Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

24 170

Gehandicaptenbeleid

Nr. 158

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 10 april 2017
De partijen in de gehandicaptenzorg hebben een vernieuwd kwaliteitskader1 ontwikkeld. In 2016 hebben 24 instellingen2 voor alle cliënten of
voor een deel van de cliënten in proeftuinen gewerkt met het vernieuwde
kwaliteitskader. Elke instelling had zijn eigen aanpak, passend bij de eigen
visie, cultuur en werkwijze. In korte tijd hebben zij veel werk moeten
verzetten. Niet alleen de bestuurders en managers, maar vooral de
medewerkers op de werkvloer en de cliënten en hun verwanten hebben
hard gewerkt. Ik bedank en complimenteer hen met de goede resultaten
die zij in deze korte tijd hebben geboekt.
VWS heeft, in overleg met de Stuurgroep Kwaliteitskader Gehandicaptenzorg (verder: de Stuurgroep)3, een bureau de opdracht gegeven om de
proeftuinen, en daarmee feitelijk het vernieuwde kwaliteitskader, te
evalueren. Eind december 2016 heeft het bureau het rapport «Evaluatie
van de proeftuinen vernieuwing kwaliteitskader gehandicaptenzorg»
(bijlage 1) opgeleverd4.
Uit de evaluatie blijkt dat het vernieuwde kwaliteitskader voldoet aan de
verwachtingen van de Stuurgroep. Het kwaliteitskader geeft een extra
impuls aan het nadenken over en werken aan kwaliteit en is daarbij een
praktisch en handig instrument. De ervaring in de proeftuinen is ook dat
1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Arduin, Careander, Cordaan, Dichterbij, Elver, Esdege-Reigersdaal, Gemiva-SVG, Ipse de
Bruggen, JP van den Bent, Middin, De Noorderbrug, Philadelphia, Pluryn, PlusHome, Prisma,
Radar, ’s HeerenLoo, Sherpa, Siza, De Parabool, Talant, Trajectum, Visio Noord, Zuidwester. De
andere Wlz-instellingen hebben het oude kwaliteitskader gebruikt voor kwaliteitsverbetering en
verantwoording.
3
Deelnemende organisaties in de Stuurgroep: branchevereniging voor de instellingen VGN,
cliëntenorganisaties Ieder(in) en LSR, beroepsverenigingen VenVN, NIP/NVO en NVAVG, de
Inspectie voor de Gezondheidszorg, Zorgverzekeraars Nederland, en waarnemers van het
Zorginstituut Nederland en VWS. Prof.dr. M.G. Boekholdt is voorzitter van de Stuurgroep.
4
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
2

kst-24170-158
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 170, nr. 158

1

het niet altijd een gemakkelijk proces is, er kan niet louter routinematig
worden gehandeld.
De evaluatie geeft ook aan dat diverse onderdelen van het kwaliteitskader
kunnen worden aangescherpt of verbeterd, zoals: een begrijpelijke versie
van het kwaliteitsrapport voor cliënten en verwanten; benadrukken van de
samenhang tussen de verschillende bouwstenen van het kwaliteitskader;
grotere inzet op teamreflectie; bezien of het kwaliteitskader ook past bij
bijzondere cliëntgroepen of verbijzondering noodzakelijk is.
De Stuurgroep zal deze en andere thema’s waarop verbetering of
aanscherping nodig is oppakken en in afstemming met betrokken partijen
de komende jaren verder vormgeven aan het kwaliteitskader.
Met deze brief wil ik u -mede namens de Stuurgroep- kort informeren over
de vernieuwing en inhoud van het kwaliteitskader en de vervolgstappen
voor landelijke invoering.
Waarom was een vernieuwingsslag nodig?
In de gehandicaptensector wordt al enkele jaren met een kwaliteitskader
gewerkt. De ervaringen binnen de instellingen hiermee waren niet
onverdeeld positief. Zo bleken de bijbehorende meetinstrumenten te
weinig in dienst te staan van kwaliteitsverbetering op de werkvloer,
waardoor het gebruik als een onnodige last werd ervaren. Ook bleken
externe partijen (zoals de cliëntenorganisaties, Inspectie en zorgkantoren)
de data slechts beperkt te kunnen gebruiken omdat deze multiinterpretabel waren waardoor vergelijking tussen instellingen niet goed
mogelijk was.
Omdat het kwaliteitskader op zich draagvlak had van alle betrokken
partijen, is gezamenlijk besloten een deel van de meting te handhaven
(Pijler 1) maar tegelijkertijd ruimte te maken voor een andere invulling van
het kwaliteitskader om van daaruit naar een nieuwe normering toe te
kunnen werken.
Daarnaast waren er ontwikkelingen in de sector die ook vroegen om een
wijziging van het kwaliteitskader.
Allereerst de invoering van de Wlz, waarmee er bij zorginstellingen enkele
opgaven worden gelegd:
1) de zorg moet ondersteunend zijn aan de kwaliteit van leven die de
cliënt nastreeft;
2) de cliënt krijgt een persoonlijk arrangement dat is afgestemd op
eigen behoeften; en
3) de zorgaanbieder is verantwoordelijk voor de kwaliteit van zorg en
ondersteuning en dient daarover ook transparant te zijn.
Ook is er binnen de instellingen veel nagedacht over en gewerkt aan
kwaliteit. Dit komt in de visie en werkwijze (de praktijk) van instellingen tot
uitdrukking. Het kwaliteitskader dient hierop aan te sluiten. En, ook in
vervolg op de hierboven genoemde ontwikkelingen, is vernieuwing nodig
om het «verbeteren» en «verantwoorden» meer op elkaar te laten
aansluiten.
Deze ontwikkelingen waren voor de Stuurgroep voldoende aanleiding om
het kwaliteitskader te herzien.
Vernieuwing kwaliteitskader
De Stuurgroep heeft in het voorjaar van2015 het initiatief genomen tot
vernieuwing van het landelijk kwaliteitskader gehandicaptenzorg. De VGN
had hierin een grote initiërende en trekkende rol. Met diverse
werkgroepen van vakmensen uit instellingen, beroepsverenigingen,
cliëntenorganisaties, inspectie en zorgkantoren is de vernieuwingsrichting

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 170, nr. 158

2

nader ingevuld. Het kwaliteitskader regelt op welke wijze elke zorginstelling aan kwaliteitsverbetering werkt en tegelijkertijd tot verantwoording komt over de kwaliteit van zorg. Verder geeft het kwaliteitskader
een impuls aan het continue ontwikkelen, leren (van elkaar) en verbeteren.
Dit aspect is verweven in alle onderdelen van het kwaliteitskader.
Bouwstenen van het vernieuwde kwaliteitskader
Het vernieuwde kwaliteitskader is opgebouwd uit de volgende
bouwstenen:
1) kwaliteit van de zorg en veiligheid van de cliënt en het versterken van
keuzevrijheid; de dialoog met de cliënt en verwanten staat hierin
centraal;
2) systematische raadpleging van cliënten naar ervaringen en het
benutten van de uitkomsten;
3) zelfreflectie in teams en andere organisatorische eenheden over wat
goed gaat en wat beter moet.
Het vernieuwde kwaliteitskader sluit wat betreft de onderdelen aan op het
oude kwaliteitskader. Wat anders is, is dat de sector met het vernieuwde
kwaliteitskader een slag kan maken van kwaliteit van dienstverlening naar
optimale kwaliteit van bestaan van de individuele cliënt.
De dialoog met de cliënt (en diens verwanten of wettelijk vertegenwoordiger) over de invulling van zorg en ondersteuning èn de afweging van
risico’s staat centraal. Door te luisteren naar wensen en behoeften van
elke cliënt en deze te vertalen naar dagelijkse activiteiten en handelingen,
zal de kwaliteit van bestaan verbeteren.
De reflectie in teams over de relatie en gesprekken tussen cliënt en
medewerkers, competenties van medewerkers, samenwerking in het team
en het samenspel met verwanten leidt tot diverse inzichten. Inzichten in
wat goed gaat en wat beter moet, welke kennis en vaardigheden
ontbreken, etc.
Continu verbeteren vereist dat bestuurders zicht hebben op de kwaliteit
van zorg en ondersteuning die tot stand komt in de relatie tussen cliënten
en medewerkers. Bestuurders moeten zich dan ook ondersteunend en
stimulerend opstellen en ruimte geven zodat de zorgrelatie tussen
cliënten en medewerkers optimaal kan gedijen. Daarnaast hebben
bestuurders de taak om hierover jaarlijks verslag te doen in het kwaliteitsrapport, waarmee ze transparantie leveren over de kwaliteit van hun
instelling.
Kwaliteitsrapport
Het kwaliteitsrapport is een belangrijk onderdeel van het vernieuwde
kwaliteitskader omdat het de ervaringen van de drie bouwstenen met
elkaar kan verbinden. Het rapport moet een samenhangend beeld geven
van de kwaliteit van dienstverlening en de kwaliteit van bestaan van
mensen met een beperking in de langdurige zorg. Partijen in de gehandicaptenzorg hebben overeenstemming bereikt over de thema’s die
minimaal in het kwaliteitsrapport aan de orde moeten komen. De
bestuurder maakt inzichtelijk hoe het ervoor staat met de kwaliteit van
zorg (in de vorm van tellen als vertellen), en welke aandachtspunten voor
de komende periode op de voorgrond komen. Het doel van het kwaliteitsrapport is drieledig:
1) het inzichtelijk maken van de kwaliteit en de interne verbeteracties.
Met steeds beantwoording van de vraag «waarom doen we dit, wat
levert deze actie/verbetering op voor de individuele cliënt?»;
2) als middel voor interne verantwoording. Onder andere naar
Cliëntenraad, Ondernemingsraad en Raad van Toezicht; en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 170, nr. 158

3

3)

als middel voor de externe verantwoording naar diverse stakeholders, zoals IGZ en Wlz-uitvoerders; de kwaliteitsrapporten zijn
openbaar.

Visitatie
Het is wenselijk dat instellingen hun kwaliteitsrapport en hun aanpak van
kwaliteitsverbetering laten toetsen of auditen. Niet om «af te rekenen»
maar juist om -op basis van een externe blik- te leren en verder te
ontwikkelen. Het gaat dan niet zozeer om een visitatie door cliënten en
medewerkers van andere locaties van de eigen instelling of van collegainstellingen, maar om een visitatie met een blik van externe partijen
(personen of organisaties, bijvoorbeeld een lector HBO-opleiding,
cliëntenorganisaties, cliënten van andere instellingen, zorgkantoor). Dit
kan het risico op kokervisie voorkomen. Deze aanpak past goed bij een
beweging waarin zorgorganisaties willen blijven leren en ontwikkelen,
transparant willen zijn over kwaliteit in hun instelling en zich daarin
toetsbaar willen opstellen. Dit kan door in ieder geval de uitkomsten van
de visitatie in het kwaliteitsrapport op te nemen en aan te geven welke
verbeterpunten zullen worden aangepakt. De visitatie is een laatste
onderdeel van het kwaliteitskader.
Landelijke invoering vernieuwde kwaliteitskader
Medio december 2016 heeft de Stuurgroep ingestemd met het
vernieuwde kwaliteitskader en met de landelijke invoering daarvan.
Hiertoe dient formeel een tripartiet verzoek van de gezamenlijke cliëntenorganisaties, Zorgverzekeraars Nederland en de Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland bij het Zorginstituut Nederland ingediend te worden.
Eind december 2016 hebben deze drie partijen ingestemd met het
vernieuwde kwaliteitskader en de landelijke invoering hiervan. Het
Kerndocument Kwaliteitskader GHZ 2017–2022; Kwaliteitskader gehandicaptenzorg, landelijk kader voor zorg onder de Wlz is op 15 februari jl.
tripartiet als kwaliteitsstandaard bij het Zorginstituut aangeboden.
Het Zorginstituut toetst het kader aan de hand van de criteria van het
Toetsingskader. Op grond van de uitkomsten van de toets beslist het
Zorginstituut vervolgens of het Kwaliteitskader in het Register wordt
opgenomen en daardoor voor de gehele gehandicaptensector van
toepassing is. De verwachting is dat vanaf juni 2017 het vernieuwde
kwaliteitskader van kracht is voor alle instellingen die Wlz-zorg aan
mensen met een beperking geven.
In de Stuurgroep zal verder worden gewerkt aan de doorontwikkeling van
het kwaliteitskader. De bevindingen uit de evaluatie zullen daarin worden
meegenomen. De verbeterpunten en onderwerpen die nog nader moeten
worden uitgezocht en uitgewerkt zullen worden opgenomen in de
zogenaamde ontwikkelagenda. Publieksinformatie is een van de items die
daarop te vinden is. Hoe te komen tot cliëntkeuzeinformatie is een thema
dat ook raakvlakken heeft met de kwaliteitsagenda «Samen werken aan
een betere gehandicaptenzorg». De VGN zal het initiatief nemen om in dat
kader met betrokken organisaties verdere stappen te zetten. Uiteraard zal
de Stuurgroep daarbij betrokken blijven.
Het kwaliteitskader staat niet op zichzelf maar maakt onderdeel uit van
een groter speelveld. Het nationaal programma Gewoon Bijzonder, de
kwaliteitsagenda «Samen werken aan een betere gehandicaptenzorg» en
het kwaliteitskader sluiten goed op elkaar aan. Er zijn diverse raakvlakken
tussen deze instrumenten. Zoals de versteviging van de positie van
cliënten (en verwanten), de dialoog tussen cliënten (en verwanten) en
professionals, werken aan professionaliteit van medewerkers, bestuurders

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 170, nr. 158

4

die hiervoor ruimte moeten bieden en zich stimulerend en ondersteunend
moeten opstellen. Het is zaak dat er tussen deze verschillende trajecten
afgestemd en samengewerkt wordt.
Kwaliteitskader gehandicaptenzorg en verpleeghuiszorg
Voor de goede orde wijs ik erop dat het kwaliteitskader gehandicaptenzorg een ander karakter heeft dan het kwaliteitskader voor de verpleeghuiszorg. Dit hangt samen met de wijze waarop ze tot stand zijn gekomen.
Het kwaliteitskader voor de verpleeghuiszorg stond op de Meerjarenagenda van het Zorginstituut. Toen betrokken partijen niet voor de
afgesproken datum tot een gezamenlijk voorstel wisten te komen, heeft
-zoals dat dan gebruikelijk is- het Zorginstituut de regie over genomen en
is er in doorzettingsmacht door de Kwaliteitsraad van het Zorginstituut
een kwaliteitskader opgesteld, uiteraard met raadpleging van de relevante
partijen. Daarnaast was de CQ-index bevroren en moest er daarmee een
nieuwe manier van kwaliteitsinformatie (meetinstrument) opgeleverd
worden met het kwaliteitskader. Hiertoe zijn ook normen afgesproken ten
behoeve van het landelijk beschikbaar stellen van keuze-informatie,
informatie voor toezicht, zorginkoop en vergelijking.
In de gehandicaptenzorg was reeds draagvlak voor het bestaande
kwaliteitskader. Partijen hebben dit zelf doorontwikkeld vanuit een
intrinsieke motivatie, waarbij gezamenlijk is vastgesteld dat investeren in
de dialoog met de cliënt en in leren en verbeteren op dit moment prioriteit
heeft. Er is hierin gekozen voor een wijze van verantwoording met
kwaliteitsrapportages op landelijk niveau. Wel is afgesproken dat een deel
van het bestaande meetinstrumentarium gehandhaafd blijft en dat parallel
aan de implementatie van het nieuwe kwaliteitskader invulling wordt
gegeven aan methodieken om vanuit het nieuwe kader te komen tot
cliëntkeuze-informatie.
Het is overigens niet zo dat de kaders van beide sectoren hetzelfde zouden
moeten zijn. Immers, het is in principe een veldnorm die idealiter door
relevante partijen per sector wordt voorgesteld. Wel worden de kaders
aan de hand van dezelfde criteria getoetst door het Zorginstituut.
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M.J. van Rijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 170, nr. 158

5