Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

35 069

Initiatiefnota van het lid Van Haga: «Een goede
bedoeling is niet altijd een goed idee: een
voorstel tot bestrijding van weeshuistoerisme»

Nr. 15

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 januari 2021
Op 7 november 2018 diende Tweede Kamerlid Van Haga de initiatiefnota
in «Een goede bedoeling is niet altijd een goed idee: een voorstel tot
bestrijding van weeshuistoerisme» (Kamerstuk 35 069, nr. 2).
Tijdens het notaoverleg over de initiatiefnota op 8 april 2019 (Kamerstuk
35 069, nr. 11), heb ik toegezegd in kaart te brengen wat de omvang is van
het Nederlandse aandeel in de mondiale problematiek, om hoeveel
vrijwilligers het gaat, naar welke landen zij reizen, welke spelers in die
sector een belangrijke rol spelen en wat dus de rol en eventueel ketenverantwoordelijkheid van eenieder is. Dit onderzoek is in overleg met de
Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen
vormgegeven. Op 21 juni 2019 is uw Kamer een brief (Kamerstuk 35 069,
nr. 12) toegestuurd met nadere informatie over dat onderzoek. Op
1 oktober 2019 is het onderzoek gestart, uitgevoerd door het onderzoeksbureau Ecorys in samenwerking met Bureau Beke en de Radboud
Universiteit. In de zomer van 2020 ontving ik het eindrapport «Onderzoek
omvang vrijwilligersreizen vanuit Nederland naar residentiële zorginstellingen voor kinderen: rollen, verantwoordelijkheden en handelingsperspectief1»2.
Samenvatting context en bevindingen van het onderzoek
Het rapport stelt dat er sprake is van enorme diversiteit aan zorginstellingen voor kinderen als ook van de werkzaamheden, die vrijwilligers daar
verrichten. De inschatting is dat het aantal vrijwilligers, dat vanuit
Nederland via reisorganisaties en gespecialiseerde aanbieders afreist,
1

Het gebruik van de terminologie «weeshuistoerisme» en «weeshuizen» bleek beladen.
Derhalve spreekt het rapport van «vrijwilligersreizen naar (semi-) residentiële zorginstellingen
voor kinderen in lage- en middeninkomenslanden».
2
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

kst-35069-15
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 069, nr. 15

1

vermoedelijk enkele honderden per jaar betreft. Het onderzoek concludeert dat particuliere initiatieven in Nederland veruit de grootste groep
aanbieders vormt van vrijwilligersreizen. Het onderzoek concludeert ook
dat het aantal vrijwilligersreizen vanuit Nederland naar residentiële
zorginstellingen voor kinderen ten opzichte van enkele jaren geleden
afneemt.
In het rapport is een geverifieerd overzicht opgenomen van de landen
waarheen dergelijke reizen (voor Nederlandse vrijwilligers) plaatsvinden3.
Het rapport stelt dat chronische armoede en structurele achterstelling
grondoorzaken zijn van het oprichten en in stand houden van deze
zorginstellingen. Ook is in het onderzoek, zoals voorgesteld in de
initiatiefnota en motie (Kamerstuk 35 069, nr. 5) van lid Bosman, het beleid
dat andere landen voeren op dit gebied, waaronder de Australische
Modern Slavery Act, meegenomen. Op basis van de bevindingen van het
onderzoek, worden in de eindrapportage verschillende handelingsperspectieven geschetst. In het rapport wordt tenslotte opgemerkt dat de
COVID-19 pandemie effect had op de wijze van uitvoering van het
onderzoek en eveneens heeft geleid tot een nog sterker afgenomen
reisgedrag van vrijwilligers naar het buitenland.
Kabinetsreactie en handelingsperspectief
Het kabinet onderschrijft de conclusie dat vrijwilligersreizen niet op
zichzelf staan en dat evenzeer de structurele oorzaken van het oprichten
en in standhouden van residentiële zorginstellingen voor kinderen in lageen midden-inkomenslanden aandacht behoeft. In dit alles staan de
rechten en het welzijn van het kind centraal. In uw Kamer is herhaaldelijk
aandacht gevraagd voor de precaire positie van kinderen in kwetsbare
gebieden in de wereld, die nauw verbonden is met de grondoorzaken
genoemd in de rapportage4.
Als handelingsperspectief voor de Nederlandse overheid geldt dat wordt
ingezet op het voortzetten en versterken van het ontmoedigen van
kortdurend vrijwilligerswerk in (semi) residentiële zorginstellingen voor
kinderen door niet-gekwalificeerde vrijwilligers alsmede het structureel
blijven aanpakken van grondoorzaken in brede zin. Het kabinet beschouwt
een verbod op dergelijke reizen – dat door geen enkel land gehanteerd
wordt- op basis van de bevindingen van het onderzoek als niet haalbaar
en niet effectief.
Handelingsperspectief Nederlandse overheid
1) Aanpakken van grondoorzaken
Het bestrijden van de geconstateerde grondoorzaken zoals armoede en
achterstelling door het bieden van toekomstperspectief zijn inherent
onderdeel en doelstelling van het Nederlandse BHOS-beleid zoals
beschreven in de beleidsnota Investeren in Perspectief. Vanuit dit
mandaat werkt het kabinet aan duurzame, structurele oplossingen, die
indirect bijdragen aan het voorkomen van de problematiek rondom
vrijwilligersreizen naar (semi-) residentiële zorginstellingen voor kinderen.
3

Afrika (in ieder geval Ghana, Tanzania, Zimbabwe en Zuid-Afrika), Azië (Mongolië, Nepal, Sri
Lanka) en Zuid-Amerika (Argentinië, Bolivia, Costa Rica, Guatemala, Nicaragua en Peru).
Hoewel er geen gegevens over beschikbaar zijn, stelt het rapport dat het aannemelijk dat er ook
(particuliere) vrijwilligersreizen plaatsvinden naar andere landen, zoals Cambodja en Kenia,
evenals landen in Oost-Europa.
4
Motie (Kamerstuk 35 069, nr. 4) van leden Bosman en Diks, verzoekt de regering de aanpak van
zowel «weeshuistoerisme» als de grondoorzaken ervan onderdeel te laten maken van het
BHOS-beleid, en de Kamer te informeren over de wijze waarop hier invulling aan wordt
gegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 069, nr. 15

2

Specifieke elementen van het huidige BHOS-beleid die, vanuit een
mensenrechtenbenadering, bijdragen aan toekomstperspectief voor
ouders en hun kinderen en daarmee relevant zijn voor het bestrijden van
de grondoorzaken liggen op het terrein van toegang tot inclusief en
kwalitatief goed onderwijs; voedselzekerheid, productiviteit en markttoegang; Seksuele en Reproductieve Gezondheid en Rechten (SRGR) en
veiligheid en rechtsorde.
2) Politiek en diplomatiek niveau
Nederland draagt wereldwijd het belang van naleving van mensenrechten
uit. In relatie tot de problematiek in deze brief, zijn specifiek kinderrechten
relevant. Op 8 maart 1995 ratificeerde Nederland het Internationaal
Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK). Kinderrechten moeten
door de landen die zich hebben aangesloten worden nageleefd door
middel van wetgeving, beleid en andere passende maatregelen.
Nederland werkt samen met organisaties als UNICEF, die de rechten van
het kind onder de aandacht brengen en bevorderen.
Nederland heeft zich in EU-verband actief ingespannen voor de
VN-Resolutie voor de Rechten van het Kind 2019, gericht op kinderen
zonder adequate zorg. Mede dankzij de inzet van de EU is een verwijzing
naar de Guidelines for Alternative Care of Children veiliggesteld. Het
Nederlandse postennetwerk draagt actief bij aan het bevorderen van de
doelstellingen van de resolutie. Dit is in lijn met motie (Kamerstuk 35 069,
nr. 7) van het lid Diks, die de regering verzoekt om in internationale
diplomatie en bilaterale relaties met landen, in het bijzonder landen waar
veel weeshuizen voorkomen, actief voortrekker te zijn van de Guidelines
for the Alternative Care of Children.
3) Ontmoediging door regulering.
In lijn met de conclusies van het onderzoek vindt het kabinet dat voor
werken met (kwetsbare) kinderen in het buitenland vergelijkbare
uitgangspunten en minimumeisen zouden moeten gelden als in
Nederland. Nederlandse regulering voor kinderopvang dient hierbij als
referentie. Het kabinet deelt de conclusie van het onderzoek dat due
diligence wetgeving niet is toegespitst op de problematiek rondom
(vrijwilligersreizen naar) residentiële zorginstellingen voor kinderen in
deze landen. Daarom wordt aanvullende wetgeving, geïnspireerd op de
Australische Modern Slavery Act en zoals mede voorgesteld in de
initiatiefnota evenals (Kamerstuk 35 069, nr. 5) van lid Bosman, niet
overwogen. De Australische Modern Slavery Act is slechts van toepassing
op grote bedrijven.
Het kabinet zet in op een brede due diligence verplichting voor bedrijven
op Europees niveau. Bouwstenen hiervoor kunnen ook worden gebruikt
voor de verdere uitwerking van de in 2019 aangenomen Wet Zorgplicht
Kinderarbeid (zie Kamerstukken 26 485 en 35 495).
Via het reguliere ANBI (Algemeen Nut Beogende Instelling) wordt toezicht
gehouden, ook op instellingen gericht op vrijwilligersreizen naar
residentiële instellingen met (kwetsbare) kinderen. Zij moeten voldoen
aan alle voorwaarden.
Regulering kan verder vorm krijgen door aanbieders verplicht te stellen
om vrijwilligers, voorafgaand aan een reis, aan een aantal eisen te laten
voldoen. Bijvoorbeeld door vrijwilligers te verplichten voorafgaand aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 069, nr. 15

3

hun reis een Verklaring Omtrent Gedrag (VOG)5 6 te laten overleggen.
Daarnaast kan het inrichten van een database (vergelijkbaar met het
Personenregister Kinderopvang7) worden overwogen, specifiek voor
personen die (vrijwillig) willen gaan werken met (kwetsbare) kinderen in
het buitenland. Ten slotte kan een verplichte voorbereiding worden
vereist, zoals een cursus voorafgaand aan vertrek, evenals een relevante
opleidingsachtergrond en/of werkervaring. Een soortgelijke lijn kan
worden gehanteerd bij het oprichten van een organisatie of privaat
initiatief, waarbij door een Nederlander vanuit Nederland en/of het
buitenland wordt gewerkt met (kwetsbare) kinderen.
Bovenstaande genoemde vormen van regulering door aanpassingen van
bestaande regelgeving behoeven nog verdere uitdieping en onderzoek
met de ministeries van Sociale Zaken en Werkgelegenheid; Volksgezondheid, Welzijn en Sport; en Justitie & Veiligheid rondom haalbaarheid,
wenselijkheid en effectiviteit.
4) Voorlichting
Het onderzoek wijst uit dat, in de afgelopen jaren, voorlichting een
effectief instrument voor ontmoediging is gebleken. Campagnes voor
bewustwording over mogelijke schadelijke gevolgen van vrijwilligersreizen naar residentiële zorginstellingen voor kinderen, onder meer de
#stopweeshuistoerisme campagne van Better Care Network Nederland
(BCNN) in 2017 en de campagne van UNICEF in 2014 alsmede mediaaandacht hebben een bijdrage geleverd aan het maatschappelijke debat
en hebben er naar waarschijnlijkheid aan bijgedragen dat het aantal
vrijwilligersreizen afneemt. De sector wordt daarom aangemoedigd om
deze campagnes voort te zetten.
De rol van de overheid ligt vooral op het terrein van informatievoorziening. Dit vindt plaats via sociale mediakanalen en via het postennetwerk. Op de overheidswebsite Nederland Wereldwijd is in reisadviezen
voor relevante landen, na aanname van motie (Kamerstuk 35 069, nr. 6)
van de leden Diks en Bosman en zoals toegelicht in de Kamerbrief dd.
29 oktober 2019 (Kamerstuk 35 069, nr. 14), een passage opgenomen over
«vrijwilligersreizen en weeshuistoerisme», waarin dit soort vrijwilligerswerk wordt ontmoedigd. Deze passage zal op basis van de bevindingen van het onderzoek waar nodig worden herzien en aangepast. Dit
geldt ook voor de specifieke pagina over vrijwilligersreizen naar (semi-)
residentiële zorginstellingen voor kinderen op de site Nederland
Wereldwijd: https://www.nederlandwereldwijd.nl/reizen/vrijwilligerswerkweeshuistoerisme-buitenland. Teneinde de Ambassades waar genoemd
probleem zich voor doet in staat te stellen de doelgroep van goede
informatie te voorzien, zal hen het rapport en de kabinetsreactie zoals
verwoord in deze brief worden toegestuurd.

5

Voor het oprichten van en werken in kinderopvang in Nederland is een VOG vereist. Wanneer
Nederlandse regulering voor kinderopvang het uitgangspunt vormt voor regulering voor
vrijwilligersreizen naar residentiële zorginstellingen voor (kwetsbare) kinderen, zal de rechtsplicht ook voor deze vrijwilligersreizen moeten gaan gelden.
6
In de eindrapportage van het onderzoek wordt de link met seksueel kindermisbruik slechts op
geringe wijze beschreven. Een verdere verdieping is daarom nodig, Het verplichten van een
VOG voorafgaand aan vrijwilligersreizen waarbij justitiële antecedenten uit de EU worden
opgevraagd via het European Criminal Records Information System (ECRIS) dient verder
onderzocht te worden.
7
Iedereen die woont of werkt op een plek in Nederland waar kinderen worden opgevangen,
moet zich registreren in het Personenregister kinderopvang (PRK). Dit kan alleen met een
geldige Verklaring omtrent het Gedrag (VOG). Na inschrijving start de continue screening.
Hiermee wordt doorlopend gecontroleerd of iemand strafbare feiten heeft gepleegd die niet
samengaan met werken in de kinderopvang in Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 069, nr. 15

4

Handelingsperspectief sector
Het kabinet ziet een eigen verantwoordelijkheid en handelingsperspectieven, maar ook voor de sector en aanbieders van vrijwilligersreizen naar
zorginstellingen voor kinderen in het bijzonder, in de vorm van zelfregulering. Met zelfregulering vindt normstelling plaats en worden minimumeisen vastgelegd. Zo zijn er gedurende de afgelopen paar jaren door de
sector (kwaliteits-) richtlijnen8 opgesteld ten behoeve van vrijwilligersreizen. Voortbouwend op zulke initiatieven, stelt het onderzoek dat de
sector baat heeft bij verdere zelfregulering, bijvoorbeeld door een
alomvattende kwaliteitsrichtlijn of het afgeven van een keurmerk door een
coördinerende onafhankelijke partij. Het kabinet roept de sector op tot
dialoog om de onderlinge samenwerking te versterken en gedeelde
uitgangspunten te formuleren om de rechten van het kind en kinderwelzijn te beschermen. Het kabinet wijst hierbij op de mogelijkheid om
Partin, de brancheorganisatie voor particuliere initiatieven, een rol te laten
spelen.
Conclusie
Het kabinet zet het beleid gericht op het ontmoedigen van kortdurend
vrijwilligerswerk in (semi-)residentiële zorginstellingen voor kinderen door
niet-gekwalificeerde vrijwilligers onverminderd voort, onder meer via de
aanpak van grondoorzaken zoals gesteld in de BHOS-nota9. Nederland zal
via politieke en diplomatieke kanalen het belang van naleving van
mensen- en kinderrechten blijven uitdragen. Regulering en voorlichting
worden onverminderd voortgezet, waarbij verdergaande mogelijkheden
nader zullen worden onderzocht. Het kabinet moedigt de sector aan tot
zelfregulering, om dit zowel nationaal als internationaal verder vorm te
geven.
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
S.A.M. Kaag.

8

Onder andere door branchevereniging van aanbieders van vrijwilligersreizen Vereniging
Volunteer Correct (VVC).
9
Het Ministerie van Buitenlandse Zaken blijft namens het kabinet optreden als coördinerend
ministerie voor de opvolging van dit dossier. Andere betrokken ministeries zijn Sociale Zaken
en Werkgelegenheid; Financiën; Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap; Justitie & Veiligheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 069, nr. 15

5