaffen. De haalbaarheid wordt

Financieel

in dit pakket verhoogd, doordat het verplichten/verbieden

Mogelijke schaalvoordelen: hiervoor gelden dezelfde

gecombineerd wordt met het (deels) financieren van de

schaalvoordelen als beschreven voor pakket A en B.

bijkomende investeringskosten.

Verdeling lusten en lasten: in dit besparingspakket komen de

Het pakket bevat een aantal maatregelen die gericht zijn op

lusten en lasten vaak op dezelfde plek terecht. Het aanschaffen

substitutie op het niveau van huishoudens. Dit vraagt om zeer

van een waterbesparende douchekop door een huishoudelijke

veel ingrepen en vergt een lange doorlooptijd. De naleving

gebruiker levert bijvoorbeeld water- en energiebesparing op voor

van dergelijke maatregelen is lastig te controleren. Dit type

diezelfde gebruiker. Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor hergebruik

maatregelen is technisch gezien moeilijk uitvoerbaar. Inzet op

van drinkwater in de zakelijke sector.

technieken die grote investeringen van huishoudens vragen, is
voor nieuwbouw kansrijker dan voor bestaande bouw.

Deze maatregelen worden echter op verschillende manieren
gestimuleerd, waardoor er een verschuiving van lusten en
lasten optreedt. Hiermee blijven de lusten bij de huishoudelijke
en zakelijke gebruikers en wordt hierdoor het verwachte
besparingseffect groter, maar schuiven de financiële en
uitvoeringslasten voor een deel naar overheden. Hetzelfde geldt
voor de jaarlijkse kosten ten behoeve van gedragsbeïnvloeding.
45

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Financieel
Groep Nummer Maatregel

Technische

Juridische

uitvoerbaarheid haalbaarheid

Reguleren*

Gedragsbeïnvloeding

Maatschappelijke

Juridische

Maatschappelijke

Juridische

Maatschappelijke

haalbaarheid

haalbaarheid

haalbaarheid

haalbaarheid

haalbaarheid

++

+

A1

A1.1

Korter douchen

++

A1

A1.2a

Waterbesparende huishoudelijke

+

++

+

-

-/0

++

++

+

++

+

+

-/0

++

++

++

-

--

- -/-

--

++

+

--

+

apparaten (douchekop,
wasmachine, toilet, kraan)
A1

A1.3

Digitale slimme watermeter
(huishoudens)

A1

A1.4

Vermindering sproeien
huishoudens en vullen
tuinzwembaden tijdens droogte
(vermindering piekvraag)

A2

A2.4

Digitale slimme watermeter

++

(grootzakelijk)
A2

A2.5

Waterzuinigere

Onderzoek

productieprocessen in de
industrie
B1

B1.3

Gebruik huishoudwater

--

--

+

--

--

++

++

-

-/0

+

-

-

-

door waterrecycling op
huishoudniveau voor toilet,
wasmachine en sproeien van tuin
B2

B2.1

Waterscan door drinkwaterbedrijf
bij grootzakelijke gebruikers

B2

B2.2

Hergebruik drinkwater of gebruik

-

oppervlaktewater/effluent in
diverse subsectoren
B2

B2.3

Cascadering in de industrie

C1

C1.1

Vacuümriolering en vacuümtoilet

Onderzoek
--

Onderzoek

* Het verplichten of verbieden van maatregelen. Dit is een ‘zwaardere vorm’ van regulering dan in pakket B.

Tabel 14

Technische, juridische en maatschappelijke haalbaarheid pakket C (alleen +’en en –‘en opgenomen voor instrumenten die in dit
desbetreffende pakket zijn opgenomen. Zie voor onderbouwing bijlage 2).

Overige effecten

omgeving). Hiervoor gaan we uit van de huidige emissiefactor

De overige effecten van dit pakket zijn gelijk aan de bij pakket

van gas. De hoeveelheid besparing neemt naar verwachting af

B beschreven effecten. Gezien de sterkere inzet op verplichting

tot 2040 door de verduurzaming van de warmtevoorziening

in pakket C is de kans op veroorzaking van een ‘waterbedeffect’

binnen de gebouwde omgeving (door onder andere

in dit pakket groter. Dit vergroot de noodzaak om de benutting

warmtenetten of groengas). Hierdoor moet de hierboven

van andere waterbronnen te beperken.

gegeven bandbreedte gezien worden als bovengrens.

Sommige maatregelen leveren naast drinkwater ook energie
op, zoals een waterbesparende douchekop. We maken aan de
hand van een aantal aannames (zie bijlage 1) een schatting

4.3 Effectiviteit van drie
besparingspakketten vergeleken

naar de CO2-besparing per pakket. In pakket A zijn er vier
huishoudelijke maatregelen die naast drinkwater ook gas

De drinkwaterbesparingspakketten zijn in de verkenning

besparen, namelijk korter douchen, de waterbesparende

afgezet tegen de twee referenties voor de ontwikkeling van

douchekop, de waterbesparende kraan en de digitale slimme

de drinkwatervraag tot en met 2040. Als we uitgaan van

watermeter (indien een gemiddeld gasgebruik per m3 water

een lichte toename van de drinkwatervraag tot en met 2040

wordt gehanteerd). De mogelijke energie die in de zakelijke

(referentie 1), dan kan pakket A de drinkwatervraag stabiliseren

sector kan worden bespaard, is onzeker.

of licht verminderen, pakket B de vraag stabiliseren of sterk
verminderen en pakket C de vraag sterk verminderen (figuur

46

De vier huishoudelijke maatregelen tellen op tot een schatting

17). Als we uitgaan van een sterke groei van de drinkwatervraag

van 300 tot 670 kiloton CO2 in pakket C (1 tot 2% besparing

tot 2040 (referentie 2; 30% in het Global Economy-scenario)

ten opzichte van de huidige CO2-uitstoot in de gebouwde

kan pakket A de vraag licht afremmen, kan pakket B de

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

vraag stabiliseren op het huidige niveau en kan pakket C de
drinkwatervraag verminderen tot onder het huidige niveau
(figuur 18). Om dit laatste te bereiken is een meer dwingend
instrumentarium noodzakelijk (verplichten en verbieden)
in combinatie met financiële prikkels en communicatie.
Dit instrumentarium richt zich op een grote variant aan
maatregelen voor zowel de huishoudelijke als de zakelijke sector.

geschat drinkwatergebruik
(Mm3 excl. NIRF)

1.800
1.600
1.400

Elk pakket heeft een significante bandbreedte. Deze ontstaat doordat het
geschatte besparingseffect onderhevig is aan vier type onzekerheden:
• De mate van besparing door maatregelen
• De mate van besparing door instrumenten
• De interactie van de combinatie van maatregelen en instrumenten
• Schaalniveau en regionale verschillen
Referentie 1: +2% t.o.v. 2021
Pakket A: 1%-10% besparing
Pakket B: 3%-19% besparing

1.200
1.000

Pakket C: 22%-42% besparing

800
600
2010

Figuur 18

geschat drinkwatergebruik
(Mm3 excl. NIRF)

2020

2025

2030

2035

2040

Drie besparingspakketten ten opzichte van referentie 1.

1.800

Elk pakket heeft een significante bandbreedte. Deze ontstaat doordat het
geschatte besparingseffect onderhevig is aan vier type onzekerheden:
• De mate van besparing door maatregelen
• De mate van besparing door instrumenten
• De interactie van de combinatie van maatregelen en instrumenten
• Schaalniveau en regionale verschillen
Referentie 2: +36% t.o.v. 2021
Pakket A: 1%-10% besparing

1.600
1.400

Pakket B: 3%-19% besparing

1.200
Pakket C: 22%-42% besparing

1.000
800
600
2010

Figuur 19

47

2015

2015

2020

2025

2030

Drie besparingspakketten ten opzichte van referentie 2.

2035

2040

HOOFDSTUK 5

Conclusies en
aanbevelingen
In dit hoofdstuk presenteren we de conclusies en aanbevelingen.
Dit doen we door – op basis van voorgaande hoofdstukken – de zeven
onderzoeksvragen voor de verkenning te beantwoorden. Hierbij geldt
dat meer onderzoek nodig is om alle onderzoeksvragen volledig
te beantwoorden. Als onderdeel van de zevende onderzoeksvraag
formuleren we dan ook aanbevelingen voor vervolgonderzoek.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

1.

Welke mogelijke instrumenten en
maatregelen zijn er denkbaar?
Wie kan die het beste nemen?

Maatregelen in de huishoudelijke sector zijn over het
algemeen beter technisch uitvoerbaar en effectiever dan
in de zakelijke sector. De beschikbare technieken, zoals
waterbesparende douchekoppen, hebben zich bewezen en zijn

Door middel van deskresearch, expertsessies en gesprekken met

relatief eenvoudig in te zetten. Daarbij zullen huishoudelijke

een aantal stakeholders hebben we een overzicht opgesteld van

en innovatieve maatregelen (zoals vacuümriolering, gebruik

relevante maatregelen (die tot drinkwaterbesparing leiden) en

van huishoudwater en grijswaternet of grootschalige opvang

instrumenten (om de inzet van maatregelen te stimuleren).

van regenwater) technisch en maatschappelijk meer haalbaar
zijn in nieuwbouw dan in bestaande bouw, en ook de kosten

Maatregelen

zullen in nieuwbouw lager zijn. Het is immers mogelijk om

In totaal hebben we 23 drinkwaterbesparingsmaatregelen

drinkwaterefficiënte installaties mee te nemen in het ontwerp

geïdentificeerd voor de sectoren die samen verantwoordelijk zijn

en de planvorming van nieuwbouw.

voor 85% van het drinkwatergebruik: huishoudens en een deel
van de zakelijke sector (voedingsmiddelenindustrie, chemische

Waar het drinkwatergebruik voor huishoudens relatief

industrie en landbouw). Tabel 15 laat dit zien. De maatregelen

eenduidig is (zoals douche, toilet, consumptie), geldt dat in de

zijn geclusterd naar A) drinkwaterbesparende maatregelen of

zakelijke sector (en met name in de industrie) drinkwater voor

technieken; B) hergebruik of gebruik van de juiste kwaliteit

veel verschillende doeleinden en in verschillende processen

water voor de juiste toepassingen en 3) waterbesparende

wordt gebruikt. Dat maakt dat mogelijke maatregelen voor

infrastructuur. Sommige maatregelen leveren structurele

de zakelijke sector meer bedrijfs- en locatiespecifiek zijn en

besparing op, daar waar andere beogen de piekvraag tijdens

dat maatwerk nodig is om drinkwaterbesparing op grotere

warme en droge periodes te verminderen.

schaal te realiseren. Daarbij geldt dat voor huishoudens meer

Groep

Doelgroep

Nummer

Maatregel

A. Drinkwater­
besparende
technieken of
maatregelen

Huishoudelijk

A1.1

Korter douchen

A1.2a

Waterbesparende huishoudelijke apparaten (douchekop, wasmachine, toilet, kraan)

A1.2b

Waterbesparende huishoudelijke apparaten (douchekop, toilet, kraan, exclusief wasmachine21)

A1.3

Digitale slimme watermeter (huishoudens)

A1.4

Vermindering sproeien huishoudens en vullen tuinzwembaden tijdens droogte
(vermindering piekvraag)

A2.1

Druppelirrigatie tuinbouw

A2.2

Vermindering irrigatie tijdens droogte

A2.3

Vermindering wassen van wagenpark tijdens droogte

A2.4

Digitale slimme watermeter (grootzakelijk)

A2.5

Waterzuinigere productieprocessen in de industrie

B1.1

Gebruik filterpomp, skimmer en/of afdekzeil voor opzetzwembad huishoudens

B1.2

Opslag en gebruik regenwater op huishoudniveau voor toilet, wasmachine en sproeien van tuin

B1.3

Gebruik huishoudwater in plaats van drinkwater

B2.1

Waterscan door drinkwaterbedrijf bij grootzakelijke gebruikers

B2.2

Hergebruik drinkwater of gebruik oppervlaktewater/effluent in diverse subsectoren.

B2.3

Cascadering in de industrie

B2.4

Opvang en gebruik hemelwater in de industrie

B2.5

Hergebruik RWZI-effluent of gebruik regenwater in landbouw

C1.1

Vacuümriolering en vacuümtoilet

Zakelijk

B. Hergebruik of
gebruik van de juiste
kwaliteit water voor de
juiste toepassing

Huishoudens

Zakelijk

C. Waterbesparende
infrastructuur
Tabel 15

21

49

Huishoudelijk

Overzicht maatregelen.

Deze maatregel is ook zonder de wasmachine opgenomen omdat de wasmachine hoge investeringskosten
heeft. Deze heeft daardoor een hogere terugverdientijd dan de goedkopere douchekop of spoelonderbreker.
A1.2b is dus een goedkopere selectie van huishoudelijke apparaten dan A1.2a.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

onderzoeken en literatuur beschikbaar zijn om uitspraken

van nudging en priming in communicatie. Dit helpt om het

te kunnen doen over de uitvoerbaarheid en effectiviteit van

bewustzijn van het drinkwatergebruik en drinkwaterbespa-

maatregelen, terwijl over drinkwaterbesparingsmaatregelen in

ringsmogelijkheden te vergroten en kan daarmee bijdragen

de industrie relatief weinig informatie voorhanden is. Hierdoor

aan drinkwaterbesparing.

zijn diverse aspecten van zakelijke maatregelen onzeker, zoals
de kosten en het besparingspotentieel. Het uitvoeren van
meer waterscans en het opstellen van waterprofielen voor de
industrie (waar in 2021 mee is gestart) én het gestructureerd
analyseren van de uitkomsten hiervan zou in de komende jaren
tot meer inzicht in kansrijke maatregelen kunnen leiden.

2.

Wat is de effectiviteit van deze instrumenten
en maatregelen op het (drink)watergebruik –
en waar hangt deze van af? Zijn er regionale
verschillen?

Instrumenten

Effectiviteit van maatregelen

Onder instrumenten verstaan we manieren om de inzet van

De effectiviteit van maatregelen is op twee manieren uitgedrukt.

maatregelen te stimuleren of af te dwingen. Met de verkenning

Ten eerste is het theoretisch maximaal besparingspotentieel

hebben we drie typen instrumenten geïdentificeerd:

berekend voor de maatregelen waarover voldoende informatie
uit de literatuur beschikbaar is. Deze waardes, uitgedrukt in

y

Financieel:

megakuub drinkwater per jaar (met onzekerheidsmarge),

-

Het (financieel) stimuleren of ontmoedigen van een

geven een beredeneerde schatting weer van wat er door

maatregel door onder andere subsidiëring of belastingen

deze maatregel jaarlijks maximaal bespaard kan worden. Het

(prijsprikkel);

maximaal drinkwaterbesparingspotentieel bestaat uit het

Fiscaal: besparing van drinkwatergebruik door

verschil tussen (een schatting van) het drinkwatergebruik

een financieel of economisch motief, vaak om

met de huidige penetratiegraad van een maatregel en het

drinkwatergebruik te ontmoedigen (bijvoorbeeld

drinkwatergebruik bij een 100% penetratiegraad van de

door tariefdifferentiatie). Dit zijn meer generieke

maatregel (kortom: we nemen aan dat de maatregel in iedere

instrumenten die over een hele doelgroep of zelfs het

situatie wordt toegepast. Dit geeft dit een goede indicatie van de

hele tariefsysteem gaan. Op basis van informatie uit

orde van grootte van het besparingspotentieel per maatregel.

-

bestaande (onderzoeks)rapporten en in overleg met de
begeleidingscommissie en het Ministerie van Financiën

Maatregelen in de huishoudelijke sector hebben een hoger

is gekozen voor de uitwerking en analyse van vier

besparingspotentieel dan in de zakelijke sector, omdat

financiële en fiscale instrumenten en deze zijn enigszins

huishoudens het grootste deel van het drinkwater gebruiken

anders geanalyseerd dan de overige instrumenten.

(73.8% in 2020). Daarbij lijken met name maatregelen die ook
energiebesparing opleveren kansrijk, omdat door de stijgende

y

Reguleren: het verplichten of verbieden van een

energieprijzen en toenemende aandacht voor energiebesparing

maatregel door het Rijk, provincie of gemeente kan op

het draagvlak hiervoor toeneemt en maatregelen zich relatief

diverse manieren. In dit onderzoek zijn er twee wijzen van

snel terugverdienen. Het landelijk besparingspotentieel van

verplichten/verbieden gebruikt, afkomstig uit literatuur.

maatregelen in de industrie is onzekerder of onbekend,

-

Het verbieden van het gebruik van drinkwater voor

omdat – zoals eerder benoemd – de benodigde informatie

bepaalde doeleinden of het toewijzen van een maximale

beperkt beschikbaar is en maatregelen meer bedrijfs- en

hoeveelheid water aan een bepaald gebruik. Dit is een

locatiespecifiek zijn.

‘lichtere vorm’ van regulering.
-

Het juridisch verplichten of verbieden van een maat-

De maatregelen zijn afzonderlijk van elkaar geanalyseerd. Dat

regel. Dit kan door de aanpassing van waterwetgeving of

betekent dat de gevolgen van interactie tussen maatregelen niet

overige wetgeving (zoals het Bouwbesluit). Ook kunnen

kwantitatief in beeld zijn gebracht. Naar verwachting kunnen

voorschriften over waterbesparing in aanbestedingen of

maatregelen elkaar wel degelijk versterken dan wel afzwakken.

vergunningverleningen worden opgenomen.

Denk aan het korter douchen met een waterbesparende
douchekop of het aanleggen van een vacuümtoilet en een

y

50

Gedragsbeïnvloeding: veranderingen teweegbrengen bij

spoelonderbreker. Bij het opstellen van maatregelpakketten

consumenten door verschillende gedragsbeïnvloedingstech-

is hier zo goed mogelijk rekening mee gehouden en anders

nieken toe te passen, zoals publiekscampagnes en toepassing

kwalitatief beschreven welke (positieve of negatieve) reacties we

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

verwachten per pakket. Financiële en fiscale instrumenten zijn

‘drinkwaterefficiënt’ te bouwen. Hier is ook een belangrijk deel

apart geanalyseerd.

van de industrie gevestigd waar specifieke maatregelen toegepast
kunnen worden.

Effectiviteit van instrumenten
De effectiviteit van instrumenten varieert. Het ene instrument

Ook varieert het drinkwatergebruik per hoofd tussen en binnen

biedt – op basis van literatuurstudie – meer zekerheid over

verschillende gemeenten. Het hoofdelijk drinkwatergebruik

de mate waarin de toepassing van drinkwaterbesparende

hangt bijvoorbeeld af van inkomen, type woning en de

maatregelen (de penetratiegraad) wordt verhoogd dan

aanwezigheid of omvang van een tuin.

het andere instrument. Dit hebben we uitgedrukt in een
effectiviteitspercentage (met bandbreedte) per instrument.

Daarnaast hebben verschillende delen van Nederland

Zo blijkt bijvoorbeeld dat het effectiviteitspercentage van

met verschillende opgaven te maken. Zo kampt het een

gedragsbeïnvloeding lager is dan voor financieel stimuleren en

deel van het hoger gelegen deel van het land met een laag

bovendien ook enkel tijdelijke besparing oplevert. Het vergt dan

grondwaterpeil. In deze gebieden kan het draagvlak voor

ook structurele inzet op gedragsbeïnvloeding om tot structurele

drinkwaterbesparingsmaatregelen hoger zijn waardoor deze hier

drinkwaterbesparing te komen. De geschatte effectiviteit van

meer effect kunnen hebben.

gedragsbeïnvloeding is (mede) daarom lager dan voor financieel
stimuleren of regulering. Daarbij zijn de beschikbare middelen
van invloed op de effectiviteit van het instrumenten: meer
subsidiebudget voor waterbesparende maatregelen of meer
capaciteit voor handhaving op verplichte toepassing ervan leidt
ook tot meer zekerheid op toepassing van deze maatregelen en
daarmee tot een hogere effectiviteit van het instrument. Tot slot
blijkt uit de literatuur dat het combineren van verschillende
instrumenten de hoogste drinkwaterbesparing kan opleveren.

3.

Wat zijn de voor- en nadelen, kosten en
belemmeringen bij deze instrumenten en
maatregelen? Bij wie komen deze terecht?
Zijn de maatregelen uitvoerbaar? Hoe kunnen
nadelen worden voorkomen of gemitigeerd?
Wie kan dat het beste doen? Wat zijn de
kosten daarvan?

Bij het opstellen van pakketten is hier rekening mee gehouden.
Voor instrumenten geldt dat inzet op financieel

Maatregelen gecombineerd met instrumenten

stimuleren en gedragsbeïnvloeding tot de best uitvoerbare

Door het besparingspotentieel van individuele maatregelen met

maatregelenpakketten leidt. Regulering van maatregelen is

het effectiviteitspercentrage van instrumenten te combineren

vanwege mogelijke maatschappelijke weerstand en toezicht

kunnen we de effectiviteit per maatregel-instrumentcombinatie

op naleving moeilijker uitvoerbaar. Hierbij is meer weerstand

inschatten. Een maatregel-instrumentcombinatie is bijvoorbeeld

te verwachten in bestaande situaties dan bijvoorbeeld in

het financieel stimuleren van een waterbesparende douchekop

nieuwbouw, omdat hier vanaf het begin in het ontwerp of

of het verplichten van hergebruik van water in de industrie.

plan rekening gehouden kan worden met de inpassing van

De effectiviteit van het reguleren of financieel stimuleren van

drinkwaterefficiënte installaties.

maatregelen met een hoog theoretisch besparingspotentieel
(waterbesparende huishoudelijke apparaten, opslag en gebruik

Aandachtspunt bij maatregelen in vooral de industrie is

regenwater op huishoudniveau voor toilet, wasmachine

met name het voorkomen van een ‘waterbedeffect’, waarbij

en sproeien van tuin, gebruik huishoudwater in plaats van

drinkwaterbesparing leidt tot ongewenste onttrekking van

drinkwater en vacuümriolering en vacuümtoilet) is naar

grond- en/of oppervlaktewater. Om dit te voorkomen, is

verwachting het hoogste. Dit zijn in het algemeen lastiger

aanvullende regulering door (grond)waterbeheerders nodig.

uit te voeren maatregelen met technische, juridische en

Daarnaast is gebleken dat de zakelijke markt dermate divers

maatschappelijke uitdagingen.

is qua productieprocessen en watergebruik dat het doen van
uitspraken over mogelijke inzet, effectiviteit en haalbaarheid

Regionale verschillen

van maatregelen in de zakelijke markt niet goed mogelijk is.

Er treden regionale verschillen op wanneer maatregelen op

51

nationale schaal worden toegepast. Huishoudelijke maatregelen

Sommige geïdentificeerde maatregelen, zoals vacuümtoiletten

hebben meer effect in regio’s met hoge bevolkingsdichtheid,

en/of inzet van regen- of huishoudwater, vragen om

zoals de Randstad of Brabantstad. In deze gebieden zijn vaak

aanpassingen van leidingnetwerken en installaties in

ook nieuwbouwlocaties aangewezen, met bijhorende kansen om

bestaande woningen en andere gebouwen. Deze fysieke

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

aanpassingen vragen om forse investeringen door woning- en
gebouweigenaren. In nieuwbouw zijn dergelijke maatregelen
eenvoudiger inzetbaar. Er liggen hiervoor kansen voor het
afvlakken van de verwachte groei bij inzet van dergelijke
maatregelen in de woningbouwopgave.

4.

Welke combinaties van instrumenten en
maatregelen zijn mogelijk om nadelige
effecten te voorkomen en effectiviteit te
vergroten? En hoe verhouden deze zich ten
opzichte van bestaande instrumenten en
maatregelen?

Bij inzet van andere waterbronnen dan drinkwater voor
huishoudelijke toepassingen spelen mogelijke waterkwaliteits-

Zoals hiervoor aangegeven vragen diverse maatregelen en

en volksgezondheidsrisico’s een rol. Het is zaak om vooraf

instrumenten om een combinatie met aanvullende acties

mogelijke risico’s en negatieve maatschappelijke effecten

en maatregelen. Financiële en fiscale maatregelen vragen

van maatregelen in beeld te brengen, bijvoorbeeld met een

bijvoorbeeld om aanpassing van wet- en regelgeving op

maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA), en deze te

het gebied van tariefstelling voor drinkwaterbedrijven.

blijven monitoren na implementatie van de maatregelen. Voor

Het haalbaar maken van maatregelen via verplichting en

verschillende maatregelen is aanpassing van wet- en regelgeving

financieel ontmoedigen via financiële of fiscale prikkels vraagt

noodzakelijk. Dat geldt voor de bovengenoemde maatregelen,

bijvoorbeeld om maatregelen gericht op het voorkomen van

maar ook voor fiscale/financiële maatregelen. Aanpassingen

een ‘waterbedeffect’: het ongewenste effect dat bedrijven en

aan wet- en regelgeving is uiteraard mogelijk en uitvoerbaar,

(waarschijnlijk in mindere mate) huishoudens zelf andere

maar realisatie kent een lange doorlooptijd.

waterbronnen gaan aanspreken en daarmee druk zetten op
(grond)waterbeschikbaarheid in droge perioden. Een ander

Wanneer huishoudens en bedrijven zelf drinkwaterbesparende

voorbeeld is het verbieden van sproeien van tuinen in droge

technieken of maatregelen doorvoeren, hebben zij ook zelf

perioden. Toezicht op de naleving van een dergelijk verbod vraagt

profijt van lager drinkwatergebruik, maar dragen zij ook

om maatregelen als digitale watermeters en capaciteit voor

zelf de kosten voor realisatie van de maatregelen. Lager

uitvoering van toezicht op naleving en eventueel handhaving.

drinkwatergebruik door huishoudens en bedrijven leidt niet
direct tot lagere kosten en drinkwatertarieven, aangezien

Inzet op drinkwaterbesparing vindt in de bestaande situatie

de kostprijs voor drinkwater grotendeels wordt bepaald

vooral plaats vanuit gedragsbeïnvloeding door individuele

door kosten van instandhouding en uitbreiding van de

overheden en drinkwaterbedrijven. Er is voor zover bekend nog

drinkwaterinfrastructuur door de drinkwaterbedrijven.

geen brede, gezamenlijke inzet op communicatiecampagnes.

Aangezien deze infrastructuur niet wijzigt bij lager

Daarnaast is inzet op waterzuinige huishoudelijke apparatuur

drinkwatergebruik, kan dit mogelijk leiden tot hogere

al jaren gemeengoed, zeker in de witgoedsector (wasmachines,

drinkwatertarieven.

vaatwassers). De hier nog te behalen aanvullende besparing
op drinkwatergebruik lijkt beperkt. Verdere, Nederland-

Inzet op fiscale instrumenten kent een onzekerheid qua

brede inzet op gedragsbeïnvloeding voor waterbesparing

effectiviteit. Voor een significante drinkwaterbesparing is een

door huishoudens kan desondanks nog een aanzienlijke

forse verhoging (meer dan 20%) van drinkwatertarieven nodig.

besparing opleveren. Hiervoor bestaat wellicht ‘momentum’,

Toegankelijkheid tot drinkwater is een verplichting vanuit

gezien de maatschappelijke aandacht voor duurzaamheid,

de EU; dit is een randvoorwaarde voor de toepassing van dit

klimaatadaptatie, waterbeschikbaarheid en de mogelijk te leggen

instrument.

koppeling met energiebesparing.

Het combineren van verschillende maatregelen en

In de uitgevoerde verkenning zijn ter illustratie drie

instrumenten geeft de mogelijkheid om passende maatregelen

maatregelenpakketten vanuit verschillende perspectieven

te realiseren, maar ook om negatieve effecten te mitigeren.

uitgewerkt om effecten van combinaties van maatregelen

Het bepalen van combinaties van maatregelen én afwegingen

op effectiviteit, kosten en baten en haalbaarheid in beeld te

omtrent het mitigeren van eventuele negatieve effecten vraagt

brengen. Uiteraard zijn andere combinaties van maatregelen

regie van het Rijk in samenwerking met drinkwaterpartners.

mogelijk. Uit de uitgevoerde analyse blijkt dat een combinatie
van maatregelen via gedragsbeïnvloeding, verplichten of
verbieden en fiscale instrumenten mogelijk is, met de
hiervoor beschreven mitigatie van mogelijk nadelige effecten.
Het verplichten of verbieden van maatregelen en fiscale

52

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

instrumenten gericht op drinkwaterbesparing vindt momenteel

op tot 2040. Pakket B en C zetten in op een grote variatie aan

nog beperkt of niet plaats. De voorgestelde maatregelen

maatregelen en combineren diverse instrumenten ter stimulering.

en combinaties met instrumenten als reguleren en fiscale

Dit vraagt een grotere inzet van overheden. Deze pakketten

aanpassingen zouden dan ook nieuwe elementen zijn in een

leveren een hoger verwacht besparingseffect op, maar gaan

aanpak gericht op bewust en zuinig drinkwatergebruik.

gepaard met grotere onzekerheden, vergen meer investeringen en
technische, maatschappelijke of juridische aandacht.

5.

Hoe zouden de maatregelpakketten het beste
kunnen worden vormgegeven, rekening
houdend met draagvlak, effectiviteit, uitvoer­
baarheid, kosten en het voorkomen van
nadelen?

6.

Welke waterbesparing kan bij inzet van de
effectieve instrumenten en maatregelen
worden behaald?

Bij het referentiescenario van sterke groei van
Op basis van de analyse van maatregelen en instrumenten zijn

drinkwatergebruik (referentie 2), als gevolg van bevolkingsgroei

er drie maatregelpakketten opgesteld: pakket A, B en C (zie ook

en een toenemend hoofdelijk gebruik, kunnen pakket A en B

onderstaande tabel). Pakket A vergt minder investeringen en is

slechts de groei afremmen. Pakket A kan 1 tot 10% besparing

relatief eenvoudig uitvoerbaar, maar levert ook beperkte besparing

opleveren in 2040 (ten opzichte van 2020). Bij pakket B gaat

Instrument

Pakket A

Pakket B

Pakket C

Financieel (subsidies)

x

x

x

Financieel (tariefdifferentiatie)

x

x

x

Reguleren (restricties bepaald type gebruik)

x

Reguleren (verbieden of verplichten)
Gedragsbeïnvloeding

x

x

Pakket A

Pakket B

Pakket C

x

x

x

x

x

Nummer

Maatregel

A1.1

Korter douchen

A1.2a

Waterbesparende huishoudelijke apparaten (douchekop, wasmachine, toilet, kraan)

A1.2b

Waterbesparende huishoudelijke apparaten (douchekop, toilet, kraan, exclusief wasmachine)

x

A1.3

Digitale slimme watermeter (huishoudens)

x

x

x

A1.4

Vermindering sproeien huishoudens en vullen tuinzwembaden tijdens droogte (vermindering
piekvraag)

x

x

x

A2.1

Druppelirrigatie tuinbouw

A2.2

Vermindering irrigatie tijdens droogte

A2.3

Vermindering wassen van wagenpark tijdens droogte

A2.4

Digitale slimme watermeter (grootzakelijk)

x

x

A2.5

Waterzuinigere productieprocessen in de industrie

Pilot

Pilot

B1.1

Gebruik filterpomp, skimmer en/of afdekzeil voor opzetzwembad huishoudens

B1.3

Gebruik huishoudwater door waterrecycling op huishoudniveau voor toilet, wasmachine en
sproeien van tuin

x

x

B2.1

Waterscan door drinkwaterbedrijf bij grootzakelijke gebruikers

x

x

B2.2

Hergebruik drinkwater of gebruik oppervlaktewater/effluent in diverse subsectoren

x

x

B2.3

Cascadering in de industrie

Pilot

Pilot

B2.4

Opvang en gebruik hemelwater in de industrie

B2.5

Hergebruik RWZI-effluent of gebruik regenwater in landbouw

C1.1

Vacuümriolering en vacuümtoilet

Pilot

Pilot

Tabel 16

53

x
x

Overzicht van instrumenten en maatregelen per besparingspakket. Een leeg vak geeft aan dat het desbetreffende instrument/
maatregel geen onderdeel uitmaakt van het pakket, een kruis geeft aan van wel.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

het om een drinkwaterbesparing van 3 tot 19%. Het pakket met

van de drinkwatervraag per hoofd van de bevolking, een

de meest vergaande maatregelen en instrumenten (pakket C)

doelstelling voor de totale nationale drinkwatervraag of een

is nodig om de groei te stoppen en mogelijk om te zetten naar

doelstelling per (sub)sector. Daarbij is desgewenst regionale

een daling van het gebruik (21 tot 42% besparing ten opzichte

differentiatie mogelijk, maar dit kan gevolgen hebben voor

van 2020). Hiervoor is een grote inzet nodig van overheden om

de kosteneffectiviteit of uitvoerbaarheid van maatregelen en

een variatie aan instrumenten toe te voegen aan het beleid. Als

instrumenten.

naar een gematigder groeiscenario wordt gekeken (referentie 1)
zorgen alle drie de pakketten voor een daling van het huidige

2. Samenstellen drinkwaterbesparingspakket

gebruik. Eind dit jaar wordt er een nieuwe prognose uitgebracht

van maatregelen en instrumenten: voer met

die naar verwachting ergens tussen referentie 1 en 2 zal liggen

vertegenwoordigers van verschillende sectoren gesprekken

qua stijging van de drinkwatervraag.

over passende maatregelen en instrumenten om de beoogde
doelen voor korte en lange termijn te realiseren. Daarbij is
het belangrijk om te zorgen voor de beschikbaarheid van

7.

Wat zijn mogelijke vervolgstappen om te
komen tot een aanpak voor bewust en zuinig
drinkwatergebruik?

voldoende middelen (menskracht en budget) en te besluiten
over de bereidheid tot aanpassing van kaders en regelgeving.
Daarnaast adviseren wij om ook te investeren in pilots en
experimenten die niet direct een grote besparing opleveren,
maar inzicht geven in de werking van (innovatieve)

Monitoren en
bijsturen

Formuleren
ambitie

maatregelen en instrumenten die op langere termijn een
bijdrage kunnen leveren.
3. Doorrekenen van drinkwaterbesparingspakket:
analyseer de voorgestelde combinatie van maatregelen en
instrumenten op effectiviteit (mate van doelrealisatie),

Uitvoeren
instrumenten
en maatregelen

Samenstellen
en doorrekenen
pakket

efficiency (kosteneffectiviteit) en maatschappelijke effecten
(risico’s voor volksgezondheid, milieu-impact en totale
watergebruik).
4. Bestuurlijke afspraken: maak bestuurlijke afspraken in

Afspraken
maken over
uitvoering

het Bestuurlijk overleg Water over het uitvoeren van het
drinkwaterbesparingspakket. Daarbij is het van belang om
expliciet te maken wie welke bijdrage levert, wie waarvoor
verantwoordelijk is en hoe betrokken partijen de voortgang

De verkenning heeft inzicht opgeleverd in kansrijke maatregelen

monitoren en waar nodig bijsturen.

en instrumenten om drinkwater te besparen en in wat het
drinkwaterbesparingspotentieel is. Ieder van deze maatregelen

5. Monitoren en bijsturen: monitor jaarlijks de voortgang

en instrumenten heeft voor- en nadelen, waarbij de baten niet

van de gemaakte afspraken, de ontwikkeling van het

altijd landen op de plek waar ook de kosten worden gemaakt.

drinkwatergebruik en de effectiviteit van ingezette

Deze rapportage vormt daarmee een startpunt om te komen tot

maatregelen en instrumenten. Op basis hiervan kan de

een aanpak voor bewust en zuinig drinkwatergebruik. Hiertoe

aanpak worden bijgesteld, bijvoorbeeld door de inzet van

bevelen we aan de volgende stappen te doorlopen:

meer dwingend instrumentarium bij achterblijvende
doelrealisatie. We adviseren om op voorhand criteria en

1. Formuleren ambitie: bepaal als drinkwaterpartners
(ministerie van IenW, provincies, waterschappen,

ijkmomenten te benoemen voor het beoordelen en bijsturen
van het besparingspakket.

gemeenten en drinkwaterbedrijven) mede op basis van

54

dit onderzoek het ambitieniveau. Formuleer op basis

Aanbevelingen voor vervolgonderzoek

daarvan een doelstelling voor drinkwaterbesparing op

Met deze verkenning zijn niet alle onderzoeksvragen volledig

lange termijn (2040) en, hiervan afgeleid, de korte termijn

beantwoord. Er ontbrak met name informatie over de kosten

(2030). Te denken valt aan een doel voor de verlaging

van maatregelen en instrumenten. Zo zijn de onzekerheden over

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

kosten op nationaal niveau te groot om hierover uitspraken te
doen per maatregel of per besparingspakket. Daarbij stamt de
meest recente en uitgebreide prognose voor de ontwikkeling
van het drinkwatergebruik uit 2017, terwijl de drinkwatervraag
zich in de afgelopen jaren sterker heeft ontwikkeld dan
destijds verwacht. Er was voor deze verkenning geen literatuur
beschikbaar om inzicht te geven in regionale verschillen in het
drinkwatergebruik en (daarmee) verschillen in effectiviteit
van maatregelen en instrumenten. Ook is er in de afgelopen
jaren beperkt ervaring opgedaan met drinkwaterbesparing in
Nederland. Om uitspraken te kunnen doen over de effectiviteit
van instrumenten is daarom veelvuldig gebruik gemaakt van
internationale literatuur, waarbij de context niet altijd direct
vergelijkbaar is met de Nederlandse situatie. Het verdient dan
ook aanbeveling om, als onderdeel van een aanpak gericht
op bewust en zuinig drinkwatergebruik, de kennisbasis te
versterken. Dat betekent het meer frequent en fijnmazig
monitoren van de ontwikkeling van het drinkwatergebruik,
het uitvoeren van pilots en experimenten en het structureel
monitoren van de werking van instrumenten en maatregelen in
de praktijk.

55

Bijlagen

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Bijlage 1. Methodiek en aannames
B.1.1 Analyse maatregelen
en instrumenten

y

Effectiviteit: Om de effectiviteit van maatregelinstrumentcombinaties te bepalen, hebben we het
theoretisch maximaal drinkwaterpotentieel vermenigvuldigd

Toelichting op besparingspotentieel,
kosten en doelbereik

met een effectiviteitspercentage voor het type instrument.

Om het theoretisch besparingspotentieel en de kosten van

maatregel-instrumentcombinatie. In de analyse hebben

drinkwaterbesparingsmaatregelen in beeld te brengen, hebben

we dit kwalitatief weergegeven en in de pakketten meer

we berekeningen uitgevoerd. Dit hebben we als volgt gedaan:

kwantitatief onderbouwd (zie B1.2). Voor sommige

De effectiviteit geeft daarmee het potentieel van de

maatregelen hebben we ook nog specifieke aannames
y

Theoretisch maximaal drinkwaterbesparingspotentieel:

moeten doen, bijvoorbeeld vanwege de aard van een

We hebben voor iedere maatregel het theoretisch maximaal

maatregel of de beschikbaarheid van de benodigde gegevens.

drinkwaterbesparingspotentieel in beeld gebracht. Dit

Indien dit het geval is, dan maken we dit expliciet in de

betekent dat we ervan uitgaan dat de maatregel in

beoordeling per maatregel.

iedere situatie wordt toegepast (100% penetratiegraad).
Het besparingspotentieel is dan het verschil tussen het
drinkwatergebruik met de huidige penetratiegraad van de

B.1.2 Besparingspakketten

maatregel en het drinkwatergebruik bij een penetratiegraad
van 100%. Deze berekeningswijze maakt het mogelijk

Voor de verkenning naar effectief instrumentarium voor

om maatregelen onderling te vergelijken. In de praktijk is

drinkwaterbesparing hebben we niet alleen individuele

het theoretisch maximaal potentieel lastig te behalen of

maatregelen of instrumenten in beeld gebracht, maar ook

soms zelfs onwenselijk, bijvoorbeeld vanwege hoge kosten

mogelijke pakketten van instrumenten en maatregelen.

die hiermee gepaard gaan of negatieve maatschappelijke

De pakketten verschillende onderling in de combinatie van

gevolgen. Met de inzet van instrumenten kan een bepaald

instrumenten en maatregelen. Hierbij werken we met algemene

deel van het drinkwaterbesparingspotentieel gerealiseerd

uitgangspunten die gelden voor alle pakketten en specifieke

worden. De effectiviteit en de mate van zekerheid van

uitgangspunten, die variëren per pakket. De pakketten geven

het realiseren van dit potentieel is afhankelijk van het

richting aan:

instrumentarium dat hiervoor wordt ingezet.

y

de mate waarin (drink)water wordt bespaard
(hoeveelheid)

y

Investerings- en jaarlijkse kosten: We hebben de

y

maatregelen en instrumenten)

investeringskosten en jaarlijkse kosten in beeld gebracht
wanneer de huidige penetratiegraad van een maatregel
wordt gebracht naar 100%. Vervolgens is een schatting van

de manier waarop (drink)water wordt bespaard (welke

y

door wie (drink)water wordt bespaard (welke sector, waar
liggen de kosten en baten).

de kosten per bespaarde kuub drinkwater gebruikt om te
bepalen of een maatregel in pakket A wordt meegenomen

Drinkwaterbesparing is niet van de ene op de andere dag

(kosteneffectief) of niet. Daarbij is geen rekening gehouden

gerealiseerd. Daarbij zijn er natuurlijke vervangingsmomenten.

met eventuele schaalvoordelen en is er geen onderscheid

We hebben het drinkwaterbesparingspotentieel daarom per

gemaakt tussen wie er verantwoordelijk zijn voor de kosten.

pakket in beeld gebracht ten opzichte van twee verschillende

Daarnaast heeft grootschalige drinkwaterbesparing effect

referentiescenario’s voor de ontwikkeling van het

op de prijs per m3 omdat een groot deel van de kosten uit

drinkwatergebruik tot en met 2040. De pakketten zijn aan

vaste lasten voor onder andere infrastructuur bestaan.

de hand van een aantal stappen opgebouwd en kwalitatief

Deze lasten moeten ook met een lagere volumeafzet gedekt

beschreven:

worden. Dit effect is niet meegenomen in de bepaling van
de kosten.

57

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

1. Selectie maatregelen op basis van
uitgangspunten drinkwaterbesparingspakket
Een selectie uit de beoordeelde maatregelen uit onderzoeksfase

2. Selectie stimulerende instrumenten
op basis van uitgangspunten voor
drinkwaterbesparingspakket

2 wordt gemaakt aan de hand van specifieke uitgangspunten per

Een selectie uit de beoordeelde instrumenten uit onderzoeksfase

besparingspakket. Deze uitgangspunten gelden per pakket:

2 wordt gemaakt aan de hand van specifieke uitgangspunten
per besparingspakket. Deze instrumenten gelden per pakket:

y

Besparingspakket A: maatregelen >10 Mm3 theoretisch
besparingspotentieel en verwachte opbrengsten (negatieve

y

kosten) per kuub drinkwaterbesparing

Besparingspakket A: financieel stimuleren (alleen voor de
maatregel waterbesparende huishoudelijke apparaten (excl.
waterzuinige wasmachine)), gedragsbeïnvloeding

y

Besparingspakket B: maatregelen >10 Mm3 theoretisch
besparingspotentieel (in 2019)

y

Besparingspakket B: financieel stimuleren,
gedragsbeïnvloeding, verplichting (restricties of alloceren

y

Besparingspakket C: maatregelen >10 Mm3 theoretisch

bepaald type gebruik)

besparingspotentieel (in 2019)
y

Besparingspakket C: financieel stimuleren,

Daarnaast is er een aantal maatregelen waarvan het

gedragsbeïnvloeding, verplichting (restricties of alloceren

besparingspotentieel en bijkomende kosten niet bepaald

bepaald type gebruik).

kunen worden op basis van eerder onderzoek. Hiernavolgend
geven we een overzicht van welke maatregelen per pakket zijn
meegenomen:

3. Bepalen effectiviteitspercentages voor drie type
instrumenten
Voor ieder instrument hebben we op basis van beschikbare

y

Besparingspakket A: geen.

literatuur een effectiviteitspercentage (met bandbreedte)
bepaald. Door de effectiviteitspercentage van een instrument

y

Besparingspakket B: waterscan door drinkwaterbedrijf bij

te vermenigvuldigen met het besparingspotentieel per

grootzakelijke verbruikers, hergebruik drinkwater of gebruik

maatregelen hebben we het geschatte effect per maatregel-

oppervlaktewater/effluent in div sectoren, digitale slimme

instrumentcombinatie voor de drinkwaterbesparingspakketten

watermeter (industrie), onderzoek/pilots naar cascadering/

in beeld gebracht. Hierbij zijn twee bandbreedtes gehanteerd:

opvang regenwater/zuinigere productieprocessen bij/tussen
grootverbruiker(s).

y

Bandbreedte theoretisch maximaal besparingspotentieel:
deze is gebaseerd op beschikbare bronnen of, indien deze

y

Besparingspakket C: waterscan door drinkwaterbedrijf bij

niet voorhanden zijn, op een gevoeligheidsfactor van 10%.

grootzakelijke verbruikers, hergebruik drinkwater of gebruik
oppervlaktewater/effluent in div sectoren, digitale slimme

y

Bandbreedte in effectiviteitspercentages: het minimale en

watermeter (industrie), onderzoek/pilots naar cascadering/

maximale percentage dat per instrument in de literatuur is

opvang regenwater/zuinigere productieprocessen bij/tussen

gevonden bepalen de bandbreedte.

grootverbruiker(s).
De volgende percentages zijn hiervoor gebruikt:
Er zijn bepaalde maatregelen die zich richten op hetzelfde
besparingspotentieel. Dit geldt specifiek voor het hergebruik van

y

huishoudwater en de opslag en het gebruik van regenwater.

Financieel stimuleren: 6 tot 29%. Uit internationaal
onderzoek blijkt dat het financieel stimuleren van bepaalde
maatregelen in de vorm van subsidies en kortingen voor
waterbesparende producten een effect heeft op de vraag
naar water.22, 23, 24

22
23
24

58

Lee, Tansel, & Balbin, 2011.
Twynstra Gudde, 2020.
Renwick & Green, 2000.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

y

Reguleren

de drinkwaterprijs in alle sectoren met 10% stijgt. Met een

-

Restricties/alloceren bepaald gebruik; 4 tot 29%.

elasticiteit van -0,1 tot -0,6 daalt hiermee de vraag met 1% tot

Internationaal onderzoek naar het normeren van

6%. In elk pakket is deze besparing toegevoegd.

watergebruik levert een besparing op. Dit omvat het
doeleinden of het toewijzen van een maximale

5. Berekenen totale besparing (inclusief mate van
zekerheid) ten opzichte van referentiescenario

hoeveelheid water aan een bepaald gebruik.25,26

In de tabellen in hoofdstuk 4 staat het overzicht van

Verplichten of verbieden maatregelen: 60 tot 80%. Dit is

maatregelen, instrumenten, besparingseffect en geschatte

een theoretisch beredeneerd percentage, omdat hiervoor

kosten voor maatregelen en instrumenten weergegeven.

verbieden van het gebruik van water voor bepaalde

-

onderbouwing vanuit literatuur ontbreekt. Dit wordt
gezien als de praktische bovengrens van wat (sturend,
verplichtend en financieel stimulerend) beleid maximaal
kan realiseren.
y

6. Beschrijving kwalitatieve aspecten op basis
van beoordeling maatregelen (onder andere
onderling effect maatregelen, verdeling lusten/
lasten, uitvoerbaarheid)

Gedragsbeïnvloeding (niet structureel): 2 tot 12%.

De volgende kwalitatieve aspecten zijn in kaart gebracht per

Internationaal onderzoek naar gedragsbeïnvloeding op

pakket:

watergebruik in de vorm van informatiecampagnes laat

y

Onderling effect maatregelen.

zien dat gedragsbeïnvloeding besparing oplevert, maar de

y

Mogelijke schaalvoordelen.

mate waarin varieert en is uiteraard ook afhankelijk van

y

Verdeling lusten/lasten.

de omstandigheden.27,28,29,30 Uit ander onderzoek blijkt dat

y

Uitvoerbaarheid, aan de hand van de technische, juridische

gedragsbeïnvloeding geen structurele besparing oplevert .

en maatschappelijke haalbaarheid uit de analyse van

Daarom nemen we aan dat het geschatte besparingseffect

individuele maatregel-instrumentcombinaties.

31

alleen gerealiseerd kan worden als er periodiek aan

y

gedragsbeïnvloeding wordt gedaan.

Doelbereik andere opgaven, onder andere op
energietransitie (zie CO2-besparing in de volgende alinea),
klimaatadaptatie, et cetera.

Bij de inzet van meerdere instrumenten tellen de effectiviteitspercentages niet bij elkaar op, maar is het meer aannemelijk dat

CO2-uitstoot:

de bovenkant van de bandbreedte van drinkwaterbesparing kan

Om een schatting te maken van wat mogelijke pakketten aan

worden gerealiseerd. De bandbreedte van het instrument dat naar

CO2 kunnen besparen (tabel 17), rekenen we met de volgende

inschatting het hoogste effect kan realiseren, wordt gebruikt voor

aannames:

het berekenen van het potentieel per pakket. Aanvullend is kwali-

y

210 m3 gas per huishouden voor warm water.

tatief beschreven dat bij de inzet van meerdere instrumenten het

y

8,0 miljoen huishoudens (in 2019).

effect aan de bovenkant van de bandbreedte wordt verwacht. Bij

y

2,05 m3 gas /m3 drinkwater.

de inzet van individuele instrumenten verwachten we eerder de

y

Emissiefactor: 1,89 kg CO2 per m3 gas.

ondergrens van de bandbreedtes van de effectiviteitspercentages.

y

Totale uitstoot van CO2 in gebouwde omgeving (2021): 31,8
miljoen kg.

4. Selectie financiële/fiscale instrumenten per
drinkwaterbesparingspakket

y

Een analyse van de financiële en fiscale instrumenten is te

Maatregelen die ook gas besparen:
-

Korter douchen.

-

Waterbesparende huishoudelijke apparaten:

vinden in hoofdstuk 2 en bijlage 2. Omdat het (onderling)

waterbesparende douchekop (38% van totaal

effect en kansrijkheid van verschillende financiële en fiscale

besparingspotentieel huishoudelijke apparaten).

instrumenten onzeker is, wordt er in de besparingspakketten

-

Waterbesparende huishoudelijke apparaten:

geen combinatie meegenomen. Wel wordt aangenomen

waterbesparende kraan door middel van straal regelaar

dat fiscale en financiële instrumenten ervoor zorgen dat

(35% van totaal besparingspotentieel huishoudelijke
apparaten).

25
26
27
28
29
30
31

59

Renwick & Green, 2000.
Twynstra Gudde, 2020.
Lavee, Danieli, Beniad, Shvartzman & Ash, 2013.
Renwick & Green, 2000.
Coleman, 2009.
Twynstra Gudde, 2020.
H2O Waternetwerk, 2022.

y

Digitale slimme watermeter (DWM).

Besparing van elektriciteit wordt niet meegenomen (naar
verwachting leveren sommige maatregelen elektriciteit op,
andere kosten elektriciteit).

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Pakket C

Pakket B

Pakket A

Schatting kton CO2-besparing
A1.1 Korter douchen

5

29

5

29

5

29

A1.2 Waterbesparende huishoudelijke apparaten:
waterbesparende douchekop

62

193

6

70

6

61

A1.2 Waterbesparende huishoudelijke apparaten:
waterbesparende kraan door middel van straal regelaar

57

177

6

64

5

56

A1.3 Digitale slimme watermeter (DWM)

179

266

18

96

6

18

Totaal

303

665

35

260

21

164

Schatting percentage van totale uitstoot gebouwde omgeving

1,0%

2,1%

0,1%

0,8%

0,1%

0,5%

Tabel 17

60

Schatting CO2-besparing per pakket.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Bijlage 2. Analyse maatregelen
en instrumenten
De onderliggende uitgangspunten en berekeningen van de in deze bijlage opgenomen kwantitatieve gegevens
zijn opgenomen in bijlage 5. Voor drie locatiespecifieke maatregelen zijn er cases toegevoegd aan het eind van
deze bijlage. De analyse van fiscale instrumenten is in bijlage 3 opgenomen.

A1.1. Korter douchen
Criterium

Waarde / Beoordeling

Beschrijving

Een gemiddeld persoon in Nederland doucht 7,6 minuten (Nibud, 2022). Deze maatregel houdt in dat alle Nederlanders
gemiddeld 1 minuut korter douchen.

Type besparing

Vermindering watervraag

Door het verkorten van de douchetijd wordt jaarrond de watervraag
verlaagd

Maximaal theoretisch
potentieel

45 Mm3

1/7,6 van het totale drinkwaterverbruik dat wordt gebruikt ten behoeve van
douchen (Nibud, 2022).

Jaarlijkse kosten en/of
baten

Schatting investering: € 0,Schatting jaarlijkse kosten of baten: € 133
miljoen tot € 178 miljoen opbrengst per jaar

Geen investeringskosten. Wel jaarlijkse baten door lager drinkwaterverbruik
en voorkomen bijbehorende gaskosten. Hiervoor wordt uitgegaan van
€ 210,-aan jaarlijkse gaskosten per huishouden ten behoeve van warm
water (dit was het gemiddeld volgens Milieucentraal vóór de huidige
hogere gasprijzen) en € 1,25 per kuub drinkwater.

Verdeling kosten en
baten

Kosten

Baten

n.v.t.

Huishoudens

Kosten voor infrastructuur, distributie e.d. wijzigen niet. Kosten voor
huishoudens zijn niet van toepassing. De baten zijn voor huishoudens zelf
(minder kosten voor water en gas/elektra).

Technische/praktische
uitvoerbaarheid

++

Er is geen technische of praktische belemmering voor het toepassen van
deze maatregel.

Effect op ander
watergebruik

n.v.t.

n.v.t.

Doelbereik
beleidsdoelen

Energietransitie (Besparing aardgas)
Milieubewustzijn bij huishoudens

Er is minder energie (gas) nodig om water op te warmen.

Financieel

Reguleren

Gedragsbeïnvloeding

Effectiviteit

+

+

-

Juridische haalbaarheid

--

--

++

Maatschappelijke
haalbaarheid

--

--

+

Toelichting

Subsidies kunnen niet gemakkelijk
ingezet worden, omdat korter
douchen niet te controleren is.
Een financieel instrument ter
ontmoediging van het langer douchen
is om de drinkwaterprijs te verhogen
en het tariefstelsel aan te passen.
Dit instrument vergt aanpassing in
wetgeving en zal op maatschappelijke
weerstand stuiten.
Gezien eerdere onderzoeken
aangaande de prijselasticiteit is het
bovendien de vraag in hoeverre
verhoging van de drinkwatertarieven
leidt tot grote veranderingsbereidheid.

De verplichting van korter douchen
kan niet gemakkelijk ingezet worden,
omdat hier een monitoringsysteem
voor nodig is (bijvoorbeeld een slimme
watermeter).
Dit instrument vergt ingrijpende
aanpassing in de wetgeving en zal
naar verwachting op politieke en
maatschappelijke weerstand stuiten.

Juridisch/maatschappelijk zijn er geen
belemmeringen om aan gedrag­
beïnvloeding te doen. De inschatting
is echter dat gedragsbeïnvloeding
minder effectief is dan het inzetten
van instrumenten die financieel
stimuleren, ontmoedigen of
verplichten of verbieden.

Tabel 18

61

Toelichting

Korter douchen – Instrumentcombinaties.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

A1.2. Waterbesparende huishoudelijke apparaten
(douchekop, wasmachine, toilet, kraan).
Criterium

Waarde/Beoordeling

Beschrijving

Waterbesparende alternatieven voor de douche (zuinige douchekop), wasmachine, toilet (spoelonderbreker) en kraan.
Gemeenschappelijk kenmerk: waterbesparende huishoudelijke apparatuur.

Type besparing

Vermindering van de watervraag

Door het vervangen van apparatuur door waterbesparende varianten wordt
jaarrond water bespaard.

Maximaal theoretisch
potentieel

45 tot 106 Mm3 (met wasmachine)
30 tot 91 Mm3 (zonder wasmachine)

Voor het maximaal theoretisch potentieel zijn de potentiëlen van de
waterbesparende douchekop, waterbesparende kraan, waterbesparende
wasmachine en spoelonderbreker bij elkaar opgeteld. Voor de bepaling van
het potentieel is voor elk item het verbruik van duurzaam gecertificeerde
apparaten gebruikt of apparaten met een energie label A.

Jaarlijkse kosten en/of
baten

Schatting investering:
y Douchekop: € 90 tot € 150 miljoen
y Kraan: € 270 tot € 320 miljoen
y Wasmachine: € 2,3 miljard
y Spoelonderbreker: € 115 tot € 140 miljoen
y Totaal: € 2,8 miljard

Voor deze schatting van kosten zijn diverse aannames en berekeningen
toegepast. Voor de bepaling van het potentieel is voor elk item het verbruik
van duurzaam gecertificeerde apparaten gebruikt of met een energie label
A. Zie hiervoor bijlage 5.
De huishoudelijke apparaten hebben gezamenlijk een aanzienlijk
potentieel en besparen niet alleen water maar ook gas en elektriciteit.
De waterbesparende wasmachine heeft verreweg het grootste aandeel
in de gevraagde investeringskosten. Vandaar dat deze niet opgenomen
is in pakket A. Hierin zijn alleen de meer kosteneffectieve maatregelen
opgenomen. In pakket B en C is de wasmachine wel meegenomen.
De daadwerkelijke kosten en baten kunnen sterk variëren per huishouden,
omdat huishoudens die bijvoorbeeld al een waterbesparende wasmachine
hebben hiervoor geen extra investering zullen doen en huishoudens met
een zeer verouderde wasmachine zullen er juist extra baat bij hebben.

Schatting jaarlijkse kosten of baten:
y Douchekop: € 75 tot € 160 miljoen
opbrengst per jaar
y Kraan: € 25 tot € 140 miljoen
opbrengst per jaar
y Wasmachine: € 15 tot € 60 miljoen
opbrengst per jaar
y Spoelonderbreker: € 8 tot € 30 miljoen
opbrengst per jaar
y Totaal: € 120 tot € 390 miljoen
opbrengst per jaar
Verdeling kosten en
baten

Kosten

Baten

Huishoudens

Huishoudens

Technische/praktische
uitvoerbaarheid

+

Op grote schaal zou dit vragen om beweging in de markt om te innoveren
en het waterbesparend aanbod te vergroten.

Effect op ander
watergebruik

n.v.t.

n.v.t

Doelbereik
beleidsdoelen

Energietransitie (Besparing aardgas en
elektriciteit)
Milieubewustzijn (+)
Milieubewustzijn (-)

Er is minder energie nodig om water op te warmen.
Bovendien gebruiken moderne wasmachines minder stroom.
Waterbesparende apparatuur kan de consument het gevoel geven hier
minder bewust mee om te hoeven gaan, zoals bijvoorbeeld in het geval
van een eigenaar van een waterzuinige douche, die hierdoor langer kan
douchen.

Tabel 19

62

Toelichting

Investering in nieuwe apparatuur op huishoudelijk niveau. Dezelfde
huishoudens profiteren vervolgens ook zelf van de besparingen.
Voor drinkwaterbedrijven betekent de maatregel minder afzet en minder
inkomsten.

Waterbesparende huishoudelijke apparaten (douchekop, wasmachine, toilet, kraan) – Basisinformatie.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Financieel

Reguleren

Gedragsbeïnvloeding

Effectiviteit

+

++

-

Juridische haalbaarheid

++

-

++

Maatschappelijke
haalbaarheid

+

-/0

++

Toelichting

Er zijn geen juridische belemmeringen
om subsidies of andere stimulerende
maatregelen (zoals btw-teruggave)
in te zetten. Maatschappelijk gezien
is besef van urgentie een belangrijk
aspect voor haalbaarheid.
Ontmoediging kan met behulp
van. fiscale instrumenten. Voor
de wasmachine en toilet zal dit
naar verwachting op beperkte
weerstand stuiten, afhankelijk
van het kostenverhogende
effect voor huishoudens. Voor de
waterbesparende douchekop en kraan
zal er meer weerstand zijn, aangezien
dit onder andere het gebruik van de
populaire regendouches ontmoedigd
en daarmee ingrijpt in het comfort van
burgers.

Verplichting van waterbesparende
huishoudelijke apparaten vergt
verregaande aanpassingen in
wetgeving. Dit is mogelijk, maar niet
eenvoudig en gaat waarschijnlijk
gepaard met maatschappelijke en
politieke discussie en weerstand
vanwege de betaalbaarheid (zie
energietransitie).

Juridisch/maatschappelijk zijn er
geen belemmeringen om aan
gedragsbeïnvloeding te doen.
De inschatting is echter dat
gedragsbeïnvloeding minder effectief
is dan het inzetten van instrumenten
die financieel stimuleren,
ontmoedigen of verplichten of
verbieden.

Tabel 20

63

Waterbesparende huishoudelijke apparaten (douchekop, wasmachine, toilet, kraan) – Instrumentcombinaties.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

A1.3: Digitale Slimme Watermeter (DWM)
Criterium

Waarde/Beoordeling

Beschrijving

Door het installeren van slimme watermeters in elk huishouden krijgt de consument realtime inzicht in het
drinkwatergebruik. Dit maakt het voor huishoudens in beginsel eenvoudiger en inzichtelijker om water te besparen.
Slimme watermeters maken het daarnaast voor het drinkwaterbedrijf mogelijk om District Metered Area’s in te richten.
Hiermee kunnen lekkages in het waternet vroegtijdig opgespoord worden en zo de lekverliezen verminderd. Door middel
van reparaties worden lekverliezen en daarmee de drinkwatervraag beperkt.

Type besparing

Vermindering van de drinkwatervraag

Realtime inzicht in het drinkwatergebruik vergroot het bewustzijn onder
consumenten en kan hierdoor bijdragen aan drinkwaterbesparing (Koop,
Clevers, Blokker, & Brouwer, 2021).
Daarnaast kan deze maatregel leiden tot minder lekverliezen.
Beide effecten zijn indirecte effecten.

Maximaal theoretisch
potentieel

50 tot 61 Mm3

Dit is het potentieel dat bereikt wordt als alle huishoudens een DWM
hebben en een langdurige besparing van 6,8% behalen. (Koop, Clevers,
Blokker, & Brouwer, 2021). Ook is voor het maximaal theoretisch potentieel
het huidige lekverlies opgenomen in het potentieel.

Jaarlijkse kosten en/of
baten

y Schatting investering:
€ 1,4 tot € 1,8 miljard
y Schatting jaarlijkse kosten of baten:
€ 150 tot € 250 miljoen opbrengst
per jaar (inclusief drinkwater- en
gasbesparing, exclusief eventuele
jaarlijkse onderhoudskosten)

De installatiekosten van een slimme watermeter: € 180,- tot € 220,- per
huishouden (inschatting in samenspraak met Vewin). Het ontwikkelen
en onderhouden van een digitaal platform/app kosten uiteraard ook geld,
maar die kosten worden deels opgeheven doordat er geen waterstanden
meer hoeven te worden afgelezen. Desondanks kan sprake zijn van een
onderschatting van de investeringskosten en zijn eventuele (meer)jaarlijkse
onderhoudskosten niet meegerekend. De opbrengsten zijn berekend op
basis van het meerjarige experiment, zoals hiervoor al naar is verwezen.

Verdeling kosten en
baten

Kosten

Baten

Huishoudens/
Waterbedrijf

Huishoudens/
drinkwaterbedrijf

De investering in DWM kan zowel door het huishouden als door het
waterbedrijf gedaan worden. Het huishouden heeft de baten van een
verlaagd waterverbruik (en resulterend energieverbruik) en het waterbedrijf
heeft de positieve baten van een verlaagd lekverlies.
Voor drinkwaterbedrijven betekent de maatregel uiteraard minder afzet en
minder inkomsten.

Technische/praktische
uitvoerbaarheid

+

Volwassen techniek, lijkt sterk op de bestaande meter of de slimme
energiemeter. Dit vraagt wel om aanpassingen aan de infrastructuur van
en tussen huishoudens.
Het plaatsen van een DWM bij álle huishoudens neemt volgens Vewin
minimaal vijftien jaar in beslag, tenzij gekozen wordt voor een grootschalige
vervangingsactie. Capaciteit op de arbeidsmarkt is een kritische factor in
relatie tot deze termijn, maar ook digitale systemen zullen moeten worden
ontwikkeld en geïmplementeerd. Krapte op de arbeidsmarkt zal echter
meespelen bij het implementeren van technische maatregelen op landelijk
schaalniveau. De ervaringen met slimme meters voor gas en elektra wijzen
daarbij uit dat de maatregel technisch/praktisch uitvoerbaar is, vergeleken
met meer innovatieve maatregelen.

Effect op ander
watergebruik

N.v.t

N.v.t.

Doelbereik
beleidsdoelen

N.v.t.

N.v.t.

Tabel 21

64

Toelichting

Digitale Slimme Watermeter (DWM) – Basisinformatie.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Financieel

Reguleren

Gedragsbeïnvloeding

Effectiviteit

+

+

-/+

Juridische haalbaarheid

++

+

++

Maatschappelijke
haalbaarheid

+

0/+

++

Toelichting

Juridisch gezien zijn er geen zware
belemmeringen. Volgens onderzoek
van drinkwaterbedrijven is het
merendeel van de huishoudens niet
tegen een slimme watermeter (zolang
deze gratis is). (Koop, Clevers, Blokker,
& Brouwer, 2021).
Door standaard watermeters duurder
te maken, wordt het niet gebruiken
van slimme watermeters ontmoedigd.

Voorbeelden van mogelijke werkwijze
bij slimme meters voor gas en elektra
geven aan dat dit haalbaar is, mits het
drinkwaterbedrijf de investering doet
en huishoudens en bedrijven niet zelf
de investeringskosten betalen (maar
uiteraard wel verdisconteerd in het
tarief).

Juridisch/maatschappelijk zijn er
geen belemmeringen om aan
gedragsbeïnvloeding te doen.
De inschatting is echter dat
gedragsbeïnvloeding minder effectief
is dan het inzetten van instrumenten
die financieel stimuleren,
ontmoedigen of verplichten of
verbieden.

Tabel 22

65

Digitale Slimme Watermeter (DWM) – Instrumentcombinaties.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

A1.4. Minder drinkwatergebruik door huishoudens tijdens droogte
(sproeien, zwembaden, auto’s wassen etc.)
Criterium

Waarde/Beoordeling

Beschrijving

In periodes van droogte gebruikt Nederland gemiddeld meer drinkwater. In de droge zomer van 2018 werd zoveel meer
drinkwater gebruikt dat het jaarlijkse gebruik totaal 6,5% hoger lag32. Het tegengaan van deze extra drinkwatervraag door
middel van minder sproeien, zwembaden vullen, auto’s wassen etc. levert een vermindering op van de piekvraag.

Type besparing

Vermindering piekvraag

De maatregel richt zich op droge periodes met hoge piekvraag.
Daarnaast kan de maatregel ook regulier gebruik beperken. Dat effect is
niet meegenomen in de beoordeling.

Maximaal theoretisch
potentieel

22 tot 27 Mm3 (droog jaar)

Hierbij is ervan uitgegaan dat met de inzet van instrumenten de hogere
vraag naar drinkwater wordt gemitigeerd33.
Bij een ander uitgangspunt voor toename van de piekvraag (3%, zie
voetnoot 28) is sprake van halvering van dit potentieel.

Jaarlijkse kosten en/of
baten

y Schatting investering: € 0,y Schatting jaarlijkse kosten of baten:
€ 65 tot € 110 miljoen opbrengst
per jaar (in een droog jaar)

Er was 3% extra vraag naar drinkwater in het droge jaar 2018 ten opzichte
van de jaren ervoor. Als hiermee water en gas wordt bespaard, levert dat
een opbrengst op van maximaal € 110 miljoen per jaar. Dit zijn de kosten
per m3 water plus de gemiddelde kosten voor gas die worden bespaard
(minder warm water voor douchen e.d.). Er is hier geen sprake van
investeringskosten.

Verdeling kosten en
baten

Kosten

Baten

N.v.t.

Huishoudens

Er zijn geen directe kosten voor deze maatregel. De kostenbesparing door
minder gebruik komt terecht bij het huishouden.
Voor drinkwaterbedrijven betekent de maatregel uiteraard minder afzet en
minder inkomsten.

Technische/praktische
uitvoerbaarheid

++

Geen belemmering om dit toe te passen. Wel is het de vraag of er in de
praktijk voldoende draagvlak en gevoel van urgentie is bij huishoudens.
Overigens kan deze maatregel niet of nauwelijks worden toegepast in
hoogbouw en betreft het dus niet alle huishoudens.

Effect op ander
watergebruik

Mogelijk gebruik van oppervlaktewater voor
bijvoorbeeld sproeien van tuinen.
Overschakeling op gebruik van
opgevangen regenwater (regenton of
andere vorm van opslag).

Wanneer drinkwater niet voor deze doeleinden gebruikt wordt, kunnen
huishoudens het water uit een andere bron halen. Overschakelen naar
grond- of oppervlaktewater is naar verwachting echter beperkt haalbaar en
minder kosteneffectief voor huishoudens.
De nuance hierbij is dat juist een meer geconcentreerde piekvraag kan
ontstaan wanneer opvangvoorzieningen van regenwater leeg zijn. Het
verdient aanbeveling om de ervaringen in Vlaanderen mee te nemen bij
verdere uitwerking van dergelijke maatregelen.

Doelbereik
beleidsdoelen

Verdroging/klimaatadaptatie

Door het beperken van sproeien in periodes van droogte kan de bodem
uitdrogen en uitharden. Wanneer dit leidt tot verkorsting van de bodem
maakt dit het gebied mogelijk kwetsbaarder voor overstromingen door
intense neerslagbuien. (Duiker, 2017)

Tabel 23

32
33

66

Toelichting

Minder drinkwatergebruik tijdens droogte door huishoudens (sproeien, zwembaden, auto’s wassen etc.) – Basisinformatie.

CBS, 2022. Vewin geeft aan dat deze data mogelijk foutief zijn en dat er sprake was van een toename van 3% (bron: Vewin).
CBS, 2022

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Financieel

Reguleren

Gedragsbeïnvloeding

Effectiviteit

-

+

-

Juridische haalbaarheid

-

- -/-

++

Maatschappelijke
haalbaarheid

--

--

+

Toelichting

Financieel stimuleren kan alleen in
combinatie met gerichte monitoring
door middel van een slimme
watermeter of vergelijkbaar: minder
gebruik betekent lagere tarieven/
kosten.
Gezien de impact ervan op het welzijn
en comfort van burgers wordt hier
veel maatschappelijke weerstand bij
verwacht. Ook vraagt dit om complexe
juridische inregeling in wetgeving.
Door het inzetten van hogere
waterprijzen tijdens de piekvraag is
financiële ontmoediging mogelijk.
Dit vergt echter een ingrijpende
wijziging in regelgeving, tariefstelling
en ‘realtime’-monitoring (slimme
watermeter).

Vergt uitbreiding van de
verdringingsreeks of noodverordening
door het Rijk, provincie of gemeente.
Als dit geldt voor de extreem droge
maanden, kan dit besluit wellicht op
begrip rekenen.
Omdat deze maatregel impact heeft
op het welzijn en comfort van burgers
wordt hier veel maatschappelijke
weerstand bij verwacht.

Juridisch/maatschappelijk zijn er
geen belemmeringen om aan
gedragsbeïnvloeding te doen.
De inschatting is echter dat
gedragsbeïnvloeding minder effectief
is dan het inzetten van instrumenten
die financieel stimuleren,
ontmoedigen of verplichten of
verbieden.

Tabel 24

67

Minder watergebruik tijdens droogte (sproeien, zwembaden, auto’s wassen etc.) – Instrumentcombinaties.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

A2.1. Druppelirrigatie tuinbouw
Criterium

Waarde/Beoordeling

Beschrijving

Het toepassen van druppelirrigatie systemen in de glastuinbouw in plaats van conventionele sproeiers.

Type besparing

Vermindering van de drinkwatervraag

Door de toepassing van druppelirrigatie in de tuinbouw wordt de
drinkwatervraag jaarrond verminderd.

Maximaal theoretisch
potentieel

0,2 Mm3

Er wordt maar zeer beperkt drinkwater gebruikt voor beregening van
tuinbouwgewassen. Het merendeel van het irrigatiewater voor de tuinbouw
komt uit andere bronnen, voornamelijk gietwater, oppervlaktewater en
eigen grondwaterwinningen. (van der Meer, 2020).
Ook wordt druppelirrigatie al veel toegepast. De precieze penetratiegraad is
onbekend. De aanname in deze berekening is dat deze 40% is.

Jaarlijkse kosten en/of
baten

y Schatting investering:
€ 50 tot € 53 miljoen
y Schatting jaarlijkse kosten of baten:
€ 5 miljoen kosten per jaar

De investeringskosten en jaarlijkse kosten voor aanleg en gebruik/
onderhoud van nieuwe irrigatiesystemen zijn hoog. In de baten is echter
alleen de besparing in waterkosten meegerekend, niet de mogelijke extra
gewasopbrengst die het systeem oplevert. Dit is erg gewasafhankelijk. Voor
deze schatting zijn diverse aannames en berekeningen gedaan, zie hiervoor
bijlage 5. Een onderzoek dat is gebruikt voor investering en jaarlijkse kosten
is De kosten van irrigatiesystemen in beeld door de WUR.

Verdeling kosten en
baten

Kosten

Baten

Agrarische sector

Agrarische sector

De agrarische bedrijven doen de investering, maar hebben ook profijt van
de kostenbesparing op water en de mogelijke extra gewasopbrengst.

Technische/praktische
uitvoerbaarheid

++

Volwassen techniek.

Effect op ander
watergebruik

N.v.t

Druppelirrigatie is gericht op optimale efficiëntie. Gebruik van ander water
in een systeem is technisch niet gewenst en niet goed mogelijk. Risico op
verdringing is groot in de tuinbouw. Tuinders hebben veelal toegang tot
eigen bronnen.

Doelbereik
beleidsdoelen

N.v.t.

N.v.t.

Tabel 25

Druppelirrigatie tuinbouw – Basisinformatie.

Financieel

Reguleren

Gedragsbeïnvloeding

Effectiviteit

--

--

--

Juridische haalbaarheid

++

--

++

Maatschappelijke
haalbaarheid

-

-

++

Toelichting

Er zijn geen juridische/praktische
belemmeringen om subsidies uit te
delen aan druppelirrigatie. De techniek
is echter wel al volwassen waardoor
subsidiëring maatschappelijk op
minder draagvlak kan rekenen.
Het financieel ontmoedigen van
andere systemen dan druppel­
irrigatiesystemen. Juridisch gezien
is dit mogelijk, maar het vraagt om
ingrijpende aanpassingen in wet- en
regelgeving. Maatschappelijk gezien
wordt begrip verwacht bij burgers,
maar veel weerstand uit de tuinbouwsector zelf, gezien de benodigde
investeringen.

Via wet- en regelgeving afdwingen van
irrigatiesystemen lijkt zowel juridisch
als maatschappelijk niet eenvoudig.

Juridisch/maatschappelijk zijn er geen
belemmeringen om aan gedrags­
beïnvloeding te doen. De inschatting
is echter dat gedragsbeïnvloeding
minder effectief is dan het inzetten
van instrumenten die financieel stimuleren, ontmoedigen of verplichten of
verbieden.

Tabel 26

68

Toelichting

Druppelirrigatie tuinbouw – Instrumentcombinaties.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

A2.2. Vermindering irrigatie op landbouwgewassen tijdens droogte
Criterium

Waarde/Beoordeling

Beschrijving

Door het beperken van irrigatie van landbouwgewassen met drinkwater tijdens droogte kan drinkwater bespaard worden.

Type besparing

Vermindering piekvraag

Agrariërs beregenen landbouwgewassen enkel in perioden van droogte.
Vermindering hiervan verlaagt de piekvraag.

Maximaal theoretisch
potentieel

2 Mm3 (droog jaar)

Drinkwater wordt maar beperkt ingezet ten behoeve van irrigatie. Het
meeste water komt uit andere bronnen (van der Meer, 2020) (Compendium
van de leefomgeving, 2022). Er bestaan bovendien al piekreducerende
maatregelen (afspraken tussen drinkwaterbedrijven en landbouwers. Deze
berekening gaat ervan uit dat van het leidingwater dat door de agrarische
sector wordt gebruikt voor overige doeleinden 10% wordt toegepast voor
irrigatie van gewassen in perioden van droogte. Deze aanname van 10% is
een schatting gebaseerd op het verschil tussen warme en droge jaren.

Jaarlijkse kosten en/of
baten

y Schatting investering: € 0,y Schatting jaarlijkse kosten of baten:
€ 2 tot € 3,5 miljoen opbrengst per
jaar (door besparing op drinkwater).
Echter, de kosten door verliezen van
gewas, zijn hiervoor niet meegerekend,
zie hiernaast. Deze kunnen flink
oplopen en daarmee de indirecte
kosten voor agrariërs hoog maken.

Vermindering van de irrigatie in perioden van droogte kan leiden tot
vermindering of volledig verlies van het gewas. Bij meerjarige gewassen kan
dit zelfs meerjarig effect hebben. Uit een studie door de WUR in opdracht
van het ministerie van LNV blijkt dat deze derving van opbrengsten in 2018
afhankelijk van regio en type gewas gemiddeld tussen de 7% en 33% was.
(Van Asseldonk, Stokkers, Jager, & Van der Meer, 2020).

Verdeling kosten en
baten

Kosten

Baten

Agrarische bedrijven
(inkomensderving)

n.v.t.

De agrarische sector ondervindt een lagere opbrengst van gewassen als
gevolg van deze maatregel.

Technische/praktische
uitvoerbaarheid

-

De maatregel is theoretisch gezien niet complex, maar uitvoerbaarheid en
handhaafbaarheid in de praktijk is niet eenvoudig.
Daarnaast is het overstappen naar een andere bron niet voor ieder bedrijf
mogelijk.

Effect op ander
watergebruik

Meer gebruik van grondwater of
oppervlaktewater

Wanneer irrigatie met drinkwater eerder wordt beperkt dan het gebruik
van grond- of oppervlaktewater kan een waterbedeffect optreden waarbij
deze andere bronnen ter vervanging worden aangesproken. Dat is een
ongewenst effect, zeker in tijden van droogte.

Doelbereik andere
beleidsdoelen

N.v.t.

N.v.t.

Tabel 27

Vermindering irrigatie tijdens droogte – Basisinformatie.

Financieel

Reguleren

Gedragsbeïnvloeding

Effectiviteit

--

-

--

Juridische haalbaarheid

0/+

-/+

++

Maatschappelijke
haalbaarheid

--

0/+

+

Toelichting

Stimuleren van minder
drinkwatergebruik is juridisch
gezien mogelijk, maar zal
maatschappelijk naar verwachting
op weerstand stuiten vanwege
(bedrijfs)economische belangen.
Daarnaast vraagt naleving om een
monitoringsysteem.
Door het inzetten van hogere
waterprijzen tijdens droogte is
financiële ontmoediging mogelijk.
Dit vergt echter een ingrijpende
stelselwijziging (drinkwaterwet)
en vraagt om monitoring. Daarom
juridisch en maatschappelijk niet
eenvoudig haalbaar.

Vergt aanpassing van wet- en
regelgeving door Rijk, provincie en/
of gemeente. Juridisch gezien kan
dit worden geborgd, al is generieke
regelgeving waarschijnlijk niet
toepasbaar. Dat maakt het juridisch
complex.
Als dit geldt voor de inzet in alleen
de extreem droge maanden, kan dit
maatschappelijk gezien wellicht op
begrip rekenen.

Juridisch/maatschappelijk zijn er
geen belemmeringen om aan
gedragsbeïnvloeding te doen.
De inschatting is echter dat
gedragsbeïnvloeding minder effectief
is dan het inzetten van instrumenten
die stimuleren, ontmoedigen of
verplichten of verbieden.

Tabel 28

69

Toelichting

Vermindering irrigatie tijdens droogte – Instrumentcombinaties.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

A2.3. Vermindering wassen van auto’s tijdens droogte.
Criterium

Waarde / Beoordeling

Beschrijving

Verminderen van het wassen van auto’s in perioden van droogte. Zowel voor huishoudens als bedrijfsmatig.

Type besparing

Vermindering van de piekvraag

Dit is een maatregel voor droge perioden. Het heeft daarom een
verminderend effect op de piekvraag.

Maximaal theoretisch
potentieel

2,8 tot 4,2 Mm3 (droog jaar)

Het maximaal theoretisch potentieel gaat ervan uit dat in een droog jaar
voor een periode van zestig dagen geen voertuigen gewassen worden met
drinkwater.

Jaarlijkse kosten en/of
baten

y Schatting investering: € 0,y Schatting jaarlijkse kosten of baten:
€ 3 tot € 7 miljoen opbrengst per jaar

Er is geen sprake van investeringskosten. De baten bestaan enkel uit
besparing van (koud) drinkwater.

Verdeling kosten en
baten

Kosten

Baten

N.v.t.

Eigenaren
motorvoertuigen

Er is hier geen sprake van kosten. De financiële baten komen terecht bij de
eigenaar van de voertuigen.

Technische/praktische
uitvoerbaarheid

++

Geen technische belemmeringen, maar effectiviteit in de praktijk wordt
sterk bepaald door draagvlak en het besef bij particulieren en bedrijven.

Effect op ander
watergebruik

0/-

In uitzonderlijke gevallen zullen particulieren en bedrijven zich toch
genoodzaakt voelen om de auto te wassen en daarvoor een andere bron
(grond- of oppervlaktewater) te gebruiken. Dit effect is naar verwachting
beperkt.

Doelbereik
beleidsdoelen

Circulaire economie

Mogelijke prikkel voor hergebruik van water c.q. opvang en gebruik van
regenwater.

Tabel 29

Vermindering wassen van auto’s tijdens droogte - Basisinformatie

Financieel

Reguleren

Gedragsbeïnvloeding

Effectiviteit

-

-

--

Juridische haalbaarheid

--

- -/-

++

Maatschappelijke
haalbaarheid

-/0

-/0

++

Toelichting

Vraagt om een combinatie met
(realtime) monitoring en dus om
een slimme watermeter. Dan is het
nog steeds niet 100% dekkend. De
financiële prikkel wordt beperkt
geacht. Juridisch is dit lastig te regelen
en ook complex om te handhaven.
Maatschappelijk gezien heeft deze
maatregel veel haken en ogen.
Door het inzetten van hogere
waterprijzen tijdens de droogte is
financiële ontmoediging mogelijk.
Dit vergt echter een ingrijpende
stelselwijziging en vraag om
monitoring. Zoals al aangegeven is
controle op (en daarmee handhaving
van) drinkwatergebruik voor dit
doeleinde zeer lastig.

Vergt aanpassing van wet- en
regelgeving door het Rijk, de provincie
en/of gemeente. Juridisch gezien kan
dit worden geborgd, al is de praktijk
divers en is generieke regelgeving
waarschijnlijk niet toepasbaar. Dat
maakt het juridisch complex.
Als dit geldt voor de inzet ervan in
alleen de extreem droge maanden,
kan dit maatschappelijk gezien
wellicht op begrip rekenen.

Juridisch/maatschappelijk zijn er
geen belemmeringen om aan
gedragsbeïnvloeding te doen.
De inschatting is echter dat
gedragsbeïnvloeding minder effectief
is dan het inzetten van instrumenten
die financieel stimuleren,
ontmoedigen of verplichting of
verbieden.

Tabel 30

70

Toelichting

Vermindering wassen van wagenpark tijdens droogte – Instrumentcombinaties.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

B1.1. Gebruik filterpomp, skimmer en/of afdekzeil
voor opzetzwembad huishoudens
Criterium

Waarde/Beoordeling

Beschrijving

Door het gebruik van een filterpomp, een skimmer en een afdekzeil op opzetzwembaden hoeft het bad nog maar eens
per seizoen gevuld te worden in plaats van gemiddeld drie keer per seizoen (aanname34).

Type besparing

Vermindering piekvraag

Vooral in droge perioden is er vraag naar opzetzwembaden. Omdat deze
vraag seizoensgebonden is, is er sprake van vermindering in de piekvraag

Maximaal theoretisch
potentieel

7,8 tot 11,6 Mm3

Het potentieel is bepaald door het terugbrengen van drie keer naar één
keer vullen van het opzetzwembad per seizoen.
Wanneer opzetzwembaden helemaal niet meer gebruikt worden loopt het
potentieel op naar 14Mm3.

Jaarlijkse kosten en/of
baten

y Schatting investering: € 220 miljoen
y Schatting jaarlijkse kosten of baten:
€ 9 tot € 20 miljoen opbrengst per jaar

Ongeveer 25% van de huishoudens heeft een (opzet)zwembad in de tuin
staan. Maatregelen kunnen ervoor zorgen dat een zwembad in een droge
zomer één keer gevuld wordt, in plaats van twee of zelfs drie keer. Met de
benodigde aanschaf van apparatuur (filterpomp, skimmer, afdekzeil) en
de besparing op voorkomen drinkwaterkosten (één keer vullen), kan dit tot
maximaal € 20 miljoen per jaar opleveren.

Verdeling kosten en
baten

Kosten

Baten

Huishoudens

Huishoudens

De financiële baten komen logischerwijs terecht bij de huishoudens, al
zullen zij wel (meer) moeten uitgeven aan waterkwaliteitsmetingen en
-regulering door toevoegen van bijvoorbeeld chloor.

Technische/praktische
uitvoerbaarheid

++

Geen technische belemmeringen, maar in de praktijk wel sterk afhankelijk
van de waterkwaliteit in zwembaden, die niet altijd optimaal te houden is.

Effect op ander
watergebruik

N.v.t.

N.v.t.

Doelbereik
beleidsdoelen

Energietransitie
Gebruik van chemische middelen

Besparing van aardgas/warmte/elektriciteit.
Meer gebruik van (chemische) middelen voor het op orde houden van de
zwemwaterkwaliteit in opzetbaden (chloor en andere middelen).

Tabel 31

Gebruik filterpomp, skimmer en/of afdekzeil voor opzetzwembad huishoudens – Basisinformatie.

Financieel

Reguleren

Gedragsbeïnvloeding

Effectiviteit

-

-

- -/-

Juridische haalbaarheid

--

--

++

Maatschappelijke
haalbaarheid

+

--

++

Toelichting

Juridisch gezien niet goed te
regelen, reguleren en handhaven.
Maatschappelijk gezien kan
stimuleren/ontmoedigen wellicht wel
op enig draagvlak rekenen.
Door het inzetten van hogere
waterprijzen tijdens droogte is
financiële ontmoediging mogelijk.
Dit vergt echter een ingrijpende
stelselwijziging en vraagt om
monitoring. Zoals al aangegeven is
controle (en daarmee handhaving) op
drinkwatergebruik voor dit doeleinde
zeer lastig.

Verbod op het meerdere keren vullen
van een zwembad is in beginsel op
te leggen, maar praktisch gezien niet
te handhaven. Ook maatschappelijk
wordt veel weerstand verwacht.

Juridisch/maatschappelijk zijn er
geen belemmeringen om aan
gedragsbeïnvloeding te doen.
De inschatting is echter dat
gedragsbeïnvloeding minder effectief
is dan het inzetten van instrumenten
die financieel stimuleren,
ontmoedigen of verplichten of
verbieden.

Tabel 32

34

71

Toelichting

Gebruik filterpomp, skimmer en/of afdekzeil voor opzetzwembad huishoudens – Instrumentcombinaties.

Aanname wordt deels gebaseerd op de redenering van de voorzitter van Vitens in een artikel uit 2020 van het AD:
Een opzetzwembad bevat gemiddeld 2400 liter drinkwater. ,,Heel andere koek dan zo’n klein opblaasbadje”, stelt de voorzitter.
Als alle bezitters de komende zomerperiode het drinkwater drie keer verversen, dan moet daarvoor vijf miljard liter drinkwater
worden geleverd. Dat is, ter vergelijking, net zoveel als Vitens normaal in vijf volle dagen levert aan al zijn 5,7 miljoen klanten.
(https://www.ad.nl/binnenland/grote-zorgen-om-populaire-tuinzwembaden-zon-ding-kopen-denk-twee-keer-na~a78136c0/?cb
=b60604f60e757604bfef0491c017595f&auth_rd=1)

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

B1.2. Opslag en gebruik regenwater op huishoudniveau
voor toilet, wasmachine en sproeien van tuin
Criterium

Waarde/Beoordeling

Beschrijving

Door per huishouden infrastructuur aan te leggen om regenwater op te slaan, kan dit gebruikt worden als huishoudwater
voor het toilet, de wasmachine en de afwasmachine, maar ook voor het besproeien van de tuin en/of het wassen van auto’s
e.d. Dit is op dit moment nog niet allemaal juridisch mogelijk, zie toelichting hiernavolgend.

Type besparing

Substitutie

Door de waterbron te veranderen naar regenwater vermindert de druk op
de drinkwatervoorziening.

Maximaal theoretisch
potentieel

180 tot 220 Mm3

Voor het maximum potentieel is rekening gehouden met zowel toepasbaar
gebruik als het beschikbare regenwater. Met de gemiddelde dakgoten en
benodigde spoelverliezen is het beschikbare regenwater hier in beginsel
de begrenzende factor. In de praktijk zullen uiteraard ook technische en
ruimtelijke aspecten een rol spelen.

Jaarlijkse kosten en/of
baten

y Schatting investering:
€ 23 tot € 30 miljard
y Schatting jaarlijkse kosten of baten:
€ 0,5 tot € 1 miljard kosten per jaar

De investering in regenwateropslag per huishouden is aanzienlijk (ongeveer
€ 3000,- per installatie) (JustNimbus, 2022). Hierin zijn aanpassingen aan
leidinginfrastructuur nog niet meegenomen, omdat dit sterk afhankelijk
is van het gebouwtype en de praktische keuzes in de uitvoering. Het mag
duidelijk zijn dat aanleg of vervanging van de leidinginfrastructuur de
totale kosten aanzienlijk kan verhogen. Daarnaast zijn er ook jaarlijkse
onderhoud- en stroomkosten voor de goede werking van de pomp in het
systeem dat als voorbeeld is gebruikt voor deze berekening (JustNimbus).
Een versimpelde regenton is vanzelfsprekend veel goedkoper en hiermee
kan ook gebruik gemaakt worden van bestaande subsidies.

Verdeling kosten en
baten

Kosten

Baten

Huishoudens

Huishoudens

Huishoudens zullen het systeem moeten aanschaffen en onderhouden,
tenzij er sprake is van gemeenschappelijke, generieke inzet vanuit overheid
en/of drinkwaterbedrijven. De besparing op waterkosten zijn voor de
huishoudens.

Technische/praktische
uitvoerbaarheid

--

Bestaande techniek, maar vraagt in de bestaande bouw om verregaande
ingrepen. In nieuwbouw is het makkelijker realiseerbaar.
In Nederland nog relatief weinig toegepast, vergeleken met België.
Ervaringen uit België leren dat het breed toepassen van regenwater op
huishoudniveau ervoor zorgt dat dit het verschil tussen reguliere vraag en
piekvraag vergroot. Doordat de infrastructuur rekening moet houden met
de piekvraag maar regulier minder water vervoert vertraagt het water in de
leidingen. Dit kan een negatief effect hebben op de volksgezondheid.
Technisch gezien bestaat er ook veel onzekerheid omtrent de waterkwaliteit
als gevolg van (foutief) aansluiten of onderhoud en het effect dat dit heeft
op de leidinginfrastructuur en volksgezondheid. Voorbeeld hiervan is een
incident in Leidsche Rijn in 2001 waar twee waternetten van verschillende
kwaliteit op elkaar waren aangesloten (KIWA N.V., 2003). Dit vraagt om
aandacht hoe dit te voorkomen in de toekomst.

Effect op ander
watergebruik

N.v.t.

N.v.t.

Doelbereik
beleidsdoelen

Klimaatadaptatie

Door de opvang van regenwater wordt de druk op de riolering en de
omgeving verlaagd bij grote regenval. Opvang kan hierdoor als buffer
werken en hierdoor neemt de kans op overstromingen af.

Tabel 33

72

Toelichting

Opslag en gebruik regenwater op huishoudniveau voor toilet, wasmachine en sproeien van tuin – Basisinformatie.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Financieel

Reguleren

Gedragsbeïnvloeding

Effectiviteit

++

++

+

Juridische haalbaarheid

--

--

--

Maatschappelijke
haalbaarheid

-/0

-/0

++

Toelichting

Wordt op sommige plaatsen al
toegepast, maar is dan gericht op
relatief kleinschalige maatregelen
als regentonnen. In België is men al
verder met het implementeren van
deze techniek en wordt deze al breed
toegepast. Is maatschappelijk haalbaar
maar wordt beperkt als dit voor grote
investeringen of inpassingsproblemen
zorgt.
De juridische haalbaarheid is
momenteel beperkt doordat
regenwater momenteel enkel voor
het doorspoelen van het toilet is
toegestaan. Om bredere inzet mogelijk
te maken is een aanpassing van het
drinkwaterbesluit nodig.

Verplichting van opvang regenwater
vergt complexe aanpassing van het
juridisch instrumentarium. Hoe dit
wordt ontvangen is niet goed te
voorspellen en de reacties zullen
variëren. Bij nieuwbouw zal deze
maatregel eenvoudiger te integreren
en (maatschappelijk) acceptabel zijn.
De juridische haalbaarheid is
momenteel beperkt doordat
regenwater momenteel enkel voor
het doorspoelen van het toilet is
toegestaan. Om bredere inzet mogelijk
te maken, is een aanpassing van het
drinkwaterbesluit nodig.

Juridisch/maatschappelijk zijn er
geen belemmeringen om aan
gedragsbeïnvloeding te doen.
De inschatting is echter dat
gedragsbeïnvloeding minder effectief
is dan het inzetten van instrumenten
die financieel stimuleren,
ontmoedigen of verplichten of
verbieden.
De juridische haalbaarheid is
momenteel beperkt doordat
regenwater momenteel enkel voor
het doorspoelen van het toilet is
toegestaan. Om bredere inzet mogelijk
te maken, is een aanpassing van het
drinkwaterbesluit nodig.

Tabel 34

73

Opslag en gebruik regenwater op huishoudniveau voor toilet, wasmachine en het sproeien van de tuin - Instrumentcombinaties

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

B1.3. Gebruik huishoudwater door waterrecycling op huishoudniveau
voor toilet, wasmachine en het sproeien van de tuin
Criterium

Waarde / Beoordeling

Beschrijving

Door gebruik te maken van bijvoorbeeld een waterrecyclingsysteem kan een huishoudwaternetwerk worden aangelegd
dat water gedeeltelijk kan reinigen en hergebruiken. Ook kan regenwater of de condens van een warmtepomp als bron
gebruikt worden.

Type besparing

Substitutie

Door gebruik te maken van regenwater en/of hergebruik van huishoudwater kan worden bespaard op het gebruik van drinkwater.

Maximaal theoretisch
potentieel

249 tot 304 Mm3

Doordat water hergebruikt kan worden en ook regenwater op het systeem
kan worden aangesloten is de beperkende factor in potentieel in tegenstelling tot B1.2 de toepasbaarheid van huishoudwater. In de berekening van
het potentieel is ervan uitgegaan dat huishoudwater wordt gebruikt in het
toilet, de wasmachine en de vaatwasser.

Jaarlijkse kosten en/of
baten

y Schatting investering:
€ 24 tot € 30 miljard
y Schatting jaarlijkse kosten of baten:
€ 0,5 tot € 1 miljard kosten per jaar

De investering in een huishoudwatersysteem per huishouden is aanzienlijk (Hydraloop, 2022). Er zijn beperkte financiële baten, doordat enkel
koud water bespaard wordt. Ook zijn er jaarlijkse kosten voor stroom en
onderhoud van het systeem. De kosten per kuub drinkwaterbesparing zijn
daardoor naar verwachting hoog. Hierin zijn aanpassingen aan het leidingwerk ook nog niet meegenomen, omdat dit sterk afhankelijk is van het type
bouw.

Verdeling kosten en
baten

Kosten

Baten

Huishoudens

Huishoudens

Huishoudens of woningbouwcorporaties zullen het systeem moeten
aanschaffen. De huishoudens profiteren ook van de besparing op
waterkosten.

Technische/praktische
uitvoerbaarheid

--

Innovatieve technieken nodig voor zuivering van grijswater op huishoud­
niveau. Dit wordt nog weinig toegepast. In de bestaande bouw vraagt
dit om verregaande ingrepen. In de nieuwbouw is het makkelijker
realiseerbaar.
Technisch gezien is er ook veel onzekerheid omtrent de waterkwaliteit als
gevolg van het (foutief) aansluiten of onderhoud en het effect dat dit heeft
op de leidinginfrastructuur en de volksgezondheid. Een voorbeeld hiervan
is een incident in Leidsche Rijn in 2001 waar twee waternetten van verschillende kwaliteit op elkaar waren aangesloten (KIWA N.V., 2003). Dit vraagt
aandacht hoe dit te voorkomen in de toekomst.

Effect op ander
watergebruik

N.v.t.

N.v.t.

Doelbereik
beleidsdoelen

Klimaatadaptatie
Duurzaamheid, circulariteit
Negatief effect op energievraag

Wanneer regenwater op het huishoudwaternet wordt aangesloten,
verlaagt dit de druk op de riolering en wordt invulling gegeven aan
circulariteitsdoelen.
Door inzet van apparatuur en het eventueel reinigen van water voor gebruik
verhoogt de energiebehoefte (electriciteitsvraag) van huishoudens.

Tabel 35

74

Toelichting

Gebruik huishoudwater voor toilet, wasmachine en het sproeien van de tuin door waterrecycling op huishoudniveau- Basisinformatie

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Financieel

Reguleren

Gedragsbeïnvloeding

Effectiviteit

++

++

+

Juridische haalbaarheid

--

--

--

Maatschappelijke
haalbaarheid

+

--

+

Toelichting

Huishoudwater mag nog voor
weinig andere toepassingen
worden gebruikt dan het toilet. Wat
wordt er gesubsidieerd (infra in de
wijk, leidingwerk in woningen)?
Maatschappelijke haalbaarheid is
afhankelijk van de hoogte van de
subsidie en de impact ervan op het
huis/de wijk vanwege de eventuele
verbouwing. De uitvoerbaarheid ervan
is in het algemeen gemakkelijker voor
nieuwbouw.
Financieel ontmoedigen betreft
hier het verhogen van de prijzen
van traditionele leidingsystemen bij
nieuwbouw.
Juridisch gezien is dit naar
verwachting lastig en maatschappelijk
gezien is er naar verwachting weinig
draagvlak voor deze wijze van
‘afdwingen’.
De juridische haalbaarheid is
momenteel beperkt doordat
regenwater momenteel enkel voor
het doorspoelen van het toilet is
toegestaan. Ook is het momenteel
wettelijk enkel toegestaan om
huishoudwater te maken van op
het dak opgevangen regenwater.
Om waterrecycling mogelijk te
maken is een aanpassing van het
drinkwaterbesluit nodig.

Gebruik van huishoudwater voor
andere toepassingen dan het toilet
vergt al aanpassing aan wetgeving.
Om dit vervolgens te verplichten
vraagt om extra aanpassingen. Dit zijn
flinke maatregelen die op weerstand
zullen stuiten in de maatschappij.
De juridische haalbaarheid is
momenteel beperkt doordat
regenwater momenteel enkel voor
het doorspoelen van het toilet is
toegestaan. Ook is het momenteel
wettelijk enkel toegestaan om
huishoudwater te maken van op
het dak opgevangen regenwater.
Om waterrecycling mogelijk te
maken is een aanpassing van het
drinkwaterbesluit nodig.

Juridisch/ maatschappelijk zijn
er geen belemmeringen om aan
gedragsbeïnvloeding te doen.
De inschatting is echter dat
gedragsbeïnvloeding minder effectief
is dan het inzetten van instrumenten
die financieel stimuleren,
ontmoedigen of verplichten of
verbieden.
De juridische haalbaarheid is
momenteel beperkt doordat
regenwater op dit moment enkel
voor het doorspoelen van het toilet
is toegestaan. Ook is het momenteel
wettelijk alleen toegestaan om
huishoudwater te maken van op
het dak opgevangen regenwater.
Om waterrecycling mogelijk te
maken, is een aanpassing van het
drinkwaterbesluit nodig.

Tabel 36

75

Gebruik huishoudwater door waterrecycling op huishoudniveau voor toilet, wasmachine en het sproeien van de
tuin- Instrumentcombinaties.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

B2.1. Waterscan door drinkwaterbedrijf bij grootzakelijke
verbruikers (zie praktijkvoorbeeld)
Criterium

Waarde/Beoordeling

Beschrijving

Door het uitvoeren van een waterscan bij een grootzakelijke verbruiker door het drinkwaterbedrijf kan inzicht in een
maatwerkoplossing voor grootzakelijk waterbesparing worden verkregen. De waterscan is een basis voor het eventueel
nemen van fysieke maatregelen gericht op drinkwaterbesparing.

Type besparing

Vermindering drinkwatervraag/substitutie

Mogelijke maatregelen als gevolg van de waterscan kunnen
vraagverlagend zijn maar ook substitutie van de bron als gevolg hebben.

Maximaal theoretisch
potentieel

*

Een waterscan zelf bespaart geen water. Wel kan de scan bewustwording
creëren, dan wel handelingsperspectief om te gaan besparen. Hoe hoog dit
potentieel is, is afhankelijk van het bedrijfsproces en drinkwatergebruik per
bedrijf

Jaarlijkse kosten en/of
baten

y Schatting investering: *
y Schatting jaarlijkse kosten of baten: *

Kosten en opbrengsten zijn sterk afhankelijk van bedrijfsproces en
drinkwatergebruik per bedrijf

Verdeling kosten en
baten

Kosten

Baten

Zowel de kosten als de baten zijn voor de grootzakelijk gebruiker.

Grootzakelijk gebruiker

Grootzakelijk
gebruiker

Technische/praktische
uitvoerbaarheid

Afhankelijk van specifieke situatie

Dit is sterk afhankelijk van het type grootverbruiker en de huidige situatie.
In de waterscan wordt dit in beeld gebracht.

Effect op ander
watergebruik

Afhankelijk van specifieke situatie

Een waterscan kan als scope niet alleen drinkwater maar ook ander type
water behelzen (zoals koelwater of grondwater).

Doelbereik
beleidsdoelen

Circulariteit, duurzaamheid, energietransitie

De te nemen maatregelen als gevolg van de waterscan kunnen leiden tot
verhoogde circulariteit maar kan ook leiden tot een hogere of juist lagere
energievraag, afhankelijk van de situatie. Een waterscan kan een goede
manier zijn om met grootgebruikers in gesprek te gaan over efficiëntie van
watergebruik.

Tabel 37

Waterscan door drinkwaterbedrijf bij grootzakelijke verbruikers – Basisinformatie.

Financieel

Reguleren

Gedragsbeïnvloeding

Effectiviteit

*

*

*

Juridische haalbaarheid

++

-

++

Maatschappelijke
haalbaarheid

++

-/0

++

Toelichting

De effectiviteit is naar verwachting
zeer beperkt (RHDHV, 2021).
Geen belemmeringen om
drinkwaterbedrijven/andere
(overheids)instanties financieel te
ondersteunen in het uitvoeren van
waterscans bij grootgebruikers.

De effectiviteit is naar verwachting
zeer beperkt (RHDHV, 2021).
Verplichting van waterscans vraagt
om aanpassing in de wetgeving. Wat
de normering binnen de scans wordt
(verplichting van bepaalde BBT’s etc.),
alsmede de eventuele investeringen,
bepalen de mate van acceptatie van
grootzakelijke gebruikers.

Juridisch/maatschappelijk zijn er
geen belemmeringen om aan
gedragsbeïnvloeding te doen.
De inschatting is echter dat
gedragsbeïnvloeding minder effectief
is dan het inzetten van instrumenten
die financieel stimuleren,
ontmoedigen of verplichten of
verbieden.

Tabel 38

76

Toelichting

Waterscan door drinkwaterbedrijf bij grootzakelijke verbruikers – Instrumentcombinaties.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

B2.2. Hergebruik drinkwater of gebruik oppervlaktewater/
effluent in diverse sectoren
Criterium

Waarde/Beoordeling

Beschrijving

Door het hergebruik van drinkwater of het gebruik van oppervlaktewater/effluent in plaats van drinkwater voor
grootzakelijk gebruikers kan de drinkwatervraag verlaagd worden.

Type besparing

Substitutie

Er wordt een andere waterbron aangesproken voor het productieproces.

Maximaal theoretisch
potentieel

11 tot 15 Mm3

Dit potentieel is overgenomen uit een rapport van RHDHV naar het
watergebruik van grootverbruikers. (RHDHV, 2021)

Jaarlijkse kosten en/of
baten

y Schatting investering: *
y Schatting jaarlijkse kosten of baten: *

Sterk afhankelijk van bedrijfsproces en drinkwatergebruik per bedrijf.
Onderzoek van RHDHV richt zich op besparingspotentieel en heeft niet de
benodigde kosten hiervan in kaart gebracht. Deze zijn voor nu dus onzeker
en bedrijfsafhankelijk.

Verdeling kosten en
baten

Kosten

Baten

Grootzakelijk verbruiker

Grootzakelijk
verbruiker

De grootzakelijke gebruiker is verantwoordelijke voor de kosten voor
de maatregelen. De baten hiervan komen ook op het conto van de
grootzakelijk gebruiker.

Technische/praktische
uitvoerbaarheid

-

Er moet goed bepaald worden welk type water gebruikt kan worden
voor welke toepassing, gezien de veiligheid/volksgezondheid en ook het
onderhoud aan leidingsystemen. Volgens de rapportage van RHDHV, waar
deze maatregel op is gebaseerd, is het mogelijk dit potentieel te realiseren.
Deze aanpassingen zijn echter technisch vergaand en vragen aanpassingen
in processen bij industriële partijen.

Effect op ander
watergebruik

N.v.t.

De maatregel is gericht op hergebruik, in principe zonder inzet van andere
bronnen.

Doelbereik
beleidsdoelen

Circulariteit, duurzaamheid

De te nemen maatregelen kunnen leiden tot verhoogde circulariteit en zijn
in beginsel gericht op duurzame omgang met (drink)water, maar kunnen
ook leiden tot een hogere energievraag.

Tabel 39

Hergebruik drinkwater of gebruik oppervlaktewater/effluent in diverse sectoren – Basisinformatie.

Financieel

Reguleren

Gedragsbeïnvloeding

Effectiviteit

-

+

- -/-

Juridische
haalbaarheid

+

-

++

Maatschappelijke
haalbaarheid

-

-

++

Toelichting

Het effect van de maatregel is relatief
beperkt. Juridisch gezien is stimulering op verschillende wijzen mogelijk.
De stimulering kan naar verwachting
alleen op draagvlak rekenen wanneer
de businesscase voor bedrijven positief
uitvalt. Naar verwachting is daarvoor
een hoge mate van financiering nodig,
wat de maatschappelijke haalbaarheid
beperkt.

De verplichting van hergebruik van
drinkwater in deze sectoren vergt
aanpassing in wetgeving of vraagt
om specifieke besparingsafspraken
met de desbetreffende subsectoren.
Aangezien dit de bedrijven geld kost
met een negatieve businesscase tot
gevolg (en wanneer geen gebruik kan
worden gemaakt van een subsidie) zal
de acceptatiegraad door de grootzakelijke gebruiker laag zijn.

Gedragsbeïnvloeding bestaat voor
deze maatregel met name uit het
vergroten van bewustzijn en sense
of urgency. De maatregel zelf vergt
uiteindelijk investeringen. Juridisch/
maatschappelijk zijn er geen belemmeringen om aan gedragsbeïnvloeding te doen. De inschatting is echter
dat gedragsbeïnvloeding minder
effectief is dan het inzetten van
instrumenten die financieel stimuleren, ontmoedigen of verplichten of
verbieden.

Tabel 40

77

Toelichting

Hergebruik drinkwater of gebruik oppervlaktewater/effluent in diverse sectoren – Instrumentcombinaties.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

B2.4. Opvang en gebruik van hemelwater door de
industrie (zie ook praktijkvoorbeeld)
Criterium

Waarde / Beoordeling

Beschrijving

Door hemelwater op te vangen op industriële percelen en dit toe te passen in het productieproces en of het algemene
watergebruik van het bedrijf kan de vraag naar drinkwater verlaagd worden.

Type besparing

Substitutie

Regenwater wordt als vervangende bron voor drinkwater aangesproken

Maximaal theoretisch
potentieel

*

Sterk afhankelijk van productieproces en beschikbaarheid daken

Jaarlijkse kosten en/of baten

y Schatting investering: *
y Schatting jaarlijkse kosten of baten: *

Sterk locatie- en procesafhankelijk, bijvoorbeeld of er extra processtappen
nodig zijn om het water kwalitatief geschikt te maken.

Verdeling kosten en baten

Kosten

Baten

Grootzakelijk
verbruikers

Grootzakelijk
verbruikers

De grootzakelijk gebruiker maakt de kosten voor de maatregelen. De baten
hiervan komen ook bij de grootzakelijk gebruiker terecht.

Technische/praktische
uitvoerbaarheid

-

In beginsel overal mogelijk, maar de haalbaarheid wordt vooral bepaald
door de mate van investering die nodig is om de maatregel te realiseren.
Daarnaast kent de inzet van ander water dan drinkwater zijn beperkingen.
Dit bevat risico’s voor de veiligheid. Onderhoud aan leidingen en installaties
zijn dan nodig.

Effect op ander
watergebruik

Vermindering vraag grond- en
oppervlaktewater

De inzet van regenwater kan ook als substitutie dienen voor grond- en
oppervlaktewater

Doelbereik beleidsdoelen

Klimaatadaptatie, circulariteit

Bijdragen aan doelstellingen op nuttig (her)gebruik van natuurlijke
bronnen.

Tabel 41

Opvang en gebruik van hemelwater door de industrie - Basisinformatie

Financieel

Reguleren

Gedragsbeïnvloeding

Effectiviteit

*

*

*

Juridische haalbaarheid

*

**

++

Maatschappelijke
haalbaarheid

*

*

++

Tabel 42

78

Toelichting

Opvang en gebruik hemelwater door industrie - Instrumentcombinaties

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

B2.5. Hergebruik of gebruik van regenwater in de landbouwsector
Criterium

Waarde / Beoordeling

Beschrijving

Door regenwater en/of RWZI-effluent in te zetten voor het drenken van het vee en het spoelen van installaties binnen de
veehouderij kan de vraag naar drinkwater verlaagd worden.

Type besparing

Substitutie

Er wordt geen water bespaard, maar drinkwater wordt vervangen door een
ander type water, namelijk in dit geval RWZI-effluent of regenwater.

Maximaal theoretisch
potentieel

39 Mm3

Dit is het totale drinkwaterverbruik van de veehouderij in 2019 (van der
Meer, 2020). Echter, op grond van nieuwe Europese wetgeving mag RWZIeffluent alleen hergebruikt worden voor irrigatie. Voor drenking van het vee
is een drinkwaterkwaliteit gewenst in verband met de volksgezondheid.
Hiermee is het behalen van het theoretisch potentieel niet haalbaar.

Jaarlijkse kosten en/of
baten

y Schatting investering:
€ 1,8 tot € 2,7 miljard
y Schatting jaarlijkse kosten of baten:
€ 5 tot € 32 miljoen opbrengst per jaar

Deze cijfers zijn gebaseerd van 15m3 regenwateropslageenheden. Hiervoor
is een investering nodig en dit vergt ook regulier onderhoud. De baten
bestaan uit verminderde drinkwaterkosten voor de veehouderij. De vraag is
of deze baten gerealiseerd kunnen worden door wettelijke eisen die gesteld
worden aan het drenken van vee.

Verdeling kosten en
baten

Kosten

Baten

Agrarische sector

Agrarische
sector

De investerings- en onderhoudskosten van systemen en installaties zijn
voor rekening van de agrariër. De baten van verlaagd drinkwatergebruik en
de resulterende kostenbesparing zijn ook voor de agrariër.

Technische/praktische
uitvoerbaarheid

- - (RWZI-effluent)
0 (regenwater)

De inzet van regenwater vraagt om opvang, zuivering en leidingsystemen
voor hemelwater met een flinke capaciteit voor grotere agrarische partijen.
Technisch lijkt dit haalbaar, al zijn met name de kwaliteitseisen aan water
bepalend voor de technische (on)mogelijkheden en mate van investering.
De inzet van RWZI-effluent is technisch lastiger, gezien
distributienetwerken en vergaande zuivering.

Effect op ander
watergebruik

n.v.t.

Geen. De maatregel richt zich op andere bronnen dan grond- en
oppervlaktewater.

Doelbereik
beleidsdoelen

Circulariteit en duurzaamheid

Bijdragen aan doelstellingen op nuttig (her)gebruik van natuurlijke
bronnen en circulariteit (RWZI-effluent).

Tabel 43

Hergebruik of gebruik van regenwater in de landbouwsector – Basisinformatie.

Financieel

Reguleren

Gedragsbeïnvloeding

Effectiviteit

+

+

-

Juridische haalbaarheid

0

-

++

Maatschappelijke
haalbaarheid

+

-

0

Toelichting

Aangezien de businesscase
vermoedelijk niet eenvoudig positief te
maken is, zal dit op weinig draagvlak
rekenen bij grootzakelijke partijen,
tenzij het instrument subsidie wordt
ingezet. Juridisch gezien zal met name
de borging van het waterkwalitatieve
aspect in relatie tot de gezondheid
van het vee en de volksgezondheid
complex zijn.

Verplichting van hergebruik van
drinkwater in deze sectoren vraagt
om aanpassing in de wetgeving of om
specifieke besparingsafspraken met
de desbetreffende subsectoren. De
acceptatiegraad door de grootzakelijke
gebruiker zal naar verwachting laag
zijn.

De gedragsbeïnvloeding bestaat
voor deze maatregel met name uit
het vergroten van het bewustzijn
en urgentiebesef. De maatregel
zelf vergt uiteindelijk investeringen.
Juridisch/maatschappelijk zijn er
geen belemmeringen om aan
gedragsbeïnvloeding te doen.
De inschatting is echter dat
gedragsbeïnvloeding minder effectief
is dan het inzetten van instrumenten
die financieel stimuleren,
ontmoedigen of verplichten of
verbieden.

Tabel 44

79

Toelichting

Hergebruik of gebruik van regenwater in de landbouwsector - Instrumentcombinaties

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

C1.1. Vacuümriolering en vacuümtoilet (met aparte zwart en grijswater riolering)
Criterium

Waarde / Beoordeling

Beschrijving

Deze maatregel richt zich op aanpassingen aan rioleringssystemen, waardoor minder spoelwater benodigd is. Dit gaat
verder dan de maatregel die zich richt op waterbesparende huishoudelijke apparatuur en behandelen we daarom als
aparte maatregel.

Type besparing

Vermindering van de drinkwatervraag

Doordat een vacuümriolering en vacuümtoilet minder water gebruiken
dan een conventioneel toilet is er jaarrond een vermindering van de
drinkwatervraag.

Maximaal theoretisch
potentieel

184 tot 225 Mm3

Dit is op basis van een 25% vermindering van de drinkwatervraag per
bestaand huishouden (TVVL Magazine, 2017).

Jaarlijkse kosten en/of
baten

y Schatting investering: € 7 tot € 9 miljard
y Schatting jaarlijkse kosten of baten:
€ 210 tot € 400 miljoen opbrengst per
jaar (inclusief drinkwaterbesparing,
exclusief eventueel onderhoud)

Op basis van een experiment van de Stowa kost een pot met leidingwerk
in huis ongeveer € 1.000,- per huishouden. Echter, in dit experiment zijn de
kosten voor huishoudens vaak veel hoger (tot € 6.000,-). In dit voorbeeld
gaan we uit van dat dit op een bepaalde manier gereguleerd wordt en
de installatieprijs € 1.000,- bedraagt per huishouden. Als vervolgens de
aanname is dat er één pot per huishouden geïnstalleerd wordt, en de
huidige penetratiegraad 0% is, dan is de gevraagde investering ongeveer
€ 8 miljard en levert dit tot maximaal € 400 miljoen per jaar op aan het
voorkomen van drinkwatergebruik.

Verdeling kosten en
baten

Kosten

Baten

Huishoudens,
gemeenten

Huishoudens

Wanneer een riolering op wijkniveau (of grotere schaal) wordt toegepast, is
er een investering van de gemeente, én van huishoudens nodig. Wanneer
op alleen huishoudelijk niveau een vacuümriolering wordt aangelegd, en
dit wordt aangesloten op het reguliere riool, zijn de kosten alleen voor het
betreffende huishouden. De baten van verlaagd watergebruik zijn in beide
gevallen voor de huishoudens.

Technische/praktische
uitvoerbaarheid

--

Vergaande aanpassingen aan huizen (en aan infrastructuur in de wijk). Dit
wordt nog weinig toegepast en eer wordt slechts op enkele plekken mee
geëxperimenteerd. Het is praktisch gezien zeer complex en kostbaar.

Effect op ander
watergebruik

N.v.t.

N.v.t.

Doelbereik
beleidsdoelen

Energietransitie

Dit heeft mogelijk een negatief effect op energiegebruik, gezien de
benodigde installaties.

Tabel 45

Vacuümriolering en vacuümtoilet (met aparte zwart en grijswater riolering) – Basisinformatie.

Financieel

Reguleren

Gedragsbeïnvloeding

Effectiviteit

++

++

+

Juridische haalbaarheid

++

--

++

Maatschappelijke
haalbaarheid

--

--

0

Toelichting

Technisch een nog weinig toegepaste
maatregel (onvolwassen techniek).
Ook is de benodigde infrastructuur
sterk locatieafhankelijk (hoe ga je
precies maatregelen subsidiëren?).
Maatschappelijk kan de onbekendheid
leiden tot mogelijke weerstand. Bij
de nieuwbouw zal deze maatregel
waarschijnlijk minder weerstand
oproepen, al zal deze maatregel door
de onbekendheid met de techniek
en de risico’s ervan niet snel tot
maatschappelijke acceptatie leiden.

Verplichting vergt vergaande
aanpassing van wetgeving op rijks
of gemeentelijk niveau. Verplichting
van deze vergaande maatregelen
en aanpassingen aan het eigen huis
zal leiden tot grote weerstand. Bij
nieuwbouw liggen er wellicht wel
mogelijkheden, maar verplichting
zal ook hier naar verwachting op
weerstand stuiten.

Gedragsbeïnvloeding betreft
voor deze maatregel met name
het vergroten van bewustzijn en
urgentiebesef. De maatregel zelf
vergt uiteindelijk investeringen.
Juridisch/maatschappelijk zijn er
geen belemmeringen om aan
gedragsbeïnvloeding te doen.
De inschatting is echter dat
gedragsbeïnvloeding minder effectief
is dan het inzetten van instrumenten
die financieel stimuleren,
ontmoedigen of verplichten of
verbieden.

Tabel 46

80

Toelichting

Vacuümriolering en vacuümtoilet (met aparte zwart en grijwater riolering) – Instrumentcombinaties.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Case I. Waterscan door drinkwaterbedrijf bij
grootzakelijke verbruikers
Met een waterscan wordt door een drinkwaterbedrijf
samen met een grootzakelijk gebruiker gekeken hoe er
slimmer met (drink)water kan worden omgegaan binnen
de bedrijfsvoering. Op basis van individuele waterscans
worden maatregelen in kaart gebracht die in de specifieke
situatie kunnen leiden tot minder inname van water,
meer hergebruik van water of de inzet van alternatieve
waterbronnen.
Ondanks het feit dat meerdere drinkwaterbedrijven de
kosten voor de waterscan op dit moment zelf dragen en
er alleen om informatievoorziening en ureninzet van de
klant wordt gevraagd, is er beperkte animo en blijven
geïdentificeerde kansen deels onbenut. Waterbedrijf
Groningen geeft aan bij een van zijn grootgebruikers
significante kansen te hebben geïdentificeerd om het
waterverbruik te verminderen. Deze maatregelen zouden
echter leiden tot een verhoogde energieconsumptie.
Omdat energie duurder is dan water zijn deze maatregelen
voor de grootverbruiker geen reële optie. Daarnaast
conflicteren deze stappen met de ambities van de
energietransitie.
Mogelijkheden om over te stappen naar een andere
waterbron worden geregeld niet uitgevoerd, doordat
er aan de kwaliteit van het water zware eisen worden
gesteld. In de bedrijfsprocessen moeten deze
kwaliteitseisen worden nageleefd (bijvoorbeeld door de
voedingsindustrie, maar ook door de leveranciers aan de
voedingsindustrie). Ook dan is het goedkoper om water via
de drinkwatermaatschappij in te kopen.
Het aanpassen van de bedrijfsvoering op basis van de
geïdentificeerde kansen met de waterscan heet meer kans
van slagen wanneer een grootzakelijke klant wil uitbreiden
maar het drinkwaterbedrijf de benodigde watercapaciteit
niet kan leveren. Doordat de bedrijfsvoering dan in gevaar
komt, wordt de financiële overweging anders en kan
optimalisatie toch tot een positieve businesscase leiden.
Uit de bevindingen van Waterbedrijf Groningen blijkt dat,
ondanks het financieel stimuleren van een waterscan
door deze gratis aan te bieden, de animo vanuit de
sector beperkt is. De verwachting is dat de behoefte
aan waterscans zal toenemen, wanneer suggesties
voor aanpassingen aan de bedrijfsvoering een positieve
businesscase hebben waardoor bedrijven ook eerder
zullen investeren. Dit betekent dat het gebruik van
water financieel ontmoedigd kan worden of dat ook de
geïdentificeerde maatregelen financieel gestimuleerd
kunnen worden. Als we ons baseren op de ervaringen
van Waterbedrijf Groningen lijkt verplichting ook een
mogelijkheid te zijn wanneer optimalisatie als eis wordt
gesteld aan een nieuwe of grotere aansluiting op het
drinkwaternetwerk.

Case II. Opvang en gebruik hemelwater door industrie
Door hemelwater op te vangen en te integreren in het
proces van de grootzakelijke gebruiker, kan drinkwater
bespaard worden. Voordeel van hemelwater is dat het
doorgaans van goede kwaliteit is en met relatief weinig
aanpassingen te gebruiken is. Vooral voor zakelijke
gebruikers met grote verharde oppervlakten zou dit
mogelijk veel water kunnen besparen.
Voorbeeld van zo’n type bedrijf is een datacentrum.
Datacentra zijn gesitueerd in grote gebouwen en hun
bedrijfsproces vraagt op warme dagen om veel koelwater.
Een datacentrum in Middenmeer heeft het plan om
hemelwater op het bedrijfspand op te vangen en op te
slaan. Tijdens warme dagen kan dit opgeslagen water
dan gebruikt worden in het koelproces in plaats van in
het drinkwater. Ook kan een eventueel overschot aan
opgevangen water gebruikt worden als irrigatiewater in
kassen in de buurt. De exploitant van het datacentrum
geeft wel aan dat deze maatregel niet kosteneffectief is
door de lage prijs van drinkwater. Toch neemt de exploitant
deze stap vanwege de aandacht die er is bij het publiek
voor duurzaamheid en waterbeschikbaarheid. Ook in
Zeeland gebruikt een bedrijf het opgevangen hemelwater
ten behoeve van het koelproces. Toch is een aanpassing
aan de aansluiting op het drinkwaternetwerk niet mogelijk
omdat ook in tijden van (extreme) droogte, wanneer het
hemelwater niet meer toereikend is, drinkwater nodig
is voor het koelproces. Hiervoor is geen andere bron
beschikbaar.
Waterbedrijf Groningen heeft onderzoek gedaan naar
de inzet van hemelwater in de industrie. Hieruit kwam
naar voren dat ruimtegebrek (naast kosten) vaak een
beperkende factor is. Het opgevangen hemelwater
moet opgeslagen worden, omdat vraag en aanbod van
regenwater niet altijd op elkaar aansluiten. Hieruit blijkt
dat de opvang van hemelwater niet snel als volledig
vervangende bron ingezet kan worden. Wel is het mogelijk
om hemelwater als aanvulling te gebruiken en hiermee
de structurele druk op grond-, oppervlakte- en drinkwater
te verlagen, mits hiervoor de ruimte beschikbaar is, de
financiële businesscase sluitend is, of de ambitie van het
bedrijf groot is.
Het opvangen van hemelwater heeft een positief effect
op klimaatadaptatie doordat bij hevige regenval de
piek lokaal wordt opgevangen en er minder water via
het oppervlaktewater- en grondwatersysteem hoeft te
worden afgevoerd. Uit de casus van het datacenter blijkt
deze maatregel nog niet kosteneffectief. Mogelijk kan
het financieel stimuleren van opvang, opslag en het
gebruik van regenwater, of het financieel ontmoedigen
van reguliere bronnen, een positief effect hebben op de
toepassing van deze maatregel. Ook is het mogelijk om
bedrijven te verplichten het hemelwater op te vangen.
De verwachting is dat het hemelwater grotendeels gronden oppervlaktewater zal vervangen en in mindere mate
drinkwater.
Het landelijk normeren van cascaderen is momenteel
geen reële optie. Dit omdat het te erg afhankelijk is van
een specifieke situatie en de waterkwaliteit van vraag en
aanbod zelden een-op-een op elkaar aansluit. Wel zou
het mogelijk zijn om een financiële prikkel in te bouwen
waardoor cascadering eerder leidt tot een positieve
businesscase. Dit zou zowel via een financiële stimulans als
een financiële ontmoediging kunnen.

81

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Case III. Cascadering
In sommige gevallen is water dat in het ene proces als
reststroom overblijft van voldoende kwaliteit om als
bron te gebruiken voor een volgend proces. Dit kan
zowel binnen bedrijven als tussen bedrijven. Zo wordt in
de voedingsmiddelenindustrie bij sommige bedrijven
cascadering toegepast door water uit het blancheerproces
(koken) ook te gebruiken als spoelwater.
Ook wordt cascadering binnen de industrie regelmatig
toegepast vanwege de energie die nog in deze reststroom
zit. Deze wordt dan eerst benut voordat het water wordt
afgevoerd.
Redenen om cascadering niet toe te passen, zijn er
wanneer het water niet van voldoende kwaliteit is voor
het proces dat wordt beoogd, bijvoorbeeld omdat het
water vervuild is of reuk- of smaakeffecten kan hebben.
In dit geval zouden extra zuiveringsstappen een oplossing
kunnen bieden, maar dan gaat het al meer over hergebruik
van water en niet over cascadering. Ook vraagt dit om
investeringen, en het kost extra energie. Vanwege de lage
prijs voor drinkwater is het al snel aantrekkelijk om meer
drinkwater af te nemen bij de drinkwaterbedrijven, mits
beschikbaar.
Drinkwaterbedrijven ondervinden dat het in de praktijk
lastig is om meerdere bedrijven op elkaar aan te sluiten
voor het trapsgewijs hergebruiken van water, doordat
de kwaliteit van het aanbod zelden een-op-een aansluit
op de gevraagde waterkwaliteit, waardoor de eerder
genoemde waterzuiveringsstappen nodig zijn. Hierbij
speelt ook mee dat er met cascadering een afhankelijkheid
ontstaat tussen bedrijven met betrekking tot het
volume en de kwaliteitszekerheid van levering. Om
toch onafhankelijk te kunnen opereren in het geval van
procesverstoringen zullen er aansluitingen nodig blijven op
het drinkwaternetwerk die van voldoende dimensie zijn om
het hele productieproces te kunnen draaien.
Een voorbeeld waar cascadering wel wordt toegepast,
is in een pilot door Coroos in samenwerking met het
waterschap, de provincie en de boeren. Hier wordt
proceswater uit de voedingsindustrie hergebruikt als
irrigatiewater in de landbouw. Dit helpt hier ook tegen de
verzilting van de bodem.
Een vergelijkbaar project is opgestart door bierbrouwer
Bavaria waar restwater uit het brouwproces wordt
gezuiverd en vervolgens via een pijpleiding en het
oppervlaktewater beschikbaar wordt gesteld aan boeren
in de regio. In dit geval gaat het totaal om 1,5 miljard liter
water. Kanttekening hierbij is dat dit beschikbare water
grotendeels grond- en oppervlaktewater zal vervangen en
in mindere mate drinkwater.
Net als bij opvangen van hemelwater is de maatregel
erg locatieafhankelijk en is landelijke normering nu niet
haalbaar. Wel zou het mogelijk zijn om een financiële
prikkel in te bouwen waardoor cascadering eerder leidt tot
een positieve businesscase. Dit zou zowel via een financiële
stimulans als een financiële ontmoediging kunnen.

82

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Bijlage 3. Analyse fiscale
instrumenten
Financiële en fiscale maatregelen hebben betrekking op de

onder Cluster D, zie onderstaande tabel. De financiële en fiscale

besparing van drinkwatergebruik door gedragsverandering,

maatregelen zijn vervolgens geclusterd in drie subgroepen:

beleidswijzigingen en/of het nemen van technische maatregelen

Sturing, Tariefdifferentiatie en Koppeling met afvalwaterzuivering.

op basis van een financieel/economisch motief. Op basis
van informatie uit bestaande (onderzoeks)rapporten is door

De relevante instrumenten behorende bij deze maatregelen zijn

middel van een bureaustudie een overzicht opgesteld met

gericht op het financieel stimuleren of financieel ontmoedigen

financiële en fiscale maatregelen voor drinkwaterbesparing bij

van bepaalde maatregelen.

huishoudens en zakelijk gebruikers. Deze maatregelen vallen

Groep met
maatregelen
Fiscale
maatregelen

Subgroep

Financieel stimuleren

Sturing

Verhandelbare rechten voor zakelijk (drink)
watergebruik.
Subsidies op waterbesparende maatregelen of
hergebruik van maatregelen (is onderdeel van
het instrument financieel stimuleren en daarmee
geen afzonderlijke maatregel)

Tariefdifferentiatie

Aanpassing aan het ‘kale’ drinkwatertarief
Aanpassing aan fiscale onderdelen van het
drinkwatertarief

Koppeling met
afvalwaterzuivering

Zuiveringsheffing voor zuivering afvalwater
baseren op drinkwatergebruik.
Dit is een financiële prikkel buiten het drink­
waterdomein, maar wel bedoeld om drinkwatergebruik te verminderen.

In overleg met de begeleidingsgroep en het ministerie van

maatregelen. Het gaat om de volgende criteria: de Investerings-

Financiën is gekozen voor uitwerking en beoordeling van vier

en jaarlijkse kosten en Technologische uitvoerbaarheid. Daarnaast

instrumenten:

wordt het criterium Effectiviteit, indien mogelijk, beschreven

y

Verhandelbare rechten voor zakelijk drinkwatergebruik.

aan de hand van het theoretisch besparingspotentieel. Wanneer

y

Tariefdifferentiatie: aanpassing aan het ‘kale’

kwantitatieve informatie ontbreekt, wordt een kwalitatieve

drinkwatertarief

beschrijving gegeven op basis van de voor deze verkenning

Tariefdifferentiatie: aanpassing aan de fiscale onderdelen

beschikbare literatuur.

y

van het drinkwatertarief
y

Zuiveringsheffing baseren op drinkwatergebruik

Voor het beoordelen van de financiële en fiscale instrumenten
wordt grotendeels hetzelfde beoordelingskader gehanteerd
als voor de maatregelen in de clusters A, B en C. Echter,
twee beoordelingscriteria zijn niet behandeld vanwege 1) het
ontbreken van benodigde informatie of 2) het feit dat een
beoordelingscriterium niet relevant is voor financiële en fiscale
83

Financieel ontmoedigen

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Verhandelbare rechten voor zakelijk drinkwatergebruik
Criterium

Waarde/Beoordeling

Beschrijving

Deze maatregel heeft betrekking op het implementeren van verhandelbare rechten voor zakelijk drinkwatergebruik.
Een systeem van verhandelbare rechten voor drinkwatergebruik is in essentie vergelijkbaar met de bestaande
CO2-emissierechten. Zakelijke drinkwatergebruikers krijgen de beschikking over een nader te bepalen (start)hoeveelheid
van deze rechten. Het CO2-emissiehandelssysteem van de EU laat ook zien dat het bepalen van deze hoeveelheid
belangrijk is. Vanaf de invoering in 2005 tot 2018 liep de prijs van emissierechten omlaag omdat er een overschot
van rechten was, wat ook niet stimuleerde tot CO2-vermindering. Echter, door hervorming van het handelssysteem
en inwerkingstelling van de marktstabiliteitsreserve is sindsdien de prijs sterk gestegen van € 5,- naar € 25,- wat de
ontwikkeling en uitrol van koolstofarme technologieën heeft gestimuleerd (Europese Commissie, 2019).

Toelichting

In het geval van verhandelbare waterrechten kunnen zakelijke gebruikers vergunningen voor drinkwatergebruik
onder bepaalde voorwaarden terugkopen of verkopen. Dit betekent dat er rechten worden verdeeld voor bepaalde
hoeveelheden watergebruik per partij, met een totaal plafond aan periodiek/jaarlijks drinkwatergebruik per gebied
(zoals een voorzieningengebied van een drinkwaterbedrijf of een provincie). Een beheerorganisatie, te beleggen bij de
rijksoverheid, provincies of drinkwaterbedrijven, beheert uitgekeerde en ingelegde waterrechten.
Het implementeren van verhandelbare rechten voor zakelijk drinkwatergebruik creëert een nog niet bestaande markt.
Het creëren van een markt kan leiden tot een effectieve en efficiënte verdeling van vraag en aanbod. Maar hier is wel een
aantal voorwaarden aan verbonden:
a. De ‘transactiekosten’ mogen geen belemmering zijn voor het tot stand komen van handel.
b. De (eigendoms)rechten van betrokken partijen moeten goed gedefinieerd zijn.
c. Er moeten voldoende (potentiële) afnemers (‘vragers’) en aanbieders zijn om een markt met
voldoende concurrentie tot stand te brengen (Brouwer, Oosterhuis, & Bouma, 2011).
Daarnaast is het bij het implementeren van waterrechten voor drinkwater belangrijk om het ‘waterbedeffect’ te
voorkomen. Het invoeren van een dergelijk systeem moet niet leiden tot ofwel extra watergebruik van andere bronnen of,
in het geval van grondwater als bron, het zelf gaan winnen van (meer) grondwater door zakelijke gebruikers.
Bij het instellen van een dergelijk marktsysteem dient goed nagedacht te worden over de juiste verdeling van rechten.
Om te beginnen moet het duidelijk zijn hoeveel water in een bepaald gebied en in een bepaalde periode beschikbaar
is. Dit ‘plafond’ kan per seizoen, per jaar en per regio verschillen. Het verdelingssysteem dient dus flexibel en adaptief te
zijn (Universiteit Utrecht, 2011). Daarnaast dient bij de verdeling van waterrechten ook rekening gehouden te worden met
prioritering. De verdringingsreeks bij watertekort kan hiervoor de basis vormen.
In sommige andere landen zijn verhandelbare rechten voor zakelijk drinkwatergebruik al ingevoerd. Dit geldt voor landen
met waterschaarste. In bijvoorbeeld Australië, Zuid-Afrika, Chili en de Verenigde Staten is hiermee al ervaring opgedaan.
Hierbij een voorbeeld afkomstig uit Australië:
Sinds de jaren negentig zijn in Australië in sommige regio’s verhandelbare (drink)waterrechten ingevoerd, onder andere
in de Murray Darling River Basin. De huidige marktwaarde van jaarlijks verhandelbare waterrechten (waarvan het
grootste deel voor consumptieve doeleinden) in dit basin is 1,8 miljoen Australische dollars (ACCC, 2021). Het watergebruik
voor irrigatie is jarenlang gestegen in de Murray Darling River Basin. Om deze reden is in 1995 een bovengrens aan
het watergebruik opgelegd. Maar deze bovengrens bood niet voldoende zekerheid in tijden van droogte voor het in
stand houden van ecologisch waardevolle gebieden. Daarom zijn er ook waterrechten van agrariërs teruggekocht.
De nationale overheid heeft ruim € 9 miljard gereserveerd voor het terugkopen van waterrechten en bevorderen van
innovatie in irrigatiesystemen. Maar volgens het Australische Centrale Planbureau is het kosteneffectiever om de markt
van verhandelbare waterrechten het werk te laten doen. Waterrechten werden verhandeld van toepassing voor grasland
naar hoogrenderende meerjarige gewassen (de Maagd, 2011). Echter, recent onderzoek van de Australian Competition
and Consumer Commission (ACCC) uit 2021 geeft aan dat een vrije markt ook kanttekeningen heeft. Verhandelbare
waterrechten bieden voordelen voor gebruikers omdat het hen in staat stelt watervoorraden te vergroten of een inkomen
te genereren door hun waterrechten te verkopen. Echter, deze voordelen gaan maar in beperkte mate op omdat de markt
te complex, gefragmenteerd en inconsistent is. Er is te weinig toezicht op de markt waardoor handelaren hun vrije gang
gaan en belangenconflicten ontstaan. Agrariërs vinden het lastig om hun rechten goed te beheren (ACCC, 2021).
Type besparing

Vermindering van de watervraag
Vermindering van de piekvraag

Door het efficiënter verdelen van vraag en aanbod is de verwachting dat
aan de watervraag voldaan wordt ondanks dat het totale wateraanbod een
maximum krijgt.
Daarnaast kan in perioden met een piekvraag de maatregel ook effectief
worden ingezet. De verwachting is dat deze maatregel bij een piekvraag
effectiever is. Dat blijkt ook uit voorbeelden in het buitenland. Bijvoorbeeld
in Australië worden er ook waterrechten teruggekocht door de overheid
in periodes van droogte. Daarvoor moet echter wel rekening gehouden
worden met een reservering van budget, met de kennis dat rechten juist in
periodes van droogte snel in waarde kunnen toenemen. Nader onderzoek
moet uitwijzen of een dergelijke invulling ook in Nederland realistisch is.

84

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Criterium

Waarde/Beoordeling

Toelichting

Effectiviteit

++

De effectiviteit van deze maatregel is niet te relateren aan het theoretisch
besparingspotentieel in Mm3 bij bedrijven.
De gebruikers kunnen de waterrechten onderling verhandelen. Ze kunnen
waterrechten bijkopen of waterbesparende maatregelen treffen als er
meer drinkwater nodig is. Gebruikers zullen de goedkoopste van deze
mogelijkheden kiezen. Hierdoor worden waterbesparende maatregelen
op die locatie getroffen waar ze het goedkoopste zijn. Gebruikers en de
maatschappij als geheel kunnen daarmee kosten besparen. De effectiviteit
van deze maatregel is naar verwachting groot, omdat zakelijk gebruikers
mee mòeten doen.

Verdeling kosten en
baten

Kosten

Baten

Zakelijke drinkwatergebruikers

Zakelijke drinkwatergebruikers

De kosten voor het kopen van waterrechten komen met name terecht bij
grootverbruikers als er een systeem komt dat rechten gelijkmatig verdeeld
of een maximum aan rechten per gebruiker uitdeelt. Deze grootverbruikers
hebben dan immers eerder meer rechten nodig dan hen oorspronkelijk
zijn toebedeeld. Als de verdeling van rechten gebaseerd wordt op eerder
gebruik zullen de kosten voor het kopen van waterrechten net name
terechtkomen bij verbruikers die hun activiteiten uitbreiden.
De financiële baten voor het verkopen van waterrechten komen terecht bij
zakelijke gebruikers die minder water nodig hebben.

Effect op ander
watergebruik

Mogelijk overgang naar andere drinkwaterbronnen, zoals grondwater bij gebruikers
met een te kort aan waterrechten.

In het geval dat zakelijk gebruikers onvoldoende waterrechten tot
hun beschikking hebben, kan het zijn dat zij overstappen op andere
waterbronnen, zoals het zelf winnen van grondwater. Belangrijk
aandachtspunt bij deze maatregel is daarmee het voorkómen van een
dergelijk waterbedeffect. Parallel aan het invoeren van verhandelbare
waterrechten dienen er via provinciale omgevingsverordeningen en
ander beleid (oppervlaktewater) beperkingen te worden gesteld aan
het onttrekken van grondwater, of het systeem van verhandelbare
waterrechten moet ingevoerd worden voor alle wateronttrekkingen.

Effect op andere
maatregelen

+

Het invoeren van waterrechten kan hergebruik van water stimuleren, en
opslag als een gebruiker verwacht later meer water nodig te hebben dan de
hoeveelheid rechten op dat moment. Het stimuleert ook zakelijk gebruikers
tot het besparen van drinkwatergebruik. Er is immers een extra financiële
prikkel bij drinkwaterbesparing: de mogelijkheid tot het verkopen van
waterrechten. Met deze maatregel wordt dus, naast een direct effect, ook
een positief effect verwacht van de prikkel die de maatregel geeft om in te
zetten op andere besparingsmaatregelen.

Praktische
uitvoerbaarheid

-

Onder praktische uitvoerbaarheid wordt in dit geval het volgende verstaan:
praktische kansen en belemmeringen bij de implementatie, mogelijke
risico’s, waaronder ook handhaving. Er is nog onvoldoende informatie
beschikbaar om op dit criterium te beoordelen. Wel is duidelijk dat
uitwerking en implementatie van deze maatregel veel maatschappelijke,
juridische en uitvoeringstechnische uitdagingen zal hebben.
De volgende aandachtspunten in relatie tot de implementatie kunnen al
wel gesteld worden:
y Een markt van verhandelbare waterrechten is alleen effectief bij een
goede verdeling van rechten en heldere randvoorwaarden voor de
markt. In Nederland is hiermee nog geen ervaring opgedaan.
y De initiële verdeling van de rechten over handelspartijen vergt veel
aandacht. Dit kan bijvoorbeeld naar rato van huidig watergebruik.
y Bij het ontwerpen van verhandelbare waterrechten
moet aandacht besteed worden aan het voorkómen
van lokaal te grote hoeveelheden water.
y Transacties moeten zo min mogelijk belemmerd worden door
transactiekosten zoals financiële kosten, bureaucratie, regels en risico’s.
y Anders dan bij bijvoorbeeld de wereldwijde handel in
broeikasgassen, kan en moet bij de waterhandelssystemen
rekening gehouden worden met specifieke lokale kenmerken.
y Handhaving en uitvoering van een dergelijke markt kan alleen effectief
zijn als de verantwoordelijkheid hiervoor bij een beheerorganisatie ligt.
y Mogelijk risico betreft een verschuiving naar buitenlandse
waterleveringen. Dit kan leiden tot een ongewenst waterbedeffect
en internationale afwenteling. Er is geen informatie bekend over de
eventuele mogelijkheden en effecten voor de internationale levering
van drinkwater. Aangezien drinkwaterbedrijven hiervoor aan de lat
staan, wordt de kans op een dergelijk waterbedeffect klein geacht.

85

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Criterium

Waarde/Beoordeling

Toelichting

Juridische
uitvoerbaarheid

0/-

In Nederland is water een publiek goed en kennen we geen private of
verhandelbare waterrechten. Invoering van een dergelijk marktsysteem
vraagt dan ook om nieuwe regelgeving en instituties. Het verkopen en
terugkopen van vergunningen past niet in de huidige Nederlandse weten regelgeving. Het juridische systeem is niet bijzonder geschikt voor
een adequate en adaptieve verdeling van schaarse waterrechten. Een
herverdeling van de beschikbare watergebruiksruimte is niet gemakkelijk
binnen de huidige wet- en regelgeving (Universiteit Utrecht, 2011).
De Omgevingswet verandert voornoemde niet, maar maakt samenwerking
tussen de verschillende betrokken partijen wel extra belangrijk.

Maatschappelijke
uitvoerbaarheid

-

Introductie van een marktsysteem en handel in waterrechten vraagt
om het beantwoorden van de vraag of men het uitgangspunt “water in
publieke handen” goed kan en wil loslaten.
Indien dat het geval is, moeten alle belanghebbenden in een vroeg stadium
betrokken worden om draagvlak en kennis te ontwikkelen. Zowel bij de
overheid als bij de betrokken partners vraagt dat om een cultuuromslag: in
plaats van voor te schrijven wat men moet doen, krijgen partijen letterlijk de
vrijheid om te handelen binnen de gestelde grenzen (CE Delft en Arcadis,
2007).
Daarnaast zien we ook dat het draagvlak voor het invoeren van een
dergelijk marktsysteem van verhandelbare drinkwaterrechten afhangt
van de initiële verdeling van deze rechten. Als er uitgegaan wordt van ‘de
vervuiler/gebruiker betaalt’ zal er weerstand zijn van de gevestigde partijen
die in de nieuwe situatie extra moeten betalen voor aanvullende rechten die
voorheen ‘gratis’ waren. In de situatie waarbij bestaande gebruikers rechten
toegewezen krijgen op basis van hun historische gebruik zal de acceptatie
groter zijn, maar deze verdeling maakt het voor nieuwkomers op de
markt wel ingewikkelder (Brouwer, Oosterhuis, & Bouma, 2011). Een ander
aandachtspunt bij uitwerking van regelingen is het verdelingsvraagstuk
in relatie tot ‘goed gedrag’. Risico kan bijvoorbeeld zijn dat gebruikers die
in het verleden al een inspanning hebben gepleegd om drinkwater te
besparen, minder verhandelbare rechten krijgen. Zij hebben daarmee ook
minder mogelijkheden om de rechten te gelde te maken.

Doelbereik
beleidsdoelen

86

Duurzaamheid, circulariteit

Mogelijk prikkel voor hergebruik van water c.q. opvang en gebruik
van regenwater. Daarmee stimuleert dit systeem innovatie van
reductiemaatregelen, omdat deze financieel beloond worden (er hoeven
immers minder waterrechten gekocht te worden of kunnen zelfs verkocht
worden).

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Aanpassing aan het ‘kale’ drinkwatertarief
Criterium

Waarde/Beoordeling

Beschrijving

Het drinkwatertarief bestaat uit het ‘kale’ drinkwatertarief en fiscale onderdelen. De fiscale onderdelen worden beschreven
bij het volgende instrument.

Toelichting

Deze maatregel beschrijft de mogelijkheden voor aanpassing aan de ‘kale’ onderdelen van het drinkwatertarief. Het
kale tarief is opgebouwd uit een vast bedrag per jaar (vastrecht), een tarief per m3 drinkwater (variabel tarief) en een
winstmarge. De Drinkwaterwet, het Drinkwaterbesluit en de Drinkwaterregeling vormen het wettelijk kader voor het
toezicht op de drinkwatertarieven die drinkwaterbedrijven in rekening brengen, die onder de bestaande wetgeving
kostendekkend en niet-discriminerend moeten zijn. De WACC-marge, het minimaal vereiste rendement om de kosten
van kapitaal te dekken, is vastgesteld door het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en staat vast op 2,95% voor
2022-2024.
Er zijn twee alternatieven te onderscheiden:
Alternatief 1 – staffels en verhoging in het variabele tarief van drinkwaterbedrijven. Dit alternatief gaat in op het
verhogen van het drinkwatertarief per afname-eenheid.
Alternatief 2 – staffels en verhoging in vastrecht van drinkwaterbedrijven. Het vastrecht is een bedrag dat
drinkwatergebruikers betalen ongeacht hun drinkwatergebruik. Drinkwaterbedrijven moeten inzichtelijk maken hoe het
vastrecht bepaald wordt en uit welke kosten het is opgebouwd (ACM, 2021). Dit alternatief gaat in op het verhogen van de
vaste kosten, het vastrecht. Mogelijk is hiervoor aanpassing van wetgeving noodzakelijk.
Varianten voor differentiatie van het ‘kale’ drinkwatertarief (variabel en vastrecht)
Voor beide alternatieven (differentiatie van het variabele tarief en het vastrecht) is er een aantal mogelijkheden voor
differentiatie van het drinkwatertarief (TwynstraGudde, 2020):
y Tariefdifferentiatie naar gebruik door middel van bijvoorbeeld ‘tariefblokken’: Er kan een tariefstijging ingevoerd
worden bij toenemend gebruik door drempelwaardes in te stellen en daarmee ‘tariefblokken’ te onderscheiden.
Wanneer verbruik boven een bepaalde drempelwaarde komt, geldt een ander variabel tarief. Om dit mogelijk
te maken, dient bestaande wet- en regelgeving aangepast te worden, omdat de huidige tariefstelling is
gebaseerd op kostendekkendheid en er geen wettelijke mogelijkheden zijn om daarvan af te wijken. In deze
variant kan ook overwogen worden om een sociaal tarief in te stellen. Bijvoorbeeld door voor de eerste 75
m3 per jaar een sociaal tarief te hanteren en daarboven over te gaan op een progressief tarief. In Vlaanderen
worden al een basistarief en comforttarief gehanteerd voor drinkwater, afvoer van afvalwater en zuivering van
afvalwater. Hier geldt het basistarief voor 30 m³ per wooneenheid plus 30 m³ per vaste bewoner per jaar, met
het twee keer hogere comforttarief voor alle gebruik daarboven of boven de 720 m³ (De Watergroep, 2022).
y Tariefdifferentiatie bij piekvraag/schaarste: Een andere invullingen van deze maatregel is door de
variabele drinkwatertarieven te doen stijgen wanneer de vraag het hoogste is of bij schaarste/droogte,
bijvoorbeeld in de zomer of op ‘drukke’ momenten van de dag. Om dit mogelijk te maken, dient
bestaande wet- en regelgeving aangepast te worden, omdat de huidige tariefstelling is gebaseerd
op kostendekkendheid en er geen wettelijke mogelijkheden zijn om daarvan af te wijken.
y Tariefdifferentiatie naar sector: Daarnaast kan ook gedifferentieerd worden naar sector, bijvoorbeeld door het
hanteren van verschillende variabele tarieven of vastrecht voor zakelijk gebruik, huishoudens en/of de agrarische
sector. Bijvoorbeeld, in Vlaanderen is een niet-huishoudelijk tarief ingesteld, waar bedrijven meer betalen per m3 voor
afvalwaterafvoer en -zuivering, en vier tariefschijven hebben voor drinkwatergebruik. Het tarief van schijf 1 (0-500 m3)
is iets hoger dan het huishoudelijk tarief, van schijf 2 (500-6000 m3) is het bijna gelijk aan het huishoudelijk tarief, en
van schijf 3 en 4 (6000-60000 m3 en >60000 m3) is het lager dan het huishoudelijk tarief (De Watergroep, 2022). Om
dit in Nederland mogelijk te maken, dient de bestaande wet- en regelgeving aangepast te worden, omdat de huidige
tariefstelling is gebaseerd op non-discriminatie en er geen wettelijke mogelijkheden zijn om daarvan af te wijken.
y Tariefdifferentiatie naar locatie: En tot slot kan ook gedifferentieerd worden naar locatie, bijvoorbeeld
door locaties met een lagere drinkwaterbeschikbaarheid te beprijzen met een hoger variabel tarief.
Met de Drinkwaterwet is de primaire verantwoordelijkheid voor de publieke voorziening van drinkwater belegd bij de
drinkwaterbedrijven. De rol van de rijksoverheid is hierbij toezichthoudend, voorwaardenscheppend en kaderstellend
(ACM, 2021). Nader onderzoek moet uitwijzen of de rijksoverheid ook kaders kan stellen voor de hoogte en eventuele
tariefdifferentiatie van het variabel tarief en vastrecht. In Vlaanderen wordt op dit moment wel gewerkt met een
gestaffeld drinkwatertarief (van Kesteren, 2020). Dit is in 2016 ingevoerd om verspilling tegen te gaan, zuinige gebruikers
te belonen en grootverbruikers meer te laten betalen. Hierbij was het doel om budgetneutraal te blijven en de
gemiddelde waterrekening gelijk te houden(EMIS, 2015) De beginsituatie was in Vlaanderen wel anders: vóór 2016
kreeg elke wooneenheid 15 m3 water gratis en betaalde alleen voor hoger gebruik. Hoog verbruik werd door de nieuwe
tarieven inderdaad duurder (20-35% in 2018 ten opzichte van 2015), maar ook alleenstaanden gingen meer betalen, door
onevenredige kortingen op vaste kosten (Selleslagh, 2018). De Vlaamse situatie verschilt ook van de Nederlandse doordat
er een culturele voorkeur is voor het drinken van flessenwater boven kraanwater (EMIS, 2020) en waterprijzen al hoger
lagen (EMIS, 2015; De Watergroep, 2022).
Type besparing

87

Vermindering van de watervraag

Deze maatregel is gericht op het stimuleren van drinkwaterbesparing, ofwel
een afname van de watervraag.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Criterium

Waarde/Beoordeling

Toelichting

Effectiviteit

+

Het Theoretisch besparingspotentieel in Mm3 van deze maatregel is
afhankelijk van de prijselasticiteit van drinkwater.
Over het algemeen wordt in de literatuur geconstateerd dat de vraag
naar water ‘inelastisch’ is, dat wil zeggen dat de prijselasticiteit van de
vraag ligt tussen 0 en -1. Maar dat betekent niet direct dat prijsprikkels niet
effectief kunnen zijn (Brouwer, Oosterhuis, & Bouma, 2011). Een inelastische
prijselasticiteit wil zeggen dat de vraag minder dan proportioneel verandert
als gevolg van een prijsverandering.
De prijselasticiteit van drinkwater varieert in 28 EU-landen van -0,1 tot
-0,5 (TwynstraGudde, 2020). Dit geldt voor huishoudens, maar ook voor
de agrarische sector. Een prijselasticiteit van -0,1-0,5 betekent dat bij een
prijstoename van 1% er 0,1-0,5% drinkwater bespaard wordt. Stel er vindt een
prijstoename van 10% plaats, dan resulteert dit in drinkwaterbesparing van
1-5%. In Vlaanderen blijkt uit recent onderzoek dat een prijsverhoging van
10% leidt tot reductie in drinkwatergebruik bij 1,7% van de mensen. De prijs
heeft dus een relatief beperkt effect, maar er is wel een effect (van Kesteren,
2020). In Vlaanderen wordt daarom deze maatregel in combinatie met
andere maatregelen getroffen, bijvoorbeeld met aparte kosten voor niethuishoudelijk gebruik, bewustwordingscampagnes, en investeringssteun.
De situatie in Vlaanderen is echter niet direct te vertalen naar de
Nederlandse situatie. Zie ook de beschrijving bij het vorige instrument.
Verschillen in effectiviteit tussen alternatief 1 en 2:
y Uit onderzoek blijkt wel dat er verschillen zijn in effectiviteit
tussen de twee alternatieven binnen deze maatregel.
y Het verhogen van het variabel tarief (alternatief 1) lijkt effectiever dan
het verhogen van het vastrecht (alternatief 2). Dit blijkt uit onderzoek
in Frankrijk en Spanje. Er is geconstateerd dat een verhoging van
het vastrecht minder waterbesparend werkt dan een verhoging
van het variabel tarief (European Environment Agency, 2017).
Wanneer we de verschillende mogelijke invullingen van differentiatie van
het vastrecht en variabel tarief met elkaar vergelijken zien we het volgende:
y Tariefdifferentiatie naar gebruik door middel van bijvoorbeeld
‘tariefblokken’: Uit onderzoek blijkt dat deze maatregel effectiever
is bij het invoeren van ‘tariefblokken’ dan bij lineaire prijstoenames.
Voorbeelden in Canada en de Verenigde Staten laten zien dat de
prijselasticiteit bij ‘bloktarieven’ op kan lopen tot -0,64 (TwynstraGudde,
2020). Dit wil zeggen dat 1% prijsstijging leidt tot 0,64% afname in
drinkwatergebruik. Daarnaast is de verwachting dat de maatregel
effectiever is bij huishoudens met een lager inkomen, omdat zij nietnoodzakelijk watergebruik sneller aanpassen (TwynstraGudde, 2020).
y Tariefdifferentiatie bij piekvraag/schaarste: Ook zijn er
verschillen in effectiviteit te verwachten tussen bijvoorbeeld
de zomer en de winter. De verwachting is dat de effectiviteit
in de zomer hoger is dan in de winter (TwynstraGudde, 2020).
Exacte verschillen in prijselasticiteit zijn echter niet bekend.
y Tariefdifferentiatie naar sector: Over de prijselasticiteit van
zakelijk drinkwatergebruik is minder bekend dan over agrarisch
gebruik of gebruik van huishoudens. Schattingen van de
prijselasticiteit van zakelijk gebruik variëren van -0,2 tot -1,91 (in
Canada) (TwynstraGudde, 2020). Dit wil zeggen dat tariefverhoging
waarschijnlijk meer effect heeft op zakelijk gebruikers dan op
huishoudens en de agrarische sector. De exacte verschillen in
effectiviteit per sector moeten nader onderzocht worden.
Al met al kan gesteld worden dat een verandering van de drinkwaterprijs
wel een effect heeft op de vraag ernaar, maar het effect is naar verwachting
vanwege de lage prijselasticiteit wel beperkt (Brouwer, Oosterhuis, &
Bouma, 2011) (TwynstraGudde, 2020). Dit wil zeggen dat een verhoging van
het kale drinkwatertarief leidt tot een relatief gematigde afname van de
drinkwatervraag, en dus een besparing.
Het kan zijn dat een forse prijsverhoging wel leidt tot een proportioneel of
meer dan proportioneel effect op gebruik. Nader onderzoek moet uitwijzen
of dit zo is en bij welke prijsverhoging deze verandering optreedt.

88

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Criterium

Waarde/Beoordeling

Toelichting

Verdeling kosten en
baten

Kosten

Baten

Drinkwatergebruikers

Drinkwaterleveranciers

De kosten van een tariefverhoging komen terecht bij afnemers van
drinkwater, ofwel de drinkwatergebruikers. De baten komen terecht bij
de drinkwaterleveranciers die de kostenverhoging innen. Echter, deze
baten mogen in de huidige wetgeving niet hoger zijn dan de wettelijk
afgesproken WACC. Aanpassing van wet- en regelgeving is zoals eerder
aangegeven noodzakelijk om deze maatregel mogelijk te maken.
De verwachting is daarnaast dat een tariefverhoging van drinkwater leidt
tot besparing en daarmee een afname van de groei van de afzet voor
drinkwaterleveranciers.

Effect op ander
watergebruik

De maatregel leidt waarschijnlijk tot
substitutie, bijvoorbeeld verhoogd
grondwatergebruik. Dit geldt met name
voor zakelijk drinkwater gebruik en voor de
agrarische sector.

Het verhogen van het drinkwatertarief kan leiden tot het overstappen op
andere drinkwaterbronnen. Dit geldt met name voor zakelijk drinkwater
gebruik of voor de agrarische sector.

Effect op andere
maatregelen

+

Het aanpassen van het drinkwatertarief kan hergebruik en opslag van
ander water (bijvoorbeeld regenwater) stimuleren. Er is immers een extra
financiële prikkel bij drinkwaterbesparing. Met deze maatregel wordt dus,
naast een direct effect, ook een positief effect verwacht van de prikkel die
de maatregel geeft om in te zetten op andere besparingsmaatregelen.

Technische/praktische
uitvoerbaarheid

-

De uitvoering van deze maatregel vraagt bij drinkwaterbedrijven om grote
aanpassing van hun administratieve stelsel door bijvoorbeeld aanpassing
van facturering en ICT (TwynstraGudde, 2020). Piek- of seizoenstarieven zijn
met de huidige watermeters niet in te voeren. Op dit moment hebben vooral
grootverbruikers ‘slimme meters’ waarmee dit gecontroleerd kan worden, bij
consumenten is het gebruik van slimme meters nog zeer beperkt.

Dit waterbedeffect moet voorkomen worden door deze maatregel te
combineren met (provinciale) restricties/regelgeving rondom (zelf)winning
uit andere bronnen (oppervlaktewater en grondwater). Daarbij is het
van belang dat andere bronnen dan grondwater beschikbaar zijn voor
watergebruik, en dat drinkwatergebruik voor toepassingen die niet per se
drinkwaterkwaliteit nodig hebben wordt beperkt.

De administratieve opgave voor drinkwaterbedrijven wordt dus fors groter
bij differentiatie van het tarief. Ook de kosten voor handhaving en administratieve controle nemen voor drinkwaterbedrijven naar verwachting toe.
Juridische
uitvoerbaarheid

0/-

Het aanpassen van het tariefstelsel naar een vorm waarbij het vastrecht
en variabel tarief deels flexibel zijn, vraagt om aanpassing van de weten regelgeving. Een drinkwaterbedrijf kan dit dus niet zonder nauwe
samenwerking met de overheid doorvoeren. De huidige juridische kaders
bieden niet de ruimte om drinkwatertarieven flexibel in te richten. Volgens
de Drinkwaterwet, het Drinkwaterbesluit en de Drinkwaterregeling
moet het drinkwatertarief de kosten voor productie weerspiegelen
(TwynstraGudde, 2020). Nader onderzoek moet uitwijzen of de huidige weten regelgeving ruimte biedt om externaliteiten (bijvoorbeeld milieukosten
door verdroging) een plek te geven in de tarifering.

Maatschappelijke
uitvoerbaarheid

-

Het maatschappelijk draagvlak van een verhoging van het drinkwatertarief
is waarschijnlijk afhankelijk van de exacte invulling van tariefdifferentiatie.
Bij invoering van een sociaal tarief, waarbij lage inkomens/laag gebruikers
niet onevenredig hard getroffen worden, is het draagvlak waarschijnlijk
groter. In Vlaanderen is een sociaal tarief met 80% korting ingesteld,
voor gezinnen met minstens één lid dat afhankelijk is van leefloon,
inkomensgarantie voor ouderen, inkomensvervangende tegemoetkoming
of een zorgbudget (Vlaamse Overheid, 2022).
Daarnaast is draagvlak waarschijnlijk afhankelijk van de mate waarin
de urgentie en noodzaak van deze maatregel gevoeld wordt door de
gebruikers.
Vanwege de aanvullende administratieve lasten en de benodigde opzet
van infrastructuur om watergebruik exact traceerbaar te maken, is het
draagvlak bij drinkwaterbedrijven waarschijnlijk ook laag.

Doelbereik
beleidsdoelen

Duurzaamheid, circulariteit

Verhoging van het drinkwatertarief door aanpassing en differentiatie van
het vastrecht en variabel tarief kan een mogelijke prikkel vormen voor
het toepassen van drinkwaterbesparingsmaatregelen. Bijvoorbeeld door
hergebruik van water c.q. opvang en gebruik van regenwater.
Daarnaast kan minder drinkwatergebruik ook leiden tot minder
grondwaterwinning en daardoor positieve effecten (minder verdroging) op
natuur.

89

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Aanpassing aan fiscale onderdelen van het drinkwatertarief
Criterium

Waarde/Beoordeling

Beschrijving

Het drinkwatertarief is, naast het ‘kale tarief’, uit de volgende fiscale onderdelen opgebouwd: Belasting op Leidingwater
(of leidingwaterbelasting), btw en eventueel provinciale grondwaterheffing. Daarnaast bestaat het tarief uit de jaarlijks
vastgestelde kosten voor het drinkwaterbedrijf (variabel tarief, vastrecht en winstmarge), zie daarvoor het vorige
instrument. De leidingwaterbelasting zit overigens niet alleen op drinkwater; al het water dat door leidingen wordt
geleverd valt hieronder.

Toelichting

Deze maatregel gaat over de mogelijkheden om aanpassingen door te voeren in de fiscale onderdelen van het
drinkwatertarief. De volgende drie alternatieven worden daarbij beschreven, zie hiernavolgend. Voor de drie alternatieven
van deze maatregel geldt dat ze leiden tot meer waterbewustzijn bij drinkwaterleveranciers en (grote) afnemers van
drinkwater.
Alternatief 1 – aanpassing van de belasting op leidingwater
De leveranciers van leidingwater (waaronder drinkwater) betalen leidingwaterbelasting aan de Belastingdienst.
Leidingwaterbelasting wordt geheven van waterleveranciers en doorbelast aan gebruikers. Uiteindelijk wordt de leidingwaterbelasting afgedragen aan de Belastingdienst. De overheid wil met deze belasting onder andere stimuleren dat
bedrijven en huishoudens zuiniger omgaan met leidingwater (Rijksoverheid, 2022).
De leidingwaterbelasting wordt per verbruiksperiode van twaalf maanden vastgesteld. Er wordt een heffingsplafond van
300m³ per aansluiting over twaalf maanden gehanteerd. Al het waterverbruik boven 300 m³ per aansluiting wordt met
het bestaande heffingsplafond niet belast.
Dit alternatief gaat in op een aanpassing van de leidingwaterbelasting. Dit kan via de volgende varianten:
y Variant a - Het invoeren van een (gestaffelde) verhoging van het heffingsplafond. Denk
hierbij aan verschillende treden met bijbehorende belastingtarieven of een verhoging van het
heffingsplafond. In beide gevallen wordt er door drinkwaterwatergebruikers leidingwaterbelasting
betaald. Deze maatregel stimuleert waterbesparing bij grootverbruikers tot de hoogte van het
nieuwe heffingsplafond. Hiervoor zijn aanpassingen aan wet- en regelgeving nodig.
y Variant b - Hanteren van verschillende staffels en/of heffingplafonds voor verschillende (deel)sectoren. In
deze variant worden er verschillende staffels of heffingsplafond gehanteerd voor verschillende (deel)sectoren
van drinkwatergebruikers. Een differentie van de belasting per sector kan leiden tot een afname van de
drinkwatervraag, bijvoorbeeld wanneer de grootste verbruikers ook het meeste leidingwaterbelasting betalen.
Hierbij kan het principe van de ‘vervuiler betaalt’ gehanteerd worden. Er gelden bij deze maatregel dus verschillende
belastingregels voor verschillende sectoren. Hiervoor zijn aanpassingen aan wet- en regelgeving nodig.
y Variant c - Afschaffing van het heffingsplafond. Tot slot is het theoretisch ook mogelijk om het
heffingsplafond van de leidingwaterbelasting in zijn geheel afgeschaft wordt. Hierbij gaan we ervan uit dat
drinkwatergebruikers over al hun waterverbruik leidingwaterbelasting betalen. Deze maatregel stimuleert
waterbesparing bij grootverbruikers. Hiervoor zijn aanpassingen aan wet- en regelgeving nodig.
Alternatief 2 – Aanpassing van de btw-structuur
Drinkwatergebruikers betalen naast de leidingwaterbelasting ook btw over leidingwater. Voor leidingwater geldt daarbij
het lage btw-tarief van 9% (Belastingdienst, 2022). Btw wordt zowel geheven over de kale prijs van drinkwater als over de
leidingwaterbelasting en eventuele overige belastingen die worden geheven op drinkwater (zoals provinciale heffingen).
Op 1 januari 2019 heeft het kabinet het lage btw-tarief verhoogd van 6 naar 9%. Dit soort prijsverhoging heeft niet tot
nauwelijks effect op drinkwatergebruik (Rijksoverheid, Inspectie der Rijksfinanciën , 2020).
In dit alternatief worden de effecten beschreven van een verdere verandering van de btw-structuur in de toekomst.
Vanwege het neutraliteitsbeginsel of fiscale neutraliteit is het niet toegestaan om marktdeelnemers die dezelfde
handelingen verrichten middels btw-heffing verschillend te behandelen. Het invoeren van gestaffelde btw-verhoging op
eenzelfde product, in dit geval drinkwater, is dus niet toegestaan volgens Europese wetgeving omdat het tot oneerlijke
concurrentie leidt (Cornielje, 2016). De btw-structuur kan dus enkel aangepast worden door verhoging of verlaging. In deze
verkenning beschrijven we de effecten van verhoging van het btw-tarief voor drinkwater.
Alternatief 3 – Aanpassing van de provinciale grondwaterheffing
Het tarief van provinciale grondwaterheffing varieert per provincie, maar betreft maar een relatief klein aandeel van het
drinkwatertarief. Een aanslag grondwaterheffing kan opgelegd worden als grondwater ten behoeve van drinkwater
onttrokken wordt uit de bodem. De grondwaterheffing is op grond van de Waterwet ingesteld om uitgaven van de
provincie gerelateerd aan grondwatertaken te bekostigen. Drinkwaterleveranciers belasten deze heffing door aan hun
gebruikers.
Deze variant gaan in het invoeren van staffels en/of een verhoging van de provinciale grondwaterheffing. Dit kan leiden tot
minder grondwateronttrekking door drinkwaterleveranciers of tot minder waterafname door gebruikers.
Type besparing

Vermindering van de watervraag

Alle drie de alternatieven leiden tot een hoger drinkwatertarief voor
grootverbruikers en/of voor sectoren met een hoog watergebruik.
De verwachting is dat de verhoging van het tarief leidt tot een structurele
afname van de watervraag als gevolg van een financiële prikkel.

90

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Criterium

Waarde/Beoordeling

Toelichting

Effectiviteit

+

Het Theoretisch besparingspotentieel in Mm3 van deze maatregel is
afhankelijk van het effect dat de maatregel heeft op ander watergebruik en
van de prijselasticiteit van drinkwater.
Over het algemeen wordt in de literatuur geconstateerd dat de vraag
naar water ‘inelastisch’ is, dat wil zeggen de prijselasticiteit van de vraag
ligt tussen 0 en -1. Een inelastische prijselasticiteit wil zeggen dat de vraag
minder dan proportioneel verandert als gevolg van een prijsverandering.
Maar dat betekent niet direct dat prijsprikkels niet effectief kunnen zijn
(Brouwer, Oosterhuis, & Bouma, 2011).
De prijselasticiteit van drinkwater varieert in 28 EU-landen van -0,1 tot
-0,5 (TwynstraGudde, 2020). Dit geldt voor huishoudens, maar ook voor
de agrarische sector. Een prijselasticiteit van -0,1-0,5 betekent dat bij een
prijstoename van 1% er 0,1-0,5% drinkwater bespaard wordt. Stel er vindt
een prijstoename van 10% plaats, dan resulteert dit in drinkwaterbesparing
van 1-5%. Een verhoging van de leidingwaterbelasting van 30% leidt naar
verwachting bijvoorbeeld tot 3-15% drinkwaterbesparing.
Over de prijselasticiteit van zakelijk drinkwatergebruik is minder bekend
dan over agrarisch gebruik of van huishoudens. Schattingen van de
prijselasticiteit van zakelijk gebruik variëren van -0,2 tot -1,91 (in Canada)
(TwynstraGudde, 2020). Dit wil zeggen dat tariefverhoging waarschijnlijk
meer effect heeft op zakelijk gebruikers dan op huishoudens en de
agrarische sector. De exacte verschillen in effectiviteit per sector moeten
nader onderzocht worden.
Omdat verhoging van de leidingwaterbelasting met name de beprijzing
van grootverbruikers betekent, en de verwachting is dat zakelijk gebruikers
een hogere prijselasticiteit van drinkwater hebben, zal het beprijzen van
grootverbruikers naar waarschijnlijkheid effectiever zijn dan het beprijzen
van huishoudens. Nader onderzoek moet uitwijzen of dit ook daadwerkelijk
zo is in Nederland.
In de meeste gevallen heeft een verandering van de drinkwaterprijs
dus wel een effect op de vraag ernaar, ook al is dit effect waarschijnlijk
beperkt (Brouwer, Oosterhuis, & Bouma, 2011). De verwachting is daarmee
dat het verhogen van de drinkwaterprijs leidt tot een afname van de
drinkwatervraag (en dus tot besparing).
Echter, deze maatregel kan dan wel potentieel gematigd effectief
zijn en tot drinkwaterbesparing leiden, het beprijzen van (groot)
verbruikers door bijvoorbeeld aanpassing van het heffingsplafond van de
leidingwaterbelasting of verhoging van andere heffingen (zoals btw en
provinciale heffingen) kan tegelijkertijd ook leiden tot overstap van zakelijke
gebruikers op andere bronnen, zoals zelfwinning van grondwater of
oppervlaktewater. In dit geval vindt het ‘waterbed’ effect plaats. Zie ook het
criterium Effect op ander watergebruik.
Overstap op andere bronnen kan leiden tot milieugevolgen, maar ook
tot andere effecten blijkt uit onderzoek van het Ministerie van Financiën
(Ministerie van Financien, 2013-2014) dat uitgevoerd is in het kader van het
destijds voorlopige besluit om het heffingsplafond af te schaffen:
y Overstap van grootverbruikers op andere bronnen vanwege de hogere
drinkwatertarieven kan leiden tot verhoging van de prijs van drinkwater
voor overige klanten of tot druk op de beoogde belastingopbrengst.
y Gezamenlijke watervoorziening en hergebruik van water op
bedrijventerreinen wordt volledig belast, en kan daarmee ontmoedigd
worden in vergelijking tot zelfwinning (= waterbedeffect).
y Drinkwater dat geproduceerd is vanuit gezuiverd afvalwater of
grijs water wordt ook belast via de leidingwaterbelasting. Innovatie
en hergebruik van effluent wordt daarmee ontmoedigd.
y Administratieve lasten van drinkwaterleveranciers en uitvoeringskosten
van de Belastingdienst nemen naar verwachting toe.
Conclusie van het onderzoek was dat het vervallen van het heffingsplafond
tot een groot aantal negatieve gevolgen leidt en de uitvoering voor
drinkwaterbedrijven en de Belastingdienst zeer complex is. Het advies
vanuit dit onderzoek was daarom dat het niet wenselijk is om de in het
Belastingplan 2014 opgenomen wijzigingen van de leidingwaterbelasting
per 1 juli 2014 en 1 januari 2015 daadwerkelijk in te voeren (Ministerie van
Financien, 2013-2014).

91

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Criterium

Waarde/Beoordeling

Toelichting

Verdeling kosten en
baten

Kosten

Baten

Alternatief 1 – Bij
het aanpassen van
de leidingwaterbelasting belasten de
drinkwaterleveranciers de aanvullende
leidingwaterbelasting door aan afnemers. In het geval
van aanpassing van
de leidingwaterbelasting komen de
aanvullende kosten
uit bij de volgende
partijen:

Alternatief 1 en 2
– De extra
opbrengsten door
het invoeren van
staffels en/of een
verhoging van
de leidingwater­
belasting of een
verhoging van
het btw-tarief op
drinkwater komt
terecht bij de
Belastingdienst.

Alternatief 1 en 2 – De belangrijkste actoren bij een aanpassing van
de leidingwaterbelasting of btw-structuur zijn: de Belastingdienst,
de rijksoverheid, drinkwaterbedrijven en afnemers van drinkwater
(Rijksoverheid, Inspectie der Rijksfinanciën , 2020). Deze partijen zullen ook
extra kosten ondervinden vanwege de verwachte hogere administratieve
lasten.

y Drinkwater
afnemers met
een verbruik
groter dan
300 m3 per
jaar of tot het
heffingsplaffond.
y Of sectoren
die de meeste
leidingwater­
belasting betalen
(in het geval van
differentiatie
naar sectoren).
Alternatief 2 en 3
– Het verhogen van
het btw-tarief en/
of een (gestaffelde)
verhoging van de
provinciale grondwaterheffing leidt
tot een verhoging
van het drinkwatertarief. Drinkwater­
leveranciers
belasten eventuele
verhogingen in
btw en provinciale
heffingen door aan
hun afnemers. De
extra kosten die
hieruit resulteren,
komen dus terecht
bij de afnemers
van drinkwater.
Er vindt hier geen
onderscheid plaats
in hoeveelheden
gebruik en/of
sectoren.

92

Alternatief 3
– Een verhoging
of het invoeren
van staffels op
de provinciale
grondwaterheffing
leidt tot additioneel
inkomen voor
de betreffende
provincie. De
provincie heeft
daarmee meer
budget voor
grondwater
gerelateerde taken.

In het geval van het afschaffen of het verhogen van het heffingsplafond
dragen de grootverbruikers de kosten voor extra leidingwaterbelasting.
In het geval van differentiatie tussen sectoren, worden de kosten met name
gedragen door de sectoren die de meeste leidingwaterbelasting betalen.
Dit zijn waarschijnlijk ook de grootverbruikers.
Voor aanpassing van de btw-structuur geldt dat alle drinkwaterafnemers
hier extra kosten door ondervinden.
De baten van beide alternatieven komen toe aan de schatkist.
Tot slot: De verwachting is daarnaast dat een tariefverhoging van
drinkwater leidt tot besparing en daarmee een verlaging van de afzet voor
drinkwaterleveranciers. Drinkwaterbedrijven worden dan geforceerd hun
tarieven te verhogen. Deze kosten komen dan uiteindelijk bij alle gebruikers
(inclusief huishoudens) terecht. Er vindt dan dus een kostenverschuiving
plaats van de grote gebruikers naar de kleinere gebruikers.
Voor de Belastingdienst is het effect van een verlaagde afzetmarkt en
daarmee minder belastinginkomsten naar verwachting kleiner dan de extra
inkomsten door tariefverhoging. Dit komt door de relatief inelastische vraag
van drinkwater.
Alternatief 3 – Het verhogen van de provinciale grondwaterheffing leidt tot
additionele kosten voor alle drinkwatergebruikers. De baten komen als extra
inkomsten terecht bij betreffende provincies die deze heffing innen. Dit
kan worden ingezet voor maatregelen gericht op grondwaterbescherming
en -aanvulling. Daarmee zou verhoging van de heffing direct ten goede
komen aan de opgaven voor grondwater als bron voor drinkwater.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Criterium

Waarde/Beoordeling

Toelichting

Effect op ander
watergebruik

De maatregel leidt waarschijnlijk tot
substitutie, bijvoorbeeld verhoogd
grondwatergebruik.

Het verhogen van het drinkwatertarief (met name via het
leidingwaterbelasting of btw) leidt in veel gevallen tot het overstappen op
andere drinkwaterbronnen. In sommige situaties is dat positief, bijvoorbeeld
wanneer bedrijven gebruik maken van alternatieve bronnen zoals
oppervlaktewater, gezuiverd afvalwater of brak water. Voor grote bedrijven
geeft deze maatregel mogelijk een prikkel om water uit andere bronnen
te gebruiken (oppervlakte-of grondwater). Bedrijven zullen vaker kiezen
voor de goedkopere oplossing van zelfwinning (Ministerie van Financien,
2013-2014). Inname op deze manier is vergunningsplichtig, maar verplaatst
de watervraag in het systeem. (Rijksoverheid, Inspectie der Rijksfinanciën ,
2020). Dit waterbedeffect moet voorkomen worden door deze maatregel te
combineren met (provinciale) restricties/regelgeving rondom (zelf)winning
uit andere drinkwaterbronnen (oppervlaktewater en grondwater).
Bij verhoging van de grondwaterheffing: dit heeft alleen (mogelijk) effect
in de provincies waar grondwater als bron voor drinkwater wordt gebruikt.
Aangezien circa 40% uit oppervlaktewater komt, is het effect op dat aandeel
niet aan de orde.

Effect op andere
maatregelen

+

Het aanpassen van het drinkwatertarief kan hergebruik en opslag
van water stimuleren. Er is immers een extra financiële prikkel bij
drinkwaterbesparing. Dit geldt met name voor grootverbruikers (in het
geval van het beprijzen van grootverbruikers). Met deze maatregel wordt
dus, naast een direct effect, ook een positief effect verwacht van de prikkel
die de maatregel geeft om in te zetten op andere besparingsmaatregelen.

Technische/praktische
uitvoerbaarheid

--

Alternatief 1 – In 2014 is door het ministerie van Financiën onderzocht
wat de effecten en mogelijke knelpunten zijn van het beprijzen van
grootverbruikers door afschaffing van het heffingsplafond van 300 m3 voor
de leidingwaterbelasting. Gedurende dit onderzoek is overleg gevoerd
met verschillende koepelorganisaties van bedrijven en andere partijen die
betrokken zijn bij de wijzigingen in de leidingwaterbelasting (Ministerie
van Financien, 2013-2014). Naast individuele bedrijven hebben de volgende
organisaties inbreng geleverd: Vewin, VEMW, RECRON, VNO-NCW/MKB/
LTO Nederland, BOVAG, Platform Duurzame Glastuinbouw, de Unie van
Waterschappen en de provincie Noord-Holland (Ministerie van Financien,
2013-2014)
Het onderzoek heeft onder andere geresulteerd in een stapsgewijze aanpak
uitgewerkt in het Belastingplan 2014 waarbij de belasting op leidingwater
eerst verhoogd wordt en vervolgens het heffingsplafond afgeschaft wordt.
Uit het onderzoek bleek dat het vervallen van het heffingsplafond van de
leidingwaterbelasting leidt tot allerlei onvoorziene gevolgen voor milieu,
innovatie (Ministerie van Financien, 2013-2014). De conclusie was dan ook
dat het afschaffen van het heffingsplafond niet wenselijk was, op basis van
de toenmalige inzichten. Zie ook het criterium effectiviteit.
Daarnaast is het voor de Belastingdienst de vraag of het beprijzen van
grootverbruikers te handhaven is.

93

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Criterium

Waarde/Beoordeling

Toelichting

Juridische
uitvoerbaarheid

0/-

Alternatief 1 en 2 – De drinkwaterbedrijven innen de leidingwaterbelasting
en de btw. In de huidige situatie is dat ook zo. Echter, een aanpassing van
de leidingwaterbelasting of btw-structuur vraagt om vergaande juridische
aanpassingen. De wet belastingen op milieugrondslag moet worden
aangepast (Rijksoverheid, Inspectie der Rijksfinanciën , 2020).
Als de overheid bepaalde bedrijven doormiddel van deze aanpassing
belastingvoordeel geeft, kan dit gezien worden als staatssteun die
leidt tot oneerlijke concurrentie. Bij deze variant kan strijdigheid
met EU-staatssteunregels ontstaan. De EU-regels verbieden in
beginsel dat overheden selectief voordelen verstrekken aan een of
meer ondernemingen, met staatsmiddelen bekostigd (wat ook een
belastingkorting kan zijn), waardoor de mededinging op de interne markt
wordt vervalst of dit dreigt te gebeuren en dit het handelsverkeer tussen
lidstaten nadelig beïnvloedt. Bij het leggen van meerdere heffingplafonds
wordt meer onderscheid gemaakt tussen ondernemingen, waarmee
selectiviteit en dus het risico op staatssteun ontstaat. De Europese
Commissie moet dit nader beoordelen (Rijksoverheid, 2022). Vooralsnog
wordt ervan uitgegaan dat er een wijze gevonden kan worden om
staatssteun te omzeilen, zeker gezien het belang van de maatregel in relatie
tot (Europese) waterdoelen en beleid als de KRW.
Alternatief 3 – Aanpassing van de provinciale grondwaterheffing vraagt om
aanpassing van het belastingstelsel van de provincies. Belastingheffing in
Nederland moet altijd een grondslag hebben in een wet in formele zin (het
legaliteitsbeginsel). In de Waterwet is vastgesteld hoe de grondwaterheffing
opgebouwd is. De huidige wet- en regelgeving staat verhoging van de
heffing niet toe als niet ook de kosten van de grondwatertaken stijgen.
Nader onderzoek moet uitwijzen of de Waterwet (straks Omgevingswet)
voldoende ruimte biedt voor het invoeren van staffels of verhoging van de
grondwaterbelasting.

Maatschappelijke
uitvoerbaarheid

-

Voor alle alternatieven geldt dat er waarschijnlijk weinig draagvlak is voor
het verhogen van het drinkwatertarief door aanpassing van de verschillende
heffingen (leidingwaterbelasting, btw en provinciale grondwaterheffing).
De in 2019 doorgevoerde verhoging van het lage btw-tarief van 6% naar 9%
(onder andere relevant voor drinkwater) stuitte op veel verzet. In 2018 werd
door drinkwaterbedrijven via Vewin een standpunt naar buiten gebracht. Zij
waren van mening dat voldoende en kwalitatief hoogwaardig drinkwater
voor iedereen beschikbaar moet zijn tegen zo laag mogelijke kosten (Vewin,
2018). Deze discussie ging destijds ook over het verhogen van het btw-tarief
op drinkwater, terwijl flessenwater werd uitgezonderd.
Drinkwaterbedrijven hebben de afgelopen jaren ingezet op
efficiencyverbeteringen, met als resultaat een verlaging van de ‘kale’
tarieven van drinkwater. Zij geven aan het niet terecht te vinden dat de
verschillende heffingen en belastingen een steeds groter onderdeel
vormen van het drinkwatertarief.
Bij drinkwaterbedrijven is er wel draagvlak om de leidingwaterbelasting
anders over doelgroepen te verdelen (Rijksoverheid, Inspectie der
Rijksfinanciën , 2020) De gebruiker betaalt, zonder differentiatie in omvang
van afname.
Daarnaast is er bij afnemers van drinkwater waarschijnlijk weinig
draagvlak voor een verhoging van het tarief door aanpassing van de
leidingwaterbelasting, btw of provinciale heffing.

Doelbereik
beleidsdoelen

94

Duurzaamheid,
circulariteit

Verhoging van het drinkwatertarief door aanpassing van de verschillende
fiscale onderdelen kan een mogelijke prikkel vormen voor het toepassen
van drinkwaterbesparingsmaatregelen. Bijvoorbeeld door hergebruik van
water c.q. opvang en gebruik van regenwater.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Zuiveringsheffing koppelen aan drinkwatergebruik
Criterium

Waarde/Beoordeling

Beschrijving

De waterschappen heffen drie belangrijke belastingen: de watersysteemheffing, de zuiveringsheffing en de
verontreinigingsheffing (Unie van Waterschappen, 2018). Deze maatregel heeft betrekking op de zuiveringsheffing. Een
vergelijkbare maatregel zou kunnen zijn: koppeling van de rioolheffing aan het drinkwatergebruik. Deze is hier echter niet
uitgewerkt.

Toelichting

De inkomsten vanuit de zuiveringsheffing worden door de waterschappen gebruikt om de kosten van de zuivering van
afvalwater te dekken. De omvang van deze kosten worden bepaald door de hoeveelheid en de samenstelling van het
afvalwater dat in de zuiveringtechnische werken van de waterschappen wordt geloosd (Unie van Waterschappen, 2018).
De hoogte van de zuiveringsheffing wordt in de huidige situatie bepaalt door de omvang van de afvalwaterstromen die
substantiële kosten veroorzaken. Er wordt in de huidige situatie onderscheidt gemaakt tussen eenpersoonshuishoudens
en meerpersoonshuishoudens en is de heffingsgrondslag het aantal vervuilingseenheden (v.e.’s). Het drinkwatergebruik
en ook het aantal personen dat een huishouden telt bij meerpersoonshuishoudens heeft geen invloed op de hoogte van
de heffing.
In deze maatregel wordt ruimte geboden voor het principe ‘de kostenveroorzaker betaalt’, ofwel de zuiveringsheffing
wordt gebaseerd op het drinkwatergebruik. Dit wordt ook wel een evenredige zuiveringsheffing genoemd. Met een
evenredige zuiveringsheffing wordt het bedrag van de zuiveringsheffing gebaseerd op de hoeveelheid drinkwater dat een
huishouden verbruikt. Deze maatregel is daarmee een financiële prikkel buiten het drinkwaterdomein, maar wel bedoeld
om drinkwatergebruik te verminderen.
Type besparing

Vermindering van de watervraag

Door de zuiveringsheffing te baseren op het drinkwatergebruik ontstaat er
een financiële prikkel om drinkwatergebruik te reduceren. Het reduceren
van drinkwatergebruik leidt immers tot een lagere zuiveringsheffing. De
verwachting is dat deze maatregel daarmee leidt tot een afname van de
watervraag.

Effectiviteit

+

Het Theoretisch besparingspotentieel in Mm3 is afhankelijk van de
prijselasticiteit van drinkwater. De prijselasticiteit van drinkwater is in
Nederland tussen de 0 en -1. Uitgaande van een prijselasticiteit van -0,1-tot
0,5 resulteert deze maatregel in een drinkwaterbesparing bij 1% stijging in
zuiveringsheffing van 0,1-0,5%. Zie ook eerdere instrumenten.
Een wijziging van de grondslag en tariefstructuur voor zuiveringsheffing
zal naar waarschijnlijkheid daarom niet leiden tot een evenredige
vermindering van drinkwatergebruik. Er kunnen wel andere redenen
zijn om deze maatregel uit te voeren, bijvoorbeeld meer inzicht voor de
gebruiker in de relatie tussen drinkwatergebruik en zuivering.
Daarnaast leidt het aanpassen van de grondslag voor zuiveringsheffing
ook tot een lagere factuur voor zuiveringsheffing. Bij een lager gebruik
hoeft er immers minder gezuiverd te worden. Wanneer deze redeneerlijn
bijvoorbeeld ook opgaat voor de rioolheffing kan het effect nog groter
worden (nu niet verder uitgewerkt).
De maatregel kan daarnaast ook leiden tot meer bewustzijn van
drinkwatergebruik (TwynstraGudde, 2020).

Verdeling kosten en
baten

95

Kosten

Baten

Drinkwater­
gebruikers
(met name
grootverbruikers),
drinkwater­
bedrijven (winning,
infrastructuur,
levering)

Waterschappen

Een hoger drinkwatergebruik leidt tot een hogere zuiveringsheffing als de
zuiveringsheffing gebaseerd wordt op het aantal m3 per jaar gebruik van
drinkwater. Het kan dus zijn dat grootverbruikers van drinkwater hierdoor
een hogere zuiveringsheffing moeten betalen.
De drinkwaterbedrijven blijven verantwoordelijk voor drinkwaterlevering en
die kosten blijven gelijk.
De waterschappen innen de zuiveringsheffing. De baten van eventuele
aanvullende opbrengsten komen daarmee in beginsel ook bij het
waterschap terecht.

Effect op ander
watergebruik

Deze maatregel leidt mogelijk tot ander
watergebruik, indien de maatregel leidt tot
stijgende kosten voor met name bedrijven.

Bij alle fiscale maatregelen ligt het risico op de loer dat vooral bedrijven
overgaan op eigen (grondwater)winningen.

Effect op andere
maatregelen

+

Het inzichtelijk maken van de relatie tussen zuivering en drinkwatergebruik
kan het bewustzijn van drinkwatergebruik vergroten en daarmee
hergebruik en opslag van water stimuleren. Met deze maatregel wordt dus,
naast een direct effect, ook een positief effect verwacht van de prikkel die
de maatregel geeft om in te zetten op andere besparingsmaatregelen.

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Criterium

Waarde/Beoordeling

Toelichting

Technische/praktische
uitvoerbaarheid

--

De aanpassing van de zuiveringsheffing als onderdeel van het
waterschapsbelastingstelsel vraagt instemming van 21 waterschappen.
Dit is in de praktijk complex, omdat alle waterschappen hun eigen
democratisch gekozen besturen met een eigen politiek signatuur hebben
(Wing, 2021).
Echter, de Unie van Waterschappen heeft een Commissie Aanpassing
Belastingstelsel (CAB) ingesteld om te verkennen hoe het belastingstelsel
bij waterschappen aangepast kan worden. Een van de aanbevelingen van
deze CAB is het aanpassen van de zuiveringsheffing. Een aantal relevante
conclusies uit deze aanbevelingen zijn als volgt (Wing, 2021):
y De mate van kostenveroorzaking beter tot
uitdrukking brengen in de zuiveringsheffing.
y Meer differentiatie naar gezinsomvang met behulp van vier
categorieën: 1-persoonshuishoudens, 2- persoonshuishoudens,
3-persoonshuishoudens of 4- en meer persoonshuishoudens.
y Maatregelen ter beperking van hemelwaterkosten ook
dekken uit de opbrengsten van de zuiveringsheffing.
y Beter inspelen op waardevol afvalwater.
Daarnaast vraagt de invoering van deze maatregel om administratieve
samenwerking tussen het waterschap dat de zuiveringsheffing int en het
drinkwaterbedrijf dat de drinkwaterfactuur int. Een gezamenlijke factuur is
mogelijk maar niet noodzakelijk.

Juridische
uitvoerbaarheid

0

Aanpassing in de opbouw van de zuiveringsheffing vraagt om aanpassing
van het belastingstelsel van de waterschappen. Belastingheffing in
Nederland moet altijd een grondslag hebben in een wet in formele zin (het
legaliteitsbeginsel). In de Waterschapswet en Waterwet is vastgelegd welke
belasting een waterschap mag heffen (Pels Rijcken, 2021).
Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) heeft een onderzoek
laten uitvoeren naar de mogelijkheden voor versneld en eenvoudig
aanpassen van het belastingstelsel van de waterschappen. Conclusie uit dit
onderzoek is dat alle mogelijkheden om meer ruimte en wendbaarheid te
creëren in fiscale waterschapswetgeving starten met actie van de wetgever.
Dit kan bijvoorbeeld door (Pels Rijcken, 2021):
y Frequentere herziening van de wetgeving
y Het delegeren van (een deel van) de regelgevende bevoegdheid
aan (de algemeen besturen van) waterschappen.
y Het zodanig vormgeven van de norm zelf dat deze ruimte laat voor
meerdere invullingen. Bijvoorbeeld door tariefdifferentiatie uit te breiden.
Naar alle waarschijnlijkheid vraagt tariefdifferentiatie geen aanpassing van
de Waterschapswet. De juridische uitvoerbaarheid is daarmee redelijk tot
goed. Nader onderzoek moet dit verder uitwijzen.

Maatschappelijke
uitvoerbaarheid

0/+

In de huidige opzet van de zuiveringsheffing worden
2-persoonshuishoudens benadeeld door de huidige tarifering, omdat bij
een 2-of meerpersoonshuishouden uitgegaan wordt van een gemiddeld
drinkwatergebruik van 3 personen. Eind 2019 is een motie Van Brenk onder
de aandacht gebracht en aangenomen door de Tweede Kamer. Deze motie
pleit voor een evenredige zuiveringsheffing op basis van daadwerkelijk
drinkwatergebruik (Tweede Kamer, 2019). Vervolgens heeft de Unie van
Waterschappen een verkenning uitgevoerd door de CAB naar aanpassing
van het belastingstelsel bij waterschappen. Onder andere KBO-Brabant
heeft een open brief gestuurd naar Waterschappen met verzoek om
vervolgacties (KBO Brabant, 2021).
Het maatschappelijk draagvlak voor de invoering van een evenredige
zuiveringsheffing op basis van drinkwatergebruik onder private
drinkwatergebruikers lijkt daarmee aanwezig.

96

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Criterium

Waarde/Beoordeling

Toelichting

Doelbereik
beleidsdoelen

Duurzaamheid, circulariteit

Waterschappen hebben grote ambities op het gebied van duurzaamheid,
circulariteit en innovatie. Een van de invullingen hiervan is de
samenwerking met bedrijven die afvalwater lozen. Afvalwater is voor
waterschappen waardevol, omdat het de efficiënte werking van
zuiveringsinstallaties kan vergroten, maar ook waardevolle grondstoffen en/
of energie bevat (Unie van Waterschappen, 2018).
Het huidige belastingstelsel is niet ingericht op de waarde van het te
zuiveren water. Aanpassing van de zuiveringsheffing door deze te baseren
op drinkwatergebruik kan leiden tot het beter meenemen van de waarde
van afvalwater.

97

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Bijlage 4. Bronnenlijst
Deze bijlage geeft inzicht in welke literatuur voor het onderzoek is gebruikt. Hierbij vormden onderzoeken,
(overheids)rapporten en wetenschappelijke artikelen de preferente bronnen. Indien deze niet beschikbaar
waren, hebben we gebruikt gemaakt van alternatieven, zoals artikelen, websites en presentaties.
Gebruikte bronnen bij beschrijving en beoordeling van huishoudelijke en zakelijke maatregelen

98

Jaar

Soort document

Documenttitel

Auteur

2022

Rapport

Drinkwaterstatistieken 2022 Van bron tot kraan

Vewin

2022

Artikel

Kraanwaterbesparing in de praktijk

H20

2022

Website

Wassen, douchen en in bad

Nibud

2022

Website

Waterbesparende regendouche: hetzelfde comfort, minder water

Vitens

2022

Website

Besparen onder de douche

Milieu centraal

2022

Website

Water besparen in de tuin

Milieu centraal

2022

Rapport

Tarievenregeling WML 2022

WML

2021

Rapport

Overzicht grondwateronttrekkingen provincies en waterschappen

IPO en Unie van Waterschappen

2021

Artikel

Waterbedrijven willen tarieven kunnen verhogen

Financieel Dagblad (Rob de Lange)

2021

Artikel

Waterbesparende kans. Regenwateropvang en waterrecycling

Merlijn Plus
(installateurs-magazine)

2021

Rapport

Watergebruik door grootverbruikers. Feiten en kansen

Royal HaskoningDHV

2021

Rapport

Adviesrapport onderzoek drinkwaterbesparing

Radboud Universiteit (Ramón Daci)

2022

Data

Watergebruik bedrijven en particuliere huishoudens; Nationale
rekeningen (2020)

CBS

2021

Onderzoek

Reducing drinking water consumption by Dutch households:
A comparison of different behavioral interventions

Radboud Universiteit (Ramón Daci)

2021

Rapport

Eindrapport Pilot waterprofielen industrie

Infram, Royal HaskoningDHV

2021

Rapport

Verkenning naar een uitvoerbaar en handhaafbaar stelsel
drinkwaterrestricties

Infram

2021

Wetenschappelijk
artikel

Koop SHA, Clever SHP, Blokker EJM & Brouwer S (2021). Public
attitudes towards Digital Water Meters for households. Sustainability,
13:6440; https://doi.org/10.3390/su13116440 of https://www.mdpi.
com/2071-1050/13/11/6440

Koop, Clevers

2021

Wetenschappelijk
artikel

Koop SHA and Brouwer S (2021) Influencing domestic water use
behaviour to target long-term water conservation

Koop, Brouwer

2021

Website

Hydrowashr - Hoe werkt het?

HydroWashr

2021

Website

Producten van Hydraloop

Hydraloop

2021

Artikel

Waterarmoede in Nederland: een verkenning

KWR Water

2021

Rapport

Beleidsnota drinkwater 2021-2026

Ministerie van IenW

2021

Artikel

Totale besparingspotentieel drinkwatergebruik grootverbruikers beperkt

Waterspiegel

2021

Whitepaper

Just Nimbus whitepaper 2

Just Nimbus

2021

Whitepaper

Just Nimbus Whitepaper 3

Just Nimbus

2021

Rapport

Kerngegevens drinkwater 2021

Vewin

2021

Artikel

Hemel(s)water: van regenwater naar drinkwaterkwaliteit

H20

2021

Artikel

Besparingstips water en energie

Techniek Nederland

2021

Data

Watergebruik bedrijven en particuliere huishoudens; Nationale
rekeningen (2019)

CBS

2021

Website

Bespaartips warm water

Milieu centraal

2021

website

Gemiddeld waterverbruik: wat doen we met al dat water?

Waternet

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

99

Jaar

Soort document

Documenttitel

Auteur

2021

Rapport

De kosten van irrigatiesystemen in beeld

WUR

2021

Rapport

Voortgangsrapportage Programma Aardgasvrije Wijken 2020

Rijksoverheid

2021

Beleidsnota

Nota van wijziging Begroting BZK

Rijksoverheid

2020

Rapport

Klaar voor Klimaatverandering. Brede maatschappelijke heroverweging

Inspectie der Rijksfinanciën

2020

Artikel

Drinkwaterbedrijven geven verschillende signalen af tijdens hittegolf

ONBEKEND

2020

Kamermotie

Motie van de leden Lacin en Bromet.

LAÇIN EN BROMET

2020

Rapport

Druppel voor druppel. Een verkenning naar mogelijke gedragsen prijsprikkels om Nederlandse huishoudens te stimuleren hun
drinkwatergebruik te verminderen

Annemijn de Kleijn i.o.v. BIN NL en
ministerie van I&W

2020

Presentatie

Presentatie bij ‘’af’’

Annemijn de Kleijn i.o.v. BIN NL en
ministerie van I&W

2020

Verslag

Algemeen Overleg Water, 22 juni 2020, verslag

2020

Memo

Waterbesparing op websites drinkwaterbedrijven

W. Reinhold

2020

Rapport

Discussienota: Communicatie en gedragsbeïnvloeding bij
bewustwording en zuinig gebruik van drinkwater door consumenten

Ministerie van I&W

2020

Artikel

Waterbesparing door burgers: Welke maatregelen zijn mogelijk en hoe
overtuig je mensen

H2O

2020

Artikel

Waterbesparing in Nederland: Hoe kunnen we ons gedrag veranderen?

H2O

2020

Wetenschappelijk
artikel

Brouwer S, Van Aalderen N, Koop S (2020) Kraanwaterbewustzijn onder
de loep. Water Governance 02/2020 p. 20-27 https://edepot.wur.nl/530901

2020

Wetenschappelijk
artikel

Salmon S, Brouwer S, Koop S (2020) Waterbesparing in Nederland: Hoe
kunnen we ons gedrag veranderen? Water Matters. https://library.wur.nl/
WebQuery/hydrotheek/2293052

2020

Rapport

Onderzoek naar effect crisiscommunicatie juni 2020

Vitens

2020

Rapport

Onderzoek naar maatregelen voor waterbesparing en
waterbewustwording

TwynstraGudde - i.o.v. Vewin

2020

Excel

Piek watergebruik huishoudens en landbouw in 2018

CBS

2020

Rapport

Watergebruik in de land- en tuinbouw 2017 en 2018

Wageningen universiteit

2020

Artikel

Grote zorgen om populaire tuinzwembaden: ‘Zo’n ding kopen?
Denk twee keer na!’

AD

2019

Excel

CONCEPT - Bijlage 1 bij CONCEPT - Regenwater als alternatieve bron voor
drinkwater - Aandachtspunten voor kwaliteitscontrole

RIVM

2019

Rapport

Andere bronnen voor drinkwater Gelderland

Royal HaskoningDHV

2019

Wetenschappelijk
artikel

Koop, S., Van Dorssen, A.J., Brouwer, S. (2019) Enhancing domestic water
conservation behaviour: A review of empirical studies on influencing
tactics. Journal of Environmental Management, 247: 867-876; https://
doi.org/10.1016/j.jenvman.2019.06.126 of https://www.sciencedirect.com/
science/article/pii/S0301479719309272

Koop, Van Dorssen, Brouwer

2019

Wetenschap-pelijk
artikel

Brouwer, S., Pieron, M., Sjerp, R., Etty, T. (2019). Perspectives beyond the
meter: A Q-study for modern segmentation of drinking water customers.
Water Policy, 21 (6): 1224–1238; https://doi.org/10.2166/wp.2019.078

Brouwer, Pieron

2019

Rapport

Onderzoek naar mogelijkheden voor drinkwaterbesparing in Gelderland

Berenschot

2019

Rapport

Oorzaak piekverbruik

BTO

2019

Evaluatie

Evaluatie beleidsnota 2014-2020

?

2019

Rapport

Financiën en doelmatigheidswinst 2019

Ons water
(samenwerkings-verband)

2019

Excel

Land- en tuinbouw: ruimtelijke spreiding, grondgebruik en aantal
bedrijven, 1980-2018

Compendium van de
leefomgeving

2019

Artikel

Autowassector laat waterbesparing zitten

H2O

2019

Rapport

Nederland beter weerbaar tegen droogte. Eindrapportage Beleidstafel
droogte

Ministerie van I&W

2019

Rapport

CONCEPT - Regenwater als alternatieve bron voor drinkwater Aandachtspunten voor kwaliteitscontrole

RIVM

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

100

Jaar

Soort document

Documenttitel

Auteur

2019

Verslag

Verslag COP VRV&VR

STOWA

2018

Onderzoek

Hoofdstuk 4 uit rapport “Aansturen op verduurzaming van het
watergebruik door bedrijven en huishoudens”

Universiteit Utrecht

2018

Wetenschappelijk
artikel

Smith, H.M., Brouwer, S., Jeffrey, P., Frijns, J. (2018). Public receptivity to
water reuse – understanding the evidence. Journal of Environmental
Management, 207: 43-50; https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2017.11.021

Smith, Brouwer

2018

Artikel

Waterbedrijf waarschuwt voor ‘slap straaltje’ uit de kraan

AD

2018

Rapport

Evaluatie Provinciale milieuverordening - onderdeel
grondwaterbescherming

Berenschot

2018

Rapport

Inventarisatie om te komen tot een Robuuste Drinkwatervoorziening
van Noord-Brabant en Midden-Zeeland in 2040

Royal HaskoningDHV

2018

Rapport

Watergebruik door huishoudens - Het watergebruik in 2016 bij de
Vlaming thuis

Vlaamse Milieumaatschap-pij

2018

Onderzoek

Aansturen op verduurzaming van het watergebruik door bedrijven en
huishoudens

Universiteit Utrecht

2018

Rapport

Een stevige basis voor de toekomst: De nieuwe waterschapsbelastingen

Commissie aanpassing
belastingstelsel

2017

Rapport

De gevolgen van klimaatverandering en vakantiespreiding voor de
drinkwatervraag

BTO

2017

Rapport

Trendanalyse grondwaterstands- en stijghoogtegegevens
Maasstroomgebied (2012-2016)

KWR

2017

Presentatie

Mogelijkheden om water te besparen en drinkwater te bereiden in de
Provincie Utrecht

Provincie Utrecht

2017

Rapport

Draagkracht grondwater Noord-Brabant

Royal HaskoningDHV

2017

Onderzoek

Alternatieven voor de drinkwatervoorziening

Universiteit Utrecht

2017

Verslag

Innovatiecafé Waterketen Flevoland Waterbesparing

Vitens

2017

Artikel

Toepassing van vacuümriolering bij nieuwe sanitatie

TVVL

2017

Rapportage

Prognoses en scenario’s drinkwatergebruik in Nederland

Icastat/Vewin

2016

Rapport

Een gereedschapskist voor een adaptieve aanpak van provincies ten
behoeve van de lange termijn drinkwatervoorziening

Deltares

2016

Provinciaal plan

Provinciaal Milieu- en Waterplan 2016-2021

Provincie Noord-Brabant

2016

Artikel

Gemeentelijk vervoersbedrijf A’dam kiest de tram- en metrowash van
Christ

Big Wash

2016

Rekensheet

Waterkostencalculatie Carwash van Beynum in Gouda

Carwash van Beynum (?)

2015

Productomschrijving

Hydrowashr productbeschrijving

HydroWashr

2015

Artikel

Lekverliezen opsporen in Nederlandse waterleidingen

H20

2015

Rapport

Scenario’s drinkwatervraag 2040 en beschikbaarheid bronnen Verkenning grondwatervoorraaden voor drinkwater

RIVM

2015

Summary

The socio-economic importance of water in Flanders

Vlakwa

2015

Artikel

Tweede vestiging De Wasstraat en De Garage (Gouda) open

Varia

2014

Rapport

Behoeftedekking Nederlandse Drinkwatervoorziening 2015-2040
- Rapport ten behoeve van verkenning grondwatervoorraden voor
drinkwater

RIVM

2014

Kamerbrief

Wijziging van enkele belastingwetten en enige andere wetten
(Belastingplan 2014)

Staatssecretaris van financiën

2014

Rapport

Tarifering van drinkwater. Analyse en aanbevelingen

SERV

2012

Rapport

Beoordelingsrichtlijn voor het Kiwa productcertificaat voor
Douchekoppen en handdouches voor sanitaire kranen

Kiwa

2012

Onderzoek

The life and death of the dutch groundwater tax

Marianne Scheurhoff, Hans-Peter
Weikard, David Zetland

2011

Onderzoek

Economische instrumenten voor de zoetwatervoorziening in Nederland

VU Amsterdam

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Jaar

Soort document

Documenttitel

Auteur

2006

Rapport

KRW Verkenning Maatregelen grondwater 2006

Royal HaskoningDHV/
Ministerie van VROM

2006

Rapport

Winst uit water - Melkveehouderij

Waterwijzer

2001

Rapport

Rationeel watergebruik inventarisatiestudie

Vito

2000

Artikel

Drinkwatergebruik in Flevoland in 2030

H2O

2000

Rapport

Beleidsplan Drink- en Industriewatervoorziening

Tweede Kamer

Onbekend

Rapport

Effect gemeten en merkbaar oproepen bewust/zuinig met water

Vewin

Onbekend

Memo

Waterbesparing op website Rijksoverheid

ONBEKEND

Onbekend

Factsheet

Factsheet 5: Druppelirrigatie

WSRL

Gebruikte bronnen bij beschrijving en beoordeling
van fiscale en financiële maatregelen
ACCC. (2021). Murray–Darling Basin water markets inquiry - final report.
Canberra: ACCC.

Lee, Tansel, & Balbin (2011). Influence of residential water use efficiency
measures on household water demand: A four year longitudinal study.

ACM. (2021). Rapportage drinkwatertarieven WML.

Ministerie van Financiën. (2013-2014). Wijziging van enkele
belastingwetten en enige andere wetten (Belastingplan 2014).
Tweede Kamer, 33 753, nr 95.

Belastingdienst. (2022). BTW-tarief water. Opgehaald van Tarieven
en vrijstellingen: https://www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/
bldcontentnl/belastingdienst/zakelijk/btw/tarieven_en_vrijstellingen/
goederen_9_btw/water.
Brouwer, R., Oosterhuis, F., & Bouma, J. (2011). Economische instrumenten
voor de zoetwatervoorziening in Nederland.
CE Delft en Arcadis. (2007). Verhandelbare waterrechten: Verkenning van
een nieuw instrument in het integraal waterbeheer. Delft.
Coleman (2009). A comparison of demand-side water management
strategies using disaggregate data.
Cornielje, S. (2016). Fusies en overnames in de Europese BTW.
de Maagd, G.-J. (2011). Australische lessen voor de H2O.
De Watergroep. (2022). Tarieven. Opgehaald van De Watergroep:
https://www.dewatergroep.be/nl-be/drinkwater/tarieven.
De Watergroep. (2022). Tarieven voor het verbruik van drinkwater.
Opgehaald van De Watergroep:
https://www.dewatergroep.be/nl-be/drinkwater/veelgestelde-vragen/
tarieven/tarieven-voor-het-verbruik-van-mijn-drinkwater.
EMIS. (2015, Oktober 10). Nieuwe watertarieven goedgekeurd.
Opgehaald van EMIS: https://emis.vito.be/en/artikel/
nieuwe-watertarieven-goedgekeurd.
EMIS. (2020, Oktober 1). Vlaming vindt dat kraantjeswater ongezonder
en minder lekker is. Opgehaald van EMIS: https://emis.vito.be/nl/artikel/
vlaming-vindt-dat-kraantjeswater-ongezonder-en-minder-lekker.

Pels Rijcken. (2021). Onderzoek wendbaar belastingstelsel
waterschappen.
Renwick & Green (2000). Do residential water demand side
management policies measure up? An analysis of eight California water
agencies.
Rijksoverheid. (2022). Belasting op water. Opgehaald van
Milieubelastingen: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/
milieubelastingen/belasting-op-water#:~:text=De%20leveranciers%20
van%20leidingwater%20(drinkwater,huishoudens%20zuiniger%20
omgaan%20met%20leidingwater.
Rijksoverheid, Inspectie der Rijksfinanciën. (2020). Klaar voor
klimaatverandering: Brede maatschappelijke heroverweging.
Selleslagh, D. (2018, April 16). Zuinig met water en toch een hoge factuur.
Opgehaald van De Tijd: https://www.tijd.be/netto/budget/zuinig-metwater-en-toch-een-hoge-factuur/10001969.html.
Tweede Kamer. (2019, juli 1). Motie van het lid Van Brenk over het
uitsluiten van een heffing op drinkwater. Opgehaald van Kamerstukken
en Moties: https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/moties/
detail?id=2019Z13899&did=2019D28590.
TwynstraGudde. (2020). Onderzoek naar maatregelen voor
waterbesparing en waterbewustwording.
Unie van Waterschappen. (2018). Een stevige basis voor de toekomst:
De nieuwe waterschapsbelastingen.

European Environment Agency. (2017). Pricing and non-pricing measures
for managing water demand in Europe.

Universiteit Utrecht. (2011). Juridische instrumenten voor de
zoetwatervoorziening.

Europese Commissie. (2019). Verslag van de Commissie aan het Europees
Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comite, het
Comite van de regio’s en de Europese Investeringsbank.

van Kesteren, K. (2020, juni 30). Is ons drinkwater te goedkoop? H2O.

KBO Brabant. (2021, juni 29). KBO-Brabant wijst Waterschappen op
motie Van Brenk over evenredige heffing op basis van daadwerkelijk
drinkwatergebruik. Opgehaald van Persbericht: https://www.kbo-brabant.
nl/wp-content/uploads/2021/06/Persbericht-29-juni-KBO-Brabant-wijstwaterschappen-op-motie-Van-Brenk.pdf.
Lavee, Danieli, Beniad, Shvartzman & Ash (2013). Examining the
effectiveness of residential water demand-side management policies in
Israel.

Vewin. (2018). BTW op drinkwater. Opgehaald van Belastingen: https://
www.vewin.nl/standpunten/paginas/BTW_op_drinkwater__148.aspx.
Vlaamse Overheid. (2022). Sociaal tarief voor water. Opgehaald van
Vlaanderen: https://www.vlaanderen.be/sociaal-tarief-voor-water.
Waterschap Rivierenland. (2022). Subsidie voor
innovatieve waterbesparende maatregelen. Opgehaald
van https://www.waterschaprivierenland.nl/subsidiewaterbesparende-maatregelen-agrariers?origin=/
waterbesparen.
Wing. (2021). Op weg naar een toekomstbestendige financiering
van het waterbeheer.

101

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Bijlage 5. Overzicht berekeningen
Maatregel

Beschrijving

Aantal

Ondergrens
bandbreedte

Bovengrens
bandbreedte

Eenheid

Bron

Toelichting bij
berekening

Algemeen

Aantal particuliere huishoudens in Nederland in
2020

8007354

8007354

8007354

n.v.t.

Prognose huishoudens naar
type; leeftijd, burgerlijke staat,
2019-2060 (cbs.nl)

n.v.t.

Gemiddelde huishoudgrootte 2020

2,14

2,14

2,14

Prognose huishoudens op 1
januari; kerncijfers 2019-2060
(cbs.nl)

n.v.t.

Totaal drinkwatergebruik
in Nederland in 2019

1127,5

1127,5

1127,5

Mm3/jaar

Tab drinkwatergebruik

n.v.t.

Totaal drinkwatergebruik
huishoudens in Nederland
in 2019

818,4

818,4

818,4

Mm3/jaar

n.v.t.

Drinkwatergebruik ‘A-U
Alle economische activiteiten’ in Nederland in 2019

309,2

309,2

309,2

Mm3/jaar

n.v.t.

Drinkwatergebruik land-

43,8

43,8

43,8

Mm3/jaar

Kosten drinkwater per m3

€ 1,25

€ 1,16

€ 1,76

€/m3

Kosten drinkwater per
Mm3

€ 1.250.000

€ 1.160.000

€ 1.760.000

€/Mm3

Jaarlijkse gaskosten per
huishouden voor warm
water

€ 210

€ 189

€ 231

€

Gemiddelde gaskosten per
m3 drinkwater

€ 2,05

€ 1,85

€ 2,26

€/m3
watergebruik

Gemiddelde gaskosten per
Mm3 drinkwater

€ 2.054.673

€ 1.849.206

€ 2.260.140

€/Mm3
watergebruik

Omzet factor van m3 naar
liter

1.000

1.000

1.000

Omzet factor van Mm3
naar m3

1.000.000

1.000.000

1.000.000

n.v.t.

n.v.t.

Omzet factor Mm3 naar
liter

1000000000

1.000.000.000

1.000.000.000

n.v.t.

n.v.t.

Jaarlijks watergebruik
huishoudens waarvoor
regenwater/huishoudwater
wettelijk bruikbaar is

40

40

40

m3/jaar/
huis-houden

Drinkwaterverbruik per
persoon per dag

131

131

131

liter/persoon/
dag

Aantal minuten douchen
per persoon gemiddeld

7,6

7,6

7,6

minuut

Vermindering per
douchebeurt

13%

13%

13%

aanname
gemiddeld 1
minuut korter
(1/7,6)

bouw, bosbouw en visserij

A1.1 Korter
douchen

102

Vewin Kerngegevens drinkwater
2021

Totale kosten per
kuub (variabel +
vaste lasten)

Bespaartips warm water | Milieu
Centraal

Prijspeil december
2021

Jaarlijkse gaskosten
t.b.v. warm water/
(Drinkwaterverbruik
per persoon in
m3*huishoudgrootte*365)

Watergebruik Thuis 2016
(vewin.nl)

Dagelijks water­
gebruik per persoon
t.b.v. toilet, was­­
machine en afwasmachine * gemiddelde
huishoudgrootte * 365
totaal drinkwater­
gebruik huishoudens
(Mm3)/aantal huishoudens/365 dagen*aantal personen per
huishouden*omzetfactor Mm3 naar liter

Watergebruik Thuis 2016 (vewin.
nl)
1 minuut korter
douchen / gemiddelde douchtijd

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Maatregel

A1.2 Water­
besparende
huishoudelijke
apparaten:
Water­besparende
douchekop

A1.2 Water­
besparende
huishoudelijke
apparaten: Water­
besparende kraan
door middel van
straal regelaar

103

Beschrijving

Aantal

Ondergrens
bandbreedte

Bovengrens
bandbreedte

Eenheid

Besparingspotentieel

44,45

44,45

44,45

Mm3/jaar

Investeringskosten

0,00

0,00

0,00

€

Totale jaarlijkse opbrengst

€ 146.882.265

€ 133.749.678

€ 178.682.524

€/jaar

Gemiddelde besparing

7.500

6.750

8.250

liter/jaar/
huishouden

Milieucentraal; https://www.
milieucentraal.nl/energie-besparen/duurzaam-warm-water/
besparen-onder-de-douche/

Huidige penetratie

0,49

0,539

0,39

factor

Vewin, 2017

Totaal potentieel

30,63

24,92

40,30

Mm3

Kosten

28

25,2

30,8

€/douchekop

Grohe handdouche Vitalio
Start 100mm 2 stralen chroom
(praxis.nl)

Totale jaarlijkse opbrengst

€ 101.215.950

€ 74.980.028

€ 161.999.628

€/jaar

Milieu Centraal

Investeringskosten

€ 114.345.015

€ 93.023.033

€ 150.442.167

€

Watergebruik wastafel

5,2

5,2

5,2

liter/persoon/
dag

Vewin-KerngegevensDrinkwater-2021

Watergebruik handwas
kleding

1,3

1,3

1,3

liter/persoon/
dag

Vewin-KerngegevensDrinkwater-2021

Watergebruik hand afwas

3,5

3,5

3,5

liter/persoon/
dag

Vewin-KerngegevensDrinkwater-2021

Voedselbereiding

1,2

1,2

1,2

liter/persoon/
dag

Vewin-KerngegevensDrinkwater-2021

Overig watergebruik

4,5

4,5

4,5

liter/persoon/
dag

Vewin-KerngegevensDrinkwater-2021

Drinkwaterverbruik via
kraan per persoon per dag

15,7

15,7

15,7

liter/persoon/
dag

Drinkwaterverbruik via
kraan per persoon per dag
waar straalregelaar effect
op heeft

11,1

10,0

12,2

liter/persoon/
dag

Totaal drinkwaterverbruik
via kraan per jaar

69,4

62,5

76,4

Mm3/jaar

Bron

Toelichting bij
berekening
Totaal huishoudelijk
drinkwaterverbruik *
aandeel t.b.v. douche
(41%)/gemiddeld
aantal minuten
douchen per persoon
*1

Totaalpotentieel *
(prijs per m3 water +
gaskosten)

(1-penetratiefactor)
* aantal huishoudens in NL * prijs per
douchekop

Som van bovenstaande factoren
Berekening op basis van expert
judgement

Watergebruik wastafel
+ water­gebruik
voorspoelen vaat +
overig waterverbruik.
Ondergrensscenario
90%. Bovengrens­
scenario 110% van deze
factoren
Verbruik per persoon
per dag * 365 * aantal
huishoudens * gemiddelde huishoudgrootte/omzetfactor
Mm3 naar liter

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Maatregel

A1.2 Water­
besparende
huishoudelijke
apparaten:
Water­besparende
wasmachine

104

Beschrijving

Aantal

Ondergrens
bandbreedte

Bovengrens
bandbreedte

Eenheid

Bron

Debiet KIWA laagverbruik
keurmerk (gemiddelde/
boven- en ondergrens
keurmerk)

5,6

7,2

4,0

liter/minuut

(Microsoft Word - BRL
658-07--douchekoppen
en handdouches--nederlands--1-02-\205) (kiwa.nl)

Gemiddeld debiet
reguliere kraan

8,6

8,6

8,6

liter/minuut

Watergebruik Thuis 2016
(vewin.nl)

Besparingspotentieel
waterbesparende kraan in
procenten

35

16

53

%

Huidige penetratie

18

20

16

%

Totaal
waterbesparingspotentieel

19,9

8,2

34,2

Mm3/jaar

Prijs per stuk

15

17

14

€

Waterbesparende
Straalregelaars Kraan BespaarBazaar.nl

Aantal kranen per
huishouden

3

3

3

aantal

Aanname

Investeringskosten

€ 295.471.363

€ 317.883.946

€ 271.761.587

€

Toelichting bij
berekening
Ondergrens bandbreedte is gelijk aan
het hoogste waterverbruik waarmee toch
een KIWA-keurmerk
wordt verkregen
(minst effectief). De
bovengrens bandbreedte is de kraan
met het laagste debiet
binnen het keurmerk
(meest effectief).

Absolute waarde van:
(Watergebruik met
KIWA kraan - watergebruik reguliere
kraan)/watergebruik
reguliere kraan *100. In
deze maatregel wordt
rekening gehouden
met het volledige
debietverschil dat de
straalregelaar creëert.
In sommige gevallen
zal een kraan met een
lager debiet langer
open staan (bijvoorbeeld om een pan
met water te vullen).
Omdat dit effect
onbekend is, is daar
in deze berekening
geen rekening mee
gehouden.
Koop, Van Dorssen. Enhancing
domestic water
Te bereiken publiek *
besparingspotentieel
* watergebruik  (100penetratiefactor)/100 *
besparingspotentieel
* totaal kraanwatergebruik /100

(100%-penetratiegraad)/100 * aantal
huishoudens * prijs
per stuk

Jaarlijkse opbrengst

€ 65.627.187

€ 24.548.049

€ 137.611.882

€/jaar

Huidig gemiddeld watergebruik per wasbeurt

53,9

53,9

53,9

liter/wasbeurt

Watergebruik Thuis 2016
(vewin.nl)

Huidig gemiddeld energiegebruik voor was­­machine
per huishouden

225,0

225,0

225,0

kWh/jaar/
huishouden

Energieverbruik van Apparaten
Vergelijken - Klimaatgids.nl

Penetratiegraad water­
besparende wasmachine

50%

55%

45%

%

Aantal wasbeurten per jaar

220

220

220

wasbeurten/
huishouden

Aannames

Waterverbruik was­­machine |
Wasmachine informatie & tips |
Wasmachine-info.nl

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Maatregel

A1.2 Water­
besparende
huishoudelijke
apparaten:
Spoel­onderbreker

A1.2 Water­
besparende
huishoudelijke
apparaten: totaal

105

Beschrijving

Aantal

Ondergrens
bandbreedte

Bovengrens
bandbreedte

Eenheid

Bron

Watergebruik per
wasbeurt van een was­­
machine met label A

43

47

39

liter/wasbeurt

Haier wasmachine HW80B14636N | BCC.nl

Energieverbruik van
wasmachine met label A

46

51

41

kWh/100 cycli

Haier wasmachine HW80B14636N | BCC.nl

Jaarlijks waterbesparingspotentieel per huishouden

2.398

1.452

3.344

liter/jaar/
huishouden

Huidig gemiddeld
watergebruik Watergebruik van
een machine met
label A = Potentieel
per wasbeurt. Dit
maal het gemiddeld
aantal wasbeurten per
huishouden

Jaarlijks waterbesparingspotentieel totaal

9,6

5,2

14,7

Mm3/jaar

Jaarlijks waterbesparingspotentieel per
huishouden vermenigvuldigd met het
aantal huishoudens in
2020. Gedeeld door de
omrekenfactor Mm3
naar liter om om te
zetten naar Mm3

Jaarlijks energie­
besparingspotentieel per
huishouden

124

114

134

kWh/jaar/
huishouden

Huidig gemiddeld
energiegebruik per
jaar - Jaarlijks energiegebruik van een was­­
machine met label
A (Energieverbruik
per 100 cycli*aantal
wasbeurten/100)

Jaarlijkse opbrengst

31.727.562

15.744.179

59.205.110

€/jaar

Prijs waterbesparende
wasmachine

569

626

512

€/stuk

Investeringskosten

2.278.092.213

2.255.311.291

2.255.311.291

€

Kosten per stuk

16,0

17,6

14,4

€/stuk

Wisa Toets WISA 500 nieuw
(met spoel­onderbreking) Kleur
Wit (kranenspecialist.nl)

Gemiddeld watergebruik
wc

35

35

35

liter/dag

Vitens; https://www.vitens.nl/
over-water/water-besparen

Besparing per stuk

50%

45%

55%

%

Vewin, 2017

Penetratie

78%

86%

70%

%

Vewin, 2017

Berekening potentieel

11,25

6,54

16,77

Mm3

Jaarlijkse opbrengst

€ 14.065.418

€ 7.582.437

€ 29.508.121

€/jaar

Investeringskosten

€ 128.117.664

€ 140.929.430

€ 115.305.898

€

Aantal huishoudens *
prijs per stuk

Potentieel

71,3

44,8

106,0

Mm3/jaar

Voor alle waterbesparende huishoudelijke
apparaten is de
aanname dat deze in
ook in de besparende stand worden
gebruikt

Investeringskosten

€ 2.816.026.255

€ 2.807.147.701

€ 2.792.820.943 €

Jaarlijkse opbrengst

€ 212.636.116

€ 122.854.692

€ 388.324.740

€/jaar

Toelichting bij
berekening

Haier wasmachine HW80B14636N | BCC.nl
(1 - pentetratiegraad) *
aantal huishoudens *
Prijs waterbesparende
wasmachine

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Maatregel

Beschrijving

Aantal

Ondergrens
bandbreedte

Bovengrens
bandbreedte

Eenheid

Bron

A1.3 Digitale
slimme
watermeter
(DWM)

Langdurige water­
besparing behaald in een
tweejarig experiment

6,8

6,12

7,48

%

Koop, Van Dorssen. Enhancing
domestic water

Voor de berekening
van de onderkant van
de bandbreedte zijn
we uitgegaan van
50% besparing ten
opzichte van de in het
onderzoek gevonden
waarde

Plaatsing slimme watermeter per stuk (exclusief
BTW)

200

180

220

€/stuk

Aanname op basis van expert
judgement drinkwaterbedrijven:
- Kosten over de gehele
levensduur van de watermeter.
Aankoop, installatie en datakosten
-Exclusief bouwen van een
platform of app. Maar die kosten
worden deels opgeheven
doordat er geen waterstanden
meer hoeven te worden
afgelezen. En valt verder weg
ten opzichte van de andere
investeringskosten.

https://www.wml.nl/
cms/assets/IManager/
MediaLink/1/557/
1337/0/

Totaal potentieel

56

50

61

Mm3/jaar

NIRG * te besparen
aandeel NIRG + huishoudelijk potentieel
(lange termijn)

Investeringskosten

€ 1.601.470.800

€ 1.441.323.720

€ 1.761.617.880

€

Kosten slimme
watermeter * aantal
huishoudens

Jaarlijkse opbrengst

€ 183.909.015

€ 150.719.315

€ 246.098.191

Extra drinkwater­
consumptie in tijden
van droogte

24,552

22

27

Mm3/jaar

Investeringskosten

0

0

0

€

Jaarlijkse opbrengst

81.136.330

66.493.815

108.572.732

€/jaar

Totaal jaarlijks leiding­
waterverbruik tuinbouw
(niet zijnde drenking vee)

4,263

4,263

4,263

Mm3/jaar

519864 (wur.nl)

Percentage drinkwaterverbruik tuinbouw voor
irrigatie

30

33

27

%

Aanname

Vermindering
water­gebruik door
druppelirrigatie

30

27

33

%

Druppelirrigatie.pdf (waterschaprivierenland.nl)

Huidige penetratie
druppel­irrigatie in
tuinbouw

40

44

36

%

Aanname

Totaal potentieel

0,23

0,21

0,24

Mm3/jaar

Investeringskosten per
10 ha

8.375

9.213

7.538

€/10ha

555260 (wur.nl)

Jaarlijkse kosten per 10 ha

715

787

644

€/10ha

555260 (wur.nl)

Totaal oppervlakte tuinbouw in 2018

103.319

103.319

103.319

ha

Land- en tuinbouw: ruimtelijke spreiding, grondgebruik
en aantal bedrijven, 19802018 | Compendium voor de
Leefomgeving (clo.nl)

A1.4 Vermin­deren
watergebruik
tijdens droogte/
voorkomen van
extra gebruik

A2.1 Druppel­
irrigatie tuinbouw

106

Vewin (expertsessie)

Toelichting bij
berekening

3% extra vraag naar
water in droog jaar
2018 ten opzichte van
de jaren ervoor. Dus
0.03 * het jaarlijkse
drinkwaterverbruik

Jaarlijks drinkwatergebruik tuinbouw *
percentage hiervan
dat wordt gebruik
voor irrigatie * efficiency gain vanwege
druppelirrigatie
* (100% - huidige
penetratie)

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Maatregel

A2.2 Vermin­
dering irrigatie
tijdens droogte

Beschrijving

Aantal

Ondergrens
bandbreedte

Bovengrens
bandbreedte

Eenheid

Investeringskosten

51.917.798

53.302.272

49.841.086

€

Totaal oppervlakte
tuinbouw/10*investeringskosten per 10ha
* (100-penetratie­
graad)/100

Jaarlijkse opbrengst totaal

-4.720.138

-4.797.322

-4.682.934

€

Totaal oppervlakte
tuinbouw/10*jaarlijkse
kosten per 10ha *
(100-penetratie­
graad)/100. Extra
gewasopbrengst niet
meegenomen in de
beoordeling

Totaal drinkwaterverbruik
agrarische sector

43,8

43,8

43,8

Mm3/jaar

% van totaal drinkwaterverbruik agrarische sector
voor andere doeleinden
dan drenking vee

46

51

42

%

Leidingwatergebruik agrarische sector voor ‘overige

20

22

18

Mm3/jaar

Percentage van ‘overig’
drinkwatergebruik dat
wordt gebruikt voor irrigatie in droge periode

10

9

11

%

Totaal potentieel vermindering irrigatie tijdens
droogte

2

2

2

Mm3/jaar

Bron

Wageningen universiteit:
Watergebruik in de land- en
tuinbouw 2017 en 2018

Toelichting bij
berekening

%

doelen’

A2.3 Vermin­
dering wassen
van auto’s tijdens
droogte

B1.1 Gebruik
opzetzwembad
huishoudens met
eigen reinigings­
maatregelen

107

Expert judgement op basis
van Watergebruik land- en
tuinbouw 2017/2018 (WUR) en
https://www.clo.nl/indicatoren/
nl0014-watergebruik-landbouw

Jaarlijkse opbrengst

€ 2.533.158,68

€ 2.327.263,54

€ 3.531.020,55

€/jaar

Aantal auto’s

7.000.000

7.000.000

7.000.000

N.v.t.

H2O: Autowassector laat besparing zitten

Aantal wasbeurten per jaar

10

9

11

N.v.t.

H2O: Autowassector laat
besparing zitten

Gemiddeld watergebruik
per autowasbeurt

300

270

330

liter

H2O: Autowassector laat
besparing zitten

Jaarlijks watergebruik voor
autowassen

21

17

25

Mm3/jaar

Aantal auto’s * aantal
wasbeurten per jaar
* watergebruik per
wasbeurt / omzet
factor MM3 naar liter.

Dagelijks watergebruik
voor autowassen

0,06

0,05

0,07

Mm3/dag

Jaarlijks watergebruik
/ 365

Aantal dagen beperkingen

60

60

60

dagen

Maximaal theoretisch
potentieel

3,45

2,80

4,18

Mm3/jaar
(droog jaar)

Dagelijks potentieel * aantal dagen
restricties

Jaarlijkse opbrengst

4.315.068,49

3.243.550,68

7.351.495,89

€/jaar
(droog jaar)

Totaal potentieel *
(prijs water )

Hoeveelheid drinkwater
per opzetzwembad

2.400

2.160

2.640

liter

Schatting procent huishou- 25%
dens met opzetzwembad
in zomer

23%

28%

Schatting aantal keer
vullen per zomer zonder
maatregelen

3

3

3

Maatregelen kunnen
ervoor zorgen dat het een
keer vullen voldoende is

1

1

1

https://www.ad.nl/binnenland/
grote-zorgen-om-populairetuinzwembaden-zon-dingkopen-denk-twee-keerna~a78136c0/

keer

https://www.vitens.nl/over-water/
zonnig-weer-zuinig-met-water

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Maatregel

Beschrijving

Aantal

Ondergrens
bandbreedte

Bovengrens
bandbreedte

Besparingspotentieel met
één keer vullen

10

8

12

Mm3/jaar
(in warme
zomers)

Besparingspotentieel met
verbieden opzetzwembaden voor huishoudens

14

12

17

Mm3/jaar
(in warme
zomers)

Jaarlijkse opbrengst
wanneer zwembad nog
maar eens per jaar wordt
gevuld

€ 12.011.031,00

€ 9.028.451,78

€ 20.462.953,29

€/jaar (in
warme
zomers)

Investeringskosten voor
schoonhouden water
(filterpomp, skimmer en
afdekzeil)

€ 110,00

€ 121,00

€ 99,00

€

Eenheid

Bron

Toelichting bij
berekening

Potentiële besparing *
(kosten water)

Filterpompen voor zwembad.
Pompen met filtercartridges
(zwembadenwebshop.nl)
https://www.obelink.nl/
intex-zwembad-skimmer.
html?msclkid=8e1d81809d4011f9011de069df4882b0&utm_
source=bing&utm_medium=cpc&utm_campaign=NL.%20
Shopping&utm_
term=4574930447865865&utm_
content=Ad%20group%20%231
https://www.zwembadgigant.nl/
afdekzeil-zwembad

B1.2 Opslag
en hergebruik
regenwater op
huishoudniveau

B1.3 Gebruik
huishoudwater
i.p.v. drinkwater
doormiddel van
reiniging op
huishoudniveau

108

Investeringskosten totaal

€ 220.202.235

€ 218.000.213

€ 218.000.213

€

Effectief te gebruiken
regenwater per jaar per
huishouden

25

22,5

27,5

m3/jaar/
huishouden

Potentieel regenwater per
huishouden

25

23

28

m3/jaar/
huishouden

Drinkwaterverbruik
waarvoor substitutie mogelijk is
door regenwater
tot een maximum
van het beschikbare
regenwater

Totaal potentieel
regenwater

200

180

220

Mm3/jaar

Potentieel per huishouden * aantal huishoudens / omzetfactor

Investeringskosten
installatie

3.195

3.515

2.876

€/huishouden

Jaarlijkse kosten per
installatie

50

55

45

€/jaar/
huishouden

Aanname stroomgebruik pomp. Installatie
heeft verder geen vast
onderhoud.

Investeringskosten totaal

25.583.496.030

28.141.845.633

23.025.146.427

€

Prijs per installatie *
aantal huishoudens

Jaarlijkse opbrengst

-150.137.888

-231.412.531

27.225.004

€/jaar

Jaarlijkse kosten *
aantal huishoudens
- potentieel * drinkwaterprijs. Vanwege het
doeleinde waar het
hergebruikte water
voor wordt gebruikt
is de gasprijs niet
meegerekend

Beschikbaar water vanuit
douchen

34,52

31,07

37,98

m3/jaar/
huishouden

Totaal beschikbaar water
voor grijswaternet

35

31

38

m3/jaar/
huishouden

Douchewater +
water beschikbaar
regenwater

Jaarlijks watergebruik
huishoudens waarvoor
regenwater/huishoudwater
wettelijk bruikbaar is

40

40

40

m3/jaar/
huishouden

= Jaarlijks watergeruik
huishoudens waarvoor regenwater/huishoudwater wettelijk
bruikbaar is

Regenwater als bron voor
drinkwater in Nederland: een
haalbare kaart?
(h2owaternetwerk.nl)

Regenwatersysteem
- Justnimbus

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Maatregel

Beschrijving

Aantal

Ondergrens
bandbreedte

Bovengrens
bandbreedte

Potentieel grijswaternet
per huishouden

35

31

38

m3/jaar/
huishouden

Beschikbaar grijswater
tot een maximum
van te gebruiken
hoeveelheid

Totaal potentieel
grijswaternet

276

249

304

Mm3/jaar

Potentieel per
huishouden * aantal
huishoudens

Investeringskosten
Hydraloop (exclusief
huisvoorbereiding)

3.300

3.630

2.970

€/huishouden

Support | Duurzaam
Water Besparen |
Hydraloop | Nederland

Stroom en onderhoudskosten per jaar per
huishouden

150

165

135

€/huishouden/
jaar

€ 50 stroom en € 85
onderhoud per jaar.
https://www.hydraloop.nl/support

Investeringskosten totaal

26.424.268.200

29.066.695.020

23.781.841.380

€

Investeringskosten *
aantal huishoudens

Jaarlijkse opbrengst per
jaar

-855.539.532

-1.032.598.718

-545.783.937

€/jaar

Stroom en onderhoudskosten *
aantal huishoudens
- totaalpotentieel *
drinkwaterprijs

B2.1 Waterscan
door drinkwater­
bedrijf bij
grootzakelijke
verbruikers
B2.2 Hergebruik
of gebruik
opper­vlakte­
water/effluent in
diverse sectoren:
hergebruik
zuivelproductie

B2.2 Hergebruik
of gebruik
opper­vlakte­
water/effluent in
diverse sectoren:
hergebruik
aardappels,
groente en fruit

B2.2 Hergebruik
of gebruik opper­
vlakte­water/
effluent in diverse
sectoren

Eenheid

34%

Drinkwatergebruik vervaar- 13
diging van zuivelproducten
(2020)

Mm3/jaar

Ingeschatte besparing
door hergebruik in
procenten

20%

Ingeschatte besparing
door hergebruik in
megakuub

3

Mm3/jaar

Drinkwatergebruik
verwerking van aardappels,
groente en fruit (2020)

8

Mm3/jaar

Ingeschatte besparing
door hergebruik in
procenten

20%

Ingeschatte besparing
door hergebruik in
megakuub

1,6

Mm3/jaar

Drinkwatergebruik
vervaardiging chemische
producten (2020)

8

Mm3/jaar

Ingeschatte besparing

20%

door hergebruik in
procenten
Ingeschatte besparing
door hergebruik in
megakuub

109

Bron

1,5

Mm3/jaar

Royal HaskoningDHV
(Watergebruik door grootverbruikers; originele bron zijn
drinkwaterbedrijven)

Toelichting bij
berekening

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Bovengrens
bandbreedte

Beschrijving

Aantal

B2.2 Hergebruik
of gebruik
opper­vlakte­
water/effluent in
diverse sectoren:
hergebruik
slachterijen/
vleesverwerking

Drinkwatergebruik slachterijen en vleesverwerking
(2020)

6

Ingeschatte besparing
door hergebruik in
procenten

20%

Ingeschatte besparing
door hergebruik in
megakuub

1,2

Mm3/jaar

Drinkwatergebruik vervaar- 5
diging farmaceutische
grondstoffen en producten
(2020)

Mm3/jaar

B2.2 Hergebruik
of gebruik opper­
vlakte­water/
effluent in diverse
sectoren

B2.2 Hergebruik
of gebruik
opper­vlakte­
water/effluent in
diverse sectoren:
delfstoffen

B2.2 Hergebruik
of gebruik
opper­vlakte­
water/effluent in
diverse sectoren:
vervaardiging van
dranken

B2.2 Hergebruik
of gebruik opper­
vlakte­water/
effluent in diverse
sectoren: rubber
en kunststof

Eenheid
Mm3/jaar

Ingeschatte besparing
door hergebruik in
procenten

20%

Ingeschatte besparing
door hergebruik in
megakuub

1

Mm3/jaar

Drinkwatergebruik
winning van delfstoffen
(2020)

3

Mm3/jaar

Ingeschatte besparing
door hergebruik in
procenten

50%

Ingeschatte besparing
door hergebruik in
megakuub

1,7

Mm3/jaar

Drinkwatergebruik vervaar- 5
diging van dranken (2020)

Mm3/jaar

Ingeschatte besparing
door hergebruik in
procenten

5%

Ingeschatte besparing
door hergebruik in
megakuub

0,3

Drinkwatergebruik vervaar- 4
diging van producten van
rubber en kunststof (2020)

Ingeschatte besparing
door hergebruik in
procenten

25%

Ingeschatte besparing
door hergebruik in
megakuub

1,0

Totaal

11

Max totaal (zie
rapportage)

15,2

B2.3 Cascadering

110

Ondergrens
bandbreedte

Maatregel

Mm3/jaar

Mm3/jaar

Mm3/jaar

Bron

Toelichting bij
berekening

Bewust en zuinig drinkwatergebruik | EINDRAPPORTAGE

Maatregel

Beschrijving

Aantal

Ondergrens
bandbreedte

Bovengrens
bandbreedte

Eenheid

Bron

Toelichting bij
berekening

Drinkwatergebruik voor
drenking vee

24,88

24,88

24,88

Mm3/jaar

519864 (wur.nl)

Overig drinkwatergebruik
veehouderij

14

14

14

Mm3.jaar

519864 (wur.nl)

Totaal drinkwatergebruik
veehouderij

39

39

39

Mm3/jaar

Totaal potentieel

39

39

39

Mm3/jaar

Investeringskosten
wateropslag

4.000

4.400

3.600

€

waterwijzer_veehouderij
(wur.nl)  4.000 voor een 15m3
wateropslag

Investeringskosten overig

1000

1100

900

€

Hemelwater nieuws
(regenwater.com)

Capaciteit installatie

15

15

15

m3

waterwijzer_veehouderij
(wur.nl)  4.000 voor een 15m3
wateropslag

Aantal keer de capaciteit
van de installatie die per
jaar effectief gebruikt
wordt

6

5,4

6,6

aantal

Aanname

Waterbesparing per
installatie/jaar

90

81

99

m3

Capaciteit * aantal
keer dat de capaciteit
in een jaar gebruikt
wordt.

Aantal benodigde installaties om te voldoen aan de
volledige drinkwatervraag
door de veehouderij

435.278

483.642

395.707

aantal

Totaal potentieel /
(Waterbesparing per
installatie omgerekend naar Mm3)

Investeringskosten

€ 2.176.388.889

€
2.660.030.864

€ 1.780.681.818

€

Stroom en onderhoud per
jaar per installatie

€ 100

€ 111

€ 92

€/jaar

jaarlijkse opbrengst

€ 5.440.972

€ -8.289.623

€ 32.622.091

Drinkwaterbesparing per
huishoudens

25%

23%

28%

Besparingspotentieel

205

184

225

Kosten pot/leidingnetwerk

€ 1.000,00

€ 1.100,00

€ 900,00

Investering totaal

€8.007.354.000

€8.808.089.400

€7.206.618.600

Jaarlijkse opbrengst

€255.750.000

€213.602.400

€396.105.600

B2.4 Opvang
en gebruik van
hemelwater door
industrie
B2.5 Hergebruik
RWZI-effluent
of regenwater
voor drenking
vee en spoeling
installaties

C1.1. Vacuümtoilet
in combinatie met
vacuümriolering

111

Schatting stroom en
onderhoudskosten
Jaarlijkse kosten per
installatie * aantal
installaties - potentieel
(Mm3) * prijs drinkwater (Mm3)
https://www.tvvl.nl/l/library/
download/9315?format=save_
to_disk

Mm3/jaar

https://www.tvvl.nl/l/library/
download/9315?format=save_
to_disk
https://www.stowa.nl/sites/
default/files/assets/PROJECTEN/
Projecten%202018/CoP%20
Vacu%C3%BCmriolering%20
en%20voedselrestvermalers/20190131%20
Verslag%20CoP%20
Vacuu%CC%88mriolering%20
en%20voedselrestvermalers.pdf

‘WIJ ZIJN BERENSCHOT, GRONDLEGGER VAN VOORUITGANG’
Nederland is continu in ontwikkeling. Maatschappelijk, economisch en organisatorisch verandert er
veel. Al meer dan tachtig jaar volgen wij als adviesbureau deze ontwikkelingen op de voet en werken
we aan een vooruitstrevende samenleving. De behoefte om iets fundamenteels te betekenen voor
mens en maatschappij zit in onze genen. Met onze adviezen en oplossingen hebben we dan ook
actief meegebouwd aan het Nederland van vandaag. Altijd op zoek naar duurzame vooruitgang.
Alles wat we doen is onderzocht, onderbouwd en vanuit meerdere invalshoeken bekeken. Zo komen
we tot gefundeerde adviezen en slimme oplossingen. Die zijn op het eerste gezicht misschien niet
altijd de meest voor de hand liggende. Juist deze eigenzinnigheid maakt ons uniek. Daarbij zijn we
niet van symptoombestrijding. En gaan pas naar huis als het is opgelost.

Berenschot Groep B.V.
Van Deventerlaan 31-51, 3528 AG Utrecht
Postbus 8039, 3503 RA Utrecht
030 2 916 916
www.berenschot.nl