22
Wet kiescollege niet-ingezetenen
Wet kiescollege niet-ingezetenen
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Regels omtrent de oprichting en
inrichting van een kiescollege voor de Eerste Kamer voor
Nederlanders die geen ingezetenen zijn alsmede wijziging
van de Kieswet ten behoeve van de verkiezing van de leden
van het kiescollege voor Nederlanders die geen ingezetenen
zijn en de verkiezing van de leden van de Eerste Kamer
door de leden van dit kiescollege (Wet kiescollege nietingezetenen) ( 36071 ).
De voorzitter:
Aan de orde is het debat over de Wet kiescollege nietingezetenen (36071). Ik heet de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties, uiteraard de leden, de mensen
op de publieke tribune en de mensen thuis welkom.
De algemene beraadslaging wordt geopend.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de eerste spreker van de zijde van
de Kamer en dat is mevrouw Leijten van de SP.

Mevrouw Leijten (SP):
Voorzitter, dank aan de leden die mij voor hebben laten
gaan en alvast excuses voor het feit dat ik zo meteen de
vergadering verlaat. Ik wilde toch graag een bijdrage leveren
namens de SP, omdat we het hier hebben over een invoeringswet naar aanleiding van een grondwetswijziging,
waarvan de SP heel duidelijk heeft gezegd dat de manier
waarop we dat toen deden, eigenlijk niet kies was. Als we
willen spreken over hoe we de Eerste Kamer kiezen en wat
de positie van de Eerste Kamer in onze democratie is, dan
horen we dat op een andere manier te doen dan te zeggen:
"Er komt een kiescollege voor alle Nederlanders die in het
buitenland wonen. Die kiezen dan voor dat kiescollege van
37 personen. De leden van dat kiescollege worden voor één
keer gekozen. Zij worden dan één keer naar Nederland
gehaald en die gaan dan één keer stemmen voor de Eerste
Kamer." Wij vonden dat gekunsteld, wij vonden dat gelegenheidswetgeving en nu zitten we met een uitvoeringswet
waarvan de SP zegt: dat is een vluggertje.
We vinden dat op twee punten echt storend. Dat is op het
punt van de stemwaardebepaling. Die is in Nederland
anders als het gaat om hoe een ingezetene, dus een Drent,
een Groninger, een Noord-Hollander, een Utrechter of een
Limburger, uiteindelijk wordt gewogen in de stemwaarde
voor de Eerste Kamer. Dat gaat anders gelden voor mensen
die in het buitenland wonen en op deze manier zogenaamd
stemrecht krijgen. Dan gaat het over de geregistreerden.
Wij hebben geprobeerd om per amendement te regelen
dat dit op dezelfde manier gaat als voor de ingezetenen van
provincies en dus voor ingezetenen buiten een provincie.
Dat is technisch heel ingewikkeld, omdat heel veel registraties niet op orde zijn. Dat krijg ik als Kamerlid niet opgelost.
Maar dat laat wel zien dat dit wetsvoorstel eigenlijk vier

Tweede Kamer

Wet kiescollege niet-ingezetenen

jaar te vroeg komt. Eigenlijk zou je dat eerst moeten
oplossen, om dan de Kamer voor te leggen hoe je dat doet
met die stemwaardebepaling. Nu wordt er gekozen voor
geregistreerde kiezers. Daarmee is er dus ongelijkheid ten
opzichte van de wijze waarop in Nederland de Eerste Kamer
gekozen wordt, namelijk getrapt, via de Provinciale Statenverkiezingen. Dit gaat over je beïnvloeding, als inwoner,
van de Eerste Kamer. Dat vinden wij ongewenst. Wij vinden
het een vluggertje, want je zou dus vier jaar de tijd moeten
nemen om dat beter in te richten.
Dan vinden we ook nog op een ander punt ongewenst en
een vluggertje. Politieke partijen hebben een netwerk buiten
Nederland nodig om een lijst te krijgen voor dat kiescollege.
Dat is op deze korte termijn voor kleinere partijen of net
nieuwe partijen evident heel ingewikkeld, zo niet onmogelijk, maar zeker veel ingewikkelder dan voor partijen die
zulke netwerken hebben. Daarmee kun je dus mogelijk ook
je stemrecht niet effectueren.
Daarom zullen wij tegenstemmen. Ik weet niet of mevrouw
Dekker-Abdulaziz het voor elkaar heeft gekregen om donderdag hierover te stemmen. Als dat zo is, stemmen we
dan tegen. Anders stemmen we dinsdag tegen. Dat doen
we niet omdat we zouden vinden dat mensen die in het
buitenland wonen geen stemrecht zouden hebben. Dat
hebben ze, namelijk via de verkiezingen van de Tweede
Kamer. Dat is nog altijd de meest directe verkiezing die we
hebben in dit land.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Leijten. Inderdaad is net bij meerderheid besloten om op donderdag te stemmen over deze wet.
Er zijn geen interrupties, dus ik vraag mevrouw DekkerAbdulaziz om haar inbreng te doen namens D66.

Mevrouw Dekker-Abdulaziz (D66):
Dank, voorzitter. Vandaag is dan eindelijk de plenaire
behandeling van de uitvoeringwet kiescollege niet-ingezetenen, een belangrijke wet voor de democratie. Nederlanders in het buitenland kunnen eindelijk hun stem uitbrengen
op de Eerste Kamer. Tijdens de behandeling van de tweede
lezing, afgelopen januari, noemde mijn collega Joost
Sneller al de namen van de D66-Kamerleden Koşer Kaya,
Den Boer en Sjoerdsma, die zich de afgelopen jaren hebben
ingezet voor deze grondwetswijziging. De verkiezingen voor
de Provinciale Staten, de waterschappen en de kiescolleges
voor Bonaire, Sint-Eustatius en Saba staan voor de deur.
In de brief die de minister een kleine twee weken geleden
heeft gestuurd, staat dat we nog wat ruimte hebben voor
de behandeling van deze wet, zodat in maart 2023 Nederlanders in het buitenland toch hun stem kunnen uitbrengen
via een kiescollege. Time is of the essence, en daarom
hierbij nog kort een aantal vragen voor de minister.
Voorzitter. Tijdens de behandeling is de actualiteit van de
RNI, de Registratie Niet-Ingezetenen, vaker ter sprake
gekomen. De RNI is vervuild en geeft daarom geen actueel
beeld van het aantal Nederlandse kiesgerechtigden in het
buitenland. Daarom is gekozen om gebruik te maken van
het permanente register voor kiesgerechtigden in het buitenland. Hoe gaat de minister erop toezien dat de mutaties
in dit register beter worden gemonitord en bijgehouden

13 september 2022
TK 107

107-22-1

dan bij de RNI? Met andere woorden, hoe voorkomen we
dat het nieuwe register een tweede RNI wordt?
Voorzitter. Dan de informatiecampagne. Als de behandeling
van dit wetsvoorstel binnen de deadline valt, is het van
belang om kiesgerechtigden zo snel mogelijk te informeren
over het stemproces en de bijbehorende deadlines. Gelet
op het mogelijke aantal Nederlandse kiesgerechtigden in
het buitenland vraag ik de minister hoe zij ervoor zal zorgen
dat meer Nederlanders in het buitenland zich registreren
en uiteindelijk meedoen aan deze verkiezingen.
Voorzitter. Dan heb ik nog een vraag over het briefstemmen.
De kiesgerechtigden in het buitenland zijn al gewend hun
stem per brief uit te brengen. Hoe gaat de minister ervoor
zorgen dat kiesgerechtigden op een juiste manier hun stem
per brief uitbrengen en dat we niet eindigen met stembiljetten die ongeldig verklaard moeten worden vanwege
onduidelijke instructies of omdat ze te laat worden ontvangen?
Als laatste punt wil ik het toch nog hebben over het democratisch deficit binnen ons Koninkrijk. De burgers van de
Caribische landen Aruba, Curaçao en Sint-Maarten zijn
officieel niet-ingezetenen van Europees Nederland. Onze
rijkswetten worden behandeld in de respectievelijke nationale parlementen van de autonome landen, in de Tweede
Kamer en in de Eerste Kamer. Hoewel de inwoners van de
Caribische landen, mits zij voldoen aan bepaalde voorwaarden, ook hun stem kunnen uitbrengen, geldt dat niet voor
alle burgers. De redenering dat de Eerste Kamer ook invloed
heeft op Nederlanders in het buitenland geldt voor deze
rijksgenoten, woonachtig in de Caribische landen. Waarom
hebben Nederlanders in de CAS-landen deze extra voorwaarden om toch hun stem te kunnen uitbrengen, terwijl
Nederlanders in Duitsland of in Australië die niet hebben?
Hoe gaat de ministers zich inzetten om dit te corrigeren?
Wij verwachten voor november 2022 een brief over het
democratisch deficit in de CAS-landen. Graag een toezegging.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Dekker-Abdulaziz. Dan geef ik het
woord aan de heer Strolenberg namens de VVD.

De heer Strolenberg (VVD):
Voorzitter, dank. Met dit voorstel wordt Nederland weer
een klein stukje democratischer. Daar zijn we als VVD blij
mee. We hebben een jaar gepleit voor dat kiescollege Eerste
Kamer. Het is dan ook mooi dat het er nu van komt. Er komt
een einde aan een stukje onevenwichtigheid. Het is namelijk
best vreemd dat Nederlanders in het buitenland wel hun
invloed kunnen uitoefenen op de samenstelling van de
Tweede Kamer en het Europees Parlement en dat niet
kunnen voor de Eerste Kamer. Er zijn natuurlijk tal van zaken
die hen ook raken, zoals bijvoorbeeld pensioenen. Op deze
manier is geborgd dat zij daar een rol in hebben.

gehad waarin registratie automatisch doorwerkt in het
registratiesysteem voor de in het buitenland wonende
Nederlanders. Dat scheelt gewoon een extra handeling om
te kunnen stemmen. Ik begrijp dat de minister om meerdere
redenen vasthoudt aan de huidige systematiek, maar ik wil
de minister ook uitdagen om toe te zien dat het proces van
registratie en het muteren daarvan zo eenvoudig mogelijk
en zo laagdrempelig mogelijk kan. Ik ben ook benieuwd, in
lijn met de vraag van mevrouw Dekker-Abdulaziz, hoe het
staat met de opkomstbevordering en de registratiebevordering van dat permanente register. Want ook voor Nederlanders in het buitenland, of die gaan emigreren naar het buitenland zou het eigenlijk met één handeling mogelijk moeten zijn om zich voor alle drie de verkiezingen aan te melden
of daar afzonderlijke keuzes in te maken.
Besloten is dat de leden van het kiescollege een keer in de
vier jaar fysiek bij elkaar komen. Dat zal ik steunen, ook
omdat stemmen via internet misschien kwetsbaar zal zijn.
Maar voor het elektronisch en het internetstemmen moet
wel aandacht blijven. Die ontwikkelingen moeten we goed
in de gaten houden. Ik heb dat ook bij de behandeling van
de grondwetswijziging aangegeven, maar ik herhaal het
nog maar een keer. Ik heb zelf in de coronatijd als
gemeenteraadslid en als waterschapsbestuurder heel veel
besluiten genomen op een digitale manier. Dat kon met
identificatie door, in dit geval, de burgermeester en de
dijkgraaf. Ik kan mij ook voorstellen dat deze groep met
mensen een redelijk compacte omvang heeft, waardoor
het te overzien is om daar veiligheidsmaatregelen voor te
treffen. Zo zou het op een goedkopere en duurzamere
manier kunnen. Ik ben benieuwd wat de minister daarin
zou kunnen gaan doen. Zou zij kunnen toezeggen dat ook
verder te onderzoeken? Dan kunnen wij overgaan naar een
goede en veilige digitale mogelijkheid voor het kiescollege
om zijn stem uit te brengen.
Tot slot, mevrouw Abdulaziz heeft al het verzoek gedaan
de stemming wat naar voren te halen. Wat ons betreft
moeten we ook gewoon vaart maken en alles in het werk
stellen om dit in ieder geval voor de Provinciale Statenverkiezingen van volgend jaar te effectueren.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank aan de heer Strolenberg. Dan wil ik mevrouw Van Dijk
van het CDA verzoeken om haar inbreng te doen.

Op dit moment moeten Nederlanders in het buitenland wel
expliciet aangeven dat ze willen stemmen voor de Tweede
Kamer en het Europees Parlement, en daar komt nu dit
kiescollege ook bij. Hoewel, we hadden het liefst de vorm

Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Voorzitter. De regering wil de onevenwichtigheid opheffen
in het stemrecht van Nederlandse kiesgerechtigden buiten
Nederland. Ze hebben nu wel het recht en de mogelijkheid
om invloed uit te oefenen op de samenstelling van de
Tweede Kamer, maar niet op die van het andere deel van
de Staten-Generaal; de Eerste Kamer. Zoals ik bij de eerdere
behandeling over het onderwerp al heb aangegeven, legde
de CDA-afdeling België-Luxemburg in 2018 een uitspraak
voor aan het CDA-partijcongres, namelijk dat de Kieswet
en zo nodig de Grondwet zo snel mogelijk moeten worden
aangepast om alle Nederlandse kiesgerechtigden buiten
Nederland in staat te stellen om te stemmen voor de verkiezing van de Eerste Kamer. De CDA-afdeling België-Luxemburg dacht: dit kan voor 2019 wel geregeld zijn. Maar we

Tweede Kamer

13 september 2022
TK 107

Wet kiescollege niet-ingezetenen

107-22-2

weten allemaal dat dat niet zo snel gaat. Zoals het er nu
naar uitziet, zal het ook spannend worden voor de Statenverkiezingen van 2023. Ik hoor daar graag nog iets meer
over van de minister.
In 1986 konden Nederlanders in het buitenland voor het
eerst hun stem uitbrengen voor de Tweede Kamerverkiezingen. Sindsdien zijn de communicatiemogelijkheden alleen
nog maar uitgebreider en is fysieke afstand steeds minder
een belemmering om op de hoogte te blijven van wat er in
Nederland op allerlei gebieden, ook op politiek gebied,
speelt. Ook daarom ligt het voor de hand dat Nederlanders
in het buitenland betrokken worden bij de Eerste Kamerverkiezingen. De vraag die nu voorligt, is de manier waarop.
In de voorgestelde vormgeving wordt zo veel mogelijk
aangesloten bij de al bestaande regelgeving voor de
inrichting van en de verkiezingen voor de Provinciale Staten
en de kiescolleges in Caribisch Nederland.
Voorzitter. Ik heb nog een paar vragen. Bij de Statenverkiezingen in 2019 hebben Bonaire, Saba en Sint-Eustatius
ervaring opgedaan met de verkiezing van een kiescollege
voor de Eerste Kamer. Welke lessen zijn daaruit getrokken
voor het wetsvoorstel dat we vandaag bespreken?
Voor de verhouding tussen het aantal geregistreerde kiesgerechtigden en het aantal leden wordt aangesloten bij
artikel 8 van de Gemeentewet en artikel 8 van de Provinciewet. Een van de argumenten daarvoor is dat het kiescollege
genoeg leden moet tellen om het stemgeheim te waarborgen. Wij stelden in de schriftelijke inbreng de vraag waarom
het stemgeheim bij negen leden gewaarborgd is, want Saba
en Sint-Eustatius hebben een kiescollege van vijf leden.
Levert dat problemen op?
Ook vinden we het van belang dat kandidaten van kleinere
groeperingen de kans hebben om gekozen te worden in
het kiescollege, zodat de representativiteit zo veel mogelijk
wordt geborgd. Wij vroegen bij hoeveel leden de representativiteit volgens de regering is geborgd. Wij kregen als
antwoord dat ook in de Gemeentewet wordt uitgegaan van
de gedachte dat een aantal van negen leden voldoende is
qua representativiteit en dat dat dus ook voor het kiescollege kan worden aangenomen. Maar wij vragen ons af of
dit echt het enige argument is. Kan de minister aangeven
waarom deze stellingname voldoende recht doet aan onze
opmerking?
Voorzitter. De leden van de CDA-fractie vroegen in dezelfde
inbreng op welke wijze de regering bevordert dat zo veel
mogelijk Nederlanders buiten Nederland zich als kiezer
laten registreren. Hoe beoordeelt de regering onze suggestie
om de registratie als kiezer als keuze voor te leggen bij bijvoorbeeld de verlenging van het paspoort? De minister gaf
aan dat ze samen met de minister van Buitenlandse Zaken
zal verkennen of uitvoering van de door de leden van de
CDA-fractie vermelde suggestie een optie is. Graag horen
wij vandaag de stand van zaken van deze verkenning.
Ten slotte: in de vergaderzaal van de Eerste Kamer in de
tijdelijke huisvesting aan de Kazernestraat hangt geen portret van koning Willem II, zoals op het Binnenhof het geval
was. Voor de tijdelijke vergaderzaal van de Eerste Kamer
heeft beeldend kunstenaar Navid Nuur — ik hoop dat ik het
goed zeg — een kleurrijk werk gemaakt van acryl op aluminium, dat vanuit verschillende perspectieven anders oogt.
Meer dan 2.000 bezoekers hebben afgelopen zaterdag op

Tweede Kamer

Wet kiescollege niet-ingezetenen

Open Monumentendag dit kunstwerk bekeken. Bij de onthulling vorig jaar zei de voorzitter van de Eerste Kamer: "Je
positie in de zaal bepaalt je beeld van het werk. Zodra je
loopt, een andere positie inneemt, zie je iets anders." Dat
staat voor mij symbool voor de politiek. Wij kijken naar
hetzelfde, maar we zien allemaal iets anders. Met elkaar zie
je het geheel. Dat is de complementariteit van het parlement
en dat is de verbindende kracht van dit kunstwerk. Zoals
we vandaag ook weer hebben kunnen horen, geldt dat ook
voor dit voorstel.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Inge van Dijk van het CDA voor uw
inbreng. Daarmee zijn we aan het einde gekomen van de
eerste termijn van de zijde van de Kamer. De minister heeft
aangegeven een kwartiertje te willen schorsen. Dus ik stel
voor om te schorsen tot 17.05 uur. Daarmee schors ik voor
nu de vergadering.
De vergadering wordt van 16.52 uur tot 17.07 uur geschorst.
De voorzitter:
Ik wil de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties het woord geven voor haar eerste termijn.

Minister Bruins Slot:
Voorzitter, dank u wel. Ik wil de leden bedanken voor hun
inbreng. Ik heb, zoals altijd, geprobeerd de vragen zo goed
mogelijk in een aantal blokjes neer te zetten. Dat zijn de
blokjes tijdpad, registratie, vormgeving kiescollege en het
blokje overig.
Ik wil allereerst de Kamer en de voorzitter ook bedanken
voor de snelle agendering van dit voorstel. Ik heb inmiddels
begrepen dat de stemming deze week plaatsvindt. Ook
daarvoor dank, omdat dit inderdaad van belang is voor het
kunnen effectueren en uitvoeren van dit wetsvoorstel. Ik
kom daar zo nog even op terug.
In dit wetsvoorstel is de uitvoering neergelegd van de
grondwetswijziging voor de oprichting van een kiescollege
voor niet-ingezetenen van de Eerste Kamer. Ik zal het nog
even kort toelichten. Nederlanders buiten Nederland
stemmen al jaren vanuit het buitenland voor de leden van
de Tweede Kamer. Onder anderen deze Kamervoorzitter
en ook de leden hebben de wens uitgesproken om Nederlanders buiten Nederland ook invloed te geven op de
samenstelling van de Eerste Kamer. Dat is eigenlijk, zoals
de heer Strolenberg ook zei, het oplossen van een democratisch deficit; zo zou je het misschien met dure woorden
kunnen noemen. Beide Kamers, de Eerste en de Tweede
Kamer, hebben in twee lezingen ingestemd met de wijziging
van de Grondwet en die wijziging is op 18 augustus in
werking getreden. Hiermee wordt het dus mogelijk dat
Nederlanders die in het buitenland wonen, de leden van
een kiescollege niet-ingezetenen kiezen, die dan vervolgens
weer de leden van de Eerste Kamer kiezen. Het is even een
trits, maar daardoor hebben Nederlanders in het buitenland
straks wel de mogelijkheid om invloed uit te oefenen op de
leden van de Eerste Kamer, net zoals dat nu gebeurt als

13 september 2022
TK 107

107-22-3

mensen stemmen voor de Provinciale Staten. Daarmee
nemen we een onevenwichtigheid weg.
Op het tijdpad wil ik ook nog ingaan. Dat komt erop neer
dat de verkiezing van het kiescollege niet-ingezetenen altijd
gelijktijdig plaatsvindt met de verkiezing van de leden van
de Provinciale Staten en de verkiezing van de leden van de
kiescolleges in Caribisch Nederland. Zoals de voorzitter en
ook de leden hier weten, is de eerste verkiezing alweer in
maart 2023.
Zo'n voorstel en het oprichten van zo'n kiescollege moet
je natuurlijk wel heel zorgvuldig doen, omdat er best wel
wat handelingen bij komen kijken. Je moet mensen in het
buitenland activeren om zich te gaan registreren als ze
daadwerkelijk hun stem willen uitbrengen. De gemeente
Den Haag heeft ook voorbereidingen te doen. Politieke
partijen moeten zoeken naar kandidaten die ook lid willen
zijn van zo'n kiescollege. Dat maakt dat je het zorgvuldig
moet kunnen uitvoeren. Daarvoor heb ik ook gekeken naar
het tijdpad dat daarvoor nodig is. Ik heb als minister gezegd:
als er op uiterlijk 11 oktober in de Eerste Kamer over
gestemd is, hebben we voldoende tijd om dit op een zorgvuldige wijze in te voeren als beide Kamers instemmen met
dit wetvoorstel. Dat is tevens het antwoord op de vraag die
mevrouw Leijten en ook mevrouw Van Dijk hierover stelden.
Dan een terechte vraag van mevrouw Dekker die ik ook bij
de andere leden hoorde terugkomen. Je wil een zorgvuldige
registratie van de kiezers hebben en daar zijn verschillende
soorten registraties voor. Waarom wordt er niet gekozen
voor de nu al bestaande Registratie Niet-Ingezetenen?
Waarom wordt er gekozen voor een nieuwe registratie,
precies voor de Eerste Kamerverkiezingen? De gemeente
Den Haag heeft hier voor de Tweede Kamerverkiezing
sowieso al heel veel ervaring mee. Zij houdt ook intensief
contact met de kiezers in de permanente registratie. Zo
worden de kiezers in de permanente registratie in de aanloop naar elke verkiezing ook actief benaderd, ook met de
vraag of hun contactgegevens nog actueel zijn. De Registratie Niet-Ingezetenen bevat bijvoorbeeld geen e-mailadressen
en in veel gevallen ook geen telefoonnummers. Dat is in
de permanente registratie wel zo. De gemeente Den Haag
heeft daarmee op basis van die permanente registratie ook
de mogelijkheid om snel en direct contact op te nemen met
de kiezer, bijvoorbeeld als de stembescheiden die men
krijgt, retour komen omdat het postadres niet klopt. Het is
in die zin dus gewoon beter geregistreerd. Het laatste echte
verschil tussen de Registratie Niet-Ingezetenen en de permanente registratie is dat voor de permanente registratie
geldt dat veranderingen in de Basisregistratie Persoonsgegevens automatisch worden doorgegeven naar de permanente registratie. Dat is wettelijk geregeld. Dat is nog een
punt waarop het nog beter geregeld is. Op het moment dat
de Kamers dit wetsvoorstel aannemen, is het natuurlijk wel
van belang dat ik als minister mensen aanspoor om zich
ook te registreren in die permanente registratie. Dat hebben
de heer Strolenberg en mevrouw Dekker gevraagd.
Ik loop een beetje voor de troepen uit, maar omdat de
grondwetswijziging is aangenomen, ga ik ervan uit dat dit
wetsvoorstel het ook haalt. Het is altijd risicovol om dat als
minister te doen. De gemeente Den Haag stuurt op dit
moment alle kiezers die nu al in de permanente registratie
staan, een brief met de vraag om zich te registreren voor
de Eerste Kamerverkiezing van maart 2023. Dat gebeurt in
batches achter elkaar. Verder stuurt de gemeente Den Haag

Tweede Kamer

Wet kiescollege niet-ingezetenen

aan iedere Nederlander die naar het buitenland verhuist en
een adres in het buitenland achterlaat, een brief met de
uitnodiging om zich te registreren als kiezer buiten Nederland. In deze brief worden de Nederlanders nu al op voorhand uitgenodigd om zich te registreren voor deze verkiezing. Wanneer er meer duidelijkheid is over het moment
waarop de eerste verkiezing van dit kiescollege plaatsvindt
— dat is natuurlijk afhankelijk van de stemming in de
Tweede Kamer en in de Eerste Kamer — zullen we hier op
bredere schaal bekendheid aan geven. Dat doen we samen
met de gemeente Den Haag en het ministerie van Buitenlandse Zaken. Dat gebeurt via de website van de gemeente,
Nederlandwereldwijd.nl en social media. We hebben ook
een heleboel verenigingen van Nederlanders in het buitenland die we hier ook voor kunnen benaderen. Wat is de
stand van zaken? Op dit moment zijn al 13.500 kiezers uit
de permanente registratie aangeschreven. In de afgelopen
weken zijn de eerste 2.750 kiezers geregistreerd. Dit gaat
zich allemaal nog verder vervolgen.
Dan een aantal vragen van mevrouw Van Dijk. Ik kan me
haar redeneerlijn goed indenken. Je wil het stemgeheim
graag borgen. In Saba kiest men voor vijf leden. In dit
wetsvoorstel wordt gekozen voor negen. Levert dat problemen op? Het waarborgen van het stemgeheim is een van
de overwegingen geweest bij het bepalen van het minimumaantal leden voor het kiescollege niet-ingezetenen. Er is
ook heel nadrukkelijk gekeken bij het vormgeven van dit
kiescollege of ook kandidaten van kleinere politieke groeperingen een kans krijgen om verkozen te worden. Dat betekent dus dat er een balans moet zijn tussen het aantal leden
en de stemwaarde die elk lid vertegenwoordigt, en de
administratieve lasten en kosten. We hebben uiteindelijk
dus advies gevraagd aan de heer dr. Otjes. Hij heeft gezegd:
je moet aansluiten bij een herkenbaar systeem. Daarom
sluiten we aan bij het minimumaantal van de Gemeentewet.
Hieruit volgt het minimumaantal van negen leden. Dit
aantal van negen leden is dus niet gekozen vanuit de
gedachte dat dit het minimum is om het stemgeheim te
waarborgen en is dus, zoals gememoreerd in de nota naar
aanleiding van het verslag, geen absoluut aantal. We hebben ervoor gekozen om naar aanleiding van dr. Otjes te
kiezen voor iets wat een herkenbaar systeem is. In de
kleinste gemeente in Nederland zelf, dus niet overzees, is
dat negen. Dat maakt dat we daarvoor gekozen hebben. In
de uitwerking van de kiescolleges in Caribisch Nederland
is het ledenaantal op een andere wijze tot stand gekomen,
maar wel op basis van gelijke overwegingen. Ook daar
speelt het stemgeheim en de representatie van kleinere
partijen een rol. Daar hebben we besloten om aan te sluiten
bij het kleinste aantal van de eilandsraden. Bij de eilandsraden is dat vijf. Dit verklaart onze denkwijze.
Voorzitter. Mevrouw Van Dijk vroeg ook welke lessen in dit
wetsvoorstel zijn getrokken uit de ervaringen die in 2019
zijn opgedaan met de verkiezingen van de kiescolleges van
Bonaire, Sint-Eustatius en Saba. Het trekken van die lessen
is … Het verschilt natuurlijk wel, want als het gaat om
Caribisch Nederland stemmen mensen immers in het
stemlokaal, terwijl hier wordt voorgesteld dat de kiezers
buiten Nederland per brief hun stem uitbrengen. De voornaamste les die we hebben geleerd, is dat je continu aandacht moet besteden, ook bij de politieke partijen, om
ervoor te zorgen dat de leden zich ook kandideren voor dat
kiescollege. Dat heeft bij ons wel het bewustzijn gebracht
dat dat niet alleen van ons als ministerie extra input vraagt,
maar dat we ook de partijen goed moeten informeren en
activeren om ervoor te zorgen dat er voldoende animo is

13 september 2022
TK 107

107-22-4

voor de kiescolleges. Daarbij geldt ook dat we daar blijvende
aandacht aan moeten besteden, dus niet één keer. Ondanks
dat zo'n kiescollege zit, moet toch gaandeweg weer naar
voren komen: denk eraan, dit speelt nog. Het is nieuw, dus
in die zin moet dat natuurlijk ook gewoon inslijten. Maar
dat is de les die we getrokken hebben.
Mevrouw Dekker vroeg ook naar het democratische deficit,
dus het democratische verschil dat er is. Dit is een verantwoordelijkheid die de staatssecretaris van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties ook nadrukkelijk aangaat. We
zijn bezig met de uitwerking van dit onderdeel van het
coalitieakkoord. Dat willen we in goed overleg met de landen doen. Het is belangrijk om dat gezamenlijk te doen.
Daarvoor is nu een werkgroep opgericht. Mevrouw Dekker
wil graag voor november een brief hebben. Ik kan niet
helemaal toezeggen dat dat gaat lukken, omdat ik ook even
met de staatssecretaris wil overleggen. Ik zie wel de noodzaak om de Kamer hierin mee te nemen, ook gezien het
belang dat de Kamer eraan hecht om te zeggen waar we
precies staan. Omdat ik dit in zorgvuldig overleg met de
landen en met de staatssecretaris wil doen, is het wellicht
een optie dat ik op een later moment aan de Griffie doorgeef
wat een goede termijn voor de brief kan zijn.
De voorzitter:
Ik zie dat mevrouw Dekker-Abdulaziz daarop een interruptie
heeft.
Mevrouw Dekker-Abdulaziz (D66):
Dank aan de minister voor haar antwoord. Deze vraag is
natuurlijk niet voor de eerste keer gesteld. Binnen de verschillende commissies zijn er al brieven geweest waarin de
staatssecretaris weer naar de minister verwijst en
andersom. Nu weten we het ook niet.
Minister Bruins Slot:
Gezamenlijk, gezamenlijk, gezamenlijk. We zitten zelf allebei
op dat ministerie, dus we voelen hier allebei een verantwoordelijkheid voor. We vallen allemaal onder BZK.
Mevrouw Dekker-Abdulaziz (D66):
Het is heel fijn om te horen dat daar werk van gemaakt
wordt. Ik heb nog een vraag gesteld, maar ik neem aan dat
de minister daar nog op komt, dus dan wacht ik dat af.
Minister Bruins Slot:
Dat is de vraag: waarom krijgen niet alle Nederlanders …
Sorry, voorzitter.
De voorzitter:
Misschien is het toch goed om iets concreter wat over de
datum te zeggen. Het komt dus op een later moment, maar
kunt u misschien wel enige indicatie geven van wat dat
latere moment is?

We gaan er ons best voor doen om te kijken of we iets meer
een termijn kunnen geven.
De voorzitter:
Dank u wel. U was bezig met de beantwoording van de
tweede vraag van mevrouw Dekker-Abdulaziz.
Minister Bruins Slot:
Ik hoop niet te vroeg in de ochtend. Prima. Ik zorg ervoor
dat de informatie morgenvroeg meer gericht bekend is, dus
voor de procedurevergadering van 11.30 uur.
De voorzitter:
Donderdag 11.30 uur, om helemaal volledig te zijn. Donderdag 11.30 uur. Ik zie dat dit gaat lukken, dus dat is goed
nieuws.
Minister Bruins Slot:
Volgens mij was de andere vraag waarom niet alle Nederlanders die in Caribische landen wonen, kiesrecht krijgen,
toch? Het ligt in de rede om in dit opzicht aan te sluiten bij
het kiesrecht dat geldt voor de Tweede Kamerverkiezingen.
Behalve in Nederland te zijn op de dag van de kandidaatstelling betekent dit dat iemand aanvullend ten minste tien
jaar in Nederland moet hebben gewoond of dat iemand in
de Caribische landen in Nederlandse openbare dienst
werkbaar is, ofwel zijn of haar echtgenoot of echtgenote,
partner of kind, voor zover met hem, haar of hen een
gemeenschappelijke huishouding wordt gevoerd. Als je
kijkt naar de andere inwoners van de zelfstandige Caribische
landen, dan zie je dat die natuurlijk wel kiesrecht hebben
voor de eigen volksvertegenwoordiging van de Caribische
landen, namelijk de Staten. Dat is eigenlijk de reden waarom
het zo geregeld is.
De voorzitter:
Ik zie dat dit een vraag oproept bij mevrouw DekkerAbdulaziz.
Mevrouw Dekker-Abdulaziz (D66):
Misschien heb ik mijn vraag niet heel goed gesteld. De
vraag was eigenlijk veel meer de volgende. Ik weet dat dit
aansluit op de Tweede Kamerverkiezingen. Wat mij verbaasde, is dat Nederlanders in het buitenland — bijvoorbeeld als dat buitenland Duitsland is — altijd mogen stemmen voor de Tweede Kamer en nu ook voor de Eerste
Kamer, zelfs als ze niet tien jaar hier gewoond hebben. Maar
mensen uit de CAS-landen mogen dat niet. Ongehinderd
door enige kennis denk ik: hoezo? Dat was eigenlijk een
oprechte vraag.

Minister Bruins Slot:
De eerstvolgende procedurevergadering van de vaste
commissie van BZK is donderdag. Of dat al gaat lukken …

Minister Bruins Slot:
Het zijn natuurlijk autonome landen in ons Koninkrijk. Het
zijn autonome landen met een eigen parlement. Dat parlement vertegenwoordigt de inwoners van die autonome
landen binnen het Koninkrijk. Als je in Duitsland woont, zit
je niet binnen het Koninkrijk en heb je ook geen eigen parlement dat jou vertegenwoordigt. Dat is het onderscheid.

Tweede Kamer

13 september 2022
TK 107

Wet kiescollege niet-ingezetenen

107-22-5

Mevrouw Dekker-Abdulaziz (D66):
Ik denk dat ik dan genoeg weet. Dank u wel.
De voorzitter:
Dan vraag ik de minister om haar betoog te vervolgen.
Minister Bruins Slot:
Voorzitter. Mevrouw Van Dijk vroeg ook naar de stand van
zaken omtrent het bij het verlengen van het paspoort
voorleggen van de keuze om zich te registreren voor de
permanente registratie. De verkenning die ik samen met
de minister van Buitenlandse Zaken uitvoer, is nog bezig.
Er wordt daarbij onder andere gekeken naar de vorm waarin
de Nederlander daar eigenlijk op een praktische manier op
kan worden geattendeerd, en ook naar de praktische uitvoering. Mijn idee was om de Kamer in ieder geval voor het
einde van het jaar samen met de minister van Buitenlandse
Zaken hierover te informeren.
Voorzitter. De heer Strolenberg had het over het belang
van digitalisering van de verkiezingen. Dat is een consistente lijn van de heer Strolenberg. Hij geeft aan: als je daar
stappen in kunt zetten, doe dat dan ook. Zo hoor ik de
oproep van de heer Strolenberg ook elke keer. Hiervoor
geldt dat de technologie nog onvoldoende ontwikkeld is
om het stemmen tijdens de verkiezingen te kunnen doen.
Je wilt voorkomen dat er inbreuk wordt gepleegd op de
waarborgen van het verkiezingsproces. Het kabinet wil ook
voorkomen dat er cyberrisico's in het verkiezingsproces
worden geïntroduceerd die het proces vatbaar maken voor
digitale inmenging. De kosten zijn ook nog niet helemaal
helder. Vooral die eerste twee redenen vind ik het belangrijkste. België, de Belgische overheid, heeft dit laatst, in
2020, ook weer onderzocht. Daaruit blijkt dat we dat nog
niet op een veilige manier kunnen doen. De heer Strolenberg zegt dan dat je de afgelopen periode wel op digitale
wijze binnen een gemeenteraad kon stemmen. Maar dit is
een besluit van een gemeenteraad, hoe belangrijk dat ook
is. Als het gaat om onze verkiezingen, vind ik dat eigenlijk
gewoon buiten kijf moet staan dat die niet gecompromitteerd of beschadigd worden, want dan gaat het vertrouwen
in een keer weg.

is dat de leden van het kiescollege fysiek bijeen moeten
komen. Die vliegen vanuit de hele wereld naar Den Haag
voor die vergadering. Dat zijn er misschien negen. Ik deed
die oproep in het kader van duurzaamheid, maar ook in
verband met de kosten. Misschien kan specifiek daarvoor
naar de situatie gekeken worden. Dat is natuurlijk anders
dan dat we iedereen via internetstemmen gaan oproepen.
Minister Bruins Slot:
Je moet daar ook het stemgeheim waarborgen. Dat betekent
dat we, als je het kiescollege wil laten internetstemmen,
eigenlijk moeten voldoen aan al die waarborgen die ik net
heb genoemd. Daar voldoet het op dit moment gewoon
niet aan. Dat is de reden waarom we het niet doen. Aan de
andere kant is het ook echt een zwaarwichtige taak die de
leden van het kiescollege hebben. In dat kader is de
inspanning om naar Nederland toe te komen groot, maar
het gaat ook wel ergens over. We faciliteren het. We betalen
de onkosten. Het gaat er vooral om dat je het stemgeheim
wil waarborgen. Dat moet je dan via internet doen op een
manier waarop het niet beschadigd of gecompromitteerd
kan worden en dat kan ik op dit moment gewoon nog niet
garanderen.
Voorzitter. Mevrouw Dekker vroeg: hoe gaat de minister
zorgen dat de kiesgerechtigden op de juiste manier hun
stem uitbrengen, zodat hun stem niet ongeldig wordt verklaard? Bij de stembescheiden die de kiezer krijgt thuisgestuurd, zit een folder over hoe je precies een stembiljet
invult. Het is natuurlijk ook een eenvoudiger te hanteren
stembiljet dat de kiezers in het buitenland krijgen. Degenen
die al langer in het buitenland wonen, doen dit al sinds
2014, dus het begint ook een staande praktijk te worden.
De kiezer maakt bovenaan het stembiljet een keuze voor
een partij en vervolgens onderaan het stembiljet ook een
keuze voor de kandidaat. Als je het onderaan niet hebt
ingevuld, word je geacht te hebben gestemd voor de eerste
kandidaat van de partij. Het is een aandachtspunt. Er zit een
goede uitleg bij, maar voor mensen die lang in het buitenland wonen, is het sinds 2014 al staande praktijk.
Voorzitter, volgens mij heb ik dan alle vragen gehad.

De oproep die ik van de heer Strolenberg hoor, is: als je
iets kan digitaliseren, kijk dan of je al stappen kunt zetten.
Een van de dingen waarop ik me nu toch aan het beraden
ben, is dat ik in het kader van de kandidaatstellingsprocedure voor bijvoorbeeld de Tweede Kamerverkiezing, wil
bekijken of we wellicht niet meer de kant op kunnen gaan
van de digitalisering van de ondersteuningsverklaringen,
bijvoorbeeld. Dit is nog even een gedachte. Hier is op 11
mei jongstleden ook een advies van de Kiesraad over uitgekomen. Ik ga kijken welke mogelijkheden hier verder voor
zijn. Ik wil de Kamer eind van dit jaar met een hoofdlijnenbrief informeren over hoe ik de kandidaatstellingsprocedure
wil verbeteren of veranderen. Een van de zaken die ik aan
de heer Strolenberg wil toezeggen, is dat ik op het punt van
de ondersteuningsverklaring echt wil gaan kijken of digitalisering een stap zou kunnen zijn. Dat wil ik onderzoeken.

De voorzitter:
Dank aan de minister. Ik kijk even rond. Ik zie ook geen
aanvullende vragen meer. Is er behoefte aan een tweede
termijn van de zijde van de Kamer? Ik zie iedereen nee
knikken. Dan zijn wij daarmee bij het einde van dit debat
gekomen.

De heer Strolenberg (VVD):
Fijn. Ik ben blij met het antwoord van de minister en de
aandacht daarvoor. Wat mij wel specifiek opvalt in dit stuk

De vergadering wordt van 17.28 uur tot 18.45 uur geschorst.

Tweede Kamer

Wet kiescollege niet-ingezetenen

De algemene beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Omdat we dit debat zo voortvarend hebben gedaan, hervatten we de plenaire vergadering om 18.45 uur in plaats van
om 19.00 uur. Het is goed om nog even te benoemen dat
de stemmingen hierover aanstaande donderdag zijn, en
niet op dinsdag.

13 september 2022
TK 107

107-22-6