Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

34 530

Initiatiefnota van het lid Grashoff over «Vogels
de Weide Wereld in»

Nr. 2

INITIATIEFNOTA
Inleiding
Het gaat niet goed met de weidevogels in Nederland. De afgelopen
decennia is door intensivering van de landbouw de weidevogelpopulatie
onder druk komen te staan. De maatregelen die afgelopen jaren zijn
getroffen zijn niet voldoende gebleken om de achteruitgang te stoppen.
Gaan we op deze manier door, dan is niet uit te sluiten dat binnen
tientallen jaren een groot deel van de populatie niet meer in Nederland te
vinden is.
Op deze manier kan Nederland zijn typische weidevogels, zoals de grutto
en de scholekster, verliezen. Het is vijf voor twaalf. Er zijn daarom
aanvullende maatregelen nodig.
Nederland Weidevogelland
De weidevogels zijn speciaal verbonden met Nederland. Nederland
huisvest 40% van de Europese gruttopopulatie1 en 30% van de Europese
scholeksterpopulatie2. Dit komt voornamelijk omdat Nederland, liggend in
een delta, een nat, dynamisch en voedselrijk landschap kent. Veel
weidevogels kiezen voor Nederland als broedplaats, waarna ze via o.a.
Portugal naar Afrika trekken om ook daar de natuurbeelden te verfraaien.
Nederland heeft een grote verantwoordelijkheid voor de instandhouding
van grutto’s in Europa, maar ook wereldwijd. De totale wereldpopulatie
grutto’s is tussen 1990 en 2005 met ongeveer 30% afgenomen3. Nederland
heeft hier een grote rol in gespeeld. In 1969 werd de gruttopopulatie in
Nederland geschat op 120.000 tot 135.000 gruttoparen, in 2009 op 46.000
tot 62.000 paren4. De Europese Commissie heeft daarom in de Vogel- en

1

Vogelbescherming (2016)
Teunissen & Soldaat (2006)
Burfield (2005)
4
Tucker & Heath (1994) en Höglund et al. (2009)
2
3

kst-34530-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 530, nr. 2

1

Habitatrichtlijn Nederland een instandhoudingsplicht gegeven voor het op
peil houden van de weidevogelpopulaties5.
Weidevogels horen in het Nederlands landschap thuis, maar dreigen op
korte termijn te verdwijnen6. Sinds 1990 is de gruttopopulatie gehalveerd
en zijn de populaties kieviten met 40%, veldleeuweriken met 60% en
scholeksters met 65% afgenomen7. Ook de slobeend en graspieper tonen
sinds 1990 een duidelijke daling. Sinds de eeuwwisseling nemen
daarnaast de populaties kieviten en tureluurs af. Tussen 2002 en 2011 zijn
de aantallen scholeksters, kieviten, grutto’s en tureluurs resp. 4,6%, 3,4%,
3,3% en 2,1% per jaar afgenomen8.
Nederlanders vinden ook dat de weidevogels in Nederland moeten
worden beschermd. Zo hebben inmiddels al ruim 100.000 Nederlanders
de petitie «Red de rijke weide» van de Vogelbescherming getekend en
hebben fanatieke Friezen zich verenigd in het burgerinitiatief Kening fan ‘e
Greide9. Daarbovenop geeft 70% van de Nederlanders aan zich te zorgen
maken over de natuur op het boerenland en dat we ons meer moeten
inspannen voor vogels en natuur in natuurgebieden, de stad, het
boerenland en internationaal10. Ook is 2016 benoemd tot «Jaar van de
Kievit»11 en eind 2015 is de grutto door kijkers van het programma
«Vroege Vogels» en de Vogelbescherming uitgeroepen tot onze nationale
vogel. Dagblad Trouw heeft een soortgelijke verkiezing gehouden, waarbij
de grutto wederom de winnaar was12. Dit laat goed, naast de intrinsieke
waarde, de belevingswaarde van weidevogels voor de Nederlandse
burger zien.
Internationaal wordt Nederland ook aangesproken op zijn speciale
verantwoordelijkheid voor het in standhouden van de weidevogels. In
Nederland broedt ongeveer 90% van de populatie grutto’s binnen de
EU2713. De grutto is een soort die sinds 2015 op de Europese Rode Lijst
als «kwetsbaar» wordt benoemd, en binnen de EU27 zelfs als «bedreigd».
De verwachte populatieontwikkeling van grutto’s binnen de EU27 is
geschat op een verlies van 50–79% van de populatie in 25,8 jaar tijd.
In de midterm review van de Europese Commissie over de Vogel- en
Habitatrichtlijn stelt de commissie dat Nederland «een van de slechtste
jongetjes van de klas» is14. Nederland staat er slechter voor dan andere
regio’s in Europa. Het rapport State of Nature in the EU concludeert dat
als er geen forse extra inspanning komt, de biodiversiteitsdoelen in 2020
niet behaald zullen worden. Daarbij stelt de Europese Commissie dat er
voor Nederland een grote opgave ligt om de landbouw te verduurzamen.
Ook de Staatssecretaris verwees naar het sterke verband van intensief
grondgebruik en de achteruitgang van instandhouding van habitattypen15.
Oorzaken achteruitgang
De daling van het aantal weidevogels komt vooral doordat kuikens niet
kunnen overleven. Dit vanwege het ontbreken van zogenaamd
«kuikenland». Kuikenland bestaat voor de grutto uit langer gras met een
5

IPO, EZ (2013), IVAN-2016, Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer 2016
Schroeder et al. 2010 in Kleijn (2012)
7
CBS (2015), Weidevogels in duikvlucht
8
Teunissen & Paassen (2013)
9
Kening fan «e Greide (2012)
10
Motivaction (2015)
11
Vogelbescherming (2015)a
12
Piersma, T. (2015)
13
IUCN Red List; Limosa Limosa, Supplementary Material.
14
European Environment Agency (2015), State of Nature in the EU
15
Kamerbrief 2015Z09462
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 530, nr. 2

2

open structuur en veel bloemen en kruiden. Er komen veel grote insecten
voor, er zijn genoeg schuilmogelijkheden bij gevaar en de vegetatie is niet
te dichtbegroeid, zodat een pul (jong) zich daar goed doorheen kan
bewegen. Dit bespaart tijd en energie, die het kuiken weer in foerageren
en groeien investeert. Deze percelen worden vaak pas laat gemaaid.
Door een intensivering van de landbouw wordt juist eerder gemaaid en
worden steeds meer meststoffen gebruikt, waardoor een eentonige
monocultuur in het grasland ontstaat. Deze intensivering van de
landbouw neemt eerder toe dan af. Op 1 april 2015 is het melkquotum
afgeschaft wat resulteerde in een verdere toename van intensivering16.
Door intensief grasbeheer blijven graslanden laag, waardoor weidevogels
geen mogelijkheden meer hebben om zich te verschuilen voor predatoren. Dit wordt samen met een verslechterde conditie, als gevolg van
weinig of slecht voedsel op het boerenland, door menig onderzoek
aangewezen als belangrijkste oorzaken van sterfte17. De voedseltekorten
worden voornamelijk veroorzaakt door verlies aan biodiversiteit als
gevolg van grootschalig en overmatig mestgebruik, maar ook door een
lage grondwaterstand18.
Naar een beter en effectiever weidevogelbeheer
De maatregelen die de afgelopen jaren zijn genomen, hebben een verdere
daling van de weidevogelpopulatie niet verholpen. Er zal dus meer inzet
worden vereist. Dit betekent: aanscherping en uitbreiding van de
maatregelen van weidevogelbeheer en meer middelen voor weidevogelbeheer, zodat meer boeren gaan meedoen. Daarnaast is een vereenvoudiging van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleidsstelsel (GLB) hard
nodig. Het is voor veel boeren en collectieven nu nog te ingewikkeld om
het weidevogelbeheer goed in te passen in hun bedrijfsvoering. Het
stelsel van het gemeenschappelijk landbouwbeleid is voor veel boeren te
complex en zorgt voor onnodige bureaucratie. We moeten meer flexibiliteit bieden voor collectieven om efficiënt weidevogelbeheer te
ontwerpen en het beleid moet een stimulerender karakter krijgen.
Ook hebben klimaatverandering en intensieve landbouw voor een lagere
effectiviteit van het agrarisch natuurbeheer gezorgd19. Gras groeit te snel
en de biodiversiteit is te laag waardoor beheer, zoals een verlate
maaidatum, niet genoeg oplevert om de weidevogelpopulaties in stand te
houden20. De ecologische omstandigheden op gangbaar boerenland in
Nederland zijn dusdanig slecht, dat de huidige beheermaatregelen
individueel niet genoeg opleveren om de weidevogelpopulatie te
behouden. Zo neemt de biodiversiteit op landbouwgronden exponentieel
af met toenemende intensiteit van de landbouw. Mede hierdoor kan men
zich afvragen of permanent grasland nog steeds voldoende ecologische
bijdrage levert om aan de vergroeningseisen van de eerste pijler van het
GLB te kunnen voldoen.
Omdat weidevogelgebieden voornamelijk permanente graslanden
kennen, hoeven de boeren hier niet de vergroeningseisen toe te passen.
Het enige natuurbeheer dat de weidevogels hier ondergaan komt vanuit
de tweede pijler van het GLB waarvan het ANLb medegefinancierd word,
een duidelijk kleiner potje Europees geld, waarbij deelname vrijwillig is.

16

Van Grinsven, PBL (2015), Quick scan gevolgen van afschaffing melkquotum
Altenburg en Wymenga (2010) en Schekkerman et al. (2009)
Newton, I. (2004) en Tucker, G.M (1992)
19
Klein (2012), De effectiviteit van Agrarisch Natuurbeheer, Alterra, Centrum voor Ecosystemen
20
Schekkerman et al. 2008 in Kleijn (2012)
17
18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 530, nr. 2

3

Vergroting biodiversiteit
Deze initiatiefnota richt zich primair op het verbeteren van de weidevogelpopulatie in Nederland maar heeft daarnaast positieve effecten op de
algehele biodiversiteit, zoals ook de akkervogels en instandhouding van
de bijenpopulatie. Met deze initiatiefnota wordt een stap gezet om de
biodiversiteit op het platteland te vergroten. Het platteland wordt in
toenemende mate een groene woestijn door verdere intensivering van de
landbouw. Terwijl natuur en landbouw goed met elkaar samen kunnen.
Natuurinclusieve landbouw zou dan ook de norm moeten zijn.
Ook de ecosysteemdiensten die bij natuurinclusieve melkveehouderij
komen kijken zijn niet onbelangrijk. Door middel van biodiversiteitswinst
zorgen natuurinclusieve melkveehouderij en agrarisch natuurbeheer voor
o.a. een betere darmflora voor vee, inclusief minder bezoeken van de
veearts, minder antibioticagebruik, natuurlijke bestuiving en -insecticiden/
fungiciden, beter waterbergend vermogen en water-biodiversiteit (KRW
doelstellingen), vrijmaken van nutriënten in de bodem en plaagbescherming21.
De indiener stelt daarom het volgende voor:
I Het instellen van een formeel Nationaal Programma Weidevogels, waarbij een nationale doelstelling wordt geformuleerd
voor het behoud van de weidevogels in Nederland
Het aantal weidevogels neemt in rap tempo af en we zijn de afgelopen
jaren niet in staat geweest om deze trend te keren. Nederland heeft een
belangrijke verantwoordelijkheid in het behoud van de populatie
weidevogels. De Europese Commissie heeft Nederland aangesproken op
de slechte staat van de biodiversiteit in Nederland. Daarbij is specifiek de
achteruitgang van de weidevogels benoemd en de speciale verantwoordelijkheid van Nederland vanwege haar strategische ligging. De indiener
stelt voor om een Nationaal Programma Weidevogels in te stellen, zoals
de motie Grashoff/Leenders bij de behandeling van de nieuwe Natuurbeschermingswet voorstelde, en – zoals vergelijkbaar bij het klimaatprobleem – een ambitieuze doelstelling te formuleren. Het instellen van een
Nationaal Programma kan op basis van artikel 1.13 in de nieuwe Natuurbeschermingswet, die op 1 januari 2017 in werking zal treden.
De indiener is van mening dat de doelstelling hoort te zijn: herstel
populaties van de voor Nederland kenmerkende broedende weidevogels,
zijnde de grutto, veldleeuwerik, kievit, tureluur, wulp, slobeend en
scholekster, tot aantallen waarbij duurzame instandhouding van de soort
(cf vogelrichtlijn) is gewaarborgd. De bijbehorende kwantitatieve
doelstellingen dienen op basis van wetenschappelijk onderzoek en
overleg met de sector en maatschappelijke organisaties voor de diverse
soorten nader vastgesteld te worden in een algemene maatregel van
bestuur (AMvB), en periodiek geëvalueerd. Voor de grutto gaan we uit van
tenminste circa 40.000 broedparen, op basis van trendontwikkeling van
SOVON22. Dit is de stand van de populatie anno 2011.
II Beschikbaar stellen van middelen voor weidevogelbeheer
Het aanpassen van enkel de regels van het weidevogelbeheer is niet
afdoende om de achteruitgang van de weidevogels te stoppen. Berekeningen van onder andere Vogelbescherming Nederland laten zien dat er
21
22

Meehan et al. 2011 in Kleijn (2012)
SOVON (2015)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 530, nr. 2

4

meer weidevogelgebieden moeten komen én dat de bestaande gebieden
beter moeten worden beheerd23. Om de bestaande 40.000 broedparen
grutto’s te behouden is 200.000 hectare aan beheerd areaal nodig,
gebaseerd op 20 broedparen per 100ha24. Onderzoek laat zien dat deze
200.000ha ongeveer 30% zwaar weidevogelbeheer nodig heeft om de
populatie in stand te houden. Voor de overige 70% kleinschalig weidevogelbeheer zijn subsidies van het ANLb beschikbaar, waarmee boeren en
collectieven gezamenlijk een ruimtelijk beheerplan invullen.
Vogelbescherming Nederland geeft aan dat een gruttopaar 1.7 ha zwaar
beheer land nodig heeft voor effectieve voortplanting. Dit komt voor de
totale populatie neer op 70.000 ha zwaar beheer. Van deze 70.000 ha is
volgens berekeningen van Vogelbescherming Nederland al 35.000 ha in
voldoende mate beheerd en blijft 35.000 achter. Volgens de berekeningen
van Melman (2014) en Vogelbescherming Nederland is het zware beheer
samen te brengen in een mozaïekbeheer dat € 575,– subsidiekosten per
hectare vereist. Dit zou betekenen dat minimaal 20 miljoen euro structureel nodig is, voor het beheer van deze hectares.
De indiener wil naar deze 20 miljoen toegroeien. De indiener is tevens van
mening dat een groot gedeelte van dit geld kan worden behaald door
efficiëntere invulling van de Europese subsidiegelden, het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid. Daarbij denken we aan het aanpassen van het
vergroeningsdeel in pijler 1 en het schuiven van middelen van pijler 1
naar pijler 2. Als laatste zullen er ook nog aanvullende middelen nodig
zijn, welke de indiener wil realiseren vanaf 2020 (zie bijlage 1; financiële
verantwoording).
Daarnaast wil de indiener dat de gelden voor beheer van de gronden
flexibel kunnen worden ingezet, zodat er geld vrij wordt gespeeld voor de
incidentele investeringen.
De indiener verwacht ook, op termijn, dat naast de boeren ook de rest van
de melkveesector een bijdrage gaat leveren aan het weidevogelbeheer.
Het stimuleren van verdienmodellen zal uiteindelijk ook betekenen dat
boeren die aan weidevogelbeheer doen via de markt, meer geld voor hun
melk zullen krijgen. De indiener vindt dat dit geld dan ten goede zou
moeten komen aan weidevogelbeheer en de vermindering van subsidies.
De Natuur- en Vogelwerkgroep Krimpenerwaard (NVWK) heeft laten zien
dat melk geproduceerd op weidevogelvriendelijke percelen slechts 10
eurocent meer hoeft te kosten in de supermarkten. Op deze manier kan
een boer voor ongeveer 500 euro per hectare aan beheerkosten compenseren (zie ook punt V)25.
De indiener wil 575 euro per hectare beschikbaar stellen voor weidevogelbeheer, gebaseerd op de beheervergoeding (in totaal 20mln, zie boven).
Een weidevogelvariant op reguliere melk26 kan in de toekomst een groot
deel van de financiering opleveren en toont hiermee de belangrijke rol
van de consument, zuivelverwerkers en supermarktketens in het realiseren van weidevogelbeleid.
De indiener constateert dat collectieven eenmalige kostenposten kunnen
hebben voor het inrichten van weidegrond voor weidevogels. Onderzoek
van Alterra concludeert dat een incidentele investering van 100 miljoen

23

Langhout et al. (2015)
Melman et al. (2014)
25
NVWK (feb. 2016)
26
Red de Rijke Weide, een initiatief van Vogelbescherming Nederland
24

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 530, nr. 2

5

euro nodig is voor het inrichten van het weidevogelareaal27. Het gaat hier
voornamelijk om het plaatselijk verhogen van het waterpeil. Het rapport
laat zien dat op deze manier de kosten van beheer met € 150,– per hectare
per jaar daalt. Deze investering kan binnen zeven jaar terugverdiend zijn,
wat langdurige contractverlening erg wenselijk maakt (zie punt IV).
III Het pakket van gewassen uit de lijst van Ecological Focus
Area’s (EFA) beheermaatregelen verwijderen
Bij het instellen van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid is er door
amendering vanuit de Tweede Kamer de vergoeding voor vanggewassen
in het vergroeningsdeel in pijler 1 (directe inkomenssteun) terecht
gekomen. De Europese Unie heeft het vergroeningsbeleid ingevoerd om
meer biodiversiteit te creëren in het agrarisch gebied. Dit wordt gedaan
door een percentage van 5% als eis voor hectarebetaling in te richten als
EFA (ecologisch aandachtsgebied). De boeren kunnen hiervoor uit een
aantal pakketten kiezen die een ecologische bijdrage leveren op het
boerenerf. Wanneer een boer meer dan 75% permanent grasland heeft,
dan hoeft hij geen EFA en gewasdiversificatie uit te voeren om in
aanmerking te komen voor hectarebetaling van de vergroening uit pijler 1
(in 2015: € 125,16 per ha). Dit zorgt ervoor dat EFA’s alleen van toepassing
zijn op akkerland, wat ook de reden is dat veel voor vanggewassen
gekozen wordt. In 2015 werd door 9.500 boeren (80% van de EFA
gebruikende boeren) voor het pakket vanggewassen gekozen als
EFA-invulling, met een totaal oppervlak van 157.200ha28 waarvoor in 2015
omgerekend ongeveer 118 miljoen aan vergroeningsbetaling met
vanggewassen werd uitgegeven. De indiener is van mening dat deze 118
miljoen euro beter besteed kan worden aangezien het blijkt dat vanggewassen slechts een beperkte meerwaarde hebben voor natuur en
biodiversiteit29. De indiener vindt dat de vergroening, als zijnde de basis
van het nationaal agrarisch natuurbeheer ook op akkerland voldoende
bijdrage moet leveren aan de biodiversiteit c.q. natuurwaarde. Dit is hard
nodig, want het gaat net als bij de weidevogels ook slecht met de
akkervogels. Uit cijfers van recente tellingen van Werkgroep Grauwe
Kiekendief blijkt dat in Drenthe akkervogels, zoals de fazant, gele
kwikstaart, geelgors en graspieper, sinds het begin van de tellingen in
2010 alleen maar achteruit gegaan zijn30. De indiener stelt dus voor om,
vanwege de beperkte bevordering van biodiversiteit, het pakket vanggewassen als vergroeningsmaatregel te laten vervallen en een EFA-mogelijkheid te ontwikkelen voor weidevogels op akkerland, zoals de kievit,
veldleeuwerik en akkervogels.
IV Mogelijk maken voor collectieven om langdurige beheercontracten aan te gaan, zoals met waterschappen, in teken van de
Europese post-2013 CAP-objectives die coherentie willen
aanmoedigen
Op dit moment kunnen contracten met collectieven voor de maximale
duur van zes jaar worden afgesloten. Dit in verband met de looptijd van
het gemeenschappelijk landbouwbeleid. Boeren en collectieven geven
aan dat langjarige contracten een positieve stimulans geven om deel te
nemen aan agrarisch natuurbeheer, mede doordat financiers van
instanties, zoals banken en waterschappen, pas leningen verstrekken voor
27

Melman et al.(2014), Uitwerking Kerngebieden Weidevogl, Alterra rapport 2564
RVO (2015)
29
Van Doorn et al. (2013) Alterra rapport 2478; nationale invulling vergroening GLB vanuit het
perspectief van biodiversiteit
30
Ottens, H-J., (2016) Sterke Daling Broedvogels in Drenthe, Uitwerkingen van punttellingen
Werkgroep Grauwe Kiekendief, Nature Today 15 juni 2016
28

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 530, nr. 2

6

investeringen op basis van langdurige zekerheid. Een langdurig contract
zal ook meer zekerheid bieden voor de investeringen van boeren, zodat zij
de investeringskosten over lange termijn kunnen terugverdienen. De
indiener vindt dit onwenselijk en pleit ervoor om het mogelijk te maken
dat collectieven langere contracten dan zes jaar kunnen afsluiten.
Hierdoor kunnen Europese richtlijnen makkelijker en efficiënte
nagestreefd worden door contracten te sluiten tussen bijvoorbeeld
collectief en waterschap. Op dit moment riskeert Nederland volgens de
AcW sancties van de Europese Unie als de kwaliteit van grond- en
oppervlaktewater niet snel verbetert en daardoor de doelen van de
Europese Kaderrichtlijn Water niet gehaald worden. De Unie van
Waterschappen laat dan ook weten dat langdurige contractverlening een
verbetering is voor zowel het natuur- als waterbeheer.
De indiener wil dat bij het verlenen van natuurbeheer in contracten wordt
opgenomen, dat onder voorbehoud van tussentijdse bijstelling op basis
van nieuwe ecologische inzichten en mogelijk veranderende Europese
regelgeving, het beheercontact wordt verlengd met een periode van 6 jaar
en nogmaals 6 jaar, zodat in principe een contractduur van 18 jaar
ontstaat. Dit in lijn met de ingediende motie van de leden Grashoff en
Leenders (Kamerstuk 34 300 XIII, nr. 139) over langjarige natuurbeheercontracten.
V Stimuleren van nieuwe verdienmodellen in de sector
Het bevorderen van biodiversiteit en goede gebieden voor weidevogels, is
niet alleen een taak voor boeren en de overheid. Veel stakeholders in de
melkveesector zoals Friesland Campina en supermarkten hebben een
belangrijke rol hierin. De indiener is van mening dat het vanzelfsprekend
moet zijn dat ook deze partijen participeren in de ontwikkelingen van de
sector.
De overheid kan systeeminnovaties in de sector aanwakkeren door het
medefinancieren van onderzoek naar nieuwe verdienmodellen voor de
sector, het verlenen van een startsubsidie, of het bij elkaar brengen van de
partijen. De indiener denkt bijvoorbeeld aan het beter in de markt zetten
van weidevogelmelk. Uit onderzoek van TNS-Nipo31, Motivaction32 en de
Eurobarometer 83.433 weten we dat consumenten bereid zijn te betalen
voor dierenwelzijn en stimulering van biodiversiteit.
Meer dan zeventig procent van de consumenten is bereid om meer geld te
betalen voor bijvoorbeeld weidevogelmelk34. De 12 boeren van Boerengilde produceren sinds 7 juni dit jaar zulke weidevogelmelk, die te koop is
in de supermarkt (Weide Weelde). Het gaat hier om boeren met een
gangbaar boerenbedrijf. Het project is met 12 boeren erg klein, maar kan
een goed voorbeeld en startpunt zijn voor verdere ontwikkelingen. Op dit
moment besteedt Boerengilde 2 cent van de verkoopwaarde van een pak
melk aan de ontwikkeling van natuur op het boerenerf. Hun streven is om
met deze kleine bijdrage een aandeel van 20% natuur op de deelnemende
boerenbedrijven te realiseren35.
De indiener is verder van mening dat een verdienmodel op den duur
zelfredzaam moet zijn, zonder structurele extra subsidie, maar wel kan
worden aangejaagd door een subsidie voor promotie of marktintroductie
31

Milieudefensie (2015)
Vogelbescherming (2015), positioneringsonderzoek, Motivaction Research and Strategy
Europese Commissie (2015), Eurobarometer 83.4
34
Vogelbescherming (2015), positioneringsonderzoek, Motivaction Research and Strategy
35
Boerengilde (2016)
32
33

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 530, nr. 2

7

in de startfase. Een inventarisatie van koplopers binnen de sector op dit
gebied kan een positieve bijdrage leveren aan het stimuleren van nieuwe
verdienmodellen.
VI Subsidieaanvragen Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer
van collectieven worden vooraf op transparante en uniforme
wijze getoetst op ecologische effectiviteit
De indiener vindt dat er geen tijd verloren moet gaan voor het effectief
weidevogelbeheer. Op dit moment worden subsidieaanvragen voor het
Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer niet voldoende bij de indiening
getoetst. Pas achteraf kan de provincie meten hoeveel effect de maatregelen hebben op de biodiversiteitswinst en ook het RVO toetst minimaal
op bijdrage aan de biodiversiteit. De indiener is van mening dat dit een
onwenselijke situatie is en wil dat bij een volgende ronde de provincies de
aanvragen ex ante, transparant en uniform gaan evalueren in samenwerking met instanties zoals Alterra of het NIOO. Zo kan op tijd worden
bijgestuurd als blijkt dat de daadwerkelijke effecten ter stimulering van de
biodiversiteit tegenvallen. De indiener wil daarbij benadrukken dat de
ex-ante een «quick scan» moet zijn, op het niveau van de collectieven.
Deze ex ante toetsing moet transparant zijn en de indiener wenst dat
provincies in IPO (Interprovinciaal Overleg) verband met elkaar in gesprek
gaan over de uniformiteit van deze toets.
VII Verzoek aan de Europese Commissie om lidstaten de
mogelijkheid te geven om de percentages EFA (Ecological Focus
Area) van het subsidiabel bouwland per collectief vast te stellen,
zolang nationaal de 5% in totaal behaald wordt
De ecologische aandachtsgebieden – de EFA’s – zijn een belangrijke pijler
om het landbouwbeleid te vergroenen. Op dit moment moet, om in
aanmerking te komen voor vergoeding uit pijler 1, vijf procent van het
subsidiabel bouwland als ecologisch aandachtsgebied worden ingericht
(gecorrigeerd door een wegingsfactor), tenzij een agrariër al voldoende
ecologische waarde oplevert in de vorm van biologisch boeren of
permanent grasland.
De indiener is van mening dat ecologische aandachtsgebieden beter en
doeltreffender kunnen worden benut, door de mogelijkheid te geven
hogere percentages EFA in ecologisch (potentieel) waardevolle gebieden
te realiseren tegenover lagere percentages EFA in minder waardevolle
gebieden. De indiener wil dat provincies samen met collectieven en
individuele boeren de ecologische aandachtsgebieden flexibeler kunnen
inrichten. Niet vijf procent per subsidiabel bouwland zou daarbij centraal
moeten staan, maar vijf procent van het totale landschap, zodat gestreefd
wordt naar maximale vooruitgang in biodiversiteit. Dit betekent dat
boeren in belangrijke kerngebieden een groter percentage van ecologisch
waardevol landschap kunnen hebben, dan boeren die op strategisch
mindere plekken zitten. De indiener denkt hierbij aan hogere percentages
EFA op grenspercelen van natuurgebieden of leefgebieden en lagere
EFA-percentages op afgezonderde percelen of aan stedelijk gebied
grenzende percelen. De collectieven zijn hierin echter vrij om de ruimtelijke inrichting zelf te bepalen aan de hand van het provinciaal beheerplan.
De indiener vindt dat in Europees verband ook moet worden nagedacht
over de EFA’s op permanent grasland, vanwege het belang voor de
weidevogels. Daarbij moet wel rekening worden gehouden met de
overdraagbaarheid van vergoedingen die de boer ontvangt voor zijn EFA.
De indiener wil dat de regering in gesprek gaat met de Europese
Commissie over dit voorstel, en samen komt tot een verrekensystematiek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 530, nr. 2

8

VIII In het Nationaal Programma Weidevogels (zie I) wordt de
mogelijkheid opgenomen voor de Staatssecretaris om, indien
nodig voor het behalen van de nationale doelstelling, over te
gaan tot het stellen van verplichtingen via de provincies. De
provincies verkrijgen dan de bevoegdheid om weidevogelkerngebieden aan te wijzen, waarbij aan grondeigenaar/gebruiker de
verplichting wordt opgelegd om in die gebieden beschermende
maatregelen voor weidevogels te treffen. Deze plicht is
gekoppeld aan een wettelijk recht op adequate vergoeding
De indiener heeft een sterke voorkeur dat het gewenste weidevogelbeheer
in de te realiseren kerngebieden geschiedt op basis van vrijwilligheid.
Goede voorbeelden daarvan zijn er al veel. Met het stelsel van vergoedingen zoals hier voorgesteld en met actief stimulerend beleid van de
provincies heeft de indiener ook de verwachting dat de komende jaren
grote stappen kunnen worden gezet en het benodigde areaal op basis van
samenwerking tussen provincies en collectieven voor agrarisch natuurbeheer kan worden gerealiseerd.
Anderzijds is de indiener van mening dat het behalen van de doelstelling
van het nationale programma dermate belangrijk en urgent is, dat in
ultimo door de Staatssecretaris moet kunnen worden ingegrepen, als het
behalen van die doelstelling in gevaar komt. Daarom stelt de indiener een
«groeipad» voor van vijf jaar om tot volledige realisatie te komen. Mocht –
onverhoopt – in de loop van de komende jaren blijken dat de doelstelling
niet gehaald gaat worden, dan kan overgegaan worden tot een meer
verplichtend stelsel.
Nogmaals wil de indiener aangeven dat daarmee nu niet wordt gestart en
dat het verre de voorkeur verdient om op basis van vrijwillige samenwerking en stimulerend overheidsbeleid tot het gewenste doel te komen.
Beslispunt
De indiener stelt de Kamer voor in te stemmen met de hiervoor
genoemde voorstellen.
Grashoff

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 530, nr. 2

9

Bijlage 1:

Financiële verantwoording
Om voldoende leefgebied voor weidevogels te realiseren wil de indiener
nog extra 35.000 hectare landbouwgebied inrichten voor weidevogels. De
indiener gaat uit van een vergoeding van gemiddeld 575 euro per hectare
per jaar, wat uitkomt op een structurele 20 miljoen euro per jaar (Melman
et al. 2014 en Vogelbescherming Nederland). De indiener wil in vijf jaar
uitgroeien tot 20 miljoen.
De indiener wil dat op volgende manier financieren:
1. De indiener wil 10 miljoen euro verschuiven van beschikbaar geld van
de 1e naar de 2e pijler. Dit is 1% van het totale budget uit de eerste
pijler en valt dus ruim binnen de norm van max. 15% overheveling36.
De indiener wenst dat deze gelden ingezet worden voor agrarisch
natuurbeheer in het ANLb en dus niet van «het boerenerf» verdwijnt.
«Europees pijler 2»-geld moet verplicht mede worden gefinancierd
door de lidstaat met een verhouding 50/5037. Deze cofinanciering van
10 miljoen zal vanaf het nieuwe plattelandsontwikkelingsprogramma
(POP4) in 2020 gerealiseerd moeten zijn, waarmee we in 2017
beginnen met opbouwen, zie punt 2.
2. Resterend is 10 miljoen euro nieuw beleidsgeld dat op verzoek vanaf
2017, in vier tranches, structureel gerealiseerd zal worden. Met de start
van POP4 in 2020 moet de 10 miljoen in de laatste tranche structureel
gerealiseerd zijn. De overheveling van het GLB budget (punt 1) zal
daarom ook in dezelfde tranches plaatsvinden (zie onder).

3. Het wegvallen van het pakket vanggewassen in de eerste pijler levert
biodiversiteitswinst op, waaronder voor enkele weidevogels zoals de
kievit en de veldleeuwerik. De indiener kan deze (biodiversiteits)winst
nog niet nader kwantificeren noch of dit kan leiden tot een verminderde overheidssubsidie.
4. Het stimuleren van nieuwe verdienmodellen voor weidevogelboeren
zal op termijn extra middelen opbrengen voor de boer. De indiener is
van mening dat deze extra meeropbrengst uiteindelijk moet leiden tot
vermindering van overheidssubsidie.
Geraadpleegde bronnen
Altenburg en Wymenga (2010), De invloed van beheer en predatie op de
overleving van weidevogelkuikens in Friesland
Burfield (2005) in: http://www.birdlife.org/datazone/
speciesfactsheet.php?id=3003

36
37

Natuurlijk Platteland Oost (2016)
Ragonnaud, G. (2016) en Provincie Zuid-Holland (april 2015)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 530, nr. 2

10

Boerengilde (2016), http://www.boerengilde.nl/
CBS (2015), Weidevogels in Duikvlucht, https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/
2015/32/weidevogels-induikvlucht
Van Doorn et al. (2013) Alterra rapport 2478; nationale invulling
vergroening GLB vanuit het perspectief van biodiversiteit, Alterra
Wageningen 2013
European Environment Agency (2015), State of Nature in the EU
Europese Commissie (2015), Eurobarometer 83.4
Van Grinsven (2015), Quick scan gevolgen van afschaffing melkquotum,
PBL http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL-2015-Quickscan-gevolgen-van afschaffing-melkquotum_01757.pdf
Höglund, J., Johansson, T., Beintema, A., Schekkerman, H. (2009)
Phylogeography of the Black-tailed Godwit Limosa limosa: substructuring
revealed by mtDNA control region sequences. Journal of Ornithology,
vol.150, iss. 1, p. 45–53.
IPO, EZ (2013), IVAN-2016, Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer 2016
IUCN Red List; Limosa limosa, Supplementary Material.
Kamerbrief 2015Z09462 (29 juni 2015), Reactie op de EU State of Nature
en over het behalen van de internationale biodiversiteitsdoelen
Kening fan «e Greide (2012): http://www.kingofthemeadows.eu/overkening-fan-e-greide/
Kleijn, D. (2012), De effectiviteit van Agrarisch Natuurbeheer, Alterra,
Centrum voor Ecosystemen
Langhout et al. (2015) Birdlife rapport, http://www.vogelbescherming.nl/
index.cfm?act=files.download&ui=D088B166-DA16-C97FFE5F713FACA5774E
Meehan et al. 2011 in Kleijn (2012), De effectiviteit van Agrarisch Natuurbeheer en Louis Bolk instituut (2016), Biodiversiteit als basis voor het
agrarische bedrijf
Melman et al. (2014), Uitwerking kerngebieden weidevogels. Alterrarapport 2564
Milieudefensie (2015), Factsheet onderzoek naar weidezuivel: https://
milieudefensie.nl/publicaties/bestanden/factsheet-onderzoek-tns-nipoweidemelk/view
Motivaction (2015), Hoe denken Nederlanders over natuur van het
boerenland, in de stad en
natuurgebieden?
Natuulijk Platteland Oost (2016): http://www.natuurlijkplattelandoost.nl/
actueel/Stand-van-zaken-GLB/glbnieuws.html
Newton, I. (2004) The recent declines of farmland bird populations in
Britain: an appraisal of causal factors and conservation actions, Ibis
[0019–1019] vol: 146, iss: 4, pg: 579–600

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 530, nr. 2

11

NVWK (feb. 2016), https://www.nvwk.nl/actueel/nieuws/weidevogelmelkkopen-rechtstreeks-van-deboer-technisch-al-mogelijk-welk-bedrijf-neemthet-initiatief
Ottens, H-J., (2016) Sterke Daling Broedvogels in Drenthe, uitwerkingen
van punttellingen Werkgroep
Grauwe Kiekendief, Nature Today 15 juni 2016
Piersma, T. (2015) in Trouw: http://www.trouw.nl/tr/nl/5948/Dierenwelzijn/
article/detail4084792/2015/06/20/Koninklijke-grutto-verkozen-tot-Vogel-desVaderlands.dhtml
Provincie Zuid-Holland (april 2015): www.zuidholland.nl/publish/.../
20150414natuurbeheerplan2016.docx
Ragonnaud, G. (2016) De tweede peiler van het GLB; het beleid voor
plattelandsontwikkeling, Europees parlement
Red de Rijke Weide, een initiatief van Vogelbescherming Nederland,
https://www.redderijkeweide.nl
RVO (2015) in: http://www.boerderij.nl/Akkerbouw/Achtergrond/2015/12/
Vergroening-veelal-viavanggewas-2737345W/
Schekkerman et al. (2008) in Kleijn (2012), De effectiviteit van Agrarisch
Natuurbeheer, Alterra, Centrum voor Ecosystemen
Schekkerman et al. (2009), Resultaatonderzoek Nederland Gruttoland;
broedsucces van grutto’s in beheersmozaieken in vergelijking met
gangbaar agrarisch graslandgebruik, Alterra-rapport 1291
Schroeder et al. 2010 in Kleijn (2012), De effectiviteit van Agrarisch
Natuurbeheer, Alterra, Centrum voor Ecosystemen
SOVON (2015): https://www.sovon.nl/nl/soort/5320
Teunissen & Paassen (2013) SOVON weidevogelbalans 2013, Sovon
Vogelonderzoek Nederland, Landschapsbeheer Nederland
Teunissen & Soldaat (2006) in: http://www.natuurkennis.nl/index.php?
hoofdgroep=2&niveau=3&subgroep=112&subsubgroep=1034
&subsubsubgroep=280
Tucker, G.M. (1992) Effects of agricultural practice on field use by
invertebrate-feeding birds in winter.J. Appl. Ecol. 29: 779- 790.
Tucker & Heath (1994) en Birdlife in: http://www.birdlife.org/datazone/
speciesfactsheet.php?id=3003
Vogelbescherming (2016), http://www.vogelbescherming.nl/vogels_kijken/
vogelgids/zoekresultaat/detailpagina/q/vogel/82
Vogelbescherming (2015)a, http://www.vogelbescherming.nl/actueel/
nieuws/nieuwsbericht/q/ne_id/1757
Vogelbescherming (2015)b, positioneringsonderzoek, Motivaction
Research and Strategy, project Z6739

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 530, nr. 2

12