Informele zorg
in Nederland
Een literatuurstudie
naar mantelzorg en
vrijwilligerswerk
in de zorg

Informele zorg in Nederland

Informele zorg in Nederland
Een literatuurstudie naar mantelzorg en
vrijwilligerswerk in de zorg

Alice de Boer en Mirjam de Klerk

Sociaal en Cultureel Planbureau
Den Haag, juni 2013

Het Sociaal en Cultureel Planbureau is ingesteld bij Koninklijk Besluit van 30 maart 1973.
Het Bureau heeft tot taak:
a wetenschappelijke verkenningen te verrichten met het doel te komen tot een samenhangende
beschrijving van de situatie van het sociaal en cultureel welzijn hier te lande en van de op dit
gebied te verwachten ontwikkelingen;
b bij te dragen tot een verantwoorde keuze van beleidsdoelen, benevens het aangeven van voor- en
nadelen van de verschillende wegen om deze doeleinden te bereiken;
c informatie te verwerven met betrekking tot de uitvoering van interdepartementaal beleid op
het gebied van sociaal en cultureel welzijn, teneinde de evaluatie van deze uitvoering mogelijk te
maken.
Het scp verricht deze taken in het bijzonder bij problemen die het beleid van meer dan één
departement raken.
De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is als coördinerend minister voor het sociaal
en cultureel welzijn verantwoordelijk voor het door het scp te voeren beleid. Over de hoofdzaken
hiervan heeft hij/zij overleg met de minister van Algemene Zaken; van Veiligheid en Justitie; van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties; van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap; van Financiën;
van Infrastructuur en Milieu; van Economische Zaken; en van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

© Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag 2013
scp-publicatie 2013-19
Zet- en binnenwerk: Textcetera, Den Haag
Figuur: Mantext, Moerkapelle
Omslagontwerp: bureau Stijlzorg, Utrecht
isbn 978 90 377 0666 6
nur 740

Voorzover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op
grond van artikel 16h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen
te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 kb Hoofddorp, www.repro-recht.nl).
Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere
compilatiewerken (art. 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting pro (Stichting
Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 kb Hoofddorp,
www.cedar.nl/pro).
Sociaal en Cultureel Planbureau
Rijnstraat 50
2515 xp Den Haag
(070) 340 70 00
www.scp.nl
info@scp.nl
De auteurs van scp-publicaties zijn per e-mail te benaderen via de website. Daar kunt u zich ook
kosteloos abonneren op elektronische attendering bij het verschijnen van nieuwe uitgaven.

inhoud

Inhoud
Voorwoord7
1

Beleid over informele zorg

9

2

Burgers over informele zorg

11

3

Hulpvragers

15

4
4.1
4.2
4.3

Mantelzorgers
Aantallen en kenmerken
Positieve en negatieve kanten voor de mantelzorger
Samenwerking met anderen

19
19
24
28

5
5.1
5.2
5.3

Vrijwilligers in de zorg
Aantallen en kenmerken
Drijfveren en gevolgen van vrijwilligerswerk
Afstemming professionals en vrijwilligers

30
30
35
37

6

Samenvatting en conclusie

42

Noten45
Literatuur47
Bijlage A Geraadpleegde experts

58

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau

59

5

Voor Joost Timmermans

vo orwo ord

Voorwoord
Nu steeds duidelijker wordt dat de kosten van de gezondheidszorg onbetaalbaar worden,
neemt de druk om naar alternatieven te zoeken toe. Hierbij komt ook de informele zorg,
in de vorm van mantelzorg of vrijwilligerswerk, steeds nadrukkelijker in beeld.
Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (v ws) heeft het Sociaal en Cultu­
reel Planbureau gevraagd om onderzoek te doen naar de functie die de informele zorg
kan spelen binnen de langdurige zorg. Als eerste stap in dit onderzoek heeft het scp
verkend wat er op dit moment bekend is over die informele zorg. Deze publicatie laat
zien dat veel Nederlanders zich al actief inzetten voor anderen, maar dat er ook grenzen
zijn: lang niet iedereen wil zorg van het eigen netwerk ontvangen en lang niet iedereen
wil en kan een ander hulp geven. Veel hangt ook af van de manier waarop professionele
en informele hulp elkaar kunnen ondersteunen. Waar precies die grenzen liggen zal nog
nader onderzocht moeten worden.
Prof. dr. Kim Putters
Directeur Sociaal en Cultureel Planbureau

7

beleid ov er infor mele zorg

1

Beleid over informele zorg

Meer nadruk op informele zorg
Door het toenemende aantal ouderen en de stijgende kosten van de gezondheidszorg
neemt de druk toe om alternatieven te zoeken voor de langdurige zorg die momenteel
op basis van de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (aw bz) wordt vergoed. Op korte
termijn zullen de persoonlijke verzorging en de begeleiding worden overgeheveld naar
de gemeenten in het kader van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Bij de
Wmo is het uitgangspunt dat mensen eerst een beroep op hun eigen netwerk moeten
doen als zij ondersteuning nodig hebben. Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport (v ws) beschouwt de informele zorg als het fundament van de langdurige zorg.
De nota Vertrouwen in de zorg meldt:
Het is belangrijk dat mensen zelf verantwoordelijkheid nemen voor het organiseren van hun
situatie. Mensen kunnen meestal uitstekend zelf beslissen welke ondersteuning en zorg ze
nodig hebben en waar ze die krijgen. Ook kunnen mensen die zorg nodig hebben vaak goed
ondersteund worden door de eigen directe omgeving. (v ws 2011)
De huidige kabinetsplannen beogen een groter beroep op het informele circuit en het
stimuleren van de eigen kracht. Een grotere rol van informele zorg zal niet alleen leiden
tot minder kosten, maar ook de verbondenheid tussen mensen vergroten, zo veronder­
stelt de overheid (t k 2003/2004). In de meest recente Kamerbrief over de hervorming
van de langdurige zorg is te lezen dat het kabinet een stelsel voor ogen heeft waarin de
rol van de overheid groter wordt naarmate mensen meer zorg nodig hebben, minder
inkomen hebben en hun sociale netwerk minder kan opvangen (t k 2012/2013a). De over­
heid kiest voor de ‘activerende verzorgingsstaat’: burgers worden aangespoord om een
actievere bijdrage te leveren aan zorg en welzijn (w r r 2006; Verhoeven et al. 2013).
Verhoeven en collega’s (2013) spreken in dat kader over de wens van de overheid dat men­
sen zich steeds meer gaan gedragen als ‘affectieve burger’: mensen die betrokken zijn en
bereid voor elkaar te zorgen.
Door een sterkere nadruk op de onderlinge hulp neemt ook de urgentie toe om de for­
mele en informele zorg goed af te stemmen. Waren professionals eerder gewend vanuit
hun eigen deskundigheid en inzicht zorg te verlenen, nu worden ze geacht de zorg met
anderen te delen. In de nota Naast en met elkaar wordt dit als volgt onderstreept:
Een goed samenspel tussen informele en formele zorg is noodzakelijk om mensen in staat te
stellen hun autonomie en zelfredzaamheid zo lang mogelijk te bewaren. […] Een goed samenspel tussen informele en formele zorg is ook van belang om mantelzorgers, vrijwilligers én
professionals in staat te stellen “hun” taken goed en met voldoening te doen. (t k 2009/2010)
Nieuw onderzoek naar de functie van informele zorg gewenst
Doordat de overheid steeds meer nadruk legt op het belang van informele zorg wordt
ook de vraag naar de mogelijkheden en grenzen van de inzet van die zorg belangrijker.
Tijdens de vaststelling van de begrotingsstaten van het ministerie van v ws voor 2013 is
de motie van het lid Bergkamp c.s. aangenomen, waarin wordt gevraagd om het Sociaal
9

infor mele zorg in nederl a nd

en Cultureel Planbureau (scp) een onderzoek te laten doen naar ‘de huidige stand van
zaken van de informele zorg en van mantelzorgers (aard, omvang, kwaliteit en belasting)
en welke functie de informele zorg zou kunnen spelen in de veranderingen van de lang­
durige zorg’ (t k 2012/2013b).
Als eerste stap heeft v ws het scp verzocht een overzicht te maken van wat er op dit
moment bekend is over de informele zorg. Het gaat vooral om Nederlands onderzoek
dat in de afgelopen vijf jaar verscheen (voor eerdere overzichten zie De Boer et al. 2009;
Schreuder Goedheijt en Ploegmakers 2010). We hebben daarbij gebruikgemaakt van sug­
gesties van geraadpleegde experts (voor het merendeel aanwezig bij een expertmeeting
informele zorg op 21 mei 2013, zie bijlage A). Het was niet mogelijk om in het tijdsbestek
dat voor deze studie beschikbaar was ook alle lokale, regionale of internationale onder­
zoeken op te nemen in dit overzicht. De onderzoeksvraag is: Wat is er op dit moment
bekend over de informele zorg in Nederland?
Wat is informele zorg?
Hoewel informele zorg vaak als synoniem van mantelzorg wordt gebruikt, vatten we het
hier op als een combinatie van mantelzorg en vrijwilligerswerk in de zorg en daarmee
als tegenhanger van professionele zorg.1 Mantelzorg wordt omschreven als ‘de zorg
die wordt gegeven aan een hulpbehoevende door iemand uit diens directe omgeving’
(Oudijk et al. 2010: 2). Het kan zowel gaan om de zorg aan huisgenoten als aan niethuisgenoten en om intensieve of minder intensieve hulp, maar het gaat altijd om de zorg
voor iemand met gezondheidsproblemen, dus bijvoorbeeld niet om klussen, oppassen
of de alledaagse zorg voor een gezond kind. In deze notitie richten we ons niet alleen op
persoonlijke verzorging of huishoudelijke hulp, maar ook op begeleidende taken.
Bij vrijwilligerswerk in de zorg gaat het om ‘vrijwilligers die onbetaald en onverplicht
werkzaamheden verrichten in georganiseerd verband voor anderen die zorg en onder­
steuning nodig hebben en met wie ze – bij de start – geen persoonlijke relatie hebben’
(Scholten 2011: 4). Dit laatste is een belangrijk verschil met mantelzorg.
In de praktijk is een ander verschil dat je voor vrijwilligerswerk kiest en er ook voor kan
kiezen voor een afgebakende periode vrijwilliger te zijn, terwijl mantelzorg vaak iets is
waar je inrolt als er een beroep op je wordt gedaan en dat vaak langdurig blijft doen (Tou­
wen et al. 2013).

10

burger s ov er infor mele zorg

2

Burgers over informele zorg

Veel mensen zijn bereid voor een ander te zorgen, maar er zijn wel grenzen
Verschillende onderzoeken onder de Nederlandse bevolking laten zien dat er grote over­
eenstemming is over het feit dat we met zijn allen verantwoordelijk zijn voor de zorg
voor hulpbehoevenden, maar dat mensen niet te veel zorgverplichtingen op zich willen
nemen (Dekker en Den Ridder 2011a, De Klerk et al. 2010).
Veel mensen zijn bereid om een bekende uit de buurt te helpen als hij hulp nodig heeft.
Driekwart van de Nederlanders zou af en toe boodschappen willen doen en ongeveer
de helft vaak. Als het gaat om schoonmaakwerk zegt een kwart bereid te zijn te helpen.
Vooral vrouwen en mensen van 35-65 jaar zijn bereid hulp te bieden (Mensink et al., nog
te verschijnen).
Ongeveer de helft van de Nederlanders vindt dat mensen die vanwege een langdurige
ziekte of beperking hulp nodig hebben deze zoveel mogelijk van familie, vrienden of
buren moeten krijgen; de andere helft vindt dat niet. Dat men elkaar zou moeten helpen,
wil niet zeggen dat mensen vinden dat je dat ook moet verplichten: de groep die het eens
is met de stelling dat buren de plicht hebben om voor elkaar te zorgen als ze hulp nodig
hebben is ongeveer drie keer zo klein als de groep die dit niet vindt (Mensink et al., nog
te verschijnen).
Opvallend is dat mannen vaker instemmen met stellingen dat familie, vrienden en buren
voor elkaar moeten zorgen dan vrouwen, terwijl vrouwen degenen zijn die vaak infor­
mele ondersteuning verlenen (zie ook hoofdstuk 3). Ouderen zijn het vaker eens met de
stelling dat buren de plicht hebben om voor elkaar te zorgen dan jongere mensen.
De helft van de Nederlanders met minstens één ouder in leven is bereid om, indien
nodig, een aantal maanden zijn hulpbehoevende ouder te verzorgen (De Klerk et al.
2010). Ruim een derde zou zelfs gedurende een langere periode hulp willen geven en
32% zou ook bereid zijn om persoonlijke verzorging te bieden.
Het gaat hier om antwoorden in enquêtes op de vraag wat mensen zouden doen als er
iemand in hun directe omgeving hulp nodig heeft. Het is niet duidelijk of zij dit ook
daadwerkelijk zullen doen en waar dat dan van afhangt. In hoofdstuk 4 en 5 gaan we in
op de feitelijke zorg­verlening.
Nederlanders vinden dat de overheid een belangrijke taak heeft
Dat mensen elkaar willen helpen, wil niet zeggen dat zij de zorg voor hulpbehoevende
mensen vooral een taak voor de familie vinden. Een ruime meerderheid van de Neder­
landse bevolking (66%) vindt de zorg voor hulpbehoevende ouders vooral (of iets meer)
een taak voor de overheid (De Klerk et al. 2010). Hetzelfde geldt voor de zorg voor lang­
durig zieke of gehandicapte kinderen, al vinden mensen dit iets vaker een taak voor de
familie.
Europese burgers hebben een voorkeur voor een gedeelde zorgverantwoordelijkheid
tussen overheid en burger (Daatland en Herlofson 2003; Den Ridder en Dekker 2012).
Voor Duitsers, Spanjaarden en Britten is een gelijke verantwoordelijkheid gewenst of
zou de familie iets meer verantwoordelijkheid mogen dragen. Noren en Israëliërs ­leggen
11

infor mele zorg in nederl a nd

de primaire verantwoordelijkheid liever bij de overheid. In vergelijking met andere
Europese landen leggen Nederlanders veel sterker de nadruk op de formele zorg. Ruim
50% geeft aan dat zij een voorkeur hebben voor professionele of particuliere zorg (Genet
et al. 2013). Alleen Denen en Zweden hebben een nog grotere voorkeur voor dit type
hulp. In Oost-Europese landen en landen als Griekenland en Spanje is dit aandeel nog
geen 20%.
Hoe kijkt de Nederlandse bevolking aan tegen de (toenemende) eigen verantwoordelijk­
heid in de langdurige zorg? Ruim een op de drie (37%) is het eens met de stelling dat het
goed is dat de overheid verwacht dat mensen meer voor elkaar zorgen bij chronische
ziekte of beperking; ruim een op de vier is het hier niet mee eens (De Boer en Kooiker
2012).2 De meningen zijn dus verdeeld. Jongeren vinden het vaker goed dat de overheid
bij burgers aandringt op meer onderlinge hulp dan ouderen (zie tabel 2.1). Het kan zijn
dat ouderen het minder vaak eens zijn met de stelling omdat zij nu al veel hulp bieden of
krijgen dan wel praktische problemen zien bij een nog zwaardere zorgverantwoordelijk­
heid (zie bijv. De Klerk et al. 2010). Het is ook mogelijk dat ouderen liever niet door hun
naasten worden geholpen.
Twee derde van de bevolking is van mening dat de overheid een taak heeft bij het finan­
cieren van huishoudelijke hulp voor zieken: 64% is het namelijk (helemaal) oneens met
de stelling dat het financieren van deze hulp geen taak voor de overheid is. Slechts een
minderheid (9%) vindt dat mensen deze hulp zelf moeten betalen of van familieleden
moeten krijgen. Jongeren en ouderen vinden dit even vaak (tabel 2.1). De helft van de
volwassenen is van mening dat mensen recht hebben op thuiszorg, ook als zij volwassen
kinderen hebben.
Tabel 2.1
Meningen over eigen verantwoordelijkheid in de langdurige zorg, naar leeftijd, bevolking van 18 jaar
en ouder, 2012 (in procenten (helemaal) mee eens)
18-24 25-34 35-44 45-54 55-64 ≥ 65
jaar
jaar
jaar
jaar
jaar
jaar
‘Het is goed dat de overheid verwacht dat
­mensen meer voor elkaar zorgen als iemand
chronisch ziek is of een beperking heeft.’
‘Het financieren van huishoudelijke hulp voor
zieken en gehandicapten is geen taak voor de
overheid; huishoudelijke hulp moeten mensen
zelf betalen of van familieleden krijgen.’
Bron: e v v ’12

12

totaal

50

49

36

32

33

39

37

11

13

8

9

9

9

9

burger s ov er infor mele zorg

Veel verlegenheid om daadwerkelijk hulp te bieden
Vaak wordt gedacht dat mantelzorg geven een individuele kwestie is of iets dat te maken
heeft met de manier waarop iemand in het leven staat (‘de een is nu eenmaal van nature
zorgzamer dan de ander’). Toch zijn ook allerlei informele regels van belang (Tonkens
et al. 2008). Voorbeeld: buren kunnen elkaar helpen maar mogen zo weinig mogelijk
last bezorgen. Dit soort regels, ook wel feeling rules genoemd, kunnen tot ingewikkelde
­situaties leiden (Hochschild 2003). Linders (2010: 67) beschrijft dit als volgt:
Als mijn feeling rule is dat ik mijn oude buurvrouw hulp moet bieden terwijl mijn buurvrouw
vindt dat je zo min mogelijk op anderen moet leunen, dan is een misverstand zo geboren. […]
Als ik hulp aanbied omdat ik vind dat ik behulpzaam moet zijn, terwijl ik het eigenlijk veel te
druk heb dan kan dat eveneens onaangename gevolgen hebben.
Zij introduceert de term ‘handelingsverlegenheid’ (als complement van ‘vraagverlegen­
heid’, zie hoofdstuk 3) om te verklaren dat informele zorg soms niet tot stand komt. Het
gaat om personen die in principe bereid zijn om te helpen maar zich niet willen opdrin­
gen aan anderen en schromen om uit zichzelf de helpende hand te bieden.
Niet iedereen wil hulp uit het netwerk te ontvangen
Mantelzorg vereist niet alleen de bereidheid hulp te geven maar ook om die hulp te
ontvangen. Geen hulp willen krijgen kan voortkomen uit een streven naar onafhanke­
lijkheid en zelfredzaamheid. Linders omschrijft het als volgt: ‘Als mijn hulpbehoevende
buurvrouw als feeling rule heeft dat je alles zelf moet doen terwijl ze in feite niet meer
hiertoe in staat is, dan krijgt ze niet de zorg die ze nodig heeft.’
Wat zegt de Nederlandse bevolking over het vragen van hulp aan mensen uit het sociale
netwerk? Een grote meerderheid ontvangt graag hulp van familie, vrienden of buren
wanneer dat nodig is (Mensink et al., nog te verschijnen).3 Bij een (incidentele) behoefte
aan steun, zoals boodschappen doen wanneer iedereen in het huishouden ziek is, ver­
wachten de meeste mensen in hun eigen netwerk terecht te kunnen, zo blijkt uit onder­
zoek van het Centraal Bureau voor de Statistiek (cbs) (Kloosterman en Te Riele 2012).
Bij een intensievere en langdurige zorgbehoefte liggen de percentages lager. Slechts
11% vindt het vanzelfsprekend om dan van familieleden persoonlijke verzorging te ont­
vangen (ongepubliceerde scp-cijfers 2010).
Je ouders in huis nemen is voor de meeste Nederlanders geen optie (Europese Commis­
sie 2007: 67). Slechts 4% van de bewoners van ons land ziet samenwonen met hun kinde­
ren als oplossing voor alleenstaande ouderen die niet langer zelfstandig kunnen wonen
vanwege (fysieke of mentale) gezondheidsproblemen. Het Europese gemiddelde ligt veel
hoger, te weten op 30%. Vooral in de zuidelijke landen ziet men dit als een mogelijkheid.
Aan de andere kant vindt de meerderheid van de Europeanen (71%) dat hulpbehoevenden
te veel afhankelijk zijn van hun familieleden (Europese Commissie 2007: 73, figuur 2.1).
Vooral mensen in Italië en Spanje zijn het eens met deze stelling. In Nederland is 58% het
hiermee eens.

13

infor mele zorg in nederl a nd

Figuur 2.1
Mening over de stelling ‘Hulpbehoevenden zijn te veel afhankelijk van hun verwanten’, diverse
­Europese landen, 2007 (in procenten)
100

oneens

90

weet niet

80

eens

70
60
50
40
30
20
10
Spanje

Italië

Oostenrijk

Zweden

Duitsland

Griekenland

Frankrijk

Nederland

Denemarken

0

Bron: eb’07 wave 67.3

Resumerend: de bereidheid van mensen om hulp te bieden is groot, maar afhankelijk
van voor wie de hulp bedoeld is en om welke zorg het gaat. Veel mensen zijn bereid voor
een bekende uit de buurt af en toe de boodschappen doen; een minder grote groep wil
gedurende een langere periode hulp te geven aan hulpbehoevende ouders. Over het
algemeen zijn meer mensen bereid om mantelzorg te geven dan te ontvangen. Er is
een groep die vindt dat mensen meer voor elkaar zouden moeten zorgen bij chronische
ziekte of beperking, maar de meeste mensen vinden goede zorg voor hulpbehoevenden
primair de verantwoordelijkheid van de overheid. Ook recente adviezen getuigen van
een zoektocht naar een nieuwe verhouding tussen overheid en samenleving (w r r 2012;
rob 2012; r mo 2013).

14

hulp v r ager s

3

Hulpvragers

Aantallen en kenmerken
In Nederland wonen ongeveer 2,3 miljoen mensen met een matige of ernstige lichame­
lijke beperking; ongeveer 170.000 met een ernstige of lichte verstandelijke beperking
(De Klerk et al. 2012); en 1,9 miljoen volwassenen met een psychische aandoening
(De Graaf et al. 2010). Een deel van deze mensen woont in een zorginstelling (zie bijv.
De Klerk 2011). In de toekomst zullen steeds minder mensen in een instelling wonen,
omdat de toelatingscriteria steeds strenger worden (t k 2012/2013a). Bovendien zal het
aantal ouderen de komende jaren (tot 2039) nog aanzienlijk stijgen (Garssen en De Beer
2012) en daarmee ook het aantal mensen met beperkingen.
Groot deel van de zorg krijgen mensen al van hun netwerk
Uiteraard hebben lang niet al deze mensen ondersteuning nodig. Ongeveer 9% van de
bevolking van 30 jaar of ouder (940.000 mensen) maakte in 2009 gebruik van collectief
gefinancierde thuis- of tehuiszorg bij huishoudelijke hulp, persoonlijke verzorging,
verpleging, begeleiding of kort verblijf (Eggink et al. 2012), dus van een combinatie
van aw bz-hulp en Wmo-ondersteuning. Daarnaast zijn er bijna 120.000 personen die
alleen gebruik maken van mantelzorg, zonder particuliere of collectief gefinancierde
hulp. Tot 2030 zal het totale zorggebruik naar schatting met gemiddeld 1,5% per jaar
toenemen. Dit is minder dan de groei van het aantal 65-plussers. Het zorggebruik groeit
minder hard omdat de ouderen van de toekomst minder beperkingen zullen hebben
dan de ouderen van nu. Het aantal ouderen in zorginstellingen zal stijgen door de sterke
groei van het aantal 80-plussers (Eggink et al. 2012). Het aantal mensen dat hulp krijgt
van vrijwilligers bij het huishouden of de persoonlijke verzorging is zeer klein (Mensink
et al., nog te verschijnen).
Tabel 3.1
Ontvangen informele en formele zorg bij huishoudelijke hulp, persoonlijke verzorging en verpleging
bij zelfstandig wonenden, naar ernst van de lichamelijke beperkingen van 15-plussers, 2007
(in procenten en in uren)
informele zorga

totaal
geen beperkingen
lichte beperkingen
matige beperkingen
ernstige beperkingen

formele zorgb

%

uren

volume

%

uren

volume

2,9
1,0
3,6
11,5
21,1

7,2
2,0
6,7
7,4
13,0

21
2
24
85
275

4,5
0,6
4,3
18,5
54,4

5,3
1,4
3,5
3,5
8,5

24
1
15
65
462

a Hulp van partner, familie, bekenden of vrijwilliger.
b Thuiszorg, geen particuliere hulp.
Bron: cbs/scp (avo’07)

15

infor mele zorg in nederl a nd

Op basis van het Aanvullend Voorzieningengebruik Onderzoek (avo) 2007 is voor de
care een voorzichtige inschatting te maken van de verhouding tussen informele zorg
en formele zorg bij het huishouden, de persoonlijke verzorging of de verpleging bij de
zelfstandig wonende bevolking. Meer personen maken gebruik van formele dan van
informele zorg (4,5% versus 2,9%, zie tabel 3.1). Als mensen informele zorg krijgen, dan
gaat het om veel meer uren dan bij de thuiszorg (7,2 uur informele hulp versus 5,3 uur
thuiszorg). Als men de omvang en intensiteit combineert (kolom ‘volume’), dan krij­
gen mensen vaak net zo veel informele zorg als formele zorg. Alleen bij personen met
ernstige lichamelijke beperkingen komt de formele zorg hoger uit. Bij deze cijfers moet
wel worden bedacht dat de ondersteuning door gezinsleden waarschijnlijk een onder­
schatting betreft. Mensen die hulp nodig hebben zien de hulp van huisgenoten namelijk
nogal eens als vanzelfsprekend, beschouwen deze als onderdeel van hun relatie en niet
als hulp (zie bijv. Sadiraj et al. 2009). Bovendien geven mantelzorgers vaak nog andere
soorten steun (zoals begeleiding); deze zorg is in deze cijfers niet meegenomen.
Als meer hulptypen worden meegenomen, dan valt de verhouding informeel-formeel
inderdaad anders uit. Onderzoek laat zien dat in 2010 bijna de helft (49%) van de mensen
met (langdurige) matige of ernstige beperkingen gebruik maakte van professionele zorg
thuis (waartoe in dat geval ook de particuliere zorg wordt gerekend) en 59% van infor­
mele zorg (Heijmans et al. 2012). Hierbij gaat het niet alleen om hulp bij het huishouden
en de verzorging, maar ook om begeleiding (waaronder hier ook de hulp bij het regelen
van allerlei zaken). Tussen 2005 en 2010 nam zowel het aandeel mensen met formele
zorg als met informele zorg toe (Heijmans et al. 2012). Ook ander onderzoek, waarin niet
alleen werd gevraagd naar hulp bij het huishouden, de persoonlijke verzorging en de
verpleging, maar ook naar bijvoorbeeld administratieve hulp, begeleiding naar artsen
of emotionele ondersteuning, laat zien dat mensen met matige of ernstige beperkingen
dan meer informele zorg (33%) dan thuiszorg (25%) krijgen (De Klerk en Schellingerhout
2006).
Ook een factsheet van het ni v el over mensen met een verstandelijke beperking die in
een woonwijk wonen bevestigt dat er veel hulp uit het sociale netwerk komt: driekwart
krijgt deze vorm van ondersteuning; boven de 50 jaar daalt dit aandeel (Jansen en Cardol
2010).
Literatuur niet eenduidig over de samenhang tussen informele en formele zorg
In de meer theoretisch georiënteerde onderzoeksliteratuur zijn er verschillende visies op
de relatie tussen informele en formele zorg (zie bijv. Linders 2010). Vaak wordt gespro­
ken over ‘crowding out’: de verzorgingsstaat verdringt de informele zorg. Professionals
zouden mensen hebben beroofd van hun natuurlijke zorgnetwerk en hen afhankelijk
hebben gemaakt van professionals. Ook lezen we over ‘crowding in’: de welvaartsstaat
heeft juist voorwaarden gecreëerd voor de informele zorg. Vanuit deze gedachte zou het
stimuleren en ondersteunen van informele zorg noodzakelijk zijn om de informele zorg
in stand te houden. Brandt en haar collega’s (2009) laten zien dat 'crowding out' vooral van
toepassing is op persoonlijke verzorging. Ander onderzoek (onder zelfstandig wonende
ouderen) laat zien dat het sociale netwerk zowel een verlagend als een verhogend effect
16

hulp v r ager s

op het gebruik van aw bz-zorg kan hebben (Plaisier et al. 2011). Een partner hebben en
een groter sociaal netwerk verkleinen de kans op het gebruik van aw bz-zorg door oude­
ren (Plaisier et al. 2011). Aan de andere kant kan informele steun samengaan met meer
aw bz-zorg: hoe meer uren hulp kinderen verlenen aan hun ouders hoe meer aw bz-zorg
er is (Plaisier et al. 2011). Mensen die aw bz-zorg nodig hebben, krijgen ook veel andere
vormen van hulp; dit duidt erop dat zij een grote zorgvraag hebben en dat daarom alle
zeilen worden bijgezet. Recent onderzoek onder kwetsbare thuiswonende ouderen laat
zien dat hun zorgnetwerken vrij groot zijn (gemiddeld 9,6 hulpverleners) (Zwart-Olde
et al. 2013). Er zijn meer dan twee keer zo veel formele (6,6) als informele hulpverleners
(3,0) aanwezig. Van de informele hulpverleners is maar een heel klein deel vrijwilliger.
Vooral de zeer hulpbehoevende ouderen hebben een beperkt sociaal netwerk, waarbij
weinig mantelzorgers veel uren hulp geven. De kwaliteit van zorg zoals ervaren door
ouderen hangt niet alleen positief samen met het aantal informele hulpverleners, maar
ook met een goede samenwerking in het zorgnetwerk.
Ook instellingsbewoners krijgen vaak informele zorg
Ook ouderen in zorginstellingen krijgen vaak informele zorg. Zo krijgt ongeveer 20% van
de bewoners van verzorgings- of verpleeghuizen persoonlijke verzorging van familie­
leden of vrienden/kennissen en 10% van vrijwilligers. Bij het verplaatsen is de hulp nog
veel groter (resp. 51 en 25%), zie Den Draak (2008).
Deze informele helpers (mantelzorgers en vrijwilligers) geven wel minder intensieve
hulp dan professionals. Rekening houdend met het tijdsbeslag komt ruw geschat
40% van de inzet voor oudere tehuisbewoners van informele hulpverleners (Timmer­
mans en Pommer 2008).
Bereidheid om (meer) hulp uit het sociale netwerk te ontvangen niet overschatten
Verschillende onderzoekers hebben aangekaart dat mensen het moeilijk vinden om hulp
te vragen aan anderen (Jager-Vreugdenhil 2009; Linders 2010). Zo blijkt uit een studie
onder mensen met een matige of ernstige lichamelijke beperking dat driekwart het van­
zelfsprekend vindt dat huisgenoten in het huishouden helpen als dat nodig is (Marangos
et al. 2008). Tegelijkertijd vindt ruim 80% dat er ook rekening moet worden gehouden
met de drukke bezigheden van huisgenoten (werk, hobby of studie).
Uit het kwalitatieve onderzoek van Linders (2010) bleek dat mensen het zo moeilijk
vinden om hulp te vragen dat ze dat soms niet bij hun eigen kinderen doen, laat staan
bij hun buren.5 Een negatief beeld van de medemens en de samenleving belemmert
vragen om hulp: ‘Deze mensen hebben toch geen tijd en zijn alleen maar met zichzelf
bezig, dus het heeft geen zin om hulp te vragen’ (Linders 2010: 216). Een gevolg van deze
vraag­verlegenheid kan zijn dat voor sommige mensen de professional het belangrijkste
­sociale contact in hun leven is (Verplanke en Duyvendak 2010).
In een andere studie, onder aanvragers van Wmo-voorzieningen, is gevraagd om in
te schatten in hoeverre mensen een beroep willen en kunnen doen op hun informele
netwerk of hulp van de thuiszorg (De Klerk et al. 2009). Twee derde zegt dat hun familie
en vrienden geen (extra) hulp kunnen geven. Bijna twee derde geeft aan dat zij niet nog
meer willen van familie of vrienden. Iets meer dan de helft van de aanvragers zegt alleen
17

infor mele zorg in nederl a nd

hulp van de thuiszorg te willen hebben als hun informele netwerk geen hulp kan geven.
Deze uitkomsten geven aan dat er grenzen zijn in de mogelijkheden van het sociale net­
werk van hulpvragers en aan de bereidheid hulp van het eigen netwerk te accepteren.
Ook bij andere groepen is onderzocht of er ruimte in het sociale netwerk is. Een studie
wijst uit dat ouderen in 2002 meer zorgpotentieel tot hun beschikking hebben dan in
1992 (Broese van Groenou en Van Tilburg 2007). Dit suggereert dat sociale netwerken
gevarieerder zijn geworden en dat men meer tijd en aandacht besteedt aan buren,
vrienden en overige niet-verwanten. Toch moet van deze relaties niet te veel worden
verwacht, omdat zij in de praktijk slechts zelden overgaan tot daadwerkelijk mantelzorg
geven.
Onderzoek onder zelfstandig wonende mensen met psychiatrische of verstandelijke
beperkingen laat zien dat bij maximaal een derde van hen mogelijkheden zijn om de
mantelzorg uit te breiden (Van Weert et al. 2007: 84). Er is volgens de auteurs veel te win­
nen door in taken van persoonlijk begeleiders meer nadruk te leggen op het sociale net­
werk in stand houden en ondersteunen. Daarnaast is er een groep die geen extra beroep
kan doen op het sociale netwerk omdat die mogelijkheden al maximaal benut zijn. Bij
hen bestaat het risico dat een verdere inperking van professionele zorg tot een tekort aan
zorg leidt.
Samenvattend blijkt dat vele mensen met gezondheidsproblemen hulp krijgen uit hun
directe sociale omgeving. De verhouding informele-formele hulp is afhankelijk van de
ernst van de beperkingen en van de afbakening van de hulp. Wanneer het alleen gaat het
om huishoudelijke hulp, persoonlijke verzorging en verpleging, dan krijgen mensen met
matige of ernstige beperkingen meer professionele dan informele zorg; wanneer ook
begeleiding en zaken regelen worden meegenomen ontvangen mensen meer informele
zorg. Een meerderheid van de hulpbehoevenden denkt dat hun netwerk niet meer hulp
kan geven.

18

m a ntel zorger s

4

Mantelzorgers

4.1

Aantallen en kenmerken

Er bestaan veel definities van mantelzorg en verschillende criteria van wat men wel of
niet tot mantelzorg rekent (Timmermans et al. 2004). Het aandeel van de bevolking dat
zorg geeft, is sterk gevoelig voor de gekozen omschrijving. Aan de onderkant van de ver­
deling zien we de geregelde (niet beroepsmatige) hulp die wordt gegeven aan zieken of
gehandicapten. In 2007 meldde een op de acht (15%) volwassenen dat zij op het moment
van de enquête dit soort hulp geregeld boden (Van der Houwen 2010: 34). Dit aandeel
is over de periode 1991-2007 van 12% naar 15% gegaan (Van der Houwen 2010). Het cbs
publiceerde onlangs op basis van een grootschalig landelijk onderzoek dat er in 2012
ruim 1,5 miljoen actieve mantelzorgers waren, dat wil zeggen mensen (19-plussers) die
intensief of langdurige hulp geven (cbs 2013). Bij een bredere definitie van mantelzorg
neemt de omvang – logischerwijs – toe. In 2008 gaf bijna een derde van de 15-plussers
informele hulp aan mensen buiten het eigen huishouden, bijvoorbeeld aan zieken,
­familie, vrienden, buren of kennissen. Het gaat hier echter ook om de hulp aan mensen
die niet ziek zijn (Van der Houwen 2010).4
Een op de vijf volwassen Nederlanders (20%) geeft meer dan drie maanden of meer dan
acht uur per week hulp aan een hulpbehoevende naaste, inclusief hulp aan huisgenoten
(2,6 miljoen mensen). In 2008 waren er 1,1 miljoen mensen die zowel langdurige als
intensieve hulp gaven (Oudijk et al. 2010:3, tabel 4.1). Recent is berekend dat deze man­
telzorg een kapitaal van bijna 7 miljard euro omvat (De Boer et al. 2013). Ter vergelijking:
de kosten van de publiek gefinancierde jeugdzorg, gehandicaptenzorg en ouderenzorg
(inclusief thuiszorg) bedragen 22 miljard euro.
Tabel 4.1
Aantal mantelzorgers van 18 jaar of ouder in Nederland, naar duur en intensiteit, 2001 en 2008
(in aantallen x 1000)

totaal
> 8 uur per week
> 3 maanden
> 8 uur per week en/of > 3 maanden
> 8 uur per week en > 3 maanden

2001

2008

3.700
1.050
2.050
2.400
750

3.500
1.400
2.300
2.600
1.100

Bron: scp (Mantelzorg 2001); cbs (ih’08) scp-bewerking

Een complicatie bij onderzoek naar de omvang van de groep mantelzorgers is dat
veel mensen die wel hulp geven zich niet als mantelzorger herkennen (De Boer en
Mootz 2010). Mensen doen veel voor anderen maar zien dat niet als mantelzorg. Dit is
19

infor mele zorg in nederl a nd

­ aarschijnlijk vooral het geval bij hulp aan huisgenoten. Daarbij komt dat binnen gezin­
w
nen niet eenvoudig is vast stellen wanneer ‘gewone’ zorg mantelzorg wordt. Duidelijk is
wel dat mensen die hulp verlenen aan buren, vrienden of kennissen zichzelf eerder zien
als mantelzorger dan mensen die zorg verlenen aan (schoon)ouders (Gremmen et al.
2011). Dit betekent dat het aantal mensen dat mantelzorg geeft vermoedelijk veel groter
is dan uit onderzoek blijkt.
Meer hulpgevers dan ontvangers
Een vergelijking van deze aantallen met die van de hulpontvangers (zie hoofdstuk 3) laat
zien dat er veel meer verleners dan ontvangers zijn. Een deel van het verschil ontstaat
door een verschil in meetinstrumenten waarmee ze in enquêtes zijn opgespoord en
de populaties waarop zij betrekking hebben.6 Maar er is meer aan de hand. De meeste
ontvangers worden door meerdere personen geholpen. Onderzoek uit 2009 laat zien
dat twee derde van de ondervraagde mantelzorgers de zorg met anderen uit het sociale
netwerk of met de thuiszorg deelt (De Boer et al. 2009). Bij de uiteenlopende aantallen
gevers en ontvangers speelt ook mee dat mantelzorgers soms vinden dat ze hulp geven,
terwijl hulpontvangers dat als vanzelfsprekend beschouwen (Sadiraj et al. 2009). Dit
fenomeen, dat ook door andere onderzoekers is beschreven (Brouwer et al. 2005; De
Jong en Boersma 2009; Touwen et al. 2013), kan er toe leiden dat mantelzorgers het idee
hebben dat hun inspanningen niet zichtbaar zijn.
Naar verwachting zal het aantal mantelzorgers tot 2025 licht stijgen (met 5%) en ook het
aantal ontvangers van deze hulp (met 6%) (Sadiraj et al. 2009). De exacte omvang van
aanbod en gebruik wordt echter niet alleen beïnvloed door factoren die in de raming
zijn meegenomen, zoals demografische factoren en gezondheid, maar ook door ver­
anderende ideeën over mantelzorg in het overheidsbeleid, factoren die minder goed te
voorspellen zijn.
Vooral vrouwen geven hulp; aandeel ouderen onder mantelzorgers stijgt
Vooral vrouwen geven mantelzorg (cbs 2012: 185; Oudijk et al. 2010). Dit aandeel was de
afgelopen jaren constant, te weten 60%. Uit kwalitatief onderzoek blijkt dat mannen
vergeleken met vrouwen vaak een minder directe en meer ondersteunde rol hebben
(Kruijswijk 2010). Zo zijn zij vaak verantwoordelijk voor ogenschijnlijk kleine bijdragen,
zoals een drempeltje in huis maken voor de rolstoel of zorgen voor vervoer. Door dit
soort ondersteuning, door Kruijswijk benoemd als ‘netwerkelasticiteit’, vergroten man­
nen de veerkracht en draagkracht van het zorgnetwerk.
De helft van de mantelzorgers is tussen de 45 en 65 jaar. Het percentage ouderen onder
de mantelzorgers is in de afgelopen jaren gestegen (Oudijk et al. 2010). Dit hangt samen
met het feit dat het aandeel jongeren binnen de bevolking is gedaald. Onderzoek laat
zien dat bijna een derde (31%) van de 50-plussers mantelzorg verleent en daaraan ruim
veertien uur per week besteedt (Kasper et al. 2012). Een studie naar de bezigheden van
65-plussers toont aan dat 15% mantelzorger is, voor gemiddeld zes uur per week (Van der
Meer 2013).

20

m a ntel zorger s

Ongeveer 71% van de mantelzorgers tussen de 18 en 65 jaar werkt (Oudijk et al. 2010).
Dit is iets minder dan in de algemene beroepsbevolking (77%), maar dat komt doordat
veel mantelzorgers tussen de 55 en 65 jaar oud zijn en deze groep relatief vaak niet werkt.
Vaak wordt aangenomen dat allochtone groepen vaker dan autochtone groepen zorgen
voor een ernstig ziek familielid, omdat zij vaker zorg als plicht en familieaangelegenheid
zien. Dit idee wordt echter niet bevestigd door cijfers van het cbs (De Vries en Van der
Mooren 2010). De reden die de auteurs aandragen voor het feit dat allochtonen niet vaker
helpen is dat er nog weinig allochtone ouderen in Nederland wonen waarvoor gezorgd
zou kunnen worden.
Specifieke groepen mantelzorgers
De meeste hulpgevers bieden hulp aan ouders of schoonouders (ruim 1 miljoen perso­
nen in 2008, Oudijk et al. 2010). Bijna een op de drie verzorgt zijn of haar partner of kind
(750.000 personen). Gezien de demografische ontwikkelingen wordt een groei verwacht
van het aantal mensen die geen beroep kunnen doen op familieleden. Momenteel is
een op de tien mantelzorgers die hulp geeft aan 55-plussers een vriend(in) van de hulp­
behoevende en 9% een buurman of buurvrouw (Egging et al. 2011). Vrienden geven, net
als kinderen die hun ouders verzorgen, vaak langdurig zorg, ongeveer vier à vijf jaar. Wat
betreft de intensiteit van de geboden hulp lijken vrienden juist weer op buren (gemid­
deld negen uur per week).
Een op de acht mantelzorgers geeft hulp aan een persoon die in een verzorgings- of ver­
pleeghuis verblijft (Broese van Groenou 2010). Vergeleken met thuiswonenden heeft de
zorgbehoevende in een tehuis een meer complexe zorgvraag, bevindt zich vaker in de
terminale fase en betreft het vaak de ouder of schoonouder van de mantelzorger. In een
tehuis geven mantelzorgers minder uren hulp dan aan zelfstandig wonenden, maar wel
bij meerdere taken.
Een bijzondere groep zijn de mantelzorgers die geld uit een persoonsgebonden budget
(pgb) ontvangen (7% in 2007). Helpers van kinderen en vrienden, mensen die intensief
helpen en mensen die een persoon met verstandelijke beperking verzorgen krijgen rela­
tief vaak geld uit een pgb (De Boer et al. 2010). Voor mantelzorgers betekent vergoeding
uit een pgb vaak dat zij zich meer gewaardeerd voelen, maar het betekent voor som­
migen ook dat zij grotere druk voelen om zorg van hoogwaardige kwaliteit (gelijk aan
professionele zorg) te leveren (Grootegoed et al. 2010).
Vaak wordt gedacht dat veel mensen de zorg voor opgroeiende kinderen combineren
met de zorg voor hun oude ouders. Dykstra en Komter (2006) laten zien dat in Nederland
weinig empirische steun is te vinden voor deze zogenoemde ‘sandwichgeneratie’.
Arbeid en zorgtaken
Duidelijk is dat meer mensen die verschillende taken combineren en naast hun betaalde
baan ook betrokken zijn bij vrijwilligerswerk en/of mantelzorg geven (Posthumus et al.,
nog te verschijnen). Toch is het niet zo dat werkenden minder vaak mantelzorg verlenen
dan degenen die niet werken. De tijd die mensen aan mantelzorg besteden hangt nauwe­
lijks samen met de arbeidsduur, zo blijkt uit onderzoek van De Vries en Van der Mooren
(2010). Het ligt in de lijn der verwachting dat werkende en niet-werkende mantelzorgers
21

infor mele zorg in nederl a nd

verschillen in de mate waarin zij met bepaalde taken helpen. Werkenden verlenen min­
der vaak specifieke vormen van hulp, zoals persoonlijke verzorging (Hassink en Van den
Berg 2011). Deze hulp is meestal tijdgebonden of betreft activiteiten die weinig uitstel
dulden of relatief vaak moeten gebeuren (douchen, aan- en uitkleden, toiletbezoek).
Werkenden kunnen deze hulp dan ook minder goed opbrengen.
Dykstra en Van Putten (2010) toonden aan dat voor mannen een betaalde baan geen
belemmering is om zorg aan hun ouders te verlenen. Ook voor tweeverdieners is aange­
toond dat er geen conflict is tussen het aantal uur dat men werkt en het geven van hulp
aan oude ouders (Van Putten et al. 2010: 923). Bij vrouwen tussen de 25 en 49 jaar lijkt
dit anders te liggen: het verlenen van zorg aan zieke en/ of hulpbehoevende naasten
concurreert bij deze groep wel met arbeidsparticipatie. Dit geldt zowel voor moeders als
vrouwen zonder kinderen (Souren et al. 2010). Ook ander onderzoek bij vrouwen die in
deeltijd werken laat zien dat mantelzorg een rol speelt: 4% zegt dat een belangrijke reden
is dat ze tijd willen hebben voor de zorg voor ouders of andere hulpbehoevende naasten.
Voor nog eens 11% speelde dit een beetje mee (Portegijs et al. 2008).
Ook Knoef en Kooreman (2011) zien een mogelijke relatie met betaald werk. Zij tonen op
basis van een speltheoretisch model aan dat delen van de zorg tussen broers en zussen
de informele zorg kan stimuleren, maar dat de groei wel ten koste gaat van het aantal
fulltime banen (6%). Het aantal parttime banen neemt daarentegen met 7% toe als de
informele zorg meer wordt gedeeld tussen broers en zussen.
Een verhoging van de arbeidsparticipatie in de toekomst zal naar verwachting effect heb­
ben op het geven van informele zorg, zo blijkt uit simulaties (Ooms et al. 2009; Sadiraj et
al. 2009). Stimulering van betaalde arbeid laat zien dat de tijd besteed aan vrijwilligers­
werk of mantelzorg met bijna 5% daalt.
Longitudinaal onderzoek in de Verenigde Staten laat zien dat vrouwen met een zorgtaak
die blijven werken hun baan met 3 tot 10 uur per week laten afnemen en 3% minder loon
ontvangen vergeleken met niet-mantelzorgers. Bij mannen werd zo’n relatie tussen
mantelzorg, uren en loon niet aangetroffen (Van Houtven et al. 2011).
Samenvattend, laten de studies een wisselend beeld zien. Niet alleen de onderzoek­
populatie lijkt van belang (werkenden, werkende mantelzorgers, mannen en vrouwen),
maar ook de definitie van mantelzorg (alleen hulp aan ouders of meer) en hoe werk is af­
gebakend. Op grond van deze onderzoeken kan voorlopig worden vastgesteld dat er wel
een verband tussen arbeid en mantelzorg is, maar dat dat niet moet worden overschat.
Over de gevolgen van het combineren van arbeid en zorgtaken is bekend dat werkende
mantelzorgers veel vrije tijd in leveren (De Boer et al. 2009; De Klerk et al. 2009). Verlof
wordt pas in laatste instantie opgenomen. In 2009 nam slechts 1% van de werknemers
kort of lang verlof op om te zorgen voor een langdurig zieke of hulpbehoevende ou­
der, partner of kind (De Meester en Keuzenkamp 2011). Mannen deden dat evenveel als
vrouwen. Een beslissing die weinig mensen nemen is structurele aanpassing van hun
arbeidsduur. Onderzoek van de Raad voor Werk en Inkomen uit 2009 laat zien dat de
mantelzorger vaak al zwaar belast is tegen de tijd dat hij of zij een extra aanpassing op
het werk (in arbeidsduur, arbeidspatroon of anderszins) aanvraagt (Cuelenaere et al.
22

m a ntel zorger s

2009: 62). In 2007 zijn tussen de 50.000 en 100.000 mantelzorgers tijdelijk gestopt met
werken of minder gaan werken vanwege het verlenen van mantelzorg (De Boer et al.
2009).
Internationale vergelijking
Uit een internationale vergelijking op basis van data uit 2006 is te concluderen dat
Nederlandse ouderen relatief weinig hulp geven (Riedel en Kraus 2011).7 Spaanse en
Italiaanse ouderen lijken het vaakst persoonlijke verzorging te geven; bij de Zweedse
en Nederlandse ouderen ligt het aandeel het laagst. Een vergelijkbaar beeld komt naar
voren als administratieve en huishoudelijke taken aan niet-huisgenoten worden mee­
genomen. We moeten wel opmerken dat in deze analyse een zeer specifieke definitie van
mantelzorg is gehanteerd die afwijkt van de omschrijvingen die we in Nederland meestal
toepassen.8
Belangrijkste reden om geen mantelzorg te geven is dat er voldoende hulp is
Over de groep mensen die geen hulp biedt terwijl ze wel iemand kennen met een hulp­
behoefte is niet veel bekend. Wat ouder onderzoek toont aan dat mensen niet helpen
omdat dit dankzij de inzet van anderen niet nodig was (Timmermans et al. 2001: 74).
Meer dan de helft van de niet–helpers meldt als reden dat er andere mantelzorgers waren
die konden zorgen en bijna 40% dat er professionals (thuiszorg of particuliere hulp) zijn.
Ook reisafstand tot de hulpbehoevende wordt vaak genoemd. Bijna 20% zegt dat ze op
het werk niet gemist kunnen worden of teveel andere zorgtaken hebben. Sommigen
waren echter wel bereid een deel van de taken van de centrale mantelzorger over te
nemen als ze een faciliteit zoals zorgverlof kregen geboden (Timmermans et al. 2001).
Mantelzorg lastig te stimuleren
Dautzenberg heeft aan de hand van onderzoek in een aantal gemeenten laten zien dat
het bevorderen van contact tussen kwetsbare en andere bewoners mogelijk was, maar
dat de wederzijdse uitwisseling van diensten tussen bewoners vaak moeilijk haalbaar
bleek. Mensen groeten elkaar en voelen zich meer thuis in hun buurt, maar komen niet
verder dan eenvoudige wederzijdse diensten zoals de planten water geven (Dautzenberg
2009: 60-61). Gemeenten worstelen met de vraag hoe ver ze moeten gaan met onder­
steuning van initiatieven zoals buurtbarbecues en vragen zich af wat die op de langere
termijn opleveren. Ook vragen zij zich af hoe ver ze moeten gaan om onderlinge hulp te
bevorderen. Zoals een wethouder zei: ‘Kun je en wil je alles formaliseren en organise­
ren? Wij als overheid kunnen van alles willen. Maar de vraag is of de burger dat ook wil
en daar wel op zit te wachten’ (Dautzenberg et al. 2011).
Samenvattend, er zijn veel mantelzorgers in Nederland. Een op de vijf volwassenen geeft
lang of intensief hulp aan huisgenoten, familieleden of bekenden met gezondheids­
problemen en hun aantal is toegenomen. 60% van de helpers is vrouw. Bijna de helft is
tussen de 45 en 65 jaar. De 65- plussers vormen een minderheid, maar het aandeel van
deze groep groeit. De meeste helpers combineren hun zorgtaak met een betaalde baan.

23

infor mele zorg in nederl a nd

De tijd die zij aan de hulp besteden hangt nauwelijks samen met hun arbeidsduur; wel
leveren zij veel vrije tijd in.
4.2

Positieve en negatieve kanten voor de mantelzorger

Mantelzorg kan veel positieve kanten hebben…
Mantelzorg geven kan veel goeds brengen, zoals een gevoel van voldoening omdat je
iets goeds doet voor een naaste, nieuwe contacten of nieuwe kennis of vaardigheden
(De Boer et al. 2012a). In het rapport Op zoek naar weerkaatst plezier worden de positieve
kanten als volgt beschreven: ‘het plezier (genoegen, voldoening) dat je kunt ervaren
wanneer je een ander plezier (plezier, genoegen of meer kwaliteit van leven) kunt ver­
schaffen’ (Tonkens et al. 2008).
Bij positieve kanten gaat het ook om zingeving en bezieling van mantelzorgers.
Uit onderzoek blijkt dat de drijfveer van informele zorg vaak liefde of vanzelfsprekend­
heid is, naast bijvoorbeeld plichtsgevoel (Hoefman 2009; Palmboom en Pols 2008). Voor
de meeste mensen is de zorg zo gewoon dat er nauwelijks een keuze aan vooraf gaat.
Bij sommigen gaat het zorgen nog een stap verder; het lijkt in hun bloed te zitten. Ze vin­
den het heel natuurlijk om voor een naaste te zorgen. Het vult hun leven en geeft het zin
(Steyaert en Kwekkeboom 2010:16). Kooiker en De Boer (2008) noemden hen de ‘geboren
mantelzorgers’. Degenen die de relatie met de hulpbehoevende als motiverende kracht
benoemen ervaren minder stress (Beneken 2007).
Liefde en genegenheid is voor verzorgers van partners de belangrijkste beweegreden
(Hoefman 2009). Plicht wordt eerder door kinderen die hun ouders helpen genoemd.
Vergeleken met partners hebben zij meer keuze om wel of niet een eigen leven te leiden
naast de mantelzorgtaak (Levine 2004). Vrienden of buren lijken een grotere vrijheid
te hebben om te kiezen om wel of niet als mantelzorger actief te worden (Touwen et al.
2013). In die zin lijken de niet-verwante helpers op vrijwilligers.
Verschillende activiteiten ontplooien kan een positief effect hebben op de gezondheid
van ouderen. Onderzoek onder bijna 25.000 zelfstandig wonende ouderen (65-plussers)
uit het g gd -werkgebied Gelre-IJssel liet namelijk zien dat ouderen die mantelzorg com­
bineren met andere activiteiten (in de vrije tijd, of werk) een betere conditie hebben en
zich gezonder voelen dan ouderen die alleen mantelzorg geven (Croezen 2010). Van Cam­
pen en De Klerk (2012) vinden dat mantelzorg geven bij ouderen vaak samengaat met een
goede (lichamelijke) gezondheid.
De Boer en Van Campen (2007: 75) toonden aan dat als je met mate mantelzorg geeft je er
zelfs gelukkiger van wordt. Het meest gelukkig zijn mensen als zij naast een kleine zorg­
taak ook actief zijn in vrijwilligerswerk en betaalde arbeid. Intensieve helpers voelen
zich het minst gelukkig, zeker als zij niet anderszins actief zijn. Dit betekent niet dat deze
mensen geen geluk ervaren, maar dat de balans naar negatieve gevoelens doorslaat.
Uit ander onderzoek blijkt eveneens dat helpen tot meer geluk kan leiden. Een op de tien
is door de hulpverlening gelukkiger geworden (De Boer et al. 2009). Het zijn vooral de
attitudes die bepalen of men gelukkiger wordt. Wie hulp biedt mede als doel de relatie te
verbeteren wordt daardoor beloond met extra geluk; wie helpen vanzelfsprekend vindt
ook. Een positieve waardering van de eigen inzet draagt ook bij aan geluk.
24

m a ntel zorger s

Een andere positieve kant van de zorgverlening is dat mantelzorgers kunnen helpen om
mensen langer in hun vertrouwde omgeving te laten wonen. Zo zeggen twee op de drie
mantelzorgers van Wmo-aanvragers dat zij – dankzij de geboden ondersteuning van
henzelf en professionals – opname in een zorginstelling uitstellen (De Klerk et al. 2009).
Een meta-analyse naar de ondersteuningsprogramma’s voor mensen met dementie
leidt tot een vergelijkbare conclusie: een goede ondersteuning van de partner helpt niet
alleen gevoelens van overbelasting en depressie te voorkomen maar ook verpleeghuis­
opnames, ook al is nog niet bekend hoeveel maanden opname kan worden uitgesteld
(Spijker et al. 2008).
…maar ondersteuning en begrip kunnen beter
In 2007, met de invoering van de Wmo, kregen gemeenten de taak om mantelzorg­
ondersteuning te organiseren en zo te voorkomen dat mantelzorgers bijvoorbeeld
overbelast raken. Het aanbod voor mantelzorgondersteuning is in de afgelopen jaren
uitgebreid. Zo is trajectbegeleiding bij dementie verder ontwikkeld; mantelzorgers zijn
positief over de kwaliteit van de geboden zorg in Noord-Limburg (Peeters en Francke
2012). Onderzoek in 29 gemeenten laat zien dat het aanbod van mantelzorgondersteu­
ning sterk varieert, van individuele tot collectieve voorzieningen, van algemeen tot
doelgericht aanbod en van vrijwillige tot professionele hulp (hhm 2011). Uit een analyse
van de basisfuncties mantelzorg in gemeentelijk beleid blijkt dat in 2009 35% van de
gemeenten geen van de basisfuncties mantelzorg goed voor elkaar heeft (Duijvestijn
2010). Gemeenten vinden het bijvoorbeeld lastig om (zwaar of overbelaste) mantel­
zorgers te bereiken, zo blijkt uit lokaal onderzoek (Brink 2010). Dit neemt niet weg
dat, zo blijkt uit een ander onderzoek, verreweg de meeste gemeenten mantelzorgers
ondersteuning bieden in de vorm van informatie, advies, respijtzorg, voorlichting/
training en emotionele ondersteuning (Vonk et al. 2013). (Zeer) sterk stedelijke gemeen­
ten bieden meer verschillende vormen van mantelzorgondersteuning dan weinig tot
niet-stedelijke gemeenten. Naarmate de stedelijkheid toeneemt, is er vaker praktische
hulp, voorlichting en training aanwezig. 53% van de gemeenten die deelnamen aan dit
onderzoek geven aan dat de inspanningen op dat terrein in de loop van 2010 zijn toege­
nomen. Ambtenaren geven overigens aan dat mantelzorgers weinig gebruik maken van
de ondersteuning, ook omdat ze er niet goed van op de hoogte zijn (Duijvestijn 2010: 35).
Ook mantelzorgers zelf zeggen dat zij niet altijd op de hoogte zijn van mantelzorgonder­
steuning (zie bijv. De Klerk et al. 2009; Feijten et al., nog te verschijnen).
Dit geringe gebruik geldt zeker ook voor specifieke groepen helpers, zoals mantelzorgers
in christelijk-reformatorische en islamitische gemeenschappen (Hijnekamp en Doel­
man-van Geest 2012). Ook komt het aanbod niet altijd tegemoet aan specifieke thema’s
die bij mantelzorgers leven, zoals zingevingsvraagstukken. Mantelzorgconsulenten
geven aan dat zij nauwelijks tijd hebben voor dergelijke vragen (Cuijpers en Kruijswijk
2012). Of ze zeggen dat zij zich niet deskundig genoeg voelen. Geestelijk verzorgers gaan
hier wel op in maar richten zich op de cliënt en niet op de mantelzorgers.
Een ander aspect waarin het huidige aanbod tekort lijkt te schieten is de erkenning
en waardering door de overheid. Mantelzorgers vinden waardering door de overheid
van groot belang maar zijn van mening dat zij die niet voldoende krijgen (De Boer en
25

infor mele zorg in nederl a nd

Van Campen 2009: 140). Over de waardering door de hulpbehoevende en de steun van
hun netwerk zijn mantelzorgers juist zeer tevreden.
Mantelzorg heeft ook negatieve kanten
Hulpverlening kan veel van helpers vragen. Denk aan de kosten die met mantelzorg
geven gepaard gaan, zoals derving van inkomsten of extra uitgaven aan reizen en tele­
foon (Timmermans et al. 2003; Borsboom et al. 2011).
Uit onderzoek is ook bekend dat het helpen gepaard kan gaan met verminderde partici­
patie (De Klerk et al. 2009). In 2008 ervaart een op de vijf mantelzorgers van aanvragers
van Wmo-voorzieningen beperkingen in de vrije tijd. Eveneens een vijfde geeft aan met
moeite het eigen huishouden te kunnen doen.
De meeste mensen kiezen niet voor een mantelzorgtaak: die overkomt hen. De zorglast
neemt stapsgewijs toe. Daardoor kan men zich verliezen in de mantelzorg met als ge­
volg een hoge belasting. Aneshensel en collega’s (1993) beschreven het proces waarin
mantelzorg geven mensen als het ware opslokt als ‘role captivity’; anderen noemden dit de
‘mantelzorgval’ (Timmermans et al. 2005) of de ‘mantelzorgklem’ (Knipscheer 2010). Een
op de vijf volwassen helpers (450.000 personen) zit in zo’n situatie (Oudijk et al. 2010). Zij
ervaren dat er te veel zorg op hun schouders terecht is gekomen, dat hun zelfstandigheid
in de knel raakt, dat de hulpverlening ten koste van hun gezondheid gaat en conflic­
ten oplevert op het werk of thuis (De Boer et al. 2012b). In 2001 lag het aantal zwaar of
overbelaste mantelzorgers lager, op 300.000 personen. Als iemand eenmaal een hoge
belasting ervaart is het vaak al te laat om in te grijpen. De aandacht zou dan ook mede
moeten uitgaan naar mantelzorgers die matig belast zijn.
Overigens hangt het exacte aantal overbelaste mantelzorgers ook samen met de definitie
van mantelzorg en de operationalisering daarvan: het cbs (2013) becijferde dat er in 2012
220.000 overbelaste mantelzorgers zijn.9
Overbelasting levert niet alleen een gevoel van persoonlijk falen op (Tonkens et al.
2011), maar kan ook een negatief effect op de gezondheid hebben (Vunderink et al. 2012;
Schultz et al. 1997) of leiden tot verwaarlozing, verkeerde behandeling of zelfs mishande­
ling van de hulpbehoevende (Storm en Scherpenzeel 2013). Uit internationaal onderzoek
weten we dat mensen die langdurig stress ervaren bij het verzorgen van hun chronisch
zieke kinderen een verhoogd overlijdensrisico hebben (Epel et al. 2004).
Een belangrijke voorspeller van overbelasting is het aantal uren dat men aan mantelzorg
besteedt. Daarnaast zijn er specifieke groepen die risico lopen: verzorgers van huisgeno­
ten en hulpverleners van mensen met gedragsproblemen en mensen die zich gedwongen
voelen om te helpen omdat er geen alternatief is voor de zorg die zij bieden (De Boer et
al. 2009). Ook internationaal onderzoek wijst in deze richting: het welzijn van de zorg­
ontvanger is er bij gebaat als de mantelzorger goed in zijn vel zit (Brodaty et al. 2003).
De zorg delen met andere mantelzorgers vermindert niet alleen het aantal uur dat men
helpt, maar voorkomt ook overbelasting en verhoogt het gevoel van saamhorigheid
in het netwerk (Tolkacheva et al. 2011). Een op de drie mantelzorgers deelt de zorgtaak
met anderen. Er is ook een groep die de zorg met professionals deelt (40%, al dan niet in

26

m a ntel zorger s

c­ ombinatie met andere mantelzorgers). Een goede afstemming met professionele hel­
pers draagt bij tot minder belasting van mantelzorgers (Broese van Groenou 2010).
Zorgopvattingen spelen ook een rol bij de stress die mantelzorgers ervaren (Beneken et
al. 2010: 334). Degenen die zichzelf als enige verantwoordelijk voelen, hebben vaak geen
baan, een laag opleidingsniveau en willen de verantwoordelijkheid voor de zorg niet
delen. Deze groep maakt een grote kans op zorgstress.
Er is een duidelijke samenhang tussen belasting en de zwaarte van de mantelzorg.
Veel mantelzorgers van mensen met een verstandelijke beperking of psychiatrische pro­
blematiek zitten al aan hun grens (Wittenberg et al. 2012).
Mantelzorgers die een persoon met dementie verzorgen zijn meestal de partner; ze
geven langdurige en complexe hulp terwijl ze zelf ook op leeftijd zijn. Het is dan ook niet
verwonderlijk dat zij vaker belast zijn dan helpers van niet-dementerenden (Peeters et
al. 2012). Dit is ook aangetoond voor de Amerikaanse situatie (Ory et al. 1999). De over­
belasting van de mantelzorgers van personen met dementie is tussen 2006 en 2009 gelijk
gebleven (Zwaanswijk et al. 2009).
Mantelzorgers van tehuisbewoners verlenen minder uren en meer verschillende typen
hulp dan mantelzorgers van personen die thuis wonen (Broese van Groenou 2010: 330).
Toch is van hen een op de vijf zwaar belast, net zo veel als mantelzorgers van thuiswo­
nenden.
Er zijn aanwijzingen dat allochtone mantelzorgers het aanzienlijk zwaarder hebben dan
autochtone (Kroese et al. 2011). Ze beginnen er meestal veel jonger aan (vaak zijn ze nog
geen 18 jaar) en ze zorgen over een langere periode. Overigens kennen allochtone Neder­
landers vaak de term mantelzorg niet, evenmin als de mogelijkheden tot ondersteuning.
Kwalitatief onderzoek onder 30 Turkse families bevestigt dit beeld: ook in deze groep
is er vaak sprake van mantelzorg van kinderen aan hun ouders. Wel lijkt het erop dat de
traditionele zorgplicht minder vanzelfsprekend is geworden (Yerden 2013).
Van Male en collega’s (2010) maken duidelijk dat een deel van de mensen die hun part­
ner verzorgen een hoge belasting ervaren en in een sociaal isolement zitten. Anderen
weten overbelasting te voorkomen doordat ze naast de mantelzorg andere activiteiten
buitenshuis doen en hun wereld groter is. Praktisch betekent dit dat mantelzorgers veel
meer hulp zouden moeten vragen. Om in de terminologie van Linders (2010) te blijven:
mantelzorgers zouden hun vraagverlegenheid opzij moeten schuiven. Ander onderzoek
onder verzorgers van partners (Baanders en Heijmans 2007) laat zien dat deze groep wel­
iswaar een zware last draagt, maar ook dat de ziekte hun relatie hechter heeft gemaakt.
Uit recent onderzoek van Plaisier en collega’s (2012) onder werkende mantelzorgers blijkt
dat 52% een goede balans ervaart tussen zorg en werk. Een slecht ervaren balans hangt
samen met veel zorguren, zorg voor een van de ouders, veel interrupties op het werk
die verband hebben met de zorg en betrekkelijk nieuwe zorgsituaties. Ook mensen die
zorgverlof nemen ervaren vaker een slechte balans: tegen de tijd dat ze deze oplossing
‘kiezen’, zijn zij al in nood. Werkende mantelzorgers die veel steun ervaren van collega’s
en werken in een organisatie die waarde hecht aan mantelzorg, kennen vaker een goede
balans tussen zorg en werk.

27

infor mele zorg in nederl a nd

Resumerend vinden verreweg de meeste helpers hun inzet volkomen vanzelfsprekend;
de instelling waarmee zij de hulpverlening beginnen is een positieve. Veel mantel­zorgers
menen te weten dat dankzij hen de hulpbehoevende langer thuis kan wonen. Een kleine
groep voelt zich echter verplicht tot helpen omdat er niemand anders beschikbaar is.
Als mensen intensief hulp geven kunnen zij de hulp als zwaar ervaren, gezondheids­
problemen ontwikkelen, sociaal geïsoleerd raken of hun baan moeten opzeggen.
4.3

Samenwerking met anderen

De samenwerking tussen informele en formele helpers verloopt niet altijd soepel
(­Touwen et al. 2013). In de ouderenzorg lijken de professionele en de mantelzorg eerder
naast dan met elkaar te werken (Broese van Groenou 2011). Mantelzorgers van mensen
met een verstandelijke beperking of psychiatrische problematiek geven aan dat zij zich
niet betrokken voelen bij de zorgverlening door professionals (Wittenberg et al. 2012).
Mantelzorgers van mensen met psychiatrische problematiek beklagen zich erover dat zij
zich niet erkend voelen in hun deskundigheid. Zij proberen wel uit te gaan van partner­
schap met professionals, maar ervaren de samenwerking als een machtsstrijd. Ook staan
professionals niet altijd open voor mantelzorgers. Huisartsen hebben naar patiënten
met dementie en hun mantelzorgers in elk geval nog vaak de houding van niet signale­
ren, niet doorverwijzen en niet begeleiden (Vernooij-Dassen 2009).
Uit een kwalitatieve studie naar werkstijlen van mantelzorgers (Kooiker en De Boer 2008)
blijkt dat er ook mantelzorgers zijn die goed kunnen samenwerken met professionals; ze
worden de ‘aanpakkers’ genoemd. Tonkens en collega’s (2008) benoemen ‘de januskop
van de mantelzorg’ als ingrediënt voor succesvolle samenwerking tussen mantelzorgers
en professionals: assertief en eisend tegenover instanties, maar zorgzaam voor de cliënt
en complimenteus en vriendelijk tegenover de anderen in het netwerk.
Onduidelijk is wat de gevolgen zijn van een goede of minder goede samenwerking tussen
mantelzorgers en professionals. Er is een studie die uitwijst dat een geringe afstemming
met professionals bijdraagt aan een hogere ervaren belasting van mantelzorgers (zowel
bij zorg voor iemand thuis als bij iemand in een tehuis) (Broese van Groenou 2010).
Ander onderzoek laat juist zien dat het risico op overbelasting afneemt bij een evenwich­
tige combinatie van professionals, vrijwilligers en mantelzorgers (Tonkens et al. 2008).
­Thomése (1998) keek naar de invloed van professionals op het functioneren van infor­
mele buurtnetwerken. Zij kon niet bevestigen dat formele hulpverleners buurtgenoten
stimuleerden om meer te gaan doen voor hulpbehoevende ouderen. Recent onderzoek
komt met een vergelijkbare resultaat. Linders (2010) laat zien dat buurtparticipatie en
sociale cohesie organiseren nauwelijks leidt tot zorg en steun tussen bewoners onder­
ling. Jager-Vreugdenhil (2012) kwam in haar studie met een vergelijkbare conclusie. Zij
vond in een aantal gemeenten in Midden-Nederland geen relatie tussen sociale samen­
hang in buurten en de informele zorg tussen buren. Zij concludeert dat de informele
zorg in buurten niet te bevorderen is door sociale samenhang te verbeteren.
Het gebeurt nog weinig dat mantelzorgers en vrijwilligers zorg delen (Broese van
­Groenou 2012). Er zijn wel projecten en initiatieven bekend waarbij vrijwilligers er voor
zorgen dat mantelzorgers even hun handen vrij hebben en respijt hebben voor de zorg
28

m a ntel zorger s

voor hun naaste (Scherpenzeel 2009a,b). Zorgvrijwilligers zijn vooral actief als er geen
mantelzorgers zijn.
Veel mantelzorgers krijgen in de zorg voor de hulpbehoevende steun van professionals.
De gedachte is dat zij de verantwoordelijkheid voor de zorg delen en hun eigen inzet op
elkaar afstemmen. Hoewel er ook succesvolle samenwerking is, zijn toch niet alle man­
telzorgers daar positief over; zij voelen zich niet erkend als partner in de zorg.

29

infor mele zorg in nederl a nd

5

Vrijwilligers in de zorg

5.1

Aantallen en kenmerken

Het aandeel in de Nederlandse bevolking is dat vrijwilligerswerk verricht varieert, net
als bij de mantelzorg, met de vraagstelling in enquêtes (zie bijv. Dekker en De Hart 2010).
Zo levert een algemene vraag naar het gemiddelde aantal uren onbetaalde arbeid in
georganiseerd verband op een bepaald moment minder vrijwilligers op (circa 27%, niet
in tabel) dan een vraag of men in de afgelopen twaalf maanden wel eens activiteiten
heeft verricht voor vijftien uiteenlopende terreinen (45%, zie tabel 5.1). Schuijt (2011)
schat dat in 2010 41% van de Nederlanders minstens eenmaal in het afgelopen jaar onbe­
taald werk heeft gedaan voor een maatschappelijke organisatie.
Ongeveer 8% van de Nederlanders was het afgelopen jaar wel eens actief in de verzor­
ging, ongeveer 15% in buren-, bejaarden-, en gehandicaptenhulp (tabel 5.1). Kijken we
naar het aandeel dat op een bepaald moment actief is in buren, bejaarden en gehandi­
captenzorg dan is dat ongeveer 8% (Posthumus et al., nog te verschijnen). Vrijwilligers in
de verzorging zijn gemiddeld 4,5 uur per week actief, een fractie minder dan de gemid­
delde vrijwilliger (4,9 uur) (Arts en te Riele 2010). Van het totale vrijwilligerswerk werd in
2009 ongeveer 14% besteed aan verzorging en verpleging (ibid).
Tabel 5.1
Aandeel vrijwilligers in de volwassen Nederlandse bevolking, naar soort hulp, 2004-2010 (in procenten)
2004

2006

vrijwilligerswerka
waarvan verzorgingb
vrijwilligerswerkc
waarvan buren- bejaarden- gehandicaptenhulpd

45
13

44
13

vrijwilligerswerke

24

25

2007

2008

2010

44
8

42
7

45
8
47
15

27

27

a Op basis van p ol s: in de afgelopen 12 maanden vrijwilligerswerk voor organisaties of verenigingen
gedaan. Het kan gaan om jeugd, school, verzorging, sportvereniging, hobbyvereniging, culturele
vereniging, kerk, vakbond, politieke partij, andere organisatie. In 2010 is deze vraag voorgelegd
aan 15-plussers, de jaren daarvoor aan 18-plussers.
b Afgelopen 12 maanden wel eens activiteiten gedaan in de verzorging of verpleging zoals bejaardenzorg, kinderopvang, kruiswerk, zieken bezoeken, collecteren voor gezondheidsorganisatie,
welfarewerk in het ziekenhuis of assisteren bij stervensbegeleiding.
c Op basis van cul /sli. Gevraagd is of mensen voor verenigingen en organisaties onbetaald werk
verrichten. Hierbij worden 12 organisaties genoemd, waaronder zang-, muziek- of toneelvereniging, sportvereniging, hobbyvereniging, politieke organisatie, vakbond, godsdienstige organisatie, school, buren-, bejaarden-, gehandicaptenhulp.
d Niet nader omschreven.
e Op basis van cul ; selectie van mensen die op dat moment vrijwilligerswerk doen.
Bron: a en b: Houben-van Herten en te Riele (2012); c en d: Van Houwelingen et al. (2011)
30

v rij w illiger s in de zorg

Hoewel de schattingen op basis van vragenlijstonderzoek uiteenlopen, is duidelijk dat
we al snel te maken hebben met 1 à 2 miljoen mensen die actief zijn in vrijwilligerswerk
(uitgaande van 8% tot 15% van alle volwassenen).
Volgens schattingen van het kenniscentrum langdurende zorg Vilans zijn er in Neder­
land ongeveer 450.000 vrijwilligers in de zorg (Scholten 2011). Van hen zijn ongeveer
250.000 actief via organisaties zoals de Zonnebloem, het Rode Kruis en Humanitas, en
ongeveer 200.000 in zorginstellingen (100.000 in de ouderenzorg, 50.000 in de ver­
standelijk en lichamelijk gehandicaptenzorg, 30.000 in instellingen voor geestelijke
gezondheidszorg en 20.000 in ziekenhuizen (Scholten 2011)). Naar schatting 25.000 men­
sen geven intensieve vrijwilligerszorg, zoals thuishulp, vriendendiensten, buddyzorg of
georganiseerde burenhulp (Mezzo 2011). De meeste organisaties voor intensieve vrijwil­
ligerszorg kampen met wachtlijsten en hebben meer vrijwilligers nodig (Mezzo 2011).
De schattingen van Vilans (gebaseerd op schattingen van organisaties) vallen lager uit
dan de schattingen uit tabel 5.1. Dit kan komen doordat vrijwilligerswerk via kleinere,
lokale organisaties of bijvoorbeeld via de kerk buiten beeld blijft. Het kan ook zijn dat
sommige mensen in enquêtes aangeven dat zij vrijwilligerswerk doen, maar dat het dan
gaat om zorg aan bekenden, wat wij hier opvatten als mantelzorg (zie hoofdstuk 4).
Aandeel vrijwilligers afgelopen jaren stabiel
Het aandeel dat actief is in een vrijwilligersorganisatie, en het aandeel dat actief is in
de zorg (tabel 5.1), is al langere tijd stabiel: sinds 1997 zijn wel kleine schommelingen te
zien, maar is geen stijging of daling waargenomen (Dekker en De Hart 2010; cbs 2012).
Een tekort aan vrijwilligers?
Dekker en collega’s (2007) berekenden in 2007 dat het aandeel vrijwilligers tot 2015 onge­
veer gelijk zou blijven. Dekker en De Hart (2011) wijzen erop dat op deelterreinen en voor
bepaalde functies wel grote tekorten kunnen ontstaan, zoals in de zorg. Deze worden
vooral veroorzaakt door een kwantitatief en kwalitatief gestegen vraag en door proble­
men bij de matching van vraag en aanbod. Ook anderen signaleren een toenemende
behoefte aan vrijwilligers (Actiz 2011; r mo 2008). Vrijwilligersorganisaties vrezen dat
door de Wmo extra druk komt te liggen op vrijwilligerswerk in zorg en welzijn, waardoor
overbelasting kan ontstaan van de nu al actieve vrijwilligers (Van Dam 2009).
In een wat ouder onderzoek van Devilee (2005) gaf 47% van de vrijwilligersorganisaties
in de zorg of hulpverlening aan een tekort aan vrijwilligers te hebben. Niet duidelijk was
wat dit tekort precies betekent en of hierdoor bepaalde taken blijven liggen.
In ander onderzoek (Oudenampsen en Van Vliet 2007) bleek dat het aantal vrijwilligers
in de zorg constant blijft, maar dat een tekort ontstaat voor intensieve individuele
contacten en voor de zorg voor kwetsbare burgers (eenzame mensen, dementerenden,
psychiatrische patiënten). Ook Mezzo (2011) wijst op een mogelijk tekort bij bijvoorbeeld
vriendendiensten voor mensen met psychische of psychiatrische problemen, mede
doordat de vrijwilligersondersteuning steeds meer lokaal in plaats van regionaal wordt
georganiseerd, waardoor specialistische kennis verloren gaat (zie ook Hetem 2011).
Oudenampsen en Van der Klein (2011) vonden dat meer dan de helft van de zorgorgani­
saties en bijna de helft van de welzijnsorganisaties een tekort aan vrijwilligers hadden,
31

infor mele zorg in nederl a nd

onder meer voor huisbezoeken, het vervoer en de begeleiding, maar ook voor bestuur­
lijke en managementtaken.
Een internationale vergelijking
In vergelijking met andere Europese landen is de deelname aan vrijwilligerswerk
in Nederland (net als in de Scandinavische landen) groot (Dekker en De Hart 2009;
Van Houwelingen et al. 2011; Dekker en Den Ridder 2011b). Of dit ook geldt voor vrijwil­
ligerswerk in de zorg is niet bekend.
De taken die vrijwilligers in de extramurale zorg verrichten, zijn in ons omringende
landen vergelijkbaar met die in ons land: vrijwilligers worden vrijwel altijd ingezet
om aanvullend op beroepskrachten praktische en sociaalemotionele steun te geven
(­Devilee 2008). Devilee beschrijft allerlei buitenlandse initiatieven die ook in Nederland
toegepast kunnen worden, zoals de mentorrol die vrijwilligers in Duitsland en het Ver­
enigd Koninkrijk vervullen voor mantelzorgers en zorgvragers of het project Nachtzorg
Antwerpen waarin vrijwilligers ’s nachts helpen zodat zorgvragers langer thuis kunnen
blijven.
Vooral ouderen en vrouwen actief als zorgvrijwilliger
Er zijn maar weinig verschillen tussen mannen en vrouwen in het aandeel dat actief is als
vrijwilliger, maar er zijn wel verschillen in waar zij zich voor inzetten: vrouwelijke vrij­
willigers zijn bijna drie keer zo vaak actief in de zorg als mannelijke vrijwilligers (Arts en
Te Riele 2010). Ander (niet gepubliceerd) onderzoek, waarin wordt gevraagd naar hulp
aan buren, bejaarden en gehandicapten laat hetzelfde patroon zien, al zijn de verschillen
tussen vrouwen en mannen daar minder groot (17% van de vrouwen en 13% van de man­
nen). Ouderen en laagopgeleiden doen vaker vrijwilligerswerk in de zorg dan jongeren
en hoogopgeleiden. Dat ouderen vaker zorgvrijwilligerswerk doen dan jongeren lijkt een
kwestie van beschikbare tijd, behoefte (ouderen ontmoeten in hun dagelijks leven meer
mensen die hulp behoeven) en voorkeuren: jongeren willen zich minder vast­leggen
(Dekker en Steenvoorden 2008). Mogelijk worden ouderen ook vaker gevraagd door
ouderen die al vrijwilligerswerk doen.
Het hebben van betaald werk leidt ertoe dat mensen minder vrijwilligerswerk (hier breed
opgevat, dus ook buiten de zorg) doen, maar het verschil tussen werkenden en nietwerkenden is gering, zeker in vergelijking met andere kenmerken zoals opleidingsniveau
of leeftijd (Arts en Te Riele 2011).
Vrijwilligers in de zorg doen uiteenlopende taken
Devilee (2008) heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar vrijwillige extramurale zorg,
dat wil zeggen zorg door vrijwilligers die niet aan een instelling voor verpleging en
verzorging verbonden zijn. Het gaat dan onder andere om zieken en ouderen bezoeken,
activiteiten begeleiden, lotgenotencontact, telefonische hulp, maaltijden aanleve­
ren, aangepaste vakanties en vrijwillige palliatieve en terminale zorg. Extramurale
zorg is vrijwel altijd een mengvorm van praktische en sociaalemotionele steun, maar
de verhouding tussen deze twee componenten kan zeer uiteenlopen (zie tabel 5.2).

32

v rij w illiger s in de zorg

Deze vrijwilligers helpen zowel bij mensen thuis als in het buurthuis of op een vakantie­
schip. Voorbeelden van aanbieders zijn het Nederlandse Rode Kruis en De Zonnebloem.
Ook zijn veel vrijwilligers via de kerk actief. In Rotterdam bijvoorbeeld gaat het naar
schatting om 25.000 kerkelijke vrijwilligers, dat is één op de tien kerkleden en één op de
twee regelmatige kerkgangers (Guerra et al. 2008).
Tabel 5.2
Voorbeelden van mengvormen van praktische en sociaalemotionele steun door vrijwilligers
doelgroep
gericht op
individuen

gericht op
groepen

chronisch zieken

sociaalemotionele
steun dominant

min of meer gelijke
verhoudingen

buddyzorg,
­huisbezoeken

(rolstoel-)wandelen, klussen in en om het
(tandem-)fietsen,
huis, tuinonderhoud,
zwemmen, boodmaaltijdvoorziening
schappen doen

psychiatrische
­patiënten

maatjescontact

zorgvragers in de
laatste levensfase en
hun mantelzorgers

vrijwillige palliatieve
terminale zorg

medepatiënten en
hun mantelzorgers
mantelzorgers

lotgenotencontact

ouderen

dagopvangprojecten

oppasdiensten

chronisch zieken,
gehandicapten en
mantelzorgers
medepatiënten en
hun mantelzorgers

praktische steun
dominant

meegaan en begeleiden bij evenementen,
excursies, dagtochten
en vakanties
lotgenotencontact

Bron: Devilee (2008)

Nieuwe vormen van vrijwilligerswerk
Dekker en collega’s (2007) wijzen erop dat door de toenemende individualisering
mensen steeds meer hun leven naar eigen inzicht willen inrichten. Traditionele maat­
schappelijke verbanden zoals gezin, kerk en klasse spelen steeds minder een rol.
Daarnaast neemt de participatie op de arbeidsmarkt toe. Al met al komt het traditionele
vrijwilligerswerk steeds meer onder druk te staan. Nieuwe vormen van vrijwilligerswerk
zien we bijvoorbeeld terug in de zelforganisatie van burgers (zoals burgerinitiatie­
ven), kortlopende initiatieven zoals het jaarlijks terugkerende nl doe t of online
33

infor mele zorg in nederl a nd

v­ rijwilligerswerk. Een voorbeeld van dat laatste is chatten met de kindertelefoon of
on­line communiceren met een maatje (Van Baren et al. 2011; Meijs et al. 2011; Boss et al.
2011). De focus lijkt te verschuiven van collectieve, institutionele en groepsaangelegen­
heden naar acties rond specifieke en persoonsgebonden thema’s (Hustinx et al. 2010;
Meijs et al. 2011).
Vormen van vrijwilligerswerk die mensen zelf organiseren, ook wel burgerinitiatieven
genoemd, zijn in het algemeen losse organisatievormen met beperkte doelen, vaak
gericht op de directe omgeving (Hurenkamp et al. 2006; Van den Berg et al. 2011). Een
andere vorm is de giving circle: mensen komen samen en doneren geld of tijd in een fonds
waarmee ze een goed doel of vrijwilligersproject ondersteunen (r mo 2013). Een laatste
vorm is een digitaal prikbord voor vraag en aanbod van vrijwillige diensten. Soms ont­
staan ‘lets’ (lokale economische transactiesystemen), waar mensen tijd, geld en vaardig­
heden met elkaar ruilen, of projecten waarin mensen klusjes voor elkaar doen en elkaar
zorg leveren (r mo 2013).
Exacte cijfers ontbreken, maar er lijkt een groeiende groep mensen die slechts voor een
bepaalde tijd (eenmalig, voor een korte periode of alleen op gezette tijden) vrijwilliger
zijn (zie ook Verhoeven 2013). Nienhuis et al. (2011) menen dat minstens een derde van
alle vrijwilligers in Nederland tijdelijk is: de zogeheten ‘flitsvrijwilliger’. Kenmerkend
voor de flitsvrijwilliger is de specifieke beschikbaarheid (Van der Klein en Oudenampsen
2010).
Relatief nieuw is ook het geleide vrijwilligerswerk, zoals maatschappelijke stages10,
werknemersvrijwilligerswerk en vrijwilligerswerk in het kader van re-integratie­
trajecten. Deze vormen worden door anderen (zoals school of werkgever) geïnitieerd
of ingericht en zijn bedoeld om, met enige dwang, het vrijwilligerswerk te bevorderen
(Hustinx et al. 2009; Hustinx et al. 2010). Van de maatschappelijke stage werd verwacht
dat het aantal jonge vrijwilligers zou toenemen (Boss et al. 2013). Steeds meer gemeen­
ten grijpen de mogelijkheid binnen de Wet werk en bijstand (Wwb) aan om in het kader
van re-integratie als tegenprestatie voor een bijstandsuitkering mensen te verplichten
vrijwilligerswerk te doen (Kampen 2013).
De groei aan variëteiten roept soms de vraag op wat nog wel en niet als vrijwilligerswerk
te zien is. Denk aan allerlei burgerinitiatieven of geleid vrijwilligerswerk.11
Sommigen gebruiken de term ‘vrijwillige inzet’ om niet alleen de klassieke vormen van
vrijwilligerswerk maar ook andere (kortstondige of verplichte) vormen aan te duiden
(Van Baren et al. 2011; Van Dam 2009).
Veel vrijwilligersprojecten, zoals maatjesprojecten
De laatste jaren zijn veel projecten ontwikkeld waarin zorgvrijwilligers meedoen.12
We lichten hier een voorbeeld toe, de maatjesprojecten. Bij maatjesprojecten gaat het
om individuele contacten tussen een vrijwilliger en een cliënt, een functionele vriend­
schap met een tijdelijk karakter (bijv. één jaar; daarna kunnen de koppels buiten het
project om doorgaan), bedoeld om het isolement van de hulpvrager te doorbreken (zie
bijv. Van der Feen 2012; Dekker en Braam 2010; Mogendorff et al. 2012). Uit onderzoek
34

v rij w illiger s in de zorg

naar een aantal van deze projecten blijkt dat de aandacht en waardering die de deel­
nemers van hun maatjes krijgen zeer waardevol zijn en de deelnemers helpen om weer
buiten de deur te komen. Echter, een groot deel van de contacten mislukt doordat de
vrijwilligers toch een vorm van wederkerigheid in het contact missen. Een goede koppe­
ling tussen vraag en aanbod is van groot belang (Mogendorff et al. 2012).
Samenvattend, veel Nederlanders zetten zich actief in voor de maatschappij. De schat­
tingen lopen uiteen van 450.000 (op basis van gegevens bij vrijwilligersorganisaties) tot
twee miljoen (op basis van enquêtes onder de Nederlandse bevolking). Deze aandelen is
al jaren stabiel. Voor de toekomst wordt verwacht dat het aandeel vrijwilligers constant
blijft, maar dat de vraag naar vrijwilligers in de zorg toeneemt. Op dit moment ervaren
organisaties al tekorten, maar is het onduidelijk hoe groot precies en waar zij toe leiden.
Naast de min of meer klassieke vormen van vrijwilligerswerk ontstaan er ook nieuwe.
Zo zijn er steeds meer vrijwilligers die alleen tijdelijk actief zijn (de flitsvrijwilliger) of
zich alleen inzetten voor specifieke projecten. Daarnaast ontstaan er vormen van ‘geleid
vrijwilligerswerk’, zoals de maatschappelijke stage.
5.2

Drijfveren en gevolgen van vrijwilligerswerk

Uiteenlopende redenen om vrijwilligerswerk wel of juist niet te doen
Uit onderzoek van Faulk (2009) blijkt dat een deel van de mensen bewust op zoek gaat
naar vrijwilligerswerk, maar dat voor de meeste mensen geldt dat zij ‘erin gerold’ zijn: ze
werden gevraagd en van het een kwam het ander. Ook in ander (kleinschalig) onderzoek
zeggen hoogopgeleide ouderen dat zij geen vrijwilligerswerk doen omdat ze hiervoor
nooit gevraagd zijn. Ook zeggen zij dat zij een verzoek serieus zouden overwegen (Van
der Maat 2008).
Uit focusgroepsgesprekken onder 18-34-jarigen en 55-plussers blijkt dat onder de 55-plus­
sers die geen vrijwilligerswerk doen het overheersende argument is dat zij al lang heb­
ben gewerkt en zo hun steentje hebben bijgedragen. Ook wil men zich niet vastleggen.
Onder de 18-34-jarigen geven sommigen aan nog nooit nagedacht te hebben over vrij­
willigerswerk. Verschillende mensen vinden dat ze door te werken zich al inzetten voor
de samenleving. In de jongere groep speelt tijdgebrek een veel grotere rol dan bij de
55-plussers (Dekker en Steenvoorden 2008).
Faulk (2009) noemt in haar onderzoek naar vrijwilligerswerk (in brede zin, ook buiten de
zorg) naast altruïstische motieven vooral interesse in het werkveld en de flexibiliteit van
de vrijwilligersfuncties. Deze motieven hangen niet samen met een bepaalde levensfase.
Nienhuis et al. (2011) delen de motieven van vrijwilligers in in drie hoofdcategorieën:
plichtsbesef (het hoort zo), het moet leuk zijn en het moet mensen persoonlijk wat ople­
veren. Bij iedereen spelen deze motieven mee, maar de mate waarin verschilt. Zo vinden
bijvoorbeeld jongeren vaak dat het vrijwilligerswerk moet aansluiten bij hun interesses.
Onderzoek onder 55-plussers toont niet alleen aan dat ouderen vooral vrijwilligerswerk
doen omdat zij willen bijdragen aan het welzijn van anderen, maar ook om iets te leren
en zelfvertrouwen te krijgen ('vrijwilligerswerk zorgt ervoor dat ik mezelf beter voel').
35

infor mele zorg in nederl a nd

Vooral het leren bleek bovendien, naast vertrouwen, belangrijk voor de bevlogenheid
van vrijwilligers en hun tevredenheid (Schalk en Bal 2013).
Eerder werd al gesproken over ‘nieuwe vrijwilligers’, die zich kortstondig willen inzetten.
Zij zien vrijwilligerswerk als een uitdaging en eisen dat het leuk en verrijkend is en goed
op hun cv staat (Meijs et al. 2011; Dekker et al. 2007; Boss et al. 2011).
Ook onderzoek van Van der Vaart en Hetem (2010) laat zien dat verschillen in motieven
samenhangen met persoonskenmerken. Zo speelt het carrièremotief vaker bij jongeren,
mannen en laagopgeleiden dan bij ouderen, vrouwen en werkenden. Het normatieve
motief (vrijwilligerswerk zien als manier om normen uit te dragen die voor iemand
belangrijk zijn) speelt vooral een rol in de zorgsector.
Voor vrijwilligers in de zorg gelden vergelijkbare redenen om actief te zijn:
– ze willen graag iets voor een ander doen;
– ze voelen zich maatschappelijk betrokken;
– ze zoeken een zinvolle (vrije)tijdsbesteding;
– ze willen andere mensen ontmoeten;
– ze willen zich persoonlijk ontwikkelen;
– ze kunnen hun kennis en kunde inzetten;
– ze willen werkervaring opdoen (Scholten 2011).
Resumerend, er zijn veel redenen waarom mensen vrijwilligerswerk doen. Naast de
reden ‘iets voor een ander willen doen’ zien mensen het ook als een zinvolle tijdsbeste­
ding. Een deel doet vrijwilligerswerk om de kansen op de arbeidsmarkt te vergroten.
Vrijwilligerswerk heeft vooral positieve gevolgen
Onderzoek van Van Campen en De Klerk (2012) laat zien dat oudere vrijwilligers licha­
melijk actiever zijn, minder vermoeid zijn, zich gelukkiger voelen en meer tevreden met
hun leven zijn dan ouderen die geen vrijwilligerswerk verrichten. Niet duidelijk is hoe
oorzaak en gevolg precies liggen, maar wel dat er samenhang is. Ook uit ander onder­
zoek blijkt dat vrijwilligerswerk samenhangt met meer geluk, tevredenheid met het
leven, zelfvertrouwen, groter gevoel controle te hebben over het leven, betere fysieke
gezondheid en minder depressie (Thoits en Hewitt 2001).
Ander onderzoek toont aan dat het voor het welbevinden van ouderen niet zo heel veel
uitmaakt wat zij doen na hun pensionering (mantelzorg, vrijwilligerswerk of hobby’s),
als ze maar actief zijn. Wel maakt het uit hoeveel uur per week men actief is: hoe meer
uren hoe tevredener met hun leven (Dingemans en Van Solinge 2011).
De meeste vrijwilligers (92%) geven aan dat zij meestal plezier in hun vrijwilligerswerk
hebben, waarbij vrijwilligerswerk breed is opgevat (niet alleen in de zorg). Ongeveer
6% heeft soms plezier en 2% zelden of nooit (Houben-Van Herten en Te Riele 2011).
Vrijwilligerswerk in de zorg begint vaak inspirerend en licht, maar kan steeds zwaarder
worden. De vrijwilliger denkt er niet meer mee op te kunnen houden zonder dat de toch
al kwetsbare cliënt daarvan schade ondervindt. Tonkens en collega’s (2008) noemden
dit fenomeen de ‘vrijwilligersklem’. Uit onderzoek van Faulk (2009: 91) blijkt dat een
deel van de vrijwilligers moeite heeft om nee te zeggen. Zij zeggen achteraf dat het werk

36

v rij w illiger s in de zorg

hun weinig voldoening gaf en dat zij taken hebben uitgevoerd die ze liever niet hadden
gedaan.
5.3

Afstemming professionals en vrijwilligers

Vrijwilligers werken vooral aanvullend op professionals
Uit een onderzoek van Actiz onder haar leden blijkt dat de gemiddelde verhouding van
betaalde medewerkers versus vrijwilligers 2,5 : 1 is (Actiz 2012). Vrijwilligers worden voor­
al ingezet om de ‘service aan de cliënten te verbeteren’ en om ‘de kwaliteit van leven van
de cliënten te vergroten’, maar niet in de zorg zelf. Zij leveren vooral een bijdrage aan het
welzijn van de cliënten, bijvoorbeeld door persoonlijke aandacht te geven en activiteiten
te organiseren, maar zijn een aanvulling op professionele krachten (Actiz 2011). Toch
vindt ongeveer een op de zes vrijwilligers dat vrijwilligerswerk eigenlijk werk is dat door
beroepskrachten gedaan moet worden (Plemper et al. 2006).
Ook uit ander onderzoek komt naar voren dat vrijwilligers en betaalde krachten ieder
hun eigen waarde hebben (Van Daal et al. 2005; Oudenampsen et al. 2006). Ze hebben
een eigen rol, bijvoorbeeld in de jeugdzorg: ‘Een voordeel van de hulp van een vrijwil­
liger ten opzichte van een professional is dat een professional een “officiële” bezoeker
is met macht en een vrijwilliger een behulpzame vriend of vriendin voor wie het huis
niet aan kant hoeft. Juist het informele karakter van vrijwilligerswerk biedt kansen in de
opvoedingsondersteuning’ (Van Dorp 2008).
Van der Klein en collega’s (2011) laten in hun onderzoek naar de pedagogische civil society
zien wat de bevorderende en belemmerende factoren zijn voor een goede samenwer­
king. Hieruit blijkt onder meer dat helderheid over elkaars taken en verantwoordelijk­
heden, regelmatig overleg en onderlinge waardering cruciaal zijn. Uit een wat ouder
onderzoek blijkt dat circa 70% van de vrijwilligers vindt dat hij onvoldoende gewaar­
deerd wordt (Plemper et al. 2006).
Oudenampsen en Van Vliet (2007) wijzen erop dat vrijwilligers beroepskrachten maar
in beperkte mate kunnen compenseren: kwetsbare burgers moeten op professionele
zorg kunnen blijven rekenen, waarbij beroepskrachten garant staan voor continuïteit en
kwaliteit en vrijwilligers aanvullend zijn. Vrijwilligers komen vooral tot hun recht als er
adequate professionele zorg aanwezig is. Ook de w r r (2006) vindt het belangrijk om vol­
doende professionele zorg beschikbaar te hebben. Alleen met voldoende ondersteuning
kan de informele zorg het zorgen volhouden.
Scholten et al. (2010) wijzen erop dat, sinds de (eenvoudige) begeleidende ondersteuning
uit de aw bz is gehaald, de begeleiding van ouderen en gehandicapten steeds meer in
handen van vrijwilligers wordt gelegd. Het gaat bijvoorbeeld om vervoer, boodschap­
pen doen of begeleiding naar activiteiten. Ook Oudenampsen et al. (2012) stellen dat
gemeenten een steeds groter beroep doen op de inzet van vrijwilligers. Van der Klein et
al. (2010) stellen dat vrijwilligers steeds meer verantwoordelijkheid dragen voor werk­
zaamheden die voorheen aan beroepskrachten voorbehouden waren. De Vries (2009)
vraagt zich af of vrijwilligers wel geschikt zijn om psychosociale zorg te geven, bijvoor­
beeld in multiprobleemgezinnen.
37

infor mele zorg in nederl a nd

Uit het Wmo trendrapport 2012 blijkt dat bijna driekwart van de respondenten van
­professionele organisaties en burgerverbanden vindt dat de Wmo gebaseerd is op
­onrealistische verwachtingen van de vrijwillige inzet door burgers (Winsemius et al.
2012: 54). In 2010 was dit aandeel beduidend lager: ruim de helft.
Vrijwilligers mogen meer dan vaak wordt gedacht
Hoewel vrijwilligers vooral aanvullende taken verrichten, is er ook discussie over wat
zij precies wel en niet mogen. Zo speelt de vraag of vrijwilligers taken in de sfeer van
persoonlijke verzorging mogen verrichten, zoals helpen douchen en aankleden en medi­
cijnen toedienen waarvoor geen specifieke verpleegkundige handelingen nodig zijn
(Devilee 2008).
Zorgaanbieders zijn wettelijk verplicht goede en verantwoorde zorg te leveren. Dat geldt
ook als ze vrijwilligers inzetten. Organisaties mogen zelf bepalen wat zij vrijwilligers
laten doen, maar moeten er wel voor zorgen dat vrijwilligers hun taken verantwoord
en veilig uitvoeren. Dat kan bijvoorbeeld door trainingen te bieden in tiltechnieken of
omgaan met dementie. Vrijwilligers staan niet genoemd in de wet big (Beroepen in de
Individuele gezondheidszorg), maar de overheid adviseert zorgaanbieders om ook van
vrijwilligers een duidelijke mate van bekwaamheid te verlangen (Scholten en Elferink
2013). Ook andere relevante wetgeving blijkt geen belemmering te zijn voor vrijwilligers­
werk, zo blijkt uit onderzoek van Scholten en Van Dijk (2012).
Of vrijwilligers bepaalde taken uitvoeren kan verschillen tussen personen en hangt af
van de capaciteiten van de vrijwilliger (Scholten en Overbeek 2009). Zorgorganisaties
vinden het soms moeilijk in te schatten wat vrijwilligers kunnen. Bij uitstapjes kan het
voorkomen dat vrijwilligers zorghandelingen verrichten en bijvoorbeeld injecties geven
(Scholten en Elferink 2013).13 Omdat zorgorganisaties zich verantwoordelijk voelen zijn
ze vaak voorzichtig in wat zij vrijwilligers laten doen en laten ze hen bijvoorbeeld geen
risicovolle of voorbehouden handelingen uitvoeren. Uit onderzoek van Actiz blijkt dat
instellingen hier verschillend mee omgaan. Zo mogen in 17% van de instellingen vrijwil­
ligers helpen bij cliënten met slikproblemen en bij 74% mag dat niet (bij de overige 9% is
het onbekend) (Actiz 2012). Van zorgmedewerkers wordt in toenemende mate andere
competenties gevraagd, zoals de ondersteuning van vrijwilligers en mantelzorgers.
Dat vereist een omslag bij zowel zorgmedewerkers als zorgorganisaties (Actiz 2012).
Voor beroepskrachten in de zorg, voor wie specifiek wordt omschreven wat zij wel en
niet mogen, is het lastig dat vrijwilligers bepaalde taken mogen uitvoeren waarvoor
zij zelf een opleiding hebben moeten volgen. Ze vragen zich af waar dit toe leidt: ‘Eerst
pikten vrijwilligers nog de krenten uit de pap, maar pikken ze nu banen in?’ (Scholten en
Van Dijk 2012). Maar ook bij taken zoals receptiewerk kan men afvragen of vrijwilligers
niet het werk van professionals overnemen (Scholten en Overbeek 2009). Ook Tonkens
en Duyvendak (2013) wijzen erop dat vrijwilligers steeds meer taken overnemen van
professionals. Zij menen dat de overheid hiermee naar professionals de boodschap uit­
straalt dat hun werk overbodig is.
Ook bij maatjesprojecten of andere vormen van vrijwilligerswerk waarbij mensen één
op één contact hebben, worstelen organisaties met de vraag welke taken vrijwilligers

38

v rij w illiger s in de zorg

k­ unnen uitvoeren. Dit wordt des te relevanter nu de complexiteit van de doelgroep lijkt
toe te nemen (Van der Feen 2012; Nienhuis et al. 2011).
Uit onderzoek van Bockma (2010) onder 180 vrijwilligers van Humanitas blijkt dat zij zelf
ook duidelijk grenzen zien aan de activiteiten die zij kunnen uitvoeren. Zo vinden zij in
ieder geval dat een aantal meer verzorgende taken niet door vrijwilligers gedaan moeten
worden, omdat hiervoor speciale vaardigheden nodig zijn.
Steeds meer eisen aan vrijwilligers…
Schalk en Bal (2013) signaleren dat steeds hogere eisen worden gesteld aan vrijwilligers.
Zo is het in de verpleeghuissector niet ongebruikelijk dat kandidaten in een selec­
tieprocedure terechtkomen en dat niet iedereen in aanmerking komt voor bepaalde
activiteiten.
Ook Van Dam (2009) ziet steeds hogere eisen aan vrijwilligers door de toenemende pro­
fessionalisering, uitbreiding van wettelijke voorschriften en hogere eisen aan de kwali­
teit van dienstverlening in de sector (ook door klanten). De meeste organisaties hebben
geen strikte eisen voor vrijwilligers, maar slechts richtlijnen voor hun competenties.
Organisaties vinden het vooral lastig om bij nieuwe vrijwilligers (onder wie de tijdelijke
en de flitsvrijwilligers) in te schatten wat hun competenties zijn (Van der Klein et al.
2010). Ham en Peeters (2010) menen dat er steeds meer van vrijwilligers geëist wordt: ze
moeten kunnen luisteren, afstand houden, evenwichtig en betrouwbaar zijn. Dit vergt
een zorgvuldige selectie en veel investeren in het behoud van de vrijwilliger.
Voor sommige vrijwilligers is extra ondersteuning nodig. Zo kunnen cliënten in de
geestelijke gezondheidszorg die vrijwilligerswerk doen gebaat zijn bij individuele bege­
leiding. Voor mensen met een fysieke beperking kan een (financiële) regeling voor aan­
gepast vervoer een uitkomst zijn om vrijwilligerswerk te kunnen doen (Hijnekamp et al.
2010).
… en aan vrijwilligersorganisaties
De toenemende aandacht voor kwaliteit stelt eisen aan de motivatie en deskundigheid
van vrijwilligers, maar ook aan de vrijwilligersorganisatie. Hun belangrijkste uitdaging
is een goede match tussen vraag en aanbod en inspelen op de mogelijkheden en wensen
van vrijwilligers (Schalk en Bal 2013; Dekker en de Hart 2011; Oudenampsen en Van Vliet
2007; Scholten en Overbeek 2009). Vrijwilligersorganisaties moeten er rekening mee
houden dat er steeds meer soorten vrijwilligers zijn en nagaan hoe ze iedere vrijwil­
liger kunnen geven wat hij nodig heeft om gemotiveerd zijn taak te doen (Hustinx 2011).
Vrijwilligersorganisaties wijzen er op dat vrijwilligers steeds kritischer worden. Ze ver­
wachten een onderbouwde vraag en een zeker professionalisme en kwaliteitsniveau van
de vrijwilligersorganisaties, zoals duidelijke informatie en goede afspraken. Vrijwilligers
zetten zich steeds meer in voor een bepaald project en hebben minder interesse in de
achterliggende organisatie of ideologie (Loose en Gijselinckx 2009).
Ook de mensen die hulp krijgen veranderen. De zorgvraag wordt niet alleen groter,
maar ook complexer, bijvoorbeeld doordat ouderen steeds langer thuis blijven wonen.
Dit betekent dat er van vrijwilligersorganisaties meer flexibiliteit wordt gevraagd, meer
maatwerk en organiserend vermogen (Van Dam 2009; Van der Klein et al. 2010). Hierbij
39

infor mele zorg in nederl a nd

zou er ook aandacht moeten zijn voor de toenemende diversiteit onder de zorgvragers,
bijvoorbeeld de allochtone ouderen. Organisaties doen er goed aan hiermee rekening te
houden bij de werving van nieuwe leden. Immers, diversiteit van vrijwilligers vergroot
de kans op een match tussen zorgvrager en vrijwilliger (Devilee 2008; Boss et al. 2011).
Scholten en Overbeek (2009) wijzen erop dat er steeds meer vormen van vrijwilligers­
werk komen, ook sinds de intrede van de meer geleide vormen van vrijwilligerswerk,
waardoor de diversiteit van de vrijwilligers toeneemt. Dit betekent ook meer diversiteit
in activiteiten die zij kunnen uitvoeren en de mate van begeleiding die zij vanuit de orga­
nisatie nodig hebben.
De ‘moderne vrijwilliger’ zal minder (lang) trouw blijven aan een organisatie (Meijs et
al. 2011). Dit leidt ertoe dat organisaties steeds vaker op zoek moeten naar nieuwe vrij­
willigers. Onderzoek van Movisie wijst uit dat het het meest effectief is om potentiële
vrijwilligers te werven in kringen van de doelgroep (of mensen die tot de doelgroep
behoorden) via een persoonlijke benadering door vrijwilligers (mond-tot-mondrecla­
me). Meijs en Brudney (2011) wijzen erop dat veel vrijwilligersorganisaties bezig zijn
nieuwe vrijwilligers te werven, maar dat het minstens zo belangrijk is om de huidige te
behouden. Dit kan door hen actief te begeleiden, hun inzet na enige tijd te evalueren en
een vaste contactpersoon aan te wijzen binnen de organisatie, maar ook door verzeke­
ringen, cursussen, bijeenkomsten of een kleine attentie (Devilee 2005; Hoogenboom
et al. 2010; Verburg-Abrahamse en Walrave-Troost 2012; Scholten en Overbeek 2009).
Binnen het brede vrijwilligerswerk heeft de zorgs- en welzijnssector de meeste voorzie­
ningen voor vrijwilligers getroffen (Devilee 2005). Tonkens en Duyvendak (2013) zien de
toegenomen aandacht voor het belang van vrijwilligerswerk als een kans om meer waar­
dering en erkenning voor vrijwilligers te krijgen.
Rol van gemeentelijke ondersteuning
Gemeenten hebben, met de invoering van de Wmo in 2007, een belangrijke taak gekre­
gen in het ondersteunen van vrijwilligers. Gemeenten besteden hierbij veel aandacht
aan vrijwilligers in de zorg (Ploegmakers et al. 2011). Vonk en collega’s (2013) laten
zien dat verreweg de meeste gemeenten acties ondernemen om vrijwilligerswerk te
promoten en vrijwilligers te waarderen. Een grote meerderheid van gemeenten geeft
informatie en advies aan (potentiële) vrijwilligers en de meeste gemeenten leggen ver­
bindingen tussen vraag en aanbod (bijv. door vacaturebanken). Volgens De Gruijter et al.
(2011) hebben vrijwel alle gemeenten een vrijwilligerscentrale14 om de vrijwillige inzet
te promoten en te ondersteunen. Die ondersteuning is vaak bij een welzijnsinstelling
ondergebracht.
Onderzoek van Movisie bevestigt dit: vrijwel alle gemeenten bieden een collectieve
verzekering voor hun vrijwilligers. De meeste gemeenten hebben een vrijwilligers­
steunpunt (83%) en een makelaarsfunctie (75%) (Ploegmakers et al. 2011). De rol van
maatschappelijk makelaar is in eerste instantie ingericht voor de ondersteuning van
maatschappelijke stages.
Onderzoek van Oudenampsen et al. (2012) naar het steunpunt in Eindhoven laat zien
dat het steunpunt een belangrijke rol vervult. Ander onderzoek laat zien dat veel
­v rijwilligersorganisaties sceptisch zijn over de vrijwilligerscentrales, omdat hun
40

v rij w illiger s in de zorg

­ akelaarsfunctie niet goed werkt. Zij geven er de voorkeur aan zelf vrijwilligers te
m
werven (Van der Klein et al. 2010). Uit onderzoek van het Tympaan Instituut blijkt dat
gemeentelijke steunpunten zorgvrijwilligers aanmelden bij zorgvrijwilligersorgani­
saties, zoals de Zonnebloem of Humanitas, maar na deze aanmelding of bemiddeling
weinig contact meer hebben met de vrijwilligers (Nienhuis et al. 2011). Onderzoek van
Duijvestein (2010) lijkt erop te wijzen dat het bereik van de vrijwilligersondersteuning
die gemeenten bieden gering is. Zo maken weinig vrijwilligersorganisaties gebruik van
de mogelijkheid om advies en begeleiding in te winnen ter versterking van hun organi­
satie of om problemen aan te pakken.
Samenvattend spelen vrijwilligers een belangrijke rol in zorg en welzijn. Zij werken
in principe aanvullend op professionals, maar de scheidslijn is soms vaag. Voor or­
ganisaties is het soms lastig om in te schatten wat iemand precies kan doen. Harde
cijfers ontbreken, maar het lijkt alsof er steeds meer van vrijwilligers wordt verwacht.
Van diverse kanten klinkt dan ook de waarschuwing dat voldoende professionele
zorg beschikbaar moet blijven. Ook aan vrijwilligersorganisaties worden steeds meer
eisen gesteld, om voldoende vrijwilligers te werven, te begeleiden en te behouden.
Gemeenten bieden mogelijkheden om vrijwilligers(organisaties) te ondersteunen, maar
de ervaringen met deze steunpunten zijn wisselend.

41

infor mele zorg in nederl a nd

6

Samenvatting en conclusie

De Tweede Kamer heeft v ws gevraagd om het scp onderzoek te laten doen naar ‘de
huidige stand van zaken van de informele zorg en van mantelzorgers (aard, omvang,
kwaliteit en belasting) en welke functie de informele zorg zou kunnen spelen in de ver­
anderingen van de langdurige zorg’ (t k 2012/2013b). Als eerste stap heeft het scp in deze
publicatie samengevat wat op dit moment bekend is over de informele zorg in Neder­
land. Informele zorg is opgevat als mantelzorg of vrijwilligerswerk in de zorg. Een van de
dingen die opvalt, is dat de aard van de literatuur over mantelzorg en vrijwilligerswerk
verschilt. Over mantelzorg lijkt meer wetenschappelijke literatuur beschikbaar, terwijl
de literatuur over vrijwilligerswerk meer beschrijvend van aard is.
Bereidheid om voor een ander te zorgen
Veel mensen zijn bereid om iets voor een ander te doen in geval van gezondheidsproble­
men, maar die bereidheid is veel kleiner als het gaat om meer intensieve of persoonlijke
hulp. Bovendien is het lastig te achterhalen of de mensen die in enquêtes aangeven iets
voor een ander te willen doen, dat ook werkelijk zullen doen als hun hulp nodig is. Aan
de andere kant weten we ook dat mensen vaak veel verder gaan dan ze vooraf hadden
gedacht: als er iemand in je nabije omgeving hulp nodig heeft dan help je, zelfs als dat
lang en intensief nodig is. Wel blijken mensen het vaak ingewikkeld te vinden om om
hulp te vragen of deze aan te bieden. Veel Nederlanders willen geen beroep op hun net­
werk doen of denken dat anderen niet in staat zijn om hen meer hulp te bieden.
De meerderheid van de Nederlanders vindt dat de overheid een belangrijke taak heeft
in de zorg voor hulpbehoevenden. Nederlanders vinden dit veel vaker dan de meeste
andere Europeanen en ouderen vinden dit vaker dan jongeren. Over de vraag of het goed
is dat de overheid verwacht dat mensen meer voor elkaar zorgen bij chronische ziekte of
beperking, zijn de meningen verdeeld.
Mensen met beperkingen
Veel mensen met beperkingen krijgen hulp uit hun eigen sociale netwerk. Pas als er
sprake is van (matige of) ernstige beperkingen, speelt ook de formele hulp een rol.
Bij de hulp bij het huishouden en de verzorging en verpleging is vooral de formele zorg
actief; mantelzorgers geven deze hulp ook, maar geven bijvoorbeeld ook veel begelei­
ding. De vraag of formele zorg en mantelzorg vooral aanvullend zijn of elkaar kunnen
vervangen, is niet eenvoudig te beantwoorden: soms is formele zorg een aanvulling op
informele zorg, maar er zijn ook groepen waarbij sprake is van èn informele èn formele
zorg.
De inschatting door hulpbehoevenden of het netwerk nog extra hulp kan geven wisselt,
maar duidelijk wordt wel dat er een aanzienlijke groep is die aangeeft dat de grens is
bereikt.

42

s a men vat ting en conclusie

Mantelzorgers
Een op de vijf volwassen Nederlanders (20%) geeft meer dan drie maanden of meer dan
acht uur per week hulp aan een hulpbehoevende naaste, inclusief hulp aan huisgenoten
(2,6 miljoen mensen). Van hen geven 1,1 miljoen mensen zowel langdurige als intensieve
hulp; deze groep is in omvang toegenomen. Veel mensen zien de hulp die zij bieden zelf
niet als mantelzorg; zij geven hulp vanuit vanzelfsprekendheid en liefde. Er is ook een
kleine groep bij wie de hulpverlening niet geheel vrijblijvend is; zij zorgen uit plichts­
gevoel of omdat er niemand anders beschikbaar is.
Vooral vrouwen geven mantelzorg. Men veronderstelt vaak dat werkenden minder man­
telzorg verlenen dan mensen die niet werken, maar een baan hebben blijkt nauwelijks
van invloed te zijn. Wel zijn er mensen die tijdelijk stoppen of minder gaan werken. Een
verdere verhoging van de arbeidsparticipatie zal er naar verwachting toe leiden dat men­
sen minder tijd over hebben voor mantelzorg of vrijwilligerswerk.
De belangrijkste reden om geen hulp te bieden terwijl je wel iemand kent die hulp nodig
heeft, is dat er al hulp van anderen is. Ook reisafstand kan een reden zijn, of te veel
andere verplichtingen.
Mantelzorg verlenen kan heel positief zijn en voldoening geven of tot nieuwe contacten
of vaardigheden of meer geluk leiden. Echter, mantelzorg kan, vooral als deze intensief
is (veel uren) of bij hulp in moeilijke situaties (bijv. bij mensen met gedragsproblemen),
leiden tot overbelasting. Doordat de intensieve zorgverlening in de loop van de tijd is
toegenomen nam ook het aantal mensen dat zwaar of overbelast is toe. De zorg delen
kan deze belasting verminderen. Voorwaarde is dan wel dat de samenwerking tussen
informele en formele helpers goed loopt en dat is volgens mantelzorgers nog niet altijd
het geval. Het is veel minder duidelijk hoe professionals denken over de samenwerking
en afstemming met mantelzorgers.
Vrijwilligers
De schatting hoeveel mensen actief zijn in de zorg lopen uiteen van 450.000 tot 2 mil­
joen. In het eerste geval gaat het om inschattingen op basis van vrijwilligersorganisaties,
in het laatste om schattingen op basis van enquêtes onder de bevolking, waarin 8 tot
15% aangeeft weleens vrijwilligerswerk te doen in de zorg. In vergelijking met andere
Europese landen is de deelname aan vrijwilligerswerk in Nederland groot. Naast het
traditionele vrijwilligerswerk zijn er allerlei andere vormen van vrijwilligerswerk in
opkomst. Dit varieert van burgerinitiatieven en tijdelijke vrijwilligers (de flitsvrijwilliger)
tot geleid vrijwilligerswerk (zoals de maatschappelijke stage). Deze nieuwe vrijwilligers
willen zich steeds minder voor een langere periode binden. Vrijwilligersorganisaties
geven aan dat zij tekorten hebben, maar onduidelijk is hoe groot die precies zijn en
welke gevolgen die hebben (of bepaalde taken blijven liggen).
Mensen hebben uiteenlopende redenen om zich in te zetten in het vrijwilligerswerk.
Sommigen willen graag iets voor een ander doen, maar anderen zien het als een
manier om mensen te ontmoeten, zichzelf te ontwikkelen of ervaring op te doen.
Anders dan bij de mantelzorg kiezen mensen er bewust voor om vrijwilligerswerk te
doen. Toch blijkt ook hier dat het voor mensen soms niet gemakkelijk is om te stop­
pen (de ‘­v rijwilligersklem’). Mensen hebben ook uiteenlopende redenen om geen
43

infor mele zorg in nederl a nd

v­ rijwilligerswerk te doen, zoals tijdgebrek (jongere mensen) of het gevoel al genoeg te
hebben gedaan (ouderen).
In het algemeen werken vrijwilligers aanvullend op professionals, maar de afbakening
van wat vrijwilligers kunnen doen blijkt niet altijd duidelijk. Wettelijk zijn er weinig
belemmeringen, maar in praktijk vinden organisaties het soms lastig om in te schatten
wat vrijwilligers kunnen. Hoewel harde gegevens ontbreken, lijkt het erop dat vrijwilli­
gers steeds meer doen. De hulpvragen die op hen afkomen, lijken complexer te worden.
Het is de vraag waar de grens ligt. Een veel geciteerd voorbeeld is het douchen van de
buurman (zie ook Ham en Peeters 2010). Verschillende auteurs signaleren dat er steeds
hogere eisen worden gesteld aan vrijwilligers en aan vrijwilligersorganisaties.
Gemeenten hebben, met de invoering van de Wmo in 2007, een belangrijke taak gekre­
gen in de ondersteuning van vrijwilligers(organisaties). De meeste gemeenten hebben
bijvoorbeeld vrijwilligerscentrales en promoten vrijwilligerswerk.
De vraag van dit onderzoek luidde ‘Wat is er op dit moment bekend over de informele
zorg in Nederland?’ Duidelijk is dat zowel over mantelzorg als over vrijwilligers­
werk al veel kennis beschikbaar is. Zo weten we dat ongeveer 20% van de volwassen
Nederlanders meer dan drie maanden of meer dan acht uur per week mantelzorg geeft
en dat 8 tot 15% van de volwassenen (weleens) actief is in het vrijwilligerswerk in de
zorg. Naast het traditionele vrijwilligerswerk zijn er allerlei nieuwe vormen van vrijwil­
ligerswerk in opkomst. Vrouwen zijn actiever in de informele zorg dan mannen. (Over)
belasting is een thema dat vooral bij mantelzorgers speelt.
Dit onderzoek maakt ook duidelijk dat mensen het lastig vinden om grenzen te stellen.
Dit geldt zeker voor mensen die mantelzorg geven, maar ook voor degenen die vrijwil­
ligerswerk doen en de vrijwilligersorganisaties en voor degenen die hulp nodig hebben:
welke zorg wil en kan iemand (een ander laten) doen?
Mensen die hulp nodig hebben krijgen die al voor een belangrijk deel van informele
zorgverleners. De overheid verwacht in de toekomst meer onderlinge steun. Onduidelijk
is nog hoe groot het onbenutte potentieel aan informele zorg is, hoe er meer onderlinge
steun tot stand kan komen, of mensen meer informele zorg willen ontvangen en hoe de
samenwerking en afstemming tussen professionele zorg, vrijwilligerswerk en mantel­
zorg het beste vorm kan krijgen.

44

noten

Noten
1

Binnen de onbetaalde zorg wordt vaak ook onderscheid gemaakt tussen formele zorg, die dan op­
gevat wordt als georganiseerde vrijwilligerszorg, en informele zorg, die dan betrekking heeft op de
ongeorganiseerde zorg (waaronder dan ook de mantelzorg valt).
2 De rest heeft geen mening.
3 Het gaat dan om de algemene vraag ‘Als ik zelf hulp nodig heb, zou ik graag hulp willen van familie,
vrienden of buren’ in de enquête Culturele Veranderingen 2010/2011.
4 Deze mensen zijn in pol s 2008 (Permanent Onderzoek Leefsituatie) als volgt geïdentificeerd: ‘U
kunt in uw vrije tijd ook buiten organisaties om onbetaalde hulp geven aan andere buiten uw eigen
huishouden, zoals aan zieken, buren, familie, vrienden en bekenden. Heeft u afgelopen vier weken
dergelijke hulp gegeven?’
5 Er zijn ook gevallen bekend waarbij mensen makkelijker hulp van de buren accepteren dan van
­familie.
6 In hoofdstuk 3 ontbreken bijvoorbeeld bewoners van zorginstellingen (Eggink et al. 2012); in de
cijfers van tabel 4.1 wordt de hulp aan instellingsbewoners wel meegeteld (Oudijk et al. 2010).
7 Deze vergelijking is gebaseerd op basis van de Survey of Health, Ageing, and Retirement in Europe (sh a r e).
8 Het gaat om mantelzorg bij persoonlijke verzorging die zeer regelmatig wordt gegeven (‘personal care
being provided on almost daily basis’). Bij de mantelzorg bij huishoudelijke hulp gaat het uitsluitend om
hulp aan niet-huisgenoten. Dat betekent dat veel van de onderlinge hulp tussen partners, die we in
Nederland wel meerekenen als mantelzorg, in deze cijfers niet wordt meegenomen.
9 Deze cijfers liggen lager dan de scp-aantallen, onder andere omdat bij het cbs het woord ‘mantel­
zorg’ in de vraagstelling is opgenomen. Het scp vraagt naar concrete zorgsituaties en daarna of men
al dan niet hierbij geholpen heeft. In het eerste geval zullen veel mensen zich niet als mantelzorger
herkennen. Daarnaast is bij het cbs de belasting van mantelzorgers met een directe vraag gemeten,
terwijl het scp dat op basis van een reeks vragen deed (om in beeld te brengen hoeveel druk de man­
telzorg met zich meebrengt voor mensen). Een deel van hen zal zelf niet aangeven overbelast te zijn,
maar heeft daar wel de symptomen van. Verder neemt het cbs voor de berekening van het aantal
mantelzorgers in Nederland alleen mensen mee die op het moment van enquêtering aangaven ook
daadwerkelijk mantelzorg te verlenen; het scp rapporteert over een periode van een jaar.
10 Sinds 2011/2012 moeten alle scholieren in het voortgezet onderwijs eenmalig een maatschappelijke
stage van dertig uur lopen. De stage is bedoeld om maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef te
versterken en kennis te maken met vrijwilligerswerk. Naar alle waarschijnlijkheid wordt de verplich­
te maatschappelijke stage afgeschaft (in 2014 voor het vmbo en 2015 voor havo en vwo).
11 Zie ook de discussie tussen Meijs en Van Baren (2013), die vrijwilligerswerk zien als een overkoepe­
lend begrip, een continuüm waarin allerlei uiteenlopende vormen onder te brengen zijn en Hetem
(2013) die grenzen wil stellen aan wat er als vrijwilligerswerk wordt opgevat. Hij vindt iets alleen
vrijwilligerswerk als het een bijdrage levert aan de civil society en als mensen zelf gemotiveerd zijn en
niet als het afgedwongen wordt.
12 Andere voorbeelden staan beschreven in Nienhuis en Doelman-van Geest (2011), Meijs et al. (2011),
Boss et al. (2011) of op de website van het kennisinstituut Movisie (www.movisie.nl/kennisdossier/
vrijwillige-inzet).

45

infor mele zorg in nederl a nd

13 Om zorgorganisaties te helpen om te bepalen welke taken vrijwilligers kunnen uitvoeren is er bin­
nen het programma ‘zorg beter met vrijwilligers´ (www.zorgbetermetvrijwilligers.nl) een handreiking
ontwikkeld.
14 Van den Bos geeft de volgende definitie van vrijwilligerscentrales: organisaties die de missie heb­
ben om vrijwilligers en vrijwilligersorganisaties te ondersteunen en een klimaat te scheppen dat
uitdaagt tot vrijwillige inzet. Zij hebben zes kernfuncties: bemiddelen, werven, ondersteunen van
vrijwilligersorganisaties, ontwikkelen van nieuwe vormen van vrijwillige inzet, invoeren van vrij­
willigersbeleid, realiseren van randvoorwaarden die uitnodigen tot vrijwillige inzet. Ook in andere
landen komen vrijwilligerscentrales voor.

46

liter atuur

Literatuur
Actiz (2011). Vrijwilligersbeleid. Rapportage Flitsenquête Actiz. Utrecht: Actiz.
Actiz (2012). Vrijwilligersbeleid 2012. Rapportage Flitsenquête Actiz. Utrecht: Actiz.
Aneshensel, Carol S., Leonard I. Pearlin en Roberleigh H. Schuler (1993). Stress, Role Captivity and the
Cessation of Caregiving. In: Journal of Health and Social Behavior, jg. 34, nr. 1, p. 54-70.
Arts, Koos en Saskia te Riele (2010). Vrijwilligerswerk. In: Hans Schmeets (red.), Sociale samenhang:
participatie, vertrouwen en integratie (p. 53-70). Den Haag / Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
Arts, Koos en Saskia te Riele (2011). Vrijwilligerswerk onder werkenden en niet-werkenden. In: Sociaaleconomische
trends (cbs), 2e kwartaal 2011, p. 54-62.
Baanders, A.N. en M.J. Heijmans (2007). The impact of chronic diseases; the partner perspective. In:
Family Community Health, jg. 30, nr. 4, p. 305-317.
Baren, E.A. van, L. Meijs, L. Roza, J. Metz en N. Hoogervorst (2011). ecsp webpublicatie: Over hedendaagse
‘vrijwillige inzet’ en ‘vrijwilligersmanagement’ als bouwstenen voor de pedagogische civil society. Geraadpleegd
op 10 juni 2013 via http://goo.gl/UN9bG.
Beneken genaamd Kolmer, Deirdre (2007). Family care responsibility; the art of meeting each other
(proefschrift). Delft: Eburon Academic Publishers.
Beneken genaamd Kolmer, Deirdre, Agnes Tellings en John Gelissen (2010). Visie van mantelzorgers op
zorgverantwoordelijkheid. In: t sg, jg. 88, nr. 6, p. 344-354.
Berg, E. van den, P. van Houwelingen en J. de Hart (2011). Informele groepen. Verkenningen van eigentijdse
bronnen van sociale cohesie. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Bochove, Marianne van, Imrat Verhoeven en Suzanne Roggeveen (2013). Sterke vrijwilligers,
volhardende professionals. In: Thomas Kampen, Imrat Verhoeven en Loes Verplanke (red.),
De affectieve burger. Hoe de overheid verleidt en verplicht tot zorgzaamheid (p. 187-203). Amsterdam: Van
Gennep.
Bockma, Jorie (2010). Draagkracht van vrijwilligers. Een onderzoek naar de toekomst van de extramurale vrijwillige
zorg (masterscriptie). Geraadpleegd op 10 juni 2013 via http://dare.uva.nl/scriptie/356462.
Boer, Alice de en Cretien van Campen (2007). Informele helper en o zo gelukkig. In: Veel geluk in 2007, scpnieuwjaarsuitgave 2007 (p. 72-76). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Boer, Alice de en Cretien van Campen (2009). Ondersteuning van mantelzorgers. In: Alice de Boer,
Marjolein Broese van Groenou en Joost Timmermans (red.), Mantelzorg; een overzicht van de steun van en
aan mantelzorgers in 2007 (p. 130-143). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Boer, Alice de en Sjoerd Kooiker (2012). Zorg. In: Vic Veldheer, Jedid-Jah Jonker, Lonneke van Noije en
Cok Vrooman (red.), Een beroep op de burger; minder verzorgingsstaat, meer eigen verantwoordelijkheid. Sociaal
en Cultureel Rapport 2012 (p. 140-161). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Boer, A. de en M. Mootz (2010). De onbekende mantelzorger. In: t sg, jg. 88, nr. 6, p. 187-188.
Boer, Alice de, Marjolein Broese van Groenou en Joost Timmermans (red.) (2009). Mantelzorg. Een overzicht
van de steun van en aan mantelzorgers. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Boer, Alice de, Ellen Grootegoed en Joost Timmermans (2010). Mantelzorgers met een vergoeding uit
een persoonsgebonden budget (pgb). In: t sg, jg. 88, nr. 6, p. 336-343.
Boer, A. de, D. Oudijk, M. Broese van Groenou en J. Timmermans (2012a). Positieve ervaringen door
mantelzorg; constructie van een schaal. In: Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie, jg. 43, p. 243-255.

47

infor mele zorg in nederl a nd

Boer, A. de, D. Oudijk, J. Timmermans en A.M. Pot (2012b). Ervaren belasting door mantelzorg;
constructie van de edi z-plus. In: Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie, jg. 43, p. 77-88.
Boer, A.H. de, I.B. Woittiez en T.M. Zonneveld (2013). Mantelzorg op waarde geschat. In: t sg, jg. 91, nr. 3,
p. 151-154.
Borsboom, Leny, Alice de Boer en Mirjam de Klerk (2011). Mantelzorg: extra uitgaven en vergoedingen
(factsheet). Bunnik / Den Haag: Mezzo / Sociaal en Cultureel Planbureau.
Bos, Cees M. van den (nog te verschijnen). Using volunteering infrastructure to build civil society. Rotterdam:
Erasmus universiteit (proefschrift).
Boss, Else-Marije, Wiebe Blauw en Marleen Alblas (2011). Vrijwillige inzet 2.0 Trendrapport Vrijwillige Inzet 2011.
Utrecht: Movisie.
Brandt, M., K. Haberkern en M. Szydlik (2009). Intergenerational help and care in Europe. In: European
Sociological Review, jg. 25, nr. 5, p. 585-601.
Brink, Barbara (2010). Geen zorg minder; effecten van ondersteuning overlaste mantelzorgers. Rotterdam:
Rekenkamer Rotterdam.
Brodaty, Henry, Alisa Green en Annette Koschera (2003). Meta Analysis of psychosocial interventions of
caregivers of people with dementia. In: jag s, vol.51, nr.5, p. 657-664.
Broese van Groenou, M. (2010). Mantelzorg in het tehuis. In: t sg, jg. 88, nr. 6, p. 329-335.
Broese van Groenou, M. (2011). Samen zorgen voor ouderen. In: Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie,
jg. 42, nr. 4, p. 156-157.
Broese van Groenou, M.I. (2012). Informele zorg 3.0: schuivende panelen en een krakend fundament (oratie).
Amsterdam: Vrije Universiteit.
Broese van Groenou, Marjolein en Theo van Tilburg (2007). Het zorgpotentieel in de netwerken van
ouderen. In: Alice de Boer (red.), Toekomstverkenning informele zorg (p. 45-64). Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Brouwer, W.B.F., N.J.A. van Exel, B. van den Berg, G.A.M. van den Bos en M.A. Koopmanschap (2005).
Process utility from providing informal care: the benefit of caring. In: Health policy, jg. 74, nr. 1,
p. 85-99.
Campen, Cretien van en Mirjam de Klerk (2012). Actieve ouderen in vrijwilligerswerk en mantelzorg. In:
Nico van Nimwegen en Carlo van Praag (red.), Bevolkingsvraagstukken in Nederland anno 2012. Actief ouder
worden in Nederland (p. 139-154). Den Haag: Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut.
cbs (2012). De Nederlandse samenleving 2012. Den Haag / Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
cbs (2013). 220 duizend Nederlanders voelen zich zwaar belast door mantelzorg. Webpublicatie, 22 april 2013
(www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/gezondheid-welzijn/publicaties/artikelen/archief/2013/2013-027pb.htm). Voorburg: Centraal Bureau voor de Statistiek.
Croezen, Simone (2010). Social relationships and healthy ageing; epidemiological evidence for the development of a
local intervention programma (proefschrift). Wageningen: Wageningen ur.
Cuelenaere, Boukje, Dorinde Brands en Margaret Chotkowski (2009). Arbeid en zorg op de werkvloer;
onderzoek naar arrangementen voor ouders en mantelzorgers: knelpunten en mogelijkheden. Den Haag: Raad voor
Werk en Inkomen.
Cuijpers M. en W. Kruijswijk (2012). Aanspreken op kracht; waarom waardering nodig is voor positieve
kanten van mantelzorg. In: Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie, jg. 43, p. 240-242.
Daal, Henk-Jan van, Aletta Winsemius en Esther Plemper (2005). Samenwerking tussen vrijwilligers en
beroepskrachten: een verkenning. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.

48

liter atuur

Daatland, S.O. en K. Herlofson (2003). Lost solidarity and changed solidarity; a comparative European
view of normative family solidarity. In: Ageing and Society, jg. 23, p. 537-60.
Dam, Corrie van (2009). Actuele ontwikkelingen en trends van invloed op de lokale ondersteuning van het
vrijwilligerswerk. Utrecht: Movisie.
Dautzenberg, Maaike (2009). Wmo in de buurt. Evaluatie van negen buurttrajecten leefbaarheid en sociale
samenhang. Amsterdam: dsp-groep.
Dautzenberg, Maaike, Joost Groenendijk en Paul van Soomeren, m.m.v. Carla Kolner en Norbert
Broenink (2011). Over het kind en het badwater. Onderzoek in zeven gemeenten naar beperkingen en potentie van
het eerste prestatieveld Wmo (sociale samenhang). Amsterdam: dsp-groep.
Dekker, Fabian en Huub Braam (2010). ‘De beste maatjes’. Evaluatie campagne De beste maatjes van het Oranje
Fonds 2007-2010. Utrecht: Verwey-Jonker instituut.
Dekker, Paul en Joep de Hart (2009). Vrijwilligerswerk in meervoud. Civil society en vrijwilligerswerk 5. Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau.
Dekker, Paul en Joep de Hart (2010). Vrije figuren: kleine statistiek van het vrijwilligerswerk. In:
Vrijetijdsstudies, jg. 28, nr. 3, p. 9-23.
Dekker, Paul en Joep de Hart (2011). Vrijwilligerswerk in beweging. In: Else Boss en Ronald Hetem,
Vrijwillige inzet onderzocht. Cahier 2011 (p. 7-19). Utrecht: Movisie.
Dekker, Paul en Josje den Ridder (2011a). Burgerperspectieven 2011|3. Kwartaalbericht van het Continu Onderzoek
Burgerperspectieven (cob). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Dekker, Paul en Josje den Ridder (2011b). Betrokken burgers. In: Paul Dekker en Josje den Ridder (red.),
Stemming onbestemd. Tweede verdiepingsstudie Continu Onderzoek Burgerperspectieven (p. 88-106). Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau.
Dekker, Paul en Eefje Steenvoorden (2008). Burgerperspectieven 2008|2. Kwartaalbericht van het Continu
Onderzoek Burgerperspectieven (cob). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Dekker, Paul, Joep de Hart en Laila Faulk (2007). Toekomstverkenning vrijwillige inzet 2015. Den Haag: Sociaal
en Cultureel Planbureau.
Devilee, Jeroen (2005). Vrijwilligersorganisaties onderzocht. Over het tekort aan vrijwilligers en de wijze van werving
en ondersteuning. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Devilee, Jeroen (2008). Vrijwillig verzorgd. Over vrijwilligerswerk voor zorgbehoevenden en mantelzorgers buiten de
instellingen. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Dingemans, Ellen en Hanna van Solinge (2011). Met pensioen: wat te doen? In: Demos, jg. 27, nr. 6, p. 4-6.
Dorp, Merel van (2008). Doe mij maar een vrijwilliger. Dedain voor ‘amateurs’ in opvoedingsonder­
steuning misplaatst. In: Jeugd en Co, jg. 2, nr. 1, p. 6-10.
Duijvestein, Paul (2010). Goed voor elkaar met de basisfuncties: analyse van de basisfuncties vrijwilligerswerk en
mantelzorg in het gemeentelijk beleid. Utrecht: Movisie.
Draak, Maaike den (2008). Oudere tehuisbewoners. Landelijk overzicht van de leefsituatie van ouderen in instellingen
2008/2009. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Dykstra, P. en A. Komter (2006). Structural characteristics of Dutch kin networks. In: Pearl A. Dykstra,
Matthijs Kalmijn, Trudie C.M. Knijn, Aafke E. Komter, Aart C. Liefbroer en Clara H. Mulder (red.),
Family Solidarity in the Netherlands (p.21-43). Amsterdam: Dutch University Press.
Dykstra, Pearl A. en Anne van Putten (2010). Mantelzorgende mannen: een kwestie van moeten, kunnen
of willen. In: t sg, jg. 88, nr. 6, p. 320-328.

49

infor mele zorg in nederl a nd

Egging S., A.H. de Boer en N.L. Stevens (2011). Zorgzame vrienden en buren als mantelzorgers van oudere
volwassenen: een vergelijking met kinderen. In: Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie, jg. 42, p. 243255.
Eggink, Evelien, Debbie Oudijk en Klarita Sadiraj (2012). Vevera IV; actualisatie en aanpassing ramingsmodel
verpleging en verzorging 2009-2030. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Epel, Elissa S., Elizabeth H. Blackburn, Jue Lin, Firdaus S. Dhabhar, Nancy E. Adler en Jason D. Morrow
(2004). Accelerated telomere shortening in response to life stress. In: pna s, jg. 101, nr. 49, p. 1731217315.
Europese Commissie (2007). Health and long-term care in the European Union (special Eurobarometer 283/Wave
767.3 t ns Opinion & Social). gedownload op 18 juni 2013 viahttp://ec.europa.eu/public_opinion/
archives/ebs/ebs_283_en.pdf
Faulk, Laila (2009). In gesprek met vrijwilligers: effecten van de levensfase op vrijwillige inzet. In:
Paul Dekker en Joep de Hart (2009). Vrijwilligerswerk in meervoud. Civil society en vrijwilligerswerk 5.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Feen, Nyske van der (2012). Inventarisatie maatjesprojecten in Fryslân. Leeuwarden: Partoer.
Feijten, Peteke, Anna Maria Marangos, Mirjam de Klerk, Alice de Boer, Frieke Vonk (nog te verschijnen).
De ondersteuning van Wmo-aanvragers en hun mantelzorgers in 2012.Deelrapport aanvragers en mantelzorgers
tweede Wmo-evaluatie. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Garssen, Joop en Jaap de Beer (2012). Demografie van de vergrijzing. In: Nico van Nimwegen en Carlo van
Praag (red.), Bevolkingsvraagstukken in Nederland anno 2012. Actief ouder worden in Nederland (p. 51-63). Den
Haag: Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut.
Genet, Nadine, Wienke Boerma, Madelon Kroneman, Allen Hutchinson en Richard B. Saltman (2013).
Home Care across Europe. Current structure and future challenges. Kopenhagen: World Health Organisation.
Graaf, Ron de, Margreet ten Have en Saskia van Dorsselaer (2010). neme sis 2: De psychische gezondheid van
de Nederlandse bevolking: Opzet en eerste resultaten. Utrecht: Trimbos instituut.
Gremmen, Mark, Lieke Salomé en Barbara Wapstra-van Damme (2011). Mantelzorg in Beeld. Resultaten
tevredenheidsonderzoek en benchmark Wmo 2011. Den Haag: sgbo Benchmarking.
Grootegoed, Ellen, Trudie Knijn en Barbara Da Roit (2010). Relatives as paid care-givers: how family
carers experience payments for care. In: Ageing & Society, jg. 30, nr. 3, p. 467-489.
Gruijter, Marjan de, Dick Oudenampsen en Trudi Nederland (2011). Kwaliteitsinstrumenten Wmo voor
gemeenten: handreiking voor het borgen van kwaliteit van de ondersteuning. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.
Guerra, Jorge Castillo, Marjolein Glashouwer en Joris Kregting (2008). Tel je zegeningen. Het rendement van
christelijke kerken in Rotterdam en hun bijdrage aan de sociale cohesie. Nijmegen: Nijmeegs instituut voor
Missiewetenschappen.
Ham, Marcel en Piet-Hein Peeters (2010). De rug van je buurman afdrogen? Zorgvrijwilligers gezocht.
In: Imrat Verhoeven en Marcel Ham (red.), Brave burgers gezocht. De grenzen van de activerende overheid
(p. 73-85). Amsterdam: Van Gennep.
Hassink, W.H.J. en B. van den Berg (2011). Time bound opportunity costs of informal care. In: Social
Science and Medicine, jg. 73, nr. 10, p. 1508-1516.
Heijmans, M., D. Jansen, L. van Houtum en P. Spreeuwenberg (2012). Ontwikkelingen in het zorggebruik en de
ondersteuning van mensen met lichamelijke beperkingen: rapportage 2012.Utrecht: ni v el .
Hetem, Ronald (2011). Gemeentelijk vrijwilligerswerkbeleid. Inventarisatie onder steunpunten vrijwilligerswerk en
organisaties in de vrijwilligerszorg naar de uitvoering van het gemeentelijk vrijwilligerswerkbeleid. Utrecht: nov /
Mezzo.
50

liter atuur

Hetem, Ronald (2013). Vrijwilligerswerk is geen containerbegrip. Webpublicatie, geraadpleegd op 18 juni 2013
via www.movisie.nl/artikel/vrijwilligerswerk-geen-containerbegrip.
hh m (2011). Onderzoek mantelzorgondersteuning; stand van zaken en aanknopingspunten voor versterking vanuit de
gemeenten en andere betrokken partijen. Enschede: Bureau hh m Onderzoek en advies.
Hijnekamp, M.J.G. en H.A. Doelman-van Geest (2012). Mantelzorg in sociaal gesloten groepen. Den Haag:
Tympaan Instituut.
Hijnekamp, M.J.G., H.A. Doelman-van Geest, J.W.K. Bams en T.E.M. Hoffmans (2010). Vrijwilligerswerk als
vorm van participatie : de (on)mogelijkheden voor mantelzorgers, g gz-cliënten en mensen met een fysieke beperking
om actief te zijn als vrijwilligers. Den Haag: Tympaan Instituut.
Hochschild, A.R. (2003). The commercialization of intimate life. Notes from home and work. Berkeley / Londen:
University of California Press.
Hoefman, Renske (2009). Aanbieders van mantelzorg. In: A. de Boer, M. Broese van Groenou en J.
Timmermans (red.), Mantelzorg. Een overzicht van de steun van en aan mantelzorgers (p. 29-44). Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau.
Hoogenboom, Marcel, Trudie Knijn en Malika Saber (2010). Een warm nest of een geoliede machine. Hoe Het
Buitenhof en de Zonnebloem vrijwilligers vinden en binden. Utrecht: Movisie.
Houwelingen, Pepijn van, Joep de Hart en Paul Dekker (2011). Maatschappelijke en politieke participatie
en betrokkenheid. In: Rob Bijl, Jeroen Boelhouwer, Mariëlle Cloïn en Evert Pommer (red.), De sociale
staat van Nederland 2011 (p. 185-207). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Houben-van Herten, Marieke en Saskia te Riele (2011). Vrijwillige inzet 2010. Den Haag/Heerlen: Centraal
Bureau voor de Statistiek.
Houtven Courtney Harold van, Norma B. Coe en Meghan M. Skira (2011). The effect of informal care on
work and wages. In: Journal of Health Economics, jg. 32, p.240-252.
Houwen, Karolijne van der (2010). Informele hulp en mantelzorg. In: Hans Schmeets (red.), Sociale
samenhang: participatie, vertrouwen en integratie (p. 31-40). Den Haag / Heerlen: Centraal Bureau voor de
statistiek.
Hurenkamp, Menno, Evelien Tonkens en Jan Willem Duyvendak (2006). Wat burgers bezielt. Een onderzoek
naar burgerinitiatieven. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam / Nicis Institute.
Hustinx, Lesley (2011). Stijlen van vrijwilligerswerk in Rode Kruis – Vlaanderen. Empirische verkenning
van een nieuw conceptueel kader. In: Boss, Else en Ronald Hetem. Vrijwillige inzet onderzocht. Cahier 2011
(p. 43-56). Utrecht: Movisie.
Hustinx, Lesley, Lucas Meijs en Esther ten Hoorn (2009). Geleid vrijwilligerswerk. Over het
vrijwilligerspotentieel van de Nederlandse samenleving (en nieuwe strategieën om het te
bevorderen). In: Dekker Paul en Joep de Hart (2009). Vrijwilligerswerk in meervoud. Civil society en
vrijwilligerswerk 5 (p. 257-274) Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Hustinx, Lesley, Lucas C.P.M. Meijs, Femida Handy en Raam A. Cnaan (2010). Nachtwakers of omnivoren?
Het participatie profiel van universiteitsstudenten in Nederland en Vlaanderen. In: Jaarboek
MarktOnderzoek Associatie (p. 223-237). Haarlem: MarktOnderzoek Associatie.
Jager-Vreugdenhil, Marja (2009). Ha buurman ha buurvrouw. In: Rick Kwekkeboom en Marja JagerVreugdenhil (red.), De praktijk van de Wmo. Onderzoeksresultaten lectoraten social work (p. 57-71). Adam: s w p.
Jager-Vreugdenhil, Marja (2012). Nederland participatieland? De ambitie van de Wet maatschappelijke ondersteuning
(Wmo) en de praktijk in buurten, mantelzorgrelaties en kerken (proefschrift). Amsterdam: u va.
Jansen, D.L. en M. Cardol (2010). Ondersteuning voor mensen met een verstandelijke beperking is mensenwerk
(factsheet Panel Samen Leven). Utrecht: ni v el .
51

infor mele zorg in nederl a nd

Jong, Jeltsje D. de en F. Boersma (2009). Dutch psychogeriatric day care centres: a qualitative study of the
needs and wishes of carers. In: International Psychogeriatry, jg.21, nr.2, p. 268-277.
Kampen, Thomas (2013). De geluksmachine loopt vast op eigen kracht. Beheersing, bevrijding en
erkenning van geleide vrijwilligers. In: Thomas Kampen, Imrat Verhoeven en Loes Verplanke (red.),
De affectieve burger. Hoe de overheid verleidt en verplicht tot zorgzaamheid (p. 93-111). Amsterdam: Van Gennep.
Kasper, H., W. Nelissen en E. Webers (2012). Mantelzorg door vijftigplussers; iedereen kan het maar het is een
kwestie van willen en tijd. Geraadgepleegd op 18 juni 2013 http://rminteractive.nl/upload/documents/
Rapportage%20Mantelzorg.pdf
Keuzenkamp Saskia, Carlien Hillebrink, Wil Portegijs en Babette Pouwels (2009). Deeltijd (g)een probleem.
Mogelijkheden om de arbeidsduur van vrouwen met een kleine deeltijdbaan te vergroten. Den Haag, Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Klein, Marian van der en Dick Oudenampsen, m.m.v. Huub Braam, Gerda Leusink en Dirk Witteveen
(2010). Lokale coördinatie: de onmisbare schakel. Adviezen aan vrijwilligersorganisaties in zorg en welzijn. Utrecht:
Verwey-Jonker Instituut.
Klein, Marian van der, Jodi Mak en Renske van der Gaag, m.m.v. Majone Steketee (2011). Professionals
en vrijwilligers(organisaties) rond jeugd en gezin: Literatuur over samenwerken in de pedagogische civil society.
Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.
Klerk, Mirjam de (2011). Zorg in de laatste jaren. Gezondheid en hulpgebruik in verzorgings- en verpleeghuizen 20002008. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Klerk, M.M.Y. de en R. Schellingerhout (2006). Ondersteuning gewenst. Mensen met lichamelijke beperkingen
en hun voorzieningen op het terrein van wonen, zorg, vervoer en welzijn. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Klerk, Mirjam de, Anna Maria Marangos, Martha Dijkgraaf en Alice de Boer (2009). De ondersteuning van
Wmo-aanvragers; een onderzoek onder aanvragers en hun mantelzorgers. Derde tussenrapportage. Haag: Sociaal
en Cultureel Planbureau.
Klerk, Mirjam de, Joost Timmermans en Alice de Boer (2010). Uitwisseling van steun tussen kinderen en
hun oude ouders. In: Andries van den Broek, Ria Bronneman-Helmers en Vic Veldheer (red.), Wisseling
van de wacht: generaties in Nederland. Sociaal en Cultureel Rapport 2010 (p. 221-233). Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Klerk, Mirjam de, Marijn Prins, Peter Verhaak en Gert van den Berg (2012). Mensen met meervoudige
problemen en hun zorggebruik. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau/ ni v el/Nederlands Jeugd
Instituut.
Kloosterman, Rianne en Saskia te Riele (2012). Hulp en steun van familie, vrienden en kennissen. In:
cbs-Bevolkingstrends. Geraadpleegd via 18 juni 2013 via www.cbs.nl/ nlNL/menu/themas/bevolking /
publicaties/bevolkingstrends/archief/2012/2012-bt-hulp-steun.htm.
Knipscheer, Kees (2010). Weerkaatst plezier. In: t sg, jg. 88, nr. 6, p. 306-308.
Knoef, Marike en Peter Kooreman (2011). Informele zorg en interacties tussen broers en zussen. In:
Economisch Statistische Berichten, jg. 96, nr. 4620, p.602-605.
Kooiker, Sjoerd en Alice de Boer (2008). Portretten van mantelzorgers. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Kroese G., F. Von Meijenfeldt en S. Moerbeek (2011). Zorgt u ook voor iemand? De positie van allochtone
mantelzorgers en hun gebruik van ondersteuningsmogelijkheden in zes Nederlandse steden. Utrecht: Stichting
Forum.

52

liter atuur

Kruijswijk, W. (2010). Mantelzorg; mannen en de zorg voor een (schoon)ouder (scriptie). Geraadpleegd via
http://igitur-archive.library.uu.nl/student-theses/2010-0916-200310/Masterscriptie%20Kruijswijk.
pdf Utrecht: fs w/u u.
Levine, C. (2004). Always on call. When illness turns families into caregiver. Nashville: Vanderbilt.
Linders, Lilian (2010). De betekenis van nabijheid; een onderzoek naar informele zorg in een volksbuurt
(proefschrift). Den Haag: Sdu.
Loose, Maxime en Caroline Gijselinckx (2009). Veranderende vrijwillige inzet en hoe sociale bewegingen hiermee
omgaan. Leuven: Katholieke Universiteit Leuven.
Maat, J.W. van der (2008). Maatschappelijke participatie in de derde levensfase (master thesis). Amsterdam: Vrije
Universiteit.
Maat, Jan Willem van der (2009). Nieuwe fase, nieuwe kansen. In: Geron, jg. 11, nr. 3, p. 51-53.
Male, Judith van, Marion Duimel en Alice de Boer (2010). Iemand moet het doen; ervaringen van verzorgers van
partners. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Marangos, Anna Maria, Mieke Cardol en Mirjam de Klerk (2008). Ondersteuning en participatie van mensen
met een lichamelijke beperking. Een jaar na de invoering van de Wmo. Tweede tussenrapportage. Den Haag: Sociaal
en Cultureel Planbureau.
Meer, Paul van der (2013). Zwitserlevengevoel? Of gewoon goed? Onderzoek senioren. In: Nestor, jg. 11,
nr. 1/2, p. 35-37.
Meester, Edith de en Saskia Keuzenkamp (2011). Verlof vragen. De behoefte aan en het gebruik van
verlofregelingen. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Meijs, Lucas en Jeffrey Brudney (2011). Een tragedie in het vrijwilligerswerk voorkomen: een nieuw
paradigma. In: Else Boss en Ronald Hetem, Vrijwillige inzet onderzocht. Cahier 2011 (p. 57-67). Utrecht:
Movisie.
Meijs, Lucas en Eva van Baren (2013). Vrijwilligerswerk is nog steeds een modern begrip. In: Tijdschrift voor
sociale vraagstukken, jg. 1, nr. 1 , p. 40-41.
Meijs, Lucas, Linda Bridges Karr, Eva van Baren, m.m.v. Wendela Huisman (2011). Vrijwilligerswerk =
matchmaking. Vrijwilligers zijn geen lego. Een onderzoek naar theorie en goede voorbeelden uit de Amsterdamse
praktijk, gepresenteerd op de werkconferentie van 28 november 2011. Amsterdam: Tobi Vroegh.
Mensink, Wouter, Anita Boele en Pepijn van Houwelingen (nog te verschijnen). Vrijwillige inzet en
ondersteuningsinitiatieven. Een verkenning van Wmo-beleid en praktijk in vijf gemeenten (werktitel). Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau.
Mezzo (2011). Mezzo Brancherapport Ondersteuning Informele zorg 2010/2011. Bunnik: Mezzo.
Mogendorff, Karen, Evelien Tonkens en Loes Verplanke (2012). Respect, waardering en ontplooiing,
Burgerschap voor mensen met een verstandelijke of psychische beperking. Utrecht: Movisie.
Nienhuis, T. en H.A. Doelman-van Geest (2011). Alle ballen in de lucht: het leggen van effectieve verbindingen,
handreiking voor mantelzorg- en vrijwilligerswerkbeleid. Den Haag: Tympaan Instituut.
Nienhuis, T., M.J.G. Hijnekamp en H.A. Doelman-van Geest (2011). Zorgvrijwilligers en mantelzorgers Een
inventarisatie van ervaringen, succes- en faalfactoren en goede voorbeelden. Den Haag: Tympaan Instituut.
Ooms, Ingrid, Jedid-Jah Jonker en Ab van der Torre (2009). Werken en weldoen; keuzes voor betaalde en
onbetaalde arbeid. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Ory, M.C., R.R. Hoffman, J.L. Lee, S. Tennstedt en R. Schulz (1999). Prevalence and impact of caregiving:
a detailed comparison between dementia and nondementia. In: The Gerontologist, jg. 39, nr. 2, p. 177185.

53

infor mele zorg in nederl a nd

Oudenampsen, Dick en Marian van der Klein (2011). Leren van elkaar in sport, welzijn en zorg. Kennisuitwisseling
over werving en behoud van nieuwe groepen) vrijwilligers. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut / Nederlands
Instituut voor Zorg en Welzijn.
Oudenampsen, Dick en Katja van Vliet (2007). Vrijwillige inzet in de zorg en maatschappelijke ondersteuning.
Bijdrage aan de Toekomstverkenning vrijwillige inzet 2015. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.
Oudenampsen, Dick, Astrid Huygen en Freek Hermens (2012). Het vrijwilligerspunt als knooppunt van de civil
society. Gebruikers over het vrijwilligerssteunpunt Eindhoven. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.
Oudenampsen, Dick, Katja van Vliet, Aletta Winsemius en Carel Tenhaeff (2006). Samenwerking vrijwilligers
en beroepskrachten bij maatschappelijke ondersteuning. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut / Nederlands
Instituut voor Zorg en Welzijn.
Oudijk, Debbie, Alice de Boer, Isolde Woittiez, Joost Timmermans en Mirjam de Klerk (2010). Mantelzorg
uit de doeken. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Palmboom, Ger en Jeanette Pols (2008). Wat bezielt de mantelzorger? Den Haag: nicis.
Peeters, J.M. en A.L. Francke (2012). Trajectbegeleiding bij dementie in Noord Limburg; ervaringen van
mantelzorgers, huisartsen en trajectbegeleiders. Utrecht: ni v el .
Peeters, José, Alice de Boer, Julie Meerveld en Mirjam de Klerk (2012). Problemen van mantelzorgers bij
dementie stapelen zich op. In: t v z tijdschrift voor verpleegkundigen, jg. 122, nr. 3, p. 63-67.
Plaisier I., T.G. van Tilburg en D.J.H. Deeg (2011). Mogelijkheden voor preventie van aw bz-gebruik: netwerken van
zelfstandig wonende ouderen. Amsterdam: Vrije Universiteit.
Plaisier I., M.I. Broese van Groenou en S. Keuzenkamp (2012). Gezond blijven werken, ook met mantelzorg
(Paper Dag van de Sociologie Utrecht). Geraadpleegd op 18 juni 2013 via http://www.nsv-sociologie.
nl/?page_id=835.
Plemper, Esther, Cecil Scholten, Riki van Overbeek, Fabian Dekker, Geraldine Visser (2006). Hoe stevig is
het cement? Positie van vrijwilligers en vrijwilligersorganisaties in de zorg. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut/
Nederlands Instituut voor Zorg en Welzijn.
Ploegmakers, Marieke, Michaëla Merkus en Matthijs Terpstra (2011). 2-meting gemeentelijk
vrijwilligerswerkbeleid Herhalingsonderzoek stand van zaken vrijwilligerswerkbeleid. Utrecht: Movisie.
Portegijs, Wil, Mariëlle Cloïn, Saskia Keuzenkamp, Ans Merens en Eefje Steenvoorden (2008). Verdeelde
tijd; waarom vrouwen in deeltijd werken. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Posthumus, Hanneke, Paul Dekker en Pepijn van Houwelingen (nog te verschijnen). Maatschappelijke
en politieke participatie en betrokkenheid. In: Bijl, Rob, Jeroen Boelhouwer, Evert Pommer en
Nathalie Sonck. Sociale Staat van Nederland 2013. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Putten, A. van, J.D. Vlasblom, P.A. Dykstra en J. Schippers (2010). The absence of conflict between paidwork hours and the provision of instrumental support to elderly parents among middle-aged women
and men. In: Ageing & Society, jg. 30, nr. 6, p. 923-948.
Ridder, Josje den en Paul Dekker (2012). De publieke opinie over eigen verantwoordelijkheid. In: Vic
Veldheer, Jedid-Jah Jonker, Lonneke van Noije, en Cok Vrooman (red.), Een beroep op de burger. Minder
verzorgingsstaat, meer eigen verantwoordelijkheid? Sociaal en Cultureel Rapport 2012 (p. 277-302). Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau.
Riedel, M. en M. Kraus (2011). Informal care provision in Europe: regulation and profile of providers. Geraadpleegd
op 18 juni 2013 via www.ceps.eu/book/informal-care-provision-europe-regulation-and-profileproviders
r mo (2008).Verkenning participatie. Arbeid, vrijwillige inzet en mantelzorg in perspectief. Den Haag: Raad voor
Maatschappelijke Ontwikkeling.
54

liter atuur

r mo (2013). Rondje voor de publieke zaak; pleidooi voor de solidaire ervaring. Den Haag: Raad voor
Maatschappelijke Ontwikkeling.
rob (2012). Loslaten in vertrouwen. Naar een nieuwe verhouding tussen overheid, markt én samenleving. Den Haag:
Raad voor het Openbaar Bestuur.
Sadiraj, Klarita, Joost Timmermans, Michiel Ras en Alice de Boer (2009). De toekomst van de mantelzorg. Den
Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Schalk, René en Matthijs Bal (2013). In: Annet H. de Lange en Beatrice van der Heijden, Een leven lang
inzetbaar? Duurzame inzetbaarheid op het werk: interventies, best practices en integrale benadering (p. 217-232)
Alphen aan de Rijn: Vakmedianet.
Scherpenzeel (2009a). Intensieve respijtzorg; complexe hulpvragen vrijwillig ondersteund. Utrecht: Movisie.
Scherpenzeel (2009b). Vrijwillige coaches; intensieve begeleiding van zorgvrijwilligers. Utrecht: Movisie.
Scholten, Cecil (2011). Zonder cement geen bouwwerk. Vrijwilligerswerk in de zorg, nu en in de toekomst. Utrecht:
Vilans / Movisie en Vereniging Nederlandse Organisaties Vrijwilligerswerk.
Scholten, Cecil en Karel van Dijk (2012). Grenzen verleggen. Belemmeringen en mogelijkheden voor samenspel
tussen informele en formele zorg. Utrecht: Vilans.
Scholten, Cecil en Jolanda Elferink (2013). Vrijwilligerswerk in de zorg. Waar ligt de grens? In: Mariëtte
Hermans, Om te bewaren, eenmalig magazine ter afsluiting van Goed voor Elkaar. Over vrijwillige
inzet, mantelzorg, transities en de kanteling. Utrecht: Movisie.
Scholten, Cecil en Riki van Overbeek (2009).Een solide basis. Onderzoek naar vrijwilligerswerk en verantwoorde
zorg. Utrecht: Vilans.
Scholten, C., M. Vermaas en K. Oerbekke (2010). Senioren actief in Overijssel. Onderzoek naar de deelname van
55-plussers als vrijwilligers in de provincie Overijssel. Utrecht / Borne: Vilans en s w vo/Arcon.
Schreuder Goedheijt, Trudy en Marieke Ploegmakers (2010). Bouwstenen voor opzet zonm w programma
mantelzorg. Utrecht: Movisie.
Schuijt, T.N.M. (2011). Geven in Nederland: onderzoek naar giften door individuen, fondsen en bedrijven, onderzoek
naar vrijwilligerswerk en zorgarbeid. Houten: Bohn Stafleu Van Loghum.
Schultz, Richard, Maurice Mittelmark, Lynda Burton, Calvin Hirsch en Sharon Jackson (1997). Health
effects of caregiving: an ancillary study of the cardio vascular health study. In: Annals of Behavioral
Medicine, jg. 19, nr. 2, p.110-116.Souren Martijn, Jannes de Vries en Irene Houtman (2010). Zorgtaken
en arbeidsparticipatie. In: Sanders Jos, Hendrika Lautenbach, Peter Smulders Henk-Jan Dirven (red.).
Alle hens aan dek; niet-werkenden in beeld gebracht. Hoofddorp: t no/cbs.
Spijker, A., M. Vernooij-Dassen, E. Vasse, E. Adang, H. Wollersheim, R. Grol en F. Verhey (2008).
Effectiveness of non-pharmacological interventions in delaying the institutions of patients with
dementia; a meta analysis. In: Journal of American Geriatric Society, jg. 56, nr.6, p. 1116-1128.
Steyaert, Jan en Rick Kwekkeboom (2012). De zorgkracht van sociale netwerken. Utrecht: Movisie.
Storm, O. en R. Scherpenzeel (2013). Ontspoorde mantelzorg. Geraadpleegd 18 juni 2013 via www.movisie.
nl/publicaties/factsheet-ontspoorde-mantelzorg.
Thoits, Peggy A. en Lyndy N. Hewitt (2001). Volunteer Work and Well-Being. In: Journal of Health and Social
Behavior, jg. 42, nr. 6, p. 115-131.
Thomése, Fleur (1998). Buurtnetwerken van ouderen (proefschrift). Amsterdam: v u University.
Timmermans J.M. (red.) (2003). Mantelzorg; over de hulp van en aan mantelzorgers. Den Haag: scp.
Timmermans, Joost en Evert Pommer (2008). Familiezorg. In: Paul Schnabel, Rob Bijl en Joep de Hart
(red.), Betrekkelijke betrokkenheid. Studies in sociale cohesie. Sociaal en Cultureel Rapport 2008 (p. 136-168).
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
55

infor mele zorg in nederl a nd

Timmermans, J.M., A.H. de Boer, C. van Campen, M.M.Y. de Klerk, J.S.J. de Wit en I.B. Woittiez (2001). Vrij
om te helpen. Verkenning betaald langdurig zorgverlof. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Timmermans, J.M., R. Schellingerhout en A.H. de Boer (2004). Wat heet mantelzorg? Prevalentie van
verschillende vormen van mantelzorg in Nederland. In: t sg, jg. 82, nr. 4, p. 229-235.
Timmermans, Joost, Alice de Boer en Jurjen Iedema (2005). De mantelval. Over de dreigende overbelasting van
de mantelzorger. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
t k (2003/2004). Zorg en maatschappelijke ondersteuning. Brief van de minister en staatssecretaris van
Volksgezondheid, Welzijn en sport. Tweede Kamer, vergaderjaar 2003/2004, 29538, nr. 1 (Contourennota).
t k (2009/2010). Mantelzorg. Naast en met elkaar; Beleidsbrief over de relatie tussen informele en
formele zorg. Tweede Kamer, vergaderjaar 2009/2010, 30 169, nr. 20.
t k (2012/2013a). Toekomst aw bz; Brief staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over hervorming
langdurige zorg: naar een waardevolle toekomst, Tweede Kamer, vergaderjaar 2012/2013, 30597, nr. 296.
t k (2012/2013b). Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI)
voor het jaar 2013; motie van het lid Bergkamp c.s. Tweede Kamer, vergaderjaar 2012/2013, 33400 XVI,
nr. 71.
Tolkacheva, Natalia, Marjolein Broese van Groenou, Alice de Boer en Theo van Tilburg (2011). The impact
of informal care-giving network on adult children’s care-giver burden. In: Ageing and Society, jg. 31,
nr. 1, p. 34-51.
Tonkens, Evelien en Jan Willem Duyvendak (2013). Conclusie. Een hardnekkige effectieve revolutie. In:
Thomas Kampen, Imrat Verhoeven en Loes Verplanke (red.), De affectieve burger. Hoe de overheid verleidt en
verplicht tot zorgzaamheid. Amsterdam: Van Gennep.
Tonkens, Evelien, Jennifer van den Broeke en Marc Hoijtink (2008). Op zoek naar weerkaatst plezier;
samenwerking tussen mantelzorgers, vrijwilligers professionals en cliënten in de multiculturele stad. Den Haag:
nicis.
Tonkens, Evelien, Loes Verplanke en Lilianne de Vries (2011). Alleen slechte vrouwen klagen; problemen en
behoeften van geïsoleerde allochtone spilzorgers in Nederland. Amsterdam / Utrecht: UvA / Movisie.
Touwen, D.P., S. van Bruggen en J.P. Heering (2013). Zorg uit betrokkenheid; een betekenisvolle definitie
van mantelzorg ten behoeve van een passend ondersteuningsbeleid. In: Tijdschrift voor gezondheidszorg
en ethiek, jg. 23, nr. 1, p. 2-7.
Vaart, Irene van der en Ronald Hetem (2010). Wat zijn de belangrijkste motieven voor het doen van
vrijwilligerswerk? In: Vakwerk, jg. 20, nr. 4, p. 6-7.
Verburg-Abrahamse, Corrie en Ellie Walrave-Troost (2012). Duurzame informele zorg in Zeeland : wat is nodig om
mantelzorg en vrijwilligerszorg in de toekomst te waarborgen. Middelburg: Scoop.
Verhoeven, Imrat (2013). Wel duurzame zorg, geen duurzame relaties. Gezocht: vrijwilligerswerk, 2 uur
per week, geen verplichting. In: Thomas Kampen, Imrat Verhoeven en Loes Verplanke (red.), De
affectieve burger. Hoe de overheid verleidt en verplicht tot zorgzaamheid (p. 204-218). Amsterdam: Van Gennep.
Verhoeven, Imrat, Loes Verplanke en Thomas Kampen (2013). Actief burgerschap in de verzorgingsstaat.
Over de nieuwe publieke moraal. In: Thomas Kampen, Imrat Verhoeven en Loes Verplanke (red.), De
affectieve burger. Hoe de overheid verleidt en verplicht tot zorgzaamheid (p. 11-23). Amsterdam: Van Gennep.
Vernooij-Dassen, M.J.F.J. (2009). Mantelzorg voor demente patiënten. In: bsl-bij, jg. 24, nr. 8, p. 58-63.
Verplanke, Loes en Jan Willem Duyvendak (2010). Onder de mensen? Over het zelfstandig wonen van psychiatrisch
patiënten en mensen met een verstandelijke beperking. Amsterdam: Amsterdam University Press / Nicis.
Vonk, Frieke, Mariska Kromhout, Peteke Feijten en Anna Maria Marangos (2013). Gemeentelijk Wmo-beleid
2010. Een beschrijving vanuit het perspectief van gemeenten. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
56

liter atuur

Vries, Jannes de en Francis van der Mooren (2010). Mantelzorgers op de arbeidsmarkt. In:
Sociaaleconomische trends (cbs), derde kwartaal 2010, nr. 3, p. 49-58.
Vries, S. de (2009). Het nieuwe welzijn. Burgerkracht kan psychosociale hulp niet vervangen. In:
Maatwerk, vakblad voor maatschappelijk werk, jg. 10, nr. 5, p. 2-5.
Vunderink, L., B. Karssen, P. van Hooff en L. Koster (2012). Vitale ouderen en de houdbaarheid van de zorg;
kwalitatieve systeemanalyse. Barneveld: Significant.
v ws (2011). Vertrouwen in de zorg. De beleidsdoelstellingen van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport (v w s). Den Haag: ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Sport.
v ws (2013). Hervorming van de langdurige ondersteuning en zorg. Den Haag: ministerie van Welzijn,
Volksgezondheid en Sport.
Weert, Caroline, Alice de Boer en Rick Kwekkeboom (2007). Het zorgpotentieel in de netwerken
van mensen met een verstandelijke of psychische beperking. In: Alice de Boer (red.) (2007),
Toekomstverkenning informele zorg (p. 65-85). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Winsemius, Aletta, Nada de Groot, Marieke Ploegmakers en Oka Storms (2012). Van samen zoeken naar
samen werken; Wmo trendrapport 2012. Utrecht: Movisie.
Wittenberg, Y., M.H. Kwekkeboom en A.H. de Boer (2012). Bijzondere mantelzorg; ervaringen van mantelzorgers
van mensen met een verstandelijke beperking of psychiatrische problematiek. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
w r r (2006). De verzorgingsstaat herwogen. Over verzorgen, verzekeren, verheffen en verbinden. Amsterdam:
Amsterdam University Press.
w r r (2012). Vertrouwen in burgers. Amsterdam: Amsterdam University Press.
Yerden Ibrahim (2013). Tradities in de knel – zorgverwachtingen en zorgpraktijk bij Turkse ouderen en hun kinderen in
Nederland (proefschrift). Adam: Universiteit van Amsterdam.
Zwaanswijk Marieke, Jose Peeters, Peter Spreeuwenberg, Sandra van Beek en Anneke Francke (2009).
Motieven en belasting van mantelzorgers met dementie (resultaten van de peilingen met de monitor van het Landelijk
Dementieprogramma); Factsheet 2. Utrecht: ni v el .
Zwart-Olde Ilse, Marianne Jacobs en Marjolein Broese van Groenou (2013). Zorgnetwerken van kwetsbare
ouderen; onderzoeksrapportage voor hulpverleners, onderzoekers, en (beleids)medewerkers in de ouderenzorg.
Gedownload op 21-6-2013 via www.fsw.vu.nl/zorgnetwerk

57

infor mele zorg in nederl a nd

Bijlage A

Geraadpleegde experts

Thijs van den Broek
Marjolein Broese van Groenou
Renske Hoefman
Marja Jager-Vreugdenhil
Rick Kwekkeboom
Lilian Linders
Lucas Meijs
Anne Margriet Pot
Roos Scherpenzeel
Cecil Scholten
Dorothea Touwen

58

Erasmus Universiteit Rotterdam
Vrije Universiteit Amsterdam
Erasmus Universiteit Rotterdam
Centrum voor Samenlevingsvraagstukken
Hogeschool van Amsterdam
Fontys Hogescholen
Erasmus Universiteit Rotterdam
Trimbos / Vrije Universiteit Amsterdam
Movisie
Vilans
Rijksuniversiteit Leiden

public aties va n he t s o ci a a l en cultureel pl a nbur e au

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau
Werkprogramma
Het Sociaal en Cultureel Planbureau stelt twee keer per jaar zijn Werkprogramma vast.
De tekst van het lopende programma is te vinden op de website van het scp: www.scp.nl.

scp-publicaties
Onderstaande lijst bevat een selectie van publicaties van het Sociaal en Cultureel Plan­
bureau. Deze publicaties zijn verkrijgbaar bij de boekhandel, of via de website van het scp.
Een complete lijst is te vinden op www.scp.nl/publicaties.

Sociaal en Cultureel Rapporten
Betrekkelijke betrokkenheid. Studies in sociale cohesie. Sociaal en Cultureel Rapport 2008.
isbn 978 90 377 0368-9
Wisseling van de wacht: generaties in Nederland. Sociaal en Cultureel Rapport 2010. Andries van den
Broek, Ria Bronneman-Helmers en Vic Veldheer (red.). isbn 978 90 377 0505 8
Een beroep op de burger. Minder verzorgingsstaat, meer eigen verantwoordelijkheid? Sociaal en Cultureel Rapport 2012. Vic Veldheer, Jedid-Jah Jonker, Lonneke van Noije, Cok Vrooman (red.).
isbn 978 90 377 0623 9

scp-publicaties 2012
2012-1
2012-2
2012-3
2012-4

2012-5
2012-6
2012-7
2012-8
2012-9
2012-10
2012-11

Niet alle dagen feest. Nieuwjaarsuitgave 2012 (2012). Paul Schnabel (red.).
isbn 978 90 377 0598 0
Waar voor ons belastinggeld? Prijs en kwaliteit van publieke diensten (2012). Bob Kuhry en
Flip de Kam (red.). isbn 978 90 377 0596 6
Jaarrapport integratie 2011 (2012). Mérove Gijsberts, Willem Huijnk en Jaco Dagevos
(red.). isbn 978 90 377 0565 2
Bijzondere mantelzorg. Ervaringen van mantelzorgers van mensen met een verstandelijke
beperking of psychiatrische problematiek (2012). Y. Wittenberg, M.H. Kwekkeboom en
A.H. de Boer. isbn 978 90 377 0566 9
VeVeRa-i v. Actualisatie en aanpassing ramingsmodel verpleging en verzorging 2009-2030
(2012). Evelien Eggink, Debbie Oudijk en Klarita Sadiraj. isbn 978 90 377 0594 2
Van Anciaux tot Zijlstra. Cultuurparticipatie en cultuurbeleid in Nederland en Vlaanderen
(2012). Quirine van der Hoeven. isbn 978 90 377 0583 6
Vraag naar arbeid 2011 (2012). Edith Josten, Jan Dirk Vlasblom, Marian de VoogdHamelink. isbn 978 90 377 0601 7
Measuring and monitoring immigrant integration in Europe (2012). Rob Bijl en Arjen Ver­
weij (red.) isbn 978 90 377 0569 0
iq met beperkingen. De mate van versandelijke handicap van zorgvragers in kaart gebracht
(2012). Isolde Woittiez, Michiel Ras en Debbie Oudijk. isbn 978 90 377 0602 4
Niet te ver uit de kast. Ervaringen van homo- en biseksuelen in Nederland (2012). Saskia
Keuzenkamp (red.), Niels Kooiman, Jantine van Lisdonk. isbn 978 90 377 0603 1
The Social State of the Netherlands 2011. Summary (2012). Rob Bijl, Jeroen Boelhouwer,
Mariëlle Cloïn en Evert Pommer (red.) isbn 978 90 377 0605 5
59

infor mele zorg in nederl a nd

2012-13

2012-14
2012-15
2012-16
2012-17

2012-18
2012-19
2012-20
2012-21
2012-22
2012-23
2012-24

2012-25
2012-26
2012-27

2012-28
2012-29

2012-30
2012-31

2012-32

60

Sturen op geluk. Geluksbevordering door nationale overheden,gemeenten en publieke instellingen (2012). Cretien van Campen, Ad Bergsma, Jeroen Boelhouwer, Jacqueline
Boerefijn, Linda Bolier. isbn 978 90 377 0608 6
Countries compared on public performance. A study of public sector performance in 28 countries
(2012). Jedid-Jah Jonker (red.). isbn 978 90 377 0584 3
Versterking data-infrastructuur sport (2012). Annet Tiessen-Raaphorst en Jos de Haan.
isbn 978 90 377 0613 0
De sociale staat van de gemeente. Lokaal gebruik van de scp-leefsituatie-index (2012). Jeroen
Boelhouwer (scp), Rob Gilsing (Verwey-Jonker Instituut). isbn 978 90 377 0612 3
Belemmerd aan het werk. Trendrapportage ziekteverzuim, arbeidsongeschiktheid en arbeidsdeelname personen met gezondheidsbeperkingen (2012). Maroesjka Versantvoort en
Patricia van Echtelt (red.). isbn 978 90 377 0616 1
Monitor Talent naar de Top 2011 (2012). Ans Merens (red.) en Commissie Monitoring
Talent naar de Top. isbn 978 90 377 0610 9
Tevreden met pensioen. Veranderende inkomens en behoeften bij ouderen (2012). Arjan
Soede. isbn 978 90 377 0572 0
Verzorgd uit de bijstand. De rol van gedrag, uiterlijk en taal bij de re-integratie van bijstandsontvangers (2012). Patricia van Echtelt en Maurice Guiaux. isbn 978 90 377 0614 7
De virtuele kunstkar. Cultuurdeelname via oude en nieuwe media (2012). Nathalie Sonck en
Jos de Haan. isbn 978 90 377 0619 2
Op zoek naar bewijs. Evaluatieontwerpen onderwijsmaatregelen (2012). Lex Herweijer en
Monique Turkenburg. isbn 978 90 377 0618 5
Startklaar voor vier jaar. Een verkenning van publieke prestaties voor de kabinetsformatie 2012
(2012). Evert Pommer (red.). isbn 978 90 377 0640 6
Op afstand gezet. Een onderzoek naar de publieke opinie op verzoek van de Parlementaire
Onderzoekscommissie ‘Privatisering en verzelfstandiging’ (2012). Josje den Ridder en Paul
Dekker. isbn 978 90 377 0639 0.
Moslim in Nederland 2012 (2012). Mieke Maliepaard en Mérove Gijsberts.
isbn 978 90 377 0621 5
Statusontwikkeling van wijken in Nederland 1998-2010 (2012). Frans Knol.
isbn 978 90 377 0533 1
Maten voor gemeenten 2012. Prestaties en uitgaven van de lokale overheid in de periode
2005-2010 (2012). Evert Pommer, Ingrid Ooms, Ab van der Torre, Saskia Jansen.
isbn 978 90 377 0624 6
Op achterstand. Discriminatie van niet-westerse migranten op de arbeidsmarkt (2012). Iris
Andriessen, Eline Nievers en Jaco Dagevos. isbn 978 90 377 0615 4
Particuliere initiatieven in ontwikkelingssamenwerking. Een casestudy naar nieuwe verbanden in de Nederlandse civil society (2012). Esther van den Berg m.m.v. Irene de Goede.
isbn 978 90 377 0631 4
Worden wie je bent. Het leven van transgenders in Nederland (2012). Saskia Keuzenkamp.
isbn 978 90 377 0625 3
Een beroep op de burger. Minder verzorgingsstaat, meer eigen verantwoordelijkheid? Sociaal en
Cultureel Rapport 2012 (2012). Vic Veldheer, Jedid-Jah Jonker, Lonneke van Noije, Cok
Vrooman (red.). isbn 978 90 377 0623 9
Meebetalen aan de zorg. Nederlanders over solidariteit en betaalbaarheid van de zorg (2012).
Sjoerd Kooiker, Mirjam de Klerk, Judith ter Berg en Yolanda Schothorst. isbn 978
90 377 0628 4

public aties va n he t s o ci a a l en cultureel pl a nbur e au

Dichter bij elkaar. De sociaal-culturele positie van niet-westerse migranten in Nederland (2012).
Willem Huijnk en Jaco Dagevos. isbn 978 90 377 0627 7
2012-34 Armoedesignalement 2012 (2012). scp en cbs. isbn 978 90 377 0633 8
2012-35 Emancipatiemonitor 2012 (2012). Ans Merens, Marijke Hartgers en Marion van den
Brakel. isbn 978 90 377 0630 7
2012-36 Meldingen van discriminatie in Nederland (2012). Iris Andriessen en Henk Fernee.
isbn 978 90 377 0643 7
2012-33

scp-publicaties 2013
2013-1
2013-2

2013-3
2013-4
2013-5

2013-6
2013-7
2013-8
		
2013-9
2013-10
2013-11
2013-12
2013-13
		
2013-17

Van pech en rampspoed. Nieuwjaarsuitgave 2013 (2013). Paul Schnabel (red.).
isbn 978 90 377 0611 6
Terecht in de jeugdzorg. Voorspellers van kind- en opvoedproblematiek en jeugdzorggebruik
(2013). Sander Bot (red.), Simone de Roos, Klarita Sadiraj, Saskia Keuzenkamp,
Angela van den Broek, Ellen Kleijnen. isbn 978 90 377 0629 1
Gezinnen onderweg. Dagelijkse mobiliteit van ouders van jonge kinderen in het combineren van
werk en gezin (2013). Marjolijn van der Klis (red.) isbn 978 90 377 0568 3
Acceptatie van homoseksuelen, biseksuelen en transgenders in Nederland 2013 (2013). Saskia
Keuzenkamp en Lisette Kuyper. isbn 978 90 377 0648 2
Towards Tolerance. Exploring changes and explaining differences in attitudes towards homosexuality across Europe (2013). Lisette Kuyper, Jurjen Iedema, Saskia Keuzenkamp.
isbn 978 90 377 0650 5
Sprekend op schrift. Een selectie uit vijftien jaar lezingen en artikelen van Paul Schnabel, 19982013 (2013). isbn 978 90 377 0647 5
Acceptance of lesbian, gay, bisexual and transgender individuals in the Netherlands 2013 (2013).
Saskia Keuzenkamp en Lisette Kuyper. isbn 978 90 377 0649 9
Gemeentelijk Wmo-beleid 2010. Een beschrijving vanuit het perspectief van gemeenten (2013).
Frieke Vonk, Mariska Kromhout, Peteke Feijten, Anna Maria Marangos.
isbn 978 90 377 0651 2
Aanbod van arbeid 2012 (2013). Jan Dirk Vlasblom, Edith Josten, Marian de VoogdHamelink. isbn 978 90 377 0654 3
De dorpenmonitor (2013). Ontwikkelingen in de leefsituatie van dorpsbewoners. Anja Steen­
bekkers en Lotte Vermeij (red.) isbn 978 90 377 0634 5
Van Paars 2 naar Rutte II. Rede van Paul Schnabel bij zijn afscheid van het Sociaal en Cultureel
Planbureau, 11 maart 2013. isbn 978 90 377 0660 4
Kunstminnend Nederland?Interesse en bezoek, drempels en ervaringen. Het culturele draagvlak,
deel 12 (2013). Andries van den Broek. isbn 978 90 377 0652 9
Zwevende gelovigen. Oude religie en nieuwe spiritualiteit (2013). Joep de Hart.
isbn 978 90 377 0644 4
De studie waard. Een verkenning van mogelijke gedragsreacties bij de invoering van een sociaal
leenstelsel in het hoger onderwijs (2013). Monique Turkenburg, Lex Herweijer, Jaco
Dagevos, m.m.v. Iris Andriessen, Lenie van den Bulk (ced -groep). isbn 978 90 377
0664 2

scp-essays
1 Voorbeelden en nabeelden (2005). Joep de Hart. isbn 90 377 0248-1
2 De stem des volks (2006). Arjan van Dixhoorn. isbn 90 3770265-1
3 De tekentafel neemt de wijk (2006). Jeanet Kullberg. isbn 90 377 0261 9
61

infor mele zorg in nederl a nd

4 Leven zonder drukte (2006). Tjirk van der Ziel met een naschrift van Anja Steenbekkers en
Carola Simon. isbn 90 377 0262 7
5 Otto Neurath en de maakbaarheid van de betere samenleving (2007). Ferdinand Mertens.
isbn 978 90 5260 260 8

Overige publicaties
Hoe het ons verging... Traditionele nieuwjaarsuitgave van het scp (2010). Paul Schnabel (red.).
isbn 978 90 377 0465 5
Wmo Evaluatie. Vierde tussenrapportage. Ondersteuning en participatie van mensen met een lichamelijke
beperking; twee jaar na de invoering van de Wmo (2010). A. Marangos, M. Cardol, M. Dijkgraaf,
M. de Klerk. isbn 978 90 377 0470 9
Op weg met de Wmo. Journalistieke samenvatting door Karolien Bais. Mirjam de Klerk, Rob Gilsing en
Joost Timmermans. Samenvatting door Karolien Bais (2010). isbn 978 90 377 0469 3
NL Kids online. Risico’s en kansen van internetgebruik onder jongeren (2010). Jos de Haan.
isbn 978 90 377 0430 3
Kortdurende thuiszorg in de aw bz. Een verkenning van omvang, profiel en afbakening (2010). Maaike
den Draak. isbn 978 90 377 0471 6
De publieke opinie over kernenergie (2010). Paul Dekker, Irene de Goede, Joop van der Pligt.
isbn 978 90 377 0488 4
Op maat gemaakt? Een evaluatie van enkele responsverbeterende maatregelen onder Nederlanders van nietwesterse afkomst (2010). Joost Kappelhof. isbn 978 90 377 0495 2
Oudere tehuisbewoners. Landelijk overzicht van de leefsituatie van ouderen in instellingen 2008-2009
(2010). Maaike den Draak. isbn 978 90 377 0499 0
Kopers in de knel? Een scenariostudie naar de gevolgen van de crisis voor huiseigenaren met een hypotheek
(2010). Michiel Ras, Ingrid Ooms, Evelien Eggink. isbn 978 90 377 0498 3
Gewoon anders. Acceptatie van homoseksualiteit in Nederland (2010). Saskia Keuzenkamp.
isbn 978 90 377 0502 7
De aard, de daad en het Woord. Een halve eeuw opinie- en besluitvorming over homoseksualiteit in protestants Nederland, 1959-2009 (2010). David Bos. isbn 978 90 377 0506 5
Werkloosheid in goede banen. Bijdragen aan de scp-studiemiddag 2010 (2010). Patricia van Echtelt
(red.). isbn 978 90 377 0516 4
Europa’s welvaart. De Lissabon Agenda in een breder welvaartsperspectief en de publieke opinie over de
Europese Unie (2010).Harold Creusen (cpb), Paul Dekker (scp), Irene de Goede (scp), Henk
Kox (cpb), Peggy Schijns (scp) en Herman Stolwijk (cpb). isbn 978 90 377 0492 1
Maakt de buurt verschil? (2010). Merové Gijsberts, Miranda Vervoort, Esther Havekes en Jaco
Dagevos. isbn 978 90 377 0227 9
Mantelzorg uit de doeken (2010). Debbie Oudijk, Alica de Boer, Isolde Woittiez, Joost Timmer­
mans, Mirjam de Klerk. isbn 978 90 377 0486 0
Monitoring acceptance of homosexuality in the Netherlands (2010).Saskia Keuzenkamp.
isbn 978 90 377 0484 6
Registers over wijken (2010). Matthieu Permentier en Karin Wittebrood (scp), Marjolijn Das en
Gelske van Daalen (cbs). isbn 978 90 377 0499 0
Data voor scenario’s en ramingen van de g gz (2010). Cretien van Campen. isbn 978 90 377 0494 5
Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Kwartaalbericht 2010. Deel 1 (2010). Paul Dekker, Josje den
Ridder en Irene de Goede. isbn 978 90 377 0490 7
Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Kwartaalbericht 2010. Deel 2 (2010). Josje den Ridder en Paul
Dekker. isbn 978 90 377 0507 2

62

public aties va n he t s o ci a a l en cultureel pl a nbur e au

Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Kwartaalbericht 2010. Deel 3 (2010). Josje den Ridder, Lon­
neke van Noije en Eefje Steenvoorden. isbn 978 90 377 0508
Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Kwartaalbericht 2010. Deel 4 (2010). Josje den Ridder, Paul
Dekker en Eefje Steenvoorden. isbn 978 90 377 0531 7
Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Kwartaalbericht 2011. Deel 1 (2011). Eefje Steenvoorden, Paul
Dekker en Pepijn van Houwelingen. isbn 978 90 377 0549 2
Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Kwartaalbericht 2011. Deel 2 (2011). Josje de Ridder, Paul
Dekker en Pepijn van Houwelingen. isbn 978 90 377 0564 5
Burgerperspectieven 2011 | 3 (2011). Paul Dekker en Josje den Ridder. isbn 978 90 377 0582 9
Advies over het Wmo-budget huishoudelijke hulp 2012 (2011). Ab van der Torre, Saskia Jansen en Evert
Pommer. isbn 978 90 377 0573 7 (webpublicatie)
Oudere migranten . Kennis en kennislacunes (2011). Maaike den Draak en Mirjam de Klerk.
isbn 978 90 377 0597 3 (webpublicatie)
Armoedesignalement 2011 (2011). cbs/scp. isbn 978 90 357 1870 8
Burgerperspectieven 2011 | 4 (2012). Josje den Ridder, Jeanet Kullberg en Paul Dekker. isbn 978
90 377 0593 5
Burgerperspectieven 2012 | 1 (2012). Paul Dekker, Josje den Ridder en Paul Schnabel. isbn 978 90
377 0607 9
Burgerperspectieven 2012 | 2 (2012). Josje den Ridder en Paul Dekker. isbn 978 90 377 0617 8
Burgerperspectieven 2012 | 3 (2012). Paul Dekker, Pepijn van Houwelingen en Evert Pommer.
isbn 978 90 377 0622 2
Burgerperspectieven 2012 | 4 (2012). Josje den Ridder, Paul Dekker en Mathilde van Ditmars.
isbn 978 90 377 0645 1
Burgerperspectieven 2013 | 1 (2013). Paul Dekker en Hanneke Posthumus. isbn 978 90 377
0656 7
Burgerperspectieven 2013 |2 (2013). Josje den Ridder, Hanneke Posthumus en Paul Dekker. isbn
978 90 377 0658 1

63