Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

33 763

Toekomst van de krijgsmacht

Nr. 97

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 19 februari 2016
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Minister van Defensie over de brief van 4 december 2015 inzake de
voortgangsrapportage vastgoed Defensie (Kamerstuk 33 763, nr. 92).
De Minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 17 februari 2016.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Ten Broeke
De adjunct-griffier van de commissie,
Van Eck

kst-33763-97
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 763, nr. 97

1

1
Op welke wijze gaat u de financiële gevolgen van de vertragingen
van verschillende vastgoedmaatregelen binnen de bestaande
financiële kaders opvangen? Hoe gaat u de Kamer hierover
informeren?
20
Hoe krijgt de Kamer inzicht in de wijze waarop Defensie de
financiële gevolgen van de vertragingen van verschillende
vastgoedmaatregelen binnen de bestaande financiële kaders
opvangt?
35
Waar komt de financiële ruimte vandaan om de kosten van alle
vertragingen, binnen de huidige kaders, op te vangen?
41
Op welke wijze worden de latere besparingen op de vastgoedexploitatie betaald?
42
Ten koste van welke andere geplande uitgaven gaan de verlate
besparingen op de vastgoedexploitatie?
45
Kunt u specifieke voorbeelden noemen hoe u de financiële
gevolgen voor de vertragingen binnen de bestaande kaders
opvangt?
Defensie vangt incidentele tegenvallers, zoals ten gevolge van vertraging
bij vastgoedmaatregelen, op binnen de begroting. In eerste instantie
wordt geprobeerd dit binnen de bestaande exploitatiebudgetten voor
vastgoed op te vangen, maar als dat niet mogelijk is, wordt er defensiebreed gekeken. Aangezien het altijd een saldo van mee- en tegenvallers
betreft, is het niet mogelijk individuele tegenvallers aan specifieke
maatregelen te koppelen. De Kamer wordt over de eventuele bijstelling
van budgetten in de begroting geïnformeerd op de reguliere begrotingsmomenten.
2
Binnen welke termijn kunt u de Kamer informeren over de
besluitvorming ten aanzien van de verhuizing van Defensie
Materieel Organisatie (DMO) naar de Kromhoutkazerne?
67
Kunt u een update geven van de stand van zaken ten aanzien van
de verplaatsing van het Haagse deel van de DMO naar de
Kromhoutkazerne in Utrecht, sinds uw laatste brief van
23 oktober (Kamerstuk 32 678, nr. 32)? Is uw inschatting dat
DMO uiteindelijk naar de Kromhoutkazerne gaat verhuizen?
72
Wat is de laatste stand van zaken wat betreft overleg met de
medezeggenschap DMO?
73
Wanneer verwacht u overeenstemming te hebben met de
medezeggenschap DMO over de verhuizing van het Haagse deel
naar de Kromhoutkazerne?
76
Wanneer verwacht u een oplossing te hebben voor het probleem
met betrekking tot de verhuizing van DMO naar de Kromhoutkazerne in Utrecht?
Het voorgenomen besluit (verhuizing van DMO naar de Kromhoutkazerne)
is ongewijzigd. Er is nader onderzoek gedaan naar de vulling van de
Kromhoutkazerne en de uitkomst is aangeboden aan de medezeggenschap. De inzet is om met de medezeggenschap tot overeenstemming te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 763, nr. 97

2

komen. Mocht dit overleg onverhoopt niet tot overeenstemming leiden,
dan zal het College van geschillen medezeggenschap Defensie om een
uitspraak worden gevraagd. Ik zal de Kamer op de hoogte houden van de
voortgang in dit proces.
3
Bent u bereid bij de uitvoering van de motie Knops (Kamerstuk
34 300 X, nr. 34) om te komen tot structurele versterking van de
personele capaciteit in de verwervingsketen, ook de consequenties daarvan voor de vastgoedbehoefte te betrekken, in het
bijzonder ten aanzien van DMO?
Ja. Er wordt al rekening gehouden met extra werkplekken.
4
Wat is de aanvullende taakstelling aan de defensieonderdelen, die
het risico voor het niet tijdig behalen van de opbrengsten
ondervangt?
Het strikter toepassen van de vastgoednormering in het kader van de
verkleining footprint zal in 2020 en volgende jaren resulteren in een
taakstellende exploitatiebesparing van € 13,2 miljoen per jaar. De
opdracht voor de eerste fase die moet leiden tot een besparing van € 4,6
miljoen per jaar is verstrekt. De taakstelling voor de tweede fase behelst
een besparing op de vastgoedexploitatie van € 8,6 miljoen per jaar,
verdeeld over de defensieonderdelen. De taakstelling voor de defensieonderdelen ligt daarmee vast.
5
Klopt het dat investering van de provincie Noord-Brabant ten
behoeve van het motoronderhoud F-35 in Woensdrecht doet, een
lening aan Defensie is? Zo ja, wat zijn dan de kosten van deze
lening voor Defensie?
De provincie Noord-Brabant en de ministeries van Economische Zaken en
van Defensie financieren gezamenlijk het vastgoedproject «motorenonderhoudsfaciliteit Logistiek Centrum Woensdrecht». De provincie NoordBrabant verstrekt voor haar deel een lening die in de komende jaren
terugbetaald zal worden. Dit gebeurt uit inkomsten die de exploitant van
de faciliteit ontvangt voor het verrichten van onderhoud aan F135-motoren. Defensie draagt niet zelf bij aan de aflossing van de lening van de
provincie Noord-Brabant. Daarom zijn er voor Defensie geen kosten
verbonden aan deze lening.
6
Waarom gaat u de voortgang van het project in Woensdrecht, ten
behoeve van het motoronderhoud F-35, opnemen in de voortgangsrapportage Vastgoed en niet in de voortgangsrapportage
groot project Verwerving F-35?
7
Waarom bent u voornemens om de Kamer via de voortgangsrapportages Vastgoed te informeren over de bouw en inrichting van
een F-35 motorenfaciliteit te Woensdrecht en niet (eveneens) via
de halfjaarrapportages groot project Verwerving F-35? Wat zijn
uw overwegingen hierbij?
8
Bent u bereid de Kamer behalve via de Vastgoedrapportage ook
in de halfjaarrapportage groot project Verwerving F-35 te
informeren over het motorenonderhoud F35 in Woensdrecht? Zo
nee, waarom niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 763, nr. 97

3

Het project «motorenonderhoudsfaciliteit Logistiek Centrum Woensdrecht» betreft een vastgoedproject met een eigen budget. Dat is de
belangrijkste overweging om de Kamer via de voortgangsrapportage
vastgoed op de hoogte te houden. Als de Kamer dat wenst, kan de
informatie over dit project tevens worden opgenomen in de voortgangsrapportage over de verwerving van de F-35.
9
Heeft de plaatsing van nieuwe NAVO-zaken in Den Haag (bijvoorbeeld cyber) nog gevolgen voor het vastgoed (kosten) van
Defensie?
71
Heeft de plaatsing van nieuwe NAVO-zaken in Den Haag (bijvoorbeeld cyber) nog gevolgen voor het vastgoed (kosten) van
Defensie?
Er is op dit moment geen sprake van de plaatsing van nieuwe
Navo-organisaties in Den Haag. Tot de uitbreiding van het Navo Communications and Information Agency (NCIA) is al in 2012 besloten.
10
Welke kosten brengt het later afstoten van de Koningin Beatrixkazerne met zich mee?
15
Wat zijn de gevolgen onder andere financieel van vijf jaar langer
openhouden van Koningin Beatrixkazerne?
De totale kosten van het langer aanhouden van de Koningin Beatrixkazerne bedragen € 9,1 miljoen, bestaande uit € 2,5 miljoen voor achterstallig onderhoud en € 6,6 miljoen exploitatiekosten tot en met 2022.
11
Klopt het dat het besluit om de Koningin Beatrixkazerne aan te
houden slechts voor vijf jaar geldt?
12
Wat is de reden dat er (nog) niet besloten is om de Koningin
Beatrixkazerne definitief aan te houden?
13
Hoe reëel is het gezien de veranderende veiligheidssituatie om de
Koningin Beatrixkazerne na het uitstel van 5 jaar alsnog af te
stoten? Is het niet verstandiger deze locatie aan te houden?
Vooralsnog houdt Defensie de Koningin Beatrixkazerne voor vijf jaar aan.
Volgens de huidige plannen van Defensie in de Haagse Regio na 2022
biedt de Frederikkazerne voldoende ruimte om in de behoefte te kunnen
voorzien. Indien deze plannen bijvoorbeeld ten gevolge van een gewijzigde behoeftestelling worden herzien, zal ook het besluit tot afstoten van
de Beatrixkazerne zo nodig worden heroverwogen.
14
Wat houdt tijdelijke commerciële exploitatie in en hoe lang is
tijdelijk?
De commerciële exploitatie heeft betrekking op de door Defensie
inmiddels ontruimde gebouwen op het Marine Etablissement Amsterdam.
Die gebouwen worden verhuurd. Het gaat om tijdelijke exploitatie omdat
de uiteindelijke bestemming van het terrein en de gebouwen daarop de
komende jaren nog moet worden bepaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 763, nr. 97

4

16
Kunt u aangeven wanneer u het risicomanagement ten aanzien
van het vastgoed dusdanig op orde heeft, dat u conform uw
eerdere toezeggingen de Kamer kan informeren over de omvang
van de verschillende risico’s en bijbehorende beheersmaatregelen?
21
Waarom heeft u, in tegenstelling tot eerdere toezeggingen, in de
risicoparagraaf nog steeds geen inschatting gemaakt van de
omvang van de verschillende risico’s en bijbehorende beheersmaatregelen? Wanneer gaat u deze toezeggingen gestand doen?
22
Kunt u aangeven wanneer Defensie het risicomanagement ten
aanzien van het vastgoed dusdanig op orde heeft, dat u conform
uw eerdere toezeggingen de Kamer kan informeren over de
omvang van de verschillende risico’s en bijbehorende beheersmaatregelen?
43
Kunt u aangeven wanneer Defensie het risicomanagement ten
aanzien van het vastgoed dusdanig op orde heeft, dat u conform
uw eerdere toezeggingen de Kamer kan informeren over de
omvang van de verschillende risico’s en bijbehorende beheersmaatregelen?
In mijn antwoord op een vraag over de voortgangsrapportage vastgoed
Defensie (Kamerstuk 33 763, nr. 60) van 24 november 2014 heb ik
toegezegd in volgende rapportages gebruik te zullen maken van een
voorstel uit de begrotingsbrief van de Algemene Rekenkamer, namelijk
om vastgoedbesluiten te toetsen aan een vaste set criteria, te weten de
complexiteit van een project, het aantal betrokken partijen en andere
factoren die risicoverhogend kunnen werken (Kamerstuk 33 763 nr. 66).
Sindsdien is in de bijlage bij de rapportage, waar mogelijk, steeds
weergegeven welke risico’s zich kunnen voordoen bij de verschillende
maatregelen en wat daarvan de gevolgen zijn. Uit bijlage 2 van de
vastgoedrapportage is af te leiden wat de gevolgen zijn voor de exploitatiebesparingen wanneer een project vertraagt. Defensie werkt op dit
moment met een externe deskundige aan het verder verbeteren van de
risicobeheersing van de vastgoedportefeuille. Zie het antwoord op vraag
53.
17
Uit de zesde voortgangsrapportage blijkt dat het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) onvoldoende capaciteit heeft om de planning van
alle vastgoedmaatregelen van Defensie te halen. Het RVB zal
waar mogelijk meer personeel inzetten. Zal er sprake zijn van
extra kosten? Zo ja, hoe zult u tot een eerlijke verdeling van deze
kosten komen?
23
Kunt u aangeven of sprake zal zijn van extra kosten als het
Rijksvastgoedbedrijf waar mogelijk meer personeel inzet, nu uit
de rapportage blijkt dat er onvoldoende capaciteit is om de
planning van de vastgoedmaatregelen van Defensie te halen? Zo
ja, kunt u aangeven hoe u tot een eerlijke verdeling van deze
kosten zal komen?
39
Wie gaat de extra kosten (voor bv inhuur van externen) en de
eventuele nieuwe financiële risico’s die deze nieuwe planning met
zich meebrengt dragen, het RVB of Defensie?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 763, nr. 97

5

44
Kunt u aangeven of sprake zal zijn van extra kosten als het RVB
waar mogelijk extra personeel inzet? Zo ja, hoe zult u tot een
eerlijke verdeling van deze kosten komen?
46
Wie zal de kosten voor het extra personeel bij het RVB ten
behoeve van de defensieportefeuille betalen?
De extra werkzaamheden worden verricht tegen de in het opdrachtgeversconvenant overeengekomen tarieven en betaald door Defensie vanuit de
voor de desbetreffende projecten beschikbare investeringsbudgetten. De
kosten van het realiseren van al in uitvoering zijnde projecten veranderen
voor Defensie dus niet. Als Defensie extra projecten zou opdragen aan het
RVB, gaat dat uiteraard wel gepaard met extra investeringskosten.
18
Wanneer verwacht u het overleg met de bonden over de tandheelkundige zorg af te ronden?
25
Wanneer zijn de plannen die samenhangen met de reorganisatie
bij de Defensie Gezondheidszorgorganisatie (DGO) volledig
uitgewerkt?
49
Wat is de stand van zaken wat betreft het overleg met bonden
over tandheelkundige zorg en wanneer verwacht men het overleg
af te ronden?
In januari 2016 is overeenstemming bereikt met de bonden over het
reorganisatieplan van de tandheelkundige zorg. De vastgoedbehoeften
voortkomend uit de DGO-reorganisatie zijn uitgewerkt en vastgelegd in
een behoeftestelling. De behandeling via een DMP-A procedure loopt en
wordt in de eerste helft van 2016 voltooid.
19
Kun u toelichten waarom de maatregel «herinrichting van de
munitieketen» met vier jaar is uitgesteld? Anders geformuleerd:
waar is de vier jaar precies op gebaseerd?
Het uitstel van de maatregel heeft, zoals gemeld in de vastgoedrapportage, te maken met een herziening van de gewenste munitievoorraden. Deze herziening was nodig in verband met de versterking van de
basisgereedheid. Er moet rekening worden gehouden met grotere
munitievoorraden. Hierover moet nog nadere besluitvorming plaatsvinden. Dit leidt tot veranderingen in de behoeftestelling voor de
herinrichting van de munitieketen. Deze aangepaste behoefte leidt tot een
nieuwe planning. Met de huidige middelen en capaciteiten in de
vastgoedketen wordt ingeschat dat het project ongeveer vier jaar
vertraging zal oplopen. Bij de nadere uitwerking zal bekeken worden of de
vertraging beperkt kan worden.
24
Indien de planning van bepaalde vastgoedmaatregelen wordt
aangepast en dit tot uitstel en/of vertragingen leidt, welke partij –
Defensie of het RVB – draagt dan het financiële risico? Kunt u in
de volgende rapportage Vastgoed de Kamer eenduidig en
transparant informeren over eventuele negatieve financiële
gevolgen per vastgoedmaatregel, welke partij welk deel van de
kosten zal dragen en welke overwegingen daarbij gemaakt zijn?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 763, nr. 97

6

48
Wie draagt uiteindelijk het financiële risico als projecten
vertraging lopen? Is dat defensie of het RVB? Zijn hier afspraken
over gemaakt?
60
Welke partij, Defensie of het RVB, draagt het financiële risico
indien de planning van bepaalde vastgoedmaatregelen wordt
aangepast en dit tot uitstel en/of vertragingen leidt? Kunt u in de
volgende rapportage Vastgoed de Kamer eenduidig en transparant informeren over eventuele negatieve financiële gevolgen
per vastgoedmaatregel, welke partij welk deel van de kosten zal
dragen en welke overwegingen daarbij gemaakt zijn?
Als eigenaar van het vastgoed draagt Defensie het financiële risico voor
uitstel of vertraging van vastgoedprojecten. In bijlage 2 bij de
vastgoedrapportage wordt per maatregel weergegeven wat de financiële
gevolgen zijn wanneer een project vertraagt.
26
Welke kosten brengt het uitstel van de DGO-reorganisatie met
zich mee?
86
Welke kosten brengen het in stand houden van de
DGO-gebouwen (voor extra tweeënhalf jaar) met zich mee?
Dit impliceert een vertraging in de besparingen (vastgoedexploitatie) van
in totaal € 1,25 miljoen voor een periode van tweeënhalf jaar.
27
Welke kosten brengt het uitstellen van de Herinrichting van de
munitieketen de komende vier jaar met zich mee?
50
Wat zijn de financiële gevolgen van vier jaar uitstel van de
maatregel «Herinrichting munitieketen?
Dit impliceert een vertraging in de besparingen (vastgoedexploitatie) van
€ 0,84 miljoen in 2016 en € 1,54 miljoen in 2017 tot en met 2019.
28
Wat is het (maximale) investeringsbedrag voor de Michiel
Adriaanszoon de Ruyterkazerne in Vlissingen?
Omdat de aanbesteding nog moet plaatsvinden, is deze informatie
commercieel vertrouwelijk. Het betreft bovendien een PPS-project,
waardoor er geen sprake is van een eenmalige investering in traditionele
zin. Hierover bent u op 5 maart 2014 geïnformeerd in Kamerstuk 33 763,
nr. 37.
29
Wat betekent de verhoging van het totale investeringsbedrag (van
395,3 naar 407,7) voor de structurele exploitatielast van het
vastgoed bij Defensie (afschrijving)?
Hogere investeringskosten leiden niet automatisch tot hogere exploitatiekosten. Daarnaast hanteert Defensie geen afschrijving op vastgoed. De
investeringsuitgaven worden gedekt vanuit het investeringsbudget.
30
Waardoor en met hoeveel stijgen de investeringskosten voor de
sluiting van de Joost Dourleinkazerne op Texel?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 763, nr. 97

7

Het is op dit moment nog niet met zekerheid te zeggen of en zo ja in
hoeverre de kosten stijgen. Dat is afhankelijk van de uitwerking van de
behoeftestelling, die, zoals gemeld in de voortgangsrapportage, midden
2016 gereed moet zijn.
31
Welke maatregelen zijn/worden er genomen om kostenstijgingen
zoals aan de orde bij de sluiting van de Joost Dourleinkazerne, bij
andere projecten te voorkomen?
33
Welke maatregelen neemt Defensie om kostenstijgingen, zoals
deze bv opgetreden zijn bij de Dourleinkazerne in Texel, onder
controle te krijgen?
34
Hoe gaat Defensie het verloop van de maatregelen om kostenstijgingen onder controle te krijgen terugkoppelen naar de Kamer?
De kosten die gepaard gaan met de vastgoedprojecten berusten op
ramingen. Naarmate deze projecten verder worden uitgewerkt, wordt het
inzicht in de kosten beter. Vooral van projecten die nog in de studiefase
verkeren dan wel in voorbereiding zijn, is de behoeftestelling nog niet
uitgekristalliseerd. Defensie verbetert de kwaliteit van kostenramingen. Dit
leidt ertoe dat de reserves in het projectbudget beter in verhouding staan
tot de onzekerheid ten aanzien van de kosten aan het begin van projecten.
Hierdoor zullen overschrijdingen van budgetten minder aan de orde zijn.
Het beheersen van kostenstijgingen is daarnaast een onderdeel van
risicomanagement. Zoals bekend werkt Defensie op dit moment met een
externe deskundige aan het verder verbeteren van de risicobeheersing.
Via de voortgangsrapportage vastgoed wordt de Kamer hierover op de
hoogte gehouden.
32
Wanneer is de uitwerking van de plannen rondom de Air Operations and Control Stations (AOCS) en de herbelegging van het
Instituut Defensie Geneeskundige Opleidingen (IDGO) klaar?
De uitwerking van de plannen voor AOCS Nieuw Milligen is voltooid.
Besluitvorming over het definitieve plan is voor de eerste helft van 2016
voorzien. Over de besluitvorming wordt de Kamer in de volgende
voortgangsrapportage geïnformeerd. De studie naar de herbelegging van
het IDGO is aan het eind van dit kwartaal klaar.
36
Welke projecten zijn vertraagd door het tekort aan personeel?
Defensie en het RVB hebben de vastgoedprojecten geprioriteerd. Van de
projecten waarover in de voortgangsrapportage wordt gerapporteerd
lopen de volgende projecten vertraging op door het capaciteitstekort bij
het RVB:
− Generaal-majoor De Ruiter van Steveninckkazerne Oirschot: ombouwen schietbaan, wijzigen lozingssituatie;
− Schietbaan Weert te Budel: vervangen doelvoorstellingsapparatuur;
− Legerplaats Stroe: keuringsdiagnose en teststation;
− Trip van Zoudtlandkazerne: spitspoort, renovatie ondergrondse
infrastructuur en parkeerplaatsen legeringsgebouw 2 en 3.
37
Wanneer is de nieuwe planning, die gemaakt wordt door het RVB
en Defensie, klaar?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 763, nr. 97

8

Deze wordt in maart 2016 voltooid.
38
De nieuwe planning van het RVB moet realistischer worden; was
de oude dat dan niet?
In de oude planning waren ten opzichte van de beschikbare capaciteit te
veel projecten gepland. Hierdoor waren de vraag en de beschikbare
capaciteit niet met elkaar in evenwicht. In de nieuwe planning moet de
balans worden hersteld.
40
Welke kosten zijn verbonden aan de vertraging van de herinrichting van het Defensiebedrijf Grondgebonden Systemen?
Dit impliceert een vertraging in de besparingen (vastgoedexploitatie) van
€ 1,29 miljoen per jaar.
47
Is het mogelijk om de extra in te zetten mensen bij het RVB uit de
defensieorganisatie zelf te werven, bijvoorbeeld diegene die
vanwege de weigering van een Verklaring van Geen Bezwaar
(VGB) een andere plek moeten krijgen?
Nee, dat is in algemene zin niet mogelijk. Het gaat veelal om mensen met
een specifieke opleiding en deskundigheid. Dit neemt niet weg dat in
individuele gevallen defensiepersoneel wel kan overstappen naar het RVB.
51
Wanneer verwacht men de drie overgebleven (investerings)maatregelen volledig uitgewerkt te hebben, wat belangrijk is om
investeringen nauwkeuriger vast te stellen?
De drie maatregelen die worden genoemd in de rapportage zijn:
verkleining footprint fase 2, verplaatsen AOCS Nieuw Milligen en
herbelegging IDGO. Voor de verkleining footprint fase 2 is een aanvullende opdracht gegeven aan de defensieonderdelen met een reactietijd tot
half februari 2016. Op basis van de reacties zullen de plannen verder
worden uitgewerkt. Dit zal naar verwachting medio 2016 zijn voltooid.
Voor AOCS Nieuw Milligen en IDGO zie het antwoord op vraag 32.
52
Wat zijn de gevolgen van de vertraging in de ontwikkeling van de
Michiel Adriaanszoon de Ruyterkazerne Vlissingen?
58
Wat is de verdere planning voor de aanbesteding van de De
Ruyterkazerne? Wanneer moet de aanbesteding wel gedaan zijn?
59
Klopt het dat het bij de bouw van de nieuwe marinierskazerne
aannemelijk is dat er nog extra vertraging komt bovenop de
vertraging van een jaar die al is ontstaan? Zo ja, kunt u aangeven
hoeveel die extra vertraging is?
64
Wanneer verwacht men de integrale nieuwe planning van het
project Michiel Adriaanszoon de Ruyterkazerne te Vlissingen af
te ronden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 763, nr. 97

9

Het Rijksvastgoedbedrijf heeft een nieuwe planning opgesteld. Deze
planning wordt nu aan een second opinion onderworpen. In de
vastgoedrapportage van mei 2016 wordt de Kamer hierover geïnformeerd.
53
Wanneer is de rapportage over het risicomanagement bij het
vastgoed bij Defensie klaar?
61
Kunt u nadere details geven over de opdracht die de externe
deskundige krijgt? Welke opdracht krijgt hij? Welke producten
levert hij op? Zijn er mijlpalen? Wanneer ontvangt u de eerste
producten? Wanneer is het eindproduct klaar en deelbaar met de
Kamer?
62
Kunt u de opdracht aan externe deskundige en zijn werkzaamheden nader toelichten?
63
Wanneer verwacht u de uitwerking van risicomanagement met
behulp van een externe deskundige klaar te hebben?
Een externe partij ondersteunt Defensie bij het verder verbeteren van de
risicobeheersing van en de verantwoording over de vastgoedportefeuille.
Dat gebeurt door middel van interactieve sessies met functionarissen die
zich bij Defensie vanuit verschillende verantwoordelijkheden en op
verschillende niveaus met vastgoed bezighouden. Deze sessies moeten
Defensie in staat stellen om op zowel strategisch, tactisch als operationeel
niveau concrete maatregelen te nemen ten behoeve van een betere
risicobeheersing. De externe partij levert dan ook geen eindproduct. Met
de opgedane kennis moet Defensie het risicomanagement beter leren
inrichten en beheersen. Hierbij wordt ook het RVB betrokken. De externe
partij zal de opdracht dit voorjaar voltooien. In de vastgoedrapportage van
mei wordt de Kamer over de voortgang gerapporteerd.
54
Welke kosten zijn er verbonden aan de externe deskundigheid
voor de uitwerking van de risicomanagement van het Defensievastgoed?
De kosten bedragen € 17.400 (excl. BTW).
55
Zijn er extra kosten verbonden aan de vertraging bij de projectplanning rond de De Ruyterkazerne in Vlissingen?
Behalve de inflatiecorrectie die moet worden toegepast, zijn er geen
noemenswaardige extra kosten verbonden aan de vertraging als zodanig.
Weliswaar zijn er kosten verbonden aan het langer openhouden van de
Van Braam Houckgeestkazerne in Doorn, maar gedurende de periode van
vertraging worden deze kosten niet gemaakt voor de Michiel
Adriaanszoon de Ruyterkazerne aangezien Defensie pas gaat betalen bij
ingebruikname.
56
Welke kosten brengen de aanvullende behoeften mbt het project
in Vlissingen (onderbrengen van de KMar- en Natres-eenheden)
met zich mee?
Het onderbrengen van de KMar en Natres-eenheden in het project vergt
een extra investering van € 1,6 miljoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 763, nr. 97

10

57
Zijn de benodigde onderzoeken die moeten leiden tot een goede
risicoverdeling inmiddels afgewerkt en is de verdeling van de
risico’s tussen de bij de veranderingen in Vlissingen betrokken
partijen inmiddels tot stand is gekomen?
De onderzoeken zijn zo goed als voltooid. Er wordt nu met de regio
gesproken over de risicoverdeling. In de vastgoedrapportage van mei
2016 zal de Kamer hierover worden geïnformeerd.
65
Is er meer duidelijkheid over de startdatum van aanbesteding van
de kazerne te Vlissingen?
De aankondiging van de aanbesteding wordt niet voor de zomer van 2016
verwacht. Daarover is ook de markt geïnformeerd.
66
Wat zijn de gevolgen voor het aanwijzen van het Zuluhal gemeentelijk monument door de gemeente Zeist?
De gemeente Zeist heeft het ontwerpbesluit genomen om de
Zulu-hangaar op de gemeentelijke monumentenlijst te plaatsen. Defensie
heeft door middel van een pro forma zienswijze de gemeente verzocht het
definitieve besluit met zes maanden uit te stellen. Deze tijd wordt gebruikt
om gezamenlijk met de gemeente Zeist tot een oplossing te komen.
68
In hoeverre is de verhuizing van de DMO van de Frederikkazerne
te Den Haag naar de Kromhoutkazerne in Utrecht noodzakelijk
om de gezamenlijke huisvesting van de AIVD en MIVD op de
Frederikkazerne mogelijk te maken?
De nieuwbouw voor de AIVD en de MIVD is gepland op de plaats waar nu
de DMO is gehuisvest. Herhuisvesting van de DMO is dus noodzakelijk
voor de bouw van de gezamenlijke huisvesting van de AIVD en de MIVD
op de Frederikkazerne.
69
Wanneer dient de DMO uiterlijk verhuisd te zijn opdat de
totstandkoming van de gezamenlijke huisvesting van de AIVD en
de MIVD volgens planning kan verlopen?
74
Heeft het ontbreken van overeenstemming met de DMO medezeggenschap nog invloed op de huisvestingsplannen van de
MIVD/AIVD?
75
Welke invloed kan het uitblijven van overeenstemming met de
medezeggenschap DMO hebben op het besluit van gezamenlijke
huisvesting AIVD-MIVD?
77
Wanneer dient de DMO uiterlijk verhuisd te zijn opdat de
totstandkoming van de gezamenlijke huisvesting van de AIVD en
de MIVD volgens planning kan verlopen?
De locatie waar de DMO is gehuisvest moet uiterlijk in juni 2017
beschikbaar zijn om de werkzaamheden te kunnen beginnen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 763, nr. 97

11

70
Welke extra (exploitatie)kosten brengen alle vertragingen van de
diverse projecten, in totaal met zich mee?
De vertragingen die in de laatste rapportage zijn benoemd leveren voor de
periode 2016 tot en met 2025 een vermindering van de besparing op van
€ 32 miljoen. Dit is gemiddeld € 3,2 miljoen per jaar.
78
Kunt u toezeggen dat u – indien zich substantiële wijzigingen
voordoen in de huisvestingsplannen van de MIVD – de Kamer
daarover via de begrotingen en jaarverslagen van Defensie
informeert (bijvoorbeeld onder niet-beleidsartikel 10 Centraal
apparaat)?
Wanneer zich substantiële wijzigingen voordoen in de huisvestingsplannen van de MIVD, zal ik de Kamer daarover separaat informeren.
79
Kunt u bij de regio Utrecht bij de volgende rapportage ook het
project rond de MatlogCo in Leusden (exploitatiekosten/
investeringskosten) meenemen?
Zoals ik u in mijn brief van 28 oktober 2015 (Kamerstuk 33 763 nr. 90) over
dit onderwerp heb gemeld, wordt de eerste fase van dit project begin
2016 voltooid. De aanbesteding voor de tweede fase moet nog beginnen.
Ik zal u via de voortgangsrapportage vastgoed op de hoogte houden van
de ontwikkelingen.
80
Kunt u al iets concreets zeggen over tijdelijke commerciële
exploitatie van het Marine Etablissement Amsterdam (MEA)?
Hebben partijen reeds interesse getoond? Zo ja, graag een
toelichting.
Op 1 januari 2015 heeft Defensie het eerste deel van het Marine Etablissement Amsterdam aan het Rijksvastgoedbedrijf in beheer overgedragen
en beschikbaar gesteld voor tijdelijke commerciële exploitatie. Er is veel
interesse bij partijen om hier ruimte te huren. De gebouwen zijn nagenoeg
volledig verhuurd. Per 4 januari 2016 is een tweede deel van het Marine
Etablissement beschikbaar gesteld voor tijdelijke commerciële exploitatie.
Ook voor deze gebouwen is veel interesse in de markt.
81
Kunt u aangeven op welke locaties anders dan het MEA u nog
meer kijkt naar commerciële mogelijkheden, alsmede naar
maatschappelijke mogelijkheden? Welke afspraken heeft u
hierover met het RVB gemaakt ten aanzien van bestaande af te
stoten voorraad en voor de eventueel nieuw af te stoten
voorraad?
Het MEA leent zich voor tijdelijke commerciële exploitatie, omdat het
vertrek van Defensie zich over een aantal jaren uitstrekt en er belangstelling in de markt is. Op andere defensielocaties is wel sprake van civiel
medegebruik, ook door marktpartijen, maar niet van commerciële
exploitatie zoals in Amsterdam. De meeste defensielocaties zijn niet
openbaar toegankelijk en daarom hiervoor niet geschikt. Met het
Rijksvastgoedbedrijf zijn hierover geen vaste afspraken gemaakt. De
mogelijkheid van civiel medegebruik wordt per geval bekeken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 763, nr. 97

12

82
Wat zijn de kosten voor de verbouwing van het KMar-gebouw
voor de huisvesting van Dienstencentrum Werving en Selectie
(DCWS)? Wat is de planning voor deze verbouwing?
Dit project bestaat uit twee delen. Omdat niet alle functionaliteiten van het
Dienstencentrum Werving en Selectie op een doelmatige manier in het
KMar-gebouw kunnen worden verwezenlijkt, komt er naast dit pand nog
een dienstengebouw. Inclusief ontwerpkosten zijn de totale kosten van dit
project geraamd onder de € 25 miljoen. Omdat de aanbesteding van dit
project nog moet beginnen, kan het geraamde bedrag niet worden
genoemd. De aanpassing van het KMar-gebouw wordt in 2018 uitgevoerd.
De oplevering staat voor begin 2019 gepland. Het dienstengebouw wordt
eind 2018 opgeleverd.
83
Wanneer is het bijgestelde plan voor de project(en) in Den Helder
precies klaar?
Volgens de planning is het herbeleggingsplan voor de Nieuwe Haven nog
dit jaar gereed.
84
Wat zijn voor Defensie de financiële gevolgen voor het inzetten
van de Van Hornekazerne als asielzoekerscentrum, voor de
komende vijf jaar?
Defensie heeft de Van Hornekazerne, voordat de kazerne als asielzoekerscentrum werd ingezet, in beheer overgedragen aan het Rijksvastgoedbedrijf. Het gebruik van de kazerne als asielzoekerscentrum heeft voor
Defensie geen financiële gevolgen.
85
Wanneer moet de reorganisatie bij de DGO voltooid zijn?
De oprichting van de laatste organisatiedelen staat gepland voor 2016,
met voltooiing daarvan in 2017. Volledige realisatie van de gerelateerde
vastgoedbehoeften is voorzien voor 2022.
87
Wordt met de nieuwe indeling van de DGO (met 30 vestigingsplaatsen) de gewenste raming/besparing gehaald?
De gewenste besparing wordt naar verwachting gehaald.
88
Kunt u een overzicht geven van al uw huurlocaties, het gebruik
van deze locaties en uw plannen met betrekking tot deze
locaties, daar u spreekt van het afstoten van een huurlocatie bij
de herbelegging KMAR-brigade Noord-Holland?
De totale huurportefeuille van Defensie bestaat momenteel uit zo’n 270
contracten. Een groot deel daarvan betreft technische locaties, zoals
opstelplaatsen voor aanvlieg- en obstakelverlichting, antennes, maar er
zijn ook aanlegplaatsen, oefen- en schietterreinen. Deze zijn vrijwel altijd
direct verbonden aan de operationele taakuitoefening en komen niet voor
contractbeëindiging in aanmerking. Voor het terugdringen van de huur
van huisvesting gaat de aandacht vooral uit naar kantoorlocaties. Er wordt
geprobeerd om voor kantoorruimte zoveel mogelijk gebruik te maken van
het defensievastgoed. Defensie heeft nu nog ongeveer 60 contracten voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 763, nr. 97

13

kantoorruimte. Dit aantal zal in de komende vijf jaar met ongeveer 30
procent gaan afnemen. Defensie heeft in de vastgoedplannen een
overzicht van splinter- en huurlocaties opgenomen dat als uitgangspunt
geldt voor deze reductie. De KMar-locatie van de brigade Noord-Holland
in IJmuiden die nu wordt afgestoten, staat niet in dit overzicht vermeld,
omdat het een eigendomslocatie betreft. Abusievelijk is in de voortgangsrapportage vermeld dat het om een huurlocatie gaat.
89
Kunt u concreter toelichten wat het verplaatsen van de luchtgevechtsleiding specifiek complex maakt?
Dit heeft te maken met het command & control systeem waarvan de
luchtgevechtsleiding gebruik maakt. De aanleg van de hardware van dit
systeem is dusdanig complex dat het systeem niet eenvoudig
verplaatsbaar is.
90
Wanneer gaat het concept-reorganisatieplan van de KMar over in
een definitief reorganisatieplan?
Voor de reorganisatie ten behoeve van het Landelijk Tactisch Commando
(als onderdeel van IGO KMAR) is voor midden 2016 een definitief
reorganisatieplan voorzien. Deze planning is mede afhankelijk van het
overleg met de centrales van overheidspersoneel.
91
Hoeveel later wordt de Seeligkazerne afgestoten en klopt het dat
dit niet terug te zien is in het schema van bijlage 2?
De afstoting van de Seeligkazerne maakt deel uit van de maatregel
«Belegging objecten Breda». De vertraging bedroeg een jaar en is
verwerkt in de vastgoedrapportage van 26 augustus 2014 (Kamerstuk
33 763, nr. 53). De laatste rapportage laat op dit punt geen verdere
wijzigingen meer zien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 763, nr. 97

14