Samenvatting
De grond-, weg- en waterbouw staat voor een
grote verduurzamingsopgave. Met een jaarlijkse
impact van ruim 4 Mton CO2 en €460 miljoen
maatschappelijke kosten is de noodzaak groot.
Versnelde verduurzaming is nodig om een bijdrage
te leveren aan de doelstellingen en ambities op het
gebied van klimaat en circulaire economie.
Bedrijven vragen om eenduidigheid, continuïteit en
investeringsperspectief. Recent hebben partijen uit
het Betonakkoord en Bouwakkoord Staal een
oproep aan de Minister en Staatssecretaris van
I&W gedaan om meer dwingend te gaan sturen
met de MKI. Dit sluit aan op het eerdere advies
vanuit het Transitieteam Circulaire Bouweconomie.
De introductie van een Dwingende MKI in de
GWW kan deze continuïteit, eenduidigheid en
investeringsperspectief bieden. Om effectief te
sturen, moet een Dwingende MKI meerwaarde
bieden ten opzichte van huidig nationaal en
Europees beleid. Vanuit Europa wordt met het
Emission Trading System en het Carbon Border
Adjustment Mechanism al sterk gestuurd op CO2reductie in de industrie.
Met introductie van een Dwingende MKI voor het
prestatieniveau van bouwproducten worden de
prestaties van het peloton verhoogd. Met deze
‘grenswaarden’ ontstaat continuïteit over
organisaties en projecten heen, wat
investeringsperspectief geeft aan producenten en
duidelijkheid biedt richting aannemers. Introductie
hiervan moet worden afgestemd op de

aangescherpte Construction Products Regulation
vanuit de Europese Commissie, waarin onder meer
een rekenverplichting voor materialen en
producten wordt geïntroduceerd.

als grote opdrachtnemers zijn bekend met het
rekenen met de MKI. Middelgrote partijen hebben
vaak eerste ervaringen. Kleine partijen hebben nog
beperkt ervaring..

Met introductie van een Dwingende MKI als
rekenverplichting op projectniveau wordt kennis en
bewustwording vergroot. Daarmee wordt een
goede basis gelegd om breder te kunnen gaan
sturen op prestaties en ontstaat tevens
waardevolle kennis voor monitoring en rapportage.

Er zijn vier mogelijke implementatieroutes voor het
introduceren van een Dwingende MKI. De
daadwerkelijke keuze hangt mede af van de
mogelijkheden om deze juridisch te borgen:
A. Resultaatverplichting op materiaalniveau, met
‘grenswaarden’ per materiaal.
B. Resultaatverplichting op projectniveau, met
‘grenswaarden’ per projectsoort
C. Rekenverplichting op projectniveau, met een
verplichting om de MKI te bepalen.
D. Prestatieprikkel op projectniveau, waarbij
partijen verplicht worden om te sturen op de
MKI in aanbestedingstrajecten.

Vanuit de projectmatige marktstructuur van de
GWW is een landelijk gelijke set grenswaarden
wenselijk. Daarmee ontstaat eenduidigheid en
continuïteit voor zowel opdrachtgevers, aannemers
als producenten. Door een grenswaarde in de tijd
aan te scherpen en dit tijdig te publiceren, ontstaat
tevens toekomstperspectief en daarmee
investeringszekerheid voor producenten. Dit draagt
bij aan de innovatie in de sector.
Beton, asfalt en staal zijn drie deelmarkten met
een eigen productieketen en een eigen dynamiek.
Daarbij verschilt de complexiteit van de keten en
productielocatie: asfalt wordt regionaal binnen
Nederland geproduceerd, betonproductie zowel in
het buitenland als in Nederland en staalproductie
veelal in Duitsland en België. Het stellen van
nationale grenswaarden kan vooral bijdragen aan
het verduurzamen van beton- en asfaltproductie.
Met de introductie van een Dwingende MKI kan
worden voortgebouwd op ervaringen in het
inkopen met de MKI. Zowel grote opdrachtgevers

Dwingende MKI in de GWW | Varianten, effecten & randvoorwaarden

Vanuit dit onderzoek doen we vier adviezen:
1. Introduceer een Dwingende MKI-prestatie voor
(gewapend) beton, asfalt en staal, om de
prestaties van het peloton te verbeteren.
2. Introduceer een Dwingende MKI-berekening
voor (middel)grote projecten, om sectorbreed
kennis en bewustwording te creëren.
3. Investeer in het Milieuprestatiestelsel, om de
randvoorwaarden voor de MKI te verbeteren.
4. Blijf inzetten op Inkopen met de MKI, om
partijen uit te dagen tot hogere prestaties.
Werk daarbij aan geharmoniseerde opschaling
met een minimale eenduidige waardering.

2

Opdrachtgever

Uitvoering

Projectteam

Sybren Bosch & Tomas Peeters

Inhoudsopgave
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

Introductie
Beleidsdoelstellingen & Europese context
Marktstructuur & ketenkenmerken
Huidige toepassing MKI in de GWW
Varianten Dwingende MKI
Randvoorwaarden Dwingende MKI
Conclusie
Advies

4
5
9
12
15
19
21
24

Bijlagen
I.
II.
III.

Totstandkoming
Vraagstelling
Bronvermelding

27
29
30

Publicatie

Januari 2024

Dwingende MKI in de GWW | Varianten, effecten & randvoorwaarden

3

1. Introductie
De Rijksoverheid heeft doelen en ambities op het
gebied van klimaat en circulaire economie. De
Milieukostenindicator (MKI) is het belangrijkste
instrument om binnen de grond-, weg- en
waterbouw (GWW) op deze ambities te sturen.
Het Ministerie van I&W overweegt om een
‘Dwingende MKI’ in te voeren. Daarvoor is het
nodig om inzicht te hebben in de mogelijke
varianten en de verwachte effecten.
Om de ambities op circulaire economie te
realiseren, is versnelling nodig. Het Planbureau
voor de Leefomgeving heeft diverse keren
geadviseerd om meer ‘drang en dwang’ toe te
passen1. Mede op basis daarvan heeft het
Transitieteam Circulaire Bouweconomie
geadviseerd om dwingender te sturen op de MKI in
de GWW, aanvullend op de inzet van de MKI als
inkoopinstrument2. Een mogelijke route hiervoor
zijn MKI-grenswaarden voor materialen.
Ook bedrijven in de sector vragen om een meer
eenduidige – en daarmee dwingende – sturing,
waarmee duidelijkheid ontstaat over de benodigde
mate van verduurzaming en richting kan worden
gegeven aan innovatie. Daarmee ontstaat
perspectief en investeringszekerheid. In recent
overleg tussen partijen uit het Betonakkoord en
Bouwakkoord Staal en de Minister en
Staatssecretaris van I&W is de wens uitgesproken
om samen op te blijven trekken3.

Doel Dwingende MKI
Het doel van een ‘Dwingende MKI’ is om de
verduurzaming van de GWW-sector te versnellen:
Op korte termijn (tot 2030) én op
middellange termijn (richting 2050);
… zonder negatieve impact op de lange
termijn (richting 2100).
Een voorbeeld voor het meer dwingend opleggen
van prestaties is de B&U-sector, met wettelijke
grenswaarden is in de vorm van de MPG. Om
effectief te zijn, moet een eventuele Dwingende
MKI meerwaarde bieden bovenop bestaande
nationale en Europese instrumenten, die sturen op
verduurzaming van de sector.
Doel onderzoek
Het doel van dit onderzoek is om te bepalen wat
de effecten zijn van een Dwingende MKI, inclusief
inzicht in de mogelijke varianten (inclusief
alternatieven) en randvoorwaarden. Daarbij
beantwoordt dit onderzoek een deel van de vragen
die zijn aangegeven in het Plan van Aanpak
Dwingende MKI in de GWW van Rebel Group4.
In de opdracht zijn drie onderzoeksvragen gesteld:
1. Wat zijn de effecten van een dwingende
MKI?
2. Wat zijn de alternatieven voor (het
vastleggen van) een dwingende MKI?
3. Is het wenselijk om MKI-plafonds op
materiaalniveau in te stellen?

Dwingende MKI in de GWW | Varianten, effecten & randvoorwaarden

Samenhang aanvullende deelonderzoeken
Dit onderzoek naar de effecten van een
‘Dwingende MKI’ wordt parallel uitgevoerd met
twee andere deelonderzoeken:
Een onderzoek naar het
toepassingsgebied van een Dwingende
MKI, door Witteveen+Bos
Een onderzoek naar de mogelijke
juridische borging van een Dwingende
MKI, door FluxPartners.
(publicatie volgt in eerste helft 2024)
Daarnaast is parallel aan dit traject in opdracht
van Rijkswaterstaat een evaluatie uitgevoerd van
de MKI als inkoopinstrument. De inzichten uit deze
evaluatie zijn meegenomen in onder meer huidige
toepassing (Hoofdstuk 4), de voor- en nadelen van
de verschillende varianten (Hoofdstuk 5) en de
randvoorwaarden (Hoofdstuk 6).


De Evaluatie & actie-agenda Inkopen met
MKI in de GWW is online beschikbaar via
het kennisportaal van Rijkswatersaat en
op te vragen bij de auteurs.

Vervolg
Dit onderzoek is input voor een integraal
beleidsadvies op basis van de drie bovenstaande
deelonderzoeken.

4

2. Beleidsdoelstellingen & Europese context
De Rijksoverheid heeft hoge ambities op het
gebied van klimaat en circulaire economie. Het
terugdringen van de CO2-uitstoot en het verlagen
van het primair grondstofverbruik staan daarbij
centraal. Binnen de grond-, weg- en waterbouw is
de MKI het centrale sturingsinstrument om te
sturen op deze doelstellingen.
De duurzaamheidsopgaven waar we zowel
wereldwijd als in Nederland voor staan, worden
steeds groter. Recent onderzoek van het
Stockholm Resilience Center laat zien dat
inmiddels zes van de negen planetaire grenzen
(planetary boundaries) – die de ‘veilige ruimte’ voor
mensen op aarde bepalen – zijn overschreden5. De
uitdaging ligt dus niet meer uitsluitend op het
terugdringen van de CO2-uitstoot, maar
bijvoorbeeld ook op het herstellen van biodiversiteit
en terugdringen van de hoeveelheid toxische
stoffen in het milieu.
Het Nationaal Programma Circulaire Economie
(NPCE)6 ziet de circulaire economie als middel om
toe te werken naar een economie binnen
planetaire grenzen:
Nederland heeft de ambitie in 2050
klimaatneutraal, fossielvrij en circulair te zijn.
Circulair betekent dat in ieder geval het
grondstoffengebruik voor de Nederlandse
productie en consumptie zodanig wordt
teruggebracht dat het binnen de planetaire
grenzen en de daaruit volgende ‘veilige
operationele ruimte’ voor Nederland valt.

Deze overkoepelende ambitie uit het Nationaal
Programma Circulaire Economie moet worden
geconcretiseerd naar effectdoelen. Omdat deze
concretisering nog niet heeft plaatsgevonden,
kijken we voor dit onderzoek naar de bijdrage van
MKI aan de ambities en doelen voor 2030 die wel
zijn vastgelegd: de Strategie Klimaatneutrale en
Circulaire Rijksinfrastructuurprojecten (KCI) en het
programma Schoon en Emissieloos Bouwen (SEB).
Deze doelstellingen zijn tevens vastgelegd in
verschillende akkoorden, waaronder het
Klimaatakkoord, het Grondstoffenakkoord en het
Schone Lucht Akkoord.
Deze akkoorden zijn voor veel partijen
richtinggevend voor hun inzet. Bedrijven en medeoverheden verwachten dan ook van het Rijk om
hierop voort te bouwen met haar beleid.
Strategie Klimaatneutrale Circulaire Infrastructuur
In de strategie Klimaatneutrale en Circulaire
Infrastructuur (KCI)7 zijn voor 2030 drie ambities
geformuleerd (vet), met onze interpretatie van wat
dit betekent voor de GWW-sector:
- Het terugdringen van het gebruik van
primaire grondstoffen, bijvoorbeeld door
hergebruik en het toepassen van
biobased grondstoffen;
- Het hoogwaardig toepassen van
producten en materialen, waaronder
zowel huidig hergebruik (van bestaande
producten) en recycling (van materialen)
als het mogelijk maken van toekomstig
hergebruik en recycling;

Dwingende MKI in de GWW | Varianten, effecten & randvoorwaarden

-

Het geheel klimaatneutraal en circulair
werken in 2030, waarbij de uitstoot van
het werk tot ‘netto nul’ is teruggebracht.
Let op: recent onderzoek van CE Delft
laat zien dat deze ambitie niet langer
haalbaar is.8

Deze doelen zijn door Rijkswaterstaat en ProRail
als grote, nationale opdrachtgevers uitgewerkt in
acht roadmaps voor specifieke transitiepaden. Ook
in die transitiepaden is de MKI een belangrijk
instrument.
Programma Schoon en Emissieloos Bouwen
In het Programma Schoon en Emissieloos Bouwen
zijn voor 2030 drie doelstellingen geformuleerd9:
- 60% minder uitstoot van stikstofoxiden
(NOx) t.o.v. 2018, ten behoeve van
natuurherstel en onderdeel van de
Structurele Aanpak Stikstof.
- 75% minder gezondheidsschade door
fijnstof (PM10) t.o.v. 2016, ten behoeve
van het verbeteren van de gezondheid.
- 0,4 Megaton minder CO2-uitstoot t.o.v.
2019, ten behoeve van beperking van
klimaatverandering en onderdeel van
het Klimaatakkoord.
Stikstofemissies en fijnstof zijn vooral het gevolg
van het materieel dat wordt toegepast, en in
mindere mater van het gebruikte materiaal.
De samenhang van de verschillende doelen en
ambities is samengevat in figuur 1 (p.6).

5

Bijdrage MKI aan sturing op doelstellingen
Het Milieuprestatiestelsel, met daarin de MKI, is
door het Transitieteam Circulaire Bouweconomie
benoemd tot centraal sturingsinstrument voor de
transitie naar een circulaire economie in de bouw10.
Inkoop wordt door alle partijen gezien als
belangrijk sturingsinstrument op het realiseren van
de doelstellingen, zowel in het NPCE, de KCIstrategie en het Programma SEB.
In haar huidige vorm stuurt de MKI op de integrale
milieu-impact over de gehele levenscyclus. Sturen
op een lage MKI draagt over het algemeen bij aan
de duurzaamheidsdoelstellingen, maar is niet
geschikt om te sturen op één of enkele individuele
beleidsdoelstellingen. Twee voorbeelden:
- Bij een asfaltproject valt de stikstof- en CO2uitstoot van materieel (in Modules A4-A5)
grotendeels weg tegen de impact in de
productiefase (A1-A3). Daarmee stuurt de
MKI dus niet sterk op stikstofemissies in de
aanlegfase.
- Bij het realiseren van een kunstwerk (viaduct,
brug) is toekomstige herbruikbaarheid van
onderdelen van belang. Dit vraagt om een
losmaakbaar ontwerp. Deze
losmaakbaarheid is geen onderdeel van de
MKI.

Figuur 1 | Samenhang van ambities en doelstellingen vanuit KCI en SEB

Voor het invoeren van een ‘Dwingende MKI’ is het
daarom belangrijk om te beseffen dat de MKI
bijdraagt aan een deel van de doelstellingen, maar
niet expliciet stuurt op alle doelstellingen. Bij
eventuele introductie van een Dwingende MKI blijft
aanvullende sturing op deze doelen en ambities
dus nodig.

Dwingende MKI in de GWW | Varianten, effecten & randvoorwaarden

6

Europese context
Bij het inzetten op versnelde verduurzaming van
de GWW binnen Nederland is het belangrijk om
ook de ontwikkelingen op Europees niveau mee te
nemen. Sturingsinstrumenten op nationaal niveau
moeten immers meerwaarde bieden ten opzichte
van Europese sturing om effectief te zijn.
Daarnaast is het belangrijk om tegenstrijdigheden
en onbedoelde weglekeffecten te voorkomen.
Voor de verduurzaming van de GWW zijn
verschillende ontwikkelingen relevant11. De
belangrijkste drie, die van invloed zijn op de keuze
voor en inrichting van een Dwingende MKI:
Productwetgeving: Construction Products
Regulation
CO2-beprijzing: ETS en CBAM
Rapportageplicht: CSRD
Construction Products Regulation
De Europese Verordening Bouwproducten
(Construction Products Regulation, CPR) heeft als
doel om een gelijk speelveld te creëren tussen
Europese landen en zo de vrije handel van
bouwproducten in Europa te bevorderen. In de
CPR wordt onder meer de CE-markering van
bouwproducten geregeld. Om een aantal
knelpunten weg te nemen, waaronder het
normalisatieproces en markttoezicht, wordt de
huidige CPR (2013) momenteel herzien.
Een andere aanleiding voor de actualisatie is het
vergroten van aandacht voor duurzaamheid en
circulariteit in de bouw. Onderdeel van het huidige
voorstel voor de actualisatie is bijvoorbeeld een

verplichting voor fabrikanten om informatie te
verstrekken over de milieu-impact. De rekenmethode hiervoor moet nog worden vastgesteld en
uitgewerkt: hierbij bestaat het risico dat deze
minder gedetailleerd is dan de huidige
Nederlandse rekenmethode.
Omdat Europees op termijn een rekenverplichting
voor bouwproducten en -materialen wordt
geïntroduceerd, creëert een aanvullende
rekenverplichting op productniveau in Nederland
vanaf dat moment geen meerwaarde. Wel kan de
Europese introductie een reden zijn om de
rekenverplichting op productniveau in Nederland
wel in te voeren, vooruitlopend op Europese
regelgeving.


De juridische gevolgen van introductie van
de Construction Products Regulation
worden nader uitgewerkt in het
deelrapport Juridische Borging
Dwingende MKI.

CO2 -beprijzing: ETS en CBAM
Centrale onderdelen van de Europese regelgeving
om klimaatdoelen te realiseren zijn het Emission
Trading System (ETS) en het Carbon Border
Adjustment Mechanism (CBAM). Gezamenlijk
sturen deze wetten op het verlagen van de CO2uitstoot van de industrie binnen (en via CBAM ook
buiten) Europa. Omdat een flink deel van de
productie van beton en staal buiten Nederland – en
voor staal gedeeltelijk zelfs buiten Europa –
plaatsvindt, is deze sturing van belang voor het
verlagen van de CO2-uitstoot van de Nederlandse
bouw.

Dwingende MKI in de GWW | Varianten, effecten & randvoorwaarden

Het ETS reguleert de uitstoot van CO2 voor onder
meer de industrie en energieproducenten. Om CO2
uit te mogen stoten, moet een bedrijf
emissierechten hebben. Voor elke ton uitgestoten
CO2 wordt een emissierecht ingeleverd. Deze
rechten kunnen worden gekocht en verhandeld.
Het aantal emissierechten dat wordt uitgegeven,
daalt ieder jaar met 2,2%12. Vanaf 2040 zijn er
geen emissierechten meer beschikbaar en moeten
industrieën ‘netto CO2-neutraal’ werken.
Het overgrote deel van de productie van
bouwmaterialen valt onder het ETS. Omdat de
hoeveelheid uitstootrechten jaarlijks afneemt,
wordt het financieel aantrekkelijker om
maatregelen voor CO2-besparing te nemen.
Momenteel (status: december 2023) is de
marktprijs zo’n €80,- per ton CO2.13 Binnen
Nederland wordt deze belasting verhoogd tot
€100,- / ton CO2. De verwachting is dat deze
marktprijs de komende jaren gaat stijgen, omdat
het aantal emissierechten afneemt.
Het grenscorrectiemechanisme CBAM corrigeert
bij de import van materialen en producten de prijs
voor de Europese CO2-heffing die in de EU wordt
betaald onder het ETS. Wanneer in een derde land
geen CO2-heffing is betaald of een lagere heffing is
betaald dan in Europa, wordt het verschil in heffing
aan de Europese grens betaald. Dit zorgt voor een
gelijk speelveld van Europese en niet-Europese
industrie en jaagt tevens CO2-reductie in landen
buiten de EU aan.
De gezamenlijke sturing van ETS en CBAM leidt tot
een financiële prikkel voor de reductie van CO2uitstoot in de productiefase van bouwmaterialen.

7

Wanneer er in Nederland wordt gestuurd op een
sterkere CO2-reductie, maar het totaal aantal
emissierechten in Europa blijft gelijk, leidt dit wel
tot Nederlandse CO2-reductie, maar niet tot
klimaatwinst vanuit een wereldwijd
uitstootperspectief.
Bij een eventuele introductie van een Dwingende
MKI is het dus belangrijk dat deze aanvullende
sturing biedt ten opzichte van de sturing op CO2reductie die vanuit CBAM en ETS reeds
plaatsvindt. Deze aanvullende sturing kan
plaatsvinden op drie aspecten:
Sturing op andere milieu-effecten dan
CO2, waar niet op gestuurd wordt onder
ETS en CBAM. De CO2-impact is in de
hernieuwde weegset voor de MKI (vanaf
EN-15804:A2) echter verantwoordelijk
voor zo’n 60% van de MKI-prestatie.
Sturing op CO2-uitstoot en overige milieueffecten voor producten die buiten het
ETS vallen – zoals producten die worden
geïmporteerd van buiten Europa.
Sturen op recyclebaarheid en
herbruikbaarheid aan het einde van de
levenscyclus, die onderdeel zijn van Fasen
C en D van de MKI.

Corporate Sustainability Reporting Directive
De Europese CSRD-wetgeving verplicht grote
Europese bedrijven om te rapporteren over hun
duurzaamheidsprestaties. Onderdeel daarvan is
een rapportage over de CO2-uitstoot en over de
andere milieu-effecten in de keten. Ook zijn
bedrijven verplicht om reductiedoelen op te nemen.
Deze wetgeving is enkele jaren geleden in Europa
vastgesteld en wordt op dit moment in lidstaten –
waaronder in Nederland – geïmplementeerd. In die
implementatie is het vooralsnog mogelijk om te
rapporteren op basis van kengetallen, waarmee op
basis van de omzet (spend-based) en de sector
een inschatting wordt gemaakt van de milieuimpact.
Op termijn is de verwachting dat deze
rapportageverplichting sterker zal worden.
Daarmee zullen bedrijven ook hun interne
monitoring moeten gaan verbeteren. Dit betekent
dat het uitrekenen van duurzaamheidsprestaties
van projecten onderdeel wordt van de reguliere
bedrijfsvoering.
Bij eventuele introductie van een Dwingende MKI is
het dus belangrijk om te beseffen dat bedrijven al
aan de slag moeten met het verbeteren van hun
duurzaamheidsrapportage. Een eventuele
rekenverplichting (zie Hoofdstuk 5) zorgt dus voor
beperkt meerwerk.

Dwingende MKI in de GWW | Varianten, effecten & randvoorwaarden

8

3. Marktstructuur & ketenkenmerken
De GWW-markt heeft een eigen marktstructuur
binnen de Nederlandse bouw. Ook kennen de
grote materiaalstromen binnen de GWW-sector
elk een eigen manier waarop de productie- en
toeleveringsketens zijn georganiseerd. Inzicht
hierin helpt om goede afweging te maken binnen
mogelijke varianten voor een Dwingende MKI.
In de GWW zijn er op hoofdlijnen drie soorten
organisaties te onderscheiden, ieder met een eigen
dynamiek en wijze van organisatie:
- Opdrachtgevers
- Aannemers
- Toeleveranciers
Opdrachtgevers in de GWW worden gedomineerd
door publieke opdrachtgevers. Dit zijn zowel grote
nationale opdrachtgevers als ProRail en
Rijkswaterstaat als kleinere, decentrale
opdrachtgevers vanuit gemeenten, provincies en
waterschappen. Daarnaast zijn er enkele private
opdrachtgevers zoals het Havenbedrijf Rotterdam
en Schiphol, vaak met een publieke aandeelhouder.

beton en staal. Aanvullend speelt ook materieel
(onder meer voor grondverzet) een grote rol. Ook
zijn er kleinere, specialistische productgroepen als
technische installaties of leidingbouw: deze zijn in
dit overzicht niet nader uitgewerkt.
De sector kenmerkt zich door projectmatige
organisatie. Voor ieder project contracteert een
opdrachtgever een aannemer, vaak via een
aanbesteding. Die aannemer zoekt – op basis van
de specificatie en ambities van de opdrachtgever –
per project een producent of toeleverancier. De
combinaties van partijen – en daarmee de
duurzaamheidsprestaties – verschillen dus per
traject. Dit is nader toegelicht in figuur 2.

Het grootste deel van de milieu-impact ligt bij de
productie van materialen en bouwproducten,
terwijl deze partij vaak dus niet rechtstreeks
gecontracteerd wordt door de opdrachtgever.
Uitzondering hierop zijn raamcontracten voor
leveringen, bijvoorbeeld voor bestratingsmateriaal.
Specifiek voor onderhoudsprojecten ligt er veel
impact in het in te zetten materieel voor
bouwwerkzaamheden. Hiervoor zijn al eisen
beschikbaar binnen afspraken over Schoon en
Emissieloos Bouwen.

 Dit is nader uitgewerkt in het deelrapport
Toepassingsgebied Dwingende MKI.

De aannemers in de GWW vallen uiteen in twee
groepen: enerzijds enkele grote aannemers die
landelijk opereren, met name als opdrachtnemers
voor grotere landelijke opdrachtgevers. Anderzijds
zijn er veel kleinere, regionale aannemers, die vaak
voor de kleinere opdrachtgevers werken.
Vanuit de producenten zijn er verschillende
deelmarkten voor de verschillende producten. De
drie dominante productgroepen daarin zijn asfalt,

Figuur 2 | Ketendynamiek in bouwprojecten

Dwingende MKI in de GWW | Varianten, effecten & randvoorwaarden

9

Gewenste aansturing
Om aan te sturen op verduurzaming van de GWW
zijn dus twee soorten aansturing nodig:
- Aansturing van producenten op het
verlagen van de impact van materialen.
- Aansturing van aannemers op het
verlagen van impact van
werkzaamheden
Producenten geven echter aan dat er op dit
moment sectorbreed onvoldoende vraag is naar
duurzame producten, en daarmee geen business
case is om te investeren in verduurzaming.
Aannemers geven aan dat er op dit moment
onvoldoende consistentie is over projecten en
opdrachtgevers heen, om structureel met
duurzame producenten samen te gaan werken.
Wanneer in de relatie tussen opdrachtgever en
aannemer wordt ingekocht met MKI (als eis of
gunningcriterium), worden die eisen op
materiaalniveau doorgezet naar de producent.

Deelmarkten: asfalt, beton, staal
Om bij te dragen aan versnelde verduurzaming
van de GWW zijn er dus twee routes:
A. Rechtstreeks aansturen van producenten
B. Aansturen van producenten vanuit
opdrachtgevers, via de aannemer

De GWW bestaat uit een beperkt aantal ketens
met dominante materiaalstromen. De belangrijkste
vier zijn asfalt, beton, staal en materieel. Ieder van
deze ketens heeft zijn eigen kenmerken, ook in
waar de MKI-impact ligt:

Het rechtstreeks aansturen van producenten op
hun CO2-uitstoot vindt al plaats via het Europese
emissiehandelssysteem ETS – zie Hoofdstuk 2. Ook
zijn producenten vanuit de nieuwe Construction
Products Regulation verplicht om de milieu-impact
van hun producten transparant te maken. Het
rechtstreeks aanvullend aansturen van
producenten vanuit nationale wetgeving ligt dan
ook niet voor de hand. Een aansturing via de
aannemer – vanuit de opdrachtgever – lijkt
daarmee de meest kansrijke route.

Deze deelmarkten zijn nader omschreven in het
kader op de volgende pagina. De kenmerken per
deelmarkt zijn daarbij van belang om te kunnen
bepalen of eventuele invoering van een
Dwingende MKI helpt bij het verder verduurzamen
van deze deelmarkten.



Dit wordt nader uitgewerkt in het
deelrapport Juridische borging
Dwingende MKI.

Dwingende MKI in de GWW | Varianten, effecten & randvoorwaarden

10

6. Randvoorwaarden Dwingende MKI
Bij eventuele invoering van een Dwingende MKI is
het belangrijk dat alle partijen vertrouwen hebben
in het Milieuprestatiestelsel. Om dat vertrouwen te
behouden en versterken is een aantal
randvoorwaarden gedefinieerd.

Nationaal niveau: stelsel

In de GWW wordt – in tegenstelling tot de B&U –
het Milieuprestatiestelsel niet in de hele sector
gebruikt. Daarom is er veel onbekendheid bij vooral
kleinere partijen in de sector, zowel aan de
opdrachtgevende als opdrachtnemende kant. Ook
vanuit partijen met kennis van het stelsel is er
kritiek en worden er verbeterpunten aangedragen.

1. Structureel onderhouden van een uitgebreide,
actuele en accurate Nationale Milieudatabase
Voor een gelijk speelveld voor de verschillende
(duurzame) bouwproducten in Nederland moet de
Nationale Milieudatabase verder gevuld zijn met
de benodigde milieuprofielen. Op dit moment
ontbreken diverse productgroepen en innovatieve
materialen. Wel worden er stappen gezet, onder
meer via subsidies, om ‘witte vlekken’ te vullen.
Rijkswaterstaat financiert op dit moment het
actualiseren van de sectorbrede cat-3 kaarten,
vanuit haar belang om goed te kunnen sturen als
opdrachtgever. Het structureel onderhouden van
de actualiteit, kwaliteit en compleetheid van de
data is noodzakelijk bij het sturen op een
grenswaarde én bij inzet van MKI als
gunningcriterium.

In een eerdere verkenning vanuit Gideon is een
aantal belangrijke aandachts- en verbeterpunten
voor het stelsel geïnventariseerd19. Ook uit de
eerdergenoemde evaluatie komen een aantal
belangrijke aandachtspunten naar voren. Stichting
Nationale Milieudatabase werkt aan de acties die
hieruit voortkomen, maar heeft aanvullende
expertise en extra capaciteit nodig om dit op een
goede manier te kunnen doen.
Om de betrouwbaarheid van het stelsel te
behouden en verder te verbeteren identificeren we
negen randvoorwaarden in drie categorieën:
- Nationaal niveau
- Projectniveau
- Europese context
Het invullen hiervan draagt – naast het mogelijk
maken van een Dwingende MKI – ook bij aan het
effectiever sturen op MKI vanuit inkoop.

Op nationaal niveau zijn er vier randvoorwaarden
die aandacht vragen om het Milieuprestatiestelsel
voldoende robuust te maken om een Dwingende
MKI te kunnen implementeren .

2. Borgen onafhankelijkheid stelsel
Voor het creëren van vertrouwen in het
Milieuprestatiestelsel is het essentieel dat de
onafhankelijkheid van het stelsel – en het beheer
van de data – wordt geborgd. De financiering van
het beheer en de actualisatie van data is daarbij
van groot belang. Stichting NMD is momenteel
afhankelijk van structurele financiering vanuit het
Ministerie van BZK en regelmatige incidentele
bijdragen vanuit Rijkswaterstaat. Ook vraagt zij

Dwingende MKI in de GWW | Varianten, effecten & randvoorwaarden

een bijdrage van producenten die een milieuprofiel
van hun bouwproduct in de NMD willen laten
opnemen. Dit verlaagt de toegankelijkheid voor
innovatieve en duurzame producten. Daarnaast is
de incidentele financiering voor data-actualisatie
onwenselijk om deze actualiteit ook naar de
toekomst te borgen..
3. Verminderen ruimte voor interpretatie / creatief
rekenen binnen bepalingsmethode
De (perceptie van) de betrouwbaarheid van het
milieuprestatiestelsel is afhankelijk van onder meer
de vergelijkbaarheid van milieuprestaties tussen
producten en toetsing van milieuprestaties op
projecten. Vanuit verschillende partijen is de
perceptie dat partijen die het meeste tijd en geld
besteden aan het optimaliseren van de
berekeningen met de beste milieuprestatie uit de
bus komen. De variatie zit gedeeltelijk in het
onderbouwen van alternatieve eindelevensduurscenario’s (Fases C en D), waar
rekenkundig voordeel gehaald kan worden zonder
dat dit in de praktijk tot daadwerkelijke winst hoeft
te leiden.
4. Vergroten capaciteit LCA-experts
De beschikbare capaciteit van LCA-experts, zowel
voor het opstellen van LCA’s als het toetsen van
MKI- en MPG-berekeningen – is zeer beperkt. Dit
tekort is nog groter bij LCA-experts die door
Stichting NMD erkend zijn. De capaciteit is dermate
beperkt dat er bij kortlopende aanbestedingen met
een gunningscriterium op MKI soms geen experts
aan te trekken zijn door inschrijvers. Wanneer er

19

over de hele breedte van de GWW-markt LCA/MKI-capaciteit wordt gevraagd als gevolg van het
invoeren van een Dwingende MKI, zal deze
capaciteit structureel vergroot moeten worden. Dit
vraagt investeren in de opleiding van LCA-experts.
Ook kan internationale harmonisatie bijdragen aan
het terugdringen van het tekort: wanneer
buitenlandse milieudata kunnen worden gebruikt,
beperkt dit de noodzaak om Nederlandse LCAexperts in te zetten voor ‘eigen’ berekeningen.

Projectniveau: toepassing
Op projectniveau, waar de MKI daadwerkelijk
meegenomen moet worden, is verdere
professionalisering nodig om een Dwingende MKI
goed in te kunnen voeren. Daarbij zijn drie
randvoorwaarden geïdentificeerd.
5. Toetsen & handhaven in projecten
In aanvulling op het orde stellen van de rekenregels
(zie #3) vragen marktpartijen om consistente
toetsing op het daadwerkelijk nakomen van
toegezegde MKI-prestaties. Deze toetsing heeft de
afgelopen jaren vaak ontbroken, zowel bij grote als
bij middelgrote opdrachtgevers. Dit heeft te maken
met zowel een tekort aan capaciteit als aan
expertise. Ondanks dat toetsing en handhaving
wordt verbeterd, heerst nog steeds de perceptie bij
partijen dat er nauwelijks wordt getoetst. Het
investeren in toetsing en handhaving verbetert de
betrouwbaarheid en geloofwaardigheid van het
milieuprestatiestelsel.

6. Verhogen kennisniveau bij opdrachtgevers (m.n.
decentraal overheidsniveau) en opdrachtnemers
De kennis van het milieuprestatiestelsel en MKI is
geconcentreerd bij grotere opdrachtgevers, adviesen ingenieursbureaus en (in mindere mate) bij
nationaal opererende opdrachtnemers. Als MKI
dwingend wordt voorgeschreven, zal kennis breder
beschikbaar moeten zijn. Dit vraagt om opleiding
van projectleiders, inkoop- en
duurzaamheidsadviseurs vanuit zowel
opdrachtgevers als opdrachtnemers. Daarvoor is
extra inzet nodig ten opzichte van de huidige
(vraaggestuurde) inzet van PIANOo als
expertisecentrum. Rijkswaterstaat onderzoekt de
oprichting van een MKI Expertisecentrum, dat hier
een bijdrage aan kan gaan leveren.
7. Beschikbaar stellen van rekeninstrumenten
Om MKI-prestaties te berekenen zijn
rekeninstrumenten nodig. In de GWW is er in de
basis één (publiek gefinancierd) rekeninstrument:
DuboCalc. In de B&U zijn verschillende
(commerciële) rekeninstrumenten beschikbaar. De
verwachting is dat bij sectorbrede toepassing ook
voor de GWW private rekeninstrumenten zullen
ontstaan. Om deze effectief in te zetten, is het
nodig om deze te kunnen koppelen aan
ontwerpsoftware.

Europese context
Op Europees niveau vinden de komende jaren
diverse veranderingen plaats in de beoordeling van
de duurzaamheid van bouwproducten en de
rapportage van duurzaamheid voor organisaties.
Een eventuele Nederlandse Dwingende MKI moet
zijn voorbereid op deze Europese ontwikkelingen.

Dwingende MKI in de GWW | Varianten, effecten & randvoorwaarden

8. Borgen continuïteit milieuprestatiestelsel
Op dit moment wordt de Construction Product
Regulation (CPR) aangescherpt. Hiermee vindt
Europese harmonisatie plaats van de wijze
waarop duurzaamheidsbeoordelingen van
bouwproducten plaatsvinden. Op het moment van
het uitvoeren van deze analyse is nog niet duidelijk
wat de precieze uitgangspunten en verplichtingen
onder de CPR gaan worden.
Na vaststelling is de CPR ook verplicht voor
Nederland: afwijking of het stellen van strengere
eisen op nationaal niveau is niet toegestaan. De
kans bestaat dat op basis van de CPR ook de
Nederlandse Bepalingsmethode zal moeten
worden aangepast. Het is een risico dat de
Europees voorgeschreven wijze van rekenen tot
andere resultaten leidt dan de in Nederland
voorgestelde wijze van rekenen.
Voor de continuïteit van het Nederlandse
milieuprestatiestelsel is het daarom van belang om
op Europees niveau invloed uit te blijven oefenen
om de finale vorm van de CPR.
9. Vergroten toegankelijkheid markt door Europese
harmonisatie
De Nederlandse Bepalingsmethode wijkt op enkele
punten af van de wijze waarop andere landen hun
milieuprestatie uitrekenen. Daardoor is de
Nederlandse markt op dit moment relatief gesloten
voor aanbieders van bouwproducten uit andere
Europese landen. Door harmonisatie op Europees
niveau (met inachtneming van randvoorwaarde
#8) kan de GWW-sector in Nederland
productinnovaties uit andere landen benutten. Ook
kunnen Nederlandse productinnovaties daarmee
eenvoudiger in het buitenland worden gebruikt.

20

7. Conclusie
De afgelopen jaren heeft inkopen met de MKI in de
GWW voor flinke duurzaamheidswinst gezorgd.
Introductie van een Dwingende MKI kan – geredeneerd
vanuit de effecten – een bijdrage leveren aan het verder
verduurzamen van de GWW.

Conclusie: perspectief vanuit sector
De GWW-sector is een sector met veel impact. Het
grootste deel van deze impact zit in de productie van de
dominante materiaalstromen beton, staal en asfalt.
Daarnaast levert het bouwmaterieel, zowel voor
logistiek als voor werkzaamheden, een flinke bijdrage.
De afgelopen jaren is er vanuit de sturing met inkoop
veel duurzaamheidswinst gerealiseerd. Deze potentie
blijft ook naar de toekomst bestaan. Aanvullend liggen
er mogelijkheden voor het versneld verduurzamen,
vooral door bredere toepassing van de MKI. Dit leidt tot
consistentie en investeringsperspectief voor
producenten.
Ook logistiek en de inzet van bouwmaterieel zijn
onderdeel van GWW-projecten. Voor aanleg van
infrastructuur is dat een relatief klein deel van de totale
MKI; voor onderhoud en bijvoorbeeld
baggerwerkzaamheden is dit een essentieel deel van
de MKI. De MKI is – over alle projecttypen heen – niet
noodzakelijk het beste instrument om op de
verduurzaming van materieel te sturen. Ook zet het
programma Schoon en Emissieloos Bouwen.al sterk in
op verduurzaming van logistiek en bouwmaterieel.

De GWW is een projectgestuurde sector. Daarbij
ontstaat er ieder project een nieuwe samenwerking
tussen opdrachtgevers, opdrachtnemers en
leveranciers. Introductie van een Dwingende MKI kan
een belangrijke bijdrage leveren aan de consistentie
over opdrachtgevers en projecten heen.
Binnen de sector zijn er grote verschillen tussen kleine
en grote partijen. Deze verschillen zijn er zowel aan de
opdrachtgevende kant als bij marktpartijen. Grote
partijen hebben over het algemeen wel ervaring met
rekenen aan de MKI, kleine partijen hebben dit vaak
niet. Daarnaast is er een groep ‘middenpartijen’ met
enige ervaring.
Het sectorbreed invoeren van een verplichting die
kennis en capaciteit vraagt van alle opdrachtgevers en
alle marktpartijen – ook de kleine – lijkt daarom op korte
termijn niet haalbaar. Op lange termijn kan dit haalbaar
worden wanneer serieus wordt ingezet op de opbouw
van kennis en capaciteit.
Introductie van een verplichting die stuurt op de plekken
in de keten waar wel expertise is – grotere
opdrachtgevers, grotere aannemers en leveranciers – is
wel kansrijk om op korte termijn een bijdrage te leveren.

Dwingende MKI in de GWW | Varianten, effecten & randvoorwaarden

Conclusie: perspectief vanuit materialen
Een eventuele Dwingende MKI is waardevol voor een
bijdrage aan de duurzaamheidsopgave wanneer deze
aanvullend stuurt ten opzichte van het lager wordende
emissieplafond in het ETS. Dit betekent dat er óf
gestuurd moet worden op impact die buiten het ETS
valt, óf lagere impact ervoor moet zorgen dat er minder
ETS-rechten worden uitgegeven.
Een tweede reden voor introductie van een Dwingende
MKI is om in Nederland voor te sorteren op meer
duurzame producenten, waarmee de kosten van een
stijgende CO2-prijs op termijn worden verminderd en
risico’s op prijsstijgingen worden verminderd. Een
mogelijke derde reden is dat introductie van een
Dwingende MKI de Nederlandse ketenimpact – van
buitenlandse productie van bouwmaterialen vermindert. Vanuit Europees oogpunt is dat echter
weinig zinvol, doordat het ETS de emissies al begrenst.
Met een sturing op beton worden buitenlandse
cementproducenten en Nederlandse
elementenproducenten aangestuurd. Zij vallen onder
het ETS. Omdat in deze sector veel winst te behalen is,
heeft een prestatieverplichting op materiaalniveau zin
om te laten zien welk reductietempo mogelijk is.
Met een sturing op asfalt worden Nederlandse
asfaltproducenten aangestuurd. Zij vallen onder het
ETS. Wanneer hier significante CO2-reductie wordt
gerealiseerd, kan besloten worden om vanuit Nederland
minder emissierechten te veilen. Daarmee ontstaat
daadwerkelijke klimaatwinst.

21

Met een sturing op staal worden internationale
staalproducenten aangestuurd. Europese producenten
vallen onder het ETS; niet-Europese producenten
moeten vanaf 2026 een grenscorrectie betalen onder
CBAM. Omdat de Nederlandse GWW-markt een kleine
afzetmarkt is voor staalproducenten, is de vraag of een
prestatieverplichting hier bijdraagt aan het
verduurzamen van de staalproductie. Tegelijkertijd
geven producenten zelf aan scherpere eisen te
verwelkomen om innovatie te bevorderen.

Conclusie: Milieuprestatiestelsel
Tot slot is het van belang dat het stelsel door alle
partijen als betrouwbaar wordt gezien. Een
vergelijkbare aansturing en toepassing vanuit de B&U
en de GWW kan zorgen dat de toepassing eenduidiger
wordt en (door)ontwikkeling van het stelsel eenvoudiger
wordt. Dat betekent een eventuele introductie van een
grenswaarde in de GWW, maar kan ook een eventuele
introductie van sturing op hogere prestaties in de B&U
betekenen.
Naast het op orde brengen van de inhoudelijke
randvoorwaarden ligt hier ook een
vertrouwensvraagstuk richting de sector, wat serieus
aandacht vraagt. Het investeren in de betrouwbaarheid
van het stelsel is daarom essentieel. Dat begint bij het
op orde krijgen en houden van de basis: het transparant
beschikbaar stellen van actuele milieuprofielen.
Vervolgens vraagt dit het pro-actief oppakken van
aandachtspunten en het delen van kennis over de wijze
waarop data uit het stelsel zou moeten worden
toegepast.
Tot slot is Europese harmonisatie de komende jaren een
belangrijk punt. De aanscherping van de Construction
Products Regulation gaat naar verwachting invloed
hebben op de wijze waarop in Nederland met
productdata wordt gerekend. In de verdere
concretisering en uitwerking van deze Europese
afspraken is het behoud van het Nederlandse
kwaliteitsniveau en detailniveau van afspraken van
belang, onder meer om ongewenste milieu-effecten –
anders dan CO2-uitstoot – te vermijden.

Dwingende MKI in de GWW | Varianten, effecten & randvoorwaarden

22

Implementatieroutes
Vanuit de analyse van de verschillende varianten
(Hoofdstuk 5) ontstaan er vier mogelijke
implementatieroutes voor een Dwingende MKI.
Route A: Resultaatverplichting op materiaalniveau
•
Resultaatverplichting
•
Materiaalniveau
•
Eis
•
Productie + hergebruik (A1 t/m A3 + D)
•
Alle milieu-effecten
Toelichting
Een resultaatverplichting op materiaalniveau – een
grenswaarde – geeft duidelijkheid en consistentie aan
de hele markt. Producenten weten wat de benodigde
prestatieniveaus zijn. Aannemers en opdrachtgevers
hoeven hier minder naar te vragen. En op alle projecten
blijft de mogelijkheid om partijen extra uit te dagen.
Positieve effecten
•
Eenduidig en consistent basisniveau, over
projecten en opdrachtgevers heen
•
Sturing op ketenpartij met meeste impact
•
Aansluiting bij beweging in de markt, vanuit
o.a. Betonakkoord
Mogelijk ongewenste effecten
•
Weerstand vanuit producenten: individuele,
minder goed presterende producenten moeten
zich aanpassen.


Een mogelijke bepalingsmethodiek, waarbij
prestaties doorlopend verbeteren, is uitgewerkt
in het kader op pagina 26.

Route B: Resultaatverplichting op projectniveau
•
Resultaatverplichting
•
Projectniveau
•
Eis
•
Hele levenscyclus (A t/m D)
•
Alle milieu-effecten

Route C: Rekenverplichting op projectniveau
•
Rekenverplichting
•
Projectniveau
•
Eis
•
Hele levenscyclus (A t/m D)
•
Alle milieu-effecten

Toelichting
Een resultaatverplichting voor specifieke projecttypes,
waarbij een minimumprestatie voor projecten wordt
bepaald. Deze verplichting wordt bijvoorbeeld
vastgelegd in vergunningverlening, in parallel met de
vergunningsplicht voor een MPG-waarde in de B&U. De
opdrachtgever is verantwoordelijk voor de controle.

Toelichting
Een rekenverplichting voor alle projecten boven een
bepaalde omzet, waarmee inzicht ontstaat in de MKIprestatie van projecten. Deze verplichting wordt
opgelegd aan de opdrachtgever, die deze vervolgens
laat uitvoeren in de ontwerp- of realisatiefase. Het doel
van deze rekenverplichting is kennisopbouw en
bewustwording. Dit kan een stap zijn naar een
toekomstige resultaatverplichting.

Positieve effecten
•
Helderheid voor alle partijen over grenswaarde
•
Consistentie tussen grote en kleine projecten
•
Vergelijkbaar met aansturing van B&U-sector
(grenswaarde MPG)
Mogelijk ongewenste effecten
•
Grenswaarde lastig te bepalen, vanwege (i)
grote diversiteit in soort projecten; en (ii) lastig
bepalen van vergelijkbare eenheid over
projecten heen
•
Eenvoudig haalbare grenswaarde vanwege
diversiteit in projecten, waarmee
daadwerkelijke duurzaamheidswinst voor
overgrote deel van projecten uitblijft
•
Extra kennis en capaciteit nodig bij
opdrachtgevers, die deze nu niet hebben

Dwingende MKI in de GWW | Varianten, effecten & randvoorwaarden

Positieve effecten
•
Meer kennis en bewustzijn bij alle partijen:
opdrachtgevers en markt.
•
Eenvoudiger kunnen sturen op prestaties bij
het maken van een berekening.
•
Informatie voor (i) bedrijven, die waardevol is
voor rapportageverplichtingen (o.a. CSRD); en
(ii) gemeenten, voor monitoring duurzaamheid.
Mogelijk ongewenste effecten
•
Extra proceskosten t.b.v. maken en controleren
berekeningen, zonder daadwerkelijke
duurzaamheidswinst.
•
Extra kennis en capaciteit nodig bij
opdrachtgevers, die deze nu niet hebben.

23

Route D: Resultaatprikkel op projectniveau
•
Resultaatprikkel
•
Projectniveau
•
Gunningcriterium
•
Hele levenscyclus (A t/m D)
•
Alle milieu-effecten
Toelichting
Een resultaatprikkel voor alle of een deel van de
projecten, bijvoorbeeld door in te kopen met de MKI als
gunningcriterium. Daarmee worden partijen uitgedaagd
om hun prestatie te blijven verbeteren. Daarbij is meer
eenduidigheid over projecten en organisaties heen sterk
gewenst om perspectief te geven aan zowel
aannemers als producenten. Die eenduidigheid kan als
volgt worden vormgegeven14:
•
Werken met een “MKI-waardering” (MKI-W),
waarbij de MKI-waarde bij de inschrijfprijs
wordt opgeteld in plaats van als fictieve
korting in rekening wordt gebracht.
•
Hanteren van een minimale eenduidige
vermenigvuldigingsfactor, waarmee de MKIwaarde in lijn wordt gebracht met het
financiële bod.
Positieve effecten
•
Continue en meer eenduidige stimulering van
aannemers en producenten.
•
Investeringsperspectief voor producenten.
•
Veel ervaring bij grote en middelgrote partijen
(opdrachtgevers + markt).
Mogelijk ongewenste effecten
•
Veel extra kennis en capaciteit nodig bij
opdrachtgevers, die deze nu niet hebben.

Dwingende MKI in de GWW | Varianten, effecten & randvoorwaarden

24

8. Advies
Op basis van de varianten, effecten en de mogelijke
implementatieroutes zijn er mogelijkheden om te sturen
op het versneld verduurzamen van de GWW. Dit
hoofdstuk doet hiervoor vier adviezen.
Het startpunt voor dit onderzoek is de aanname dat
een Dwingende MKI bijdraagt aan het versneld
verduurzamen van de GWW. Adviezen 1 en 2 gaan in
op de eventuele introductie van een Dwingende MKI.
Beide varianten hebben echter ook mogelijk
ongewenste effecten, zoals toegelicht in de varianten
(Hoofdstuk 5) en de conclusie (Hoofdstuk 7).
Om de GWW-sector te verduurzamen is het investeren
in de sector in ieder geval een effectieve route. Dit is
nodig bij eventuele introductie van een Dwingende MKI,
maar heeft ook effect wanneer deze Dwingende MKI
toch niet wordt geïntroduceerd.

Advies 1.

Advies 2.

Introduceer een Dwingende MKI-prestatie voor
(gewapend) beton, asfalt en staal (Route A)
Beton en asfalt zijn in de GWW de twee dominante
materiaalstromen. Staal wordt toegepast voor
specifieke functies als geleiderails en bruggen. Een
dwingende prestatie (grenswaarde), die periodiek
wordt geactualiseerd, geeft producenten perspectief om
te investeren in de verduurzaming van hun productie.

Introduceer een Dwingende MKI-berekening voor
(middel)grote projecten (Route C)
Partijen die werken aan grote projecten – zowel
opdrachtgevers als marktpartijen – hebben vaak kennis
en ervaring in het werken met de MKI. Door de
rekenverplichting te introduceren voor alle (middel)grote
projecten moet voor al deze projecten een MKI worden
berekend. Deze berekening kan – in lijn met de B&U –
een berekening zijn als onderdeel van de
vergunningverlening.

Het doel van deze grenswaarden is om de prestaties
van het ‘peloton’ te verbeteren.
Voor het bepalen van de grenswaarde adviseren wij om
te kiezen voor de hele levenscyclus (A t/m D), waarbij de
fasen A4 t/m C4 gestandaardiseerd (‘forfaitair’) worden
meegegeven. Daarmee wordt de integraliteit van het
stelsel behouden, maar in de praktijk vooral gestuurd op
verlaging van de impact in de productiefase (A1 t/m
A3). Omdat de keuzes in A1 t/m A3 ook het eindelevensduurscenario beïnvloeden, moet in dit geval ook
Module D meegerekend worden. Bij projecten waar
wordt ingekocht met de MKI kunnen partijen deze eis
ook aantonen met de projectspecifieke milieu-informatie
van hun producten (milieuprofielen).
 Vanuit de Europese herziening van de
Constructon Products Regulation worden
voorwaarden benoemd voor deze eisen. Dit
wordt uitgewerkt in het onderzoek Juridische
borging.
 Een mogelijke uitwerking van de hoogte van
prestatieniveaus is opgenomen op pagina 26.

Dwingende MKI in de GWW | Varianten, effecten & randvoorwaarden

Het doel van deze rekenverplichting is om de kennis en
het bewustzijn bij partijen te vergroten, waarmee in de
toekomst eenvoudiger gestuurd kan worden op
verduurzaming.
Het stellen van de rekenverplichting geldt voor
opdrachtgevers, die dit zullen neerleggen bij de
aannemers of zelf in een eerdere ontwerpfase zullen
doen. Door een grens te stellen voor een
rekenverplichting vanaf een bepaalde projectomvang,
worden grote administratieve lasten voor kleine
projecten voorkomen.
In deze rekenverplichting is het zowel mogelijk om
alleen een berekening te vragen, als om ook
daadwerkelijk te sturen op een lagere prestatie. Bij het
inkopen met MKI in de GWW (Advies 4), waarbij een
MKI-prestatie wordt uitgevraagd, wordt dan ook aan
deze rekenverplichting voldaan.

25

Advies 3.

Advies 4.

Investeer in het Milieuprestatiestelsel
Een betrouwbaar stelsel met accurate en actuele data
is essentieel om op een effectieve en goede manier te
kunnen sturen. De datakwaliteit voor de GWW is op dit
moment nog afhankelijk van incidentele investeringen
vanuit Rijkswaterstaat en de data die producenten zelf
aandragen. Dit vraagt om structurele aandacht, samen
met de andere randvoorwaarden die geschetst zijn in
Hoofdstuk 6.

Versterk en harmoniseer Inkopen met de MKI (Route D)
De afgelopen jaren heeft het inkopen met MKI in de
GWW veel duurzaamheidswinst opgeleverd. Waar
grenswaarden helpen om het peloton in beweging te
krijgen, is het doel van inkopen om koplopers (en het
peloton) te blijven stimuleren om te verbeteren.

Aanvullend is een goede koppeling tussen de Nationale
Milieudatabase en ontwerpinstrumenten van belang.
Daarvoor is het onder meer nodig dat goede afspraken
worden gemaakt over toegankelijkheid van data en het
delen van data. Hier loopt reeds inzet vanuit DigiGO, in
opdracht van het Ministerie van BZK. Intensivering van
deze inzet is echter nodig om te komen tot een goede,
sectorbrede integratie van het kunnen sturen op de
milieuprestatie vanuit ontwerpinstrumenten. Met deze
goede afsprakenset en sectorbrede toepassing (zie
Advies 2) is de verwachting dat er vanuit marktpartijen
ook meer instrumenten ontwikkeld zullen gaan worden,
in lijn met de diverse rekeninstrumenten die in de B&U
beschikbaar zijn.
Tot slot is betere controle van de aangeleverde
prestaties nodig. Dit vraagt structureel om aandacht bij
opdrachtgevers, waarvoor ook een investering in hun
kennis en capaciteit nodig is (zie ook Advies 4),

Er ligt nog veel potentie voor het breder inzetten van de
MKI als inkoopinstrument. Daarbij gaat het zowel over
het inzetten van de MKI voor het behalen van
gunningvoordeel als het stellen van MKI-eisen,
bijvoorbeeld op basis van grenswaarden uit het
Betonakkoord of vanuit BouwCirculair.

Om dit succesvol te kunnen doen, is structureel meer
kennis en capaciteit nodig bij decentrale
opdrachtgevers. Investeren in kennis kan bijvoorbeeld
door het opzetten van het Expertisecentrum MKI, al dan
niet in samenwerking met PIANOo. Investeren in
capaciteit betekent het uitbreiden van structurele
financiering aan gemeenten voor de aanleg en
onderhoud van hun infrastructuur.

Grote opdrachtgevers als Rijkswaterstaat en ProRail
hanteren de MKI in veel projecten al. Daar is nog winst
te behalen in meer consistentie over projecten heen. Bij
kleinere, vaak decentrale opdrachtgevers is veel winst
te behalen door de toepassing van inkopen met MKI te
verbreden.
Om de effectiviteit te vergroten is een meer
geharmoniseerde aanpak van inkopen met de MKI
wenselijk. Vanuit Rijkswaterstaat is ervaring opgedaan
met de zogenoemde “MKI-W”: het ‘waarderen’ van de
MKI door deze op te tellen bij de inschrijfprijs, inclusief
een minimale eenduidige waardering
(‘vermenigvuldigingsfactor’). Het geharmoniseerd
opschalen van inkopen met de MKI op basis van deze
methode leidt tot investeringszekerheid voor
aannemers en producenten. Dit is daarmee een
belangrijke manier om zowel de koplopers als het
peloton te activeren.

Dwingende MKI in de GWW | Varianten, effecten & randvoorwaarden

26

Bijlage I. Totstandkoming
Dit advies is opgesteld door Copper8 in opdracht van
het Ministerie van Infrastructuur & Waterstaat. Het doel
van dit onderzoek is om te verkennen wat de effecten
zijn van een Dwingende MKI, inclusief inzicht in de
mogelijke varianten (inclusief alternatieven) en
randvoorwaarden.
Deze opdracht is uitgevoerd in samenhang met twee
andere deelonderzoeken: Toepassingsgebied
Dwingende MKI door Witteveen+Bos (parallel
gepubliceerd) en Juridische borging Dwingende MKI
door Flux Partners (te publiceren in eerste helft 2024).
De gecombineerde inzichten van de drie
deelonderzoeken leiden tot een advies omtrent het
(stapsgewijs) invoeren van een Dwingende MKI in de
GWW-sector.

Samenhang evaluatie ‘Inkopen met de MKI’
Tijdens de uitvoering van dit traject en het houden van
de interviews is parallel een evaluatie van ‘inkopen met
de MKI’ uitgevoerd, in opdracht van Rijkswaterstaat.
Daarbij is een actie-agenda opgesteld om te bepalen
wat nodig is om effectiever op verduurzaming te sturen
middels MKI.
Dit onderzoek is uitgevoerd door Copper8 en
Witteveen+Bos. Het eindresultaat van dit traject is
samengevat in het adviesrapport Inkopen met MKI in de
GWW | Evaluatie en actie-agenda.

Processtappen
Dit advies is tot stand gekomen door een analyse op
basis van interviews. Hierin zijn op hoofdlijnen de
volgende stappen gevolgd:
1. Inventariseren van de mogelijkheden voor een
Dwingende MKI en het uitwerken varianten en
alternatieven.
2. Ophalen van inzichten in 25+ interviews met
onder meer marktpartijen, publieke
opdrachtgevers, ingenieursbureaus en
sectorbrede partijen. Zij zijn gevraagd naar
hun inzichten rondom de effectiviteit van
inkopen met de MKI de afgelopen jaren,
aandachtspunten naar de toekomst en de
gewenste vorm van een mogelijke Dwingende
MKI.
3. Valideren van uitkomsten in werksessie met
experts (zie Experts).
4. Valideren van uitkomsten in werksessies met
stuurgroep (zie Stuurgroep).

Vervolgstap
Dit advies wordt samen met de twee andere
deelonderzoeken op een later moment samengevat in
een overkoepelend advies:
 Advies Implementatie Dwingende MKI.

Dwingende MKI in de GWW | Varianten, effecten & randvoorwaarden

28

Uitvoering

Interviews

Onderzoek ‘Effecten & varianten’
Sybren Bosch (Copper8)
Tomas Peeters (Copper8)

Aannemers
A. Hak Leidingbouw (Julian Stolk)
BAM (Erik Hoeksema & Jim van der Kooij)
CA de Groot (Kees de Groot)
Dura Vermeer (Sven van Es & Marleen Versteegen)
Van Gelder (Henk Brouwer & Stefan van Drie)
VolkerRail (Mees Willemsen)
Heijmans (Gert-Jan van den Berg)

Onderzoek ‘Toepassingsgebied’
Rob Dijcker (Witteveen+Bos)
Ronald Hendriks (Witteveen+Bos)
Onderzoek ‘Juridische Borging’
Fanauw Hoppe (Flux partners)
Eveline Bakker (Flux partners)
Experts
Paul Prinssen (EcoReview)
Mantijn van Leeuwen (NIBE)
Maarten Bruinsma (CE Delft)
Maarten Schäffner (Witteveen+Bos)
Gerben Hofmeijer (Rebel Group)
Stuurgroep
(Ministerie IenW | DGMI)
niet relevant voor kamerstuk (Ministerie IenW | DGMI)
niet relevant voor kamerstuk
(Ministerie IenW | DGMO)
niet relevant voor kamerstuk
(Ministerie IenW | DGMI)
niet relevant voor kamerstuk
(Ministerie BZK | B&E)
niet relevant voor kamerstuk
(Rijkswaterstaat | GPO)
niet relevant voor kamerstuk
(Rijkswaterstaat | WVL)
niet relevant voor kamerstuk

Producenten
Arcelor Mittal (Patrick Mulders & Roel Bijlard)
AsfaltNu (Jörgen de Wijs)
Voestalpine (Sander Brinkhuis & Akkie Stomphorst)
Voorbij Beton (Dorien Staal)
Advies- en ingenieursbureaus
Aveco de Bondt (Kamiel Jansen)
Roelofs (Tobias Strating & Mariëtte van den Heuvel)
Opdrachtgevers
niet relevant voor kamerstu
Gemeente Den Haag (
)
niet relevant voor kamerstuk
Gemeente Diemen
)
Gem. Haarlemmermeer (niet relevant voor kamerstuk )
Gemeente Leeuwarden (niet relevant voor kamerstuk )
Gemeente Utrecht niet relevant voor kamerstuk )
Provincie Noord-Holland (niet relevant voor kamerstuk )
Waterschap. N’zijlvest (niet relevant voor kamerstuk )
Overige partijen
BouwCirculair (Daaf de Kok)
Betonakkoord (Jacqueline Cramer)
CROW (Joost Fijneman)
Gasunie (Rob Beukeboom & Alex Tillema)
Yunex (Patrick Deelen & Tom Frijns)

Dwingende MKI in de GWW | Varianten, effecten & randvoorwaarden

29

Bijlage III. Bronvermelding
1

PBL (2023) Integrale Circulaire Economie Rapportage
Transitieteam Circulaire Bouweconomie (2022) Adviesnotitie dwingende MKI voor projecten in de Grond-, Weg- en Waterbouw-sector
3
Betonakkoord (6 november 2023) Overheid wil samen optrekken met Betonakkoord en Bouwakkoord Staal om grote stappen richting duurzaamheid te zetten
4
Rebel Group (2023) Voorstel voor de route naar dwingender gebruik MKI in de GWW: Plan van aanpak 2023 – 2024
5
Stockholm Resilience Center (2023) All planetary boundaries mapped out for the first time, six of nine crossed
6
Rijksoverheid (2023) Nationaal Programma Circulaire Economie: 2023 – 2030
7
Rijksoverheid (2020) Strategie Klimaatneutrale en Circulaire Rijksinfrastructuurprojecten
8
CE Delft (2023) Mogelijkheden CO2-reductie rijksinfraprojecten tot en met 2030
9
SEB (2023) Routekaart Schoon en Emissieloos Bouwen
10
Transitieteam Circulaire Bouweconomie (2022) Adviesroute naar een circulaire economie voor de bouw
11
Copper8 & Metabolic (2023) Circulaire Bouw 2035: aanzet tot een toekomstperspectief
12
European Commission (2023) EU Emission Trading System – online geraadpleegd
13
Ember Climate (8 december 2023) Carbon Price Tracker – online geraadpleegd
14
Copper8 & Witteveen+Bos (2023) Inkopen met de MKI in de GWW: Evaluatie & actie-agenda
15
EIB & Metabolic (2022) Materiaalstromen in de bouw en infra
16
Rebel Group (2023) Bepalende eenheden voor een MKI-norm in de GWW
17
Ministerie van Ecologische Transitie (FRA) (2021) Besluit van 4 augustus betreffende de eisen inzake energie- en milieuprestaties voor de bouw
18
Witteveen+Bos, CE Delft & Copper8 (2022) Inkopen met MKI: met of zonder Module D?
19
Gideon (2022) Effectiever sturen op milieu-impact in de bouw: advies doorontwikkeling MPG-MKI-stelsel
20
CE Delft (2023) Handboek Milieuprijzen
2

Dwingende MKI in de GWW | Varianten, effecten & randvoorwaarden

31