Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2013–2014

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

705
Vragen van het lid Arib (PvdA) aan de Minister van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport over het bericht dat artsenorganisatie KNMG wil dat huisartsen
voortaan getoetst worden op regels inzake euthanasie (ingezonden 29 oktober
2013).
Antwoord van Minister Schippers (Volksgezondheid, Welzijn en Sport)
(ontvangen 5 december 2013). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar
2013–2014, nr. 518.
Vraag 1
Heeft u kennisgenomen van het bericht dat artsenorganisatie KNMG wil dat
huisartsen voortaan getoetst worden op regels euthanasie?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Hoe beoordeelt u de oproep van de KNMG om huisartsen voortaan bij hun
verplichte vijfjaarlijkse herregistratie aan te laten tonen dat zij bekend zijn met
de regels over euthanasie en palliatieve zorg?
Antwoord 2
Hoewel de voorzitter van de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot
bevordering der Geneeskunst (KNMG), dhr. Van der Gaag, inmiddels heeft
aangegeven dat hij niet de bedoeling had de suggestie te wekken dat er
binnen de gehele beroepsgroep noodzaak bestaat tot een dergelijke
verplichting, wil ik benadrukken dat ik ervan uitga dat huisartsen beschikken
over adequate kennis op dit gebied.
Vraag 3
Deelt u de mening dat het in het belang van patiënten en huisartsen is dat er
meer duidelijkheid wordt verschaft over het optreden van de Inspectie voor
de Gezondheidszorg (IGZ) in de zaak Tuitjenhoorn, waarbij huisarts Tromp op
non-actief werd gesteld, opdat voorkomen kan worden dat huisartsen
terughoudend gaan handelen in het leveren van palliatieve zorg en patiënten
niet meer weten waar ze aan toe zijn? Zo ja, bent u bereid een onafhankelijk

1

ah-tk-20132014-705
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2013

Algemeen Dagblad, «KNMG: Huisartsen toetsen op regels euthanasie», 28 oktober 2013.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

1

onderzoek in te stellen naar deze zaak, en de rol van de IGZ en het OM
daarbij? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 3
In mijn brief van vrijdag 1 november jl. heb ik uw Kamer geïnformeerd over
de door de inspectie gevolgde procedure rondom het handelen van de
huisarts (32 647, nr. 17). Met deze brief heb ik maximale openheid gegeven
richting huisartsen en patiënten door bij deze brief een feitenrelaas en het
integrale bevel te voegen. Ik heb geconstateerd dat deze zaak, ondanks deze
maximale openheid, aanleiding is geweest tot veel discussies in het veld en
ook heeft geleid tot onrust. Ik heb daarom besloten een onafhankelijke
evaluatie te laten doen van het handelen van alle betrokken instanties in de
zaak Tuitjenhorn. De evaluatie betreft onder andere het optreden van het
Academisch Medisch Centrum en de IGZ alsmede dat van de Landelijke
Huisartsen Vereniging en de KNMG. Ook het handelen van het OM maakt
onderdeel uit van de evaluatie. Ik heb uw Kamer hierover bij brief van
12 november 2013 geïnformeerd (32 647, nr. 18).
Vraag 4
Is het waar dat Nederlandse artsen steeds vaker gebruik maken van
palliatieve sedatie? Zo ja, hoe komt dat, en vindt u dat een wenselijke
ontwikkeling? Hoe lang is deze ontwikkeling al gaande? Zo nee, waar blijkt
dat uit?
Antwoord 4
Uit het Sterfgevallenonderzoek 2010, waarover u in het standpunt op de
evaluatie van de Euthanasiewet bent geïnformeerd (31 036, nr 7) blijkt dat er
inderdaad een stijging is geweest van het aantal sterfgevallen waarbij
continue diepe sedatie is toegepast: van 8,2% in 2005 naar 12,5% in 2010.
Eerdere cijfers over het gebruik van palliatieve sedatie zijn niet bekend. Uit
recent onderzoek van NIVEL en VUMC blijkt dat de toepassing van palliatieve
sedatie in de huisartsenpraktijk niet is toegenomen in de periode 2005 tot en
met 2011. 22et verschil tussen de conclusies kan verklaard worden door de
verschillende onderzochte gebieden (huisartsenpraktijk of alle sterfgevallen)
en door de introductie van de herziene KNMG richtlijn palliatieve sedatie in
2009. Hierdoor is er in 2010 een stijging geweest van het gebruik van
palliatieve sedatie, waarna er in 2011 een afname was. De herziene richtlijn is
een weerslag van de actuele ontwikkelingen in wetenschap en praktijk en een
verduidelijking met betrekking tot enkele knelpunten. Ik vind het een
wenselijke ontwikkeling dat artsen steeds beter op de hoogte zijn van een
correcte toepassing van de richtlijn, ook als dit leidt tot een toename in de
toepassing van palliatieve sedatie.
Vraag 5
Deelt u de opvatting dat palliatieve sedatie momenteel gebruikt wordt als
verkapte euthanasie, waarbij de geldende wet- en regelgeving rondom
levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding omzeild wordt? Zo ja,
welke mogelijkheden ziet u om deze praktijk een halt toe te roepen? Zo nee,
waarom niet?
Antwoord 5
Mij is niet bekend of artsen palliatieve sedatie zien als een mogelijkheid om
geen euthanasie te hoeven uitvoeren. Euthanasie en palliatieve sedatie zijn
namelijk twee verschillende handelingsopties, met ieder eigen indicaties en
voorwaarden. Palliatieve sedatie kan alleen in de stervensfase toegepast
worden, terwijl dat voor euthanasie geen voorwaarde is. Er zijn echter ook
situaties waarin er zowel aan de indictie en voorwaarden voor palliatieve
sedatie als aan die voor euthanasie is voldaan. In die gevallen is het van
belang dat de arts zorgvuldig nagaat op welke manier de patiënt zijn
ondraaglijke lijden wil beëindigen. Nederlandse artsen blijken steeds beter op
de hoogte te zijn van en zich te houden aan de KNMG richtlijn palliatieve

2

Donker, G.A., Slotman, F.G., Spreeuwenberg, P., Francke, A.L., Palliative sedation in Dutch
general practice from 2005 to 2011, a dynamic cohort study of trends and reasons.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

2

sedatie en deze vorm van zorg niet als een alternatief voor euthanasie te
beschouwen.3
Vraag 6
Bent u van mening dat het tijd is voor professionalisering? Zo ja, hoe kunt u
ervoor zorgen dat palliatieve sedatie in de toekomst als medische behandeling professioneler zal worden toegepast?
Antwoord 6
In het evaluatieonderzoek van de Euthanasiewet hebben de onderzoekers de
aanbeveling opgenomen om in het Raamplan Artsopleiding een helder begrip
van de relevante handelwijzen en termen op het gebied van medische
beslissingen rond het levenseinde als eindterm op te nemen. Daarnaast
bevelen zij aan om in het onderwijs aan (aankomende) artsen in het bijzonder
aandacht te besteden aan het onderscheid tussen levensbeëindigend
handelen enerzijds en palliatieve sedatie en gebruik van morfine in de laatste
levensfase anderzijds. Zo stelt de richtlijn sedatie van de KNMG dat morfine
niet geschikt is om sedatie uit te voeren en ook niet om het levenseinde te
bespoedigen.
Zoals ik ook aangaf in mijn standpunt op deze evaluatie, onderschrijf ik het
belang van deze aanbevelingen. Daarom vind ik het een goede ontwikkeling
dat onder meer de Orde van Medisch Specialisten en de wetenschappelijke
verenigingen van anesthesisten en internisten hebben aangegeven hun leden
actief te zullen wijzen op de bestaande richtlijnen over palliatieve zorg en het
gebruik van morfine. Kennis van richtlijnen over deze onderwerpen is van
essentieel belang voor goede zorg in de laatste levensfase. Ik onderschrijf
daarom ook het belang van aandacht hiervoor in het onderwijs. Het
Raamplan Artsopleiding wordt opgesteld door de Nederlandse Federatie van
Universitair Medische Centra. De eindtermen uit dit Raamplan worden
vertaald in het curriculum van de geneeskundeopleiding die een verantwoordelijkheid zijn van de individuele faculteiten. Ik ben verheugd dat de KNMG in
haar reactie op het evaluatierapport heeft aangegeven hier aandacht aan te
schenken in nascholing en wellicht ook in een addendum op het Raamplan.
Voorts richt het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL) zich onder meer
op de implementatie van de richtlijn palliatieve sedatie, door zorg te dragen
voor een goede beschikbaarheid, bekendheid en vindbaarheid van de
richtlijn, door het bevorderen van het gebruik van de consultatieteams
palliatieve zorg en door trainingen op landelijk, regionaal en lokaal niveau.
Zelf zal ik daarnaast in gesprekken met de beroepsgroep aan blijven dringen
op verdere kennisvermeerdering bij artsen over zorg in de laatste levensfase
en specifiek het onderscheid tussen palliatieve zorg en levensbeëindigend
handelen. Ten slotte informeer ik u binnenkort over de inzet van de extra
middelen die zijn vrijgemaakt voor palliatieve zorg. De middelen zullen mede
zijn gericht op deskundigheidsbevordering, zoals het juist toepassen van de
richtlijn palliatieve sedatie.
Vraag 7
Is het waar dat 80 procent van de artsen behoefte heeft aan bijscholing,
terwijl consultatieteams momenteel nauwelijks geraadpleegd worden? Zo ja,
deelt u de mening dat er onvoldoende aandacht is voor palliatieve zorg in de
geneeskundeopleiding? Zo nee, waar blijkt dat uit?
Antwoord 7
Het onderzoek van het Integrale Kankercentra Nederland waaruit onder meer
de behoefte aan bijscholing zal blijken, is nog niet afgerond. Daarom kan ik
niet aangeven hoeveel artsen behoefte hebben aan bijscholing. Wel kan ik
aangeven dat palliatieve zorg in Nederland behoort tot een onderdeel van
reguliere zorg. Iedere arts die hulp en zorg verleent aan patiënten met een
levensbedreigende ziekte die niet meer kan genezen en uiteindelijk aan zijn
ziekte zal overlijden, zal zich moeten bekwamen in palliatieve zorg. Er is in de
opleidingen en nascholing al veel aandacht voor palliatieve zorg. Wanneer

3

Hasselaar J. Medical and ethical aspects of palliative sedation practice in the Netherlands.
Proefschrift 2009, p. 77, 111 en Swart S. The practice of palliative sedation in the Netherlands
after the launch of the national guideline. Thesis, Erasmus MC, 2013, p. 34, 79.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

3

een arts twijfels heeft over zijn eigen deskundigheid of problemen ervaart bij
de afweging om palliatieve sedatie te starten, dan is de professionele norm
altijd om tijdig de juiste deskundige te consulteren. Hoewel palliatieve zorg
een onderdeel vormt van reguliere zorg, kan palliatieve zorg complex
worden. Hiervoor zijn overal in Nederland consultatieteams palliatieve zorg
bereikbaar en beschikbaar om advies te vragen. Gaat het om een verzoek om
euthanasie dan kunnen SCEN-artsen geraadpleegd worden. Dat kan enerzijds
om steun te vragen, maar anderzijds ook om een formele consultatie in het
kader van de Euthanasiewet aan te vragen.
Vraag 8
Bent u zich ervan bewust dat door het te vroeg beginnen met palliatieve
sedatie een patiënt een vreselijk stervensproces kan doormaken? Zo ja, deelt
u de mening dat er dus nog veel te verbeteren valt aan de kennis en kunde
van artsen als het gaat om levenseindezorg? Op welke wijze gaat u bewerkstelligen dat de kennis bij artsen rondom de mogelijkheden bij levenseindezorg verbeterd wordt?
Antwoord 8
Nederlandse artsen houden zich over het algemeen goed aan de KNMGrichtlijn palliatieve sedatie. Zo blijkt uit de evaluatie van de Euthanasiewet dat
83% van de artsen zich voldoende bekwaam acht om palliatieve zorg uit te
voeren. Het valt niet uit te sluiten dat een arts in een uitzonderlijke situatie te
vroeg start met sedatie. Het komt voor dat een patiënt onbehandelbare
symptomen heeft en daar ondraaglijk aan lijdt, maar dat de verwachting is
dat het overlijden niet binnen twee weken plaatsvindt. Dat kan zich voordoen
bij patiënten met spierdystrofie, ALS, cardiale- en respiratoire insufficiëntie.
Dat vergt, zo staat het ook in de KNMG-richtlijn palliatieve sedatie, extra
zorgvuldigheid in de vorm van een consultatie van de juiste deskundige.
Zie ook mijn antwoord op vraag 6.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

4