6
Voorjaarsnota 2018
Aan de orde is de voortzetting van het debat over de
Voorjaarsnota 2018.
De voorzitter:
Ik wil iedereen verzoeken te gaan zitten en niet bij vak-K te
gaan staan, waar het kabinet zit, want ik begrijp dat de heer
Van Rooijen iets wil zeggen. De heer Van Rooijen.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Voorzitter. Ik zeg meestal niet "iets", maar écht iets. Nu de
motie verworpen is, is de vraag ...
De voorzitter:
Het was geen motie, maar een voorstel.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
... of we het debat kunnen beginnen. We willen de minister
vragen voor aanvang van de tweede termijn zo mogelijk
met aanvullende informatie te komen op basis van het
besluit van gisteren.
De voorzitter:
De minister heeft geen nieuwe informatie, zegt hij buiten
de microfoon. Maar dit kunt u ook in uw eigen termijn vragen, meneer Van Rooijen.
We gaan verder met het debat over de Voorjaarsnota 2018
(34960, nr. 1). Ik geef de heer Edgar Mulder namens de PVV
het woord.

De heer Edgar Mulder (PVV):
Dank u wel, voorzitter. De Voorjaarsnota is nu echt wat je
noemt "Haagse theorie". Buiten Den Haag hebben de
mensen te maken met het echte leven. Theorie ten opzichte
van praktijk, theoretische cijfertjes ten opzichte van de harde
werkelijkheid. Die werkelijkheid is helaas dat de koopkracht
van de Nederlander nog steeds achterblijft, ondanks een
groeiende economie en een dalende werkloosheid. Want
daar koop je helemaal niets voor, als je iedere maand meer
moeite hebt om huur, gas en ziektekosten te betalen. Hoe
duidelijk werd dit alles deze week in het bericht dat steeds
meer Nederlanders niet op vakantie kunnen gaan. Een kwart
gaat niet. Geen geld, terwijl ze wel werken. 2018, Nederland.
Werkende Nederlanders die niet op reis kunnen. Terwijl
van belastinggeld van diezelfde burger de halve wereld
wordt voorzien van gratis geld.
Voorzitter. De Nederlander ziet helemaal niets terug in zijn
portemonnee van de economische groei. Tijdens de crisis
zijn grote offers gevraagd van de Nederlanders. Er werd
keihard bezuinigd en de belastingen gingen door het dak.
Een werkgeversclub rekende een paar maanden geleden
voor dat de collectieve lasten schrikbarend zijn opgelopen
met wel €2.800 per werkende per jaar. De collectieve lasten
zijn met nu 39% in twintig jaar nog nooit zo hoog geweest.

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2018

De Nederlander wordt dus steeds weer voor de gek
gehouden, ook door dit kabinet-Rutte III. Op Prinsjesdag
kregen Nederlanders namelijk te horen dat zij er gemiddeld
een half procent op vooruit zouden gaan. Opgewonden
NOS- en NRC-lakeien gingen volledig uit hun dak met ronkende artikelen en columns over al dat geld dat wij Nederlanders erbij zouden krijgen. Een paar maanden later liet
de Rekenkamer zien dat dit allemaal onzin was. In de echte
wereld bleken die Haagse theorietjes namelijk niet te kloppen. Het regende weer minnen. Zijn we er toch ingetrapt.
Premier Rutte roept nu dat elke Nederlander moet gaan
voelen dat het beter gaat. Ja, ze voelen wel wat. Best wel.
Ze voelen dat de energierekening omhoog spuit. En ze
voelen dat de huren elk jaar hoger worden. En ze voelen
dat pensioenen niet geïndexeerd worden. En ze voelen dat
de boodschappen volgend jaar duurder worden. En ze
voelen dat de zorg bijna niet meer te betalen is. Terwijl ze
wel tot ver na hun 67ste moeten doorwerken en terwijl hun
sociale zekerheid, hun WW en hun ontslagbescherming
worden afgebroken. Dát voelen ze.
Sinds de eeuwwisseling zijn de lonen nauwelijks gestegen
in ons mooie land. Het reëel besteedbaar inkomen van
werkend Nederland staat al 40 jaar stil. Veel meer dan
gecompenseerd worden voor inflatie zit er niet in. Dat is de
echte wereld en dat zijn de feiten; dat is niet de Haagse
theorie. De enige die profiteren zijn grote bedrijven met
schimmige fiscale constructies en natuurlijk de overheid,
met elk jaar weer stijgende overheidsuitgaven. En onze
miljarden verdwijnen als sneeuw voor de zon. Waar gaan
ze heen? Die miljarden gaan naar Brussel, naar Afrika en
naar immigratie en subsidies, allemaal zaken waar wij in
Nederland helemaal niet op zitten te wachten. Het kabinet
zit er dus niet voor de gewone Nederlander maar voor de
multinationals, voor Brussel, voor Afrika en voor het
onderling verdelen van vetbetaalde baantjes. En maar roepen: u gaat het voelen. Premier Rutte riep zelfs: kopen, die
auto. Een auto kopen? Wie moet dat doen dan? Die mensen
die zelfs geen vakantie kunnen betalen? Het is om gek van
te worden. Totaal wereldvreemd.
Voor dit jaar zien we hetzelfde spel. Men voorspelt een
kleine koopkrachtstijging van 0,6%. Dat is een tientje per
maand, €10. Moeten we daar dan die auto van kopen? Zelfs
dat tientje is niet zeker, want ook de voorspellingen van
vorig jaar kwamen niet uit. Dat kwam door de hogere
inflatie. Datzelfde kan nu weer gebeuren: de inflatie werd
een paar maanden geleden nog geschat op 1,3% en is nu
voor 2018 alweer bijgesteld naar 1,5%. De kans dat mensen
er dit jaar weer niets in koopkracht op vooruitgaan, is dus
levensgroot. Dat is zo onrechtvaardig. Al twee jaar op rij
betalen Nederlanders meer belasting dan nodig is. Er is
opnieuw een overschot. De PVV wil dat er nu eindelijk lastenverlichting komt. Dat zeg ik tegen deze minister. We
kunnen hier vandaag een eerste stap zetten. We kunnen
besluiten om 2 miljard euro terug te geven in de vorm van
lagere huren; 2 miljard, als de wil er is in deze zaal, vandaag.
Ik verwacht hierover een toezegging van de minister. Zo
niet, dan zal ik in mijn tweede termijn de Kamer om een
uitspraak vragen.
Veiligheid is voor de PVV erg belangrijk. De politie is hierin
een belangrijke schakel. Al eerder hebben wij aangedrongen
op meer geld voor de politie. Dat willen we vandaag
onderstrepen. We willen middels een amendement dat er
naast de toegezegde 154 miljoen nog 43 miljoen naar de
nationale politie gaat. Als dekking hiervoor gebruiken wij

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

102-6-1

de 43 miljoen die extra toegekend is aan de vreemdelingenketen; 43 miljoen extra voor onze nationale politie.
Voorzitter. De euro was en is een enorme fout. Dat weet
iedereen met een beetje gezond verstand, zeker de mensen
die ons rapport Nederland en de euro hebben gelezen.
Daarin staat een zeer duidelijke analyse, die de vinger op
de zere plek legt. Voor de mensen die de PVV niet willen
geloven, was de IMF-econoom de heer Mody vorige week
zeker net zo duidelijk. Heel in het kort: de euro heeft ons
geen vrede gebracht, er is geen groei van de economie en
de munt was ook niet noodzakelijk om de interne markt te
bewerkstelligen. Ook voorkomt de munt, zoals we allemaal
weten, geen crisis. En als die crisis er is, verzacht de euro
die ook niet. Wij zijn voorgelogen.
Griekenland heeft 296 miljard ontvangen; 296 miljard.
Iedereen weet, ook in deze zaal, dat Griekenland dit nooit
zal terugbetalen en dat ook niet kan. Daarom wordt er
constant gemarchandeerd met rente en looptijden, ook
vorige week weer. De looptijd was al belachelijk, namelijk
32,5 jaar, maar Brussel doet daar gewoon vrolijk nog weer
10 jaar bij. Minstens zo erg of nog erger: aan die 296 miljard
heeft Nederland 21,3 miljard euro bijgedragen, belastinggeld van de Nederlanders voor de Grieken. En ook dus van
die Nederlanders die een vakantie naar Griekenland niet
kunnen betalen. Trouwens die 21,3 miljard staat gelijk aan
veertien jaren dividendbelasting.
Nederland heeft dus miljarden tegoed van Griekenland.
Onze vraag is: wanneer krijgen wij die terug? Een vraag
aan de minister. Een van zijn partijgenoten en voorgangers
beloofde Nederland ooit dat iedere cent, iedere euro zou
terugkomen. Dat niet alleen, wij kregen er ook nog rente
bij. Wij werden er dus allemaal beter van. Wat zegt deze
minister? Wij zijn nu een paar jaar verder. Krijgen wij dat
geld echt terug? Gelooft hij dat? Graag een duidelijk antwoord.
Dat is ook interessant voor gewone Nederlanders die nog
schulden moeten terugbetalen, aan de Belastingdienst bijvoorbeeld. Over dat terugbetalen is veel onzekerheid. Het
is natuurlijk opvallend dat Griekenland in de deal van twee
weken terug zelfs nog een bonus krijgt. Die bonus van 15
miljard is onder andere bedoeld om de eerstkomende
aflossingen te kunnen betalen. Om aflossingen te kunnen
betalen! Lekker dan. Wij geven ze extra geld zodat zij oude
leningen kunnen voldoen. Ik wil graag van deze minister
horen dat hij nooit, maar dan ook nooit zal toestaan dat er
iets verdwijnt van de miljarden die wij moeten terugkrijgen.
Het geld moet nu terug en niet pas in 2066, zoals nu is
afgesproken. In 2066 is deze minister 91 jaar, bij leven en
welzijn. 91! Het is toch veel te laat als het geld dan terugkomt? Waar moeten wij uw verzorgingshuis dan van betalen? Voorzitter. Ik gun deze minister een goede zorg. Dat
geld moet dus nu terug en niet dan pas. Daarom zal de PVV
daartoe in tweede termijn een motie indienen.
Voorzitter. Ik begon mijn bijdrage met het verschil tussen
enerzijds Haagse cijfertjes, de theorie van dit huis, zeg maar,
en anderzijds de werkelijkheid, het echte leven hierbuiten.
Ik vraag de minister: probeert u zich eens voor te stellen,
een vrachtwagenchauffeur in Almelo die vijf jaar geleden
is ontslagen onder andere door de bankencrisis. Intussen
zit in zijn vrachtwagen een Pool. Hij heeft net nieuwe buren
gekregen; het zijn buitenlanders, ze spreken geen Neder-

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2018

lands, het zijn statushouders, en ze zijn nog maar zeven
maanden in Nederland. Ze hebben al wel een huis met
inrichting. Zijn dochter heeft dat niet; zij woont nog bij hem
op zolder en durft trouwens 's avonds niet meer de straat
op. Met zijn uitkering kan hij steeds minder doen. De prijzen
stijgen en hij kan niet naar Griekenland, nee. Beste minister,
stel: deze man in Almelo kijkt vandaag mee en hij leest de
Voorjaarsnota met allemaal opgewonden teksten dat het
zo goed gaat in dit land. Deze man heeft zijn gezin net
moeten vertellen dat een vakantie er niet in zit dit jaar.
Vertel nu eens eerlijk minister: als die man naar ons luistert,
wat denkt u dat hij vindt hoe het in Nederland gaat? Wat
denkt u wat hij vindt van de verdeling van het geld?
Voorzitter. Ik wil erg graag van de minister horen wat hij
daarvan vindt.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan mevrouw Aukje
de Vries namens de VVD.

Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Dank u wel, voorzitter. Nederland staat er weer goed voor.
Na een jarenlange crisis die veel Nederlanders diep in de
portemonnee heeft geraakt, staan alle seinen weer op
groen. Er is weer economische groei en steeds minder
mensen zijn werkloos. De wereldhandel trekt aan en de
uitvoer neemt toe. Dit kabinet zet gelukkig ook goede stappen door de inkomstenbelasting te verlagen en te investeren
in veiligheid, onderwijs en ouderenzorg.
Ondanks die goede berichten, de plusjes en de groene cijfers, zijn er wel onzekerheden. Nog steeds blijft gelden dat
zo veel mogelijk mensen de komende tijd echt moeten gaan
merken dat het beter gaat. In dat licht bezien is het ook mooi
dat De Nederlandsche Bank en het Centraal Planbureau
verwachten dat de lonen gaan stijgen: 2,1% in dit jaar, 2,6%
in 2019 en 3,1% in 2020. In 2019 zal er tevens sprake zijn
van een verlaging van de inkomstengbelasting, waardoor
nog meer mensen zullen voelen dat het beter gaat. De verwachting over de economische groei voor 2018 wordt in
deze Voorjaarsnota naar boven bijgesteld, van 3,1% naar
3,2% van het bruto binnenlands product. De groeiende
economie heeft ook een uitwerking op de werkloosheid.
Die daalt dit jaar verder tot 3,9%. Deze groei is breed
gedragen: zowel de consumptie door huishoudens als de
export draagt hier sterk aan bij. Onlangs heeft De Nederlandsche Bank aangegeven de groeiprognose voor 2018 te
verlagen van 3,1% naar 2,5%. Het CPB becijfert dat het 2,9%
zou zijn. Hoe verhouden deze zich tot elkaar en welke
invloed heeft dit op de financiële cijfers in de Voorjaarsnota?
De uitvoer profiteert van een sterke stijging van de
wereldhandel. Op dit moment zijn er echter nog wel heel
veel onzekerheden. Zo brengen de ophanden zijnde brexit,
de protectionistische maatregelen van Donald Trump en
de ontwikkelingen in Italië financiële risico's met zich mee.
In het zwartste scenario zouden de protectionistische
maatregelen voor Nederland tot 2020 een lagere groei van
gemiddeld 0,5 procentpunt op kunnen leveren.
De Nederlandsche Bank is wat minder somber over Italië.
Ik ben benieuwd of de minister dat optimisme deelt. Het is
verder goed dat het kabinet in deze Voorjaarsnota ook

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

102-6-2

anticipeert op de brexit door extra geld voor de douane en
voor de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit.
Voorzitter. De aanvullende post is de parkeerplek bij het
ministerie van Financiën waar geld gereserveerd wordt
voor bepaalde uitgaven conform het regeerakkoord. De
VVD is benieuwd in hoeverre middelen op deze aanvullende
post nog worden uitgekeerd aan de betreffende ministeries.
Er ligt nog 700 miljoen op de plank. Het lijkt mij dat we
voortgang moeten maken met het uitvoeren van het
regeerakkoord. Het uitgeven van deze middelen is natuurlijk
geen doel op zich, maar het gaat om zaken die belangrijk
zijn en om extra budget vragen, zoals veiligheid.
De voorzitter:
Ik zie mevrouw Leijten bij de interruptiemicrofoon staan,
maar ik wil eigenlijk kijken of mevrouw De Vries eerst haar
eerste blokje af kan maken.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik ben nog niet aan het eind van mijn tekst.
De voorzitter:
Ik stel het toch voor.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Goed. De VVD wil weten waarom deze middelen nog niet
zijn aangewend. Er is zelfs nog een bedrag van meer dan
200 miljoen euro gereserveerd voor de Belastingdienst, van
voor dit regeerakkoord. Waarom is dat nog niet ingezet?
De problemen bij de Belastingdienst zijn immers behoorlijk
groot. Er wordt nu extra geld voor de Nederlandse Voedselen Warenautoriteit uitgetrokken ten behoeve van de brexit,
maar er staat ook nog steeds extra geld op de aanvullende
post. Hoe is dit met elkaar te rijmen? Er zijn ook financiële
tekorten bij de IT van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Het is toch niet de bedoeling om dat gat op te
vullen met de extra middelen?
De voorzitter:
Mevrouw Leijten, ik heb geen afspraken gemaakt over het
aantal interrupties, maar ik wil voorstellen om vier vragen
in de eerste termijn te stellen.

Mevrouw Leijten (SP):
De regering heeft gezegd dat we 1 miljard in de kasschuif
gaan verplaatsen. Dat doen we voor het Groningse gas,
voor de brexit en nog wat andere kleine punten. Het is
natuurlijk goed dat daarnaar wordt gekeken, maar het is zo
treffend dat er bijvoorbeeld bij de gezondheidszorg een
structurele onderuitputting is. De afgelopen jaren was er
structureel geld over, en structureel is dat het naar andere
posten in een ander jaar gaat. Nou lazen we gisteren in de
krant dat de sociaal-economische gezondheidsverschillen
— hoe oud word je en hoe word je gezond oud — verder
groeien. Hoe hoger je inkomen, hoe ouder je wordt. In de
afgelopen jaren gold voor vrouwen met het laagste inkomen
zelfs dat ze anderhalf jaar eerder doodgaan. Vindt de VVD
nou dat we daarvoor ook voorzorgsmaatregelen zouden
moeten treffen?
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Laat ik beginnen met te zeggen dat als er geld op de
begroting staat, dat niet wil zeggen dat het per se op moet.
Je moet goed kijken hoe je dat gaat besteden, maar dit
kabinet zet bijvoorbeeld ook in op preventie. We hebben
bij de gezondheidszorg bijvoorbeeld ook gezien dat we
extra investeren in huisartsen in de achterstandswijken. Ik
denk dat we dit probleem langs deze weg moeten oplossen.
Mevrouw Leijten (SP):
Voorzitter. In huisartsen in achterstandswijken investeren
en dan zeggen dat je daarmee de sociaal-economische
gezondheidsverschillen oplost, dat vind ik toch een beetje
te mager. Het gaat mij ook meer om het principe. We zien
de brexit aankomen. Dat is kwalijk voor onze handel, dus
hup, de portemonnee gaat open. We zien al tientallen jaren
een groot verschil, van tien jaar, ...
De voorzitter:
En de vraag is?
Mevrouw Leijten (SP):
... in hoe oud mensen worden met een laag of hoog inkomen. En daar doen we niks aan.
De voorzitter:
En de vraag is?

Mevrouw Leijten (SP):
Met vier coalitiepartijen vind ik dat echt veel te weinig.
De voorzitter:
Dat kan. Gaat u uw gang. Stelt u eerst uw vraag.
Mevrouw Leijten (SP):
Mevrouw de voorzitter, ik vind dit echt niet kunnen.
De voorzitter:
Ik zou zeggen: stel uw vraag en dan kunnen we straks kijken
of dat wel of niet voldoende is. Mijn voorstel is om het op
deze manier te doen. Stelt u uw vraag.

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2018

Mevrouw Leijten (SP):
Zou de VVD bereid zijn om bij alle beleidsmaatregelen die
worden voorgesteld, altijd een gezondheidstoets te doen:
vergroot of verkleint dit voorstel de sociaal-economische
gezondheidsverschillen?
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik denk dat we bij de Voorjaarsnota vooral spreken over de
problemen die we nu, in 2018, moeten gaan oplossen. Ik
vind dit ook wel weer een typische tegenstelling: zeggen
dat we bijvoorbeeld willen anticiperen op de brexit, dat we
daar nu in moeten investeren, en dat mensen daar geen
profijt van zouden hebben. Ik denk dat dit heel veel banen
in Nederland kan raken, ook heel veel banen van mensen

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

102-6-3

met een wat lager inkomen, waar u zonet over sprak. Ik
denk dat we juist daarom goed in dat soort zaken moeten
investeren, zodat dat soort banen behouden kan blijven
voor Nederland, en daar tijdig op moeten inspelen.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ja, voorzitter. Ik had het net al even over de Voedsel- en
Warenautoriteit. Daarmee kom ik ook bij het ministerie van
Landbouw. De VVD wil namelijk een verklaring en onderbouwing van de hoogte van de kosten van de inrichting
van het nieuwe ministerie. Dit kost in vijf jaar tijd maar liefst
200 miljoen euro. Waarom is dit bedrag zo hoog? En wat
zijn de structurele kosten?
In de Voorjaarsnota zit een structurele meevaller van 353
miljoen euro voor de geneesmiddelen en een ramingsbijstelling van 100 miljoen euro. Conform het regeerakkoord
moet er ook nog 467 miljoen euro structureel worden
bezuinigd op geneesmiddelen. In totaal is het bijna 1 miljard
euro. Volgens de minister moet dit, zo blijkt uit de antwoorden op de schriftelijke vragen, los van elkaar worden gezien.
Maar hoe is dit mogelijk, want het gaat toch om dezelfde
post? En kan de minister garanderen dat die bezuinigingstaakstelling en wat er nu wordt ingeboekt in de Voorjaarsnota er niet voor zorgen dat patiënten straks geen
toegang meer hebben tot de noodzakelijke geneesmiddelen?
De heer Azarkan (DENK):
Voorzitter. Collega De Vries had het net over de kosten van
de inrichting van het ministerie van Landbouw. Ik vroeg
me ook af wat zij nou vindt van het principe waarom we
dat nu weer doen. Een jaar of zeven, acht geleden kwamen
we met elkaar tot de conclusie dat het kon worden samengevoegd met Economische Zaken. Dat kostte tientallen
miljoenen euro's; dat is een grote operatie geweest. Vervolgens gaat het weer goed met het land, en wat doen we
dan? Dan creëren we weer een extra ministerie.
De voorzitter:
En de vraag is?
De heer Azarkan (DENK):
Mijn vraag is: wat vindt u, mevrouw De Vries, van het
principe dat we nu weer 200 miljoen euro gaan verkwisten
om dat weer in te richten? Waar komt die noodzaak vandaan?
De voorzitter:
Mevrouw Aukje de Vries.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Wij hebben in het regeerakkoord de afspraak gemaakt dat
er een apart ministerie van Landbouw komt. Ik vraag er
vooral naar of dat kostenefficiënt is en kan, en waaruit die
kosten zijn opgebouwd. Maar die afspraak hebben we

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2018

gewoon gemaakt in het regeerakkoord, en daar staan wij
voor.
De heer Azarkan (DENK):
Maar voorzitter, als we dingen doen in dit land, dan vertrouwen mensen erop dat wij hier in het parlement verstandige
besluiten nemen. Ik vraag het daarom toch maar even:
waarom gaan we het nu weer uit elkaar trekken? Ik weet
dat het in het regeerakkoord staat, maar daarmee sla je elke
discussie dood. Een paar jaar geleden gaven we tientallen
miljoenen aan belastinggeld uit om het samen te voegen,
en nu geven we 200 miljoen euro uit om het bij elkaar te
trekken, omdat we weer een plek voor ministers nodig
hebben. Waar komt dat vandaan? U zegt: kostenefficiënt.
Maar het gaat erom dat je eerst besluit om iets te doen. Het
gaat mij om het principe: waarom doen we dit?
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Wij hebben dat afgesproken in het regeerakkoord; dat is de
reden waarom wij dit doen. Het is een belangrijke economische sector, laat ik daar ook duidelijk over zijn. De landbouw
zorgt voor heel veel export en voor heel veel banen. Dat is
dus ook belangrijk. Maar als je die stap neemt, dan vinden
wij dat je wel een goede onderbouwing van de kosten moet
hebben, en dan moet je die ook zo beperkt mogelijk houden.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
In de nieuwe begrotingsregels is het conjuncturele deel van
de WW en de bijstand uit het uitgavenkader gehaald, zoals
de Studiegroep begrotingsruimte ook heeft geadviseerd.
Maar de vraag die bij ons dan wel opkomt, is waarom het
kader nu wordt aangepast in deze Voorjaarsnota. Want wij
lezen in de Voorjaarsnota dat het naar boven wordt bijgesteld, maar wat gebeurt er bijvoorbeeld als de ramingen
weer meevallen en er dus minder geld nodig is?
De VVD is blij met het besluit om het gas in Groningen uiteindelijk terug te draaien tot nul en om de versterking
sneller op te pakken. Veiligheid staat voorop. Dat klopt
natuurlijk, maar dat wil niet zeggen dat we geen zicht
moeten hebben op de volledige financiële gevolgen en hoe
we daarmee omgaan. Deels vallen deze kosten buiten de
uitgavenkaders en deels daarbinnen, maar als ze erbuiten
vallen, belasten ze natuurlijk wel de staatsschuld.
De afgelopen dagen is er heel veel gebeurd. De minister
heeft vanochtend vroeg daar nog een brief over gestuurd.
Ik heb daar een aantal vragen ter verduidelijking over. In
de tabel staat een aantal niet-belastingmiddelen opgesomd
en wij zijn benieuwd naar de onderverdeling van deze
belastingmiddelen. Klopt het dat dit allemaal het inkomstenkader betreft?
Tot slot, voorzitter. In de brief staat ook nog dat er incidenteel 500 miljoen voor de economie en de leefbaarheid van
Groningen moet komen. Het is ons niet duidelijk wanneer
we dat terugkrijgen in de cijfers en hoe dat gezien moet
worden in relatie tot deze Voorjaarsnota. Volgens mij is het

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

102-6-4

een incidenteel bedrag dat weer terugkomt bij bijvoorbeeld
de begroting.

werkdruk. Kies je voor mensen of kies je voor grote bedrijven? Dat is uiteindelijk de politieke vraag, waarin wij een
andere keuze maken dan het kabinet.

De heer Nijboer (PvdA):
Ik vrees dat het het uitgavenkader is en dat het elders moet
worden gevonden, maar laat de minister dat maar beantwoorden. Ik wil mevrouw De Vries geen oordeel over de
deal vragen, want ik weet wel hoe de VVD daar tegenaan
kijkt, maar wel over de informatie die de Kamer de afgelopen anderhalve week over de deal met Shell en Exxon heeft
bereikt. Hoe kijkt mevrouw De Vries daarop terug?

Die keuze is het afgelopen jaar eigenlijk alleen maar nijpender geworden. Stakingen en acties in de zorg, het onderwijs
en bij het openbaar vervoer laten zien dat bij veel mensen
het water tot aan de lippen staat. Tegen die achtergrond
wil ik het vandaag hebben over de financiële gevolgen van
het gasbesluit en toch ook weer de dividendbelasting. Ook
hier gaat het steeds weer over mensen of multinationals.
Aan het slot van mijn betoog zal ik nog wat vragen stellen
over de Comptabiliteitswet.

Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik denk dat het allerbelangrijkste is dat er gekozen is voor
de veiligheid en dat er de afgelopen tijd, ook nadat deze
Voorjaarsnota tot stand gekomen is, nog een aantal goede
stappen zijn gezet wat ons betreft. Ik snap dat er een iets
rommelig beeld is ontstaan. De brief die vanochtend is
verstuurd, geeft een overzicht van wat op dit moment de
financiële inzichten zijn en ik ga ervan uit dat wij bij de
begroting 2019 het totale inzicht krijgen.

Dat de gaswinning versneld naar beneden gaat is goed,
maar de vraag is wel wat de financiële gevolgen zijn en wie
de rekening betaalt. Bij de Algemene Financiële Beschouwingen heb ik al gezegd dat de begrotingsregels wat mij
betreft niet deugen. Besluiten tot lagere winning onder het
uitgavenkader plaatsen, was volgens mij niet verstandig.
Dat hebben we nu gezien. In de Voorjaarsnota zien we dat
de lagere gasbaten en de versterking opgevangen worden
door meevallers en onderuitputting, althans gedeeltelijk.
Niet duidelijk is wat dit betekent voor de uitgaven in de
sociale zekerheid of de zorg op langere termijn. De meevallers bij de Anw en de medicijnprijzen betekenen toch uiteindelijk dat er minder ruimte is voor andere uitgaven die we
mogelijkerwijs hadden willen doen, bijvoorbeeld hogere
salarissen voor leraren of zorgpersoneel. Waarom krijgen
we pas bij de Miljoenennota zicht op de structurele gevolgen en de structurele dekking? Er is nu een structureel
besluit genomen. Dan moet er toch nu, bij de Voorjaarsnota,
in beeld worden gebracht wat de structurele financiële
gevolgen zijn? Maar dit was voor het advies van de Mijnraad
en voor het akkoord op hoofdlijnen tussen het ministerie
van EZK, Shell en Exxon Mobil dat we kregen. Over multinationals gesproken.

De heer Nijboer (PvdA):
Ik doel bijvoorbeeld op die 0,5 miljard, die 135 miljoen bleek
te zijn, de deal die een omvang heeft van bijna 3 miljard tot
2022, waar wij gisteren achter kwamen en niet vorige week
maandag al, en op de langetermijnfinanciering. Ik ken de
VVD heel goed, mevrouw De Vries ook. Die zegt altijd: als
je een afspraak maakt, moet je ook de komende jaren weten
hoe je het betaalt. Nou, dat is ook nog niet geregeld. Ik ben
dus wel benieuwd hoe zij als parlementariër naar deze deal
kijkt en naar de informatie die wij als Kamer hebben.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
We bespreken vandaag de Voorjaarsnota. Daar staat een
aantal zaken in over Groningen. Er is aangekondigd dat bij
de begroting 2019 het totale overzicht gaat komen. Dan
gaan wij daar meerjarig naar kijken. Ik vind ook wel dat de
PvdA hier en daar een beetje selectief shopt in de afspraken
die zijn gemaakt. Er wordt altijd vergeten erbij te vertellen
dat er ook een afkoop is geweest van de 70 miljard die nu
nog in de grond is blijven zitten. Dat verhaal, dat het pakket
uit meerdere stukken bestaat, vergeet de PvdA nog weleens
te vertellen.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik ga nu naar de heer Snels namens GroenLinks.

De heer Snels (GroenLinks):
Voorzitter, dank u wel. GroenLinks maakt andere keuzes
dan het kabinet, met een ander financieel kader in de verhouding tussen lasten en uitgaven. Dat hebben wij in het
najaar gepresenteerd, samen met de SP en de PvdA, onder
de naam "Mensen boven multinationals". Belangrijk is dat
wij een andere verhouding kiezen tussen lastenverlichting
voor grote bedrijven en uitgaven voor mensen die onze
samenleving draaiende houden, de leraren, de politieagenten, de mensen in de zorg en de buschauffeurs. Zij verdienen waardering, zowel in salaris als in verlaging van de

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2018

Deze besluiten en dit akkoord hebben grote financiële
gevolgen. Mijn fractie heeft de vraag of de minister van
Financiën zich in zijn rol als hoeder van de schatkist
bemoeid heeft met de gemaakte afspraken, en ook meer
dan alleen in het kabinet. En waarom heeft de minister van
Financiën ons niet direct geïnformeerd over de financiële
gevolgen en moesten we wachten op een brief? Eerst kregen we er een van EZK, die nog maar partieel was, en
vanochtend pas een van het ministerie van Financiën. We
hebben gisteren die brief van EZK gekregen en nu die brief
van Financiën en eigenlijk is dat nog steeds maar een soort
van samenvatting van de tijdelijke reeksen in de Voorjaarsnota. Nu krijgen we weer nieuwe afspraken met nieuwe
reeksen en nieuwe budgettaire gevolgen. Het enige wat we
kunnen zeggen is dat het erop lijkt dat de financiële gevolgen voor de overheid toch een stuk groter zijn dan we bij
de cijfers in de Voorjaarsnota zagen. Wat betekent dat
eigenlijk voor de langere termijn? Wat betekent dat voor
de dekking?
Wat ik ook wel opvallend vond was dat we in de brief van
EZK een aparte reeks kregen over de Vpb-inkomsten. Dat
wordt herhaald in de brief van de minister. Waarom is dat
eigenlijk gedaan? De Vpb-inkomsten zijn volgens mij
endogeen. Collega Nijboer heeft er al eerder op gewezen.
De kosten zijn bruto dus gewoon 3 miljard euro. Dan werken
de begrotingsregels volgens mij zo dat we 3 miljard moeten
dekken en wat er aan Vpb-inkomsten komt, zien we later
wel. Dat is toch een beetje hetzelfde als de minister voor

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

102-6-5

alle rijksambtenaren potloden zou kopen en daar een rekening voor moet betalen. Als de winst van de potlodenfabriek
omhooggaat en de Vpb instroomt, dan zien we dat later
wel. Hoe werken die begrotingsregels? Of is hier sprake
van een directe fiscale afspraak waarvan we nog niet weten
en met directe fiscale gevolgen? Graag opheldering.
Waarom vragen wij hiernaar? Omdat de afspraken die nu
gemaakt zijn ten aanzien van Groningen niet alleen gevolgen hebben voor de langere termijn, maar ook voor het
lopende begrotingsjaar. Daarom willen wij meer informatie
over het lopende begrotingsjaar. Daar gaan wij namelijk
over als Kamer. Dat heeft te maken met de Comptabiliteitswet en het budgetrecht van de Kamer. De vraag die ik heb
is of we niet langs de randen van de Comptabiliteitswet
gaan. Of gaan we er zelfs overheen? Hoe kijkt de minister
daarnaar? Wanneer hebben wij als Kamer nog de mogelijkheid om invloed uit te oefenen, bijvoorbeeld op de deal die
is gemaakt met Exxon Mobil en Shell? Of is die deal juridisch bindend en is daarmee het budgetrecht van de Kamer
uitgehold? Graag een reactie.
Voorzitter. Dit ging weer onder andere over Shell. Over
Shell gesproken: ik kom nu bij de dividendbelasting. Ik vraag
er al lang naar, sinds het najaar, maar bij vraag 144 bij de
schriftelijke antwoorden bij de Voorjaarsnota concludeert
het kabinet dan eindelijk ook zelf — ik quote — dat kan
worden gesteld dat het grootste deel van de budgettaire
derving ten gunste komt van buitenlandse overheden en
een kleiner deel slechts bij buitenlandse aandeelhouders.
Het heeft een tijdje geduurd, maar nu erkent ook het kabinet
dat het grootste deel van het geld, het afschaffen van de
dividendbelasting, simpelweg weggegooid geld is. Als die
1,4 of 1,6 miljard naar buitenlandse aandeelhouders zou
gaan, zou de VVD wellicht nog kunnen zeggen dat het verstandig beleid is, want dan zouden er effecten kunnen zijn
op de kapitaalmarkt en voor het bedrijfsleven. Maar deze
maatregel betekent simpelweg dat we jaarlijks ten minste
een miljard — die getallen krijgen we nog steeds niet —
weggeven aan buitenlandse belastingdiensten, aan Franse,
Duitse en Amerikaanse schatkisten. Bij de beantwoording
op vraag 146 wordt een poging gedaan om het gebrek aan
doelmatigheid een beetje goed te praten. Zo wordt gezegd
dat er in elk geval voor alle aandeelhouders lagere administratieve lasten zijn. Bijna een miljard om wat papierwerk
te besparen lijkt mij niet echt doelmatig. Een andere
spreeklijn die wordt geprobeerd bij vraag 146 is te beginnen
over het totaalpakket — daar hebben we het weer — en
over andere fiscale maatregelen die goed zijn om belastingontwijking mee tegen te gaan. Ik snap dat dit argument
door de coalitie gebruikt wordt om uit te leggen waarom
deze maatregel nou eenmaal in het regeerakkoord staat.
Het kan natuurlijk nooit een argument zijn voor de minister
van Financiën om uit te leggen waarom deze specifieke
maatregel doelmatig is of niet. Als je een pakket hebt met
99 doelmatige maatregelen en 1 ondoelmatige maatregel,
blijft die ene maatregel ondoelmatig.

plannen voor regeerakkoordmiddelen en andere doelmatigheidsvraagstukken als de minister van Financiën bij het
echt grote geld niet kijkt naar doelmatigheid? Daarom wil
ik graag van de minister van Financiën horen hoe hij de
doelmatigheid van dit wetsvoorstel wil gaan beoordelen.
Het liefst zou ik zien dat de afschaffing van de dividendbelasting een apart wetsvoorstel wordt, maar daar ga ik niet
over. Dat is aan het kabinet. Als dit in een pakket van
maatregelen komt, mag ik toch hopen dat we artikel 3.1
van de Comptabiliteitswet wel apart gaan toepassing op
de afschaffing van de dividendbelasting. Daarop wil ik graag
een toezegging van de minister. Ik wil dus een aparte
doelmatigheids- en doeltreffendheidsanalyse volgens artikel
3.1 van de Comptabiliteitswet op de afschaffing van de
dividendbelasting in dit wetsvoorstel. Wat zouden de
Comptabiliteitswet en dit artikel anders nog waard zijn?
Voorzitter. Ik heb eerder in de schriftelijke set vragen gesteld
over artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet. De minister geeft
in antwoorden aan dat de wijze van toelichten door departementen vormvrij is, dat de Kamer door het verantwoordelijke vakdepartement moet worden geïnformeerd over de
doelmatigheid en dat het aan de Kamer is om te bepalen
in hoeverre deze toelichting toereikend is geweest. Ik heb
hier samen met collega Sneller ook al een keer aandacht
voor gevraagd, volgens mij bij het AO Begroten en verantwoording. Wat mij betreft is dat iets te beperkt en mag de
minister van Financiën wat proactiever zijn. Zo is, neem ik
aan, bij alle voorstellen in de Voorjaarsnota en bij de toekenning van regeerakkoordmiddelen die aan begrotingen
zijn toegevoegd ook gekeken naar de eisen van artikel 3.1.
Zijn die gevolgd? Hoe wordt de Kamer daarover geïnformeerd? Wat is de rol van de minister van Financiën hierbij?
Alle voorstellen komen langs de minister van Financiën en
langs het departement. Dan zou het departement van
Financiën toch moeten weten hoe andere departementen
rapporteren over doelstellingen, doeltreffendheid en doelmatigheid? Graag een reactie.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Slootweg
namens het CDA.

De heer Slootweg (CDA):
Dank u wel, voorzitter. De historicus Wesseling schreef eens
over het Nederlandse parlement halverwege de negentiende
eeuw, dat dit destijds nog deed waarvoor het oorspronkelijk
was ingesteld, namelijk het regeringen moeilijk maken om
geld uit te geven en niet ze daartoe juist aansporen, zoals
het dat nu doet. Het parlement in de rol van schatkistbewaarder.

Financiën is tegenwoordig zo streng, dat er voor meer dan
700 miljoen in de aanvullende post ligt te wachten op goede
onderbouwing van andere departementen. Iedere euro
moet drie keer omgedraaid worden voordat hij wordt uitgegeven. Als het gaat over doelmatigheid en doeltreffendheid
ben ik het daarmee eens. Ik vind dat we zuinig moeten zijn
met belastinggeld. Ik hoop dan wel dat deze strenge houding consequent wordt toegepast. Waarom debatteren wij
hier vandaag over eindejaarsmarges van 1%, bestedings-

Het bespreken van de Voorjaarsnota is een mooi moment
om te kijken hoe we dat doen. De agenda van het kabinet
is ambitieus: 1,5 miljard extra investeringen in Defensie;
2,1 miljard extra investeringen in de verpleeghuiszorg,
bedoeld om met name meer personeel in deze sector aan
te trekken; bijna 1,6 miljard extra naar onderwijs, en 1,4
miljard structureel naar het openbaar bestuur, waardoor
gemeenten beter in staat zijn bijvoorbeeld de gedecentraliseerde opgave op te vangen. Maar ook lastenverlichting:
ruim 3,3 miljard door verlaging van het Vpb-tarief en 4,3

Tweede Kamer

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

Voorjaarsnota 2018

102-6-6

miljard structureel belastingverlaging voor de inwoners
van dit land. Belangrijk is bij een dergelijke omvangrijke
investeringsagenda en dit pakket van lastenverlichting dat
de middelen goed besteed worden. Vandaar dat het CDA
blij is met het programma Inzicht in kwaliteit. We profiteren
allemaal wanneer we beter inzicht krijgen in de doelmatigheid en doeltreffendheid van overheidsuitgaven.
De Voorjaarsnota van vandaag is eigenlijk het eerste tussenrapport van dit kabinet. De CDA-fractie vindt dat een verstandig begrotingsbeleid de fundering vormt om tegemoet
te komen aan de vele wensen die de inwoners in dit land
hebben. Daarom zien we graag een EMU-schuld die
schokken kan opvangen. De huidige EMU-schuld is nog
steeds hoger dan die van voor de economische crisis van
2008 en dat maakt het kwetsbaar om nieuwe economische
schokken op te vangen. Schokken die een economische
achtergrond kunnen kennen, maar ook beïnvloed kunnen
worden door een onrustige internationale wereld. Onrust
die bijvoorbeeld uitgaat van de huidige president van de
VS, de brexit, het blijvende conflict in Syrië en de onvrede
onder de middenklasse in vele Europese landen. Dit kunnen
triggers zijn voor nieuwe economische schokken. Het kunnen opvangen van economische schokken vraagt daarom
ook om een sober financieel beheer. Worden op het
ministerie worstcasescenario's ontworpen om na te gaan
wat eventuele schokken met onze economie kunnen doen
en, zo ja, geeft dit de minister inzichten met betrekking tot
de gewenste omvang van de EMU-schuld en hoe hoog deze
dan ongeveer is?
Voorzitter. De rijksbegroting kent drie onderdelen, de rijksbegroting in enge zin, het deelplafond sociale zekerheid en
het deelplafond zorg. Ik wil in het komende deel enkele
opvallende zaken uit die deelplafonds behandelen.
Allereerst het gasdossier. We zijn blij dat het kabinet verantwoordelijkheid neemt om voor de Groningers tot een
oplossing te komen, maar het kabinet kiest ervoor om de
oplossing voor 2018 te presenteren bij de Voorjaarsnota
en de structurele oplossing bij Prinsjesdag. Onze vraag is:
waarom doen jullie dat? Komt dit voort uit de verplichtingen
van de Comptabiliteitswet of omdat er gewoon nog zaken
moeten worden uitgewerkt? Is het dan ook niet verstandig
om een soort spoorboekje te geven van wanneer de informatie beschikbaar kan komen?
De voorzitter:
Maakt u eerst uw zin even af.
De heer Slootweg (CDA):
Dit was het stukje dat gaat over het gasdossier en mijn
volgende punt gaat over onderwijs, terwijl ik denk dat
mevrouw Van Leijten een vraag heeft over het vorige.
De voorzitter:
Hoe weet u dat? En zij heet mevrouw Leijten.

de heer Slootweg ook dat de Kamer er nog niets over te
zeggen moet hebben en dat het dus niet een dichtgetimmerde deal is met twee oliegiganten?
De heer Slootweg (CDA):
Ik vind dat er wel heel veel sturing in deze vraag zit. Ik ben
echt blij met de oplossing die gevonden wordt voor de
Groningers en dat de regering daartoe dan ook gewoon
haar portemonnee durft te trekken. Ik ben ook blij dat men
dat op een zo gefundeerd mogelijke wijze probeert te doen
door niet alles naar achteren te schuiven of door te zeggen
dat deze generatie het moet oplossen. Het is goed dat men
dat doet langs de kaders van de gasbaten nu en de versterkingsoperatie waarvan je ook in de toekomst profijt kunt
hebben om dat buiten de kaders te houden. Over de informatie heb ik nog wel vragen, zoals wanneer je welke zaken
kon voorzien en waarom deze keuze is gemaakt. Daarom
heb ik deze vragen ook gesteld.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik deel dat het goed is dat Groningen eindelijk veiligheid
geboden wordt. Ik deel ook dat het goed is dat je dat buiten
kaders kan plaatsen. We hebben allebei vragen over het
proces. U heeft ze ook gesteld en we zullen de antwoorden
goed beluisteren. Wat ik u vroeg is of ook de Kamer nog
zeggenschap moet hebben als we dat overzicht krijgen.
Want mij bekruipt steeds meer het gevoel dat wij door oude
afspraken, contracten die wij niet kennen, die we niet mogen
kennen, eigenlijk in een fuik van afspraken zitten, ook
financiële afspraken, met twee oliegiganten, Shell en Exxon,
waar we niet onderuit kunnen. Of we weten alles — waarom
doet de regering dit en op deze manier, dat vraagt u
eigenlijk — maar we moeten er ook nog over kunnen gaan.
Deelt de CDA fractie dat?
De heer Slootweg (CDA):
Als het gaat om de beoordeling, denk ik dat het wel logisch
is dat in dit verband de minister van EZK deze afspraken
probeert te maken. Ook dit is voor het kabinet natuurlijk
nieuw. Dat hadden we nog niet bij het regeerakkoord. Dus
de schokken die zijn gekomen en die worden opgepakt,
hebben zo hun doorwerking. Ik begrijp wel dat de afweging
dan wordt gemaakt om in een onderhandelingspositie te
komen met twee partners waarmee je in het verleden ook
hebt opgetrokken. Dus in die zin denk ik ook niet helemaal
dat de Kamer bij de beoordeling daarvan wordt buitengesloten. Maar ik zou wel willen weten wanneer men dingen
heeft kunnen weten om juist die beoordeling en ons goed
te kunnen meenemen.
De heer Nijboer (PvdA):
Ik vond dat de heer Slootweg heel goede vragen stelde over
de toekomstige dekking, dus dat zal ik straks ook doen. Ik
heb een vraag over de deal. Gisteren werd bekend dat er 3
miljard in omging. Wist de heer Slootweg dat dan? Dat is
mijn eerste vraag. En de tweede vraag is, wat vindt hij
daarvan?

Mevrouw Leijten (SP):
Ik heb nog een vraag over het Groninger gasbesluit. Terecht
is de heer Slootweg daar kritisch over. Ik zal er ook enige
woorden aan wijden en wij wilden eigenlijk liever alle
informatie voordat we aan dit debat begonnen. Maar vindt

De heer Slootweg (CDA):
Als het gaat om de precieze cijfers over de deal, daar heb
ik geen kennis vooraf over gehad. Maar als het gaat om

Tweede Kamer

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

Voorjaarsnota 2018

102-6-7

wat de implicaties zijn, wil ik toch tot de heer Nijboer zeggen
dat ik deze implicaties in totaliteit wil beschouwen. Ik begrijp
dat ik die totaliteit op Prinsjesdag krijg. Maar ik zou wel
willen weten welke informatie ik tot die tijd kan ontvangen,
zodat ik het goede oordeel ook tot die tijd kan maken.
De heer Nijboer (PvdA):
Ik probeer heel precies te luisteren. Eigenlijk zegt de heer
Slootweg: ik heb nu nog te weinig informatie om daarover
een afgewogen oordeel te geven. Begrijp ik dat goed?
De heer Slootweg (CDA):
Nee. Ik denk dat ik niet weet of ik al helemaal een totaalbeeld heb.
De heer Nijboer (PvdA):
Dat is toch het zelfde als: ik heb niet genoeg informatie om
nu het oordeel te geven?
De heer Slootweg (CDA):
Nee, het zou kunnen zijn dat ik nu al alle informatie heb en
dat ik pas op Prinsjesdag zie dat dat nu alle informatie is.
Of er komen nog zaken. Op het moment dat ik alle gegevens
heb, kan ik volgens mij ook die totaalbeoordeling maken.
De heer Nijboer (PvdA):
De ellende is dat wij morgen het afrondende debat over
het akkoord op hoofdlijnen hebben. Daar ben ik zeer op
tegen, want ik vind dat wij die informatie niet hebben als
Kamer. Dat heeft de coalitie doorgedrukt.
De voorzitter:
Dat komt nog.
De heer Nijboer (PvdA):
Ja, maar als de heer Slootweg nu zegt: ik kan eigenlijk pas
bij Prinsjesdag een oordeel geven, terwijl wij morgen dat
einddebat daarover hebben, is dat wel lastig, voorzitter.
De heer Slootweg (CDA):
Volgens mij maakt de heer Nijboer een wat groter onderscheid dan er in wezen is. Volgens mij gaat het morgen
over de beoordeling van de gasdeal, maar als het gaat over
de meerjarige implicatie, hebben we die op Prinsjesdag en
volgens mij moeten we op dat moment daarover spreken.
De heer Snels (GroenLinks):
Nog een slagje fundamenteler, en dan gaat het over de
positie van de Kamer, de Comptabiliteitswet en het budgetrecht. Ik neem aan dat de heer Slootweg ook heeft gezien
en meegekregen dat de deal die gesloten is tussen EZK,
NAM, ExxonMobil en Shell juridisch bindend is. Wat vindt
hij daarvan?

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2018

De heer Slootweg (CDA):
Ik zou ook in wezen niet heel goed weten hoe je dat op een
andere manier zou kunnen doen. Bij deze beoordeling over
de juridische binding is het volgens mij toch tamelijk logisch
dat het kabinet daar in eerste instantie dat overleg voert
met Shell en Exxon. Wij komen als Kamer daar ten slotte
toch nog over te spreken. Dus ja, in die zin zal de oppositie
als men een andere afweging wil maken, dan ook waarschijnlijk de consequenties moeten trekken dat dat ook weer
andere implicaties heeft. Dus in die zin is dat volgens mij
niet heel veel anders dan andere afwegingen die wij maken.
De heer Snels (GroenLinks):
Ik geef toe dat het dossier complex is. En ik geef ook toe
dat er onderhandelingen moeten worden gevoerd met de
betrokken bedrijven. Maar dit is vrij fundamenteel, want de
heer Slootweg zegt steeds: ik stel mijn oordeel uit, want ik
heb de complete plaat en alle informatie nog niet. Maar de
vraag is eigenlijk: wat doet uw oordeel er nog toe als u er
toch niks meer over te zeggen hebt? Dan gaat het over de
positie van de Kamer. Uw oordeel doet er volgens mij niet
meer toe.
De heer Slootweg (CDA):
Ik deel die mening niet met de heer Snels. Stel dat ik iets
anders zou willen. Dan zal dat natuurlijk vergaande implicaties hebben. Die implicaties moet ik dan ook erbij betrekken.
In die zin is het niet heel veel anders dan heel veel afspraken
met elkaar maken. Ik zie dus niet zo dat grotere fundamentele verschil met de andere afspraken die worden gemaakt.
Ik heb het idee dat de heer Snels het een beetje probeert
uit te vergroten.
De heer Snels (GroenLinks):
Volgens mij doe ik dat niet. Is de heer Slootweg net als ik
benieuwd naar de implicaties en de verhouding met de
Comptabiliteitswet en het budgetrecht? Zou hij daar niet,
net als ik, opheldering over willen hebben? Eigenlijk hadden
we die moeten hebben voordat die deal gesloten is.
De heer Slootweg (CDA):
De heer Snels stelt twee vragen. In reactie op het eerste
deel zeg ik: de vraag hoe dit zich tot elkaar verhoudt, heb
ik net gesteld. Het tweede deel gaat over "vooraf". Volgens
mij ga je op dat moment aan het kabinet vragen om van
tevoren al een soort van afspraken voor te leggen. Daarna
zou je dan met partijen aan de slag moeten gaan om die
afspraken te maken en een en ander binnen te halen. Ik
persoonlijk weet niet of je, als je dat gaat doen, het beste
voor de Nederlandse belastingbetaler gaat binnenhalen. Ik
denk dat je dan een spel gaat krijgen waarbij de minister
gaat zeggen "ik wil zo veel mogelijk ruimte binnenhalen"
en de ander ongeveer al weet welk kader er is. Ik weet niet
helemaal of de manier waarop de heer Snels het zich
voorstelt, uiteindelijk het meest efficiënt zal zijn.
De heer Azarkan (DENK):
Ik hoor de heer Slootweg eigenlijk zeggen: op dit punt is
het budgetrecht van de Kamer beperkt tot tekenen bij het
kruisje.

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

102-6-8

De heer Slootweg (CDA):
Nee, dat heb ik niet beweerd. Ik heb een paar keer proberen
uit te leggen dat het wel gevolgen heeft als je niet tekent
bij het kruisje en dat je er dan ook voor moet gaan staan
dat je die gevolgen gaat dragen. Ik denk dat we eerst even
het debat moeten afwachten ...
De voorzitter:
Dan stel ik voor dat u verdergaat.
De heer Slootweg (CDA):
... waarbij de minister van EZK de ruimte krijgt om uit te
leggen waarom hij het heeft gedaan. Op dit moment heb
ik geen reden om te wantrouwen dat hij daarbij de belangen
van de inwoners van Nederland voorop heeft gesteld. Dat
wil ik ook nog wel even helder maken.
Ik ben bij het punt onderwijs gekomen. We zien dat de
ramingen op het ministerie van Onderwijs de laatste jaren
toch elke keer overschrijdingen kennen. Wij puzzelen nog
op de oorzaak van het te laag inschatten van het aantal
volgers van hoger en wetenschappelijk onderwijs. Wij vragen de minister uitleg over de vraag op welke wijze bijvoorbeeld buitenlandse studenten daarvoor kostendragers zullen
krijgen. Wij hebben daar in de beantwoording van de feitelijke vragen geen geheel bevredigende uitleg over gekregen.
Ik noem maar even een voorbeeld: wat betekent het voor
de kosten van het wetenschappelijk en het hoger onderwijs
wanneer er vanuit het EER-gebied, de Europese Economische Ruimte, 50% meer studenten komen? Welke implicaties
heeft dat?
In het algemeen merken we dat kleine ramingsverschillen
grote gevolgen hebben op de begroting van OCW. Heeft
de minister ideeën hoe er meer rust op deze begroting kan
ontstaan, zodat kleine afwijkingen niet zulke grote financiële
gevolgen hebben?
Dan kom ik nog bij het punt Justitie en het deelplafond van
de rijksbegroting in enge zin. De rechtsbijstand is in 2017
geconfronteerd met onderuitputting. Ook in 2018 is er een
meevaller op de rechtsbijstand verwerkt. Om te kunnen
komen tot een andere vergoedingsstructuur is er behoefte
aan duidelijkheid. Is de onderuitputting bij de rechtsbijstand
structureel of is die incidenteel? Hoe verhoudt deze onderuitputting zich tot de afspraak in het regeerakkoord dat
veranderingen in het stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand binnen het bestaande budgettaire kader tot stand
kunnen komen?
Dan kom ik bij het deelplafond sociale zekerheid en bij de
kindregelingen. Elke keer wanneer de economie aantrekt,
krijgen we te maken met tegenvallers op het terrein van de
kinderopvangtoeslag. Dat lijkt misschien logisch omdat
meer stellen samen actief worden in het arbeidsproces,
maar de vraag die onze fractie bezighoudt, is of er eigenlijk
niet de verkeerde prikkels in ons stelsel zitten om de minst
verdienende partner te stimuleren meer uren te gaan werken? Wat zou ervoor nodig zijn om te zorgen voor de juiste
prikkels?
Dan het deelplafond zorg, de Hugo Borst-norm. Naast
geopolitieke schokken, die effect kunnen hebben op de
overheidsbegroting, bestaan er ook nationale ontwikkelin-

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2018

gen die een impact op de begroting kunnen hebben. Als
voorbeeld wil ik de gang van zaken rond de kwaliteitsimpuls
van 2,1 miljard voor de verpleeghuiszorg noemen. De toepassing van de Hugo Borst-norm kwam volgens een autonoom proces uit op het bedrag van 2,1 miljard. Dat autonome proces deed zich voor zonder dat de Kamer een eigen
afwegingskader kon maken. Mijn vraag is of er voor meer
begrotingen systematieken zijn die een soort kracht van
wet hebben en daardoor een grote impact kunnen hebben
op de begroting, zonder een echte interventie van de Kamer.
In mijn laatste deel wil ik bij een tweetal thema's wat langer
stilstaan. Het eerste is de woningmarkt. Er zit een enorme
spanning op de woningmarkt. Voor het CDA is het een grote
pijn dat mensen met een mbo-opleiding, vakmensen in
onze ogen, nauwelijks meer in staat zijn om een huur- of
koopwoning te bemachtigen. Voor de huur geldt dat men
vaak net te veel verdient om in aanmerking te komen voor
een sociale huurwoning en terecht, maar een duurdere
huurwoning is vaak niet beschikbaar. Omdat het hier soms
om paren gaat die beide werken, maar waarvan bijvoorbeeld één persoon geen vast contract heeft, komt men in
ook niet in aanmerking voor een hypotheek. Dit beeld zie
je niet alleen in Amsterdam en Utrecht, maar ook in kleine
gemeenten eromheen. Dit heeft bijvoorbeeld ook tot gevolg
dat mensen die in de zorg werken of in het onderwijs zich
nauwelijks meer in de stad kunnen vestigen. Er moet
gebouwd worden, maar ook dan is de vraag of de bouwer
zich richt op die woningen die aantrekkelijk zijn voor deze
vakmensen.
Daarnaast maakt het CDA zich grote zorgen over de investeringscapaciteit van woningbouwcorporaties. Wij ontvangen een brief dat de heffingsverminderingen voor de verhuurderheffing, bedoeld voor de aanpak van urgente
maatschappelijke opgaven veel eerder op zijn dan verwacht.
De regeling is ondertussen gesloten, maar door de sluiting
van de regeling vissen woningbouwcorporaties in krimpgebieden achter het net, waardoor investeringen om deze
regio's aantrekkelijker te kunnen maken, niet tot stand
komen. Ziet de minister van Financiën een rol voor zichzelf
weggelegd om hierover mee te denken, zodat ook jongeren
met een mbo-opleiding een plek kunnen vinden op de
woningmarkt? Kan hij bijvoorbeeld een bemoedigende rol
spelen bij banken, zodat die financiële producten ontwikkelen waardoor ook deze groep in aanmerking kan komen
voor een koopwoning? Zijn er mogelijkheden dat woningbouwcorporaties in gezamenlijkheid bijvoorbeeld de sloop
in krimpgebieden mogelijk maken, waardoor ook daar weer
ruimte komt voor investeringen?
Dan schuldfinanciering en groene obligaties. De CDA-fractie
ziet dat de markt voor schuldpapier zich aan het ontwikkelen
is. Steeds meer overheden gaan over tot de uitgifte van
groene obligaties, green bonds. In 2016 was Polen het land
met de Europese primeur, maar onlangs hebben respectievelijk Frankrijk, voor 7 miljard euro, en België, voor 4,5
miljard, aan groene obligaties uitgeven. België heeft aangegeven dit ook vaker te willen gaan doen. Opmerkelijk is ook
dat bij al deze uitgiften sprake was van een overinschrijving.
Groene obligaties zijn qua beprijzing niet duurder voor de
Staat, zo lijkt het, om uit te geven. Door bijvoorbeeld de
grote vraag van pensioenfondsen zijn ze qua rentekosten
mogelijk zelfs voordeliger. Wellicht ten overvloede een
beschrijving van green bonds: je geeft schuldpapieren uit
waarover je een vast bedrag aan rente betaalt. De opgehaalde gelden worden in een fonds gestopt waarmee kli-

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

102-6-9

maatinvesteringen kunnen worden gedaan. De CDA-fractie
denkt daarbij aan het verduurzamen van huizen. Alleen die
projecten worden gefinancierd die een positieve impact
hebben op het klimaat. Het project moet dan ook voldoen
aan internationaal opgestelde green bond principles. De
geldverschaffer is niet alleen verzekerd van een mooie
financiële opbrengst, maar weet zich ook verzekerd dat het
bijdraagt aan verbetering van het klimaat. Hoe kijkt de
minister aan tegen de uitgifte van groene obligaties die
voldoen aan de green bond principles? Zijn er volgens hem
voldoende projecten in ons land om deze met een positieve
impact op het klimaat als overheid mee te kunnen financieren? En vallen projecten die gericht zijn op het verduurzamen van woningen onder deze principes, met name om
woningen niet langer afhankelijk te laten zijn van gas, maar
van duurzame energie?
Ik heb ten slotte een wat meer technische vraag. Die gaat
over de in=uittaakstelling. De in=uittaakstelling is de
tegenhanger van de eindejaarsmarge en wordt gevuld met
de onderuitputting die zich gedurende het jaar voordoet.
Door de in=uittaakstelling bij de Voorjaarsnota al deels in
te vullen, wordt het risico op plafondoverschrijding verkleind. De afgelopen jaren is slechts sporadisch bij de
Voorjaarsnota de in=uittaakstelling gevuld. Het kabinet kiest
er dit jaar voor om dit al voor 225 miljoen te doen. Is de
minister in de komende jaren van plan altijd de in=uittaakstelling al bij de Voorjaarsnota te gaan invullen? Wordt de
in=uittaakstelling vooral ingevuld door incidentele, of door
structurele onderuitputting of meevallers? En kan de
minister aangeven met welke begrotingsposten dit jaar de
in=uittaakstelling is ingevuld?
Voorzitter. De Tweede Kamer is de plek om maatschappelijke noden te adresseren. En ons parlement is ook de plek
om kritisch te kijken naar wat het kabinet uitgeeft. Professor
Wesseling was wellicht wat te eendimensionaal door de
rol van het parlement te verkleinen tot het de regering zo
moeilijk mogelijk maken om geld uit te geven. Wij zien die
rol wat breder. Maar willen we ook op lange termijn maatschappelijke noden niet alleen kunnen adresseren, maar
ook proberen te beantwoorden, dan dient naast de minister
van Financiën het parlement ook zijn kritische rol te spelen.
Dank u wel.
De heer Edgar Mulder (PVV):
Wij zijn blij dat het CDA zich nu onder andere ook druk
maakt over de hoogte van de huren. U wordt goed bediend,
want de PVV dient vandaag een motie in om die huren te
verlagen; u kunt dus gelijk meedoen. Maar ik wilde iets
vragen over wat u iets eerder in uw betoog zei. U had het
over de groeiende onrust bij de bevolking in vele Europese
landen. Dat is best interessant, want die onrust is er. Maar
heeft u ook een verklaring voor de groei van die onrust?

Dan wordt dat vaak opgevangen door de middenklasse. Ik
denk dus dat het feit dat er meer offers zijn gevraagd, een
onderdeel is. Ik denk dat er ook een culturele component
in zit. Lange tijd hebben we het idee gehad dat onze economie alleen maar groeide. Dan is het denk ik moeilijk om op
een gegeven moment te accepteren dat dingen niet zozeer
groeien. Ik denk dus dat dat twee elementen kunnen zijn.
En het zal ook ongetwijfeld zo zijn dat de politiek misschien
hier en daar weleens de neiging heeft gehad om dingen te
beloven die zij niet heeft kunnen waarmaken. Misschien
wijst de heer Mulder daarop. Dat zorgt ervoor dat je daar
ook uiterst terughoudend in moet zijn.
De heer Edgar Mulder (PVV):
Het is toch vreemd, want ook eind jaren negentig, toen er
helemaal geen sprake was van een crisis, was er onrust:
de beroemde veenbrand. Dus het kan niet alleen aan wel
of niet een economische crisis liggen. Het ligt aan de verdeling van het geld en het ligt natuurlijk ook aan de totale
mislukking van de euro en aan de massa-immigratie.
De voorzitter:
En de vraag is?
De heer Edgar Mulder (PVV):
U kijkt nu naar de economie. Het zou interessant zijn als
het CDA zich langzamerhand ook eens zou gaan afvragen
of ook massa-immigratie, de euro en het doordrammen
van een staat in Brussel ermee te maken heeft. De gewone
Nederlander en de gewone Europeaan hebben daar niets
mee, want Europa bestaat uit gewoon onafhankelijke landen.
De voorzitter:
De heer Slootweg.
De heer Edgar Mulder (PVV):
Ik denk dat er pas een begin van een goed antwoord komt
als het CDA dat doet.
De voorzitter:
De heer Slootweg.

De heer Slootweg (CDA):
Daarbij spelen volgens mij veel elementen een rol. Een van
de elementen is volgens mij dat we komen uit een periode
van economische crisis, waarin ook overheden in het
voorzieningenniveau aanpassingen hebben moeten doen.
Dat doet pijn. Dat doet pijn bij vele lagen van de bevolking
en dat doet voornamelijk ook pijn als je een soortement
economie wilt hebben waarbij er ook nog ruimte is voor
het gewoon mee kunnen doen van de laagste sociale klasse.

De heer Slootweg (CDA):
Wat het goede antwoord is, zal denk ik uiteindelijk door
onze bevolking zelf moeten worden beoordeeld. Ik denk
wel dat de heer Buma in zijn Schoo-lezing bijvoorbeeld een
heel aantal dingen ook adresseert, op een net iets andere
toon dan de heer Mulder. Ik zou het woordje "massaimmigratie" niet willen gebruiken, want volgens mij speelde
ook al op eerdere momenten dat er een grotere groep naar
Nederland toe kwam. Dat is echt niet iets wat alleen maar
vanaf het begin van dit millennium heeft gespeeld. Dat is
een tendens die je al langer ziet, ook gewoon omdat wij
een grotere welvaart hebben. Maar ik denk dat dat zeker
zorgt voor een soort ontheemding bij de bevolking van
Nederland. In die zin, met net iets andere bewoordingen,
kan ik met een deel van de analyse van de heer Mulder wel
meedenken.

Tweede Kamer

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

Voorjaarsnota 2018

102-6-10

Over de euro ben ik echt iets minder kritisch, ook omdat
veel middengroepen zullen ervaren dat ze hetzelfde
betaalmiddel hebben op het moment dat men van het ene
land naar het andere land gaat en dan vraag ik mij af of de
euro nou het sjibbolet is, om het in mijn termen te zeggen,
waardoor men heel erg te hoop loopt. Dus over dat deel
ben ik minder sceptisch dan de heer Mulder.
De heer Edgar Mulder (PVV):
Toch nog even controleren of ik het net goed hoorde: er is
wel massa-immigratie, die is al langer bezig en de mensen
komen hiernaartoe omdat wij welvarender zijn. Klopt dat?
De heer Slootweg (CDA):
Er zijn meerdere oorzaken waarom mensen hiernaartoe
komen, maar het is natuurlijk heel helder dat wij een welvaart hebben die er in andere delen van de wereld niet is
en dat wij ook een arbeidsvraag hebben gehad die ingevuld
moest worden. Zeker in de jaren zeventig hadden wij in
bepaalde sectoren een arbeidsvraag die Nederland niet kon
oplossen.
De voorzitter:
Tot slot op dit punt, de heer Edgar Mulder.
De heer Edgar Mulder (PVV):
Die arbeidsvraag stopte ergens begin jaren zeventig en op
dat moment waren er in Nederland 21.000 Marokkanen en
22.000 Turken. Toen zijn we gestopt te vragen of mensen
hiernaartoe willen komen. Van beide bevolkingsgroepen
zijn er nu 400.000, dus 800.000 in totaal. Hoe kan het dan
dat die hier gekomen zijn terwijl we ze niet meer gevraagd
hebben om hier te komen?
De heer Slootweg (CDA):
Arbeidsvraag kent vele elementen. Ook nu wordt er nog
steeds gevraagd om mensen in sommige sectoren omdat
onze bevolking die plekken schijnbaar niet kan invullen.
Dus in die zin is dat echt een langduriger proces.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan ga ik nu naar mevrouw Leijten namens de
SP.

Mevrouw Leijten (SP):
Het regent goede economische cijfers. De economie groeit
nog steeds hard. De huizenprijzen stijgen. De werkloosheid
is laag. Er is maar liefst 3,8 miljard over op de begroting.
Toch vallen de loonontwikkeling en de koopkracht van
gewone mensen tegen ten opzichte van de raming. De
koopkracht stijgt met 0,6% en loopt daarmee opnieuw flink
achter bij de groei van de economie. In het vorige debat
heb ik aan de minister gevraagd of we er niet voor kunnen
zorgen dat de koopkracht net zo hard groeit als de economie. Maar dit blijft toch wel heel erg ver achter. Hoe
reflecteert hij daar nou precies op? Want stel dat de inflatie
oploopt. Welke maatregelen zijn er dan te nemen om de
belofte "iedereen gaat erop vooruit" ook waar te maken?

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2018

De crisis is over, maar sociaal-economische gezondheidsverschillen in Nederland groeien. Vrouwen met een lage
opleiding gaan zelfs eerder dood, anderhalf jaar. Het verschil tussen vrouwen met een hoge opleiding — een universitaire of een theoretische opleiding, zoals we dat tegenwoordig gaan noemen — en met een praktische opleiding
is tien jaar. Bij mannen is het acht jaar. En dan ook nog bij
leven zeker dertien jaar in slechtere gezondheid. De sociaaleconomische gezondheidsverschillen in Nederland zijn net
zo groot als in de VS. Wat zegt dat over ons land, vraag ik
aan de minister. En voelt hij zich ook verantwoordelijk voor
het gezond achterlaten van onze mensen, en niet alleen
van de cijfertjes? Het kabinet heeft de mond vol over
financiële degelijkheid en toch wordt er via allerlei kasschuiven, waarop we maar mondjesmaat zicht hebben, een miljard euro verspijkerd. Dat is natuurlijk helemaal geen probleem, als dat kan. Maar wij willen het wel goed kunnen
volgen. Ik heb ook het idee dat er de laatste jaren expres
een beetje te ruim geraamd wordt op het gebied van sociale
zaken en zorg. Dan zeggen we bij de presentatie van de
Miljoenennota: kijk hoeveel ernaartoe gaat, kijk hoeveel we
eraan besteden, maar we houden altijd over en het gaat
naar andere doelen. Da's niet zo netjes. Want ik denk dat
die mensen die op de wachtlijst staan voor geestelijke
gezondheidszorg, voor de thuiszorg of voor behandeling
in het ziekenhuis graag zouden zien dat die structurele
onderuitputting op zorg ook gaat naar die zorg. De crisis is
over, maar in Groningen merken ze het maar mondjesmaat.
Stuntelend gaat Wiebes door het dossier. Waar kennen we
dat van? Afspraken met Shell en Exxon kunnen echt niet.
Wat we nu horen, is dat ze minder gaan bijdragen aan versterking en dat ze meer krijgen door te stoppen met gaswinning. Jarenlang hebben ze zoveel verdiend, jarenlang hebben de Groningers in onzekerheid gezeten en nog steeds
is niet duidelijk hoe dit precies zit.
Een gezin kreeg versterkingsgelden en wachtte op de
plaatsing van zonnepanelen. Ze hadden daardoor bij de
jaarwisseling €1.080 te veel op de spaarrekening en moeten
nu €1.500 aan toeslagen terugbetalen aan de Belastingdienst. Kunnen we daar wat aan doen, vraag ik aan de
minister. Het stoort de SP en zeker de Groningers ook dat
de regering doet alsof er door het gasbesluit geen geld
meer zou zijn om andere noodzakelijke reparaties voor onze
samenleving te doen. De crisis is over, maar er zijn meer
arme gezinnen dan ooit. De armoede verdiept zich. Een
kwart miljoen van de zeven miljoen huishoudens moet vier
jaar of langer van een laag inkomen rondkomen. Ondanks
de groei van onze gezamenlijke welvaart delen we deze
welvaart niet goed. Het aantal kinderen dat opgroeit in
armoede is al jarenlang 400.000. Waarom krijgen we dit
niet opgelost? Niet mee kunnen gaan op schoolreisjes, geen
muziekles, onzekerheid die de rest van je leven doorwerkt.
Waarom voelt deze minister zich daar niet verantwoordelijk
voor?
De economie groeit als kool, het geld klotst tegen de plinten,
maar we zien dat het liever naar de buitenlandse overheden
gaat, multinationals en een lagere staatsschuld. Meer
ongelijkheid, een meer verdeeld land, maar het moet wel
terug naar de staatsschuld. Wat gaat de minister doen om
het gat wat we zien op vele terreinen te verkleinen, om de
90% die daarmee te maken heeft mee te laten profiteren
van de economische groei, om bijvoorbeeld de enorme
vermogenskloof die in ons land is te verkleinen, zodat
multinationals en miljonairs ook mee gaan betalen aan de
uitdagingen voor het hele land? Toen we de banken
moesten redden, kostte dat 90 miljard. En de klappen kwa-

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

102-6-11

men terecht bij mensen die daar part noch deel aan hadden.
Sociale werkplaatsen bijvoorbeeld. Kortingen op de kosten
van de werkplekken, geen mensen meer erbij, en nu zien
we dat de sociale werkplaatsen eigenlijk niet meer in de
lucht gehouden kunnen worden. Wij maken daar geld voor
vrij in een amendement, want we zien dat er geld over is
en er wordt ons verteld dat de crisis over is. Maar mogen
deze mensen die een steuntje in de rug nodig hebben om
te werken daar dan ook van mee profiteren?
De crisis is over, maar er is steeds minder toegang tot het
recht. Dat staat onder druk. Volgens de commissie-Van der
Veer is er sprake van twintig jaar achterstallig onderhoud
als het gaat over de vergoeding die sociaal advocaten krijgen. Eigenlijk erkent de minister voor Rechtsbescherming
dat. Alleen hij heeft geen geld, zegt hij, om dat te repareren.
Geen geld. Willen wij dat iedereen toegang heeft tot het
recht en dat het niet alleen mensen met een dikke portemonnee voorgehouden is om een advocaat te betalen, dan
moeten we zorgen dat de sociale advocatuur overeind blijft.
En dat gebeurt nu niet. De mensen schieten erbij in, ze
hebben meer kosten dan dat het oplevert. Nieuwe aanwas
komt niet binnen. Dit is zorgelijk voor de toekomst van onze
rechtsstaat. Daarom hebben we eigenlijk 127 miljoen
structureel nodig voor de sociale advocatuur. We kunnen
nu iets niet structureel regelen, dat weet ik, maar ik heb 164
miljoen vrijgemaakt voor dit jaar om het komende halfjaar
in ieder geval het been bij te trekken. Wij gaan proberen
dat te regelen en we hopen natuurlijk dat de minister voor
Rechtsbescherming dat al doet bij de Miljoenennota. Anders
nemen wij daartoe het initiatief.
7 miljoen bezuinigen binnen de Onderwijsbegroting omdat
er een tegenvaller was op de studiefinanciering leidt tot het
wegvallen van leerwerkplekken voor 40.000 jongeren die
in het mbo een opleiding volgen. Ik vind het zo dom.
Waarom horen deze kinderen er nou niet bij, deze jongeren?
40.000 leerwerkplekken verdwijnen door een tegenvaller
op de studiefinanciering. Ik zou graag willen dat we dit
repareren en ik hoop dat de regering mijn amendement
kan steunen.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Ik dank mevrouw Leijten voor haar warme pleidooi voor
vakmensen, technische vakmensen, want die hebben we
zo ontzettend hard nodig in dit land. Ik vind het een buitengewoon sympathiek amendement dat mevrouw Leijten
heeft ingediend, maar het is een ongedekt amendement.
Heeft mevrouw Leijten een dekking? De ChristenUnie stemt
altijd tegen ongedekte amendementen en ik zou het heel
graag wel willen steunen.
Mevrouw Leijten (SP):
Het is wel gedekt. Het zit in de algemene middelen. Dat u,
niet u, voorzitter, maar de ChristenUnie de begrotingsafspraak heeft gemaakt dat alles wat extra binnenkomt naar
de aflossing van de staatsschuld moet, is uw eigen klem.
U kunt er ook voor kiezen — er is ook een miljard versleuteld
binnen de begroting — om hier te zeggen: luister, er is 3,8
miljard extra binnengekomen, we zijn pas halverwege het
jaar en het gaat om 7 miljoen maar wel om 40.000 kinderen,
we zeggen dat de begrotingsregels minder streng moeten
zijn. Maar het zijn niet mijn begrotingsregels, zeg ik duidelijk. Dat is de klem die de ChristenUnie zich zelf heeft
opgelegd.

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2018

De heer Bruins (ChristenUnie):
Het is duidelijk dat we het niet eens zijn over verstandig
begrotingsbeleid. Dat is jammer, want als het gedekt was
zou ik het een mooi amendement vinden. Maar dan laten
we het zo, jammer.
Mevrouw Leijten (SP):
Wat is dit nou voor onzin! Dan zoek ik toch ergens een
structurele onderuitputting op zorg om het uit te dekken?
Alleen, dan doe ik iets wat ik ook niet goed vind, want ik
vind dat die structurele onderuitputting op zorg, op sociale
zaken, niet moet worden opgenomen in de begrotingssystematiek. Wat hier gebeurt is zoiets kleins maar betekent
veel voor een grote groep van 40.000 mensen. Iedereen
hoort erbij, we zijn herstellende van de crisis en dan zou je
van die 3,8 miljard niet 7 miljoen kunnen geven aan 40.000
studieplekken voor kinderen?
De heer Bruins (ChristenUnie):
De optie van mevrouw Leijten is dat de overheid groter en
groter wordt en daar ga ik niet in mee, dank u wel.
Mevrouw Leijten (SP):
Nee, helemaal niet. De optie is dat we 40.000 kinderen in
de knel laten komen omdat ze geen leerwerktraject meer
kunnen volgen.
De heer Snels (GroenLinks):
Mag ik mevrouw Leijten voorstellen dat we nog even om
tafel gaan om een dekking te vinden voor die 7 miljoen,
bijvoorbeeld met de heer Bruins, en dat we kijken of we het
amendement kunnen steunen met 7 miljoen dekking? Volgens mij zou dat mogelijk moeten zijn en ik denk dat daarvoor een opening bij de coalitie zit. Die moeten we volgens
mij dan incasseren.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik ben altijd bereid met iedereen in gesprek te gaan, maar
ik wil hier ook wel uitleggen dat de begrotingsregels hier
niet een afspraak zijn waarvoor de hele Kamer verantwoordelijk is. Daarvoor zijn 76 leden in deze Kamer verantwoordelijk, dus de heer Bruins zelf kan ook zeggen: ik vind dat
hier eigenlijk niet van toepassing. Ik weet ook wat er gebeurt
als ik onderuitputting gebruik, zeg ik tegen mijn collega van
GroenLinks. Als je onderuitputting gebruikt bij de voorjaarsnota, zegt de regering: nee, daar mag de Kamer nog niet
aankomen, want dat kunnen we in de loop van het jaar nog
nodig hebben. Daarom is het altijd heel ingewikkeld om
gebruik te maken van je budgetrecht. Je mag niet komen
aan onderuitputting, "want dat hebben we mogelijk nog
nodig", we mogen niet komen aan de algemene middelen
omdat er is gezegd: we kunnen niet uit de algemene middelen ...
De voorzitter:
Helder. De heer Snels.

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

102-6-12

De heer Snels (GroenLinks):
Ik ben dat natuurlijk helemaal eens met mevrouw Leijten,
maar volgens mij moeten we nu heel praktisch kijken of we
dit voor die mbo-leerlingen kunnen regelen. Dat lijkt mij de
belangrijkste prioriteit.
Mevrouw Leijten (SP):
Zeker. Ik vind dat overigens ook gelden voor de rechtsbescherming en de sociale advocatuur. Als daar een opening
zit omdat er een onderuitputting is, vind ik dat we het
daaruit moeten betalen.
De voorzitter:
Gaat u verder, mevrouw Leijten.
Mevrouw Leijten (SP):
Maar hoe kan het dan dat de minister voor Rechtsbescherming zegt dat hij geen geld heeft?
De crisis is over, maar niet voor reumapatiënten en mensen
met artrose. Zij krijgen straks de zware paracetamol, vitamines en mineralen die ze op recept krijgen niet meer vergoed.
Vraag maar eens aan een huisarts hoe noodzakelijk deze
middelen zijn als je al ziek bent. Om 40 miljoen te besparen
schuiven we de rekening door naar mensen die al ziek zijn,
die door hun ziekte niet kunnen werken en vaak al ontzettend hoge zorgkosten hebben. Ik vraag de minister: zullen
we dat niet doen? We zijn toch uit de crisis. We hoeven dat
toch niet altijd af te wentelen op de zieken?
We worden met z'n allen te dik. Vandaag was dit ook weer
in het nieuws. We weten dat kinderen steeds minder
bewegen. Dat is een slechte, zorgelijke situatie, zeker voor
de gezondheid op de langere termijn. We hebben het niet
alleen over de financiële gezondheid op de langere termijn,
maar ook over onze fysieke gezondheid op langere termijn.
Mijn collega Van Nispen heeft een wetsvoorstel gemaakt
dat zegt: drie uur sport op de basisschool van een vakdocent. Daar zijn middelen voor nodig. Wij willen de minister
vragen om dit ook al in te vullen voor volgend jaar, zodat
als het wetsvoorstel wordt aangenomen, dit ook effectief
beslag krijgt. Als hij er niet toe bereid is om nu toe te zeggen
dat hij dit zal meenemen in de Miljoenennota, dan zullen
we daar een motie voor indienen.
Voorzitter. We zien dat het verhogen van de AOW-leeftijd
volledig voor de klep komt van mensen met lage inkomens.
Zij kunnen zich niet eerder met pensioen kopen. Werken
tot de dood voor lage inkomens en praktische beroepen is
nu eigenlijk wat er in het vizier ligt. Eerder genieten van je
oude dag kan als je geld hebt, maar niet als je dat niet hebt.
We weten ook al dat juist deze mensen tien jaar eerder
doodgaan. Ziet de minister dit probleem? De kloof tussen
arm en rijk, tussen mensen met een praktische opleiding
en mensen met een theoretische opleiding, wordt enkel
vergroot door de verhoging van de AOW-leeftijd.
Weet u, de agenten zien doorwerken tot 68 jaar ook niet
voor zich. In de frontlinie staan van onze samenleving, veel
te weinig collega's hebben om je werk goed te doen, zien
dat de georganiseerde criminaliteit groeit en groeit en
onvoldoende collega's hebben die de veiligheid kunnen
garanderen van mensen. Ze kunnen nauwelijks aanwezig

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2018

zijn in de buurten. Politiebureaus sluiten nog steeds door
de taken die de vorige regering zich heeft opgelegd. Deze
regering zegt dat er nieuw geld bij komt voor de politieagenten, maar dan moeten zij wel flexibeler worden. Woedend
zijn ze geworden. Terecht! Morgen houden ze de Mars van
de uitgeknepen citroen. Gaat de minister daar uitleggen
dat het wel flexibeler kan? Gaat hij daar uitleggen dat een
gezinsleven voor een politieagent er blijkbaar niet toe doet?
Ik ben wel heel benieuwd.
Het geld klotst alle kanten op. 1 miljard extra aan ICT-uitgaven; het ging er gister nog over. Minder belastinginkomsten
omdat de Belastingdienst op zijn gat ligt. Een gigantische
financiële deuk door allerlei fiscale regels die in het verleden
zijn afgesproken en die door Europese uitspraken nu voor
veel meer zouden gaan gelden. Deals met Shell en andere
bedrijven, waarbij het ook over miljarden gaat. Mensen zijn
dat zat. Mensen zijn het zat! Het kabinet zit er voor de rijken,
voor de multinationals, voor aandeelhouders; 10% van onze
bevolking. De andere 90% moet knokken voor de vooruitgang. Die strijd leveren ze. Zoals de buschauffeurs en leraren dat hebben gedaan en de ambtenaren dat ons ook
hebben laten zien: actievoeren loont. Wij roepen iedereen
op: doe eraan mee, steun de strijd voor hogere lonen voor
iedereen; wacht niet op dit kabinet, maar doe mee met ons.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Leijten. Dan ga ik nu naar de heer
Sneller namens D66.

De heer Sneller (D66):
"I don't know what they want from me; it's like the more
money we come across; the more problems we see." Of,
voorzitter, omdat ik weet hoe u aan de Nederlandse taal
hecht: "Ik weet niet zo goed wat ze van me willen; het is
alsof meer geld alleen maar meer problemen betekent." Je
zou in deze tijd van hoogconjunctuur bijna gaan denken
dat Notorious B.I.G. gelijk had. Bijna dan, want ik zie juist
veel kansen in deze tijd om onze economie nu toekomstbestendig te maken.
Voorzitter. Die kansen grijpen we ook. We hadden al het
groenste regeerakkoord ooit. Nu leggen we met een breed
politiek front ambitieuze doelen vast in een klimaatwet. Dat
is belangrijk, niet omdat we daarmee geschiedenis schrijven, maar als voorwaarde voor alle plannen die we voor
de toekomst hebben. Het is daarmee niet klaar. Straks is
evenveel ambitie en energie nodig om van het klimaatakkoord concrete plannen en afspraken te maken. Onderdeel
daarvan is wat mij betreft zorgen dat de prijs ook de kosten
voor milieu en klimaat meeneemt. De vervuiler betaalt,
zoals bij de aangekondigde vliegtaks.
Dat de begroting van het gasinfuus af gaat, is een historisch
besluit. In 2008 was gas nog 5% van de rijksinkomsten en
in 1985 zelfs 10%. Ik heb dan ook alle begrip dat zo'n grote
beslissing niet van de ene op de andere dag en détail is
uitgewerkt. Duidelijke communicatie naar mensen, de
Groningers voorop, en de Kamer is juist dan cruciaal. Zeker
met de complexe financiële stromen in het gasgebouw is
dat ook een hele opgave, zo is gebleken. Ik sluit me graag
aan bij de vragen die de heer Slootweg daarover en over
de rol van deze minister daarin stelde. Zelf krijg ik daarnaast

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

102-6-13

graag een nadere onderbouwing van de budgettaire
gevolgen van het volumebesluit. Hoe komt de minister tot
900 miljoen euro in 2022? Over de andere verdiepingen van
het gasgebouw staan morgen nog twee debatten met de
verantwoordelijke minister gepland.
Een toekomstbestendige economie is ook veerkrachtig. Die
veerkracht zien we nu. De economie gaat goed en mensen
merken dat ook steeds meer. Meer mensen zijn aan het
werk dan op enig moment in de laatste zeventien jaar, maar
daarmee zijn we er nog niet. De komende jaren ligt er
gelukkig ook lastenverlichting in het verschiet en er is een
nieuwe cao afgesproken met 7% extra voor rijksambtenaren.
En toch moet de belangrijkste ontwikkeling hierbij uit de
markt komen. De lonen moeten omhoog. In veel sectoren
is daar ook ruimte voor. De minister heeft daar bij de
Algemene Financiële Beschouwingen ook een mooie oproep
toe gedaan. Die veerkracht van de economie komt niet
vanzelf; die vraagt om hervormingen. Bij de Financiële
Beschouwingen vroeg ik aandacht voor de houdbaarheid
van de zorgkosten. De WRR gaat hier onderzoek naar doen.
Ik denk dat dat belangrijk is, omdat daarmee beter in beeld
wordt gebracht hoe we mensen goede zorg kunnen blijven
bieden, zonder dat dit andere belangrijke overheidsuitgaven
wegdrukt. We moeten deze tijd ook gebruiken om onderhoud te plegen aan de arbeidsmarkt, zodat de kloof tussen
vast en flex kleiner wordt en mensen duurzaam inzetbaar
zijn en hun werk kunnen combineren met een gezin.
Gelukkig heeft ook de aanpassing van ons pensioenstelsel
de volle aandacht van dit kabinet en werken we aan een
woningmarkt die de conjunctuur minder beïnvloedt en
schulden minder opstuwt. De Europese Commissie ziet dit
voor Nederland ook al jaren als een macro-economische
onevenwichtigheid.
Mevrouw Leijten (SP):
Bij de hervormingen van D66 moet ik altijd even slikken.
Dan zie ik de AOW-leeftijd omhooggaan en dan zie ik het
zorgstelsel vermarkt worden met een rekening voor de
mensen en minder voor de bedrijven. En ga zo maar door.
Maar het zou best weleens zo kunnen zijn dat we hier te
maken hebben met een nieuw D66. Zou D66 het goed vinden om bij al die noodzakelijke hervormingen die het ziet
en die in het verleden dus desastreus zijn geweest voor
mensen — en dan ben ik de flexibilisering van de arbeidsmarkt nog vergeten — altijd te toetsen of zij ook goed zijn
voor bijvoorbeeld het verkleinen van sociaal-economische
gezondheidsverschillen?
De heer Sneller (D66):
Ik denk dat veel hervormingen die we in het verleden hebben doorgevoerd, juist heel belangrijk zijn geweest voor
het sterker maken van onze economie en dat we daar nu
de vruchten van plukken. We hebben een paar weken
geleden een motie gesteund om door het kabinet te laten
onderzoeken hoe we juist de Monitor Brede Welvaart meer
gewicht kunnen geven bij het maken van die plannen en
bij het beoordelen van dit soort maatregelen. In die zin is
het antwoord ja, want een aantal door mevrouw Leijten
genoemde onderdelen zitten daar zeker in.

voor ons allemaal. Dat zijn flexibele arbeidscontracten voor
mensen zonder dat ze een huis kunnen kopen of huren,
langer doorwerken voor degenen die niet een eerder pensioen kan kopen en een grotere kloof van sociaal-economische gezondheidsverschillen. Daar hebben die hervormingen toe geleid. Is de heer Sneller van mening dat je in de
toekomst bij allerlei hervormingen — je kunt dat "verbeteringen" noemen — eigenlijk altijd moet kijken of zij goed
zijn voor alle mensen en niet alleen voor die 10%?
De heer Sneller (D66):
Zeker, en ik ben er ook van overtuigd dat uiteindelijk
iedereen kan meeprofiteren van het sterker maken van de
economie.
De voorzitter:
Ik stel voor dat u verdergaat.
De heer Sneller (D66):
Dank u, voorzitter. De beste investering in de toekomst is
die in onderwijs en onderzoek. Het is mooi dat er ook in het
primair onderwijs een nieuwe cao is afgesloten, zodat de
extra 270 miljoen daadwerkelijk naar leraren kan. Er is ook
extra geld om hun werkdruk te verlagen. Niet alleen voor
D66 is onderwijs prioriteit; ook het IMF benadrukt in zijn
landenrapport over Nederland dat belang.
Voorzitter. Onze studenten doen het beter dan de ramingen
voorspelden. Zij studeren vaker door en sneller af, maar
een kleine afwijking van de ramingen heeft acute en grote
gevolgen voor de begroting terwijl die op dat moment al
"dichtverplicht is", zoals de minister dat treffend noemde
in het wetgevingsoverleg over het Jaarverslag. De afgelopen tien jaar kende slechts een keer een meevaller. Mijn
vraag is: hoe willekeurig is dat dan? De systematiek die wij
nu hebben, leidt tot onnodige onrust bij het uitvoeren van
de begroting. Het is goed dat de ministeries van OCW en
van Financiën samen gaan onderzoeken hoe dit beter kan.
Wat mij betreft gaan wij bijvoorbeeld naar een systeem van
meerjarige gemiddelden of met een vertraagde doorwerking
van deze afwijkingen. Hoe kijkt de minister hiernaar?
De in=uittaakstelling is ook al eerder genoemd. Een deel
van het beschikbare budget voor dit jaar dreigt onbenut te
blijven. Het kabinet heeft, met nog zes maanden te gaan,
al 225 miljoen van de in=uittaakstelling ingevuld. Dat is
22,5% van het totaal terwijl dat in 2016 en 2017 in deze fase
maar 0% was. De onderuitputting richting het einde van
het jaar bleek ook in die jaren steeds voldoende. Dus ik krijg
graag een nadere onderbouwing van die keuze.

Mevrouw Leijten (SP):
U kunt u wel op uw borst kloppen dat al die hervormingen
hebben geleid tot meer welvaart, maar dat is geen welvaart

Voorzitter. In de begrotingsregels staat: meevallers mogen
worden ingezet voor tegenvallers. Ik zie in de Voorjaarsnota
nu een meevaller op het aantal zaken binnen de rechtsbijstand, maar er is ook een tegenvaller aan het licht gebracht
door de commissie-Van der Meer. Zoals de minister voor
Rechtsbescherming beaamt, staat de huidige puntensystematiek niet meer in verhouding tot de werkelijke uren die
advocaten voor die zaken maken. Of, in het vakjargon van
deze minister: bij de PxQ-berekening is de Q weliswaar naar
beneden gesteld, maar voldoet die Q niet aan de werkelijke
tegenvaller binnen die Q. Ik hoor ook op dit punt graag een
nadere onderbouwing van de minister.

Tweede Kamer

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

Voorjaarsnota 2018

102-6-14

Afgelopen maandag ging de premier langs bij president
Trump. De beoogde de-escalatie van de handelsoorlog lijkt
helaas nog niet echt te werken en in een tijd waarin ook de
brexit dichterbij komt en de ECB, overigens terecht, haar
opkoopprogramma beëindigt, is duidelijk dat de risico's
legio zijn. Daar moeten wij ons op voorbereiden. Moeten
wij niet zeggen: DNB, CPB en de Raad van State benut deze
periode goed anders krijg je straks spijt? Daar hoort ook
het opbouwen van buffers bij. In 2017 is 22 miljard afgelost
op de staatsschuld en voor het eerst sinds 2011 zitten wij
daarmee onder de afgesproken 60%-norm. Dit jaar is al 5
miljard afgelost. Dat leidt tot lagere rentelasten en meer
rust.
De stabiliteit wordt ook geholpen door de keuze om conjunctuurgevoelige effecten zoals die van de WW, buiten de
kaders te plaatsen. Een goede stap, maar mijn vraag is wel
of wij alle benodigde lessen hebben getrokken uit de vorige
recessie. Destijds was een reeks brede heroverwegingen
nodig voordat de overheid stappen kon nemen en bleken
sommige extra bestedingen eigenlijk pas te laat effect te
hebben. Tegenwoordig kent elke beleidsdoorlichting een
20%-besparingsvariant, maar als wij dit nu als pakket bezien,
houdt de minister dan een plan bij voor welke stappen
moeten worden genomen als de risico's die ik zojuist
schetste, heftiger dan verwacht realiteit worden?
Voorzitter. Ik rond af. Notorious B.I.G. zei: I don't know what
they want from me. Hoewel onze minister net zo veel swag
heeft als de rapper uit Brooklyn had, hoop ik dat hij niet
alleen problemen ziet maar ook de kansen. Het mag in ieder
geval duidelijk zijn wat ik wil.

De heer Snels (GroenLinks):
Dat laatste oordeel is dus niks meer waard, want we kunnen
er niks aan veranderen.
De heer Sneller (D66):
De privaatrechtelijke handeling wordt verricht door het
kabinet. Wij controleren die. Uiteindelijk zal het politieke
consequenties hebben als de minister daarbij buiten het
oordeel van de Tweede Kamer gaat.
De heer Snels (GroenLinks):
En dan komen we als Kamer in rechtszaken terecht. Het
blijft een merkwaardige. Is de heer Sneller het dan op zijn
minst met mij eens dat we wat meer informatie zouden
moeten hebben waaruit blijkt hoe de gesloten privaatrechtelijke deal en de juridische betekenis daarvan zich verhouden tot de Comptabiliteitswet?
De heer Sneller (D66):
Nou, volgens mij heeft mijn collega Jetten die vraag hier
vorige week op deze plek aan de minister gesteld.
De heer Snels (GroenLinks):
Daarop hebben we nog geen antwoord gekregen.
De heer Sneller (D66):
Daarover vindt morgen het debat plaats.

Dank u.
De heer Nijboer (PvdA):
Ik heb twee vragen over de gasdeal aan de heer Sneller.
Een: was hij in grote lijnen op de hoogte van wat het kabinet
ging doen? Twee: vindt hij ook dat het parlement het laatste
woord moet hebben over de besteding?
De heer Sneller (D66):
Niet wat hij ging doen. Ik heb evenveel informatie gekregen
op de momenten waarop de heer Nijboer die heeft gekregen. De Kamer heeft uiteindelijk het budgetrecht en dat
zullen wij bij de Miljoenennota ook op die manier invullen.
De heer Nijboer (PvdA):
Ik weet dat de heer Sneller zeer hecht aan het budgetrecht,
maar hoe verhoudt zich dat dan tot de uitspraken van
minister Wiebes vorige week in deze Kamer? Hij zei: mijn
handtekening staat er, u kunt daar niets meer aan doen als
parlement, het is een voldongen feit, u kunt hoog springen
of laag springen maar het is een voldongen feit.
De heer Sneller (D66):
Ik denk dat de gedachte achter de Comptabiliteitswet, die
al een aantal keren werd genoemd, is dat dat soort privaatrechtelijke handelingen mogen en dat het mandaat daarvoor
in principe bij het kabinet ligt. Wij gaan over het budgetrecht
en dat is meer de interne werking bij wat wij daarvan vinden; wij hebben daar uiteindelijk het laatste woord over.

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2018

De voorzitter:
Dank u wel. Dan ga ik nu naar de heer Nijboer namens de
PvdA.

De heer Nijboer (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. Het gaat economisch heel goed in
Nederland en dan heeft de regering ook tijd en mogelijkheden om echt keuzes te maken. De kernkeuzes die deze
regering maakt laten zich samenvatten in de zin: multinationals boven mensen. Dat blijkt ook uit de voorstellen die
naar de Kamer komen. Er wordt haast gemaakt met de
afschaffing van de dividendbelasting; geen argument voor
te vinden. De winstbelasting moet naar beneden; dat kost
3 miljard euro. Maar van de investeringsmaatregelen die
het kabinet aankondigde voor gewone mensen komt
eigenlijk niks terecht: we hebben nog bijna geen wet in de
Kamer gezien. De NRC houdt voor een tiental projecten bij
hoe het kabinet op schema ligt met de investeringen en
zegt dat ongeveer 10% is bereikt. En we zijn toch al even
op streek. En dat terwijl alle maatregelen die goed zijn voor
multinationals met stoom en kokend water naar de Kamer
worden gestuurd en worden verdedigd.
Voorzitter. Nog erger dan dat is dat juist in deze goede tijden
extra bezuinigingen worden uitgestort over de meest
kwetsbare groep. Ik noem in het bijzonder de arbeidsgehandicapten: een half miljard. Wat is dat voor asociale keuze
van het kabinet in deze tijden? Ook noem ik de huurders.
Iedereen weet dat de woningnood een van de grootste
problemen is van deze tijd en dat huurders zich helemaal

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

102-6-15

blauw betalen aan huur, als ze al een huurwoning kunnen
vinden. En het kabinet presteert het om daar nog 138 miljoen op te bezuinigen, ondanks dat er meevallers zijn. De
meevallers zijn 100 miljoen structureel, zo blijkt uit deze
Voorjaarsnota. Er wordt dus minder uitgegeven dan begroot
terwijl de problemen groot zijn. Die bezuiniging moet echt
van tafel. Maar ik merk er helemaal niks van dat het kabinet
zich daarvoor wil inzetten. Tegen die hoofdkeuzes van het
kabinet voert de PvdA oppositie, en daar doen wij ook
voorstellen voor.
Voorzitter. Ik wil in het bijzonder ingaan op het budgetrecht
van de Kamer. Daar begon deze vergadering ook mee. Het
gaat mij na aan het hart. Ik heb nog nooit eerder een hoofdelijke stemming aangevraagd op deze manier, maar ik
vind echt dat daar onzorgvuldig mee wordt omgegaan. Ik
vind dat ernstig en ik vind dat alle partijen zich dat moeten
aantrekken. Ik hoor ook in de inbrengen van alle voorgaande
sprekers dat zij veel vragen hebben over de gasdeal die is
gesloten en over de financiering van het besluit om de
gaswinning naar nul te brengen. Die vragen zijn terecht.
Die vragen zijn terecht.
Voorzitter. De manier waarop het kabinet de Kamer hierover
informeert kan echt niet door de beugel. Het hangt aan
elkaar van halve informatie, stukken informatie waarom
gevraagd moet worden, halve waardheden en het mooi
voorspiegelen van dingen die goed uitkomen. Ik noem de
half miljard van de NAM, die 135 miljoen blijkt te zijn. Aan
de andere kant: als een deal 2,8 miljard kost, worden in een
keer de fiscale opbrengsten ermee verrekend. Mooi voorspiegelen en drogredenen. Bij drogredenen noem ik het
voorbeeld dat het kabinet alleen voor dit jaar de verminderde gaswinning dekt. Dit jaar gaat de gaskraan bijna niet
dicht; dat kost ook bijna niks. Maar voor de volgende jaren
heeft het kabinet geen oplossing geboden. De minister zit
nu nee te schudden, maar hij heeft gewoon ongelijk. Ik heb
naar de afgelopen voorjaarsnota's gekeken, naar de structurele dekking. Er zijn veertien voorbeelden te geven van
structurele zaken die bij voorjaarsnota zijn opgelost, omdat
de kosten duidelijk waren. Of het nou gaat om bed-badbrood of verpleeghuizen, extra investeringen in politie of
kinderopvang, het is gewoon gebruik hier: als je een besluit
neemt en dat kost geld, dan informeer je de Kamer over
hoe je dat dekt. En dan zeg je niet: het kost 900 miljoen en
u hoort het wel. Dit lijkt helemaal nergens op, voorzitter.
En dat is wel erg, want je zegt aan de ene kant "dit gaan we
doen", maar aan de andere kant niet waar het van wordt
betaald. GroenLinks, de PvdA, de SP en meerdere andere
partijen hebben direct al aan het begin van deze kabinetsperiode gezegd: zorg nou dat Nederland niet tegen Groningen wordt opgezet door bezuinigingen tegenover het gasbesluit te stellen; doe dat nou niet, want dan doe je onverstandig. Nu komt het kabinet erachter dat het daarvoor
moet bezuinigen, maar het maakt niet duidelijk waarop.
Dat kan toch niet, voorzitter? Als ik als oppositiepartij aan
de minister een voorstel doe dat dit jaar bijna niks kost en
dat ik dek, maar waarvoor in de komende jaren de rekening
oploopt, dan zegt de minister toch ook niet: dat is wel oké,
dat zien we later wel? Zo gaan we toch niet met de begroting om hier?

ministerraad bijeen geweest, waaruit bleek dat het Rijk ook
wat gaat betalen. Wat, dat wil de minister ons niet vertellen.
Ik vraag me af wat daar is besproken. Wat is daar afgesproken? Is er afgesproken dat dat 400 miljoen kost? Zo ja, hoe
wordt dat gedekt, waaruit en wie draait ervoor op? Wij
hebben er gewoon recht op om dat te weten. De minister
heeft in Het Financieele Dagblad ook iets gezegd over de
dekking voor het gasbesluit: dat hij wel weet hoe dat gedekt
wordt. Hij heeft dat ook bevestigd, want ik heb daar
Kamervragen over gesteld. Hij weet dus hoe het gedekt
wordt, maar hij wil dat het parlement niet vertellen. Wat is
dat voor een houding, voorzitter? Als je dat weet, moet het
parlement direct worden geïnformeerd.
Dan de 2,8 miljard. Waarom kiest het kabinet ervoor om
dat niet direct bij de deal te presenteren, dus om direct de
Kamer te informeren? Waarom kiest het kabinet ervoor om
maar tot 2022 informatie te geven, en niet tot 2030, de
looptijd van de deal? Waarom kiest het kabinet ervoor om
ook de Vpb-inkomsten, wat volstrekt ongebruikelijk is, bij
deze deal te presenteren alsof dat een lager bedrag is? En
waarom deed het kabinet toen er 500 miljoen moest worden
opgebracht precies het omgekeerde? Toen zei het kabinet
er niet bij dat het eigenlijk veel minder was. Dat is toch geen
manier van informeren? En elke keer weer moet de Kamer
ernaar vragen en komt er mondjesmaat informatie naar
voren. Het kabinet heeft een actieve informatieplicht naar
de Tweede Kamer, voorzitter.
Ik vraag heel in het bijzonder — want dit hangt steeds boven
de markt — naar de claim die de bedrijven zouden kunnen
leggen op de overheid. Dat wordt namelijk steeds gesteld;
dat is een afkoopsom, zoals mevrouw De Vries zei. Is dat
zo? Hadden Shell en Exxon een claim kunnen leggen? Vraag
twee: hebben ze dat ook gezegd tegen het kabinet? Dus iets
van: als u ons niet compenseert, dan leggen wij een claim
neer. Zo ja, wanneer dan? In de media is dat door die
bedrijven namelijk altijd ten stelligste ontkend. Drie: is door
de landsadvocaat advies gevraagd over hoe sterk de juridische positie van de NAM, Shell en Exxon was? Persoonlijk
geef ik ze namelijk geen schijn van kans. De Raad van State
heeft het twee keer tegen de overheid gezegd. Hij vernietigde het gaswinningsbesluit over hoeveel we daar mogen
winnen, omdat de veiligheid van Groningen daarbij niet
voorop stond. En dat is een legitieme reden om dat als
overheid te doen. Ik zie dus geen enkele positie voor die
bedrijven voor een claim. Maar ik neem aan dat het kabinet
dit helemaal goed heeft doorzocht, voordat het 2,8 miljard
weggeeft als dat niet nodig is. Daar wordt nu wel steeds
mee geschermd, maar de Kamer weet helemaal niks. Er
wordt wel even geroepen dat er een claim kan komen, maar
dat is toch geen argumentatie voor het uittrekken van zo'n
groot bedrag voor Shell en Exxon? Dus: hoe zit dat precies
in elkaar?

Voorzitter. Nu de gasdeal zelf. Een enorme deal, met
enorme consequenties en aansprakelijkheden: aansprakelijkheden voor schade, aansprakelijkheden voor de versterking. Vorige week maandag werd nog gezegd: wij zijn
aansprakelijk voor de versterking. Gisteren is er een extra

Ik vraag de minister ook wat zijn betrokkenheid bij deze
deal is geweest. Was hij op de hoogte van al die onderdelen,
en wanneer? En wanneer heeft hij dan geïntervenieerd? En
hoe kan het dat er gisteren nog een ministerraad moest
worden gehouden, omdat het blijkbaar om honderden
miljoenen gaat? Als Kamer hebben wij die informatie niet,
maar het staat in de kranten, dus dan zal het wel zo zijn.
Meestal komen de antwoorden daarna wel een keer naar
de Kamer; we zullen zien wanneer dat is. Wanneer is de
minister betrokken geweest? Wat heeft de minister van
deze deal gevonden? Of heeft hij minister Wiebes de vrije
loop gelaten en was de handtekening onder de gasdeal ook

Tweede Kamer

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

Voorjaarsnota 2018

102-6-16

een voldongen feit voor hem? Was hij er ook aan gebonden? Dat zijn antwoorden waar de Kamer recht op heeft.
Het zijn heel veel vragen, vragen waarvan het niet nodig
zou moeten zijn om die hier te stellen. Ik onderstreep dat
nog een keer.
Voorzitter, ik kom tot slot op het punt dat voor het gaswinningsbesluit ook bezuinigd moet worden. Je ziet dat het
kabinet voor dit jaar meevallers gebruikt bij Sociale Zaken
en Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Dat lijkt dan geen
pijn te doen, want het zijn meevallers. Maar als dat niet was
gedaan, had je andere keuzes kunnen maken. Je had bijvoorbeeld de bezuiniging op de huurtoeslag van tafel kunnen halen. Je had de bezuiniging op de arbeidsgehandicapten, waarvan ik weet dat die de ChristenUnie zwaar op de
maag ligt, kunnen verzachten of zelfs van de baan kunnen
vegen. Het is dus niet zo dat deze afspraak zonder gevolgen
voor mensen blijft.
Ik roep het kabinet op om dat alsnog te doen, nog los van
wat het allemaal kost, nog los van de slechte deal die nooit
gesloten had moeten worden en die de belastingbetaler
opzadelt met verantwoordelijkheden die bij grote bedrijven
hadden moeten liggen. Haal dat onder de kaders weg en
zorg ervoor dat je de pijnlijke maatregelen die het kabinet
neemt voor de mensen die het allerkwetsbaarst zijn, de
huurders, de mensen die ziek zijn, het eigen risico, de
mensen in de arbeidsgehandicaptenvoorziening, van tafel
haalt. Het kan makkelijk nu. Het is een politieke keuze. Dank
u wel.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de heer Bruins namens de ChristenUnie.

De heer Bruins (ChristenUnie):
Voorzitter. We leven op de top van een hoogconjunctuur,
maar er zijn signalen dat we deze top al zijn gepasseerd.
De piek in de economische groei lijkt in ieder geval achter
ons te liggen. De verwachte groei voor dit jaar is door het
CPB met enkele tienden neerwaarts bijgesteld. De arbeidsmarkt wordt met de dag krapper, ondernemers schreeuwen
om personeel en het lijkt voor ondernemers moeilijker dan
ooit om goede vakmensen en genoeg seizoenswerkers te
krijgen, alhoewel kaartenbakken nog allesbehalve leeg zijn.
Bij al dit economisch mooie weer zijn er om ons heen ook
volop neerwaartse risico's. Allereerst de dreiging van een
escalerende handelsoorlog met Trump, waarbij één ding
duidelijk is: wij als open concurrerende economie zijn
kwetsbaar voor de gevolgen daarvan. Ten tweede de brexit.
Nog maar 268 dagen, maar zijn we sinds de dag van het
beruchte brexitreferendum ook maar één dag dichter bij
een deal gekomen, zo is mijn vraag aan de minister. Een
brexit zonder deal is vooral schadelijk, naast natuurlijk voor
Ierland ook voor ons land. Denk maar aan de vissers hier
een paar kilometer verderop in de Scheveningse haven, die
voor meer dan 60% afhankelijk zijn van de Britse wateren.
Het kan toch niet zo zijn dat door de brexit aan een traditie
van eeuwen, vissen in Britse wateren, een einde komt? Zijn
we kortom voldoende voorbereid op een brexit zonder deal?
Het derde risico is natuurlijk het aangekondigde extreem
expansieve begrotingsbeleid van Italië en daarmee

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2018

samenhangend de structurele onevenwichtigheden in de
eurozone, die we natuurlijk niet moeten willen oplossen
met een politieke unie met een eigen begroting die klein
zal beginnen maar grotesk zal eindigen.
Hoewel we deze risico's goed onder ogen moeten zien, gaat
het ons land en heel Europa economisch onmiskenbaar
voor de wind. De vraag is dan vervolgens: kopen we deze
tijd goed uit? Worden schulden afgebouwd, zodat we in
magere jaren die komen weer een buffer hebben opgebouwd? Als ik alleen al naar de ontwikkelingen in de eurozone kijk, ben ik er niet gerust op. De kredietcrisis lijkt
opgelost met het verstrekken van meer krediet en het
spotgoedkoop maken van geld. Enfin, over het beleid van
de ECB heb ik mij in deze Kamer al vaker kritisch uitgelaten.
Ik ben opgelucht dat het onverantwoorde geldverruimingsbeleid eindelijk wordt afgebouwd.
Over Italië hebben we de laatste maanden al vaak gesproken, maar neem nou een land als Frankrijk. Hoogconjunctuur of niet, Frankrijk houdt ternauwernood zijn tekort voor
het eerst in jaren net iets onder de 3%. Het laatste overschot
op de begroting van Frankrijk dateert van 1974. 1974,
mevrouw de voorzitter! Toen moest Macron nog geboren
worden. Hoe kijkt de minister hier tegenaan?
Als overheid doen we het hier in Nederland niet onaardig.
Hoewel het begrotingsbeleid vrij expansief is, stevenen we
weer af op een klein overschot. Als percentage van het bbp
dalen we met de schuldquote hard richting precrisisniveaus.
Maar gaat het wel goed met onze private schulden? Na een
aanvankelijke daling stijgt de hypotheekschuld weer, weliswaar minder snel dan voor de crisis, maar toch. De studieschulden stijgen ook rap. Hoe beziet de minister de private
schuldenontwikkeling in de wetenschap dat laagconjunctuur
misschien niet heel ver weg meer is? Doen we genoeg om
de private schuldenberg te verkleinen met maatregelen als
het nog iets verder beperken van de hypotheekrenteaftrek,
het afschaffen van het leenstelsel voor inburgeraars, om
maar eens een heel actueel voorbeeld te noemen, en de
renteaftrekbeperking, om het wat grotere bier te noemen?
Natuurlijk is mijn fractie positief over deze maatregelen en
over het opvoeren van de strijd tegen problematische
schulden en het voorkomen van deze schulden, maar de
vraag die blijft is toch of de gemaakte afspraken afdoende
zijn. Verlagen we hiermee in voldoende mate de privateschuldenberg of komen we niet verder dan het vertragen
van de groei hiervan?
Voorzitter. Groningen first. Dat was de inzet van de ChristenUnie bij de totstandkoming van de Voorjaarsnota. Glazen
kunnen altijd voller, maar ik ben blij voor de Groningers
dat er in de Voorjaarsnota echt voor hen is gekozen. Met
de brief van hedenochtend heeft de minister nog wat nader
inzicht gegeven in de budgettaire consequenties van de
gemaakte keuzes, waarvoor dank. Kort gezegd komt het
erop neer dat de verminderde opbrengsten vanwege het
naar nul brengen van de gaswinning in Groningen in 2030
worden opgevangen onder het door dit kabinet vastgestelde
uitgavenplafond, waarbij elk ministerie in meer of mindere
mate zijn bijdrage levert. De verminderde afdrachten van
de NAM en de kosten van de versterkingsopgave die nu
voortvarend opgepakt gaat worden vangen we op buiten
de uitgavenkaders en lopen dus in het EMU-saldo. Deze
omgang met de financiële gevolgen van het verminderen
van de gaswinning, het bieden van perspectief op leefbaar-

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

102-6-17

heid en banen aan de Groningers en het versterken van
hun huizen vindt de ChristenUnie-fractie goed.
Voorzitter. Hoewel het kabinet de afgelopen maanden
allesbehalve stil heeft gezeten — denk maar aan Groningen
— gaan we dit jaar voor het eerst in volle omvang als Kamer
zien wat is afgesproken in het regeerakkoord vorig jaar
oktober, bijvoorbeeld de maatregelen waarmee we de lasten
op inkomen uit arbeid verlagen. We hebben de lasten op
consumptie en vervuiling verhoogd. U begrijpt dat ik uitzie
naar het omvangrijke Belastingplan en naar de begroting
van volgend jaar. Daarbij wil ik nog één laatste aandachtspunt aan het kabinet meegeven. De loonontwikkeling komt
eindelijk op stoom. Tegelijkertijd trekt de inflatie aan. Het
blijft daarmee spannend hoe de statische koopkrachtontwikkeling er komend jaar precies uit gaat zien en of deze voldoende evenwichtig zal zijn. Met het oog hierop druk ik de
bewindspersoon op het hart zich in te zetten voor een
evenwichtige koopkrachtontwikkeling voor komend jaar.

De heer Bruins (ChristenUnie):
Ik vind dat alle wetsvoorstellen zeer zorgvuldig moeten
worden behandeld in de Kamer.
De voorzitter:
Die discussie is gevoerd.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Ik heb er geen problemen mee als dat in een totaalpakket
wordt besproken, omdat het juist belangrijk is om belastingmaatregelen altijd in hun samenhang te bekijken.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Van
Rooijen namens 50PLUS. Gaat uw gang.

Voorzitter, dank u wel.
De heer Snels (GroenLinks):
Ik heb één vraag. De heer Bruins verwees naar het Belastingplan. Hij heeft mijn betoog gehoord over de afschaffing
van de dividendbelasting. Is hij het met mij eens dat artikel
3.1 van de Comptabiliteitswet, doelstelling, doeltreffendheid
en doelmatigheid, ook beargumenteerd zou moeten worden
voor de afschaffing van de dividendbelasting?
De heer Bruins (ChristenUnie):
Daar kunnen we een heel lang debat over voeren. Ik denk
dat dit debat over de Voorjaarsnota niet de plek is. Ik vermoed dat we daar de komende tijd nog vaker op gaan
terugkomen.
De voorzitter:
De heer Snels tot slot.
De heer Snels (GroenLinks):
Wij gaan zeker nog heel veel debatten voeren over de dividendbelasting. Daar help ik graag aan mee. Volgens mij
gaat het erom dat het ministerie bij de voorbereiding van
het wetsvoorstel weet dat wij artikel 3.1 expliciet en apart
uitgevoerd willen zien worden voor de afschaffing van de
dividendbelasting, dus niet in een pakketje met allerlei
andere maatregelen. Dat zou, denk ik, niet in de geest zijn
van de Comptabiliteitswet.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Ik wacht het Belastingplan af dat komende maanden naar
de Kamer gaat komen. Dan zullen we hier uitgebreid over
praten.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Vindt u ook niet dat dat voorstel voor het wetsontwerp over
de dividendbelasting apart, los van andere onderdelen, hier
zelfstandig op alle aspecten, ook de doelmatigheid, moet
worden beoordeeld?

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2018

De heer Van Rooijen (50PLUS):
Voorzitter. Wat een verschil met zes jaar geleden. Weet u
het nog? Er stond een boete van de Europese Commissie
op stapel wegens ons buitensporige tekort. Wekenlang
werd er intensief vergaderd in het Catshuis. Alle bespreekbare en onbespreekbare onderwerpen lagen op tafel. Er
heerste toen echt een crisissfeer. We weten allemaal dat in
crisistijden alles vloeibaar wordt. Dat werd het ook, onder
Europese druk die ik in elk geval nog nooit op dezelfde wijze
tot uiting heb zien komen, tegen bijvoorbeeld Frankrijk en
Italië.
Zo'n beetje op de bodem van de economische cyclus werd
de "perfect storm" gecreëerd voor draconische maatregelen.
Het werd een lange, hete zomer met het Kunduzakkoord
en de verkiezingscampagne. Veel economen hebben
betoogd dat de ingrepen in 2013, zowel in substantie als in
vertrouwen, meer kwaad dan goed hebben gedaan. Hard
remmen in het dal van de economie en nu vandaag in de
hausse geweldig expansiebeleid.
Terug naar toen. Het was economisch onverstandige crisispolitiek, die ten koste is gegaan van de welvaart in het land
en in het bijzonder van de inkomens en de zekerheden van
ouderen en gepensioneerden. De reden dat ik deze
geschiedenis aanhaal is tweeledig. Ten eerste is de ontstaansgeschiedenis van mijn partij voor een niet onbelangrijk deel verbonden met deze geschiedenis. Ten tweede
zegt dit iets over de macht van Brussel, waar we ons in het
heden met een geldhongerige Europese Unie heel goed
van bewust moeten zijn.
Met het Kunduzakkoord gingen de lasten met bijna 10 miljard omhoog en werd de AOW-leeftijd geslachtofferd,
zomaar in één keer. In totaal is de lastenverzwaring in die
periode opgelopen tot meer dan 16 miljard, waarvan veel
later 5 miljard is teruggesluisd. Maar u raadt het al: vrijwel
niet naar de gepensioneerden. Destijds was er eerst het
zuur en dan het zoet, maar niet voor de ouderen. Dat blijft
gewoon zuur.
Nu we wat meer te besteden hebben, vraagt Brussel om
extra miljarden voor de nieuwe meerjarenbegroting en
daarnaast om een extra, aparte begroting voor de eurozone.
Nu de Nederlandse overheid eindelijk weer wat te besteden

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

102-6-18

heeft, wordt het geld opgeëist door dezelfde instantie die
ons in 2012 nog onder zware druk zette om de parel van
onze sociale verworvenheden op te geven. Onze motie over
de eurozonebegroting is verworpen, maar we komen met
een nieuwe zodra het onderwerp zelfs maar in zicht van de
Brusselse agenda komt. Dat lijkt mij duidelijk.
Voorzitter. Specifiek de ouderen hebben nog veel meer
narigheid over zich heen gekregen. Ik noem het rijtje met
de belangrijkste anti-ouderenmaatregelen van de afgelopen
jaren en daarvoor:
- De indirecte fiscalisering van de AOW. Gepensioneerden
moeten elk jaar een groter deel van de AOW zelf gaan
opbrengen;
- Het invoeren van de Bos-belasting. Gepensioneerden
komen eerder in een hogere belastingschijf dan werkenden;
- De inkomensafhankelijke zorgpremie. Gepensioneerden
betalen 5,5% inkomensafhankelijke zorgpremie en werknemers niet;
- De Wet uniformering loonbegrip. Gepensioneerden
werden niet gecompenseerd voor de verhoging met 4%
van de eerste belastingschijf. Werkenden kregen dat voordeel wel;
- Niet meedelen in het pakket van 5 miljard. Dat ging bijna
geheel naar de werkenden;
- Afschaffing van de ouderentoeslag in box 3 voor ouderen
met een heel laag inkomen. Dit werd drie jaar geleden
gewoon in één keer afgeschaft;
- De ouderenkorting achterstellen op de arbeidskorting.
De arbeidskorting is veel en veel hoger dan de ouderenkorting. De ouderenkorting wordt drie keer zo snel afgebouwd
als de arbeidskorting;
- Last but not least, daar hebben we haar weer: de aflosboete en de afschaffing van de wet-Hillen. In plaats van
mensen die aflossen te belonen, hebben ze een boete van
het kabinet gekregen.
Terug naar het heden. Nu neemt eindelijk de inflatie toe.
Tenminste, daar ziet het naar uit. De contractloonstijging
is volgens de Voorjaarsnota overigens afgenomen ten
opzichte van het Centraal Economisch plan. Ik heb de volgende vraag aan de minister. Is de kleine afname van de
contractloonstijging in de Voorjaarsnota ten opzichte van
het Centraal Economisch Plan misschien een schijnbeweging? Als de cao van rijksambtenaren maatgevend is voor
wat ons te wachten staat voor de gehele economie, zal de
loonstijging toenemen van bijna 2% naar ongeveer 3%. Kan
de minister dat bevestigen? De Nederlandsche Bank heeft
onlangs ook een rapport op dat punt uitgebracht. Loonstijging is natuurlijk een goede zaak voor de burgers, de
hardwerkende Nederlander, maar wanneer zien de niet
meer werkenden iets terug van deze ontwikkeling en hoeveel blijft er onder aan de streep voor hen over nu we zien
dat de inflatie toeneemt? Is het kabinet bereid om hiertoe
in te grijpen en, zo nee, waarom niet? Het kan toch niet zo
zijn dat gepensioneerden eerst gepakt worden door het
ECB-beleid op een spijkerharde manier waar we de gevolgen nog steeds van ondervinden, namelijk geen indexatie
en zelfs kortingen — dit terwijl dat ECB-beleid bedoeld was
om de inflatie aan te jagen — om daarna dus nog een keer
op achterstand te worden gezet doordat de inflatie door
dat ECB-beleid nu toch omhooggaat maar ook door de
loonstijging? Graag een reactie van de minister. Eerst dus
het ECB-beleid, vervolgens nu de handelsoorlog die ook
weer leidt tot inflatiestijging. Zo worden ouderen voor hun

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2018

pensioen eerst door de hond en door de kat gebeten, eerst
door de ECB en nu ook nog door de handelsoorlog die er
achteraankomt.
Voor dit jaar willen we de hogere inflatie corrigeren door
middel van een amendement waarin we vragen om een
extra verhoging van de AOW met 2%. Wij roepen het kabinet ook op om de ouderenkorting volgend jaar in het
Belastingplan extra te verhogen en minder snel af te bouwen ten opzichte van de huidige plannen.
Voorzitter. Begin van de week zijn we op de hoogte gebracht
van het tweejaarlijkse rapport van de OESO over de
Nederlandse economie. Daarin wordt onder andere gesteld
dat in geen enkel land het aantal zelfstandigen zo sterk is
gegroeid als in Nederland. In vijftien jaar is volgens de
OESO het aandeel van flexwerk gestegen van 4% van de
arbeidsmarkt naar 17%. Ik citeer nu de OESO: "De genereuze
belastingvoordelen voor de zelfstandigen dragen bij aan
grote verschillen in belastingheffing voor werkenden". Ik
wijs er nog op, net zoals trouwens de OESO, dat het IBOrapport van 2015 al waarschuwde voor deze ontwikkeling
en dat er toen en nu tot grote teleurstelling van mijn fractie
helemaal niets mee is gedaan. Ook uit het regeerakkoord
blijkt dat er eigenlijk niets gebeurt. Dan concludeert de
OESO dat de beperking van de belastingprikkels om als
zelfstandige aan te slag te gaan noodzakelijk is en dat flexwerkers verplicht worden om te gaan deelnemen aan de
sociale zekerheid. Ik wil graag een reactie van de minister.
Welke verwachtingen heeft het kabinet ten aanzien van de
ontwikkeling van het aantal zelfstandigen wanneer de fiscale
prikkels zouden worden beperkt? Is het volgens de minister
mogelijk om een koppeling te leggen tussen het gebruik
van een deel van fiscale regelingen voor ondernemers en
deelname voor hen, die miljoen niet-werknemers aan de
sociale zekerheid? Daarbij denken we met name aan een
arbeidsongeschiktheidsverzekering en uiteraard een pensioenvoorziening. Het gaat hierbij ook straks — we kijken
vooruit — om de oude dag van inmiddels nu al een miljoen
mensen. Het is hoog tijd om voor deze groep definitief
goede regelingen te maken.
Voorzitter. Ik sluit me aan bij de vragen over het gasbesluit
en de budgettaire gevolgen tot 2030.
Ten slotte: 50PLUS is van mening dat er niet gekort moet
worden op de pensioenen in de komende jaren.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Stoffer
namens de SGP.

De heer Stoffer (SGP):
Dank u wel, voorzitter. In steeds meer gemeenten worden
algemene beschouwingen bij de Voorjaarsnota gehouden.
De reden laat zich raden, want op dat moment kun je aan
het college nog aandachtspunten meegeven voor de
komende begroting in plaats van dat je achteraf de vinger
legt bij alles wat eigenlijk niet wenselijk is. Ik wil vandaag
van diezelfde methode gebruikmaken door de regering
alvast wat mee te geven voor de komende begroting. Dan
weet u wanneer u op onze steun kunt rekenen en wanneer
niet. Traditiegetrouw zal ik Defensie en de eenverdieners
uiteraard naar voren brengen en ik zal daar een paar

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

102-6-19

onderwerpen aan toevoegen: belastingen voor woningcorporaties, de vereenvoudiging van het belastingstelsel,
kosten voor het opruimen van drugsafval en wateroverlast.
Ten eerste Defensie. In 2018 zijn veel middelen die in het
regeerakkoord waren toegezegd daadwerkelijk ook
beschikbaar gesteld. Dat geldt ook voor de Defensiebegroting voor een bedrag van maar liefst 681 miljoen. Een
onmisbare stap en daarvoor complimenten. De komende
jaren is er echter nog heel wat nodig om die jarenlange
bezuinigingen om te buigen. We zien alleen, sinds het
herfstakkoord in 2013, dat het de organisatie best veel
moeite kost om die middelen zo snel en goed mogelijk te
investeren. De verdeling van het bedrag van 681 miljoen
wordt ons niet helder uit de stukken. Onze vraag is dan ook:
zijn daar wel concrete plannen voor? Zo ja, hoe worden die
middelen dan verdeeld? En zo nee, hoe wordt dan voorkomen dat aan het eind van het jaar een kasschuif plaats moet
vinden omdat er nog steeds niet geïnvesteerd is?
Dan de eenverdieners. De SGP maakt zich zorgen over de
koopkrachtontwikkeling. En we zijn niet de enigen, hebben
we gehoord, want onder andere de PVV en de SP hebben
met de nodige emotie laten merken dat die ook hen aan
het hart gaat. Dat blijkt uit het Centraal Economisch Plan
2018 van het CPB. Afgelopen jaren zijn plusjes helaas toch
minnen geworden. En u raadt het al: de lelijkste min stond
bij de eenverdiener die twee keer modaal verdient. Ook al
die andere eenverdieners stonden er niet best op. Van plus
0,1% ging de eenverdiener die ik zojuist aanhaalde naar
min 0,8%, en dat na jaar op jaar ingeleverd te hebben. In
de Voorjaarsnota wordt niets gezegd over de koopkracht,
maar in september gaan we ongetwijfeld die koopkrachtplaatjes weer zien. Ik zou u in aanloop daarnaartoe van
harte willen oproepen om de eenverdieners de volgende
keer een ruimere plus te geven, zodat voorkomen wordt
dat ze er opnieuw op achteruitgaan.
Dan een ander onderwerp: de woningcorporaties. We
wachten op de implementatie van de belastingontwijkingsrichtlijn, de ATAD. De SGP vindt het heel belangrijk dat
belastingontwijking wordt aangepakt. Maar we vinden het
ook belangrijk dat hier niet onbedoeld een sector wordt
aangepakt, namelijk de woningcorporaties. De SGP vindt
het desastreus dat woningcorporaties 300 miljoen meer
vennootschapsbelasting moeten gaan betalen, terwijl dat
geld heel hard nodig is voor verduurzaming van de
woningvoorraad en voor nieuwbouw. Bij dezen wil ik de
minister daarom oproepen om een uitzondering te creëren
voor woningcorporaties of de verhuurderheffing met datzelfde bedrag te verminderen.
Dan de vereenvoudiging van het belastingstelsel. Al snel
komen deadlines in zicht waarop de parameters aangepast
kunnen worden. Niet voor niets hebben we meer dan een
jaar lang de invoering van de wet-Hillen moeten behandelen. De Belastingdienst piept en kraakt. Dat hoeven we
verder niet toe te lichten, denk ik. Maar daarom zou de SGP
in navolging van de OESO willen herhalen: breng in het
Belastingplan 2019 de marginale belastingtarieven naar
beneden en vereenvoudig het systeem door het aantal
kortingen te verminderen.
Dan een heel ander, praktisch, onderwerp: drugsafval. Als
er drugsafval op jouw grondgebied wordt gedumpt, dan
ben je zelf verantwoordelijk voor de kosten van het opruimen, terwijl je daar helemaal niets mee te maken hebt —

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2018

daar gaan we tenminste van uit. Dat tart het rechtvaardigheidsgevoel. En het lokt ook gevaarlijk gedrag uit, want met
een rekening van tienduizenden euro's in het vooruitzicht
wordt het heel aantrekkelijk om je afval bij iemand anders
te dumpen. Nu lijkt het erop dat sommige provincies aan
de slag gaan om daar potjes voor te vinden, maar het lijkt
ons veel logischer een landelijke subsidieregeling in te
stellen voor het opruimen van dat gedumpte drugsafval.
Onze vraag is dan ook: hoe staat de minister daartegenover?
Dan wil ik als laatste — ik heb nog wat tijd over — toch
wateroverlast even aanhalen. Het is iets wat in de afgelopen
weken veel aandacht krijgt, terwijl we nu eigenlijk te maken
hebben met een watertekort, althans op veel plaatsen. Hoe
dan ook, door het hele jaar heen speelt die wateroverlast.
Die wordt natuurlijk heel vaak gekoppeld aan klimaat. Dat
zal ongetwijfeld ook zo zijn met al die extra regenbuien die
we hebben en die komen, maar er speelt ook mee dat we
de afgelopen jaren op een bepaalde manier ruimtelijke
ordening hebben gedaan. We hebben wat dat betreft allerlei
verdichtingen toegepast en natuurlijke waterlopen hun plek
niet gegund en ga zo maar door.
Afgelopen week is dit in Oudewater volop aan de orde
geweest. We hebben met blijdschap gezien dat de minister
voorstelt om een wetswijziging in het Deltafonds te laten
plaatsvinden, zodat daar naast veiligheid ook de aanpak
van wateroverlast uit gefinancierd kan worden. Nu vinden
wij het heel belangrijk dat die wateroverlast wordt aangepakt, maar niet ten koste van waterveiligheid. Het is mooi
dat de minister zegt: in aanloop naar die wetswijziging wil
ik alvast twee keer tien miljoen beschikbaar stellen. Maar
als wij kijken wat er in de samenleving speelt en wat voor
opgaven er zijn, is — ik heb het eerder gezegd — twee keer
10 miljoen twee keer blazen en het is weg. Dus wij zouden
heel graag zien dat het Deltafonds als dat wordt opengesteld
en ook gebruikt wordt om de aanpak van wateroverlast te
financieren, ook substantieel wordt aangevuld om zo niet
wateroverlast aan te pakken en ondertussen een nog veel
groter probleem, waterveiligheid, ten koste te laten gaan
van het aanpakken van die wateroverlast. In dit land, waar
wij al eeuwenlang strijden tegen water, moeten we die
wateroverlast aanpakken maar ook die waterveiligheid altijd
in het oog houden.
Ik dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik tot slot het woord aan de heer
Azarkan namens DENK.

De heer Azarkan (DENK):
Voorzitter. Het gaat goed met Nederland, het gaat heel goed
met de multinationals, maar het gaat niet goed met alle
Nederlanders. Dat is onrechtvaardig, want we hebben
allemaal recht op een stukje van de welvaart. Zoals de
minister schrijft in zijn Voorjaarsnota is het algemene economisch beeld positief. De groeiverwachting voor 2018 is
naar 3,2% bijgesteld, maar die groei komt nog te weinig bij
alle Nederlanders terecht. De regering verwacht dit jaar dat
de lonen zullen stijgen met 2,2%, met daar tegenover een
inflatie van 1,6% en per saldo een magere 0,6% koopkrachtverbetering.

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

102-6-20

Voorzitter, laten we niet vergeten dat de inschatting over
2007 van geen kant klopte. De koopkrachtontwikkeling viel
enorm tegen. Zoals gezegd, het algehele macro-economisch
beleid is positief. Volledige werkgelegenheid komt zelfs in
zicht. Wie heeft dat ooit kunnen denken? Op het gebied van
de koopkracht zien we — ik zei het net al — een dramatisch
beeld. Het vertaalt zich onvoldoende in de koopkracht van
de Nederlandse huishoudens. Uit de laatste Miljoenennota
bleek dat het reëel beschikbaar inkomen al sinds 2001 niet
of nauwelijks stijgt. De economische voorspoed waar de
coalitiepartners met heel veel woorden over spreken, wordt
niet automatisch eerlijk verdeeld over de bevolking. De
burgers van dit land horen prachtige verhalen over die
economie, maar de portemonnee blijft toch aardig leeg.
Gisteren stond er een artikel in Het Financieele Dagblad
over de grote verschillen in levensverwachting tussen
mensen met een hoog en een laag inkomen. Dit verschil
bedraagt volgens het onderzoek van Netspar maar liefst
negeneneenhalf jaar en is de laatste jaren met ruim anderhalf jaar toegenomen.
Voorzitter, armoede is dodelijk en dit verschil is even groot
als in de Verenigde Staten, terwijl de inkomensverschillen
daar nog veel groter zijn. Deelt de minister de mening van
de fractie van DENK dat hier iets aan gedaan zou moeten
worden? Bijvoorbeeld de verhoging van de AOW leeftijd
minder snel invoeren, wat sociale partners ook willen?
Graag een reactie van de minister.
De arbeidsmarkt verhoudingen zijn wat ons betreft niet in
evenwicht. De vakbeweging lijkt een te zwakke onderhandelingspositie te hebben, mogelijk ook als gevolg van de
voortschrijdende flexibilisering. Dit lijkt bevestigd te worden
door het OESO-rapport van een paar dagen geleden. Want
daarin wijst de OESO op de negatieve effecten van een te
ver doorgevoerd flexibiliseringsbeleid. Te veel uitzendkrachten, payrollers en zzp'ers. De laatste groep heeft natuurlijk
veel belastingvoordelen en heeft geen verplichte sociale
zekerheid- en pensioenopbouw. Dat geeft een groot concurrentievoordeel, maar het heeft ook nadelen. In het regeerakkoord staat ook dat de regering hier wat aan gaat doen,
onder andere in de vorm van een minimum zzp-tarief. Wij
hebben daar nog geen wetsvoorstellen voor gezien. Wanneer komen deze? Kan de minister daar iets over vertellen
en kan de minister ook een reactie geven op de analyse van
de OESO op dit onderzoek? Hoe kan hij een bijdrage leveren
aan het tegengaan van die doorgeslagen flexibilisering?
Voorzitter. Hoe kan de positie van die vakbonden versterkt
worden? En klopt het beeld dat de positie van met name
de FNV en het CNV steeds verder uitgehold wordt? We
hebben de afgelopen week Jumbo gehad en vorige week
de detailhandel non-food met onder andere Leen Bakker
en Kwantum, waar de FNV weer buitenspel werd gezet.
Daar is alleen maar een magere loonsverhoging van 1,03%
afgesproken. Ik dacht nog: dat moet een fout zijn; dat moet
misschien 1,3% zijn. Maar het is toch echt 1,03%. Het CNV,
De Unie en de AVV hebben er uiteindelijk mee ingestemd,
maar dan wel vanuit een zwakke positie.
Voorzitter. Dan kom ik op een ander punt waar een aantal
collega's ook over gesproken heeft: het budgetrecht.
Waarom wordt de Kamer alleen achteraf geïnformeerd,
nadat er ingrijpende afspraken zijn gemaakt — het gaat
hierbij om verplichtingen — met Shell en Exxon? Naar het
oordeel van de fractie van DENK is dit een uitholling van
het budgetrecht. Ik wil daar vandaag over spreken, omdat

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2018

we zien dat andere parlementen een veel sterker budgetrecht hebben. Klopt het dat de totstandkoming van de
departementale begrotingen in de periode maart tot en met
september een proces is dat zich voornamelijk afspeelt
binnen de muren van de ministeries en de regering en dat
het parlement, in tegenstelling tot de parlementen in veel
andere landen, daar vrijwel geen invloed op heeft? Klopt
het dat in andere landen het parlement veel beter wordt
meegenomen in de totstandkoming van de begroting? Een
goed voorbeeld daarvan is de Verenigde Staten. De Verenigde Staten hebben een Congressional Budget Office. Daar
werken 230 medewerkers. Die hebben een eigen budget
van 47 miljoen dollar. Die hebben dus heel goed zicht op
de financiële stromen. Waarom kan dat niet in ons parlement?
In Nederland heeft het parlement alleen aan het einde van
het begrotingsproces een rol in de formele besluitvorming.
Vaak is het geld al verplicht toegezegd en uitgegeven, zoals
bij het vaststellen van de slotwetten. De begrotingsstukken
van de regering zijn formele verantwoordingsstukken. Die
begrotingsstukken geven zelden of nooit inzicht in de ruimte
die de Kamer heeft om de middelen eventueel op een
andere manier te besteden. Daarom zien we ook dat de
Kamer in de afgelopen jaren slechts 1% van de begroting
via amendementen heeft weten om te buigen. Als Kamerleden de regering vragen om een mogelijke dekking, is het
antwoord steevast: er is geen geld. Dat wil zeggen: er is
wel geld, maar het is juridisch al vastgelegd of bestuurlijk
of beleidsmatig belegd. Bij financiële amendementen krijgt
de Kamer steevast te horen dat er geen dekking is. Er zijn
vaak wel allerlei geldpotjes binnen de ministeries, maar
deze zijn bij de Kamer niet bekend. Als er al gedurende het
jaar geld vrijkomt, dan wordt dat gemeld bij de najaarsnota
en bij de voorjaarsnota, maar dan is het geld alweer herbestemd, oftewel eigenlijk alweer uitgegeven.
Intern wordt er bij de regering van alles voorbereid waar
de Kamer geen weet van heeft. Zo wordt uit de stukken niet
duidelijk welke kasschuiven de regering uitvoert, oftewel
welke gelden naar voren of naar achteren worden geschoven. De Kamer wordt op die manier niet in de gelegenheid
gesteld om zelf eens een keuze te maken in de verschillende
bestedingsrichtingen. Daarmee komt de Kamer niet aan de
bal. De ministers en staatssecretarissen spelen het spel, en
de Kamer mag achteraf de uitslag van de wedstrijd vaststellen.
Voorzitter. Het parlement heeft te weinig invloed op de
begroting. Zo is het budgetrecht in de praktijk vaak een
papieren recht. Dat kan en moet anders. Als het gaat om
wetgeving heeft de Kamer de beschikking over het uitstekende Bureau Wetgeving, dat amendementen en wetsvoorstellen voorbereidt. Maar waarom heeft de Tweede Kamer
eigenlijk niet een bureau begroting, analoog aan het Amerikaanse Congressional Budget Office? Ik overweeg op dit
punt een motie in te dienen.
Voorzitter, ik wil de volgende vraag graag aan het Presidium
richten: kunt u bezien hoe de financiële verantwoordelijkheid van de Kamer beter kan worden ondersteund, zodat
de Kamer meer grip heeft op de uitgaven in de begroting?
Voorzitter. Ik sluit af met de woorden die de minister zelf
heeft gebruikt in het vorige AO. Hij zei: als anderen plannen
maken en ze bij mij langskomen om bij het kruisje te tekenen, dan zeg ik "daar ben ik niet zo van". Ik zou ook graag

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

102-6-21

willen aangeven dat de Kamer bij begrotingen niet achteraf
bij het kruisje moet tekenen. Graag wil ik een reactie van
de minister op de vraag hoe hij een bijdrage kan leveren
aan een proactievere rol voor het parlement bij het maken
van financiële plannen, voorafgaand aan het aangaan van
verplichtingen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Daarmee zijn we aan het eind gekomen van de eerste termijn van de kant van de Kamer.
De beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Ik schors de vergadering voor een halfuur, dus tot 14.00
uur. Dan beginnen we met de regeling van werkzaamheden.
Minister Hoekstra:
Zou het een kwartier langer mogen?
De voorzitter:
Ik schors tot 14.00 uur. Dan hebben we de regeling. En om
14.15 uur beginnen we met de beantwoording van de
minister.
De vergadering wordt van 13.30 uur tot 14.01 uur geschorst.

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2018

4 juli 2018
TK 102 Herdruk

102-6-22