Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno
2014

Tessa Jansen
Manja Bomhoff
Roland Friele

ISBN 978-94-6122-279-4
http://www.nivel.nl
nivel@nivel.nl
Telefoon 030 2 729 700
Fax 030 2 729 729
©2014 NIVEL, Postbus 1568, 3500 BN UTRECHT
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie,
microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van het NIVEL te Utrecht. Het
gebruik van cijfers en/of tekst als toelichting of ondersteuning in artikelen, boeken en scripties is toegestaan, mits de bron
duidelijk wordt vermeld.

Samenvatting

Toezicht op de kinderopvang in Nederland is de wettelijke taak van de gemeenten. Zij
geven hiervoor opdracht aan de GGD’en. Die voeren op hun beurt de daadwerkelijke
inspecties uit en brengen handhavingsadviezen uit aan de gemeenten. Om dit toezicht
zoveel mogelijk risicogestuurd in te richten is door GGD GHOR Nederland1 een
risicomodel ontwikkeld. Dit risicomodel moet er voor zorgen dat vooral die
kinderopvanglocaties extra toezichtaandacht krijgen waarover zorgen bestaan. De twee
kernelementen van het risicomodel zijn het risicoprofiel en het schema inspectieactiviteit
op grond waarvan besloten wordt over de intensiteit van het jaarlijkse inspectiebezoek.
Voor elke locatie waar kinderopvang wordt geboden wordt jaarlijks een risicoprofiel
vastgesteld. Locaties krijgen een groen risicoprofiel als er geen reden tot zorg is. De
kleuren geel, oranje en rood worden gebruikt naarmate dit risico op tekortkomingen hoger
wordt ingeschat. Dit risicoprofiel is primair bedoeld voor ‘intern’ gebruik: voor het
overleg tussen de GGD en de gemeente over de intensiteit van het jaarlijkse
inspectiebezoek. Elk inspectiebezoek wordt afgesloten met een inspectierapport en, als dit
aan de orde is, een advies tot handhaving.
Het NIVEL is, op verzoek van GGD GHOR Nederland, door de Inspectie van het
Onderwijs gevraagd onderzoek te doen naar het risicomodel. In dit onderzoek wordt
ingegaan op de toepassing van het risicomodel in de praktijk. Allereerst is dieper
ingegaan op de uitgangspunten en doelen van het risicomodel. Naast het belang van
draagvlak, bleken twee andere aspecten relevant: de vraag naar de validiteit en
betrouwbaarheid van de risico-inschatting en de beoogde uniformiteit.
Een breed draagvlak en ook veel diversiteit
Dit onderzoek laat zien dat er een breed draagvlak is voor het hoofddoel van het
risicomodel: risicogestuurd toezicht. Hoewel er van verschillende kanten wordt
opgemerkt dat het model ‘nog niet perfect is’, wordt ook gesteld dat het risicomodel
bijdraagt aan gerichter toezicht.
Gebleken is dat het risicomodel in de praktijk nogal divers wordt toegepast. In het
gebruik is de uitkomst van het model ook afhankelijk van de inbedding in een
individuele, regionale en gemeentelijke werkwijze. De achtergrond hiervan is dat partijen,
gemeenten en GGD-en, op grond van hun eigen inzichten en lokale omstandigheden, het
risicomodel hebben toe- en aangepast.
De vraag die dit oproept is wat nu het optimale niveau voor deze variatie zou moeten zijn:
wanneer is variatie nog functioneel en wanneer is die variatie zo groot dat deze niet meer
functioneel is. Het doel van een landelijk model is om te komen tot uniformering en dus
tot het stellen van grenzen aan variatie in de beoordeling van risico’s. Dit sluit een
variatie in de uitvoering niet helemaal uit. Maar het ligt voor de hand er naar te streven
dat het niet moet uitmaken welke GGD of welke inspecteur het model toepast.
1

Voorheen GGD-Nederland. In het rapport hanteren we GGD GHOR Nederland

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

3

Uit de analyse van de doelen van het risicomodel is geen eenduidig criterium af te leiden
over wat een acceptabel niveau van variatie of een gewenst niveau van uniformiteit zou
zijn. Daar blijken verschillende partijen ook verschillende accenten te leggen. Dit
onderzoek geeft wel inzicht in de aard van de aangetroffen diversiteit.
Allereerst wordt de diversiteit veroorzaakt door verschillen in de manier waarop
inspecteurs met het risicoprofiel omgaan. Omdat het risicoprofiel de basis is voor een
reeks aan vervolgbesluiten is er een belang bij het streven naar een eenduidige werkwijze
onder inspecteurs. Dit staat en valt met een goede opleiding en onderlinge uitwisseling
van kennis tussen inspecteurs. Door voortgang en verdere intensivering van scholing kan
de onnodige variatie mogelijk verder worden teruggedrongen. Ook de risicomodel
specialisten hebben hierbij een belangrijke rol.
Daarnaast is er diversiteit doordat gemeenten verschillend omgaan met het risicomodel.
Gemeenten zijn wettelijk gezien de eerst verantwoordelijken voor toezicht en
handhaving. Zij zijn ook de opdrachtgever voor het toezicht door de GGD. Bij hen ligt
een zekere beleidsvrijheid, zij hebben ruimte om zelf te beslissen hoe zij deze
verantwoordelijkheid willen invullen. Het is vervolgens in eerst instantie aan de
gemeenteraad om hier controle op uit te oefenen. De Vereniging Nederlandse Gemeenten
heeft een handreiking uitgebracht die kan bijdragen aan het uniformeren van de
werkwijze van gemeenten. Bovendien treedt de Inspectie van het Onderwijs op als
interbestuurlijk toezichthouder.
Ook is er diversiteit in de manier waarop GGD-en en gemeenten het risicomodel
gebruiken in hun onderlinge communicatie. Sommige gemeenten rapporteren dat de GGD
de opzet van het risicoprofiel als een absoluut gegeven presenteert. Andere gemeenten
rapporteren juist dat ze overleggen met de GGD over de beleidsmatige overwegingen en
de prioritering van onderwerpen in het risicoprofiel. Wij denken dat de presentatie van de
opzet van het risicoprofiel en de koppeling aan de inspectieacitiveit als een absoluut
gegeven niet altijd productief is. Een meer open bespreking hiervan door gemeente en
GGD kan bijdragen aan inzicht in elkaars achtergronden en overwegingen en op die
manier bijdragen aan een productieve manier van samenwerken. Daarbij blijft de
inhoudelijke input voor het invullen van het uiteindelijke risicoprofiel natuurlijk de taak
van de GGD inspecteurs.
Tot slot nog een laatste observatie over het gebruik van het risicomodel in de praktijk.
Het risicoprofiel is visueel sterk vormgegeven: in de vorm van een verkeerslicht. De
conclusies in het inspectierapport zijn veel minder toegankelijk. Hierdoor ontstaat een
tegenstelling: duidelijke communicatie over informatie die eigenlijk voor intern gebruik
is bedoeld (het risicoprofiel) en minder duidelijke communicatie over informatie die
bedoeld is voor extern gebruik (het inspectierapport). Dit is een tegenstelling die tot
verwarring leidt. Er zijn al verschillende initiatieven ontwikkeld die moeten leiden tot
inspectierapporten met een grotere communicatieve waarde. Echter, die verwarring zou
verder verminderd kunnen worden door na te gaan of de vormgeving van het risicomodel
wel past bij de gestelde doelen.

4

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

Validiteit en betrouwbaarheid zijn nu niet vast te stellen
Een uitspraak over de validiteit, betrouwbaarheid en effectiviteit van het model is
gewenst, vooral vanwege de zorg dat kwaliteits- en veiligheidsproblemen ongezien
kunnen blijven in opvanglocaties met een lage risico-inschatting. Die uitspraak bleek op
grond van het beschikbare materiaal niet mogelijk. Dit wordt veroorzaakt doordat de
risico-inschatting en het inspectierapport op een onderling afhankelijke manier tot stand
komen. Het inspectierapport kan daardoor niet worden gebruikt als een onafhankelijke
toets voor de validiteit en betrouwbaarheid van de risico-inschatting. Daarnaast voldoen
de registratiegegevens die nodig zijn voor een dergelijke toets op dit moment niet. Om de
registratiedata bruikbaar te maken, zal het onderdeel uit moeten maken van het
werkproces.
We constateren wel dat er sprake is van enige sensitiviteit van het model: er is variatie in
de toekenning van risico-inschattingen tussen het eerste jaar en het opvolgende jaar. Bijna
een kwart van de locaties met een lage risico-inschatting in het ene jaar heeft in het
daarop volgende jaar een hogere risico-inschatting. Daarnaast heeft drie kwart van de
houders met een rood profiel het jaar erop een ander profiel. Het is dus niet zo dat locaties
die eenmaal een rood profiel hebben hier nooit meer vanaf komen.
Gezien het belang te kunnen vertrouwen op het systeem van risico-inschattingen, blijft
het nodig om te zoeken naar een methode om vast te kunnen stellen wat de voorspellende
waarde is van het risicoprofiel voor de werkelijke kwaliteit en veiligheid. Vanuit het
voorzorgprincipe moet antwoord worden gegeven op de vraag hoeveel locaties met een
lage risico-inschatting toch tekortschieten op kwaliteit en veiligheid: de fout-positieven.
Dit zou kunnen door een aantal locaties met een lage risico-inschatting te inspecteren
alsof het locaties met een hoog risico zijn en na te gaan in hoeverre hier toch sprake is
van tekortkomingen op het domein van kwaliteit en veiligheid. Het aandeel foutpositieven moet vervolgens afgewogen worden tegen het aandeel fout-negatieven:
locaties met een hoge risico-inschatting die hun kwaliteit en veiligheid wel op orde
blijken te hebben.

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

5

Inhoud

Samenvatting

3

Inhoud

6

Inleiding
De onderzoeksvraag
Onderzoeksmethoden
Het risicomodel in het toezicht op de kindervang

8
8
9
10

Hoofdstuk 1: Wat zijn de beoogde doelen en werkwijzen van het risicomodel?
Inleiding
Achtergrond en doelen van het toezicht op de kinderopvang
De ontwikkeling van het risicomodel
Consensus over het risicomodel ‘meer waar nodig, minder waar mogelijk’
Aandachtspunten
Conclusies

13
13
13
15
18
19
21

Hoofdstuk 2: Is het mogelijk om de validiteit en betrouwbaarheid van het
risicomodel vast te stellen en zo ja, hoe valide en betrouwbaar is het model?
Inleiding
De validiteit van het risicomodel
Registratiedata
Betrouwbaarheid
Sensitiviteit van het risicomodel
Risico’s als politieke keuzes
Conclusies

22
22
22
25
27
27
28
30

Hoofdstuk 3: In welke mate is er sprake van een uniforme toepassing van het
risicomodel?
Inleiding
Risico-inschatting vs. kwaliteitsoordeel
Gebruik door inspecteurs
Gebruik in relatie tussen GGD en gemeente
Gebruik door gemeente
Relatie tot houders
Registratiedata
Conclusies

31
31
32
33
36
39
40
41
44

6

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

Hoofdstuk 4: Conclusies en aanbevelingen
Inleiding
Conclusies
Implicaties van de gevolgde werkwijze bij dit onderzoek
Aanbevelingen

46
46
47
51
52

Literatuur
Wet – en regelgeving

55
56

Bijlage I: Toelichting op de methoden
Reconstructie van de beleidstheorie
Gebruik in de praktijk
Analyse van gegevens uit het registratiesysteem GIR
Bedoeld gebruik vs. gebruik in de praktijk

57
57
58
59
61

Bijlage II: Model risicoprofiel kindercentra

63

Bijlage III: Schema inspectieactiviteit kindercentra

64

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

7

Inleiding

De onderzoeksvraag
Toezicht op de kinderopvang is in Nederland de wettelijke taak van de gemeenten. Zij
geven hiervoor opdracht aan de GGD’en. Die voeren op hun beurt de daadwerkelijke
inspecties uit en brengen handhavingsadviezen uit aan de gemeenten. Om dit toezicht
zoveel mogelijk risicogestuurd in te richten is door GGD GHOR Nederland een
risicomodel ontwikkeld. Dit risicomodel moet er voor zorgen dat vooral die
kinderopvanglocaties extra toezichtaandacht krijgen waar zorgen over bestaan. Een vast
onderdeel van het toezicht is het jaarlijkse inspectiebezoek. De bedoeling is dat de
intensiteit van dit bezoek aan de hand van het risicomodel wordt bepaald.
Het NIVEL is, op verzoek van GGD GHOR Nederland, door de Inspectie van het
Onderwijs gevraagd onderzoek te doen naar het risicomodel. Dit onderzoek heeft tot doel
meer zicht te krijgen op het risicomodel dat door GGD’en wordt gehanteerd bij hun
toezicht op de kinderopvang. Daarbij wordt ingegaan op de oorspronkelijke
doelstellingen van het risicogestuurd toezicht in deze sector, de gekozen systematiek van
het risicomodel en de vraag of dit inderdaad een goed instrument is om per locatie een
passende inspectieactiviteit te bepalen. Ook wordt gekeken naar de toepassing van het
risicomodel in de praktijk. De dataverzameling voor dit onderzoek is uitgevoerd tussen
januari en mei 2014.
Het onderzoek is als volgt opgezet. Allereerst is een analyse gemaakt van de
overwegingen, doelen en beoogde werkwijze van het risicomodel. Immers, om een
bruikbaar antwoord te kunnen geven op de vraag naar de toepassing van het risicomodel
dient er inzicht te zijn in de beoogde effecten en de beoogde werkwijze. Het onderzoek
naar deze overwegingen, doelen en beoogde werkwijze komt aan de orde in het eerste
hoofdstuk van deze rapportage. Leidend daarbij was de volgende onderzoeksvraag:
1. Wat zijn de beoogde doelen en werkwijzen van het risicomodel?
Met een zogenaamde reconstructie van de beleidstheorie, waarbij oog is voor de visies
van de verschillende relevante partijen, zijn de oorspronkelijke doelen en beoogde
werking van het risicomodel geanalyseerd. Daarbij is ook ingegaan op de vraag in
hoeverre er bij de betrokken actoren draagvlak is voor het risicomodel.
Deze analyse maakt twee cruciale elementen van het risicomodel zichtbaar. Het eerste
element betreft de vraag naar de validiteit en betrouwbaarheid van de risico-inschatting.
Ten grondslag aan het risicomodel ligt de verwachting dat het mogelijk is om met behulp
van een risicoanalyse een valide inschatting te kunnen maken van het risico op
tekortkomingen bij kinderopvanglocaties. Het is de vraag of dit een realistische
verwachting is: is de risicoanalyse in het risicomodel een valide en betrouwbare
inschatting van de echte risico’s op tekortkomingen in de kwaliteit van de kinderopvang?

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

8

Het tweede element betreft de beoogde uniformiteit. Met de introductie van het
risicomodel werd ook een mate van uniformering van risico-inschatting beoogd. De vraag
is of en in welke mate het risicomodel resulteert in een uniforme werkwijze .
Deze twee thema’s komen vervolgens aan de orde in de hierop volgende twee
onderzoeksvragen.
2. Is het mogelijk om de validiteit en betrouwbaarheid van het risicomodel vast te
stellen en zo ja, hoe valide en betrouwbaar is het model?
Allereerst is nagegaan of het mogelijk is om, op basis van gegevens die in het kader van
de toepassing van het risicomodel worden vastgelegd, uitspraken te doen over de
validiteit en betrouwbaarheid. Zo mogelijk zijn vervolgens uitspraken over die validiteit
en betrouwbaarheid gedaan.
3. In welke mate is er sprake van een uniforme toepassing van het risicomodel?
De vraag is of en in welke mate het model op identieke wijze wordt gebruikt en in
hoeverre verschillende partijen een eigen invulling aan het gebruik geven. Daarbij is het
goed om te bedenken dat een zekere mate van adaptatie van het model door gebruikers
vaak een voorwaarde is voor feitelijk gebruik. Die diversiteit kan echter zo groot worden
dat niet meer gesproken kan worden van een uniforme aanpak.

Onderzoeksmethoden
De gebruikte onderzoeksmethoden worden in bijlage I uitgebreider beschreven en
verduidelijkt. Om de leesbaarheid van het rapport te bevorderen is er voor gekozen om in
de inhoudelijke hoofdstukken slechts kort te refereren aan de gebruikte
onderzoeksmethoden.
Voor de reconstructie van de beleidstheorie is gebruik gemaakt van verschillende
informatiebronnen. Allereerst is gekeken naar het risicomodel zelf, de beschrijving van
het risicomodel en de begeleidende documenten. Verder zijn verschillende gerelateerde
beleidsdocumenten bestudeerd. Daarnaast zijn de opstellers van het risicomodel en de
belangrijkste belanghebbenden in zes aparte gesprekken geïnterviewd. Het verzamelde
materiaal is geanalyseerd en deze analyse heeft geleid tot een reconstructie van duidelijke
(hoofd-) doelstellingen en assumpties. Bij deze analyse is ook gebruik gemaakt van
inzichten en kennis uit de (internationale) wetenschappelijke literatuur op het gebied van
risicogestuurd toezicht. De bevindingen uit deze verkennende fase zijn vervolgens ter
validering besproken met de Inspectie van het Onderwijs en in een aparte bijeenkomst
voorgelegd aan vertegenwoordigers van het Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid en GGD GHOR Nederland.
Vervolgens is nagegaan of het mogelijk is om op basis van beschikbaar materiaal
uitspraken te doen over de validiteit en betrouwbaarheid van de risico-inschatting.
Daartoe is het risicomodel geanalyseerd en zijn gegevens geanalyseerd die worden
vastgelegd bij de toepassing van het risicomodel. Het gaat hierbij om gegevens die
worden geregistreerde in het GIR registratiesysteem. Het GIR registratiesysteem wordt
door GGD’en gebruikt om informatie over het handhaven en inspecteren in op te slaan.

9

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

Uit deze registratie zijn meerdere deeldatabestanden verkregen. Die zijn waar nuttig aan
elkaar gekoppeld. Vervolgens zijn beschrijvende analyses uitgevoerd, allen in analyse
programma STATA 13.1, en is een multilevel analyse uitgevoerd om inzicht te krijgen in
de relatieve invloed van de gemeente en de GGD op de risico-inschattingen.
Voor het onderzoek naar de uniformiteit in de praktijk zijn verschillende (groeps-)
interviews gehouden. Aparte interviews zijn gehouden met inspecteurs en
leidinggevenden van zeven GGD’en. Daarnaast zijn twee groepsinterviews
georganiseerd, één met negen gemeenteambtenaren en één met acht houders. Ten slotte
zijn de tussentijdse evaluaties van GGD Nederland (GGD Nederland 2012b) en VNG
(VNG 2012) eveneens geraadpleegd. (Zie literatuurlijst)
In de laatste fase zijn onze voorlopige conclusies besproken tijdens een bijeenkomst.
Voor deze bijeenkomst, die plaats vond op het NIVEL, zijn vertegenwoordigers van
verschillende belanghebbenden uitgenodigd. De reacties tijdens deze bespreking zijn
gebruikt bij de afronding van deze rapportage.

Het risicomodel in het toezicht op de kindervang
Het uitgangspunt van het toezicht op de kinderopvang is dekkend toezicht. Om dat op een
efficiënte en uniforme manier te realiseren is gekozen voor het instrument van het
risicomodel. Dit heeft als uitgangspunt ‘meer waar nodig, minder waar mogelijk’ en is
uitgewerkt in twee deelinstrumenten: het model risicoprofiel (zie bijlage II) en het
schema inspectieactiviteit (zie bijlage III). Met behulp van indicatoren in het model
risicoprofiel maakt de inspecteur een inschatting van de risico’s op tekortkomingen om:
“op uniforme wijze per locatie de kans in (…) kunnen schatten of een houder
verantwoorde kinderopvang biedt en blijft bieden” (GGD GHOR Nederland, 2013a). Op
basis van deze inschatting worden de intensiteit en de vorm van de inspectieactiviteiten
vormgegeven. Op die manier kan op een verantwoorde en efficiënte manier invulling
gegeven worden aan dekkend toezicht, zo is het uitgangspunt van de keuze voor het
risicomodel. Schematisch kan de opzet van het risicomodel als volgt worden
weergegeven:

Het risicomodel wordt gebruikt om de toezichtsactiviteit voor dagopvang, buitenschoolse
opvang en gastouderbureaus te bepalen. Voor het toezicht op gastouders wordt een
selectie gemaakt van minimaal 5% van de gastouders die zijn aangesloten bij een
gastouderbureau, gebaseerd op het risicoprofiel van het gastouderbureau. (GGD GHOR
Nederland 2013a, 2013c; Beleidsregels werkwijze toezichthouder kinderopvang en
peuterspeelzalen 2013).
Model risicoprofiel
Het risicoprofiel, zoals wordt gebruikt door de GGD-inspecteurs, bestaat uit een Excel
formulier waarin voor zeven indicatoren een risico-inschattting (uitgedrukt in een kleur:

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

10

groen, geel, oranje of rood) moet worden bepaald. Voor iedere indicator vult de
inspecteur een aantal vragen in, die met ja of nee (met voor een aantal vragen de optie
‘niet van toepassing’ of ‘onbekend’) moeten worden beantwoord. De vragen zijn bedoeld
als denkrichting voor de inspecteur om te bepalen in hoeverre er zorg is over die
indicator, vertaald in een kleur die de inspecteur zelf bepaalt. De betekenis van de
indicatoren wordt als volgt omschreven in de handleiding risicomodel:
“Een juiste indicator geeft aan dat als het op dit punt in orde is, het zeer waarschijnlijk
op een of meer andere punten ook in orde is en/of dat wanneer dit punt niet in orde is,
zeer waarschijnlijk een of meer andere punten ook niet in orde zijn. De som van
verschillende indicatoren geeft de zogenaamde nalevingskans aan; de kans dat men
naleeft en blijft naleven” (GGD GHOR Nederland, 2013a).
De zeven indicatoren zijn onderverdeeld in vier categorieën en bestaan uit:
1. Inspectie-historie: mogelijke bronnen zijn de eerdere inspectierapporten van de GGD
en informatie van beroepskrachten (van de locatie).
1. Naleving van de beroepskracht-kindratio en groepsgrootte.
2. Pedagogisch beleid en praktijk.
3. Veiligheid en gezondheid in de praktijk.
2. Externe informatie: mogelijke bronnen zijn de oudercommissie, andere inspecties,
Belastingdienst, gemeenten, vakbonden, klachtencommissies en klachtenkamer.
4. Klachten en/of signalen en hun afhandeling.
3. Interne informatie: mogelijke bronnen zijn de houder, beroepskrachten en
oudercommissies.
5. Personeelsverloop en personeel.
6. Intern kwaliteitsbeleid.
4. Nalevingsbereidheid: mogelijke bronnen zijn de GGD en de gemeente.
7. Handhaving en naleving.
De kleur per indicator zou tot stand moeten komen door de professionele inschatting van
de inspecteur op basis van opleiding, kennis en ervaring. Daarbij is de bedoeling dat deze
inschatting wordt onderbouwd met beschikbare informatie, zoals eerdere
inspectierapporten en signalen van de oudercommissie. Aan de hand van een formule
wordt vervolgens automatisch de risico-inschatting (uitgedrukt in een kleur) van het
risicoprofiel bepaald.
De eindkleur bepaalt óf er zorg is over de kwaliteit van de locatie en in welke mate er
zorg is:
- Groen: geen reden tot zorg; noch over actuele situatie noch over nabije toekomst;
- Geel: geen reden tot zorg over actuele situatie, lichte zorg over nabije toekomst;
- Oranje: lichte zorg over actuele situatie, zorg over nabije toekomst;
- Rood: zorg of serieuze zorg over actuele situatie, serieuze zorg over nabije
toekomst.
De locatiekleur wordt slechts groen als zes indicatoren groen en maximaal één indicator
geel is. De locatiekleur wordt rood wanneer bij één rode indicator één (of meer) van de
andere indicatoren niet groen is, of wanneer bij twee oranje indicatoren één (of meer) van

11

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

de andere indicatoren niet groen is (GGD Nederland, 2013a). Een rode risico-inschatting
kan dus betekenen dat één tot alle zeven indicatoren rood zijn.
Schema inspectie-activiteit
Op basis van de uitkomst van het risicoprofiel bepaalt de inspecteur de inspectieactiviteit
met behulp van het schema inspectieactiviteit. In dit schema staat per profielkleur een
indicatie van het aantal uren per jaar dat beschikbaar is voor de inspectieactiviteiten:
groen: 6 uur per jaar; geel: 10 uur per jaar; oranje: 16 uur per jaar en rood: 30 uur per jaar.
De uren zijn bedoeld als gemiddelden en een richtlijn om tot afspraken met gemeenten te
komen. De locatiekleur is daarbij ook bedoeld als ondersteuning voor het vaststellen van
de planning en begroting door de GGD (GGD Nederland 2011, 2013a).
Op vier punten biedt het schema een leidraad voor het vormgeven van de inspectie:
- De omvang: welke inspectie-items moeten worden geïnspecteerd;
- De diepgang: hoe lang, diep en omvangrijk moet er geïnspecteerd worden op de
items die bij de omvang zijn bepaald;
- De frequentie: hoe vaak wordt er een onderzoek gedaan;
- Het type: welke typen onderzoek worden er gedaan.
De jaarlijkse inspectie omvat in ieder geval de minimaal te toetsen items: de
pedagogische praktijk; beroepskracht-kind ratio; groepsgrootte; beroepskwalificaties en
de verklaringen omtrent het gedrag. Wanneer een GGD (negatieve) signalen van de
oudercommissie heeft ontvangen zijn deze eveneens onderwerp van de jaarlijkse
inspectie. De beperkte beschikbare tijd wordt daarmee zo ingericht dat minstens de
belangrijkste kwaliteitseisen uit de wet jaarlijks getoetst worden. Op basis van de
uitkomsten van het risicoprofiel kan een GGD het college van B&W adviseren om het
onderzoek uit te breiden met additionele inspectieactiviteiten. Dit is het geval bij locaties
met een gele, oranje en rode indicatie, waarbij bijvoorbeeld onopgeloste zaken uit het
verleden en verwachte tekortkomingen die uit het risicoprofiel naar voren komen kunnen
worden meegenomen. Op die onderwerpen kan meer diepgang worden verkregen door
langer te observeren, een grotere steekproef te nemen, uitgebreider documentenonderzoek
uit te voeren, langere of meer gesprekken te voeren en meer bronnen te raadplegen, zoals
bijvoorbeeld de oudercommissie (GGD Nederland, 2013a, 2013c).
Overigens kan de geplande inspectieactiviteit afwijken van de daadwerkelijk benodigde
inspectie als de praktijk anders blijkt te zijn dan de ingeschatte situatie, waardoor
aanpassing van de inspectie nodig kan zijn. De verwachting is dat de inspecteur goed
oplet tijdens de inspectie en eventuele overtredingen en twijfels als aanleiding gebruikt
om verder onderzoek te doen. Bijvoorbeeld: het thema veiligheid en gezondheid maakt
geen deel uit van een groene inspectie. De inspecteurs wordt echter wel aangeraden aan
de locatieverantwoordelijke en/of de beroepskrachten te vragen hoe dit domein in de
praktijk verloopt en de ogen en oren open te houden tijdens het bezoek op de locatie.
(GGD Nederland 2013a, 2013c).

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

12

Hoofdstuk 1: Wat zijn de beoogde doelen en werkwijzen
van het risicomodel?

Inleiding
Om zicht te krijgen op de toepassing van het risicomodel is het allereerst van belang om
inzicht te krijgen in de verwachtingen, doelen en beoogde werkwijze bij de
totstandkoming van het risicomodel. Hiertoe is door middel van de analyse van
documenten en interviews met sleutelpersonen een reconstructie gemaakt van de
beleidstheorie die ten grondslag lag aan het opstellen van het risicomodel. Daarnaast is
ingegaan op de vraag in hoeverre er bij betrokken actoren draagvlak is voor het
risicomodel. Dat draagvlak is een belangrijke randvoorwaarde voor effectiviteit.
In dit hoofdstuk wordt eerst de achtergrond van het toezicht in de kinderopvang en het
complexe toezichtsveld geschetst. Hierna volgt een beschrijving van het bredere
theoretisch kader van het risicogestuurd toezicht zoals dat ook in andere sectoren en
landen als doel wordt gesteld. Vervolgens wordt de ontwikkeling van het risicomodel
beschreven. Bij de evaluatie van een beleidsinstrument, zoals in dit geval het risicomodel,
is het belangrijk om meer zicht te krijgen op de ontwikkeling van het instrument. Dit
maakt bijvoorbeeld duidelijk of het instrument is ontwikkeld als reactie op een specifieke
aanleiding of dat het instrument bijvoorbeeld een probleem werd geacht op te lossen. Het
geeft dus meer informatie over de (mogelijk impliciete) verwachtingen die een rol hebben
gespeeld bij de totstandkoming. Ook is het belangrijk om te weten hoe het instrument tot
stand kwam. Vragen over de betrokkenheid van de belanghebbenden en over de
initiatiefnemer(s) bij de ontwikkeling van het instrument geven een beeld over de
verantwoordelijkheidsverdeling en de betrokkenheid van de verschillende actoren die op
de een of andere manier met het risicomodel te maken hebben. Informatie hierover kan
inzicht bieden in de uiteindelijke ontvangst, het gebruik en de toepassing van het
instrument. Wanneer we de hoofddoelen of het hoofddoel van het instrument hebben
vastgesteld kunnen we ook kijken naar de meningen van de belanghebbenden hierover.
Hebben zij dezelfde opvattingen of zijn er verschillen van inzicht die mogelijk van
invloed kunnen zijn op het gebruik en de houding ten opzichte van het instrument?

Achtergrond en doelen van het toezicht op de kinderopvang
Gemeenten hebben in Nederland de verantwoordelijkheid voor het toezicht op de
kinderopvang. Een vorm van opvang waar in Nederland ongeveer 683.000 kinderen
gebruik van maken op 12.890 verschillende locaties, van 3193 verschillende
kinderopvangorganisaties.2 Daarnaast zijn er ongeveer 714 gastouderbureaus in
Nederland, die ca. 39.505 gastouders bemiddelen. 3 De belangrijkste taken voor
gemeenten zijn daarbij: registratie, het geven van beschikkingen voor de start van
2
3

Cijfers uit 2013 van Brancheorganisatie Kinderopvang, via http://www.kinderopvang.nl
Uit Landelijk Register Kinderopvang en Peuterspeelzalen, cijfers van maart 2014

13

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

exploitatie, handhaving, aansturing van de GGD en de zorg dat alle jaarlijkse inspecties
door de GGD uitgevoerd worden.
Het college van burgemeesters en wethouders is verplicht de Gemeentelijke
Gezondheidsdiensten, de GGD’en, aan te wijzen als toezichthouder op de
kinderdagverblijven. GGD’en verrichten de directe toezichtsactiviteiten en stellen
adviezen op voor de handhaving aan de gemeente. De gemeente is daarmee de
opdrachtgever en de GGD de opdrachtnemer, waarbij de gemeente de
eindverantwoordelijkheid draagt. Er zijn op dit moment in Nederland 408 gemeenten en
25 GGD’en (CBS, 2014; RIVM 2014).
Gemeenten hebben beleidsvrijheid en verantwoordelijkheid bij het vaststellen van het
gemeentelijk toezichts- en handhavingsbeleid. Wel heeft de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten (de VNG) een Handreiking ‘Kwaliteit Handhaven in de Kinderopvang’
opgesteld in het belang van de uniformiteit. GGD GHOR Nederland houdt zich bezig met
het stimuleren van uniformiteit door het opstellen van richtlijnen. Daarnaast wordt de
beleidsvrijheid van GGD’en en gemeenten ook geregeerd door landelijke (kwaliteits-)
eisen. De meest relevante zijn in deze context de Algemene Wet Bestuursrecht (Awb), de
Wet Kinderopvang en de in december 2011 opgestelde Beleidsregels kwaliteit
kinderopvang en peuterspeelzalen die in de zomer van 2012 in een Algemene Maatregel
van Bestuur is omgezet. Daarnaast schrijven de Beleidsregels werkwijze toezichthouder
kinderopvang en peuterspeelzalen de werkwijze van de toezichthouder voor. Deze
landelijke eisen worden sinds 2005 bewaakt in het zogenaamde tweedelijnstoezicht.
Sinds 2008 houdt de Inspectie van het Onderwijs toezicht op de uitvoering van toezicht
en handhaving door gemeenten via interbestuurlijk toezicht.
De Wet Kinderopvang en kwaliteitseisen peuterspeelzalen bevat enkele voorschriften
over het inwinnen van informatie over het naleefgedrag van de kinderopvanglocaties, de
normadressaten van het toezicht ofwel inspectees. Zo dient jaarlijks te worden onderzocht
of aan de wettelijke regels wordt voldaan (art 1.63).
De Beleidsregels werkwijze toezichthouder kindervang en peuterspeelzalen schrijven
voor op welke wijze de kwaliteitseisen worden onderzocht door de GGD-inspecteur. De
richtlijnen moeten de eenheid en transparantie in de werkwijze van de GGD-inspecteurs
bevorderen. De GGD’en wordt zo een instrument geboden om het toezicht uniform uit te
voeren op basis van landelijk gestandaardiseerde criteria.
Het toezichtsveld kinderopvang is gerust complex te noemen. De
beleidsverantwoordelijkheid ligt bij het Ministerie van SZW. GGD’en, gemeenten en de
Inspectie van het Onderwijs hebben ieder een eigen toezichtstaak waartussen ook overlap
kan bestaan (zie figuur 1). Dit maakt dat meerdere partijen verantwoordelijk zijn voor
(verschillende aspecten van) het toezicht op de kinderopvang ofwel in de eerstelijn ofwel
in de tweedelijn. Daar komt nog bij dat iedere locatie waar sprake is van VVE
(voorschoolse en vroegschoolse educatie) moet worden onderzocht. Deze inspectie wordt
uitgevoerd door de GGD en de IvhO (niet in figuur).

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

14

Figuur 1: Belanghebbenden in het toezichtsveld

In het kader van het toezicht maken gemeenten en GGD afspraken over de kosten van
toezicht op kinderopvang. Onderling spreken ze de vorm van financiering (bijvoorbeeld
per inspectie of lumpsum) en de gehanteerde prijzen voor inspecties af. Overigens zijn de
meeste financieringsvormen gebaseerd op betaling per inspectie (Gunning, 2011: 44). Uit
eerder onderzoek blijkt dat de prijzen en de duur van inspecties per GGD verschillen.
Toen is geconcludeerd dat er landelijk gezien onvoldoende zicht is op hoe GGD’en hun
werk organiseren in relatie tot de kosten (Inspectie van het Onderwijs, 2009; Gunning,
2011: 44).

De ontwikkeling van het risicomodel
In 2008 gaf de Staatssecretaris van OCW aan enkele vernieuwingen in het toezicht door
te willen voeren met als doel een effectiever en slagvaardiger toezicht. Hieruit volgde de
beslissing om te komen tot een vorm van meer risicogestuurd toezicht en de ontwikkeling
van een risicomodel (Gunning, 2011). Het werken naar meer risicogestuurd toezicht
kwam mede in beeld door het feit dat de landelijke norm van 100% jaarlijkse
inspectiebezoeken jaren achtereen niet werd gehaald (Gunning, 2011; Inspectie Werk en
Inkomen, 2007).
Risicogestuurd toezicht is erop gericht om een prioritering aan te brengen in het toezicht:
door risico’s te bepalen kunnen de toezichtsactiviteiten gerichter worden ingezet. De
kinderopvang is niet de enige sector waarvan het toezicht risicogestuurd is vormgegeven.
In Nederland wordt inmiddels in vrijwel alle sectoren risicogestuurd toezicht gehouden,
al verschilt de uitwerking per toezichthouder (WRR, 2013). Internationaal is deze
ontwikkeling vooral zichtbaar sinds het Hampton rapport uit 2005 (Hampton, 2005).
Hierin werd toezichthouders aanbevolen een vorm van risicogestuurd toezicht te
ontwikkelen. Risicogestuurd toezicht is toezicht waarbij de inspectieactiviteit en de
handhaving gebaseerd zijn op een inschatting van de risico’s die een ondertoezichtstaande
vormt op de doelstellingen van de toezichthouder (Baldwin, Cave & Lodge, 2012: 281-

15

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

295). Risicogestuurd toezicht moet zorgen voor een meer geproportioneerde vorm van
toezicht waarbij beschikbare middelen evenredig worden ingezet. Dit met als doel het
beperken van de (onnodige) toezichtlast van de ondertoezichtstaanden en het reguleren
van de grootste risico’s.
De start voor ontwikkeling van het risicomodel lag bij de toenmalig Staatssecretaris
Dijksma. Destijds viel kinderopvang nog onder het Ministerie van OCW. De opdracht
voor de ontwikkeling van het risicomodel werd specifiek bij GGD Nederland neergelegd.
Uit het interview met de vertegenwoordigers van GGD GHOR Nederland kwam naar
voren dat het vanzelfsprekend was dat de ontwikkeling plaats zou vinden in
samenwerking met andere partijen.
Het risicomodel kan dus duidelijk gezien worden als een uitwerking van de oproep van de
Staatssecretaris om meer risicogestuurd toezicht. De twee stappen die bij risicogestuurd
toezicht aan het reguliere toezicht worden toegevoegd kunnen schematisch worden
weergegeven (zie figuur 2). In vergelijking met een inspectiecyclus zonder risicoprioritering, wordt de cyclus in het risicogestuurd toezicht uitgebreid met het opstellen
van het risicoprofiel en het bepalen van de inspectieactiviteit. Daarbij is het proces
bedoeld als een voortdurende cyclus zonder start- of eindpunt.

Figuur 2: Inspectiecyclus regulier toezicht vs. risicogestuurd toezicht (VNG,2011).

Het risicomodel werd in 2009 door, destijds, GGD Nederland als landelijk model
ontwikkeld en in 2010 aangepast (GGD Nederland, 2012a, 2013a). Tijdens de interviews
met sleutelpersonen in de verkennende fase van het onderzoek werd duidelijk dat er sinds
de ontwikkeling van het risicomodel veel personele wijzigingen zijn geweest bij de
verschillende betrokken organisaties. Niet alle sleutelpersonen die wij spraken hebben
daarom de ontwikkeling en de invoering van het risicomodel zelf meegemaakt. Over het
algemeen gaven de andere geïnterviewde sleutelpersonen aan dat medewerkers van GGD
GHOR Nederland het meeste konden vertellen over de precieze ontwikkeling van het
risicomodel destijds. Medewerkers bij GGD GHOR Nederland waren wel zeer direct
betrokken geweest bij de ontwikkeling van het risicomodel. De beschrijving van de
ontwikkeling is dus met name gebaseerd op hun toelichting en enkele documenten waarin
het risicomodel is beschreven.

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

16

De projectgroep RGT4 nam de wet als uitgangspunt, en dan met name de omschrijving:
“Een houder van een kindercentrum biedt verantwoorde kinderopvang aan waaronder
wordt verstaan opvang die bijdraagt aan een goede en gezonde ontwikkeling van het kind
in een veilige en gezonde omgeving.” 5 De daaraan gekoppelde vraag werd: wanneer
wordt het risico groter dat deze vorm van verantwoorde opvang niet geboden wordt.
Daarbij stond volgens GGD GHOR Nederland centraal dat de indicatoren een
voorspellende waarde moesten hebben.
Medewerkers van, destijds, GGD Nederland, gaven aan dat hoewel het risicomodel
verschillende malen is gewijzigd, het toch nog sterk lijkt op de beschrijving zoals die
stond in één van de eerste notities van het model. Dit gaf volgens hen aan dat de basis dus
in grote lijnen gelijk is gebleven terwijl het risicomodel in fases verder werd ingevuld.
Het was overigens volgens hen ook vanaf het begin duidelijk dat het risicomodel
gefaseerd zou worden ingevoerd. Daarbij was 2012 voorzien als implementatiejaar
waarin GGD’en na de jaarlijkse inspectie het eerste risicoprofiel maakten voor de
kinderopvanglocaties, om de volgende inspectie risicogestuurd te kunnen uitvoeren
(GGD Nederland 2012a, 2012b).
Er waren ook nog ietwat andere geluiden over het proces van de ontwikkeling te horen.
Uit de interviews met de sleutelpersonen van BOinK en de Brancheorganisatie kwam
naar voren dat deze partijen in hun eigen perceptie op cruciale momenten in het proces
van ontwikkeling, niet betrokken zijn geweest. Hierdoor was er al voor een bepaald soort
invulling gekozen en was het in hun perceptie niet mogelijk geweest om over basale
veronderstellingen mee te denken. Volgens deze twee partijen kon deze keuze deels
uitgelegd worden door hun positie. Zij waren opdrachtgever, noch gebruiker, noch
initiatiefnemer tot het model. Beide partijen zagen dit als een gemiste kans. Nu is bij de
ontwikkeling van het risicomodel niet ten volle gebruik gemaakt van hun ervaringen en
deskundigheid. Hierdoor zijn er volgens hen ook cruciale punten gemist. De
sleutelpersoon van BOinK wees erop dat de positie van ouders en omwonenden in het
huidige model te beperkt is uitgewerkt. Ook had er een goede nulmeting plaats moeten
vinden om als startpunt van het risicomodel te dienen. De Brancheorganisatie miste
vooral hun inbreng in de theoretische discussie over de definitie van de kwaliteit van
kinderopvang, omdat zij pas werden betrokken in het stadium van de praktische
ontwikkeling. Daarnaast gaven beide partijen wel aan dat het werken met een risicomodel
als uitgangspunt goed is.
De sleutelinformanten bij de Inspectie van het Onderwijs en de VNG vonden daarnaast
dat gemeenten wel wat meer initiatief zouden mogen nemen bij de (continue)
doorontwikkeling van het model. Het risicomodel was in de woorden van een van hen:
“erg van de GGD-en gebleven”. Zij vonden dat gemeenten die mogelijk een andere
invulling aan het model zouden willen geven daar weinig mogelijkheden toe hebben of
4

Deze bestond volgens de GGD Nederland publicatie “Risicogestuurd toezicht kinderopvang” uit ”vertegenwoordigers

van het ministerie van OCW, Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Inspectie van het Onderwijs, Servicecentrum
Handhaving (vallend onder ministerie van Justitie), BOinK, MO groep Kinderopvang, De Branchevereniging ondernemers
in de kinderopvang, (leidinggevende) inspecteurs en gemeenteambtenaren kinderopvang” (GGD Nederland, 20013a).
5

Artikel 1.49 lid 1, Wet Kinderopvang 2005

17

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

nemen. Terwijl het wel belangrijk is dat het model gedragen wordt door gemeenten. Zij
zijn immers de opdrachtgever en financierder. Volgens de sleutelpersonen leidt een
gebrek aan betrokkenheid en inspraak mogelijk ook tot een gebrek aan draagvlak. De
opvattingen en ervaringen van gemeenten worden verder uitgewerkt wanneer we, in
hoofdstuk 3, verder kijken naar het gebruik van het risicomodel in de praktijk.
Gemeentes zijn primair verantwoordelijk voor de kwaliteit van de kinderopvang in hun
gemeente. De toezichtsexpertise ligt echter bij de GGD. Zo gaf de geïnterviewde
sleutelpersoon bij de VNG aan dat:
“GGD’en zijn de aangewezen toezichthouder en hebben expertise op het houden van
toezicht. Gemeenten staan er verder van af. Die komen niet op de locatie, zien niet de
praktijk. De gemeente is echter wel opdrachtgever en moet ook betalen. De gemeente is
ook handhaver. De GGD is inspecteur. Het is dus logisch dat zij de inspecties door
ontwikkelen, maar dit moet wel gebeuren met betrokkenheid van de gemeenten” (Uit
interview met sleutelpersoon VNG).

Consensus over het risicomodel ‘meer waar nodig, minder waar mogelijk’
Uit de interviews werd duidelijk dat het doel “meer toezicht waar nodig, minder waar
mogelijk” door alle gesproken belanghebbenden werd gedeeld. Men vond het
vanzelfsprekend dat inspectiecapaciteit vooral ingezet moet worden op de meest
risicovolle locaties. Bovendien gaven de sleutelpersonen ook aan dat het belangrijk is dat
houders geen onnodig grote toezichtlast ervaren en dat het ook voor GGD inspecteurs
belangrijk is dat zij de hun toebedeelde tijd goed in zetten. De sleutelpersonen gaven
kortom aan dat het streven naar een betere efficiency voor alle partijen relevant was. Of
dit uiteindelijk ook tot een besparing van tijd of kosten zou leiden of zou moeten leiden,
zagen de sleutelpersonen verschillend. Landelijk gezien was het zo volgens GGD GHOR
Nederland en het Ministerie van SZW in ieder geval niet bedoeld, maar lokaal gezien kan
het zo in de interactie tussen GGD’en en gemeenten wel worden gebruikt. In ieder geval
was men het erover eens dat dit niet een expliciet doel was geweest en gaf GGD GHOR
Nederland aan dat de ontwikkeling van het risicomodel ook niet tot veranderingen in de
landelijke budgettering had geleid. De sleutelpersoon van de Inspectie van het Onderwijs
plaatste daarbij een kanttekening dat de beschikbare capaciteit niet als uitgangspunt zou
moeten dienen.
Ook de geïnterviewde inspecteurs en leidinggevenden van de zeven GGD’en waarmee is
gesproken, stonden over het algemeen achter het hoofddoel van het risicomodel. Het
vormgeven van het toezicht volgens het risicomodel doet volgens deze geïnterviewden
recht aan de goede houders. Meer dan de traditionele wijze van inspecteren, maakt
toezicht met het risicomodel het volgens hen bovendien mogelijk om de
inspectiecapaciteit gerichter in te zetten. Het merendeel van de gesproken inspecteurs en
leidinggevenden ervaart het toezicht volgens het risicomodel daarmee als een vooruitgang
ten opzichte van de volledige inspectie. Ook de gemeenten die deel hebben genomen aan
het groepsinterview leken, hoewel minder uitgesproken, het risicomodel te zien als een
instrument om capaciteit vrij te maken voor locaties waar zorgen over bestaan.

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

18

Aandachtspunten
Alle geïnterviewde sleutelpersonen onderstreepten dat, sinds de invoering van de Wet
Kinderopvang in 2005 de sector sterk in beweging is geweest. Dit punt werd om
verschillende redenen naar voren gebracht. Voor alle geïnterviewden was het bepalend
voor hoe het toezicht er op dit moment uit ziet. Volgens de één vooral omdat de
inspecteurs nog onervaren zijn in het uitvoeren van het risicogestuurd toezicht en nog een
professionaliseringsslag te gaan hebben; volgens de ander omdat de dynamiek in de
sector er voor heeft gezorgd dat ondertoezichtstaanden nog moeten groeien in het nemen
(en kunnen nemen) van eigen verantwoordelijkheid. Bijna alle sleutelpersonen noemden
daarbij het feit dat de sector deels commercieel is en dat er wordt gewerkt met de
kwetsbare doelgroep van jonge kinderen, als redenen om de vinger aan de pols te houden.
Vanwege de grote commerciële belangen die soms een rol kunnen spelen kan het soms
lonend zijn om niet aan bepaalde toezichteisen te voldoen. Ook de brancheorganisatie gaf
aan dat niet alle organisaties meer eigen verantwoordelijkheid aan kunnen.
“Het is een commerciële sector waarin soms de grens wordt opgezocht (zeker bij
een krimpende economie, zoals nu). Normen zijn daarom wel nodig om de
ondergrens te bewaken. Proceskwaliteit is nu nog een te klein onderdeel van de
inspectie. In de toekomst moeten we meer toe naar het stimuleren van excellente
kwaliteit in plaats van het bewaken van de ondergrens.” (Uit interview met
sleutelpersoon van Ministerie van SZW.)
Verschillende sleutelpersonen spraken van de ontwikkeling die GGD-inspecteurs
doormaken of zouden moeten doormaken. Het risicomodel kan volgens sommigen hierbij
zelfs een rol spelen aangezien het houvast kan bieden aan de inspecteurs die dat nodig
hebben. Anderzijds werd aangegeven dat het professionele oordeel van een goede
inspecteur meer waarde heeft dan een ingevuld risicoprofiel. Voor deze categorie
inspecteurs zou het risicomodel hun beslissingsvrijheid kunnen beperken. Er werd
verschillend gedacht over de professionaliteit en daarmee samenhangende ruimte die
inspecteurs op dit moment zouden moeten krijgen.
Op de achtergrond speelt hier de vraag naar de gewenste uniformiteit. Het Ministerie van
SZW is de opdrachtgever geweest voor de ontwikkeling van het risicomodel. Dat
veronderstelt een landelijk kader. Er is ook een groot aantal uitgangspunten die landelijk
gelden, zoals het vier ogen principe en het aantal toegestane kinderen per beroepskracht.
De Beleidsregels werkwijze toezichthouder kinderopvang en peuterspeelzalen 2013
schrijven de toezichthouder voor om een risicomodel te hanteren. Verplicht is de
jaarlijkse inspectie van alle locaties.6 Op deze 100% norm houdt de Inspectie van het
Onderwijs toezicht. Over de 100% norm werd overigens wel door de verschillende
geïnterviewden verschillend gedacht. Zo werd het niet voldoen aan de 100% norm
verschillend geïnterpreteerd en waren er ook geïnterviewden die uitlegden dat er goede
inhoudelijke redenen kunnen zijn om van de norm te willen afwijken. Enerzijds gaf het
Ministerie aan dat aan de 100% norm niet te tornen valt en anderzijds is de 100% norm in

6

Artikel 1.62 lid 2, Wet Kinderopvang 2005

19

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

het verleden tijdelijk losgelaten, wanneer dit praktisch gezien haalbaarder leek. 7 Voor de
IvhO is de 100% norm leidend. Een belangrijke kanttekening hierbij kwam overigens van
de geïnterviewde sleutelpersoon van BOinK. Hij gaf aan dat het begrip ‘jaarlijks’ nogal
ver uitgerekt kon worden en wordt en dat er tussen opvolgende bezoeken ook bijna twee
jaar kan zitten, wanneer het eerste bezoek in januari en het volgende bezoek in december
wordt gepland. De gesproken sleutelpersoon van de Inspectie van het Onderwijs
verwoordde de overweging die voor meer belanghebbenden een rol speelt. Op termijn
zou het mogelijk moeten zijn om locaties met laag risico, bijvoorbeeld een jaar, over te
slaan. Dat betekent dat er dan wel 100% inspectie is, waarbij alle locaties in beeld zijn,
maar geen 100% jaarlijkse bezoeknorm. Dit lijkt echter eerder een stip aan de horizon dan
een voornemen voor de korte termijn, onder andere door de ervaren dynamiek in de
sector.
Uit de interviews en groepsgesprekken bleek op meerdere manieren dat er getwijfeld
wordt aan de zelfstandigheid en volwassenheid van de sector. De sector, in ieder geval
een deel hiervan, wordt niet volledig vertrouwd vanwege de grote commerciële belangen
die kunnen spelen. Daarnaast heeft de sector nog niet kunnen laten zien dat ze zelf in staat
is om duidelijke kwaliteitseisen op te stellen met daarbij behorende eigen
toezichtsmechanismen. Al met al is er in ieder geval onvoldoende vertrouwen om de
100% toezichtseis los te laten. Meerdere geïnterviewden uitten hun zorgen over
mogelijke snelle kwaliteitsdalingen en gaven voorbeelden van houders die ‘goed’ waren
maar in rap tempo ‘slecht’ werden. Ook eerder onderzoek uitgevoerd in opdracht van het
Ministerie van SZW heeft laten zien dat de (pedagogische) kwaliteit in de kinderopvang
over tijd kan wisselen (Fukkink e.a., 2013). Dit heeft het vertrouwen in de sector niet
doen groeien.
In de interviews met sleutelpersonen zijn verschillende opmerkingen gemaakt over het
belang van uniformiteit. Door de VNG wordt aangegeven dat er sprake moet zijn van een
landelijk gedragen risicomodel, maar met een zekere ruimte voor gemeenten. Voor het
Ministerie van SZW is uniformiteit belangrijk, door bijvoorbeeld toe te gaan naar
intervisie tussen inspecteurs. Het gaat hier dus om uniformiteit in het vaststellen van het
risicoprofiel en de inspectie. Ook de brancheorganisatie benadrukte het belang van
uniformiteit in de totstandkoming van het risicoprofiel, wat eveneens werd onderstreept
door de Inspectie van het Onderwijs. Tenslotte een citaat uit de handleiding risicomodel
over uniform gebruik (GGD Nederland, 2013a).
“Doel van het model risicoprofiel is om op uniforme wijze per locatie de kans in te
kunnen schatten of een houder verantwoorde kinderopvang biedt en blijft bieden.”
De zorg om risico’s over het hoofd te zien bleek groot. Dat maakt dat zelfs de minimale
toezichtintensiteit nog altijd bestaat uit een bezoek ter plekke van ongeveer 6 inspectieuren per jaar. Deze zorg, ook over het eigen risicogestuurde toezicht, werd tijdens
interviews door vrijwel alle gesproken personen expliciet verwoord, met name in verband
met de betekenis van de kleuren uit het risicoprofiel. “In hoeverre is groen ook echt
7

Destijds is de 100% inspectienorm is tijdelijk minder strikt opgevat om capaciteit vrij te maken voor het inspecteren van

gastouders.

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

20

groen?” was bijvoorbeeld een veel gestelde vraag. De betrokkenen wilden graag van de
onderzoekers weten of de indicatoren de juiste waren. Ze vroegen of de voorspellende
waarde voor toekomstige kwaliteit getoetst kon worden en of de kleuren voldoende
sensitief waren. Een andere veel geuite zorg ging over de dynamiek van het risicomodel:
is de kleurbepaling niet té bepalend voor wat er uiteindelijk gezien wordt aan risico’s?
Kunnen grote risico’s ook nog tijdens een groene inspectie worden gezien en andersom,
kunnen ‘rode’ inspecties nog wel een groen profiel opleveren? Vrijwel alle
geïnterviewden vroegen de onderzoekers om deze onzekerheid weg te nemen.

Conclusies
In dit hoofdstuk is gekeken naar de doelstellingen van het risicomodel, de ontwikkeling
en belangrijkste veronderstellingen achter het model. Ook is gekeken naar het draagvlak
voor het risicomodel. Dit is gedaan om inzicht te krijgen in die elementen die essentieel
zijn bij de mogelijke beoordeling van de effectiviteit van het risicomodel.
Ondanks dat twee partijen, BOinK en de brancheorganisatie, aangeven dat ze in een
eerder stadium meer betrokken hadden willen zijn bij de ontwikkeling van het model, zijn
alle partijen het erover eens dat het uitgangspunt van het werken met het risicomodel van
groot belang is. Het kan bijdragen aan een efficiënte inzet van toezichtscapaciteit: er
bestaat brede consensus over het basale hoofddoel van het risicomodel: ‘meer waar
nodig, minder waar mogelijk’.
Voor een nadere analyse van het risicomodel zijn twee aandachtspunten uit de interviews
naar voren gekomen. Die aandachtspunten komen voort uit het besef dat de kinderopvang
een bijzondere sector is waar risico’s kwetsbare kinderen betreffen en er voor sommige
houders mogelijk grote financiële belangen kunnen spelen. Daar komt bij dat het
risicogestuurde toezicht op de kinderopvang nog relatief jong is en er de afgelopen jaren
veel veranderingen in de sector en in het toezicht hebben plaatsgevonden en er ook nog
steeds nieuwe inzichten ontstaan. Er is hierdoor onzekerheid over de mate waarin het
toezicht risico’s afdekt en een verlangen naar geruststelling door ‘harde data’ over de
validiteit en betrouwbaarheid van het risicomodel. Daarnaast is het uitgangspunt van het
risicomodel dat het ook leidt tot een zekere mate van uniformiteit. Het belang van
uniformiteit werd door alle partijen onderschreven, hoewel in verschillende mate.
Deze twee onderwerpen: de validiteit en betrouwbaarheid van het risicomodel en de
uniformiteit in de toepassing van het risicomodel staan centraal in de volgende
hoofdstukken.

21

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

Hoofdstuk 2: Is het mogelijk om de validiteit en
betrouwbaarheid van het risicomodel vast te stellen en zo
ja, hoe valide en betrouwbaar is het model?

Inleiding
Is met behulp van het risicomodel op een verantwoorde en efficiënte manier dekkend
toezicht te realiseren? Uit de gesprekken met belanghebbenden hebben we kunnen
opmaken dat er behoefte is aan meer zekerheid omtrent deze vraag. Met name zijn vragen
gesteld over de validiteit, de sensitiviteit en de betrouwbaarheid van het instrument. De
zorgen rond het risicomodel hebben vooral betrekking op de mogelijk risico’s die men
loopt door niet alle aanbieders van kinderopvang even uitgebreid te inspecteren. In dit
hoofdstuk richten we ons daarom vooral op de vraag in hoeverre het mogelijk is een
antwoord te geven op de behoefte naar meer informatie over validiteit, sensitiviteit en
betrouwbaarheid. Daarbij richten we ons op analyses die uitgevoerd zouden kunnen
worden met gegevens die routinematig worden verzameld in het kader van het
risicomodel.
Om de verschillende vragen te kunnen beantwoorden wordt eerst in meer detail gekeken
naar de opbouw van het risicoprofiel. Daarna wordt bekeken in hoeverre de
registratiedata bruikbaar is voor onderzoek naar de effectiviteit van het risicomodel. Op
verschillende manieren laat dit hoofdstuk zien dat er een discrepantie bestaat tussen de
wensen van de belanghebbenden voor meer zekerheid en harde data en de opzet van het
risicomodel zelf. Deze discrepantie is niet uniek. Ze komt vaker voor in de opzet van
risicogestuurd toezicht en wordt ook beschreven in de wetenschappelijke literatuur.

De validiteit van het risicomodel
Om iets te kunnen zeggen over de validiteit van het risicomodel is evidentie nodig, om te
beginnen over de verschillende indicatoren. Het invullen van de gekozen indicatoren
bepaalt immers de eerste stap van het risicomodel. Uit documentatie van GGD Nederland
(GGD Nederland, 2013a) en de interviews met enkele personen die bij de ontwikkeling
van het risicomodel waren betrokken of deze vanaf de zijlijn hadden meegemaakt, valt op
te maken dat de selectie van indicatoren destijds niet is gebaseerd op evidentie uit de
wetenschappelijke literatuur, maar op basis van de ‘tacit knowledge’ van inspecteurs. De
indicatoren werden gekozen omdat deze volgens inspecteurs en andere betrokkenen het
meest veelzeggend waren. Daarmee kan gesteld worden dat het risicomodel in ieder geval
een zekere validiteit kent, die is gebaseerd op expertise. Dit is een belangrijke vorm van
validiteit, maar onvoldoende om te kunnen stellen dat het risicoprofiel een valide
voorspeller is voor de daadwerkelijke kwaliteit en veiligheid van de kinderopvang.
Om vast te kunnen stellen of en in welke mate het risicoprofiel een valide inschatting
geeft van de daadwerkelijke risico’s voor de kwaliteit en veiligheid, is het nodig om de
uitkomsten van het risicoprofiel te vergelijken met een onafhankelijk extern criterium. Zo

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

22

een onafhankelijk extern criterium zou ontleend kunnen worden aan een uitgebreid
inspectiebezoek, dat wordt uitgevoerd onafhankelijk van de kleur van het risicoprofiel.
Het zou wenselijk zijn om voor locaties met een groen risicoprofiel te kunnen beschikken
over resultaten uit een uitgebreid inspectiebezoek. Zodat nagegaan kan worden of en in
welke mate bij locaties met een groen profiel daadwerkelijk sprake is van goede kwaliteit
en veiligheid. De vraag is of dit soort gegevens beschikbaar is.
Daartoe is het allereerst nuttig om nader in te gaan op de manier waarop een risicoinschatting tot stand komt. Een risico-inschatting met behulp van het risicoprofiel leidt tot
het bepalen van de inspectieactiviteit en daarmee de omvang en invulling van de
inspectie(s) (Figuur 3). De inspectie kan vervolgens aanleiding zijn tot het geven van
handhavingsadvies van de GGD aan de gemeente, die vervolgens al dan niet over kan
gaan tot handhaving. Er wordt dus geen uitgebreid inspectiebezoek gedaan bij een groen
risicoprofiel. Dat betekent dat er in de routinematig verzamelde gegevens voor groene
locaties geen gegevens beschikbaar zijn uit een uitgebreid inspectiebezoek.
Er is niet alleen een relatie tussen de risico-inschatting en de aard van de daarop volgende
inspecties, maar er is ook een relatie tussen de uitkomsten van inspecties en de daarop
volgende risico-inschatting. Dit maakt dat er geen sprake is van een onafhankelijke
vaststelling van de risico-inschattingen enerzijds en de inspectieoordelen anderzijds. We
lichten dit nader toe. De risico-inschatting (het risicoprofiel) wordt bepaald door zeven
indicatoren, die gegroepeerd zijn in vier domeinen. Het eerste domein, inspectiehistorie,
betrekt direct informatie uit de voorgaande inspecties tot twee á drie jaar terug en heeft
daarmee een directe relatie met de inspectie. Het tweede domein bestaat uit externe
informatie in de vorm van klachten en/of signalen, afkomstig van bijvoorbeeld de
oudercommissie, andere inspecties en de Belastingdienst. Het derde domein heeft een
indirecte relatie met de inspectie en bestaat uit het domein interne factoren. De informatie
benodigd om deze indicatoren te beoordelen komt voor een deel voort uit de inspectie,
bijvoorbeeld of er sprake is van een intern kwaliteitsbeleid. Het vierde domein tenslotte,
bestaat uit de historie van handhaving en de naleving daarvan door de houder tot twee á
drie jaar terug. Daarmee bestaat in het risicoprofiel een directe relatie met de
handhavingsadviezen van de GGD aan de gemeente, die voortkomen uit de inspectie, en
de handhaving door de gemeente.

23

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

Figuur 3: Schematische weergave van de afhankelijkheden in het risicomodel

Uit voorgaande beschrijving valt op te maken dat er sprake is van diverse
afhankelijkheden in het proces van risico-inschatting en de opvolgende inspectieactiviteit.
Bij het invullen van het risicoprofiel spelen de uitkomsten van voorgaande inspecties een
belangrijke rol, waardoor een houder een hogere risico-inschatting krijgt als er bij
voorgaande inspecties tekortkomingen zijn geconstateerd. Hetzelfde geldt voor
handhaving. Daarmee zou de risico-inschatting bijna een selffulfilling prophecy kunnen
worden. Immers, een hogere risico-inschatting leidt tot een intensievere
inspectieactiviteit, waarbij vervolgens meer kan worden gezien waardoor er meer kans is
dat er tekortkomingen worden geconstateerd. De tekortkomingen en eventuele (adviezen
tot) handhaving zijn vervolgens weer een indicatie voor een hogere risico-inschatting.
Andersom wordt er - bij een lager risico minder intensief geïnspecteerd en mogelijk
minder tekortkomingen geconstateerd waardoor er minder adviezen tot handhaving
worden gegeven. Zo zou een vicieuze cirkel kunnen ontstaan.
Door de tweezijdige samenhang van de risico-inschatting en de inspectie, is het
onmogelijk om de voorspellende waarde van de het risicomodel met data uit de praktijk
te onderzoeken. Dit zou alleen kunnen wanneer er geen oorzakelijke relatie zou bestaan
tussen ‘onafhankelijke variabelen’(in het risicoprofiel) en veelzeggende ‘afhankelijke
variabelen’ (zoals bijvoorbeeld de uitkomst van de inspectie of bepaalde
handhavingsmaatregelen). Omdat deze variabelen echter voor een groot deel samenvallen
zijn er geen onafhankelijke gegevens die gebruikt kunnen worden om de voorspellende
waarde te onderzoeken. Er zijn dus op dit moment geen beschikbare gegevens die

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

24

gebruikt kunnen worden om nadere uitspraken te doen over de validiteit van de risicoinschatting.
Dit alles wil niet zeggen dat de selectie van de indicatoren niet de juiste is. Het is goed te
begrijpen dat bij de ontwikkeling van het risicomodel gebruik is gemaakt van ervaring en
‘tacit knowledge’, kennis die inspecteurs hebben opgedaan maar die (nog) niet
wetenschappelijk kan worden bevestigd. Ook is het vanuit het perspectief van de
toezichthouders goed te begrijpen dat, om te voorkomen dat er iets gemist wordt, alle
beschikbare toezichts- en handhavingsinformatie in het risicomodel is vervat. Echter, dit
maakt het onmogelijk om op basis van bestaande data de validiteit van het risicomodel te
toetsen. Ondanks de grote wens van alle betrokkenen valt daarom op basis van de
beschikbare gegevens niet te zeggen of de indicatoren wel of niet valide zijn.

Registratiedata
Om enig inzicht te krijgen in de data die routinematig worden vastgelegd en hun
mogelijke bruikbaarheid als bron voor informatie over de effectiviteit van het risicomodel
is gekeken naar de database die daar in theorie het meest voor in aanmerking komt: GIR
Inspecteren. GGD’en slaan de informatie uit de GGD-inspectierapporten op in de GIR
inspecteren, de gemeenten de informatie over de genomen handhavingsacties in de GIRhandhaven. Voor een uitgebreide toelichting op deze database wordt verwezen naar de
toelichting op de methoden in bijlage I. Er zijn verschillende aspecten aan de opzet van
deze database die de database in dit kader een lastig onderzoeksobject maken. Allereerst
kunnen GGD’en gebruik maken van GIR Inspecteren om de uitkomst van het
risicoprofiel te registreren, maar zijn ze daartoe niet verplicht. Vanwege dit vrijwillige
karakter heeft de eventuele afwezigheid van data in dit deel van de database dus geen
verdere betekenis met betrekking tot het gebruik van het risicomodel. Ook kan in de GIR
de uitkomst van het risicoprofiel weer worden verwijderd. Het is aan de gebruiker van de
GIR of er een historie van risicoprofielen wordt bijgehouden, of dat oude risicoprofielen
worden verwijderd (Elting, 2014). Ook de afwezigheid van een tijdsreeks zegt dus in
directe zin niets over het gebruik van het risicomodel. Deze observatie suggereert wel dat
het beter zou zijn om het onmogelijk te maken oude risicoprofielen te verwijderen. Dit
zou ook meer inzicht geven in mogelijke kwaliteitsontwikkelingen bij een houder.
Inspecteurs vullen het risicoprofiel in, in een Excel-sheet, wat als los bestand bij het
dossier van de houder kan worden toegevoegd in de GIR. De indicatoren worden niet in
de GIR ingevuld, alleen de kleur van het risicoprofiel kan er in gezet worden. Dat moet
worden gedaan bij de tab ‘extra gegevens’ en is een handeling die niet verplicht moet
worden uitgevoerd. De waarde van de verschillende indicatoren die leiden tot de kleur
van het risicoprofiel, kunnen niet geregistreerd worden in de GIR. Dit is wederom een
extra complicatie voor het doen van onderzoek. Ook eventuele onafhankelijke indicatoren
zouden dus lastig op grote schaal te onderzoeken zijn op validiteit met de data uit deze
database. Hiervoor zouden de data per GGD opgevraagd en beoordeeld moeten worden.

25

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

Ondanks deze belemmeringen is toch op verschillende manieren gekeken of de data uit de
GIR database ons iets kunnen leren. Allereerst is er gekeken naar het gebruik van
registraties in de database zelf. In figuur 4 is te zien dat er voor 76% van de houders
(exclusief peuterspeelzalen) in 2012 en/of 2013 een risicoprofiel is geregistreerd in de
GIR (zie box 1 voor de verantwoording). Uit dit overzicht kan worden opgemaakt dat er
dus voor een kwart van de houders geen risicoprofiel in de GIR staat.8
De data uit de GIR gebruikt voor dit overzicht betreft houders die in het jaar waarvoor een
risicoprofiel werd geregistreerd minimaal één jaar in het Landelijk Register Kinderopvang en
Peuterspeelzalen (LRKP) waren ingeschreven. Dit geldt voor houders die op 1 maart 2014
nog steeds in het LRKP stonden ingeschreven. Houders die eerder wel stonden
ingeschreven, maar op dat moment niet meer zijn buiten dit overzicht gehouden. Het
overzicht betreft houders van dagopvang (KDV), buitenschoolse opvang (BSO),
gastouderbureaus (GOB) en peuterspeelzalen (PSZ). Voor peuterspeelzalen is het
risicogestuurd toezicht pas vanaf 1 januari 2014 verplicht gesteld. Het totaal van houders
waarvoor een risicoprofiel is geregistreerd is daarom met en zonder peuterspeelzalen
weergegeven.
Box 1: Verantwoording GIR data

Figuur 4: Geregistreerde risicoprofielen per type houder, per jaar

Uit de gekozen opzet van de GIR database volgt dat de vulling van de database niet
noodzakelijkerwijs iets zegt over het gebruik van het risicomodel. Dit kan vanuit de
toezichtscontext een heel voor de hand liggende keuze zijn geweest. Echter, voor het
bepalen van de effectiviteit van het risicomodel is het een complicerende factor.

8

Bij het berekenen van dit percentage zijn de locaties die minder dan twee jaar bestaan buiten beschouwing gebleven.

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

26

Betrouwbaarheid
Nagegaan is of de registratie informatie bevat die gebruikt zou kunnen worden voor het
vaststellen van de betrouwbaarheid van een risicoprofiel. Het gaat dan vooral om de
interbeoordelaarsbetrouwbaarheid: komen verschillende beoordelaars tot een
gelijkluidend oordeel? Daarnaast zou ook gekeken kunnen worden naar de vraag of één
beoordelaar op verschillende momenten tot eenzelfde oordeel komt (als zich onderwijl in
de werkelijkheid geen veranderingen hebben voorgedaan). Voor beide manieren van
kijken zijn geen geschikte gegevens gevonden in de GIR, waardoor op het punt van
betrouwbaarheid geen uitspraken gedaan kunnen worden.

Sensitiviteit van het risicomodel
Naast validiteit en betrouwbaarheid is sensitiviteit een belangrijk kenmerk van een
meetinstrument. Er werden door de belanghebbenden vragen gesteld over de mate waarin
de uitkomst van het risicoprofiel nog kan veranderen nadat deze voor het eerst is bepaald.
Er liggen verschillende zorgen ten grondslag aan deze vragen. Allereerst is er de zorg van
inspecteurs dat groene locaties die in kwaliteit verslechteren niet worden opgemerkt,
doordat de risico’s niet worden gezien in de beperkte inspectie. Andersom is het vanuit
het oogpunt ‘meer waar nodig, minder waar mogelijk’ belangrijk dat een locatie die rood
is niet automatisch rood blijft. Deze zorg bestond ook onder houders. Voor hen is het
belangrijk om te weten dat ook ‘rode’ locaties de mogelijkheid hebben om weer groen te
worden bij verbeteringen. Tijdens een groepsgesprek met houders kwam naar voren dat
meerdere van hen het eens waren met de uitspraak: ‘als je maar lang genoeg inspecteert
vind je altijd wel wat’. Daarmee werd bedoeld dat zij de kans op een andere kleur dan
groen groter achtten bij een uitgebreidere inspectie. Enige dynamiek in het verloop van de
kleurenprofielen is dus wenselijk. Anderzijds zou een groot verloop ook kunnen duiden
op verkeerde inschattingen of een gebrek aan uniformiteit tussen inspecteurs. Het zou
eveneens zorgwekkend zijn als groene profielen het jaar erop in grote aantallen oranje of
rood zijn gekleurd.
Om iets over het verloop te kunnen zeggen over deze sensitiviteit is gekeken naar de
beschikbare tijdsreeksinformatie in de GIR. Daarbij is het belangrijk om aan te tekenen
dat er op dit punt geen harde criteria zijn waarmee kan worden vastgesteld of er sprake is
van voldoende of juist teveel sensitiviteit. Om een analyse te kunnen maken moesten wel
enkele keuzes worden gemaakt. Zo wordt de data niet perse jaarlijks, of op een vast
moment geregistreerd en zit er dus een groot verschil in de stappen die in het verloop
zichtbaar zijn. Hoewel dit niet vaak gebeurt, kan het dus zijn dat een GGD meerdere
profielen voor een houder heeft geregistreerd in één jaar. Om het verloop daarom toch
enigszins vergelijkbaar te maken is ervoor gekozen om naar locaties te kijken waarvan in
ieder geval een profiel in 2012 en een profiel in 2013 was ingevuld.
In figuur 5 is het verloop van de kleurenprofielen schematisch weergegeven. Per
profielkleur uit 2012 is aangegeven wat het percentage is dat in kleur gelijk is gebleven of
is veranderd. De onderste balk laat bovendien zien hoe de verdeling van kleuren in 2013
is. De verdeling in percentages verschilt weinig tussen 2012 en 2013. Er is wel sprake

27

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

van verandering. Vooral bij de oranje en rode profielen is dit zichtbaar, die veranderden
tussen 2012 en 2013 in meerderheid van kleur. Bij deze observatie dient een
terughoudende opmerking te worden geplaatst. Omdat we geen kennis hebben van de
betrouwbaarheid van het risicoprofiel, zouden de veranderingen in het kleurenprofiel ook
het gevolg van een slechte betrouwbaarheid van het instrument kunnen zijn. Slechte
betrouwbaarheid kan leiden tot variatie die niet toe te schrijven is aan werkelijke
verschillen tussen locaties maar aan verschillen tussen waarnemingen en/of waarnemers.
Wel kan worden vastgesteld dat er sprake is van verandering en dat locaties met een rood
risicoprofiel het jaar daarop in meerderheid geen rood risicoprofiel meer hebben.

Figuur 5: Kleurverloop voor houders (BSO, GOB en KDV) met een eerste risicoprofiel in 2012 en tweede
risicoprofiel in 2013

Zoals hierboven al uiteen is gezet is het lastig om op basis van deze data conclusies te
trekken over het risicomodel zelf. Er kan worden geconstateerd dat er enig verloop is
tussen kleuren maar dat de algehele verdeling ongeveer gelijk is gebleven. Er is dus
sprake van enige sensitiviteit, waarbij aangetekend dat we niet weten of dit het gevolg is
van toeval of van werkelijke veranderingen.

Risico’s als politieke keuzes
Veel van de zorgen die belanghebbenden uitten over de voorspelbaarheid, de validiteit, en
de betrouwbaarheid van het risicomodel zijn niet weg te nemen. Onderzoek kan
vooralsnog niet uitwijzen of de keuze voor de indicatoren de goede is en of op deze
manier inderdaad de grootste risico’s kunnen worden voorspeld. Ook is niets te zeggen
over het mogelijke percentage foutpositieven (ten onrechte rood, terwijl er niets aan de
hand is), of foutnegatieven (ten onrechte groen, terwijl er overtredingen zijn). Evenmin
kunnen de vragen of groene locaties nog wel kritisch genoeg worden geïnspecteerd en
rode locaties nog kans hebben op een soepelere inspectie bevestigend of ontkennend
beantwoord worden. Wel kan geconstateerd worden dat er sprake is van enige
sensitiviteit.
Bij de opzet van het risicomodel is op basis van inzicht, ervaring en de vastgestelde

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

28

(wettelijke) toezichtseisen gekozen voor bepaalde indicatoren die met elkaar alle
beschikbare toezichtinformatie bevatten. Het Ministerie van SZW heeft er voor gekozen
om de registratie in de GIR niet te verplichten. Hierdoor is de registratie als instrument
om uitspraken te doen over validiteit en betrouwbaarheid beperkt.
Er is een spanning zichtbaar tussen de opzet van het risicomodel en de wensen van de
belanghebbenden voor meer zekerheid en evidentie. Deze spanning is niet uniek voor het
risicogestuurde toezicht in deze specifieke sector. Het fenomeen komt vaker voor en is
ook wetenschappelijk al eerder beschreven. In het overzichtswerk ‘Understanding
Regulation’ geven de auteurs aan welke potentiële voor- en nadelen er aan risicogestuurd
toezicht zitten. Het belangrijkste risico omschrijven zij als volgt:
“Risk-based regulation was originally used as a way to justify regulatory efforts
with reference to a rational calculus. Regulation could thus be limited to the
justifiable and could be supported on the basis of a systematic and transparent
analysis. Experience, however, has revealed that risk-based frameworks are not
neutral, technical instruments. Each aspect of a risk-based framework involves a
complex set of choices and evaluations on such matters as the risks to be focused
on and how such risks are defined. Risk-based regimes also demand that the
regulator takes decisions on the risks that it will not prioritize. Its risk tolerance is
thus exposed to public glare, and this can lead to difficult political challenges- not
least when an accident or harm occurs at a site that the regulator had not
prioritized. The result is that, in practice, a regulator’s risk tolerance is often
ultimately driven by political considerations and that using the risk-based
framework becomes more of a political art than a technical application.”
(Baldwin, Cave & Lodge, 2012)
Risicogestuurd toezicht houdt dus in het maken van keuzes. Keuzes die ook strategisch
gemotiveerd zijn en niet louter op onafhankelijke waarnemingen. De expertise in het veld
van toezicht speelt daarbij een nadrukkelijke rol (OECD, 2014). Risico’s moeten dan ook
niet slechts gezien worden als objectief vast te stellen kansen op
kwaliteitsverslechteringen maar hebben een zeer subjectieve kant waarbij de eisen en
prioriteiten van de toezichthouder centraal staan. Het is juist ook die subjectieve kant,
waarbij gebruik wordt gemaakt van een veelheid aan informatiebronnen, die bijdraagt aan
een vermindering van de kans dat risicovolle instellingen bij het toezicht over het hoofd
worden gezien.
Het gebruik van een risicomodel is daarnaast niet alleen een neutraal model voor het
beslissen over toezichtsinspanningen. Het is ook een instrument voor onderlinge
communicatie, zoals tussen een inspecteur en de gemeente. Door het stellen van
duidelijke prioriteiten kunnen beslissingen nadrukkelijker worden gemaakt, worden
begrepen en worden uitgelegd zo is de gedachte (Baldwin, Cave & Lodge, 2012).
Deze observaties wijzen op twee manieren waarop naar het risicomodel gekeken kan
worden. De eerste staat voor een vrij technische benadering, waarin op basis van min of
meer objectieve gegevens een risico-inschatting wordt gemaakt die vervolgens leidt tot

29

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

een beslissing over de mate van toezicht. De tweede staat voor een meer interactieve
benadering, waarin op basis van diverse bronnen een risico-inschatting wordt gemaakt,
die vervolgens de basis kan zijn voor het, in onderling overleg, stellen van prioriteiten
aangaande het toezicht. De vormgeving van het risicomodel sluit wat betreft de risicoinschatting het meest aan op de tweede werkwijze, maar wat betreft de beslissing over de
mate van toezicht meer op de eerste werkwijze.

Conclusies
In de opzet van het risicomodel is een aantal keuzes en wensen samengekomen die lastig
met elkaar te verenigen zijn. Aan de ene kant is er de wens om uitspraken te kunnen doen
over de validiteit van de risico-inschatting door een relatie te leggen tussen deze risicoinschattingen en een objectieve vaststelling van de kwaliteit en veiligheid in de vorm van
een uitgebreid inspectieonderzoek. Door de tweezijdig onderlinge samenhang tussen de
risico-inschatting en het inspectieonderzoek is op grond van de beschikbare gegevens
geen uitspraak te doen over de validiteit van de risico-inschatting. Zonder aanvullende
gegevensverzamelingen is dit probleem niet op te lossen. Met een aanvullende
gegevensverzameling kan dit wel. In dit geval zou, onafhankelijk van en zonder kennis
van de kleur uit het risicoprofiel, een uitgebreide extra inspectie moeten worden
uitgevoerd bij een aantal, vooral groene, kinderopvanglocaties. De resultaten van deze
inspecties kunnen dan gebruikt worden als extern criterium voor de beoordeling van de
validiteit van het risicoprofiel.
Aan de andere kant is gekozen om de risico-inschatting niet alleen te baseren op min of
meer objectieve gegevens, maar deze aan te vullen met historische gegevens en de
inzichten van de betrokken inspecteur. Die keuze draagt bij aan de vermindering van de
kans dat instellingen met slechte kwaliteit aan het oog van de inspectie ontsnappen. Het
vaststellen van risico’s voor risicogestuurd toezicht is, ook in andere toezichtsectoren,
geen neutrale technische exercitie gebaseerd op wetenschappelijke evidentie. Andere
belangen en keuzes spelen een grote rol. Dit is niet alleen begrijpelijk, maar hoort ook bij
de verantwoordelijkheid die komt met het uitoefenen van toezicht.
Er blijkt wel sprake van enige sensitiviteit van het risicomodel: er is variatie in de
toekenning van risicoprofielen tussen het eerste jaar en het opvolgende jaar. Dit
onderzoek geeft geen inzicht in de oorzaken van deze variatie. Die kunnen liggen in
daadwerkelijke veranderingen in het beleid van een locatie, maar ook in de variatie die
optreedt als gevolg van verschillen in de manier waarop beoordeling tot stand komen. De
resultaten van dit onderzoek laten zien dat 23% van de houders met een groen profiel, het
jaar daarop een ander profiel krijgen, terwijl 74% van de houders met een rood profiel het
jaar daarop een ander profiel hebben. Het is dus niet zo dat locaties die eenmaal een rood
profiel hebben hier nooit meer vanaf komen.

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

30

Hoofdstuk 3: In welke mate is er sprake van een uniforme
toepassing van het risicomodel?

Inleiding
In een evaluatie van een beleidsinstrument als het risicomodel is een analyse van het
gebruik onontbeerlijk. Daarbij richt de analyse zich vooral op een belangrijk uitgangspunt
van het risicomodel; het streven naar een zekere mate van uniformiteit. In het eerste
hoofdstuk van dit rapport is zichtbaar geworden dat één van de doelen van het
risicomodel is te komen tot een meer uniforme werkwijze. Tegelijk werd duidelijk dat er
verschillende visies zijn op die uniformiteit.
Het meest in het oog springende kenmerk van het risicomodel, de risico-inschatting in de
vorm van een verkeerslicht, suggereert het gebruik als communicatiemiddel. Het blijkt
dat er verschillen bestaan tussen gemeenten in de manier waarop zij communiceren over
het risicoprofiel. Verder wordt vanuit de invalshoek van de individuele inspecteurs en van
de GGD’en gekeken hoe het instrument wordt gebruikt. Ook kijken we naar het gebruik
bij de interactie tussen GGD’en en gemeenten. Tenslotte wordt ingegaan op de wijze
waarop het risicomodel wordt toegepast door gemeenten en hoe houders zich verhouden
tot het model.
De opstellers van het instrument hebben gepoogd de risico-inschatting te uniformeren.
Tegelijk is er ook veel ruimte gelaten voor eigen invulling door de gebruikers van het
model. Diverse elementen in het model geven dan ook aanleiding tot mogelijke diversiteit
in het gebruik van het model, door de verschillende actoren: gemeente, GGD en
inspecteur; en ook tussen deze actoren.
De bevindingen in dit hoofdstuk zijn afkomstig uit interviews met leidinggevenden en
inspecteurs van zeven GGD’en en groepsgesprekken met vertegenwoordigers van negen
gemeenten en vertegenwoordigers van acht houders, documentenonderzoek en het
registratiesysteem GIR.

31

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

Risico-inschatting vs. kwaliteitsoordeel
Een kenmerkend gegeven van het risicomodel is de communicatief sterke uitkomst van
de risico-inschatting in de vorm van een verkeerslicht (zie figuur 6): het risicoprofiel.

Figuur 6: Werking risicomodel

Het risicoprofiel is geen beoordeling, het is geen inspectierapport9. Een inspectierapport
is een weerslag van de daadwerkelijke inspectie en geeft een oordeel over de kwaliteit op
een bepaald moment. Een risicoprofiel doet dat niet. Evenmin wordt er een
handhavingsadvies aan de gemeente aan het risicoprofiel gekoppeld of gaat het in op een
mogelijke schuldvraag. Bij het toekennen van de kleur gaat het alleen om het antwoord
op de vraag of de inspecteur zich zorgen maakt. In de interviews met sleutelpersonen
kwam echter op verschillende manieren steeds hetzelfde punt naar voren: namelijk dat het
heel lastig is om uit te leggen dat de risico-inschatting niet hetzelfde is als een
inspectieoordeel. Dit wordt extra bemoeilijkt door de inzichtelijke presentatie van het
risicoprofiel en de daar tegenoverstaande complexiteit van het inspectierapport. Zowel de
geïnterviewde sleutelpersonen van GGD GHOR Nederland als de VNG gaven aan dat het
risicomodel lastig uit te leggen was.
“Het model geeft geen oordeel over de kwaliteit, het is alleen een inschatting voor
de benodigde hoeveelheid inspectie. Daar is elke keer onduidelijkheid over en dat
moeten we steeds uitleggen.” (GGD Nederland)
“Wij zijn er huiverig voor om het risicoprofiel openbaar te maken. Het is moeilijk
uit te leggen. Het is heel lastig om aan een houder te verkopen dat hij in een rood
of oranje risicoprofiel zit maar er is niets aan de hand. Naar de buitenwereld is het
9

Het inspectierapport is een verslag van de bevindingen die de inspecteur tijdens de inspectie heeft gedaan. Per

inspectiedomein wordt een toelichting gegeven of dit domein onderdeel was van de inspectie, of er voldaan of niet voldaan
is aan de voorwaarden van dit domein. Het inspectierapport wordt openbaar gepubliceerd op de website van het LRKP, de
houder verstrekt het rapport aan de oudercommissie en maakt het openbaar (bijvoorbeeld via de website van de houder).
(GGD Nederland, VNG, 2013; Beleidsregels werkwijze toezichthouder kinderopvang en peuterspeelzalen, 2013).

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

32

ook lastig te communiceren: je ziet de pers al schrijven “Het profiel is rood en de
gemeente zit er niet bovenop”. Het is al lastig om het bij de inspecteurs en bij de
gemeente duidelijk te maken. Het is een instrument om het werk beter in te kunnen
zetten, niet om een oordeel te vellen. Zo moet je het ook gebruiken.” (VNG)
Volgens verschillende sleutelpersonen was deze terugkerende verwarring ook te wijten
aan de ingewikkeldheid van de rapportage over het inspectieoordeel. Zo gaf de
geïnterviewde sleutelpersoon bij het Ministerie van SZW aan dat er wordt toegewerkt
naar een transparantere rapportage van het inspectieoordeel. “Nu is een kwaliteitsoordeel
meer impliciet in het inspectierapport.” De geïnterviewde sleutelpersonen die BOinK en
de Brancheorganisatie Kinderopvang vertegenwoordigden maakten dit punt eveneens, zij
het nog stelliger. Zo zei de geïnterviewde sleutelpersoon van de Brancheorganisatie: “Ik
bewonder ouders die snappen wat er in een GGD rapport staat”.
Het gebrek aan duidelijke kwaliteitsoordelen in het inspectierapport was volgens deze
sleutelpersonen dus een mogelijke verklaring voor de behoefte, vanuit verschillende
kanten, om de risicoprofielen openbaar te maken. Ook ervaren verschillende partijen dat
het lastig blijft om de verschillen tussen een kwaliteitsoordeel en een risico-inschatting
duidelijk te maken.
Openbaarheid van de risico-inschatting was niet beoogd. De opzet van het risicomodel,
en dan met name de uitkomst van het risicoprofiel in de vorm van een verkeerslicht, blijkt
echter onbedoeld te voorzien in de behoefte aan een duidelijk communiceerbaar oordeel.
Afgezet tegen het communicatief minder sterke openbare inspectierapport, is het signaal
wat uitgaat van het risicomodel niet eenvoudig te negeren, laat staan uit te leggen. Deze
observatie benadrukt het belang van een meer toegankelijke inspectierapportage. Hiertoe
zijn recentelijk verschillende stappen ondernomen.

Gebruik door inspecteurs
Sinds 2012 is het verplicht om de jaarlijkse inspectie risicogestuurd uit te voeren10
(Beleidsregels werkwijze toezichthouder 2013; Minister SZW, 2012). De meeste
GGD’en hebben de inspecties in ieder geval één vol jaar, in 2013, aan de hand van het
risicomodel uitgevoerd. 2012 was voornamelijk een implementatiejaar waarin GGD’en
de risicoprofielen hebben gemaakt na de jaarlijkse inspectie (GGD Nederland 2012b).
Twee GGD’en hebben al eind 2011 risicoprofielen gemaakt om het toezicht in 2012
volgens het risicomodel in te richten. De andere vijf door ons geïnterviewde GGD’en
hebben in de loop van 2012 na de inspecties, of aan het eind van 2012, de risicoprofielen
voor de eerste keer ingevuld om in 2013 risicogestuurd te kunnen inspecteren.
Geïnterviewde leidinggevenden en inspecteurs van GGD’en verschillen in de mate
waarin zij openbaarheid van het risicoprofiel wenselijk achten. De ene GGD ziet
openbaarmaking van de risicoprofielen als mogelijke stimulans voor verbetering van
houders. Dezelfde GGD plaatst daar echter direct de kanttekening bij dat een risico10

NB: De verplichting bestaat uit het toezicht risicogestuurd uit te voeren. Daarbij is het niet wettelijk verplicht gebruik te

maken van het risicomodel.

33

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

inschatting een momentopname is en de situatie soms snel kan verbeteren of
verslechteren. Een rood profiel zou dan nog lang als stigma kunnen werken. Door de
gemeenten die aanwezig waren bij het groepsgesprek wordt openbaarheid van de
risicoprofielen als onwenselijk gezien, omdat de sector snel verandert en het instrument
als te subjectief wordt bevonden om het kleurprofiel te kunnen verantwoorden.
In het risicomodel, en dan met name in het model risicoprofiel, is ruimte gelaten voor de
professionele afweging van de inspecteur, op basis van opleiding, kennis en ervaring
(GGD Nederland, 2013a).Uit de interviews met GGD-inspecteurs en leidinggevenden
komt naar voren dat inspecteurs deze ruimte ervaren en nemen.
De geïnterviewde GGD-inspecteurs maken allen gebruik van het risicoprofiel om een
risico-inschatting te maken en de inspectieactiviteit te bepalen. Een beperking is volgens
de geïnterviewde inspecteurs en leidinggevenden dat het voor een locatie die meerdere
jaren achtereen een groen risicoprofiel heeft gekregen, niet mogelijk is om het
risicoprofiel volledig in te vullen. De informatie die nodig is om het profiel in te vullen is
dan niet meer volledig of ontbreekt. Als voorbeeld werd het domein ‘Veiligheid en
Gezondheid’ genoemd dat, tijdens de inspectie behorend bij een groen risicoprofiel, niet
meer wordt onderzocht terwijl dat een indicator in het risicoprofiel is. Verder is er ook
wat betreft de ‘groene’ inspectieactiviteit bezorgdheid over het ontbreken van dit
inspectie-item, omdat dit wordt ervaren als een belangrijk domein voor de kwaliteit van
de opvang, maar ook als een risico als hier geen zicht op is.
De inspectie voor locaties met een groen profiel, wordt ook in bredere zin als punt van
zorg ervaren door de geïnterviewde inspecteurs en dit blijkt een terugkerend punt te zijn
(GGD Nederland 2012b, 2013a). De te inspecteren items die horen bij een groen profiel
worden als te beperkt gezien om meerdere jaren achter elkaar een goed beeld te krijgen en
houden van een locatie. En het is volgens meerdere leidinggevende wel nodig om ook
groene locaties goed in de gaten te houden: “Ook groene locaties zijn onderhevig aan
schommelingen, bijvoorbeeld door verandering van de locatiemanager. De hele sector
heeft het nu moeilijker, dus dat maakt dat ook van oudsher goede adressen meer schuiven
met kinderen dan ze voorheen deden”. Alle inspecteurs zeiden hun inspectie, op een
locatie met een groen risicoprofiel, uit te breiden als er redenen voor zorg zijn die zij ter
plekke waarnemen. Inspecteurs zijn echter bang dat zij te weinig signalen oppikken,
omdat ze maar zo weinig kunnen onderzoeken op een locatie met een groen risicoprofiel.
De geïnterviewde inspecteurs zeiden vrijwel allemaal voorafgaand aan het invullen van
het risicoprofiel een idee te hebben over de uitkomst die uit het profiel zou moeten
komen. Meestal klopt de uitkomst ook met de inschatting die de inspecteur heeft
gemaakt, maar dat lijkt ook te komen door de invloed die inspecteurs zelf (kunnen)
uitoefenen op de uitkomst van het risicoprofiel. Hoewel enkele inspecteurs zeiden de
uitkomst altijd te accepteren, vertelde het merendeel van de geïnterviewde inspecteurs
ronduit het profiel zodanig in te vullen dat de kleur die ze in hun hoofd hebben er ook uit
komt. Zij passen eventueel de kleur van de indicatoren aan om de uitkomst van het profiel
aan te passen. Anderen zeiden te overleggen met collega’s als de kleur van het
risicoprofiel niet overeenkomt met hun professionele inschatting. Met name de

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

34

twijfelgevallen zijn volgens twee GGD-leidinggevenden lastig. Eén van de
leidinggevenden verwoordde het als volgt: “Als je het profiel heel formeel, heel strikt
invult, kan dit leiden tot een lagere risico-inschatting, omdat op papier alles in orde is.
Als je weet dat er dingen gaan veranderen, of als het net op het randje is, dan zorg je dat
het geel wordt in plaats van groen”.
De wijze waarop het profiel wordt gebruikt voor het inschatten van de risico’s van een
locatie hangt daarmee nauw samen met de mate waarin de geïnterviewde inspecteurs
vertrouwen op de juistheid van het risicoprofiel. Uit de handleiding risicomodel van GGD
Nederland, spreekt de zorg dat inspecteurs het risicoprofiel niet volledig vertrouwen:
“Indien er vanuit het risicoprofiel geen reden is tot zorg, probeer dan los te laten. Het
systeem borgt dat veranderingen in de kwaliteit van de opvang via de inspectie en het
risicoprofiel naar voren komen” (GGD Nederland 2013a, p. 13). De zorg om de risico’s
onvoldoende in het oog te hebben bij een locatie waar een inspecteur twijfels over heeft,
maar waarvan de zorgen niet geobjectiveerd kunnen worden, kunnen dus aanleiding zijn
om de risico-inschatting te beïnvloeden. In dit geval wordt dus de systematiek van het
risicomodel aangevuld met, en in een aantal gevallen terzijde geschoven door, het
professionele oordeel van een inspecteur.
Het dilemma tussen het belang van de professionele inschatting van de inspecteur en het
meetbaar en uniform maken van de risico-inschatting, komt terug in de indicatoren van
het risicomodel. Hoewel de geïnterviewde GGD-inspecteurs en leidinggevenden de
indicatoren in het risicoprofiel over het algemeen volledig vinden, missen zij de
mogelijkheid om hun gevoel bij een locatie kwijt te kunnen. Het gevoel dat inspecteurs
bij een locatie hebben, het zogenaamde ‘pluis of niet-pluis gevoel’, werd vaak genoemd
als essentieel onderdeel van een goede risico-inschatting. Daar tegenover staat dat een
aantal geïnterviewde inspecteurs en leidinggevenden enkele indicatoren ervaart als
moeilijk ‘hard te maken’, zoals een goede naam van de locatie. 11 Deze vermeende
subjectiviteit van het risicoprofiel kwam ook naar voren in het eigen onderzoek van GGD
Nederland (GGD Nederland, 2012b). Tegelijkertijd wordt erkend dat het moeilijk is om
indicatoren objectief te maken: “Met het risicoprofiel is geprobeerd iets subjectiefs zo
objectief mogelijk te maken. Ik weet ook niet hoe je dat objectiever zou moeten maken”,
verwoordt een leidinggevende de opvatting van meerdere GGD’en. De professionele
inschatting van de inspecteur en de kennis over een locatie wordt door de meeste
geïnterviewde inspecteurs en leidinggevenden als voorwaarde gezien om het risicoprofiel
goed in te kunnen vullen. Al vinden enkele leidinggevenden dat het risicoprofiel eigenlijk
door iedereen ingevuld zou moeten kunnen worden. Bijna alle inspecteurs en
leidinggevenden benadrukken dat de wijze van invullen van het risicoprofiel, maar vooral
ook de inspectie, mensenwerk blijft. Verschil in kennis en ervaring en ook
persoonlijkheid kunnen zorgen voor net een andere focus. Dit wordt door de meerderheid
niet als onwenselijk gezien, maar als onvermijdelijk en inherent aan het werk.
Door het merendeel van de gemeenten die hebben deelgenomen aan het groepsgesprek,
wordt de risico-inschatting inderdaad ervaren als afhankelijk van de inspecteur en
11

De vraag over of een locatie een goede dan wel slechte naam heeft is medio 2013 veranderd in de vraag: “Is de locatie

deel van/aangesloten bij een organisatie waar bepaalde zaken reden geven tot zorg?”.

35

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

daardoor als een subjectieve uitkomst. Ook houders benoemden de verschillen tussen
inspecteurs, al gaat dat meer algemeen op voor de inspectie. Zoals één van de houders
verwoordde: “Het maakt veel uit welke inspecteur komt kijken, met de één is er direct een
klik, met de ander niet, dat maakt uit voor het verloop van de inspectie”.
Hier speelt nog een andere factor. Het eerste idee is de behoefte aan een meer
gestandaardiseerde en vergelijkbare manier van werken tussen inspecteurs. Daarbij is ook
bedacht dat er een variatie is in de mate waarin inspecteurs ervaren zijn of niet. Voor
inspecteurs met een beperkte ervaring zouden de vragen achter het risicoprofiel een
handvat kunnen bieden om te kunnen komen tot een kwalitatief juiste inschatting van
risico’s, ondanks hun beperkte ervaring. Die verschillen in ervaring kunnen ook leiden tot
verschillen in beoordeling.
In hun adoptie van het risicomodel geven inspecteurs een eigen invulling aan het gebruik
ervan in de praktijk. Met name de mate waarin er ruimte is of wordt genomen om de
professionele inschatting in het risicoprofiel mee te laten wegen, zorgt voor diversiteit in
het gebruik van het risicomodel en dan vooral bij het invullen van het risicoprofiel. Dit
dubbele karakter van de toepassing van het risicomodel, enerzijds uitgaan van een voor
iedereen vaststaand set van indicatoren om risico’s in te schatten en anderzijds het laten
van ruimte voor professionele inbreng, is van meet af aan in het model ingebouwd. Dit
betekent dat er niet altijd sprake zal zijn van een eenduidige en uniforme risicoinschatting.

Gebruik in relatie tussen GGD en gemeente
Uit de interviews met leidinggevenden en inspecteurs van GGD’en en het groepsgesprek
met vertegenwoordigers van gemeenten, kwam naar voren dat het risicomodel ook wordt
gebruikt in de relatie tussen GGD en gemeente; bij de communicatie over de planning
van inspectieactiviteiten, voor het maken van inkoopafspraken en in relatie tot
handhaving. Overzichten van de uitkomsten van de risicoprofielen en inspectieactiviteit
worden daarvoor als hulpmiddel gebruikt. De wijze waarop de risico-inschatting tot stand
komt, met behulp van het risicoprofiel, onttrekt zich goeddeels aan het zicht van
gemeenten. Uit het groepsgesprek met vertegenwoordigers van gemeenten kwam naar
voren dat zij geen zicht hebben op de manier waarop de GGD-inspecteur het risicoprofiel
gebruikt.
Het bepalen van de inspectieactiviteit door de GGD(-inspecteur) gebeurt over het
algemeen in overleg met gemeenten en dat is voor gemeenten dan ook de meest directe
manier waarop zij met het risicomodel te maken hebben. De afspraken die tussen
gemeente en GGD worden overeengekomen zijn daarmee tevens een potentiële bron van
diversiteit. De risico-inschattingen, het risicoprofiel, zijn weliswaar in principe de basis
waarop de toezichtsintensiteit wordt bepaald. Ook is het maken van de risico-inschatting
en de bijbehorende inspectieactiviteit de verantwoordelijkheid van de GGD(-inspecteur),
niet van de gemeente. Daarentegen is de uitkomst van het risicoprofiel een advies aan de
gemeente, die daar op eigen verantwoordelijkheid van af kan wijken (GGD Nederland,
2013a). Gemeenten hebben daarin een mate van beleidsvrijheid, waardoor de invulling
van het toezicht in vergelijkbare situaties toch per gemeente kan verschillen. Door de

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

36

geïnterviewde sleutelpersoon van BOinK werd deze beleidsvrijheid een risicofactor
genoemd voor een goede uitvoering van het toezicht.
Het risicomodel wordt ook gebruikt als hulpmiddel voor het maken van planningen en
begrotingen door GGD’en. Dit was een beoogde toepassing. Uit de interviews met
leidinggevenden en inspecteurs bleek dat het risicomodel inderdaad door alle
geïnterviewde GGD’en als planningsinstrument wordt ingezet, voor intern gebruik voor
de planning van inspecties en inspecteurs. Geïnterviewde GGD-inspecteurs en
leidinggevenden gaven aan hiervoor een Excel-overzicht bij te houden, met de verdeling
van locaties per inspecteur en de jaarplanning. In dit overzicht staan ook de
risicoprofielen van de locaties.
De geïnterviewde GGD’en gaan uiteenlopend om met het plannen van de
inspectieactiviteit. Een aantal GGD’en hanteert de richtlijn inspectieactiviteit als
instrument om te komen tot een macroplanning van een gemiddelde inspectieactiviteit,
waarbij per inspectie wordt bepaald hoeveel tijd er nodig is. Een GGD leidinggevende
merkte op: “Soms besteed je niet alle uren bij een rode locatie, omdat alles in orde is na
één keer handhaven, of een rode locatie gaat failliet, dan houd je uren over”. De
geïnterviewde GGD’en maken veelal per gemeente afspraken over de inkoop en planning
van de inspectieactiviteiten, waarbij de precieze invulling per gemeente kan verschillen.
De wijze waarop een GGD omgaat met de planning van de inspectieactiviteit, als richtlijn
leidend tot een macroplanning met gemiddelde uren of vaststaande uren per kleur
risicoprofiel, is voor een belangrijk deel bepalend voor de afspraken met de gemeente. De
bekostiging van de inspectieactiviteit hangt hiermee nauw samen, de ene gemeente koopt
per uur in terwijl de andere gemeente een totaalbedrag overeenkomt. De ene GGD zegt
daardoor vrij te zijn om een inspectie uit te breiden als de inspecteur dat nodig acht,
terwijl de andere GGD zegt voor iedere extra activiteit direct te moeten overleggen met
de gemeente.
Niet alle zeven GGD’en halen de jaarlijkse 100% inspectienorm en enkele GGD’en
gebruiken daarom de overzichten van risicoprofielen en inspectieactiviteit om een
prioritering aan te brengen in de planning van inspectiebezoeken. Eén GGD inspecteert
bijvoorbeeld eerst de rode en oranje locaties. De groene locaties worden door deze GGD
eventueel doorgeschoven naar het opvolgende jaar als de planning niet gehaald wordt.
De verschillende wijzen waarop GGD’en keuzes maken over de planning van
inspectieactiviteit, met daarnaast verschillende afspraken met gemeenten binnen GGD’en,
leiden tot divers gebruik van het risicomodel tussen GGD’en en gemeenten.
Hoewel gemeenten de opdrachtgever zijn in het laten uitvoeren van het toezicht op de
kinderopvang door de GGD, benoemden vertegenwoordigers van gemeenten in het
groepsgesprek dat zij beperkte regie ervaren in het bepalen hoe het toezicht wordt
vormgegeven. Door geïnterviewde GGD-inspecteurs en leidinggevenden worden veel
verschillen ervaren in de mate waarin gemeenten een regierol nemen. Door het merendeel
van de geïnterviewde GGD-inspecteurs en de leidinggevenden en ook vanuit de VNG
wordt opgemerkt dat de mate van sturing door de gemeente onder andere afhangt van de

37

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

omvang van de gemeente en de verantwoordelijke wethouder. Sommige gemeenten zijn
sterk sturend en geven bijvoorbeeld ook opdracht tot het standaard uitbreiden van de
inspectie voor locaties met een groen risicoprofiel met een bepaald item, zoals het vierogen principe. Een GGD merkte op dat de gemeenten niets te zeggen hebben over de
uitkomsten van de risicoprofielen en het inspectieoordeel, maar dat een gemeente wel vrij
is in het inkopen van de inspectieactiviteit. Het kan daardoor voorkomen dat een
gemeente alle inspecties oranje wil laten uitvoeren en ook als zodanig inkoopt. Het
risicoprofiel wordt dan niet aangepast, maar de inspectieactiviteit wel. Meerdere GGD’en
ervaren druk van gemeenten die een beperkt budget voor toezicht hebben en invloed
(willen) uitoefenen op de omvang van de inspectieactiviteit. Als voorbeelden werden
genoemd dat gemeenten een vast aantal groene, gele, oranje en rode inspecties willen
laten uitvoeren, of er wordt gevraagd of een locatie met een geel risicoprofiel groen kan
worden geïnspecteerd. Uit eerder onderzoek (GGD Nederland, 2012b) kwamen
aanwijzingen dat enkele gemeenten de uitkomst van de risicoprofielen zelf bepaalden en
dat GGD’en bijvoorbeeld geen rode risicoprofielen konden opstellen.
Binnen alle zeven geïnterviewde GGD’en bestaan zorgen om de beperkte
inspectieactiviteit die bij een groen risicoprofiel hoort. Hoewel een enkele GGD geen
aanvullend beleid heeft geformuleerd, heeft het merendeel van de GGD’en invulling
gegeven aan deze zorgen. Meerdere GGD’en hebben, al dan niet in overleg met de
gemeenten, besloten om bijvoorbeeld het ene jaar een groene inspectie uit te voeren en
het opvolgende jaar een gele. Andere GGD’en koppelen standaard een gele
inspectieactiviteit aan een groen risicoprofiel, of breiden een groene inspectie uit met een
vaststaand extra item zoals de risico-inventarisatie of het 4-ogen principe.
In de mate van overleg tussen GGD’en en gemeenten over de planning en voortgang van
de inspecties bestaat eveneens diversiteit: volgens een aantal van de geïnterviewde
GGD’en wil een deel van de gemeenten achteraf een rapportage over wat er aan
inspecties gedaan is. Andere gemeenten willen volgens de GGD’en zelf meer invloed
houden en al vooraf inzage krijgen in de planning van inspecties. Dit beeld wordt
bevestigd door de gemeenten. Meerdere gemeenten uit het groepsgesprek hebben vier à
vijf keer per jaar overleg met hun GGD. Over de verdeling van risicoprofielen wordt
volgens de meeste gemeenten uit het groepsgesprek eveneens regelmatig overlegd met de
GGD-en, vooral over de rode locaties. De gemeenten uit het groepsgesprek vergelijken
overzichten met kleuren niet of nauwelijks met andere gemeenten, omdat zij van mening
zijn dat deze niet met elkaar te vergelijken zijn.
Binnen de verdeling van verantwoordelijkheden, is de gemeente verantwoordelijk voor de
uitvoering van de handhaving volgend op de constatering door de GGD van een
tekortkoming. De GGD brengt op basis van de bevindingen in een inspectiebezoek advies
uit aan de gemeente of er handhaving plaats zou moeten vinden of niet. Handhaving door
gemeenten is volgens de meerderheid van de zeven GGD’en noodzakelijk voor een goede
uitvoering van het toezicht op basis van het risicomodel. GGD’en ervaren echter een
grote mate van diversiteit in de mate waarin gemeenten omgaan met handhaving. Waar
de ene gemeente direct handhaaft bij elke, eventueel kleine, tekortkoming, handhaaft de
andere gemeente helemaal niet. GGD’en vinden het een probleem als een gemeente slecht

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

38

handhaaft, omdat het volgens hen hun geloofwaardigheid schaadt. Als adviezen tot
handhaven van de GGD aan de gemeente niet door de gemeente worden opgevolgd,
blijven tekortkomingen van houders zonder gevolgen. Terwijl GGD’en handhaven als een
sterke prikkel voor verbetering ervaren. Ook zeggen GGD’en te merken dat er binnen
gemeenten die streng handhaven meer verschuiving van kleurprofielen plaatsvindt en er
minder rode en oranje locaties over blijven.
De mate waarin de gemeente dan wel de GGD de regie voert in het vormgeven van het
toezicht verschilt per GGD en gemeente, maar over het algemeen lijkt de GGD leidend te
zijn. De risico-inschatting is primair de verantwoordelijkheid van de GGD, over de
inspectieactiviteit wordt veelal overlegd met de gemeente. Tussen gemeenten lijkt er
daarenboven variatie te zijn in de mate waarin zij overgaan tot handhaving, als dat door
de GGD wordt geadviseerd.
De toepassing van het risicomodel verschilt dus tussen de verschillende gemeenten en
GGD-en. Die diversiteit heeft een principiële achtergrond: de verantwoordelijkheid voor
het toezicht op de kinderopvang ligt bij de gemeente. Daaruit vloeit voort dat zij ook een
zekere beleidsruimte hebben om deze verantwoordelijkheid in te vullen. Daarnaast
kunnen financiële overwegingen een rol spelen. Zij leggen dit vast in hun
handhavingsbeleid. Daarover zijn zij primair verantwoording schuldig aan hun
gemeenteraden. Deze rolverdeling draagt wel bij aan de al eerder gesignaleerde diversiteit
van de toepassing van het risicomodel tussen gemeentes.

Gebruik door gemeente
De rol van de gemeente in de keuzes die gemaakt worden omtrent de inkoop van
inspecties door de GGD en de mate van handhaving zijn hierboven al aan de orde
gekomen. Vanuit het perspectief van de gemeente zijn er nog twee andere kwesties die
aan de orde moeten worden gesteld.
De Inspectie van het Onderwijs rapporteert over de dekking van het toezicht dat in 2012
bij gemiddeld 86% van de te inspecteren locaties ook daadwerkelijk inspecties zijn
uitgevoerd. In de praktijk zal dit cijfer iets hoger liggen, omdat naar alle
waarschijnlijkheid sommige gemeentes niet alle inspecties al hebben aangemeld
(Inspectie van het Onderwijs, 2014). Dit gemiddelde wijst er op dat een substantieel
aantal gemeentes niet aan de 100% inspectienorm toekomt. Aan deze keuze liggen
gemeentelijke prioriteiten ten grondslag en financiële overwegingen. Uit dit onderzoek is
niet naar voren gekomen dat dit samenhang met de capaciteit van GGD’en, al valt dit in
een aantal gevallen met elkaar samen binnen een – voorheen – gemeentelijke GGD.
Daarnaast heeft één gemeente, Amsterdam, gekozen voor een eigen invulling van het
risicomodel. Enerzijds is binnen Amsterdam de risico-inschatting verder geformaliseerd,
zodat er minder ruimte is voor het professionele oordeel van de inspecteur. Per indicator
is er een aantal, met ja of nee te beantwoorden, vragen geformuleerd die de inspecteur
moet beantwoorden en de uitkomst van de vragen bepaalt de kleur van de indicator.
Volgens dezelfde formule als het landelijke risicomodel wordt vervolgens de eindkleur

39

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

berekend. Het doel hiervan is dat de uitkomst van het risicomodel onafhankelijk wordt
van de inspecteur die het profiel invult. Deze aanpassing hangt samen met een andere
manier waarop Amsterdam de risico-inschatting gebruikt, waardoor een meer eenduidige
onderbouwing van de uitkomst van het risicoprofiel essentieel werd gevonden. De
gemeente maakt het profiel van iedere houder openbaar op een kwaliteitskaart.
Bovendien heeft de kleur gevolgen voor het wel of niet kunnen deelnemen in
kwaliteitskringen van de gemeente en voor het verkrijgen van subsidie voor voorschoolse
educatie. Voor beide is een groen risicoprofiel een vereiste.
De keuze in Amsterdam om de risicoprofielen publiekelijk te maken wijkt af van het
beoogde gebruik van de risicoprofielen. De risicoprofielen krijgen daarmee de facto de
status van inspectieoordeel. Het is immers zo dat de kleur van het risicoprofiel niet alleen
gevolgen heeft voor de inspectie-intensiteit, maar ook direct meer zakelijke gevolgen.
Ouders kunnen kennis nemen van de kleur van het risicoprofiel en daar hun keuze voor
een aanbieder op baseren. En, aanbieders die geen groen profiel hebben lopen andere
voordelen mis, zoals het deelnemen in kwaliteitskringen en het verkrijgen van subsidie
voor voorschoolse educatie. De keuze die in Amsterdam is gemaakt is er één waarin de
beleidsvrijheid van de gemeente maximaal is ingezet. Gezien de onduidelijkheid over de
validiteit en betrouwbaarheid van de totstandkoming van de risicoprofielen, zoals
vastgesteld in hoofdstuk 2, is de vraag gerechtvaardigd of het hier wel gaat om een
geldige toepassing. GGD Amsterdam heeft een eigen evaluatie van het risicomodel
uitgevoerd (Stelk, Hall & Veenstra, 2013) en daar diverse verbanden gevonden tussen
risico-inschatting en tekortkomingen. Daar golden echter dezelfde beperkingen voor het
vaststellen van betrouwbaarheid en validiteit als door ons geconstateerd in de voorgaande
hoofdstukken. Het protocol binnen Amsterdam om te komen tot een vaststelling van de
kleur binnen het risicoprofiel is weliswaar meer geëxpliciteerd. Het is de vraag, die wij
niet kunnen beantwoorden, of deze aanpassing echt leidt tot een dusdanig valide en
betrouwbaar instrument waarop met recht de voor houders verregaande consequenties
gebaseerd kunnen worden.

Relatie tot houders
De wijze waarop houders te maken krijgen met het risicomodel, is in de vorm van de
inspectieactiviteit die de toezichtslast bepaalt. In Amsterdam komt daarbij de
openbaarmaking van het risicoprofiel en het verlenen van mogelijkheden aan houders met
een groen profiel.
Houders uit het groepsgesprek waren over het algemeen ontevreden over de
communicatie rondom het toezicht, zowel op het niveau van de inspecteur als de GGD en
de gemeente. Ook onduidelijkheid in de rolverdeling, de verdeling van
verantwoordelijkheden, tussen GGD en gemeente, bemoeilijkt de communicatie volgens
houders. Het is volgens de houders uit het groepsgesprek moeilijk om in gesprek te gaan
met een inspecteur, omdat inspecteurs volgens hen strikt volgens het toetsingskader
denken en een andere taal spreken dan de houders. Dit kwam eveneens naar voren in het
gesprek met de brancheorganisatie. Zij geven aan dat de taal die inspecteurs spreken lijkt
op die van de houders, maar dat de essentie verschilt. Daardoor lijkt er onbegrip voor

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

40

elkaars keuzes te ontstaan en een algeheel wantrouwen in de intenties van de ander. Dat
uit zich, volgens de branche, bij houders in gebrek aan vertrouwen in het professionele
oordeel van de inspecteur en zou gevolgen kunnen hebben voor de perceptie van de
uitkomst van het risicoprofiel. Het is voor de houders daarom belangrijk om te weten wat
het doel van het risicoprofiel is: voor intern gebruik door de GGD is het prima, maar
openbaarheid is onwenselijk door mogelijke gevolgen zoals imagoschade en klantverlies.
Onder deze houders bestaat de angst dat openbaar maken van de risicoprofielen, in
navolging van Amsterdam, in alle gemeenten gaat gebeuren.
Wat communicatie van het risicoprofiel naar houders betreft ziet een aantal van de
geïnterviewde GGD-leidinggevenden geen bezwaar en doet dit dan ook na aanvraag van
houders. Een aantal GGD’en zei nooit vragen te krijgen van houders over de
risicoprofielen, terwijl één GGD aangaf dat meer dan de helft van de houders de GGD
vraagt naar hun profiel. Daartegenover staat een aantal GGD’en die het profiel strikt als
intern hulpmiddel ervaren en er ook niet over communiceren naar houders.
Uit het groepsinterview met houders bleek dat er verschillen tussen GGD’en worden
ervaren, en dan met name door grote houders met locaties in verschillende GGD regio’s.
Bijvoorbeeld bij de beoordeling van een locatie-overstijgend inspectiedomein zoals het
pedagogisch beleidsplan, die volgens deze houders bij de ene locatie werd afgekeurd en
bij de andere locatie goedgekeurd. Houders ervaren daardoor verschillen in de uitwerking
van regelgeving en handhaving die volgens hen gelijk zou moeten zijn. Hoewel houders
voornamelijk ervaring hebben met de inspecties en minder zicht hebben op de toepassing
van het risicomodel, 12 is hun waarneming belangrijk voor het vertrouwen in een juiste en
eerlijke risico-inschatting. Door de houders uit het groepsgesprek worden verschillen
ervaren tussen GGD-en, inspecteurs en gemeenten in de toepassing van overleg en
overreding en de ruimte voor hoor en wederhoor en hersteltermijnen. Dit geldt voor
houders met meerdere locaties binnen een gemeente of in meerdere gemeenten en/of
GGD-regio’s.
Hoewel de houders uit het groepsgesprek beperkt zicht hebben op de toepassing van het
risicomodel, hebben hun percepties met betrekking tot het toezicht implicaties voor de
uitwerking van het risicomodel. Voor houders is de toezichtslast van belang; het maakt
verschil of er ‘groen’ of ‘rood’ wordt geïnspecteerd. Evenals de communicatie rondom
het toezicht en de risicoprofielen, waarbij openbaarheid van de risicoprofielen
verstrekkende consequenties kan hebben. Met name voor de grotere
kinderopvangorganisaties is uniformiteit in het toezicht van belang om daar beleid op te
kunnen bepalen.

Registratiedata
Het beeld van divers gebruik van het risicomodel, ontstaan op basis van de interviews en
groepsgesprekken, zou ook te zien moeten zijn in de gegevens over de uitkomsten van de
risicoprofielen die door GGD’en worden geregistreerd in de GIR. De GIR is een
12

N.B.: een publieksversie van het risicoprofiel is sinds januari 2012 openbaar: http://www.rijksoverheid.nl/documenten-

en-publicaties/brochures/2012/01/10/model-risicoprofiel-kindercentra.html

41

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

registratiesysteem dat gebruikt wordt door GGD-inspecteurs om de inspectieactiviteiten
in te registeren. Daarnaast registreren vrijwel alle GGD’en de uitkomst, de kleur, van het
risicoprofiel in de GIR,13 hoewel zij hiertoe niet verplicht zijn. Om een beeld te krijgen
van het gebruik van de GIR en de uitkomsten van de risicoprofielen, is een aantal
verkennende analyses uitgevoerd met de data van de GIR. In box 2 staat een beknopte
verantwoording van de GIR data die is gebruikt voor de analyses in dit hoofdstuk. De
zeven geïnterviewde GGD’en hadden daarnaast een eigen planningssysteem in Excel met
overzichten van de planning van inspecties en de uitkomsten van de risicoprofielen.
Uit de GIR data valt op te maken dat registratie van de risicoprofielen in de GIR een
statisch proces is, gekoppeld aan de jaarlijkse inspectie. Zoals te zien is in figuur 7,
hebben de meeste GGD’en in ieder geval één risicoprofiel per locatie geregistreerd. Dat
betekent dat voor gemiddeld 88% van alle houders tenminste één keer een risicoprofiel is
geregistreerd. Daarin bestaan wel verschillen tussen GGD’en: waar enkele GGD’en bijna
100% halen, hebben twee GGD’en voor 63% en slechts 35% van de houders minimaal
één risicoprofiel geregistreerd. GGD’en verschillen nog sterker in de relatieve
hoeveelheid houders waarvoor minimaal twee, of drie risicoprofielen zijn geregistreerd.
De data uit de GIR betreft houders die in maart 2014 minimaal één jaar in het Landelijk
Register Kinderopvang en Peuterspeelzalen (LRKP) waren ingeschreven. Houders die eerder
wel stonden ingeschreven, maar op dat moment niet meer zijn buiten de analyses
gehouden. De overzichten betreffen houders van dagopvang, buitenschoolse opvang en
gastouderbureaus. Voor peuterspeelzalen zijn buiten de analyses gelaten aangezien voor
deze houders het risicogestuurd toezicht pas vanaf 1 januari 2014 verplicht is gesteld.
Er is in deze overzichten geen rekening mee gehouden met het moment waarop GGD’en een
risicoprofiel hebben geregistreerd. Dat kan in 2011, 2012, 2013 en/of 2014 zijn geweest (of
meerdere profielen in één jaar).
Box 2: Verantwoording GIR data

Figuur 7: Variatie GGD’en in registratie minimaal één, twee en/of drie risicoprofielen (BSO, GOB en KDV)
13

GGD Amsterdam heeft een eigen registratiesysteem en van een andere GGD zijn geen risicoprofielen in de GIR

geregistreerd. Zie bijlage I de uitgebreide verantwoording van de analyses en voor toelichting over de GIR.

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

42

Een verdeling van risicoprofielen per GGD, voor houders waarvoor een eerste
risicoprofiel is geregistreerd is te zien in figuur 8. Gemiddeld heeft 44% van alle houders
een groen risicoprofiel, 33% een geel profiel, 15% een oranje en 8% een rood profiel. De
verschillen tussen de GGD’en zijn echter opmerkelijk. Binnen één GGD-regio heeft maar
liefst driekwart van de houders een groen risicoprofiel, terwijl dat voor een aantal andere
GGD-regio’s slechts een kwart is. Ook de verschillen in relatieve aantallen rode profielen
zijn opmerkelijk: één van de GGD’en heeft geen rode profielen, het andere uiterste is een
GGD waarbij 22% van de houders een rood risicoprofiel heeft gekregen.

Figuur 8: Variatie in verdeling van kleuren voor het eerste geregistreerde risicoprofiel (BSO, GOB en KDV)

De diversiteit die ontstaat door verschillend beleid per GGD en verschillen in de
afspraken die GGD´en met gemeenten maken is terug te zien in de data uit de GIR.14
Wanneer er geen regionale verschillen zouden zijn, zou de toekenning van een groen,
geel, oranje of rood risicoprofiel aan een houder in heel Nederland op dezelfde manier
moeten gaan. De ‘kans’ op een bepaald profiel is dan voor een houder in bijvoorbeeld het
Zuiden van Nederland gelijk aan die van een houder in de Randstad. Dat blijkt echter niet
zo te zijn. Er zijn verschillen tussen GGD’en en tussen gemeenten binnen GGD-regio’s in
de kans dat een houder een bepaalde kleur risicoprofiel toegekend krijgt. Deze verschillen
zijn in figuur 9 weergegeven met behulp van de intraclass correlatie coëfficiënt (ICC). De
ICC laat zien in welke mate variatie in metingen op individueel niveau (in dit geval de
houder) samenhangt met de groep waarvan de individuele meting deel uit maakt (in dit
geval de GGD en de gemeente). De ICC van 0.07 voor een groen risicoprofiel, op het
niveau van de GGD, wil zeggen dat 7% van de verschillen in de kans dat een houder een
groen risicoprofiel krijgt, samenhangt met de verschillen tussen GGD’en. De ICC van
0.17 op het niveau van gemeenten binnen een GGD-regio wil zeggen dat 17% van de
kans op een groen risicoprofiel samenhangt met verschillen tussen gemeenten binnen een
GGD-regio. De mate waarin de kans op een bepaalde risico-inschatting samenhangt met
verschillen tussen GGD-en en verschillen tussen gemeenten binnen een GGD-regio, is het
14

Zie bijlage I voor de uitgebreide verantwoording van de analyses.

43

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

grootst voor het rode risicoprofiel.

Figuur 9: Variatie in profielkleur hangt samen met verschillen tussen gemeenten en GGD’en

Er kunnen uiteenlopende oorzaken ten grondslag liggen aan deze diversiteit. Zo zouden er
tussen gemeentes verschillen kunnen zijn in de kwaliteit van de houders. Die zou kunnen
samenhangen met het beleid van de gemeentes. Ook zouden regionale factoren een rol
kunnen spelen, bijvoorbeeld verschillen in personeelsverloop tussen regio’s. En ook
kunnen verschillen zijn ontstaan door verschillen tussen GGD-en, waarbij de ene GGD
op een andere manier omgaat met het risicomodel dan een andere GGD. Deze
verklaringsgronden zijn niet nader onderzocht.
GGD’en zijn niet verplicht gebruik te maken van de GIR als registratiesysteem. Uit de
interviews met GGD-inspecteurs en leidinggevenden blijkt dat deze GGD’en gebruik
maken van Exceloverzichten voor het maken van planningen voor gebruik in de
werkprocessen. De manier waarop de gegevens in de GIR geregistreerd staan wijzen erop
dat de risicoprofielen jaarlijks worden geregistreerd en niet tussentijds worden aangepast.
In de GIR kan bovendien een eerder geregistreerd risicoprofiel worden verwijderd, al is
het niet bekend of dat daadwerkelijk gebeurt. Met deze beperkingen in het achterhoofd,
kan worden gesteld dat de registratiegegevens uit de GIR mogelijk geen volledig beeld
geven van de werkelijkheid. Dit zet vraagtekens bij de bruikbaarheid van de GIR
registratie voor onderzoek naar de effectiviteit van het risicomodel.

Conclusies
Het antwoord op de vraag “In welke mate is er sprake van een uniforme toepassing van
het risicomodel?” kan kort worden samengevat als: die toepassing is divers. Het
risicomodel wordt in de praktijk op verschillende manieren gebruikt door inspecteurs
binnen GGD’en, in de relatie tussen GGD en gemeente en door gemeenten. Uit de
interviews, groepsgesprekken en registratiedata blijkt dat er veel variatie bestaat in de
toepassing van het risicomodel. Ook houders rapporteren diversiteit in het gebruik.
Het risicoprofiel heeft een aansprekende vormgeving: in de vorm van een verkeerslicht,
terwijl de rapporten van de inspecties veel ingewikkelder in elkaar zitten. Dit staat op
gespannen voet met de betekenis die aan beide rapportages is toegekend. Het risicoprofiel
is, volgens de opstellers ervan, vooral bedoeld voor intern gebruik, terwijl het
inspectierapport openbaar is en bedoeld is voor extern gebruik. Deze tegenstelling leidt in
de praktijk tot verwarring en soms ook tot andere keuzes. Het meest uitgesproken hierbij
zijn de gemeente en GGD Amsterdam. Zij hebben het risicomodel aangepast: de

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

44

totstandkoming van het risicoprofiel is strakker gestructureerd, de risicoprofielen worden
gepubliceerd en aan de kleur van het risicoprofiel worden ook consequenties voor het
krijgen van subsidies verbonden. De vraag die dit oproept is of het risicoprofiel
voldoende valide en betrouwbaar is voor dit soort toepassing.
Hoewel het aanpassen van een instrument naar de eigen situatie een voorwaarde is voor
succesvolle implementatie, leidt vergaande aanpassing tot een hoge mate van diversiteit.
Die diversiteit is ook zichtbaar in dit onderzoek. Door deze diversiteit kunnen er geen
algemeen geldende uitspraken worden gedaan over de werking van het risicomodel in de
praktijk. De bevindingen over het gebruik van het risicomodel in de praktijk roepen wél
een aantal vragen op die relevant zijn voor een heroriëntatie op het beoogde toekomstig
gebruik van het risicomodel.
- Moet het risicomodel een objectieve, te valideren risico-inschatting opleveren of is
het een hulpmiddel om een professionele inschatting te ondersteunen?
- Welke mate van variatie in het gebruik van het risicomodel is wenselijk en welke
mate onwenselijk?
-

Welke mate van variatie in het gebruik door de inspecteur is acceptabel?

-

Welke mate van beleidsvrijheid van gemeenten is wenselijk?

- In hoeverre is het wenselijk dat de uitkomst van de risico-inschatting openbaar
wordt gemaakt? Hoe wenselijk is communiceerbaarheid van de risico-inschatting?
- Welke voorwaarden kunnen er worden gesteld aan een registratiesysteem om
onderzoek naar effectiviteit van de risico-inschatting te kunnen faciliteren?

45

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

Hoofdstuk 4: Conclusies en aanbevelingen

Inleiding
Het toezicht op de kinderopvang is in Nederland de wettelijke verantwoordelijkheid van
de gemeenten. De feitelijke inspecties worden in opdracht van gemeenten uitgevoerd
door de GGD, die vervolgens adviezen voor handhaving aan de gemeente opstellen. De
Inspectie van het Onderwijs houdt als interbestuurlijk toezichthouder toezicht op de
uitvoering van de wettelijke taak door gemeenten. De inspecties worden risicogestuurd
uitgevoerd en daartoe is door GGD Nederland een risicomodel ontwikkeld. De bedoeling
van risicogestuurd toezicht is dat er aan de hand van een inschatting van risico’s wordt
bepaald hoe het toezicht wordt vormgegeven. De kinderopvanglocaties waar zorgen over
bestaan, krijgen zo extra toezichtaandacht. Uitgangspunt is de wettelijke eis dat alle
kinderopvanglocaties minimaal jaarlijks worden bezocht door de inspecteur. De opzet van
het risicomodel kan schematisch worden weergegeven als:

Aan de hand van dit tweedelige instrument wordt op basis van ingeschatte risico’s de
inspectie-intensiteit bepaald. Met behulp van indicatoren in het model risicoprofiel maakt
de inspecteur een inschatting van de risico’s op tekortkomingen. De uitkomst van de
risico-inschatting wordt weergegeven in de vorm van een kleur, die de mate van zorg die
er over een kinderopvanglocatie bestaat weerspiegelt. De vier mogelijke uitkomsten van
het risicoprofiel zijn:
- Groen: geen reden tot zorg; noch over actuele situatie noch over nabije toekomst;
- Geel: geen reden tot zorg over actuele situatie, lichte zorg over nabije toekomst;
- Oranje: lichte zorg over actuele situatie, zorg over nabije toekomst;
- Rood: zorg of serieuze zorg over actuele situatie, serieuze zorg over nabije
toekomst.
Op basis van de uitkomst van het risicoprofiel wordt het toezichtregime vormgegeven
met behulp van het schema inspectieactiviteit. Daarbij vormt de groene inspectie de
minimale inspectieactiviteit, bestaande uit inspectie van de wettelijke kwaliteitseisen.
Naar mate het risico hoger wordt ingeschat, wordt de inspectie uitgebreid met extra
inspectie-items, meer diepgang en/of een hogere frequentie van inspectiebezoeken.
Het NIVEL heeft onderzoek naar het risicomodel gedaan. Dit onderzoek had tot doel
meer zicht te krijgen op het risicomodel dat door GGD’en wordt gehanteerd bij hun
toezicht op de kinderopvang. In het eerste hoofdstuk van dit rapport is dieper ingegaan op
de uitgangspunten en doelen van het risicomodel. Naast het belang van draagvlak,
kwamen uit die analyse twee aspecten naar voren die van belang zijn. Het eerste aspect
betreft de vraag naar de validiteit en betrouwbaarheid van de risico-inschatting. Het
tweede element betreft de beoogde uniformiteit.

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

46

Bij het beantwoorden van deze vragen is het van belang om in het achterhoofd te houden
dat het risicomodel in de huidige vorm pas recent bestaat. Er is in dit stadium beperkte
ervaring opgedaan in het werken met het risicomodel. Hoewel het risicogestuurd toezicht
sinds 2009 wordt ingezet, wordt het risicomodel in de huidige vorm sinds 2012 door
GGD’en toegepast. In dat jaar is door het merendeel van de GGD’en begonnen met het
maken van risicoprofielen na de jaarlijkse inspectie, waarna de volgende inspectie, in
2013, op basis van het risicomodel werd uitgevoerd.

Conclusies
Conclusie 1: Er is een groot draagvlak voor het hoofddoel van risicomodel.
Over het hoofddoel van het risicomodel: ‘meer waar nodig, minder waar mogelijk’ om de
prioriteiten in het toezicht te bepalen, bestaat brede overeenstemming onder de
belanghebbenden. Zowel de ontwikkelaars van het risicomodel als de uitvoerende partijen
zijn daarnaast van mening dat het toezicht met behulp van het risicomodel gerichter wordt
ingezet. Wel zijn er verschillende visies over de nadere invulling van het model.
Conclusie 2: Het is niet mogelijk om op basis van routinematig verzamelde gegevens
vast te stellen hoe valide en betrouwbaar de risico-inschatting in het risicoprofiel is.
In de uitwerking van het risicomodel zijn overwegingen samengekomen die lastig met
elkaar te verenigen zijn. Aan de ene kant is er de wens om uitspraken te kunnen doen
over de validiteit van de risico-inschatting door een relatie te leggen tussen deze risicoinschattingen en een objectieve vaststelling van de kwaliteit en veiligheid in de vorm van
een uitgebreid inspectieonderzoek. De huidige gegevens lenen zich er echter niet voor om
op basis van deze vergelijking een uitspraak te doen over de validiteit van de risicoinschatting. De belangrijkste reden hiervoor is dat de risico-inschatting en de
daaropvolgende inspectiebezoeken inhoudelijk nauw met elkaar verbonden zijn.
Afhankelijk van een bepaalde risico-inschatting wordt de inspectie-intensiteit vastgesteld.
Dit betekent dat bij een groen risicoprofiel veel minder intensief wordt geïnspecteerd dan
bij een rood risicoprofiel. Daardoor is er geen informatie beschikbaar uit een intensieve
inspectie voor houders met een groen risicoprofiel. Anderszins wordt informatie uit
voorgaande inspecties gebruikt ter vaststelling van een nieuw risicoprofiel. Dit geeft een
tweezijdig onderlinge samenhang tussen de risico-inschatting en het inspectieonderzoek.
Daardoor is op grond van de beschikbare gegevens geen uitspraak te doen over de
validiteit van de risico-inschatting. Natuurlijk is voor het probleem van het ontbrekende
inzicht in de validiteit van het risicomodel wel een oplossing te vinden. Dit vereist echter
een aanvullende dataverzameling. Die zou er uit kunnen bestaan dat onafhankelijk van,
en zonder kennis van, de kleur uit het risicoprofiel een uitgebreide inspectie wordt
uitgevoerd bij een aantal kinderopvanglocaties. De resultaten van deze inspecties kunnen
dan gebruikt worden als extern criterium voor de beoordeling van de validiteit van het
risicoprofiel.
Er is gekozen de risico-inschatting niet alleen te baseren op min of meer objectieve
gegevens, maar deze aan te vullen met historische gegevens en de meer subjectieve
inzichten van de betrokken inspecteur. Die keuze draagt bij aan de vermindering van de
kans dat kinderopvanglocaties met slechte kwaliteit aan het oog van de inspectie

47

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

ontsnappen.
Het vaststellen van risicoindicatoren voor risicogestuurd toezicht is, ook in andere
toezichtsectoren, geen neutrale technische exercitie gebaseerd op wetenschappelijke
evidentie. Politieke belangen en keuzes spelen een grote rol wanneer op beleidsniveau de
inspectiefocus moet worden bepaald. Dit is niet alleen begrijpelijk, maar hoort ook bij de
verantwoordelijkheid die komt met het uitoefenen van toezicht.
Er is dus sprake van een tweezijdige onderlinge samenhang tussen risico-inschatting en
inspectieonderzoek en de keuze om naast objectieve gegevens ook de beoordeling door
de inspecteur een rol te laten spelen bij de vaststelling van het risicoprofiel. Dit brengt
met zich mee dat op grond van de huidige, beschikbare, gegevens geen uitspraken gedaan
kunnen worden over de validiteit van het risicomodel. Daarnaast zijn geen gegevens
beschikbaar over de reproduceerbaarheid, en dus de betrouwbaarheid, van het
risicomodel.
Tot slot geldt dat er wel sprake is van enige sensitiviteit van het model. De vrees is
uitgesproken dat houders die eenmaal een groen profiel hebben niet gemakkelijk een
ander profiel zouden krijgen. De zelfde vrees gold voor houders met een rood profiel, die
hier niet gemakkelijk vanaf zouden kunnen komen. De resultaten van dit onderzoek laten
zien dat 23% van de houders met een groen profiel, het jaar daarop een ander profiel
hebben, terwijl 74% van de houders met een rood profiel het jaar daarop een ander profiel
hebben.
Conclusie 3: De praktijk is erg gevarieerd.
In dit onderzoek zijn we ingegaan op de vraag in hoeverre het risicomodel wordt gebruikt
zoals bedoeld, of dat er sprake is van aanpassingen door verschillende actoren en daarmee
de introductie van variatie in het gebruik. Dit soort aanpassingen kan relevant zijn.
Gebruikers veranderen het instrument en maken het zich daarmee eigen, zodat het beter
past bij hun opvattingen en specifieke situaties. Aanpassen steunt in dit geval de
implementatie, maar aanpassen leidt ook tot variatie. Dit kan er toe leiden dat een
instrument zo verschillend wordt gebruikt dat dit ten koste gaat van de onderlinge
eenheid. Er is dan in feite geen sprake meer van het gebruik van één instrument, maar van
een range van instrumenten. In ons onderzoek constateren we dat die variatie ook
daadwerkelijk is opgetreden. Die variatie ligt zowel op het niveau van de gemeente:
veroorzaakt door gemeentelijk beleid en de verschillen tussen houders; als op het niveau
van de GGD: veroorzaakt door verschillen tussen inspecteurs en mogelijk ook
beleidsverschillen tussen GGD-en.
De vraag die dit oproept is wat nu het optimale niveau voor deze variatie zou moeten zijn:
wanneer is variatie nog functioneel en wanneer is die variatie zo groot dat deze niet meer
functioneel is. Die vraag kunnen we in dit onderzoek niet beantwoorden. Dit is een vraag
waar de bedenkers en gebruikers van het risicomodel samen een antwoord op moeten zien
te vinden. Wat we wel kunnen doen, op basis van dit onderzoek, is aangeven welke de
belangrijkste vormen van variatie zijn. Dit levert, naar wij hopen, een bruikbaar
uitgangspunt voor de bespreking door bedenkers en gebruikers van het risicomodel.

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

48

Variatie in de vaststelling van het risicoprofiel
Variatie in de toepassing van het risicomodel ontstaat allereerst door de manier waarop
inspecteurs met het model omgaan. Het meest duidelijk komt dit naar voren bij de
totstandkoming van het risicoprofiel. Het risicoprofiel wordt opgebouwd aan de hand van
de antwoorden op een aantal vaststaande vragen. Echter, bij de beantwoording van deze
vragen is er ruimte voor een eigen interpretatie door een individuele inspecteur. Een
individuele inspecteur heeft verschillende mogelijkheden om zijn of haar eigen indrukken
een doorslaggevende rol te laten spelen bij de totstandkoming van het uiteindelijke
risicoprofiel.
Op de achtergrond hiervan spelen twee ideeën, die gebruikt zijn bij de vormgeving van
het risicoprofiel. Het eerste idee is de behoefte aan een meer gestandaardiseerde en
vergelijkbare manier van werken tussen inspecteurs. Daarbij is ook bedacht dat er een
variatie is tussen de mate waarin inspecteurs ervaren zijn of niet. Voor inspecteurs met
een beperkte ervaring zouden de vragen achter het risicoprofiel een handvat kunnen
bieden om te kunnen komen tot een kwalitatief juiste inschatting van risico’s. Het tweede
idee is dat het professionele inzicht van individuele inspecteurs juist heel waardevol is.
Ervaren inspecteurs kunnen inzicht hebben in factoren die niet in de vragen van het
risicoprofiel zijn opgenomen, die toch van belang kunnen zijn bij de vaststelling van dit
risico. Bedacht is dat er ruimte voor inspecteurs moet zijn om deze inzichten effectief in
te brengen. Dit alles leidt tot variatie tussen inspecteurs in de vaststelling van het
risicoprofiel. Echter, omdat het risicoprofiel de basis is voor een reeks aan
vervolgbesluiten is er een belang bij het streven naar een eenduidige werkwijze onder
inspecteurs. Dit staat of valt met een goede opleiding van en onderlinge uitwisseling van
kennis tussen inspecteurs. Door voortgang en verdere intensivering van scholing kan de
onnodige variatie worden teruggedrongen. Ook kunnen de risicomodel specialisten
hierbij een rol spelen. Zij zijn per GGD aangesteld om een schakel te vormen tussen de
teams van de afzonderlijke GGD’en en GGD GHOR Nederland om de uniformiteit te
bevorderen.
Variatie als gevolg van de eigen rol van de gemeente
Het risicoprofiel vormt de basis voor een gesprek tussen de GGD en de gemeente. In dit
gesprek gaat het in ieder geval over de vertaling van de gevonden risicoprofielen in
afspraken over het daadwerkelijk uit te voeren toezicht. Het blijkt dat er geen
vanzelfsprekende, mathematische relatie is tussen een gevonden risicoprofiel en de
afspraken over het uit te voeren toezicht. Daarbij zijn verschillende varianten aan de orde
gekomen. Het komt voor dat een gemeente besluit om bij een groen risicoprofiel toch een
mate van toezicht in te kopen die zou passen bij een geel risicoprofiel. Er wordt dus meer
toezicht ingekocht dan op grond van het risicoprofiel te verwachten valt. Het komt echter
ook voor dat juist minder toezichtsuren worden ingekocht dan zou mogen worden
verwacht op grond van het risicoprofiel. Daarnaast blijken er ook op het gebied van
handhaving verschillen voor te komen. De verantwoordelijkheid voor handhaving ligt bij
de gemeente. Uit het onderzoek blijkt dat gemeenten hier verschillend mee omgaan.
Variërend van handhaven op basis van elk signaal vanuit de GGD tot aan een zeer
terughoudende opstelling ten aanzien van handhaving. Ook blijken gemeente
verschillende keuzes te maken ten aanzien van de dekkingsgraad: niet iedere gemeente

49

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

bereikt een dekking van 100%.
Gemeenten zijn wettelijk gezien de eerst verantwoordelijken voor toezicht en
handhaving. Zij zijn ook de opdrachtgever voor het toezicht door de GGD. Bij hen ligt
beleidsvrijheid, zij hebben ruimte om zelf te beslissen hoe zij deze verantwoordelijkheid
willen invullen. De keuzes die hierin gemaakt worden kunnen ook voortkomen uit
financiële overwegingen. Het is in eerste instantie aan de gemeenteraad om hier controle
op uit te oefenen. Aan de andere kant is het de Inspectie van het onderwijs die optreedt
als een interbestuurlijk toezichthouder.
Een apart punt van aandacht betreft de betekenis van het risicoprofiel in de relatie tussen
GGD en gemeente. Ook hier is sprake van variatie. Sommige gemeenten rapporteren dat
de GGD de uitkomsten van het risicoprofiel als een absoluut gegeven presenteren. Andere
gemeenten rapporteren juist dat ze overleggen met de GGD over de opzet van het
risicoprofiel. Vast staat dat het risicoprofiel geen absoluut gegeven is. Eerder is al
aangegeven dat het persoonlijke inzicht van een inspecteur een doorslaggevende rol kan
spelen bij het vaststellen van het risicoprofiel. Wij denken dat de presentatie van het
risicoprofiel als een absoluut gegeven niet klopt en ook niet altijd productief is. Een meer
open bespreking over de opzet van het risicoprofiel en daarbij passende inspectieactiviteit
tussen gemeente en GGD kan bijdragen aan inzicht in elkaars achtergronden en
overwegingen en op die manier bijdragen aan een productievere manier van
samenwerken.
De betekenis van de kleuren groen, geel, oranje en rood
De uitkomsten van het risicoprofiel zijn visueel sterk vormgegeven: in de vorm van een
verkeerslicht. Een groene uitslag suggereert dat het gaat om een veilige, goede aanbieder
van kinderopvang, terwijl de hierop volgende kleuren suggereren dat er wel iets of veel
mis zal zijn bij deze aanbieder. Dit is echter een onjuiste interpretatie. De kleuren zijn niet
meer dan een verbeelding van een risico-inschatting die niets hoeft te zeggen over de
werkelijke veiligheid of kwaliteit. Het is niet meer dan een hulpmiddel voor GGD en
gemeente om te beslissen over de toezichtsinspanningen die nodig zijn bij een aanbieder.
Daar staat tegenover dat de rapporten van de inspecties, die wel iets zeggen over de
werkelijke veiligheid of kwaliteit, veel ingewikkelder in elkaar zitten. Hier is dus sprake
van een tegenstelling: duidelijke communicatie over informatie die eigenlijk voor intern
gebruik is bedoeld en minder duidelijke communicatie over informatie die bedoeld is
voor extern gebruik. Deze tegenstelling leidt in de praktijk tot verwarring en soms ook tot
andere keuzes. Het meest uitgesproken hierbij zijn de gemeente en GGD Amsterdam. Zij
hebben het risicomodel verder aangepast: de totstandkoming van het risicoprofiel is
strakker gestructureerd, en de risicoprofielen worden openbaar gepubliceerd en aan de
kleur van het risicoprofiel worden ook consequenties voor het krijgen van subsidies
verbonden. Dit roept de vraag op of het risicoprofiel voldoende valide en betrouwbaar is
voor dit soort toepassing. De gemeente Amsterdam heeft zelf onderzoek gedaan op grond
waarvan men constateert dat het risicoprofiel sterk samenhangt met het inspectierapport.
Deze analyse volgt uit onderzoek waarbij het risicoprofiel en het inspectierapport waren
gebaseerd op hetzelfde inspectiebezoek. Voor een bredere adoptie van een werkwijze die
in Amsterdam wordt gebruikt, zou toch een gedegener analyse van de betrouwbaarheid en

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

50

validiteit van het instrument nodig zijn. Het gaat dan immers niet meer om een intern
instrument, maar om een instrument met directe gevolgen voor aanbieders van
kinderopvang. Hiernaast zou de verwarring over de betekenis van het risicoprofiel
kunnen worden teruggebracht door de communicatieve waarde van het inspectierapport
sterk te verbeteren. Vanuit de manier waarop het risicomodel is opgebouwd is het
vanzelfsprekender de ontwikkeling van een veel toegankelijker inspectierapport ter hand
te nemen. Hiertoe worden reeds verschillende stappen ondernomen.

Implicaties van de gevolgde werkwijze bij dit onderzoek
Voor dit onderzoek is gebruik gemaakt van verschillende, elkaar aanvullende bronnen en
methoden. We hebben ons gebaseerd op schriftelijke bronnen, zoals beleidsstukken,
interviews met sleutelpersonen, routinematig verzamelde gegevens, vertegenwoordigers
van GGD-en en op groepsgesprekken. Deze beschrijvende analyses hebben onder andere
laten zien dat de manier waarop het risicomodel in de praktijk wordt gebruikt nogal
divers is. De achtergrond hiervan is dat partijen, zoals gemeenten en GGD-en, op grond
van hun eigen inzichten en lokale omstandigheden, het risicomodel hebben toe- en
aangepast. De consequentie is ook dat er variatie ontstaat in de toepassing van het
risicomodel, waardoor een algemeen geldende uitspraak over de effectiviteit van het
risicomodel minder realistisch wordt.
Om met nog meer precisie uitspraken te kunnen doen over de mate van diversiteit was
een meer kwantitatieve follow-up mogelijk geweest. Hier is, ook door beperkingen
binnen het project, niet toe overgegaan. De gevolgde methodiek geeft voldoende basis
voor de vaststelling dat er sprake is van relevante diversiteit. Mocht voor verdere
besluitvorming op dit punt meer inzicht in de mate van diversiteit nodig zijn, dan zou een
meer kwantitatieve follow-up overwogen kunnen worden, waarbij nader ingezoomd kan
worden op specifieke aspecten van deze diversiteit.
Overwogen is dat het goed zou zijn om te toetsen wat de voorspellende waarde is van het
risicoprofiel voor de kwaliteit in de kinderopvang. Die toets zou de onzekerheid weg
kunnen nemen die bestond over de waarde van vooral een groen risicoprofiel. Met name
bestond de vrees dat kwaliteits- en veiligheidsproblemen ongezien blijven in
opvanglocaties met een groen profiel. Immers bij die locaties is sprake van een minder
intensieve vorm van toezicht dan bij locaties met een geel, oranje of rood risicoprofiel.
De toets zou uitgevoerd moeten worden door de uitkomsten van het risicoprofiel te
vergelijken met de uitkomsten van een, daarop volgend, inspectierapport. De analyses
zouden uitgevoerd moeten worden op basis van reeds verzameld materiaal, vastgelegd in
de database die is opgezet voor, onder andere, de registratie van risicoprofielen en
inspectierapporten: de GIR.
Hierbij traden twee problemen op. Allereerst speelt daar natuurlijk de hierboven
geconstateerde diversiteit in de toepassing van het risicomodel. Daar zou mogelijkerwijs
nog overheen gekomen kunnen worden door het trekken van een voldoende grote
steekproef. Het tweede probleem was het gebrek aan onafhankelijkheid in de
totstandkoming van enerzijds het risicoprofiel en anderzijds het inspectierapport. Die

51

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

afhankelijkheid gaat twee kanten op. De meest directe is dat het risicoprofiel het daarop
volgende inspectiebezoek bepaalt. Inspecteurs gaan niet neutraal op bezoek bij een
locatie, maar ze hebben vooraf al een mening, op grond van het risicoprofiel, over
mogelijke risico’s. Daarenboven is het ook nog zo dat de intensiteit van het toezicht
wordt bepaald door het risicoprofiel: met een groen risicoprofiel is er minder tijd om alle
aspecten van kwaliteit en veiligheid grondig te bekijken. Dit betekent dat het risicoprofiel
deels bepaalt wat een inspecteur zal zien, waardoor er geen sprake meer is van een
onafhankelijke vaststelling van kwaliteit en veiligheid. Er bestaat ook een directe relatie
tussen het inspectierapport enerzijds en het risicoprofiel anderzijds. Het risicoprofiel
wordt ingevuld gebruikmakend van informatie uit eerdere inspectierapporten. Dit is
inhoudelijk een verstandig keuze, maar in analytisch verband een lastige. Dit levert
namelijk ook een inhoudelijke afhankelijkheid op tussen het risicoprofiel en het
inspectierapport. Hierdoor is het niet mogelijk uitspraken te doen over de voorspellende
waarde van het risicoprofiel.
Door GGD Amsterdam is een, verkennend, onderzoek gedaan naar de samenhang tussen
de uitkomst van het risicoprofiel en het inspectierapport, op basis van bestaande data. Dit
uiterst relevante rapport laat zien dat er samenhang is tussen het risicoprofiel en het
inspectierapport. Echter, een beperking is dat beide, profiel en rapport, zijn gebaseerd op
hetzelfde inspectiebezoek. Je zou dus kunnen zeggen dat het profiel een goede
samenvatting is van de kernpunten van het inspectierapport. In het onderzoek is ook
nagegaan of er een samenhang is tussen twee, elkaar in de tijd opvolgende,
inspectierapporten. Die relatie kon niet worden gelegd, deels door methodologische
problemen. Niet kon worden vastgesteld of een inspectierapport voorspellende waarde
heeft voor een daarop volgend inspectierapport. Het onderzoek van GGD Amsterdam laat
zien hoe lastig het is om op grond van bestaand materiaal een betekenisvolle analyse te
doen die inzicht geeft in de betrouwbaarheid en validiteit van het risicoprofiel voor de
werkelijke veiligheid en kwaliteit van de kinderopvang.
Gezien het belang te kunnen vertrouwen op het systeem van risico-inschattingen blijft het
nodig om te zoeken naar een methodologie om vast te kunnen stellen wat de
voorspellende waarde is van het risicoprofiel voor de werkelijke kwaliteit en veiligheid.
Vanuit het voorzorgprincipe moet antwoord worden gegeven op de vraag hoeveel locaties
met een groen profiel toch tekortschieten op kwaliteit en veiligheid, de fout-positieven.
Het aandeel fout-positieven moet vervolgens afgewogen worden tegen het aandeel foutnegatieven: locaties met een geel/oranje of rood profiel die hun kwaliteit en veiligheid
juist op orde blijken te hebben.

Aanbevelingen
Op grond van dit onderzoek is een aantal aanbevelingen mogelijk.
1. Gebruik het risicomodel als uitgangspunt om het risicogestuurd toezicht verder te
ontwikkelen. Het uitgangspunt achter het risicomodel wordt gedragen door de
sector. Door betrokken partijen wordt aangegeven dat het model in ieder geval
heeft gezorgd voor meer transparantie en maakt het ook een discussie over
eenduidig gebruik mogelijk. Dat is pure winst.

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

52

Het risicomodel is door de meeste gemeentes voor het tweede jaar gebruikt. Na deze
startfase, waarin de eerste ervaringen zijn opgedaan, is het gezien het belang van goed en
dekkend toezicht nodig om met kracht vervolgstappen te zetten.
2. Vanwege de zorgen die er bestaan over het ontbreken van voldoende inzicht in de
betrouwbaarheid en validiteit van het instrument zijn twee aanbevelingen te doen.
Het gaat dan vooral om de zorg dat bij een groene uitslag van het risicoprofiel
veiligheids- en kwaliteitsrisico’s kunnen worden gemist
a. Allereerst een praktische aanbeveling: Het is aan te bevelen bij aanbieders met
een stabiel groen risicoprofiel eens in de paar jaar, bijvoorbeeld drie jaar, toch
uitgebreider te inspecteren.
b. Daarnaast een aanbeveling over aanvullend onderzoek: het verdient aanbeveling
om eenmalig en steekproefsgewijs een ruim aantal aanbieders met een groen
risicoprofiel aanvullend te inspecteren met een inspectie die hoort bij een rood
risicoprofiel. Zo ontstaat meer inzicht in de validiteit en betrouwbaarheid van
het risicoprofiel. Dit geeft antwoord op de vraag of en in welke mate bij
aanbieders met een groen risicoprofiel daadwerkelijk sprake is van
kinderopvang van goede kwaliteit, en dus op de vraag in welke mate en groen
risicoprofiel daadwerkelijk een voorspeller is van opvang van goede kwaliteit.
Een dergelijke analyse is ook essentieel als ervoor wordt gekozen de uitkomsten
van het risicoprofiel openbaar te maken. Daarnaast is het aan te bevelen meer
inzicht te krijgen in de inter- en intra-beoordelaarsbetrouwbaarheid van de
risico-inschatting.
Het realiseren van een meer uniforme werkwijze bij het toezicht was één van de
uitgangspunten van het risicomodel: ouders moeten kunnen rekenen op goed en dekkend
toezicht ongeacht hun woonplaats. Dit onderzoek laat zien dat van uniform toezicht nog
geen sprake lijkt te zijn.
3. We bevelen aan om nog een slag te maken in het terugbrengen van, onnodige en
ongewenste, diversiteit.
a. Bedenk daarbij dat variatie bij het vaststellen van het risicoprofiel door een
individuele inspecteur doorwerkt in alle daarop volgende fases. Het ligt voor de
hand er naar te streven dat het niet moet uitmaken welke GGD of welke
inspecteur een risicoanalyse uitvoert. Onnodige variatie in deze fase kan worden
teruggedrongen door voortgang en verdere intensivering van scholing en door
vormen van intervisie en onderlinge toetsing. GGD-en doen er goed aan om zelf
met enige regelmaat na te gaan of er sprake is van voldoende uniformiteit
binnen hun eigen organisatie, maar het verdient ook aanbeveling dat er een
vorm komt van intercollegiale toetsing en beoordeling tussen GGD-en.
Gemeenten kunnen dit in hun inkoopgesprekken met GGD-en aan de orde
stellen.
b. Variatie op het niveau van de gemeente kent ook een beleidsmatige
achtergrond: gemeenten hebben een zekere beleidsvrijheid om eigen keuzes te
maken, omtrent de inzet van het toezicht en de manier van handhaven. Een
antwoord moet worden gegeven op de vraag tot waar die beleidsvrijheid zich

53

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

zou moeten uitstrekken: hier blijken nogal diverse inzichten over te bestaan. Het
gaat dan over de beslissing om al dan niet over te gaan tot handhaving, na een
advies van de GGD hiertoe; over beslissingen over de toezichtsinspanning bij
verschillende kleuren van het risicoprofiel, of over instructies vooraf aan een
GGD over het vast te stellen aantal profielen van een bepaalde kleur.
c. De presentatie van het risicoprofiel als een absoluut gegeven hoeft lang niet
altijd productief te zijn. Een meer open bespreking van de totstandkoming van
een risicoprofiel tussen gemeente en GGD kan bijdragen aan inzicht in elkaars
achtergronden en overwegingen en op die manier bijdragen aan een
productievere manier van samenwerken.
Tijdens het onderzoek is daarnaast een aantal zaken opgevallen die een relatie hebben met
de vraag naar de effectiviteit van het risicomodel. Er is daarom nog een aantal
aanvullende aanbevelingen mogelijk.
4. De tegenstelling tussen duidelijke communicatie voor intern gebruik (via het
risicoprofiel) en minder duidelijke communicatie over informatie voor extern
gebruik (het inspectierapport) zou moeten worden opgelost. Het inspectierapport
zou daartoe toegankelijker gemaakt moeten worden om te voorzien in de behoefte
aan een duidelijke communiceerbaar kwaliteitsoordeel.
5. Om onderzoek naar en monitoring van de effectiviteit van het risicomodel mogelijk
te maken op basis van registratiedata, is een voorwaarde dat deze data volledig en
betrouwbaar zijn. Daarvoor dient registratie in de GIR een vast onderdeel te zijn
van het werkproces. Dat stelt aanvullend eisen aan de GIR: ook het risicomodel
zou volledig moeten worden opgenomen in de GIR, zodat zowel het risicoprofiel
als de (planning van) de inspectieactiviteiten hierin geregistreerd worden. Eenmaal
opgeslagen gegevens zouden niet meer verwijderd moeten kunnen worden. Voor
het verkrijgen van een overzicht van het toezicht in alle Nederlandse gemeentes,
moet tenslotte nagegaan worden op hoe kan worden gekomen tot een situatie
waarin alle gemeentes gebruik maken van de GIR.

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

54

Literatuur

Baldwin, R, Cave, M. & Lodge, M. (2012) Understanding regulation. Theory, Strategy, and practice. Oxford:
Oxford University Press.
CBS (2014) http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/dossiers/nederlandregionaal/publicaties/artikelen/archief/2013/2013-3753-wm.htm
Elting, H. (2014) Gebruikershandleiding GIR Inspecteren kinderopvang. Extra gegevens. Kinderopvang.
Groningen: Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO).
Elting, H. (2014) Gebruikershandleiding extra gegevens kinderopvang. Groningen: Dienst Uitvoering
Onderwijs (DUO).
Friele, R. (2009) Wet en werkelijkheid in de gezondheidszorg. Utrecht: NIVEL; Tilburg: Universiteit van
Tilburg.
Fukkink, R.G., Gevers Deynoot – Schaub, M.J.J.M., Helmerhorst, K.O.W., Bollen & I., Riksen – Walraven,
J. M.A. (2013) Pedagogische kwaliteit van de kinderopvang voor 0- tot 4-jarigen in Nederlandse
kinderdagverblijven, in 2012. Amsterdam: Nederlands Consortium Kinderopvang Onderzoek (NCKO).
Gezondheidsraad (2011) Op weg naar evidence based toezicht. Het onderzoek naar effecten van toezicht door
de Inspectie voor de Gezondheidszorg. Den Haag: Gezondheidsraad.
GGD Nederland (2009) Risicogestuurd toezicht kinderopvang. Utrecht.
GGD Nederland (2011) Vernieuwd risicogestuurd toezicht op de kwaliteit van de kinderopvang. Utrecht.
GGD Nederland (2012a) Startnotitie monitor en evaluatie Risicomodel. Utrecht.
GGD Nederland (2012b) Tussenrapportage monitor en evaluatie Risicomodel. Utrecht.
GGD Nederland (2013a) Handleiding risicomodel inspectie kinderopvang. Utrecht.
GGD Nederland (2013b) Model risicoprofiel kindercentra juni 2013. Utrecht
GGD Nederland (2013c) Schema inspectieactiviteit kindercentra & peuterspeelzalen januari 2014. Utrecht.
GGD Nederland, Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) (2013) Kwaliteit, toezicht en handhaving
in de kinderopvang. Utrecht, Den Haag.
Gunning - Schepers, L. e.a. (2011) Rapport onafhankelijke Commissie Onderzoek Zedenzaak Amsterdam.
Amsterdam.
Graaff, F. de, Singer, E. & Devillé, W. (2006) Onderzoek diversiteit en ouderbetrokkenheid in kindercentra.
Utrecht: NIVEL
Hampton, P. (2005) Reducing Administrative Burdens. London [Hampton Report]
Hoogerwerf, A. & Herweijer, M. (2008) Overheidsbeleid: Een inleiding in de beleidswetenschap. Alphen aan
den Rijn: Kluwer.
Inspectie Werk en Inkomen (2007) Vallen en opstaan: Onderzoek naar de gemeentelijke invulling van de
verantwoordelijkheid voor het eerstelijnstoezicht op de kinderopvang. Den Haag.
Inspectie van het Onderwijs (2014) Erratum bij het rapport 'Kwaliteit gemeentelijk toezicht kinderopvang
2012/2013'
Kruikemeier, S., Schäfer, W., Coppen, R. & Friele, R. (2010) Evaluatie Gefaseerd Toezicht. Utrecht: NIVEL.
Leeuw, F. & Willemsen, F. (2009) Over het vaststellen van maatschappelijke effecten van toezicht en
inspectie: relevante onderzoeksdesigns uit de praktijk. Wetenschappelijk Onderzoek en
Documentatiecentrum.
Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2012) Kamerbrief Kinderopvang 31 322.

55

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

OECD (2014), Regulatory Enforcement and Inspections, OECD Best Practice Principles for Regulatory
Policy. OECD Publishing.
Pawson, R., Greenhalgh, T., Harvey, G., & Walshe, K. (2005). Realist review–a new method of systematic
review designed for complex policy interventions. Journal of health services research & policy, 10 (suppl
1), 21-34.
RIVM (2014) http://www.zorgatlas.nl/thema-s/gebiedsindelingen-en-topografie/gebiedsindelingen/ggd-regio-s
Ridder, de J. (2012) Toezicht op de kinderopvang. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen.
Stelk, G.C.P., Hall, J.T., Veenstra, T. (2013) Risicogestuurd toezicht op kinderdagverblijven en
buitenschoolse-opvanglocaties. Een onderzoek naar het voorspellend vermogen van het risicoprofiel.
Amsterdam: GGD Amsterdam.
VNG (2011) Inleiding op risicogestuurd toezicht op de kwaliteit van de kinderopvang
(https://www.vng.nl/onderwerpenindex/jeugd/nieuws/risicogestuurd-toezicht-op-kwaliteit-kinderopvang).
Winter, H. B. & de Ridder, J. (2010) ‘Toezicht en effectmeting. Het kán!’ Researchsynthese van onderzoek
naar de effectiviteit van toezichtsinterventies. Den Haag: WODC.
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2013) Toezien op publieke belangen. Amsterdam:
Amsterdam University Press.

Wet – en regelgeving
Algemene Wet Bestuursrecht
Beleidsregels kwaliteit kinderopvang en peuterspeelzalen 2012
Beleidsregels werkwijze toezichthouder kinderopvang en peuterspeelzalen 2013
Wet Kinderopvang

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

56

Bijlage I: Toelichting op de methoden

Er is geen standaardrecept voor het doen van wets- of beleidsevaluaties. De aanpak van
zo een evaluatie hangt onder meer af van het onderwerp, van het moment waarop die
evaluatie plaats vindt en van de beschikbaarheid van informatie (Friele, 2009). Dit
onderzoek is uitgevoerd als een mixed-method procesevaluatie. De onderzoeksvraag
bevat twee centrale elementen: Het risicomodel en de toepassing hiervan in de praktijk.
Om de oorspronkelijke doelstellingen van het risicomodel te expliciteren en zo meetbaar
mogelijk te formuleren is allereerst de beleidstheorie gereconstrueerd (Kruikemeier,
Schäfer, Coppen & Friele, 2010). De beleidstheorie is het geheel aan achterliggende
expliciete en impliciete assumpties (Hoogerwerf en Herweijer, 2008). In dit type
onderzoek, zo gaf de Gezondheidsraad ook aan, is het belangrijk om door middel van een
beleidstheoretische analyse het achterliggende probleem, de beoogde doelen en de
effecten helder te formuleren (Gezondheidsraad, 2011).

Reconstructie van de beleidstheorie
Voor de reconstructie van de beleidstheorie is gebruik gemaakt van literatuur- en
documentenonderzoek. Allereerst is het risicomodel zelf geanalyseerd samen met de
documenten die met dit model in 2011 en 2012 zijn meegestuurd. Dit is aangevuld met
informatie uit de toezichtliteratuur.
Daarnaast zijn er zes interviews gehouden met sleutelpersonen die ofwel bij het opstellen
van het risicomodel betrokken zijn geweest ofwel op beleidsniveau belanghebbend zijn.
De selectie van personen is vastgesteld in overeenstemming met de Inspectie van het
Onderwijs. Geen van de geselecteerden heeft deelname aan het onderzoek geweigerd.
GGD-NL
SZW
IvhO
VNG
Boink
Brancheorganisatie Kinderopvang

mw. Joanna Korfage en mw. Anja Schrik
dhr. Peter Sleegers
dhr. Bartho van Honk
mw. Sabine Beerbaum
dhr. Gjalt Jellesma
dhr. Lex Staal

De belangrijkste vragen die in deze interviews aan de orde kwamen betroffen de context
waarin het risicomodel is ontwikkeld, de uitgangspunten en veronderstellingen die eraan
ten grondslag lagen, de verwachtingen over het risicogestuurde toezicht en de
specifiekere verwachtingen over de effecten en het gebruik van het risicomodel.
Daarnaast was er tijdens ieder interview ruimte voor eigen inbreng en voor mogelijke
onderzoekwensen of vragen van deze belanghebbenden zelf.
Het verzamelde materiaal is geanalyseerd en deze analyse heeft geleid tot een beeld van
de ontwikkeling van het risicomodel. Daarnaast zijn in deze fase de (hoofd-)
doelstellingen en assumpties van het risicomodel vastgesteld. Ook kon op basis van deze
bevindingen het kader van deze studie worden bepaald. Vervolgens is het risicomodel

57

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

geanalyseerd aan de hand van de doelstellingen. Er is gekeken naar de verschillende
vereisten waar het risicomodel aan zou moeten voldoen om deze doelstellingen te kunnen
bereiken. Vervolgens is geanalyseerd of de opzet van het risicomodel hieraan voldoet. De
bevindingen uit deze verkennende fase zijn eerst besproken met de Inspectie van het
Onderwijs. Daarnaast zijn deze bevindingen in een aparte bijeenkomst voorgelegd aan
vertegenwoordigers van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en GGD
GHOR Nederland.

Gebruik in de praktijk
Daarnaast is gekeken naar de uitvoering in de praktijk. Die praktijk, en de mogelijke
variatie daarbinnen, is in kaart gebracht door te kijken hoe het risicomodel werkt en of het
lijkt te doen wat het moet doen. Op verschillende niveaus kunnen verschillen in de
toepassing en het gebruik van het risicomodel bestaan. In dit onderzoek zijn deze
mogelijke verschillen en hun verklaringen in kaart gebracht zodat zicht komt op de range
van uitvoeringspraktijken. Gemeenten en GGD’en hebben enige vrijheid bij de
toepassing van het risicomodel. Op deze niveaus kunnen bewuste en onbewuste
verschillen zijn ontstaan door vertaalslagen, maar ook door verschillende belangen en
overwegingen. De vraag is dan vervolgens waar deze verschillen op terug te voeren zijn
en waar ze toe leiden. Ook is het de vraag of deze verschillen wezenlijk zijn of slechts
voortkomen uit kleine aanpassingen aan de lokale situatie. Ook op het niveau van de
GGD inspecteur kan variatie te vinden zijn.

Figuur 10: Belanghebbenden van het risicomodel

Interviews zijn gehouden met leidinggevenden en/of inspecteurs van in totaal zeven
GGD’en. Bij één GGD was het interview met alleen een leidinggevende, bij de andere
zes GGD’en is daarnaast met ten minste met één inspecteur gesproken. Als
selectiecriteria zijn gebruikt: de geografische spreiding; de variatie in de grootte van het
werkgebied; de mate van verstedelijking en de duur van het gebruik van het risicomodel.
Aangezien voor aanvang van dit onderzoek bekend was dat GGD Amsterdam een andere
visie op de opzet en het gebruik van het risicomodel heeft behoorde deze GGD ook tot de
selectie. De overwegingen van GGD Amsterdam om over te gaan tot een aangepast
gebruik en de verschillen die zij zeggen te ervaren ten opzichte van het algemene model
zijn daarom expliciet in dit onderzoek worden meegenomen. Twee GGD’en uit de
oorspronkelijke selectie zagen af van deelname. In beide gevallen werd aangegeven dat
hiertoe was besloten vanwege een te grote werklast. Twee andere GGD’en zijn hiervoor

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

58

in de plaats benaderd. Vier onderwerpen stonden tijdens de interviews met inspecteurs en
leidinggevenden centraal: het gebruik, de mate van gebruiksvriendelijkheid
(duidelijkheid, beschikbaarheid van informatie, registratiemogelijkheden en
communiceerbaarheid), de algehele opvatting en waardering van het risicomodel en de
(toelaatbaarheid van) eventuele variatie. Daarnaast was er voldoende ruimte voor de
eigen inbreng van de respondenten.
Daarnaast is er data over de empirie verzameld door middel van twee groepsinterviews.
Eén van die groepsinterviews werd gehouden met gemeenteambtenaren. Vijfentwintig
gemeenten werden hiervoor aangeschreven. Twaalf gemeenten uit de G50 en dertien
kleinere gemeenten werden geselecteerd. Daarbij werd zoveel mogelijk gestreefd naar
regionale spreiding zonder dat de respondenten langer dan 60 minuten zouden moeten
rijden om naar het NIVEL in Utrecht te komen voor het groepsgesprek. Door de
behulpzaamheid van de VNG was het mogelijk om de uitnodiging van het groepsgesprek
direct naar de verantwoordelijke gemeenteambtenaar te kunnen sturen. Negen (xx)
ambtenaren gaven gehoor aan de uitnodiging en namen deel aan het gesprek. Drie van
hen kwamen uit kleinere gemeenten, de overige zes vertegenwoordigden G50 gemeenten.
Dit was meer dan het van te voren aangegeven minimum vereiste aantal deelnemers van
zes en minder dan het maximale aantal van twaalf. Drie thema’s stonden tijdens dit
semigestructureerde groepsgesprek centraal (de ervaringen met het toezicht volgens het
risicomodel; vertrouwen in dekkend en scherp toezicht en de rol van de gemeente).
Daarnaast bood het gesprek ook ruimte voor eigen inbreng en eventuele ideeën voor
verbetering.
Een tweede gesprek werd georganiseerd met vertegenwoordigers van houders in de
kinderopvang. Dertig houders werden uitgenodigd voor dit gesprek. Voor de selectie van
deze houders golden dezelfde criteria als bij de gemeenten (spreiding GGD regio’s, kleine
en grote gemeenten en bereikbaarheid), daarnaast is ook geselecteerd op grote en kleine
houders, een variatie in rechtsvorm (stichting, BV etc.) en een variatie in sector
(kinderdagverblijf, peuterspeelzaal, BSO en gastouderbureau). Negen vertegenwoordigers
van houders gingen in op de uitnodiging. Hun organisaties varieerden sterk in grootte en
in sector maar minder in regio. Ook in dit geval was het aantal voldoende om, zoals
gepland, één groepsgesprek te organiseren. Tijdens dit semigestructureerde
groepsgesprek stonden de volgende vier thema’s centraal (ervaringen met het toezicht
(volgens het risicomodel); vertrouwen in dekkend en scherp toezicht en de rol van de
houder). Daarnaast bood ook dit groepsgesprek de deelnemers ruimte voor eigen inbreng
en eventuele ideeën voor verbetering.
Tenslotte zijn eerdere onderzoeken (GGD Nederland 2012a, 2012b) naar het risicomodel
betrokken bij het opstellen van het beeld van de toepassingspraktijk.

Analyse van gegevens uit het registratiesysteem GIR
Ook een verkennende analyse van het GIR registratiesysteem maakte onderdeel uit van
dit onderzoek. Doel van dit deel was enerzijds om te kijken welke
onderzoeksmogelijkheden de GIR in relatie tot het risicomodel kan bieden en anderzijds
het uitvoeren van enkele verkennende analyses om te zien welke kerngegevens nu al

59

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

onttrokken konden worden. Het LRKP (Landelijk Register Kinderopvang en
Peuterspeelzalen) is de basisregistratie voor de kinderopvang. De Gemeenschappelijke
inspectieruimte (GIR) is een online applicatie die aan het LRKP is gekoppeld. De GIR
bestaat uit twee modules: GIR Handhaven en GIR Inspecteren. GIR Handhaven
gebruiken gemeenten om het handhavingsproces op de kinderopvang te ondersteunen.
GIR Inspecteren ondersteunt het primaire proces van de toezichthouder, o.a. voor het
eenduidig opmaken van het inspectierapport.

Figuur 11: Schema uit de gebruikershandleiding van de GIR (Elting, 2014).

De items voor een inspectie kunnen worden aangeklikt in een scherm voor itemselectie
uit het toetsingskader. De inhoud van het toetsingskader is automatisch gekoppeld aan het
type voorziening van de houder. De geselecteerde items worden deels als vrije tekst
ingevoerd en bestaan deels uit ja/nee vragen (of nb. voor niet beoordeeld). Per item kan er
toelichting in de vorm van vrije tekst worden gegeven. Eventuele verzwarende en
verzachtende omstandigheden kunnen hier ook worden ingevuld en kunnen van invloed
zijn op de wijze van handhaven door de gemeente. Het advies aan de gemeente bestaat uit
wel of niet handhaven. Er kan wel toelichting worden gegeven in een vrij tekstveld. De
inspectierapporten komen, als de status definitief is, automatisch in het LRKP bij de
betreffende houder terecht.
Onderzoek naar een database vereist ten eerste inzicht in en toegang tot de database.
Hiervoor is uitgebreid gecommuniceerd met de beheerder van de GIR database DUO. Zo
is gevraagd naar een functioneel ontwerp; een compleet gegevensmodel of combinatie
logisch (ERD) datamodel en fysiek databasemodel; een Softwarearchitectuurdocument
(SAD) indien beschikbaar, of een beschrijving van de delta ten opzichte van het
oorspronkelijk functioneel en technisch ontwerp. Niet al deze documenten waren
beschikbaar. Wel was er een globale beschrijving van het systeem en is dit mondeling
aangevuld met extra informatie over de eventuele mogelijkheden voor analyse.

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

60

Op basis van deze verkregen inzichten zijn meerdere databestanden aangevraagd en
verkregen. Die databestanden zijn waar nuttig aan elkaar gekoppeld. Vervolgens zijn
allereerst meerdere beschrijvende analyses uitgevoerd, allen in analyse programma
STATA 13.1. Deze beschrijvende analyses betroffen:
- De vulling van de registratie per sector
- De variatie in kleuren
- Het verloop van kleuren
Er is ook een multilevel analyse uitgevoerd om inzicht te krijgen in de relatieve invloed
van de gemeente en de GGD op de risico-inschattingen. In deze analyse is onderzocht in
hoeverre er verschillen zijn tussen GGD’en en tussen gemeenten binnen GGD-regio’s in
het toekennen van een risicoprofiel. Daarbij is slechts gekeken hoe groot deze verschillen
zijn, er zijn geen factoren onderzocht die invloed zouden kunnen hebben op deze
verschillen.
De gegevens die zijn gebruikt voor de analyses, betreft houders die in maart 2014 in het
Landelijk Register Kinderopvang en Peuterspeelzalen (LRKP) stonden ingeschreven:
16.280 houders.15 Een deel van de houders die wel in het LRKP stonden ingeschreven,
kon niet worden gekoppeld aan een GGD, omdat van deze houders geen
inspectiegegevens bekend waren. Dit resulteerde in 15.682 houders die aan een GGD
konden worden gekoppeld. Risicogestuurd toezicht wordt toegepast voor houders die
twee keer volledig zijn geïnspecteerd (GGD Nederland, 2013), voor de analyses over het
risicoprofiel zijn daarom alleen de houders die sinds 2011 zijn ingeschreven gebruikt:
10.189 houders:. 16 Daarbij zijn peuterspeelzalen buiten beschouwing gelaten, omdat het
risicogestuurd toezicht voor dit type houder in 2015 verplicht wordt gesteld.

Bedoeld gebruik vs. gebruik in de praktijk
Na de dataverzameling onder gebruikers en ondertoezichtstaanden zijn deze bevindingen
afgezet tegen de oorspronkelijke doelstellingen van het risicomodel. Daarbij is gekeken
naar de keuzes die gemaakt zijn, de gewenste en ongewenste effecten en de noodzakelijke
randvoorwaarden. Bevindingen uit de eerdere onderzoeksfasen leidden tot verschillende
(voorlopige) conclusies. Om deze conclusies alvast voor te leggen aan het veld, en de
verschillende visies en de daaruit volgende aanbevelingen te kunnen verwerken in deze
slotrapportage is een bijeenkomst met belanghebbenden georganiseerd. Aandacht voor de
verschillende perspectieven en daarmee gepaard gaande belangen is noodzakelijk bij
interventies die plaatsvinden in een complex krachtenveld. Voor een politiek beladen
onderwerp waar zo verschillende belangen mee gemoeid zijn is dit een belangrijk
onderdeel van het onderzoeksproces. Wanneer een evaluatie geen rekening houdt met
contextfactoren zoals de infrastructuur, de institutionele inbedding, interpersoonlijke
relaties en individuen/organisaties met uiteenlopende belangen dan zal deze leiden tot
weinig relevante conclusies (Pawson e.a., 2005). Door de directe betrokkenheid van de
15

Waarvan 720 gastouderbureaus, 6.386 aanbieders van buitenschoolse opvang en 6.200 aanbieders van dagopvang,

exclusief gastouders, waarvoor geen risicoprofiel wordt gemaakt.
16

N.B. de datum van inschrijving in het LRKP was niet bekend, daarom is de proxy ‘datum ontvangst inschrijving voor

registratie’ gebruikt.

61

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

belangrijkste belanghebbenden zal de evaluatie de focus hebben op effecten die door deze
belanghebbenden van belang worden geacht.
Voor deze bijeenkomst voor belanghebbenden, die plaats vond op het NIVEL waren
naast de opdrachtgever (de Inspectie van het Onderwijs) de vertegenwoordigers van de
verschillende belanghebbenden uitgenodigd (GGD Nederland, de VNG, de
brancheorganisatie kinderopvang, kennisnetwerk gastouderopvang; landelijk platform
peuterspeelzalen, BOINK en het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid).
Belanghebbenden die niet bij deze bijeenkomst aanwezig konden zijn is de mogelijkheid
geboden tot een extra bijeenkomst op het NIVEL.

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

62

Bijlage II: Model risicoprofiel kindercentra

63

Het risicomodel in het toezicht op de kinderopvang anno 2014

Bijlage III: Schema inspectieactiviteit kindercentra
Kleur
risicoprofiel
Kenmerk
inspectie
Beschikbare
uren/jaar

Omvang
(Wat ga ik
inspecteren?)

Diepgang
(Hoe lang,
diep,
uitgebreid
moet je
onderzoek zijn
om tot een
oordeel te
komen op de
items genoemd
bij omvang?)

Frequentie

GROEN

GEEL

ORANJE

ROOD

+/- 6 uur

+/- 10 uur

+/- 16 uur

+/- 30 uur

Pedagogische praktijk
B-kr/ b-(v)kr & groepsgrootte
Beroepskwalificaties
VOG’s
I.v.t.: voorschoolse educatie
I.v.t.: onderwerp waarover de
oudercommissie een (negatief) signaal
geeft

Items bij groen
Overige belangrijke zaken (waaronder veiligheid en gezondheid in de praktijk) en/of items waar tekortkomingen worden verwacht:
onopgeloste zaken uit het verleden en verwachte tekortkomingen die uit het risicoprofiel naar voren komen

Pedagogische kwaliteit in praktijk: op x
aantal groepen observeren
B-kr/ b-(v)kr en groepsgrootte op aantal
groepen
(Steekproef) diploma’s en VOG’s van
nieuwe medewerkers.

Meer diepgang is te verkrijgen op onderwerpen waar tekortkomingen worden verwacht (gele/oranje/rode indicatoren en onopgeloste zaken uit
het voorgaande rapport door op die onderwerpen:
Langer te observeren
Een grotere steekproef te nemen (diploma’s en VOG’s, op meer groepen te observeren)
Uitgebreider documentenonderzoek bij tekortkomingen op beleidszaken te doen
Langere/meer gesprekken met pedagogisch medewerkers/houder te voeren
Meer bronnen te raadplegen, bijvoorbeeld de oudercommissie

1 x per jaar

1 x per jaar

Meerdere bezoeken op jaarbasis zijn aan te raden.
Tekortkomingen op praktijkzaken meerdere malen een kort onaangekondigd bezoek

Onaangekondigd bezoek op locatie

Onaangekondigd bezoek op
locatie

(On)aangekondigd bezoek op
locatie

Hoe vaak ga ik
een onderzoek
doen?

Type
Welke typen
onderzoek kan
ik doen?

(On)aangekondigd bezoek op
locatie

Werkwijze model risicoprofiel
De inspecteur maakt het risicoprofiel kort nadat hij een inspectieonderzoek heeft uitgevoerd.
Hij bepaalt voor elk van de zeven indicatoren de bijbehorende kleur. Hij benut hierbij zijn opleiding, kennis en ervaring. De onderliggende vragen uit het model geven een
denkrichting aan. Deze richtinggevende vragen helpen om een kleur te kunnen geven aan de betreffende indicator.
Het model risicoprofiel kent vier kleuren; groen, geel, oranje en rood. De kleuren hebben de volgende betekenis:

Groen:

geen reden tot zorg; noch over actuele situatie noch over nabije toekomst

Geel:

geen reden tot zorg over actuele situatie, lichte zorg over nabije toekomst

Oranje:

lichte zorg over actuele situatie, zorg over nabije toekomst

Rood:

zorg of serieuze zorg over actuele situatie, serieuze zorg over nabije toekomst

Na het toekennen van de kleuren per indicator heeft de inspecteur 7 x een kleur toegekend en wordt op grond van de kleuren van de verschillende indicatoren (aan de hand van een
formule) een locatiekleur bepaald. (GGD Nederland, 2013 a)