Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2019–2020

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

437
Vragen van het lid Baudet (FvD) aan de Minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit over het advies van de commissie-Remkes over de
stikstofkwestie (ingezonden 26 september 2019).
Antwoord van Minister Schouten (Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit)
(ontvangen 21 oktober 2019).
Vraag 1
Hebt u kennisgenomen van het artikel «Stikstofmethode in Duitsland en
België soepeler»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2, 3 en 4
Erkent u dat de Duitse aanpak vanuit juridisch perspectief geheel voldoet aan
de vigerende EU-regelgeving? Zo nee, waarom niet?
Kunt u aangeven hoeveel het niet wijzigen van de huidige stikstofnorm
Nederland per jaar kost vergeleken met de situatie waarin het Programma
Aanpak Stikstof (PAS) nog van kracht was? Zo nee, waarom niet?
Bent u bereid de stikstofnorm naar Duits voorbeeld te moderniseren, zodat tal
van stilgelegde projecten weer door kunnen gaan? Zo nee, waarom niet?
Hoeveel geld zou toepassing van de Duitse methode in Nederland ons
opleveren?
Antwoord 2, 3 en 4
De Europese Vogel- en Habitatrichtlijn schrijven geen stikstofnormen voor. Bij
toestemmingverlening moet getoetst worden of uitgesloten kan worden dat
significante effecten door stikstofdepositie optreden op kwetsbare natuur in
Natura 2000-gebieden. Zo’n significant effect is bijvoorbeeld wat op de heide
gebeurt: vergrassing en het verdwijnen van bloemen en insecten. De norm
die daarvoor in eerste instantie geldt, is de kritische depositiewaarde (KDW):
onder de KDW zijn significante effecten uitgesloten. Die KDW verschilt per
type natuur. In 118 gebieden komen typen natuur voor waarvan de KDW

1

ah-tk-20192020-437
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2019

De Telegraaf, d.d. 22 september 2019, «Stikstofmethode in Duitsland en België soepeler»,
online raadpleegbaar via https://www.telegraaf.nl/nieuws/763488493/stikstofmethode-induitsland-en-belgie-soepeler.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

1

wordt overschreden, in de meeste gevallen in ruime mate. Die overschrijding
moet zoveel mogelijk worden verminderd en bij toestemmingverlening moet
erop worden gelet dat er geen stijging plaatsvindt.
Onderdeel van de Europese regels is dat het effect van een project of plan
niet geïsoleerd moet worden bekeken, maar in combinatie met andere
plannen en projecten. Dat heet cumulatie. De natuur kan immers last krijgen
van de stikstofdepositie van heel veel projecten tegelijk. En al die kleine
beetjes zorgen voor een groot effect. De vraag waar het hier om draait, is of
je een deel van de opgetelde depositie, die op een bepaalde locatie neerkomt,
buiten beschouwing kunt laten door een drempel- of grenswaarde in te
stellen.
De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State heeft geoordeeld dat
de grenswaarde zoals Nederland die hanteerde onvoldoende onderbouwd
werd met de passende beoordeling van het Programma Aanpak Stikstof
(PAS) en daarom in het licht van de eisen van de Habitatrichtlijn niet
houdbaar is. Het gaat om een uitspraak van onze hoogste bestuursrechter,
die voor ons een gegeven is. Een belangrijk onderdeel van deze uitspraak (en
van meerdere uitspraken uit het verleden) was de cumulatie van afzonderlijke
effecten, die meestal op zichzelf staand niet significant zijn.
De benadering in andere landen focust sterk op meetbare effecten op de
natuur. Op dat punt is er niet zoveel verschil van inzicht. In Duitsland wordt
daarvoor veiligheidshalve een grens van 7 mol gehanteerd, in België 5% van
de KDW (wat overeenkomt met 25 mol voor de laagste KDW). Uit het oordeel
van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State volgt dat een
dergelijke drempelwaarde in Nederland niet zonder meer mogelijk is. Er moet
worden aangetoond dat uitgesloten kan worden dat de cumulatie van
activiteiten onder een drempelwaarde geen significant effect heeft op de
kwetsbare natuur in Natura 2000-gebieden. Door een drempelwaarde in te
voeren die de cumulatieve effecten daarvan negeert, wordt niet voldaan aan
wat de Habitatrichtlijn vereist.
Een andere reden waarom vergunningverlening in andere landen soepeler
verloopt, is dat in deze landen de KDW minder vaak wordt overschreden.
Nederland is een klein, intensief gebruikt land waar verschillende functies
dicht bij elkaar liggen. Stikstofdepositie-veroorzakende activiteiten liggen
gemiddeld veel dichter bij stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden dan in
Duitsland. En omdat stikstof in belangrijke mate dichtbij de bron neerslaat, is
dit een relevante factor. De staat van instandhouding van de Nederlandse
habitats is bovendien gemiddeld veel slechter dan in Duitsland. In de meest
recente cijfers bungelt Nederland vrijwel onderaan de Europese lijst van de
staat van instandhouding, terwijl Duitsland in de bovenste helft van de lijst
staat.
Gelet op de uitspraak van de Raad van State worden de normen in Nederland
voor het stikstofbeleid niet aangepast aan het Duitse voorbeeld. Uit de
uitspraak van de Raad van State volgt dat de reeds bestaande regelgeving
juist strikter moet worden toegepast.
Vraag 5
Hoeveel soorten flora en fauna worden gered dankzij de Nederlandse
methode, vergeleken met wanneer we de Duitse methode zouden toepassen?
Welke soorten zijn dit? Hoeveel geld geven we per soort uit? En hoe verhoudt
dit bedrag zich tot de prijs die de overheid hanteert om een mensenleven te
redden bij een overstroming, zoals beprijsd bij de bouw van de Deltawerken?
Vindt u dit te rechtvaardigen? Zo ja, waarom?
Antwoord 5
Te veel stikstof zorgt voor verschraling van de natuur en aantasting van de
biodiversiteit. Dat veroorzaakt een kettingreactie, waarvan de gevolgen meer
en meer zichtbaar worden. Na de planten verdwijnen de dieren, zoals bijen
en insecten, die op hun beurt weer nodig zijn voor bestuiving van onze
gewassen en voedselproductie. Planten, dieren en mensen zijn onderdeel van
één ecosysteem.
Het redden van soorten is het doel van de Habitat- en de Vogelrichtlijn. Deze
richtlijnen beogen de biodiversiteit duurzaam te behouden. Een aanzienlijk
deel van de verschillende typen ecosystemen in ons land valt onder de
Habitatrichtlijn en daarmee ook de soorten die daarvan afhankelijk zijn. Het
totaal aantal soorten dat van nature in Nederland voorkomt, is bijna 50.000.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

2

Het is niet precies bekend welk deel daarvan profiteert van beschermingsmaatregelen in Natura 2000-gebieden, maar dat zijn er op zijn minst
tienduizenden. Een groot deel daarvan is afhankelijk van stikstofgevoelige
habitats en dus gebaat bij maatregelen om de depositie te verminderen.
Als met de «Nederlandse methode» wordt bedoeld het in beginsel niet
toestaan van een toename van depositie op overbelaste locaties, dan kan
daarmee geen directe relatie worden gelegd met het aantal soorten dat gered
wordt. Het in beginsel niet toestaan van een toename van het stikstofprobleem is namelijk slechts één van de noodzakelijke voorwaarden om een zeer
groot aantal soorten (in hun beschermde habitats) te beschermen, met name
in 118 overbelaste Natura 2000-gebieden. Maar daarvoor zijn ook een
vermindering van de overbelasting nodig én natuurherstelmaatregelen.
Zoals in de beantwoording van vragen 2, 3 en 4 reeds is aangegeven, is het
in Nederland juridisch niet mogelijk de Duitse methode toe te passen. Een
ruimer toetsingskader zoals in Duitsland geldt, heeft in Nederland in het
verleden geen stand gehouden. Dus hoe de genoemde prijsverhouding ook
uit zou vallen, de Duitse methode is niet toegestaan in Nederland.
Vraag 6
Bent u van mening dat de veestapel gehalveerd moet worden? Hoeveel
boeren zouden hun baan dan verliezen? Hoeveel geld zou dit Nederland
jaarlijks kosten? Deelt u de mening dat deze consequenties onacceptabel
zouden zijn?
Antwoord 6
Nee, het kabinet heeft als doel om met een gebiedsgerichte aanpak een
daling van stikstofdepositie te realiseren. Hierbij wordt inzichtelijk gemaakt
wat nodig is voor natuurherstel, welke (bron)maatregelen daarvoor in dat
gebied beschikbaar zijn, maar ook welke ruimte nodig is om activiteiten in dat
gebied te kunnen ontplooien. Alle sectoren zullen een bijdrage moeten
leveren in het nemen van (bron)maatregelen, ook de landbouw. In de
landbouw is het mijn uitgangspunt dat boeren die vrijwillig willen stoppen,
en zo een bijdrage kunnen leveren aan de reductie van stikstofdepositie,
gebiedsgericht worden geholpen. Naast vrijwillige sanering kan ook
innovatie, bijvoorbeeld in nieuwe stalsystemen, daaraan een belangrijke
bijdrage leveren.
Vraag 7 en 8
Deelt de u de opvatting dat de betrouwbaarheidsintervallen in het AERIUSmodel dermate groot zijn dat men op basis van dat model over de hoeveelheid stikstof in natuurgebieden geen precieze uitspraak kan doen? Zo nee,
waarom niet?
Bent u bereid echte metingen te laten uitvoeren in alle Natura-2000 gebieden
om de daadwerkelijke hoeveelheid stikstof in en op de grond vast te stellen?
Zo nee, waarom niet?
Antwoord 7 en 8
Het AERIUS-model is gebaseerd op de best beschikbare wetenschappelijke
kennis en is internationaal wetenschappelijk gereviewed.
Depositie in natuurgebieden wordt daadwerkelijk gemeten. Natte depositie
wordt op de grond gemeten in de vorm van neerslag. Droge depositie wordt
op enkele locaties gemeten als een flux op verschillende hoogten. Het is niet
nodig om op elke locatie waarvoor informatie nodig is over stikstofdepositie
ook meetapparatuur te installeren. Er worden rekenmodellen gebruikt om
informatie te verkrijgen voor heel Nederland over de luchtkwaliteit en de
depositie. Deze rekenmodellen zijn gebaseerd op, en worden gevalideerd aan
de metingen. De bepaling van de stikstofdepositie is altijd gebaseerd op een
combinatie van metingen en modelberekeningen. Dit gebeurt volgens de best
beschikbare technieken. De huidige meetpunten en modelberekeningen zijn
meermaals wetenschappelijk internationaal gereviewed en goed bevonden.
Het is hier mee goed mogelijk om voldoende betrouwbare uitspraken te doen
over beleid om de stikstofdepositie in natuurgebieden te verlagen.
Het AERIUS-model geeft voldoende betrouwbare uitkomsten. Er is op dit
moment ook geen vergelijkbaar model beschikbaar waarvan uitkomsten
betrouwbaarder zijn. Ik hecht waarde aan de transparantie hiervan en ben
voornemens om de metingen en berekeningen van stikstofdepositie waar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

3

mogelijk samen met externe partijen blijvend te verbeteren en transparanter
te maken. Daartoe zal onder andere het meetnet worden uitgebreid, zoals
toegezegd in de Kamerbrief van 4 oktober jl. (Kamerstuk 32 670, nr. 167).
Daarbij zal ook worden gekeken naar nieuwe technieken.
Vraag 9
Hoe beziet u de consequenties van de PAS-uitspraken van de Raad van State
voor de transportsector?
Antwoord 9
De uitspraak van de Raad van State over het PAS heeft geen directe gevolgen
voor de transportsector voor wat betreft het gebruik van de weg. Wel kan de
transportsector gevolgen ondervinden van de uitspraak in het kader van de
toestemmingsverlening voor nieuwe projecten, zoals bij de uitbreiding van
een transportbedrijf of door de vertraging van wegprojecten.
Zoals aangegeven in de Kamerbrief van 4 oktober jl. (Kamerstuk 32 670, nr.
167) komt het kabinet eind dit jaar met een pakket aan bronmaatregelen op
basis waarvan begin volgend jaar besluitvorming kan plaatsvinden. Hierbij
wordt ook gekeken naar bronmaatregelen in het goederenvervoer.
Vraag 10
Hebt u kennisgenomen van het artikel «Minder hard is nauwelijks meer
schoon»?2
Antwoord 10
Ja.
Vraag 11
Klopt het dat de stikstofuitstoot van het wegverkeer slechts 6% van het totaal
bedraagt? En klopt het dat het stikstofverlies nog geen half procent zou zijn
als het verkeer overal 100 km/u in plaats van 130 km/u zou rijden en dat de
verlaging van de stikstofdepositie in de praktijk nog lager zal uitvallen, omdat
de maximumsnelheid nu niet overal 130 km/u is? Bent u bereid deze effecten
voor de stikstofdepositie te berekenen voordat u de maximumsnelheid
verlaagt?
Antwoord 11
Er is een verschil tussen stikstofuitstoot en stikstofdepositie. De huidige
stikstofproblematiek vindt de basis in de stikstofdepositie. De bijdrage van
wegverkeer aan de totale depositie van stikstof is 6,1%. Hiervan is 3,1%
afkomstig van wegverkeer op snelwegen.
De komende maanden zal per Natura 2000-gebied in beeld worden gebracht
welke bronmaatregelen het meest (kosten)effectief zijn. Hierbij wordt ook
berekend welke bijdrage de maatregel levert aan het verlagen van de totale
stikstofdepositie. Lokaal – dicht bij de weg – kan een verlaging van de
maximum snelheid een groter effect hebben. In de kamerbrief is daarom
aangegeven dat wordt gedacht aan gebiedsgerichte verlagingen van de
maximum snelheid op rijkswegen en provinciale wegen daar waar het effect
heeft op de stikstofdepositie in stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden.
Vraag 12
Erkent u dat een verlaging van de maximumsnelheid op snelwegen potentieel
risicovol is, omdat de meeste Nederlandse snelwegen zijn ingericht op een
maximumsnelheid van 130 km/u en automobilisten op wegen met een
dergelijk wegbeeld bij 100 km/u hun aandacht eerder verliezen? Bent u bereid
hier onderzoek naar te doen voordat u deze maatregel doorvoert? Zo nee,
waarom niet?

2

De Telegraaf, d.d. 25 september 2019, «Minder hard is nauwelijks meer schoon», online
raadpleegbaar via https://www.telegraaf.nl/nieuws/628469617/minder-hard-is-nauwelijks-meerschoon.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

4

Antwoord 12
Ik herken niet het beeld dat dit potentieel risicovol is. Gelet op de informatie
die reeds bekend is over de effecten van verlaging van de maximum snelheid
op de verkeersveiligheid acht ik verder separaat onderzoek niet noodzakelijk.
De besluitvorming rondom gebiedsgerichte verlagingen van de maximumsnelheid zal zorgvuldig worden vormgegeven.
Vraag 13
Deelt u de mening dat het verlagen van de maximumsnelheid volkomen
onwenselijk is? Zo nee, waarom niet? Zo ja, waarom?
Antwoord 13
In het regeerakkoord is aangegeven: «De bestaande maximumsnelheden
blijven in stand, waarbij de geldende veiligheids- en milieunormen steeds
leidend zijn.» Derhalve is in de kabinetsreactie op het rapport van het
Adviescollege Stikstofproblematiek dan ook aangegeven dat wordt gekeken
naar gebiedsgerichte verlagingen van de maximumsnelheid, daar waar het
effect heeft op de stikstofdepositie.
Vraag 14
Kunt u deze vragen zo spoedig mogelijk beantwoorden?
Antwoord 14
Ja.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

5