Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

35 619

Samenvoeging van de gemeenten Landerd en
Uden

Nr. 6

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 13 januari 2021
Met belangstelling heb ik kennisgenomen van het verslag van de vaste
commissie voor Binnenlandse Zaken waartoe de fracties van de VVD, het
CDA, GroenLinks, de SP, de PvdA, de ChristenUnie en de SGP inbreng
hebben geleverd. De verschillende vragen die zijn gesteld, worden hierna
beantwoord, zoveel mogelijk in de volgorde waarin de inbreng is
geleverd.
Inhoudsopgave

blz.

1.
2.
3.
4.

1
5
6
15

Inleiding
Voorgeschiedenis en totstandkoming herindelingsadvies
Toets aan het Beleidskader gemeentelijke herindeling
Naamgeving

1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het wetsvoorstel Samenvoeging van de gemeenten Landerd en Uden.
Graag willen zij de regering daarover een aantal vragen voorleggen.
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van het wetsvoorstel
tot samenvoeging van de gemeenten Landerd en Uden.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van het wetsvoorstel om de gemeenten Landerd en Uden samen
te voegen. Oorspronkelijk stond er nog een hoorzitting gepland over de
herindeling. Vanwege de aangescherpte corona-maatregelen kon deze
helaas geen doorgang vinden. De leden van de fractie van GroenLinks
begrijpen de teleurstelling bij een aantal genodigden voor de hoorzitting.
Zij vinden het daarom van belang dat de regering in haar reactie
uitgebreid ingaat op de bezwaren die door een deel van de bewoners zijn
ingebracht. Daarom zouden de leden van de fractie van GroenLinks graag
een nadere reactie van de regering ontvangen over de ingebrachte

kst-35619-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 619, nr. 6

1

zienswijzen waaruit naar voren komt dat een deel van de inwoners van
Schaijk en Reek niet met Uden willen fuseren, maar liever bij Oss
aansluiten. Kan de regering hier uitgebreider op ingaan en kan zij ook
nader ingaan op de betrokkenheid van de inwoners bij de keuzen zoals die
nu in het wetsvoorstel zijn opgenomen? En kan de regering tot slot ook
nader ingaan op hoe de buurgemeenten van de nieuwe gemeenten
aankijken tegen de voorgenomen fusie en kan zij daarop reageren?
Gedurende het herindelingsproces heeft een groep inwoners van de
Landerdse kern Schaijk de wens kenbaar gemaakt dat Schaijk en bij
voorkeur ook de kern Reek aan de gemeente Oss moet worden toegevoegd. Deze inwoners hebben zich verenigd in de «Actiegroep Schaijk
hoort bij Oss en niet bij Uden» (hierna: de actiegroep). Deze actiegroep is
van mening dat de gemeenten Landerd en Uden tijdens het herindelingsproces onvoldoende rekening hebben gehouden met: 1) haar geluid,
2) een aangeboden petitie en 3) de uitkomsten van een enquête die onder
de bevolking van Reek en Schaijk is gehouden. De actiegroep stelt dat er
hiermee onvoldoende draagvlak voor de onderhavige herindeling
aanwezig is. De regering deelt deze zienswijze niet.
Het is primair de verantwoordelijkheid van gemeenten om het maatschappelijk draagvlak voor een herindeling te beoordelen en hierin te investeren. Het streven is hierbij gericht op herindelingen die op een zo groot
mogelijk draagvlak kunnen rekenen. Op basis van het herindelingsadvies
en het logboek dat door Landerd en Uden is bijgehouden, constateert de
regering dat deze herindeling een lange aanloop kent en er een zorgvuldig
proces is doorlopen waarin ook de visie en argumenten van de actiegroep
uit Schaijk uitvoerig zijn meegewogen door de gemeenteraad van
Landerd. De leden van de gemeenteraad van Landerd waren goed op de
hoogte van hoe inwoners in de drie kernen tegen de herindeling aankeken
en op basis hiervan heeft hij een keuze gemaakt die het meest toekomstbestendig is en tegemoetkomt aan de wens van het merendeel van de
inwoners. Hieronder volgt een nadere toelichting.
De gemeente Landerd, waartoe de kernen Schaijk en Reek behoren, heeft
tussen 2011 en 2020 een intensief proces doorlopen om te komen tot de
huidige herindelingskeuze. Twee gemeenteraadsverkiezingen stonden
volledig in het teken van herindeling. De regering hecht eraan dit te
benadrukken, omdat het peilen van de mening van inwoners over
herindeling voor een belangrijk deel via de verkiezingen van 2014 en 2018
is verlopen en het bestuurlijk draagvlak hiermee zwaarwegend is. De
argumenten van het actiecomité zijn al vanaf het begin van dit traject
bekend bij de gemeenteraad, onderdeel geweest van de maatschappelijke
en politieke discussie en opgenomen in de verkiezingsprogramma’s van
enkele politieke partijen. Daarnaast heeft de gemeente op meerdere
momenten de mening van inwoners gepeild. Begin 2015 zijn er in de drie
kernen van de gemeente Landerd zogenaamde «mobiele huiskamergesprekken» georganiseerd waar inwoners in gesprek konden gaan met de
gemeente over het thema herindeling. Daarnaast is er in 2015 een
referendum georganiseerd waarin alle mogelijke herindelingsscenario’s
aan de inwoners zijn voorgelegd. De uitkomst van dit referendum is voor
interpretatie vatbaar, aangezien er meerdere herindelingsscenario’s
aangekruist konden worden. 51% van de inwoners die deelnamen aan dit
referendum (opkomstpercentage 52%) koos voor het scenario van
samenvoeging met de gemeente Uden en (een deel van) de gemeente
Bernheze, 19% sprak zich uit voor samenvoeging met alleen Uden, 28%
van de inwoners gaf aan dat Landerd bestuurlijk zelfstandig moet blijven,
7% koos voor opsplitsing van de gemeente waarbij Reek naar Uden gaat
en Schaijk naar Oss, 24% koos voor splitsing van de gemeente Landerd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 619, nr. 6

2

waarbij zowel Reek als Schaijk naar Oss gaan en 7% koos voor samenvoeging van Landerd met Oss.
Na deze stappen heeft Landerd ervoor gekozen om de kiezer in de
gelegenheid te stellen om een definitieve keuze te maken tijdens de
gemeenteraadsverkiezingen van 2018. Vier van de zes politieke partijen
waren voor herindeling met Uden. De twee overige partijen wilden eerst
zelf een enquête houden in Schaijk en Reek voordat zij hun standpunt
bepaalden. 56,1% van de respondenten uit Schaijk koos voor samenvoeging met Oss, 41,3% voor samenvoeging met Uden en 2,6% van de
stemmen was blanco. In Reek koos 58,9% van de respondenten voor
Uden en 34,5% voor Oss. Na de verkiezingen werd er een duidingsdebat
gehouden waarin de uitslag van de enquête is betrokken. Eén van de twee
partijen die de enquête hadden georganiseerd duidde de uitkomst als
«niet significant» en op basis van de verkiezingsuitslag en de enquête
kozen uiteindelijk vijf van de zes partijen ervoor om te gaan voor een
herindeling met Uden en te blijven investeren in het draagvlak voor deze
koers.
De gemeentebesturen hebben ook goed gekeken naar de vraag in
hoeverre de actiegroep uit Schaijk de inwoners van Schaijk en Reek
representeert. Bij deze representativiteit zijn enkele kanttekeningen te
plaatsen. De petitie «Schaijk hoort bij Oss en niet bij Uden» die door de
actiegroep uit Schaijk in 2019 is opgesteld, is door 1.081 personen
ondertekend. Dit aantal omvat slechts 14.9% van de bevolking van
Schaijk. Ook moet bij dit aantal worden aangetekend dat een deel van de
ondertekenaars anoniem is of uit omliggende kernen of de gemeente Oss
komt. Daarnaast zijn er zowel vanuit Schaijk als Reek een aantal tegengeluiden gekomen van groepen inwoners die zich niet door de actiegroep
gerepresenteerd voelen. Enkele van deze tegengeluiden zijn ook bij de
Commissie voor Binnenlandse Zaken van de Tweede Kamer kenbaar
gemaakt. Ten slotte werd op een totaal van 650 zienswijzen op het
herindelingsontwerp (na ter inzagelegging en informatiebijeenkomsten in
alle kernen) in slechts 46 van deze zienswijzen aangegeven dat Schaijk
met Oss samengevoegd zou moeten worden en in 14 zienswijzen dat Reek
met Oss samengevoegd zou moeten worden.
Op basis van het bovenstaande concludeert de regering dat het
maatschappelijk draagvlak uitgebreid is onderzocht en dat de standpunten
van de actiegroep uit Schaijk op meerdere momenten in het proces
serieus zijn meegewogen. Het gemeentebestuur heeft het draagvlak
daarnaast afgewogen tegenover (andere) inhoudelijke aspecten die met
deze herindeling samenhangen, zoals bestuurskracht. Een herindeling is
immers vooral gericht op het verbeteren van de bestuurskracht van de
gemeente als bestuurlijke eenheid. Vanuit dit oogpunt, het draagvlak
meewegend, hebben beide gemeenten besloten dat een ongedeelde
herindeling van Landerd en Uden de beste stap is.
Door opsplitsing van de gemeente Landerd krijgt de nieuwe gemeente
Maashorst niet het gewenste toekomstbestendige schaalniveau. Ook zou
er in het geval van opsplitsing geen sprake meer zijn van een gelijkwaardige samenvoeging met de gemeente Uden, aangezien na
toevoeging van de kernen Schaijk en Reek aan de gemeente Oss alleen de
kern Zeeland met 7.000 inwoners over zou blijven om samen te voegen
met de gemeente Uden. Juist het gelijkwaardige karakter van de
herindeling is belangrijk voor Landerd, aangezien hiermee de belangen
van Landerd beter geborgd kunnen worden. Beide gemeenten willen
«door groei klein blijven», wat betekent dat zij opschaling noodzakelijk
achten voor het behouden van het karakter van de zes relatief kleine
kernen. Opsplitsing zou deze besturingsfilosofie verzwakken. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 619, nr. 6

3

bovenstaande overwegend is de regering van mening dat de gemeenteraden van Landerd en Uden op eigen initiatief zorgvuldig alle herindelingsvarianten hebben afgewogen en gekozen hebben voor een variant
waarin de belangen van hun gemeenten het beste geborgd zijn en die op
een zo groot mogelijk maatschappelijk draagvlak kan rekenen, conform
het Beleidskader gemeentelijke herindelingen 2018.
Voorts vragen deze leden of de regering nader kan ingaan op hoe de
buurgemeenten van de nieuwe gemeenten tegen de voorgenomen
herindeling aankijken.
De meeste gemeenten in de regio staan neutraal-positief tegenover de
herindeling. De gemeenten Oss en Boekel steunen de herindeling niet, de
laatstgenoemde gemeente om de reden dat zij twijfelt aan de nut en
noodzaak van gemeentelijke herindeling in algemene zin. De gemeente
Oss had graag gezien dat de kern Schaijk bij Oss was gevoegd en stelt
daarnaast dat de schaalgrootte van de nieuwe gemeente te beperkt is
voor de grotere grensoverschrijdende opgaven. De gemeente Bernheze
spreekt zich niet uit tegen de herindeling, maar stelt in haar zienswijze een
heldere visie op de positie van de nieuwe gemeente in de regio te missen.
Naar het oordeel van de regering hebben Landerd en Uden goed
onderzocht of andere gemeenten onderdeel van deze herindeling dienden
te worden en of deze herindeling op draagvlak kan rekenen bij de
omliggende gemeenten. De colleges van Uden en Landerd hebben
regelmatig overleg gevoerd met de buurgemeenten. Daarnaast hebben zij
adequaat gereageerd op de zienswijzen van deze gemeenten. Naar
aanleiding van hun zienswijzen zijn de colleges van Landerd en Uden
afzonderlijk in gesprek gegaan met de colleges van Oss en Bernheze.
Daarin is ook de wens van beide gemeenten aan de orde gekomen voor
een goede samenwerking in de toekomst. Mede naar aanleiding van deze
gesprekken hebben Uden en Landerd in het herindelingsadvies een
uitgebreide passage opgenomen over toekomstige samenwerking. Beide
gemeenten geven daarin aan dat de opschaling mede tot doel heeft een
sterkere positie te krijgen in de regio. De regering heeft begrip voor het
standpunt van Landerd en Uden in reactie op de gemeente Oss dat
splitsing van de gemeente Landerd voor een ongelijkwaardige herindeling
met Uden zorgt en er juist voor zorgt dat de nieuwe gemeente niet het
wenselijke schaalniveau krijgt om de ook door Oss gewenste rol in de
regio te vervullen. In de ogen van de regering ontstaat met deze samenvoeging een gemeente die naar verwachting vanuit haar eigen bestuurskracht in voldoende mate kan bijdragen aan het oplossen van gemeentegrensoverstijgende opgaven. Hierdoor kan ook de bestuurskracht op
regionaal niveau worden versterkt. Ten slotte zal uit de praktijk moeten
blijken hoe de nieuwe gemeente zich manifesteert in de regio. Het feit dat
de gemeente Bernheze aangeeft een visie van de nieuwe gemeente op
regionale samenwerking te missen dient ook in dit licht te worden bezien.
Het is namelijk gebruikelijk dat fusiegemeenten niet vóór, maar na de
herindelingsdatum op basis van een eigen kiezersmandaat nieuw beleid
ontwikkelen, zoals bijvoorbeeld een visie op regionale samenwerking. In
het herindelingsadvies zijn in de ogen van de regering voldoende
uitgangspunten opgenomen om ervan uit te gaan dat de nieuwe
gemeente Maashorst deze handschoen op zal pakken.
De leden van de SP-fractie hebben het voornemen tot herindeling gelezen
en hebben daarover nog enkele vragen en opmerkingen.
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het voorliggend wetsvoorstel. Ook deze leden geven de voorkeur aan
gemeentelijke herindelingen «van onderop, waarbij de behoefte tot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 619, nr. 6

4

samengaan van de betreffende gemeenten zelf komt». De aan het woord
zijnde leden zijn tevens van mening dat daarbij zoveel als mogelijk
rekening dient te worden gehouden met de behoeften en meningen van
de kernen waaruit de gemeenten nu nog bestaan. Dat geldt zeker voor
gemeenten die relatief recent ontstaan zijn uit eerder zelfstandige kernen.
Zij hebben met name in dat verband enkele vragen.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben onder dankzegging
kennisgenomen van voorliggend voorstel. Genoemde leden zijn zich er
van bewust dat een samenvoeging van gemeenten niet enkel een
bestuurlijke exercitie is, maar ook een grote impact heeft op de inwoners
van de betrokken gemeenten. Dat is in het geval van voorliggende
herindeling niet anders. De leden van de ChristenUnie-fractie spreken de
hoop uit dat de samenvoeging van de gemeenten Landerd en Uden
bijdraagt aan de bloei van de gemeenschap in deze gemeenten en
wensen bewoners en bestuurders daarbij veel succes.
De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennis genomen
van het wetsvoorstel. Zij hebben met name vragen over de positie van de
kern Schaijk en de naamgeving van de nieuwe gemeente.
2. Voorgeschiedenis en totstandkoming herindelingsadvies
De leden van de CDA-fractie constateren, dat het voorliggende
wetsvoorstel gebaseerd is op het herindelingsadvies van de betrokken
gemeenten en de positieve zienswijze daarop van gedeputeerde staten
van de provincie Noord-Brabant van 30 juni 2020. In de memorie van
toelichting wordt bij herhaling verwezen naar het herindelingsadvies.
Daarom zijn deze leden van mening dat het niet juist is, dat het herindelingsadvies met de bijbehorende documenten en de zienswijze van de
provincie niet als bijlagen zijn opgenomen bij de memorie van toelichting.
Deze leden verzoeken de regering het herindelingsadvies met de
bijbehorende documenten en de zienswijze van de provincie alsnog als
bijlagen op te nemen bij de nota naar aanleiding van het verslag.
Het herindelingsadvies en de zienswijze van gedeputeerde staten zijn
gericht aan de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en
maken als zodanig geen onderdeel uit van het wetsvoorstel. Sinds 2017
worden deze stukken niet meer met het betreffende wetsvoorstel
gezonden maar in aanvulling op de beschikbaarstelling via gemeenten en
provincies, op rijksoverheid.nl gepubliceerd. Op de eerste pagina van de
memorie van toelichting is in een voetnoot een link opgenomen naar de
vindplaats van het herindelingsadvies. Achtergrond van de nieuwe
werkwijze is dat het meezenden van deze documenten in fysieke vorm
– die in de loop der jaren omvangrijker zijn geworden en mede door de
bijlage soms wel honderden pagina’s betreffen – op verschillende
momenten in het wetgevingsproces leidt tot een papierproductie die niet
past in het streven van de rijksoverheid om papierverspilling tegen te
gaan. Omdat de leden van de CDA-fractie te kennen geven deze stukken
toch graag te ontvangen, stuur ik bij deze als bijlagen mee de
documenten, zoals deze door de gemeenten en provincie bij mij zijn
aangeleverd1.
Met gedeputeerde staten van de provincie Noord-Brabant, hechten de
leden van de ChristenUnie-fractie aan het feit dat hier sprake is van een
uitvoerige voorbereiding en aan het belang van ook bestuurlijk draagvlak
binnen de nieuw te vormen gemeente. Tegelijkertijd onderschrijven zij,
met de gedeputeerde staten, dat de bezwaren vanuit Schaijk een extra
1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 619, nr. 6

5

claim leggen op de nieuwe gemeente. De leden van de ChristenUniefractie onderschrijven dan ook de oproep aan bestuurders om met
daadkracht te werken aan het verder uitbouwen van een weloverwogen
beleid rondom kernen- en dorpen-democratie. Genoemde leden vragen of
deze oproep ook vanuit de regering zal klinken.
De regering is het met de leden van de ChristenUnie-fractie eens dat het
van groot belang is dat in de nieuwe gemeente Maashorst het dorpen- en
kernenbeleid met daadkracht wordt opgepakt. Tegelijk heeft de regering er
op basis van het herindelingsadvies ook alle vertrouwen in dat dit gaat
gebeuren.
De leden van de SGP-fractie vragen de regering te reflecteren op de van
verschillende zijden geponeerde stelling dat het positioneren van de kern
Schaijk in de gemeente Landerd in het verleden als een bestuurlijke
weeffout gezien moet worden, waarbij ook gewezen wordt op de
totstandkomings-geschiedenis van deze gemeente. In hoeverre was deze
herindeling voor de regering reden om eens kritisch naar de situatie te
kijken? Zij vragen aandacht voor de voorbeelden van succesvolle splitsing
van gemeenten die eerder niet op bevredigende wijze functioneerden.
De stelling dat de herindeling van Landerd in 1994 een bestuurlijke
weeffout zou zijn vanwege een beperkte interne samenhang is ons
bekend. De commissie Schampers adviseerde destijds een samenvoeging
van Schaijk en Reek met Oss maar de wetgever koos ervoor om Schaijk
en Reek samen te voegen met Zeeland tot de gemeente Landerd. De
adviescommissie Veerkrachtig Bestuur in Brabant (cie. Huijbregts) sprak in
haar advies van juni 2013 aan de provincie Noord-Brabant over
weeffouten uit de jaren 90 rondom de gemeenten Landerd, Boekel,
Maasdonk, Haaren, Bernheze en kernen van de gemeente Sint- Michielsgestel. Het toenmalige college van gedeputeerde staten van NoordBrabant was echter van mening dat de discussie over deze vermeende
weeffouten vooral lokaal gevoerd moet worden. In Landerd heeft deze
discussie niet geleid tot een splitsing omdat het gemeentebestuur niet van
oordeel is dat er sprake is van een weeffout. De gemeente Landerd is
inmiddels al 25 jaar een feit en de voorliggende herindeling is vanuit dit
perspectief bezien. Dit betekent dat de regering bij de beoordeling van het
herindelingsadvies van Landerd en Uden heeft gekeken of de nieuw te
vormen gemeente een goede interne samenhang kent. Hierover oordeelt
de regering positief.
3. Toets aan het Beleidskader gemeentelijke herindeling
3.1. Draagvlak
De gemeente Landerd bestaat uit de kernen Schaijk, Reek en Zeeland. De
leden van de VVD-fractie begrijpen uit gegeven reacties dat inwoners van
de kernen Schaijk en Reek niet voelen voor het samengaan met Uden,
maar aan de gemeente Oss willen worden toegevoegd. Daarmee lijkt het
maatschappelijk draagvlak niet groot voor deze herindeling. Ook een
aangekondigd referendum is niet doorgegaan, dit tot teleurstelling van
een groot deel van de inwoners van Schaijk. Daar komt bij dat er bij de
omliggende gemeenten geen unanieme steun is voor deze herindeling.
De leden van de VVD-fractie vragen in hoeverre deze herindeling
duurzaam is. Wat zal de positie van de nieuwe gemeente Maashorst zijn
ten opzichte van de gemeenten Oss en Meijerijstad? Zal de bestuurskracht
van de nieuwe gemeente wel voldoende groot zijn ten opzichte van de
buurgemeenten? Is er gekeken naar samenvoeging met Meijerijstad of
met Boekel? Is de optie onderzocht om Schaijk bij de gemeente Oss te
voegen? De leden van de VVD-fractie vragen de regering op deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 619, nr. 6

6

aspecten van de herindeling in te gaan. Gaarne krijgen zij een reactie van
de regering.
De regering is van mening dat er voldoende draagvlak is voor deze
herindeling, zowel binnen de gemeenten Landerd en Uden als bij de
meeste regiogemeenten. Zoals hiervoor (onder paragraaf 1) in antwoord
op de vragen van de GroenLinks-fractie is aangegeven, is het een
misvatting dat er beperkt maatschappelijk draagvlak is voor deze
herindeling en alle inwoners van de kernen Schaijk en Reek bij de
gemeente Oss willen horen. Naar het oordeel van de regering hebben de
gemeenten Landerd en Uden een goede afweging gemaakt of andere
gemeenten onderdeel van deze herindeling gemaakt dienden te worden.
Bij de start van het herindelingsproces hebben zij hierover gesprekken
gevoerd met de omliggende gemeenten, onder ander Meijerijstad, Oss en
Boekel. Zoals in de memorie van toelichting is beschreven, heeft alleen de
gemeente Oss aangegeven onderdeel te willen worden van dit herindelingsproces, door toevoeging van de Landerdse kern Schaijk aan de
gemeente Oss. Alle mogelijke herindelingsopties, ook afsplitsing van de
kern Schaijk, zijn afgewogen door de gemeenten en ook voorgelegd aan
inwoners.
In de ogen van de regering ontstaat met deze herindeling een bestuurskrachtige gemeente die naar verwachting in voldoende mate kan
bijdragen aan gemeentegrensoverstijgende opgaven en zich qua omvang
goed verhoudt tot de omliggende gemeenten in Noord-Brabant, zoals
Meijerijstad en Oss. De regering baseert zich hierbij op het herindelingsadvies en de zienswijze hierop van de provincie. De verwachting is dan
ook dat deze herindeling een duurzame oplossing is.
De leden van de CDA-fractie lezen, dat in 60 zienswijzen vraagtekens
werden gezet bij een ongedeelde herindeling. In 46 van deze zienswijzen
werd aangegeven dat de Landerdse kern Schaijk met de gemeente Oss
samengevoegd zou moeten worden, met name vanwege de oriëntatie van
deze kern op Oss. In de overige 14 zienswijzen werd betoogd dat de
Landerdse kern Reek met de gemeente Oss samengevoegd zou moeten
worden. Hoe beoordeelt de regering het feit dat deze zienswijzen terzijde
gelegd zijn, omdat de gemeenten Landerd en Uden hadden aangegeven
dat splitsing van de gemeente Landerd onbespreekbaar was. Opsplitsing
zou de besturingsfilosofie verzwakken. Voor opsplitsing van de gemeente
Landerd was bovendien geen bestuurlijk draagvlak aangezien ongedeelde
samenvoeging een harde voorwaarde was van beide gemeenteraden om
over te gaan tot gemeentelijke herindeling. Deelt de regering de mening
van de leden van de CDA-fractie, dat inhoudelijke argumenten tegen een
herindeling in de voorgestelde vorm inhoudelijk beoordeeld moeten
worden en dat een verwijzing naar een eerder genomen raadsbesluit niet
volstaat?
Naar het oordeel van de regering hebben de gemeenten in de reactienota
de bedoelde zienswijzen van een adequate en inhoudelijke reactie
voorzien. Een splitsing is niet altijd onbespreekbaar geweest, maar op
inhoudelijke gronden is deze weg gedurende het proces afgesloten. Deze
inhoudelijke redenen zijn in de reactienota opgenomen, namelijk het feit
dat door splitsing een gelijkwaardige fusie niet mogelijk is en de nieuwe
gemeente niet het juiste schaalniveau kan bereiken. De inhoud van de
genoemde zienswijzen was daarnaast al langer bekend en is op meerdere
momenten meegewogen in het herindelingsproces (zie ook de
antwoorden op de vragen van de leden van de GroenLinks-fractie
hierboven).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 619, nr. 6

7

«Met betrekking tot de Landerdse kern Schaijk geldt dat gedurende het
herindelingsproces een groep inwoners van deze kern de wens kenbaar
maken aan de gemeente Oss te willen worden toegevoegd. Deze
inwoners hebben zich verenigd in de «Actiegroep Schaijk hoort bij Oss».
De gemeenteraden hebben – als uitkomst van het gevoerde proces –
evenwel gekozen voor een ongedeelde samenvoeging; alle kernen van de
gemeente Landerd participeren in de samenvoeging met Uden.» Op welke
wijze draagt deze handelwijze naar de mening van de betrokken
gemeenten bij aan de door de gemeenten Landerd en Uden gewenste
versterking van de band tussen het bestuur en inwoners en kernen?
Zoals in antwoord op de vragen van de GroenLinks-fractie uitgebreider is
toegelicht, heeft de gemeenteraad van Landerd de wens van de actiegroep uit Schaijk op meerdere momenten in het proces meegewogen. De
regering heeft begrip voor de afweging die de gemeenteraden, met name
de gemeenteraad van Landerd, uiteindelijk hebben gemaakt. De gemeenteraad van Landerd heeft gekozen voor een ongedeelde herindeling
omdat op deze manier een gemeente ontstaat van een robuust schaalniveau en omdat op deze manier Landerd als gelijkwaardige fusiepartner
van Uden de belangen van haar inwoners binnen de nieuwe gemeente
veilig kon stellen. De keuze van Landerd is de uitkomst van een democratisch gelegitimeerd proces, zeker gelet op het feit dat herindeling tijdens
twee gemeenteraadsverkiezingen het prominente thema vormde. Zover
de regering kan beoordelen heeft de gemeenteraad van Landerd een goed
beeld van wat er leeft onder de inwoners van de verschillende kernen en
heeft hij een keuze gemaakt die in zijn ogen het algemeen belang van de
gehele gemeente het beste diende en op een zo groot mogelijk draagvlak
kon rekenen onder inwoners. Wel wordt in dit soort processen zichtbaar
dat er altijd een spanning kan zitten tussen het draagvlak in de gehele
gemeente en het draagvlak in afzonderlijke kernen.
De gemeentebesturen van Landerd en Uden hebben in hun inbreng voor
de hoorzitting benadrukt, dat door beide gemeenteraden een ongedeelde
herindeling als harde voorwaarde is gesteld. De leden van de CDA-fractie
vragen de regering, of in een herindelingsproces een dergelijke
voorwaarde kan worden gesteld aan de wetgever. De gemeentebesturen
van Landerd en Uden voeren verder aan, dat ook in het lange voortraject
van deze herindeling opsplitsing nooit op bestuurlijk draagvlak heeft
kunnen rekenen. «Wij zijn ons daarbij bewust dat deze keuze niet
(volledig) aansluit bij de wens van alle inwoners van de gemeente
Landerd. Zo gaven de zienswijzen weer dat een deel van de samenleving
van Schaijk een voorkeur heeft voor een samengaan van Schaijk met Oss.
Het heeft er ook toe geleid dat het «Actiecomite Schaijk hoort bij Oss niet
bij Uden» een aanvraag voor een raadgevend referendum heeft
ingediend.»
De regering ziet graag dat herindelingen van onderop (op initiatief van
gemeenten) tot stand komen. Dat is bij deze herindeling het geval.
Gedurende het proces hebben beide gemeenten, met redenen omkleed,
besloten tot een ongedeelde herindeling. Dit is echter geen voorwaarde
die zij aan de wetgever stellen. De regering acht het passend om,
aangezien we de voorkeur geven aan herindelingen van onderop, de
keuzes die gemeenten maken zoveel mogelijk te respecteren en te
vertrouwen op hun afwegingen. Daarnaast wordt benadrukt (onder
verwijzing naar de antwoorden op de vragen van de GroenLinks-fractie)
dat de keuzes van de gemeentebesturen zijn gemaakt op basis van een
langdurig proces waarin een inwonerraadpleging (via verkiezingen en
peilingen) een belangrijke plek had. Met de aangehaalde zin bedoelen de
gemeenten niet dat zij een bestuurlijke keuze hebben gemaakt die volledig
losstaat van wat inwoners willen, maar dat zij een keuze hebben gemaakt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 619, nr. 6

8

op basis van wat de meerderheid van de inwoners van de betrokken
gemeenten wil, wetende dat zij hiermee nooit alle inwoners tevreden
kunnen stellen.
De gemeentebesturen van Landerd en Uden brengen daartegen in, dat de
gemeenteraad van Landerd – na een uitgebreid en zorgvuldig doorlopen
proces, met veel aandacht voor participatie en co-creatie – in ruime
meerderheid gekozen heeft voor een ongedeelde herindeling met de
gemeente Uden, in het belang van alle inwoners, ondernemers en
organisaties van Maashorst. De leden van de CDA-fractie vragen welk
gewicht het criterium «voor hun eigen bestwil» in de schaal legt, als het
gaat om het bepalen van maatschappelijke draagvlak voor een voorstel
tot gemeentelijke herindeling.
De gemeenten wegen tijdens het herindelingsproces de belangen per
kern, de belangen per gemeente en het belang van de toekomstige
gemeente in hun keuzes. De gemeenten bedoelen met de aangehaalde zin
dat zij veel hebben geïnvesteerd in het ophalen van wat inwoners willen
en ervan zijn overtuigd dat de keuze voor een ongedeelde herindeling
aansluit bij wat de meerderheid van de inwoners wil, maar daarnaast
– gelet op de schaalgrootte – ook het beste is voor de nieuw te vormen
gemeente.
De leden van de SP-fractie lezen dat er weerstand is in onder andere
Uden. Hoe verhoudt zich dit tot de voorwaarde dat herindelingen van
onderaf moeten komen? Wat zijn de voordelen voor de inwoners?
Het is de regering niet bekend dat er noemenswaardige weerstand zou
zijn in Uden. Uit het participatieproces blijkt een breed draagvlak voor
deze herindeling onder inwoners, maatschappelijk middenveld en
bedrijfsleven. Wel zijn er inwoners en politieke partijen in Uden die zich
hard hebben gemaakt voor behoud van de gemeentenaam «Uden».
Meerwaarde van de herindeling voor de inwoners is dat er door de
herindeling een bestuurskrachtige gemeente ontstaat die de grote
opgaven in zowel het sociale als fysieke domein beter aankan en in staat
is tot betere dienstverlening aan inwoners (zoals in de memorie van
toelichting en het herindelingsadvies uitgebreider is beschreven).
De leden van de PvdA-fractie lezen dat vanuit de Landerdse kern Schaijk
gedurende het herindelingsproces een groep inwoners van deze kern de
wens kenbaar heeft gemaakt aan de gemeente Oss te willen worden
toegevoegd. Deze inwoners hebben zich verenigd in de «Actiegroep
Schaijk hoort bij Oss». Wat zijn de argumenten van deze actiegroep en
waarom heeft de regering blijkens de inhoud van het wetsvoorstel geen
rekening gehouden met die argumenten?
Het is de verantwoordelijkheid van gemeenten om bij de totstandkoming
van een herindelingsadvies zoveel mogelijk rekening te houden met alle
standpunten en argumenten die door inwoners en groeperingen naar
voren worden gebracht. De regering kijkt op basis van het herindelingsadvies van gemeenten en de zienswijze van de betrokken provincie(s) of
een herindelingsproces naar behoren is verlopen en het herindelingsadvies aan de criteria van het beleidskader voldoet.
De actiegroep uit Schaijk ziet graag dat de kernen Schaijk en Reek worden
samengevoegd met de gemeente Oss in plaats van met Uden. Deze
actiegroep is van mening dat de gemeenten Landerd en Uden tijdens het
herindelingsproces onvoldoende rekening hebben gehouden met haar
geluid, een aangeboden petitie en de uitkomsten van een enquête die
onder de bevolking van Reek en Schaijk is gehouden. De actiegroep stelt
dat er hiermee onvoldoende draagvlak voor de onderhavige herindeling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 619, nr. 6

9

aanwezig is. De regering deelt deze zienswijze niet, zoals in het antwoord
op de vragen van de GroenLinks-fractie hierboven uitgebreider is
toegelicht. Uit het herindelingsadvies blijkt dat er voldoende draagvlak is
voor deze herindeling en de gemeenteraden de visie van de actiegroep en
de uitkomsten van de enquête en petitie hebben meegenomen in hun
uiteindelijke (democratisch gelegitimeerde) afweging.
Daarnaast vragen de leden van de PvdA-fractie of de regering de mening
van deze leden deelt dat het niet alleen van belang is om rekening te
houden met de wens van een meerderheid van de gemeenteraad van
Landerd, maar dat mede gezien de ogenschijnlijke verschillen van mening
over dit onderwerp, ook de afzonderlijke meningen van de betrokken
kernen van belang zijn om tot een weloverwogen besluitvorming te
kunnen komen? Zo ja, waarom en hoe zijn de meningen in de diverse
kernen gepeild? Zo nee, waarom niet?
De regering deelt de mening van de PvdA-fractie in zoverre dat conform
het beleidskader zowel bestuurlijk draagvlak als maatschappelijk
draagvlak belangrijke criteria zijn bij de beoordeling van een herindeling.
Hier moet bij worden aangetekend dat in een representatieve democratie
zoals wij die kennen het bestuurlijk draagvlak ook iets zegt over het
maatschappelijk draagvlak. Hoe een gemeente het maatschappelijk
draagvlak peilt is echter aan de gemeente. In het geval van Landerd is er
in 2015 een referendum gehouden en zijn onder andere «mobiele
huiskamergesprekken» in alle kernen georganiseerd. Daarnaast was het
voornemen tot herindeling het belangrijkste thema tijdens twee gemeenteraadsverkiezingen, is er – weliswaar in opdracht van twee politieke
partijen – een enquête in Schaijk en Reek gehouden en is ook voor de
vormgeving van de nieuwe gemeente een uitgebreid participatief proces
gevolgd. Naar de mening van de regering heeft de gemeente Landerd
hiermee op een adequate wijze het draagvlak onder inwoners in alle
kernen voor deze herindeling gepeild.
Voorts vragen deze leden hoe groot het draagvlak is onder de inwoners
van Schaijk om met de andere kernen van de gemeente Landerd
samengevoegd te worden met de gemeente Uden? En hoe groot is het
draagvlak van deze inwoners om bij voorkeur bij de gemeente Oss te
worden gevoegd?
In 2018 hebben twee politieke partijen van Landerd een enquête
gehouden in Schaijk en Reek. 56,1% van de inwoners van Schaijk koos
voor samenvoeging met Oss, 41,3% voor samenvoeging met Uden en
2,6% van de stemmen waren blanco. De petitie van de actiegroep «Schaijk
hoort bij Oss en niet bij Uden» werd in 2019 door 1.081 personen
ondertekend (14.9% van het aantal inwoners van Schaijk), waarvan een
deel van de ondertekenaars anoniem was en een deel uit andere kernen of
de gemeente Oss kwam.
Ook vragen deze leden of de regering het mogelijk acht dat na een
splitsing van de gemeente Landerd, waarbij de kern Schaijk bij de
gemeente Oss worden gevoegd en de overige kernen van Landerd
samengaan met de gemeente Uden, de dan nieuw te vormen gemeente
Maashorst niet over voldoende bestuurskracht, interne samenhang en
nabijheid van bestuur en regionale samenhang kan beschikken? Zo ja,
waarom? Zo nee, waarom niet? Waarom is het voor het voldoen aan de
genoemde criteria voor gemeentelijke herindeling per se nodig dat
Schaijk bij de te vormen gemeente Maashorst wordt gevoegd? Heeft de
gemeente Maashorst zonder Schaijk niet de benodigde bestuurskracht om
in voldoende mate gemeentegrens overstijgende opgaven te kunnen
uitvoeren? Waarom zou door opsplitsing van de gemeente Landerd voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 619, nr. 6

10

de nieuwe gemeente Maashorst niet het gewenste toekomstbestendige
schaalniveau bereikt worden?
De leden van de SGP-fractie vragen een nadere onderbouwing van de
stelling dat de aanwezigheid van de kern Schaijk noodzakelijk zou zijn
voor het vormen van een nieuwe krachtige gemeente. Deze leden wijzen
erop dat het niet waarschijnlijk is dat het verschil tussen 50.000 en 57.000
inwoners doorslaggevend is voor het uitvoeren van de taken van de
gemeente.
De regering acht het mogelijk dat door splitsing van Landerd de nieuw te
vormen gemeente Maashorst niet over voldoende bestuurskracht zal
beschikken en de herindeling ook op andere criteria anders moet worden
beoordeeld, aangezien de samenstelling en het schaalniveau van de
nieuwe gemeente verandert. Verder constateert de regering dat splitsing
van Landerd afbreuk doet aan belangrijke uitgangspunten van beide
gemeenten. Het tast de gelijkwaardigheid tussen de herindelingspartners
aan, wat met name voor Landerd belangrijk is om de belangen en
waarden van de kleine kernen van Landerd goed in de nieuwe gemeente
te borgen. De herindeling zal bij een gedeelde herindeling in feite
neerkomen op een toevoeging van Reek en Zeeland aan Uden, wat de
meerwaarde van de herindeling voor beide gemeenten aanzienlijk
verkleint. De bovenstaande zaken zijn belangrijk voor de gemeentebesturen om het initiatief voor deze herindeling te nemen, na jarenlange
meningsvorming. Naar de mening van de regering dient de keuze van de
gemeenteraad van Landerd voor een ongedeelde herindeling gerespecteerd te worden, passend bij het uitgangspunt dat herindeling van
onderop moet komen (op initiatief van gemeenten).
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben vanuit verschillende hoeken
bezwaren vernomen ten aanzien van de keuze om de kern Schaijk niet aan
de gemeente Oss toe te voegen. Genoemde leden vinden het van belang
voor een goede afronding van het proces en een goed functioneren van
de gemeente richting burgers en medeoverheden, dat er een zo breed
mogelijk draagvlak voor de keuze tot samenvoeging is. Zij vragen de
regering aan te geven wat er is gebeurd om het draagvlak in Schaijk, maar
ook in Reek, te vergroten? Voorts vragen zij of vanuit de gemeente een
peiling is gedaan naar het lokaal draagvlak.
Er is door de gemeente een uitgebreid participatief proces gevolgd om het
draagvlak voor de herindeling te vergroten, waarbij inwoners konden
meedenken over de toekomstvisie van de nieuwe gemeente. Op deze
manier is gewerkt aan het vergroten van het draagvlak voor de herindeling.
De gemeente Landerd heeft in 2015 een referendum gehouden om het
lokaal draagvlak te peilen. Verder stonden zowel de gemeenteraadsverkiezingen in 2014 als de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 in het teken
van herindeling, waardoor ook de verkiezingen zijn te beschouwen als
belangrijke graadmeter voor het lokaal draagvlak. Voor de uitkomsten van
het genoemde referendum wordt verwezen naar het antwoord op de
vragen van de GroenLinks-fractie.
De leden van de SGP-fractie wijzen erop dat uit de raadpleging van de
bevolking slechts 19 procent zich uitsprak voor de variant die uitsluitend
gericht was op samenvoeging van Landerd met Uden. Deze variant wijkt
dusdanig af van die van samenvoeging waarvan ook de gemeente
Bernheeze zou uitmaken dat het niet reëel lijkt om de 51 procent hierop
van toepassing te verklaren. Zo zou bijvoorbeeld een gemeente van maar
liefst 90.000 inwoners ontstaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 619, nr. 6

11

Het referendum is gehouden in 2015 toen er nog geen duidelijke
herindelingsvariant op tafel lag. Tijdens het referendum konden inwoners
uit zes herindelingsvarianten kiezen, maar konden zij ook meerdere opties
aankruisen. Het is daarom lastig om een eenduidige interpretatie van de
uitkomst te geven. De gemeenteraad heeft op basis van het referendum
wel geconcludeerd dat er veel steun was voor herindeling en minder voor
bestuurlijke zelfstandigheid. Daarnaast heeft de gemeente, op basis van
het feit dat 51% van de inwoners koos voor de variant waarin Landerd
werd samengevoegd met Uden en (een deel van) Bernheze, ervoor
gekozen om deze variant verder te onderzoeken. Al snel bleek echter dat
Bernheze zelfstandig wilde blijven. Samenvoeging van alleen Landerd en
Uden werd als een logisch alternatief gezien. De gemeente Landerd heeft
ervoor gekozen om niet nogmaals een referendum te organiseren (het
houden van een referendum is ook geen verplichting). Het draagvlak is
door de gemeenten op meerdere manieren beoordeeld, niet alleen op
basis van dit referendum (voor een uitgebreide toelichting hierop wordt
verwezen naar het antwoord op de vragen van de Groen-Links-fractie).
3.2 Bestuurskracht
De leden van de SP-fractie vragen of er nader gereflecteerd kan worden
over de vraag hoe het kan dat er meer bestuurskracht bij de gemeenten
nodig is? Waarom waren zij eerder wel en nu niet meer in staat de taken
voor hun inwoners uit te voeren? Welke taken kunnen zij niet meer
uitvoeren?
Met de voortdurend veranderende samenleving, veranderen ook de
maatschappelijke opgaven waar gemeenten zich voor gesteld zien.
Onderdeel van die veranderingen zijn dat het takenpakket waar
gemeenten verantwoordelijk voor zijn, substantieel is gegroeid.
Gemeenten willen in hun werkwijzen en organisatie meebewegen met
veranderende omstandigheden; soms achten zij een herindeling daarbij
de beste oplossing voor hun inwoners. Het aanwijzen van specifieke taken
die gemeenten dan zonder herindeling niet meer zouden kunnen
uitvoeren, is niet eenvoudig. Doorgaans is de constatering namelijk dat
voor het geheel aan taken de gemeente onvoldoende bestuurskrachtig is.
Wanneer er slechts op een enkele taak versterking noodzakelijk is, kan dit
vaak ook met samenwerking worden opgevangen.
Ook vragen deze leden waarom er geen referendum in alle deelnemende
gemeenten is gehouden.
Het is op grond van het Beleidskader gemeentelijke herindeling primair
aan het gemeentebestuur om te bepalen hoe het maatschappelijk
draagvlak voor een herindeling wordt onderzocht. Voor de beoordeling
van het maatschappelijk draagvlak is niet vereist dat een referendum heeft
plaatsgevonden. Het is steeds aan de betrokken gemeentebesturen zelf
om te bepalen op welke wijze zij tot oordeelsvorming en besluitvorming
overgaan daarmee rechtdoend aan de vertegenwoordigende functie die
de gemeenteraad uitoefent. Dat is een lokaal-autonoom proces. Op basis
van verschillende methoden die in de memorie van toelichting en in het
herindelingsadvies zijn beschreven, zijn de gemeenten van oordeel dat
het maatschappelijk draagvlak voor deze herindeling voldoende is.
3.3 Interne samenhang en nabijheid van bestuur
De regering stelt, zo lezen de leden van de CDA-fractie, dat de interne
samenhang binnen de nieuwe gemeente groot is, al is een deel van de
inwoners van de kern Schaijk voornamelijk op voorzieningen in de
gemeente Oss georiënteerd. De leden van de CDA-fractie vragen de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 619, nr. 6

12

regering nader in te gaan op de door de gemeente Oss aangevoerde
samenhang: «Er is sinds jaar en dag een interne samenhang van
onderdelen van de gemeente Landerd met onze gemeente: de dorpen
Schaijk en Reek hebben een natuurlijke verbinding met de dorpen Herpen,
Keent, Overlangel en Neerloon.» De gemeente Oss herinnert aan het
advies van de commissie-Schampers (1989) die destijds pleitte voor een
samengaan van Schaijk en Reek met de dorpen Herpen, Keent, Overlangel
en Neerloon. In de Tweede Kamer werd er evenwel voor gekozen om
Schaijk en Reek samen te voegen met Zeeland tot de gemeente Landerd,
die nu het onderwerp is van herindeling. Er zou sprake zijn van een
«bestuurlijke weeffout». Hoe beoordeelt de regering de stelling, dat
culturele verschillen tussen de kern Zeeland enerzijds en Schaijk en Reek
anderzijds niet tot een goed functionerende gemeente Landerd hebben
geleid?
In algemene zin zien wij dat culturele verschillen tussen kernen binnen
één gemeente negatieve en positieve gevolgen kunnen hebben. Dat ligt
sterk aan hoe de gemeente hier mee omgaat. Een gemeente is een
bestuurlijke eenheid, maar dit betekent niet dat er één culturele identiteit
moet zijn binnen de gemeente. Steeds meer heringedeelde gemeenten
gaan uit van «éénheid in verscheidenheid»: zij koesteren de verschillende
identiteiten van de kernen binnen hun gemeente en maken er hun kracht
van om zoveel mogelijk maatwerk per kern te leveren. De gemeente
Landerd is daarnaast al 25 jaar een feit en de voorliggende herindeling is
vanuit dit perspectief bezien. Hiermee bedoelt de regering dat op basis
van het beleidskader dit herindelingsinitiatief van Landerd en Uden onder
andere is beoordeeld of de nieuwe gemeente Maashorst een goede
interne samenhang kent. Deze samenhang is er in voldoende mate naar
de mening van de regering, al onderkennen wij het feit dat een deel van
de inwoners van Schaijk en in mindere mate Reek, op Oss is georiënteerd.
Het gaat hierbij nadrukkelijk om een dubbele oriëntatie: inwoners van
beide kernen zijn ook georiënteerd op voorzieningen in Uden, zoals het
ziekenhuis, winkels en recreatie (theater, natuurgebied). Veel gemeenten
kennen kernen die sterk op buurgemeenten zijn georiënteerd; dat is een
logisch verschijnsel voor kernen die zich aan de grenzen van gemeenten
bevinden. De regering constateert dat de nieuwe gemeente hierop
inspeelt door actief kernenbeleid te voeren en hierbij in te zetten op een
goede relatie en samenwerking met buurgemeenten.
De leden van de CDA-fractie waarderen de praktische wijze waarop de
gemeente Oss in de inbreng voor de hoorzitting de bestaande verbindingen schetst. De gemeente Oss voert diverse taken uit voor de
gemeente Landerd, zoals het ophalen van afval, de toegang tot de
gemeentewerf. Maar ook op het gebied van onderwijs, economie, cultuur,
zorg, sport, verkeer en vervoer zijn inwoners van Schaijk en Reek
georiënteerd op Oss. De leden van de CDA-fractie vragen de regering in
het licht van deze schets opnieuw in te gaan op de gewenste interne
samenhang van de voorgestelde gemeente Maashorst.
De regering onderkent het feit dat een deel van de inwoners van Schaijk
en in mindere mate Reek, naast op Uden, ook op Oss zijn georiënteerd en
heeft dit betrokken bij de beoordeling van de interne samenhang van de
nieuwe gemeente Maashorst. De regering heeft echter begrip voor het
besluit van de gemeenteraad van Landerd om te gaan voor een
ongedeelde herindeling. Zoals in de beantwoording van de vergelijkbare
vragen van andere fracties ook is toegelicht is het logisch dat kernen die
aan de grenzen van gemeenten liggen veelal een dubbele oriëntatie
kennen, zeker als zij relatief dicht tegen een kern of gemeente aanliggen
met veel voorzieningen. De positieve beoordeling van deze herindeling op
het criterium «interne samenhang en nabijheid van bestuur» blijft daarom

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 619, nr. 6

13

ongewijzigd. In het beleidskader staat beschreven dat gemeenten die
samengaan vaak gemeenschappelijke kenmerken hebben, maar soms
juist ook complementair aan elkaar zijn. Waar de regering op let bij de
beoordeling is of de nieuwe gemeente oog heeft voor overeenkomsten en
verschillen en hier een passende besturingsfilosofie op ontwikkelt. De
regering constateert dat de nieuwe gemeente dit doet door actief
kernenbeleid te voeren en hierbij in te zetten op een goede relatie en
samenwerking met buurgemeenten. De dubbele oriëntatie van Schaijk en
Reek vraagt van zowel de nieuwe gemeente Maashorst als Oss om
«grenzeloos bestuur». Hiermee wordt bedoeld dat zowel Maashorst als
Oss in de eigen beleidsvorming de dubbele oriëntatie van Schaijk dient
mee te wegen. De regering heeft er vertrouwen in dat beide gemeenten
deze handschoen oppakken.
De leden van de CDA-fractie onderschrijven het pleidooi, ditmaal gedaan
door de gemeente Oss, om in het Beleidskader gemeentelijke herindeling
een veel belangrijkere plaats te geven aan de oriëntatie van inwoners in
kernen. Een gemeentegrens is een menselijk construct, dat dient te gaan
over de invloed, die inwoners, hebben op hun dagelijks leven en de
opgaven waar de gemeenschap voor staat. Hoe beoordeelt de regering dit
pleidooi?
De regering vindt de oriëntatie van inwoners ook belangrijk en hanteert
daarom het criterium «interne samenhang en nabijheid van bestuur» als
één van de criteria om een herindeling te beoordelen. Met de Tweede
Kamer hecht zij echter ook aan het principe dat herindelingen van
onderop tot stand dienen te komen, op initiatief van gemeenten zelf. Daar
hoort bij dat beslissingen over het voornemen tot herindeling (gedeeld of
ongedeeld) bij voorkeur dichtbij de burger genomen moeten worden door
het lokaal bestuur. Wel is de regering van mening dat de keuze voor een
gedeelde of ongedeelde herindeling bewust en goed beargumenteerd
genomen moet worden. Hierbij dient een gemeente goed de oriëntatie en
wensen vanuit de verschillende kernen in ogenschouw te nemen.
3.4 Regionale samenhang
De leden van de SGP-fractie vragen de regering om een reactie op de
stelling dat de regio op inhoudelijke gronden het meest duidelijk en
logisch te verdelen zou zijn tussen Maasland en Peel en dat de kern
Schaijk dan beter zou passen bij Oss dan bij de nieuwe gemeente. Zij
vragen daarbij ook hoe de regering de situatie weegt dat de inwoners van
Schaijk voor de meeste en elementaire voorzieningen zijn aangewezen op
Oss. Eveneens vragen zij wat de reactie van de regering is op de stelling
van de gemeente Oss dat het natuurgebied Maashorst vanuit de positie
van Schaijk eerder als een geografische barrière gezien moet worden dan
als een verbinding.
Er zijn veel manieren om naar de bestuurlijke organisatie van Nederland
te kijken. Dit kan langs de lijn van opgaven, maar bijvoorbeeld ook langs
de lijn van maatschappelijke ecosystemen of cultuurhistorische of
geografische samenhang. We hebben echter te maken met een bestaande
bestuurlijke structuur die het uitgangspunt vormt van deze herindeling. De
kern Schaijk behoort tot de gemeente Landerd. Landerd is een gemeente
met een eigen democratisch gekozen bestuur dat tussen 2013 en 2020 een
proces heeft doorlopen om uiteindelijk tot het voorliggende herindelingsinitiatief te komen. Naar het oordeel van de regering heeft de gemeente
een goed proces gevolgd om de afweging te maken tussen een gedeelde
of ongedeelde herindeling. De belangen van de inwoners van Schaijk zijn
hierbij door het bestuur meegewogen. Voor een uitgebreid antwoord op
de vraag over de weging van de dubbele oriëntatie van de kern Schaijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 619, nr. 6

14

wordt verwezen naar de antwoorden op de vragen van de CDA-fractie. De
regering begrijpt vanuit het perspectief van de gemeente Oss de stelling
dat het natuurgebied Maashorst als een geografische barrière gezien
moet worden, maar begrijpt ook dat Landerd en Uden, gegeven de
gemeentenaam, het natuurgebied juist als verbindend element
beschouwen.
4. Naamgeving
De leden van de VVD-begrijpen dat de naam van de nieuwe gemeente, te
weten Maashorst, niet op de steun van alle inwoners en de omliggende
gemeenten kan rekenen in verband met het feit dat er een nabijgelegen
natuurgebied met dezelfde naam is. Zijn de geuite bezwaren voldoende
meegenomen in de afweging van de naam, zo vragen de leden van de
VVD-fractie. Overigens beseffen deze leden dat de naam van een
gemeente aan de gemeente zelf is.
Landerd en Uden hebben in een vroeg stadium van het herindelingsproces al gekozen om de naam Maashorst te gebruiken waarmee het een
belangrijk symbool van hun samenwerking werd. Dit heeft het bemoeilijkt
om in een later stadium nog af te zien van deze naam op basis van de
geuite bezwaren. In de ogen van de regering zijn de geuite bezwaren dan
ook inderdaad onvoldoende meegewogen. Zoals ook in de toelichting op
het wetsvoorstel is beschreven had de regering graag gezien dat Landerd
en Uden een zorgvuldiger proces hadden gevolgd om tot naamgeving van
de nieuwe gemeente te komen. Daarnaast had de regering graag gezien
dat naar aanleiding van de bezwaren verdiepend onderzoek was gedaan,
bijvoorbeeld door bij andere gemeenten in het land te rade te gaan (de
gemeente Utrechtse Heuvelrug bijvoorbeeld, die gekozen heeft voor
dezelfde naam als het nationaal park dat grotendeels binnen haar grenzen
valt) of bij de Adviescommissie Aardrijkskundige Namen in Nederland. Op
deze manier hadden de gemeenten kunnen laten zien dat zij de geuite
bezwaren serieus namen. Hiermee spreekt de regering zich niet uit over
de inhoudelijke keuze voor de naam Maashorst, wel over het gevolgde
proces om tot deze naam te komen.
De leden van de SP-fractie vragen waarom er is gekozen voor de naam
Maashorst. Levert dit geen verwarring op, bijvoorbeeld met Horst aan de
Maas?
De naam «Maashorst» doelt op geografische kenmerken van beide
gemeenten (Maas en Horst) en daarnaast is het de naam van het
natuurgebied dat voor een belangrijk gedeelte in beide gemeente ligt. De
naam vormt hiermee een verbindend element tussen beide gemeenten.
Daarnaast is bewust gekozen voor een nieuwe naam die voor beide
gemeenten betekenis heeft, passend bij de gelijkwaardigheid van beide
gemeenten in het proces. Er is geen onderzoek gedaan naar de vraag of
deze naam verwarring op kan leveren. De regering verwacht niet dat de
naam verwarring oplevert met de gemeente Horst aan de Maas,
aangezien er wel verschil zit in de namen en de gemeenten in verschillende provincies liggen.
Net als de provincie hebben de leden van de ChristenUnie-fractie begrip
voor de bezwaren van de omliggende gemeenten ten aanzien van de
naamgeving. Zij hebben begrip voor de wens om vanuit gelijkwaardigheid
tot een nieuwe naam te komen, maar zien ook dat de naam Maashorst
voor omliggende gemeenten tot onvrede leidt, gezien de gezamenlijke
inspanning tot naamsbekendheid voor het gelijknamig natuurgebied. De
regering sluit zich aan bij de opmerkingen van de regering dat een
zorgvuldiger proces wellicht passender was geweest, en dat ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 619, nr. 6

15

omliggende gemeenten hierbij in een eerder stadium betrokken hadden
kunnen doen. De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de regering of
zij aanleiding ziet om in algemene zin een richtinggevend kader te
scheppen voor het naamgevingsproces van nieuwe gemeenten.
In het beleidskader is een beknopt richtinggevend kader opgenomen.
Daarnaast zijn in het Handboek Herindeling enkele suggesties opgenomen
over hoe gemeenten het naamgevingsproces kunnen inrichten. Aangezien
gemeenteraden op basis van artikel 158 Gemeentewet de bevoegdheid
hebben de gemeentenaam te wijzigen, past het ook niet om een uitgebreider kader te scheppen. Dit is in de ogen van de regering ook niet
nodig, aangezien veruit de meeste herindelingsgemeenten een zorgvuldig
naamgevingsproces doorlopen waarbij omliggende gemeenten en
inwoners van de eigen gemeente worden geconsulteerd.
De leden van de SGP-fractie vragen hoe de regering het risico weegt dat
de naamgeving van de nieuwe gemeente een hypotheek legt op de
samenwerking in de regio, waaronder de inzet voor het natuurgebied.
Deze leden vragen waarom de regering geen sterkere consequenties heeft
verbonden aan de conclusie dat het proces op dit punt onvoldoende
zorgvuldig is verlopen. Wat heeft het te zeggen indien gemeenten niet
eens bereid zijn advies in te winnen van een expertcommissie? Deze leden
vinden het van belang dat maximaal recht gedaan wordt aan begrijpelijke
gevoelens van alle betrokken gemeenten.
Het is aan de gemeenten om een naam te kiezen voor de nieuwe
gemeente en deze naamskeuze voldoet aan de richtlijnen uit het beleidskader. Op basis van artikel 158 van de Gemeentewet zijn gemeenteraden
zelf bevoegd om de naam van hun gemeente te wijzigen. Alleen indien de
besluitvorming van de betrokken gemeenten over de naamskeuze niet
tijdig is afgerond wordt ingevolge het Beleidskader de naam van de
grootste gemeente in het wetsvoorstel opgenomen.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 619, nr. 6

16