Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

21 501-02

Raad Algemene Zaken en Raad Buitenlandse
Zaken

Nr. 2718

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 10 oktober 2023
Hierbij bied ik u de geannoteerde agenda aan voor de Raad Algemene
Zaken van 24 oktober 2023.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
H.G.J. Bruins Slot

kst-21501-02-2718
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2718

1

GEANNOTEERDE AGENDA RAAD ALGEMENE ZAKEN VAN 24
OKTOBER 2023
Op dinsdag 24 oktober a.s. vindt in Luxemburg een Raad Algemene Zaken
(RAZ) plaats. Op de agenda van de Raad staan de volgende onderwerpen:
de voorbereiding van de Europese Raad (ER) van 26 en 27 oktober 2023,
het Commissiewerkprogramma 2024 van het Wetgevend Programma van
de Europese Commissie, de landenspecifieke rechtsstaatdialoog, de
demografie toolbox, de verordening inzake de officiële talen van de EU en
een informele lunch over de Toekomst van Europa. De Minister van
Buitenlandse Zaken is voornemens deel te nemen aan deze Raad.
Voorbereiding Europese Raad van 26 en 27 oktober
Op de agenda van de ER van 26 en 27 oktober a.s.1 staan voorlopig de
Russische agressie tegen Oekraïne, het Meerjarig Financieel Kader, de
economie en het concurrentievermogen van de Unie, migratie en onder
«overig» voorbereiding voor de Klimaatconferentie COP28 in Dubai,
Kosovo-Servië, Marokko en Libië, en mogelijk andere onderwerpen op het
terrein van externe betrekkingen, zoals de situatie in de Sahel en in
Nagorno-Karabach (Armenië-Azerbeidzjan).
RF/OEK
Naar verwachting zal de RAZ spreken over de laatste ontwikkelingen
rondom de Russische agressie tegen Oekraïne, waaronder de Russische
aanvallen op Oekraïens graan, onder andere in Odesa en Izmajil. Het
kabinet veroordeelt deze Russische aanvallen en de bijkomende negatieve
impact op de mondiale voedselzekerheid. Samen met de EU en partners
blijft Nederland zich inspannen voor veilige export van Oekraïens graan,
onder andere via de EU Solidarity Lanes.
De inzet van het kabinet blijft onverminderd gericht op het verhogen van
de druk op Rusland om diens agressie te beëindigen, inclusief met
aanvullende sanctiemaatregelen. Blijvende diplomatieke, financiële en
militaire steun aan Oekraïne is van groot belang, evenals het versterken
van accountability en het binnen EU-verband onderzoeken van mogelijkheden tot het gebruik van bevroren en/of geïmmobiliseerde tegoeden
voor Oekraïne.
In EU-verband wordt tevens gesproken over de bijdrage vanuit de EU
aangaande de veiligheidsarrangementen voor Oekraïne. Belangrijke
component van deze steun is het voorstel van de Hoge Vertegenwoordiger (HV) Borrell om binnen de Europese Vredesfaciliteit een aparte
envelop voor Oekraïne te creëren, het zogenoemde Ukraine Assistance
Fund. De Europese Dienst voor Extern Optreden (EDEO) schat dat er
5 miljard euro per jaar nodig is voor de periode 2024–2027 om de levering
van militair materieel en trainingen door EU-lidstaten voort te zetten.
Gezien de situatie in Oekraïne is en blijft Nederland voorstander van het
blijvend steunen van Oekraïne, conform de motie van het lid
Sjoerdsma c.s.2 Het kabinet zal het EPF voorstel door deze lens bezien. Uw
Kamer zal nader geïnformeerd worden over het Nederlandse standpunt
voorafgaand aan de formele besluitvorming in Brussel.

1

Zie: https://www.consilium.europa.eu/media/66749/cm00007-en23.pdf en via Delegates Portal:
ST12582/23.
2
Kamerstuk 36 045, nr. 140.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2718

2

Meerjarig Financieel Kader (MFK)
In voorbereiding op de Europese Raad van 26 en 27 oktober zal de RAZ
spreken over de door de Europese Commissie (hierna: Commissie)
voorgestelde tussentijdse herziening van het MFK. De Commissie heeft
een herzieningsvoorstel gepresenteerd om de Europese meerjarenbegroting te versterken. Volgens de Commissie is naar aanleiding van de
oorlog in Oekraïne een gerichte herziening van het MFK noodzakelijk, wil
de Unie zijn bestaande en nieuwe doelstellingen verwezenlijken. De inzet
van het kabinet ten aanzien van deze voorstellen is opgenomen in
drie BNC-fiches3. Uitgangspunt voor het kabinet is dat uitdagingen en
verplichtingen in principe opgevangen dienen te worden binnen de kaders
van het MFK en de daarbij overeengekomen speciale instrumenten, door
optimaal gebruik van bestaande middelen en waar nodig herprioritering
en flexibilisering. Het kabinet staat in beginsel positief tegenover het
structureler vorm geven van de financiële EU-steun aan Oekraïne en een
Europees herstelprogramma gericht op het herstel en wederopbouw van
Oekraïne. Daarbij kijkt het kabinet naar de meest gepaste omvang,
voorwaarden en vorm van die steun.
Op het moment van schrijven is niet bekend hoe het Voorzitterschap de
bespreking in de RAZ zal vormgegeven. Zoals vermeld in de geannoteerde agenda van de RAZ van 19 september jl. heeft het Voorzitterschap
een concept onderhandelingsdocument gepresenteerd. Hierover vindt
momenteel ambtelijke discussie plaats.4 Het is nog onzeker of het
Voorzitterschap een onderhandelingsdocument voor de RAZ zal
agenderen. Mocht dit wel het geval zijn, dan wordt uw Kamer hierover
nader geïnformeerd.
Economie
Daarnaast zal de RAZ ter voorbereiding op de ER van 26-27 oktober de
voortgang bespreken van de verschillende maatregelen om het Europese
concurrentievermogen te versterken. Onderdeel van deze discussie is de
mededeling die de Commissie naar verwachting voorafgaand aan de ER
zal presenteren met een impact assessment over de gevolgen van de
Inflation Reduction Act van de VS voor de EU. Ook zal de RAZ ter
voorbereiding op de ER de voortgang van de onderhandelingen over de
Net Zero Industry Act en de Critical Raw Materials Act5 bespreken. Tevens
zal er aandacht zijn voor het verbeteren van het Europese investeringsklimaat, onder meer door het verminderen van ongerechtvaardigde
regeldruk, waar ook het MKB baat bij heeft. Mogelijk zal een aantal
lidstaten de ER bespreking benutten om te pleiten voor verlenging van het
crisisdeel van het tijdelijke crisis en transitie staatssteunkader (TCTF6) tot
na de afloopdatum eind december. Het kabinet vindt het positief dat de
Commissie en lidstaten werken aan een robuuste, eerlijke en toekomstbestendige economie die geschikt is voor de groene en digitale transities, de
economische weerbaarheid versterkt en onze welvaart voor de lange
termijn veilig stelt. Ook kijkt het kabinet uit naar de aankomende Commissiemededeling over de gevolgen van de Inflation Reduction Act voor de
EU. Vanwege het belang van een gelijk speelveld op de interne markt is
het kabinet waakzaam voor verlenging van het crisisdeel van het TCTF, en
3

1) BNC-fiche Herziening MFK, Kamerstuk 22 112, nr. 3757; 2) BNC-fiche Oekraïne-faciliteit,
Kamerstuk 22 112, nr. 3758; 3) BNC-fiche Strategic Technologies for Europe Platform,
Kamerstuk 22 112, nr. 3759. Daarnaast verwijst het kabinet naar de antwoorden op het
schriftelijke overleg inzake de tussentijdse herziening van het MFK van 11 september 2023
(Kamerstuk 22 112, nr. 3780).
4
Op dit moment meest recente versie: ST 13220/23 (delegates portal).
5
Kamerstuk 22 112, nr. 3686.
6
Publications Office (europa.eu).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2718

3

is het kabinet van mening dat de focus voor het versterken van het
Europese concurrentievermogen moet liggen op minder markt verstorende onderdelen.
Migratie
Het kabinet verwelkomt migratie als apart agendapunt op de ER en kijkt
uit naar een voortgangsrapportage van de Europese Commissie over de
implementatie van de Raadsconclusies van de Europese Raden in februari
en maart, en de conclusies van de President van de Europese Raad na de
ER van juni. Tijdens de informele ER in Granada werd gesproken over het
10-puntenplan van Commissievoorzitter Von der Leyen naar aanleiding
van de ontwikkelingen in Lampedusa en de implementatie van het MoU
tussen de EU en Tunesië. Naar verwachting zal hier verdere opvolging aan
worden gegeven bij deze Raad en het kabinet verwelkomt dit. Het kabinet
zal tijdens de ER het belang benadrukken van snelle afronding van de
onderhandelingen tussen de Raad en het Europees Parlement over het
Asiel- en Migratiepact. Tevens zal het kabinet het belang van implementatie van de huidige afspraken benadrukken, waaronder de naleving van
de Dublin-verordening.
Overig
COP28
De RAZ zal in voorbereiding op de ER mogelijk spreken over de aankomende VN-klimaatconferentie (COP28), die van 30 november tot
12 december 2023 zal plaatsvinden in Dubai. Dit jaar staat de COP in het
teken van de eerste Global Stocktake, waarin wordt teruggeblikt op de
voortgang die de internationale gemeenschap heeft geboekt onder het
Parijsakkoord, en wordt vooruitgeblikt op de stappen die nog noodzakelijk
zijn om de klimaatdoelen te kunnen halen. Meer dan andere jaren moet
COP28 daarom een evenwichtige uitkomst hebben, waarbij op alle pijlers
van het Parijsakkoord – mitigatie, adaptatie en financiering – duidelijk
wordt welke concrete stappen nodig zijn om het 1,5 graden doel te
kunnen halen. Ook moeten er stappen worden gezet op de vormgeving
van nieuwe financieringsregelingen, inclusief een fonds, voor schade en
verlies. Het kabinet steunt de klimaatinzet van de EU en zal tijdens de RAZ
het belang van het naleven van ambitieuze klimaatactie onderstrepen.
Marokko en Libië
De RAZ zal in aanloop naar de ER mogelijk spreken over noodhulp en
eventuele wederopbouw in reactie op de aardbeving in Marokko en de
overstroming in Libië. Duizenden mensen zijn getroffen en velen van hen
zijn ontheemd geraakt, met een dringende behoefte aan basisbehoeften
zoals onderdak, voedsel, schoon drinkwater en medische zorg.
Wat Libië betreft vindt het kabinet een gecoördineerde aanpak cruciaal
voor een duurzame wederopbouw en het politieke vredesproces.
Nederland steunt de oproep van de VN tot meer samenwerking tussen de
verschillende stakeholders in Libië in de wederopbouwinspanningen.
Nederland draagt met waterexpertise bij aan de behoeftebepaling in de
post-acute fase in Libië. Hierover is Nederland in contact met Wereldbank.
Wat betreft Marokko heeft Nederland kort na de aardbeving besloten om
een additionele humanitaire bijdrage te doen van EUR 5 mln. via het
Nederlandse Rode Kruis. Dit bedrag wordt ingezet om de respons van de
Marokkaanse Rode Halve Maan te ondersteunen. Ook bood Nederland
zowel via de EU als bilateraal de ondersteuning van het Nederlands

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2718

4

USAR-team aan. De Marokkaanse autoriteiten zetten zich momenteel in
voor een wederopbouwplan. Nederland beziet de mogelijkheden hier
eventueel aan bij te dragen, al dan niet via de inzet van bedrijfsleveninstrumentarium.
Sahel / Armenië en Azerbeidzjan / Belgrado-Pristina Dialoog
Mogelijk spreekt de RAZ in voorbereiding op de ER ook over andere
recente buitenlandpolitieke ontwikkelingen, zoals de situatie in de Sahel,
in Armenië en Azerbeidjan en de Belgrado-Pristina Dialoog. Het kabinet
verwijst voor de kabinetsinzet op deze thema’s naar de geannoteerde
agenda van de Raad Buitenlandse Zaken van maandag 23 oktober.
Commissiewerkprogramma 2024 van het Wetgevend Programma
van de Europese Commissie
De Europese Commissie zal tijdens de RAZ haar werkprogramma 2024
toelichten, waarna de leden van de Raad erover van gedachten wisselen.
Het Commissiewerkprogramma (CWP) verschijnt volgens de Commissie
planning op 17 oktober a.s. en zal de nieuwe initiatieven van de
Commissie bevatten die binnen haar zes prioriteiten vallen. Volgens de
informatie afspraken zal uw Kamer een kabinetsappreciatie over het CWP
ontvangen, die naar verwachting begin december wordt gestuurd, samen
met de Staat van de Unie 2024.
Landenspecifieke Rechtsstaatdialoog
Tijdens de RAZ wordt in het kader van het rechtsstaatmechanisme de
landenspecifieke dialoog voortgezet waarmee de Raad in 2020 is
begonnen.7 De dialogen worden gevoerd op basis van de landenhoofdstukken uit de rechtsstaatrapporten van de Commissie. Uw Kamer ontving
op 8 september jl. de kabinetsreactie op het rechtsstaatrapport 20238 dat
op 5 juli jl. werd gepubliceerd.9 Het kabinet kan zich in algemene zin
vinden in de constateringen die de Commissie doet in de geagendeerde
vijf landenhoofdstukken, inclusief de opgenomen aanbevelingen.
Denemarken
Denemarken wordt gepercipieerd als een land met onafhankelijke
rechtspraak en als een van de minst corrupte landen binnen de EU, met
een hoge mate van integriteit en structuren om de transparantie te
waarborgen. Denemarken heeft de afgelopen periode onder andere
gewerkt aan het vergroten van de financiële en personele capaciteit om
haar juridische systeem en rechterlijke macht de komende jaren te
versterken. De Commissie beveelt Denemarken onder meer aan
voortgang te boeken met de hervorming van de wet inzake toegang tot
overheidsinformatie, alsook om data te verzamelen over corruptiegerelateerde onderzoeken en vervolgingen.
Ierland
Ierland kenmerkt zich door een laag niveau van corruptie en een hoge
mate van mediavrijheid en pluralisme. Ierland heeft onder andere stappen
gezet om het ethische kader voor publieke functies te versterken. Ook is er
7

Zie voor verdere toelichting rechtsstaatmechanisme Kamerstuk 21 501-02, nr. 2426
d.d. 17 november 2021.
Kamerbrief inzake Kabinetsappreciatie Rechtsstaatsrapport 2023 van de Europese Commissie |
Kamerstuk | Rijksoverheid.nl, 2023Z14917.
9
2023 Rule of Law Report – Communication and country chapters (europa.eu).
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2718

5

voortgang geboekt met de hervorming van de Defamation Act om de
werkomgeving van journalisten te verbeteren. Uit het rechtsstaatrapport
volgt dat Ierland nog verbetering kan behalen ten aanzien van de
geplande hervormingen die beogen het systeem voor de benoeming en
bevordering van rechters te reorganiseren en op het terugdringen van de
proceskosten om effectieve toegang tot de rechter te garanderen.
Duitsland
Het Duitse rechtssysteem functioneert efficiënt en onder de bevolking
bestaat een hoge mate van vertrouwen in haar onafhankelijkheid. De
federale regering zet haar plan door om het recht op informatie van de
pers te verankeren in een wet en neemt samen met journalistenvertegenwoordigingen stappen om fysieke agressie tegen journalisten tegen te
gaan, met name tijdens verslaglegging van demonstraties. Ook is er in
mei 2023 nieuwe wetgeving ter bescherming van klokkenluiders aangenomen. De Commissie beveelt Duitsland onder meer aan stappen te
ondernemen om adequate ondersteuning voor het rechtssysteem te
bieden, met name wat betreft de bezoldiging van rechters.
Griekenland
Uit het rechtsstaatrapport volgt dat in Griekenland op verschillende
vlakken positieve stappen zijn gezet. Zo is vooruitgang geboekt op het
gebied van corruptiezaken, integriteitsregels, persvrijheid en het
maatschappelijk middenveld, maar is op deze gebieden nog verbetering
nodig. Zo blijven er onder meer zorgen over de positie van het
maatschappelijk middenveld in Griekenland, met name ten aanzien van
mensenrechtenverdedigers. Punt van aandacht blijft het gebrek aan
betrokkenheid van de rechterlijke macht bij benoemingen in de Raad van
State, het Hooggerechtshof en de Algemene Rekenkamer, waarbij
rekening gehouden moet worden met de Europese standaarden voor
rechterlijke benoemingen. De Commissie beveelt Griekenland onder meer
aan de ingezette hervormingen door te voeren. Ook beveelt de Commissie
aan om stakeholders beter te betrekken in wetgevingsprocessen, onder
andere middels publieke consultaties.
Estland
Estland is een voorloper wat betreft de digitalisering van de justitiesector,
en blijft hier in investeren. Ook is het aantal rechters verhoogd en zijn er
maatregelen genomen om de werklast tussen de rechters beter te
spreiden. Het 2021–2025 corruptieplan wordt efficiënt uitgevoerd, en
corruptie-gerelateerde zaken adequaat opgevolgd. Daarnaast heeft
Estland geïnvesteerd in de publieke media, een sector die kan rekenen op
een hoge mate van publiek vertrouwen. De Commissie beveelt Estland
aan om stappen te nemen in de consistente implementatie van het recht
op toegang tot informatie.
Demografie toolbox
De ER van 29 en 30 juni jl. riep de Europese Commissie op te komen met
een instrumentarium om demografische uitdagingen, en met name de
gevolgen hiervan voor het concurrentievoordeel van Europa, aan te
pakken.10 In het licht van dit verzoek zal de Europese Commissie naar
verwachting tijdens de aankomende RAZ een mededeling over een
geïntegreerde aanpak van demografische uitdagingen presenteren. Het
kabinet ziet meerwaarde in het voeren van een breder gesprek binnen
10

https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-7–2023-INIT/nl/pdf).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2718

6

Europa over demografische uitdagingen en kijkt met interesse uit naar de
presentatie.
Verordening inzake de officiële talen van de EU
Het Spaanse Voorzitterschap heeft een voortgangsrapportage geagendeerd ten aanzien van het voorstel om de verordening tot regeling van het
taalgebruik aan te passen. Deze verordening11 bepaalt welke talen de
officiële EU-talen zijn en bepaalt voorts dat EU-wetgeving wordt opgesteld
en gepubliceerd in deze talen. Het voorstel is om het Baskisch, Galicisch
en Catalaans tot officiële EU-talen te maken. Tijdens de RAZ van
19 september jl. concludeerde het Voorzitterschap dat de discussie over
het voorstel zal worden voortgezet op het gepaste niveau om de gevolgen
nader te kunnen bestuderen.12 Het is de verwachting dat het Spaanse
Voorzitterschap tijdens de RAZ zal ingaan op de voortgang van dit
voorstel. Er is geen besluitvorming voorzien. Op het moment van
schrijven is de discussie over dit onderwerp op gepast niveau nog niet
gestart. Evenmin zijn er aanvullende documenten ontvangen. Gelet op de
agendering op de RAZ, is te verwachten dat het Voorzitterschap de
discussie de aankomende weken, ter voorbereiding van de RAZ, zal
voortzetten op een voorbereidend niveau (raadswerkgroep of Coreper).
Het kabinet onderschrijft het belang van het eerbiedigen van de taalverscheidenheid als een van de grondbeginselen van de EU. Tegelijkertijd is
nadere onderbouwing en bestudering van de gevolgen noodzakelijk,
inclusief de juridische en financiële implicaties en de verhouding tot
andere regionale talen in de EU. Daar zal het kabinet op blijven inzetten.
Lunch toekomst van Europa
Tijdens de informele Raad Algemene Zaken van 27 en 28 september jl.
spraken de leden van de Raad over (de impact van) mogelijke
EU-uitbreiding.13 Ook stond dit onderwerp geagendeerd voor de
informele Europese Raad van 6 oktober jl. in Granada. Tijdens deze
informele lunch wordt de discussie vervolgd. Er is geen besluitvorming
voorzien. Zoals aangegeven in de geannoteerde agenda voor de informele
Europese Raad van 6 oktober jl.14 is het kabinet van mening dat het
belangrijk is om de gevolgen van mogelijke EU uitbreiding in kaart te
brengen voor in ieder geval de volgende zes aspecten: (1) institutionele
architectuur, (2) rechtsstaat, (3) financiën, (4) interne markt, (5) migratie en
vrij verkeer van personen, (6) geopolitiek en veiligheid.

11

Verordening nr.1 van 15 april 1958 tot regeling van het taalgebruik in de Europese Economische Gemeenschap (1958).
12
Zie Kamerstuk 21 501-02, nr. 2713.
13
Geannoteerde agenda van de informele Raad Algemene Zaken 27-28 september: Kamerstuk
21 501-02, nr. 2712; Verslag van de informele Raad Algemene Zaken 27-28 september:
Kamerstuk 21 501-02, nr. 2717.
14
Geannoteerde agenda van de Europese Politieke Gemeenschap en de Informele Europese
Raad van 5 en 6 oktober: Kamerstuk 21 501-20, nr. 1973.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2718

7