Actualisatie DNB rapportage over negatieve rente

Actualisatie rapportage over negatieve spaarrente
1. Inleiding
Met deze rapportage willen we invulling geven aan het verzoek van de Minister van
Financiën om een eerdere analyse van DNB met overwegingen rond negatieve
spaarrentes te actualiseren.1,2 Daartoe beschrijven we eerst de laatste ontwikkelingen
in de rente-omgeving en de impact op het bankwezen, alvorens we ingaan op de
opgedane ervaringen met de negatieve spaarrente.3 In de laatste paragraaf komt de
oproep om een verbod op negatieve spaarrentes in te voeren aan bod.
Deze rapportage focust zich op de negatieve spaarrente. Er leven in de samenleving
ook bredere zorgen over de lage rente. Zo zet de lage rente de financiële positie van
pensioenfondsen onder druk en maakt deze het mogelijk dat huishoudens hogere

Datum
16 september 2021
Kenmerk
T027-1551827195-2063

hypotheekschulden aangaan. Dit zijn risico’s die DNB, als zowel centrale bank als
toezichthouder, nauw monitort. Voor een bespreking van deze bredere effecten
verwijzen we graag naar ons Jaarverslag en Overzicht Financiële Stabiliteit.
Kopie
2. Ontwikkelingen in de rente-omgeving
Ontwikkelingen in het aanbod van en de vraag naar kapitaal drukken al een tijdje de
zogenoemde evenwichtsrente - de rente waarbij vraag en aanbod in evenwicht zijn.
Zo heeft onder andere de afname van investeringen na de kredietcrisis de vraag naar
krediet beperkt. Tegelijkertijd is de behoefte om te sparen gestegen, onder andere
als

gevolg

van

de

vergrijzing.4

De

coronacrisis

heeft

sommige

van

deze

ontwikkelingen die de rente drukken, versterkt. Zo zijn besparingen van huishoudens
tijdens de crisis toegenomen en investeringen van bedrijven afgenomen.
In het voorjaar van 2020, aan het begin van de coronacrisis, liepen risicopremies op
leningen sterk op. De ECB heeft in reactie diverse maatregelen genomen om te
voorkomen dat de financieringskosten voor huishoudens, bedrijven en overheden op
zouden lopen, omdat dit de economische schade van de pandemie zou vergroten. Een
van

die

maatregelen

zijn

hernieuwde

langlopende

herfinancieringsoperaties

(TLTRO’s), waarbij banken tegen een negatieve rente bij de ECB kunnen lenen als zij
hun kredietverlening aan het bedrijfsleven op peil houden.5 Deze monetaire
maatregelen hebben bijgedragen aan het laaghouden van uitleenrentes en zo
geholpen de economie te stimuleren.

Zie https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/kamervragen/detail?id=2021Z06889&did=2021D20428
Zie https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/12/05/rapportage-dnb-over-negatieve-spaarrentes
3
We spreken in deze notitie gemakshalve van de spaartegoeden en spaarrente, maar bedoelen hiermee ook de
betaaltegoeden en rente daarop.
4
Zie ook het DNB Jaarverslag.
5
Voor meer informatie, zie: Wat zijn TLTRO's? (europa.eu)
1
2

DNB Nota aa n DirectieFreriks, J. (Jorie n) (TB_STR )

Pagina
1 van 6

De nominale kapitaalmarktrente in Nederland is al meer dan twee jaar negatief. Na
een

beperkte

stijging

in

de

eerste

helft

van

dit

jaar

(door

hogere

inflatieverwachtingen, verbeterde groeivooruitzichten en gestegen rentes in de
Verenigde Staten) is de rente in de zomer weer gedaald. Het renteniveau blijft
daarmee historisch laag (figuur 1).
Figuur 1: Rente blijft laag
Nederlandse staatsobligatie 10 jaar
1,5

1,0

0,5

0,0

-0,5

-1,0
15

16

17

18

19

20

21

3. Impact op het bankwezen
Zoals DNB reeds meerdere keren signaleerde, zet de aanhoudend lage rente de
rentemarge van banken onder druk.6 Dat komt vooral doordat banken negatieve
rentes beperkt doorrekenen in de rentetarieven van (huishoud)deposito’s, een
belangrijke financieringsbron voor banken. Hierdoor zijn de inleenrentes van banken
over het algemeen minder gedaald dan hun uitleenrentes. Daarbij zijn Nederlandse
banken relatief kwetsbaar voor een langdurig lage rente, omdat ze sterk afhankelijk
zijn van rente-inkomsten (figuur 2).
De impact van de negatieve rente is niet voor alle banken hetzelfde. Banken met veel
(huishoud)depositofinanciering ondervinden meer hinder van de negatieve rente dan
banken die meer gebruik maken van andere financiering (waarvan de kosten over
het algemeen wel gedaald zijn en soms ook negatief zijn). Daarnaast zijn banken die
in hoge mate afhankelijk zijn van rente-inkomsten kwetsbaar. Gemiddeld maakten
de rente-inkomsten in 2020 circa 75% van het operationeel resultaat uit, maar voor
sommige banken ligt dit percentage hoger.
De uitholling van de rentemarge kan, via een lagere winstgevendheid, op termijn de
uitleencapaciteit van banken verminderen. Om de druk op de rentemarge te
verzachten en de effectiviteit van het monetaire beleid te ondersteunen, heeft de ECB
compenserende maatregelen genomen. Zo wordt een deel van de reserves die

6 Zie bijvoorbeeld DNBulletin: “Lage rente zet druk op rentemarge banken”, het DNB Jaarverslag 2020 of het Overzicht

Financiële Stabiliteit 2016.

Datum
16 september 2021

Kenmerk
T027-1551827195-2063

Pagina
2 van 6

banken bij de ECB op de depositofaciliteit aanhouden, uitgezonderd van de negatieve
rente die hierop van toepassing is. Verder krijgen banken een rentevoordeel op de
TLTRO’s als ze hun kredietverlening op peil houden. Deze maatregelen compenseren
voor veel banken echter maar een deel van de druk op de rente-inkomsten.
Figuur 2: Aandeel netto rente-inkomsten in
operationeel inkomen

Figuur 3: Rentemarge Nederlandse banken
recent gedaald
Netto rente-inkomsten als % activa (gemiddelde)
1,70

80%

1,50
60%
1,30
40%

1,10
0,90

20%
0,70
0%

0,50
NL MT PT CY ES AT EE BE IE GR LT FI DE FR IT LU

Bron: ECB Supervisory Statistics, K4 2020

98 00 02 04 06 08 10 12 14 16 18 20
Bron: DNB. Geaggregeerde macrocijfers (geconsolideerd).

Na een sterke daling in de eerste helft van 2020 als gevolg van de coronacrisis, is de
winstgevendheid van banken dit jaar weer herstellende. Dat komt grotendeels door
een afname van de kredietvoorzieningen voor slechte leningen. De rente-inkomsten
- de belangrijkste inkomstenbron van banken - blijven daarentegen onder druk staan.
Dat uit zich in de rentemarge (de rente-inkomsten als percentage van de totale
activa), die het afgelopen jaar is gedaald (figuur 3).7 Als rentes langer laag blijven,
is de verwachting dat de druk op de rentemarge aanhoudt.
De vooruitzichten voor de middellange termijn zijn onder andere vanwege het lage
renteklimaat uitdagend. Daarbij blijft het rendement van veel banken achter bij de
rendementseisen

van

beleggers.8

Tegen

deze

achtergrond

heeft

het

ECB-

bankentoezicht de houdbaarheid van bedrijfsmodellen als één van de prioriteiten voor
2021 aangemerkt. Een houdbaar verdienmodel is van belang, omdat een langdurig
lage winstgevendheid de weerbaarheid van banken vermindert. Onverwachte
verliezen gaan in dat geval immers eerder ten koste van de buffers van banken.
Bovendien duurt het dan ook langer om buffers te herstellen met ingehouden winsten.

7
8

Zie ook DNBulletin: “Lage rente zet druk op rentemarge banken”.
Zie bijvoorbeeld ECB (2021) “Measuring the cost of equity of euro area banks”.

Datum
16 september 2021

Kenmerk
T027-1551827195-2063

Pagina
3 van 6

Banken proberen hun winstgevendheid op verschillende manieren op peil te houden.
Daarbij geven zij zelf aan in te zetten op het verlagen van kosten, bijvoorbeeld door
verdere digitalisering, en op het verhogen van commissie-inkomsten.9 Dat laatste kan
bijvoorbeeld door de bancaire tarieven, waaronder die voor betaalpakketten, te
verhogen. Daarnaast rekenen banken vaker een negatieve rente door aan klanten.
4. Ervaringen met negatieve spaarrentes
Het aantal betaal- en spaarrekeningen in Nederland met een negatieve rente is de
afgelopen jaren gegroeid. In juli hebben enkele grootbanken de drempelwaarde
waarboven zij negatieve rentes hanteren, verder verlaagd tot 100.000 of 150.000
euro. Hoewel daarmee over een toenemend deel van het spaargeld een negatieve
rente wordt betaald, wordt het leeuwendeel van de spaarders niet met een negatieve
rente geconfronteerd. In het eerste kwartaal van 2021 stond op ruim 97% van de
spaarrekeningen bij Nederlandse banken een saldo van minder dan 100.000 euro.10
De negatieve spaarrente raakt vooralsnog vooral (middel)grote bedrijven en relatief
vermogende particuliere klanten. Overigens is de reële spaarrente van huishoudens,
die rekening houdt met inflatie, al wel langer negatief (box 1).
Box 1: Welke rente is leidend?
Wanneer we spreken over de negatieve
spaarrente, hebben we het doorgaans over de
nominale rente en niet over de reële rente (die
rekening houdt met inflatie). De nominale rente
is voor huishoudens namelijk veelal bepalend
voor hun financiële beslissingen. Enerzijds omdat
financiële contracten zijn opgesteld in nominale
termen, anderzijds omdat het effect van inflatie
op nominale waarden meestal over het hoofd
wordt gezien (ook wel geld-illusie genoemd).
Voor de economische waardeontwikkeling is de
reële rente echter van belang. Deze rente is het
afgelopen decennium een aantal jaar negatief
geweest (figuur A).

Figuur A: Reële spaarrente huishoudens
langer negatief
4
3
2
1
0
-1
-2

Nominale spaarrente
Reële spaarrente*

-3
03

05

07

09

11

13

15

17

19

21

* Gedefleerd met HICP.

Ook andere landen in Europa worden geconfronteerd met dalingen in de (spaar)rente.
Daarbij zijn er in sommige landen juridische obstakels of beperkingen voor het
hanteren van negatieve (spaar)rentes aan huishoudens (op bepaalde producten).11
Binnen het eurogebied rekenen, naast Nederlandse banken, met name banken in

Zie bijvoorbeeld EBA Risk Assessment Questionnaire - Summary of Results - Autmn 2020
Bij een grens van EUR 100.000 kent volgens grove inschattingen circa 25-40% van het totale spaargeld van
huishoudens en niet-financiële bedrijven een negatieve spaarrente. Het percentage huishouddeposito’s met een
negatieve rente ligt veel lager.
11
Voor een internationaal overzicht, zie
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2019Z24376&did=2019D50216. De Minister
van Financiën heeft toegezegd dit overzicht te zullen actualiseren; wij gaan hier daarom niet nader op in.
9

10

Datum
16 september 2021

Kenmerk
T027-1551827195-2063

Pagina
4 van 6

België, Duitsland, Finland, Luxemburg, en Oostenrijk op dit moment een negatieve
rente door.12 Ook in deze landen betreft het vooral bedrijven. Het aandeel
huishoudens dat met een negatieve rente te maken heeft, is ook in deze landen
groeiende, maar nog steeds klein. In Denemarken, waar rentes al langer negatief
zijn, is de reikwijdte van de negatieve rente het grootst: volgens de Deense centrale
bank had aan het begin van het jaar 20% van de huishoudens met negatieve
spaarrentes te maken.13 Sindsdien hebben enkele banken de drempelwaarde
waarboven zij een negatieve rente hanteren, verder verlaagd. Bij veel Deense banken
ligt deze grens nu op 100.000 kronen (ruim 13.000 euro).
5. Effecten en risico’s negatieve spaarrente
DNB houdt weliswaar toezicht op de banken, maar banken stellen als commerciële
instellingen zelf hun rentetarieven vast. Zoals DNB in 2019 heeft aangegeven, zijn
banken daarbij in de eerste plaats zelf verantwoordelijk voor de bijbehorende risico’s.
Eén van de risico’s is dat huishoudens in reactie op renteverlagingen hun
spaartegoeden bij banken opnemen of verplaatsen. Als dit grootschalig zou gebeuren,
kan dit de stabiliteit van banken aantasten. DNB monitort deze risico’s en ziet erop
toe dat banken voldoende weerbaar zijn voor dergelijke risico’s.
De ervaringen tot nu toe suggereren dat de impact van de negatieve spaarrente op
de stabiliteit van deposito’s beperkt is. Ondanks de daling van rentes, zijn de
geaggregeerde besparingen toegenomen.14 Wel is het afgelopen jaar het aandeel
Nederlandse huishoudens dat belegt, gestegen15, al blijft de rol van particuliere
beleggers relatief beperkt. Daarnaast zijn er signalen dat klanten hun geld meer
spreiden om zo de negatieve rente te ontlopen. Omdat dit bij een individuele bank
tot zowel uit- als instromen leidt, heeft dit per saldo echter weinig impact gehad.
Hoewel ervaringen met de negatieve spaarrente toenemen, blijft het lastig de impact
op het gedrag van spaarders in te schatten. Tot nu toe heeft de negatieve rente
immers betrekking op een relatief beperkt deel van de spaarrekeningen. De effecten
van een negatieve spaarrente op kleinere spaartegoeden blijven onzeker. Dat gezegd
hebbende, ook in Denemarken, waar een groter deel van de spaarders al langere tijd
met een negatieve rente te maken heeft, was de impact op de depositobasis van
banken beperkt. Een analyse van de Deense centrale bank toont aan dat de
aankondiging van negatieve spaarrente bij alle banken gepaard ging met een lagere

Zie Isabel Schnabel (2020) "Going negative: the ECB's experience" en ESRB (2021) “Lower for longer –
macroprudential policy issues arising from the low interest rate environment” voor het eurogebied als geheel en
Bundesbank - Monthly Report - February 2021 specifiek voor Duitsland.
13
Danmarks Nationalbank (2021) “The response of household customers to negative deposit rates”.
14
Dit komt mede door de coronacrisis. Zie ook DNB (2021) "Huishoudens brengen exceptioneel veel geld onder bij
banken in 2020".
15
Zie https://www.afm.nl/nl-nl/nieuws/2021/april/consumentenmonitor-beleggen-najaar-2020.
12

Datum
16 september 2021

Kenmerk
T027-1551827195-2063

Pagina
5 van 6

groei van deposito’s.16 Tegelijkertijd was van een grote uitstroom geen sprake en
blijven liquiditeitsratio’s ruim op orde.
6. Verbod op negatieve spaarrentes?
Met het stapsgewijs verlagen van de drempelwaarden waarboven negatieve
spaarrentes van toepassing zijn, nemen de zorgen in de Nederlandse samenleving
over de dalende spaarrente toe. Om deze ontwikkeling een halt toe te roepen, wordt
soms opgeroepen tot een verbod op negatieve spaarrentes vanaf een bepaalde
drempelwaarde. Zoals DNB in 2019 toelichtte, kent een verbod in haar optiek
overwegend risico’s en nadelen. De nieuwste ontwikkelingen en opgedane ervaring
vormen geen aanleiding dit standpunt te herzien:
-

Banken zijn commerciële instellingen die zelf hun rentetarieven vaststellen. Een
verbod is een vergaande maatregel die ingrijpt op dit vrije prijsvormingsproces.
Daarbij is tevens de vraag in hoeverre een verbod effectief is, omdat banken ook
op andere manieren – zij het indirect – de negatieve rente kunnen doorrekenen
aan

hun

klanten.

Denk

bijvoorbeeld

aan

het

verhogen

van

de

betaalpakkettarieven of het invoeren van een vast tarief. In dat geval zouden de
kosten van de negatieve rente verschuiven van de grote naar de kleine spaarder.
-

In een omgeving met zeer lage marktrentes beperkt een verbod op negatieve
spaarrentes de bewegingsruimte van banken om met de lage rente om te gaan.
Zoals in hoofdstuk 3 omschreven, zet een langdurig lage winstgevendheid de
weerbaarheid van banken onder druk.

-

Een verbod belemmert de doorwerking van het monetaire beleid, omdat deze het
moeilijker maakt voor banken om dalende rentes door te geven aan klanten.
Daarnaast

kan

een

langdurig

lage

winstgevendheid

van

banken

hun

uitleencapaciteit aantasten. Dit kan een rem zetten op investeringen, en daarmee
economische groei en werkgelegenheid. Kortom, een verbod heeft in breder
economisch verband ook nadelen.
Aangezien de eerdere argumenten blijven gelden, concludeert DNB dat een verbod
op negatieve spaarrentes nog steeds overwegend nadelen en risico’s kent.

16 Danmarks Nationalbank (2021) “The response of household customers to negative deposit rates”.

Datum
16 september 2021

Kenmerk
T027-1551827195-2063

Pagina
6 van 6