Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

21 501-08

Milieuraad

Nr. 670

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 15 maart 2017
De vaste commissie voor Infrastructuur en Milieu heeft op 21 februari
2017 overleg gevoerd met mevrouw Dijksma, Staatssecretaris van
Infrastructuur en Milieu, over:
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
d.d. 14 februari 2017 met de geannoteerde agenda Milieuraad
28 februari 2017 en het voortgangsoverzicht van actuele
Europese wetgevingsinitiatieven op het gebied van infrastructuur en milieu (Kamerstuk 21 501-08, nr. 663);
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
d.d. 17 januari 2017 met het verslag Milieuraad 19 december
2016 (Kamerstuk 21 501-08, nr. 662);
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
d.d. 19 januari 2017 inzake inbreng Nederland in publieke
consultatie evaluatie REACH-verordening (Kamerstuk 22 112,
nr. 2284);
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
d.d. 15 februari 2017 inzake chemische stoffen: combinatieeffecten op het milieu (Kamerstuk 28 663, nr. 67);
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
d.d. 15 februari 2017 inzake reactie op de bevindingen ten
aanzien van lucht- en waterkwaliteit in het landenrapport dat
de Europese Commissie (EC) op maandag 6 februari heeft
gepubliceerd (Kamerstukken 30 175 en 27625, nr. 249);
– de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d.
16 december 2016 met het fiche: Mededeling internationale
oceaan governance (Kamerstuk 22 112, nr. 2262).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de commissie,
Van Dekken
De griffier van de commissie,
Tijdink

kst-21501-08-670
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-08, nr. 670

1

Voorzitter: Van Dekken
Griffier: Koerselman
Aanwezig zijn vier leden der Kamer, te weten: Van Dekken, Remco Dijkstra,
Van der Velde en Van Veldhoven,
en mevrouw Dijksma, Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu.
Aanvang 17.13 uur.
De voorzitter:
Er was een lichte vertraging in de aanloop naar dit debat, dat om 17.00
uur zou beginnen. Dat had te maken met plenaire werkzaamheden van de
woordvoerders maar ook van de Staatssecretaris van Infrastructuur en
Milieu, die ik overigens van harte welkom heet. Dat geldt natuurlijk ook
voor haar ambtelijke staf, de mensen op de publieke tribune, de mensen
die het debat volgen via internet en onze gewaardeerde woordvoerders. Ik
wil met de woordvoerders afspreken dat zij in de eerste termijn allemaal
een spreektijd hebben van precies vier minuten, maar dan sta ik wel twee
interrupties toe. Ik constateer dat zij daarmee instemmen.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Voorzitter. Volgens mij gaat de Staatssecretaris een mooie en belangrijke
Milieuraad bijwonen.
Ik merk dat de besluitvorming in Europa traag verloopt, maar als ze
eenmaal de goede kant opgaat, werkt het wel. Een van mijn twee punten
betreft de REACH-verordening (Registratie, Evaluatie, Autorisatie en
beperkingen van Chemische stoffen). Bij de REACH-verordening heb ik in
het verleden altijd gehamerd – dat doe ik nu weer – op het feit van de
administratieve lasten. Nederland heeft gepleit voor een assessment,
waaruit blijkt dat je met veel te maken krijgt als je winkelier bent en
bijvoorbeeld goederen uit China importeert. Dan moet je per product en
per productblad aangeven waar het aan moet voldoen. Eigenlijk ben ik
met die REACH-verordening wel een beetje klaar, in ieder geval met de
registratie daarvan en alles wat niets toevoegt aan de veiligheid. Dan doel
ik met name op artikel 33 uit de verordening. Dat geeft een enorme last
voor het mkb en bevordert ook niet de veiligheid. Ik vind dat we artikel 33
eruit zouden moeten slopen. Als dat niet kan, begrijp ik dat, maar dan vind
ik dat we wat brutaler moeten worden en misschien meer geluid moeten
maken over REACH en dat we dat eventueel zelfs moeten verwerpen. Ik
hoor graag van de Staatssecretaris hoe zij mijn zorgen gaat overbrengen
en welke stappen zij hier eventueel nog in ziet.
Ik heb met name technische vragen over de emissiehandel. Vorige week is
er in het Europees parlement een stemming geweest, waarin voor een
aanscherping is gepleit. Dat is voor een deel gelukt, maar voor een deel
helaas ook niet. Wat ik graag van de Staatssecretaris wil weten, is de
berekening van de CO2 per land. Nederland is een exporterend land, zeker
in de chemie, petrochemie en in de landbouw. Daardoor is er dus ook veel
uitstoot, maar die uitstoot is er in andere landen weer niet. Hoe gaan we
met die berekening van de uitstoot per sector om?
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Wij horen de VVD altijd zeggen dat het klimaat geregeld moet worden in
Europa. Nu komt er een mogelijkheid langs om het in Europa te regelen
en het ambitieuzer te maken, en dan stemt de VVD tegen. Waarom heeft
de VVD in Europa vóór gratis rechten voor de cementsector gestemd,
vóór het doorgaan van gratis rechten voor de staalsector en tegen het
verder aanscherpen van het reductiepercentage? Ik dacht dat dat voor de
VVD nu juist de weg was om de doelstellingen van Parijs te halen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-08, nr. 670

2

De heer Remco Dijkstra (VVD):
Dat is niet het geval. De VVD heeft enorm veel ambitie getoond. Wat ik
aan de Partij van de Arbeid en het CDA wilde vragen, is waarom zij dat
niet doen. De VVD heeft een lijstje gemaakt van een aantal maatregelen
die wij hebben gesteund, bijvoorbeeld om die 800 miljoen rechten uit de
markt te nemen. De VVD is ook voorstander geweest van de 2,4% in plaats
van de 2,2%. Ook wil ik graag van de Staatssecretaris weten of we straks
op die 2,4% kunnen gaan inzetten.
De voorzitter:
Mijnheer Dijkstra, ik onderbreek u even. Ik begrijp dat u die vraag naar de
Staatssecretaris doorgeleidt, maar u gaf antwoord op de vraag van
mevrouw Van Veldhoven en zij heeft een vervolgvraag.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik zou graag gewoon antwoord willen op mijn eerste vraag. De VVD wijst
nu meteen naar de Partij van de Arbeid en het CDA, maar de VVD heeft
dus tegen de 2,4% met rebasing gestemd; daar heeft zij gewoon tegengestemd. De VVD was vóór gratis emissierechten voor de cementsector,
terwijl de VVD eerder in de Tweede Kamer zei dat zij daar niet voor was.
En de VVD wilde nog meer gratis rechten voor de staalsector. De VVD
heeft op al deze punten in Europa gewoon compleet anders gestemd dan
wat wij hier de heer Dijkstra namens de VVD altijd horen zeggen. Dus in
plaats van een antwoord dat over de Partij van de Arbeid en het CDA gaat,
wil ik graag horen waarom de VVD in Europa op deze manier tegen de
aanscherping van het Emissions Trading System heeft gestemd.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Nee, nee, nee. Ik zal de stemmingsuitslagen laten zien. Ik heb hier een
lijstje dat ik persoonlijk met onze Europarlementariërs heb doorgenomen
en met de zaken die wij willen of die wij aangescherpt willen hebben. Daar
heb ik straks ook vragen over. Voor ons is dit erop of eronder. Emissiehandel moet gaan werken. De VVD heeft een ambitieus klimaatbeleid. Dat
maak ik ook waar. Ik maak dat hier in de Kamer waar en de VVD maakt dat
in Europa waar. Er is natuurlijk een enorm palet aan allerlei maatregelen,
900 stuks. De VVD heeft bij de belangrijkste voorstellen superveel ambitie
getoond. Andere partijen hier in de Kamer hebben alleen maar mooie
woorden; D66 niet, maar wel de Partij van de Arbeid en het CDA. Deze
partijen geven niet thuis en veroorzaken allerlei uitzonderingen. Volgens
mij moeten we dat niet hebben. We moeten zorgen voor een versterking
van de emissiehandel, die staat en valt met onze geloofwaardigheid. Ik zet
me er dus keihard voor in om dat voor elkaar te krijgen. Als dat niet in
Europa lukt, omdat de EVP of de socialisten dat tegenhouden, dan zorgen
de liberalen daarvoor. We zitten nota bene in dezelfde fractie; die
stemmingsuitslagen heeft mevrouw Van Veldhoven dus gewoon.
Mevrouw Van Veldhoven moet dus geen sprookjes vertellen. De VVD
stemt de goede kant op. Natuurlijk haal je niet alles binnen wat je wilt
binnenhalen, maar de intenties zijn zeker goed. We moeten niet allerlei
uitzonderingen, allerlei potjes of allerlei afzwakkingen hebben. Het gaat
erom dat emissiehandel gaat werken. Ik ben daarvan overtuigd en ik laat
me niet wijsmaken dat dat niet het geval is.
De voorzitter:
De tweede interruptie voor mevrouw Van Veldhoven.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Het staat of valt met onze geloofwaardigheid. Ik heb ook de stemmingsuitslagen hier. De VVD heeft gewoon keihard vóór gratis rechten voor de
cementsector gestemd; kijk het maar na op de stemmingslijst, mijnheer
Dijkstra. We weten allemaal dat als er één sector is die een heel groot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-08, nr. 670

3

effect heeft op de hoeveelheid gratis rechten – naast de staalsector,
waarvoor de VVD ook heeft gepleit voor extra rechten – dat de cementsector is. En dat is niet nodig. Waarom heeft de VVD vóór gratis rechten
voor de cementsector gestemd, terwijl volgens de heer Dijkstra de
geloofwaardigheid daarvan afhangt? Die geloofwaardigheid is aan barrels
gegaan toen de VVD vóór die gratis rechten voor de cementsector
stemde. Dat weet de heer Dijkstra zelf ook. Ik vraag de heer Dijkstra alleen
om de argumentatie waarom de VVD dat heeft gedaan.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Dat is onzin. Er is een border adjustment fund. Er zijn 900 amendementen
geweest. Ik heb de hoofdlijnen neergezet. Het is altijd een trade tussen het
ene, dat je doet, en het andere, dat je niet doet. De VVD heeft voor de
belangrijkste factoren gestemd: meer in de reserve en het annuleren van
rechten; het verhogen van de lineaire reductiefactor naar 2,4%; het uit de
markt halen van 800 miljoen van die rechten; het oormerken van geld;
transparantie in de cadeautjes die naar Oost-Europa gaan en liever geen
cadeautjes; een modernisatiefonds, et cetera. Over de specifieke cementsector was er een discussie in Europa over de vraag of er grenscorrecties
gemaakt moesten worden, maar dat weet mevrouw Van Veldhoven zelf
ook. Dat wilde de VVD niet. Daar zijn we ook tegen geweest. Dus kom niet
met verhalen aan. Wij doen er alles aan om het werkend te krijgen. Ik doe
dat hier en mijn collega’s in Brussel doen dat ook. Wij hebben intensief
contact met elkaar en continu maken we de afweging van «als we dit
doen, wat krijgen we ervoor terug en wat is het totaalpakket?» Er zijn dan
partijen – gelukkig D66 niet, maar een partij als GroenLinks wel – die het
gehele pakket verwerpen. GroenLinks verwerpt het gehele pakket omdat
die partij dat niet ambitieus genoeg vindt. Wat heb je dan? Dan heb je
helemaal niks. GroenLinks heeft niks binnengehaald.
Onze fractie heeft haar best gedaan om een aanscherping te krijgen en dat
is ook gelukt. Is het genoeg? Kan er nog meer? Jazeker. Daar doe ik ook
weer voorstellen voor, zodat we, als we het Europees parlement, de
Europese Commissie en ook de Raad hebben gehad, met alle ambitie –
die ik straks uit de doeken zal doen – aan de slag kunnen gaan. We zijn het
meer eens dan oneens. Mevrouw Van Veldhoven moet dus geen valse
tegenstellingen creëren. De VVD wil dat dit werkt en dat wil D66 ook,
omdat een eerlijke en goede beprijzing in ons aller belang is.
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Van Veldhoven.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
De VVD stemde tegen de 2,4% met rebasing. Zij stemde wel voor een
ander «2,4%-amendement», maar niet voor de 2,4% met rebasing, wat
ambitieuzer is. De VVD stemde voor het doorgaan met gratis emissierechten voor cement. De VVD stemde tegen de aanscherping van de
carbonitische lijst. Dat zijn gewoon de feiten. Mijn vraag hierover aan de
heer Dijkstra is: als we dit niet via Europa gaan regelen, wat is dan het
plan van de VVD om de Nederlandse bijdrage aan «Parijs» te verzekeren?
We weten nu dat het uit Europa niet zal komen, alle mooie woorden van
de heer Dijkstra ten spijt, want zijn VVD-collega’s steunen dat niet eens
zodra dat in het Europees parlement komt. Wat is dan het plan van de
VVD om ook als Nederland een bijdrage te gaan leveren aan «Parijs»?
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Zoals ik al zei, heb ik intensief contact met mijn drie collega’s in de
ALDE-fractie in het Europees parlement. Wij stemmen af. Wij zijn voor een
betere manier van toewijzen, voor een betere benchmark en voor het
evalueren van die benchmark, dus voor al die dingen die mevrouw Van
Veldhoven noemt. Zij zegt het zelf al: het ene amendement wel en het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-08, nr. 670

4

andere niet. Dan wordt het gissen in die 900 stuks. De lijn is heel helder.
De VVD wil versterking. Daar vechten we voor. Je haalt niet alles binnen
wat je wilt, maar je moet het wel voor elkaar krijgen.
Dan de vraag over als dit niet gaat werken: dit moet gaan werken. Dat is
één. Als het niet gaat werken, moeten we het werkend maken. Als dat nu
niet in Europa lukt omdat Polen tegenhangt, wat mevrouw Van Veldhoven
laatst terecht in een debat zei, moeten we het lef en de ballen hebben om
te zeggen dat wij met acht gelijkgestemde landen, zoals Duitsland,
Frankrijk en Engeland, zullen proberen dit voor elkaar te krijgen. Waarom?
Omdat het om een goede beprijzing gaat, om innovatie te krijgen. Wat ik
namelijk niet wil, is het alternatief, een ordinaire CO2-taks. Dat is het
alternatief. Als we vinden dat dit systeem niet werkt, krijgen we een taks.
Wat gebeurt er met een belasting? «Mag ik effe innen?» En weg is het
geld. Het geld is dan ook weg uit het bedrijfsleven en wordt niet meer
gebruikt voor innovatie. Dat is het mooie van dit systeem: naast het feit
dat het kosteneffectiever is – in vergelijking met een taks kun je je
doelstelling 52% goedkoper halen met een goedwerkende emissiehandel
– is het ook nog eens vriendelijker, omdat je innovatie krijgt. Het heeft tien
jaar lang op z’n gat gelegen; dat ben ik met mevrouw Van Veldhoven eens,
maar dit is wel het moment om het echt aan te scherpen. Daarom ben ik
zo blij dat de Staatssecretaris, als zij het goed doet, ook resultaat kan
boeken. Als het niet lukt, vallen we terug op een kleine groep gelijkgestemde landen, zoals dat in Europa wel vaker gaat. Waar het de VVD om
gaat, is dat het echt gaat werken.
De voorzitter:
De heer Dijkstra vervolgt zijn betoog. U hebt nog twee minuten.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Dat begrijp ik, want ik heb een uitgebreid antwoord gegeven. Ik wil de
Staatssecretaris nog enkele vragen stellen.
Er is nu sprake van dat 12% van de jaarlijkse rechten in de Market Stability
Reserve (MSR) gaat. Hoe denkt de Staatssecretaris over een verdubbeling
daarvan? Hierover is ook in het Europees parlement gestemd. Het zou
naar 24% moeten gaan. Wat betekent dat?
Wat betekent het als je die lineaire reductiefactor, die nu door het
Europees parlement op 2,2% gezet is, verhoogt naar 2,4%? De VVD wil
graag weten wat dat betekent. Ik weet in ieder geval dat je hoger uitkomt
om de doelen van «Parijs» te halen. De Europese Commissie zegt dat je
dan op 93% reductie uitkomt. Dat oogt goed.
Wat vindt de Staatssecretaris van de zojuist genoemde uitzondering voor
de cementsector? De VVD vindt dat de cementsector daar niet in hoort. Ik
deel op dat punt de opinie van mevrouw Van Veldhoven.
Het onder het ETS brengen van de scheepvaart vind ik onverstandig. Hoe
denkt de Staatssecretaris daarover? Wat mij verbaast, is dat in het AO
over de Milieuraad van december de Staatssecretaris van niets wist toen
ik opperde dat de scheepvaart misschien onder het ETS zou komen. We
zijn nu twee maanden later en ineens stemt het Europees parlement over
scheepvaart niet via de IMO (International Maritime Organization) maar
via het ETS. Dat verbaast mij. Is die kennis dan wel op orde?
Een heel belangrijke vraag: hoe denkt de secretaris erover om minder
rechten te gaan veilen? Nu is dat 57%, maar wat betekent het als we dat
nou eens terugbrengen? Dit zijn wel technische vragen en ik kan mij heel
goed voorstellen dat er schriftelijk op deze punten wordt gereageerd.
Hoe staat de Staatssecretaris tegenover die betere benchmark die wij
allemaal willen en het terugbrengen daarin van de jaarlijkse evaluatie?
Dit waren mijn belangrijkste punten. De conclusie luidt dan ook dat ik er
alles aan wil doen om dit te laten werken, want dat is belangrijk voor de
VVD en dat is ook de kern van ons verkiezingsprogramma. Ook ben ik
ervan overtuigd dat een marktsysteem beter is dan het afdwingen door de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-08, nr. 670

5

overheid, omdat je iedereen nodig hebt. Ik hoop dat we stappen gaan
zetten en dat we een mooi pakket hebben nadat de Europese Raad met
het parlement en de Commissie bijeen is gekomen, zodat onze in Parijs
afgesproken doelen gerealiseerd kunnen worden. Ik denk dat dat kan en
moet. Als het niet lukt, moeten we – hoe noem je dat? – een tandje harder
lopen.
De voorzitter:
Die uitdrukking klopt volgens mij. Een tandje hoger? Het woord is aan de
heer Van der Velde.
De heer Van der Velde (PvdA):
Voorzitter. Het is een eer voor mij om mijn collega te vervangen.
De Partij van de Arbeid heeft de duurzaamheidsdoelstellingen omarmd en
vindt dat de Europese Unie hierin ambities moet tonen. Duurzaamheidsambities kunnen alleen door samenwerking in Europa gerealiseerd
worden. Visie en inzicht zijn nodig. We weten allemaal dat het hoogste
niveau van kennis inzicht is. Een Environmental Implementation Review
(Review) biedt inzicht in waar we achterblijven en wat we nalaten. We
delen de opvatting dat het zonder visie op Europees niveau inderdaad
ingewikkeld wordt om te oordelen en zeker ook om tot een Europees
economisch en budgettair beleid te komen. Dit beleid impliceert immers
afstemming. Zonder dat is het weinig effectief en efficiënt om de
duurzaamheidsdoelstellingen te bereiken. Een zogenaamde «stip op de
horizon», voor 2050 bijvoorbeeld, is daarom meer dan noodzakelijk om
vervolgens Europees krachtig samen te werken op diverse niveaus.
Mijn vragen aan de Staatssecretaris betreffen de duurzaamheidsdoelstellingen. Is de Staatssecretaris met de PvdA van mening dat een krachtig
signaal uit de Tweede Kamer haar kan helpen in het streven om tot een
Europese visie op vergroening en duurzaamheid te komen?
Wil de Staatssecretaris dit op een zodanige manier inzetten dat we een
Europese visie op vergroening en duurzaamheid kunnen realiseren met
de goede duurzame stip, zodat er uiteindelijk toch een effectief en efficiënt
economisch en budgettair beleid voor vergroening en duurzaamheid kan
ontstaan, dat gekenmerkt wordt door en gebaseerd is op samenwerking
tussen de lidstaten?
De Europese REACH-verordening over de productie en verhandeling van
chemische stoffen wordt om de vijf jaar herzien. Registratie is daarbij
essentieel. Uit de rapportage blijkt dat er gebreken zijn in de kwaliteit van
registratiegegevens. Dit baart ons zorgen. De handel in chemische stoffen
is niet zomaar wat. Wat zijn de gevolgen hiervan? Levert dit gevaar op?
Welke mogelijkheden ziet de Staatssecretaris om het gebrek aan kwaliteit
van registratie van gegevens op te lossen?
Recentelijk is gebleken hoe belangrijk monitoring van onze oceanen is. Dit
duidt op het residu aan chemische stoffen dat vorige week op elf
kilometer diepte in zeewier is aangetroffen. De PvdA vindt internationale
ocean governance belangrijk, enerzijds als instrument om de doelstellingen te bereiken, anderzijds om te kunnen beoordelen of interventies
nodig zijn. We zijn dan ook tevreden over de inzet van de Staatssecretaris
en het belang dat het kabinet hieraan hecht. De vraag is echter of de
Staatssecretaris kan aangeven wat de kritische randvoorwaarden voor het
slagen van het instrument zijn. Slagen betekent in dit geval dat het
geaccepteerd en gehanteerd wordt.
De voorzitter:
De heer Van der Velde sprak namens de PvdA. Ik geef het woord aan de
Democraten. Mevrouw Van Veldhoven spreekt namens D66.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-08, nr. 670

6

Voorzitter. Ik ga eerst in op het emissiehandelssysteem. We moeten aan
de slag om de doelstellingen van Parijs te halen. Dat emissiehandelssysteem is ons gezamenlijke Europese instrument daarbij. Het liefst
hebben we de beprijzing op basis van CO2 en natuurlijk het liefst zo veel
mogelijk Europees, want dan is er geen wig tussen wat we in Nederland
doen en wat we in het buitenland doen. Er is echter al jaren een overschot
aan rechten en daarom is het echt ontzettend belangrijk dat dit flink wordt
aangescherpt, ook voor de geloofwaardigheid van dit instrument en om te
voorkomen dat er allerlei nationale maatregelen genomen moeten
worden om «Parijs» te halen.
Het Europees parlement zette zich in voor die aanscherping van de
emissiehandel met een kleinere lijst van bedrijven die gratis rechten
krijgen en een snellere afbouw van het aantal rechten. Ik heb net al in het
interruptiedebatje met de VVD laten zien dat het CDA en de VVD het in
deze Kamer altijd over «laten we wachten op Brussel» hebben, maar nu
komt dan de lijst met aanscherpingen en dan wordt gewoon tegen
aanscherping van de carbonitische lijst gestemd en wordt er doorgegaan
met de gratis rechten voor de cementsector. Alle mooie woorden ten spijt
gaat dat dus gewoon niet helpen. Ook het CDA stemde tegen de
aanscherping van de carbonitische lijst en zelfs tegen een verhoging van
het reductiepercentage van 2,2% naar 2,4%. Inderdaad gooide GroenLinks
de gehele stap weg. Dat deel ik met de heer Dijkstra. Het is een kleine stap
die nu genomen wordt en daarom is het zonde dat een partij als GroenLinks zelfs die afwijst.
De voorzitter:
Ik onderbreek u. Er was wat lichaamstaal van de heer Dijkstra. Hij wil ook
iets zeggen namens de VVD.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ja. Ik zit in de politiek om resultaat te boeken. Als ik een probleem zie, wil
ik dat oplossen. Dat is af en toe wel lastig. Ik werd zojuist uitgedaagd door
mevrouw Van Veldhoven toen zij zei dat ik zus en zo stemde, maar we
hebben hetzelfde doel. We vinden allebei dat het instrument moet gaan
werken. Toch? Mevrouw Van Veldhoven zegt ook dat het het beste is als
we dit Europees kunnen doen. Tegelijkertijd heeft mevrouw Van
Veldhoven er niet heel veel vertrouwen in dat dit ook gaat lukken; dat
begrijp ik uit haar woorden. Zij komt met nationale maatregelen. In de
doorrekening van het PBL (Planbureau voor de Leefomgeving) staat het
CDA sowieso buitenspel, want het CDA heeft niet eens een doorrekening;
het CDA hoeven we volgens mij op dit punt dus niet eens serieus te
nemen. De plannen van D66 zijn op zich goed voor wat betreft beperking
van de CO2-uitstoot – beter dan de plannen van GroenLinks --maar
waarom kiest D66 dan wel voor allerlei nationale maatregelen met een
heel hoge CO2-prijs per ton, namelijk € 264, terwijl ook nog eens 49% van
al die miljarden die D66 wil investeren, weglekt naar het buitenland? Het
is dan toch veel verstandiger dat er nog meer rechten opgekocht worden
om dat Europese marktsysteem te laten werken? En het is dan toch nog
verstandiger om te kijken naar de meest kostenefficiënte oplossingen? Je
kunt een euro immers maar één keer inzetten. Waarom kiest D66 dan voor
relatief dure oplossingen om de CO2-uitstoot te reduceren met nationale
maatregelen, terwijl vriend en vijand weten dat je dat het beste Europees
kunt doen?
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Bijvoorbeeld omdat de VVD echte Europese oplossingen blokkeert. Dan
moet je naar nationale maatregelen, omdat er dan Europees geen echte
aanscherping plaatsvindt. We zouden natuurlijk veel liever hebben dat we
Europees echt grote stappen zouden maken. Dan zou er nationaal minder
nodig zijn. Alle landen en partijen die de ratificatie van «Parijs» onderte-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-08, nr. 670

7

kenen, moeten ook een geloofwaardig antwoord hebben op de vraag hoe
je er dan komt. Dat geloofwaardige antwoord ontbreekt ten enenmale
totaal in het programma van de VVD, want zij schrijft wel op dat het via
het ETS moet gebeuren, maar als zij dan mag stemmen voor
aanscherping, stemt zij daartegen.
Ik hoop dat ik de VVD aan mijn kant vind om straks een van de meest
kosteneffectieve maatregelen te nemen die wij in Nederland kunnen
nemen, namelijk het sluiten van de kolencentrales en het opkopen van de
rechten die daarbij horen. Bij de uitdaging waar we voor staan, is dat
namelijk een heel grote hap CO2 die wij uit het totale budget kunnen
nemen. Dat is echt een van de meest kosteneffectieve maatregelen. Ik
hoop heel erg dat ik daarbij de VVD straks aan mijn kant vind.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Dat laatste gaat vanzelf als het ETS goed werkt. Dan zul je zien dat kolen
als eerste worden uitgefaseerd bij een prijs van € 20, € 30 of € 40. Ik denk
dat we daarop moeten inzetten. Dat scheelt de belastingbetaler veel geld.
Dat scheelt ook mensen hun baan. Dan is de ambitie van 2020 misschien
iets te dichtbij, maar dat gaat uiteindelijk vanzelf gebeuren. Het gaat niet
zozeer om nationale maatregelen en hier een goed gevoel krijgen, want
dat weglekeffect is er nog steeds. Als dit betekent dat we hier sluiten en
elders openen, is het klimaat daar niet bij gebaat en onze welvaart ook
niet.
De voorzitter:
Ik hoorde daar geen vraag in. Mevrouw Van Veldhoven mag er wel op
reageren, zij het kort.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Het laatste deel ik absoluut met de VVD. Daarom is bij de totstandkoming
van het pakket van D66, in tegenstelling tot dat van GroenLinks, heel goed
gelet op weglekeffecten van het bedrijfsleven naar het buitenland.
Daarnaast trek je geld uit om in Nederland te investeren, omdat we de
hele ontwikkeling naar een klimaatneutrale economie zien als een grote
kans voor de Nederlandse economie, voor innovatie en voor nieuwe
werkgelegenheid in Nederland. Deels komen daar de kosten vandaan. Dan
heb je het eigenlijk over een stukje modern industriebeleid. Daar kiest D66
voor. We zien daar grote kansen en willen onze economie graag structureel energie-efficiënter maken. Daar zit nog een deel van het geld.
Is de Staatssecretaris bereid, in de Raad, die nu ook weer aan zet is,
alsnog het standpunt te omarmen dat het reductiepercentage echt moet
worden opgehoogd naar 2,4, inclusief rebasing? Is de Staatssecretaris het
ermee eens dat de lijst voor gratis rechten zo klein mogelijk moet zijn? Dat
het cement eraf moet, is voor ons allemaal heel logisch. Is de Staatssecretaris het daarmee eens? Welke sectoren mogen er volgens haar nog meer
vanaf? Ik wacht het antwoord natuurlijk af, maar ik kan al wel zeggen dat
ik eventueel bereid ben daaraan moties te verbinden. De Staatssecretaris
weet hoe belangrijk dit punt voor ons is.
De Staatssecretaris geeft aan dat er op het punt van SDG’s nog weinig
visie is, terwijl er ook nog geen koppeling heeft plaatsgevonden met het
klimaatbeleid. Hoe gaat de Staatssecretaris er met het voor haar kenmerkende enthousiasme voor zorgen dat we daar wat meer vaart in krijgen op
Europees niveau? In deze Staatssecretaris heb ik namelijk wat dat betreft
alle vertrouwen.
De Staatssecretaris zegt in haar stuk over REACH en de waterkwaliteit dat
we moeten bekijken wat er wel en niet gerecycled kan worden. Maar ja,
voorkomen is beter dan genezen. Met REACH hebben we een instrument
waarmee we zouden kunnen voorkomen dat bepaalde stoffen überhaupt
in de kringloop komen, waardoor we bepaalde producten niet kunnen
recyclen. Ik heb al eerder aan de Staatssecretaris gevraagd of ze eens wil

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-08, nr. 670

8

kijken naar de mogelijkheid om een klein aantal stoffen op Europees
niveau uit te faseren. Dat zou kunnen in de context van de discussie over
REACH. Dat gaat soms over een klein aantal stoffen. In een van de brieven
van de Staatssecretaris over de waterkwaliteit geeft zij namelijk aan dat
het om een tiental stoffen gaat dat bijvoorbeeld heel veel effect heeft op
de waterkwaliteit. Misschien geldt dat ook voor de circulaire economie:
een beperkt aantal stoffen stuurt een disproportioneel groot aantal
grondstoffen naar de afvalberg. Zo ja, dan zou het heel mooi zijn als we
kunnen komen tot een uitfasering daarvan op Europees niveau.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Wat zijn de kosten van sluiting van kolencentrales, genoemd in het
D66-plan, tot 2030?
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
De Kamer heeft een motie van D66 aangenomen. Daarin staat: kom nou in
overleg met de sector tot een plan voor sluiting van alle kolencentrales in
Nederland. Ik heb vanaf het begin aangegeven dat ik vind dat dat gesprek
belangrijk is, omdat er ook een stuk uitkoop bij komt kijken. Hoe groot dat
stuk is, is afhankelijk van het echte sluitingsplan waartoe je komt. Want als
je ze allemaal voor 2020 wilt sluiten, heb je veel hogere kosten dan
wanneer je wat later zit. Daarbovenop hebben we 4 miljard aan subsidies
voor biomassabijstook. We zien dat de opkoop van ETS-rechten daarvan
onderdeel uitmaakt. Je kunt dus niet zomaar aangeven wat dat kost,
omdat het heel erg afhankelijk is van de deal die je weet te sluiten met de
kolencentrales. Daarbij moet je er ook rekening mee houden dat, als je de
investeringen in kolencentrales minder laat renderen, investeringen in
gascentrales, die nu stilstaan, meer kunnen gaan renderen. Die dingen
moet je met elkaar verrekenen.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Er zijn inderdaad plussen en minnen, maar de minnen zijn wel erg groot:
7,8 miljard, oftewel 600 miljoen per jaar. Dat moet uiteindelijk wel door de
consument worden opgebracht.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
D66 neemt het klimaatakkoord van Parijs serieus. Als je dat doet, betekent
dat dat je concrete plannen durft voor te leggen aan de kiezer waarin je
aangeeft hoe je het wilt gaan doen. Niet alleen gokken op innovatie,
zonder daarvoor geld uit te trekken, maar heel concreet aangeven hoe je
dat wilt gaan doen. Als het je ernst is, dan stem je in Europa voor de
goede amendementen en dan heb je daarnaast aanvullend nationaal een
plan voor hoe je dat gaat doen. Dan moet je daarvoor kosten maken.
Daarnaast heb je kosteneffectieve maatregelen en minder kosteneffectieve
maatregelen. D66 kiest voor de kosteneffectieve maatregelen. Zo komen
we bij het sluiten van de kolencentrales, waarvan het PBL zegt: dat is een
van de meest kosteneffectieve maatregelen die je kunt nemen als je
inderdaad ambitieuze CO2-reductiedoelstellingen hebt, in lijn met het
akkoord van Parijs.
De voorzitter:
Is dat antwoord afdoende voor de heer Dijkstra?
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ja, het antwoord is helder. Volgens mij had ik geen termijn meer in deze
interruptie, maar het antwoord is helder: het kost geld. Ik denk juist: laten
we samen optrekken om dit in Europa voor elkaar te krijgen, want dan
kost het de belastingbetaler uiteindelijk geen geld en gaat het vanzelf. Dan
gaat die innovatie lonen en dan gaat die kolencentrale uiteindelijk vanzelf
dicht, omdat we de uitstoot dermate beprijsd hebben dat dat gaat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-08, nr. 670

9

gebeuren. Ik denk dat dat verstandiger is en dat dat de belastingbetaler
veel geld scheelt. Ik denk dat mijn conclusie is dat nationale maatregelen
niet altijd heel verstandig zijn.
De voorzitter:
Mevrouw Van Veldhoven mag hier heel kort op reageren.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik zou tegen de heer Dijkstra willen zeggen: begin dan met het steunen
van de goede amendementen bij de stemmingen over het ETS in Europa.
Dat zou dan de volgende keer de eerste stap zijn. Daarnaast gaf hij zelf al
aan dat wij naar nationale maatregelen moeten als dat onvoldoende
oplevert. Welke maatregelen zijn dat dan? Het sluiten van de kolencentrales is gewoon een van de meest kosteneffectieve maatregelen als je
«Parijs» serieus neemt. Omdat ook de VVD haar handtekening onder die
ratificatie heeft gezet, zal ook de VVD gewoon antwoord moeten geven op
de vraag hoe we dit gaan doen. Dat antwoord ontbreekt tot op de dag van
vandaag. Dat vind ik ook jammer voor de kiezer, die straks denkt: als ik op
de VVD stem, weet ik überhaupt niet hoe zij dit gaat doen.
De voorzitter:
Na de schorsing zal de Staatssecretaris de vragen beantwoorden. Er is
toch nog wel een flink aantal vragen gesteld.
De vergadering wordt van 17.41 uur tot 17.50 uur geschorst.
Staatssecretaris Dijksma:
Voorzitter. Er zijn vragen gesteld over drie thema’s, waarop ik gestructureerd antwoord zou willen geven. Allereerst het belangrijkste onderwerp
van de komende Milieuraad, het emmissiehandelssysteem. Daarna wil ik
de vragen die gesteld zijn over de REACH-richtlijn beantwoorden. Ten
slotte beantwoord ik de vragen over de Sustainable Development Goals
en de governance ervan.
Allereerst het emissiehandelssysteem. We zien dat het Maltese voorzitterschap de intentie heeft om tot een gemeenschappelijk standpunt te
komen. Waar we nog discussie over hebben, zijn de koolstoflekkage, de
versterking van het hele ETS als zodanig en de governance van de
fondsen. Alle vragen die vandaag gesteld zijn, gaan daar ook op in.
Er is al net het een en ander geduid over de stemming die in het Europees
parlement heeft plaatsgevonden. Het lastige is dat wij erop gehoopt
hadden dat die een ambitieuze uitkomst zou opleveren, omdat het in de
Milieuraad, waar je het met 28 Ministers eens moet worden, niet
eenvoudig is om heel ambitieus voor de dag te komen. Vaak helpt het
dan, als in de triloog tussen Commissie, parlement en Raad nog onderhandeld moet worden, dat de Raad een bodem legt, om het maar even
plat te zeggen. Dan zouden de ambities nog wat omhooggetrokken
kunnen worden door de idealisten in het parlement. En die hebben het
ons wel een beetje moeilijk gemaakt. Dat maakt dat ik, hoewel ik zelf ook
heel erg voor een internationale aanpak ben, echt wel bezorgd ben of dit
goed gaat komen. Dat wil ik hier nu wel gezegd hebben, omdat we
dinsdag misschien wel voor een moeilijke afweging komen te staan. Is
datgene wat dan voorligt aan een compromis voldoende om ook in de
komende jaren ervoor te zorgen dat we inderdaad de uitstoot van
broeikasgassen reduceren met een voldoende functionerend ETS?
Ik zal aan de hand van de vragen die de Kamer gesteld heeft, laten zien
waar mijn zorg ligt. Er was onderling nog wel wat debat over wie in het
Europees parlement zijn meest groene gezicht had laten zien, maar de
vragen uit de Kamer zijn identiek. De heer Dijkstra vraagt of het goed is
om de Market Stability Reserve een verdubbelde intake te geven. Ja
natuurlijk, daar zijn wij positief over. Het is ook nodig om op korte termijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-08, nr. 670

10

het surplus dat er aan rechten is, aan te pakken en de prijs te verhogen.
Nederland heeft, ook met steun van de Kamer, op dit onderwerp altijd een
heel heldere positie gehad.
Die hebben we ook gehad op het thema van de lineaire reductiedoelstelling. Mevrouw Veldhoven, en ook de heer Dijkstra, vraagt: zouden we
niet in plaats van op 2,2 op 2,4% moeten inzetten? Zij hoeven daar echt
geen motie voor in te dienen. Dat vind ik een topidee! Maar aan mij zal
het ook niet liggen. Maar je ziet dat er bij zowel de Raad als het Europees
parlement nu geen draagvlak voor is. Ook de Europese Commissie heeft
het dus niet voorgesteld. Als we nu naar het Europees speelveld kijken, zal
een verhoging van het percentage waarschijnlijk pas aan de orde komen
bij een volgende herziening.
De voorzitter:
Mevrouw de Staatssecretaris, ik onderbreek u even, want de heer Dijkstra
heeft een vraag aan u.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ook ik was natuurlijk teleurgesteld dat de ambitie niet gerealiseerd is. Zou
het de Staatssecretaris helpen als de Kamer zich uitspreekt dat zij op pad
kan met de 2,4% en een verdubbeling in de MSR? Geeft dat haar dan een
betere positie? Hebben we dan zicht op een betere uitkomst? Of zegt zij:
dat is overbodig, of kansloos? De Kamer wil de Staatssecretaris op pad
sturen met goede instrumenten.
Staatssecretaris Dijksma:
Volgens mij ben ik allang aan het lopen. De heer Dijkstra hoeft mij dus
echt geen motie mee te geven om het goede te doen. Ik ben voor die
verdubbeling; ik ben voor die 2,4%. De discussie die ik voer gaat niet over
de vraag of het Nederlands parlement en de Nederlandse regering het
daarover eens zijn. Wij vinden elkaar hierin. Maar ik merk dat bij de
Europese collega’s hiervoor niet in alle gevallen de handen op elkaar
komen en dat het Europees parlement, dat toch een beetje onze hoop in
wat bange dagen was, het eigenlijk ook laat afweten. Dat is de feitelijke
gang van zaken. De Kamer kan dus naar hartenlust moties indienen; dan
ga ik ze allemaal ondersteuning van beleid noemen en «hoera» zeggen.
Maar zodra ik de grens met België oversteek, begint het gevecht, want
daar moeten we het doen.
De voorzitter:
En dat wil de Staatssecretaris niet op die manier, mijnheer Dijkstra.
Staatssecretaris Dijksma:
De Staatssecretaris wil dat wel, voorzitter!
De heer Remco Dijkstra (VVD):
De Staatssecretaris omarmt het nu. Maar in de brief van 17 januari, waarin
verslag werd gedaan van de Milieuraad, staat het niet zo expliciet
genoemd. Er staat genoemd dat dat opties zijn, maar niet wat precies de
positie van Nederland daarin is. Die getallen zie ik daar niet in terug. Als
de Kamer de Staatssecretaris op pad stuurt met zoiets, wil ik ook eigenlijk
wel dat de Kamer kleur bekent in bepaalde zaken. Juist de christendemocraten en de socialisten hebben het in Europa laten afweten. Laten we ze
dan hier in het parlement ook maar ter verantwoording roepen. Hoe denkt
de Staatssecretaris daarover?
Staatssecretaris Dijksma:
Meestal wordt het kabinet door de Kamer ter verantwoording geroepen
en is het niet andersom, dat ik vanuit mijn positie de Kamer ter verantwoording roep. Maar als de heer Dijkstra dat voortaan graag anders wil,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-08, nr. 670

11

dan doe ik dat graag. Wat betreft de opmerking over de percentages: ik
leef in de veronderstelling, maar ik kan het mis hebben, dat ik van begin af
aan, in ieder geval sinds ik op deze positie zit, aan de Kamer duidelijk heb
gemaakt dat ik altijd voor de meest ambitieuze optie ga. Dat is volgens mij
ook de understanding die wij met elkaar hebben. Wij willen een werkend
ETS. Dat kan niet scherp genoeg. Dat betekent – ik zal er zo nog iets over
zeggen – dat hoe meer gratis rechten we eruit kunnen duwen, hoe beter
het is. Hoe meer sectoren die geen gratis rechten zouden moeten hebben
we eruit kunnen duwen, hoe beter het is. Hoe hoger de lineaire reductiedoelstelling, hoe beter het is. 2,2% is bij lange na niet voldoende om
«Parijs» te halen. Wat in ieder geval wel gelukt is – dat is een klein
winstpuntje – is dat wij in die systematiek nu voor het eerst flexibiliteit
hebben kunnen brengen. Stel dat de Europese Commissie in 2018 weer
met nieuwe voorstellen komt, ook met uitzicht op bijvoorbeeld het
behalen van de doelstelling van de anderhalve graad. Dan maakt die
flexibiliteit het mogelijk om het ETS daar nog verdergaand op aan te
passen.
Het probleem is echter het volgende. We hebben een superambitieus
akkoord van Parijs en een ETS dat, als je er door je oogharen naar kijkt,
eigenlijk absoluut noodzakelijk is om die doelstelling vleugels te geven.
Tegelijkertijd gaan ook landen waarvan we dat misschien nooit gedacht
hadden al heel snel, veel sneller dan wij denken, aan de slag met
koolstofbeprijzing en een systeem dat daarbij hoort. Ik noem in dit
verband China, maar we weten ook dat men dat in verschillende
Amerikaanse staten gaat doen en dat het in Latijns-Amerika gebeurt.
Eigenlijk is Europa, dat als eerste de stap zette met zo’n systeem, het nu
dus aan zijn stand verplicht om het ook te laten functioneren zoals het
moet. En de prijs is gewoon veel te laag. Die moet misschien wel
minimaal een factor tien hoger. Dat is mijn inzet. Maar ik zeg de Kamer
ook: als het voorstel dat voor komt te liggen eigenlijk een verslechtering is
ten opzichte van wat we nodig hebben, dan moeten het Nederlandse
kabinet en de Kamer zich afvragen of ze daarvoor willen tekenen. Ik heb
liever dat we nu geen overeenkomst sluiten dan een slechte overeenkomst. Dat zal het spannende moment zijn, ook bij de Milieuraad, en de
omstandigheden zijn op dit moment helaas niet gunstig. Ik wil dat hier
heel graag in alle scherpte neerzetten. Ik word namelijk aan de ene kant
door de heer Dijkstra en mevrouw Van Veldhoven opgejaagd – bij wijze
van spreken; zo voel ik het niet, maar ik word wel door hen gesteund – om
tot een zo ambitieus mogelijk punt te komen rondom bijvoorbeeld carbon
leakage. Aan de andere kant moeten de doelstellingen omhoog. En het
umfeld is er eentje waarin lang niet iedereen deze uitgangspunten
onderschrijft.
De heer Dijkstra vroeg of we niet ook toe moeten naar een betere
benchmark. Wij zeggen: op zichzelf ligt er nu een goed voorstel in de
Raad. Dat is gebaseerd op recente data en op technologische vooruitgang.
Wij denken dat dit voorstel echt een stimulans kan zijn voor schone
techniek en innovatie. De heer Dijkstra vroeg ook wat ik vind van het
veilingaandeel van 57%. Met hem – zo proef ik het – zou ik willen zeggen
dat dit helemaal niet nodig is als we ervoor zorgen dat de gratis allocatie
beperkt wordt tot de sectoren die echt risico lopen op koolstoflekkage. Het
kost ook veilingopbrengsten en wringt met het idee dat ETS vooral een
handelssysteem is. Ik wil dat dus liever niet, maar als het niet lukt om de
«carbon leakage»-lijst in te korten is dit waarschijnlijk de meest haalbare
manier om een algemene kortingsfactor te voorkomen. In dat speelveld
zitten we dan.
De heer Dijkstra vroeg hoe ik omga met de export van CO2, aangezien
Nederland veel produceert. Om die reden is het belangrijk dat er één
systeem is. Daarover zijn we het eens; ik hoorde ook mevrouw Van
Veldhoven en de heer Van der Velde dat zeggen. Uiteindelijk koopt ieder
bedrijf in ieder land rechten of krijgt het rechten die het nodig heeft. Wij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-08, nr. 670

12

hebben heel veel CO2-intensieve industrie, die last heeft van koolstoflekkage. Met de toedeling van gratis rechten wordt daarmee rekening
gehouden.
Mevrouw Van Veldhoven heeft gevraagd of er geen kortere lijst moet
komen en, zo ja, welke sectoren eraf kunnen. We denken dat we met tien à
vijftien sectoren die echt basisproducten maken, bijvoorbeeld in de
chemie, een heel groot deel van het «carbon leakage»-risico zouden
kunnen wegnemen. Sectoren met weinig handel en lage CO2-intensiteit,
bijvoorbeeld keramiek, om maar iets te noemen, kunnen er dan af. Voor
dit proces is alleen geen draagvlak. Ook ik vind dat echt onbegrijpelijk en
deel de hartstocht wat dat betreft, maar het is politiek gezien gewoon een
feit.
De heer Dijkstra vroeg hoe het zit met de scheepvaart, omdat ik eerder
heb gezegd dat de scheepvaart niet in het ETS komt. We zijn het eens dat
het belangrijk is dat de sector internationaal zijn eigen verantwoordelijkheid neemt. Net als de luchtvaart dat via de ICAO heeft gedaan, moet
de IMO dat natuurlijk ook doen. Ik ben het ermee eens dat zij daar heel
traag in is. Ik vind haar veel te laat. Wat ik steeds naar aanleiding van het
akkoord van Parijs heb gezegd, is dat de scheepvaart en de luchtvaart
misschien wel de dans lijken te ontspringen, maar dat we dat niet laten
gebeuren. Bij de luchtvaart hebben we nu een akkoord en bij de scheepvaart moet dat er komen. De IMO heeft afgesproken om in 2018 een
conceptplan te maken. Dat zou dan – daar komt het al; traag, traag – in
2023 kunnen worden vastgesteld. Het Europees parlement heeft daar druk
op gezet en heeft gezegd: als de IMO niet voor 2021 met een
CO2-reductieplan komt, dan moet de scheepvaart maar onder ETS vallen.
Dat is alleen niet de meest ideale optie. Ik heb liever dat zij voor die datum
met een eigen internationaal werkend systeem komt.
Kortom, als ik de ambities beluister, heb ik echt geen twijfel over de vraag
of wij het eens zijn. De Raad wordt evenwel spannend omdat het Maltese
voorzitterschap heel graag naar een conclusie wil, net als de Commissie.
Ik begrijp dat, ook politiek gezien. Er komen in Europa allerlei kabinetswisselingen aan; we hebben echt niet alleen in Nederland verkiezingen. Ik kan
mij voorstellen dat men het idee heeft dat het nu echt moet worden
geregeld, ook nadat er in Parijs dat prachtige akkoord is gesloten. Daarbij
hoort een beter ETS. Aan het eind van de dag zullen we moeten bepalen
of we uiteindelijk in alle gevallen vinden dat hetgeen wat op dat moment
op tafel ligt het systeem is dat voor de toekomst een bijdrage levert. Die
afweging zullen we daar moeten maken. Ik kan daar nu niet op vooruitlopen, maar ik heb heel goed in mijn hoofd wat de Kamer belangrijk vindt.
Het kan zo zijn dat het niet goed genoeg is. Dat zal een kwestie van
onderhandelen zijn. We moeten niet al onze kaarten op tafel leggen, want
anders is de druk niet meer groot genoeg, maar moeten daarin verstandig
opereren. Ik geef aan dat het naar mijn smaak echt een heel belangrijke
Raad wordt. Ik ben tot de tanden toe bewapend om dat goed te doen en
om alles in te zetten om ervoor te zorgen dat we een goed resultaat
boeken, maar ik kan geen garanties bieden. De Kamer moet dat weten. Ik
heb daar namelijk best zorgen over. Ik had liever een betere uitgangspositie gehad, maar de stemming in het Europees parlement – het interesseert mij verder niet wie daar in de fracties wel of niet voor verantwoordelijk zijn – was politiek. Ik ben nu echter even bestuurder. Vanuit mijn
verantwoordelijkheid vind ik het teleurstellend wat ik daar heb gezien.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik deel de analyse van de Staatssecretaris dat het ontzettend teleurstellend
is dat er zo weinig ambitie vanuit het parlement was. Dat had wat uit
kunnen maken, maar hoe zit het met de blokkerende minderheid in de
Raad? Juist als er allerlei wensen zijn om toch tot een akkoord te komen,
biedt dat ook mogelijkheden. In het aangenomen amendement over de
2,2% zit ook de mogelijkheid om alsnog naar 2,4% te gaan, maar dan in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-08, nr. 670

13

2024. Dat biedt misschien ook nog mogelijkheden. Is de Staatssecretaris
bereid om wat dat betreft niet uit te gaan van die 2,2%, maar van die 2,4%
rebasing? Dan hanteer je de meest recente CO2-uitstootcijfers als basis
voor de verdere afkalving. Anders blijf je naar het verleden kijken, terwijl
je daar al ver vandaan zou moeten zitten. Het zou zonde zijn om die
rebasing te laten lopen. Is de Staatssecretaris dat met mij eens?
Staatssecretaris Dijksma:
Op dat laatste kom ik straks terug, want dat gaat over hogere techniek.
Over het eerste het volgende. We zijn de posities van de verschillende
lidstaten nu aan het verkennen. Er is een groep landen die om een heel
andere reden niet tot een akkoord wil komen. Er is ook een groep landen
die heel ambitieus is. Daar hoort Nederland bij. Dat zijn onze politieke
vrienden. Je hebt ook nog een groep landen die misschien wat minder
ambitieus is, maar wel bereid is om er gezamenlijk uit te komen. In dat
speelveld gaan wij opereren. Het wordt misschien pas op dinsdagochtend
duidelijk hoe de hazen lopen, maar ik houd al die dingen heel goed in de
gaten. Op dat andere punt kom ik dus nog terug.
De voorzitter:
Dat bewaren wij dan voor de tweede termijn.
Staatssecretaris, u had nog een mapje.
Staatssecretaris Dijksma:
Ja, dat klopt, twee zelfs.
Eerst het mapje REACH. De heer Van der Velde vroeg hoe we omgaan met
lidstaten die situaties waarbij het om gevaarlijke stoffen gaat, slecht
registreren. Ik stel vast dat wij dankzij REACH veel meer gegevens hebben
over stoffen die op de markt worden gebracht. Er staan inmiddels meer
dan 14.000 stoffen geregistreerd. Wat dat betreft is sprake van een heel
grote inhaalslag ten opzichte van de periode voor REACH. Het is niet
nieuw dat dat er gebreken zijn als het gaat om de kwaliteit van de
registratiegegevens. Dat is ook gesignaleerd bij de vorige evaluatie in
2013. Op dit moment werken de Europese Commissie en het Europees
Chemicaliënagentschap aan een verbetering van die situatie. Zij richten
zich daarbij – dat is logisch – op de potentieel meest risicovolle stoffen.
Dat doen ze door controles van de dossiers door het agentschap, door een
goede communicatie, en ook door verbetering van de ICT-systemen, maar
we zijn er nog niet. Nederland blijft dus druk uitoefenen op dit dossier om
ervoor te zorgen dat het beter gaat functioneren.
De heer Dijkstra wil eigenlijk wel af van artikel 33, want dat geeft een
enorme last voor het mkb. Hij vraagt wat dat betreft of Nederland wat
brutaler kan worden. Ik ben op zich altijd voor brutaliteit, maar het moet
wel terecht zijn. Artikel 33 gaat over het veilig omgaan met stoffen in
voorwerpen. Het is verplicht om je afnemer informatie te geven over de
meest schadelijke stoffen in je producten; substances of very high
concern. Dat doel moeten wij steunen. Ik ga dus voor dat doel en de heer
Dijkstra ook, denk ik. Hij heeft gelijk als hij stelt dat dit gepaard zou
kunnen gaan met minder administratieve lasten. Dat is precies het punt
dat Nederland binnen Europees verband steeds aan de orde stelt. Ik
herinner wat dat betreft aan het project Make It Work. Dat was een soort
vlag tijdens ons Europees voorzitterschap, in de zin van: kunnen we het
leaner, meaner en simpeler maken? Daarbij blijft de doelstelling van zo’n
artikel overeind. Die gaan we niet weggooien, maar de wijze waarop men
eraan moet voldoen, kan simpeler. Daarover zijn wij het eens.
Mevrouw Van Veldhoven merkt op dat we misschien een aantal stoffen
moeten uitfaseren om de kwaliteit van het water te verbeteren en
recycling mogelijk te maken. We spraken zojuist al over het uitfaseren van
schadelijke stoffen, de substances of very high concern. Een extra
argument daarbij is het beter mogelijk maken van recycling. Dat is ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-08, nr. 670

14

heel goed voor het grondstoffenbeleid. Het uitfaseren van stoffen kan dus
heel positief zijn. Ik wijs wat dat betreft ook op de Kaderrichtlijn Water.
Daar zetten wij ook heel stevig op in. Wij zijn met de verschillende
departementen, EZ en ook I en M, de Minister en ik, maar ook Staatssecretaris Van Dam, druk bezig om de keten wat betreft kwesties als de resten
van medicijnen beter gesloten te krijgen. Ik noem daarbij ook onze
pogingen om meer fosfaat en allerlei andere stoffen uit het water te halen.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik noemde de link met de Kaderrichtlijn Water omdat ik het een mooi
voorbeeld vind. We hebben de juiste stoffen geïdentificeerd, het gaat om
een klein aantal stoffen en we doen ons best om die eruit te krijgen. Ik
vroeg me af of we voor de circulaire economie al goed genoeg in beeld
hebben welke stoffen problematisch zijn. Zou het goed zijn om te
proberen die in beeld te krijgen en daarbij voor een Europese uitfasering
te gaan?
Staatssecretaris Dijksma:
Ja, dat gaan wij wel doen. We hebben daar vorige week ook over
gesproken in een debat. Aan de ene kant is er een enorm terechte drive
om te recyclen. Aan de andere kant moet je sommige stoffen gewoon
letterlijk uit het milieu wegfaseren. Of het nu gaat over rubbergranulaat of
andere stoffen, we moeten, juist gelet op de nadruk op recycling, heel
goed bekijken welk type stoffen we er echt uit moeten halen. Die
verkenning doen wij en gaan wij ook zeker delen in Europa. Wij zien dat
wij daarin namelijk ver vooroplopen. Dat geeft niks, dat is juist goed.
Het derde blokje bestaat uit de vragen over de Sustainable Development
Goals. De heer Van der Velde vroeg of wij ons in Europa voorbereiden op
het realiseren van een Europese visie op vergroening en duurzaamheid. Ik
denk dat het inderdaad zeer wijs is om een duidelijke visie daarop te
ontwikkelen, ook op Europees niveau. De Commissie heeft een
mededeling gemaakt: Volgende stappen voor een duurzame Europese
toekomst. Zij heeft daarin aangegeven dat zij aan de slag gaat met het
ontwikkelen van een langetermijnvisie na 2020. Ik denk dat dit een cruciale
stap is, die ook richting moet geven aan het sectorale beleid van de Unie.
Dit moet ervoor zorgen dat er afstemming tussen de sectoren gaat
plaatsvinden. De Kaderrichtlijn Water en de Nitraatrichtlijn kwamen al
langs. Soms zie je dat richtlijnen elkaar in de weg zitten en niet eenduidig
zijn. Een visie is dus belangrijk om ook bij dat soort problemen veel meer
eenheid van beleid te krijgen. We moeten natuurlijk ook kijken naar het
economisch en het budgettair beleid en goed samenwerken met andere
lidstaten. Ik zal bij de Milieuraad en in aanloop naar de Raadsconclusies
hier vol voor pleiten. Ik dank de PvdA-fractie voor haar steun daarin.
Hoe krijgen we meer vaart in de implementatie van de Sustainable
Development Goals? We moeten snel in kaart brengen waar we nu staan,
een richting bepalen – ik zei het net al – en in gesprek blijven met elkaar
over de spanning die er soms is tussen die verschillende beleidsvelden.
Het laatste thema is de governance, ook een punt van de heer Van der
Velde. Hij zegt dat met name de monitoring van onze oceanen van groot
belang is. Hij wil dat we daarin interveniëren als het nodig is, omdat er
natuurlijk heel veel aan de hand is. We hebben niet zo heel lang geleden
vanuit Nederland een internationale oceanenconferentie georganiseerd.
Nederland is heel actief op dit thema. We hebben natuurlijk ook onze
marine parks. Het was af en toe een beetje spannend of de hele Tweede
Kamer het ging steunen, maar het is toch gelukt om een aantal gebieden
voor de kust van Nederland aan te wijzen die beschermd moeten worden,
ook vanwege de biodiversiteit. De heer Van der Velde vroeg of ik kon
aangeven wat de kritische randvoorwaarden zijn voor het slagen van het
instrument van de international ocean governance. Ik noem het samenwerken met bijvoorbeeld de International Seabed Authority en het feit dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-08, nr. 670

15

we die samenwerking uitbouwen. Ook het proces van het beschermen
van de biodiversiteit buiten de nationale rechtsmacht onder het
VN-Zeerechtverdrag is belangrijk. We vinden dat daarin stappen gezet
moeten worden. Hoe duurzamer het bedrijfsleven zelf wordt, hoe beter
het is, want dan kunnen we zien dat de lidstaten gewoon sneller in staat
zijn om akkoorden af te spreken. Het bedrijfsleven heeft een grote invloed
op dit soort onderwerpen. Dat maakt het voor overheden makkelijker om
stappen te zetten.
Mevrouw Van Veldhoven heeft nog een antwoord van mij tegoed. Zij
vroeg of ik voor rebasing ben. Dat is inhoudelijk aantrekkelijk, want dan
kunnen we met een schone lei beginnen, maar het hele systeem moet dan
wel op de kop. Je betaalt er dus een hoge prijs voor. Hetzelfde zou kunnen
worden bereikt met het vernietigen van emissierechten. Dat is eigenlijk
veel praktischer. Daarmee bereik je hetzelfde effect, maar gebruik je een
net iets gemakkelijker instrument.
De voorzitter:
Dat waren de antwoorden van de Staatssecretaris in de eerste termijn. Er
is behoefte aan het houden van een tweede termijn. Laten we de
spreektijd daarbij kort houden, namelijk een minuutje of anderhalf
minuutje per bijdrage. Verder valt me op dat er in dit algemeen overleg
veel Engelse en technische termen worden gebezigd. Ik begrijp die nog
wel, maar anderen wellicht niet. Zullen we dat dus in de toekomst
proberen te vermijden?
Ik geef het woord aan de heer Dijkstra van de Volkspartij voor Vrijheid en
Democratie. Hij mag het als allereerste proberen.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Voorzitter. Het wordt lastig om het zonder afkortingen te doen als we het
hebben over deze Milieuraad. Het gaat natuurlijk om allemaal techniek. Er
is nog iets wat ik graag zou willen weten van de Staatssecretaris;
misschien dat ze ons daarin kan voorzien. Ik hoorde in haar antwoorden
een soort last resort ... Oh, dat is Engels, hè?
Staatssecretaris Dijksma:
De laatste strohalm!
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ik hoorde in haar antwoorden een soort laatste strohalm: het eventueel
veilen van minder rechten. Ik ben wel benieuwd naar wat het betekent als
we van de 57% die er nu is, bijvoorbeeld naar 52% gaan. Dat betekent
minder inkomsten; dat snap ik. Daarmee voorkomen we echter ook die
lelijke kaasschaaffactor. Kunnen we op papier krijgen wat dat betekent? Ik
zou daar namelijk graag in meegenomen worden. Het heeft immers
natuurlijk grote gevolgen. Het is echter wel heel essentieel, vooral ook
omdat die percentages van 2,2% en 2,4% daar ook mee te maken hebben.
Het lijkt me mooi als de Staatssecretaris dat kan toezeggen. Ik overweeg
nog een motie in te dienen, maar ik wacht ook nog even de antwoorden
af. Laat ik dat doen, dat is wel zo netjes.
Voor de rest trekken we volgens mij aan hetzelfde touw. We moeten er
dan alles aan doen om dat touw sterk en gespannen te houden, maar we
moeten er ook voor zorgen dat je uiteindelijk wint in Europa. Ik begrijp
hoe lastig dat is, want iedereen trekt aan een touw. Ik hoop dat we
uiteindelijk meer landen aan onze zijde krijgen dan aan de andere zijde. Ik
dank de Staatssecretaris voor de antwoorden en ik wens haar veel succes.
Ik vraag verder een VAO aan, voorzitter.
De voorzitter:
Daar had u ook al een vooraankondiging voor gedaan, dus dat is bij dezen
bevestigd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-08, nr. 670

16

De heer Van der Velde (PvdA):
Voorzitter. Ik dank de Staatssecretaris voor de antwoorden op de vragen,
in het bijzonder voor haar antwoord rondom vergroening en verduurzaming van het EU-beleid. Dat heeft ertoe geleid dat we de motie die we
overwogen in te dienen, niet zullen indienen.
De voorzitter:
Ik had in de eerste termijn nog niet het idee dat u van plan was om een
motie in te dienen, maar u had het in uw achterhoofd. U gaat het in ieder
geval niet doen.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Voorzitter. Ik wens de Staatssecretaris heel veel succes in het steekspel
rondom de aanscherping van het ETS. Ik denk dat het behoud van die
flexibiliteit wel echt een minimumvoorwaarde is. We moeten namelijk op
elk moment de flexibiliteit hebben om het ETS verder te kunnen
aanscherpen als het nodig is voor het ondersteunen van onze plannen om
«Parijs» te halen. Als je nu iets vastlegt waarmee je nooit meer «Parijs»
kunt halen, dan worden we immers in gijzeling genomen door ons eigen
belangrijkste milieu-instrument. Dat is voor D66 echt een ondergrens. Ik
zou graag de bevestiging willen horen van de Staatssecretaris dat zij ook
meent dat de flexibiliteit echt cruciaal is.
Ik kom op het opnieuw vaststellen van de grond, om maar niet het
Engelse woord «rebasing» te gebruiken. Ik zou graag van de Staatssecretaris horen welke praktische uitvoeringsconsequenties zij ziet als we dat
«opnieuw vaststellen van de grond» vervangen door het vernietigen van
emissierechten. Hoe schat zij de haalbaarheid daarvan in?
Ik had de Staatssecretaris ook nog gevraagd naar haar inzet tijdens de
Milieuraad op het punt van duurzame ontwikkelingsdoelen, oftewel de
Sustainable Development Goals. Want laat ik het zo samenvatten: wat er
nu ligt, kan nog zeker aan scherpte winnen.
De voorzitter:
De Staatssecretaris kan direct antwoorden.
Staatssecretaris Dijksma:
Voorzitter. Misschien mag ik de Kamer een praktisch voorstel doen, want
het wordt natuurlijk spannend. We zijn nu een paar dagen verwijderd van
het moment waarop we misschien weer beter zicht krijgen op hoe het
veld erbij ligt. De heer Dijkstra vraagt: wat betekent het nou als we
bijvoorbeeld naar 52% gaan? Daar voorkomen we hopelijk een kortingsfactor mee. Het is echter niet gezegd dat je daarmee de beste optie te
pakken hebt. Wat ik eigenlijk zou willen doen, is de Kamer een korte
update sturen, wellicht in de loop van aanstaande donderdag, om te laten
zien waar wij op dat moment staan. Wat is onze inschatting en hoe gaan
wij in dit steekspel – ik denk dat dit een terechte uitdrukking is – onze
positie bepalen? Ik ben het eens met mevrouw Van Veldhoven dat de
uitkomst niet moet zijn dat je eindigt met een systeem waarbij je zeker
weet dat je verder af komt van «Parijs». Maar zover is het nog niet, want
er wordt onderhandeld en er zijn allerlei krachten. Dit betekent dat je die
tijd nog moet nemen. Dat doen onze mensen nu al in Brussel. Ik heb
eerder zelf met de Commissie, onder meer met de dg, de heer Delbeke,
gesproken. Ik heb duidelijk gemaakt dat wij er stevig ingaan. Daar is geen
twijfel over in Brussel. Ik denk dat het wijzer is om de Kamer dat te doen
toekomen. Daarmee doe ik een poging om de Kamer maximaal op de
hoogte te houden van de stand van zaken. Uiteindelijk krijg ik natuurlijk
van de Kamer een onderhandelingsmandaat. Ik ervaar dat zo, dat de
Kamer zegt: het moet wel gaan werken. Als de Kamer daar geen
vertrouwen in heeft, hebben wij niet zomaar steun voor zo’n wijziging van
het systeem.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-08, nr. 670

17

Tegen mevrouw Van Veldhoven zeg ik dat de herzieningsclausule sowieso
het minimum is van wat wij moeten binnenhalen, maar het is voor mij
niet voldoende.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Daar ben ik het mee eens.
Staatssecretaris Dijksma:
Ik zou dus dit voorstel willen doen. Wij weten tegen die tijd iets meer dan
vandaag, maar waarschijnlijk niet alles. Zoals ik al zei: dinsdagochtend is
er een ontbijt met de mensen die zichzelf de «high ambition coalition»
noemen. Dan kunnen wij zien hoe de vlag erbij hangt. Dan kan ik de
Kamer in elk geval nog het een en ander meegeven.
Het laatste punt is de vraag hoe je rechten vernietigt. Wat zijn de
praktische consequenties daarvan? Dat kan eenvoudig door rechten die in
de stabiliteitsreserve zitten, te vernietigen of de rechten die al lang in die
reserve zitten, minder waard te laten worden.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik begrijp dat je dit uit de saniteitsreserve haalt. Mijn vraag was hoe
kansrijk de Staatssecretaris dit acht, als je het vergelijkt met het
«rebasen», wat natuurlijk inderdaad een structurelere oplossing is, maar
ook een die ingewikkelder is.
Staatssecretaris Dijksma:
Ik denk dat het herzieningsvoorstel – we mogen het niet meer «rebase»
noemen – dat mevrouw Van Veldhoven eerst op tafel legde, geen haalbare
kaart is. Het vernietigen van rechten is een kwestie die heel moeizaam is.
Wij zijn daar heel erg voor en denken dat het simpel en effectief is. Maar
je ziet dat lang niet iedereen daar zo over denkt.
Het laatste punt waar mevrouw Van Veldhoven naar vroeg betreft de
duurzame ontwikkelingsdoelstellingen. Wij zullen als lidstaat, samen met
de Europese Commissie, daarin een stap verder moeten zetten. Een van
de dingen die daarbij spelen, is dat wij niet alleen naar milieu en klimaat
moeten kijken, maar ook naar bijvoorbeeld het gemeenschappelijk
landbouwbeleid. Er zit heel veel winst in om op dat vlak meer te doen.
Perverse prikkels zoals milieuschadelijke subsidies en belemmeringen
voor duurzaam handelen door consumenten en bedrijven zullen moeten
worden weggenomen. Op dit moment zijn mijn Europese collega’s en
ondergetekende met die analyse aan de slag. Wanneer deze gereed is,
gaan wij een en ander met de Commissie bespreken. Maar er moet nog
echt veel gebeuren.
De voorzitter:
Ik kom tot de conclusie dat de Staatssecretaris één toezegging heeft
gedaan aan de Kamer, namelijk dat zij de Kamer donderdag een update
stuurt over het ETS.
Het lid Remco Dijkstra heeft namens de VVD een VAO aangevraagd. Ik
vraag mij af of hij die aanvraag handhaaft, omdat de Staatssecretaris nog
een brief aan de Kamer zal doen toekomen.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ik weet niet precies wat er in die brief staat.
De voorzitter:
Dat weten wij überhaupt nog niet.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Nee, dus ik laat het VAO nog even staan, to be sure.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-08, nr. 670

18

De voorzitter:
Om zeker te zijn.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Zou u wellicht namens ons met de Griffie overeen willen komen dat het
VAO pas wordt ingepland op de dag nadat wij de brief hebben ontvangen,
wellicht op basis van de indicatie van de staatsecretaris hoe laat zij de
brief kan sturen? Ik wil die echt kunnen betrekken bij het eventuele VAO.
De voorzitter:
Wij hebben een dusdanige verhouding met de Griffie dat dit dik in orde
kan komen.
Staatssecretaris Dijksma:
Mag ik een winstwaarschuwing geven? Ik verwacht niet dat die brief al ’s
morgens vroeg bij u op de deurmat ligt. Het wordt echt pas in de loop van
de dag.
De voorzitter:
Oké, dat is prima. Dat lijkt mij ook niet het probleem. Maar wij doen ook
aan winstwaarschuwingen, dus wij gaan het verzoek melden aan de
Griffie.
Ik dank de Staatssecretaris, haar ambtelijke staf, de mensen op de
publieke tribune, de mensen die het debat hebben gevolgd via internet en
natuurlijk de bode, de stenograaf, de griffier en de geachte woordvoerders.
Sluiting 18.28 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-08, nr. 670

19