Tweede Kamer der Staten-Generaal
Vaste Commissie voor Binnenlandse Zaken
Postbus 20018
2500 EA DEN HAAG
bezoekadres
Kneuterdijk 1
2514 EM Den Haag
correspondentieadres
Postbus 90613
2509 LP Den Haag
t (088) 3610000
www.rechtspraak.nl
datum
contactpersoon
e-mail
ons kenmerk
onderwerp

5 maart 2020
R. Reinalda
r.reinalda@rechtspraak.nl
UIT11961/Communicatie/HZ
Rondetafelgesprek “Dikastocratie?” – 9 maart 2020

Geachte leden van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken,
Graag dank ik u voor de uitnodiging voor het rondetafelgesprek over wat sommigen een ‘dikastocratie’
noemen. In deze position paper ga ik in op het door u gekozen vertrekpunt voor dit gesprek over de trias
politica. Tijdens het gesprek met de commissie licht ik de inhoud van mijn position paper graag toe.
Dikastocratie: een onevenwichtig vertrekpunt
Ik – en velen met mij binnen mijn organisatie – heb mij erover verbaasd dat in de discussie over
dikastocratie weinig hoorbare parlementaire steun was voor de rechterlijke macht. Ik vind dat risicovol
in een systeem dat afhankelijk is van de balans en respectvolle verhoudingen tussen staatsmachten. In
mijn nieuwjaarstoespraak heb ik daarom opgeroepen te stoppen met het verdacht maken van de
rechterlijke macht en ook de eigen verantwoordelijkheid in ogenschouw te nemen. Ik licht dat graag toe.
Dikastocratie is een term uit de politieke filosofie, en betekent letterlijk een regering door rechters.
Daarvan is in Nederland geen sprake. Integendeel, zoals ik hierna zal uitleggen. Maar door dikastocratie
als naam en uitgangspunt te kiezen voor dit rondetafelgesprek wordt toch gesuggereerd dat van de drie
staatsmachten de rechtspraak de bovenliggende partij is. Dat is om meerdere redenen een onjuiste
voorstelling van zaken.
Van de drie staatsmachten zou je eerder kunnen stellen dat de rechtspraak de minst sterke is. Voor hun
financiële middelen zijn rechters afhankelijk van de andere staatsmachten, en voor de tenuitvoerlegging
van hun uitspraken hebben zij de uitvoerende macht nodig. Rechters maken geen politiek beleid en zijn
ook geen activisten. Zij moeten beslissen over concrete zaken die door een burger, een bedrijf of de
overheid aan hen worden voorgelegd. Rechters beslissen binnen de kaders van wet- en regelgeving en
de feiten en omstandigheden van het geval.
Rechtsvorming door de rechter
Dat neemt niet weg dat diverse rechterlijke uitspraken het afgelopen jaar zorgden voor discussie in de
politiek en onderdeel waren van het maatschappelijk debat. Denk aan de uitspraken over het
stikstofbeleid, de vraag of IS-kinderen door Nederland moeten worden teruggehaald en natuurlijk de

datum
kenmerk
pagina

5 maart 2020
UIT11961/Communicatie/HZ
2 van 3

uitspraak in de Urgendazaak. Met name de laatste zaak leidde tot de vraag of rechters op de stoel van de
politiek zijn gaan zitten. Is er dan toch sprake van een dikastocratie? Het antwoord is nog steeds nee.
Het komt vaak voor dat de wetgever zich beperkt tot een algemene normering in een nieuwe wet en dat
hij ervan uitgaat dat de wet zich verder zal uitkristalliseren in de rechtspraak. Een goed voorbeeld is de
euthanasiewetgeving, maar ook de onlangs door het parlement aangenomen Omgevingswet. Er zijn veel
open eindjes, die door de rechter moeten worden ingevuld als een zaak aan hen wordt voorgelegd. Daar
heeft de wetgever bewust voor gekozen.
De president van de Hoge Raad schreef onlangs: “Waar de politiek ruimte laat in het recht (open
normen), om wat voor reden ook, en de samenleving rechters vraagt om een richtinggevend vonnis in
deze rechtsvrije ruimte, is het aan de rechter om aan dit verzoek te voldoen. Deze zogenaamde
rechtsvormende taak is een essentieel onderdeel van onze democratische rechtsstaat. De politiek kan
later dan weer met nadere en meer specifieke wetgeving komen, mocht dat volgens haar nodig zijn. Dat
is de werking van de trias in optima forma.”
Rechtsvorming door de rechter is daarom onvermijdelijk. Ook bij politiek en maatschappelijk gevoelige
onderwerpen. Ook daar heeft de rechter een taak gekregen. Niet omdat hij dat wil, maar omdat het
parlement en de regering hem die ruimte bieden. Ruimte die hij verplicht is te benutten. De wetgever
kan niet altijd voorzien hoe een onderwerp zich maatschappelijk zal ontwikkelen. Het grote voordeel
van rechtspraak is dat de rechter per geval het recht een klein stukje kan aanpassen aan nieuwe
omstandigheden. Als de gevolgen hiervan politiek niet naar wens zijn kan de wetgever dit corrigeren.
Bij alle grote onderwerpen van de afgelopen decennia heeft de rechter zijn verantwoordelijkheid
genomen. Het stakingsrecht, de abortusproblematiek en euthanasie zijn voorbeelden van kwesties waar
de rechter en de wetgever samen optrokken. Wat we hier zien is geen dictatuur van rechters – geen
dikastocratie - maar een noodzakelijke samenwerking tussen de drie staatsmachten binnen een
democratische rechtsstaat.
Toetsen aan verdragen
In de discussie over de positie van de staatsmachten duiken geluiden op om het toetsen aan met name
mensenrechtenverdragen te verbieden. Dat lijkt mij niet wenselijk. Met name niet omdat Nederlandse
rechters als gevolg van het toetsingsverbod geen rekening mogen houden met de grondrechten in onze
Grondwet. Vandaar dat de mensenrechtenverdragen in ons land zo’n grote betekenis hebben. Wie
bijvoorbeeld een beroep wil doen op zijn recht op vrije meningsuiting zal zijn toevlucht zoeken bij
artikel 10 van het EVRM. Terzijde wil ik nog opmerken dat onze Grondwet ten onrechte een marginale
rol speelt in ons land. Dat is jammer omdat een Grondwet het fundament van onze samenleving moet
zijn. Met een toetsingsrecht zou de Grondwet een levend document worden voor de Nederlandse
democratie. Het zou de rol die verdragen die nu spelen ook kleiner kunnen maken.
Kan het beter?
Rechtsvorming door rechters is onvermijdelijk in de trias politica. Inherent daaraan is dat het soms kan
leiden tot politiek ongemak. Net zoals dat andersom ook gebeurt als politici zich uitlaten over
rechtszaken. Dat mag ook, de trias schuurt soms. Belangrijk is dan wel dat rechters rekenschap afleggen
door hun vonnis duidelijk te motiveren. En dat geldt zeker naarmate een uitspraak meer in de
belangstelling van de samenleving staat of waarvan de maatschappelijke gevolgen groot kunnen zijn.

datum
kenmerk
pagina

5 maart 2020
UIT11961/Communicatie/HZ
3 van 3

Een heldere en goed toegelichte motivering waarom rechters een bepaalde richting kiezen in hun vonnis
is dan van groot belang om de samenleving en ook de andere staatsmachten inzicht te geven in hun
afwegingen. Als de samenleving een rechterlijke uitspraak niet begrijpt, dan leggen rechters hun
beslissing kennelijk niet goed uit. Van rechters mag dus ook gevraagd worden dat zij zich hierin blijven
ontwikkelen.
Tot slot
Een gesprek over de balans in de trias is heel waardevol. Maar als we starten met een onjuiste aanname
als vertrekpunt, dan is de kans klein dat je tot een goed gesprek komt. Naar mijn mening is er geen
sprake van een regering van rechters in Nederland, maar van een samenspel tussen de drie
staatsmachten. Daar hoort het gesprek over te gaan en dat ga ik graag met u aan.
Hoogachtend,

Henk Naves
Voorzitter Raad