Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

35 561

Parlementaire enquête aardgaswinning in
Groningen

Nr. 17

BRIEF VAN DE MINISTER-PRESIDENT, MINISTER VAN ALGEMENE
ZAKEN EN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN
EN KLIMAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 april 2023
Op 24 februari 2023 heeft de parlementaire enquêtecommissie Aardgaswinning Groningen het rapport Groningers boven Gas gepresenteerd
(Kamerstuk 35 561, nrs. 5 t/m 11). Het kabinet wil de voorzitter, de
commissieleden en de onderzoeksstaf nadrukkelijk bedanken voor de vele
verhoren die zij heeft gevoerd, de uitgebreide analyse, de conclusies en
de heldere aanbevelingen.
Het commissierapport laat zien dat 60 jaar gaswinning in Groningen ons
land weliswaar veel welvaart heeft gebracht, maar bovenal dat de mensen
in het gaswinningsgebied hier onevenredig de lasten van hebben moeten
dragen. De Rijksoverheid en de oliemaatschappijen hebben structureel de
belangen van omwonenden genegeerd. Daardoor heeft de overheid te
laat gehandeld naar de signalen van bewoners, kritische wetenschappers
en toezichthouders over de keerzijden en risico’s van de gaswinning.
Mensen in het gaswinningsgebied hebben hierdoor onnodig geleden
onder aardbevingen, de trage afhandeling van schades en onzekerheid
over hun veiligheid.
Nog steeds leven honderdduizenden mensen in Groningen en NoordDrenthe met de gevolgen: dagelijks melden zij nieuwe, teruggekeerde of
verergerde schades aan huizen, ondernemingen en erfgoed. In totaal gaat
het inmiddels om 270.000 schademeldingen. Meer dan 85.000 panden
hebben vaker dan één keer schade gehad en 12.000 huizen voldoen naar
verwachting nog niet aan de veiligheidsnorm en moeten worden
versterkt. Het aantal aardbevingen neemt weliswaar af, maar ook vorig
jaar werden nog 52 bevingen geregistreerd en 79 acuut onveilige situaties
vastgesteld, waarbij direct preventieve veiligheidsmaatregelen nodig

kst-35561-17
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

1

waren.1 Mensen in het aardbevingsgebied hebben begrijpelijkerwijs last
van stress en gezondheidsklachten, waaraan zij vroegtijdig kunnen
overlijden.2
Achter deze cijfers gaat groot menselijk verdriet schuil. Ondanks eerdere
kabinetsmaatregelen, zoals het besluit uit 2018 om de gaswinning te
beëindigen en de schadeafhandeling en versterking in overheidshanden
te brengen, hebben veel bewoners nog steeds last van trage procedures,
gevoelens van onveiligheid, sociale ontwrichting en een overheid die niet
naast, maar tegenover hen lijkt te staan. Mensen in het gaswinningsgebied hebben jarenlang moeten strijden om hun gelijk te krijgen en hun
recht te halen. Kinderen en jongeren zijn opgegroeid met de ervaring dat
de overheid hun ouders niet heeft geholpen. Daarmee zijn meerdere
generaties in het aardbevingsgebied ernstig tekort gedaan en hebben zij
het vertrouwen in de overheid verloren.
Het kabinet biedt daarom excuses aan, aan alle gedupeerden, voor wie de
gaswinning en de afhandeling van de gevolgen tot fysieke, mentale en
sociale schade heeft geleid en tot gevoelens van angst, stress en
onveiligheid. Het kabinet wil niet alleen leren van de fouten die zijn
gemaakt, maar wil deze ook rechtzetten. Daarbij hoort ook de opdracht
om de ereschuld aan de regio en haar bewoners die door 60 jaar
gaswinning is ontstaan in te lossen. Dit vraagt niet alleen om concrete
resultaten op het gebied van veiligheid en herstel van schade, maar ook
om structurele politieke aandacht voor de regio, om toekomstperspectief
en brede bewustwording van het verdriet dat mensen in het gaswinningsgebied is aangedaan. Het vraagt om een nieuw begin. Erkenning van het
leed is een eerste essentiële stap, maar gedupeerden geven terecht aan
dat zij pas echte erkenning voelen als hun problemen zijn opgelost.
De overheid kan de gedupeerden van de gaswinning geen tien jaar van
hun leven teruggeven. Het kabinet kan wel deze laatste kans benutten om
het beter te doen. Daarvoor neemt het kabinet 50 concrete maatregelen,
waarmee het uitwerking geeft aan de aanbevelingen van de Commissie
Van der Lee. Het kabinet heeft hierbij dankbaar gebruik gemaakt van de
vele suggesties die zijn gedaan door bewoners en maatschappelijke
organisaties, de regionale overheden in het document «Ereschuld: Herstel
& Perspectief voor Groningen», het Instituut Mijnbouwschade Groningen
(IMG), de Nationaal Coördinator Groningen (NCG) en anderen. Met de
maatregelen die het kabinet neemt, zullen het schadeherstel en de
uitvoering van de versterking milder, makkelijker en menselijker moeten
worden. Geen stapeling van onderzoeken, geen onnodige rechtszaken,
geen beslissingen meer die over mensen en hun huis genomen worden,
maar mét hen samen. Een nieuwe start op weg naar erkenning, herstel én
perspectief. Het Rijk zal daarbij alles doen wat nodig is om ervoor te
zorgen dat alle schade wordt vergoed en iedereen een veilig huis heeft.
De NAM zal zijn verantwoordelijkheid moeten nemen. Geen beloften
zonder daden meer. Het kabinet legt daarom in de wet vast dat het
jaarlijks over de voortgang verantwoording aflegt in een Staat van
Groningen en elke zes maanden hierover praat in de regio.

1

KNMI (2023) Jaaroverzicht Aardbevingen 2022. Het aantal vastgestelde acuut onveilige
situaties is afkomstig uit IMG (2023) Jaarverslag 2022.
2
Tom Postmes (2019) De gemiddeld verwachte mortaliteit door aardbevingsschade: Update van
eerdere berekeningen, Rijkuniversiteit Groningen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

2

Maatregel 1 – Het kabinet legt jaarlijks verantwoording af over de
Staat van Groningen
De Staat van Groningen wordt het instrument waarmee het Rijk en de
Regio de voortgang op de uitvoering van de maatregelen in deze brief
monitoren om waar nodig bij te sturen. Het gaat om een resultaatverplichting. De Staat van Groningen wordt wettelijk vastgelegd in de
«Groningenwet». In de Staat van Groningen worden op hoofdlijnen
doelstellingen vastgelegd op vier pijlers die de komende tijd nader
uitgewerkt worden: schade en versterken, verduurzaming, welzijn en
sociaal herstel, en economisch perspectief. Regio en Rijk leren samen
welke interventies en programma’s het beste werken. Om de voortgang te
borgen worden vijfjaarlijkse tussendoelen gesteld. Tweemaal per jaar
praten het Rijk en de Regio over de voortgang. Het kabinet gaat hierover
vervolgens in gesprek met de Tweede Kamer. Dit proces wordt vastgelegd
in de wet. Hierbij worden ook de maatschappelijke organisaties geconsulteerd. Zij geven een stem aan de bewoners en het maatschappelijk
middenveld, voor wie de maatregelen in deze kabinetsreactie tot zichtbare
verbeteringen moeten leiden. Zo wordt de betrokkenheid van de regio
geborgd, en wordt de informatievoorziening aan de Kamer verbeterd.
Als eerste stap op het gebied van welzijn en sociaal herstel nodigen de
Regio en het Rijk een kwartiermaker uit om een Sociale Agenda voor de
regio op te stellen. Deze Sociale Agenda wordt een apart programma, met
een apart budget, los van het Nationaal Programma Groningen (NPG).
Hiervoor worden een generatielang extra middelen uitgetrokken. Ook
voor de economische structuurversterking komt een aparte agenda,
waarvoor een generatielang extra middelen worden uitgetrokken. Het
NPG krijgt focus op economische structuurversterking op drie grote
thematische transities: duurzame energie, gezondheid en landbouw. Alle
geldstromen worden een generatielang, gedurende 30 jaar, toegekend en
zijn gekoppeld aan specifieke projecten. Zo werken we niet alleen aan
herstel van gebouwen, maar ook aan herstel van de sociale gevolgen van
de gaswinning, aan meer leefbaarheid, kansengelijkheid, duurzame groei,
en daarmee, uiteindelijk, aan herstel van vertrouwen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

3

Leeswijzer & Inhoudsopgave
0. Ten eerste
Groningen zonder gaswinning
In dit ten geleide herhaalt het kabinet het voornemen om in oktober 2023,
of ten laatste in oktober 2024, de gaswinning uit het Groningenveld
definitief te beëindigen. Dit is een noodzakelijke voorwaarde om te
kunnen bouwen aan herstel van het gaswinningsgebied.
1. Bouwen aan herstel
Verbeteren van schadeherstel & versterking
In dit hoofdstuk reageert het kabinet op de aanbevelingen 1 en 2 van de
enquêtecommissie. Het kabinet neemt maatregelen die ervoor moeten
zorgen dat de afhandeling van schade en de uitvoering van de versterking
zo snel mogelijk tot merkbare verbetering leidt voor gedupeerden.
Daaronder valt ook dat woningen versneld worden verduurzaamd.
2. Bouwen aan sociaal en mentaal welzijn
In dit hoofdstuk reageert het kabinet op de aanbevelingen 3 en 4 van de
enquêtecommissie. Het kabinet beschrijft de inzet voor een langjarige
agenda voor herstel van de sociale gevolgen van de gaswinning, het
versterken van de leefbaarheid en vergroten van kansengelijkheid.
3. Bouwen aan economisch perspectief
Dit hoofdstuk bouwt voort op hoofdstuk 2 en is een verdere uitwerking
van aanbeveling 3 en 4 van de enquêtecommissie. Het kabinet beschrijft
hier de inzet op een generatielange agenda voor duurzame economische
groei.
4. Bouwen aan de overheid
Een betere overheid in dienst van de samenleving
De maatregelen die in dit hoofdstuk worden beschreven, vormen een
reactie op aanbeveling 5 tot en met 10 van de enquêtecommissie.
5. Tot slot
Een nieuw begin: bouwen aan vertrouwen
Door mét de mensen in Groningen en Noord-Drenthe in gesprek te blijven
en concrete resultaten te laten zien, wil het kabinet bouwen aan herstel
van vertrouwen. Hiermee geeft het kabinet opvolging aan aanbeveling 11
van de enquêtecommissie.
Bijlagen
1.
2.
3.
4.

Begrippenlijst
Lijst van gesprekspartners
Overzicht met financiële gevolgen
Overzicht van maatregelen in relatie tot de aanbevelingen van de
enquêtecommissie
5. Overzicht van moties en toezeggingen die met deze brief worden
afgedaan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

4

6. Onderzoek RoyalHaskoningDHV (2023) Versterken en verduurzamen:
Groningen Aardgasvrij
7. Visueel overzicht van alle maatregelen
0. Ten eerste
Groningen zonder gaswinning
Om te kunnen bouwen aan herstel is een stevig fundament nodig. Dat
fundament is een regio zonder gaswinning. Het stoppen met gas winnen
is niet alleen nodig om het aantal aardbevingen zo snel mogelijk terug te
dringen, maar is ook noodzakelijk voor psychosociaal herstel van
bewoners van het gaswinningsgebied. Pas als de gaswinning definitief is
gestopt, ervaren bewoners de rust en zekerheid die nodig zijn om hun
veiligheidsgevoel te verbeteren.
Op het maximale niveau had het Groningenveld 29 winningslocaties met
ongeveer 300 productielocaties. Hiervan zijn sinds 1 april 2023 nog vijf
locaties operationeel. Het kabinet zet zich maximaal in om per 1 oktober
2023, of uiterlijk in 2024, ook deze laatste locaties te sluiten. Met het
sluiten van de laatste productielocaties wordt de bron van het leed in het
aardbevingsgebied weggenomen. Daarmee komt nog niet meteen een
einde aan de aardbevingen, maar zullen deze naar verwachting wel in
aantal en intensiteit afnemen. Er zal minder schade zijn en bewoners
zullen meer rust ervaren. Zo komt een einde aan een tijdperk waarin de
gaswinning niet alleen een grote bijdrage leverde aan de energievoorziening van ons land, maar ook aan het jarenlange gevoel van onveiligheid en machteloosheid van inwoners in het winningsgebied.
1. Bouwen aan Herstel
Verbeteren van de schadeafhandeling en versterking

De mensen in het gaswinningsgebied zijn duidelijk: geef voorrang aan
het verbeteren van de schadeafhandeling en het zo snel mogelijk
afronden van de versterking van onveilige huizen. Procedures zijn te
juridisch en technisch ingestoken en de uitvoeringskosten zijn, met name
in de schadeafhandeling, onhoudbaar hoog. Precisie en rechtmatigheid
hebben in het beleid en de uitvoering te veel de overhand gekregen boven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

5

vertrouwen en ruimhartigheid. Er is een stelsel van organisaties en
regelingen ontstaan dat voor bewoners te vaak tot onbevredigende of
onbegrijpelijke uitkomsten leidt. Dit betreft zowel huurders als woningeigenaren, en in het bijzonder ook agrariërs, mkb’ers en erfgoedeigenaren.
Werkwijzen en beoordelingskaders zijn vaak veranderd, soms in het
nadeel van gedupeerden. Dat leidt tot verschillen en tot onbegrip,
rechtsongelijkheid en machteloosheid.
De gevolgen van de gaswinning werken door in de gezondheid van
mensen en hebben diepe sporen nagelaten in de samenleving. De
psychosociale impact van de bevingen is de afgelopen jaren
bovendien verder toegenomen; mensen zien hun leefomgeving verslechteren en ervaren minder toekomstperspectief.3 Het kabinet trekt zich in het
bijzonder de verhalen aan van mensen die vertellen over situaties waarin
instanties hen niet geloven, over slepende juridische procedures en hoe
hun schades of gewenste versterkingsmaatregelen in twijfel worden
getrokken. Dit raakt mensen diep en moet veranderen. Dat betekent dat er
een einde moet komen aan de stapeling van onderzoeken en
rapporten om de oorzaak van individuele schades vast te stellen. Het
schadeherstel en de versterking moeten ontdaan worden van
juridische obstakels, wantrouwen en financiële beperkingen. En
de energiearmoede in Groningen en Noord-Drenthe moet worden
aangepakt door extra te investeren in verduurzaming van het woningbestand.
Het kabinet is ervan overtuigd dat het vertrouwen van gedupeerden in de
overheid alleen hersteld kan worden wanneer in het handelen van de
overheid en de uitvoeringsinstanties vertrouwen in gedupeerden het
vertrekpunt is. Zoals de enquêtecommissie terecht constateert, heeft de
manier waarop de schadeafhandeling en versterking zijn georganiseerd te
vaak tot nieuwe (emotionele) schade, stress en onzekerheid geleid. Het
kabinet kiest daarom voor een fundamentele omslag: geen belastende procedures meer, geen onnodige controles, geen eindeloze
discussies over de causaliteit van individuele schades, niet sturen
op geld, maar op resultaat. Daarmee ontstaat ook ruimte om meer
vanuit het perspectief van bewoners en de praktijk beleid te maken én dit
uit te voeren. Daarbij moet meer erkenning en aandacht zijn voor de
negatieve gezondheidsgevolgen en de psychosociale schade die de
gaswinning heeft veroorzaakt. Gedupeerden moeten een centrale
positie krijgen in de aanpak van schadeherstel en de versterking. Dit
betekent niet dat alles altijd kan, maar wél dat mensen gehoord en
betrokken worden, dat er proactief met hen wordt meegedacht en dat
beslissingen die hen raken persoonlijk worden toegelicht.
Bij de schadeafhandeling betekent dit concreet dat in het effectgebied van
de gaswinning in Groningen en de gasopslag in Norg en Grijpskerk het
wettelijk bewijsvermoeden onverkort wordt toegepast.4 Het
minimale gebied waar dit van toepassing is, wordt wettelijk vastgelegd en
wordt niet meer ten nadele van bewoners aangepast. Er komt een eind
aan de stapeling van onderzoeken en bij schade tot € 40.000 vindt
geen onderzoek naar causaliteit meer plaats. Zo weten bewoners
waar zij aan toe zijn. Vaste vergoedingen worden aantrekkelijker
gemaakt en daadwerkelijk herstel wordt gestimuleerd, ook bij
herhaalde schades. Erfgoedeigenaren, boeren en mkb’ers krijgen extra
hulp en steun. Juridische procedures worden zoveel mogelijk
voorkomen. Hierdoor wordt de drempel om schade te melden lager.
3

De psychosociale impact van de gaswinningsproblematiek op bewoners in 2021 en 2022:
Eindrapport Gronings Perspectief fase 3 – Gronings Perspectief.
4
Hiermee wordt het oorspronkelijke effectgebied bedoeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

6

Het IMG krijgt de wettelijke ruimte én budget om knelpunten bij de
afhandeling van schades op te lossen, ook buiten de aansprakelijkheid van de NAM. Bewoners die te maken hebben met telkens
terugkerende schades krijgen duurzaam schadeherstel aangeboden,
waarbij ook herstel van de funderingen wordt meegenomen.
Bij de versterking van woningen worden straten of buurten zoveel
mogelijk in één keer aangepakt, zoals dat ook al in de dorpenaanpak
gebeurt. Het streven blijft om de versterking van woningen in 2028 af te
ronden. Indien nodig moeten regels en vaste procedures wijken voor
snelheid en bewonersgerichtheid om zo snel mogelijk een veilige situatie
te creëren. Bij deze gebiedsgerichte aanpak wordt extra geïnvesteerd in
wijkontwikkeling, leefbaarheid, verduurzaming en ruimtelijke
kwaliteit, die mede wordt bepaald door bescherming van het aanwezige
erfgoed. Bewoners krijgen een centrale rol in de planning en uitvoering
van de versterking. Er komt betere ondersteuning via fysieke inlooppunten waar bewoners vragen kunnen stellen, evenals een digitaal
portaal waar bewoners op elk moment de status van hun versterkingstraject kunnen inzien. Verder krijgen bewoners een vergoeding voor de
tijd die ze zelf besteden aan de versterking van hun huis en de
bewonersbegeleiders van de NCG krijgen een ruim financieel
mandaat om te doen wat nodig is om de versterking zo snel mogelijk
naar tevredenheid van bewoners af te ronden. Ook krijgen gemeenten
de beschikking over budget om psychosociale knelpunten op te lossen
bij gedupeerden. Verschillen tussen woningeigenaren en huurders
worden weggenomen.
Dit alles leidt tot 30 concrete verbeteracties, verdeeld over vijf blokken.
Deze maatregelen worden hieronder nader toegelicht en zijn een invulling
van de benodigde cultuuromslag waarbij in het beleid en de uitvoering de
behoefte van bewoners centraal komt te staan. Het Rijk blijft verantwoordelijk, maar geeft de ruimte én het geld om in de uitvoering lokale
knelpunten op te lossen en onuitlegbare verschillen tegen te gaan. Daarbij
geldt dat alles wordt gedaan wat nodig is. De betrokken overheden en
uitvoeringsinstanties zullen zich telkens moeten realiseren dat de mensen
in het aardbevingsgebied niet zelf hebben gevraagd om schade en de
voor hun veiligheid noodzakelijke versterking. Dat vereist een dienstbare
houding en een inzet totdat de problemen van mensen zijn opgelost.
1.1 Schade: milder, menselijker en makkelijker
Maatregel 2 – Duidelijkheid over het gebied waar schade wordt
vergoed
Er komt een einde aan onduidelijkheid over het gebied waar het IMG
schades in behandeling neemt. Het kabinet legt het zogenaamde
effectgebied van de gaswinning en gasopslag vast in een algemene
maatregel van bestuur. Daarbij wordt het gebied gehanteerd zoals dat
vanaf de oprichting van het IMG gold, totdat het op 17 mei 2021 werd
aangepast. Dit betekent dat het IMG weer schademeldingen in behandeling zal nemen in twee gebieden in Noord-Drenthe rond Norg en in
Oost-Groningen rond Pekela en Blijham. Het gebied kan in de toekomst
nog wél groter worden, maar niet kleiner.
Maatregel 3 – Stoppen met onderzoek naar causaliteit van
schades en met de trillingstool
De schadeafhandeling wordt voor bewoners versimpeld. Geen stoet van
experts en stapeling van rapporten meer, minder aanleiding voor
discussies en juridische geschillen. Het komt niet meer voor dat meerdere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

7

deskundigen namens het IMG naar dezelfde schade kijken. De trillingstool
wordt niet meer gebruikt om bij individuele schademeldingen te beoordelen of de schade kan zijn veroorzaakt door een aardbeving. Bij twijfel
wordt in het voordeel van bewoners beslist. De experts die binnen het
effectgebied in opdracht van het IMG schadeopnames bij bewoners thuis
doen, kijken alleen naar de herstelkosten en doen geen onderzoek naar de
schadeoorzaak wanneer de totale kosten voor herstel lager dan € 40.000
zijn. Van deze schades wordt zonder verder onderzoek verondersteld dat
ze zijn veroorzaakt door de gaswinning. Binnen het IMG-effectgebied valt
hieronder ook schade door de effecten van gestapelde mijnbouw, zoals
zoutwinning en winning uit kleine gasvelden. Bij schades waarbij de
herstelkosten groter dan € 40.000 zijn, wordt wél gekeken naar de
schadeoorzaak, waarbij het bewijsvermoeden onverkort wordt toegepast
en de bewijslast niet bij de bewoner ligt. Dat betekent dat schades worden
vergoed tenzij deze naar hun aard geen mijnbouwschade kunnen zijn. Dit
alles kan in sommige gevallen weliswaar tot overcompensatie leiden,
maar dit neemt het kabinet voor lief. Het leidt namelijk voor bewoners tot
substantieel minder rompslomp, minder onzekerheid en minder juridificering, en voor het IMG tot minder uitvoeringslast. Het IMG regelt dat
bewoners in de kern van het gebied alle schades aan hun woning met een
eigen aannemer kunnen laten herstellen. De aannemer stuurt de rekening
dan naar het IMG.
Maatregel 4 – Het IMG lost knelpunten proactief op
Het IMG krijgt de bevoegdheid om individuele knelpunten in de schadeafhandeling voortvarender op te lossen. De verwachting van gedupeerden
is dat alle schade in hun huis wordt opgelost, maar het IMG kan tot dusver
alleen schades afhandelen binnen de aansprakelijkheid van de NAM en op
grond van het schadevergoedingsrecht een vergoeding bieden waarmee
de woning in de oude staat wordt teruggebracht. Het kabinet zal daarom
een voorstel doen tot aanpassing van de Tijdelijke wet Groningen en het
IMG extra budget geven om alle schade op te kunnen lossen. Om te
voorkomen dat gedupeerden moeten wachten op een wetswijziging, zal
de Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat vooruitlopend op
deze wetswijziging het IMG bij ministeriële regeling de mogelijkheid
geven om knelpunten op te lossen waarbij het aansprakelijkheidsrecht
een goede schadeafhandeling in de weg zit.5 Het IMG kan daardoor ook
bij individuele twijfelgevallen, grensgevallen en knelpunten waarbij
aardbevingen een deel van de schade kunnen hebben veroorzaakt, of een
indirecte rol hebben gespeeld, toch een integrale oplossing bieden. Ook
wordt het mogelijk om bewoners een herstelmethode te bieden waarmee
voorkomen kan worden dat schade snel terugkeert. Tot slot kan het IMG
ook bewoners helpen met nieuwe schades, terwijl zij nog een schademelding hebben lopen bij de NAM.
Maatregel 5 – Vaker keuze voor schadeafhandeling met vaste
vergoeding
Een vaste vergoeding voor de afhandeling van fysieke schade moet voor
meer mensen een aantrekkelijke optie worden. Vaste schadevergoedingen
zijn minder belastend voor bewoners en bieden meer zekerheid: de
vergoedingen worden sneller uitbetaald en het schadebedrag staat van te
voren vast. De regeling voor vaste vergoedingen wordt daarom uitgebreid, met een mogelijkheid voor hogere vergoedingen in de kern van het
gebied. Een vaste vergoeding moet ook beschikbaar komen voor
bewoners met herhaalde schade. Hierbij moet worden uitgegaan van
5

Deze mogelijkheid ontstaat naar verwachting op korte termijn met de inwerkingtreding van de
Wet Versterken (Kamerstuk 35 603).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

8

vertrouwen. Het kabinet accepteert dat dit in sommige gevallen tot
overcompensatie kan leiden, maar de nadelen voor bewoners en de
uitvoeringskosten van de huidige aanpak zijn groter. Voor complexe
schadegevallen, zoals monumenten of boerderijen, en voor andere
bewoners die hier aan de voorkeur geven, blijft maatwerk mogelijk.
Daarbij kunnen alle bewoners ook kiezen voor herstel in natura of zelf een
aannemer inhuren, die de rekening bij het IMG indient. Tot slot komt er
een regeling voor gedupeerden die hebben gekozen voor een vaste
schadevergoeding, die onvoldoende blijkt om hun schade daadwerkelijk
te herstellen. Deze regeling wordt in overleg met de maatschappelijke
organisaties vormgegeven.
Maatregel 6 – Herhaalde schades worden voorkomen met
duurzaam schadeherstel
Mensen met terugkerende schade door onderliggende gebreken aan hun
woning krijgen de zekerheid dat hun schade duurzaam wordt hersteld.
Hierbij wordt indien nodig ook funderingsschade aangepakt. Op basis van
de huidige inzichten wordt verwacht dat onderliggende gebreken bij
ongeveer 14.000 panden in aanmerking komen voor duurzaam herstel.6
Bewoners van deze panden krijgen de mogelijkheid om de onderliggende
gebreken aan te laten pakken. Deze zomer begint het IMG in samenwerking met de NCG in de kern van het aardbevingsgebied met duurzaam
herstel van de eerste 300 adressen.
Maatregel 7 – Hogere overlastvergoeding bij meervoudige
schademeldingen
Mensen die ondanks de mogelijkheden voor duurzaam herstel en het
stoppen van de gaswinning toch te maken krijgen met teruggekeerde of
nieuwe schade kunnen rekenen op een hogere overlastvergoeding.7
Meervoudige schademeldingen leiden namelijk aantoonbaar tot extra
(immateriële) schade in de vorm van stress, frustratie of angst. Hoewel
een hogere vergoeding dit niet kan voorkomen, wil het kabinet hiermee
wel erkenning geven voor de zware belasting die meervoudige schademeldingen met zich meebrengen. Bij herhaalde schade of teruggekeerde
schade na een nieuwe aardbeving zal het IMG daarom een extra overlastvergoeding tot € 1.200 uitkeren en die onderdeel maken van de
vergoeding. Zo worden vergoedingen actief naar mensen gebracht, in
plaats van dat zij hier zelf om moeten vragen. Daarnaast zal het IMG in de
schadeafhandeling voorrang geven aan bewoners met herhaalde schade
en extra ondersteuning bij de keuzes die ze kunnen maken.

Knelpunten uit de weg: wat kan er straks wél, wat nu nog
niet gebeurt?
Niet moeilijk doen om kleine wensen
In een huis worden door een schade-beoordelaar tien schades
geconstateerd. Het gaat om een muur met bijzonder tegelwerk. De
muur met beschadigde tegels kan worden hersteld, maar is daardoor
anders van kleur dan de tegenoverliggende muur, waar de tegeltjes
weliswaar verkleurd zijn en niet in de beste conditie, maar waar geen
aardbevingsschade kan worden verondersteld. Deze muur wordt niet
6

SWECO (2023) Onderzoek funderingsproblematiek Groningen. De onderzoekers stellen dat bij
naar schatting 4 tot 10 procent van de adressen waar mijnbouwschade is vastgesteld ook
funderingsgerelateerde schade aan de orde kan zijn.
7
In 2022 ging het nog om 12.000 gevallen van herhaalde schade.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

9

aangepakt. Met de nieuwe mogelijkheid voor het IMG om ook
schades buiten de aansprakelijkheid van de NAM te vergoeden,
kunnen nieuwe tegels voor beide muren worden vergoed en wordt
de bewoner veel frustratie en soms een juridische procedure
bespaard.
Verschillen wegnemen aan de randen van het effectgebied
In Drieborg loopt de grens van het gebied waar het IMG schades
afhandelt precies door het dorp. Daardoor valt de beoordeling van
vergelijkbare schades aan weerszijden van deze grens anders uit. Dit
leidt tot verschillen en veel onbegrip bij bewoners. Met de nieuwe
mogelijkheid om schades ook buiten de aansprakelijkheid van de
NAM op te lossen, kan het IMG verschillen tussen individuele
bewoners oplossen die zijn ontstaan door de verschillende
uitkomsten van schadebeoordelingen.
Stress voorkomen en wegnemen
Door aanhoudende stress en spanningen rond het versterkingsproces van een gezin uit Appingedam, zitten de ouders van een
gezin van drie kinderen er psychisch behoorlijk doorheen. Met het
extra budget dat gemeenten krijgen in de vorm van een knelpuntenpot kunnen zij zowel de sociale problematiek als de versterking
van het huis in één keer financieren. Zo wordt de bron van veel
stress weggenomen en kan het gezin zich focussen op het welzijn
van hun kinderen en henzelf.
Dezelfde behandeling voor iedereen in een constructief
verbonden pand
Het merendeel van een aantal rijwoningen is in het bezit van een
woningcorporatie uitgezonderd één woning (particulier). De
woningcorporatie wil financieel bijdragen om tot sloop/nieuwbouw
te komen. De particuliere eigenaar is niet in staat het verschil naar
sloop/nieuwbouw zelf te overbruggen. Dit houdt vernieuwing en
verduurzaming van de straat/wijk tegen. Met de nieuwe gebiedsgerichte aanpak en knelpuntenbudgetten voor de NCG en gemeenten
kan dit probleem worden opgelost zodat alle bewoners een nieuw,
veilig huis krijgen.
Een meer menselijke aanpak
Een moeder met een zoon van 12 zou graag de slaapkamer van haar
zoon willen opknappen nu hij naar de middelbare school gaat. De
slaapkamer heeft nog steeds het beertjesbehang uit zijn kindertijd en
hij heeft een goed bureau nodig, dat in de kleine ruimte past. De
moeder kan dit niet betalen, omdat het gezin binnenkort naar een
wisselwoning gaat en geen geld heeft om twee keer de kamer in te
richten. De nieuwe richting van de NCG om meer met de menselijke
maat te kijken naar versterking gerelateerde problematiek zorgt
ervoor dat met maatwerk een oplossing geboden kan worden.

Maatregel 8 – Aanpassen vergoeding van immateriële schade
Bij het vergoeden van immateriële schade worden verschillen zoveel
mogelijk voorkomen en worden de vergoedingen verruimd. Het kabinet
steunt het voornemen van het IMG om een eind te maken aan verschillen
in uitkeringen tussen kinderen en volwassen en tussen gezinsleden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

10

onderling, en om het maximale schadebedrag van € 5.000 in meer
situaties toe te kennen, bijvoorbeeld aan bewoners die sloop/nieuwbouw
hebben gehad. Juist een regeling die is bedoeld om verdriet en leed te
compenseren mag niet tot nieuwe pijn, onvrede en onuitlegbare
verschillen leiden. Het kabinet vindt daarom ook dat het verschil tussen
huurders en woningeigenaren moet worden opgeheven en dat mensen
met herhaalde schade een hogere overlastvergoeding ter compensatie
van het leed moeten krijgen (zie ook maatregel 7).
Maatregel 9 – Soepeler omgang met termijnen bij schadeafhandeling
Juist vanwege het feit dat in het gaswinningsgebied al een onevenredig
groot beroep is gedaan op het geduld en incasseringsvermogen van
mensen, moeten beslistermijnen worden gehaald. De maatregelen die het
kabinet in deze brief neemt om de schadeafhandeling en versterking
fundamenteel te verbeteren, moeten sneller tot duidelijkheid leiden.
Bewoners die toch te maken krijgen met overschrijdingen van termijnen
door de overheid hebben recht op compensatie en moeten hier niet zelf
om hoeven te vragen. De maximale vergoeding die het IMG uitkeert bij
overschrijdingen van de afhandeltermijn wordt daarom verhoogd tot
€ 1.442, overeenkomstig de maximale hoogte van een dwangsom op
grond van de Algemene wet bestuursrecht. De NCG zorgt ervoor dat
bezwaren van bewoners op tijd worden afgehandeld en beslist anders in
het voordeel van bewoners. IMG en NCG gaan soepel met reactietermijnen op grond van het bestuursrecht voor bewoners om, vooral zo lang
zij deze zelf nog te vaak overschrijden.
1.2 De versterking meer mensgericht en gebiedsgericht
Maatregel 10 – Gebiedsgerichte crisisaanpak voor versnelling van
de versterking
Aan de huidige situatie van fysieke, mentale en sociale onveiligheid door
de aardbevingen en de (gevolgen van de) versterkingsoperatie moet zo
snel mogelijk een eind komen. Bewoners wachten al te lang op duidelijkheid en de sociale cohesie in buurten met veel onveilige huizen staat
onder druk. Daarom wordt de versterking gebiedsgericht als crisis
aangepakt. Daarbij staat veiligheid nog steeds voorop, maar kijken
gemeenten en de NCG ook nadrukkelijk naar wat een buurt of dorp nodig
heeft. Het gaat om een geïntegreerde aanpak: één plan waar veiligheid,
versterking en leefbaarheid hand in hand gaan. Per gebied wordt daarom
een opgaveregisseur aangewezen die de taak én het mandaat heeft om
knelpunten en onuitlegbare verschillen in de uitvoering te signaleren, op
te pakken en op te lossen. De lessen die worden geleerd in de dorpenaanpak in Garrelsweer, Leermens, Zeerijp en Wirdum, waar sinds vorig
jaar deze crisisaanpak wordt ontwikkeld, moeten versneld worden
toegepast in de rest van het versterkingsgebied. Zo worden bestaande
regels en procedures, bijvoorbeeld rondom aanbesteden of lokale
verordeningen en bestemmingsplannen, waar mogelijk opzij gezet om de
uitvoering te verbeteren, zonder hierbij de ruimtelijke kwaliteit van
gebieden aan te tasten. Indien nodig kan de NCG een gebouw toevoegen
aan de versterkingsoperatie, en informeert de NCG de betreffende
gemeente. Tevens krijgen bewonersbegeleiders van de NCG per casus
€ 50.000 mandaat om bewoners te helpen en beslissingen te nemen. Het
werkelijk oplossen van verschillen zorgt namelijk voor herstel van sociale
cohesie en verminderen van stress.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

11

Wie heeft welke rol in de versterking?
De gemeente bepaalt de prioritering van gebouwen die mogelijk
versterking behoeven in het lokale plan van aanpak. Het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) adviseert over de veiligheid. De NCG
geeft een oordeel over de uitvoerbaarheid van de aanpak. Als het
totaal van de lokale plannen van aanpak niet uitvoerbaar is, stelt
NCG na overleg met die gemeente een programma vast voor alle
betrokken gemeenten.

Maatregel 11 – De NCG maakt de uitvoering van de versterking
meer mensgericht
De afspraak is dat de NCG meer mensgericht en vanuit vertrouwen gaat
handelen en daarmee naast bewoners komt te staan. Conform het advies
van de enquêtecommissie komt er géén fundamentele systeemwijziging;
wél wordt het bestaande systeem fundamenteel verbeterd. Er komen
evenmin nieuwe blauwdrukken of regels die overal moeten worden
toegepast. Bewoners, hun behoeften en hun huis zijn leidend, in plaats
van systemen of procedures. De NCG zorgt ervoor dat – in aansluiting op
de adviezen van Bernard Wientjes – de doorlooptijden worden verkort,
afspraken richting bewoners worden nagekomen en medewerkers ruimte
hebben om lokaal passende oplossingen te bieden. Hiertoe worden onder
meer onnodige processtappen geschrapt, krijgen bewonersbegeleiders
meer mandaat en worden noodzakelijke budgetten vooraf vrijgegeven.
Ook heeft NCG een tackle team ingericht om vastgelopen dossiers en
schrijnende situaties versneld op te lossen en de geleerde lessen breed
toe te passen. Dit moet leiden tot een soepelere uitvoering van de
versterking, waarbij tempo wordt gemaakt waar dat kan, en tijd wordt
genomen waar nodig, zoals bij erfgoedpanden. Om hierin koers te houden
en de effectiviteit van de verbeteracties te kunnen volgen gaat NCG de
bewonerstevredenheid, betrouwbaarheid en doorlooptijden monitoren.
Hiermee ontstaat een rijker beeld bij de voortgang van de versterking.
Maatregel 12 – Meer maatwerk om verschillen tegen te gaan
Onuitlegbare verschillen in de schadeafhandeling en versterking die in het
verleden zijn ontstaan, moeten dringend worden rechtgezet. Deze
verschillen ondermijnen de mentale gezondheid van mensen, de sociale
cohesie en het vertrouwen in de overheid. Conform het advies van de
enquêtecommissie zal het kabinet verschillen tussen bewoners oplossen
die zijn ontstaan door de toepassing van veranderende berekeningsmethoden in de uitvoering van de versterking. Om verschillen te
overbruggen gaat NCG met de betrokken bewoners en de gemeente in
gesprek om te kijken wat zij nodig hebben zonder dat dit moet leiden tot
nieuwe berekeningen. Het kabinet stelt extra budget beschikbaar zodat de
NCG bijvoorbeeld sloop/nieuwbouw kan aanbieden op plekken waar
verschillen tussen bewoners tot onbegrip en sociale spanningen hebben
geleid. Op deze wijze zorgt het kabinet ervoor dat de aanbeveling van de
enquêtecommissie om bewoners te laten kiezen voor een bouwnorm
uitvoerbaar wordt gemaakt. Daarnaast krijgt de NCG extra budget te
besteden om andere verschillen binnen wijken en straten, zoals ten
aanzien van genomen verduurzamingsmaatregelen, gebiedsgericht met
maatwerk te kunnen aanpakken. Ook zal de NCG huurders dezelfde
vergoeding voor overlast door de versterking geven als woningeigenaren,
en zal het kabinet bewoners compenseren die aan de Stichting WAG een
deel van hun vergoeding voor waardedaling verschuldigd zijn vanwege
hun deelname aan een eerdere groepsclaim tegen de NAM. Tot slot heeft
het kabinet de Commissie Van Geel gevraagd om rond de zomer een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

12

grondige analyse te maken van eventuele andere onuitlegbare verschillen
die om een oplossing vragen. De commissie redeneert hierbij vanuit het
gezichtspunt van bewoners en hun omgeving, en niet vanuit het huidige
systeem van juridische legitimiteit en causaliteit.
Maatregel 13 – Meer aandacht voor ruimtelijke kwaliteit tijdens
de versterking
Er komt meer aandacht voor ruimtelijke kwaliteit bij de planning en
uitvoering van versterkingsmaatregelen. Gemeenten en de provincie
spelen hierin een centrale rol: zij stellen gebieds- en dorpsvisies op,
waarbij het team van de versterkingsbouwmeester van de NCG ondersteunt. Vanaf medio 2023 zal de rijksbouwmeester hierbij desgewenst
adviseren. De NCG en de betrokken wethouders zullen structureel overleg
voeren over het behouden en bevorderen van de ruimtelijke kwaliteit
tijdens de versterking, en de maatregelen die hiervoor nodig zijn. De
versterkingsbouwmeester van de NCG wordt ondersteund door architecten en stedenbouwkundigen. Hij zorgt er met zijn team voor dat de
versterkingsplannen aansluiten op de lokale gebiedsvisies. In navolging
van de oproep van Kr8-corporaties, de koepel van acht woningcorporaties
in het aardbevingsgebied, kunnen bewoners bij het ontwerpen van
versterkingsmaatregelen voor hun woning gebruik maken van een
specialistisch ontwerper of architect.
Maatregel 14 – Extra geld voor leefbaarheid en wijkontwikkeling
Het kabinet trekt extra geld uit voor het verbeteren van de leefbaarheid in
de gebieden waar veel woningen worden versterkt. Straten, dorpen en
wijken die te maken hebben met de meest ingrijpende gevolgen van de
gaswinning worden zo aantrekkelijker gemaakt voor bewoners. Met de
extra middelen kunnen gemeenten en de NCG ervoor zorgen dat deze
gebieden na afronding van de versterking niet alleen veiliger zijn, maar
ook mooier en fijner om te wonen. Gemeenten stellen hier gebieds- en
dorpsvisies voor op en bewoners krijgen inspraak over de wijze waarop
het extra geld wordt ingezet.
Maatregel 15 – Extra geld voor herstel van de openbare ruimte ná
afronding van de versterking
Verbetering van de leefbaarheid vraagt ook om herstel van de openbare
ruimte nádat de versterking in een wijk of straat is afgerond. Het gaat dan
bijvoorbeeld om herbestrating, het vervangen van de riolering en
waterleidingen en aanleg van nieuwe groenvoorzieningen. Hiervoor is
met de bestuurlijke afspraken van 2020 geld aan gemeenten beschikbaar
gesteld. Omdat de versterkingswerkzaamheden langer doorlopen dan
toen werd verwacht, en vanwege de inflatie, zijn deze middelen niet meer
toereikend. Daarom maakt het kabinet, conform de wens van de regionale
overheden, extra geld vrij voor herstel van de openbare ruimte nadat de
versterkingsmaatregelen zijn afgerond.
Maatregel 16 – Vergoeding voor eigen tijd van bewoners in
versterking
Bewoners die nog wachten op een versterkte woning krijgen een vaste
vergoeding van € 2.500 per adres voor de tijd die zij hebben besteed aan
de versterking van hun huis en de overlast die het lange wachten en de
onzekerheid hebben veroorzaakt. Dit geldt zowel voor huurders als voor
eigenaren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

13

Maatregel 17 – Indexering gestegen kosten
Door gestegen bouwkosten bij de versterking zijn eerder geraamde
budgetten niet altijd meer voldoende om alle maatregelen uit te voeren.
Bewoners mogen hier niet de dupe van zijn. Daarom zorgt het Rijk ervoor
dat alle budgetten jaarlijks worden geïndexeerd, daar waar dit voor de
voortgang van de versterking noodzakelijk is. Voor de afronding van de
versterking van de woningen in de zogenaamde «batch-1588», die de
gemeentenuitvoeren, wordt extra budget ter beschikking gesteld om de
gestegen bouwkosten te compenseren.
Maatregel 18 – Extra budget personeelskosten decentrale
overheden
Het kabinet betaalt de kosten van de personele inzet van gemeenten en
provincie tot het einde van de versterkingsoperatie. Hierbij wordt rekening
gehouden met loonindexering.
1.3 Meer en betere hulp: bewoners de baas over herstel én versterking
Maatregel 19 – Kosten voor juridische, technische en
bouwkundige bijstand worden vergoed
De regelingen waarmee bewoners juridische, technische en bouwkundige
bijstand in de schadeafhandeling en versterking vergoed kunnen krijgen,
moeten zo snel mogelijk in werking treden. Nu het wetsvoorstel
Versterken gebouwen in Groningen en de daarbij behorende novelle door
de Eerste Kamer zijn aangenomen, verwacht het kabinet deze regeling op
1 juli aanstaande in werking te kunnen laten treden.
Maatregel 20 – Geen juridificering
Het kabinet begrijpt dat het voor bewoners heel frustrerend is als de
overheid met inzet van de Landsadvocaat tegen hen procedeert. Dat moet
stoppen. Bij een geschil wordt eerst bemiddeling aangeboden, voordat
het tot een rechtszaak komt. Wanneer de rechter gedupeerden gelijk geeft,
krijgen zij wat hen toe komt en onderneemt het IMG geen verdere
juridische stappen tegen hen. De NCG heeft niet geprocedeerd tegen
bewoners en zal dat in de toekomst ook niet doen.
Maatregel 21 – Meer zeggenschap en betere informatie
Bewoners krijgen veel meer zeggenschap over de uitvoering van de
versterkingsoperatie. Binnen de gebiedsgerichte aanpak wordt op wijk- of
straatniveau een vertegenwoordiging van bewoners gevormd die
rechtstreeks advies uitbrengt aan de NCG over de uitvoering van de
versterking. Het kabinet stelt extra middelen beschikbaar voor deze
«bewonersregieteams». Verder krijgen bewoners vanaf dit najaar toegang
tot een digitaal portaal waar ze actuele informatie over de voortgang van
de versterking kunnen inzien, zodat bewoners op elk moment weten waar
ze aan toe zijn. Voor dit portaal en extra communicatie hierover stelt het
kabinet ook extra geld beschikbaar.
Maatregel 22 – Betere ondersteuning door IMG, NCG en SNN met
één loket
De mensen in het aardbevingsgebied verdienen de beste ondersteuning
van de beste mensen. Daarom wil het kabinet het werk van bewonersbegeleiders aantrekkelijker maken. Begeleiders moeten méér tijd
beschikbaar hebben per bewoner, beter worden toegerust met de juiste

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

14

kennis en expertise en meer mandaat krijgen. IMG, NCG en SNN krijgen
extra financiële ruimte om de beste mensen voor deze functies te vinden
en behouden. Gedupeerden die zowel met IMG als NCG te maken hebben,
kunnen kiezen voor één begeleider die namens beide organisaties
optreedt. Bewonersvragen worden daarbij zo spoedig mogelijk beantwoord. Aparte steunpunten voor schade en versterking worden zoveel
mogelijk samengevoegd, met ruime openingstijden, en de bestaande
laagdrempelige hulp van Stut & Steun wordt verlengd. In elke gemeente
komt ten minste één herkenbare plek waar bewoners met vragen over de
schadeafhandeling, versterking en beschikbare (subsidie)regelingen
terecht kunnen. Het Erfgoedloket wordt hierop aangesloten. Er wordt
proactief opgetreden richting bewoners om hen te wijzen op de
beschikbare regelingen en de bereidheid om schade te melden te
vergroten.
Maatregel 23 – Aardbevingscoaches in elke gemeente
Het kabinet wil dat in alle gemeenten in het gaswinningsgebied aardbevingscoaches beschikbaar komen zolang hier behoefte aan is. Aardbevingscoaches bieden onafhankelijk van de uitvoeringsorganisaties een
luisterend oor aan mensen voor wie de schadeafhandeling en versterking
zeer belastend zijn. Zo nodig helpen zij met doorverwijzingen naar andere
professionals. Gemeenten ontvangen hiervoor de benodigde financiering.
1.4 Aandacht en maatwerk voor complexe gevallen en bijzondere panden
Maatregel 24 – Extra hulp aan agrariërs met schade
Het kabinet trekt extra middelen uit voor de uitvoering van het Agroprogramma door de Provincie Groningen. Agrariërs worden onevenredig
belast met de huidige procedures voor schade-herstel en versterking en
zijn oververtegenwoordigd binnen de groep met de langste doorlooptijden bij schadeherstel. De agrarische sector is van groot belang voor de
identiteit van de regio en de gemeenschappen waarin zij actief zijn. Veel
agrarische bedrijven moeten worden versterkt of hebben te maken met
schade die zodanig complex is dat schadeherstel vraagt om toekomstbestendige keuzes voor het hele bedrijf. Het kabinet wil deze en gerelateerde
problemen in samenhang aanpakken om de agrosector herstel én
perspectief te bieden. Gegeven de complexiteit van het probleem zal
worden bekeken of extra personele inzet, of de inrichting van een
taskforce, behulpzaam kan zijn. Het IMG zal de bestaande regeling voor
vergoeding van schade aan mestkelders verbeteren en stelt specialistische medewerkers met een ruim mandaat aan om schades voortvarender af te handelen, in afstemming met de specialisten bij het Agroprogramma van de NCG. Redelijkheid en billijkheid zijn hierbij het
uitgangpunt.
Maatregel 25 – Extra steun voor ondernemers met schade en
vergoeding van waardedaling aan bedrijfspanden
Het kabinet breidt het bestaande mkb-programma van de provincie
Groningen uit. Ondernemers krijgen meer hulp met de schadeafhandeling
en versterking via speciale consulenten bij Stut & Steun, extra toekomstperspectief via het ondernemersloket van GroBusiness en toegang tot een
voucherregeling voor advies en ondersteuning ter waarde van € 10.000
per ondernemer. Ondernemers vallen vaker binnen de categorie complexe
dossiers, waardoor zij te maken hebben met lange doorlooptijden. Deze
dossier moeten sneller worden opgepakt. Kleine ondernemers met
complexe schades die in financiële, medische of psychische problemen
zijn geraakt, kunnen voortaan ook terecht bij de Commissie Bijzondere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

15

Situaties. Het IMG zal dit najaar een regeling bekendmaken voor de
vergoeding van waardedaling bij bedrijfspanden. Verder stelt het kabinet
extra budget beschikbaar voor regionale mkb-plannen, waarvoor de
invulling nader wordt bepaald. Tot slot zal ook hier worden bezien of extra
personele inzet of een taskforce nodig is.
Maatregel 26 – Voortzetting Erfgoedprogramma
De provincie kent een uniek cultuurlandschap van ommeland, wierden en
wadden met veel waardevol erfgoed en het archeologisch bodemarchief.
Dit landschap, de beeldbepalende gebouwen en de natuur moeten voor
toekomstige generaties behouden blijven. Bescherming van het erfgoed is
cruciaal voor behoud van de Groningse cultuur, het landschap en de
identiteit. Het bestaande Erfgoedprogramma zou dit jaar aflopen, maar
wordt verlengd. Hiervoor wordt extra geld uitgetrokken, inclusief
subsidies voor regulier en groot onderhoud van monumenten en
karakteristieke panden. Goed onderhoud voorkomt toekomstige schades
en draagt bovendien bij aan de cultuurhistorische waarde van de regio.
Voor agrarisch erfgoed komen extra mogelijkheden voor restauratie en
onderhoud om de identiteit en vitaliteit van het landelijk gebied te
versterken. En voor eigenaren van monumenten die nog versterkt moeten
worden, start de Vereniging Groninger Monumenteigenaren een pilot, die
uitgaat van een integrale aanpak van alle benodigde werkzaamheden, met
de eigenaar van het monument als opdrachtgever.
Maatregel 27 – Een sterk vangnet voor wie dit nodig heeft
Speciale vangnetten voor vastgelopen situaties moeten op termijn
overbodig worden. De maatregelen die het kabinet in deze kabinetsreactie
aankondigt, moeten hiervoor zorgen. Zo lang er echter gedupeerden zijn
voor wie het IMG, de NCG en de verschillende overheden nog geen
oplossing kunnen bieden, blijft de vangnetfunctie van de Commissie
Bijzondere Situaties en het Interventieteam Vastgelopen Situaties
belangrijk. Naast IMG en NCG hebben ook zij de mogelijkheid om met een
eigen budget en een ruim mandaat, los van de aansprakelijkheid van de
NAM en de bestaande juridische of financiële kaders, oplossingen te
realiseren wanneer die voor gedupeerden uit zicht zijn geraakt. Het
kabinet blijft hier middelen voor beschikbaar stellen, zodat gebrek aan
geld en capaciteit een oplossing niet in de weg kan staan.
1.5 Met voorrang verduurzamen
Het is schrijnend dat in Groningen en Noord-Drenthe momenteel sprake is
van de grootste energiearmoede van Nederland. Woningen in dit gebied
zijn gemiddeld ouder en groter dan elders in Nederland en verbruiken
daardoor meer energie. Ook ligt hier het gemiddelde inkomen van
huishoudens lager dan het landelijk gemiddelde en heeft een groot aantal
huiseigenaren in afwachting van schadeherstel of versterking investeringen in verduurzaming uitgesteld. Zo werken de gevolgen van de
gaswinning ongunstig door in de energierekening van mensen en zijn
verschillen ontstaan in de mate van verduurzaming. Het kabinet voelt de
morele verplichting om de mensen in dit gebied te helpen met isolatiemaatregelen die hun energierekening omlaag brengen, zodat hun
besteedbaar inkomen groeit.
Daarom komt het kabinet voor de mensen in dit gebied met een extra
impuls voor verduurzaming door middel van isolatie. Zo kunnen
achterstanden worden ingelopen en kunnen deze mensen gaan profiteren
van de voordelen die de transitie naar het fossielvrije tijdperk biedt. Het
kabinet wil hiermee recht doen aan de disproportionele last die bewoners

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

16

hebben gedragen door de winning van aardgas. Deze aanvullende
aanpak, specifiek voor de tien gemeenten in de provincie Groningen en de
gemeenten Aa en Hunze, Tynaarlo en Noordenveld in Noord-Drenthe,
moet ervoor zorgen dat de energiearmoede wordt verkleind en huizen
zoveel als mogelijk worden geïsoleerd naar de standaard voor woningisolatie. Daardoor zijn deze huizen qua isolatie straks klaar voor de overstap
van aardgas naar een vorm van duurzame warmte.
Omdat het grootste deel van de woningen in het gebied waarschijnlijk
verwarmd gaat worden met warmtepompen, en we met deze impuls in
isolatie het tempo van verduurzaming gaan versnellen, is het belangrijk
dat het vergroten van de capaciteit van het elektriciteitsnet voortvarend
wordt opgepakt. Samen met netbeheerders wordt alles in het werk
gesteld om congestie op het laagspanningsnet in Groningen te
voorkomen. Verder moeten de mogelijkheden voor uitbreiding van de
collectieve warmtevoorziening optimaal worden benut. Dit gaat onder
andere om de warmtevoorziening in de stad Groningen en Delfzijl en
Appingedam. Deze projecten kunnen gebruik maken van de subsidieregeling voor warmtenetten die binnenkort beschikbaar komt. Het kabinet
heeft voor de financiering van de onrendabele top voor de distributienetten binnen de gebouwde omgeving een subsidie instrument
beschikbaar gemaakt. Partijen kunnen hiervoor per 1 juni aanvragen
indienen. Vanuit Groningen worden hiervoor meerdere aanvragen
verwacht. Het kabinet zal verder verkennen welke hindernissen er zijn om
grootschalige warmteleidingen tussen industriële clusters (bijvoorbeeld in
de Eemshaven en het industriegebied Oosterhorn) en eindgebruikers te
realiseren.
Maatregel 28 – Woningen die nog versterkt moeten worden
aardgasvrij(-gereed) maken
Voor bewoners die nog wachten op een ingrijpende (zware of middelzware) versterking van de woning wil het kabinet isolatiemaatregelen
laten toepassen gelijktijdig met de versterking van hun huis. Het budget
voor de NCG wordt hiervoor opgehoogd. Uitgangspunt bij deze aanpak is
dat de versterking niet vertraagd wordt, en dat deze huizen uiterlijk in
2028 zijn versterkt en verduurzaamd naar het niveau van aardgasvrij of
aardgasvrij gereed. De NCG zal samen met bewoners tot een maatwerkoplossing komen, voor de huizen die nog versterkt moeten worden.
Uiteraard is deze koppeling niet verplicht. Bewoners kunnen zelf kiezen of
ze gebruik willen maken van deze mogelijkheid tot verduurzaming.8
Maatregel 29 – Verduurzamingsstimulering voor woningen in
Groningen en Noord-Drenthe
Het kabinet geeft verder een extra impuls aan het isoleren van de overige
woningen met matige en slechte energielabels in de provincie Groningen
en de genoemde gemeenten in Noord-Drenthe, inclusief woningen die al
zijn versterkt. Hiervoor stelt het kabinet in totaal € 1,65 miljard
beschikbaar, waarmee een substantiële financiële bijdrage kan worden
gedaan voor isolatiemaatregelen in aanvulling op de reeds bestaande
nationale subsidie- en financieringsregelingen, en bovenop de middelen
die beschikbaar zijn gesteld aan gemeenten voor de Lokale Isolatieaanpak
en de aanpak van energiearmoede. Daardoor zal in de gemeenten in
8

Het kabinet gebruikt hierbij de inzichten uit het onderzoek door RoyalHaskoningDHV over het
aardgasvrij maken en verduurzamen van het aardbevingsgebied. Dit rapport is als bijlage 6 bij
deze brief gevoegd.
Rapport Versterken en verduurzamen: Studie Groningen Aardgasvrij, RoyalHaskoningDHV,
17 april 2023.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

17

provincie Groningen en Aa en Hunze, Tynaarlo en Noordenveld in
Noord-Drenthe ongeveer het dubbele beschikbaar zijn ten opzichte van de
landelijke subsidies die voor iedereen in Nederland beschikbaar zijn.
Het doel van de extra bijdrage is om woningen (zowel koop- als huurwoningen) die qua energiezuinigheid nog te wensen overlaten te verbeteren,
zodat deze woningen in 2035 qua isolatie klaar zijn om van het aardgas af
te gaan.9 Het Rijk, de provincie, gemeenten en andere betrokkenen zullen
ervoor zorgen dat in het hele gebied in vergelijkbare situaties zoveel
mogelijk vergelijkbare ondersteuning wordt geboden. Gemeenten werken
binnen dit kader samen met bewoners een concreet plan uit, inclusief
fasering. De prioriteit zal daarbij liggen op de meest kwetsbare wijken en
huishoudens, omdat daar de energiearmoede vaak het grootst is en
mensen zelf minder mogelijkheden hebben om te investeren. Het
uitgangspunt is nadrukkelijk dat iedereen mee moet kunnen doen, ook
mensen die zelf geen middelen hebben om te investeren, en dat mensen
die dat willen actief ondersteund worden. Er zal daarom ook de
mogelijkheid worden geboden van een investering in isolatie zonder
eigen bijdrage, en bewoners zullen actief benaderd en ontzorgd worden
via bijvoorbeeld energiecoaches bij het nemen van maatregelen en
regelen van subsidie en financiering.
Voor grotere investeringen zal er een eigen bijdrage nodig zijn, waarbij
bewoners die hiervoor kiezen gebruik kunnen maken van een energiebespaarlening van het Warmtefonds. Voor mensen die zelf geen leenruimte
hebben zal er via het Warmtefonds ook een vorm van maatwerkfinanciering mogelijk zijn, met 0% rente en met een maandlast naar draagkracht. Hierbij zal een eventuele restschuld aan het einde van de looptijd
van de financiering of bij tussentijdse verkoop van de woning worden
kwijt gescholden. De toegang tot het Warmtefonds zal voor de gemeenten
zo laagdrempelig mogelijk worden gemaakt. Voor het verduurzamen van
maatschappelijk vastgoed binnen de regio kan gebruik worden gemaakt
van een landelijke subsidieregeling, en voor het verduurzamen van
midden- en kleinbedrijf kan dat via landelijke fiscale regelingen en een
(nog op te richten) ondersteuningsstructuur.
De wijze van uitvoering wordt de komende tijd gezamenlijk met de regio
verder uitgewerkt. Voor de uitvoering door de gemeenten en provincie
komt extra geld beschikbaar en er wordt zo veel mogelijk aangesloten bij
bestaande gemeentelijke plannen, zoals hun Transitievisies Warmte en de
Lokale Aanpakken Isolatie, waarvoor gemeenten een bijdrage kunnen
aanvragen uit het Nationaal Isolatieprogramma. In de Staat van
Groningen zal jaarlijks over de voortgang worden gerapporteerd.
Maatregel 30 – Uitbreiding toepassingsgebied subsidie woningverbetering
In aanvulling op bovenstaande maatregelen, wordt de bestaande
subsidieregeling voor verduurzaming en verbetering voor eigenaren van
woningen die geen onderdeel zijn van het versterkingsprogramma van
NCG uitgebreid met 28 extra postcodegebieden aan de randen van het
huidige toepassingsgebied. Zo kan een groter deel van de regio van deze
regeling gebruikmaken. De oorspronkelijke afbakening die in 2020 met de
regionale overheden is afgesproken leidt in de praktijk namelijk tot veel
vragen en onbegrip onder bewoners. Hoewel elke afbakening tot nieuwe
grensgevallen leidt, en tot teleurstelling bij bewoners die nét buiten het
aangewezen gebied vallen, zal het kabinet de al lang voortslepende
9

Het doel is de energiezuinigheid te verbeteren naar de standaard voor isolatie, conform de
Standaard en Streefwaarden voor Woningisolatie (rvo.nl).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

18

discussie over de afbakening nu beslechten door de grenzen van de
regeling nog éénmaal te verruimen zodat een duidelijk aaneengesloten
gebied ontstaat, zonder voor bewoners onlogische enclaves of exclaves.10
Met deze uitbreiding worden in totaal circa 15.000 adressen aan de
regeling toegevoegd. Zij kunnen een subsidie tot € 10.000 aanvragen voor
verbetering of verduurzaming van hun woning.11

Wanneer merken mensen ietsvan deze maatregelen?
Het kabinet gaat, samen met de regionale overheden, uitvoeringsorganisaties en bewoners aan de slag om de 30 maatregelen die
hierboven zijn genoemd uit te werken en in werking te laten treden.
Daarbij is naast snelheid ook zorgvuldigheid van belang. De termijn
waarop mensen verandering zullen merken en van nieuwe
regelingen kunnen profiteren, zal per maatregel verschillen.
Sommige maatregelen kunnen per direct in werking treden: zo kan
NCG per direct starten met het aanbieden van maatwerk bij
verschillen in het kader van de versterking, en krijgen de bewonersbegeleiders van NCG per direct meer mandaat: per casus € 50.000
om bewoners te helpen en beslissingen te nemen. Ook kan op korte
termijn een einde komen aan de situatie dat telkens nieuwe experts
in opdracht van het IMG naar dezelfde schades kijken en gaat het
IMG niet meer in hoger beroep als een rechter in het voordeel van
bewoners uitspraak heeft gedaan.
Maatregelen waarvoor aanpassing van wet- en regelgeving nodig is,
zullen meer tijd kosten. Het kabinet verwacht dat de algemene
maatregel van bestuur waarin het effectgebied waar het IMG schade
afhandelt, wordt vastgelegd later dit jaar in werking kan treden. De
ministeriële regeling waarmee bewoners juridische, technische en
bouwkundige bijstand vergoed kunnen krijgen, treedt naar
verwachting per 1 juli 2023 in werking. De benodigde wijziging van
de subsidieregeling voor verduurzaming & woningverbetering kan
naar verwachting eveneens later dit jaar in werking treden. Maatregelen waarvoor nieuwe of aangepaste werkwijzen in de schadeafhandeling en de uitvoering van de versterking nodig zijn, worden
verder uitgewerkt in overleg met het IMG en de NCG. Ook nieuwe
maatregelen zoals de aanvullende verduurzamingsstimulering
[maatregel 29] moeten nader worden uitgewerkt. Het kabinet zal uw
Kamer deze zomer nader informeren over de uitwerking, uitvoering
en voorziene inwerkingtreding van de verschillende maatregelen in
deze brief.

10

Het schadepercentage per postcodegebied is ontleend aan Atlas Research (2022) Herstel, maar
nog niet Hersteld. Naast postcodegebieden met een schadepercentage van 40% of hoger zijn
postcodegebieden met een lager schadepercentage toegevoegd wanneer die ingesloten zijn
door postcodegebieden met een schadepercentage van 40% of hoger.
11
Het gaat om 7 postcodes die per 1 januari 2023 ook zijn toegevoegd aan het gebied waar
schade door waardedaling wordt vergoed (9474, 9644, 9651, 9655, 9657, 9659 en 9971), de
postcodegebieden 9654 (Annerveenschekanaal), 9883 (Oldehove) en 9972, 9974, 9976
(Zoutkamp), en 16 andere postcodes in de gemeenten Groningen, Aa & Hunze, Veendam,
Oldambt en Westerkwartier, die grotendeels grensden aan het huidige gebied (9479, 9512,
9631, 9641, 9642, 9645, 9646, 9648, 9672, 9675, 9677, 9678, 9684, 9881, 9882 en 9885).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

19

2. Bouwen aan welzijn en sociaal herstel

De enquêtecommissie benadrukt terecht dat de negatieve gevolgen van
de gaswinning verder gaan dan schade aan gebouwen en individuele
mensen. Ze raken een hele regio. De overheid heeft de mensen in het
gaswinningsgebied als individu én als collectief tekort gedaan. Het kabinet
wil zich langjarig committeren om te herstellen wat in zestig jaar is
geschaad. Dit begint echter met aandacht voor psychosociaal herstel.
De Rijksuniversiteit Groningen doet sinds 2016 onderzoek naar de
psychosociale impact van de gaswinning en de afhandeling van de
gevolgen. Sindsdien zijn meer dan 20 publicaties verschenen die de ernst
laten zien van de langdurige negatieve gevolgen voor de gezondheid, het
welzijn en de cohesie in het aardbevingsgebied.12 Bewoners vertellen hier
indringend over in de gesprekken die het kabinet met hen voert. Schades
keren terug, procedures duren lang en uitkomsten voelen soms onrechtvaardig. Ook het gebrek aan erkenning van de impact van het probleem
veroorzaakt stress en gezondheidsschade. Deze problemen moeten met
voorrang worden opgelost om ruimte te creëren voor verdere sociaalmaatschappelijke en economische ontwikkeling.
Het kabinet trekt het zich zeer aan dat bewoners van het gaswinningsgebied aangeven dat zij zich door de overheid in de steek gelaten voelen.
Dit gevoel wordt versterkt wanneer door het wegtrekken van bewoners
tegelijkertijd voorzieningen voor sport, cultuur en recreatie verdwijnen,
aanrijtijden van politie en ambulances langer worden en het openbaar
vervoer verschraalt. Het is voor bewoners moeilijk te verteren dat hun
regio, die de afgelopen decennia juist zo’n belangrijke bijdrage heeft
geleverd aan de energievoorziening van Nederland, op verschillende
indicatoren van brede welvaart ruim onder het landelijk gemiddelde
scoort.13

12
13

Het onderzoek – Gronings Perspectief.
Brede welvaart omvat alles wat mensen van waarde vinden. Naast materiële welvaart gaat het
ook om zaken als gezondheid, onderwijs, milieu en leefomgeving, sociale cohesie, persoonlijke ontplooiing en (on)veiligheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

20

Bijzondere aandacht verdient in dit verband het effect van de gaswinning
op het welzijn en de (onderwijs)kansen van kinderen, jongeren en
jongvolwassenen. Zij lopen een groter risico op leerachterstanden door
problemen thuis, hebben last van emotionele problemen en moeite om
deze bespreekbaar te maken in hun omgeving. Kinderen en jongeren in
het aardbevingsgebied hebben bovendien significant minder hulpbronnen
tot hun beschikking dan leeftijdsgenoten elders.14 Hun ouders zijn vaker
laaggeletterd, werkzoekend of arbeidsongeschikt en 10% van de
huishoudens heeft problematische schulden.15 Ook de Kinderombudsman
stelt dat kinderen en jongeren in het aardbevingsgebied minder toekomstperspectief hebben dan hun leeftijdsgenoten in andere regio’s.16
Nieuw toekomstperspectief voor de regio vraagt daarom allereerst om
sociaalmaatschappelijke verbeteringen. Voor kinderen en volwassenen,
specifiek ook de generatie jongvolwassenen die het afgelopen decennium
is opgegroeid. Het gaat er om dat mensen kunnen meedoen zodat zij
kunnen meeprofiteren van nieuwe economische kansen. Meer werkgelegenheid heeft slechts zin als mensen ook kúnnen werken en als zij de
vaardigheden hebben die aansluiten op het werk dat beschikbaar is.
Daarom wil het kabinet samen met de lokale overheden, kennis- en
onderzoekspartijen, maatschappelijke organisaties en andere betrokkenen
in Groningen en Noord-Drenthe de handen ineen slaan voor een breed
welvaartsoffensief. Deze aanpak geldt voor de hele provincie Groningen
(inclusief Oost-Groningen, dat van oudsher lage scores heeft op sociaaleconomische indicatoren ten opzichte van regio’s), plus de gemeenten in
Noord-Drenthe binnen het IMG-effectgebied. Rijk en Regio kijken hierbij
naar waar de middelen het hardst nodig zijn en nemen dit mee in de
verdere uitwerking.
Het doel is dat bewoners die de afgelopen decennia onevenredig de
lasten hebben gedragen van de gaswinning concreet perspectief krijgen
op een meer welvarende toekomst in een regio die zijn eigen identiteit
behoudt en waar het fijn wonen, werken en recreëren is. Hierbij laat het
kabinet zich inspireren door de ervaringen die zijn opgedaan met het
Nationaal Programma Rotterdam-Zuid en het Nationaal Programma
Leefbaarheid & Veiligheid. De inspanningen van alle betrokken partijen
14

SEO Economisch Onderzoek (2022) Gevolgen van Kansenongelijkheid in Nederland
Hulpbronnen zijn bijvoorbeeld ontwikkelmogelijkheden, zoals het lezen van boeken en het
bezoeken van musea, ontspanningsmogelijkheden zoals sporten en op vakantie gaan en
voorzieningen thuis, zoals een dagelijks ontbijt en een eigen kamer. Deze zijn in Nederland
zeer ongelijk verdeeld.
15
CBS (2021) Aantal huishoudens met problematische schulden niet toegenomen (cbs.nl).
16
Kinderombudsman vraagt staatssecretaris aandacht voor toekomstperspectief kinderen en
jongeren Groningen | De Kinderombudsman.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

21

moeten er aan bijdragen dat het voormalige gaswinningsgebied binnen
één generatie tenminste op het landelijk gemiddelde scoort op belangrijke
indicatoren van brede welvaart, zoals: een goede uitgangspositie op de
arbeidsmarkt, opleidingsaanbod, bestaanszekerheid, schooluitval,
tevredenheid met het leven en ervaren gezondheid. De precieze doelen
worden samen met inwoners, organisaties en overheden in de regio
vastgesteld. De voortgang wordt bijgehouden in de Staat van Groningen.
Maatregel 31 – Gemeenten krijgen een eigen knelpuntenbudget
Gemeenten krijgen extra geld om inwoners die naast de versterking van
hun huis te maken hebben met sociaaleconomische, psychosociale of
gezondheidsproblemen te helpen. De reguliere budgetten die gemeenten
hebben voor de uitvoering van hun taken in het sociaal domein zijn
hiervoor niet altijd toereikend. Om bewoners te ontzorgen en een
oplossing te kunnen bieden voor gestapelde problematiek stelt het
kabinet extra budget beschikbaar. Ondanks dat de huizen van bewoners
worden versterkt, gaan veel bewoners namelijk door een periode van
rouw. Het gaat om verlies van hun oude thuis met herinneringen, het
verlies van hun oude buurt en verlies van «verloren» jaren die zijn
opgeslokt door de aardbevingsproblematiek. Gemeenten kunnen met
sociaal maatschappelijk werk hier extra aandacht aan besteden.
Maatregel 32 – Steun voor Groninger Dorpen, Stut en Steun en
Maatschappelijke Organisaties
De Vereniging Groninger Dorpen speelt een belangrijke rol bij de
ondersteuning van dorpsinitiatieven in de Groninger dorpen. Het kabinet
zal Groninger Dorpen de komende jaren financieel ondersteunen. Zo kan
de vereniging bijdragen aan de leefbaarheid in het gebied door initiatieven mogelijk te maken van dorpsbelangenorganisaties, dorpshuizen en
andere organisaties die actief zijn op het platteland. Ook Stut en Steun, de
Groninger Bodembeweging en het Groninger Gasberaad spelen een
cruciale rol. Zij ontzorgen bewoners, ondernemers en agrariërs en
vertolken hun stem bij bestuurders en beleidsmakers. Het kabinet zorgt
ervoor dat zij de komende jaren hun belangrijke inzet kunnen voortzetten.
Maatregel 33 – Jongeren krijgen een stem
Het kabinet stelt een jongerenraad in om ervoor te zorgen dat de stem van
de jongeren en jongvolwassenen in Groningen en Noord-Drenthe
nadrukkelijker klinkt bij de totstandkoming van beleid. De rol van de raad
is om de Staatssecretaris van Economische Zaken & Klimaat te adviseren
en om actief signalen door te geven van knelpunten en kansen om meer
toekomstperspectief te bieden.
Maatregel 34 – Gemeenten krijgen extra budget voor de
uitvoering van een Sociale Agenda voor het aardbevingsgebied
Regio en Rijk nodigen een kwartiermaker uit om samen een Sociale
Agenda op te stellen en de uitvoering vorm te geven. De Sociale Agenda
wordt een apart programma, los van het Nationaal Programma
Groningen. Voor de Sociale Agenda wordt een brede coalitie gevormd
van onder andere bewoners, maatschappelijke organisaties, scholen,
kennisinstellingen, de cultuursector, woningbouwcorporaties, zorgverleners, GGD, het bedrijfsleven, sociale partners, gemeenten, en ministeries. Het Rijk stelt kennis en expertise beschikbaar vanuit de departementen voor de totstandkoming van de Agenda. Hierbij kan het Rijk ook
ervaringen delen vanuit het Nationaal Programma Rotterdam-Zuid. De
Agenda zal bestaan uit concrete doelstellingen en investeringen die ten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

22

goede komen aan de leefbaarheid, onderwijskwaliteit, armoedebestrijding, gezondheid en arbeidsparticipatie van inwoners. Dit sluit ook
aan op het Masterplan Campussen en versterkt de inzet op economisch
perspectief [zie maatregel 35]. Hierbij is specifiek aandacht voor kinderen
en jongeren die opgroeien in een kansarme omgeving. Per gemeente
kunnen inhoudelijke accenten worden gezet. Zij kunnen op basis van de
lokale behoefte bestaande programma’s en initiatieven die werken
voortzetten of opschalen, of nieuwe initiatieven opstarten. Zo draagt de
Sociale Agenda bij aan de duurzame inzetbaarheid van mensen en de
toekomstbestendigheid van de regio, en sluit aan bij de economische
transities die daar voor nodig zijn. Het kabinet stelt eenmalig
€ 500 miljoen beschikbaar aan de gemeenten, als bijdrage voor de
uitvoering van de Agenda, gevolgd door een generatielange bijdrage van
€ 100 miljoen per jaar voor 30 jaar. Het kabinet zal daarbij rekening
houden met de wens van gemeenten om waar mogelijk de middelen
beschikbaar te stellen via het gemeentefonds, bijvoorbeeld middels een
decentralisatie-uitkering.
Om focus aan te brengen in de maatregelen zal de Sociale Agenda zich
richten op vier speerpunten:
1) Verbeteren van de (mentale) gezondheid
Naast de maatregelen die gericht zijn op acute knelpunten zoals eerder
genoemd [maatregel 23 en 31] is het duurzaam verbeteren van de
(mentale) gezondheid van mensen in het gaswinningsgebied van belang.
Bestaande voorzieningen en initiatieven op het gebied van bijvoorbeeld
welzijnswerk, maatschappelijk werk, gezonde levensstijl en geestelijke
gezondheidszorg kunnen op basis van de behoeften van bewoners
worden versterkt met extra financiering. Dit geldt ook voor initiatieven op
het gebied van schoolmaatschappelijk werk en jongerenwerkers op
middelbare scholen. De gezondheidszorg wordt zo laagdrempelig
mogelijk georganiseerd; een Ecosysteem Mentale Gezondheid kan hierbij
behulpzaam zijn. Hiervoor wordt samengewerkt met onder andere de
GGD, gemeenten, GGZ, huisartsen en andere zorginstellingen. Ook zijn er
kansen op het vlak van cultuurparticipatie, waarbij er tussen partijen in het
sociaal domein en de culturele sector wordt samengewerkt.
2) Vergroten van de leefbaarheid en sociale cohesie
Veel bewoners geven aan dat verbetering van de leefbaarheid in hun
directe omgeving prioriteit is. Daarom kan met de Sociale Agenda budget
worden ingezet voor het behouden of herstellen van het verenigingsleven
en sociale activiteiten, publieke voorzieningen zoals speeltuinen,
zwembaden, muziekscholen, bibliotheken en dorpshuizen, recreatiemogelijkheden en verfraaiing van de openbare ruimte.
3) Kansen voor kinderen, jongeren en de volgende generatie
Met de middelen die beschikbaar zijn voor de Sociale Agenda kunnen
gemeenten extra inzetten op onderwijs- en sociale voorzieningen voor
jongeren, zoals het versterken van onderwijsprogramma’s om leerachterstanden weg te werken, het versoepelen van de overgang van school naar
werk, cultuureducatie- en participatie en laagdrempelige toegang tot
sport- of culturele voorzieningen. Jongeren kunnen sinds kort ook bellen
met de Kindertelefoon om te praten over de aardbevingen. Daarnaast
komt er een JongerenTop om van jongeren zelf te horen wat zij nodig
hebben voor hun toekomst. Regionale programma’s zoals Tijd voor de
Toekomst, JongGOUD, Kansrijke Groningers en de lokale activiteiten in
het kader van de Bibliotheek op School en Tel mee met Taal kunnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

23

worden verlengd of uitgebreid. Met de onderzoekers van de Rijksuniversiteit Groningen wordt besproken of zij in hun onderzoek naar de
behoeften van kinderen en jongeren in het aardbevingsgebied ook kunnen
meenemen welke verdere interventies in het onderwijs nodig zijn.
4) Arbeidsparticipatie & Armoedebestrijding
Volwassenen en kinderen die langdurig in armoede leven of problematische schulden hebben, ervaren meer stress, hebben minder mogelijkheden om mee te doen in de samenleving en hun doenvermogen wordt
beperkt. Dit leidt tot een vicieuze cirkel die doorbroken moet worden. Dit
vraagt om het vergroten van de bestaanszekerheid, terugdringen van
laaggeletterdheid en bieden van mogelijkheden voor arbeidstoeleiding en
een leven lang ontwikkelen voor mensen met afstand tot de arbeidsmarkt.
Werk, opleiden en naar werk toe leiden zijn hierbij nauw met elkaar
verbonden. Extra aandacht is nodig voor het realiseren van passend werk
voor mensen voor wie reguliere arbeid (nog) een stap te ver is. En het
onderwijs, met name in het mbo, moet goed aansluiten bij de werkgelegenheid en de transitieopgaven van de regio. Binnen de Sociale Agenda
kunnen maatregelen worden genomen om bestaande Groningse
programma’s gericht op arbeidstoeleiding, een leven lang ontwikkelen en
participatie, zoals Werken aan Ontwikkeling en Werk in Zicht, op te
schalen, en nieuwe initiatieven te ontwikkelen gericht op het bieden van
perspectief. Het Just Transition Fund kan hier ook voor worden benut. Ook
kan de Sociale Agenda bijdragen aan het bestrijden van armoede. Regio
en Rijk verkennen wat aanvullend gedaan kan worden op het gebied van
armoedebestrijding, naast de lopende aanpak Geldzorgen, Armoede en
Schulden, en de inzet van de gemeenten, gericht op het verkorten van de
duur van schuldhulpverleningstrajecten, het vroeg signaleren van
schuldenproblematiek en het faciliteren van huishoudens om (beter)
gebruik te maken van de voorzieningen.

Een Sociale Agenda
Wat zou dat kunnen inhouden?
Met de extra middelen die gemeenten de komende jaren ontvangen,
geven zij samen met het Rijk uitvoering aan de Sociale Agenda. De
kwartiermaker die wordt aangesteld, gaat samen met alle betrokkenen werken aan kansrijke programma’s. Onderstaande lijst kan
hierbij als inspiratie dienen.
Mentale Gezondheid
Laagdrempelige sociale en emotionele ondersteuning – Gemeenten
kunnen extra budget inzetten voor geestelijke verzorging, school
maatschappelijk werk, jongerenwerkers op het voortgezet onderwijs
en inwonersondersteuners voor specifieke doelgroepen. Een
voorbeeld hiervan kan het opschalen en intensiveren van het
programma Sociale Veerkracht van de gemeente Midden-Groningen
zijn.
Ecosysteem Mentale Gezondheid – In een Ecosysteem Mentale
Gezondheid wordt gezondheidszorg zo laagdrempelig mogelijk
georganiseerd, samen met onder andere GGD, gemeenten, GGZ,
huisartsen en andere zorginstellingen. Het doel is een GGZ die in
verbinding staat met de samenleving.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

24

Kansrijke Start
In dit programma werken gemeenten en het Rijk samen met
medewerkers van wijkteams, welzijnswerk, volwassen-ggz,
geboorte- en jeugdgezondheidszorg, werken aan een kansrijke start
voor zoveel mogelijk kinderen, vanaf 10 maanden voor de geboorte
tot ongeveer 2 jaar daarna.
Vergroten van de leefbaarheid en sociale cohesie
Investeringen in openbaar groen en de openbare ruimte Gemeenten kunnen investeren in de leefkwaliteit via bijvoorbeeld de
aanleg van speeltuinen, plukbossen, groenvoorzieningen en
deel-mobiliteit in de buurt.
Herstel van voorzieningen
Gemeenten en provincie kunnen extra budget inzetten om het
voorzieningenniveau een impuls te geven. Dit kan bijvoorbeeld via
het regionale masterplan regiocentra en met inzet van nationale
regelingen zoals de Tijdelijke regeling Bibliotheken om bibliotheekvoorzieningen te behouden of nieuwe vestigingen of concepten uit
te rollen.
Vergroten kansen volgende generatie
Impuls onderwijs
Met het extra geld kunnen gemeenten en provincie een impuls in het
onderwijs realiseren en daarmee leerlingen en leraren helpen bij het
aanpakken van achterstanden. Hiervoor is in het Nationaal
Programma Onderwijs (NPO) een menukaart beschikbaar met
interventies. Ook zijn er succesvolle regionale initiatieven die
geïntensiveerd kunnen worden zoals het programma Tijd voor
Toekomst waarin leerlingen extra lesuren krijgen. Dit vraagt ook om
aandacht voor voldoende en gekwalificeerde leerkrachten in de
regio.
Toegankelijker maken sport en cultuur
Hierbij kan gedacht worden aan het toegankelijker maken van sport
en cultuur voor jongeren in Groningen omdat sportieve en culturele
ontwikkelen een grote bijdrage leveren aan het bevorderen van
kansengelijkheid.
Arbeidsparticipatie en doorbreken intergenerationele
armoede
Programma Leefbaarheid en Veiligheid
Langjarige inzet van het Rijk samen met gemeenten en andere lokale
partijen om de leefbaarheid en veiligheid weer op orde ter krijgen en
bewoners perspectief te bieden.
Aanpak Geldzorgen, Armoede en Schulden
Dit is een meerjarige aanpak gericht op de halvering van het aantal
kinderen dat opgroeit in armoede in 2025 en een halvering van
armoede en problematische schulden in het algemeen in 2030.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

25

Werken aan Ontwikkeling
Met een groot aantal partijen is een samenhangend programma
ontwikkeld vanuit het Nationaal Programma Groningen voor
investeringen in de regionale arbeidsmarkt en de grote transities
waar de regio mee te maken heeft. Het programma «Werken aan
Ontwikkeling» gaat onder meer over werving, selectie & matching,
een lerende regio en een inclusieve arbeidsmarkt.

3. Bouwen aan de toekomst
Economisch perspectief

Sociale en economische groei zijn nauw met elkaar verbonden en van
elkaar afhankelijk. Om de regio duurzaam economisch te versterken is een
schaalsprong nodig in initiatieven voor economische ontwikkeling.
Daarom zet het kabinet in aanvulling op, en ter versterking van, de Sociale
Agenda in op een Economische Agenda. Daarbij moet nauw worden
aangesloten worden bij de kracht van de regio en de mensen die er
wonen, zodat de mensen kunnen meedoen én meeprofiteren. Met name
door het voorziene verlies van werkgelegenheid na het stoppen van de
gaswinning heeft investeren in de arbeidsmarkt prioriteit. Daarbij zijn
(nieuwe) praktische banen net zo belangrijk als nieuwe kennisbanen.
Wat geldt voor de Sociale Agenda geldt daarbij ook voor de Economische
Agenda: deze zal in samenspraak met de regio worden opgesteld, waarbij
wordt aangesloten op bestaande projecten en ambities, zoals de
baanbrekers, die uit het Nationaal Programma Groningen (NPG) zijn
voortgekomen, en de masterplannen uit de Toekomstagenda. Het doel is
om een versnelling te realiseren in ontwikkelingen waarvan de regio als
eerste profiteert en die tegelijkertijd nationale en internationale uitstraling
hebben. Dat vereist het stimuleren van verduurzaming van woningen, de
industrie en een toekomstbestendige agrarische sector. Zo ontstaat een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

26

vliegwieleffect in de vorm van nieuwe kennis, bedrijvigheid, banen,
producten en diensten met duurzame economische groei als resultaat.
Maatregel 35 – Er komt een Economische Agenda voor duurzame
groei
Het Rijk en de regio vormen een strategisch partnerschap dat een
generatielang menskracht en middelen inzet voor drie grote transities
(duurzame energie, gezondheid en landbouw) die Groningen verder
brengen, en daarmee in het verlengde ons land als geheel. Omdat deze
Economische Agenda zich richt op economische structuurversterking
betekent dit dat de inzet niet bij een provinciegrens ophoudt. NoordDrenthe zal daarom ook onderdeel uitmaken van de Agenda en voor
sommige onderwerpen geldt dat de aanpak voor heel Noord-Nederland
relevant is. Voor de uitvoering zal een extra eenmalig geldbedrag van
€ 250 miljoen aan het NPG worden toegevoegd. Daarnaast komt vanaf
2026 een jaarlijkse geldstroom van € 100 miljoen beschikbaar waarvan
een substantieel deel via het Nationaal Programma Groningen loopt,
omdat het NPG een cruciale rol vervult bij het realiseren van de grote
economische structuurversterkingsprojecten, bijvoorbeeld door onrendabele toppen van investeringen te financieren en kapitaal voor startonderzoek te genereren. Dit zal ook leiden tot meer private investeringen. De
nieuwe focus van het NPG zal vragen om aanpassing van de governance
en rechtsvorm. De huidige bestuursovereenkomst kan hierop worden
aangepast. Vanwege het langjarige karakter van de inzet is de Economische Agenda een dynamische agenda: nog dit jaar zullen het Rijk en de
Regio een startdocument vaststellen met de gezamenlijke inzet op de drie
transities. In de Staat van Groningen zal jaarlijks over de voortgang
worden gerapporteerd. De drie transities, en de kansen die zij bieden,
worden hieronder toegelicht, evenals de randvoorwaarden die van belang
zijn om de transities te kunnen realiseren. Om een aantal van deze
transities extra aan te jagen, en bij te dragen aan het realiseren van de
noodzakelijke randvoorwaarden, doet het kabinet aanvullende, ondersteunende investeringen die als maatregel 35.1 tot en met 35.9 worden
uitgelicht.
1) Duurzame energie
Maatregel 35.1 – Groningen wordt dé waterstofprovincie van
Nederland: tenminste 33 procent van de nog aan te leggen
capaciteit voor Wind op Zee zal aanlanden in de provincie
Groningen.
Groningen en Noord-Drenthe zijn al eeuwen dé Nederlandse energieregio.
Turf en aardgas in het verleden, hernieuwbare energie in de toekomst.
Deze transitie zorgt voor nieuwe en innovatieve bedrijvigheid, het
stimuleren van het lokale mkb, duurzaam perspectief voor de industrie en
toekomstbestendige werkgelegenheid in praktische beroepen en
kennisbanen. Daarnaast levert deze vergroening een forse bijdrage aan de
kwaliteit van de leefomgeving en gezondheid in Groningen, en aan de
Nederlandse klimaatdoelstellingen. Rijk en regio zullen hun gezamenlijke
inspanningen verder vergroten om actief internationale bedrijven aan te
trekken die zich in het Noorden willen vestigen. En het kabinet wil de
koppositie van Groningen en Drenthe op het gebied van groene waterstoftechnologie, duurzame energie en grondstoffen verder uitbouwen. Dankzij
de toekenning van Europese middelen voor het HEAVENN-project uit het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

27

Nationaal Programma Groningen heeft de EU Noord-Nederland al erkend
als de eerste Hydrogen Valley in Europa.17
Concreet wil het kabinet dat het windenergiegebied ten noorden van de
Waddeneilanden de eerste plek in Nederland wordt voor grootschalige
waterstofproductie op zee, met aanlanding in de provincie Groningen. In
Groningen is ook al gestart met de procedures voor het waterstofnet en
voor de ondergrondse opslag van waterstof. Zo wordt Groningen dé
waterstofprovincie van Nederland. Ook wil het kabinet dat tenminste
33 procent van de nog aan te leggen capaciteit voor Wind op Zee
zal aanlanden in de provincie Groningen. Dit zal worden vastgelegd
in het Ontwikkelkader Wind op Zee. Voorwaarde voor aanlanding zijn een
goede ruimtelijke inpassing en de uitkomsten van het lopende onderzoek
naar aanlandingsmogelijkheden in Eemshaven. Binnen dit onderzoek
wordt gekeken naar het realiseren van de aanlanding op een manier die
zo min mogelijk negatieve impact heeft op mens en natuur, en in het
bijzonder Unesco Werelderfgoed de Waddenzee. Voor een zorgvuldige
ruimtelijke inpassing van de aanlanding en de bijbehorende infrastructuur
heeft het kabinet landelijk middelen beschikbaar gesteld. Deze
komen ten goede aan investeringen in de aanlandingsgebieden,
waarvan een significant deel in Groningen terecht zal komen. Ook
de mogelijkheden voor financiering van DJEWELS, een electrolyserproject van 20–30 Megawatt, worden op dit moment uitgewerkt, in
afwachting van goedkeuring rond geoorloofde staatssteun.
2) Gezondheidstechnologie en preventieve gezondheid
Maatregel 35.2 – Er komen meer plekken voor medisch specialisten in Groningen en het Rijk investeert extra in de Lifelines
biobank en het kenniscentrum Healthy Ageing.
Naast de impact van goede zorg op het welzijn van mensen, is zorg ook
een belangrijke economische motor voor de regio. Met circa 62.000 banen
(21% van de totale werkgelegenheid) is de zorg zelfs de grootste
werkgever in de provincie Groningen. Bovendien is zorg, en in het
bijzonder gezond ouder worden, een belangrijk thema bij onderzoek en
ontwikkeling in de regio, hetgeen ook tot uitdrukking komt in initiatieven
zoals de Health Hub in Roden. Met het succesvolle meerjarige programma
voor bevolkingsonderzoek «Lifelines» is sinds 2006 bovendien een unieke
set aan gezondheidsdata verzameld, die de basis hebben gevormd voor
succesvolle bedrijven in de gezondheidstechnologie. Aangejaagd door
gezond-leven-trends en de focus op preventieve gezondheidszorg hebben
de gezondheidstechnologie en de gezondheidssector een grote potentie
voor de regio. Dit moet bijdragen aan het bieden en behouden van
gezondheidsvoorzieningen dichtbij voor inwoners van alle leeftijden.
De Economische Agenda zal binnen het speerpunt «Gezondheid»
ontwikkelingen aanjagen die deze potentie benutten en nieuwe kansen
creëren, bijvoorbeeld door het aantrekken van medisch specialistische
opleidingen, het ontwikkelen van nieuwe opleidingen en trainingen, het
oprichten van gezondheidshuizen waarin preventieve en curatieve zorg
samenkomen, en verbetering van e-health toepassingen. Ook investeert
het Rijk extra in de Lifelines biobank en het kenniscentrum
Healthy Ageing. Dit kenniscentrum werkt met succes aan initiatieven
rond complexe vraagstukken op het gebied van gezond ouder worden.
Ook de programma’s en projecten van de baanbreker Gezondheid van het
Nationaal Programma Groningen zijn in dit kader relevant.
17

HEAVENN staat voor Hydrogen Energy Applications for Valley Environments in the
Northern-Netherlands.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

28

Bij de verdeling van de plaatsen voor de verschillende medischspecialistische vervolgopleidingen zal, op verzoek van de Kamer, vanaf
2024 meer rekening worden gehouden met de bevolkingsomvang en
daarmee de zorgvraag per regio. De verwachting is dat hierdoor meer
opleidingsplaatsen zullen worden toebedeeld aan de regio
Groningen. De opleidende veldpartijen NFU, NVZ en FMS (voor dit doel
samenwerkend in de stichting BOLS) doen in juli 2023 een voorstel voor
de verdeling van de opleidingsplaatsen aan de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). De Minister van VWS stelt in augustus
de definitieve verdeling vast.
Tot slot wordt met de afspraken in het Integraal Zorgakkoord (IZA)
(Kamerstuk 31 765, nr. 655) en de aanpak in de programma’s Wonen,
Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO) (Kamerstuk 29 389, nr. 111)
en Toekomstbestendige Arbeidsmarkt Zorg (TAZ) (Kamerstuk 29 282,
nr. 485) actief de verbinding met de regio Groningen gezocht. Deze
programma’s kennen een sterke regionale aanpak waarbij samenwerking
over zorgdomeinen centraal staat. De inzet is om, in aanvulling op het
Groninger Zorgakkoord, de zorgpartijen in de regio te ondersteunen bij de
benodigde transitie. Hiervoor zijn transitiemiddelen beschikbaar, waarmee
ook de toegankelijkheid van zorg in Groningen kan worden
bevorderd.
3) Landbouw & landelijk gebied
In de provincie Groningen is 70% van de oppervlakte landbouwgrond. De
provincie kent een uniek cultuurlandschap van ommeland, wierden en
wadden met waardevol erfgoed zoals de romaanse kerken, monumentale
boerderijen en het archeologisch bodemarchief. Dit landelijke gebied staat
voor een grote transitie en tegelijk moeten het landschap en de natuur
voor toekomstige generaties behouden blijven.
Met de rijke landbouwgronden, een goed opgeleide beroepsbevolking, de
kracht en organisatiegraad van de agrofoodketen en de wetenschappelijke
infrastructuur heeft het Noorden een uitstekende uitgangspositie om zich
via hoogwaardige, voedingsrijke (eiwit)gewassen tot landbouwregio van
de 21e eeuw te ontwikkelen. Duurzame productie van gezonde voeding zal
hierin een belangrijke rol spelen. Een publiek-privaat samenwerkingsverband zoals Fascinating kan bijvoorbeeld werken aan de realisatie van
een voedselsysteem dat in 2030 25.000 ton functioneel plantaardig eiwit
oplevert voor verwerking tot hoogwaardige voeding in een nieuwe
innovatieve fabriek.18 Met de Economische Agenda kunnen dit soort
initiatieven worden ondersteund. Dat komt de brede welvaart van de regio
sterk ten goede. Het levert Groningen een nieuw economisch perspectief,
extra inkomen voor boeren en bedrijven en werk voor bewoners.
Bovendien levert het een aantrekkelijker landschap op met meer biodiversiteit en betere natuurwaarden.
Randvoorwaarden
Bewoners en bedrijven profiteren niet vanzelf van de kansen die bovenstaande transities bieden. Het kabinet wil er actief aan bijdragen dat de
economische structuurversterking in het aardbevingsgebied voor
iedereen gaat werken. Met tastbaar perspectief voor jong en oud door
investeringen van onderwijs tot zorg. Met een breed en toegankelijk
18

Fascinating is één van de baanbrekers uit het Nationaal Programma Groningen en een
samenwerkingsverband van Agrifirm, Avebe, Cosun en Friesland Campina. Daarnaast zijn LTO
Noord, Universitair Medisch Centrum Groningen en de gebiedscoöperatie Zuid- en
Oost-Groningen deelnemer. Ook de Provincie Groningen participeert.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

29

aanbod aan instrumenten voor het groot- en kleinbedrijf. En zo dat nieuwe
bedrijvigheid werkgelegenheid oplevert in kennisbanen en praktische
beroepen. We willen versterken wat werkt, en stimuleren wat potentie
heeft, passend bij de kracht en kenmerken van de regio. Daarvoor zal het
kabinet zich, samen met de regionale overheden en hun partners, inzetten
op het bieden van de juiste randvoorwaarden.
De vijf belangrijkste randvoorwaarden zijn:
I. Een sterk ondernemings- en vestigingsklimaat met betrokkenheid van het lokale mkb
Maatregel 35.3 – Het kabinet investeert € 15 miljoen in het
verbeteren van het ondernemings- en vestigingsklimaat in
Noord-Nederland, waarvan € 10 miljoen voor de NOM en
Economic Board Groningen en € 5 miljoen voor ondersteuning bij
het benutten van bestaande regelingen en geldstromen.
Maatregel 35.4 – Er komt € 100 miljoen beschikbaar om strategische internationale bedrijvigheid aan te trekken voor de regio.
Maatregel 35.5 – Het Ministerie van EZK richt een speciaal team
in om innovatie, werkgelegenheid en economische ontwikkeling
in Groningen en Noord-Drenthe te stimuleren.
Maatregel 35.6 – In de eerstvolgende aanvraagronde voor
middelen uit de Regio Deals wordt geld vrijgemaakt om twee
voorstellen uit Groningen en Noord-Drenthe te honoreren, ter
waarde van in totaal € 50 miljoen.
De eerste randvoorwaarde is een sterk ondernemings- en vestigingsklimaat. Het kabinet wil dit actief stimuleren en trekt hier de komende vijf
jaar in totaal € 10 miljoen voor uit. Hiermee kunnen de Noordelijke
Ontwikkelmaatschappij (NOM) en de Economic Board Groningen
inzetten op meer eerstelijnsondersteuning aan het mkb, business
development en het bevorderen van de samenwerking tussen
bedrijfsleven, kennis- en onderwijsinstellingen en de overheid.
Daarbij gaat het niet alleen om het realiseren van méér projecten, maar
ook om het zodanig aanpakken van projecten dat méér mensen en
bedrijven kunnen meeprofiteren en bestaande regelingen beter te
benutten. Dit vraagt om voldoende uitvoeringskracht. Het kabinet gaat
partijen in de regio daarom ondersteunen bij het benutten van
bestaande regelingen en in aanmerking komen voor nationale en
Europese financiering en trekt hier de komende jaren € 5 miljoen voor
uit. Ook zal de bestaande samenwerking voor het aantrekken van nieuwe
(internationale) bedrijvigheid met toegevoegde waarde voor de regio
worden geïntensiveerd. Om deze inzet financieel te steunen stelt het Rijk
€ 100 miljoen beschikbaar om strategische (internationale)
bedrijvigheid naar de regio aan te trekken.
Het Ministerie van Economische Zaken & Klimaat zal een apart team
«Innovatie & Opschaling Groningen» inrichten. De rol van dit team
met medewerkers van verschillende directies en inbreng van andere
departementen zal zijn om in Groningen en Noord-Drenthe projecten
gericht op duurzaam verdienvermogen, innovatie en werkgelegenheid
(zowel praktische banen als kennisbanen) te helpen ontwikkelen,
financieren en uitvoeren. Bijvoorbeeld door te ondersteunen bij het
benutten van mogelijkheden die nationale en EU fondsen bieden, het
aanbrengen van samenhang tussen de inzet van verschillende departe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

30

menten en het ondersteunen van samenwerking met Duitsland over de
ontwikkeling van de noordelijke regio’s.
Wanneer er in Groningen of Noord-Drenthe bij innovatieve projecten
tegen juridische belemmeringen aangelopen wordt, die niet op basis van
gemeentelijke of provinciale bevoegdheden kunnen worden weggenomen, zal het Rijk creatief meedenken om indien nodig de inzet van
experimenteerruimtes (ook wel aangeduid als regelluwe zones) te
realiseren. En bij belemmeringen in nationale of Europese regelgeving zal
het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) de juiste
contacten leggen in Brussel of, met andere Haagse departementen, om
die regelgeving waar mogelijk ten behoeve van een experiment tijdelijk
buiten werking te stellen. Vakdepartementen die mede verantwoordelijk
zijn voor het toepassen of introduceren van nieuw beleid met positief
effect op (publieke) producten, diensten of processen kunnen Groningen
daarvoor als proeftuin benutten. Vanwege de grote opgave die te maken
heeft met de gevolgen van de gaswinning zegt het kabinet tot slot toe dat
uit de middelen van de Regio Deals in de eerstvolgende ronde
€ 50 miljoen wordt gealloceerd voor voorstellen die worden
aangedragen vanuit Groningen en Noord-Drenthe. Tot slot moeten
de resterende 5000 adressen in de provincie Groningen die nog niet zijn
aangesloten op snel internet zo snel mogelijk deze mogelijkheid krijgen.
Wanneer dat niet door de markt gebeurt, zal het Rijk hier een rol in
nemen.
II. Goede aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt
Maatregel 35.7 – Het kabinet stelt € 50 miljoen beschikbaar voor
de doorontwikkeling van de campussen uit de Masterplannen van
de Toekomstagenda.
Goed onderwijs en een goede aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt zijn noodzakelijk om de beroepsbevolking voor te bereiden op de
arbeidsmarkt van de toekomst. Daarbij moet ook voldoende kwalitatief
werk voor praktisch geschoolden beschikbaar zijn, bijvoorbeeld in de
energietransitie, dienstverlening, zorg of maakindustrie. Hier liggen
nadrukkelijk kansen voor het mbo. In Groningen werken onderwijsinstellingen, het bedrijfsleven en overheden samen in regionale
campussen waar kennisontwikkeling, scholing en innovatie aan elkaar
verbonden worden. Het Masterplan Campussen van de Toekomstagenda
Groningen zet in op de ontwikkeling van campussen, innovatieecosystemen en een toekomstbestendige arbeidsmarkt in Groningen. Het
Rijk stelt voor de doorontwikkeling van deze campussen voor
ontwikkeling, kennis en innovatie € 50 miljoen extra beschikbaar.
Hierbij speelt ook een leven lang ontwikkelen, het verhogen van basisvaardigheden en duurzame inzetbaarheid van volwassenen een belangrijke rol. Het kabinet wil goed lopende initiatieven uit de regio, zoals «Het
noorden leert door», verder versterken en ruimte bieden voor nieuwe
initiatieven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

31

III. Hoogwaardige infrastructuur: bereikbaarheid en mobiliteit
Maatregel 35.8 – Het kabinet trekt € 85 miljoen uit voor het
opnieuw in gebruik nemen voor passagiersvervoer van de
spoorlijn tussen Stadskanaal en Veendam.
Maatregel 35.9 – De Rijksweg N33 wordt verbreed. Hiervoor trekt
het Rijk in totaal € 395 miljoen uit, in aanvulling op de hiervoor al
door de Regio gereserveerde middelen.
Bereikbaarheid en mobiliteit zijn cruciaal voor het verdienvermogen van
Groningen. Daarom committeert het kabinet zich aan de volgende extra
investeringen op het gebied van infrastructuur: het opnieuw in gebruik
nemen voor passagiersvervoer van de spoorlijn tussen Veendam
en Stadskanaal als mogelijke eerste fase van de aanleg van de Nedersaksenlijn en het op termijn verbreden van het Rijksweg N33 van
Zuidbroek naar de Eemshaven inclusief een nieuwe oeververbinding. Deze projecten zullen niet van vandaag op morgen gerealiseerd
zijn, omdat eerst de Tracéwetprocedure voor de N33 Midden van
Zuidbroek naar Appingedam moet worden afgerond en deze procedure
nog moet worden opgestart voor de N33 Noord tussen Appingedam en
de Eemshaven. In deze procedures zal worden onderzocht wat de
mogelijkheden en onmogelijkheden zijn. Daarnaast moeten afspraken
worden gemaakt over (het berekenen van de depositie van) stikstof en de
uitvoering. Dit mede in het licht van eerder gemaakte bestuurlijke
afspraken over deze projecten.
Deze investeringen komen bovenop de door het kabinet al aangekondigde
onderzoeken in het kader van het MIRT, zoals het onderzoek naar de
verbetering van de treinverbinding tussen Groningen en Almelo en
verbetering van het bestaande spoor. Daarnaast loopt het onderzoek naar
de betere verbinding tussen de Randstad en het noorden. Voor het op
termijn aanleggen van de Lelylijn heeft het kabinet met het coalitieakkoord € 3 miljard beschikbaar gesteld.
IV. Aandacht voor ruimtelijke inpassing
De energietransitie en de transitie van het landelijk gebied hebben ook
flinke ruimtelijke consequenties. Groningen en Noord-Drenthe hebben
een uniek landschap waar deze ruimtelijke puzzel zorgvuldig moet worden
gelegd. Dat vraagt om keuzes, slimme combinaties en innovaties, want de
ruimte is beperkt. Niet alles kan overal. Het is belangrijk om er voor te
zorgen dat bewoners zich in de veranderingen herkennen, dat wat van
waarde is behouden blijft en de ruimtelijke kwaliteit wordt versterkt. De
zogeheten NOVEX-aanpak kan hierbij helpen. Alle provincies doen de
komende tijd met hulp vanuit het Rijk een ruimtelijk voorstel voor een
toekomstbestendige en aantrekkelijke woon-, werk- en leefomgeving in
samenhang met de grote opgaven zoals op het gebied van water, bodem
en natuur. Voor het zogeheten NOVEX-gebied Groningen zal hiervoor in
samenhang met het programma Mooi NL van het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) een ontwikkelperspectief
worden opgesteld.
V. Voldoende regie en uitvoeringscapaciteit
De transities die voortvloeien uit de Economische Agenda voor het
gaswinningsgebied vragen om een flinke uitvoeringscapaciteit. Het
waarmaken van de Economische Agenda vraagt om commitment van vele
partijen. Het Rijk zal hier aan bijdragen met menskracht en middelen en
zet Groningen en Noord-Drenthe op één bij de uitrol van nieuw

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

32

beleid. In de uitvoering speelt het Nationaal Programma Groningen een
belangrijke rol en moeten onherroepelijk ook keuzes worden gemaakt en
prioriteiten worden gesteld, waarbij gebieden onderling niet concurreren.
Dit vraagt om bestuurlijke sturing van Regio en Rijk en strategische
coördinatie op het niveau van de totale opgave. De regie over de
uitvoering van de Economische Agenda ligt bij maatschappelijke partners
(ondernemers en onderwijs/kennisinstellingen), verbonden aan het NPG,
en afhankelijk van het onderwerp bij de lokale en regionale overheden en
hun samenwerkingsverbanden. Waar dit gewenst is, helpt het Rijk met
expertise, maatwerk en experimenteerruimte. De overheden monitoren de
besteding en sturen op de uitvoeringscapaciteit.

Wat zijn de Masterplannen die Groningen verder brengen?
Zeehavens
Het Masterplan Zeehavens richt zich op de ontwikkeling van de
Groningse zeehavens voor de grootschalige opwekking, aanlanding
en toepassing van duurzame energie en grondstoffen (inclusief
benodigde infrastructuur). Hen doel is verduurzaming van de
industrie en het aantrekken van nieuwe bedrijvigheid.
Regiocentra
Het doel van het Masterplan Regiocentra is om voor tien regionale
kernen in Groningen de ruimtelijke kwaliteit en leefbaarheid te
verbeteren zoals door behoud van lokale voorzieningen. Dit raakt
sterk aan de Sociale Agenda.
Landelijk gebied
Het Masterplan Landelijk Gebied beoogt investeringen in de kwaliteit
van het Groningse landschap. Daarbij wordt gekeken naar de
natuurwaarden, klimaatadaptatie (o.a. water vasthouden en
waterberging) en het toeristisch-recreatief potentieel van gebieden.
Groningen neemt deze projecten op in het provinciale gebiedsprogramma dat wordt gemaakt in het kader van het Nationaal
Programma Landelijk Gebied. Voor de toekenning van middelen
gelden de voorwaarden van het Transitiefonds.
Campussen
Het Masterplan Campussen zet in op de ontwikkeling van
campussen, innovatie-ecosystemen en een toekomstbestendige
arbeidsmarkt in Groningen. Door partijen zoals de provincie,
schoolinstellingen, ziekenhuizen en het Rijk worden afspraken
vastgelegd over de planning en financiering van initiatieven en
structurele onderlinge samenwerking.
Oost-Groningen
Doel van het Masterplan Oost-Groningen is de cirkel van sociaaleconomische problematiek in Oost-Groningen die van generatie op
generatie over gaat te doorbreken door het sociaaleconomisch
potentieel van het gebied te benutten en te versterken. De inspanningen vanuit de Sociale Agenda sluiten hierop aan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

33

4. Bouwen aan een betere overheid

De overheid heeft te lang te weinig oog gehad voor de belangen van de
mensen in het aardbevingsgebied. De enquêtecommissie stelt dat de
kennisopbouw- en deling binnen het Ministerie van EZK gebrekkig was,
en de samenwerking met de oliemaatschappijen zo hecht dat kritische
geluiden als «slechts een mening» konden worden afgedaan. In de
besluitvorming waren daardoor belangen als waardemaximalisatie,
leveringszekerheid en voorzieningszekerheid geborgd, maar de veiligheid
en het welzijn van bewoners niet. De risico’s in het gaswinningsgebied
zijn bovendien te lang buiten het zicht van de toezichthouder gebleven, en
later ontbrak het de toezichthouder aan escalatiemogelijkheden. De
enquêtecommissie concludeert dat Rijksambtenaren de verantwoordelijke
bewindspersonen in het verleden onvolledig hebben geïnformeerd,
waardoor besluiten op onjuiste aannames werden genomen en debatten
in de Tweede Kamer op eenzijdige informatie zijn gevoerd. De enquêtecommissie spreekt daarom van een ongekend systeemfalen en legt
daarbij terecht de nadruk op het morele perspectief van het overheidshandelen en de NAM.
Het kabinet erkent dat het in retrospectief geen verstandige keuze is
geweest om de twee trajecten van schade en versterking uit elkaar te
trekken. Tegelijk neemt het kabinet het advies van de enquêtecommissie
ter harte om de governance van de schadeafhandeling en versterking nu
in de basis niet te veranderen. Het alsnog integreren van IMG en NCG
leidt de aandacht te veel af van de verbeteringen die nú nodig zijn voor
bewoners en kan daarmee leiden tot oponthoud en bewoners terugwerpen in de tijd. In het verleden is, juist bij de afhandeling van de
gevolgen van de gaswinning, al vaak gebleken dat (systeem)wijzigingen
tot vertraging kunnen leiden. Dat laat onverlet dat het kabinet fundamentele verbeteringen wil doorvoeren in de aanpak van schade en
versterking, die moeten leiden tot merkbare verbetering voor bewoners.
Daarnaast blijft het kabinet inzetten op betere samenwerking tussen het
IMG en de NCG. Hiervoor wordt onder andere de één-loketgedachte
gerealiseerd.
Het kabinet neemt het oordeel van de enquêtecommissie over rol van de
overheid en ambtenaren bij de gaswinning in Groningen zeer serieus en
wil leren van de fouten die zijn gemaakt. De enquêtecommissie heeft
waardevolle aanbevelingen gedaan om onder andere het toezicht te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

34

verbeteren, de kennisontwikkeling over de ondergrond in ons land te
versterken en het publieke belang in de beleidsontwikkeling meer
aandacht te geven. Ook adviseert de enquêtecommissie om publiekprivate samenwerkingen beter vorm te geven en te voorkomen dat
gedupeerden in Groningen en Noord-Drenthe in de toekomst last
ondervinden van juridisch getouwtrek tussen de staat en de oliemaatschappijen. In dit hoofdstuk beschrijft het kabinet hoe het opvolging geeft
aan deze aanbevelingen en wil bouwen aan een betere overheid, die er is
voor álle mensen in Nederland.
Maatregel 36 – Direct contact tussen Kamer en toezichthouder
De enquêtecommissie adviseert om de bevoegdheden en onafhankelijkheid van SodM te versterken, zodat de toezichthouder beter is
gepositioneerd om het verschil te maken. Dit advies sluit aan bij de
initiatiefnota van Kamerlid Omtzigt met voorstellen ter versterking van de
onafhankelijkheid van de rijksinspecties, de afspraken die zijn gemaakt in
het coalitieakkoord, en de stappen die het Rijk wil zetten met het
vastleggen van de onafhankelijke taakuitoefening van de rijksinspecties in
een Wet op de rijksinspecties. Het kabinet zal in de Wet op de rijksinspecties opnemen dat de leiding en medewerkers van de rijksinspecties
op verzoek van de Kamer rechtstreeks aan de Kamer informatie mogen
verstrekken en hun oordelen kunnen geven over door hen afgerond en
openbaar gemaakt onderzoek. Een inspecteur-generaal heeft dan geen
toestemming van een Minister of Staatssecretaris meer nodig om een
uitnodiging van een Kamercommissie te accepteren, en kan punten van
zorg rechtstreeks onder de aandacht brengen van de Tweede Kamer.
Maatregel 37 – Actief openbaar maken van adviezen van rijksinspecties
Het kabinet zal ervoor zorgen dat de rijksinspecties hun adviezen
zelfstandig openbaar kunnen maken. Daarmee sluiten de rijksinspecties
aan bij de systematiek die op grond van de Wet open overheid geldt voor
adviezen van adviescolleges of adviesorganen. Zo wordt de informatievoorziening, onder andere aan de Kamer, verbeterd.
Maatregel 38 – Introduceren collegiaal bestuur bij SodM
Het kabinet maakt mogelijk dat het SodM, conform de aanbevelingen van
de enquêtecommissie, werkt met een collegiaal bestuur, bestaande uit de
inspecteur-generaal en twee bestuursleden. De commissie heeft daarnaast
voorgesteld om, specifiek voor het SodM, de beoordeling van de
inspecteur-generaal en het collegiaal bestuur niet door de secretarisgeneraal van het ministerie, maar door een raad van toezicht te laten
plaatsvinden. Deze combinatie, waarbij een inspectie onderdeel is van een
ministerie, terwijl een raad van toezicht het functioneren beoordeelt,
kennen we echter nergens binnen de organisatiekaders van het Rijk, en
verhoudt zich niet met de directe ministeriële verantwoordelijkheid. Er zijn
wel diverse voorbeelden van zelfstandig bestuursorganen met een raad
van toezicht, omdat die niet onder een ministerie vallen. Het kabinet zal
onderzoeken hoe de onafhankelijke beoordeling van het collegiale bestuur
binnen de kaders voor de organisatie van de rijksdienst kan worden
geborgd. Overigens worden deze kaders de komende tijd herzien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

35

Maatregel 39 – Waarborgen voor onafhankelijke taakuitoefening
Inspecties krijgen plek in Wet op de rijksinspecties
Het kabinet neemt de aanbevelingen die de Inspectieraad heeft gedaan
om de onafhankelijke taakuitoefening van het toezicht te waarborgen mee
bij de uitwerking van de nieuwe Wet op de rijkinspecties. Voor een aantal
aanbevelingen van de Inspectieraad wordt nog onderzocht hoe de
uitvoering daarvan vorm kan krijgen, bijvoorbeeld de aanbeveling om ook
voor andere inspecties dan SodM een collegiaal bestuur in te stellen, de
mogelijkheid voor het zelfstandig opstellen van werkprogramma’s en
nadere waarborgen voor benoeming, aanstelling en beoordeling van het
bestuur. Het kabinet streeft ernaar het wetsvoorstel na de zomer in
consultatie te brengen.
Maatregel 40 – Aanpassen ambtseed en stimuleren tegendenken
binnen ministeries
Zoals de Minister van BZK aan de Kamer heeft laten weten, wordt het
publiek belang toegevoegd aan de ambtseed voor rijksambtenaren
(Kamerstuk 29 362, nr. 320). Het streven is om deze wijziging per 1 januari
2024 in werking te laten treden. Ook continueert het kabinet de inspanningen om te investeren in ambtelijk vakmanschap. Onderdeel daarvan is
dat alle rijksambtenaren, inclusief medewerkers van toezichthouders en
uitvoeringsorganisaties, zich vrij en veilig moeten voelen om zich uit te
spreken over zaken die niet goed gaan. Dit vereist blijvende inzet op een
open cultuur, waar de departementen met verschillende hulpmiddelen en
specifieke rijksbrede verbeterprogramma’s aan werken. De overheden die
betrokken zijn bij de uitvoering van de maatregelen in deze brief stellen
verder een concreet uitvoeringsplan op waarbij de focus ligt op het
luisteren naar inwoners en ruimte bieden aan de uitvoeringsorganisaties
om naast mensen te kunnen staan. Het Rijk zal hierbij gebruik maken van
de adviezen uit de recent gepubliceerde Staat van de Uitvoering en de
Rijksbrede afspraken uit het programma Werk aan Uitvoering.19
Maatregel 41 – Betere spreiding van de rijkswerkgelegenheid
Om de rijksoverheid meer zichtbaar en toegankelijk voor mensen in de
regio te maken, werkt het kabinet aan een betere spreiding van rijksdiensten. Nieuwe inzichten in de betekenis van een nabije rijksoverheid
worden vertaald naar beleidsvorming, dienstverlening en hoe er met de
regio wordt samengewerkt. De bevoegdheden van de Minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties worden versterkt, zodat zij hier
een stevigere coördinerende en adviserende rol in kan vervullen.
Rijkswerkgelegenheid werkt positief door op de leefbaarheid en economische kracht van regio’s. Dat geldt ook voor het gaswinningsgebied. In
de stad Groningen worden rijksontmoetingspleinen in bestaande
rijkskantoren gerealiseerd, zodat rijksambtenaren die daar niet hun
standplaats hebben er kunnen werken. Daarnaast is eerder toegezegd dat
in Assen een rijkshub wordt geopend, waar medewerkers van verschillende rijksdiensten kunnen werken, ontmoeten en vergaderen. Verder
bieden de uitvoeringsorganisaties IMG en NCG dienstverlening op lokaal
niveau, zodat zij weten wat er speelt in de dorpen en wijken waar
schadeherstel en versterking nodig is. Het Rijk trekt extra geld uit om
ervoor te zorgen dat deze dienstverlening verder verbetert.

19

Laten we samen werken aan oplossingen voor de publieke dienstverlening; politiek, beleid en
uitvoering. De Staat van de Uitvoering biedt inzicht in knelpunten en doet concrete
voorstellen. – Staat van de Uitvoering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

36

Ambtenaren werken in het publiek belang.
Wat betekent dat voor hun dagelijks werk?
Het rijksbrede verbeterprogramma Grenzeloos Samenwerken/
Ambtelijk Vakmanschap draagt bij aan een bewustwordings- en
cultuurveranderingsproces binnen de rijksoverheid waarbij de
publieke kernwaarden leidend zijn en grenzeloos samenwerken de
standaard wordt. Ambtelijk vakmanschap wordt beschreven vanuit 7
basisprincipes. Het doel is dat alle 120.000 rijksambtenaren bekend
en bekwaam zijn met deze principes.
De 7 basisprincipes van ambtelijk vakmanschap
1. Werken vanuit vertrouwen
Waarden: open, inclusief, integer
2. Werken vanuit de opgave
Waarden: (grenzeloos) samenwerkend en mensgericht
3. Werken vanuit dienstbaarheid
Waarden: behoorlijk, toegankelijk, dienstverlenend
4. Werken vanuit legitimiteit
Waarden: rechtmatig en rechtvaardig
5. Werken vanuit verantwoordelijkheid
Waarden: doelgericht, doelmatig en aanspreekbaar
6. Werken vanuit verantwoording
Waarden: navolgbaar en transparant
7. Werken vanuit professionaliteit
Waarden: vakkundig, kritisch en verbeteringsgericht

Maatregel 42 – Bewindslieden en beleidsambtenaren gaan op
grote schaal in gesprek met burgers
Bewindspersonen gaan actief in gesprek met de doelgroep van het beleid
waar zij voor verantwoordelijk zijn. Ambtenaren, uit alle organisatieonderdelen, worden gestimuleerd om vaker werkbezoeken af te leggen, te
werken buiten hun kerndepartement, mee te lopen in de uitvoering en
actief de verbinding te zoeken met de buitenwereld. Zo worden zij beter
zichtbaar én benaderbaar. Ervaringsverhalen en signalen over knelpunten
in het beleid en de uitvoering kunnen zo sneller worden opgehaald én zich
verspreiden binnen de organisatie. Dit vraagt een structurele inzet op
cultuurverandering binnen het Rijk. Nieuw beleid wordt ontwikkeld samen
met de uitvoeringsorganisaties en in samenspraak met inwoners. En van
beleidsambtenaren die zich bezighouden met de maatregelen uit deze
brief wordt verwacht dat zij regelmatig in Groningen of Noord-Drenthe
werken.
Maatregel 43 – Het Gasgebouw wordt de komende jaren
ontmanteld
De beëindiging van de gaswinning uit het Groningenveld leidt de
komende jaren tot de ontmanteling van het Gasgebouw. De NAM is van
plan om haar belang in kleine gasvelden te verkopen aan derde partijen.
De NAM blijft enkel nog bestaan om de winning in Groningen af te
ronden, de infrastructuur op te ruimen en de kosten voor schade en
versterken te dragen. Daarmee komt ook zo snel als mogelijk een eind aan
de publiek-private samenwerking in GasTerra, het verkoopkantoor van het
Groningengas. Wat rest, is het afhandelen van de gevolgen van de
publiek-private samenwerking in het Gasgebouw. Het kabinet is zich ervan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

37

bewust dat deze gevolgen nog lang kunnen doorwerken in de bodem, in
de huizen en hoofden van bewoners en kosten met zich meebrengen.
Maatregel 44 – Uitkomst gesprekken met Shell en ExxonMobil
heeft geen effect op gedupeerden
Het kabinet wil dat er een eind komt aan de voortdurende discussies van
de NAM over het betalen van de rekening van het schadeherstel en de
versterking in het aardbevingsgebied. Deze discussies halen bij sommige
bewoners pijnlijke herinneringen op aan de juridische strijd die zij zelf
tegen de NAM hebben gevoerd. Daarom heeft het kabinet de Kamer op
13 december 2022 geïnformeerd dat de Staat in gesprek gaat met Shell en
ExxonMobil om te bezien of het mogelijk is definitieve afspraken te maken
over de financiële afwikkeling van de gaswinning (Kamerstuk 33 529,
nr. 1105). Randvoorwaarde voor eventuele afspraken is dat de NAM zijn
verantwoordelijkheid neemt. Het kabinet zal de Kamer op gezette
momenten informeren over het verloop van de gesprekken en, voordat
een eventueel akkoord wordt gesloten, de Kamer informeren over het dan
bereikte resultaat. Mochten de gesprekken met de oliebedrijven niet tot
afspraken leiden, dan zal de Staat eenzijdig optreden om de oliebedrijven
aan hun verplichtingen te houden en hiervoor ieder beschikbaar juridisch
instrument inzetten. Op 31 maart 2021 is de Kamer geïnformeerd dat de
NAM diverse juridische procedures is gestart omdat zij zich niet kan
vinden in de wijze waarop de overheid het schadeherstel en de
versterking afhandelt (Kamerstuk 33 529, nr. 866). Het kabinet ziet de
uitkomst van deze procedures met vertrouwen tegemoet. De uitkomst van
de juridische procedures en de gesprekken met de oliebedrijven hebben
geen invloed op het uitkeren van schadevergoedingen aan bewoners en
de uitvoering van de versterking. Het Rijk zal ervoor zorgen dat de
uitvoeringsinstanties over de benodigde middelen beschikken om hun
taken, en de maatregelen uit deze kabinetsreactie, uit te voeren.
Maatregel 45 – Toezicht op opruimactiviteiten
Op grond van de Mijnbouwwet is de NAM verplicht om alle mijnbouwlocaties in Groningen na beëindiging van de winning op te ruimen. SodM
krijgt als wettelijke taak om expliciet toezicht te houden op de uitvoering
van de opruimactiviteiten, de monitoring en onderzoek door de NAM en
de nazorg. Het kabinet zal de Kamer jaarlijks informeren over de
voortgang van de opruimwerkzaamheden en de ontwikkeling van de
kosten in relatie tot de getroffen voorzieningen in de nieuwe Staat van
Groningen (zie ook maatregel 1).
Maatregel 46 – Toets op borgen publiek belang in strategie staatsen beleidsdeelnemingen
Het kabinet zet steviger in op de rol die staats- en beleidsdeelnemingen
spelen bij het borgen van publieke belangen, en op een verdere professionalisering van het actief aandeelhouderschap van de staat. Dat is ook het
uitgangspunt van de Nota Deelnemingenbeleid Rijksoverheid 2022. Als
het gaat om de staats- en beleidsdeelnemingen EBN, Gasunie en GasTerra
moeten de te borgen publieke belangen expliciet worden opgenomen in
de strategie van de betreffende onderneming. Het kabinet zal toetsen of
de publieke belangen afdoende in de strategie van EBN en GasTerra zijn
opgenomen. Bij Gasunie is dit al het geval en wordt de huidige strategie
dit jaar herijkt. Bij nieuwe publiek-private samenwerkingen zal, als hier
een (al dan niet nieuw op te richten) staatsdeelneming bij betrokken is, de
Nota Deelnemingenbeleid worden toegepast om te borgen dat het
publieke belang centraal staat in de strategie van die onderneming en de
uitoefening van het aandeelhouderschap door de Staat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

38

Maatregel 47 – Meer transparantie over borgen publieke belangen
door EBN
EBN zal in haar jaarverslag rapporteren over het behartigen van publieke
belangen bij de uitvoering van haar wettelijke taken. Het Ministerie van
EZK zal als aandeelhouder van EBN hier blijvend aandacht voor vragen bij
EBN en haar Raad van Commissarissen. Verder zal EBN de publieke
belangen die worden gediend met een specifieke publiek-private
samenwerking voortaan opnemen in de overeenkomsten die zij aangaat.
Hierin zullen ook afspraken worden gemaakt over een exit-strategie, en
over evaluatiemomenten, waarbij expliciet wordt stilgestaan bij de vraag
of de publieke belangen in de betreffende samenwerking nog voldoende
worden geborgd. Nieuwe overeenkomsten van samenwerking zullen, met
uitzondering van bedrijfsgevoelige informatie, openbaar gemaakt worden,
ervan uitgaande dat de wederpartijen van EBN hier ook mee instemmen.
Maatregel 48 – Er komt een Rijksprogramma voor duurzaam
gebruik van de ondergrond
Het kabinet werkt als uitwerking van de Contourennota en in lijn met de
Nota Ruimte en het Nationaal Programma Bodem en Ondergrond aan een
speciaal Rijksprogramma voor duurzaam gebruik van de ondergrond. In
dit programma wordt opgenomen in welke gebieden welke activiteiten
wel, niet of onder voorwaarden mogen plaatsvinden, en welke publieke
belangen daarbij spelen (Kamerstuk 32 849, nr. 214). In vergunningentrajecten voor concrete projecten krijgt participatie van betrokkenen een
grotere rol, bijvoorbeeld door de inzet van gebiedsprocessen voorafgaand
aan het vergunningentraject. Zoals is aangegeven in de Contourennota
over de aanpassing van de Mijnbouwwet, zal het kabinet verkennen hoe
de lusten en lasten van mijnbouwactiviteiten anders kunnen worden
verdeeld, door een deel van de baten terug te laten vloeien naar de regio.
Hierbij zullen ook de aanbevelingen van de enquêtecommissie betrokken
worden over de rol van bewoners in publiek-private samenwerkingen.
Winningsvergunningen worden voor kortere periodes afgegeven, zodat
sneller bijgestuurd kan worden.
Maatregel 49 – Méér kennis, betere data en monitoring van
mijnbouweffecten
Er komt een nieuw samenhangend kennisprogramma voor duurzaam en
veilig gebruik van de ondergrond in de energietransitie én de bovengrondse effecten op mensen, gebouwen en infrastructuur. In dit overkoepelende kennisprogramma (GeoKennisNL) komt alle relevante kennisontwikkeling samen, zowel over de gaswinning in Groningen als uit kleine
velden elders in Nederland, gasopslag, zoutwinning, archeologie en
nieuwe activiteiten zoals geothermie, energie- en CO2-opslag. De
suggestie van de enquêtecommissie om een norm te ontwikkelen voor de
aanvaardbaarheid van (herhaalde) schade bij mijnbouwactiviteiten wordt
hier ook bij betrokken. Er komt een plan om nieuwe kennis op een
begrijpelijke manier beschikbaar te maken voor een breed publiek en voor
universiteiten, kennisinstellingen en overheden worden periodiek
kennisdagen georganiseerd. Daarnaast komt er een speciaal dataprogramma om meer en betere data over de ondergrond te verzamelen en op
een toegankelijke manier te ontsluiten. Ook wordt de monitoring van
mogelijke effecten van het gebruik van de ondergrond verbeterd, zodat
alle betrokken partijen en belanghebbenden een gelijke informatiepositie
hebben. Het Rijk zal verder samen met de kennisinstellingen, het Advies
College Veiligheid Groningen (ACVG) en SodM een Kennismanagementteam Ondergrond & Bovengrondse Effecten instellen om richting te
geven aan de beleidsontwikkeling, meetinfrastructuur, dataverzameling,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

39

kennisopbouw, risicostrategieën, effectmonitoring en communicatie. Tot
slot zal het Rijk een kennisscan uitvoeren in de eigen organisatie om de
aanwezigheid van voldoende specialistische kennis in kaart te brengen.
Het Rijk zal zorgen voor voldoende middelen om deze noodzakelijke
kennis en kunde te borgen en het data- en kennismanagement goed uit te
voeren. Gemeenten zullen, vanwege hun vaak beperktere omvang,
moeten kunnen terugvallen op de provincies, de landelijke overheid of
publieke kennisinstellingen zoals het KNMI en de Geologische Dienst
Nederland. De Staatssecretaris van Economische Zaken & Klimaat zal
voor de zomer in gesprek gaan met de provincies en gemeenten hoe hier
vorm aan kan worden gegeven.
Maatregel 50 – Veiligheids- en risicostrategie voor ondergrondse
activiteiten
Het data- en kennisprogramma geven inzicht in de mogelijke effecten en
risico’s van het gebruik van de ondergrond. Om deze effecten te kunnen
duiden werkt het kabinet aan een beleidskader voor veiligheids- en
gezondheidsrisico’s van de energietransitie, waaronder mijnbouw. Dit
beleidskader zal rond de zomer met de Kamer gedeeld worden. Iedereen
in Nederland moet er op kunnen vertrouwen dat activiteiten alleen
plaatsvinden als de risico’s laag genoeg zijn. Potentiële risico’s zijn echter
niet alleen gekoppeld aan het uitvoeren van de mijnbouwactiviteiten. Er
zijn ook mogelijke effecten en risico’s nadat de activiteit gestopt is. Omdat
het momenteel nog ontbreekt aan een methode om ervaringen van
bewoners en de impact van effecten aan de bovengrond mee te wegen in
beslissingen, gaat het kabinet een norm opstellen voor de impact van
effecten op de leefomgeving, inclusief een norm voor de aanvaardbaarheid van (herhaalde) schade. Om omwonenden beter te betrekken bij
de vormgeving van risicobeleid, werkt het kabinet verder aan een landelijk
onderzoek naar risicoperceptie en een handreiking voor risicocommunicatie. De lessen die in Groningen zijn geleerd met betrekking tot de
schadeafhandeling worden benut voor andere delen van Nederland,
waaronder ook de afhandeling van schade door de voormalige steenkoolwinning in Limburg.
Over de wet op de parlementaire enquête 2008 (WPE)
De parlementaire enquêtecommissie doet een drietal aanbevelingen die
zien op het enquêteproces dat is vastgelegd in de WPE. Omdat deze
aanbevelingen van belang zijn voor de (voorbereiding op) toekomstige
enquêtes, hecht het kabinet eraan om vroegtijdig te worden betrokken bij
eventuele wijzigingen. De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is bovendien graag bereid om met de Kamer in gesprek te
treden, bijvoorbeeld om te bezien welke knelpunten zich in de praktijk
voordoen bij vorderingen die gericht zijn aan overheidsorganisaties en
welke oplossingen hiervoor mogelijk zijn. Hierbij geeft het kabinet in
overweging om bij de opvolging van de aanbevelingen van de enquêtecommissie ook de conclusies te betrekken van de evaluatie van de WPE
die de Tweede Kamer in 2017 heeft gedaan, bijvoorbeeld met betrekking
tot de bijstandsverlening aan genodigden. Een wijziging van de WPE werd
toen niet beschouwd als een oplossing voor de gesignaleerde problemen
(Kamerstuk 33 812, nr. 4).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

40

5. Tot slot
Een nieuw begin: bouwen aan vertrouwen
Het kabinet beseft dat de overheid op dit moment te weinig levert voor
een te grote groep mensen. Dat raakt niet alleen de omgang met de
gevolgen van de gaswinning in Groningen en Noord-Drenthe, maar ook
bredere thema’s zoals bestaanszekerheid, wonen, het voorzieningenniveau en de welvaartverdeling in Nederland. Het kabinet ziet dat het
overheidsstelsel, en daarmee onbedoeld ook te vaak het beleid, in de
afgelopen decennia te veel gericht is geweest op de welvaartsontwikkeling in de economisch sterkste regio’s van ons land. Regelingen die met
de beste bedoelingen zijn opgezet werken daardoor te vaak niet goed
genoeg voor de mensen voor wie ze bedoeld zijn. En investeringen slaan
vaak neer op plekken die al sterker ontwikkeld. Dit zien we bijvoorbeeld
terug in de werking van maatschappelijke kosten-batenanalyses. Deze
houden nu onvoldoende rekening met toekomstige potentie van regio’s
en met de omstandigheden in dunner bevolkte gebieden. Bij toekomstige
maatschappelijke kosten-batenanalyses zullen daarom dergelijke
verdelingseffecten nadrukkelijker in beeld gebracht moeten worden.
Het kabinet erkent dat de focus op sterke regio’s heeft geleid tot onwenselijke verschillen in Nederland. Dit heeft het vertrouwen van mensen in de
overheid geschaad en raakt aan het gevoel dat de overheid er niet meer
voor hen is. Het kabinet wil daarom werk maken van duurzaam sterke
regio’s in heel Nederland. Dit vraagt om een overheid die rekening houdt
met regionale verschillen en werkt aan een andere balans tussen schaal
en beschikbaarheid, tussen rechtvaardigheid en doelmatigheid.
Overheidsinvesteringen moeten gebaseerd zijn op een breder principe
dan alleen het bereik van een zo groot mogelijk groep mensen. De aanpak
voor Groningen en Noord-Drenthe in deze brief sluit daarmee aan op de
aanbevelingen uit het rapport «Elke regio telt!», en is een eerste stap van
een kabinetsbrede opdracht om op een andere, meer integrale manier te
kijken naar opgaven en kansen in regio’s. Het kabinet zal hier verder op in
gaan in de kabinetsreactie op het rapport «Elke regio telt!», die voor de
zomer verschijnt.20
Het is volkomen begrijpelijk dat bewoners van het gaswinningsgebied
eerst resultaat willen zien voordat zij vertrouwen op verbetering. In het
verleden zijn te vaak beloften gebroken en toezeggingen gedaan die
uiteindelijk niet waargemaakt konden worden. Het kabinet heeft daarom
naast een ereschuld ook een resultaatopdracht. Mensen in het
gaswinningsgebied verwachten concrete daden en hebben daar ook
recht op. Het gaat om het realiseren van meer veiligheid, met inbegrip
van psychosociale veiligheid; om een mildere, makkelijkere en
menselijkere uitvoering van de schadeafhandeling en een gebiedsgerichte uitvoering van de versterking waarin bewoners centraal staan; om
investeringen in leefbaarheid, verduurzaming, sociaal én economisch
perspectief; en om voorkomen dat het leed in Groningen zich elders
herhaalt. De maatregelen in deze brief zijn bedoeld als flinke aanzet om
dat mogelijk te maken.
Daarbij vraagt de uitvoering van deze maatregelen een generatielange
inzet én goede samenwerking van Rijk én Regio, samen met tal van
andere partijen. De genoemde extra uitgaven zijn uiteraard afhankelijk van
parlementaire goedkeuring. Hierbij hoort ook de erkenning dat niet alles
altijd zal lukken of zal kunnen: sommige resultaten zullen afhankelijk zijn
20

Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli), de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS) en de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

41

van factoren die het kabinet niet geheel kan beïnvloeden, zoals ontwikkelingen op de arbeidsmarkt, in de bouwsector en de geopolitiek. Bovendien
doen de maatregelen een groot beroep op de uitvoeringscapaciteit. Het
kabinet zal daarom alle uitvoeringspartijen, lokale overheden en SodM
nauw blijven betrekken om de uitvoerbaarheid van de maatregelen te
borgen. Geen onhaalbare beloften doen, maar wel zoveel mogelijk
randvoorwaarden creëren om Groningen en Noord-Drenthe weer zichzelf
te laten zijn. De bruisende stad, het schitterende ommeland met haar vele
Romaanse kerken en monumentale boerderijen, de innovatieve bedrijven
en het prachtige Noord-Drentse landschap met brink- en esdorpen,
heidevelden en vennetjes. Met bewoners die gezonder en gelukkiger zijn
en wonen in een regio die bloeit in plaats van beeft. Een nieuw begin voor
een regio die een koploperrol vervult op het gebied van energie,
gezondheid en (landbouw)innovatie, met kansen voor iedereen.
De Minister-President,
De Minister van Algemene Zaken,
M. Rutte
De Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat,
J.A. Vijlbrief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 561, nr. 17

42