Analyse van de milieu- en
natuureffecten van
Bruggen slaan – Regeerakkoord
VVD-PvdA d.d. 29 oktober 2012
Een quick-scan

PBL-notitie
9 november 2012

Contact
Frank Dietz (frank.dietz@pbl.nl)
PBL-publicatienummer: 500285002

Samenvatting

Op verzoek van de Minister van Infrastructuur en Milieu
heeft het PBL de effecten van het Regeerakkoord VVDPvdA geanalyseerd. De analyse is partieel, voorlopig en
indicatief van aard. Deze analyse bouwt voort op de
analyse van de verkiezingsprogramma’s in Keuzes in Kaart
(CPB/PBL, 2012) en hanteert hetzelfde basispad. Hiermee
wordt ook de consistentie gewaarborgd met de uitgangspunten voor de analyse van de budgettaire en financiële
effecten van het regeerakkoord (CPB, 2012). Doordat in
het Begrotingsakkoord 2013 een aantal beleidsvoorstellen is opgenomen die feitelijk nooit geëffectueerd
zijn, heeft het basispad een sterk ‘what if’ karakter en
weerspiegelt het – anders dan gebruikelijk – niet de
situatie bij ‘ongewijzigd beleid’.
Het Regeerakkoord VVD-PvdA koppelt de transitie naar
een duurzame economie en groene groei aan het
versterken van het concurrentievermogen van de
Nederlandse economie. De rol van de rijksoverheid wordt
in het regeerakkoord met name ingevuld als kaderstellend en faciliterend.
De belangrijkste bevindingen zijn per thema hieronder
samengevat.

Energie en klimaat
• Het regeerakkoord zet in op het verduurzamen van het
energiesysteem op lange termijn. Het stelt een
ambitieus tussendoel om in 2020 een aandeel van 16%
hernieuwbare energie te realiseren. Het is mogelijk om
dit doel te halen met de gereserveerde middelen. Maar
het uiteindelijk realiseren van dit doel is ook afhankelijk

2

|

van het oplossen van diverse maatschappelijke en
institutionele knelpunten, zoals rond wind op land.
• Het vrijmaken van extra middelen boven wat minimaal
nodig is om in 2020 de EU-doelstelling van 14%
hernieuwbare energie te realiseren creëert
mogelijkheden voor een innovatieve invulling die op
langere termijn een grotere bijdrage aan de
energietransitie kan leveren. Meer aandacht voor
duurdere maar innovatievere technologieën zou op
korte termijn echter wel kunnen leiden tot een lager
aandeel hernieuwbare energie. Het ligt voor de hand
om bij de voortgangsevaluatie van de SDE+ aandacht
te besteden aan de mate waarin innovatie wordt
bevorderd.

Natuur
Het maatregelpakket uit het regeerakkoord biedt kansen
om de internationale natuurdoelen dichterbij te brengen.
Het succes hangt ook af van de mate waarin Rijk en
provincies er in slagen om:
• de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) geconcentreerd
en samenhangend te realiseren
• de milieucondities voor de natuur op orde te brengen
• andere partijen te bewegen om mee te betalen aan de
uitvoering van de plannen
• agrarische natuur te laten aansluiten op het netwerk
van natuurgebieden.
Met het regeerakkoord ligt de verantwoordelijkheid voor
nakoming van de internationale afspraken bij de
rijksoverheid, en voor het invullen en uitvoeren bij de

provincies. Door afstemming tussen rijksbeleid en
provinciaal beleid kan veel natuurwinst geboekt worden.
Het natuurbeleid kan ook aan kracht winnen als dit
gekoppeld wordt aan andere beleidssporen, zoals
klimaatbeleid, waterbeleid en ruimtelijk beleid.

Verkeer en vervoer
• Het maatregelpakket uit het regeerakkoord, voor zover
al concreet uitgewerkt, leidt in 2020 tot circa 2 à 3 %
meer autogebruik en 10 à 15 % meer files ten opzichte
van het basispad uit Keuzes in Kaart. Deze extra files
leiden tot een welvaartsverlies ter waarde van 0,15
miljard euro. Deze toename is vrijwel volledig het
gevolg van het onbelast laten van de
reiskostenvergoeding voor woon-werkverkeer (het
belasten daarvan was opgenomen in het
Begrotingsakkoord 2013, maar is niet doorgevoerd in
het regeerakkoord). Het gebruik van het openbaar
vervoer kan met 3 à 4 % afnemen, vooral door het
omzetten van de OV-studentenkaart in een
kortingskaart.
• De welvaartsbaten van de prijsveranderingen in
mobiliteit zijn gering omdat er zowel maatregelen zijn
die de mobiliteit vergroten als maatregelen die de
mobiliteit verkleinen.
• Het afschaffen van de vrijstelling van de
wegenbelasting voor oldtimers leidt tot een
verbetering van de lokale luchtkwaliteit. Onder de
conditie dat deze maatregel voor alle oldtimers geldt,
daalt de NOx-emissie van personenauto’s in 2015 met 3
à 4 % (0,7 kiloton). De verbrandingsemissie van fijnstof
daalt met circa 5 %. De milieueffecten van de overige
verkeer- en vervoersmaatregelen zijn gering of zijn nog
niet in te schatten.

Groene groei
Duurzaam groeien is een belangrijke pijler van het
regeerakkoord. Met het streven naar een volledig
duurzame energievoorziening en een circulaire economie
zet het kabinet een groene stip op de horizon. Dat
vermindert de onzekerheid voor investeerders in groene
technologie. Bij deze ambitieuze doelen blijft de
instrumentatie vooralsnog achter. Zo wordt in het
regeerakkoord nauwelijks aandacht besteed aan verdere
fiscale vergroening en het afschaffen van
milieuschadelijke subsidies. Daarnaast kan de focus op
duurzame innovatie worden versterkt door structureel de
bijdrage van de topsectoren aan vergroening in beeld te
brengen en de financiering van milieusparende innovaties
te vergemakkelijken. Benutting van de kansen die
vergroening van de economie Nederlandse bedrijven
biedt, vergt naast een integrale aanpak die het kabinet
voorstaat, ook een sectorale doorvertaling ten behoeve
van de in te zetten instrumenten.

|

3

Bevindingen

1

Aanleiding en aanpak

Naar aanleiding van het verzoek van de heer Pechtold
(D66) tijdens de Regeling van werkzaamheden Tweede
Kamer d.d. 30 oktober 2012, heeft de Minister van I&M
het PBL verzocht om een doorrekening op hoofdlijnen
van de milieu- en natuureffecten van het regeerakkoord.
Aan het op een later tijdstip geuite aanvullende verzoek
van mevrouw Thieme (PvdD) om in de doorrekening de
mobiliteitsontwikkeling en de baten en lasten van
lopende projecten expliciet mee te nemen, hebben we
geen gehoor kunnen geven.
De voorliggende analyse geeft invulling aan het verzoek
van de Minister. De analyse heeft het karakter van een
´quick scan´: is partieel, voorlopig en indicatief van aard
en is daarom geen volledige evaluatie van de beleidsvoornemens van het nieuwe kabinet. Dit heeft een
tweeledige oorzaak. Ten eerste zijn niet alle aangekondigde kabinetsvoornemens op het gebied van
milieu, natuur en groene groei al volledig uitgekristalliseerd en zodanig concreet ingevuld dat ze doorrekenbaar
zijn. Ten tweede was het vanwege de beperkt beschikbare tijd amper mogelijk om nieuwe berekeningen uit te
voeren. De voorliggende analyse is daarom deels
kwalitatief van aard. Behalve een analyse van effecten op
milieu en natuur, duidt deze analyse ook waar kansen en
risico´s liggen bij de verdere uitwerking van de voornemens uit het regeerakkoord. Niet alle gevolgen voor
natuur en milieu komen in deze analyse aan bod. Zo zijn
de effecten van het beleid voor de verduurzaming van de
voedselketen, landbouw, waterkwaliteit en water4

|

veiligheid buiten beschouwing gelaten, hoewel deze van
grote betekenis kunnen zijn voor milieu en natuur.
Deze notitie gaat achtereenvolgens in op de volgende
onderwerpen:
1. energie & klimaat
2. natuur
3. verkeer & vervoer
4. groene groei.
Bij elk onderwerp afzonderlijk wordt expliciet gemaakt
welke maatregelen uit het regeerakkoord zijn
meegenomen in de analyse. Voor de volledigheid worden
van de verkeers- en vervoersmaatregelen niet alleen de
milieueffecten maar ook de mobiliteits- en bereikbaarheidseffecten gerapporteerd.
Waar effecten in deze analyse gekwantificeerd worden,
zijn deze veelal afgeleid uit de analyse die is uitgevoerd
voor Keuzes in Kaart 2013-2017 – Een analyse van tien
verkiezingsprogramma’s (CPB/PBL, 2012). De effecten van de
maatregelen uit het regeerakkoord worden vergeleken
met het basispad uit Keuzes in Kaart (zie ook PBL, 2012a).
Dit betekent dat het Begrotingsakkoord 2013 van mei
2012 de beleidsmatige invulling van het basispad vormt 1.
Hiermee wordt ook de consistentie gewaarborgd met de
uitgangspunten voor de analyse van de budgettaire en
financiële effecten van het regeerakkoord (CPB, 2012).
Doordat in het Begrotingsakkoord 2013 een aantal
beleidsvoorstellen zijn opgenomen die feitelijk nooit
geeffectueerd zijn, heeft het basispad een sterk ‘what if’
karakter en weerspiegelt het – anders dan gebruikelijk
– niet de situatie bij ‘ongewijzigd beleid’.

2

Energie en klimaat

• Het regeerakkoord zet in op het verduurzamen van het
energiesysteem op lange termijn. Het stelt een
ambitieus tussendoel om in 2020 een aandeel van 16
procent hernieuwbare energie te realiseren. Het is
mogelijk om dit doel te halen met de gereserveerde
middelen. Maar het uiteindelijk realiseren van dit doel
is ook afhankelijk van het oplossen van diverse
maatschappelijke en institutionele knelpunten, zoals
rond wind op land.
• Het vrijmaken van extra middelen boven wat minimaal
nodig is om in 2020 de EU-doelstelling van 14 procent
voor hernieuwbare energie te realiseren creëert
mogelijkheden voor een innovatieve invulling die op
langere termijn een grotere bijdrage aan de
energietransitie kan leveren. Meer aandacht voor
duurdere maar innovatievere technologieën zou op
korte termijn echter wel kunnen leiden tot een lager
aandeel hernieuwbare energie. Het ligt voor de hand
om bij de voortgangsevaluatie van de SDE+ aandacht
te besteden aan de mate waarin innovatie wordt
bevorderd.

Inleiding
Het kabinet-Rutte II streeft een groene groeistrategie na
waarbij onder andere aandacht is voor zowel
klimaatverandering en eindige grondstoffen. Het
regeerakkoord noemt verschillende doelen om deze
ambitie te bereiken. Zo zal het kabinet zich inspannen
voor nieuwe doelstellingen voor de jaren 2020, 2030 en
daarna. Het regeerakkoord beoogt een volledig
duurzame energievoorziening in 2050 in internationaal
verband. Voor de kortere termijn (2020) wordt gekozen
voor een aandeel hernieuwbare energie van 16 procent in
Nederland.
Het regeerakkoord noemt diverse maatregelen op het
gebied van energie en klimaat:
• Om het aandeel hernieuwbare energie te laten
toenemen tot 2020 wordt het budget van de
Stimuleringsregeling Duurzame Energie (SDE+)
verhoogd. Deze budgetverhoging wordt gedekt uit een
verhoging van de door het kabinet-Rutte I voorziene
invoering van de SDE+-heffing. De SDE+-heffing wordt
gefinancierd via een opslag op de energierekening van
burgers en bedrijven.
• Bedrijven worden voor de verhoging van de SDE+heffing gecompenseerd door verlaging van de
energiebelasting vanaf de 2e schijf.
• Het kleinschalig, duurzaam opwekken van (zonne-)
energie waarvoor geen rijkssubsidie wordt ontvangen,
wordt fiscaal gestimuleerd door invoering van een
verlaagd tarief in de eerste schijf van de
energiebelasting op elektriciteit die afkomstig is van
coöperaties van particuliere kleinverbruikers, aan deze

verbruikers geleverd wordt en in hun nabijheid is
opgewekt. Deze wordt lastenneutraal gefinancierd
door een generieke verhoging van het reguliere tarief
in de eerste schijf van de energiebelasting.
• Daarnaast wordt de aanpak van Green Deals uitgebreid
om energiebesparing in gebouwen te stimuleren, zal
initiatief worden genomen om innovaties voor wind op
zee te stimuleren, wordt elektrische mobiliteit verder
gestimuleerd en wordt een zo hoogwaardig mogelijke
inzet van biomassa nagestreefd.
• Het terugdraaien van de zogenoemde
duurzaamheidsenveloppe uit het Begrotingsakkoord
2013.

De effecten van het regeerakkoord op korte termijn
Het regeerakkoord reserveert ruim voldoende middelen
om het aandeel hernieuwbare energie in het
energiegebruik in 2020 te laten toenemen van circa 9 tot
14 procent, conform het EU-doel.
Het kabinet heeft de ambitie voor het aandeel
hernieuwbare energie verhoogd naar 16 procent in 2020.
Het is in beginsel mogelijk om een aandeel van 16 procent
te halen met de gereserveerde middelen (ECN, 2012). Het
structureel beschikbare jaarlijkse budget voor het
stimuleren van hernieuwbare energie wordt namelijk fors
verhoogd met 2,4 miljard (van 1,4 naar 3,8 miljard euro in
2020). De uitgaven voor hernieuwbare energie worden
pas gedaan als hernieuwbare energieprojecten
daadwerkelijk produceren, en lopen daardoor geleidelijk
op. De verwachte extra uitgaven voor 2017 zijn in het
regeerakkoord geraamd op 400 miljoen euro. Na 2017
zullen deze uitgaven verder oplopen.
De middelen worden verkregen via een opslag op de
energierekening van burgers en bedrijven. Bedrijven
zullen worden gecompenseerd door een verlaging van de
2e schijf van de energiebelasting. Per saldo levert dit voor
bedrijven op korte termijn een kostenvoordeel op (van
375 miljoen euro in 2014). Na 2017 slaat dit om in een
lastenverzwaring voor de bedrijven tot circa 800 miljoen
euro per jaar structureel. Voor een gemiddeld huishouden
gaat het om een lastenverzwaring van zo’n 25 euro per
jaar in 2017 en zo’n 150 euro per jaar structureel2. Of en in
hoeverre deze veranderingen in lasten voor bedrijven en
huishoudens tot een verandering in broeikasgasemissies
leidt, kon in dit korte tijdsbestek niet worden onderzocht.
De toename van het aandeel hernieuwbare energie leidt
tot minder inzet van fossiele energie. De
broeikasgasemissies dalen daardoor met zo’n 20 Mton
CO2-equivalenten in 2020, bij een geraamde emissie
(rekening houdend met het al eerder vastgestelde beleid)
van in totaal 212 Mton (CPB/PBL, 2012). Circa 90 procent
van deze reductie komt door lagere emissies van
bedrijven die onder het EU-ETS vallen. Voor deze ETSsector geldt een plafond voor alle bedrijven in de EU
gezamenlijk. Minder emissie in Nederland geeft bedrijven
|

5

﻿
Figuur 1
Windenergievermogen
megawatt
2500

Totaal opgesteld vermogen
Jaarlijks netto bijgeplaatst vermogen

2000

1500

1000

500

0
1990

1994

1998

2002

2006

2010

Bron: CBS (2011)

De laatste jaren stagneert de groei van het geïnstalleerde windenergievermogen.

in andere EU-landen daardoor meer emissieruimte. Als
die bedrijven de grotere emissieruimte echter gaan
invullen, dan heeft de Nederlandse emissieverlaging geen
invloed op de realisatie van de EU-brede
emissietaakstelling voor de sectoren die onder het ETS
vallen.
Om met het beschikbare budget een aandeel van 16
procent hernieuwbaar te realiseren zullen alle
goedkopere opties vrijwel volledig moeten worden
benut, zoals de meestook van biomassa met 10 tot 20
procent in bestaande elektriciteitscentrales,
biomassavergisting, biomassa-ketels in de industrie,
wind op land, geothermie en warmtekoude opslag. Het
realiseren van een aandeel van 16 procent hernieuwbare
energie in 2020 vergt ook de inzet van relatief dure
maatregelen, waaronder windparken op zee en meestook
van biomassa met 30 procent in nieuwe elektriciteitscentrales. Voor de realisatie van de opties lijkt voldoende
budget te zijn gereserveerd, maar om het potentieel
daadwerkelijk volledig te kunnen benutten zullen nog
diverse maatschappelijke en institutionele knelpunten
moeten worden opgelost. Een voorbeeld hiervan is de
weerstand van burgers en provincies tegen wind op land.
Om de 16 procent doelstelling te realiseren zou het
opgesteld vermogen van wind op land moeten toenemen
van ruim 2.000 MW nu tot circa 6.000 MW in 2020. Dit
komt neer op een toename van zo’n 500 MW in elk jaar
tot 2020 (zie figuur 1), een verdubbeling van de hoogste
jaarlijkse groei die in het verleden ooit gerealiseerd is
(Elzenga en Kruitwagen, 2012).

6

|

Ook bij wind op zee zal een zeer forse groei nodig zijn. Het
huidig opgestelde vermogen bedraagt 228 MW. Het
realiseren van de kabinetsdoelstelling vergt dat alle
plannen voor nieuwe windparken op zee gerealiseerd
worden waarvoor al een vergunning is afgegeven (3000
MW nieuw vermogen). Mogelijk zullen daarbovenop nog
nieuwe projecten gerealiseerd moeten worden (ECN,
2012). De voorbereidingstijd voor windparken op zee is
ten minste 5 jaar. De overheid zal dus al binnen een jaar
of twee financiële verplichtingen met marktpartijen
moeten aangaan. Ook zal dit nopen tot uitbreiding van
het elektriciteitsnet op zee. Ook dit kent een lange
voorbereidingstijd. Het kabinet geeft aan deze uitbreiding
met netbeheerders te gaan verkennen.
Het nieuwe kabinet heeft aangegeven een garantie te
willen op duurzame productie en herkomst van de in te
zetten biomassa, om negatieve klimaat- en
biodiversiteitseffecten die samenhangen met de
productie van biobrandstoffen te voorkomen of te
beperken. Dit is van belang voor zowel biobrandstoffen
voor transport als biomassa die in centrales wordt mee
gestookt. Het kan echter betekenen dat het aanbod van
duurzame biomassa een beperkende factor wordt.
Het kleinschalig, duurzaam opwekken van (zonne-)
energie waarvoor geen rijkssubsidie wordt ontvangen,
wordt door het nieuwe kabinet fiscaal gestimuleerd door
invoering van een verlaagd tarief in de eerste schijf van de
energiebelasting op elektriciteit die afkomstig is van
coöperaties van particuliere kleinverbruikers, aan deze
verbruikers geleverd wordt en in hun nabijheid is
opgewekt. Deze wordt lastenneutraal gefinancierd door
een generieke verhoging van het reguliere tarief in de

﻿
eerste schijf van de energiebelasting. Momenteel is er
alleen een fiscaal voordeel voor individuele
kleinverbruikers die met zonnepanelen elektriciteit
opwekken. Nieuw is dat dit nu wordt uitgebreid voor
coöperaties van particuliere kleinverbruikers. In welke
mate dit leidt tot een toename van (zonne-)energie en
welke kosten daarmee zijn gemoeid, hangt af van de
hoogte van dit verlaagde tarief. De overheid moet daarin
een balans zoeken tussen betaalbaarheid van energie
voor burgers en bedrijven en het bieden van een
adequate stimulans voor dergelijke initiatieven. Wel zijn
nu kwalitatief indicaties te geven over factoren die van
invloed zijn op de effecten. Om een substantieel effect te
hebben, zal het tarief zodanig verlaagd moeten worden
dat de extra kosten van hernieuwbare energie hierdoor
worden gecompenseerd. Voor windenergie op land kan
het daarbij om kleine bedragen gaan, aangezien de
meerkosten ten opzichte van de groothandelsprijs voor
elektriciteit gering zijn. In onze raming van het aandeel
hernieuwbare energie is echter al met een omvangrijke
toename van windenergie op land rekening gehouden; de
voorgestelde fiscale stimuleringsregeling voor
coöperaties zal daarom niet leiden tot meer
hernieuwbare energie, maar tot een andere wijze van
financiering en betrokkenheid van burgers. Voor zonneenergie is de meerprijs nog fors en verwacht mag worden
dat de tariefsverlaging substantieel moet zijn om veel
investeringen uit te lokken. Voor woningcorporaties zou
dit een interessante propositie voor hun huurders kunnen
zijn. Belangrijk is dan echter de voorspelbaarheid van de
tariefsverlaging op langere termijn. Een fiscale
tariefsverlaging kan elk jaar gewijzigd kan worden, terwijl
de SDE+ voor een groot aantal jaren vastligt. In de Green
Deal die het kabinet met de woningbouwcorporaties wil
sluiten, kunnen afspraken worden gemaakt over
meerjarige zekerheid, tegelijk met afspraken over de
resultaten. Zodoende kan de fiscale stimulering voor
coöperaties substantieel effect hebben. Een neveneffect
van deze regeling is dat grijze stroom hierdoor enigszins
duurder wordt voor kleingebruikers. Dat geeft een prikkel
voor energiebesparing in de gebouwde omgeving, en ook
versterkt het de al bestaande prikkel voor individuele
particulieren om zonnepanelen aan te schaffen.
Het regeerakkoord geeft aan dat de SDE+-regeling wordt
gebruikt om hernieuwbare energie te stimuleren,
mogelijk in combinatie met een leveranciersverplichting
en bijmengverplichtingen. Aansluiten bij de SDE+
voorkomt dat een systeemwijziging nodig is. Een
rigoureuze systeemwijziging zou onzekerheid kunnen
veroorzaken bij ondernemers die in duurzame
energieprojecten willen investeren, en kan vertragend
werken voor het realiseren van nieuwe projecten.
Naast vergroten van het aandeel hernieuwbare energie
geeft het kabinet prioriteit aan energiebesparing, wat in
de ‘Trias Energetica’ voorop staat. Het kabinet geeft aan

energiebesparingsdeals te willen sluiten met
energieleveranciers en woningcorporaties, gericht op
besparing in de bestaande woningen en kantoren,
scholen en andere gebouwen. Het kabinet wil hier een
faciliterende rol spelen door barrières in wet- en
regelgeving weg te nemen. Hierbij kan geprofiteerd
worden van de ervaring die is opgedaan bij de blok-voorblok pilots die door het kabinet-Rutte I in gang zijn gezet.
Het ligt voor de hand hierbij aan te sluiten bij de
verplichtingen die de EU-landen op zich hebben genomen
bij de Energy Efficiency Richtlijn.
Het kabinet schrapt de duurzaamheidsenveloppe die was
afgesproken in het Begrotingsakkoord 2013. Het
afschaffen van deze duurzaamheidsenveloppe heeft
weinig effect op het aandeel hernieuwbare energie (circa
0,1 procent minder hernieuwbare energie) en op de
emissies van broeikasgassen (0,2 Mton emissietoename)
(Verdonk en Wetzels, 2012). De effecten van het
verkeersbeleid op de CO2-emissie worden besproken in
paragraaf 4.
Met het vastgestelde beleid zal Nederland waarschijnlijk
voldoen aan de emissiedoelstelling voor het
Kyotoverdrag en de (nog indicatieve)
EU-emissiedoelstelling voor sectoren die niet onder het
Europese CO2-emissiehandelssysteem (ETS) vallen. Het
regeerakkoord laat dit ongemoeid.

De effecten van het regeerakkoord op lange
termijn
Het Regeerakkoord VVD-PvdA streeft naar het realiseren
van een ‘volledig duurzame energievoorziening’ in 2050
in internationaal verband. Deze formulering laat ruimte
voor meerdere interpretaties.
Het kan het streven naar een koolstofarme economie
betekenen in internationaal verband. Dat is in lijn met de
Europese ambitie om in 2050 80-95 procent reductie van
broeikasgasemissie te realiseren. Het realiseren van zo’n
koolstofarme economie start met het uitwerken van een
breed gedragen visie. De SER is voornemens om binnen
een half jaar een advies hierover uit te brengen. Dit advies
kan een belangrijke rol vervullen bij het vormgeven van
zo’n visie. Hierbij is de wisselwerking met ons
omringende landen cruciaal. Landen als Duitsland en
Groot-Brittannië werken al aan de uitvoering van
dergelijke visies. Op de elektriciteits- en gasmarkten is
een puur nationale aanpak niet meer zinvol.
Infrastructuur, de wijze van ondersteuning van
hernieuwbare energie en de onregelmatigheid van het
aanbod van wind- en zonne-energie zijn thema’s
waarvoor internationale afstemming cruciaal is (PBL,
2012c).De tekst van het regeerakkoord laat ook de
interpretatie open dat wordt bedoeld om in 2050 een
volledig hernieuwbare energievoorziening te realiseren,
zonder nog enige toepassing van fossiele energie. Een
land als Denemarken heeft daarvoor gekozen. Het
|

7

﻿
volledig uitfaseren van fossiele energie lijkt in Nederland
niet realiseerbaar op een termijn van 40 jaar, gezien de
extreem hoge kosten die daarmee gemoeid gaan (PBL/
ECN, 2011). Ook op Europese schaal lijkt dit nagenoeg
onmogelijk (EC, 2011).
Om een koolstofarme economie in 2050 mogelijk te
maken is het zaak om de daarvoor benodigde innovatieve
technologieën op korte termijn verder te ontwikkelen en
toe te passen in de praktijk. Het vrijmaken van extra
middelen boven wat minimaal nodig is om in 2020 de
EU-doelstelling van 14 procent voor hernieuwbare
energie te realiseren creëert mogelijkheden voor een
innovatieve invulling die op langere termijn een grote
bijdrage aan de energietransitie kan leveren. Meer
aandacht voor duurdere maar innovatievere
technologieën zou op korte termijn echter wel kunnen
leiden tot lager aandeel hernieuwbare energie. Het ligt
voor de hand om bij de voortgangsevaluatie van de SDE+
aandacht te besteden aan de mate waarin de regeling
innovatie bevordert.
Het regeerakkoord geeft aan wind op zee te willen
stimuleren, hetgeen goed past bij innovaties die voor de
lange termijn van belang zijn. Ook de inzet van duurzame
biomassa is cruciaal voor een koolstofarme economie.
Het regeerakkoord meldt dat biomassa bij voorkeur zo
hoogwaardig mogelijk moet worden ingezet. Voor het
energiesysteem is biomassa op langere termijn bij uitstek
van belang voor het koolstofarm maken van het zware
transport (luchtvaart, zeevaart, vrachtauto’s). Dit vraagt
onder andere om innovaties rond de omzetting van
duurzaam geteelde houtachtige gewassen in transportbrandstoffen. Het meestoken van biomassa in kolencentrales draagt op korte termijn bij aan het tegen de
laagste kosten vergroten van het aandeel hernieuwbare
energie, maar kan op langere termijn spanningen geven
met andere toepassingen van biomassa (zoals voor
transport) waarvoor minder schone alternatieven
bestaan.

3

Natuur

Het maatregelpakket uit het Regeerakkoord VVD - PvdA
biedt kansen om de internationale natuurdoelen
dichterbij te brengen. Het succes hangt ook af van de
mate waarin Rijk en provincies er in slagen om:
• de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) geconcentreerd
en samenhangend te realiseren
• de milieucondities voor de natuur op orde te brengen
• andere partijen te bewegen om mee te betalen aan de
uitvoering van de plannen
• agrarische natuur te laten aansluiten op het netwerk
van natuurgebieden.

8

|

Met het regeerakkoord ligt de verantwoordelijkheid voor
nakoming van de internationale afspraken bij de
rijksoverheid, en voor het invullen en uitvoeren bij de
provincies. Door afstemming tussen rijksbeleid en
provinciaal beleid kan veel natuurwinst geboekt worden.
Het natuurbeleid kan ook aan kracht winnen als dit
gekoppeld wordt aan andere beleidssporen, zoals
klimaatbeleid, waterbeleid en ruimtelijk beleid.

Inleiding
De belangrijkste maatregelen uit het regeerakkoord voor
natuur zijn:
• Een bevestiging van het Begrotingsakkoord 2013;
jaarlijks wordt 200 miljoen euro extra geoormerkt voor
natuur en dit bedrag – en dat is nieuw in het
regeerakkoord – wordt via het Provinciefonds
beschikbaar gesteld.
• De Natuurbeschermingswet wordt aangepast waarbij
de verschillende beschermingsniveaus worden
geharmoniseerd en tevens wordt bijgedragen aan
bescherming van biodiversiteit.
• Met het wetsvoorstel voor een Omgevingswet wordt
de ruimtelijk wet- en regelgeving gestroomlijnd zodat
besluitvorming over ruimtelijke projecten eenvoudiger
en sneller verloopt.
De rijksoverheid is bij het natuurbeleid verantwoordelijk
voor de kaders en ambities, de provincies voor de
invulling en uitvoering van het beleid. Het rijk ziet een
belangrijke rol voor natuurbeheerorganisaties en private
partijen. De EHS, inclusief de verbindingen, blijft een
belangrijk instrument om nationale en internationale
natuurdoelen te realiseren. Hiervoor wordt meer tijd
genomen. Het beheren en beschermen van de bestaande
natuurgebieden krijgt prioriteit.
Het kabinet beoogt duurzame groei in de landbouw, en
doet dat via het topsectorenbeleid. Boeren en tuinders
krijgen de ruimte om te ondernemen en verdienen een
beloning voor hun bijdragen aan het cultuurlandschap en
de natuur. Ook streeft het kabinet naar synergie van het
natuurbeleid met andere maatschappelijke belangen
zoals waterveiligheid en recreatie.

Effecten van de maatregelen
De effecten van de maatregelen zijn in 2020 conform het
basispad (PBL, 2012a). Voor 60% van alle doelsoorten van
de Vogel- en Habitatrichtlijnen zijn de condities
voldoende voor duurzame instandhouding van deze
soorten (zie figuur 3.1). Vergeleken met de huidige situatie
– waarin voor minder dan de helft van alle doelsoorten
van de Vogel- en Habitatrichtlijnen de condities
voldoende zijn voor duurzame instandhouding is dit een
duidelijke verbetering. Ook neemt het risico op
achteruitgang van de bestaande natuurkwaliteit af. Dit
komt vooral door de continuering van de afspraken uit
het Begrotingsakkoord 2013.

﻿
Figuur 2
Indicatie van eﬀect Regeerakkoord op langetermijndoel van Vogel- en Habitatrichtlijnen
100%

Percentage soorten met condities voor duurzaam behoud
Stijging bij verdere
milieuverbetering
en koppeling
agrarisch beheer
Daling bij minder
geconcentreerde inzet
maatregelen en minder
mede-ﬁnanciering

Situatie 2012
Beleidstekort voor langetermijndoelstelling
Maatregelen 2012 – 2020, Milieucondities
Antiverdrogingsmaatregelen
Tijdelijk herstelbeheer en depositiedaling
Maatregelen 2012 – 2020, Omvang en samenhang
Inrichting

0%

pbl.nl

Extra hectaren natuur
Agrarisch natuurbeheer

Bron: PBL

Het maatregelpakket van het kabinet biedt kansen om de internationale natuurdoelen dichterbij te brengen. De mate waarin is echter omgeven met een
bandbreedte. Het beleid kan het effect van zijn inzet maximaliseren door de EHS geconcentreerd te realiseren en samenhang aan te brengen met nabije
agrarische natuur en de benodigde milieucondities voor natuur te realiseren. Als andere partijen meehelpen en meebetalen aan de uitvoering van de
plannen neemt de effectiviteit voor natuur verder toe. Bij een voorzetting van het beleid na 2020 kunnen de internationale doelen meer binnen bereik
komen.

Deze effecten worden bereikt doordat de eerder
toegezegde provinciale middelen voor natuur en de
beschikbare rijksmiddelen tezamen de mogelijkheden
bieden om natuur en landschap te beheren en gelijktijdig
knelpunten voor behoud ervan aan te pakken.
Uitgaande van de prioritering in het Begrotingsakkoord
2013 is er geld voor verbetering van de milieucondities,
zoals tijdelijk herstelbeheer en het nemen van antiverdrogingsmaatregelen. Resterende financiële middelen
kunnen, samen met de inzet van het grond-voor-grond
principe, worden benut om gebieden te verwerven en in
te richten. Hierdoor zal de omvang van het natuurareaal
geleidelijk toenemen en de ruimtelijke samenhang van de
EHS verbeteren. Als de oorspronkelijk beoogde EHS en de
benodigde milieucondities gerealiseerd worden, komen
internationale behoudsdoelen dichterbij. Maar ook dan
worden de lange-termijndoelen nog niet bereikt. De door
het kabinet beoogde realisatie van de EHS met de daarbij
horende verbindingen zullen daarom ook tijd en inzet
vragen na het jaar 2020.
Het kabinet focust op de vervlechting van de water- en
natuuropgaven. Het legt daarbij het accent op de Natura
2000-gebieden en niet op alle wateren volgens de
Kaderrichtlijn Water. Een groot deel van de bezuinigingen
op het Investeringsbudget Landelijk Gebied,
Bestuursakkoord Water en KRW-rijkswateren blijft
bestaan. De maatregelen zijn daarom niet substantieel
genoeg om de ecologische waterkwaliteit in de regionaleen rijkswateren aanzienlijk te verbeteren. Het aantal

regionale wateren waarin de doelen van de Kaderrichtlijn
Water worden gerealiseerd zal daarmee onder de 40%
blijven. Het halen van de doelen in de rijkswateren zal
sterk afhangen van de invulling van de waterveiligheidsen zoetwatermaatregelen in het Deltaprogramma.

Bandbreedte regeerakkoord en
handelingsperspectieven
Het regeerakkoord geeft de hoofdlijnen van het
natuurbeleid aan. Mede daardoor is de onderhavige
analyse van de effecten op natuur met een bandbreedte
omgeven. Die bandbreedte wordt opgespannen door zes
factoren. Het gaat om de mate waarin het beleid er in
slaagt om:
• de EHS geconcentreerd en samenhangend te realiseren
• de milieucondities op orde te brengen
• medefinanciering te vinden voor de uitvoering van de
plannen
• agrarische natuur te laten aansluiten op het netwerk
van natuurgebieden
• vorm te geven aan de wisselwerking tussen
natuurbeleid en aanpalende beleidsvelden
• de synergie tussen het natuurbeleid en andere
beleidsvelden te realiseren.
De EHS geconcentreerd en samenhangend realiseren
Het effect van de aanleg van de EHS op de biodiversiteit
zal afhangen van de wijze waarop provincies de middelen
inzetten. Onzeker is nog in hoeverre provincies de EHS in
|

9

﻿
samenhang zullen realiseren. Voor de realisatie van de
internationale natuurdoelen dienen veelal meerdere
knelpunten tegelijkertijd opgelost te worden. Zo treden
positieve effecten pas op als natuurterreinen
daadwerkelijk zijn ingericht. De helft van de EHS is Natura
2000-gebied. De andere helft kan beter worden benut bij
de realisering van de internationaal afgesproken doelen
door naar slimme combinaties te streven met de Natura
2000-gebieden die al in de EHS liggen.
In het Begrotingsakkoord 2013 was sprake was van de
programmatische aanpak van robuuste natuur waarbij
het rijk geld beschikbaar stelde om maatregelen
geconcentreerd in te zetten, onder de voorwaarde van
medefinanciering door andere partijen. Het kabinet stelt
nu het geld voor natuur geoormerkt via het
Provinciefonds beschikbaar. Hierdoor kan minder
specifiek gestuurd worden op de internationale
natuurdoelen en inzet van middelen. Omdat de
programmatische werkwijze voor het creëren van
robuuste natuurgebieden zoals voorgesteld in het
Begrotingsakkoord 2013 niet in het regeerakkoord is
overgenomen, kan de samenhang onder druk komen te
staan.
Milieucondities op orde
De voornaamste milieuknelpunten voor behoud en
herstel van biodiversiteit in Nederland zijn verdroging en
vermesting. Voor natuur is het belangrijk dat de effecten
van de stikstofdepositie worden teruggebracht door een
combinatie van generiek emissiebeleid, gebiedsgerichte
vergunningverlening en lokaal herstelbeheer. De
verwachte depositiedaling in het basispad komt vooral
op het conto van het buitenland, de landbouw en het
verkeer. Het is de vraag of de depositiedaling
daadwerkelijk wordt gerealiseerd en niet volledig wordt
gecompenseerd met uitbreiding van economische
activiteiten. De programmatische aanpak stikstof (PAS)
moet hier uitsluitsel over geven.
Soms zijn gronden voor natuur al wel verworven, maar
zijn deze nog niet ingericht en zijn ook antiverdrogingsmaatregelen nog niet uitgevoerd.
Medefinanciering te vinden voor de uitvoering van de
plannen
Het kabinet beoogt een grotere private betrokkenheid bij
natuur om daarmee draagvlak en medefinanciering te
krijgen voor de plannen. Zo wil het kabinet robuuste
natuur en recreatieve groene gebieden nabij de steden
samen met ondernemers en burgers realiseren. Daarbij is
ruimte voor initiatieven van ondernemers, als dit past in
de natuurontwikkelingsdoelen voor het gebied en als dit
leidt tot ongeveer 50 procent cofinanciering. Voor het
verzilveren van de voornemens uit het regeerakkoord en
10 |

daarmee de berekende effecten op natuur is het een
belangrijke voorwaarde dat deze private
medebetrokkenheid ook echt tot stand komt.
Agrarische natuur laten aansluiten op het netwerk van
natuurgebieden
Het kabinet vindt dat boeren en tuinders een beloning
verdienen voor hun bijdragen aan het beheer van
cultuurlandschap en natuur. Het agrarisch natuurbeheer
draagt echter in de huidige vorm weinig bij aan het
realiseren van de internationale natuurdoelen,
natuurbeleving of benutting van zogeheten
ecosysteemdiensten. Deels heeft dat te maken met de
invulling van het agrarisch natuurbeheer. Ook beperkt de
ruimtelijke samenhang tussen agrarisch natuurbeheer en
natuurgebieden het ecologisch rendement. In de huidige
plannen van de Europese Commissie voor het toekomstig
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid worden
regiospecifieke eisen gesteld aan de vormgeving van de
ecologische aandachtsgebieden op landbouwbedrijven.
Daarmee zal meer rendement gerealiseerd worden. Dat
geldt ook voor de mogelijke verschuiving van GLB-budget
voor inkomenssteun (eerste pijler) naar plattelandsbeleid
(tweede pijler). Dit zal deels ten goede komen aan
aantrekkelijke boerennatuur, buffering van Natura
2000-gebieden ten behoeve van verdrogingsbestrijding
en/of inrichtingsmaatregelen rond waterlopen (Van Zeijts
et al, 2011). Consequenties zijn wel dat de
uitvoeringskosten stijgen en dat er aanvullende financiële
middelen van Rijk of provincies noodzakelijk zijn, omdat
de EU cofinanciering vraagt voor maatregelen uit de
tweede pijler.
Synergie tussen natuurbeleid en andere beleidsvelden
Het rijk is verantwoordelijk voor het nakomen van de
internationale natuurambities, terwijl de invulling en
uitvoering van het natuurbeleid bij de provincies ligt.
Analyses tot nu toe laten zien dat door een verdere
afstemming tussen provinciaal en rijksbeleid veel
natuurwinst geboekt kan worden. Anders bestaat het
risico dat de provinciale uitwerkingen niet optimaal
bijdragen aan het bereiken van de internationale
natuurdoelen (PBL, 2011). Ook kan de synergie tussen
natuurbeleid en diverse andere beleidssporen, zoals met
het klimaatbeleid, waterbeleid en ruimtelijk beleid, het
natuurbeleid versterken. Zo kan bijvoorbeeld voor
landbouw gedacht worden aan het aanwijzen van
landbouwgebieden waar natuur of oppervlaktewaterkwaliteit prioriteit krijgt (PBL, 2012b). Ook kan de
overheid milieuvriendelijke, natuurgerichte landbouw
ondersteunen.

﻿
4

Verkeer en vervoer

• Het maatregelpakket uit het regeerakkoord, voor zover
al concreet uitgewerkt, leidt in 2020 tot circa 2 à 3 %
meer autogebruik en 10 à 15% meer files ten opzichte
van het basispad uit Keuzes in Kaart. Deze extra files
leiden tot een welvaartsverlies ter waarde van 0,15
miljard euro. Deze toename is vrijwel volledig het
gevolg van het onbelast laten van de
reiskostenvergoeding voor woon-werkverkeer (het
belasten daarvan was opgenomen in het
begrotingsakkoord, maar is niet doorgevoerd in het
regeerakkoord). Het gebruik van het openbaar vervoer
kan met 3 à 4% afnemen, vooral door het omzetten van
de OV-studentenkaart in een kortingskaart.
• De welvaartsbaten van de prijsveranderingen in
mobiliteit zijn gering omdat er zowel maatregelen zijn
die de mobiliteit vergroten als maatregelen die de
mobiliteit verkleinen.
• Het afschaffen van de vrijstelling van de
wegenbelasting voor oldtimers leidt tot een
verbetering van de lokale luchtkwaliteit. Onder de
conditie dat deze maatregel voor alle oldtimers geldt,
daalt de NOx-emissie van personenauto’s in 2015 met
circa 3 à 4% (circa 0,7 kiloton). De verbrandingsemissie
van fijnstof daalt met circa 5%. De milieueffecten van
de overige verkeer- en vervoersmaatregelen zijn gering
of zijn nog niet in te schatten.

Inleiding
De belangrijkste nieuwe maatregelen uit het
regeerakkoord voor verkeer en vervoer zijn:
• De vrijstelling in de motorrijtuigenbelasting voor
oldtimers komt te vervallen
• De accijnzen op diesel en LPG worden per 2014
verhoogd
• De OV-studentenkaart wordt per 2016 omgezet in een
kortingskaart
• Het eurovignet wordt verder toegespitst op schone
vrachtauto’s
• De groei van elektrische mobiliteit wordt gestimuleerd
door afspraken te maken met netbeheerders,
energiebedrijven en lokale overheden over
laadinfrastructuur.
Daarnaast is in het Regeerakkoord VVD - PvdA
afgesproken dat een aantal maatregelen uit het
Begrotingsakkoord 2013 terug wordt gedraaid, te weten:
• Het belasten van de reiskostenvergoeding voor
woon-werkverkeer.
• De maatregel auto van de zaak, waardoor woonwerkkilometers van zakenauto’s als privékilometers
zouden worden aangemerkt voor de fiscale bijtelling.

Deze maatregelen hebben gevolgen voor de mobiliteit en
bereikbaarheid (zie tabel 4.1) en voor het milieu (zie tabel
4.2). Deze effecten zijn ingeschat voor het zichtjaar 2020,
net als in de analyse van de verkiezingsprogramma’s
(CPB/PBL, 2012). De effecten op de emissies van
luchtverontreinigende stoffen (i.e. NOx en fijnstof)
worden voor het zichtjaar 2015 gepresenteerd omdat
Nederland vanaf 2015 moet voldoen aan de Europese
luchtkwaliteitseisen voor stikstofdioxide (NO2).

Effecten op mobiliteit en bereikbaarheid
Voor zover concreet uitgewerkt, hebben de nieuwe
maatregelen in het regeerakkoord geen noemenswaardig
effect op het autogebruik en de files, maar wel op het
openbaarvervoergebruik. De omzetting van de
OV-studentenkaart in een kortingskaart kan tot een
merkbare afname van het openbaarvervoergebruik
leiden. Het geeft ook enig welvaartsverlies van circa 0,04
miljard euro per jaar.
Het schrappen van de voorgenomen belasting van de
reiskostenvergoeding voor het woon-werkverkeer in
combinatie met de wijziging in de privékilometerregeling
voor zakenauto’s heeft wel een substantieel effect op het
autogebruik en de files. Het autogebruik zal hierdoor in
2020 2 à 3% hoger zijn dan eerder geraamd voor het
Begrotingsakkoord, terwijl het aantal voertuigverliesuren
(files) naar verwachting met 10 à 15% toeneemt ten
opzichte van het basispad. Het niet invoeren van deze
maatregelen leidt ook tot meer openbaarvervoergebruik
dan in het basispad.
Per saldo leidt het regeerakkoord vooral door het
onbelast laten van de woon-werkvergoeding tot meer
autogebruik en meer files ten opzichte van het basispad,
dat wil zeggen bestaand beleid inclusief nietgerealiseerde maatregelen uit het Begrotingsakkoord
2013. Het openbaarvervoergebruik neemt met 3 à 4% af,
vooral door de aanpassing van de OV-studentenkaart.
Het reistijdverlies door de extra files vertegenwoordigt
een welvaartsverlies van 0,15 mld euro per jaar. Het
welvaartseffect van de prijsveranderingen in de mobiliteit
is gering omdat er zowel maatregelen zijn die de
mobiliteit vergroten als maatregelen die de mobiliteit
verkleinen.
De maatregelen voor het aanscherpen van de
milieudifferentiatie van het eurovignet en voor het
maken van afspraken met netbeheerders,
energiebedrijven en lokale overheden over de
laadinfrastructuur voor elektrisch vervoer hebben
vermoedelijk geen substantieel effect op mobiliteit en
bereikbaarheid. Om de files te verminderen, zet het
regeerakkoord het programma Beter Benutten door.
Omdat hiervoor geen concretere invulling bekend is, is
onduidelijk wat dit toevoegt aan hetgeen al in het
basispad zit en of hier een aanvullend effect verwacht
mag worden.
| 11

﻿
Tabel 1
Effect van maatregelen in het regeerakkoord op mobiliteit en bereikbaarheid in 2020 ten opzichte van het
basispad

Verhoging accijns

Autokilometersa

Reizigerskilometers OVb

Voertuigverliesurenc

Reistijdbaten Baten mobiliteit
(mld €/jaar)
(mld €/jaar)d

- 0,2%

+0,1%

-0,5%

0

Afschaffen mrb-vrijstelling oldtimers

0

0

0

0

0
0

Vervangen OV studentenkaart door
kortingskaart

0

-6%

0

0

-0,04

Aanscherpen eurovignet en afspraken
voor laadinfrastructuur elektrisch rijden

0

0

0

0

0

Nieuwe maatregelen regeerakkoord

-0,2%

-6%

-0,5%

0

-0,04

Aanpassing Begrotingsakkoord 2013:
Onbelast laten woonwerkvergoeding en
geen maatregel auto van de zaak

+2,5%

+2,5%

+12,5%

-0,15

+0,05

Totaal effect regeerakkoord

+2,3%

-3,5%

+12%

-0,15

+0,01

Autokilometers per jaar.
b
Reizigerskilometers in het OV (trein, bus, tram, metro) per jaar.
c
Voertuigverliesuren op het hoofdwegennet.
d
Door het vervangen van de OV-studentenkaart door een kortingkaart wordt OV-gebruik duurder en treedt vraaguitval op. Het betreft de negatieve
welvaartseffecten van deze vraaguitval. Bij herinvoering belastingvrije woonwerkvergoeding alle vervoerwijzen is het effect omgekeerd: de extra mobiliteit
geeft positieve welvaartseffecten.
a

Effecten op milieu
Het afschaffen van de vrijstelling van
motorrijtuigenbelasting (MRB) voor oldtimers leidt tot
een verbetering van de lokale luchtkwaliteit nabij
verkeerswegen. Als de vrijstelling voor alle oldtimers
wordt afgeschaft, daalt de NOx-emissie van
personenauto’s in 2015 indicatief met circa 3 à 4 %, ofwel
circa 0,7 kiloton, ten opzichte van het basispad. In de
jaren daarna zal dit effect naar verwachting verder
oplopen. Dit leidt tot een daling van het aantal
overschrijdingen van de luchtkwaliteitsnormen voor NO2
in 2015 ten opzichte van het basispad. De omvang van
deze daling is sterk afhankelijk van de lokale
omstandigheden rond knelpuntlocaties en is daarom niet
op voorhand te kwantificeren.
Door het afschaffen van de oldtimerregeling daalt de
PM10-emissie met circa 0,05 kiloton in 2015. De emissie
van PM10 (fijnstof) bestaat uit twee componenten: emissie
door slijtage en verbrandingsemissie. De
gezondheidseffecten worden vooral veroorzaakt door de
verbrandingsemissie en juist deze wordt door de
maatregel beperkt. Er wordt een reductie van circa 5%
van de totale PM10-verbrandingsemissie van het
personenautoverkeer verwacht. Dit uit zich in positieve
effecten op de volksgezondheid omdat de
verbrandingsemissie van fijnstof veel schadelijker is voor
de gezondheid dan NO2.
Ook de accijnsverhoging heeft een klein positief effect
voor de NOx- en PM10-emissie, maar dat wordt teniet
gedaan door het onbelast laten van de
woon-werkvergoedingen.

12 |

De accijnsverhoging op diesel en LPG leidt tot een afname
van de CO2-uitstoot van circa 0,2 megaton in 2020. Door
het onbelast laten van de woon-werkvergoeding neemt
de CO2-uitstoot weer toe met circa 0,4 megaton ten
opzichte van het basispad. Per saldo is in 2020 sprake van
een lichte toename van de CO2-uitstoot door verkeer en
vervoer. Met het huidige beleid is het waarschijnlijk dat
het sectordoel voor verkeer en vervoer in 2020 wordt
gehaald. De toename van circa 0,2 megaton beïnvloedt
de kans om binnen het afgesproken emissieplafond in
2020 (35,5 megaton voor de sector verkeer en vervoer) te
blijven niet wezenlijk.
De maatregelen voor het aanscherpen van de
milieudifferentiatie van het eurovignet en voor het
maken van afspraken met netbeheerders,
energiebedrijven en lokale overheden over de
laadinfrastructuur voor elektrisch vervoer zijn nog te
weinig concreet om een effect voor te kunnen inschatten.

Nadere toelichting op de effecten van de
afzonderlijke maatregelen
Verhoging accijnzen diesel en LPG
De accijns op diesel wordt per 1 januari 2014 met 3 cent
per liter verhoogd tot een niveau van 46 eurocent per
liter. De accijns op LPG wordt vanaf die datum met 7 cent
per liter verhoogd en bedraagt daarmee ongeveer 18 cent
per liter. Hiermee wordt in totaal jaarlijks 280 miljoen
euro opgehaald voor de schatkist.
De milieueffecten van de accijnsverhogingen zijn beperkt.
Bij personenauto’s zal een lichte verschuiving
plaatsvinden van diesel- en LPG- naar benzineauto´s. De

﻿
Tabel 2
Effecten van verkeer- en vervoersmaatregelen op emissies van CO2, NOx en PM10

Verhoging accijns diesel en LPG

CO2 (Mton)
2020

NOx (kton)
2015

PM10 (kton)
2015

-0,2

-0,2

- 0,01

Afschaffen MRB-vrijstelling oldtimers

0

-0,7

-0,05

Vervangen OV-studentenkaart door kortingskaart

0

0

0

- PM

- PM

-PM

-0,2 - PM

-0,9 – PM

-0,06 – PM

+0,4

+0,2

+0,03

+0,2 - PM

-0,7 - PM

-0,03 – PM

Aanscherpen eurovignet en afspraken voor
laadinfrastructuur elektrisch rijden
Maatregelen regeerakkoord
Aanpassing Begrotingsakkoord 2013: Onbelast laten
woonwerkvergoeding en geen maatregel auto van de zaak
Totaal effect regeerakkoord

afname van het totale autogebruik is minimaal. Het
openbaarvervoergebruik neemt een klein beetje toe. Ook
bij het vrachtverkeer verwachten we een kleine afname
van het aantal voertuigkilometers. De afzet van rode
diesel zal heel licht dalen. In 2020 verwachten we als
gevolg daarvan een afname van de CO2-uitstoot van circa
0,2 megaton. De afname van de NOx-uitstoot bedraagt in
2015 circa 0,2 kiloton. De uitstoot van PM10 daalt in 2015
met circa 0,01 kiloton.
Opheffen van de vrijstelling van motorrijtuigenbelasting
voor oldtimers
De vrijstelling van de motorrijtuigenbelasting (MRB) voor
oldtimers wordt vanuit milieuoverwegingen afgeschaft.
Met ingang van het jaar 2014 worden hiervoor structureel
extra overheidsinkomsten ingeboekt van circa 150
miljoen euro.
In 2011 bedroeg de uitstoot van oldtimers bijna 3 kiloton
stikstofoxiden (NOx) en 0,2 kiloton fijnstof (PM10).
Oldtimers waren daarmee verantwoordelijk voor 10% van
de NOx-emissie en 5% van de PM10-emissie van
personenauto’s, terwijl hun bijdrage in het aantal
voertuigkilometers maar zo’n 1,5 procent bedroeg (Hoen
et al., 2012). Door het afschaffen van de MRB-vrijstelling
voor oldtimers wordt het bezit van deze auto’s gemiddeld
zo’n 500 à 600 euro per jaar duurder. Voor zware dieselen LPG-auto’s van voor 1987 kan de kostenstijging
oplopen tot meer dan 1500 euro. Hierdoor zal het bezit en
gebruik van oldtimers afnemen. De milieueffecten
hangen af van de wijze waarop eigenaren van oldtimers
reageren op het afschaffen van de MRB–vrijstelling; zij
kunnen ervoor kiezen om MRB te betalen, de oldtimer
(tijdelijk) te schorsen (van kenteken te halen), of te
verkopen dan wel te laten slopen.
De afgelopen jaren is de import van oldtimers sterk
toegenomen. De MRB-vrijstelling heeft daarin een
belangrijke rol gespeeld. Voor oldtimers op diesel en LPG
met bouwjaar 1987 en later is vorig jaar de MRBvrijstelling al deels afgeschaft. De import van deze auto’s
zal hierdoor naar verwachting afnemen (Hoen et al.,

2012). Het is aannemelijk dat door het volledig vervallen
van de MRB-vrijstelling de import van deze relatief jonge
oldtimers nog sterker terugloopt. De auto’s die recent zijn
geïmporteerd zullen waarschijnlijk nog wel enige tijd
door blijven rijden maar zullen versneld het Nederlandse
autopark weer verlaten. We verwachten dat de uitval van
diesel- en LPG-oldtimers sneller zal gaan dan die van
benzineoldtimers. Met het vervallen van de
oldtimervrijstelling is het alleen voor veelrijders nog
financieel aantrekkelijk om in een oldtimer te rijden.
Financiële overwegingen hebben waarschijnlijk een
belangrijke rol gespeeld bij de recente import van dieselen LPG-oldtimers. Benzineauto’s zijn waarschijnlijk in
grotere mate in bezit van liefhebbers. Daar zullen andere
overwegingen een rol spelen. Liefhebbers zullen eerder
geneigd zijn om de MRB te betalen, daarom verwachten
we dat de uitstroom van benzineoldtimers minder hard
zal gaan.
Al met al schatten we dat het aantal kilometers van
diesel- en LPG-oldtimers in 2015 met circa een derde
afneemt. Voor benzineoldtimers verwachten we een
daling van grofweg 15 à 20 procent. Op basis van deze
aannames verwachten we dat de NOx- en PM10-emissies
van oldtimers in 2015 door deze maatregel zo’n 20 à 30%
lager zullen liggen dan in het basispad. Voor NOX bedraagt
de afname circa 0,7 kiloton en voor PM10 0,05 kiloton. De
afname van de CO2-uitstoot is minimaal. De bijdrage van
oldtimers aan de CO2-uitstoot van personenauto’s is veel
kleiner dan de bijdrage aan de NOx- en PM10-uitstoot en
bovendien zal het verschil in de CO2-uitstoot per
kilometer van een oldtimer en van een nieuwe(re) auto
die mogelijk ter vervanging van de oldtimer wordt
aangeschaft over het algemeen beperkt zijn.
Deze inschattingen moeten als indicatief worden
beschouwd. Een meer betrouwbare berekening van de
milieueffecten van deze maatregel vereist nader
onderzoek naar de gedragsreacties van oldtimerbezitters
en naar de technische levensduur van de auto’s.

| 13

﻿
Het vervangen van de OV-studentenkaart door een
kortingkaart
In het regeerakkoord wordt de OV-studentenkaart
vervangen door een kortingkaart. Deze wordt ook ter
beschikking gesteld aan MBO-scholieren van 16 en 17 jaar.
Destijds heeft de invoering van de OV-studentenkaart in
de huidige vorm geleid tot een verdubbeling van het
OV-gebruik door studenten. Volledige afschaffing zou
dan weer kunnen leiden tot een halvering van het
OV-gebruik onder studenten. De precieze invulling van de
kortingkaart is nog niet bekend, maar in de CPBdoorrekening van het regeerakkoord is een besparing van
400 miljoen structureel ingeboekt. Dat zou een reductie
betekenen van de rijksbijdrage van 800 miljoen euro naar
400 miljoen euro per jaar. Als de overheidsbijdrage wordt
gehalveerd, kan het mobiliteitseffect ook uitkomen in de
buurt van 50% van het effect van een volledige
afschaffing. Dat zou overeenkomen met een afname van
het OV-gebruik door studenten met 25%. Dat betekent
op het totale OV-gebruik een afname van 6% in 2020. Dat
geeft een negatief welvaartseffect van 0,04 mld euro.
Dat ook 16- en 17-jarige MBO-scholieren deze kaart
kunnen krijgen, betekent voor deze doelgroep dat ze
meer gebruik zullen maken van het OV. De precieze
invulling van deze maatregel is nog niet bekend. Maar
omdat deze uitbreiding van de doelgroep betaald wordt
uit dezelfde 400 miljoen, zal dit uiteindelijke leiden tot
een iets soberder kortingkaart voor de overige studenten
waardoor per saldo het effect op het OV-gebruik naar
verwachting vrijwel gelijk blijft.
Minder openbaar verbruik kan leiden tot minder CO2uitstoot en minder emissies, omdat OV-bedrijven hun
voertuiginzet hierop zullen aanpassen. Anderzijds kan het
autogebruik en bromfietsgebruik enigszins toenemen.
Per saldo zijn de milieueffecten van deze maatregel
gering.
Het aanscherpen van het eurovignet en het maken van
afspraken met netbeheerders, energiebedrijven en
lokale overheden over de laadinfrastructuur
De bestaande milieudifferentiatie van het eurovignet
voor vrachtauto’s wordt aangescherpt. Dit kan leiden tot
een schoner park en daarmee tot minder NOx- en PM10emissies. Zonder nadere uitwerking kunnen deze effecten
niet worden ingeschat. Het effect op mobiliteit en
bereikbaarheid is nihil.
Om de groei van elektrische mobiliteit verder te
stimuleren gaat het kabinet afspraken maken met
netbeheerders, energiebedrijven en lokale overheden
over de laadinfrastructuur. Dit zal amper effect hebben
op de totale mobiliteit of bereikbaarheid. In hoeverre dit
tot een stijging zal leiden van elektrisch rijden kan nu niet
worden ingeschat. Daardoor kunnen er ook nog geen
milieueffecten worden ingeschat.

14 |

Het schrappen van de maatregelen uit het
Begrotingsakkoord 2013 om de woonwerkvergoedingen
te belasten en de regels omtrent zakenauto’s aan te
passen
De maatregel uit het Begrotingsakkoord 2013 rond het
belasten van de reiskostenvergoeding wordt niet
ingevoerd. Ook de maatregel voor de auto van de zaak
wordt niet ingevoerd. De effecten hiervan zijn al in het
kader van de doorrekening van de
verkiezingsprogramma’s geraamd.
Door het niet invoeren van de belastingvrije woonwerkvergoeding voor alle vervoerwijzen zal er sprake zijn
van meer woon-werkverkeer en vooral langere woonwerkafstanden dan in het basispad. Dit zal vooral in de
spitsuren tot meer OV- en autogebruik leiden, en
daardoor ook tot een substantiële toename van de
voertuigverliesuren (door files) en tot negatieve
reistijdbaten in vergelijking met het basispad waarvan de
niet-gerealiseerde maatregelen uit het
Begrotingsakkoord deel uitmaken. Het welvaartsverlies
door de extra voertuigverliesuren wordt deels
gecompenseerd door de welvaartsbaten van de extra
woon-werkmobiliteit. Het niet belasten van de woonwerkvergoeding leidt ook tot een toename van het
autogebruik en van de uitstoot van schadelijke stoffen.
Het milieueffect van deze maatregelen is bij het
doorrekenen van de verkiezingsprogramma’s ingeschat
op circa 0,4 megaton CO2-uitstoot, 0,3 kiloton NOxemissie en 0,03 kton fijnstofemissie.

5

Groene groei

Duurzaam groeien is een belangrijke pijler van het
regeerakkoord. Met het streven naar een volledig
duurzame energievoorziening en een circulaire economie
zet het kabinet een groene stip op de horizon. Dat
vermindert de onzekerheid voor investeerders in groene
technologie. Bij deze ambitieuze doelen blijft de
instrumentatie vooralsnog achter. Zo wordt in het
regeerakkoord nauwelijks aandacht besteed aan verdere
fiscale vergroening en het afschaffen van milieuschadelijke subsidies. Daarnaast kan de focus op
duurzame innovatie worden versterkt door structureel de
bijdrage van de topsectoren aan vergroening in beeld te
brengen en de financiering van milieusparende innovaties
te vergemakkelijken. Benutting van de kansen die
vergroening van de economie Nederlandse bedrijven
biedt, vergt naast een integrale aanpak die het kabinet
voorstaat, ook een sectorale doorvertaling ten behoeve
van de in te zetten instrumenten.

﻿
Inleiding
In het regeerakkoord geeft het kabinet aan te streven
naar een duurzame economie en groene groei. Dit is de
derde pijler van het Kabinet-Rutte II, naast het op orde
brengen van de schatkist en eerlijk delen. Elementen van
een groene-groeistrategie van het kabinet worden
hieronder kort beschouwd. Tevens wordt aangegeven
waar mogelijkheden tot versterking van de uitvoering
liggen.
Het kabinet heeft oog voor de lange termijn uitdaging om
een solide natuurlijke hulpbronnenbasis in stand te
houden. Onder bepaalde condities kan vergroening van
de economie een brug slaan tussen milieu en economie.
Efficiënter omgaan met energie, grondstoffen en
hulpbronnen uit de natuur vergroot de weerbaarheid van
de Nederlandse economie, leidt mogelijk tot kansen voor
bedrijven, maakt het milieu schoner en vermindert
ecologische risico’s. Vergroening en groene groei komen
echter niet vanzelf tot stand, zo constateert het PBL in
Voorwaarden voor vergroening van de economie in Nederland.
Het is van belang dat de overheid ten eerste een ‘groene
stip’ op de horizon zet en ten tweede maatregelen neemt
om milieusparende innovaties te bevorderen.
Voorwaarden hiervoor zijn onder meer een verdere
vergroening van het belastingstelsel, het afschaffen van
milieuschadelijke subsidies, dynamische regulering die is
gericht op het gebruik van beschikbare schone
technologie en het wegnemen van belemmerende
regelgeving (Hanemaaijer et al., 2012).
In het regeerakkoord worden enkele van deze
voorwaarden benoemd en wordt de ambitie naar een
groene groei uitgesproken. Het regeerakkoord is echter
niet altijd concreet in de uitwerking. Ten opzichte van het
Begrotingsakkoord 2013 kan verder worden
geconstateerd dat het extra geld voor een intensivering
naar een duurzame economie van circa 163 miljoen euro
(duurzaamheidsenveloppe) wordt teruggedraaid.

Lange termijn uitdaging en koersvast beleid
In het regeerakkoord zet het Kabinet-Rutte II nadrukkelijk
een groene stip op de horizon. Het streven naar een
volledig duurzame energievoorziening in 2050 en een
circulaire economie voor grondstoffen, zijn concrete
uitwerkingen van deze ambitie. Deze heldere
stellingname is van belang, omdat dit de onzekerheid bij
investeerders en financiers vermindert om te investeren
in innovatieve groene technologie. Het stellen van een
lange termijn doel is echter niet genoeg om partijen nu in
beweging te krijgen. De daarvoor benodigde concrete
instrumentering ontbreekt vanzelfsprekend nog in
belangrijke mate. Een hulpmiddel hierbij kunnen
routekaarten per sector zijn waarin lange-termijndoelen
worden gecombineerd met verkenningen van de wegen
daar naar toe, inclusief het daarvoor benodigde
instrumentarium.

In het regeerakkoord wordt terecht onderkend dat
koersvast beleid nodig is om in samenwerking met
andere maatschappelijke actoren de groene groei te
realiseren. Het gezamenlijk met de netbeheerders zoeken
van een oplossing voor de transportinfrastructuur voor
op zee opgewekte elektriciteit, is hier een voorbeeld van.
Het signaleren van knelpunten in de huidige wet- en
regelgeving en het wegnemen van belemmeringen die
groene groei in de weg staan, hoort daar volgens het PBL
ook bij. In deze ambitie past dat het kabinet het beleid
met Green Deals voortzet en uitbreidt.

Fiscale vergroening en milieuschadelijke subsidies
In het regeerakkoord is nauwelijks aandacht voor verdere
fiscale vergroening en het afschaffen van
milieuschadelijke subsidies. Het beter meenemen van de
kosten van milieugebruik in de prijzen is echter van
belang, omdat het beslag op natuurlijk kapitaal nu vaak
onvoldoende wordt meegenomen in
investeringsbeslissingen. Hogere prijzen voor fossiele
energie en materialen geven bedrijven en burgers
continue prikkels tot vergroening en passen in een stabiel
beleid gericht op een transitie naar een duurzame
economie en groene groei. Het streven naar een
milieueffect kan daarbij wel op gespannen voet staan met
het streven naar een stabiele belastingopbrengst. Deze
spanning is te verminderen als bijvoorbeeld gekozen
wordt voor een vast aandeel groene belastingen in de
totale belastingopbrengst, waarbij de grondslagen in de
tijd kunnen worden aangepast. Nader onderzoek naar de
aard en de vormgeving van verdere fiscale vergroening is
met het oog op groene groei in ieder geval relevant.
In het regeerakkoord wordt aangegeven dat de vrijstelling
in de motorrijtuigenbelasting voor oldtimers vanuit
milieuoverwegingen wordt afgeschaft. Die vrijstelling is
een voorbeeld van een milieuschadelijke subsidie,
waarbij een bestaande subsidie of belastingverlaging een
onbedoeld negatief effect op milieu en natuur heeft. Van
milieuschadelijke subsidies gaat een verkeerd prijssignaal
uit: milieuvervuiling wordt niet bestraft, maar beloond.
Vandaar dat met het oog op groene groei door onder
andere OESO, EC en UNEP wordt gepleit om dergelijke
subsidies of belastingverlagingen af te schaffen.
Afschaffen hiervan combineert in beginsel gunstige
gevolgen voor de schatkist met een vermindering van de
milieudruk. Deze voordelen moeten echter worden
afgewogen tegen de nadelen van afschaffing die elders in
de samenleving zullen worden ervaren.
In het regeerakkoord wordt de vrijstelling voor oldtimers
– met een omvang van ongeveer 150 miljoen euro –
weliswaar afgeschaft, maar daar tegenover staat dat de
fiscale vrijstelling voor woon-werkverkeer die in het
Begrotingsakkoord 2013 was opgenomen – met een
omvang van circa 1,4 miljard euro – juist zal worden
gehandhaafd. De facto neemt de omvang van de omvang
| 15

﻿
van de milieuschadelijke subsidies in het regeerakkoord
dus met zo’n 1,2 miljard euro toe. Gegeven de keuze om
te komen tot een duurzame economie en groene groei, is
het nodig zicht te krijgen op een tijdpad waarin wordt
aangegeven of en wanneer welke milieuschadelijke
subsidies worden afgeschaft.
Daarnaast kan worden geconstateerd dat met het
schrappen van de intensivering voor een duurzame
economie uit het Begrotingsakkoord 2013
(Duurzaamheidsenveloppe) er diverse fiscale
mogelijkheden om schone investeringen te bevorderen,
komen te vervallen. Dit betreft onder andere een
revolverend fonds voor energiebesparing in de gebouwde
omgeving, de mogelijkheden tot salderen van
zelfopgewekte stroom door particulieren en een
heffingskorting voor groen beleggen. Hiervoor in de
plaats komen onder andere een ruimere SDE+ en
mogelijk leveranciers- en bijmengverplichtingen.

Innovatie en topsectoren
In het Regeerakkoord VVD-PvdA wordt aangegeven dat
“de innovatiekracht van het bedrijfsleven, de
kennisinstellingen en de overheid optimaal zal worden
gericht op de transitie naar een duurzame economie en
groene groei.” Tegelijkertijd wordt aangegeven dat het
bestaande topsectorenbeleid wordt voortgezet. Diverse
topsectoren zetten al in op duurzame innovatie en het
produceren van ‘meer met minder’. Tot op heden
ontbreekt echter het structureel in beeld brengen van de
wijze waarop en de mate waarin de topsectoren bijdragen
aan de vergroening van de Nederlandse economie. Ook in
het regeerakkoord wordt deze link niet expliciet gelegd.
Daardoor is de exacte bijdrage van innovatie bij de
topsectoren – gericht op de lange termijn uitdagingen
voor klimaat, biodiversiteit en grondstoffen – lastig vast
te stellen. Gegeven de ambitie uit het regeerakkoord lijkt
het nodig vergroeningscriteria te ontwikkelen voor de
inzet van de voor de topsectoren beschikbare
innovatiebudgetten.
Voor de financiering van schone technologie geldt een
vergelijkbare redenering. In het regeerakkoord wordt
opgemerkt dat betere toegang tot krediet en kapitaal van
groot belang is en dat de mogelijkheden voor jonge
innovatieve MKB-bedrijven om aan risicodragend
kapitaal te komen, worden verruimd. Hierbij zou ook
expliciet de link kunnen worden gelegd met duurzame
innovatie en schone technologie. Om de financiering van
milieusparende innovaties te vergemakkelijken kan
specifiek financieel instrumentarium worden ingezet in
de vorm van garanties, leningen en participaties.
Daarnaast lijkt het zinvol om de kennis over nieuwe
financieringsmechanismen – zoals revolverende fondsen
– te bundelen. Ten opzichte van het Begrotingsakkoord
2013 kan worden geconstateerd dat er geen revolverend
fonds komt voor energiebesparing in de gebouwde
16 |

omgeving (70 miljoen euro), maar dat dit kabinet hier
specifiek inzet op Green Deals.
Om innovaties voor schone technologie en producten te
bevorderen, kan de overheid haar eigen uitgaven en
investeringen verder verduurzamen. Weliswaar koopt het
Rijk al voor bijna 100 procent duurzaam in, maar door bij
de gunning vaker de kosten over de gehele levensduur
mee te nemen, kunnen grotere stappen worden gezet
richting een duurzame economie en groene groei.
Het kabinet ziet veel kansen voor vergroenende bedrijven
en sectoren in Nederland. Hierbij wordt onder andere
gedacht aan de sterke positie die verschillende bedrijven
hebben (zoals de havens en chemie), welke een goede
basis zijn voor de inzet van biomassa voor energie en als
alternatieve grondstof (‘biobased economy’). Ook geeft
het kabinet aan zich in te zetten om de unieke kennis,
kunde en producten van de watersector in Nederland te
exporteren. Daarnaast lijken er mogelijkheden te zijn
voor recycling in Nederland. Er is echter nog wel
onderzoek nodig naar de precieze aard van die kansen
voor vergroening, naar de voorwaarden waaronder die
verzilverbaar zijn en wat de rijksoverheid daaraan kan
doen.

Integrale blik en instrumentatie
In Bruggen slaan kijkt het kabinet Rutte II met een integrale
blik naar verschillende domeinen om te komen tot een
duurzame economie. Zo wordt bij het natuurbeleid
nadrukkelijk synergie nagestreefd met andere
maatschappelijke belangen, zoals waterveiligheid,
recreatie, ondernemerschap, energie en klimaat. Ook
krijgen de energie- en grondstoffenproblematiek
bijzondere aandacht in de internationale samenwerking
en kiest het kabinet voor een ruimtelijke inrichting voor
economische groei die geen afbreuk doet aan de
omgevingskwaliteit. Bij deze integrale blik blijft de
instrumentatie in het regeerakkoord vooralsnog achter.
Ambitieuze doelen vergen een stevige instrumentatie,
waarbij de keuzen en vormgeving aansluiten bij de
specifieke sectorale problematiek.

Noten
1
2

Het Herfstakkoord 2013 is een onderdeel van het
Regeerakkoord VVD-PvdA.
Dit betreft een indicatie voor huishoudens gemiddeld,
waarbij ervan is uitgegaan dat de lasten voor 50 procent
door burgers worden gedragen en 50 procent door
bedrijven (CPB/PBL, 2012). Hoe het voor individuele
huishoudens uitpakt, hangt af van de vormgeving van de
SDE+-heffing. De gepresenteerde lastenverzwaring betreft
de gevolgen van het regeerakkoord, en is exclusief de
lastenverzwaring als gevolg van de reeds door Rutte I
voorziene invoering van de SDE+-heffing.

﻿
Referenties
CPB (2012) Analyse economische effecten financieel kader
Regeerakkoord. CPB, Den Haag.
CPB/PBL (2012) Keuzes in Kaart 2013/2017; een analyse van tien
verkiezingsprogramma´s. CPB/PBL, Den Haag/Bilthoven.
EC (2011) Energy roadmap 2050. COM 885/2, EC, Brussel.
ECN (2012) http://www.ecn.nl/nl/nieuws/item/
date/2012/11/01/doelstelling-van-16-duurzameenergie-vraagt-om-extra-windparken-op-zee-eninzetten-extra-biomassa-i/
Elzenga, Hans en Sonja Kruitwagen (2012) Ex-ante evaluatie
van Green Deals Energie. PBL, Den Haag/Bilthoven
Hanemaaijer, Aldert, Ton Manders, Sonja Kruitwagen en
Frank Dietz (2012), Voorwaarden voor vergroening van de
economie in Nederland. PBL, Den Haag/Bilthoven.
Hoen, Anco, Michel Traa, Gerben Geilenkirchen,
Hans Hilbers, Norbert Ligterink, Ernst Kuiper (2012)
Milieueffecten van Oldtimers. PBL, Den Haag/Bilthoven.
PBL (2011) Herijking van de Ecologische Hoofdstructuur; Quick
Scan van Varianten. PBL, Den Haag/Bilthoven.
PBL (2012a) Het basispad voor de thema´s Bereikbaarheid,
Energie & Klimaat en Natuur. PBL, Den Haag/Bilthoven.
PBL (2012b) Balans van de Leefomgeving. PBL, Den Haag/
Bilthoven.
PBL (2012c) Climate and Energy Roadmaps towards 2050 in
North-Western Europe. PBL, Den Haag/Bilthoven.
PBL/ECN (2011) Naar een schone economie in 2050: routes
verkend. PBL/ECN, Den Haag/Bilthoven/Petten.
Verdonk, M. & W. Wetzels (2012) Referentieraming energie
en emissies: actualisatie 2012. Energie en emissies in de jaren
2012, 2020 en 2030, zie http://www.pbl.nl-publicaties2012-referentieraming-energie-en-emissiesactualisatie-2012
Zeijts, H. van, K. Overmars, W. van der Bilt, N. Schulp, J.
Notenboom, H. Westhoek, J. Helming, I. Terluin and
S. Janssen (2011) Greening the Common Agricultural Policy.
Impacts on farmland biodiversity on an EU scale. PBL, Den
Haag/Bilthoven.

| 17

﻿
18 |