Een stevig fundament
Evaluatie Meerjarenprogramma RI&E
23-11-2021

Het meerjarenprogramma volgens stakeholders
Een greep uit de gesprekken

“Ik weet niet wat de impact
gaat zijn, maar ik zou niet
weten wat er nog meer of
anders gedaan kan worden”

“Het gaat echt
om de lange
adem. De RI&E
moet blijvend
aandacht
krijgen”

2

“Uiteindelijk is de werknemer
gebaat bij de RI&E, maar de
werkgever is de uitvoerder. Het is
belangrijk dat de werknemer
voldoende aandacht krijgt”

“De wijze waarop het
meerjarenprogramma de
buitenwereld en eindgebruiker
betrekken bij het ontwikkelen
van de aanpak is nieuw en
verfrissend”

“Normaal staan werkgever- en
werknemersorganisaties
tegenover elkaar. Maar nu
werken we samen voor
hetzelfde doel”

“Dit programma
kan als
voorbeeld dienen
voor andere
programma’s
binnen SZW”
“Kleine
ondernemers
blijven gewoon
heel lastig te
bereiken”

“Programmamedewerkers
staan wel open voor feedback
en koersverandering, het is
geen starre overheidsafdeling.”

Hoofdconclusie

Hoofdconclusie: Een stevig fundament
De greep uit de gesprekken van de vorige pagina
laat al zien: over het Meerjarenprogramma RI&E
wordt overwegend positief (p. 11) gesproken en
dit is ook de indruk uit de evaluatie. Volgens
betrokkenen uit het veld was het tijd voor een
brede en langdurige poging om de RI&E-naleving
te vergroten en zien het programma daarin als
een meerwaarde (p. 11).

3

De inhoudelijke aanpak van het programma is
logisch, samenhangend (p.12) en volledig
(p.13). De drie programmalijnen geven de
mogelijkheid om aan alle relevante knoppen te
draaien en er is geen onnodige overlap tussen de
programmalijnen. Echter is er een aantal
inhoudelijke aandachtspunten: de gekozen
fasering van het programma (eerst inzet op
kwantiteit daarna op kwaliteit) is niet hanteerbaar
in de praktijk, omdat hier in de praktijk geen
volgordelijkheid in zit en de aandacht voor
kwantiteit en kwaliteit elkaar gelijktijdig
versterken. Daarnaast is er weinig expliciete
aandacht voor het perspectief van de werknemer
en is er bij stakeholders soms verwarring over de

positionering van de programmalijn over toezicht
en handhaving in het programma.
De opzet van het programma wordt gezien als
vernieuwend (p. 14) door het gebruik van design
thinking, het voortdurend betrekken van
stakeholders en eindgebruikers en het structurele
gebruik van externe expertise. Door het iteratieve
Design-Thinking-proces leent het programma zich
goed voor een lerende aanpak (p. 14). Dit is ook
te zien in de praktijk: het programmateam staat
open voor feedback en stuurt bij waar nodig. Een
aandachtspunt in de opzet is de inbedding van
kennis en expertise (p.14) in het programma: die
liggen nu nog te vaak bij een enkel
programmateamlid.
Stakeholders worden breed en veelvuldig bij
het programma betrokken (p. 15), niet alleen als
klankbord maar als actieve vormgever en
uitvoerder. Hierdoor staat het thema ook
voortdurend op de agenda in het veld en sluit het
programma aan bij de praktijk. Een keerzijde van
deze grote betrokkenheid is dat het de

stakeholders veel tijd kost en dat ze soms
verdwalen in de veelheid aan informatie. Ook zou
het programma baat hebben bij een iets proactievere houding van sommige stakeholders.
De effectiviteit van het programma (p. 17) als
geheel is momenteel niet te meten, vanwege
ontbrekende publicaties, maar ook vanwege het
ontbreken van impact- en procesdoelstellingen.
Interne en externe betrokkenen zijn echter
hoopvol over de potentie van het programma en
sommige programmaonderdelen laten positieve
resultaten zien. Ook staan, ondanks het
ontbreken van concrete doelstellingen (p. 16),
de neuzen dezelfde kant op.
Ondanks de genoemde aandachtspunten, blijkt uit
deze evaluatie dat het programma een goede weg
in is geslagen. Er ligt een stevig fundament voor
een blijvende inzet om de naleving van de RI&E te
vergroten, in het vervolg van het programma,
maar ook daarna.

Inleiding

Opzet van rapportage
Inhoudsopgave
Over deze rapportage
In deze rapportage leest u de resultaten van de
tussentijdse evaluatie van het
Meerjarenprogramma RI&E. Het rapport begon met
een hoofdconclusie van het rapport en een
verzameling uitspraken over het
programma om kleuring te geven aan de
resultaten. Op de volgende paar pagina’s leest u
meer over het programma waarna de bevindingen

worden gepresenteerd. De aanpak en lijst van
betrokkenen bij de evaluatie vindt u in de bijlage.
Belangrijk om te vermelden is dat er op veel
bevindingen die op zijn genomen in deze
rapportage er een redelijke consensus was onder
de geïnterviewden. Wanneer er niet wordt
gespecificeerd welk type stakeholder iets vond of
heeft gezegd is dat een algemeen beeld.

Over deze evaluatie
Andersson Elffers Felix heeft in opdracht van het
ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
directie Gezond en Veilig Werken, een tussentijdse
evaluatie uitgevoerd van het Meerjarenprogramma
RI&E. Deze evaluatie komt voort uit de toezegging
van de staatsecretaris aan de Tweede Kamer om
hen te informeren over de voortgang van het
programma. Het ministerie vroeg om de effectiviteit
van het programma te evalueren, maar ook de
inhoudelijke en projectmatige opzet. De
vraagstelling is vertaald naar het evaluatiekader op
p. 21.
4

Vanwege het gebrek aan recente data over de RI&Enaleving heeft deze evaluatie zich, in overleg met
het ministerie, vooral gericht op de verwachte
impact. Dit is gebaseerd op de opzet en het
functioneren van het programma en de
verwachtingen van directe betrokkenen bij het
programma en stakeholders uit het veld. Het is
hierdoor meer een procesevaluatie dan een
impactevaluatie.

03

Een greep uit de gesprekken

04

Hoofdconclusie

05

Opzet van de rapportage

05

Over het programma

09

Context rondom de RI&E

11

Bevindingen

22

Bijlagen

Context en achtergrond

Opzet van het programma
Het Meerjarenprogramma RI&E is opgezet om
voor langere tijd in de volle breedte een
impuls te geven aan de RI&E-naleving. Het is
vormgegeven samen met stakeholders (zie p.
8) en kent een gefaseerde aanpak: eerst een
focus op de kwantiteit, vervolgens op de
kwaliteit. Het programma zet in op een drietal
programmalijnen en maakt gebruik van de
methodiek Design Thinking.
Positionering programmalijn 3
Programmalijn 3 heeft een iets andere positie in het
programma dan programmalijnen 1 & 2. Dit is
omdat de Inspectie SZW een deel van de uitvoering
op zich neemt en die activiteiten niet onder de
aansturing van het programmateam vallen. De
Inspectie is onafhankelijk in de programmering en
de uitvoering daarvan. Het deel van het programma
dat door de Inspectie wordt uitgevoerd is ook geen
onderdeel van deze evaluatie.

5

Programmalijn 1:
Communicatie

Onder andere: campagne(s)

Programmalijn 2: Toepassing

Onder andere: ontwikkeling van
instrument Route naar RI&E,
informatievoorziening via stakeholders

Design thinking
In het programma staat design thinking centraal.
Design thinking draait om het begrijpen van de
belevingswereld van de mensen voor wie een
product of dienst ontwikkeld wordt. Dit gebeurt
door continu contact te houden met de
eindgebruiker en andere stakeholders. Het idee is
dat door samen te brainstormen en het probleem
vanuit verschillende perspectieven te bekijken, je
tot steeds beter werkende oplossingen komt.
Design thinking is een iteratief proces: de aanpak
van een project staat niet in het begin al vast,
maar blijft in ontwikkeling.
Toepassing design thinking in het
meerjarenprogramma
 De eindgebruiker centraal

Programmalijn 3: Toezicht en
handhaving
Onder andere: Pilot administratieve
handhaving, verkenning digitale
handhaving



Stakeholders betrokken bij bedenken en
verbeteren van de aanpak



Lerende aanpak



Gebruik van de tool “design sprints” en
andere ontwerpmethodes

Context en achtergrond

Doelstellingen van het
programma
Gefaseerde aanpak
In opzet bestond het programma uit twee fases:
• Fase 1 besloeg de eerste twee jaar, en diende om in te zetten op het vergroten van de
kwantiteit van de naleving: het aantal bedrijven dat een RI&E heeft vergroten
• Fase 2, die nu in de startblokken staat, richt zich vooral op de kwaliteit van de naleving:
zijn de RI&E’s ook volledig en blijven ze in ontwikkeling?

De doelen per programmalijn

Communicatie

Toepassing

6

Toezicht &
handhaving

Overall

1e fase

2e fase

Vergroten bekendheid
RI&E-verplichting kleine
bedrijven

Vergroten bekendheid
RI&E-verplichting

Informeren over
kwaliteitsaspecten RI&E

Zorgen voor betere
uitvoering van de RI&E
verplichting door
stapsgewijs knelpunten
aan te pakken

Belangrijke knelpunten
wegnemen die een
drempel vormen voor de
werkgever. Focus ligt op
informatievoorziening en
instrumentontwikkeling
voor werkgevers die niet
terug kunnen vallen op een
brancheorganisatie

Opschalen en uitbreiden
van de verbeteringen op
het terrein van
informatievoorziening en
instrumenten en
aanpakken van knelpunten
op het terrein van
advisering en toetsing.

Intensiveren toezicht en handhaving

Programmaonderdeel:
toetsing en advisering
Binnen de programmalijn toepassing is een van
de ondernomen activiteiten het project toetsing
en advisering.
Een groot deel van de RI&E’s die zijn opgesteld
door bedrijven moeten volgens de wet getoetst
worden door een arbodeskundige. Echter laat
de toetsing te wensen over: toetsing van een
RI&E leidt niet per definitie tot een volledige en
betrouwbare RI&E in de huidige situatie.
Volgens een analyse van het programmateam
komt dit doordat het wettelijk kader onduidelijk
is en de deskundigheid en bekwaamheid van
arbodeskundigen niet op peil is.
Het project toetsing en advisering richt zich op
het verhelderen van het wettelijk kader door te
onderzoeken wat er precies in de wet staat en
een beleidskader te ontwikkelen samen met
relevante stakeholders zoals de Inspectie SZW
en arbodeskundigen. In het project wordt
Design Thinking toegepast.

Context en achtergrond

Betrokken stakeholders bij het programma
Overheid

Directie
G&VW

Uitvoerder programma

Inspectie
SZW

KVK &
Ondernemersplein

Betrokken bij opzet en
Betrokken bij opzet en
uitvoerder programmalijn 3
communicatie

Extern
adviesbureau

Betrokken bij
overkoepelende programma

Uitvoering

Uit het veld

7

Arboprofessio
nals

Sociale
partners

Zakelijk
dienstverleners

Extern
communicatiebureau

Steunpunt RI&E
(TNO)

Betrokken bij
programmalijn 2

Betrokken bij opzet en
alle programmalijnen

Betrokken bij
programmalijn 1

Betrokken bij
programmalijn 1

Betrokken bij alle
programmalijnen, met
nadruk op 2

Context en het programma

Context rondom naleving van RI&E
Naleving van de RI&E-verplichting in Nederland
Het is in Nederland voor alle werkgevers wettelijk verplicht om alle arbeidsrisico’s
van een bedrijf of organisatie in kaart te brengen via een Risico-inventarisatie en evaluatie (RI&E). Deze verplichting komt vanuit de Europese kaderwet. Het is
belangrijk dat werkgevers een RI&E uitvoeren en actueel houden om het welzijn
van werknemers te waarborgen. Onderdeel van de RI&E-verplichting is het maken
(en volgen) van een plan van aanpak voor het beheersen van de risico’s. Bedrijven

Bedrijven met meer dan 100
werknemers met een RI&E

Een groot deel van de
werkgevers is zich niet
bewust van de
verplichting van een
RI&E voor bedrijven.

49%

43%
30%

Bedrijven met minder dan 10
werknemers met een RI&E

8

Er zijn verschillende redenen voor de beperkte RI&E
naleving

92%

Bedrijven met een RI&E

Bedrijven met een RI&E waarin
alle risico's zijn geinventariseerd

kunnen zelf hun RI&E maken, een instrument gebruiken van hun
brancheorganisatie of Steunpunt RI&E, of een extern bedrijf inhuren. Ondanks
meerdere pogingen in het verleden om de RI&E-naleving te verhogen heeft
ongeveer de helft van alle bedrijven in Nederland geen RI&E. Dit geldt vooral voor
kleine bedrijven. Ook voor andere landen die onder de Europese kaderwet vallen
blijkt het vergroten van de naleving van soortgelijke instrumenten lastig.

Grafiek en achterliggende redenen komen uit het tabellenboek van Arbo in Bedrijf 2018

Er is een groep die wel
een RI&E wil opstellen,
maar niet weet hoe dat
gedaan moet worden.

Ruim een kwart gaf aan
niet een RI&E te willen
opstellen.
- Het risico wordt te
klein gevonden ten
opzichte van de
moeite die er
tegenover staat.
- Werkgevers vinden dat
iedereen binnen het
bedrijf de risico’s kent.

Bevindingen
9

Bevindingen

Betrokkenen zijn positief over het programma, en zien het
als een mogelijk voorbeeld voor andere programma’s
Geïnterviewden zijn positief tot zeer positief
over het programma
In de gesprekken hebben we over het algemeen
een positieve indruk gekregen van het
programma. Zowel betrokkenen van binnen en
buiten het ministerie ervaren het als meerwaarde
dat er nu brede en langdurige inzet is rondom
RI&E-naleving. Na verscheidene pogingen om de
RI&E-naleving te verbeteren sinds de invoering in
1994 werd het tijd om echt de schouders eronder
te zetten en het thema op de kaart te krijgen. Het
Meerjarenprogramma doet dit.
Externe betrokkenen geven aan het team en de
programmamanager professioneel en betrokken
te vinden en de aanpak vernieuwend.
Betrokkenen binnen het ministerie die niet direct
actief zijn in het programma, zien het programma
als voorbeeld voor andere programma’s binnen
de overheid door de interactieve samenwerking
met stakeholders en de pragmatische insteek.
10

Programmaonderdeel:
Campagne
Binnen de programmalijn communicatie is een grootschalige
informatiecampagne opgezet. Het doel van deze campagne is om meer kleine
ondernemers bekend te maken met de RI&E-verplichting en het nut van een
RI&E. De campagne werkt met flights en heeft onderhand vijf flights achter de
rug, twee in 2020 en drie in 2021. In de verschillende flights is er ingezet op
verschillende media: radio (verschillende stations), print (De Ondernemer en
vakbladen) en social media (voornamelijk LinkedIn). Ook werden er
advertenties gebruikt.
De campagne heeft zich in de afgelopen tijd gericht op het aanwakkeren van
de intrinsieke motivatie om een RI&E te maken, bijvoorbeeld door aan de
hand van voorbeelden rondom Covid te laten zien hoe belangrijk een RI&E is.
Daarnaast richtte het zich ook op de extrinsieke motivatie, door de
verplichting onder de aandacht te brengen.
Er zijn twee onderzoeken uitgevoerd (met ieder meerdere meetmomenten)
om de effecten van de campagne te meten. Hoewel de eerste geen toename
in de bekendheid van de RI&E onder kleine ondernemers kon ontdekken,
concludeerde de tweede dat dit onderhand wel is toegenomen door de
campagne (zie p. 17).

De inhoudelijke aanpak is logisch opgebouwd en
consistent, maar de geplande fasering niet hanteerbaar
Het programma is logisch en samenhangend
Het programma bestaat uit drie programmalijnen:
communicatie, toepassing en toezicht en
handhaving. De combinatie van bekendheid
vergroten door middel van communicatie, de RI&E
toegankelijker maken in de programmalijn
toepassing en werkgevers verantwoordelijk houden
doormiddel van toezicht en handhaving wordt als
heel logisch gezien. Er zit geen onnodige overlap
tussen de programmalijnen. Ook werken de
programmalijnen met dezelfde uitgangspunten. Er
zijn regelmatige overleggen waarin de projectleiders
van de verschillende lijnen elkaar op de hoogte
houden en met elkaar meedenken. Ook speelt de
programmamanager een grote rol in het creëren
van samenhang en consistentie. Echter geven
enkele geïnterviewden die op uitvoerend niveau
betrokken zijn bij het programma, bijvoorbeeld bij
het uitvoeren van het Steunpunt RI&E, aan het soms
11

als lastig te ervaren dat alle lijnen via het
programmateam lopen. Ze zouden sneller kunnen
afstemmen en handelen als ze direct contact
zouden hebben met het uitvoerende niveau van
andere programmalijnen. Volgens hen zou dit
bijdragen aan meer consistentie.
De splitsing tussen kwantitatieve en
kwalitatieve naleving in de eerste en tweede
fase van het programma lijkt in de praktijk niet
hanteerbaar
Aan de start van het programma is het programma
opgesplitst in twee fases (zie programmatoelichting
p. 6). In de eerste twee jaar van het programma is er
voornamelijk ingezet op het vergroten van de
kwantitatieve naleving van de RI&E-verplichting (het
aantal bedrijven dat een RI&E heeft). Volgens de
programmaplanning is nu het moment om de
overstap te maken naar het kwalitatieve aspect (de

volledigheid van de RI&E). Betrokkenen geven echter
aan dat de kwantitatieve naleving nog veel energie
vereist en dat de inzet van de afgelopen jaren moet
worden doorgetrokken om een slag te kunnen
maken op het gebied van kwantitatieve naleving.
Daarnaast geven enkele geïnterviewden aan dat in
de praktijk veel van de programmaonderdelen te
maken hebben met zowel kwantiteit als kwaliteit,
zoals het instrument Route naar RIE. Dit instrument
kan de kwantiteit van de naleving vergroten door
het invullen van een RI&E te vergemakkelijken, maar
ook de kwaliteit, bijvoorbeeld door de gebruikers de
handvatten te geven om het plan van aanpak uit te
werken. Ook zijn er nu programmaonderdelen die
zich voornamelijk richten op kwaliteit, zoals het
project toetsing en advisering. De fasering is dus niet
strak gehanteerd, wat geen belemmering voor het
functioneren van het programma is, en wat ook
geen doel op zich moet zijn.

Bevindingen

Inhoudelijk is het programma volledig met een paar
nuances
Het programma wordt globaal gezien als
volledig
Geïnterviewden geven aan dat de drie
programmalijnen het programma de mogelijkheid
geven om aan alle relevante knoppen te draaien
die RI&E-naleving kunnen vergroten. De
programmalijnen zijn dekkend en er is geen vierde
logische programmalijn denkbaar. Alle potentiële
activiteiten die de naleving van de RI&Everplichting kunnen verhogen, kunnen onder deze
programmalijnen worden geschaard. Ook binnen
de programmalijnen worden er uiteenlopende
activiteiten ondernomen. Er zijn echter een paar
nuances:
De andere positionering van programmalijn 3
werkt voor het programmateam en de
Inspectie SZW maar zorgt soms voor
verwarring bij andere stakeholders
Een van de redenen dat het programma als
12

volledig wordt gezien door stakeholders is dat
toezicht en handhaving ook wordt meegenomen in
het programma. De opzet van deze programmalijn
is echter anders dan van de andere twee (p. 5). De
Inspectie SZW is verantwoordelijk voor een deel
van de uitvoering en voert daarbinnen eigen
activiteiten uit. De Inspectie is geen onderdeel van
het programmateam en kan dus ook niet worden
aangestuurd vanuit het programmateam. De
beleidsdirectie en de Inspectie hebben nauw en
goed contact en stemmen regelmatig af in een zes
wekelijks overleg. Ze zijn beiden tevreden over
deze samenwerking.
Stakeholders die nauw betrokken zijn bij het
programma kunnen minder input leveren op deze
programmalijn dan op andere lijnen vanwege de
andere positionering, terwijl die wens wel bestaat.
Een deel van hen ziet toezicht en handhaving echt
als de sleutel tot de vergroting van RI&E-naleving.
Voor een deel van de stakeholders bestaat ook

verwarring over welke onderwerpen en activiteiten
binnen toezicht & handhaving bij het
programmateam liggen en welke niet. Hierdoor
verwachten zij actie van het programmateam
rondom onderwerpen die bij de Inspectie liggen.
Er is weinig expliciete aandacht voor de
werknemer in het programma
Een tweede nuance op de volledigheid van het
programma is de aandacht voor de werknemer.
Hoewel het programma door het gebruik van
Design Thinking veel de eindgebruiker betrekt,
wordt alleen de werkgever meegenomen als
eindgebruiker, terwijl de RI&E juist ten behoeve
van de werknemer is. Het mee laten denken van
de werknemer op het gebied van communicatie,
bijvoorbeeld, kan volgens sommige betrokkenen
tot vernieuwende inzichten leiden.

Bevindingen

De opzet van het programma is vernieuwend en adaptief,
maar mist intern structurele inbedding
Het programma is vernieuwend opgezet door
het gebruik van design thinking, het
voortdurend betrekken van stakeholders en
het structurele gebruik van externe expertise
Door het gebruik van design thinking is er veel en
structureel aandacht voor de eindgebruikers (de
ondernemers), die regelmatig betrokken en
gehoord worden. De eindgebruiker als
uitgangspunt is iets wat sterk leeft onder alle
medewerkers van het programma. Ook worden
externe stakeholders, zoals sociale partners, in
verschillende stadia betrokken en spelen zij een
rol tijdens de ontwikkeling van
programmaonderdelen en niet alleen als
klankbord achteraf. Ook wordt er veel gebruik
gemaakt van langdurige externe expertise, zoals
een bureau dat ondersteunt bij het designthinking-proces, een bureau dat het secretariaat
voert en een mediapartner.

13

Specifieke kennis en expertise zit vooral bij
individuele programmateamleden en wordt
weinig breed in het programma gedeeld
Ieder programmateamlid is voornamelijk
betrokken bij een van de programmalijnen en de
programmamanager houdt het overzicht en
faciliteert de uitwisseling. Hoewel de betrokkenen
te spreken zijn over de inzet, kennis en
professionaliteit van het programmateam en de
-manager, bestaat de indruk dat de kennis van
individuele leden te weinig is ingebed in het team.
Mocht een van de programmaleden onverwacht
wegvallen, ontstaat er een gat wat lastiger op te
vullen zal zijn dan nodig is. Er zijn wel activiteiten
ondernomen om meer te doen aan
kennisuitwisseling en -inbedding, maar tot op
heden blijft het een aandachtspunt.
Het programma leent zich uitstekend voor het
omgaan met knelpunten en feedback
Omdat het programma niet van tevoren volledig is
uitgedacht en er gewerkt wordt met Design

Thinking is er veel mogelijkheid tot bijsturing en
koersverandering. Er is structureel mogelijkheid
voor stakeholders om zorgen en feedback te
delen met het programma in en buiten
regelmatige overleggen.
De medewerkers van het programma staan
open voor veranderingen en sturen bij waar
nodig
Het programma is niet alleen geschikt voor een
lerende aanpak, het wordt ook effectief toegepast.
Signalen uit het veld worden serieus genomen en
opgepakt en binnen programmalijnen worden
nieuwe projecten opgezet die een geïdentificeerd
knelpunt op kunnen lossen. Een goed voorbeeld
hiervan is het betrekken van zakelijk
dienstverleners binnen de programmalijn
communicatie om kleine ondernemers beter te
bereiken.

Bevindingen

Stakeholders worden breed betrokken ondanks tijdgebrek,
en gerichtere deelname kan het programma helpen
Een brede groep stakeholders wordt veelvuldig
en actief betrokken
Sinds de lancering van het programma zijn
stakeholders aangehaakt bij het programma.
Sociale partners worden breed betrokken, net als
de Inspectie SZW, arboprofessionals en zakelijk
dienstverleners. Ze zijn actief betrokken bij de
opzet en bij de voor hen relevante
programmaonderdelen en periodieke updates
over het programma (jaarlijkse
voortgangsrapportage; nieuwsbrieven) bereiken
stakeholders goed.

14

De manier waarop ze betrokken worden is nieuw
voor de stakeholders: ze dienen niet alleen als
klankbord maar worden actief betrokken bij de
ontwikkeling van het programma en de activiteiten
middels stakeholderbijeenkomsten. Hun input
wordt actief opgehaald en gebruikt. Een voorbeeld
van actief input ophalen is het project Toetsing en
Advisering, dat is opgezet naar aanleiding van een
gesignaleerd knelpunt: beroepsverenigingen van
arboprofessionals gaven aan het wettelijk kader te

ervaren als een beperking om te handelen ‘in de
geest van de wet’. Het project is een direct gevolg
van signalering door deze stakeholders.
Stakeholders geven aan dat het programma ze
(te) veel tijd kost
Door de manier waarop het programma is opgezet
vraagt het veel inzet en tijd van de stakeholders.
Een groot deel van de stakeholders ziet echter in
dat de grote tijdsbesteding ook noodzakelijk is, om
daadwerkelijk naleving van de RI&E-verplichting te
vergroten en zij ervaren het als een meerwaarde
dat ze frequent input kunnen leveren. Enkele
andere stakeholders (uit verschillende
stakeholdergroepen) gaven aan dat het
programma ze te veel tijd kost.
Sommige stakeholders verliezen overzicht door
veelheid aan informatie en betrokkenen
Een klein aantal, meer of minder nauw betrokken,
sociale partners geeft aan het soms lastig te
vinden om overzicht te houden wat er speelt
binnen het programma. Dit komt door de veelheid

van betrokken spelers, bijvoorbeeld de bureaus
die op uitvoerend niveau actief zijn, en door
uitgebreide communicatie vanuit het
programmateam over inhoudelijk
samenhangende programmaonderdelen. In deze
communicatie vinden de stakeholders in kwestie
het soms lastig om hoofd- en bijzaak van elkaar te
scheiden, en om inhoud van proces te scheiden.
Actievere houding van een aantal
stakeholdergroepen kan het programma
verder versterken
Hoewel stakeholdergroepen als sociale partners
en beroepsverenigingen van arboprofessionals
goed aangehaakt zijn en regelmatig input leveren,
zou een minder afwachtende houding en meer
eigen initiatief in de uitvoering het programma
verder helpen. Dit kan bijvoorbeeld door de
achterban actiever te raadplegen en informeren,
sneller content aan te leveren, maar ook door
meer een trekkersrol op zich te nemen.

Bevindingen

Het programma krijgt, ondanks de afwezigheid van
concrete doelstellingen, de neuzen dezelfde kant op
Er wordt gezamenlijk aan hetzelfde doel
gewerkt, zonder concrete doelstellingen over
de RI&E-naleving
De neuzen van de (interne en externe)
betrokkenen staan dezelfde kant op: ze
onderschrijven allen het belang van communicatie,
verbeteren van toepassing en toezicht en
handhaving voor het vergroten van de RI&Enaleving. Dit is ondanks de afwezigheid van
concreet geformuleerde doelstellingen binnen het
programma. Zoals te zien is op p. 6, zijn de doelen
van de verschillende programmalijnen weinig
toegespitst. Ook zijn er geen concrete targets
opgesteld rondom RI&E-naleving. Deze keuze is
voorafgaand aan het Meerjarenprogramma
genomen, en was logisch in de toenmalige
politieke context. Een voorname reden was dat
elke target onder de 100% het beeld zou geven dat
niet ieder bedrijf een RI&E zou hoeven te hebben.
Daarnaast is het doel breder dan alleen een
nalevingspercentage: het moet niet alleen
15

omhoog, het moet ook beter. Naast resultaatsdoelstellingen zijn ook impactdoelstellingen voor
de deelactiviteiten afwezig (zoals beoogd bereik
van de informatiecampagne) en geen
procesdoelstellingen (bijvoorbeeld het aantal
georganiseerde sessies of campagne-uitingen op
social media).
Er is weinig expliciete aandacht voor hoe het
vergroten van de naleving van de RI&E (en de
verschillende programmalijnen) bijdraagt aan
het overkoepelende doel van het programma

Het doel van het Meerjarenprogramma RI&E is het
creëren van een gezonde en veilige werkomgeving
voor iedere werknemer en het naar beneden
brengen van het aantal doden als gevolg van een
beroepsziekte. Dit doel wordt genoemd in de
stukken en door medewerkers van het
programma. Echter is het doel waar de
verschillende programmalijnen naartoe werken
het vergroten van de naleving van de RI&E-

verplichting. Interne en externe betrokkenen
geven aan meer reflectie te wensen of de RI&E in
zijn huidige vorm wel bijdraagt aan het
overkoepelende doel rondom gezond en veilig
werken. Dit komt tot op zekere hoogte terug in het
project toetsing en advisering, waarin gereflecteerd
wordt op het wettelijk kader, maar dat gaat
voornamelijk over de duidelijkheid van de wet.

Hoe zien stakeholders de doelen van het
Meerjarenprogramma?
De keuze voor het niet opnemen van concrete
targets is voor de gesprekspartners logisch. Er
zijn te veel (externe) factoren die een grote
impact kunnen hebben op het resultaat. De
doelen zijn volgens stakeholders helder
geformuleerd en werkbaar.

Bevindingen

De impact van het programma is niet goed in te schatten,
maar betrokkenen zijn wel hoopvol
Het is op het moment niet mogelijk om de
impact van het programma te meten of daar
een goede inschatting van te maken
Landelijke cijfers over de vergroting van RI&Enaleving zijn (nog) niet beschikbaar. Na 2018 is er
geen nieuwe editie van Arbo in Bedrijf verschenen
en de meest recente uitgave van TNO’s
Werkgevers Enquête Arbeid stamt uit 2019. Het is
hierdoor niet mogelijk een percentuele toename in
RI&E-naleving te signaleren. Ook al zou dit wel het
geval zijn, zou het niet mogelijk zijn om het toe te
wijzen aan het programma, aangezien ook andere
ontwikkelingen een rol hebben kunnen spelen.
Gezien de afwezigheid van (impact- en
proces)doelstellingen en nulmetingen is het ook
niet mogelijk om aan de hand daarvan uitspraken
te doen over de voortgang en verwachte impact.

16

De gesprekspartners vinden het ook lastig om
de impact in te schatten maar zijn wel hoopvol
Zowel interne en externe betrokkenen geven aan
lastig in te kunnen schatten of het programma
impact heeft of niet. Veel van hen geven aan niet
te kunnen zeggen wat er anders of beter zou
kunnen om meer impact te maken. Dit komt
volgens geïnterviewden niet zozeer doordat het
programma niet aan de juiste knoppen draait,
maar doordat verminderde naleving van de RI&Everplichting meerdere oorzaken kent (zie
toelichting op context). Vergroot risicobewustzijn,
beter bereik onder ondernemers en vergrote
investeringen zijn een langzaam proces en impact
van deze maatregelen is waarschijnlijk op langere
termijn zichtbaar. De betrokkenen zijn over het
algemeen hoopvol en optimistisch over de impact.
Geïnterviewden verschillen van mening of het
beter is om ondernemers te motiveren door ze het
belang van de RI&E voor een veilige werkomgeving

in te laten zien of door ze te wijzen op de
verplichting en bijbehorende boete.
Geïnterviewden zijn daarom niet eenduidig over
welke programmalijn de grootste resultaten gaat
behalen.

“Als het dit programma niet
lukt, dan lukt het nooit”
Een belangrijke oorzaak voor een eventuele
lage impact volgens de gesprekspartners is dat
de RI&E een moeilijk verkoopbaar product is
Een aantal keren werd genoemd dat de RI&E een
moeilijk verkoopbaar product is en blijft. Het is
papierwerk, wat ondernemers zien als “gedoe”.
Ongeacht de aanpak blijft het dus lastig om
ondernemers te motiveren om met hun RI&E bezig
te zijn.

Bevindingen

Voor sommige programmaonderdelen zijn positieve
resultaten te zien

17

Er is een sterke toename in het gebruik en het
bereik van het Steunpunt en specifiek Route naar
RI&E in het afgelopen jaar

De informatiecampagne is erin geslaagd om meer
(kleine) werkgevers zich bewust te maken van de
RI&E-verplichting ten opzichte van vorig jaar

Meer dan 150.000 bezoekers bezochten de websites
rie.nl en routenaar.rie.nl in 2021. Hier is een groei in
te zien: het aantal bezoekers per maand van rie.nl
sinds 2019 bijna verdubbeld van 12.000 naar 21.000.
Dit is niet volledig toe te wijten aan het programma,
aangezien het Steunpunt aangaf dat er ook veel
bezoekers kwamen met vragen rondom Covid. Echter
heeft de programmalijn communicatie wel steeds het
Steunpunt meegenomen in de communicatieuitingen.

Eind september is een effectenonderzoek
uitgekomen naar de effecten van de campagne
waarin werd gekeken naar de resultaten voor kleine
ondernemers. Eén op de drie kleine ondernemers
weet dat men met het bedrijf RI&E-plichtig is en een
zelfde percentage weet dat zij bij Steunpunt RI&E
terecht kunnen voor hulp. Dit is een toename ten
opzichte van vorig jaar. Daarnaast is de bekendheid
van routenaar.rie.nl na afloop van de campagne
gestegen ten opzichte van afgelopen jaar. Na afloop
van de campagne herinneren meer ondernemers
zich een campagne gezien te hebben over RI&E ten
opzichte van de meting daarvoor.

Directer te relateren aan het programma is het
gebruik van het instrument Route naar RI&E, wat werd
ontwikkeld in het kader van het programma. Sinds
februari bezoeken maandelijks 2.000-4.000
verschillende gebruikers de website van de tool. In
totaal is hij nu zo’n 21.000 keer gebruikt. Dit komt
overigens niet overeen met het aantal keren dat er
daadwerkelijk een RI&E is ontwikkeld; dit getal bevat
alle keren dat het instrument werd gestart.

Ook vanuit de hoek van de arboprofessionals kwam
het signaal dat er meer aanvragen voor de toetsing
van RI&E’s binnenkwamen vanwege de campagne.

Programmaonderdeel:
Route naar RI&E

De Route naar RI&E is een initiatief van het
Steunpunt RI&E en helpt bedrijven uit alle
sectoren met de start van de RI&E. Met een
aantal vragen op de online applicatie worden
organisaties geholpen om een keuze te maken
voor een route naar een RI&E die passend is. Dit
kan door het gebruik van een branche-RI&Einstrument, zelf een RI&E op de eigen manier
opzetten, een RI&E laten uitvoeren door een
arbodeskundige, of gebruik maken van het
nieuwe instrument dat onderdeel is van de
Route naar RI&E.
De ontwikkeling van de Route naar RI&E gebeurt
via in verschillende stappen: er is net een nieuwe
versie in werking getreden en zal in de komende
periode verder ontwikkeld worden. In het begin
lag de nadruk op ondernemers die niet
aangesloten waren bij een branche, maar in de
komende tijd wordt er verkend of het format ook
geschikt is voor het maken van brancheinstrumenten.

Bevindingen

Mensen uit de praktijk zijn verdeeld over toegenomen
aandacht voor RI&E en wijten dit niet aan programma
Voor dit onderzoek zijn telefonische interviews
gehouden met mensen die in de praktijk met RI&E’s te
maken hebben.
Brancheorganisaties geven aan toename te
zien in aandacht voor RI&E onder hun
achterban, maar kunnen niet zeggen of dit te
danken is aan het meerjarenprogramma
Brancheorganisaties zien in de laatste jaren een
toename in de aandacht voor RI&E. Ze gaven aan
dat het onderwerp over het algemeen meer gaat
leven en dat “het eindelijk begint te landen bij de
werkgever”. Echter verklaren zij dit voornamelijk
door de invoering van de digitale RI&E, de grotere
aandacht rondom arbeidsomstandigheden tijdens
de Covid-pandemie en vooral hun eigen inzet
rondom het onderwerp. Na het uitsturen van een
nieuwsbrief waarin de RI&E genoemd wordt, wordt
er een toename gezien in het aantal vragen en
aanvragen. Zij linken de groei in aandacht niet
direct aan het Meerjarenprogramma.
18

Financieel adviseurs merken geen toename in
de bekendheid van RI&E
Financieel adviseurs komen over de vloer bij
(kleine) bedrijven en geven aan zicht te hebben op
of een bedrijf een RI&E heeft. De financieel
adviseurs die voor de evaluatie zijn benaderd,
merken geen toename in de bekendheid van de
RI&E bij de bedrijven waar ze over de vloer komen.
Wel merken ze dat er meer aandacht voor is
binnen de eigen sector en binnen
beroepsverenigingen.

Ondanks dat het programma inzet op kleine
ondernemers denken betrokkenen dat zij
moeilijk bereikbaar zullen blijven
Kleine ondernemers zijn moeilijker te bereiken via
conventionele communicatiekanalen zoals
LinkedIn of brancheorganisaties. Ook als het
programma deze ondernemers bereikt, zien
geïnterviewden voor hen een grotere drempel

voor uitvoering. Er zijn geen aparte medewerkers
in dienst voor arbeidsomstandigheden die de RI&E
kunnen maken, de risico’s worden bekend en
verwaarloosbaar geacht, en er is minder geld
beschikbaar voor het uitvoeren van de
maatregelen in het plan van aanpak. Ondanks de
wettelijke verplichting zeggen meerdere
geïnterviewden, ook werkgeversorganisaties, dat
de RI&E nooit een prioriteit zal worden voor kleine
bedrijven.

“Voor de kleine werkgever zal
de RI&E nooit een prioriteit
worden.”

Bijlagen
Toelichting onderzoeksaanpak
Overzicht gesprekspartners
Overzicht documenten

19

Toelichting onderzoeksaanpak

Aanpak
Evaluatiekader

We pasten verschillende methoden toe in de evaluatie

In deze evaluatie hebben we een vooraf afgestemd evaluatiekader als
uitgangspunt genomen. U ziet dit kader op de volgende pagina. Het
evaluatiekader is tweeledig: het kijkt naar de impact van de uitgevoerde
activiteiten, en hoe de randvoorwaarden van het programma de impact
mogelijk maken. In de loop van het evaluatie bleek dat het in dit
stadium lastig is om de impact van het programma te meten, vanwege
de cycli van belangrijke publicaties (Arbo in Bedrijf en de Werkgevers
Enquête Arbeid van TNO). Hierdoor is de focus minder komen te liggen
op de verwachte impact (en meer op de perceptie hiervan van
stakeholders) en hebben de randvoorwaarden meer aandacht
gekregen.

In deze evaluatie hebben we verschillende methoden toegepast. Een
beschrijving per methode vindt u op de volgende pagina.

Dit rapport is gestructureerd op basis van de door betrokkenen
gevolgde logica in de gesprekken, en niet op basis van het
evaluatiekader.

20

(Groeps-)
interviews

Telefonische
uitvraag

Documenten
analyse

Toelichting onderzoeksaanpak

Effectiviteit in behalen doelen

Evaluatiekader
Programmalijn 1: communicatie

Programmalijn 2: toepassing

Programmalijn 3: toezicht en
handhaving

Randvoorwaarden

Nauwe en goede samenwerking
met stakeholders

21

ONDERZOEKSVRAGEN
▹ In hoeverre draagt de opzet van het Meerjarenprogramma
(de aanpak, governance, aansturing, etc..) bij aan de
effectiviteit van het programma?
▹ In hoeverre hebben de genomen maatregelen en
uitgevoerde activiteiten geleid tot een toename in de
outputs op elke programmalijn volgens de betrokkenen?

BRONNEN
▹ Bureauonderzoek
▹ Uitvraag bij brancheorganisaties
▹ Interviews met interne betrokkenen
▹ Interviews met werkgevers
▹ Interviews met andere stakeholders

▹ Wat worden als knelpunten ervaren door de betrokkenen
in het bereiken van de doelen en de aanpak?

▹ In hoeverre voelen stakeholders zich betrokken bij en
verantwoordelijk voor de aanpak van het ministerie? En in
hoeverre heeft de aanpak geleid tot betere betrokkenheid?

▹ Analyse van beschikbare documentatie
▹ Interviews met interne betrokkenen
▹ Interviews met werkgevers

Samenhang

Lerende aanpak

▹ In hoeverre wordt de aanpak van het Meerjarenprogramma
door interne en externe stakeholders als consistent
ervaren?
▹ In hoeverre worden geïdentificeerde knelpunten
geadresseerd in de aanpak?

▹ Interviews met andere stakeholders

Toelichting onderzoeksaanpak

Beschrijving van de toegepaste methoden

(Groeps-)interviews
De belangrijkste methode van
informatievergaring in deze evaluatie was het
voeren van semi-gestructureerde interviews.
Eerst hebben we gesproken met de interne
betrokkenen en vervolgens met alle relevante
stakeholders. In de interviews bespraken we
de effectiviteit van het programma, maar ook
de randvoorwaarden, zoals de omgang met
stakeholders. Een overzicht van de
gesprekspartners vindt u op de hierna
volgende pagina’s.

22

Telefonische uitvraag
Om een inschatting te maken van de impact
van het programma vanuit de praktijk
hebben we verschillende professionals die
tijdens hun werk te maken hebben met de
RI&E betrokken bij de evaluatie middels een
telefonische uitvraag. We hebben
brancheorganisaties, zakelijk dienstverleners,
arboprofessionals en kleine bedrijven
gesproken. In deze uitvraag hebben we het
gehad over hun eventuele ervaren toename
in aandacht rondom de RI&E en de
achterliggende redenen.

Documentenanalyse
Aan het begin van de evaluatie is er een
documentenanalyse uitgevoerd. Hiermee is
in kaart gebracht wat er is ondernomen in
het kader van het meerjarenprogramma en
wat er al bekend is over eventuele impact.
Tevens hebben we hiermee eerste inzichten
gekregen van de knelpunten van de naleving
van de RI&E. We hebben hiervoor zowel
openbare als interne documenten
geanalyseerd. Een overzicht van de
documenten vindt u op pagina 23.

Overzicht gesprekspartners

Overzicht gesprekspartners

23

Betrokken stakeholder

Aantal gesprekspartners

Programmateam

5 personen

Steunpunt RI&E

2 personen

Directie Gezond &Veilig Werken

3 personen

Inspectie SZW

2 personen

Sociale Partners
- Federatie Nederlandse Vakbeweging
- VNO-NCW
- Sociaal-Economische Raad
WAV overleg
- Christelijk Nationaal Vakverbond
- Vakcentrale voor professionals
- MKB-Nederland
- LTO Nederland
- Zelfstandig Publieke Werkgevers (ZPW)
- Algemene Werkgeversvereniging Nederland (AWVN)
Zakelijke dienstverleners
- Nederlandse Vereniging van Arbeidsdeskundigen
- Verbond van Verzekeraars
- Financieel adviseurs via Adfiz
Brancheorganisaties
- Bouw, metaal, agrarisch, primair onderwijs, horeca, uitzendbranche, architecten,
notarissen
Arbodeskundigen
- OVAL Branche voor duurzame inzetbaarheid (input)
- NVAB Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde (input)
- NVvA Nederlandse Vereniging voor Arbeidsdeskundigen (gesprek)
- BA&O (Beroepsorg. Arbeids- & organisatiedeskundigen)
Werkgevers

3 personen

6 personen

5 personen

8 personen

4 perspectieven

2 personen

Overzicht documentatie

Documenten

24

Richtlijnen, wetgeving en kamerstukken

Bron

Arbeidsomstandighedenwet, Artikel 5, lid 1

Openbaar

BasisInspectieModule Arbozorg. RI&E, basiscontract en deskundige bijstand, (2019) Inspectie SZW

Openbaar

Europese kaderrichtlijn veiligheid en gezondheid op het werk (89/391/eeg)

Openbaar

‘Je wilt de RI&E levend houden’: Meerjarenplan verbeteren naleving RIE, (2020) Lennart de Ruig en Marjolein Sax van De
Beleidsonderzoekers) en Kamerbrief

Openbaar

Voortgangsrapportage Meerjarenprogramma RI&E 2020-2023 en Kamerbrief

Openbaar

‘Wettelijk kader in de praktijk’, (2017) Martine Middelveld en Erik Hoorweg van Capgemini Consulting.

Openbaar

Onderzoek en data

Bron

Arbo in Bedrijf 2018, (2019) Inspectie SZW

Openbaar

Arbobalans, (2018, 2020) TNO

Openbaar

‘Branche RI&E-instrumenten’, exploratief onderzoek voor Steunpunt RI&E fase 1 en 2, Bureau Snijboon

Intern document

EU campagne 2020-2022 ‘Healthy Workplaces Lighten the Load’

Openbaar

‘Europese vergelijking GVW verplichtingen’, (2019) Jan Van Peteghem en Veronique De Broeck van Prevent

Openbaar

‘Onderzoek samenhang arbocatalogus en branche RI&E’, (2017) KPMG

Openbaar

Stelsel voor gezond en veilig werken, (2012) SER

Openbaar

Werkgevers Enquête Arbeid (WEA), (2017, 2019) TNO

Openbaar

Overzicht documentatie

Documenten

25

Programmainformatie

Bron

Inzichten onderzoeken RIE Meerjarenprogramma RI&E tot nu toe

Intern document

Klantreis 2.0 (Bureau Snijboon)

Intern document

Mediacampagnes (en -plan) Hello

Intern document

Mediaplannen RI&E 2020 (Flight 1 en Flight 2); 2021 (Flight 1 en Flight 2)

Intern document

Notitie deskresearch ‘Wettelijk kader toetsing & advisering’ (2021)

Intern document

Overzicht artikelen RI&E

Intern document

Position Paper “Arbovisie 2020-2040”, (2020) FNV

Intern document

Rapport pretest campagne RI&E 16 juni 2021, (2021) MARE

Intern document

Rapportage ‘Campagne-effectonderzoek RI&E’, (2021) DVJ Insights

Intern document

Startnotitie ‘Verbetering toetsing en advisering RI&E’ t.b.v. MT (2020)

Intern document

Colofon
Auteurs

Lisette Reuvers
Noortje van ‘t Klooster
Ruben Jansen
Jasper Sterrenburg

Contact

l.reuvers@aef.nl

(030) 236 30 30
Andersson Elffers Felix
www.aef.nl

Evaluatie meerjarenprogramma
naleving RI&E

Mail@aef.nl

17-3-2022