Toezicht van de IGJ voor, tijdens
en na oplopende druk op de zorg
Maart 2021

Inleiding en samenvatting
Het is begrijpelijk dat veel zorgverleners vragen
hebben over de normen die gelden bij oplopende
pandemische druk en de manier waarop de IGJ
toezicht houdt. Gelet op de voorspellingen over het
aantal besmettingen en de gevolgen daarvan voor
de zorg, moeten we rekening houden met een
crisissituatie waarin het functioneren van de
gezondheidszorg ernstig verstoord raakt en er
onvoldoende mogelijkheden zijn om zorg te
leveren.
Het is niet zo dat in een crisissuatie er geen
normen meer gelden, wel kunnen er andere
normen gelden. Een goede voorbereiding op een
crisissituatie en samenwerking tijdens de crisis zijn
essentieel. Wanneer er ingewikkelde keuzes
gemaakt moeten worden is het van belang dat
deze navolgbaar zijn en dat het belang van
patiënten en cliënten hierbij voorop wordt gesteld.
In de situatie waarin de zorg het niet meer aankan
wil iedereen zoveel mogelijk vasthouden aan
bepaalde kernwaarden. De IGJ wil de dilemma’s
die hiermee samenhangen bespreekbaar maken.
Zorgverleners kunnen niet worden aangesproken
op de uitkomsten van zorg in een situatie waarin
de zorg het niet meer aankan.
1

Toezicht van de IGJ voor, tijdens en na oplopende druk op de zorg | IGJ | maart 2021

Maatregelen om zorg te kunnen blijven leveren
bij oplopende pandemische druk
Naar verwachting neemt het aantal besmettingen
met COVID-19 de komende weken weer ernstig
toe. Als gevolg daarvan worden meer mensen ziek
en neemt de druk op de zorg in alle sectoren toe.
Zorgaanbieders nemen maatregelen om iedereen
die zorg nodig heeft, zorg te kunnen blijven geven.
Hierbij is regionale samenwerking een belangrijke
voorwaarde.
Als de vraag naar zorg toeneemt en het moeilijker
wordt om zorg te leveren, bijvoorbeeld omdat er
meer zorgverleners ziek worden – oftewel bij
‘oplopende pandemische druk’ wordt de capaciteit
opgeschaald. Als de druk op de zorg te hoog
wordt, is het niet meer mogelijk om de zorg op
dezelfde manier te leveren als onder ‘normale’
omstandigheden. Dit kan ook betekenen, dat de
zorg niet meer van dezelfde kwaliteit is.
Binnen de verschillende zorgsectoren wordt in
kaart gebracht welke maatregelen dan getroffen
kunnen worden. Dit kan gaan over bijvoorbeeld
het inzetten van ander (minder gekwalificeerd)
personeel, het gebruik van andere materialen, het

verplaatsen van zorg en patiënten of cliënten, of
het aanpassen van zorgprocessen.
Die maatregelen worden getroffen in een situatie
die op een bepaald moment in een bepaalde regio
of instelling van toepassing is. Het is van belang
om steeds te kijken naar welke maatregelen
passen bij de omstandigheden. Immers, het zal
niet meteen nodig of proportioneel zijn om alle
maatregelen waarover vooraf is nagedacht te
treffen. Soms kan er in regionaal verband nog zorg
worden verplaatst, waardoor andere maatregelen
niet nodig zijn. En soms draagt een bepaalde
maatregel niet bij aan een oplossing. Dit vraagt
steeds zorgvuldige afwegingen én afstemming in
de regio.

Kader voor zorg en toezicht van de IGJ bij
oplopende pandemische druk
De inspectie hanteert als lijn dat zorgaanbieders in
deze crisissituatie de ruimte hebben om de zorg op
afwijkende manieren te organiseren, mits hierbij
het bieden van veilige en verantwoorde zorg
voorop staat. De bestuurder is en blijft hier
eindverantwoordelijk voor. De professionele
afwegingen moeten navolgbaar zijn en worden
vastgelegd. Dat is belangrijk om ook tijdens en na
de zwaarste fase uitleg te kunnen geven. Niet
alleen aan de inspectie, maar ook aan patiënten,
cliënten en hun naasten.
Aanvullend merkt de IGJ het volgende op.
Ten eerste vindt de inspectie het van belang dat de
zorgsector (landelijk, in verschillende sectoren en
in de regio’s) zich voorbereidt op de situatie waarin
de druk op de zorg zo hoog oploopt dat er sprake
is van een crisis. Zorgverleners komen dan voor
ingewikkelde keuzes te staan en moeten
maatregelen treffen. Als de plannen van sectoren
en regio’s onderbouwd beschrijven wat de
minimaal aanvaardbare kwaliteit van zorg is en
daarbij voldoende uitvoerbaar zijn, zijn die te
beschouwen als het kader voor kwaliteit van zorg
in een bepaalde situatie. Daarom kijkt de IGJ ook
mee bij het opstellen van de sectorale en regionale
plannen. De inspectie keurt plannen niet goed of
af. Wel bekijkt de inspectie of de plannen
voldoende mogelijkheden geven aan
zorgaanbieders en zorgverleners om in een derde
golf de juiste afwegingen te maken om in
vergelijkbare situaties aanvaardbare zorg te blijven
bieden.

2

Ook gebruikt de IGJ de plannen daar waar
mogelijk in haar toezicht. Voorafgaand, tijdens en
na afloop van de derde golf.
Ten tweede vindt de IGJ het daarbij van belang dat
er afspraken zijn over in welke situatie die
maatregelen getroffen worden: wanneer is het
nodig om die maatregelen te treffen, en wanneer is
er nog een alternatief mogelijk? Samenwerking
binnen en tussen regio’s is daarbij van groot
belang: is het mogelijk om zorg of
patiënten/cliënten te verplaatsen waardoor er
meer zorg van betere kwaliteit geleverd kan
blijven worden?
Ten derde vindt de IGJ het van belang dat de
keuzes die gemaakt worden navolgbaar zijn. Dit
geldt met name als ook de sectorale en regionale
plannen onvoldoende handvatten bieden. De
keuzes die dan gemaakt moeten worden, moeten
zijn gericht op de toegankelijkheid en kwaliteit van
zorg en het belang van de mensen die zorg nodig
hebben.

Rechtvaardigheid in de situatie waarin ‘de zorg
het niet meer aankan’
Naar aanleiding van berichten uit andere landen
over de gevolgen van extreme pandemische druk
is opgemerkt dat geen enkel zorgsysteem, ook het
Nederlandse niet, is bestand tegen dergelijke
omstandigheden. Het is helaas denkbaar dat
ondanks de inspanningen om de capaciteit op te
schalen en de maatregelen in de regionale en
sectorale plannen, het niet meer altijd lukt om zorg
van minimaal aanvaardbare kwaliteit te leveren.
Zorgverleners komen dan voor ingewikkelde
dilemma’s te staan. De IGJ vindt het belangrijk dat
zij dan zoveel mogelijk vast kunnen houden aan de
kernwaarden in de zorg en de rest van de
samenleving, zoals menslievendheid, solidariteit en
gelijkwaardigheid. Hierin moeten afwegingen
worden gemaakt tegen de achtergrond van
individueel versus publiek belang.
De IGJ onderstreept dat rechtvaardigheid voor
zorgverleners betekent dat zij niet kunnen worden
aangesproken op de ‘uitkomst’ van de situatie
waarin de zorg het niet meer aankan. Het is
belangrijk dat de hele samenleving dan wordt
betrokken bij de dilemma’s en zicht heeft op wat er
precies is gebeurd in de zorg. De IGJ vindt het
belangrijk dat zorgverleners dan kunnen rekenen
op troost en ruggensteun.

Toezicht van de IGJ voor, tijdens en na oplopende druk op de zorg | IGJ | maart 2021