Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

33 489

Derivatenposities van (semi-)publieke
instellingen

Nr. 6

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 februari 2013
Bij de beantwoording van schriftelijke vragen van het lid Omzigt over het
gebruik van derivaten bij decentrale overheden (Aanhangsel Handelingen II 2012/13, nrs. 108 en 622) heb ik aangegeven dat er geen inzicht
bestaat in de derivatenposities van decentrale overheden. In mijn brief
(Kamerstuk 33 489, nr. 5) heb ik aangekondigd een incidentele uitvraag te
zullen doen om dit inzicht te verkrijgen. Inmiddels zijn de resultaten
binnen en informeer ik u hierover middels deze brief.
1. Derivaten en mogelijke risico’s
Alvorens in te gaan op de resultaten van de uitvraag, wil ik allereerst
aangeven binnen welk kader dit is gedaan. Primair was de vraag van het
lid Omtzigt welke gemeenten en provincies derivaten in bezit hebben en
welke daarvan bijstortverplichtingen hebben. Ik heb de reikwijdte van het
onderzoek verbreed tot waterschappen en gemeenschappelijke
regelingen. Ik heb daartoe van de provinciale toezichthouders lijsten
ontvangen van de gemeenschappelijke regelingen binnen hun provincie.
In totaal was de uitvraag gericht aan 831 decentrale overheden. Ik heb
naast eventuele bijstortverplichtingen, tevens navraag gedaan naar
bijzondere (mogelijk ontbindende) voorwaarden in de contracten die
risico’s met zich mee kunnen brengen.
Het doel van de uitvraag was om inzicht te krijgen in mogelijke risico’s
verbonden aan bepaalde derivatenposities van decentrale overheden. Er
is gekozen voor een incidentele uitvraag omdat decentrale overheden niet
standaard informatie hoeven op te nemen over derivatenposities in de
begroting en de jaarstukken. De huidige regelgeving stelt in algemene zin
dat informatie opgenomen dient te worden in de begroting en jaarstukken
over de financiële risico’s. Risico’s verbonden aan derivaten vallen daar
ook onder. Indien de derivaten geen financiële risico’s met zich

kst-33489-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 489, nr. 6

1

meebrengen (bijstortverplichtingen en specifieke ontbindende
voorwaarden) dan hoeft de decentrale overheid hierover geen specifieke
informatie op te nemen.
Het huidige toezichtkader (nadruk op horizontaal toezicht, in aanvulling
hierop is het verticale toezicht terughoudend, proportioneel en risicogericht) blijft onverminderd van kracht. De gegevens die met deze uitvraag
verkregen zijn, zullen in dat verband door de betreffende toezichthouder
worden gebruikt bij hun reguliere toezichtstaak. Tevens wil ik de resultaten van de uitvraag gebruiken om te bezien of de wet- en regelgeving
inzake het gebruik van derivaten aangepast dient te worden.
Ik wil voorts vermelden dat, mits correct gebruikt, derivaten nuttige
instrumenten kunnen zijn om financiële risico’s af te dekken. De huidige
regelgeving, de Wet financiering decentrale overheden (Fido) en Regeling
uitzettingen en derivaten decentrale overheden (Ruddo), staat dit ook toe.
Er kunnen echter ook bepaalde risico’s verbonden zitten aan het gebruik
van derivaten, zoals:
• bijstortverplichtingen («margin calls») die kunnen leiden tot liquiditeitsproblemen;
• open posities die kunnen leiden tot het betalen voor bescherming
tegen renteschommelingen, terwijl de onderliggende lening (nog) niet
is afgesloten;
• negatieve marktwaardes van het derivaat die de mogelijkheid
beperken van de instelling om van tegenpartij te wisselen;
• eenzijdige opzeggingsmogelijkheden voor de tegenpartij welke er toe
kunnen leiden dat decentrale overheden per direct de derivaten dienen
af te wikkelen tegen (negatieve) marktwaardes
2. Uitkomsten uitvraag
Van de 831 aangeschreven gemeenten, provincies, waterschappen en hun
publiekrechtelijke gemeenschappelijke regelingen, hebben er 814
uiteindelijk gereageerd. Eén gemeente (Loon op Zand) en zestien
gemeenschappelijke regelingen hebben de digitale vragenlijst niet
ingevuld. De responsratio van 98% beschouw ik binnen de korte termijn
die beschikbaar was voor deze inventarisatie als zeer goed en de
verkregen informatie geeft mij een betrouwbaar beeld over het derivatengebruik en of daar ongewenste risico’s aan verbonden zijn.
Tabel 1 laat per type medeoverheid zien of het eigen beleid (binnen de
wettelijke kaders) het gebruik van derivaten toestaat. In totaal heeft
43 procent aangegeven dat het gebruik van derivaten volgens het eigen
beleid is toegestaan.
Tabel 1: beleid omtrent derivaten
1. Staat het beleid van uw organisatie toe dat derivaten gebruikt mogen worden?*
Gemeenten

Ja
Nee
Totaal

Provincies

Waterschappen

GR

Totaal

aantal

%

aantal

%

aantal

%

aantal

%

aantal

%

232
182
414

56%
44%
100%

10
2
12

83%
17%
100%

17
8
25

68%
32%
100%

93
268
361

26%
74%
100%

352
459
811

43%
57%
100%

* Non-respons: Er is 1 gemeente en 16 gemeenschappelijke regelingen waarvan geen gegevens bekend zijn. Er zijn 2 gemeenschappelijke regelingen die deze vraag niet beantwoord hebben.

Van de aangeschreven instellingen heeft 5% (43 organisaties) aangegeven
in 2012 in het bezit te zijn van derivaten. Tabel 2 laat per type overheid
zien hoeveel organisaties in het bezit zijn van derivaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 489, nr. 6

2

Tabel 2: derivatenbezit in 2012
2. Is uw organisatie gedurende het jaar 2012 in het bezit geweest van derivaten en/of is uw organisatie per 1/12/2012 nog in het
bezit van derivaten?
Gemeenten

Ja
Nee
Totaal

Provincies

Waterschappen

GR

Totaal

aantal

%

aantal

%

aantal

%

aantal

%

aantal

%

26
388
414

6%
94%
100%

2
10
12

17%
83%
100%

5
20
25

20%
80%
100%

10
352
362

3%
97%
100%

43
769
812

5%
95%
100%

* Non-respons: Er is één gemeente en 16 gemeenschappelijke regelingen waarvan geen gegevens bekend zijn. Er is 1 gemeenschappelijke regeling
die deze vraag niet beantwoord heeft.

Figuur 1 toont het derivatenbezit onderverdeeld naar instrumenten1.
De meest voorkomende derivaten zijn payer renteswaps (62%) en caps
(30%). In totaal zijn de 43 organisaties gezamenlijk in het bezit van 111
derivaten.
In totaal hebben de derivaten een onderliggende waarde aan leningen van
2,27 miljard euro per 31/12/2011 en 2,45 miljard euro per 30/11/2012.
Figuur 1: type derivaten in bezit

Elf organisaties zijn in het bezit van derivaten met bijstortverplichtingen
en/of bijzondere (ontbindende) voorwaarden. Hiervan hebben drie
organisaties aangegeven in het bezit te zijn van derivaten met bijstortverplichtingen, zes organisaties hebben derivaten met bijzondere (ontbindende) voorwaarden en twee organisaties hebben één of meer derivaten
met zowel bijstortverplichtingen als bijzondere (ontbindende)
voorwaarden.
Een analyse van de mogelijke risico’s verbonden aan de derivaten met
bijstortverplichtingen, heeft opgeleverd dat ik de daarmee verbonden
1

Hieronder volgt een beknopte beschrijving per type instrument.
Renteswap: financieel derivaat tussen twee partijen om gedurende een in dat derivaat
vastgestelde periode kasstromen in de vorm van rentebetalingen uit te wisselen;
Payer renteswap: renteswap van de partij die een vaste rente betaalt en een variabele rente
ontvangt;
Receiver renteswap: renteswap van de partij, die een variabele rente betaalt en een vaste rente
ontvangt;
Cap: financieel derivaat tussen twee partijen bij of inzake een financiering, waarbij de koper
tegen betaling van een geldsom gedurende een bij dat derivaat overeengekomen periode de
garantie van een maximaal te betalen rentetarief verkrijgt.
Floor: financieel derivaat tussen twee partijen bij of inzake een financiering, waarbij de koper
tegen betaling van een geldsom gedurende een bij dat derivaat overeengekomen periode de
garantie van een minimaal te ontvangen rentetarief verkrijgt
Gestructureerd derivaat: een derivaat gebaseerd op meerdere onderliggende waarden en/of
variabelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 489, nr. 6

3

risico’s als gering kwalificeer. Zowel in termen of de kans zich voordoet als
in termen van het financieel belang, mede in relatie tot de begroting en
balans van de desbetreffende organisatie.
Zoals ik hiervoor al heb aangegeven zullen de resultaten van de uitvraag
ook door de toezichthouders worden betrokken bij het reguliere financieel
toezicht. Ik zal de toezichthouders van de hierboven genoemde organisaties, die in het bezit zijn van derivaten met bijstortverplichtingen en/of
bijzondere voorwaarden, verzoeken in hun reguliere toezichtstaak hier
specifiek aandacht aan te besteden. In dit verband monitor ik in mijn
toezichtrol de waardeontwikkeling van de derivaten in relatie tot de
sluitendheid van de begroting en de balans van de gemeenschappelijke
regeling Groningen Seaports.
Conclusie
De resultaten van de uitvraag geven aan dat decentrale overheden relatief
weinig gebruik maken van derivaten, en dat de risico’s verbonden aan die
derivatenposities gering zijn. De resultaten van de uitvraag zullen ter
beschikking worden gesteld aan de toezichthouders en worden betrokken
bij het reguliere financieel toezicht. Ik zal de toezichthouders van de
organisaties die in het bezit zijn van derivaten met bijstortverplichtingen
en/of bijzondere voorwaarden, verzoeken in hun reguliere toezichtstaak
hier specifiek aandacht aan te besteden. Eveneens zal hen worden
gevraagd de organisaties die niet hebben gereageerd, te bevragen over
het bezit van derivaten.
Verder zal ik de komende periode bezien of de regelgeving omtrent
derivatengebruik door decentrale overheden verduidelijkt en of aangepast
dient te worden. Ook kunnen er aanpassingen volgen naar aanleiding van
interdepartementaal overleg onder leiding van het ministerie van
Financiën over derivatengebruik in de (semi)publieke sector. De resultaten
van dit overleg worden naar verwachting eind maart/begin april aangeboden aan de Tweede Kamer.
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.H.A. Plasterk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 489, nr. 6

4