TRIARII

Strategie, Innovatie, Implementatie

NEDERLANDSE
DEFENSIE- EN VEILIGHEIDSGERELATEERDE INDUSTRIE

2016

Den Haag, 22 maart 2016
Eindrapport
TRIARII BV

–

MAURITSKADE 33

–

2514 HD DEN HAAG

–

TELEFOON 070 3283574

–

FAX 070 3284301

–

INFO@TRIARII.NL

Inhoud
1

Management samenvatting ......................................................................... 3
1.1

Belangrijkste bevindingen ..................................................................... 3

2

Onderzoeksopzet ....................................................................................... 5

3

Trendanalyse 2010-2014 ............................................................................ 7

4

3.1

Analyse van de populatie ...................................................................... 7

3.2

Kerngegevens NL-DVI 2010-2014 .......................................................... 8

3.3

Belang NL-DVI voor de economie ........................................................... 8

Kenmerken NL-DVI .................................................................................. 10
4.1

5

6

7

8

Voornaamste activiteiten, klanten en sectoren NL-DVI ............................ 10

Arbeid..................................................................................................... 15
5.1

Arbeidsplaatsen ................................................................................. 16

5.2

Opleidingsniveau ................................................................................ 17

Financiën ................................................................................................ 19
6.1

Omzet .............................................................................................. 19

6.2

Resultaat .......................................................................................... 20

Concurrentiepositie en ondernemersklimaat ................................................ 21
7.1

Sterktes en zwaktes ........................................................................... 23

7.2

Kansen en bedreigingen ...................................................................... 24

7.3

Concurrentiepositie ............................................................................ 25

7.4

Internationaal .................................................................................... 26

Overheidsbeleid ....................................................................................... 29
8.1

Industriële Participatie ........................................................................ 30

8.2

Richtlijn Defensie- en Veiligheid Aanbestedingen (richtlijn 2009/81/EG) .... 31

8.3

Defensie Industrie Strategie (DIS) ....................................................... 32

8.4

Gebruik overheidsinstrumenten ........................................................... 36

Bijlage: Activiteit op defensiesystemen ............................................................. 37

Foto’s voorpagina: www.defensie.nl

2

1

MANAGEMENT SAMENVATTING

Dit rapport presenteert de resultaten van het onderzoek naar de positie van de
Nederlandse Defensie en Veiligheidsgerelateerde Industrie (in dit rapport verder
aangeduid met NL-DVI). Het Ministerie van Economische Zaken, in het bijzonder het
Commissariaat Militaire Productie (CMP), laat dit onderzoek periodiek uitvoeren. In
2002, 2006 en 2012 heeft een vergelijkbaar onderzoek plaatsgevonden. De
onderzoeken uit 2002 en 2006 betreffen de defensie industrie, in het onderzoek uit
2012 en huidig onderzoek zijn tevens bedrijven uit de veiligheidsgerelateerde
industrie meegenomen.
De doelstellingen van dit onderzoek zijn inzicht te krijgen in:





1.1

Omvang, kenmerken en positie van de NL-DVI in 2014 en in de betekenis van
deze activiteiten voor de Nederlandse economie, inclusief een analyse van de
trends ten opzichte van de cijfers uit 2010;
Hoe de NL-DVI verwacht dat de markt zich zal ontwikkelen in 2016 en verder,
en de kansen en bedreigingen die men daarbij ziet;
De bekendheid, meningen en verwachtingen van de NL-DVI met betrekking
tot de Defensie Industrie Strategie (DIS).
Belangrijkste bevindingen

Onderzoekspopulatie:

651

Omvang DVI-export:

€ 3,09 mld.

Bedrijven NL-DVI 2016:

354

Aantal DVI arbeidsplaatsen:

24.800

Omzet:

€ 4,54 mld.

Aantal DVI R&D arbeidsplaatsen:

7.995

R&D arbeidsplaatsen (% totaal):

32%

DVI-omzet (% van totaal): 15%

Belangrijkste bevindingen met betrekking tot het thema arbeid:





Het percentage R&D arbeidsplaatsen van het totaal is in vergelijking met de
totale Nederlandse industrie hoog, namelijk 32%. Dit is consistent met
eerdere NL-DVI onderzoeken;
Ruim eenderde van de bedrijven geeft aan meer moeite te krijgen bij het
vinden van geschikt personeel;
Het opleidingsniveau van de werknemers is hoog, bijna tweederde van de
werknemers heeft een opleidingsniveau van HBO of hoger. Voor Nederland als
geheel ligt dit op 28%.

De belangrijkste bevindingen met betrekking tot het thema financiën:


De omzet in de NL-DVI is gestegen en bedraagt € 4,54 mld.;

3





De export van goederen en diensten bedraagt met € 3,09 mld. 68% van de
omzet. Omzet en export groeien vrijwel even hard;
Bijna de helft van de bedrijven verwacht de komende jaren een
omzetstijging;
Ruim 60% van de bedrijven haalt positieve resultaten in de DVI activiteiten,
40% van de bedrijven verwacht dat deze resultaten op korte termijn zullen
verbeteren.

De belangrijkste bevindingen met betrekking tot het thema concurrentiepositie en
ondernemersklimaat:





De R&D investeringen van de bedrijven heeft bij bijna 70% van de bedrijven
geleid tot introductie van nieuwe producten of diensten in de DVI. Bij meer
dan 60% van deze bedrijven leidde het tevens tot spin-off buiten de DVI;
De belangrijkste landen waar de bedrijven aan leveren zijn: Nederland,
Duitsland, UK, VS en België;
De bedrijven zijn zelfverzekerd ten aanzien van hun concurrentiepositie, er
wordt stevige concurrentie ervaren maar het merendeel van de bedrijven
geeft aan goed het hoofd te kunnen bieden aan deze concurrentie.

De belangrijkste bevindingen met betrekking tot het thema overheidsbeleid:













De bedrijven zijn actief binnen de topsectoren, en maken gebruik van het
topsectoren instrumentarium;
De bedrijven maken uitgebreid gebruik van beschikbare overheidsinstrumentarium: WBSO/RDA, handelsmissies, Industriële Participatie, etc.;
Het percentage bedrijven dat aangeeft baat te hebben bij Industriële
Participatie (voorheen compensatie) neemt sterk af, de omzet van de
bedrijven gerelateerd aan Industriële Participatie bleef echter vrijwel gelijk;
De helft van de bedrijven geeft aan tevreden te zijn met de ondersteuning
door de overheid bij het uitvoeren van de DVI activiteiten, nog ongeveer een
kwart geeft aan neutraal ten opzichte van deze ondersteuning te staan;
De bekendheid van de bedrijven met de richtlijn 2009/81/EG (Richtlijn
Defensie- en Veiligheid Aanbestedingen), is nog steeds laag, slechts 39%
geeft aan hiervan goed op de hoogte te zijn;
De bedrijven zien deze richtlijn als een belemmering in hun functioneren,
vooral vanwege trage besluitvorming en ingewikkelde regelgeving. Slechts
een kwart heeft baat gehad bij de invoering ervan:
De kennis van de Defensie Industrie Strategie (DIS) is nog steeds beperkt,
voor ruim 40% van de bedrijven is de DIS volledig nieuw;
NL-DVI geeft aan bijzonder actief te zijn op alle vijf prioritaire
technologiegebieden van de DIS.

4

2

ONDERZOEKSOPZET

Dit rapport bevat de resultaten van het onderzoek naar de positie van de
Nederlandse Defensie- en Veiligheid gerelateerde industrie. In dit rapport verder NLDVI genoemd. De doelstellingen van het onderzoek zijn:
1. Inzicht verkrijgen in de omvang, kenmerken en positie van de NL-DVI in 2014
en in de betekenis van deze activiteiten voor de Nederlandse economie,
inclusief een analyse van de trends ten opzichte van de cijfers uit 2010;
2. Inzicht verkrijgen in hoe de NL-DVI verwacht dat de markt zich zal
ontwikkelen in 2016 en verder, en de kansen en bedreigingen die men daarbij
ziet;
3. De bekendheid, meningen en verwachtingen van de NL-DVI met betrekking
tot de Defensie Industrie Strategie (DIS).
Het onderzoek is uitgevoerd onder Nederlandse bedrijven binnen de NL-DVI. De
populatie is bepaald op basis van bronbestanden van het Commissariaat Militaire
Productie (CMP), het ledenbestand van de NIDV, bedrijven die deelgenomen hebben
aan de defensie innovatie competitie en de veiligheidsinnovatie competitie, bedrijven
binnen HSD (The Hague Security Delta) en bedrijven aangeleverd door RVO
(Rijksdienst voor Ondernemend Nederland). De onderzoekspopulatie is tot stand
gekomen in nauw overleg met het CMP.
Gebleken is dat de populatie van bedrijven veranderd is ten opzichte van 2012. Dit
heeft de volgende redenen:
1. De populatie is groter geworden, deze is gegroeid van 451 naar 651
bedrijven;
2. Uit de populatie van 2012 zijn 79 niet meegenomen, deze waren destijds
failliet of gaven aan niet actief te zijn in de NL-DVI;
3. In de populatie zijn 279 nieuwe bedrijven toegevoegd, (op basis van de
bredere definitie en additionele bronbestanden).
Het totaal aantal NL-DVI bedrijven in dit onderzoek betreft 651. Aan de bedrijven is
door het CMP een toelichting op het onderzoek, inclusief een uitnodiging tot
deelname gestuurd. Vervolgens is per e-mail een online enquête verzonden. Tot slot
zijn alle bedrijven die niet respondeerden nagebeld met het verzoek alsnog de
enquête in te vullen.
De enquête kon ingevuld worden van medio november 2015 tot medio januari 2016.
In totaal hebben 184 bedrijven de enquête ingevuld. Dit is een respons van 28%.
Zowel de de populatie van NL-DVI bedrijven als de respons is opgedeeld naar
categorieën werkzame personen. De kwantitatieve steekproefresultaten zijn per

5

categorie herwogen tot populatieresultaten. Deze methodiek is tevens in de
onderzoeken in 2006 (door het EIM) en door ons in 2012 gehanteerd.
Tabel 1: Categorieën werkzame personen en herwegingsfactoren
Aantal
Aantal in
arbeidsplaatsen

populatie

Herwegings-

Respons

Respons %

factor

>2500

15

7

47%

2,14

500-2499

37

11

30%

3,36

200-499

51

16

31%

3,19

100-199

57

20

35%

2,85

50-99

80

24

30%

3,33

20-49

129

30

23%

4,30

10-19

69

19

28%

3,63

1-9

213

57

27%

3,74

Totaal

651

184

28%

3,54

Deze rapportage presenteert de resultaten van een feitenonderzoek onder bedrijven
in de NL-DVI. De nadruk heeft gelegen op de actualisering van de kwantitatieve
gegevens van de NL-DVI en niet op het verklaren van de verkregen resultaten.
Getracht is op basis van besprekingen met de NIDV de data zoveel mogelijk te
duiden.
Alle resultaten zijn op basis van steekproeftotalen geëvalueerd, of hergewogen, tot
verwachtingen voor populatieresultaten. De foutmarge die bij de verwachting
gehanteerd moet worden is afhankelijk van de inhoudelijke antwoorden. In het
slechtste geval kan bij de verkregen respons gesteld worden dat met 90% zekerheid
de werkelijke populatiewaarde ligt tussen de -11% en +11% van de gerapporteerde
populatiewaarde. De onnauwkeurigheid van 11% van nu was 8% in het onderzoek
van 2012. Deze onnauwkeurigheid is relatief hoog bij de respons (steekproef) van
184 in het onderzoek. Dit wordt veroorzaakt door de grote spreiding die is gevonden
in de gegeven antwoorden. Er zijn bijvoorbeeld bedrijven met een DVI omzet van
meer dan € 100 miljoen, maar ook met een omzet van minder dan € 100.000. Dit
zorgt ervoor dat het steekproefgemiddelde meer afhankelijk is van de trekking van
184 bedrijven, dan wanneer ieder bedrijf een omzet zou hebben van bijvoorbeeld
€ 2 miljoen. Deze “volatiliteit” van het steekproefgemiddelde heeft een directe relatie
met de onnauwkeurigheid van de geschatte en gerapporteerde populatiewaarde.
Onderzoeks- en adviesteam:
 Ron Overgoor (projectleider)
 Paul Janssen
 Gert-Jan van der Panne
 Willem Overgoor

Begeleiding vanuit CMP:
 Frans Schoneveld
Begeleiding vanuit NIDV:
 Ron Nulkes

6

3

TRENDANALYSE 2010-2014

Het Ministerie van Economische Zaken, Commissariaat Militaire Productie (CMP), laat
dit onderzoek naar de NL-DVI periodiek uitvoeren. Het laatste onderzoek betrof
2012, met cijfers uit 2010. De kerncijfers 2010 – 2014 zijn opgenomen in tabel 2
(volgende pagina). Daarin staat de ontwikkeling van de NL-DVI door de jaren heen.
In de onderzoeken van 2002 en 2006 is uitsluitend naar de defensie industrie
gekeken. In 2012 is de onderzoekspopulatie richting veiligheidsindustrie uitgebreid.
Dit is ook de definitie voor 2016 geweest. Tegelijkertijd is in 2016, als gevolg van
een ruimere interpretatie van dezelfde definitie, een groter aantal bedrijven in de
populatie opgenomen. Dat maakt het interpreteren van een trend soms lastig.
Desondanks is het ons inziens nuttig deze cijfers naast elkaar te zetten om een
algemeen beeld te krijgen van deze industrie.
3.1

Analyse van de populatie

Al in 2012 was duidelijk dat een deel van de populatie geen activiteiten verrichtte in
de NL-DVI. Daarmee maken wij onderscheid in een relevant deel van de populatie
(bedrijven die wel actief zijn in de NL DVI) en de totale populatie. In 2012 was de
totale populatie 451 bedrijven groot. De respons was 200 bedrijven. Van deze 200
bedrijven bleek 127 bedrijven actief in de NL-DVI. Daarmee is de benadering van de
relevante populatie uit 2012 gelijk aan (127 / 200) * 451 = 286 bedrijven in de NLDVI.
In 2016 is de populatie 651 bedrijven groot. De respons is 184, waarvan 100
bedrijven aangeeft actief te zijn in de NL-DVI. Daarmee is de benadering van de
relevante populatie uit 2016 gelijk aan (100 / 184) * 651 = 354 bedrijven in de NLDVI.

7

3.2

Kerngegevens NL-DVI 2010-2014

Tabel 2: Kerngegevens omvang NL-DVI
2002
defensie

Aantal bedrijven

2006

2010

2014

Verandering

defensie

defensie en

defensie en

2014 tov

veiligheid

veiligheid

2010

245

290

451

651

+44%

-

-

286

354

+24%

€ 1,72 mld.

€ 3,56 mld.

€ 3,10 mld.

€ 4,54 mld.

+46%

4%

4%

7%

15%

€ 0,77 mld.

€ 1,48 mld.

€ 2,18 mld.

€ 3,09 mld.

+42%

Aantal DVI arbeidsplaatsen

11.000

15.770

14.420

24.800

+72%

Aantal DVI R&D arbeidsplaatsen

3.500

3.400

4.554

7.995

+76%

R&D arbeidsplaatsen in % van

32%

22%

32%

32%

€156.000,-

€226.000,-

€215.000,-

€183.000,-

Relevante populatie (NL-DVI)
Omzet DVI
Omzet DVI als % van totale
omzet
Omvang DVI-export

totale DVI arbeidsplaatsen
Omzet DVI per arbeidsplaats

-15%

DVI

Ten opzichte van het vorige onderzoek is de omzet van de NL-DVI met ruim 40%
toegenomen. Deze toename is groter dan de toename van het aantal relevante
bedrijven. Oftewel, de gemiddelde omzet DVI per bedrijf is toegenomen. Dit geldt
tevens voor de omvang van de DVI export. Het aantal DVI gerelateerde
arbeidsplaatsen stijgt met ruim 70%. Daarnaast daalt de omzet per DVI
arbeidsplaats van € 210.000 naar € 183.000. Een belangrijk deel van de groei van de
arbeidsplaatsen lijkt gerelateerd te zijn aan dienstverlening en ICT. Dit betekent een
relatieve afname van de productie met inkoop en assemblage activiteiten. De NL-DVI
bedrijven zijn nog steeds onverminderd R&D intensief. Bijna eenderde van de NL-DVI
arbeidsplaatsen is R&D gerelateerd.
3.3

Belang NL-DVI voor de economie

Het belang van de NL-DVI neemt zowel in absolute als in relatieve zin, ten opzichte
van het BBP, toe. Dit kan enerzijds toegeschreven worden aan de toename van het
aantal bedrijven in de populatie, maar anderzijds ook aan een autonome groei in de
omzet per bedrijf.

8

Tabel 3: Defensie en Veiligheid omzet t.o.v. BBP

BBP*
NL-DVI omzet
%

2006

2010

2014

€ 579,2 mld.

€ 631,5 mld.

€ 662,8 mld.

€3,56 mld.

€ 3,10 mld.

€ 4,54 mld.

0,61%

0,49%

0,68%

*Bron BBP: statline.cbs.nl

Het belang van de DVI activiteiten voor de Nederlandse economie neemt weer toe,
na een daling in 2010.

9

4

KENMERKEN NL-DVI

4.1

Voornaamste activiteiten, klanten en sectoren NL-DVI

Van de totale populatie is het overgrote deel actief in de categorieën beide of
defensie en slechts een klein deel is alleen actief in de veiligheidssector. Het aantal
bedrijven dat zichzelf een puur defensiebedrijf acht, is meer dan verdubbeld.
Figuur 1

In welke sector is uw organisatie actief?
(2010 en 2014, % cq. aantal bedrijven)
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

180
163

156
60

46

Defensie

35

Veiligheid

2010

Beide

2014

Figuur 2 geeft weer welke activiteiten de NL-DVI bedrijven uitvoeren. Het gemiddeld
aantal activiteiten dat bedrijven aangeven neemt toe van 1,6 in 2010 naar 2,7 in dit
onderzoek. Dit lijkt te duiden op een vorm van diversificatie, het meer zelf doen van
meer verschillende activiteiten. De activiteiten advisering, detachering, engineering,
training en onderhoud nemen toe. Dit geldt niet voor productie en onderzoek deze
nemen beide licht af. Beide trends kunnen een verklaring zijn voor de daling van de
omzet per arbeidsplaats.
Figuur 2

Type activiteiten NL-DVI (2010 en 2014)
Onderzoek / ontwikkeling / beheer
Engineering
Productie / fabricage
Advisering
Detachering
Opleiding / training
Onderhoud / beheer
Anders
0%

10%

2010

20%

30%

40%

50%

60%

70%

2014
10

Het aantal terreinen per bedrijf waarop DVI actief is neemt toe; van 1,5 naar 3,4. De
bedrijven worden op meer terreinen actief. De toename betreft vooral de terreinen
Maritiem, CCC en ICT, dit kan samen hangen met nieuwe bedrijven in de populatie.
Een afname treedt op bij de lucht en ruimtevaart, munitie en kleding, textiel. Er is
nog steeds een duidelijke link met de topsectoren bij de NL-DVI bedrijven, vooral
met de topsector HTSM. Daarnaast bevestigt de groei in de DIS-gerelateerde
terreinen dat de gekozen focus in de DIS aansluit op de kerncapaciteiten van de
industrie.
Figuur 3

Terreinen waarop de NL-DVI actief is (2010 en 2014)
Maritiem
Lucht- en ruimtevaart
Automotive
Commando, control en communicatie
Informatietechnologie

Elektronica
Optiek en optronica
Munitie
Metaalbewerking
Textiel en kleding
Kuntstof en kunstvezels
Infrastructuur
Onderzoeksinstituten
Simulatie-apparatuur
Anders
0%

10%

20%

2010

2014

30%

40%

50%

60%

11

De belangrijkste klant voor de NL-DVI is net als in 2010 het Nederlandse Ministerie
van Defensie. Het belang van andere producenten van defensie en veiligheid
gerelateerde goederen als klant neemt toe. Dit kan duiden op meer samenwerking
en meer verticale integratie in de productieketen.
Figuur 4

Belangrijkste klanten NL-DVI (2010 en 2014)
Het Nederlandse Ministerie van Defensie
Andere producenten van Defensie en
Veiligheidsgerelateerde goederen in het
buitenland
Andere producenten van Defensie en
Veiligheidsgerelateerde goederen in Nederland

Nederlandse Ministeries en overheidsorganen
Ministeries van Defensie van andere Europese
landen
Ministeries van Defensie van landen buiten
Europa
Anders
0%

2010

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80%

2014

12

Figuur 5

Mate waarin NL-DVI investeert in R&D (2010 en 2014)
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
Niet

Enigszins

Normaal

2010

Redelijk veel

Veel

2014

NL-DVI blijft onverminderd een R&D-intensieve sector, want 62% van de bedrijven
geeft aan “redelijk veel” of “veel” te investeren in R&D. Dit percentage is constant
gebleven ten opzichte van het vorige onderzoek. Bijna eenderde van de werknemers
is actief op R&D gebied binnen de DVI activiteiten.
Figuur 6

Onderzoek en Ontwikkeling (R&D) in NL-DVI heeft in de afgelopen
2 jaar geleid tot de introductie van een nieuw DVI product/dienst
(peildatum 2015)

Niet mee
eens
31%

Figuur 7

Mee eens
69%

13

Uit figuur 6 blijkt ook dat deze R&D investeringen successen opleveren, want in bijna
70% van de bedrijven leidt dit tot een nieuw product of dienst die gericht is op de
defensie en veiligheidssector. Uit figuur 7 blijkt tevens dat bij ruim 60% van de
bedrijven de R&D investeringen ook leiden tot producten voor andere markten en
klanten. De conclusie is dat bij de NL-DVI sprake is van een zeer innovatieve sector,
met veel spin-off naar niet defensie en veiligheids toepassingen.
Figuur 7

Onderzoek en Ontwikkeling (R&D) in NL-DVI heeft in de afgelopen
2 jaar geleid tot de introductie van nieuw product/dienst buiten
DVI (peildatum 2015)

Niet mee
eens
38%
Mee eens
62%

14

5

ARBEID

Wanneer gekeken wordt naar de NL-DVI als arbeidsmarkt valt een aantal zaken op:




De NL-DVI is een kennisintensieve sector, bijna tweederde van de
werknemers heeft een HBO of universitaire opleiding. Dit veel hoger dan het
gemiddelde van de Nederlandse beroepsbevolking, daarbinnen ligt dit
percentage op 28%;
Het aandeel R&D arbeidsplaatsen blijft constant op ongeveer eenderde van
het totaal aantal arbeidsplaatsen.

Figuur 8

Mijn organisatie heeft geen problemen om in Nederland voldoende
gekwalificeerd personeel te vinden (2010 en 2014)
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
Volledig mee
oneens

Gedeeltelijk mee
oneens

Niet mee eens /
niet mee oneens

2010

Gedeeltelijk mee Volledig mee eens
eens

2014

Uit figuur 8 blijkt dat de NL-DVI bedrijven meer moeite lijken te krijgen om geschikt
personeel te vinden. Ruim eenderde van de bedrijven geeft dit aan, dit is een
aanzienlijke stijging t.o.v. 2010. Ongeveer de helft van de bedrijven geeft aan dit
niet te ervaren.

15

5.1

Arbeidsplaatsen

Onderstaande tabel geeft het totaal aantal arbeidsplaatsen in de bedrijven weer die
actief zijn in NL-DVI, met daarbij het aantal R&D arbeidsplaatsen. Tevens toont de
tabel het aantal arbeidsplaatsen specifiek voor DVI en vervolgens het aantal R&D
arbeidsplaatsen specifiek voor DVI.
Tabel 4: Totaal aantal arbeidsplaatsen en R&D arbeidsplaatsen
2010

2014

155.251

178.700

R&D arbeidsplaatsen

14.753 (9,5%)

18.200 (10,2%)

DVI arbeidsplaatsen

14.242

24.800

4.554 (32,0%)

7.995 (32,2%)

Totaal aantal arbeidsplaatsen

DVI R&D arbeidsplaatsen

De bedrijven die actief zijn in de NL-DVI hebben circa 178.000 arbeidsplaatsen.
Daarvan is 10% R&D gerelateerd. Van de 178.700 arbeidsplaatsen kunnen bijna
25.000 arbeidsplaatsen specifiek als DVI arbeidsplaatsen aangemerkt worden.
Daarvan zijn bijna 8.000 R&D gerelateerd, oftewel 32%. De DVI activiteiten zijn de
meest R&D-intensieve activiteiten van deze bedrijven, deze zijn het meest
kennisintensief en leiden tot nieuwe producten en diensten binnen de sector, maar
leiden tevens tot spin-off naar nieuwe producten en diensten voor andere markten.
De circa 8.000 DVI R&D arbeidsplaatsen zijn vergelijkbaar met het totaal aantal R&D
arbeidsplaatsen van ASML en Philips tezamen (Technisch Weekblad, 2015). Deze
8.000 arbeidsplaatsen vertegenwoordigen 4,3% van alle R&D arbeidsplaatsen in
Nederland (CBS, 2012). Van alle arbeidsplaatsen in Nederland zijn ongeveer 1,9%
gerelateerd aan R&D activiteiten (CBS, 2012). Van alle arbeidsplaatsen in NL-DVI is
32% R&D gerelateerd.
Figuur 9

Verwachte verandering in aantal
arbeidsplaatsen in NL-DVI (2010 en 2014)
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Een daling

Geen verschil

2010

Een stijging

Weet ik niet

2014
16

Ruim de helft van de NL-DVI bedrijven verwacht een stijging van het aantal
arbeidsplaatsen, daarentegen verwacht ruim een kwart van de bedrijven een daling
van het aantal arbeidsplaatsen. Voor beide categorieën is dit een stijging ten
opzichte van 2010.
5.2

Opleidingsniveau

Figuur 10

Opleidingsniveau werknemers NL-DVI (2010 en 2014)
40%
35%

30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
Lagere school

Middelbare school

MBO

2010

HBO

Unversiteit

2014

Bijna tweederde van de werknemers binnen de NL-DVI heeft een HBO opleiding of
hoger. Dit is een lichte stijging ten opzichte van het 2010 onderzoek. Ter indicatie,
dit opleidingsniveau is veel hoger dan gemiddeld in het Nederlandse bedrijfsleven
waar 28% HBO of hoger opgeleid is.
De opleidingsrichting techniek neemt af bij de werknemers binnen de NL-DVI
bedrijven, met ruim 20%. De opleidingsrichting ICT neemt aanzienlijk toe, dit past in
het beeld van de toename van de terreinen Informatietechnologie, Command en
Control en dienstverlening binnen de NL-DVI bedrijven. Tevens strookt dit met de
afname van productie en de afname van de omzet per werknemer.

17

Figuur 11

Opleidingsrichting werknemers NL-DVI (2010 en 2014)
Techniek
ICT
Overig
Natuurwetenschappen
Economie
Maatchappij/gedragswetenschappen

0%

10%

2010

20%

30%

40%

50%

60%

70%

2014

18

6

FINANCIËN

De financiën van de NL-DVI worden bekeken vanuit het perspectief van omzet en het
resultaat. De belangrijkste bevindingen zijn:





6.1

De NL-DVI omzet is met ruim 40% gestegen;
Dit wordt tenminste ten dele veroorzaakt door de groei van het aantal DVI
bedrijven en de groei van de omzet per bedrijf;
De export is met de omzet meegegroeid. Het aandeel van de export in de
omzet is ongeveer gelijk gebleven;
De NL-DVI bedrijven zijn over het algemeen positief ten aanzien van de
toekomstige vooruitzichten, zowel ten aanzien van de omzet als het resultaat
van de DVI activiteiten.
Omzet

In tabel 5 is zichtbaar dat de DVI omzet van de bedrijven met 46% gestegen is. Dit
is meer dan op basis van de groei (24%) van de relevante populatie verwacht zou
mogen worden. Dat zou kunnen betekenen dat er ook sprake is van autonome groei
van de DVI omzet.
Tabel 5: Omzet bedrijven NL-DVI

DVI omzet

2010

2014

Verandering

€ 3,10 mld.

€ 4,54 mld.

+46%

Figuur 12

Verwachte verandering in omzet NL-DVI activiteiten in de
komende 2 jaar (2010 en 2014)
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%

5%
0%
Grote daling

Daling (0%-

Geen

Stijging ( 0%-

Grote stijging

Weet ik niet

Over de(10%
verwachtingen
van de groei
van de omzet
zijn de (10%
bedrijven
iets positiever
of meer)
10%)
verandering
10%)
of meer)
dan 4 jaar geleden. Bijna de helft van de bedrijven verwacht de komende 2 jaar een
2010
2014
groei van de omzet. Ongeveer 20% van
de bedrijven
verwacht een omzet daling.

19

6.2

Resultaat

Ten aanzien van het resultaat van de DVI activiteiten in 2014 zijn de bedrijven net
als over de omzet in 2014, positiever dan in 2010. Tweederde van de bedrijven geeft
aan een positief resultaat op de DVI activiteiten te behalen, in 2010 was dit nog
60%. Ook het aantal bedrijven met een negatief resultaat daalt iets.
Figuur 13

Resultaat DVI-activiteiten (2010 en 2014)
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Negatief resultaat Neutraal resultaat

2010

Positief resultaat

2014

De verwachtingen die de bedrijven hebben ten aanzien van het resultaat over 2015
zijn over het algemeen positief (figuur 14). Bijna 40% van de bedrijven verwacht
een positiever resultaat dan de resultaten in 2014. Slechts 13% van de bedrijven
verwacht een resultaat dat slechter is dan in 2014.
Figuur 14

Welke veranderingen verwacht u over 2015 in het DVI-resultaat?
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%

Dit0%
betekent dat zowel de omzetcijfers als de resultaten van de DVI activiteiten een
Grote daling
Daling (0%Geen
Stijging ( 0%- Grote stijging
Weet ik niet
positieve
trend
vertonen.
(10%
of meer)
10%)
verandering
10%)
(10% of meer)

20

7

CONCURRENTIEPOSITIE EN ONDERNEMERSKLIMAAT

De belangrijkste bevindingen uit de SWOT1 analyse die de bedrijven zelf opgesteld
hebben, zijn:










De belangrijkste sterktes zijn: kennis, expertise, specialisatie, kwaliteit,
werkwijze en flexibiliteit van de bedrijven;
Er zijn twee nieuwe sterktes die regelmatig genoemd worden, namelijk de
werkwijze en de klant en service gerichtheid;
De belangrijkste zwakte blijft net als in 2010 de omvang van het bedrijf. Dat
maakt het moeilijk om volwaardig mee te draaien in trends als globalisering
en het meedingen naar grote opdrachten. Vrijwel alle andere zwakten hangen
hiermee samen;
Opvallend is dat afhankelijkheid van bezuinigingen als zwakte volledig
weggevallen is en niet meer genoemd wordt. Het lijkt erop dat bedrijven
hieraan gewend zijn geraakt en hun bedrijfsvoering hierop aangepast hebben.
Daarnaast is er een trendbreuk in het defensiebudget met de recente extra
middelen voor de krijgsmacht wat de verwachting bij bedrijven mogelijk heeft
beïnvloed. Hiervoor in de plaats gekomen is echter de zwakte regelgeving
rond aanbestedingen. Blijkbaar zijn de nieuwe aanbestedingsregels rond DVI
een probleem voor de bedrijven;
Bedrijven blijven kansen zien op gebied van nieuwe DVI opdrachten in
Nederland, echter veel minder dan in 2010, nieuwe kansen worden gezien op
gebied van cybersecurity en informatietechnologie;
Als belangrijkste bedreigingen worden gezien de trage besluitvorming bij
klanten en de nieuwe aanbestedingsregels die moeilijk te hanteren zijn voor
de DVI bedrijven. Deze twee kunnen samenhangen met elkaar. Bezuinigingen
worden veel minder dan in 2010 gezien als bedreiging.

Op basis van de antwoorden is de onderstaande SWOT-matrix opgesteld van de NLDVI.

1

SWOT = Strenghts, Weaknesses, Opportunities, Threats (Sterktes, Zwaktes, Kansen, Bedreigingen)

21

Figuur 15

Sterktes
■ Kennis/ expertise /
specialisatie
■ Kwaliteit
■ Werkwijze
■ Flexibiliteit

Kansen
■ Nieuwe opdrachten
DVI (Nederland)
■ ICT / Cybersecurity
■ Meer vraag uit
buitenland
■ Onderhoud

Zwaktes
■ Klein bedrijf

■ Beperkt netwerk
■ Regelgeving /
aanbestedingen
■ Geen stabiele markt

Bedreigingen
■ Trage besluitvorming
bij klanten
■ Moeilijkheden rondon
aanbestedingen
■ Bezuinigingen
■ Groeiende
concurrentie

22

7.1

Sterktes en zwaktes

Figuur 16

Sterktes NL-DVI (aantal keren genoemd, 2010 en 2014)
Kennis / expertise / specialisatie
Kwaliteit
Werkwijze (efficiënt, integer, etc)
Flexibiliteit
Innovatief
Netwerk
Deskundigheid personeel
Klant- en servicegericht
Ervaring
Prijs
0

5

Figuur 16

10

2010

15

20

25

30

35

40

45

2014

Figuur 17

Zwaktes NL-DVI (aantal keren genoemd, 2010 en 2014)
Klein bedrijf
Beperkt netwerk (oa. bij NL overheid)
Afhankelijkheid bezuinigingen overheid
Regelgeving (oa. omtrent aanbestedingen)
Geen stabiele markt
Te duur
Deskundig personeel schaars
Beperkte investeringsruimte
Afhankelijkheid van hoofdaannemers
Concurrentie (soms gesubsidieerd)
Niet genoeg innovatieve kracht
Hoge arbeidskosten
Trage interne organisatie
Te weinig verkoopkracht

0

2

2010

4

6

8

10

12

14

16

18

20

2014
23

7.2

Kansen en bedreigingen

Figuur 18

Kansen NL-DVI (aantal keren genoemd, 2010 en 2014)
Nieuwe DVI opdrachten (NL)
Ontwikkelingen in ICT en cybersecurity
Meer vraag uit buitenland
Geen/onduidelijk
Onderhoud
Meer vraag beveiliging tegen terrorisme
Innovatie
0

10

2010

20

30

40

50

60

70

50

60

2014

Figuur 19

Bedreigingen NL-DVI (aantal keren genoemd, 2010 en 2014)
Bezuinigingen
Trage besluitvorming bij klanten
Moeilijkheden rondom aanbestedingen
Groeiende concurrentie, met name uit de VS
Exportvergunningen
Geen / onduidelijk
Afschaffen compensatieprogramma

0

10

2010

2014

20

30

40

24

7.3

Concurrentiepositie

Figuur 20

Mijn organisatie ervaart aanzienlijke concurrentie van andere
Nederlandse bedrijven bij het uitvoeren van activiteiten voor de
Defensie- en/of Veiligheidsmarkt (2010 en 2014)
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%

10%
5%
0%
Volledig mee
oneens

Gedeeltelijk mee
oneens

Niet mee eens /
niet mee oneens

2010

Gedeeltelijk mee Volledig mee eens
eens

2014

Ongeveer 60% van de NL-DVI bedrijven ervaart aanzienlijke concurrentie van
andere Nederlandse bedrijven op de DVI markt. Dit is een stijging ten opzichte van
2010. Het lijkt erop dat de concurrentie licht toeneemt.
Figuur 21

Mijn organisatie is uitstekend in staat te concurreren met
buitenlandse ondernemingen op de Defensie- en/of
Veiligheidsmarkt (2010 en 2014)
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Volledig mee
oneens

Gedeeltelijk mee
oneens

Niet mee eens /
niet mee oneens

2010

Gedeeltelijk mee Volledig mee eens
eens

2014
25

Ondanks het feit dat het gevoel bestaat dat de concurrentie toeneemt achten de
bedrijven zich goed in staat concurreren met buitenlandse bedrijven. Internationaal
lijkt de concurrentiekracht van de Nederlandse DVI bedrijven toe te nemen. Bijna
driekwart van de bedrijven is in staat te concurreren op de internationale markt.
Figuur 22: De komende jaren neemt de concurrentie op de DVI voor mijn organisatie toe

2010

2014

Niet
mee
eens
5%

Niet
mee
eens
30%
Mee
eens
70%

Mee
eens
95%

Op de stelling “de komende jaren neemt de concurrentie op de DVI markt voor mijn
bedrijf toe” antwoordde 70% van de bedrijven dat men het daarmee eens is. Men
verwacht dus ook een toenemende concurrentie. Dit is een toename van de
concurrentie die men nu reeds ervaart. In 2010 was het overigens zo dat bijna alle
bedrijven een toename van de concurrentie verwachten. Het beeld dat hieruit
ontstaat is dat de concurrentie toeneemt maar dat het bedrijfsleven in de DVI sector
in staat is de concurrentie het hoofd te bieden, een positief beeld dus.
7.4

Internationaal

Het overgrote deel van de NL-DVI, bijna 80%, betreft Nederlandse bedrijven.
Daarvan heeft 40% een buitenlandse vestiging. Iets meer dan 20% van de NL-DVI
bedrijven hebben een buitenlands moederbedrijf met een vestiging in Nederland.
Figuur 23

Type DVI organisatie (2010 en 2014)
50%
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
Nederlandse organisatie zonder
buitenlandse vestigingen

Nederlandse organisatie met
buitenlandse vestigingen

2010

Internationale organisatie met
1 of meer vestigingen in
Nederland

2014
26

Bijna 60% van de NL-DVI bedrijven is actief in een of meer (inter)nationale
samenwerkingsverbanden. Dit een lichte toename sinds 2010.
Figuur 24

Actief binnen samenwerkingsverbanden op DVI-gebied
(2010 en 2014)
50%

45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%

Niet actief binnen
Actief binnen 1 of meer Actief binnen 1 of meer
samenwerkingsverbanden
nationale
internationale
samenwerkingsverbanden samenwerkingsverbanden

2010

Actief binnen zowel
nationale als
internationale
samenwerkingsverbanden

2014

Figuur 25

De markt waarop de NL-DVI zich richt met DVI-activiteiten
(2010 en 2014)
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Deels Nederlandse, deels
buitenlandse markt

Uitsluitend op de Nederlandse
markt

2010

Uitsluitend op de buitenlandse
markt

2014

27

Van de totale DVI omzet betreft 68% export. Dat verklaart dan ook dat ruim 70%
van de bedrijven actief is op de buitenlandse markt. Opvallend is dat er sprake is van
een verdubbeling van het aantal bedrijven dat zich alleen op de Nederlandse markt
richt, dit kan veroorzaakt worden door bedrijven die zich in Nederland richten op
markten als cybersecurity en informatietechnologie. Deze activiteiten zijn namelijk
vooral nationaal georiënteerd.
Figuur 26

Belangrijkste afzetmarkten voor de Nederlandse Defensie en
Veiligheidsgerelateerde industrie (aantal keren genoemd,
2010 en 2014):
Nederland
Duitsland
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten
België
Frankrijk
Spanje
Europa
Canada
Italië
0

5

10

15

2010

20

25

30

35

40

45

2014

Opvallend is dat het belang van Nederland als afzetmarkt toeneemt. Tevens worden
Duitsland en de VS minder vaak genoemd als afzetmarkt in vergelijking met 2010.
In een vervolgvraag konden de bedrijven aangeven waar zij binnen 3 jaar actief
verwachten te worden. Naast bovengenoemde markten zijn de volgende markten
minimaal 3 keer genoemd: India, VAE, Zweden, Turkije, Polen, Japen, Indonesië,
Chili, Australië en Afrika.

28

8

OVERHEIDSBELEID

De NL-DVI is van uit het verleden sterk verbonden met het defensie en
veiligheidsbeleid van de Rijksoverheid. Dit hangt samen met het innovatievermogen
van de NL-DVI, de exportpositie en het belang van de bescherming van de nationale
veiligheid. Verschillende beleidsinitiatieven zijn en worden ontplooid om
ondersteuning te verlenen aan de positie van de NL-DVI. De voornaamste
bevindingen ten aanzien van het gevoerde beleid zijn:



De helft van de bedrijven geeft aan tevreden te zijn met de ondersteuning die
men krijgt vanuit de overheid. Dit is een toename ten opzichte van 2010;
De andere helft is ontevreden of staat neutraal ten opzichte van deze
ondersteuning.

Figuur 27

De Nederlandse overheid ondersteunt mijn
organisatie voldoende bij het uitvoeren van
DVI-activiteiten (2010 en 2014)
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
Volledig
mee
oneens

Gedeeltelijk Niet mee Gedeeltelijk Volledig
mee
eens / niet mee eens mee eens
oneens
mee
oneens

2010

2014

De ontevredenheid bij bedrijven betreft de aanbestedingsprocedures, gebrek aan
ondersteuning via de posten in het buitenland en het gebrek aan interesse bij politie
en defensie om voor innovatieve oplossingen te kiezen.

29

Figuur 28

Wet- en regelgeving zijn geen barrière bij
het uitvoeren van activiteiten in de NL-DVI
(2010 en 2014)
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
Volledig
mee
oneens

Gedeeltelijk Niet mee Gedeeltelijk Volledig
mee
eens / niet mee eens mee eens
oneens
mee
oneens

2010

2014

De NL-DVI bedrijven hebben door wet- en regelgeving veel met de overheid te
maken. Deze sector is vanuit de aard ervan meer gereguleerd dan andere sectoren.
In hoeverre leidt deze regelgeving tot barrières? Van de bedrijven ziet 35% de
regelgeving als een belemmering in het uitvoeren van hun activiteiten, dit is een
toename ten opzichte van 2010. Opvallend is dat bijna de helft van de bedrijven
deze regels niet als belemmerend ervaart, dit is tevens een toename. Dit kan
samenhangen met de nieuwe aanbestedingsregels.
8.1

Industriële Participatie

Figuur 29: Mijn organisatie heeft baat gehad bij Industriële Participatie (voorheen
compensatiebeleid)

2010

2014

Nee
38%
Ja
62%

Ja
35%

Nee
65%

30

In 2010 had nog bijna tweederde van de bedrijven baat bij Industriële Participatie
(en compensatie). Dat is nu afgenomen naar eenderde. Dit ligt aan de nieuwe
aanbestedingsregels waardoor alleen nog op case-by-case basis Industriële
Participatie kan worden gevraagd bij de aankoop van militaire systemen. De
mogelijkheden zijn de afgelopen jaren verder afgenomen door de verlaging van het
investeringsbudget van het Ministerie van Defensie. Bovendien is het beschikbaar
komen van deze budgetten vertraagd.
Tabel 6

% van de omzet DVI dat door Industriële Participatie gedreven
wordt

2010

2014

38%

39%

Slechts eenderde van de bedrijven geeft nog maar aan baat te hebben bij Industriële
Participatie. Deze Industriële Participatie leidt echter toch nog steeds tot bijna 40%
van de omzet en is stabiel gebleven in vergelijking met het voorgaande onderzoek
(zie tabel 6). Industriële Participatie mag dus zeker niet uitgevlakt worden als
stimulans voor de omzet van de NL-DVI bedrijven.
8.2

Richtlijn Defensie- en Veiligheid Aanbestedingen (richtlijn
2009/81/EG)

In 2013 is de richtlijn voor het nieuwe Defensie- en Veiligheid aanbestedingen beleid
ingevoerd. Voor een groot deel van de NL-DVI bedrijven is dit een nieuw fenomeen
of men is slechts gedeeltelijk op de hoogte. Nog geen 40% van de bedrijven is
hiervan voldoende op de hoogte. Gezien de mate van regulering van de NL-DVI is dit
opmerkelijk.
Figuur 29

In 2009 is de richtlijn 2009/81/EG aangenomen. In 2013 is deze
geïmplementeerd via de Aanbestedingswet Defensie en Veiligheid.
Bent u van deze nieuwe wet op de hoogte? (peildatum 2015)

Dit is volledig
nieuw voor mij
21%
Ik ben hier al van
op de hoogte
39%
Ik ben hier al
enigszins van
op de hoogte
40%

31

Het mag dan ook niet verbazend zijn dat slechts 25% van de bedrijven baat gehad
heeft bij de nieuwe aanbestedingswet. Het grootste deel van de bedrijven is niet of
slechts in beperkte mate op de hoogte. Bij de bedrijven die aangaven baat te hebben
bij de bij de nieuwe wet, worden voordelen genoemd als meer transparantie bij het
gunningsproces en meer kansen om aan aanbestedingen mee te doen.
Figuur 30

Heeft u baat gehad bij ADV? (peildatum
2015)

Ja
25%

Nee
75%

8.3

Defensie Industrie Strategie (DIS)

In 2008 is de zogenaamde Defensie Industrie Strategie (DIS) door de Ministeries van
Defensie en Economische Zaken geïntroduceerd. In 2013 is de DIS geactualiseerd.
Om aan haar hoofdtaken te kunnen blijven voldoen en exportkansen te benutten is
voor het Ministerie van Defensie en van Economische Zaken het hebben en houden
van een gezonde en concurrerende Nederlandse defensie technologische en
industriële basis van groot belang. De NL-DVI is gevraagd of zij op de hoogte zijn
van de DIS en de actualisering ervan.
Figuur 31: Bent u op de hoogte van de DIS en de actualisering hiervan?

2014

2010

Nee, dit
is
volledig
nieuw
voor mij
48%

Ja
18%

Enigszins
34%

Nee, dit
is
volledig
nieuw
voor mij
42%

Ja
29%

Enigszins
29%

32

Het grootste deel van de bedrijven is niet bekend met de DIS. De bekendheid neemt
wel toe van 18% naar 29%. De DIS is voor 42% van de bedrijven volledig nieuw.
In de DIS wordt een vijftal prioritaire technologie gebieden onderkend. Dit zijn sterke
technologiegebieden van de Nederlandse industrie of gebieden waar de Nederlandse
industrie zich in zou kunnen ontwikkelen en waar de toekomstige (technologische)
behoefte ligt. Deze gebieden zijn:
1.
2.
3.
4.
5.

Geïntegreerd (sub) systeem ontwerp en ontwikkeling;
Sensoren, C41 en automatisering;
Geavanceerde materialen en componenten;
Simulatie en simulatoren, ten behoeve van opleiding en training;
Elektronische en informatie bescherming/bewapening.

Een groot aantal bedrijven verwacht in de toekomst actief te worden op alle
prioritaire gebieden binnen de DIS. Hieruit blijkt dat de DIS prioritaire
technologiegebieden goed aansluiten bij de activiteiten van de NL-DVI en daarom
ook goed aansluiten bij de doelstelling van de DIS.
Figuur 32

DIS prioritair technologiegebied 1: Geïntegreerd (sub)systeem
ontwerp en ontwikkeling
120
100
80
60
40
20
0
Onderzoek/ Engineering
ontwikkeling/
ontwerp

Productie/
fabricage
2010

Advisering

2014

Detachering

Opleiding/
training

Onderhoud/
beheer

Toekomst

33

Figuur 33

DIS prioritair technologiegebied 2: Sensoren, C41 en
automatisering
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
Onderzoek/ Engineering
ontwikkeling/
ontwerp

Productie/
fabricage
2010

Advisering

2014

Detachering

Opleiding/
training

Onderhoud/
beheer

Toekomst

Figuur 34

DIS prioritair technologiegebied 3: Geavanceerde materialen en
componenten
80
70
60
50
40
30
20
10
0
Onderzoek/ Engineering
ontwikkeling/
ontwerp

Productie/
fabricage
2010

Advisering

2014

Detachering

Opleiding/
training

Onderhoud/
beheer

Toekomst

34

Figuur 35

DIS prioritair technologiegebied 4: Simulatie en simulatoren t.b.v.
opleiding en training
60

50
40
30
20

10
0
Onderzoek/ Engineering
ontwikkeling/
ontwerp

Productie/
fabricage
2010

Advisering

2014

Detachering

Opleiding/
training

Onderhoud/
beheer

Toekomst

Figuur 36

DIS prioritair technologiegebied 5: Elektronische en informatie
bescherming/bewapening
50
45
40
35

30
25
20
15
10
5
0
Onderzoek/ Engineering
ontwikkeling/
ontwerp

Productie/
fabricage
2010

Advisering

2014

Detachering

Opleiding/
training

Onderhoud/
beheer

Toekomst

35

8.4

Gebruik overheidsinstrumenten

Figuur 37

Voor de ontwikkeling van nieuwe producten en/of diensten heb ik
gebruik gemaakt van het volgende, in de DIS genoemde,
overheidsinstrumentarium
(aantal keren genoemd, peildatum 2015)
WBSO en RDA
Handelsmissies en beurzen
Industriële Participatie
Commissie Defensie Materieel Ontwikkeling…
Nationaal Technologie Project (NTP)
Topsectorenbeleid
NWO/STW/TNO
Small Business Innovation Research (SBIR)
Defensie Innovatie Competitie
TKI toeslag
Exportoverleg
Defensie Innovatie Game

Launching Customer
Partners for international business (PIB)
Programma Financiering Kennisinstituten
Innovatie Attachés
Innovatie Krediet
MIT regeling
Exportverzekeringen
Pre Behoefte Consultatie (PBC)
Vroege fase financiering
BBMKB en GO
0

5

10

15

20

25

30

35

40

De NL-DVI bedrijven maken in ruime mate gebruik van het beschikbare
overheidsinstrumentarium. Tevens is het gebruik van een hoog niveau (R&Dintensief), zoals de deelname in het topsectoren beleid. Zoals te verwachten was,
gezien de export oriëntatie van de NL-DVI, wordt ook veel gebruik gemaakt van
diverse export ondersteuning instrumenten.

36

BIJLAGE: ACTIVITEIT OP DEFENSIESYSTEMEN
In deze bijlage wordt voor een aantal defensiesystemen de verwachte ontwikkeling
van bedrijfsactiviteiten weergegeven. Duidelijk is te zien dat de NL-DVI de toekomst
positief inschat en op de meeste systemen een toename in activiteit verwacht.
Figuur 38

Pantserwielvoertuigen
30
25
20
15
10
5
0
Onderzoek/ Engineering
ontwikkeling/
ontwerp

Productie/
fabricage

Advisering

2014

Detachering

Opleiding/
training

Onderhoud/
beheer

Toekomst

Figuur 39

Luchtverdedigings- en commandofregatten
30
25
20
15
10
5
0
Onderzoek/ Engineering
ontwikkeling/
ontwerp

Productie/
fabricage

Advisering

2014

Detachering

Opleiding/
training

Onderhoud/
beheer

Toekomst

37

Figuur 40

Multipurposefregatten
30
25
20
15
10
5

0
Onderzoek/ Engineering
ontwikkeling/
ontwerp

Productie/
fabricage

Advisering

2014

Detachering

Opleiding/
training

Onderhoud/
beheer

Opleiding/
training

Onderhoud/
beheer

Toekomst

Figuur 41

Patrouilleschepen
30
25
20
15
10
5
0
Onderzoek/ Engineering
ontwikkeling/
ontwerp

Productie/
fabricage

Advisering

2014

Detachering

Toekomst

38

Figuur 42

Onderzeeboten
30
25
20
15
10
5

0
Onderzoek/ Engineering
ontwikkeling/
ontwerp

Productie/
fabricage

Advisering

2014

Detachering

Opleiding/
training

Onderhoud/
beheer

Opleiding/
training

Onderhoud/
beheer

Toekomst

Figuur 43

Unmanned Aerial Vehicles
25

20

15

10

5

0
Onderzoek/ Engineering
ontwikkeling/
ontwerp

Productie/
fabricage

Advisering

2014

Detachering

Toekomst

39

Figuur 44

F16
25

20

15

10

5

0
Onderzoek/ Engineering
ontwikkeling/
ontwerp

Productie/
fabricage

Advisering

2014

Detachering

Opleiding/
training

Onderhoud/
beheer

Opleiding/
training

Onderhoud/
beheer

Toekomst

Figuur 45

F35
30
25
20
15
10
5
0
Onderzoek/ Engineering
ontwikkeling/
ontwerp

Productie/
fabricage

Advisering

2014

Detachering

Toekomst

40

Figuur 46

Transportvliegtuigen C-130
20
18
16
14
12
10
8
6
4

2
0
Onderzoek/ Engineering
ontwikkeling/
ontwerp

Productie/
fabricage

Advisering

2014

Detachering

Opleiding/
training

Onderhoud/
beheer

Opleiding/
training

Onderhoud/
beheer

Toekomst

Figuur 47

AH-64 Apache
35
30
25
20
15
10
5
0
Onderzoek/ Engineering
ontwikkeling/
ontwerp

Productie/
fabricage

Advisering

2014

Detachering

Toekomst

41

Figuur 48

CH-47 Chinook
30
25
20
15
10
5
0
Onderzoek/ Engineering
ontwikkeling/
ontwerp

Productie/
fabricage

Advisering

2014

Detachering

Opleiding/
training

Onderhoud/
beheer

Toekomst

42