KWALITEIT KLEINE MBO-OPLEIDINGEN

Utrecht, november 2014

Voorwoord

De doelmatigheid van het mbo is al jaren een bestuurlijk en politiek relevant
onderwerp. Het gaat dan veelal om twee aspecten: een goede aansluiting op de
arbeidsmarkt en een goede spreiding van het opleidingsaanbod. Recent is een
wetsvoorstel ingediend voor verdere optimalisering van het aanbod. De nieuwe
Wet macrodoelmatigheid in het beroepsonderwijs die naar verwachting in
december 2014 van kracht wordt, beoogt unieke, kleine opleidingen met een
goed arbeidsmarktperspectief te behouden, maar een inefficiënt aanbod van
kleine opleidingen te voorkomen.
Ook de inspectie vindt de doelmatigheid van het onderwijs een belangrijk
onderwerp, zeker wanneer de kwaliteit van kleine opleidingen in dit verband ter
discussie staat. Wij voerden daarom een onderzoek uit naar de kwaliteit van
deze opleidingen.
We hebben vastgesteld dat de kwaliteit van de kleine opleidingen die wij
onderzochten niet minder is dan die van de grote opleidingen die de afgelopen
jaren in het reguliere toezicht zijn onderzocht. Studenten aan kleine opleidingen
zijn bovendien overwegend net zo tevreden als studenten aan grote opleidingen,
en zij hebben een iets grotere diplomakans dan studenten aan grote opleidingen.
Onze bevindingen over de kwaliteit van kleine opleidingen nemen de zorg over
de kwetsbaarheid ervan weg. Wij concluderen dat er vanuit kwaliteitsoogpunt
geen aanleiding is om onderscheid te maken tussen kleine en grote opleidingen
in de discussies rond de (macro)doelmatigheid. We zien wel dat grote
opleidingen het voortbestaan van kleine opleidingen mede mogelijk maken: aan
kleine opleidingen worden relatief meer financiële middelen besteed.

Monique Vogelzang
Hoofdinspecteur middelbaar beroepsonderwijs

INHOUD
Samenvatting 4
1
1.1
1.2
1.3

Inleiding 7
Doel en vraagstelling 8
Onderzoekspopulatie 9
Leeswijzer 10

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6

Onderwijskwaliteit 12
Inleiding 12
Onderwijsproces 12
Kwaliteitsborging 16
Opbrengsten en diplomakans 17
Studenttevredenheid 19
Antwoord op de onderzoeksvraag 21

3
3.1
3.2
3.3
3.4

Bedrijfsvoering 22
Inleiding 22
Werkwijze 22
Bevindingen 24
Antwoord op de onderzoekvraag 27

4
4.1
4.2
4.3

Doelmatigheid en arbeidsmarktperspectief 28
Inleiding 28
Arbeidsmarktperspectief sector techniek 28
Macrodoelmatigheid 29

Conclusie en slotbeschouwing 36
Bronnen 37
Bijlage I

Vragen uit de JOB-enquête die in de analyse zijn betrokken 38

3

Samenvatting

Inleiding
In de Kamerbrief Macrodoelmatigheid mbo van 14 april 2013 (ref. 503358) vraagt
de minister de inspectie onderzoek te doen naar kleine opleidingen. De minister
stelt dat het arbeidsmarktperspectief van opleidingen en de efficiëntie van het
opleidingsaanbod beter kunnen en moeten. Over het opleidingsaanbod staat er:
Kleine opleidingen zijn kwetsbaar voor kwaliteitsproblemen. Het aanbieden van
een groot aantal kleine opleidingen beïnvloedt bovendien de complexiteit in de
bedrijfsvoering en kan daarmee van invloed zijn op de prestaties van de instelling
(p.2).
Met dit onderzoek geven we gehoor aan het verzoek van de minister.
We voerden het onderzoek uit in de sector techniek, omdat deze sector de meeste
kleine opleidingen aanbiedt. Onder een kleine opleiding verstaan we een
beroepsopleiding uitgesplitst naar opleidingsniveau, waarop minder dan achttien
studenten bekostigd worden.
Onderzoeksvragen
Het onderzoek dient om vast te stellen of de veronderstelde risico’s die
beschreven zijn in de Kamerbrief zich in de praktijk manifesteren. De
onderzoeksvragen zijn: Wat is de kwaliteit van kleine opleidingen vergeleken met
die van grote opleidingen? en Hoe is de bedrijfsvoering van de kleine opleidingen
georganiseerd?
Gelet op voornoemde Kamerbrief, hebben wij voor de onderzochte opleidingen ook
de bedrijfsvoering, de arbeidsmarktrelevantie en het regionale aanbod in beeld
gebracht.
Kwaliteit van kleine opleidingen
Uit het onderzoek blijkt dat de kwaliteit van de onderzochte kleine opleidingen
vergelijkbaar is met de kwaliteit van grote opleidingen.
Onderwijsproces
De onderwijskwaliteit van kleine opleidingen wijkt nauwelijks af van die van grote
opleidingen. De 39 onderzochte kleine techniekopleidingen scoren op een aantal
indicatoren weliswaar net iets beter dan grote (techniek)opleidingen, maar alleen
op het punt van differentiatie zijn de onderzochte kleine techniekopleidingen
significant beter. Dit is te verklaren doordat studenten individueel de veelal
ingekochte onderwijsprogramma’s doorwerken.
Kwaliteitsborging
Voor alle 39 onderzochte kleine techniekopleidingen geldt dat ze volledig zijn
ingebed in het kwaliteitsborgingsysteem van de instelling. De kleine opleidingen
zijn daarmee bij de instellingen op dezelfde manier in beeld als de grote
opleidingen. Wij constateren dat de kleine opleidingen nog eenzelfde kwaliteitsslag
moeten maken als de grote opleidingen en sluiten wat dat betreft aan bij het
Onderwijsverslag 2013 dat rapporteert over de tekorten op het punt van de
kwaliteitsborging.

4

Opbrengsten
Bij opbrengsten gaat het om het diplomaresultaat en het jaarresultaat. De
opbrengsten van grote opleidingen zijn hoger dan die van kleine opleidingen.
Dat komt echter niet door de grootte van de opleiding, maar vooral door de
kenmerken van de studenten die kleine opleidingen volgen. Dit is gebleken uit een
nadere analyse. In kleine opleidingen zitten relatief meer mannen, meer
allochtonen en meer studenten met een lagere vooropleiding. Deze kenmerken
dragen bij aan een kleinere kans op het behalen van een diploma. We weten
bijvoorbeeld dat vrouwen minder vaak ongediplomeerd uitvallen dan mannen, en
autochtone studenten minder vaak dan allochtone.
Studenttevredenheid
Studenten aan kleine en grote opleidingen zijn ongeveer even tevreden over hun
opleiding. De analyses die we hebben uitgevoerd naar de studenttevredenheid
laten kleine en wisselende effecten van opleidingsgrootte zien. Wij vonden geen
overtuigend bewijs dat er een verschil in tevredenheid bestaat tussen studenten in
kleine en grote opleidingen.
Bedrijfsvoering
Wat betreft de bedrijfsvoering keken we naar verschillende aspecten. We bekeken
onderdelen van de bedrijfsvoering die van invloed kunnen zijn op de kwaliteit van
kleine opleidingen. We gingen onder meer na hoe de groepen waren
samengesteld over de studiejaren heen, of het lesmateriaal en de examens
werden ingekocht of niet, of er wordt samengewerkt met andere instellingen en of
het budget toereikend is.
Uit de gesprekken met het management blijkt dat aan het aanbieden van alle 39
onderzochte opleidingen een bewuste keuze ten grondslag ligt. Voor de
organisatie van de bedrijfsvoering betekent dat kort samengevat:
•
Heterogene groepen door clustering van studenten uit verschillende
opleidingen en/of verschillende leerjaren en/of verschillende leerwegen en/of
verschillende niveaus. Roostering en planning zijn hierdoor bewerkelijk en
kosten veel tijd.
•
Lesmateriaal en examens worden veelal ingekocht of samen met andere
instellingen ontwikkeld.
•
Goede voorzieningen: alle onderzochte opleidingen onderhouden nauwe
banden met het bedrijfsleven, dat vaak middelen en machines ter beschikking
stelt voor de praktijkruimtes.
Op financieel gebied zien we dat instellingen zorgen dat het budget voor het
verzorgen van het onderwijs toereikend is door intern te schuiven met financiële
middelen, waarbij grote opleidingen het voortbestaan van kleine opleidingen mede
mogelijk maken.
Macrodoelmatigheid en arbeidsmarktperspectief
Uit de gesprekken die wij voerden bij de onderzochte opleidingen blijkt dat
instellingen veelal oriënterend met elkaar in gesprek zijn over het
opleidingsaanbod. Het arbeidsmarktperspectief van de onderzochte
techniekopleidingen is overwegend (ruim) voldoende. Bij een enkele opleiding
constateerden we dat het arbeidsmarktperspectief onvoldoende is.
Conclusie

5

Uit ons onderzoek blijkt dat er geen aanleiding is tot zorgen over de kwaliteit van
kleine opleidingen. Wel blijken de grote opleidingen het voortbestaan van de
kleine opleidingen financieel gezien mogelijk te maken.
Instellingen erkennen voorts de noodzaak tot afstemmen van het
opleidingenportfolio op dat van andere instellingen. Vooral de teruglopende
studentenaantallen blijken de reden te zijn voor het zoeken naar toenadering, en
niet zozeer puur het streven naar een doelmatig aanbod van opleidingen.
Instellingen zouden ook meer vanuit dat perspectief de samenwerking op kunnen
zoeken. Dat zou de macrodoelmatigheid ten goede kunnen komen.

6

1

Inleiding

In de Kamerbrief Macrodoelmatigheid mbo van 14 april 2013 (ref. 503358) vraagt
de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap de inspectie onderzoek te doen
naar kleine opleidingen. De minister stelt dat het arbeidsmarktperspectief van
opleidingen en de efficiëntie van het opleidingsaanbod beter kunnen en moeten.
Over het aanbod staat er: Kleine opleidingen zijn kwetsbaar voor
kwaliteitsproblemen. Het aanbieden van een groot aantal kleine opleidingen
beïnvloedt bovendien de complexiteit in de bedrijfsvoering en kan daarmee van
invloed zijn op de prestaties van de instelling (p.2).
De zorg over de kwaliteit van kleine opleidingen komt onder andere voort uit de
constatering in het onderwijsverslag 2011 dat de opbrengsten van kleine
opleidingen in het studiejaar 2009/2010 lager liggen dan die van grote
opleidingen. 1
Wat betreft de complexiteit in de bedrijfsvoering en de mogelijke risico’s die
daarmee gepaard gaan, wordt verwezen naar het rapport Naar meer focus op het
mbo! van de Commissie Onderwijs en Besturing BVE (2010). Daarin wordt
onderscheid gemaakt in complexiteit van bedrijfsvoering als gevolg van de
complexiteit van het stelsel (de bestuurbaarheid van de sector) en de complexiteit
die samenhangt met keuzes en vormgeving van de organisatie (besturing van
instellingen), bijvoorbeeld het opleidingsportfolio. 2 In het Actieplan mbo ‘Focus op
vakmanschap 2011-2015’ wordt een aantal concrete risico’s voor de kleine
opleidingen genoemd, bijvoorbeeld risico’s ten aanzien van de faciliteiten, de
continuïteit en de borging van de kwaliteit.
Op 27 mei 2014 diende de minister het Wetsvoorstel macrodoelmatigheid in het
beroepsonderwijs in (ref. 33948) waarmee een betere aansluiting van opleidingen
op de arbeidsmarkt en een doelmatiger spreiding van het opleidingsaanbod moet
worden gerealiseerd. Daartoe wordt naast de reeds bestaande zorgplicht
arbeidsmarktperspectief, de zorgplicht doelmatigheid geïntroduceerd. Het
wetsvoorstel regelt ook dat de minister kan ingrijpen in ondoelmatige situaties.
Deze bevoegdheid vereist nog nadere uitwerking in een beleidsregel, evenals de
criteria waaraan de doelmatigheid en het arbeidsmarktperspectief moeten
voldoen. Het wetsvoorstel wordt naar verwachting van kracht in december 2014.
Met dit onderzoek geeft de inspectie gehoor aan de vraag van de minister om
onderzoek te doen naar kleine opleidingen. Onze focus ligt daarbij op de
beoordeling van de kwaliteit ervan in de sector techniek, en de vergelijking tussen
grote en kleine opleidingen.

1 Inspectie van het Onderwijs, Staat van het onderwijs. Onderwijsverslag 2010/2011 (Utrecht 2012), p.48.
2 Naar meer focus op het mbo! Advies van de Commissie Onderwijs en Besturing BVE (Den Haag 2010), p.11.

7

Kleine opleidingen
Kleine opleidingen definiëren wij in dit onderzoek als een beroepsopleiding,
uitgesplitst naar opleidingsniveau, waarop minder dan achttien studenten
bekostigd worden. Deze grens wordt gehanteerd door de MBO Raad en door het
ministerie van OCW en is gebaseerd op een studie van de onderzoeksbureaus
IVA/KBA uit 2010. 3 Voor dit onderzoek hebben wij deze grens overgenomen. 4
Kleine opleidingen in het reguliere toezicht
De inspectie onderzoekt elke drie jaar alle instellingen die erkend mbo-onderwijs
aanbieden. Daarbij worden steekproefsgewijs, afhankelijk van de omvang van het
opleidingsaanbod, minimaal één en maximaal vijf opleidingen onderzocht. Kleine
opleidingen worden normaliter niet meegenomen in de cyclus van reguliere
onderzoeken. Als er bij grote opleidingen kwaliteitsrisico’s worden geconstateerd,
ondervinden meer studenten daar nadeel van. Het is daarom efficiënter het
toezicht in te zetten op opleidingen met grotere studentenaantallen. Van het
aanbod aan mbo-opleidingen is weliswaar 30 procent een kleine opleiding, in
studentaantallen gemeten volgt slechts 7 procent van het totaal aantal mbostudenten een kleine opleiding.
Het kleine aantal studenten in een opleiding maakt de berekening van de
opbrengsten (percentage gediplomeerden), een van de kwaliteitsgebieden die de
inspectie onderzoekt in het reguliere toezicht, onbetrouwbaar. Bij kleine
opleidingen is de invloed van het aantal studenten op de opbrengstpercentages
immers groot. Eventuele risico’s die naar voren komen uit de instellingsbrede
opbrengstanalyses ter voorbereiding op de onderzoeken naar de Staat van de
instelling zijn onderwerp van gesprek met het college van bestuur. De
opbrengsten van kleine opleidingen zijn dus op die manier bij de inspectie in
beeld.
1.1

Doel en vraagstelling
Het onderzoek dient om vast te stellen of de veronderstelde (kwaliteits)risico’s die
beschreven zijn in de Kamerbrief van 14 april 2013 zich in de praktijk
manifesteren. De onderzoeksvragen zijn:
1

Wat is de kwaliteit van kleine opleidingen vergeleken met die van grote
opleidingen?

2

Hoe is de bedrijfsvoering van de kleine opleidingen georganiseerd?

Toelichting
Ad 1. Wat is de kwaliteit van kleine opleidingen vergeleken met die van grote
opleidingen

3 IVA/KBA, Doelmatigheid van het middelbaar beroepsonderwijs (Tilburg/Nijmegen 2010), p.36.
4 Voor de beroepsopleidingen hebben we de crebo-koppeltabel gebruikt die door het ministerie van OCW, de
Inspectie van het Onderwijs, de SBB en de MBO Raad gezamenlijk ontwikkeld is. De inspectie berekent op
basis van deze indeling per beroepsopleiding, uitgesplitst naar opleidingsniveau, de opbrengsten, zonder
daarbij onderscheid te maken in leerweg. Het ministerie maakt dit onderscheid wel, waardoor zij op een veel
groter totaal aan kleine opleidingen komt dan de inspectie, te weten ruim drieduizend versus ruim
vijftienhonderd. Zie voor de crebo-koppeltabel: http://www.kwalificatiesmbo.nl/crebo_overzichten.

8

De kwaliteit van de kleine opleiding baseren we op het waarderingskader bve
2012. Het betreft de beoordeling van een selectie van indicatoren uit het
kwaliteitsgebied Onderwijsproces (gebied 1). Omdat dezelfde indicatoren worden
gehanteerd in het reguliere toezicht maakt dit een vergelijking met grote
opleidingen mogelijk op deze specifieke indicatoren. Daarnaast worden de
bevindingen van de aspecten voor Kwaliteitsborging (gebied 4) vergeleken met de
uitkomsten verkregen uit het reguliere toezicht bij grote opleidingen. Dit deel van
het onderzoek is op locatie uitgevoerd bij een steekpoef van 39 kleine
techniekopleidingen.
Voor de opbrengsten van de opleidingen beoordelen we het jaar- en
diplomaresultaat. Bij kleine opleidingen zijn deze opbrengstmaten minder
betrouwbaar vanwege het geringe aantal studenten. Voor dit onderzoek kijken we
daarom op een andere manier naar opbrengsten: we willen weten of de
studentkenmerken en de opleidingsomvang effect hebben op het wel of niet
behalen van een diploma in het mbo. Daartoe is een statistische analyse
uitgevoerd. De resultaten geven een algemeen beeld van de prestaties van
studenten in kleine en grote opleidingen in alle sectoren. Bij deze analyse kijken
we dus breder dan de 39 opleidingen in de sector techniek.
Op dezelfde manier kijken we naar de studenttevredenheid als onderdeel van
kwaliteit. Deze analyse is uitgevoerd op het niveau van alle studenten aan kleine
en grote opleidingen in het mbo en is niet alleen gericht op de sector techniek.
Ad 2. Hoe is de bedrijfsvoering van de kleine opleidingen georganiseerd?
In de Kamerbrief van 14 april 2013 wordt een negatief verband verondersteld
tussen de complexiteit van de bedrijfsvoering en de kwaliteit van kleine
opleidingen. Wij hebben ervoor gekozen om aan de hand van enkele vooraf
gedefinieerde elementen die de uitvoering van kleine opleidingen kenmerken,
weer te geven hoe de onderzochte instellingen de kleine opleidingen opzetten en
uitvoeren, en welke afwegingen en keuzes zij daarin al dan niet bewust maken.
Het onderzoek heeft op dit punt een beschrijvend en verkennend karakter. We
spreken geen oordeel uit over de bedrijfsvoering van de onderzochte opleiding.
Wel gaan we na of opleidingen die op één of meer indicatoren van het
onderwijsproces een onvoldoende krijgen, meer kenmerken hebben van een
mogelijk complexe bedrijfsvoering dan andere opleidingen.
Macrodoelmatigheid en arbeidsmarktperspectief
Gelet op de Kamerbrief waarin het verzoek om dit onderzoek te doen is
opgenomen, hebben wij ook gekeken naar de macrodoelmatigheid en het
arbeidsmarktperspectief. Wij hebben voor de onderzochte opleidingen de
arbeidsmarktrelevantie en het regionale aanbod in beeld gebracht.

1.2

Onderzoekspopulatie
Alleen de sector Techniek
Bij alle instellingen waar in de eerste helft van 2014 een regulier onderzoek naar
de Staat van de Instelling is uitgevoerd en die ook kleine opleidingen aanbieden in
de sector techniek zijn één, twee of drie kleine techniekopleidingen onderzocht,

9

afhankelijk van het aanbod aan kleine opleidingen. De steekproef bestond in totaal
uit 39 opleidingen bij achttien bekostigde instellingen.
Er zijn alleen kleine opleidingen in de sector techniek onderzocht, omdat deze
sector met ruim 40 procent naar verhouding meer kleine opleidingen verzorgt dan
de andere sectoren. Door het onderzoek te beperken tot één sector wordt
bovendien het aantal factoren beperkt van waaruit verschillen naast uit de
omvang van de opleidingen (ook) verklaard kunnen worden. De steekproef is
representatief voor de kleine techniekopleidingen. Tabel 1.1 geeft de verdeling van
kleine opleidingen over de verschillende sectoren weer. Het betreft alle bekostigde
mbo-opleidingen van roc’s, aoc’s en vakinstellingen.
Tabel 1.1 Onderverdeling van opleidingen in de populatie naar omvang en sector (n = 5346)
kleine opleiding

grote opleiding

Totaal

n

%

N

%

n

%

337

20

1336

80

1673

100

Groen

114

29

280

71

394

100

Techniek

1016

42

1423

58

2439

100

zorg & welzijn

53

7

693

93

746

100

combinatie van sectoren

10

11

84

89

94

100

1530

-

3816

-

5346

-

Economie

Totaal

Bron: 1 cijfer mbo 2012
De steekproef
Tabel 1.2 geeft weer hoe de opleidingen in de steekproef zijn verdeeld over de
verschillende niveaus en leerwegen. Tussen haakjes is steeds het percentage
genoemd van het landelijk aanbod van kleine techniekopleidingen. Het streven
was om de verdeling over de opleidingsniveaus van de techniekopleidingen in de
steekproef in overeenstemming te laten zijn met de landelijke verdeling in
verband met de representativiteit van het onderzoek. Daarbij zijn we uitgegaan
van de opleidingen op niveau 2, 3 en 4. Hoewel opleidingen op niveau 1
procentueel vaker klein blijken te zijn (48 procent), zijn deze in dit onderzoek
buiten beschouwing gelaten, omdat vanaf augustus 2014 de entreeopleidingen
starten. Dat heeft tot gevolg dat de onderwijskundige aanpak, de bekostiging en
de regionale verdeling ingrijpend verandert en onderzoek naar de huidige situatie
minder relevant is.
Tabel 1.2 Samenstelling steekproef
Samenstelling steekproef
Opleidingsniveau

N

%

Niveau 2

15

38 (40)

Niveau 3

17

44 (42)

Niveau 4

7

18 (17)

BOL

9

23 (25)

BBL

27

69 (75)

BOL/BBL

3

8

Totaal

39

100

Opleidingsvariant

1.3

Leeswijzer

10

Hoofdstuk 2 beschrijft de bevindingen over de kwaliteit van de onderzochte
opleidingen. Onze bevindingen betreffen het onderwijsproces, de
kwaliteitsborging, de opbrengsten en de studenttevredenheid. Het hoofdstuk geeft
antwoord op de eerste onderzoeksvraag: wat is de kwaliteit van kleine opleidingen
vergeleken met die van grote opleidingen?
Hoe de uitvoering van de opleidingen is georganiseerd, oftewel de bedrijfsvoering,
komt aan de orde in hoofdstuk 3 en geeft daarmee antwoord op de tweede
onderzoeksvraag: hoe is de bedrijfsvoering van de kleine opleidingen
georganiseerd? Hoofdstuk 4 beschrijft het arbeidsmarktperspectief en de regionale
spreiding van de onderzochte opleidingen. Het rapport eindigt met een
slotbeschouwing in hoofdstuk 5.
De uitgevoerde analyses zijn als technische bijlagen opvraagbaar.

11

2

Onderwijskwaliteit

2.1

Inleiding
De inspectie rapporteerde in het onderwijsverslag 2011 dat de opbrengsten van
kleine opleidingen in het studiejaar 2009/2010 lager lagen dan van grote
opleidingen. 5
Opbrengsten zijn een risico-indicator voor kwaliteitsproblemen, waardoor dit
signaal leidde tot zorg over de kwaliteit van kleine opleidingen. Om te
onderzoeken of de kwaliteitsrisico’s zich in de praktijk ook manifesteren hebben
wij onderzoek gedaan bij een steekproef van 39 kleine techniekopleidingen.

2.2

Onderwijsproces
Werkwijze
De techniekopleidingen zijn beoordeeld op een selectie van indicatoren van het
Onderwijsproces (gebied 1) van het waarderingskader bve 2012. Wanneer risico’s
zich manifesteren zal dat voor kleine opleidingen naar verwachting vooral blijken
uit onvoldoende prestaties op de geselecteerde indicatoren. Om te komen tot een
relevante selectie zijn ook vertegenwoordigers van instellingen geconsulteerd over
het voorstel van de inspectie van te onderzoeken indicatoren. Er zijn dertien
indicatoren geselecteerd van de twintig indicatoren die dit kwaliteitsgebied omvat.
In onderstaand overzicht zijn de aspecten en indicatoren opgenomen die het
kwaliteitsgebied Onderwijsproces omvatten. In blauw is weergegeven welke
indicatoren in dit onderzoek zijn betrokken.
Net als bij een regulier onderzoek zijn documenten bestudeerd, lessen
geobserveerd en gesprekken gevoerd met studenten, docenten en het
opleidingsmanagement.
Tabel 2.1 Overzicht geselecteerde indicatoren
Aspect

Indicator

Portret (aspect)

1.1 Programma

1.1.1 Inhoud

Het programma van de opleiding is

1.1.2 Programmering

afgestemd op het
eindtermendocument/
kwalificatiedossier en andere landelijke
richtlijnen en vertoont samenhang en
een passende opbouw.

1.2 Maatwerk

1.2.1 Differentiatie

Het programma houdt rekening met
verschillen tussen studenten in
vooropleiding, capaciteiten,
vorderingen en vervolgwensen.

1.3 Didactisch
handelen

1.3.1 Interactie

De opleiding biedt voldoende
structurering van de leeractiviteiten,

5 Voor het onderwijsverslag 2010/2011 is de volgende definitie van kleine opleiding gebruikt: cp-code (voorloper
van de bc-code) uitgesplitst naar niveau met minder dan twaalf ingeschreven studenten. Deze zijn vergeleken
met cp-codes uitgesplitst naar niveau met meer dan zestig ingeschreven studenten.

12

Aspect

Indicator

Portret (aspect)

1.3.2. Ondersteuning en

instructie, begeleiding van de

begeleiding leeractiviteiten

leeractiviteiten, praktische oefening en

1.3.3 Feedback op

feedback op de vorderingen.

leeractiviteiten/leerresultaten
1.4 Leertijd

1.4.1 Benutting

De opleiding biedt voldoende benutting

1.4.2 Werkdruk

van de onderwijstijd, met doelmatige
roosters en een evenwichtige
werkdruk.

1.5 Leeromgeving

1.5.1 Schoolklimaat

De leeromgeving is voldoende veilig,

1.5.2. Materiële voorzieningen

met een respectvolle omgang en biedt
een positief werkklimaat voor
onderwijsgevenden. De opleiding kent
voldoende materiële voorzieningen.

1.6 Begeleiding

1.6.1 Voorlichting

De voorlichting vooraf over de opleiding

1.6.2 Intake en Plaatsing

is specifiek en realistisch en de intake
is zorgvuldig en leidt tot een passende
plaatsing.

1.7 Studieloopbaan-

1.7.1 Informatievoorziening

begeleiding

De studieloopbaanbegeleiding biedt
juiste en tijdige informatie over de

1.7.2 Studieloopbaanbegeleiding

uitvoering van de opleidingen, verloopt
planmatig en proactief en houdt
rekening met verschillen tussen
studenten in begeleidingsbehoeften.

1.8 Zorg

1.8.1 Eerste- en tweedelijnszorg

Voor studenten met specifieke

1.8.2 Derdelijnszorg

zorgbehoeften is er voldoende eersteen tweedelijnszorg beschikbaar en is er
een structurele samenwerking met
derdelijnszorg buiten de instelling.

1.9 Beroepspraktijk-

1.9.1 Voorbereiding studenten

De opleiding bereidt de studenten en

vorming

en bedrijven

leerbedrijven voldoende voor op de

1.9.2 Plaatsing

beroepspraktijkvorming, zorgt voor een

1.9.3 Begeleiding door bedrijf

passende plaatsing en werkinhoud,

1.9.4 Begeleiding door opleiding

maakt voldoende afspraken met het
leerbedrijf over hun begeleiding, volgt
en bewaakt de uitvoering van de
afspraken en zorgt voor reflectie op de
leerervaringen.

De gegeven oordelen in dit onderzoek zijn op drie manieren vergeleken met grote
opleidingen, te weten:
I.
II.
III.

met de oordelen die de afgelopen drie jaren (2012-2014) zijn gegeven voor
alle onderzochte grote opleidingen in het bekostigd onderwijs;
met de oordelen die de afgelopen drie jaren zijn gegeven voor alle
onderzochte grote techniekopleidingen in het bekostigd onderwijs;
met de oordelen die zijn gegeven voor de onderzochte grote opleidingen
die in de eerste helft van 2014 zijn onderzocht aan dezelfde instellingen als
de kleine opleidingen in de steekproef van kleine opleidingen.

13

Kleine verschillen
Bij de 39 kleine techniekopleidingen is per opleiding op dertien indicatoren een
oordeel gegeven. Bij een beperkt aantal opleidingen kon op één of meer
indicatoren geen oordeel worden uitgesproken omdat de informatie ontoereikend
was of de situatie het niet toeliet om een gefundeerd oordeel te geven. Zo kwam
het voor dat studenten, bijvoorbeeld als gevolg van de crisis, geen stageplaats of
werk hadden waardoor begeleiding van de beroepspraktijkvorming (bpv) door het
bedrijf niet te beoordelen was. Wanneer we de gevallen waarin geen oordeel is
gegeven buiten beschouwing laten, werd in 96 procent van de gegeven oordelen
een voldoende (V) gegeven, en 4 procent onvoldoende (O). De onvoldoendes zijn
gegeven bij zeven opleidingen. Het aantal onvoldoende indicatoren varieert van
één (drie opleidingen) tot negen (één opleiding). De meeste onvoldoendes zijn
gegeven voor de indicator Studieloopbaanbegeleiding (vijf maal, 13 procent) en
bpv-begeleiding vanuit de opleiding (vier maal, ruim 10 procent).
Tabel 2.2 laat zien wat het percentage voldoendes is dat is gescoord voor de
gedefinieerde vergelijkingsgroepen I, II en III. De scores voor de kleine
techniekopleiding zijn weergegeven in de blauwe kolom. Kleine
techniekopleidingen scoren op een groot aantal indicatoren net iets vaker een
voldoende dan grote (techniek)opleidingen. De verschillen zijn echter over het
algemeen erg klein. Alleen het verschil op de indicator 1.2.1 Differentiatie is voor
alle groepen significant. Dit is vooral te verklaren door de veelal ingekochte
onderwijsprogramma’s die het individueel doorlopen van de opleiding mogelijk
maken. Ook voor de indicator 1.4.1 Benutting in de vergelijking met alle grote
opleidingen die de afgelopen drie jaren zijn onderzocht (groep I.) is het verschil
met de kleine opleidingen significant.
Tabel 2.2 Percentage voldoendes op indicatoren van het onderwijsproces
Groep II:

Groep III:

Groep I:

grote

grote

grote

techniek-

opleidingen

kleine

opleidingen

opleiding

uit alle

techniek-

(SvI* 2012-

(SvI* 2012-

sectoren

opleiding

2014)

2014)

(SvI* 2014)

(n = 39)

(n = 288)

(n = 81)

(n = 98)

%

%

%

%

1.2.1 Differentiatie

95

70

69

77

1.3.1 Interactie

95

94

95

98

97

94

95

96

97

89

86

92

100

87

91

92

1.3.2 Ondersteuning en
begeleiding van de leeractiviteiten
1.3.3 Feedback op de
leeractiviteiten en de
leerresultaten
1.4.1 Benutting

14

Groep II:

Groep III:

Groep I:

grote

grote

grote

techniek-

opleidingen

kleine

opleidingen

opleiding

uit alle

techniek-

(SvI* 2012-

(SvI* 2012-

sectoren

opleiding

2014)

2014)

(SvI* 2014)

(n = 39)

(n = 288)

(n = 81)

(n = 98)

1.4.2 Werkdruk

100

96

99

94

1.5.2 Materiële voorzieningen

97

99

100

99

1.7.1 Informatievoorziening

95

94

94

95

1.7.2 Studieloopbaanbegeleiding

87

87

90

93

97

97

96

98

1.9.2 Plaatsing

97

97

98

96

1.9.3 Begeleiding door leerbedrijf

97

99

98

100

89

90

88

97

1.9.1 Voorbereiding studenten en
bedrijven

1.9.4 Begeleiding door de
opleiding

geel: significant (p<0.05)
* SvI betekent regulier onderzoek naar de Staat van de Instelling
Enkele opvallende bevindingen nader bekeken
De onvoldoendes bij de zeven opleidingen werden vooral gegeven voor de
begeleiding (Studieloopbaanbegeleiding en bpv-begeleiding). Op de indicatoren
Differentiatie en Benutting scoorden de kleine opleidingen opvallend positief. Op
deze onderwerpen wordt hieronder nader ingegaan. Omdat we bij de
beschrijvingen hiervan ook gebruik maken van onze ervaringen met reguliere
onderzoeken, en niet alleen van informatie die direct voortvloeit uit het huidige
onderzoek naar kleine opleidingen, presenteren we deze in een kader.

Studieloopbaanbegeleiding en bpv-begeleiding
De studenten in kleine opleidingen worden intensief begeleid: vrijwel elke les
vraagt de docent hoe het gaat met de studenten wat betreft hun vorderingen.
De lijnen zijn kort, studenten zijn daarover tevreden. Punt is echter dat de
begeleiding informeel plaatsvindt en dat de voortgang van studenten niet
overdraagbaar wordt vastgelegd. Mocht een docent uitvallen, dan is er een
acuut probleem. Wij zien het ook als probleem dat studenten zelf als gevolg van
de informele studieloopbaanbegeleiding veelal geen idee hebben waar zij staan
in de opleiding.
Differentiatie en benutting
Bij veel van de onderzochte opleidingen werd gewerkt met ingekocht
lesmateriaal dat studenten zelfstandig doorwerken. De docent is aanwezig als
coach/begeleider. Dit maakt het werken met samengestelde groepen
beheersbaar. Studenten geven aan dat zij deze werkwijze prettig vinden: het
betreft over het algemeen wat oudere studenten die al werken in de betreffende

15

branche en (op een hoger niveau) gediplomeerd willen zijn. Zij zijn
bovengemiddeld gemotiveerd om hun diploma te behalen.

2.3

Kwaliteitsborging
Werkwijze
In gesprekken met het opleidingsmanagement, de docenten en aan de hand van
documentanalyse is in beeld gebracht of de kleine opleiding(en) zijn ingebed in het
systeem dat de instelling hanteert om de kwaliteit van hun opleidingen te
waarborgen. Dit is onderzocht op basis van de Kwaliteitsborging (gebied 4) van
het waarderingskader bve 2012. Wij hebben geen oordeel uitgesproken over de
indicatoren, omdat het onderzoek op dit punt vergeleken met een regulier
onderzoek naar de Staat van de instelling, beperkter van omvang en diepgang
was.
Tabel 2.3 Aspecten gebied 4 van het waarderingskader bve 2012
Gebied 4: Kwaliteitsborging
4.1 Sturing

Er zijn op structurele basis voldoende specifieke en meetbare
doelen voor de opleiding geformuleerd, gebaseerd op de missie en
het strategisch beleid van de instelling en gedragen door de
opleiding. Er is sprake van voldoende continuïteit in het
onderwijsgevend en leidinggevend personeel.

4.2 Beoordeling

De opleiding beoordeelt regelmatig en betrouwbaar, met
betrokkenheid van onafhankelijk deskundigen en belanghebbenden
de voortgang en de realisatie van de gestelde doelen.

4.3 Verbetering en
verankering

De opleiding neemt indien nodig verbetermaatregelen die passen
bij de uitkomsten van de beoordelingen in het licht van de gestelde
doelen, in het bijzonder met betrekking tot de deskundigheid van
het personeel. De kwaliteitszorg en bijbehorende taken,
bevoegdheden en verantwoordelijkheden zijn helder beschreven,
voldoende bekend en zijn in de organisatie verankerd.

4.4 Dialoog en
verantwoording

Er is een voldoende functionerende dialoog over de kwaliteit met
de interne belanghebbenden en de verantwoordelijken, en met de
externe belanghebbenden, waarvan deel uitmaakt een
verantwoording oer de geleverde kwaliteit en de verbetering
daarvan.

Volwaardige plaats binnen kwaliteitsborgingssysteem
Voor alle onderzochte kleine opleidingen geldt dat ze volledig zijn ingebed in het
kwaliteitsborgingssysteem van de instelling. In die zin zien wij geen risico’s voor
de kleine opleidingen: ze zijn niet minder in beeld dan grote opleidingen.
Voor sturing (aspect 4.1) geldt dat de sturingsinformatie bij ruim twee derde van
de instellingen op opleidingsniveau beschikbaar is, ook voor de kleine opleidingen.
Dat geldt vooral voor de ‘harde’ indicatoren, zoals opbrengsten, jaar- en
diplomaresultaten en tevredenheid van studenten (JOB-monitor), en in mindere
mate voor de gegevens die gegenereerd worden uit evaluaties en enquêtes. Het
laatste geldt echter ook voor de meeste grote opleidingen. De opleidingen dragen
zorg voor de continuïteit van het personeel.

16

Kleine opleidingen worden meegenomen in het systeem van kwaliteitsborging van
de instelling. De kleine opleidingen beoordelen de kwaliteit van het
onderwijsproces, de examinering en de opbrengsten (aspect 4.2) conform de
richtlijnen van de instelling. Een analyse op de uitkomsten ontbreekt echter,
waardoor het nemen van adequate maatregelen uitblijft (aspect 4.3). Hoewel een
systematische analyse ontbreekt, constateren wij wel dat door de kleine
opleidingen daarnaast informeel wordt geëvalueerd en dat dit ook aantoonbaar
leidt tot verbeteringen in het primaire proces. Bij de kleine opleidingen wordt
voldoende aandacht besteed aan deskundigheidsbevordering.

De dialoog met belanghebbenden wordt zorgvuldig gevoerd. Dat is mede te
verklaren door de nauwe samenwerking met het bedrijfsleven, veelal
vertegenwoordigd in samenwerkingsverbanden.
Kwaliteitszorg bij kleine en grote opleidingen vergelijkbaar
Hoewel wij geen risico’s zien die samenhangen met de omvang van de opleiding,
constateren wij wel dat in de kwaliteitsborging in het algemeen nog een slag te
maken is. Dat betreft vooral de analyse van verzamelde gegevens en de
doorvertaling naar eventuele (verbeter)maatregelen (4.2 en 4.3). Dit beeld zien
we tevens terug als we onze bevindingen vergelijken met de resultaten van de
onderzoeken (zie tabel 2.4) naar de Staat van de instelling bij de instellingen waar
we de kleine opleidingen onderzochten. Daar scoren de aspecten 4.2 en 4.3 ook
het vaakst onvoldoende.
Tabel 2.4 Percentage voldoende aspecten en indicatoren van kwaliteitsborging op
opleidingsniveau (n = 98)

Kwaliteitsgebied

%V

4.1 Sturing

70

4.2 Beoordeling

61

4.3 Verbetering en verankering

48

4.4 Dialoog en verantwoording

90

Onze bevindingen sluiten aan bij de bevindingen die in het Onderwijsverslag 2013
beschreven staan, met name bij de constatering dat er wordt geïnvesteerd in de
aansturing van de kwaliteitszorg en de monitoring van de onderwijskwaliteit, maar
dat de stap naar een adequate verbeteraanpak moeizaam blijkt (zie paragraaf 4.2,
p. 162 e.v. van het Onderwijsverslag).
2.4

Opbrengsten en diplomakans
In het Onderwijsverslag 2011 constateerden we lagere opbrengsten bij kleine
opleidingen dan bij grote opleidingen. De analyse die hieraan ten grondslag lag,
had betrekking op alle mbo-studenten die in het studiejaar 2009/2010 zijn
uitgestroomd met of zonder diploma. 6 Bij deze analyse werd gekeken naar het
6 Inspectie van het Onderwijs, Staat van het onderwijs. Onderwijsverslag 2010/2011 (Utrecht 2012), p. 178. Voor
deze analyse werd de volgende definitie van kleine opleiding gebruikt: cp-code (voorloper van de bc-code)
uitgesplitst naar niveau met minder dan twaalf ingeschreven studenten. De opbrengsten van deze opleidingen

17

aantal gediplomeerden. Er is destijds niet gekeken naar de onderliggende
oorzaken voor het verschil in opbrengsten tussen kleine en grote opleidingen.
In dit onderzoek is wel gekeken naar de mogelijke oorzaken die ten grondslag
liggen aan het verschil in percentage gediplomeerde studenten tussen grote en
kleine mbo-opleidingen. In een multilevel onderzoeksmodel is het effect van
diverse student- en opleidingskenmerken, waaronder de opleidingsomvang
bekeken op de kans om een mbo diploma te halen. We weten bijvoorbeeld dat
vrouwen minder vaak uitvallen dan mannen, en autochtone studenten minder
vaak dan allochtone. Wanneer in de analyse rekening wordt gehouden met dit
soort relevante (verklarende) factoren krijgen we een duidelijker beeld van de
opbrengsten.
Werkwijze
Om vast te kunnen stellen of de omvang van de opleiding bepalend is voor het
behalen van een diploma of dat andere student- of opleidingskenmerken hierop
ook invloed hebben, is een nadere analyse uitgevoerd. Hierbij wordt steeds de
gemiddelde kans op een diploma (de diplomakans) geschat voor verschillende
verklarende factoren. We onderscheiden daarbij studentkenmerken (geslacht,
etniciteit, vooropleiding voortgezet onderwijs, wel of niet wonen in
armoedeprobleemcumulatiegebied, wel of geen leerwegondersteuning in
voortgezet onderwijs gehad) en opleidingskenmerken (leerweg, niveau, sector en
omvang van de opleiding). De analyse is uitgevoerd voor de opleidingsniveaus 2,
3 en 4 in het mbo. De onderzoekspopulatie bestond uit studenten die in schooljaar
2011/12 zijn uitgestroomd uit het mbo en die jonger waren dan dertig jaar, en
waarvan de vooropleiding uit het voortgezet onderwijs bekend is.
Iets grotere diplomakans
Op alle opleidingsniveaus in het mbo blijkt dat de omvang van de opleiding de
diplomakans beïnvloedt. Studenten aan kleine opleidingen hebben een iets grotere
kans om een diploma te behalen dan studenten aan grote opleidingen. Voor de
niveaus 2 en 3 is dat respectievelijk 4 en 10 procent. Voor niveau 4 varieert het
van 3 tot 5 procent. Ter illustratie zijn de gemiddelde diplomakansen van enkele
groepen studenten weergegeven in de onderstaande grafiek. De gemiddelde
diplomakans varieert, afhankelijk van het geslacht, de etniciteit, de leeftijd van de
student en de opleidingsgrootte waarin de student onderwijs volgt. De grafiek 7
laat verder het volgende zien:
•
mannen hebben gemiddeld een lagere diplomakans dan vrouwen;
•
autochtonen hebben gemiddeld een hogere diplomakans dan 1e generatie
niet-westerse allochtonen;
•
hoe hoger het opleidingsniveau, hoe hoger de gemiddelde diplomakans;
•
studenten uit kleine opleidingen hebben gemiddeld een hogere diplomakans
dan studenten uit grote opleidingen.

zijn vergeleken met cp-codes uitgesplitst naar niveau met meer dan zestig ingeschreven studenten. Het
gemiddelde rendement voor opleidingen met minder dan twaalf studenten was 65,5 procent en voor
opleidingen met meer dan zestig studenten was 72,3 procent.
7. De grafieken voor de niveaus 2 en 3 hebben betrekking op studenten in de leeftijdscategorie jonger dan 20 jaar
die niet in een armoedeprobleemcumulatiegebied (apcg) wonen. Voor niveau 4 geldt een leeftijdscategorie van
20-23 jaar.

18

De uitkomsten van de analyse tonen aan dat het verschil in opbrengsten tussen
grote en kleine opleidingen vooral wordt veroorzaakt door de samenstelling van de
studentenpopulatie en voor een klein deel ook door de grootte van de opleiding
Deze uitkomst lijkt tegenstijdig met het resultaat dat kleine opleidingen minder
rendement behalen dan grote opleidingen: waarom zijn de opbrengsten van
kleine opleidingen lager dan van grote opleidingen, terwijl de diplomakans van
studenten in kleine opleidingen groter is dan van studenten in grote opleidingen?
Deze schijnbare tegenstelling kan verklaard worden door naar de verschillen in de
samenstelling van studentpopulaties te kijken. In kleine opleidingen zitten
gemiddeld genomen meer mannen, meer studenten met een lage vooropleiding en
volgen meer studenten opleidingen op een lager opleidingsniveau dan in grote
opleidingen. Uit de multilevel analyses is gebleken dat deze studentkenmerken
een negatief effect hebben op de diplomakans: ze verlagen de kans op het
behalen van een diploma. Daartegenover staat dat de diplomakans van deze
studenten iets verhoogd wordt wanneer ze onderwijs volgen in een kleine
opleiding, maar niet zodanig wordt verhoogd dat daarmee de negatieve effecten
van bijvoorbeeld een lage vooropleiding of etniciteit worden gecompenseerd.
2.5

Studenttevredenheid
Naast opbrengsten is ook studenttevredenheid voor de inspectie een risicoindicator in het reguliere toezicht. Informatie hierover wordt in de voorbereiding
op een kwaliteitsonderzoek gebruikt om een beeld te krijgen van de instelling en
opleiding(en).
Werkwijze
Om te bepalen of de tevredenheid van studenten in grote opleidingen verschilt van
studenten in kleine opleidingen, is gebruik gemaakt van de JOB-monitor 2012. De
multilevelanalyses zijn uitgevoerd voor alle respondenten van de JOB-monitor,

19

uitgesplitst naar opleidingsniveau. Gekeken is naar het rapportcijfer op
opleidingsniveau en naar de tevredenheidsscores over onderwijsthema’s die
aansluiten bij het toezichtkader van de inspectie: programma, leren in de
opleiding, begeleiding, leren in de beroepspraktijk (bol en bbl), examinering en
opleiding. Zie bijlage I voor een overzicht van de vragen per thema. Om het effect
van opleidingsgrootte op de verschillende onderdelen van tevredenheid te meten,
is er in een multilevel analyse gecorrigeerd voor geslacht, leerweg en sector
waarbinnen de student onderwijs volgt.
Wisselende effecten
Wanneer we bij tevredenheidsscores rekening houden met verschillen die
samenhangen met geslacht, leerweg en sector – en daarvoor corrigeren – dan zijn
er zeer kleine en wisselende effecten zichtbaar van opleidingsgrootte.
Studenten uit kleine niveau 2-opleidingen zijn over het geheel genomen net zo
tevreden als studenten uit grote opleidingen op dit niveau. De verschillen die
gevonden worden, zijn vaak niet significant en wisselend in het voordeel van de
grote en kleine opleidingen, zoals tabel 2.5 laat zien.
Of studenten uit grote of kleine opleidingen meer tevreden zijn, wordt aangegeven
met een X in de betreffende kolom. In de laatste kolom is weergegeven of het
effect significant is.
Tabel 2.5 Studenttevredenheid grote en kleine opleidingen (niveau 2)
Niveau 2

Groot

Klein

Significant

Programma

X

nee

Leren in de onderwijsinstelling

X

nee

Begeleiding

X

nee

Leren in de beroepspraktijk BOL

X

nee

Leren in de beroepspraktijk BBL

X

Examinering en opleiding

X

nee
nee

Voor studenten in opleidingen op niveau 3 en 4 blijkt op enkele onderwerpen wel
een significant verschil in tevredenheid.
Tabel 2.6 Studenttevredenheid grote en kleine opleidingen (niveau 3 en 4)
Niveau 3

Groot

Klein

Significant

Programma

X

ja

Leren in de onderwijsinstelling

X

ja

Begeleiding

X

ja

Leren in de beroepspraktijk BOL

X

ja

Leren in de beroepspraktijk BBL

X

nee

Examinering en opleiding

X

Niveau 4

Groot

Klein

nee
Significant

Programma

X

nee

Leren in de onderwijsinstelling

X

ja

Begeleiding

X

ja

Leren in de beroepspraktijk BOL

X

nee

Leren in de beroepspraktijk BBL
Examinering en opleiding

X
X

nee
nee

20

Bij niveau 3 zijn studenten uit kleine opleidingen op alle onderwerpen meer
tevreden, bij niveau 4 zijn de studenten uit grote opleidingen juist meer tevreden.
De kleine en wisselende richting van de effecten geven geen overtuigend bewijs
voor een duidelijk verschil in tevredenheid tussen studenten uit grote en kleine
opleidingen.
2.6

Antwoord op de onderzoeksvraag
Wat is de kwaliteit van kleine opleidingen vergeleken met die van grote
opleidingen?
De kwaliteit van kleine opleidingen is van vergelijkbaar niveau als die van grote
opleidingen. Op de onderzochte indicatoren van het Onderwijsproces uit het
waarderingskader bve 2012 scoren de onderzochte kleine opleidingen overwegend
gelijk aan de grote opleidingen de afgelopen drie jaar. Daar komt bij dat we wat
betreft de kwaliteitsborging geen risico’s geconstateerd hebben die samenhangen
met de omvang van de kleine opleiding.
Dit beeld wordt ondersteund, enerzijds door de positieve resultaten van de
analyses op diplomakans. Anderzijds tonen de resultaten voor de analyse op
studenttevredenheid, die betrekking hebben op de (kleine) opleidingen van alle
sectoren in het mbo, dat studenten uit grote en kleine opleidingen overwegend
even tevreden zijn.

21

3

Bedrijfsvoering

3.1

Inleiding
In het rapport Naar meer focus op het mbo! onderscheidt men wat betreft de
bedrijfsvoering behalve complexiteit als gevolg van het stelsel, ook complexiteit
die samenhangt met de besturing van instellingen. Het laatste heeft te maken met
keuzes en vormgeving van de organisatie, bijvoorbeeld het opleidingsportfolio of
het aanbieden van één (kleine) opleiding op verschillende locaties. Deze twee
aspecten, keuze en vormgeving, hebben wij als uitgangspunt genomen voor de
uitwerking van de elementen op basis waarvan wij de bedrijfsvoering in beeld
brengen.

3.2

Werkwijze
In de gesprekken met het (opleidings)management zijn telkens dertien elementen
aan de orde geweest die betrekking hebben op de bedrijfsvoering (zie tabel 3.1).
Gedachte achter elk van deze elementen is dat als er geen of nauwelijks sprake
van is dit het risico op kwaliteitstekorten vergroot. Vervolgens is gekeken of er
verbanden te leggen zijn tussen de scores op deze elementen en de beoordeelde
indicatoren van het onderwijsproces. Met andere woorden, hebben opleidingen
met meerdere risicoverhogende elementen van bedrijfsvoering meer
kwaliteitstekorten op het onderwijsproces.
Hoewel wij een aantal vaste onderwerpen van gesprek hadden gedefinieerd,
hadden deze gesprekken ook een open karakter waarin de instellingen konden
uitleggen hoe zij ervoor zorgen dat de kleine opleidingen voor hen uitvoerbaar
zijn.
Tabel 3.1: Elementen bedrijfsvoering

Element

Relevantie: waarom mogelijk risico

1

Wordt het
opleidingsportfolio
systematisch herijkt?

Uitgangspunt is: ‘concurrentie waar het kan, taakverdeling
waar het moet’. Onderdelen van het portfolio zijn:
opleidingsaanbod, cursorisch aanbod, de
contractactiviteiten en de mate van filialisering. (Naar
meer focus op het mbo! p 29). In dit onderzoek zijn vooral
de vetgedrukte aspecten relevant.

2

Is het behoud van e
kleine opleiding
expliciete bewuste
keus (van het CvB)?

Wanneer het een bewuste keus is een kleine opleiding te
blijven aanbieden, wordt een belang ingezien van de kleine
opleiding, en is het waarschijnlijk dat men ook zorgt dat de
benodigde faciliteiten beschikbaar zijn of komen.
Vraag is daarbij ook of de instelling als geheel voldoende
focus tracht aan te brengen in het totale aanbod en daar in
het beleid rekening houdt met zowel het regionale als het
landelijke aanbod (Naar meer focus op het mbo! p 26).

3

Is de kleine opleiding
ingebed in de

Is de opleiding ingebed als volwaardig onderdeel in een
groter geheel (sector/afdeling); in het bijzonder ten aanzien

22

Element

Relevantie: waarom mogelijk risico

organisatie?

van de kwaliteitsborging. Met andere woorden, wordt de
kleine opleiding als volwaardige opleiding meegenomen in
het kwaliteitszorgsysteem?

4

Is
sturingsinformatie
op opleidingsniveau
beschikbaar?

Dat de resultaten van evaluaties van studenten van kleine
opleidingen niet gepubliceerd worden vanwege
herleidbaarheid is begrijpelijk. Dat wil niet zeggen dat ze
intern ook niet geanalyseerd kunnen worden. Naast de
evaluaties die zich vaak beperken tot ‘tevredenheid’ is van
belang dat de sturingsinformatie voor het CvB – als dat
normaliter op opleidingsniveau wordt gegenereerd – ook
van de kleine opleidingen beschikbaar is.

5

Wordt lesgegeven
aan een homogene
groep?

Zo nee, dan vergt het lesgeven aan samengestelde groepen
meer vaardigheden op het gebied van differentiatie en
vraagt het meer vakinhoudelijke expertise.
Samenstelling van een heterogene groep kan naar diverse
dimensies:
verschillende opleidingen bij elkaar
verschillende leerjaren bij elkaar
verschillende niveaus (1–4) bij elkaar
BOL en BBL bij elkaar
combinaties daarvan

6

Wordt de opleiding
verzorgd door een
‘eigen’ kernteam?

Heeft de opleiding een eigen vast (kern)(docenten)team, of
wordt veel gewerkt met freelancers/(interne) inhuur.
Hoeveel van het aantal fte is uitsluitend werkzaam voor de
opleiding? Als er veel kleine aanstellingen of freelancers
zijn, wordt dit dan gecompenseerd door goede afspraken,
heldere documenten en gezamenlijke bijeenkomsten?
Hier is ook van belang of de ‘huisvesting’ voor de opleiding
zodanig is dat docenten en studenten elkaar gemakkelijk
kunnen vinden, of werkplekken van docenten
geconcentreerd zijn, of juist verspreid.
Wanneer het geven van alle beroepsgerichte onderdelen bij
een of twee personen is belegd, rijst de vraag of zij wel op
alle onderdelen voldoende kennis en expertise (kunnen)
hebben.

7

Heeft de opleiding
zeggenschap?

Heeft de opleiding – vergeleken met andere opleidingen in
de afdeling/sector/school vergelijkbare zeggenschap over
en/of invloed op vakinhoud, gebruik van de voorzieningen,
budgetten?

8

Kan de opleiding
volledig gebruik
maken van
bestaande
voorzieningen?

Heeft de opleiding – vergeleken met andere opleidingen –
vergelijkbare zeggenschap over en/of invloed op vakinhoud,
gebruik van de voorzieningen (praktijklokalen), budgetten?

9

Is het lesmateriaal
ingekocht?

Inkoop lesmateriaal verkleint het afbreukrisico op
onvoldoende kwaliteit van ontwikkeling door een kleine
groep, die mogelijk onvoldoende expertise en/of tijd

23

Element

Relevantie: waarom mogelijk risico
hiervoor heeft.

3.3

10

Zijn de examens
ingekocht?

Inkoop examens verkleint het risico dat ontwerp,
vaststelling, afname en beoordeling van toetsen veelal door
dezelfde mensen geschiedt, of dat collega’s uit de sector
hierbij betrokken worden die onvoldoende kennis hebben
van het opleidingsspecifieke deel van het
kwalificatiedossier.

11

Is de opleiding in de
examencommissie
vertegenwoordigd?

Is er in de examencommissie ook voldoende kennis
vertegenwoordigd van het vakgebied van de kleine
opleiding? Is geborgd wie bewaakt dat de studenten van
kleine opleidingen aan alle eisen hebben voldaan voordat de
examencommissie het diploma uitreikt?

12

Wordt op
opleidingsniveau
samengewerkt met
andere instellingen?

Samenwerking voorkomt mogelijk ondoelmatige
concurrentie. Bovendien kan kennis worden gedeeld.

13

Is het budget
toereikend?

Is het budget toereikend om de opleiding uit te voeren
zodat deze voldoet aan de kwaliteit.

Bevindingen
Overwegingen om kleine opleidingen aan te bieden
Voor alle 39 onderzochte kleine techniekopleidingen geldt dat het een bewuste
keuze is de opleidingen te blijven aanbieden. Gevolg daarvan is dat de betreffende
kleine opleidingen ook financieel voldoende middelen krijgen toebedeeld om de
opleiding uit te kunnen voeren. Indien nodig wordt hiervoor op het interne
allocatiemodel gecorrigeerd. Bij alle onderzochte opleidingen was het budget
toereikend, of er werd intern voor gezorgd dat de kleine opleiding voldoende
middelen had. Door de keuzes die de instellingen maken, hierna uitgewerkt onder
het kopje uitvoerbaarheid, zorgen zij dat ze de opleidingen kunnen behouden.
De overwegingen om kleine opleidingen aan te bieden zijn uiteenlopend.
Regelmatig wordt genoemd dat instellingen het als hun maatschappelijke
verantwoordelijkheid zien om studenten de opleiding van hun keus te kunnen
laten volgen. In die gevallen geldt dan ook dat zolang (potentiële) studenten zich
aanmelden voor de opleiding, deze wordt aangeboden. Wel wordt daarbij altijd de
kanttekening gemaakt dat er een groep samengesteld moet kunnen worden aan
wie adequate begeleiding gegeven kan worden. In de samenstelling van die
klassen worden verschillende keuzes gemaakt (zie hierna).
Uitvoerbaarheid
Met betrekking tot de organisatie van het aanbod van kleine opleidingen vallen
een aantal zaken op:
•
vaak heterogene groepen;
•
uitvoering van opleidingen door (kern)teams;
•
vaak inkoop examens en lesmateriaal;
•
goede voorzieningen.

24

Heterogene groepen
Het komt slechts bij twee opleidingen voor dat studenten als homogene groep les
krijgen. Vrijwel alle onderzochte opleidingen clusteren dus groepen studenten. We
zien clustering van:
•
verschillende (verwante) opleidingen;
•
verschillende leerjaren;
•
verschillende niveaus;
•
verschillende leerwegen (BOL/BBL).
In 45 procent van de gevallen clustert men naar één van deze dimensies en in
ongeveer de helft van de gevallen betreft het combinaties van meerdere ervan.
Het komt tweemaal voor dat de groep is samengesteld naar al deze vier
dimensies. In de gesprekken werd geregeld aangegeven dat dat het lesgeven aan
samengestelde groepen veel vraagt van de beroepsinhoudelijke kennis en
didactische vaardigheden van docenten. Opmerkelijk is in dit verband het feit dat
het oordeel op indicator 1.2.1 Differentiatie voor de kleine opleidingen significant
beter is dan voor grote opleidingen.
Ook over het samenstellen van groepen wordt over het algemeen goed nagedacht.
Meestal is daarbij de mate van overlap in de kwalificatiedossiers doorslaggevend.
In een enkel geval is clustering op basis van vakinhoudelijke overlap niet mogelijk,
dan worden groepen doorgaans alleen geclusterd voor de generieke vakken.
Uitvoering opleidingen door kernteams
In bijna alle gevallen (37) worden de opleidingen verzorgd door (kern)teams. Dat
betekent dat ook de vakinhoudelijke expertise is gespreid over meerdere
deskundigen die elkaar indien nodig kunnen vervangen. We constateerden wel
enkele kwetsbare situaties waar uitval van de vakdocent zou leiden tot een acute
lesuitval, maar in al die gevallen was de instelling zich daarvan bewust en werd
(preventief) gezocht naar oplossingen, bijvoorbeeld door actief kennis te delen
met jongere collega’s. Het vraagstuk van continuïteit is voldoende in beeld.
Inkoop: examens en lesmateriaal
Zo’n twee derde van de opleidingen koopt het lesmateriaal en de examens in of
ontwikkelt samen met andere instellingen het materiaal. Deze opleidingen geven
aan dat dit een heel belangrijke factor is voor het in stand kunnen houden van de
opleidingen. Voor de ingekochte methodes geldt namelijk dat studenten de
leerstof zelfstandig in eigen tempo doorwerken, wat eraan bijdraagt dat het
werken met heterogene groepen beheersbaar is. De docent is meer een coach die
helpt waar nodig en die in de praktijk ook vaak de voortgang bewaakt.
Opleidingen die het materiaal en de examens wel zelf ontwikkelen, geven aan dat
dit eigenlijk te veel overheadkosten geeft. Toch was het in enkele gevallen een
bewuste en soms zeer inhoudelijke keus dit wel te doen. In die gevallen werd de
opleiding daartoe ook gefaciliteerd.
Goede voorzieningen
Voor de onderzochte opleidingen geldt dat de voorzieningen in alle gevallen als
voldoende zijn beoordeeld. Vaak wordt gebruik gemaakt van de beschikbare
ruimte en apparatuur bij het samenwerkingsverband van de regionale
opleidingsbedrijven. Als dat niet mogelijk is zorgen instellingen zelf dat zij
benodigde machines en materialen beschikbaar hebben, soms met behulp van

25

bedrijven. In alle gevallen is het ook zo dat hierin wordt geïnvesteerd door de
onderwijsinstelling als dat nodig is, ondanks de kleine aantallen studenten.

Verband tussen risico-elementen en kwaliteit van het onderwijsproces
De onderzochte opleidingen hebben relatief weinig elementen van bedrijfsvoering
die een mogelijk risico inhouden. Het aantal kenmerken varieert van één tot
maximaal zes op een maximum te behalen score van dertien. Binnen de
onderzochte groep van 39 opleidingen is bij 8 opleidingen sprake van vier of meer
elementen. Van deze opleidingen zijn wij nagegaan of dit vooral de 7 opleidingen
betreft die onvoldoende scoren op de indicatoren van het onderwijsproces. Dat is
niet het geval. Een paar voorbeelden:
I
Opleiding X voldoet aan zes van de dertien elementen in de bedrijfsvoering van
kleine opleidingen die het risico op kwaliteitsproblemen vergroten en is van de
onderzochte opleiding degene met de meeste elementen: er is geen
sturingsinformatie beschikbaar op opleidingsniveau, er wordt lesgegeven aan een
samengestelde groep (meerdere opleidingen), examens en lesmateriaal worden
zelf ontwikkeld, er is geen samenwerking met andere instellingen en het budget
is niet toereikend.
De opleiding scoort geen enkele onvoldoende op het onderwijsproces.
Overigens is de opleiding in afbouw, omdat het kwalificatiedossier verdwijnt.
II
Opleiding Y voldoet aan vier elementen, namelijk geen sturingsinformatie op
opleidingsniveau, een samengestelde groep (verschillende opleidingen én
verschillende leerjaren), geen samenwerking met andere instellingen/opleidingen
en het budget is niet toereikend. De opleiding krijgt een onvoldoende voor
indicator 1.9.4 Begeleiding door de opleiding (bij de bpv).
Een directe relatie tussen de aspecten in de bedrijfsvoering die een mogelijk
risico inhouden en de onvoldoende is echter niet te leggen. De onvoldoende is
vooral gebaseerd op onvoldoende opvolgen van interne procedures die niet
voortkomen uit voornoemde kenmerken van de bedrijfsvoering: het is
bijvoorbeeld niet zo dat het ontoereikende budget tot gevolg heeft dat de
opleiding te weinig personeel kan inzetten om de begeleiding goed te kunnen
uitvoeren.
III
Opleiding Z voldoet aan drie elementen en heeft drie onvoldoendes op het
onderwijsproces. De aspecten zijn een samengestelde groep (verschillende
opleidingen en verschillende leerjaren), geen samenwerking met andere
instellingen/opleidingen en het budget is niet toereikend. De onvoldoendes zijn
gegeven op de indicatoren 1.7.2. (Studieloopbaanbegeleiding), 1.9.1.
(Voorbereiding studenten en bedrijven op de bpv) en 1.9.4. (Begeleiding door de
opleiding op de bpv).
De onvoldoendes zijn gegeven omdat de opleiding een opzet van de opleiding

26

heeft gekozen waarbij de studenten te vroeg in de opleiding te veel
verantwoordelijkheid krijgen voor hun eigen leerproces. Dit geldt zowel voor het
theoretisch deel van de opleiding dat op school wordt gevolgd als voor de bpv. Zij
zijn daar dan nog niet aan toe.
Een relatie met de risicoverhogende aspecten is niet te leggen. De onvoldoendes
komen voort uit de keuze van de opleiding voor een bepaalde opzet van de
opleiding die onvoldoende doordacht is op het punt van begeleiding naar
zelfstandigheid.
3.4

Antwoord op de onderzoekvraag
Hoe is de bedrijfsvoering van de kleine opleidingen georganiseerd?
Uit de gesprekken met het management blijkt dat aan het aanbieden van alle 39
onderzochte opleidingen een bewuste keuze ten grondslag ligt. Gevolg is dat goed
wordt nagedacht over hoe de opleiding uitvoerbaar is. Wat de organisatie betreft
betekent dat kort samengevat:
•
Clusteren van groepen; bijvoorbeeld studenten uit verschillende opleidingen
bij elkaar en/of verschillende leerjaren en/of verschillende leerwegen en/of
verschillende niveaus.
•
Lesmateriaal en examens worden veelal ingekocht of samen met andere
instellingen ontwikkeld.
•
Goede voorzieningen; alle onderzochte opleidingen onderhouden nauwe
banden met het bedrijfsleven, dat vaak middelen en machines ter beschikking
stelt voor de praktijkruimtes.
Instellingen zorgen dat het budget toereikend is door intern te schuiven met
financiële middelen, waarbij grote opleidingen het voortbestaan van de kleine
opleiding mede mogelijk maken. Het faciliteren van de praktische uitvoering is
arbeidsintensief.

27

4

Doelmatigheid en arbeidsmarktperspectief

4.1

Inleiding
De nieuwe Wet macrodoelmatigheid beoogt onder andere een inefficiënt aanbod
van opleidingen te voorkomen en opleidingen met een gebrekkige
arbeidsmarktrelevantie te reduceren. Dat is een ingewikkelde opgave, niet in de
laatste plaats omdat ontwikkelingen op de arbeidsmarkt moeilijk te voorspellen
zijn. Desondanks mag van instellingen worden verwacht dat zij zich kunnen
verantwoorden over hun opleidingsportfolio en de (strategische) keuzes die zij
daarin maken. Instellingen zijn zich daarvan bewust.
Om de bevindingen van dit onderzoek te zien in het perspectief van de Kamerbrief
en de voorgenomen wetswijziging, hebben we voor de onderzochte opleidingen in
beeld gebracht wat het arbeidsmarktperspectief is en wat het regionale aanbod is.

4.2

Arbeidsmarktperspectief sector techniek
Ter verbetering van de aansluiting op de arbeidsmarkt wordt van instellingen
verwacht dat zij overleg voeren met het bedrijfsleven en met elkaar over
opleidingen waar te weinig afgestudeerden werk op niveau vinden. Vanaf het
schooljaar 2015/2016 wordt het voor instellingen bovendien verplicht om in een
studiebijsluiter ook het arbeidsmarktperspectief te schetsen. 8 Het beoogde effect
hiervan is aankomende studenten te stimuleren tot een weloverwogen keuze voor
een opleiding met een goed arbeidsmarktperspectief. Voor de onderzochte
opleidingen zijn wij nagegaan wat het arbeidsmarktperspectief is.
Over het algemeen is het arbeidsmarktperspectief voor de sector techniek goed. 9
De stichting Samenwerking Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB) definieert het in
de SBB Barometer van juni 2014 als een van de meest kansrijke sectoren. Binnen
de verschillende opleidingsdomeinen die SBB definieert, bestaan wel verschillen.
Het totaalbeeld voor de onderzochte opleidingen (tabel 4.1) komt daarmee
overeen. De vooruitzichten tot 2018 laten ook nauwelijks een stijging van de
werkgelegenheid zien. De tabel geeft van de opleidingen in de steekproef het
arbeidsmarktperspectief weer. 10 De scores betekenen het volgende:
1. geringe kansen
2. matige kansen
3. voldoende kansen
4. ruim voldoende kansen
5. goede kansen

8 Wetsvoorstel artikel 6.1.3a; brief 2 juni 2014 (628389).
9 www.kansopwerk.nl/barometer
10 Het aantal opleidingen is in deze tabel minder dan 39, omdat er enkele opleidingen bij verschillende
instellingen zijn onderzocht.

28

Tabel 4.1 Arbeidsmarktperspectief onderzochte opleidingen
Naam beroepsopleiding

AP regio

AP NL

Stuurman werktuigkundige zeevisvaart (2)

1

1

Visserij officier (3)

1

1

Autospuiter (2)

2

2

Gezel glaszetter (3)

2

2

Machinaal houtbewerker (2)

2

3

Machinaal houtbewerker (allround machinaal houtbewerker (3)

2

3

Gezel schilderen (3)

2

3

Specialist schilderen (decoratie en restauratie) (4)

3

2

Bedrijfsautotechniek (bedrijfsautotechnicus) (2)

3

3

Bedrijfsautotechniek (technisch specialist bedrijfsauto) (4)

3

3

Elektrotechnische industriële producten en systemen (monteur) (2)

3

3

Fijnmechanische techniek (verspaner) (2)

3

3

Machinebouw mechatronica (monteur) (2)

3

3

Allround Meubelmaker/(scheeps)interieurbouwer (3)

3

3

Printmedia (basismedewerker) (2)

3

3

Printmedia (Drukker) (3)

3

3

Serviceapparatuur en installaties (onderhoudsmonteur installatietechniek ) (2)

3

3

Tegelzetter (2)

3

3

Vakman grondwerk,-, wegen- en waterbouw (3)

3

3

Werkvoorbereider houtbranche (4)

3

3

Autotechniek (technisch specialist personenauto) (4)

4

3

Elektrotechnische industriële producten en systemen (technicus) (4)

4

4

Fijnmechanische techniek (allround verspaner) (3)

4

4

Installeren (eerste monteur elektrotechnische installaties) (3)

4

4

Metselaar (metselaar incl. casco lijmwerk) (2)

4

4

Metselaar (allround metselaar aan- en verbouw) (3)

4

4

Optiek (verkoopmedewerker) (2)

4

4

Straatmaker (3)

4

4

Timmerman (allround timmerman bouw- en werkplaats) (3)

4

4

Tweewielertechniek (eerste fietstechnicus) (3)

4

4

Planner wegtransport (3)

5

3

Werkvoorbereider installatie (4)

5

5

Commercieel medewerker buitendienst textiel (4)

Niet bekend

Bron: SBB, www.kansopwerk.nl

25 opleidingen hebben een voldoende tot goed perspectief; voor 7 opleidingen
geldt dat niet (uitgaande van de regionale cijfers).
4.3

Macrodoelmatigheid
In het Wetsvoorstel macrodoelmatigheid in het beroepsonderwijs (ref. 33948)
wordt naast de zorgplicht arbeidsmarktperspectief een nieuwe zorgplicht
geïntroduceerd: de zorgplicht doelmatigheid. Het doel van dit wetsvoorstel is,
behalve het realiseren van een betere aansluiting van het opleidingsaanbod op de
arbeidsmarkt, een doelmatiger spreiding ervan.

29

Voor opleidingen met een matig of gering arbeidsmarktperspectief is het
doelmatigheidsvraagstuk essentiëler dan voor opleidingen waarbij het perspectief
goed is. Voor de zeven opleidingen uit onze steekproef waarvan het
arbeidsperspectief momenteel niet zo goed is (geringe of matige kansen), gaan we
daarom nader in op de spreiding van het aanbod ervan.
We hebben voor die zeven opleidingen in beeld gebracht wat het aanbod van de
opleidingen landelijk gezien is, en of deze opleidingen klein of groot zijn. Dit is in
onderstaande kaarten weergegeven.

30

31

32

33

34

De visserij-opleidingen worden op vier plaatsen aangeboden. Het zijn unieke
vakopleidingen die, ondanks het geringe arbeidsmarktperspectief, vanwege hun
maatschappelijk belang in stand gehouden worden. De opleiding gezel glaszetter
wordt om dezelfde reden op de twee uitvoeringslocaties gecontinueerd.
De opleidingen autospuiter, machinaal houtbewerker en gezel schilderen worden
bij respectievelijk 15, 20 en 26 instellingen aangeboden. De eerste twee
opleidingen zijn vrijwel altijd kleine opleidingen, die geografisch een vrij
evenwichtige spreiding laten zien. 11 Bij de gezel schilderen zijn 15 opleidingen
groot en 11 klein, waarbij de spreiding regionaal overlap van grote en kleine
opleidingen vertoont. Vooruitlopend op de zorgplicht macrodoelmatigheid kunnen
we over de opleiding gezel schilderen zeggen dat een nadere analyse van het
aanbod – en mogelijk herschikking ervan – gewenst is.

Samenwerking
Om een versnipperd aanbod tegen te gaan komt er een meldplicht voor het
starten en/of opheffen van een opleiding. Daarnaast is het verplicht mutaties te
verantwoorden in het jaarverslag. Ook wordt van instellingen overleg verwacht als
er een risico bestaat dat zij veel vergelijkbare kleine opleidingen aanbieden. Het
gewenste doel hiervan is het voorkomen van ondoelmatige concurrentie tussen
instellingen om studentenaantallen.
Uit de gesprekken die wij voerden bij de onderzochte opleidingen blijkt dat
instellingen met elkaar in gesprek zijn over het opleidingsaanbod en de
ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. De inhoud en diepgang van de gesprekken
varieert. De meeste gesprekken over samenwerking zijn inventariserend. In drie
gevallen is de samenwerking meer concreet; het gaat om verdelen van aanbod
van opleidingen en in één geval om het gezamenlijk aanbieden van een opleiding.
Uit ons onderzoek blijkt dus dat instellingen de zin en/of de noodzaak zien van
afstemming van het opleidingenportfolio. Aanleiding daarvoor is echter meestal
niet het arbeidsmarktperspectief en de doelmatigheid, maar meer bedrijfsmatige
overwegingen, zoals lage studentaantallen. Het zou beter zijn als instellingen de
(brede) doelmatigheid van het opleidingenaanbod meer zouden betrekken bij hun
afwegingen om samen te werken met andere instellingen. Dat komt de
macrodoelmatigheid ten goede.

11 De twee uitvoeringslocaties in het zuiden zijn van dezelfde instelling.

35

Conclusie en slotbeschouwing

In de voorgaande hoofdstukken hebben we het volgende gezien:
•
De kwaliteit van het onderwijsproces van de onderzochte kleine
techniekopleidingen is ongeveer gelijk aan die van grote
(techniek)opleidingen. De scores op de onderzochte indicatoren zijn steeds
iets beter. Op één indicator is dat verschil significant beter: bij de kleine
opleidingen wordt meer gedifferentieerd dan bij grote opleidingen.
•
Wat betreft de kwaliteitsborging constateren wij geen risico’s die verband
houden met de omvang van de opleiding. Instellingen maken in het systeem
van kwaliteitsborging geen onderscheid tussen kleine en grote opleidingen.
•
Landelijk gezien is de tevredenheid van studenten aan kleine en grote
opleidingen ongeveer gelijk.
•
Landelijk gezien is de diplomakans voor studenten aan kleine opleidingen iets
groter dan voor studenten aan grote opleidingen.
•
Het arbeidsmarktperspectief is voor de onderzochte opleidingen over het
algemeen goed.
•
De bedrijfsvoering van de onderzochte kleine techniekopleidingen is te typeren
als arbeidsintensief en niet zozeer als complex.
•
De onderzochte instellingen zijn met elkaar in gesprek over afstemming van
het opleidingsportfolio. De toenadering is veelal oriënterend en komt vooral
voort uit teruglopende studentenaantallen en minder uit
doelmatigheidsoverwegingen en arbeidsmarktperspectief.
Instellingen zorgen dat het budget toereikend is door intern te schuiven met
financiële middelen, waarbij grote opleidingen het voortbestaan van kleine
opleidingen mede mogelijk maken.
Een daadwerkelijk verschil tussen grote en kleine opleidingen is er nauwelijks. Dat
betekent dat er in tegenstelling tot eerdere signalen geen reden is tot zorgen over
de kwaliteit van kleine opleidingen. Wij zien dan ook geen reden om in de
discussie over (macro)doelmatigheid onderscheid te maken tussen kleine en grote
opleidingen op basis van kwaliteit.

36

Bronnen

Actieplan mbo ‘Focus op Vakmanschap 2011-2015’ (ref. 270414)
DUO: 1-cijferplus bestanden 2012
Inspectie van het Onderwijs, Staat van het onderwijs. Onderwijsverslag
2010/2011 (Utrecht 2012)
IVA/KBA, Doelmatigheid van het middelbaar beroepsonderwijs (Tilburg/Nijmegen
2010)
JOB-monitor 2012
KBA, Afwegingskader regionaal/sectoraal opleidingsaanbod mbo (Nijmegen 2012)
Kamerbrief Macrodoelmatigheid mbo van 14 april 2013 (ref. 503358)
Macrodoelmatigheid als opdracht. Rapportage MBO 15(2012)
Naar meer focus op het mbo! Advies van de Commissie Onderwijs en Besturing
BVE (Den Haag 2010)
Onderwijsraad, Zicht op een macrodoelmatig opleidingsaanbod (Den Haag 2012)
Raad van State, Advies wetsvoorstel macrodoelmatigheid in het beroepsonderwijs
(Den Haag 2014)
Stichting Samenwerking Beroepsonderwijs Bedrijfsleven Toetsingskamer, MBOkwalificatiestructuur in grafieken en tabellen. Een review. (Zoetermeer 2013)
Wetsvoorstel macrodoelmatigheid in het beroepsonderwijs (ingediend bij de
Tweede Kamer op 28 mei 2014)
www.kwalificatiesmbo.nl/crebo_overzichten

37

Bijlage I
Vragen uit de JOB-enquête die in de analyse zijn
betrokken

Onderstaand de schalen A – E zoals zij door de inspectie zijn geconstrueerd en in
dit onderzoek zijn toegepast.
Vraagnr.

Schaal aansluitend bij onderwerpen uit waarderingskader
A. Programma

v40bol

Theorie sluit aan bij praktijk (bol)

V32bol

Theorie sluit aan bij praktijk (bbl)

V31bol

Voldoende leren op stageplek

V39bbl

Voldoende leren op werkplek

V26h

Leren voor uit te oefenen beroep

V14

Aansluiting toetsen bij lesstof

V44

Mogelijkheid zelf vakken te kiezen

V19

Voldoende mogelijkheid studeren in eigen tempo
B. Leren in de onderwijsinstelling

V8

Goede docenten

V16

Begeleiding bij studie

V17

Hulp bij leerproblemen

V18

Goed beeld eigen studievoortgang

V20

Tevredenheid begeleiding zelfstandig werken

V56

Studentinspraak op school

V57

School hecht waarde aan mening studenten

V55

Tevredenheid omgang school met klachten

V53

Informatie over rechten en plichten

V54

School past regels consequent toe

V60

Veiligheidsgevoel in school

V61

Veiligheidsgevoel op schoolterrein

V62

School doet voldoende om studenten veilig te laten voelen

V9

Goed lesmateriaal
C. Begeleiding

V3

Informatie klopt met werkelijkheid

V46

Duidelijkheid over mogelijkheden verder studeren

V47

Tevredenheid begeleiding vervolgkeuze
D. Leren in de beroepspraktijk bol

V28bol

Voorbereiding op stage

V33bol

Tevredenheid begeleiding op stage door school

V31bol

Voldoende leren op stageplek

V72bol

Contact begeleider op school en stagebegeleider

V34bol

Tevredenheid begeleiding door stagebedrijf
D. Leren in de beroepspraktijk bbl

V42bbl

Voldoende contact leerbedrijf en school

V37bbl

Tevredenheid begeleiding op werkplek door leerbedrijf
E. Examinering en opleiding

V14

Aansluiting toetsen bij lesstof

V11

Tijdstip toets tijdig bekend

V12

Inhoud toets tijdig bekend

V13

Uitslag toets tijdig bekend

38

Colofon
Inspectie van het Onderwijs
Postbus 2730 | 3500 GS Utrecht
www.onderwijsinspectie.nl
2014-24 | gratis
ISBN: 978-90-8503-347-9
Een exemplaar van deze publicatie is te downloaden vanaf de website van de
Inspectie van het Onderwijs: www.onderwijsinspectie.nl.
© Inspectie van het Onderwijs | november 2014

39