Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

32 824

Integratiebeleid

Nr. 46

BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 2 december 2013
Hierbij bied ik u, mede namens de Minister van Veiligheid en Justitie en
de Minister en Staatsecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
mijn reactie op de «Monitor Inclusie: Nulmeting» aan1.
De Europese Commissie heeft in 2012 Nederland (evenals de overige
EU-lidstaten) geadviseerd om aan te geven wat de impact van het
algemeen Nederlands beleid op de situatie van de Roma en Sinti is. In
opdracht van het Ministerie van SZW heeft bureau Movisie dit op
kwalitatieve wijze onderzocht met als resultaat de Monitor Inclusie:
Nulmeting.
De nulmeting van deze monitor geeft de ervaringen en opvattingen van
Roma, Sinti en professionals weer over de sociale inclusie van Roma en
Sinti op de domeinen onderwijs, arbeid, wonen, gezondheid en veiligheid.
In deze monitor is op kwalitatieve wijze de situatie van Roma en Sinti
onderzocht op basis van werksessies en individuele interviews met
professionals en Roma en Sinti. In Nederland is kwantitatieve monitoring
van Roma en Sinti niet goed mogelijk, onder meer omdat in Nederland
Roma en Sinti niet als zodanig in de Gemeentelijke Basisadministratie
Persoonsgegevens (GBA) worden geregistreerd.
Zoals passend bij kwalitatief onderzoek zijn de resultaten van deze
monitor indicatief en niet representatief. De monitor geeft inzicht in hoe
verschillende mensen, zowel Roma en Sinti zelf als betrokken professionals, denken over de situatie van Roma en Sinti. De Roma en Sinti
kennen geen vertegenwoordigende organisaties. Er is in de monitor
zoveel mogelijk rekening gehouden met de diversiteit van de Roma en
Sinti in Nederland.

1

kst-32824-46
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 824, nr. 46

1

Het is de bedoeling dat deze Monitor Inclusie iedere twee jaar wordt
uitgevoerd. Het is van belang te kunnen volgen welke ontwikkelingen deze
groep doormaakt op middellange termijn. In de bijlage vindt u de
belangrijkste conclusies uit de genoemde monitor.
Positie Roma en Sinti in de Nederlandse samenleving
Sociale inclusie begint met een nadrukkelijke keuze voor een bestaan in
Nederland en met het accepteren van de in Nederland heersende normen
en waarden. Kiezen voor Nederland betekent dat mensen, binnen de
grenzen van de rechtsstaat, het recht hebben om te leven naar eigen
religieuze en culturele inzichten. De principes van gelijkheid, vrijheid en
ruimte voor verschil in religie, levensovertuiging of levensstijl gelden voor
iedereen in gelijke mate. Iedereen heeft daarbij de verantwoordelijkheid
om de ander de vrijheid te gunnen die men ook zichzelf toebedeelt.
Uit de Monitor Inclusie blijkt dat er een te grote kloof bestaat tussen de
leefwerelden en de opvattingen van sommige groepen Roma en Sinti en
andere groepen in Nederland, bijvoorbeeld over dat jongeren naar school
dienen te gaan en over dat criminaliteit strafbaar en maatschappelijk
onwenselijk is. Een aanzienlijk deel van de Roma en Sinti heeft de
Nederlandse kernwaarden (nog) niet verinnerlijkt. Dit staat een snel
inlopen van achterstanden in de weg. De genoemde kloof heeft een
cultuur-historische achtergrond, mede door de eigenheid van de gesloten
cultuur van de Roma en Sinti. Dit vindt ook zijn grondslag in de traumatische ervaringen uit het verleden, zoals de vervolging van Roma en Sinti
tijdens de Tweede Wereldoorlog, en het daarmee gepaard gaande
wantrouwen van sommige Roma en Sinti tegen publieke instellingen.
De Monitor Inclusie signaleert ook een aantal toe te juichen ontwikkelingen: de meeste Roma en Sinti kinderen gaan naar de basisschool en
ronden deze af, de deelname van Roma en Sinti jongeren aan het
voortgezet onderwijs neemt toe, steeds meer Roma en Sinti jongeren
gaan naar de ROC’s en het hoger onderwijs en ronden deze af, de
gemiddelde leeftijd van tienerzwangerschappen lijkt omhoog te gaan en
jongeren zoeken naar meer zeggenschap, onder andere over hun vrije
partnerkeuze.
Helaas overheersen de problemen in de uitkomsten van de Monitor
Inclusie. De schooluitval vanaf 15–16 jaar is groot. Het traditionele
rolpatroon is nog sterk aanwezig: meisjes bereiden zich veelal voor op de
rol van huisvrouw. Voor jongens geldt dat zij weinig perspectief zien op de
arbeidsmarkt. In een aantal gevallen is de oorzaak hiervan het ontbreken
van een startkwalificatie. Discriminatie op de arbeidsmarkt en bij stages
wordt ervaren. Een aanzienlijk aantal Roma en Sinti uit de onderzochte
groep leeft in armoede. Er komen nog steeds veel tienerzwangerschappen
voor. Tevens kampen Roma en Sinti relatief vaker met psychische en
lichamelijke gezondheidsklachten en hebben daardoor een kortere
levensverwachting.
Huwelijksdwang en verstoting komen nog regelmatig voor. Bij conflicten
in de familie en tussen verschillende families voelen de Roma en Sinti zich
niet gehoord door de politie, aldus de Monitor. Naast de politie worden
ook andere delen van de Nederlandse samenleving als niet toegankelijk
ervaren. Dit geldt in het bijzonder voor stateloze Roma: wonen en werken
in Nederland kent voor hen bijzonder veel obstakels, omdat ze niet
beschikken over de benodigde identiteitspapieren. Discriminatie wordt
echter nauwelijks gemeld bij antidiscriminatiebureaus.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 824, nr. 46

2

Onder een bepaald deel van de Roma en Sinti komt een aantal vormen
van criminaliteit relatief vaak voor. Het gaat dan met name om winkeldiefstal, oplichting, illegale (mensen)handel en gedwongen prostitutie.
Tegelijkertijd hebben Roma en Sinti als groep last van negatieve beeldvorming. Vooral het beeld dat iedere Roma of Sinti crimineel zou zijn is
voor velen een doorn in het oog.
Participatie en grenzen stellen
Samenwerking met partners
Het kabinet wil binnen de kaders van het generieke beleid de in de
Monitor genoemde problemen van en rond Roma en Sinti aanpakken in
samenwerking met de gemeenten. Het kabinet beschouwt de
zogenaamde «Roma-gemeenten»2 als belangrijke partners voor het
vinden van oplossingsrichtingen. Het kabinet stelt voor het jaar 2013 een
bedrag van zestigduizend euro beschikbaar aan het Landelijke Platform
Roma-gemeenten, onder meer om de kennisuitwisseling tussen de
Roma-gemeenten te stimuleren door het uitwisselen van «best practices»
op het terrein van handhaving en integratie.
VVE
Uit de Monitor Inclusie blijkt dat de deelname van jonge Roma en Sinti
kinderen aan Voor- en vroegschoolse educatie (VVE) te wensen overlaat.
Om te voorkomen dat (migranten)kinderen, waarbij een risico op
taalachterstand is vastgesteld, met een achterstand aan de basisschool
beginnen, is het van belang dat zij zo vroeg mogelijk met de Nederlandse
taal in aanraking komen opdat ze met meer succes de verdere schoolloopbaan kunnen doorlopen. Juist voor deze kwetsbare kinderen is het
belangrijk dat ze deelnemen aan VVE.
De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft
aangegeven dat het zijn streven is dat in 2015 alle doelgroepkinderen
worden getraceerd, worden doorverwezen naar VVE en vervolgens
deelnemen aan VVE.3 Alle gemeenten dienen een sluitend systeem voor
toeleiding in te richten in samenwerking met het consultatiebureau. De
Inspectie van de Gezondheidszorg ziet erop toe dat de jeugdgezondheidszorg haar taak voor signalering en verwijzen uitvoert. De Inspectie
van het Onderwijs zal de komende twee jaar scherp toezicht houden bij de
gemeenten die nog geen afspraken hebben met consultatiebureaus over
de toeleiding naar VVE.
Eind 2013 wil de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
een convenant afsluiten met de landelijk betrokken partners (onder andere
GGD-Nederland, ActiZ en VNG). In het convenant moet worden
afgesproken dat alle gemeenten de stappen rond toeleiding en aanbod
van VVE in 2015 op orde hebben. De Inspectie van het Onderwijs zal hier
toezicht op houden.
Onderwijs – arbeidsmarkt
Volgens de Monitor Inclusie is de schooluitval onder Roma en Sinti
jongeren vanaf 15–16 jaar relatief groot. Ouders en verzorgers dienen hun
kinderen te ondersteunen bij hun worteling in de Nederlandse samen2

De zogenaamde «Roma-gemeenten» zijn de gemeenten, die gezamenlijk het Landelijk Platform
Roma gemeenten vormen, namelijk: Amsterdam Zuid-Oost, Capelle aan den IJssel, Ede,
Enschede, Lelystad, Nieuwegein, Oldenzaal, ’s-Hertogenbosch, Utrecht, Nuenen en Veldhoven
3
Kamerstuk 31 293, nr. 181

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 824, nr. 46

3

leving en grenzen stellen aan gedrag waar dat nodig is. Het is niet
acceptabel om welke reden dan ook dat jongeren niet naar school gaan,
niet aan de slag gaan, zich niet aan de regels houden of zelfs over de
schreef gaan. We moeten jongeren aanmoedigen het beste van hun leven
te maken.
Om de schooluitval een halt toe te roepen is in 2006 rijksbeleid ontwikkeld
via het programma Aanval op de Schooluitval om het voortijdig schoolverlaten aan te pakken en daarmee de kansen voor jongeren op de
arbeidsmarkt te vergroten. Hieraan is de doelstelling verbonden dat in
2016 nog maar maximaal 25.000 jongeren zonder startkwalificatie van
school gaan. De aanpak van schooluitval heeft inmiddels geleid tot een
halvering van het aantal schoolverlaters: de teller staat nu op 35.000.4
Voor de uitvoering van voornoemd beleid is de huidige minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap verantwoordelijk.
In het Actieplan Jeugdwerkloosheid is als één van de uitgangspunten
opgenomen dat de maatregelen in het Actieplan MBO 2011–2015, zoals
het op peil houden van het aanbod aan BeroepsPraktijkvorming-plaatsen,
evenredig van toepassing moeten zijn op kwetsbare jongeren. In het
verlengde daarvan is voor het MBO aan de kenniscentra gevraagd
nadrukkelijk te stimuleren dat leerbedrijven jongeren in een kwetsbare
positie, waaronder ook Roma en Sinti jongeren, stageplaatsen blijven
aanbieden.
Daarnaast is een zorgpunt het doen van aangifte van verblijf of vertrek bij
de gemeente door frauderende burgers, om kinderen te onttrekken aan
jeugdzorg en leerplicht of om ten onrechte toeslagen te ontvangen. Waar
het gaat om het voorkomen en bestrijden van fraude werkt het kabinet
aan een rijksbrede aanpak. Hierover zal uw Kamer voor het eind van dit
jaar per brief nader worden geïnformeerd.
Anti-discriminatie
Het ervaren van discriminatie, zeker op de arbeidsmarkt is één van de
meest voorkomende conclusies uit de Monitor Inclusie. Het kabinet zet
stevig in om discriminatie tegen te gaan. Het is onacceptabel wanneer
mensen vanwege hun herkomst, huidskleur of achtergrond worden
buitengesloten. Het kabinet kiest voor een brede aanpak van discriminatie,
zowel waar het de uitingsvormen betreft als ten aanzien van de aanpak
van daders. Middels de Wet Gemeentelijk Anti-discriminatievoorzieningen
heeft eenieder die gediscrimineerd wordt in Nederland de mogelijkheid
om in zijn of haar verblijfplaats een melding te doen, en advies in te
winnen.
Veiligheid/criminaliteit
De onveiligheid bij Roma en Sinti zelf en het vermeende criminele gedrag
van Roma en Sinti worden expliciet genoemd in de Monitor Inclusie. In de
Nederlandse samenleving met veel diversiteit en dynamiek, is duidelijke
en stevige normhandhaving van groot belang. In deze aanpak wordt geen
onderscheid naar etniciteit gemaakt. Kiezen voor Nederland betekent een
expliciete keuze voor een actieve deelname aan de samenleving en leren
omgaan met de rechten en plichten die hier gelden.

4

Kamerstuk 26 695, nr. 89

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 824, nr. 46

4

– Programma Aanpak uitbuiting Roma kinderen
In 2011 is onder regie van de Minister van Veiligheid en Justitie het
programma Aanpak uitbuiting (Roma) kinderen opgezet5. De wens
kinderen te beschermen – ongeacht hun herkomst – en de plicht kinderen
te behoeden voor exploitatie is een belangrijke drijfveer voor dit brede
programma. Met de genoemde Roma-gemeenten maar ook met andere
partners als de politie, het Openbaar Ministerie, de Raad voor de
Kinderbescherming en Jeugdzorg Nederland wordt gewerkt aan een
integrale familiegerichte aanpak. Deze wordt gekenmerkt door het stellen
van grenzen en het bestraffen van crimineel gedrag maar ook door het
voorkomen van afglijden naar criminaliteit, door werk te maken van
tijdige signalering en door tijdige hulpverlening in te schakelen bij
probleemgedrag. Daar waar sprake is van criminaliteit binnen deze groep
zal deze worden aangepakt met een integrale aanpak onder gemeentelijke
regie. Handhaven, ontmoedigen en barrières opwerpen zijn daarbij
kernbegrippen. Het programma bestaat uit drie sporen, te weten
kennisontwikkeling, ontwikkeling van concrete aanpak in vier proeftuingemeenten en ten slotte het spoor samenwerking binnen Europa.
Eind 2013 zal de balans worden opgemaakt over deze programmatische
aanpak en zal de Minister van Veiligheid en Justitie de Tweede Kamer in
een aparte brief informeren over de uitkomsten van het programma.
Vooruitlopend hierop is al wel duidelijk dat intensieve samenwerking
tussen het Rijk en de deelnemende partners loont. Er is nu meer zicht op
de probleemgevallen die voorheen «onder de radar» bleven. Door
informatie afkomstig van verschillende instanties naast elkaar te leggen,
zijn er trends waar te nemen, waar eerder alleen losse incidenten gezien
werden. Daarnaast wordt jurisprudentie opgebouwd door het voor de
rechter brengen van het plegen van «diefstal in vereniging» en huwelijksdwang bij minderjarigen. Deze misdrijven kunnen worden aangemerkt als
een vorm van mensenhandel. Ook worden gevallen van ernstig leerplichtverzuim voor de rechter gebracht.
De bestuurlijke partners menen dat de instrumenten die hen lokaal ter
beschikking staan in aard en aantal in principe voldoen bij de aanpak van
uitbuiting van Roma kinderen. Zij hebben daarbij behoefte aan ondersteuning bij de keuze van het meest effectieve instrument in concrete
situaties en bij de juiste inzet ervan. Soms ontbreken daarvoor op lokaal
niveau de juiste competenties of doorzettingsmacht. Daarnaast hebben zij
ruimte nodig om – wanneer het reguliere instrumentarium te traag werkt –
een alternatieve aanpak te hanteren. Het programma Aanpak Uitbuiting
Roma kinderen biedt hiervoor ondersteuning en ruggensteun voor de
werkers op lokaal niveau, zoals ook door de Tweede Kamer is gevraagd in
het Algemeen Overleg van 17 oktober 2013.
– Multi-probleem gezinnen
In het kader van het programma «Aanpak uitbuiting Roma kinderen» heeft
de Politieacademie, in opdracht van de Minister van Veiligheid en Justitie,
in maart 2013 een onderzoeksrapport over multi-probleemgezinnen met
een Roma achtergrond gepresenteerd ten behoeve van professionals in
de hulpverlenings- en veiligheidsketen. In de kabinetsreactie hierop zijn de
meeste beleidsaanbevelingen uit dit rapport positief ontvangen en deze
zullen een vervolg krijgen, zoals het versterken van de ketenregie en de
integrale aanpak op (boven-) lokaal niveau.6 In het kader van bovenge-

5
6

Kamerstuk 32 824, nr. 30
Kamerstuk 32 824, nr. 30

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 824, nr. 46

5

noemd programma wordt reeds in vier proeftuin-gemeenten gewerkt met
een integrale aanpak van deze gezinnen.
Zelfbeschikking – huwelijksdwang
In de Monitor wordt geconstateerd dat huwelijksdwang en verstoting
onder Roma en Sinti voorkomen en dat het recht op zelfbeschikking
binnen sommige Roma en Sinti gemeenschappen nog onder druk staat.
Het kabinet bekommert zich expliciet om diegenen die zich onder druk
voelen staan van hun culturele of religieuze gemeenschap, die afstand
willen nemen van hun geloof of die als homo of jonge vrouw bij uitstek de
beklemming ervaren van groepsdruk. Het is niet aanvaardbaar dat
opvattingen over de rol en positie van mannen en vrouwen of over het
recht op zelfbeschikking uitmonden in onderdrukking en geweld. Dat geldt
voor huiselijk geweld, maar even goed voor eergerelateerd geweld,
huwelijksdwang of homofoob geweld. De bestrijding van deze excessen
heeft hoge prioriteit. Daarvoor is een mentaliteitsverandering noodzakelijk. Roma en Sinti gemeenschappen zelf spelen een cruciale rol in het
realiseren van deze mentaliteitsverandering, door onderwerpen in eigen
kring te agenderen en bespreekbaar te maken.
De aanpak van huwelijksdwang en eergerelateerd geweld heeft hoge
prioriteit. Daarom pakt het kabinet dit aan door het bespreekbaar maken
van dergelijke taboe-onderwerpen binnen de betreffende gemeenschappen, ook onder Roma en Sinti. Het kabinet zet verder in op deskundigheidsbevordering van professionals in de gezondheidszorg en het
onderwijs. Ook is de strafrechtelijke aanpak van huwelijksdwang onlangs
verruimd.
Internationale samenwerking
Roma en Sinti leven gespreid over heel Europa en in relatief grote
aantallen in Midden- en Oost-Europa. De problematiek rondom de Roma
en Sinti in Nederland krijgt daarmee een grensoverschrijdend karakter.
Specifieke aandacht hierbij verdienen criminele netwerken die in
meerdere EU-landen opereren en waar in een aantal gevallen Roma bij
zijn betrokken.7 Daarom is het van belang het perspectief op deze
gemeenschappen te verbreden tot buiten de landsgrenzen. Het streven
hierbij is te komen tot effectieve samenwerking en kennisuitwisseling met
internationale organisaties en andere Europese landen.
Op internationaal niveau draagt Nederland op vele manieren bij aan de
bestrijding van en inzicht in de georganiseerde criminaliteit, onder andere
door de leidende rol die Nederland samen met het Verenigd Koninkrijk
speelt in het European Multi-disciplinary Platform Against Criminal
Threats (EMPACT)-project mensenhandel. De EMPACT-projecten zijn
opgezet om de operationele samenwerking tussen de EU-lidstaten te
versterken met betrekking tot de negen door de EU Raad van Justitie en
Binnenlandse Zaken vastgestelde prioriteiten voor bestrijding van
georganiseerde criminaliteit.
In 2011 is het «EU Framework for national Roma integration strategies up
to 2020», opgesteld door de Europese Commissie. In het kader van de
uitwerking hiervan in nationale strategieën, voor Nederland de set van
algemene beleidsmaatregelen, participeert Nederland in het National

7

Zie het onderzoek van criminologe Dina Siegel naar rondtrekkende Oost- en Centraal-Europese
bendes in Nederland, september 2013. Zie ook de brief van de Minister van Veiligheid en
Justitie over mobiel banditisme, Kamerstuk 29 911, nr. 85

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 824, nr. 46

6

Roma Contact Points Network. Het ontwikkelen van deze monitor is
hiervan een uitvloeisel.
Op initiatief van Nederland heeft er in september jongstleden een eerste
overleg van een multilaterale EU-werkgroep plaatsgevonden om ook op
internationaal niveau de aanpak van de uitbuiting van Roma kinderen aan
te pakken (zie ook onder programma «Aanpak uitbuiting Roma kinderen»).
De werkgroep zal verkennen hoe de exploitatie en uitbuiting van Roma
kinderen in het algemeen en gedwongen huwelijken van jonge Roma
meisjes in het bijzonder in EU-verband verder kan worden aangepakt. Het
eindproduct is een aantal aanbevelingen over verbetering van EU
samenwerking bij de aanpak van deze problematiek.
Met de invoering van het vrije verkeer van werknemers per 1 januari 2014
kan de problematiek, zoals die wordt beschreven in het rapport, in
omvang toenemen als zich een significante toestroom voordoet van
mensen met een Roma achtergrond uit Bulgarije en Roemenië. Een
belangrijke pushfactor is de zorgwekkende situatie van Roma in Bulgarije
en Roemenië. Het openen van de arbeidsmarkt per 1 januari 2014 maakt
de samenwerking en uitwisseling met andere Europese landen extra
urgent. Ik heb u reeds hierover op de hoogte gesteld in de brief aan de
Tweede Kamer naar aanleiding van de bestuurlijke top over
EU-arbeidsmigratie van 9 september jongstleden.8
Ik vertrouw erop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd.

8

Kamerstuk 29 407 nr. 175

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 824, nr. 46

7