Wageningen Livestock Research Postbus 338

Wageningen Livestock Research ontwikkelt kennis voor een zorgvuldige en

6700 AH Wageningen

renderende veehouderij, vertaalt deze naar praktijkgerichte oplossingen en

T 0317 48 39 53

innovaties, en zorgt voor doorstroming van deze kennis. Onze wetenschappelijke

E info.livestockresearch@wur.nl www.wur.nl/

kennis op het gebied van veehouderijsystemen en van voeding, genetica, welzijn en

livestock-research

milieu-impact van landbouwhuisdieren integreren we, samen met onze klanten, tot
veehouderijconcepten voor de 21e eeuw.

Evaluatie geurverwijdering door
luchtwassystemen bij stallen
Deel 2: Steekproef rendement luchtwassers in de praktijk

De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of
nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research
bundelen 9 gespecialiseerde onderzoeksinstituten van Stichting Wageningen
Research en Wageningen University hun krachten om bij te dragen aan de oplossing
van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving.
Met ongeveer 30 vestigingen, 6.500 medewerkers en 10.000 studenten
behoort Wageningen University & Research wereldwijd tot de aansprekende
kennisinstellingen binnen haar domein. De integrale benadering van de
vraagstukken en de samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het hart
van de unieke Wageningen aanpak.

R.W. Melse, G.M. Nijeboer, N.W.M. Ogink

Evaluatie geurverwijdering door
luchtwassystemen bij stallen

Deel 2:

Steekproef rendement luchtwassers in de praktijk

R.W. Melse
G.M. Nijeboer
N.W.M. Ogink

Dit onderzoek is uitgevoerd door Wageningen Livestock Research in opdracht van het
Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Wageningen Livestock Research
Wageningen, maart 2018

Rapport 1082

Melse, R.W., G.M. Nijeboer, N.W.M. Ogink, 2018. Evaluatie geurverwijdering door luchtwassystemen
bij stallen; Deel 2: Steekproef rendement luchtwassers in de praktijk. Wageningen Livestock
Research, Rapport 1082.

Synopsis
In deze studie is middels een steekproef in Noord-Brabant en Gelderland in de praktijk op 48
varkensbedrijven het geurverwijderingsrendement van een luchtwasser bepaald. De steekproef
omvatte zowel chemische, combi- als biologische wassers. Daarnaast zijn indicatieve metingen van de
ammoniakverwijdering uitgevoerd en is een aantal procesparameters bepaald. Uit de studie blijkt dat
de prestatieniveaus van de onderzochte chemische en biologische wassers dicht in de buurt van de
Rgv- en Rav-reductieniveaus liggen, maar dat het prestatieniveau van de combi-wassers aanzienlijk
lager is dan het Rgv- en Rav-reductieniveau.

Dit rapport is gratis te downloaden op https://doi.org/10.18174/441649 of op
www.wur.nl/livestock-research (onder Wageningen Livestock Research publicaties).

© 2018 Wageningen Livestock Research
Postbus 338, 6700 AH Wageningen, T 0317 48 39 53, E info.livestockresearch@wur.nl,
www.wur.nl/livestock-research. Wageningen Livestock Research is onderdeel van Wageningen
University & Research.
Wageningen Livestock Research aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade
voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar
gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook zonder
voorafgaande toestemming van de uitgever of auteur.

De certificering volgens ISO 9001 door DNV onderstreept ons kwaliteitsniveau. Op als onze
onderzoeksopdrachten zijn de Algemene Voorwaarden van de Animal Sciences Group van
toepassing. Deze zijn gedeponeerd bij de Arrondissementsrechtbank Zwolle.

Wageningen Livestock Research Rapport 1082

Inhoud

Woord vooraf

5

Samenvatting

7

1

Inleiding

9

1.1

Aanleiding en doelstelling

9

1.2

Aantal en type luchtwassers

9

2

3

Materiaal en Methoden

11

2.1

Selectie adressen

11

2.2

Metingen

11

2.3

Elektronische log-data

12

2.4

Analyse data

13

Resultaten en discussie

14

3.1

Geur- en ammoniakverwijdering

14

3.2

Procescondities

16

3.3

Algemene discussie en aanbevelingen

22

Referenties

27

Bijlage 1 - Type voedersysteem

28

Woord vooraf

Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu. In een
steekproef is het verwijderingsrendement van luchtwassers op een aantal varkensbedrijven gemeten.
Wij willen hierbij de Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant (ODZOB), de Omgevingsdienst Brabant Noord
(ODBN) en de Omgevingsdienst de Vallei (OddV) bedanken voor hun medewerking. Daarnaast ook
dank aan alle veehouders die hebben meegewerkt aan het onderzoek.
De auteurs

Wageningen Livestock Research Rapport 1082

|5

6 | Wageningen Livestock Research Rapport 1082

Samenvatting

Gedurende de afgelopen 25 jaar is het gebruik van luchtwassers binnen de Nederlandse veehouderij
sterk toegenomen. Deze luchtwassers zijn opgenomen in de Regeling Geurhinder en veehouderij (Rgv)
en in de Regeling ammoniak en veehouderij (Rav) met een verwijderingsrendement voor
respectievelijk geur en ammoniak. Uit eerder onderzoek bleek dat luchtwassers niet (altijd) naar
behoren functioneerden en daarom heeft het Ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM) aan
Wageningen Livestock Research (WLR) gevraagd om een steekproef uit te voeren naar de werking van
luchtwassers in de praktijk. Het doel hiervan is om een representatief beeld te krijgen van het
geurverwijderingsrendement van in de praktijk draaiende luchtwassers.
Het geurverwijderingsrendement is middels een steekproef in Noord-Brabant en Gelderland op 48
praktijkbedrijven met luchtwassers bepaald. De steekproef omvatte zowel chemische wassers (16
stuks), combi-wassers (29 stuks) als biologische wassers (3 stuks); in alle gevallen betrof het
varkensbedrijven. De groep combi-wassers bevat types met waterwasser en biologische
verwijderingsstap (bio-combi) en types met waterwasser en chemische verwijderingstap (chemocombi). Daarnaast zijn ter ondersteuning van de interpretatie van de geurverwijdering indicatieve
metingen van de ammoniakverwijdering uitgevoerd en is een aantal procesparameters bemeten.
Uit de studie bleek het volgende:
* De prestatieniveaus van de onderzochte chemische en biologische wassers lagen dicht in de buurt
van de Rgv- en Rav-reductieniveaus en weken daar niet aantoonbaar van af. Het prestatieniveau van
de in deze steekproef onderzochte combi-wassers was echter aanzienlijk lager dan het Rgv- en Ravreductieniveau. Het overall gemiddelde geurverwijderingspercentage van de combi-wassers bedroeg
met 40% slechts de helft van het verwachte gemiddelde Rgv-reductieniveau (81%). Voor
ammoniakverwijdering was het verschil, met een gemiddeld gemeten percentage van 59%, wat
minder groot t.o.v. het verwachte Rav-percentage (85%), wat betekent dat het verwijderingsniveau
meer dan een kwart lager was dan het verwachte prestatieniveau volgens de Rav-normering. Op dit
moment is niet voldoende duidelijk waarom combi-wassers minder geur en ammoniak verwijderden
dan het Rgv- en Rav-reductieniveau. Onderstaand worden 3 mogelijke oorzaken besproken:
1) Enerzijds zouden de combi-wassers technisch slecht kunnen functioneren als gevolg van
bijvoorbeeld het ontwerp van de luchtwasser, niet uitgevoerd onderhoud en onvoldoende
procesbewaking en processturing. Nader onderzoek is nodig om na te gaan welke factoren hierbij
het belangrijkst zijn en op welke wijze de werking van de luchtwassers beter geborgd kan
worden.
2) Daarnaast hangt het verschil tussen de in onderzoek vastgestelde geurrendementen van
combi-wassers en de reductieniveaus in de Rgv mogelijk samen met verschil in de
meetmethodiek van betrokken Nederlandse en Duitse geurlaboratoria. Er bestaan aanwijzingen
dat systematische verschillen tussen metingen van geurniveaus tussen verschillende
geurlaboratoria kunnen leiden tot systematische verschillen in de hieruit berekende
geurrendementen. Dit zou nader onderzocht kunnen worden door een aantal goed-werkende
luchtwassers tegelijkertijd te bemeten door verschillende laboratoria, uit zowel Nederland als
Duitsland.
3) Tenslotte zouden verschillen tussen de in dit onderzoek gevonden rendementen voor combiwassers en de emissiereducties volgens Rgv (geur) en Rav (ammoniak) kunnen samenhangen
met de verschillende manier waarop in Nederland en Duitsland stalventilatiesystemen en
luchtwassers worden gedimensioneerd. Om hierover duidelijkheid te scheppen zou onderzoek
nodig zijn naar het effect van deze dimensioneringsverschillen.

Wageningen Livestock Research Rapport 1082

|7

* De elektronische registratie van procesparameters was in het algemeen succesvol. Een aantal
storingen bleef echter maandenlang onopgemerkt omdat de geregistreerde data niet frequent werd
gecontroleerd op afwijkingen. Voor zowel de geur- als ammoniakverwijdering bij combi-wassers leidde
het voldoen aan de pH en EC normen voor het waswater niet tot betere rendementen. Mogelijk zou
het uitbreiden van de procesmonitoring met een directe meting van de ammoniakconcentratie in
ingaande en uitgaande lucht kunnen leiden tot een betere borging van het goed functioneren van
luchtwassers. Daarnaast wordt de vraag gesteld of de huidige pH normen voor bio-combi's en
biologische wassers dienen te worden aangepast.

8 | Wageningen Livestock Research Rapport 1082

1

Inleiding

1.1

Aanleiding en doelstelling

Gedurende de afgelopen 25 jaar is het gebruik van luchtwassers binnen de Nederlandse veehouderij
sterk toegenomen. Aanvankelijk betrof dat de toepassing van chemische wassers en in mindere mate
biologische luchtwassers, met als doel de ammoniakemissie terug te brengen. Deze luchtwassers zijn
opgenomen in de bijlage van de Regeling ammoniak en veehouderij (Rav) met een bijbehorende
emissiefactor en verwijderingsrendement voor ammoniak (IenM, 2017a). Luchtwassers worden
hoofdzakelijk toegepast binnen de varkenshouderij en in mindere mate binnen de pluimveehouderij.
In een later stadium werd ook de geurverwijdering door luchtwassers van belang en mede naar
aanleiding daarvan is een aantal zogenaamde gecombineerde luchtwassystemen ("combi-wassers")
ontwikkeld. De term "combi-wasser" betekent dat de verwijderingsrendementen voor zowel
ammoniak, geur als fijn stof, minimaal 70% bedragen. Voor alle drie typen luchtwassers (chemische,
biologische en combi-wassers) wordt in de Regeling geurhinder en veehouderij (Rgv) een
emissiefactor voor geur opgenomen (IenM, 2017b).
De waarden van deze geuremissiefactoren zijn gebaseerd op geurmetingen van monsters van
ingaande en uitgaande lucht van luchtwassers die zijn geanalyseerd conform de geldende geurnormen
NVN 2820 (voor 2003) en EN-13725 (na 2003) (NEN, 1995; CEN, 2003). Bij de geuremissiefactoren
zoals die in de Rgv worden genoemd, wordt uitgegaan van een emissiereductie van (in het algemeen)
30% voor chemische wassers, 45% voor biologische wassers en 70-85% voor gecombineerde
luchtwassers.
In 2016 is in opdracht van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM) een oriënterend
onderzoek uitgevoerd naar de werking van vier in de praktijk draaiende luchtwassers. Uit dit
onderzoek bleek dat deze wassers niet (altijd) naar behoren functioneerden (Melse et al., 2018).
Daarom heeft het Ministerie van IenM aan Wageningen Livestock Research (WLR) gevraagd om een
uitgebreidere steekproef uit te voeren naar de werking van luchtwassers in de praktijk.
Het doel van het onderzoek is om een representatief beeld te krijgen van in de praktijk draaiende
luchtwassers met betrekking tot het geurverwijderingsrendement.
Het geurverwijderingsrendement is middels een steekproef in Noord-Brabant en Gelderland op
praktijkbedrijven bepaald. Daarnaast zijn ter ondersteuning van de interpretatie van de
geurverwijdering indicatieve metingen van de ammoniakverwijdering uitgevoerd en is een aantal
procesparameters bemeten.

1.2

Aantal en type luchtwassers

Aangenomen wordt dat de meeste luchtwassers in Nederland zich bevinden in de provincies NoordBrabant, Gelderland en Limburg. Uit de elektronische database Bestand Veehouderijbedrijven (BVB)
van deze provincies blijkt dat zich op respectievelijk 1348, 686 en 438 unieke adressen in deze
provincies één of meer luchtwassers bevinden.
In Tabel 1 wordt weergegeven welke typen luchtwassers dat betreft en in Tabel 2 wordt de categorie
combi-wassers nader onderverdeeld naar BWL nummer en reductiepercentage qua ammoniak en geur.
In Noord-Brabant en Limburg wordt 99% van de wassers op varkensstallen toegepast en daarnaast
een klein aantal op pluimvee- en rundveestallen. In Gelderland wordt 96% toegepast op
varkensstallen, 1% op pluimvee- en 3% op rundveestallen.

Wageningen Livestock Research Rapport 1082

|9

Tabel 1: Verdeling naar type luchtwasser voor drie provincies en totaal.
Type luchtwasser

Verdeling over wassertype
Noord-Brabant

Gelderland

Limburg

Totaal van deze
provincies

chemisch

47%

41%

44%

45%

biologisch

7%

15%

7%

9%

combi

45%

44%

49%

46%

Totaal:

100%

100%

100%

100%

Tabel 2: Reductieniveaus voor ammoniak (Rav) en geur (Rgv) van combi-wassers naar BWL type en
het voorkomen ervan in de provincies Noord-Brabant, Gelderland en Limburg.
BWL nummer

BWL 2009.12

Omschrijving van gecombineerd

Reductie

Reductie

Fractie van

luchtwassysteem

ammoniak

geur

totaal aantal

(Rav)

(Rgv)

combi-wassers

85% emissiereductie met watergordijn

85%

85%

39%

85%

75%

26%

85%

70%

25%

85%

75%

5%

70%

80%

3%

85%

75%

2%

90%

75%

0,1%

en biologische wasser
BWL 2007.02 en

85% emissiereductie met watergordijn

BWL 2010.02

en biologische wasser

BWL 2006.14

85% emissiereductie met chemische
wasser (lamellenfilter) en waterwasser

BWL 2007.01

85% emissiereductie met
waterwasser, chemische wasser en
biofilter

BWL 2006.15

70% emissiereductie met
waterwasser, chemische wasser en
biofilter

BWL 2011.07

85 % ammoniakemissiereductie met
waterwasser, biologische wasser en
geurverwijderingssectie

BWL 2011.08

90 % ammoniakemissiereductie met
een combinatie van een biologische en
een chemische wasser en een biofilter

Totaal:

100%

Uit Tabel 1 blijkt dat het aandeel chemische wassers en combi-wassers ongeveer gelijk is, met
gemiddeld 45 en 46% van het totaal. Een veel kleiner aantal wassers (9%) betreft biologische
wassers.
Uit Tabel 2 blijkt dat 90% van alle toegepaste combi-wassers 4 BWL nummers betreft (de eerste 3
regels uit de tabel). Deze 90% betreft voor het grootste deel, namelijk 65%, de combi-wasser "85%
emissiereductie met watergordijn en biologische wasser" (BWL 2009.12, BWL 2007.02 en BWL
2010.02). Dit type luchtwasser wordt in de volksmond wel "bio-combi" genoemd. Voor een kleiner
deel, namelijk 26%, betreft het de combi-wasser "85% emissiereductie met chemische wasser
(lamellenfilter) en waterwasser" (BWL 2006.14). Dit type luchtwasser wordt in de volksmond wel
"chemo-combi" genoemd
Procesmatig lijkt de "bio-combi" zeer sterk op de biowasser en lijkt de "chemo-combi" sterk op de
chemische wasser.
De overige 4 BWL nummers (BWL 2007.01, BWL 2006.15, BWL 2011.07 en BWL 2011.08) worden
veel minder toegepast.

10 | Wageningen Livestock Research Rapport 1082

2

Materiaal en Methoden

2.1

Selectie adressen

Om een representatief beeld te krijgen van de werking van de luchtwassers in de praktijk, is in
samenwerking met de Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant (ODZOB), de Omgevingsdienst Brabant
Noord (ODBN) en de Omgevingsdienst De Vallei (OddV) een steekproef uitgevoerd onder luchtwassers
in Noord-Brabant en Gelderland. De steekproeven zijn afzonderlijk opgezet voor Noord-Brabant en
Gelderland. Hierbij is gebruik gemaakt van de vergunningsdossiers en adresbestanden van ODZOB en
ODBN voor Noord-Brabant, en OddV voor Gelderland. De steekproef is in beide regio’s volgens
dezelfde hierna beschreven werkwijze uitgevoerd.
Voorafgaand aan de trekking zijn per regio de adressen verdeeld in twee
groepen: Groep 1 - Chemische wassers; Groep 2 - Biologische en gecombineerde luchtwassers. In
beide groepen is een aselecte trekking uitgevoerd, resulterend in twee trekkingslijsten. Vervolgens zijn
bedrijven van deze twee lijsten bezocht in een verhoudingsaantal van één chemische wasser op twee
biologische of gecombineerde luchtwassers (met andere woorden: op 1/3 van de adressen bevond
zich een chemische wasser en op 2/3 van de adressen een biologische of gecombineerde luchtwasser).
Vervolgens zijn deze adressen onaangekondigd bezocht en is een meting uitgevoerd. Volgens deze
procedure zijn in Brabant op 45 adressen en in Gelderland op 3 adressen metingen uitgevoerd; in alle
gevallen betrof het varkensbedrijven.
In totaal zijn er 59 locaties bezocht waarvan er 48 zijn bemeten volgens plan. Op 10 locaties is om
verschillende redenen geen metingen uitgevoerd en op één locatie is wel een meting uitgevoerd maar
niet conform plan (zie Tabel 3). In de verwerking van de resultaten (zie hoofdstuk 3) zijn alleen de 48
bezoeken waarbij een meting is uitgevoerd conform plan meegenomen bij de presentatie en
berekening van (gemiddelde) ammoniak- en geurverwijderingsrendementen.

Tabel 3: Aantal bezoeken en al dan niet uitgevoerde metingen.
Aantal bezoeken

Wel meting / geen meting

48

Meting uitgevoerd conform plan

10

Geen meting uitgevoerd:
- Veehouder wilde geen medewerking verlenen (5x)
- Niemand aanwezig op bedrijf (2x)
- Luchtwasser was moeilijk toegankelijk (1x)
- Vanwege veiligheid (storm) was uitvoering van meting te gevaarlijk (1x)
- Geen dieren aanwezig in stal en luchtwasser daarom uitgeschakeld (1x)

1

Meting uitgevoerd, maar niet conform plan:
- Bij aankomst bleek de zuurdosering van de chemische wasser buiten werking te
zijn; i.p.v. meteen te gaan meten is eerst de zuurdosering weer ingeschakeld en
gewacht tot de pH weer laag was

2.2

Metingen

Geurmetingen
Tijdens elk bezoek werd tegelijkertijd een geurmonster van de ingaande lucht en een geurmonster van
de uitgaande lucht genomen. Hierbij werd gebruik gemaakt van nalophaan (PET) geurzakken. Beide
monsters werden genomen tussen 10:00 en 15:00, de monstername duur bedroeg 30 minuten,
conform het VERA protocol. Beide monsters werden op dezelfde of volgende dag geanalyseerd door
Buro Blauw, Wageningen, conform de geurnorm NEN-EN-13725. De monsters werden niet

Wageningen Livestock Research Rapport 1082

| 11

voorverdund. De resultaten zijn in Europese geureenheden (OUE/m3) gerapporteerd. De gevoeligheid
van de panelleden wordt voor de metingen getest met n-butanol.
Het geurverwijderingsrendement van een luchtwasser kan voor elke meting als volgt worden
berekend:
Rendement geurverwijdering (%) = (Cin - Cuit) / Cin x 100
waarbij:
Cin

= geurconcentratie ingaande lucht, OUE/m3

Cuit

= geurconcentratie uitgaande lucht, OUE/m3

Ammoniakmetingen (indicatief)
Daarnaast zijn ter plaatse indicatieve ammoniakmetingen uitgevoerd met behulp van
gasdetectiebuisjes (Kitagawa, type 105SC: 5 - 260 ppm en type 105 SD: 0,2 - 20 ppm). Zowel de
ingaande als de uitgaande luchtstroom van de luchtwassers is in duplo bemonsterd en gemeten op
een tijdstip tussen 10:00 en 15:00. Dit type metingen betreft een momentopname en betreft geen
erkende meetmethode. De methode is echter wel geschikt om een indicatie te geven van
concentratieniveaus, zij het dat uit eerder onderzoek blijkt dat de verwijderingsrendementen enigszins
kunnen worden overschat (Melse et al., 2012).
Op vergelijkbare wijze kan ook voor ammoniak een (indicatief) verwijderingsrendement worden
berekend:
Rendement ammoniakverwijdering (indicatief) (%) = (Cin - Cuit) / Cin x 100
waarbij:
Cin

= ammoniakconcentratie ingaande lucht (indicatief), ppm

Cuit

= ammoniakconcentratie uitgaande lucht (indicatief), ppm

Metingen waswater (pH en EC) en registratie voederingssysteem
Tenslotte zijn tijdens elk bezoek monsters genomen van het waswater van de luchtwassers.
Bij een chemische en biologische luchtwasser is in de regel sprake van één type waswater; in dat
geval werd één monster genomen. Bij de meeste combi-wassers is sprake van meerdere wasstappen
en dus ook meerdere typen waswater: in dat geval werd van elke wasstap een monster genomen.
In deze monsters werd de pH en de EC bepaald (pH meter: WTW, type pH 3110, EC meter: WTW,
type Cond 3110). De pH staat voor de 'zuurgraad', waarbij een waarde van ca. 6 - 8 wordt beschouwd
als 'neutraal', een waarde lager dan ca. 6 als 'zuur', en een waarde hoger dan ca. 8 als 'basisch', ook
wel 'alkalisch' genoemd. In de biologische wasstappen behoort de pH waarde zich in het bereik van
6,5 - 7,5 te bevinden; in de chemische (of 'zure') wasstap behoort de pH lager te zijn dan 4.
De EC staat voor de 'elektrische geleidbaarheid' (Electrical Conductivity), wat een maat is voor de
totale hoeveelheid opgeloste zouten, waaronder NH4+, NO2- en NO3-. In een normaal functionerende
biologische wasstap zal de EC waarde meestal maximaal ca. 18 mS/cm bedragen en in een normaal
functionerende chemische wasstap zal de EC waarde maximaal ca. 250 mS/cm bedragen.
Voor alle locaties is eveneens geregistreerd of in de stallen waarop de luchtwassers waren aangesloten
droogvoedering of brijvoedering werd toegepast.

2.3

Elektronische log-data

Sinds 1 januari 2016 dienen alle luchtwassers voorzien te zijn van een elektronisch
monitoringssysteem. Dit betekent dat minimaal eens per uur het elektriciteitsverbruik (kWh-meter),
de geproduceerde hoeveelheid spuiwater, de drukval over de luchtwasser en de pH en EC van het
waswater dienen te worden geregistreerd.

12 | Wageningen Livestock Research Rapport 1082

Tijdens de bezoeken is, voor zover mogelijk, de data uit het elektronische monitoringssysteem (logdata) uitgelezen vanaf het moment van bezoek tot een half jaar eerder. In principe komen de log-data
voor pH en EC overeen met de waarden zoals die (meestal) kunnen worden afgelezen op de
luchtwasinstallatie.

2.4

Analyse data

Voor de analyse zijn de bemeten luchtwassers onderverdeeld in 3 hoofdgroepen: chemische
luchtwassers, gecombineerde luchtwassers en biologische luchtwassers. In elke groep luchtwassers is
de spreiding berekend van de geur- en ammoniakrendementen (uitgedrukt als standaarddeviatie, sd),
evenals het gemiddelde rendement en de standaardfout van het gemiddelde (sem = standard error of
the mean).
Voor het toetsen van gemeten rendementsniveaus aan reductieniveaus in de Rgv en de Rav dienen
aannames gemaakt te worden over de verdelingseigenschappen van de geurrendementen en
ammoniakrendementen. In deze studie is als uitgangspunt genomen dat het verwijderingsrendement
proportioneel van karakter is, d.w.z. dat de verwijdering als een constante fractie van de
ingangsconcentratie van luchtwassers mag worden uitgedrukt. Daarnaast wordt verondersteld dat de
waargenomen spreiding in verwijdering (door meetonzekerheid en proces-variabiliteit) tussen de
gemeten bedrijven eveneens proportioneel samenhangt met de ingangsconcentratie en normaal
verdeeld is. Deze spreiding is op de schaal van verwijderingspercentages per definitie begrensd door
het maximum van 100%. Deze begrenzing heeft als consequentie dat de aanname van een normale
verdeling van de spreiding rond het gemiddelde verwijderingsniveau in de verdrukking komt wanneer
het verwijderingsniveau dicht bij 100% ligt. In de verkregen dataset bleek dat geurverwijdering ver
van 100% verwijderd bleef. Voor de toetsing van de geurrendementen is daarom de spreiding in
geurverwijderingspercentages bij benadering als normaal verdeeld verondersteld. Voor
ammoniakverwijderingspercentages is verondersteld dat deze niet normaal verdeeld waren omdat
deze bij meerdere metingen de begrensde waarde van 100% bereikten. Er was geen geschikte functie
voorhanden om deze verdeling om te vormen in een normale verdeling.
Door middel van een t-toets is onderzocht of het gemiddelde rendement in een groep luchtwassers
overeenkwam met het voor die groep in de regelgeving vastgestelde rendement (nul-hypothese) of
dat deze lager was dan het in de regelgeving vastgestelde rendement (alternatieve hypothese). Het
betreft hier een eenzijdige toetsing met een verwerping van de nul-hypothese bij overschrijdingskans
p<0,05. Basis voor de t-toets is dat de verdelingen normaal verdeeld zijn. Om deze reden is deze
toets alleen gebruikt voor geurverwijdering en is de ammoniakverwijdering niet getoetst.

Wageningen Livestock Research Rapport 1082

| 13

3

Resultaten en discussie

3.1

Geur- en ammoniakverwijdering

In Tabel 4, 5 en 6 worden de resultaten weergegeven voor de geur- en ammoniakmetingen die zijn
uitgevoerd bij de chemische wassers, combi-wassers en biologische wassers. Achter elke meting wordt
eveneens vermeld welk type wasser het betrof (BWL-nummer) en wat de geur- en
ammoniakrendementen zijn waarvan wordt uitgegaan in de Rgv en Rav.
Zoals in Tabel 3 wordt aangegeven is in 5 gevallen wel een bezoek gebracht maar geen meting
uitgevoerd. In elk geval was het bij een van deze adressen zo dat de betreffende wasser buiten
werking was/niet goed functioneerde.
Tenslotte wordt in Bijlage 1 aangegeven op welke bedrijven droogvoedering dan wel brijvoedering
werd toegepast.
Tabel 4: Chemische wassers (16 locaties): metingen van geur- en ammoniakrendementen.
#

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16

Datum

Thu 19-Jan-17
Tue 24-Jan-17
Wed 25-Jan-17
Mon 30-Jan-17
Tue 31-Jan-17
Wed 1-Feb-17
Wed 8-Feb-17
Mon 13-Feb-17
Wed 15-Feb-17
Wed 1-Mar-17
Thu 2-Mar-17
Mon 26-Jun-17
Wed 5-Jul-17
Mon 10-Jul-17
Tue 11-Jul-17
Thu 13-Jul-17
Gemiddelde:
sd:
sem:

Geur-in
(OUe/m3)

Geur-uit
Rendement NH3-in
(OUe/m3) geur (%)
ppm
2914
2762
2906
2070
3619
4913
1432
4186
4282
10963
2533
2601
2468
2609
2939
1135
3396
2246

1740
2336
3667
1512
3851
3189
2340
4953
1720
5980
1121
1449
1359
1651
2009
1183
2504
1438

40
15
-26
27
-6
35
-63
-18
60
45
56
44
45
37
32
-4
20
34
9

NH3-uit
ppm
17.25
36
34.5
25.5
32.5
20.25
34
40
23.5
36
10.5
18.75
10.5
5
10.25
12.5
23
11

1.9
1.25
4.5
1.9
9
21.25
0
0
0.5
2.25
0.25
1.25
0
1.75
0
9.25
3
6

Rendement Type systeem
NH3 (%)
89
97
87
93
72
-5
100
100
98
94
98
93
100
65
100
26
82
30
8

BWL 2004.02
BWL 2007.05
BWL 2004.02
BWL 2005.01
BWL 2008.08
BWL 2008.08
BWL 2010.26
BWL 2007.05
BWL 2005.01
BWL 2010.26
BWL 2008.08v2
BWL 2010.25v1
BWL 2010.26v2
BWL 2008.09v2
BWL 2007.05v2
BWL 2008.06v2

Reductie geur Reductie NH3
vlgs Rgv (%)
vlgs Rav (%)
chem 70%
chem 95%
chem 70%
chem 70%
chem 95%
chem 95%
chem 95%
chem 95%
chem 70%
chem 95%
chem 95%
chem 70%
chem 95%
chem 95%
chem 95%
chem 70%

30
30
30
30
30
30
30
30
30
30
30
30
30
30
30
30
30

Uit Tabel 4 blijkt dat het gemiddelde geurverwijderingsrendement in de groep chemische luchtwassers
20% bedroeg. Dit gemiddelde niveau week niet significant af van Rgv-reductie van 30% en was
significant groter dan 0%. Van de chemische luchtwassers voldeden tijdens de meting 10 installaties
aan de Rgv-reductie (geurverwijdering 30%) en bleven de overige 6 daaronder. De spreiding in
geurverwijderingsrendementen tussen de bedrijfslocaties was aanzienlijk, met een standaarddeviatie
(34%) die hoger lag dan het gemiddelde niveau.
Verder blijkt uit Tabel 4 dat het ammoniakverwijderingsrendement gemiddeld voor alle chemische
wassers 82% bedroeg. Opgedeeld naar wassers met een 70% Rav-reductie (n=6) en 95% Ravreductie (n=10) waren de gemiddelde niveaus respectievelijk 81 en 82%. Bij 5 van de 16
luchtwassers lag het ammoniakrendement tijdens de meting lager dan de Rav-reductie, 11
luchtwassers hadden een ammoniakrendement dat hoger lag dan de Rav-reductie.
Zoals uit Bijlage 1 blijkt, was op een bedrijf sprake van brijvoedering en werd op de andere bedrijven
droogvoedering toegepast. Vanwege het kleine aantal bedrijven met brijvoedering in de steekproef is
het niet mogelijke om eventuele verschillen in geur- of ammoniakrendement tussen deze groepen aan
te tonen.

14 | Wageningen Livestock Research Rapport 1082

70
95
70
70
95
95
95
95
70
95
95
70
95
95
95
70
86

Tabel 5: Combi-wassers (29 locaties): metingen van geur- en ammoniakrendementen.
#

17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45

Datum

Wed 18-Jan-17
Mon 23-Jan-17
Thu 2-Feb-17
Thu 9-Feb-17
Tue 14-Feb-17
Thu 16-Feb-17
Tue 21-Feb-17
Wed 22-Feb-17
Mon 6-Mar-17
Tue 7-Mar-17
Wed 8-Mar-17
Thu 9-Mar-17
Tue 28-Mar-17
Wed 29-Mar-17
Thu 30-Mar-17
Mon 29-May-17
Wed 31-May-17
Thu 1-Jun-17
Tue 6-Jun-17
Mon 12-Jun-17
Tue 13-Jun-17
Wed 14-Jun-17
Mon 19-Jun-17
Tue 20-Jun-17
Wed 21-Jun-17
Thu 22-Jun-17
Tue 27-Jun-17
Thu 29-Jun-17
Mon 17-Jul-17
Gemiddelde:
sd:
sem:

Geur-in

Geur-uit

(OUe/m3)

(OUe/m3) geur (%)
6702
2942
3856
6410
4398
4546
4398
7137
2412
1031
2755
3828
2533
2750
1830
981
1530
5124
19368
7774
1877
2609
3019
1799
2288
1165
3682
1451
1382
3847
3530

2542
1031
2082
3828
1635
2598
2412
1632
1343
661
1436
3728
871
1740
1432
392
1628
1837
7749
2355
614
1448
1851
1109
1761
987
3928
912
1879
1980
1433

Rendement NH3-in

62
65
46
40
63
43
45
77
44
36
48
3
66
37
22
60
-6
64
60
70
67
44
39
38
23
15
-7
37
-36
40
26
5

ppm
46.5
35
37
21.5
17.5
14.5
21
37.5
12.5
24
20
18
15.75
51
33.5
12
12.5
23.5
17.75
25
9
18.5
14.25
8.25
16
10.25
9
3
15.75
21
12

NH3-uit

Rendement Type systeem

Reductie geur Reductie NH3

ppm

NH3 (%)

vlgs Rgv (%)

vlgs Rav (%)

85
70
75
85
85
85
75
75
85
75
85
70
85
85
85
75
85
85
75
75
85
85
85
85
75
75
85
85
85
81

85
85
85
85
85
85
85
85
85
85
85
85
85
85
85
85
85
85
85
85
85
85
85
85
85
85
85
85
85
85

9.25
17
3.75
0
0
0
11.25
0
0
4
0
0
12.25
40
28.5
18
2.75
20.75
0.5
0
0
12.5
12
8.25
12.25
13.5
5.5
0
4.25
8
10

80
51
90
100
100
100
46
100
100
83
100
100
22
22
15
-50
78
12
97
100
100
32
16
0
23
-32
39
100
73
59
45
8

BWL 2009.12
BWL 2006.14
BWL 2007.02
BWL 2009.12.v2
BWL 2009.12
BWL 2009.12
BWL 2011.07
BWL 2007.02
BWL 2009.12
BWL 2007.01v2
BWL 2009.12v2
BWL 2006.14
BWL 2009.12
BWL 2009.12
BWL 2009.12
BWL 2011.07v3
BWL 2009.12v2
BWL 2009.12v2
BWL 2007.01v3
BWL 2007.02v1
BWL 2009.12v2
BWL 2009.12v2
BWL 2009.12
BWL 2009.12v1
BWL 2007.02v1
BWL 2011.07
BWL 2009.12v2
BWL 2009.12
BWL 2009.12

bio-combi 85%
chemo-combi 85%
bio-combi 85%
bio-combi 85%
bio-combi 85%
bio-combi 85%
bio-combi 85%
bio-combi 85%
bio-combi 85%
chemo-combi 85%
bio-combi 85%
chemo-combi 85%
bio-combi 85%
bio-combi 85%
bio-combi 85%
bio-combi 85%
bio-combi 85%
bio-combi 85%
chemo-combi 85%
bio-combi 85%
bio-combi 85%
bio-combi 85%
bio-combi 85%
bio-combi 85%
bio-combi 85%
bio-combi 85%
bio-combi 85%
bio-combi 85%
bio-combi 85%

Uit Tabel 5 blijkt dat de geurverwijdering in de groep combi-wassers gemiddeld 40% bedroeg. Dit
geurrendement is ca. de helft van het gemiddelde van de Rgv-reductie voor deze systemen. In de
groep combi-wassers kunnen drie Rgv-reducties onderscheiden worden: 85, 75 en 70%
geurverwijdering, met een omvang van respectievelijk 18, 9 en 2 luchtwassers. De geurverwijdering
in de groep wassers met 85% Rgv-reductie bedroeg gemiddeld 37% (sem = 7%) en lag significant
onder de 85% reductie volgens de Rgv. In de groep met 75% Rgv-reductie bedroeg de gemiddelde
geurverwijdering 48% (sem = 7%), een niveau dat eveneens significant lager lag dan de 75%
reductie volgens de Rgv. De derde groep met 70% Rgv-reductie lag qua verwijdering met een
gemiddelde van 34% eveneens ruim onder de Rgv-reductie (statistische toetsing om na te gaan of de
gevonden reductie afwijkt van de Rgv-reductie is door de kleine omvang van deze laatste groep niet
zinvol). Van de 29 combi-luchtwassers voldeed tijdens de meting 1 luchtwasser aan de voor die
wasser vastgestelde Rgv-reductie voor geurverwijdering.
De ammoniakverwijdering in de groep combiwassers bedroeg gemiddeld 59% (sem = 8%). De
afwijking van het Rav-reductieniveau van 85%, bedroeg gemiddeld 26%. Bij 17 van de 29
luchtwassers lag het verwijderingsniveau tijdens de meting onder de Rav-reductie.
Zoals uit Bijlage 1 blijkt, was op 9 bedrijven sprake van brijvoedering en werd op 20 bedrijven
droogvoedering toegepast. De gemiddelde verwijderings-percentages (± sem) van brijvoedering en
droogvoedering voor geur bedroegen respectievelijk 46 (±4) en 38 (±6), en voor ammoniak 72 (±10)
en 53 (±11). Uit een statistische toetsing blijkt echter dat het geurrendement van deze twee groepen
niet verschilt. Overigens is de gemiddelde geurconcentratie van de ingaande lucht bij bedrijven met
brijvoedering bijna tweemaal zo hoog als bij bedrijven met droogvoer.
De rendementen van de combi-wassers die in de maanden februari-maart ('winterseizoen') zijn
doorgemeten (n=15) lagen voor zowel de geurverwijdering als de ammoniakverwijdering gemiddeld
hoger dan die van de wassers in de periode eind mei tot medio juli ('zomerseizoen') (n=14). De
geurverwijdering in de eerste periode bedroeg gemiddeld 46% tegen 34% in de tweede periode, dit
verschil was niet significant. Voor ammoniak lag de gemiddelde verwijdering in de eerste periode op
74% tegen 42% in de tweede periode.

Wageningen Livestock Research Rapport 1082

| 15

Het hogere ammoniakverwijderingsrendement in de winter kan verklaard worden door het feit dat de
meeste luchtwassers in Tabel 5 (25 van de 29) bio-combi's zijn, dat wil zeggen biologische
luchtwassers met een additioneel watergordijn. Voor biologische luchtwassers is namelijk bekend dat
deze in de winterperiode een hoger ammoniakverwijderingsrendement laten zien dan in de
zomerperiode (Melse et al., 2013; Melse & Ploegaert, 2011). De reden hiervoor is dat de
evenwichtsconcentratie van ammoniak in de lucht die de wasser verlaat (deze concentratie is in
evenwicht met de min of meer constante hoeveelheid ammonium die in het recirculerende waswater is
opgelost) lager is bij de (gemiddeld) lagere wintertemperatuur, terwijl de concentratie van ammoniak
in de ingaande lucht hoger is als gevolg van het lagere ventilatiedebiet. Dit heeft tezamen tot gevolg
dat het rendement in de winter hoger is dan in de zomer.
Tabel 6: Biologische wassers (3 locaties): metingen van geur- en ammoniakrendementen.
#

46
47
48

Datum

Geur-in
(OUe/m3)

Mon 20-Feb-17
Wed 28-Jun-17
Mon 3-Jul-17
Gemiddelde:
sd:
sem:

Geur-uit
Rendement NH3-in
(OUe/m3) geur (%)
ppm
2945
2018
1045
2003
950

1740
799
669
1069
584

41
60
36
46
13
7

NH3-uit
ppm
20
29
10.75
20
9

Rendement Type systeem
NH3 (%)
2.5
8
1.75
4
3

88
72
84
81
8
5

Reductie geur Reductie NH3
vlgs Rgv (%)
vlgs Rav (%)

BWL 2008.01v3
BWL 2008.01v2
BWL 2011.11v1

biologische 70%
biologische 70%
biologische 70%

45
45
45
45

De steekproef bevatte een beperkt aantal biologische wassers (n=3). Uit Tabel 6 blijkt dat de
geurverwijdering met een gemiddelde van 46% nagenoeg gelijk is aan de Rgv-reductie (45%). De
gemiddelde ammoniakverwijdering van de biologische wassers bedroeg 81%. De drie luchtwassers
hadden allen een ammoniakverwijdering die hoger was dan de Rav-reductie (>70%).
Zoals uit Bijlage 1 blijkt, was op alle drie de bedrijven sprake van droogvoedering.

3.2

Procescondities

In Tabel 7, 8 en 9 worden voor de verschillende wasser-types de metingen van de pH en EC van het
waswater gegeven.
In de eerste kolommen worden de waarden gegeven zoals die die door WLR met geijkte apparatuur
zijn gemeten en daarnaast de waarden zoals die op het display van de luchtwasser worden
weergegeven (deze waarden worden in het elektronische logsysteem opgeslagen). Tenslotte worden
de eisen uit de BWL beschrijving gegeven en vergeleken met de waarden zoals die door WLR zijn
gemeten.
Tabel 7: Chemische wassers (16 locaties): metingen van pH en EC waswater (1,2,3).
#

Datum

Waswater chemo - meting WLR
pH
EC (mS/cm)

Display luchtwasser
pH
EC (mS/cm)

pH

Eis volgens BWL
EC

Zowel pH als EC
conform eis?

+
+
+
3.7
174
2.0
99
2.1
n.b
+
3.1
150
+
2.9
131
+
2.9
214
+
3.1
158
+
3.5
239
+
2.8
225
+
3.1
n.a.
+
2.9
97
5.6
217
(1) Wanneer de door WLR gemeten waarde voor de pH niet meer dan 0,2 en voor de EC niet meer dan 15% afwijkt
van de eis, wordt dit beschouwd als 'conform BWL eis'.
(2) Meting 14 (10 juli 2017): aantal sproeiers leek verstopt waardoor het waspakket niet volledig werd bevochtigd.
(3) Meting 16 (13 juli 2017): wasser gaf alarm 'pH te hoog', de reden hiervoor was dat het zuurvat leeg was.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16

Thu 19-Jan-17
Tue 24-Jan-17
Wed 25-Jan-17
Mon 30-Jan-17
Tue 31-Jan-17
Wed 1-Feb-17
Wed 8-Feb-17
Mon 13-Feb-17
Wed 15-Feb-17
Wed 1-Mar-17
Thu 2-Mar-17
Mon 26-Jun-17
Wed 5-Jul-17
Mon 10-Jul-17
Tue 11-Jul-17
Thu 13-Jul-17

2.7
6.7
2.8
3.3
4.3
7.3
1.9
3.0
2.9
2.6
3.7
3.5
2.5
3.6
3.6
5.2

226
191
101
105
143
121
n.b.
159
165
231
175
242
226
184
103
258

16 | Wageningen Livestock Research Rapport 1082

2.5
6.2
2.1

17
175

max 4
max 3
max 4
max 4
max 4
max 4
max 4
max 3
max 4
max 4
max 4
max 4
max 4
max 4
max 3
max 4

max 250 mS/cm
max 250 mS/cm
max 250 mS/cm
max 250 mS/cm
max 250 mS/cm
max 250 mS/cm
max 270 mS/cm
max 250 mS/cm
max 250 mS/cm
max 270 mS/cm
max 250 mS/cm
max 250 mS/cm
max 270 mS/cm
max 250 mS/cm
max 250 mS/cm
max 250 mS/cm

70
70
70
70

Uit Tabel 7 blijkt dat voor 11 van de 16 chemische wassers geldt dat zowel de pH als de EC van het
waswater conform de norm waren ('+') zoals die beschreven is in de bijbehorende leaflet, voor 5
luchtwassers was dit niet het geval.
In twee van deze vijf gevallen (meting 2 en 16) was er sprake van een te hoge pH en gaf ook de pH
meter op de installatie aan dat de pH zich niet op de juiste waarde bevond.
Uit de log-data blijkt dat de wasser van meting 2 tijdens ons bezoek juist was gestart met het
verversen van het waswater, waardoor zowel de pH en de EC waarde in korte tijd sterk kunnen
veranderen. Dit verklaart het grote verschil tussen de door WLR gemeten EC waarde en de op de
luchtwasser afgelezen EC waarde. Uit de log-data blijkt dat het waswater van deze wasser ca. eens
per twee weken wordt ververst, wat als gevolg heeft dat de pH waarden dan 10 tot 20 uur te hoog is.
Dit zal waarschijnlijk tot gevolg hebben dat de ammoniakverwijdering gedurende deze periode laag is.
Dat blijkt overigens niet uit Tabel 4, waar een hoog rendement is gevonden, omdat op dat moment de
pH klaarblijkelijk nog voldoende laag was. Doordat de leverancier deze procedure toepast is het de
vraag of het ammoniakrendement van de luchtwasser voldoet aan de geldende eisen.
Voor meting 16 geldt dat de luchtwasser een alarm gaf dat het zuurvat leeg was. Uit de log-data bleek
dat de pH al sinds 3 juli 2017 te hoog was, een teken dat er al 10 dagen geen zuur werd toegediend.
De gemeten ammoniakverwijdering (Tabel 4) was dan ook erg laag. Een dergelijke storing kan
gemakkelijk opgemerkt worden door de gebruiker en is ook terug te vinden in de log-data van deze
wassers.
Bij de andere drie gevallen (meting 5, 6 en 15) gaf de pH meter op de installatie een te lage waarde
aan waardoor te weinig zuur werd gedoseerd. Gezien de relatief kleine afwijking bij meting 5 en 15 is
de oorzaak waarschijnlijk dat de pH elektrode niet vaak genoeg wordt gekalibreerd. Bij meting 6 (hier
wordt een pH waarde van 2,0 op de luchtwasser aangegeven terwijl er in werkelijkheid sprake is van
een pH waarde van 7,3) is waarschijnlijk sprake van een defecte pH-elektrode; als gevolg hiervan was
er dan ook geen enkele ammoniakverwijdering (zie Tabel 4). Aangezien verkeerd gemeten waarden
ook als zodanig worden opgeslagen, zijn dergelijk storingen niet te achterhalen op basis van de
elektronische log-data.
Wanneer meting 6 buiten beschouwing wordt gelaten, bedraagt het absolute verschil tussen de pH die
gemeten wordt op de installatie en de pH die door WLR wordt gemeten gemiddeld 0,4 eenheden. De
gemiddelde afwijking naar beneden (dit heeft mogelijk een lagere ammoniakverwijdering tot gevolg)
bedraagt 0,5 pH eenheden, de gemiddelde afwijking naar boven bedraagt 0,1 pH eenheden. Wanneer
meting 2 buiten beschouwing wordt gelaten, geldt dat de EC waarden op het display gemiddeld 15%
lager liggen dan de waarden zoals die door WLR zijn gemeten. Dit heeft naar verwachting geen direct
effect op de geur- of ammoniakverwijdering door de luchtwassers.
Het gemiddelde rendement van de chemische wassers die tijdens de meting voldeden aan de pH en
EC normen en het rendement van de wassers die daar niet aan voldeden, bedroeg voor geur
respectievelijk 22 en 14%. Deze geurverwijderingsniveaus weken niet significant van elkaar af. Voor
ammoniak was er wel sprake van een significant verschil in het verwijderingsrendement,
respectievelijk 92% voor de wassers die wel en 58% voor de wassers die niet voldeden aan de pH en
EC normen. Aangezien het werkingsprincipe voor ammoniakverwijdering door chemische wassers is
gebaseerd op zuurdosering (lage pH) mag inderdaad ook verwacht worden dat een (veel) te hoge pH
inderdaad een direct negatief effect heeft op het ammoniakrendement. In Figuur 1 wordt voor de
chemische wassers uit het onderzoek weergegeven op welke wijze de pH en het ammoniakrendement
zijn gecorreleerd. De figuur geeft aan dat er bij te hoge pH waarden (hoger dan ca. 4) in het
algemeen inderdaad sprake is van een verlaagd NH3 verwijderingsrendement. Van een correlatie
tussen pH van het waswater en het geurrendement is geen sprake (Figuur 2).

Wageningen Livestock Research Rapport 1082

| 17

NH3 verwijderingrendement (%)

100
80
60
40
20
0
0

1

2

-20

3

4

5

6

7

8

pH van waswater

Figuur 1: Chemische wassers: relatie tussen pH van waswater en NH3 verwijderingsrendement.

100

Geurverwijderingrendement (%)

80
60
40
20
0

-20

0

1

2

3

4

5

6

7

8

-40
-60
-80

pH van waswater

Figuur 2: Chemische wassers: relatie tussen pH van waswater en geurverwijderingsrendement.

Uit Tabel 8 blijkt dat bij de 28 in werking zijnde combi-wassers in 18 gevallen (ca. 2/3) de pH en/of EC
van het waswater niet conform de eis waren ('-'); bij 10 gevallen (ca. 1/3) was dit wel het geval ('+').
Tijdens het locatiebezoek op 20 juni 2017 (meting 40) is geen watermonster genomen omdat de
recirculatiepomp buiten werking bleek te zijn. Uit de log-data blijkt dat dit al ca. 6 weken het geval
was en dat dit 3 maanden na het locatiebezoek nog steeds het geval was. Uit de log-data van een
periode van anderhalf jaar bleek dat de pH slechts gedurende 20% van de tijd conform de eis was; de
EC was 76% van de tijd conform de eis.
Met betrekking tot de chemo-combi's in Tabel 8 geldt dat de pH van de chemische wasstap bij meting
18 veel te hoog was. De oorzaak hiervan was dat het zuurvat leeg was. Uit de log-data waar wij
beschikking over hadden (ca. 2 maanden teruggaand tot 1 december 2016) bleek dat dit gedurende
deze hele periode al het geval was. Voor de chemo-combi's van meting 28 en 35 geven de lage pH
waarden van de nageschakelde wasstap met water aan dat er doorslag van zuur optreedt van de
chemische wasstap naar de waterwasser. Hierdoor mag verwacht worden dat in het bijzonder de
geurverwijdering slecht zal verlopen. In de waterwasser was, conform de BWL systeembeschrijving,
geen pH meting aanwezig zodat deze zuurdoorslag niet opgemerkt kan worden op basis van de logdata. Een van de chemo-combi's (meting 26) had wel de juiste pH en EC waarden.

18 | Wageningen Livestock Research Rapport 1082

Tabel 8: Combi-wassers (29 locaties): metingen van pH en EC waswater (1,2).

#

Datum

17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45

Wed 18-Jan-17
Mon 23-Jan-17
Thu 2-Feb-17
Thu 9-Feb-17
Tue 14-Feb-17
Thu 16-Feb-17
Tue 21-Feb-17
Wed 22-Feb-17
Mon 6-Mar-17
Tue 7-Mar-17
Wed 8-Mar-17
Thu 9-Mar-17
Tue 28-Mar-17
Wed 29-Mar-17
Thu 30-Mar-17
Mon 29-May-17
Wed 31-May-17
Thu 1-Jun-17
Tue 6-Jun-17
Mon 12-Jun-17
Tue 13-Jun-17
Wed 14-Jun-17
Mon 19-Jun-17
Tue 20-Jun-17
Wed 21-Jun-17
Thu 22-Jun-17
Tue 27-Jun-17
Thu 29-Jun-17
Mon 17-Jul-17

3

Waswater chemo - Meting WLR

Display luchtwasser Eis volgens BWL

Waswater bio ( ) - Meting WLR

Display installatie

Eis volgens BWL

Zowel pH als EC

pH

pH

pH

pH

pH

EC

conform eis?

6.5 tot 7.5
n.v.t.
6.5 tot 7.5
6.5 tot 7.5
6.5 tot 7.5
6.5 tot 7.5
6.5 tot 7.5
6.5 tot 7.5
6.5 tot 7.5
min 5
6.5 tot 7.5
n.v.t.
6.5 tot 7.5
6.5 tot 7.5
6.5 tot 7.5
6.5 tot 7.5
6.5 tot 7.5
6.5 tot 7.5
n.v.t.
6.5 tot 7.5
6.5 tot 7.5
6.5 tot 7.5
6.5 tot 7.5
6.5 tot 7.5
6.5 tot 7.5
6.5 tot 7.5
6.5 tot 7.5
6.5 tot 7.5
6.5 tot 7.5

max 18 mS/cm
n.v.t.
max 18 mS/cm
max 18 mS/cm
max 18 mS/cm
max 18 mS/cm
max 25 mS/cm
max 18 mS/cm
max 18 mS/cm
n.v.t.
max 18 mS/cm
n.v.t.
max 18 mS/cm
max 18 mS/cm
max 18 mS/cm
max 25 mS/cm
max 18 mS/cm
max 18 mS/cm
n.v.t.
max 18 mS/cm
max 18 mS/cm
max 18 mS/cm
max 18 mS/cm
max 18 mS/cm
max 18 mS/cm
max 25 mS/cm
max 18 mS/cm
max 18 mS/cm
max 18 mS/cm

EC (mS/cm)

EC (mS/cm) pH

EC

7.8

56

7.5

54

max 4

max 250 mS/cm

4.4

122

4.2

116

max 5

max 250 mS/cm

2.1

247

n.b.

n.b.

max 4

max 250 mS/cm

3.5

229

3.7

108

max 5

max 250 mS/cm

EC (mS/cm)
7.8
7.6
7.3
6.1
5.3
4.9
7.5
6.9
3.7
6.5
4.1
2.5
7.6
8.3
7.3
7.3
6.6
6.9
4.6
6.7
5.5
7.0
6.9
n.v.t.
7.5
7.7
6.6
6.4
6.6

50
33
21
20
15
23
72
30
9.1
141
18
256
14
10
68
10
16
36
226
12
23
27
27
n.v.t
4.4
4.6
27
6.2
20

n.b.
n.b.
7.3
5.8
5.2
6.9
7.2
6.7
6.4
n.b.
5.4
n.b.
7.6
8.1
6.7
8.1
6.4
6.4
n.b.
7.5
5.7
7.1
7.7
n.v.t.
7.8
8.0
6.4
6.0
5.4

EC (mS/cm)
n.b.
n.b.
18
18
14
21
17
16
5.8
n.b.
17
n.b.
15
9.1
20
3.8
16
35
n.b.
10
21
15
25
n.v.t.
9.5
4.6
n.a.
5.8
16

+
+
+
+
+
+
n.v.t.
+
+
+
+

(1) Wanneer de door WLR gemeten waarde voor de pH niet meer dan 0,2 en voor de EC niet meer dan 15% afwijkt van de eis, wordt dit beschouwd als 'conform BWL eis'. Aangezien uit de pH waarden van de tweede wasstap bij meting 28 en 35 volgt dat zuurdoorslag optreedt,
worden deze toch met '-' gewaardeerd ook al voldoen de pH en EC van de eerste wasstap wel aan de eis.
(2) Meting 40 (20 juni 2017): de wasser was buiten werking vanwege een defecte recirculatiepomp.
(3) In het geval van de chemische-combi systemen (meting 18, 26, 28, 35) geldt dat met 'waswater bio' het waswater van de waterwasser wordt bedoeld; bij meting 35 (BWL 2007.01) is deze na de chemische wasstap geschakeld.

Wageningen Livestock Research Rapport 1082

| 19

Voor de bio-combi's geldt dat in 6 van de 25 installaties de pH beduidend lager was en in 2 van de 25
installaties de pH beduidend hoger was dan de toegestane pH range. Voor 6 van deze gevallen geldt
dit ook voor de pH zoals deze op het display van de installatie werd weergegeven en ook in de logdata werd opgeslagen. Voor 2 metingen (meting 22 en 25) was het verschil tussen de door WLR
gemeten waarde en de waarde op het display van de installatie dusdanig groot dat dit bij beide
installaties duidt op een defecte elektrode. De gemeten ammoniakverwijdering (zie Tabel 4: voor
beide installaties 100%) wijst erop dat de pH waarde in het systeem inderdaad laag was, zoals
vastgesteld in de WLR metingen.
Wanneer meting 22 en 25 buiten beschouwing worden gelaten bedraagt het absolute verschil tussen
de pH die gemeten wordt op de installatie en de pH die door WLR wordt gemeten gemiddeld minder
dan 0,1 eenheden. De gemiddelde afwijking naar beneden bedraagt 0,35 pH eenheden, de gemiddelde
afwijking naar boven bedraagt 0,45 pH eenheden. De door WLR gemeten EC waarde wijkt in een
viertal gevallen (meting 22, 23, 31 en 35) sterk af van de meetwaarden zoals die op de installatie
werden weergegeven, wat erop wijst dat er sprake was van een defecte elektrode en/of een probleem
met de elektrische installatie. Hierdoor kan de werking van de luchtwasser negatief worden beïnvloed.
Wanneer deze vier metingen buiten beschouwing worden gelaten, geldt dat de EC waarden op het
display gemiddeld 18% lager liggen dan de waarden zoals die door WLR zijn gemeten. Dit heeft naar
verwachting geen direct effect op de geur- of ammoniakverwijdering door de luchtwassers.
Het gemiddelde rendement van de combi wassers die tijdens de meting niet voldeden aan de pH en
EC normen en het rendement van de wassers die daar wel aan voldeden, bedroeg voor geur
respectievelijk 45 en 31%. Voor ammoniak was dit respectievelijk 67 en 49%. Voor zowel de geur- als
ammoniakverwijdering leidde het voldoen aan de pH en EC normen dus niet tot betere rendementen.

Tabel 9: Biologische wassers (3 locaties): metingen van pH en EC waswater (1,2).
#

Datum

Meting WLR
Display luchtwasser
pH
EC (mS/cm) pH
EC (mS/cm)

pH

Eis volgens BWL
EC

Zowel pH als EC
conform eis?

46 Mon 20-Feb-17
6.9
8.5
7.0
n.b.
6.5 tot 7.5
max 15 mS/cm
+
47 Wed 28-Jun-17
7.1
27
7.6
24
6.5 tot 7.5
max 15 mS/cm
48
Mon 3-Jul-17
7.9
3.7
pingelt: 4,1-6,3
3.5
6.5 tot 7.5
max 15 mS/cm
(1) Wanneer de door WLR gemeten waarde voor de pH niet meer dan 0,2 en voor de EC niet meer dan 15% afwijkt
van de eis, wordt dit beschouwd als 'conform BWL eis'.
(2) Meting 48 (3 juli 2017): het pH display van de luchtwasser geeft geen goede waarden (schiet heen en weer
tussen ca. 4 en 7).

Uit de tabel met de biologische wassers (Tabel 9) blijkt dat de pH en EC waarde in 1 van 3 gevallen
beide conform de eis waren, in twee gevallen niet. Het aantal biologische wassers is te klein om een
uitspraak te kunnen doen over een eventuele invloed van afwijkende pH en EC waarden op het geurof ammoniakrendement.
Opgemerkt dient te worden dat verwacht wordt dat extreem hoge of lage pH waarden wel kunnen
leiden tot een duidelijk verandering in de werking van de luchtwasser. In Figuur 3 wordt voor de
combi-wassers en de biowassers uit het onderzoek weergegeven op welke wijze de pH en het
ammoniakrendement zijn gecorreleerd. Uit deze figuur volgt dat een relatief hoge pH in het algemeen
inderdaad gepaard gaat met een verlaagd NH3 verwijderingsrendement. Verder valt op uit Figuur 2 dat
verlaagde ammoniakverwijderingsrendementen bij bio-combiwassers reeds optreden vanaf een pH
van ca. 6,5, terwijl de pH volgens de regelgeving (BWL beschrijvingen) zelfs nog een eenheid hoger
mag zijn (6,5 - 7,5). In het in Duitsland gehanteerde certificeringstraject, dat via DLG1 verloopt, wordt
in de regel een pH range gehanteerd van 6,5 tot maximaal 7,0 (in sommige gevallen ook tot maximaal
6,8 of 6,9). Dit roept de vraag op of het maximum van de pH range voor het waswater van de
biologische wasstap zoals die in Nederland wordt gehanteerd (d.w.z. 7,5) niet te hoog is. Anderzijds is
het zo dat Figuur 3 luchtwassers laat zien die bij een pH waarde van 7,8 of 7,9 nog steeds hoge
rendementen behalen. Tenslotte dient opgemerkt te worden dat een pH veel lager dan 6,5 eveneens
ongewenst is, aangezien dit kan leiden tot de ongewenste emissie van andere stikstofverbindingen
1

DLG = Deutsche Landwirtschafts-Gesellschaft, Frankfurt, Duitsland.

20 | Wageningen Livestock Research Rapport 1082

(Melse et al., 2015). Van een correlatie tussen pH van het waswater en het geurrendement is geen
sprake (Figuur 4).

NH3 verwijderingrendement (%)

100
80

60
40
Bio-combi
20

Chemo-combi

0

Bio
0

1

2

3

4

5

6

7

8

9

-20
-40

-60

pH van waswater

Figuur 3: Combi-wassers en biowassers: invloed van pH van waswater op NH3
verwijderingsrendement. In het geval van de bio-combi's wordt de pH van het waswater van de biowasstap en in het geval van de chemo-combi's wordt de pH van het waswater van de chemo-wasstap
gegeven. Met twee verticale stippellijnen wordt de als normaal geachte pH range weergegeven.

Geurverwijderingrendement (%)

100

80
60
40

Bio-combi
20

Chemo-combi

0

Bio
0

1

2

3

4

5

6

7

8

9

-20
-40

-60

pH van waswater

Figuur 4: Combi-wassers en biowassers: invloed van pH van waswater op
geurverwijderingsrendement. In het geval van de bio-combi's wordt de pH van het waswater van de
bio-wasstap en in het geval van de chemo-combi's wordt de pH van het waswater van de chemowasstap gegeven. Met twee verticale stippellijnen wordt de als normaal geachte pH range
weergegeven.

Wageningen Livestock Research Rapport 1082

| 21

3.3

Algemene discussie en aanbevelingen

Opzet steekproef
Getracht is binnen de hoofdgroepen luchtwassers de steekproef aselect uit te voeren in de
onderzochte regio’s. Opgemerkt dient te worden dat in 5 gevallen, dat betreft ca. 10% van het aantal
uitgevoerde metingen, geen meting op het bedrijf kon worden uitgevoerd omdat de veehouder geen
medewerking wilde verlenen (Tabel 3). In elk geval was het bij een van deze gevallen zo dat de
betreffende wasser buiten werking was/niet goed functioneerde; mogelijk dat dit in meer gevallen zo
is geweest. Het is daarmee niet aannemelijk dat deze metingen tot een beter overall resultaat zouden
hebben geleid, in het geval dat deze wel uitgevoerd hadden kunnen worden.
De steekproefomvang met metingen op ca. 50 bedrijven heeft t.o.v. de ongeveer 2.500
bedrijfslocaties met luchtwassers in Limburg, Noord-Brabant en Gelderland een omvang van 2%. Het
onderzoek heeft zich beperkt tot de regio’s van twee omgevingsdiensten in Noord-Brabant en een
klein aantal metingen in de Gelderse Vallei, en kan als representatief voor de regio’s van de betrokken
omgevingsdiensten worden beschouwd. Daarmee is deze steekproef niet per se representatief voor
het totale gebied van Noord-Brabant en Gelderland, en ook niet landelijk representatief. Een factor die
tot een afwijkend prestatieniveau in de andere regio’s zou kunnen leiden is bijvoorbeeld het
handhavingsbeleid van de betreffende omgevingsdiensten. De onderzochte regio’s herbergen een
groot deel van het landelijke totaal aan luchtwassers. Het ligt daarom niet in de verwachting dat het
gemiddelde landelijke beeld sterk afwijkt van deze steekproef.
De steekproefomvang is voldoende groot om voor de betrokken regio’s te concluderen dat de hier
onderzochte groep combi-wassers onvoldoende presteert voor geur. De onzekerheidsmarge van de
overall gemeten gemiddelde rendementsniveau voor geur bedraagt 5% (s.e.m. in Tabel 5) en geeft
voldoende onderscheidend vermogen om te kunnen vaststellen dat deze niveaus onder het Rgvreductieniveaus liggen voor combi-wassers.
Algemeen prestatieniveau
Uit de metingen is gebleken dat 10 resp. 11 van de 16 chemische luchtwassers ten tijde van de
meting voldeden aan de in de Rgv en Rav gepubliceerde reducties voor geur- en
ammoniakverwijdering. De geurverwijdering week bij de chemische wassers niet significant af van de
Rgv-reductie. Voor de combi-wassers geldt dat 1 resp. 12 van de 29 luchtwassers voldeed aan de
Rgv- en Rav-reducties voor geur- en ammoniakverwijdering. Het overall gemiddelde
geurverwijderingspercentage van de combi-wassers (Tabel 5) bedroeg met 40% slechts de helft van
het verwachte gemiddelde Rgv-reductieniveau (81%). Voor ammoniakverwijdering was het verschil,
met een gemiddeld gemeten percentage van 59%, wat minder groot t.o.v. het verwachte Ravpercentage (85%), wat betekent dat het verwijderingsniveau meer dan een kwart lager was dan het
verwachte prestatieniveau volgens de Rav-normering. De drie doorgemeten biologische luchtwassers
voldeden allen aan zowel de Rgv-reductie voor geur als aan de Rav-reductie voor ammoniak.
Voor de praktijk betekent dit dat bij veel combi-wassers de emissies van geur en ammoniak
aanzienlijk boven de norm uit kunnen komen. Voor de chemische wassers en de beperkte groep
biologische wassers is het beeld aanzienlijk gunstiger.
Ontwerp combi-wassers en geurverwijdering
De combi-wassers betroffen voor het grootste deel zogenaamde bio-combi's (25 van de 29 combiwassers), oftewel biologische wassers met een additioneel watergordijn. Ontwerptechnisch en
procesmatig gezien lijkt dit type wasser zeer sterk op een 'normale' biologische luchtwasser, welke
volgens de Rgv een geuremissiereductie van 45% heeft. De geurverbindingen die niet worden
afgevangen door een biologische luchtwasser betreffen hoofdzakelijk verbindingen die slecht oplosbaar
zijn, anders zouden deze namelijk wel oplossen en afgevangen worden in het waswater. Het is daarom
niet waarschijnlijk dat een additioneel watergordijn tot een grote toename in de geurverwijdering zou
leiden. Dit kan verklaren dat uit dit onderzoek blijkt dat de bio-combi's een gemiddelde
geurverwijdering hebben (40%) die in de buurt ligt van de Rgv geuremissiereductiefactor van 45%
voor biologische wassers.
Iets vergelijkbaars is van toepassing op de chemo-combi's (4 van de 29 combi-wassers) waar een
gemiddelde geurverwijdering van eveneens 40% werd gevonden. Naast de opeenvolgende chemische
en waterwasstap is weliswaar sprake van een 'biofilter' stap voor verdere geurverwijdering, maar de

22 | Wageningen Livestock Research Rapport 1082

verblijftijd hierin is dusdanig klein dat het onwaarschijnlijk lijkt dat slecht wateroplosbare verbindingen
hierin wél vergaand zouden worden afgebroken.
Variatie in verwijderingsrendementen
Zowel bij de chemische wassers als de combi-wassers was sprake van een aanzienlijke spreiding rond
de gemiddelde geur- en ammoniakrendementen. Bij combi-wassers bedroeg de standaarddeviatie in
geurverwijdering 26% bij een gemiddelde geurverwijdering van 40% (Tabel 5). Voor ammoniak was in
deze groep de spreiding zelfs nog hoger met een standaarddeviatie van 45% bij een gemiddelde
ammoniakverwijdering van 59%. Spreiding in gemeten verwijderingsrendement wordt veroorzaakt
door meetonzekerheid en door variatie in procesvariabelen die het rendement bepalen. Bij
ammoniakverwijdering door een biologische wasstap kan een deel van de spreiding verklaard worden
door temperatuureffecten (zie verder onderstaand in de paragraaf over temperatuureffecten). Bij
geurverwijdering is niet bekend hoe omgevingsvariabelen het rendement beïnvloeden. De
meetonzekerheid van geur is echter aanzienlijk. Uit ringtesten van Nederlandse geurlabs bleek dat
onder herhaalbaarheidscondities de meetonzekerheid van een geurmonster uitgedrukt als
standaarddeviatie 18% bedraagt (Klarenbeek en Ogink, 2014). Bij rendementsmetingen gaat het om
de gecombineerde meetonzekerheid van twee geurmonsters onder herhaalbaarheidscondities en is de
meetonzekerheid hoger dan 18%. Het merendeel van de geconstateerde variatie in geurrendement bij
combi-wassers (26%) is daarom waarschijnlijk terug te voeren op de meetonzekerheid.
Operationele parameters (pH en EC)
Verder is uit het onderzoek gebleken dat voor het merendeel van de combi-wassers, zijnde de biocombi's, geldt dat het al dan niet voldoen aan de toegestane pH en EC range van het waswater geen
voorspellende waarde heeft voor een te laag geur- of ammoniakrendement. Wel geldt voor alle typen
wassers dat bij een veel te hoge pH een laag ammoniakrendement kan worden verwacht. Van een
correlatie tussen pH van het waswater en het geurrendement is geen sprake. Dit betekent dat de
elektronische monitoring, waarbij o.a. deze pH en EC waarden worden opgeslagen, geen rol kan
spelen bij het identificeren van luchtwassers met een laag geurrendement. Wel kan de geregistreerde
pH waarde gebruikt worden voor het identificeren van luchtwassers met laag ammoniakrendement bij
een veel te hoge pH.
Uit het onderzoek blijkt echter dat bij een groot aantal van de combi-wassers een laag
ammoniakrendement wordt gevonden terwijl de pH zich wel in de toegestane range bevindt, zodat het
onderscheidend vermogen beperkt is. Dit roept de vraag op of de gehanteerde pH range voor het
waswater van de biologische wasstap niet te ruim is en er wellicht een lagere maximale waarde zou
moeten worden gehanteerd.
Temperatuureffect en tijdstip van meting
Wat betreft de interpretatie van de ammoniakrendementen van bio-combi's en biologische wassers
dient te worden opgemerkt dat dit wordt beïnvloed door de temperatuur (Melse et al., 2013; Melse &
Ploegaert, 2011). Dit betekent niet alleen dat in de zomer in het algemeen een lager rendement wordt
gevonden, maar ook dat er sprake is van een dag-nacht ritme in het rendementsverloop. Inderdaad is
gevonden in dit onderzoek (Tabel 5) dat de bio-combi's in de winter een hoger rendement laten zien.
Verder is het vanwege het dag-nacht ritme ook van belang op welk moment van de dag het
ammoniakverwijderingsrendement wordt vastgesteld: 's nachts zal het rendement in de regel hoger
zijn dan overdag. Uit de achterliggende data van het onderzoek van Melse et al. (2013) en Melse &
Ploegaert (2011) aan een biologische luchtwasser blijkt dat het ammoniakrendement gemiddeld 10
procentpunten varieert over een dag (gebaseerd op 139 dagen in een periode van november tot juli).
In de winter is deze variatie minder sterk (enige procentpunten), in de zomer is deze variatie sterker
en kan dan tot enige tientallen procentpunten oplopen. Dat is de reden dat in de meetprotocollen voor
het vaststellen van emissiefactoren 24-uurs metingen voor ammoniak worden voorgeschreven,
verdeeld over het jaar.
In het voorliggend onderzoek zijn de ammoniakrendementen indicatief bepaald op een tijdstip tussen
10:00 en 15:00, gemiddeld gezien om ca. 12:00. Wanneer de achterliggende data van
bovengenoemde publicaties wordt geanalyseerd, volgt dat een rendementsmeting om 12:00
gemiddeld gezien slechts 1% afwijkt van (lager is dan) het gemiddelde rendement over de
meetperiode. Het is echter niet duidelijk of deze dataset representatief is voor andere biologische
wassystemen.

Wageningen Livestock Research Rapport 1082

| 23

Vanwege het andere verwijderingsprincipe is het onwaarschijnlijk dat een dergelijk invloed van
temperatuur op de ammoniakverwijdering bij chemische wassers een rol speelt. Het is onbekend of de
geurverwijdering door bio-combi's en biologische wassers beïnvloed wordt door de temperatuur.
Gasdetectiebuisjes
Daarnaast moet opgemerkt worden dat de gebruikte meetmethode voor ammoniak (met Kitagawa
gasdetectiebuisjes) wordt beschouwd als een indicatieve concentratiebepaling. In eerder onderzoek
(Melse et al., 2012) waarbij deze gasdetectiebuisjes werden vergeleken met nat-chemische metingen,
werd gevonden dat de gasdetectiebuisjes de concentratie van de ammoniak in de lucht na de wasser
met gemiddeld 1,2 ppm onderschatten, zodat dit leidt tot een overschatting van het
ammoniakverwijderingsrendement. Wanneer we aannemen dat de werkelijke ammoniakconcentratie
van de lucht na de wasser 1,2 ppm hoger is dan de gemeten waarden die worden weergegeven in
Tabel 4 t/m 6, zou het gemiddelde ammoniakrendement voor alle typen luchtwassers met 7-8%
afnemen.
Verklaring afwijking van Rgv- en Rav-reducties bij combi-wassers
Een opvallend resultaat van het onderzoek is dat de gevonden geurrendementen voor de combiwassers sterk afwijken van de reducties zoals die in de Rgv zijn vastgelegd. De indicatieve
ammoniakmetingen geven aan dat iets vergelijkbaars geldt voor de waarden uit de Rav: ook de
gevonden indicatieve ammoniakreducties lagen gemiddeld veel lager dan de waarden uit de Rav.
Dit is niet alleen het geval wanneer de operationele parameters (pH en EC) zich buiten de toegelaten
range bevonden, maar ook wanneer deze waarden wel conform de eis waren en er geen aanleiding
was om te veronderstellen dat de wasser niet naar behoren zou functioneren.
Voor de emissiereducties zoals die in de Rgv en Rav zijn vastgesteld voor combi-wassers geldt dat
deze zijn gebaseerd op de resultaten van een aantal onderzoeken dat is uitgevoerd door Duitse
(certificerende) instanties en laboratoria. In de regel betrof dit luchtwasinstallaties die eerst onder
begeleiding van de (certificerende) instanties werden geoptimaliseerd en vervolgens tijdens de
uitvoering van het meetprogramma ook onder toezicht stonden van deze instanties.
Voor de geurmetingen uit deze onderzoeken geldt dat deze zijn uitgevoerd door Duitse laboratoria,
conform de geldende geurnorm NEN-EN-13725. In deel 1 van dit onderzoek is reeds gevonden dat er
systematische verschillen kunnen bestaan in geurconcentraties zoals die door verschillende
geurlaboratoria worden gemeten (Melse et al., 2018). De door het Nederlandse laboratorium gemeten
geurconcentraties lagen gemiddeld gezien 4,5 maal zo hoog als de waarden die door het Duitse
laboratorium werden gemeten. Het niveauverschil tussen de laboratoria vertaalde zich in die studie
niet in significante geurrendementsverschillen tussen beide labs, maar er was hier sprake van slecht
functionerende wassers met lage geurrendementen. Mogelijk dat er bij goed functionerende
luchtwassers wel systematische verschillen in geurrendement optreden tussen laboratoria. Om dit aan
te tonen dan wel uit te sluiten is aanvullend onderzoek nodig.
Echter ook voor de ammoniakverwijdering geldt dat veel lagere rendementen zijn gevonden dan in het
eerdere Duitse onderzoek, terwijl hier voor zover bekend geen systematische verschillen tussen
meetmethoden een rol spelen. Dit werpt de vraag op of het meten aan een luchtwasser onder
gecontroleerde omstandigheden (zoals in het Duitse onderzoek het geval is) wel een goed beeld geeft
van de werking van een dergelijk systeem in de Nederlandse praktijk. Blijkbaar is er in de Nederlandse
praktijk (zoals de metingen in dit rapport) sprake van een aantal factoren die de
ammoniakverwijdering van de luchtwasser negatief beïnvloedt, zonder dat deze factoren voldoende
bekend zijn of gemeten worden. Mogelijk dat deze factoren ook van invloed zijn op de
geurverwijdering.
Een van deze factoren zou kunnen samenhangen met de manier waarop in Duitsland uitgevoerde
metingen vertaald worden naar de Nederlandse situatie. In Duitsland wordt in een varkensstal in de
regel een ventilatiecapaciteit geïnstalleerd die enige tientallen procenten hoger is dan in Nederland het
geval is. Dit hangt mede samen met de eis in Duitsland dat de ammoniakconcentratie in de stal
(oftewel in de ingaande lucht van de wasser) niet hoger mag zijn dan 20 ppm. Vervolgens moet
bedacht worden dat de dimensionering van een luchtwasser meestal uitgedrukt wordt op basis van de

24 | Wageningen Livestock Research Rapport 1082

'luchtbelasting', oftewel een aantal m3 ventilatiecapaciteit per m3 pakkingsmateriaal per uur.
Aangezien deze 'luchtbelasting' in de regel wordt overgenomen uit de Duitse testmeting, heeft dit tot
gevolg dat wanneer deze wasser in Nederland op een even grote stal (met een zelfde aantal dieren)
wordt gebouwd, deze kleiner van omvang is dan in Duitsland. Per dierplaats gezien wordt de wasser in
Duitsland dus groter uitgevoerd dan in Nederland.
Wanneer we uitgaan van een zelfde gemiddelde ammoniakemissie en een lagere gemiddelde ventilatie
per dierplaats in Nederland, heeft dit tot gevolg dat de gemiddelde ammoniakconcentratie van de
ingaande lucht beduidend hoger is dan in Duitsland. Uit Tabel 4 t/m 6 volgt dat in ca. 40% van de
metingen de ammoniakconcentratie hoger was dan 20 ppm, wat dus ook in die richting wijst. Tevens
heeft dit tot gevolg dat de ammoniakbelasting (het aantal g NH3 per m3 pakkingsmateriaal) bij
toepassing in Nederland hoger is dan de condities waaronder hij getest is in Duitsland. Deze twee
factoren zouden er toe kunnen leiden dat er bij toepassing in Nederland een lager
ammoniakrendement wordt gevonden dan in het eerder uitgevoerde onderzoek in Duitsland. Op
vergelijkbare wijze zou dit eveneens invloed kunnen hebben op het geurrendement.
Rendementsverschillen tussen verschillende typen luchtwassers in de Rgv
In de Rgv zijn geurrendementen opgenomen voor drie hoofdtypes luchtwassers: chemische,
biologische en gecombineerde luchtwassers. De rendementsniveaus van de eerste twee groepen
(chemisch en biologisch) zijn gebaseerd op meetseries die voor 2006 zijn uitgevoerd in Nederlandse
stallen door het toenmalige IMAG/ASG-laboratorium. Dit laboratorium heeft ook de metingen verricht
die ten grondslag liggen aan de overige geuremissiefactoren die in de eerste versie van de Rgv in uit
2006 zijn opgenomen (Ogink, 2010). Na de beëindiging van de werkzaamheden van het IMAG/ASGlaboratorium in 2009 zijn de geurmetingen in de veehouderij ten behoeve van het vaststellen van
geuremissiefactoren door Buro Blauw (Wageningen) uitgevoerd. Bij deze overgang van laboratoria is
in vergelijkend onderzoek geverifieerd dat de meetresultaten op een gelijk niveau lagen (Ogink et al.,
2016). De hoofdbasis van de geuremissiefactoren in Nederland is daarmee gebaseerd op twee
Nederlandse geurlaboratoria, waarbij het overgrote deel van alle Rgv-geuremissiefactoren door het
IMAG/ASG-laboratorium is bepaald.
De uitzondering hierop betreffen de geurrendementscijfers voor gecombineerde luchtwassers: deze
zijn gebaseerd op metingen die aanvankelijk hoofdzakelijk zijn uitgevoerd door de Fachhochschule
Münster (Duitsland) en vanaf ca. 2009 in DLG-certificeringstesten door het LUFA-laboratorium
(Duitsland). Daarmee is de situatie ontstaan dat de in de Rgv opgenomen rendementsverschillen
tussen gecombineerde luchtwassers enerzijds en de chemische en biologische luchtwassers anderzijds
verstrengeld zijn met mogelijke laboratoriumverschillen (tussen enerzijds de IMAG/ASG- en anderzijds
de Münster/LUFA-laboratoria). Het verschil in rendement in de Rgv tussen gecombineerde
luchtwassers en de andere twee groepen kan hierdoor vertekend zijn. De aan het licht gekomen
problematiek van systematische geurlaboratorium-verschillen en het geringe aantal betrokken
geurlaboratoria introduceren daarmee risico’s voor de consistentie van de Rgv-emissiefactoren.
Samenvattende conclusies en aanbevelingen
* De prestatieniveaus van de onderzochte chemische en biologische wassers lagen dicht in de buurt
van de Rgv- en Rav-reductieniveaus en weken daar niet aantoonbaar van af. Het prestatieniveau van
de in deze steekproef onderzochte combi-wassers was echter aanzienlijk lager dan het Rgv- en Ravreductieniveau. Het overall gemiddelde geurverwijderingspercentage van de combi-wassers bedroeg
met 40% slechts de helft van het verwachte gemiddelde Rgv-reductieniveau (81%). Voor
ammoniakverwijdering was het verschil, met een gemiddeld gemeten percentage van 59%, wat
minder groot t.o.v. het verwachte Rav-percentage (85%), wat betekent dat het verwijderingsniveau
meer dan een kwart lager was dan het verwachte prestatieniveau volgens de Rav-normering. Op dit
moment is niet voldoende duidelijk waarom combi-wassers minder geur en ammoniak verwijderden
dan het Rgv- en Rav-reductieniveau. Onderstaand worden 3 mogelijke oorzaken besproken:
1)

Enerzijds zouden de combi-wassers technisch slecht kunnen functioneren als gevolg

van bijvoorbeeld het ontwerp van de luchtwasser, niet uitgevoerd onderhoud en onvoldoende
procesbewaking en processturing. Nader onderzoek is nodig om na te gaan welke factoren
hierbij het belangrijkst zijn en op welke wijze de werking van de luchtwassers beter geborgd
kan worden.

Wageningen Livestock Research Rapport 1082

| 25

2)

Daarnaast kan specifiek voor geur een rol spelen dat de vastgestelde Rgv-

reductieniveaus zijn gebaseerd op een andere uitvoering van de geurmeetmethode dan in dit
onderzoek is toegepast, hoewel in alle gevallen de metingen conform de voorgeschreven
Europese standaard voor geurmetingen werden uitgevoerd. Er bestaan aanwijzingen dat
systematische verschillen tussen metingen van geurniveaus tussen verschillende
geurlaboratoria kunnen leiden tot systematische verschillen in de hieruit berekende
geurrendementen. Aanbevolen wordt om dit nader te onderzoeken. Dit zou gedaan kunnen
worden door een aantal goed-werkende luchtwassers tegelijkertijd te bemeten door
verschillende laboratoria, uit zowel Nederland als Duitsland.
3)

Tenslotte zouden verschillen tussen de in dit onderzoek gevonden rendementen voor

combi-wassers en de emissiereducties volgens Rgv (geur) en Rav (ammoniak) kunnen
samenhangen met de verschillende manier waarop in Nederland en Duitsland
stalventilatiesystemen en luchtwassers worden gedimensioneerd. Aanbevolen wordt om dit
nader te onderzoeken.
* Uit het onderzoek bleek dat in sommige gevallen een luchtwasser niet of slecht functioneerde
vanwege een technische storing. Dit was dan ook in de log-data van de installaties terug te vinden. De
elektronische registratie van procesparameters was in het algemeen succesvol, maar een aantal
storingen bleef echter maandenlang onopgemerkt omdat de geregistreerde data niet frequent werd
gecontroleerd op afwijkingen. Aanbevolen wordt om het proces van controle- en handhaving door de
betrokken instanties op dit gebied te verbeteren.
Voor zowel de geur- als ammoniakverwijdering bij combi-wassers leidde het voldoen aan de pH en EC
normen voor het waswater niet tot betere rendementen. Daarom wordt aanbevolen om na te gaan of
de procesmonitoring uitgebreid kan worden met een directe meting van het
ammoniakverwijderingsrendement. Op deze wijze zou, in elk geval voor ammoniak, de werking van de
wasser rechtstreeks kunnen worden vastgesteld in plaats van de huidige situatie waarbij indirecte
parameters (zoals pH, EC, hoeveelheid spuiwater etc.) worden vastgelegd. Dit zou kunnen leiden tot
een betere borging van het goed functioneren van luchtwassers. Daarnaast wordt aanbevolen om na
te gaan of de huidige pH normen voor bio-combi's en biologische wassers dienen te worden
aangepast.

26 | Wageningen Livestock Research Rapport 1082

Referenties

CEN (2003). Air quality, Determination of odor concentration by dynamic olfactometry. EN-13725.
Brusssels, Belgium: European Committee for Standardization.
NEN (1995). Luchtkwaliteit, Sensorische geurmetingen met een olfactometer. NVN 2820. Delft.
IenM (2017a). Regeling van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu van 6 april 2017, nr.
IENM/BSK-2017/82063, tot wijziging van de Regeling ammoniak en veehouderij in verband met
de wijziging van Meetprotocol 2013 en de actualisering en enkele verbeteringen van Bijlage I.
Staatscourant nr. 20218, 11 april 2017.
IenM (2017b). Regeling van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, van 6 april 2017, nr.
IENM/BSK-2017/82064, tot wijziging van de Regeling geurhinder en veehouderij in verband met
enkele verbeteringen van Bijlage 1. Staatscourant nr. 20211, 10 april 2017.
Klarenbeek, J.V. ; Ogink, N.W.M. ; Voet, H. van der (2014). Odor measurements according to EN
13725: a statistical analysis of variance components. Atmospheric Environment 86 . - p. 9 - 15.
Melse, R.W., Ploegaert, J.P.M., Ogink, N.W.M. (2013). Biotrickling filter for the treatment of exhaust
air from a pig rearing building: Ammonia removal performance and its fluctuations. Biosystems
Engineering 113(3):242-252.
Melse, R.W., Ploegaert, J.P.M. (2011). Sturing van spuiwaterafvoer bij een biologische luchtwasser
door middel van meting van de elektrische geleidbaarheid. Rapport 435. Lelystad: Wageningen UR
Livestock Research.
Melse, R.W., Nijeboer, G.M., Ogink, N.W.M. (2018). Evaluatie geur- en ammoniakverwijdering door
luchtwassystemen bij stallen. Deel 1: Oriënterend onderzoek naar werking gecombineerde
luchtwassers en verschillen tussen geurlaboratoria. Rapport 1081. Wageningen: Wageningen
Livestock Research.
Melse, R.W., Ellen, H., Nijeboer, G.M., Ploegaert, J.P.M. (2012). Vergelijking rendementsmetingen bij
luchtwassers - Natchemisch versus gasdetectiebuisjes. Livestock Research, Wageningen.
Gepubliceerd als bijlage van rapport "Innovatieproject Doelmatig gebruik luchtwassers Eindverslag. DLV Intensief Advies BV/DLV Rundvee Advies BV, 13 maart 2012".
Melse, R.W., J.A.C. Schalk, A.A. Bartels (2015). Onderzoek naar aanwezigheid van legionella in
biologische luchtwassers bij stallen. Rapport 891. Wageningen: Wageningen Livestock Research.
Ogink, N.W.M. (2010). Vaststelling van geuremissiefactoren in de regeling geurhinder en veehouderij
op basis van geuremissie-onderzoek. Rapport 391. Lelystad: Wageningen UR Livestock Research.
Ogink, N.W.M., Ellen, H., Mosquera, J. (2016). Actualisering geuremissiefactor vleeskuikens. Rapport
960. Wageningen: Wageningen Livestock Research.

Wageningen Livestock Research Rapport 1082

| 27

Bijlage 1 - Type voedersysteem

In onderstaande tabellen wordt voor de verschillende typen luchtwassers aangegeven op welke
bedrijven droogvoedering dan wel brijvoedering werd toegepast; de metingen zijn gesorteerd op type
voedering. Voor de combi-wassers worden de gemiddelde waarden, standaarddeviatie (SD) en
standard error of the mean (SEM) apart weergegeven voor de bedrijven met droogvoedering en de
bedrijven met brijvoedering.

CHEMISCHE WASSERS
Datum

#
1
2
3
4
5
6
7
8
10
11
12
13
14
15
16
9

Thu 19-Jan-17
Tue 24-Jan-17
Wed 25-Jan-17
Mon 30-Jan-17
Tue 31-Jan-17
Wed 1-Feb-17
Wed 8-Feb-17
Mon 13-Feb-17
Wed 1-Mar-17
Thu 2-Mar-17
Mon 26-Jun-17
Wed 5-Jul-17
Mon 10-Jul-17
Tue 11-Jul-17
Thu 13-Jul-17
Wed 15-Feb-17
Gemiddelde:
SD:
SEM:

Geur-in
(OUe/m3)

Rendement Type voedering
NH3-uit
Geur-uit Rendement NH3-in
NH3 (%)
ppm
ppm
(OUe/m3) geur (%)
droogvoer
89
1.9
17.25
40
1740
2914
droogvoer
97
1.25
36
15
2336
2762
droogvoer
87
4.5
34.5
-26
3667
2906
droogvoer
93
1.9
25.5
27
1512
2070
droogvoer
72
9
32.5
-6
3851
3619
droogvoer
-5
21.25
20.25
35
3189
4913
droogvoer
100
0
34
-63
2340
1432
droogvoer
100
0
40
-18
4953
4186
droogvoer
94
2.25
36
45
5980
10963
droogvoer
98
0.25
10.5
56
1121
2533
droogvoer
93
1.25
18.75
44
1449
2601
droogvoer
100
0
10.5
45
1359
2468
droogvoer
65
1.75
5
37
1651
2609
droogvoer
100
0
10.25
32
2009
2939
droogvoer
26
9.25
12.5
-4
1183
1135
brijvoer
98
0.5
23.5
60
1720
4282
82
3
23
20
2504
3396
30
6
11
34
1438
2246
8
1
3
9
359
562

28 | Wageningen Livestock Research Rapport 1082

COMBI-WASSERS
#

Datum

Geur-in

Geur-uit

(OUe/m3)
18
Mon 23-Jan-17
19
Thu 2-Feb-17
22
Thu 16-Feb-17
24 Wed 22-Feb-17
25
Mon 6-Mar-17
27
Wed 8-Mar-17
30 Wed 29-Mar-17
31
Thu 30-Mar-17
32 Mon 29-May-17
33 Wed 31-May-17
34
Thu 1-Jun-17
36
Mon 12-Jun-17
37
Tue 13-Jun-17
38
Wed 14-Jun-17
40
Tue 20-Jun-17
41
Wed 21-Jun-17
42
Thu 22-Jun-17
43
Tue 27-Jun-17
44
Thu 29-Jun-17
45
Mon 17-Jul-17
17
Wed 18-Jan-17
20
Thu 9-Feb-17
21
Tue 14-Feb-17
23
Tue 21-Feb-17
26
Tue 7-Mar-17
28
Thu 9-Mar-17
29
Tue 28-Mar-17
35
Tue 6-Jun-17
39
Mon 19-Jun-17
Overall:
Gemiddelde:
SD:
SEM:
Droogvoer:
Gemiddelde:
SD:
SEM:
Brijvoer:
Gemiddelde:
SD:
SEM:

2942
3856
4546
7137
2412
2755
2750
1830
981
1530
5124
7774
1877
2609
1799
2288
1165
3682
1451
1382
6702
6410
4398
4398
1031
3828
2533
19368
3019

Rendement NH3-in

(OUe/m3) geur (%)
1031
65
2082
46
2598
43
1632
77
1343
44
1436
48
1740
37
1432
22
392
60
1628
-6
1837
64
2355
70
614
67
1448
44
1109
38
1761
23
987
15
3928
-7
912
37
1879
-36
2542
62
3828
40
1635
63
2412
45
661
36
3728
3
871
66
7749
60
1851
39

ppm

NH3-uit

Rendement Type voedering

ppm
35
37
14.5
37.5
12.5
20
51
33.5
12
12.5
23.5
25
9
18.5
8.25
16
10.25
9
3
15.75
46.5
21.5
17.5
21
24
18
15.75
17.75
14.25

17
3.75
0
0
0
0
40
28.5
18
2.75
20.75
0
0
12.5
8.25
12.25
13.5
5.5
0
4.25
9.25
0
0
11.25
4
0
12.25
0.5
12

NH3 (%)
51
90
100
100
100
100
22
15
-50
78
12
100
100
32
0
23
-32
39
100
73
80
100
100
46
83
100
22
97
16

3847
3530
656

1980
1433
266

40
26
5

21
12
2

8
10
2

59
45
8

2995
1889
422

1607
774
173

38
29
6

20
13
3

9
11
2

53
48
11

5743
5411
1804

2809
2156
719

46
20
7

22
10
3

5
6
2

72
34
11

droogvoer
droogvoer
droogvoer
droogvoer
droogvoer
droogvoer
droogvoer
droogvoer
droogvoer
droogvoer
droogvoer
droogvoer
droogvoer
droogvoer
droogvoer
droogvoer
droogvoer
droogvoer
droogvoer
droogvoer
brijvoer
brijvoer
brijvoer
brijvoer
brijvoer
brijvoer
brijvoer
brijvoer
brijvoer

BIOLOGISCHE WASSERS
#

Datum

46
47
48

Mon 20-Feb-17
Wed 28-Jun-17
Mon 3-Jul-17
Gemiddelde:
SD:
SEM:

Geur-in
(OUe/m3)

Geur-uit Rendement NH3-in
(OUe/m3) geur (%)
ppm
2945
2018
1045
2003
950

1740
799
669
1069
584

41
60
36
46
13
7

NH3-uit
ppm
20
29
10.75
20
9

Rendement
NH3 (%)
2.5
8
1.75
4
3

88
72
84
81
8
5

Brijvoer of
droogvoer

droogvoer
droogvoer
droogvoer

Wageningen Livestock Research Rapport 1082

| 29

Wageningen Livestock Research Postbus 338

Wageningen Livestock Research ontwikkelt kennis voor een zorgvuldige en

6700 AH Wageningen

renderende veehouderij, vertaalt deze naar praktijkgerichte oplossingen en

T 0317 48 39 53

innovaties, en zorgt voor doorstroming van deze kennis. Onze wetenschappelijke

E info.livestockresearch@wur.nl www.wur.nl/

kennis op het gebied van veehouderijsystemen en van voeding, genetica, welzijn en

livestock-research

milieu-impact van landbouwhuisdieren integreren we, samen met onze klanten, tot
veehouderijconcepten voor de 21e eeuw.
De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Rapporttitel Verdana 22/26
Maximaal 2 regels
Subtitel Verdana 10/13
Maximaal 2 regels

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research
bundelen 9 gespecialiseerde onderzoeksinstituten van Stichting Wageningen
Research en Wageningen University hun krachten om bij te dragen aan de oplossing
van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving.
Met ongeveer 30 vestigingen, 6.500 medewerkers en 10.000 studenten
behoort Wageningen University & Research wereldwijd tot de aansprekende
kennisinstellingen binnen haar domein. De integrale benadering van de
vraagstukken en de samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het hart
van de unieke Wageningen aanpak.

Namen Verdana 8/13
Maximaal 2 regels

CONFIDENTIAL