Bijlage 1

IMPACT ASSESSMENT
Gevolgen van het vervallen van de fiscale klem in kapitaalverzekeringen

1. Aanleiding
Het kabinet heeft op Prinsjesdag het wetsvoorstel herziening fiscale behandeling
eigen woning ingediend. Dit wetsvoorstel bevat de maatregel dat voor
hypotheekleningen die vanaf 1-1-2013 worden aangegaan de rente alleen aftrekbaar
is indien gedurende de looptijd van maximaal 360 maanden ten minste annuïtair
wordt afgelost.

In dit wetsvoorstel komt tevens de maatregel ter sprake om de minimale
looptijdtermijnen van 15 en 20 jaar als voorwaarden voor de box 1 vrijstelling van
de kapitaalverzekering eigen woning (KEW), de spaarrekening eigen woning (SEW)
en het beleggingsrecht eigen woning (BEW) te laten vervallen. Dit zou betekenen dat
huishoudens reeds opgebouwd vermogen eerder kunnen opnemen zonder nadere
fiscale heffing (tot aan het niveau van de grote vrijstelling), indien dit wordt
aangewend voor aflossing van de eigenwoningschuld. DNB is gevraagd om inzicht te
geven in de mogelijke gevolgen voor de betrokken partijen wanneer het kabinet tot
deze maatregel zou besluiten.

Deze nota bevat eerst een korte beschrijving van de maatregel (paragraaf 2) en de
onderzoekaanpak (paragraaf 3). Vervolgens wordt in paragraaf 4 een overzicht
gegeven van de huidige financiële positie van verzekeraars. In paragraaf 5 zal
ingegaan worden op het effect van de maatregel op het gedrag van de polishouder.
Paragraaf 6 bevat tenslotte een beschrijving van de verschillende kanalen waarlangs
afkoop van de KEW-portefeuille de financiële positie van een verzekeraar beïnvloedt.

Kernpunten
•

Deze impactanalyse geeft een overzicht van de gevolgen van massale afkoop
van KEW-polissen, op basis van berekeningen zoals die door verzekeraars zijn
uitgevoerd. DNB doet geen uitspraak over de wenselijkheid van de maatregel.

•

De economische prikkels tot het afkopen van de KEW in reactie op het vervallen
van de fiscale klem zijn naar verwachting beperkt. Door een combinatie van
factoren kan echter een dynamiek in de markt ontstaan, waardoor huishoudens
niet-rationele beslissingen nemen die tot een afkoopgolf van
kapitaalverzekeringen bij verzekeraars leiden. DNB kan niet goed inschatten in
hoeverre dit soort effecten zullen optreden en daadwerkelijk massale afkoop zal
plaatsvinden

•

Uit de cijfers die door de verzekeraars zijn aangeleverd, blijkt dat indien
volledige afkoop van KEW-polissen zich zou voordoen, de volgende effecten
optreden:

1

De solvabiliteitratio blijft onder Solvency I nagenoeg gelijk en daalt op basis
van beschikbare Solvency II berekeningen met circa 4%-punt (van 137%
naar 133%). Dit betreft een gewogen gemiddelde voor de betrokken
verzekeraars. Op individueel niveau doen zich verschillen voor die door
instellingspecifieke factoren tot grotere effecten leidt.
De premieontvangsten nemen gemiddeld met 13% af. De winstgevendheid
neemt hierdoor af en versmalt de basis om vaste bedrijfskosten te dekken.
Dit effect is afhankelijk van hoe groot het belang van de KEW is in de totale
portefeuille van de verzekeraar.
De liquiditeitsbehoefte zal toenemen voor die verzekeraars (17% van de
polissen) die de premies zelf beheren en waar de hypotheeklening zich bij
een andere entiteit bevindt. Om aan deze liquiditeitsvraag te voldoen zullen
verzekeraars hun beleggingsprofiel moeten aanpassen door bijvoorbeeld
liquide beleggingen te verkopen en de overblijvende portefeuille te
herstructureren. Kosten hiervan zijn niet in de analyse betrokken.
•

Verzekeraars zullen in reactie op de wijziging van het fiscale regime hun
bedrijfsmodel en balanssamenstelling verder moeten aanpassen. Het is van
belang dat dit proces ordentelijk en geleidelijk verloopt. De belangrijkste risico’s
voor verzekeraars bevinden zich in een stapeling van factoren in een sector die
zich reeds in een kwetsbare situatie bevindt.

2. Fiscale klem
In het sinds 2001 geldende fiscale regime is het rente-element in de
kapitaalverzekering eigen woning (KEW) of het rendement op de inleg van de
spaarverzekering eigen woning (SEW) en het beleggingsrecht eigen woning (BEW)
bij uitkering vrijgesteld van heffing, indien voldaan wordt aan verschillende
voorwaarden, waaronder de bepaling dat sprake is van tenminste 15 jaar (voor de 'kleine'- vrijstelling van € 34.900 per belastingplichtige) of 20 jaar (voor de -‘grote’vrijstelling van € 154.000 per belastingplichtige) aan premiebetalingen. Dit wordt
hierna aangeduid als fiscale klem. De aard van het product leidt ertoe dat de
aanbieder in zijn bedrijfsvoering ervan uitgaat dat het kapitaal gedurende langere
termijn wordt opgebouwd. Wel geldt dat het nu reeds mogelijk is een KEW, SEW of
BEW over te hevelen naar een andere aanbieder of om te zetten in een andere polis
zonder dat dit tot heffing leidt. Dit wordt hierna aangeduid als stilzwijgende
verlenging.

De fiscale klem is aanwezig als de opgebouwde waarde groter is dan de som van de
voldane premies. In de eerste jaren zal hier nog geen sprake van zijn. De
vermogensopbouw verloopt niet lineair en bij de meeste polissen worden de kosten
doorgaans in de beginjaren verrekend. Daarnaast geldt dat uit de inleg ook de
eventuele premies voor overlijdensrisicoverzekeringen en premievrijstelling bij
arbeidsongeschiktheid worden gefinancierd. Tot slot geldt bij veel
beleggingsverzekeringen dat de opbouw achterblijft bij het doelbedrag. In de praktijk
zal de fiscale klem daarom pas een beperkende factor worden na een looptijd van
2

ergens tussen de 5 en 10 jaar, afhankelijk van de risicodekking, beleggingsresultaat
en kosten van het product. Verder geldt dat de fiscale klem niet meer van toepassing
is na 20 jaar (of na 15 jaar voor zover de kleine vrijstelling niet wordt
overschreden). De fiscale klem heeft dus betrekking op de tussenliggende periode.
Onderstaande grafieken laten de verdeling van de KEW-portefeuille zien voor een
aantal verzekeraars, zowel op basis van aantal polissen als op basis van opgebouwde
waarde.

KEW-portefeuille (verdeling obv aantal polissen)

90,0%
80,0%
70,0%
60,0%
50,0%
40,0%
30,0%
20,0%
10,0%
0,0%
0-5 jaar 5-10 jaar 10-15 jaar 15-20 jaar > 20 jaar
KEW-portefeuille (verdeling obv techn. voorz.)

100,0%
80,0%
60,0%
40,0%
20,0%
0,0%
0-5 jaar 5-10 jaar 10-15 jaar15-20 jaar > 20 jaar

Op basis van een algemene analyse van de cijfers, kan de indicatie worden gegeven
dat grofweg een derde van de huidige KEW-polissen op dit moment daadwerkelijk
beperkt wordt door de fiscale klem.

3. Onderzoekaanpak
Het huidige, demissionaire, kabinet heeft DNB begin september gevraagd een impact
assessment op te stellen naar de gevolgen van het laten vervallen van de fiscale
klem. De beschikbare termijn bedroeg zes weken. Naar aanleiding van het verzoek
heeft DNB in overleg met het Verbond van Verzekeraars een gegevensuitvraag
verstuurd naar 14 verzekeraars. Per eind september hebben 12 verzekeraars data
aangeleverd, die tezamen meer dan 75% van de totale verzekeringsmarkt bedragen
(alle verzekeraars; op basis van balanstotaal).

De impactanalyse is gericht op de kapitaalverzekering eigen woning (KEW). Dit zijn
polissen die na 2001 zijn afgesloten en gekoppeld zijn aan de eigen woning, dan wel
kapitaalverzekeringen van vóór 2001 waarbij belastingplichtigen gebruik hebben
gemaakt van het overgangsrecht om deze als KEW aan te merken en onder de
3

vrijstelling in box 1 te brengen. Polissen vóór 2001 zonder KEW-clausule zijn niet
meegenomen in de berekening van de effecten, omdat die niet specifiek voor de
aflossing van de eigenwoningschuld zijn aangemerkt. Deze polissen vallen buiten de
reikwijdte van de onderzochte maatregel. In de Memorie van Toelichting van het
wetsvoorstel staat aangegeven dat een bestaande kapitaalverzekering waarvan niet
expliciet is bepaald dat de uitkering zal worden aangewend voor de aflossing van een
eigenwoningschuld in beginsel, tot de grondslag voor de berekening van het voordeel
uit sparen en beleggen in box 3 behoort. De maatregel ten aanzien van de fiscale
klem heeft hier geen betrekking op. Omdat de SEW en BEW pas sinds 1 januari 2008
bestaan, zal veelal nog geen sprake zijn van een fiscale klem. Om die reden worden
deze in dit onderzoek buiten beschouwing gelaten.

4. Huidige positie levensverzekeraars
De levensverzekeringssector bevindt zich momenteel in een lastige positie doordat
verschillende factoren samenkomen. Door de lage rente en gestegen
levensverwachting zijn de technische voorzieningen die benodigd zijn om aan
verwachte toekomstige verplichtingen te kunnen voldoen, gestegen. Daarnaast
ondervinden levensverzekeraars hinder van de Europese crisis en de toegenomen
concurrentie vanuit de bankensector vooral als gevolg van de opkomst van het
banksparen. Verder is, als gevolg van het zogenoemde deelakkoord tussen de VVD
en de PvdA, een amendement in voorbereiding, waarin het tarief van de
assurantiebelasting substantieel wordt verhoogd1. Tot slot moeten verzekeraars nog
altijd werken aan herstel van reputatie als gevolg van de affaire omtrent
beleggingsverzekeringen. De ongewisse uitkomst van dit dossier vormt tevens een
additioneel prudentieel risico.

Door een combinatie van deze factoren staan de premieontwikkeling en
beleggingsresultaten onder druk. Dit uit zich in lage winstgevendheid en
overcapaciteit, waardoor de levensverzekeringssector sinds 2010 een negatief
resultaat kent2. De solvabiliteitsratio van levensverzekeraars (de verhouding tussen
beschikbaar kapitaal en minimaal vereist kapitaal) is de afgelopen jaren geleidelijk
gedaald tot 239%. De cijfers voor individuele verzekeraars laten een spreiding
hieromheen zien3.

1

Assurantiebelasting wordt niet geheven over levensverzekeringen, maar raakt wel de overige verzekeringsactiviteiten binnen de entiteit.

2

DNB bulletin: “De Nederlandse levensverzekeringssector na vijf jaar crisis”, www.dnb.nl

3

Beschikbaar op de website van DNB: www.statistics.dnb.nl/index.cgi?lang=nl&todo=VerzGeg

4

* cijfers op basis van Solvency I

Impact Solvency II
De huidige solvabiliteitspositie lijkt ruim, omdat deze zich nog altijd ver boven de
wettelijke kapitaalseis van 100% bevindt. Deze wettelijke kapitaaleis is echter
gebaseerd op het huidige Solvency I raamwerk. Dat raamwerk is echter verouderd
en biedt geen volledig en adequaat inzicht in de financiële positie van verzekeraars.

Met de invoering van het toezichtraamwerk Solvency II zullen de toezichteisen voor
verzekeraars belangrijke wijzigingen ondergaan. De kapitaalseis zal worden
gebaseerd op het risicoprofiel van de verzekeraar en meestal hoger zijn dan
Solvency I. Hiertegenover staat dat de technische voorzieningen op basis van
marktwaarde worden berekend en lager zullen uitvallen. Hierdoor neemt het
beschikbaar kapitaal toe. Feitelijk vindt hiermee een verschuiving plaats van de
huidige prudentie in het vaststellen van de technische voorzieningen naar prudentie
in de hoogte van de kapitaaleis. Het effect op het beschikbaar vrij vermogen is op
voorhand niet evident. Wel geldt dat de solvabiliteitsratio in de regel zal dalen. Uit
een impactstudie Solvency II van eind 2010 (QIS 5) blijkt dat de solvabiliteitsratio
voor de sector als geheel daalt van 273% tot 158%4.

Impact study Solvency II (2010, o.b.v. QIS5-rapportage)

4

SI

SII*

Technische voorzieningen

295

287

Beschikbaar kapitaal

39 ½

47 ½

http://www.dnb.nl/nieuws/nieuwsoverzicht-en-archief/persberichten-2011/dnb248856.jsp

5

Kapitaalseis

14 ½

30

Kapitaalsurplus

25

17 ½

273%

158%

Solvabiliteitsratio (macro)

Begin juli heeft DNB bekend gemaakt dat verzekeraars bij de bepaling van hun
financiële positie in voorbereiding op de straks gangbare methode in Solvency II
gebruik moeten maken van een aangepaste rentecurve aan de hand van een
ultimate forward rate (UFR). Hierdoor is de solvabiliteitspositie van verzekeraars iets
toegenomen en zal deze naar verwachting ook minder fluctueren als gevolg van
renteontwikkelingen. Daarbij heeft DNB verzekeraars tevens opgeroepen om hun
kapitaalpositie te versterken en terughoudend te zijn ten aanzien van het uitkeren
van dividend.

5. Effect op gedrag polishouder
Het effect van het laten vervallen van de fiscale klem hangt af van de reactie van de
polishouder. Dit is een combinatie van enerzijds economisch-rationeel handelen als
gevolg van de verandering in de economische prikkels en anderzijds de
marktdynamiek.

Economische prikkels en rationeel handelen
Het is voor huishoudens economisch gezien niet rationeel om enkel als gevolg van
het vervallen van de fiscale klem, de kapitaalverzekering eigen woning voortijdig te
beëindigen ten behoeve van aflossing van de eigenwoningschuld zolang er verder
geen wijzigingen optreden in de fiscale behandeling van de hypotheekrenteaftrek.
Kapitaalverzekeringen zijn namelijk constructies die zodanig zijn opgezet dat
gedurende de gehele looptijd maximaal het fiscale voordeel van de
hypotheekrenteaftrek wordt benut. Deze financiële keuze verandert niet door het
opheffen van de fiscale klem. Daarnaast geldt dat huishoudens geconfronteerd zullen
worden met afkoopkosten, indien zij kiezen voor tussentijdige beëindiging van de
polis. In het kader van flankerend beleid zal bij hypotheekgerelateerde
beleggingsverzekeringen dit in de regel niet het geval zijn. Tot slot geldt dat er
mogelijke beperkingen zijn bij de verstrekker van de hypotheeklening ten aanzien
van vroegtijdige aflossing die tot extra kosten voor huishoudens kunnen leiden.

Bij tussentijdse afkoop van de KEW-polis en gedeeltelijke aflossing van de
eigenwoningschuld blijft de resterende schuld onder het bestaande regime vallen.
Het wetsvoorstel kent een eerbiedigende werking. Huishoudens kunnen er derhalve
voor kiezen om een nieuwe KEW-polis af te sluiten of om een nieuwe (aflossende)
hypotheek af te sluiten. Per saldo zullen de netto-lasten echter toenemen of zal de
vermogensopbouw lager uitvallen. Dit komt vooral door het verlies aan
hypotheekrenteaftrek als gevolg van aflossing. Voorbeeldberekeningen van het
Verbond van Verzekeraars laten bijvoorbeeld zien dat voortijdige beëindiging van de
KEW en het afsluiten van een nieuwe (annuïtair) aflossende hypotheek tot hogere
6

totale netto lasten voor huishoudens leidt. De economische prikkels tot het afkopen
van de KEW in reactie op het vervallen van de fiscale klem lijken op voorhand dan
ook klein. In bepaalde persoonlijke omstandigheden (zoals scheiding, werkloosheid,
arbeidsongeschiktheid) zullen huishoudens bij het vervallen van de fiscale klem
mogelijk ervoor kiezen de kapitaalverzekering eerder te beëindigen indien fiscaal
daartoe de mogelijkheid wordt geboden.

Marktdynamiek
Het bovenstaande neemt niet weg dat als gevolg van een aantal factoren een
dynamiek in de markt kan ontstaan, waardoor massale afkoop van KEW niet geheel
kan worden uitgesloten. Door onzekerheid over de woningmarkt, kunnen
huishoudens geneigd zijn om economisch niet-rationele beslissingen te nemen en
zich niet goed laten adviseren. Een besluit tot afkoop wordt bovendien mogelijk
versterkt door de huidige ongunstige reputatie van de sector. Tot slot kan het
beschikbaar komen van een grote som geld ertoe leiden dat andere marktpartijen
zich actief op de markt zullen begeven en de fiscale wijziging aangrijpen om
overstappers en uitstappers aan te trekken. In het kader van deze impact
assessment kan DNB geen inschatting maken van de mate waarin deze
marktdynamiek kan ontstaan.

6. Impact op de verzekeringssector
DNB maakt zich al lange tijd zorgen over de hoge en nog altijd oplopende
hypotheekschuld in Nederland. Eind 2011 bedroeg deze 639 miljard. DNB is in het
algemeen dan ook voorstander van maatregelen die bijdragen aan vermindering van
de hypotheekschuld. Het wegnemen van (fiscale) belemmeringen past binnen het
streven om de hypotheekschuld terug te brengen. Tegelijkertijd geldt dat de
maatregel van invloed is op langlopende contracten die verzekeraars hebben
afgesloten en daarmee effect heeft op het bedrijfsmodel en de financiële positie. In
deze paragraaf worden de resultaten gepresenteerd van de data-uitvraag die onder
verzekeraars heeft plaatsgevonden die deze effecten kwantificeert.

Door de korte termijn waarop deze impact assessment moest plaatsvinden en
beperkingen in de beschikbare dataset, hebben de cijfers noodzakelijkerwijs een
globaal en indicatief karakter. De cijfers zijn aangeleverd door de verzekeraars zelf.
DNB heeft de cijfers beoordeeld op consistentie, maar niet zelf geverifieerd. Verder is
ervoor gekozen om geen scenario-analyse te presenteren, omdat geen inschatting
kan worden gemaakt van de mate waarin afkoop zal plaatsvinden en (in het geval
afkoop aselect is) de gepresenteerde effecten naar verwachting ook proportioneel
zullen zijn bij verschillende varianten met minder dan volledige afkoop. In deze
paragraaf zullen daarom de effecten worden gepresenteerd voor de uiterste situatie
dat volledige afkoop plaatsvindt.

Op basis van een eerdere uitvraag onder verzekeraars, raamt DNB dat er op dit
moment 32 tot 37 miljard euro aan kapitaal is opgebouwd in KEW-polissen.
7

Ongeveer 3 miljard van dit kapitaal bevindt zich bij banken. Dit betekent dus dat
naar schatting 29-34 miljard is opgebouwd bij verzekeraars. De waarde van deze
polissen zal volgens ramingen van het Verbond gedurende de looptijd oplopen tot
200 miljard. Ongeveer 20% van de KEW-polissen betreft beleggingshypotheken. De
overige 80% betreft (een combinatie van) spaar- en levenshypotheken.

Tussentijdse afkoop van de huidige KEW-polissen kan via verschillende kanalen
invloed hebben op de financiële positie van verzekeraars.

Verandering van de solvabiliteitspositie
Massale afkoop van de KEW-polissen kan effect hebben op de solvabiliteitspositie
van verzekeraars. De omvang en de richting van het effect verschillen per
verzekeraar doordat zowel de teller (aanwezige solvabiliteitsmarge) als de noemer
(vereiste solvabiliteitsmarge) verandert als gevolg van afkoop en het specifieke
profiel van de verzekeraar.

De vereiste solvabiliteitsmarge zal zowel onder het huidige toezichtraamwerk
Solvency I als onder het nieuwe toezichtraamwerk Solvency II afnemen, doordat de
verzekeraar na afkoop geen verzekeringsverplichting meer heeft en dus ook geen
solvabiliteitsmarge meer hoeft aan te houden. Dit geldt voor alle verzekeraars.

Het effect op de aanwezige solvabiliteitsmarge is meer complex. Dit hangt onder
andere af van de vraag of en in hoeverre er een afkoopverlies of -winst optreedt bij
voortijdige beëindiging van de KEW portefeuille. Verzekeraars zijn verplicht jaarlijks
een toereikendheidstoets uit te voeren. Deze is ook relevant voor de KEWportefeuille. Met deze toets wordt - kortgezegd - getoetst of de balanswaarde van de
technische voorzieningen toereikend is door de actuele waarde te bepalen van de
toekomstige baten en toekomstige kosten die resulteert als de polissen conform de
huidige actuele inschattingen aflopen. Daarbij wordt onder andere rekening met
beheerskosten van de portefeuille, alsmede ontvangen premies voor risicodekking en
verplichtingen die hier tegenover staan. Een onderdeel van de toereikendheidstoets
is verder dat minimaal de afkoopwaarden aanwezig moeten zijn op het niveau van
homogene risicogroepen. Dit betekent dat als een homogene risicogroep in zijn
geheel afkoopt de verzekeraar toereikende voorzieningen moet hebben om hieraan
te voldoen. Bij massale afkoop van een specifieke groep polissen, zoals de KEW
portefeuille, kan er wel een afkoopwinst of -verlies optreden. Deze afkoopwinst of verlies komt onmiddellijk in de aanwezige solvabiliteitsmarge terecht. Afhankelijk
van de omvang van de KEW portefeuille en de keuze van de homogene risicogroepen
zal er een gunstig of ongunstig effect optreden op de aanwezige solvabiliteitsmarge
en daarmee op de solvabiliteitsratio van de verzekeraar. Tot slot geldt dat het effect

8

afhankelijk is van het uitgangsniveau van de solvabiliteitspositie en de relatieve
verandering tussen aanwezige en vereiste solvabiliteitsmarge5.

Uit de gegevens die zijn aangeleverd door de verzekeraars komt naar voren dat als
volledige afkoop plaatsvindt van alle KEW-polissen de (gewogen) solvabiliteitsratio
voor de betrokken verzekeraars onder Solvency I nagenoeg gelijk blijft en onder
Solvency II met circa 4%-punt daalt6. In dit cijfer is ook rekening gehouden met
éénmalige kosten die gemaakt moeten worden om de afkoopgolf te verwerken. Dit
cijfer is echter een gewogen gemiddelde voor de betrokken verzekeraars tezamen.
Zoals gezegd, zijn er onderliggend individuele verschillen. Er zijn enkele
verzekeraars die hun solvabiliteitspositie bij massale afkoop zouden zien toenemen
doordat zij toekomstige rendementsgaranties in de portefeuille hebben die komt te
vervallen. Voor verzekeraars die over meerwaarde beschikken laten de aangeleverde
cijfers negatieve effecten op de solvabiliteitspositie zien van 0% tot 15%-punt, met
individuele uitschieters tot 30%-punt (SII-effect) of 40%-punt(SI-effect). Hier liggen
verschillende (ondernemingspecifieke) oorzaken aan ten grondslag. De mate waarin
nu sprake is van fiscale beklemming, alsmede de samenstelling van de homogene
groepen, kan leiden tot veranderingen in de solvabiliteitspositie van individuele
verzekeraars.

Kleinere marktomvang en dekking van vaste bedrijfskosten
Een ander kanaal waardoor de financiële positie van de verzekeraar wordt beïnvloed
is dat afkoop van alle KEW-polissen leidt tot een dalende marktomvang en
wegvallende bedrijfsopbrengsten. Door de verplichte aflossing die vanaf 2013 zal
gelden, zal de KEW als product voor kapitaalopbouw ten behoeve van
hypotheekaflossing richting de toekomst grotendeels zijn bestaansrecht verliezen.
Door massale afkoop zouden verzekeraars echter versneld geconfronteerd worden
met het verdwijnen van deze markt.

Door massale afkoop zal de winstgevendheid van verzekeraars onder druk komen te
staan als gevolg van wegvallende rendementen op verzekeringen,
hypotheekleningen en lagere premieopbrengsten. In die premies zit naast een stuk
opbouw (voor de uiteindelijke aflossing van het kapitaal) en een stuk risicodekking
(voor bijvoorbeeld overlijdensrisicodekking) ook een stuk kostendekking voor
bedrijfskosten van de verzekeraar. Deze vaste kosten zullen voor een deel gewoon
door blijven lopen (automatisering, gebouwen). Verzekeraars zullen bij massale
afkoop daarom de kosten moeten verlagen, de kostenopslagen op andere producten
moeten verhogen of de winstdeling op de resterende portefeuille moeten verlagen.

5

Stel een verzekeraar beschikt over 300 mln aanwezig kapitaal en een vereiste kapitaaleis van 100 mln. Het beschikbaar vrij vermogen is

200 mln en de solvabiliteitsratio bedraagt 300%. Indien de afkoop van de KEW-portefeuille leidt tot een daling van 20 mln van zowel het
aanwezig als vereiste kapitaal, dan blijft het beschikbaar vrij vermogen gelijk, maar neemt de solvabiliteitsratio toe tot 350% (280/80).
Indien het aanwezig kapitaal daalt met 60 mln en het vereiste kapitaal met 20 mln, dan zou de kapitaalratio gelijk blijven (240 / 80 =
300%). Het vrij beschikbaar vermogen is afgenomen tot 240 -/- 80 = 160 mln, bij een kleinere balansomvang.
6

Op basis van de beschikbare Solvency II bepalingen, zoals die ook gebruikt zijn bij de impactstudie Solvency II (QIS5) van eind 2011.

9

Verzekeraars geven aan dat de ruimte hiervoor beperkt is en het de
concurrentiepositie zou verslechteren. Indien de kostendekking niet volledig kan
worden gecompenseerd zal dit druk zetten op het resultaat van verzekeraars en
daarmee op de toekomstige solvabiliteitspositie.

Uit de aangeleverde gegevens blijkt dat verzekeraars inschatten dat gemiddeld
genomen 13% van het premievolume wegvalt bij volledige afkoop van alle KEWpolissen. Ook hier doen zich onderliggend grote verschillen voor tussen individuele
verzekeraars. Voor sommige verzekeraars zal het vervallen van de KEW-portefeuille
een te verwaarlozen effect hebben, omdat ze veel andere activiteiten in de
verzekeringsportefeuille hebben. Met name die verzekeraars waarvan de KEW een
omvangrijk product is kan het effect van massale afkoop zodanig groot zijn dat niet
langer sprake is van een zelfstandig houdbaar business model. Verzekeraars moeten
voldoende gelegenheid hebben om het bedrijfsmodel geleidelijk aan te passen aan
de nieuwe omstandigheden.

Effect op liquiditeitspositie en beleggingsprofiel
Verzekeraars zullen bij voortijdige afkoop de in de polis opgebouwde waarde
uitkeren aan de polishouder. In hun bedrijfsplanning houden verzekeraars rekening
met een beperkte mate van afkoop (bijvoorbeeld als gevolg van de mogelijkheid van
overstap naar een andere verzekeraar op basis van fiscaal stilzwijgende verlenging).
Het liquiditeitsprofiel van de beleggingen die tegenover de
verzekeringsverplichtingen staan is daarop afgestemd. Massale afkoop zal echter tot
een liquiditeitsbehoefte leiden die groter is dan aanvankelijk verondersteld.

In de liquiditeitsbehoefte zal voorzien worden door verkoop van liquide beleggingen
op de balansen van de verzekeraars. Als zich een afkoopgolf voordoet in een
specifiek product dan kunnen negatieve effecten ontstaan als er onvoldoende liquide
assets op de balans van de verzekeraar staan om aan de afkoopverzoeken te
voldoen. In dat geval zou de verzekeraar mogelijk assets tegen ongunstige prijzen
moeten gaan verkopen.

Liquiditeitseffecten doen zich vooral voor wanneer de hypotheeklening door een
andere partij is verstrekt dan de verzekeraar zelf én ingelegde premies door de
verzekeraar zelf worden beheerd. Dit is op basis van de aangeleverde cijfers in 17%
van het totaal het geval. In de situatie vindt ook per saldo uitstroom van liquiditeiten
bij de verzekeraar plaats bij afkoop van de KEW-polis. Om aan de afkoop te voldoen
zal de verzekeraar liquide beleggingen moeten verkopen. In de overige gevallen
geldt dat de liquiditeitseffecten naar verwachting per saldo beperkt zullen zijn. Dit
komt doordat de verzekeraar zelf ook de gekoppelde hypotheeklening verstrekt heeft
(22%). Het geld blijft dan binnen de instelling. Er vindt alleen balansverkorting
plaats. Het meest (61%) komt de constructie voor dat de hypotheeklening door een
andere partij is verstrekt en de verzekeraar de ingelegde premies op basis van een
contract doorzet naar die partij. Dit kan een verbonden bank binnen dezelfde groep,
10

maar ook een andere partij. De verzekeraar loopt hierover kredietrisico. In het geval
van afkoop vindt er bij de verzekeraar geen liquiditeitseffect plaats, omdat de
verzekeraar de afkoopwaarde zal kunnen financieren door de doorgeleende
premiegelden op te vragen bij de betrokken hypotheekverstrekker. Er treedt dan
uiteraard wel een liquiditeitseffect op bij de desbetreffende bank.

Uit de gegevensuitvraag blijkt dat alle verschillende uitersten voorkomen. Er zijn
verzekeraars die de gehele premieontvangst doorstorten naar een andere partij en
dus voor wat betreft liquiditeit in principe niet geraakt zullen worden door massale
afkoop en er zijn verzekeraars die de premieontvangst geheel in eigen beheer
houden en dus wel geconfronteerd zullen worden met een liquiditeitseffect bij
massale afkoop

In het verlengde van de mogelijke verkoop van liquide beleggingen om aan de
afkoopgolf te voldoen ligt een verandering van het beleggingsprofiel van de
overblijvende portefeuille. Indien de verzekeraar aan de afkoopverzoeken heeft
kunnen voldoen door met name de liquide beleggingen te verkopen, blijft er voor de
overige polishouders een beleggingsportefeuille over die waarschijnlijk onvoldoende
gebalanceerd is ten opzichte van de verplichtingen. De verzekeraar moet dit
vervolgens herstellen door aanpassing van de overige beleggingen of kopen van
(rente)derivaten. In de huidige volatiele markten kan dat mogelijk gepaard gaan met
ongunstige prijzen.

11