Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 268

Jaarnota Integratiebeleid 2007–2011

Nr. 13

BRIEF VAN DE MINISTERS VOOR WONEN, WIJKEN EN INTEGRATIE, VAN JUSTITIE, VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES, EN VAN JEUGD EN GEZIN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 30 januari 2009
Aanpak Marokkaans-Nederlandse probleemjongeren
Grenzen stellen en Perspectief bieden
1 Inleiding
In verschillende gemeenten1 hebben zich incidenten voorgedaan waarbij
Marokkaans-Nederlandse jongens betrokken waren. Zij gedragen zich
hinderlijk of respectloos, geven ernstige overlast of maken zich schuldig
aan vernielingen, bedreigingen en intimidatie. Het gedrag van deze
jongens wekt onbegrip en onvrede op bij burgers en is niet acceptabel.
Terecht verwachten burgers dat de overheid daar krachtig tegen optreedt.
De problematiek is echter complex en hardnekkig. De jongens hebben
problemen en veroorzaken problemen. Daarom is een integrale aanpak
nodig van preventie, repressie en nazorg.
Het Kabinet zet zich daarom samen met de gemeenten in om de jongens
op het rechte pad te krijgen, de overlast en criminaliteit aan te pakken en
zo de veiligheid in de buurten en wijken te vergroten. De aanpak van het
probleemgedrag van Marokkaans-Nederlandse jongens moet op lokaal
niveau vorm krijgen. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor deze aanpak,
maar de urgentie van de problematiek vraagt om een stevige ondersteunende en faciliterende rol van het Rijk. Het Kabinet wil daarom een samenwerking aangaan met gemeenten waar relatief veel overlastgevende en
criminele Marokkaans-Nederlandse jongens wonen. Rijk en gemeenten
gaan zich samen richten op de aanpak.

Onder meer in Amsterdam-Slotervaart,
Utrecht-Kanaleneiland, Gouda, Nijmegen
en Ede.

De Marokkaans-Nederlandse jongens om wie het gaat, doen niet mee in
de samenleving. Zij zitten in de negatieve spiraal van schooluitval, overlast, werkloosheid en criminaliteit. Hun ouders schieten tekort in de
opvoeding. De jongens zelf hebben geen respect voor gezag. Steeds

KST127581
0809tkkst31268-13
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 268, nr. 13

1

1

jonger komen zij op het slechte pad. Het (groeps)gedrag van de jongens
bezorgt buurtbewoners veel overlast en maakt de buurt onveilig. De
problemen concentreren zich niet alleen in de vier grote steden (G4), maar
komen ook voor in andere gemeenten met een (relatief) grote Marokkaans-Nederlandse gemeenschap. De lokale verschillen in omvang en
aard van de problematiek zijn groot.
Marokkaans-Nederlandse jongens zijn uiteraard niet als enigen betrokken
bij overlast en criminaliteit, maar omdat zij overmatig betrokken zijn is
bijzondere inzet gerechtvaardigd. Voorop staat dat tegen criminaliteit hard
moet worden opgetreden. Net zo vanzelf spreekt dat alléén een harde
aanpak niet voldoende en niet redelijk is. Het Kabinet wil ook inzetten op
het voorkómen van problemen en op het bieden van kansen en vat dit
samen onder de noemer «Grenzen stellen en Perspectief bieden». Belangrijke uitgangspunten daarbij zijn gelijke rechten en plichten en normen en
waarden; recht op gelijke behandeling en vrijheid van meningsuiting en
tevens de plicht de wet en rechtsstaat te respecteren. Iedereen krijgt de
kans om mee te doen in de maatschappij. Je behandelt mensen zoals je
zelf ook behandeld wilt worden en respecteert keuzes. Waar nodig zal hulp
worden geboden, zodat ook deze Marokkaans-Nederlandse jongens en
hun ouders volwaardig kunnen deelnemen aan de maatschappij. Achterstanden op gebied van taal en opvoeding wil het Kabinet wegwerken.
Ouders zijn primair verantwoordelijk voor de opvoeding van hun kinderen. Waar ouders hun verantwoordelijkheid niet of onvoldoende nemen,
moeten ze daarop worden aangesproken. Wie hulp krijgt aangeboden, zal
zijn kans wel moeten pakken.
Ook verwacht het Kabinet een actieve rol vanuit de Marokkaans-Nederlandse gemeenschap. Vanuit deze gemeenschap komen er steeds meer
geluiden om relschoppers stevig aan te pakken. Het overlastgevend en
crimineel gedrag van deze jongens leidt tot negatieve beeldvorming over
de gehele Marokkaans-Nederlandse gemeenschap en heeft negatieve
gevolgen voor de positie van de Marokkaanse Nederlanders. Ook dit
effect wil het Kabinet tegengaan.
De problematiek van Marokkaans-Nederlandse jongeren is hardnekkig en
heeft daarom de afgelopen jaren stevige aandacht gekregen van Kabinet
en gemeenten. Het vorige Kabinet heeft in 2006, naar aanleiding van
incidenten met Marokkaans-Nederlandse jongeren, de Tweede Kamer
geïnformeerd over de aanpak van de problematiek.1 In de afgelopen jaren
zijn er vooral in het kader van het project Veiligheid begint bij Voorkomen
en het Actieplan Overlast en Verloedering diverse maatregelen in gang
gezet. Het instrumentarium voor de aanpak van overlast door gemeenten
is uitgebreid en het wetsvoorstel Maatregelen bestrijding voetvalvandalisme en ernstige overlast ligt ter behandeling bij de Tweede Kamer. Ondertussen is het besef gegroeid dat de problematiek van Marokkaans-Nederlandse jongeren, naast een versterking van de generieke maatregelen,
vraagt om extra inspanningen die zich specifieker richten op Marokkaanse
jongeren en hun ouders. Het probleem is zoals gezegd hardnekkig maar
de overheid zal zich actief en intensief inspannen de problemen aan te
pakken.

1

TK 28 684, 2008–2009, nr. 98.

In deze brief wordt eerst geschetst wat er aan de hand is: een probleemanalyse over een aantal thema’s dat steeds terugkeert in gesprekken en
onderzoeken (hoofdstuk 2). Daarna volgt een tussenanalyse (hoofdstuk 3),
gevolgd door het bestaande beleid dat het Kabinet met het oog op de
problemen van de Marokkaans-Nederlandse jongeren wil versterken
(hoofdstuk 4). Vervolgens schetst het Kabinet waar het zijn aanvullende
maatregelen op zal richten: het plan van aanpak voor de gemeenten die
kampen met de problematiek van de Marokkaans-Nederlandse jongens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 268, nr. 13

2

(hoofdstuk 5) gevolgd door een hoofdstuk over de financiën en rapportage. (hoofdstuk 6). De brief wordt afgesloten met een conclusie (hoofdstuk 7). De bijlage bevat het bestaande, bredere beleid dat de aanpak van
de problematiek met Marokkaans-Nederlandse jongens en hun ouders
ondersteunt.
2 Wat is er aan de hand? De probleemanalyse
Marokkaans-Nederlandse jongens zijn oververtegenwoordigd in de
verdachtenpercentages, voortijdig schoolverlaten en werkloosheid (zie
bijlage 1). In 2007 was het verdachtenpercentage onder de 12–17 jarige
Marokkaans-Nederlandse jongens ruim vijf keer zo hoog als onder hun
autochtone leeftijdgenoten. Bij de 18–24 jarigen is deze factor bijna vier;
een op de vijf is verdachte van een misdrijf1. Uit onderzoek naar racisme
in Nederland blijkt dat Marokkaanse-Nederlanders vaker dan anderen
worden aangewezen als slachtoffers én als daders van racisme en discriminatie.2 Dit is mede het gevolg van het negatieve beeld dat door de
overlast en criminaliteit van sommige Marokkaans-Nederlandse jongens
over de gehele Marokkaans-Nederlandse gemeenschap ontstaat.
Ook als het gaat om voortijdig schoolverlaten scoren Marokkaans-Nederlandse jongens het hoogst van allemaal. Bijna 9% van de MarokkaansNederlandse jongens verlaat de school zonder diploma, dat is ruim twee
keer zo hoog als onder autochtone jongens.
De werkloosheid onder Marokkaans-Nederlandse jongens bedraagt 26%,
dat is bijna drie keer zo hoog als onder autochtone jongens.3 De samenhang tussen criminaliteit, schooluitval en werkloosheid is opvallend. «Niet
werken» en «het leven van een uitkering» gaan samen met een grotere
oververtegenwoordiging in de verdachtenpercentages dan bij andere
groepen. Van de Marokkaans-Nederlandse jongens van 18–24 jaar zonder
werk is 27,6% verdachte van een misdrijf. Dit percentage ligt ruim vier
keer zo hoog als bij de autochtone werkloze jongens (6,2%).4 Van de voortijdig schoolverlaters van Marokkaans-Nederlandse achtergrond is bijna
de helft (46,4%) verdachte van een misdrijf. Bij autochtone schoolverlaters
gaat het om ongeveer een op de zes (17,5%).
De focus van deze brief ligt op de problematiek van de Marokkaans-Nederlandse jongens. De meisjes zijn steeds vaker hoog opgeleid en presteren
in het algemeen goed op school. Toch doen zich ook bij deze meisjes
problemen voor (psychische problemen, huwelijksdwang, gedwongen
prostitutie, eergerelateerd geweld, huiselijk geweld en gedwongen achterlating in Marokko door de partner of familie). De preventieve aanpak van
eergerelateerd geweld, die deel uitmaakt van het Kabinetsbrede beleidsprogramma, is een van de terreinen waarbij oplossingen worden uitgewerkt voor de problematiek van Marokkaans-Nederlandse meisjes.

1

In absolute aantallen gaat het om ca. 3000
jongens tussen 12 en 17 jaar en om ca. 4200
jongeren tussen 18 en 24 jaar. Bron KLPD over
2006.
2
Bureau KLB, 2008, Racisme in Nederland
2008 – een onderzoek naar ervaringen en
opvattingen.
3
SCP, Jaarrapport Integratie 2007.
4
CBS-statline, thema veiligheid en recht.

Met professionals uit het veld, gemeenten en mensen uit de MarokkaansNederlandse gemeenschap (professionals, jongeren en ouders) heeft het
Kabinet gesproken over de oorzaken en achtergronden van deze problemen. Ook is er afgelopen jaren veel onderzoek gedaan. Aan de hand
hiervan zijn vier factoren benoemd die van grote invloed zijn op de
problematiek met Marokkaans-Nederlandse jongens:
1) De opvoeding faalt
2) De jongens gaan de straat op: straatcultuur ontstaat
3) Effectiviteit justitiële trajecten en inzet bevoegdheden door gemeenten
4) Effectiviteit onderwijs, jeugdzorg en arbeidstoeleiding

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 268, nr. 13

3

2.1 De opvoeding faalt
Veel Marokkaans-Nederlandse ouders voeden hun kinderen op tussen
twee culturen. In de Marokkaanse cultuur ligt de nadruk op conformiteit
en gehoorzamen, in de Nederlandse cultuur op het bevorderen van zelfstandigheid. Een autoritaire opvoedstijl sluit niet aan bij wat de Nederlandse maatschappij van kinderen en ouders als regel verlangt. Bovendien
worden vaders weinig bij de opvoeding betrokken en zijn zij in sommige
Marokkaans-Nederlandse gezinnen als opvoeder zelfs geheel afwezig. Ook
stijgt het aantal alleenstaande Marokkaans-Nederlandse moeders. Veel
van hen zijn niet goed ingeburgerd en verkeren in een maatschappelijk
isolement. Ze staan er teveel alleen voor, draaglast en draagkracht zijn
niet in evenwicht.
De jongens om wie het in deze brief gaat, groeien veelal op in zogeheten
multiprobleemgezinnen. Hun ouders beheersen de Nederlandse taal
onvoldoende en hebben geen aansluiting op de voorzieningen in de buurt
of op school. Ook is de behuizing vaak te klein, is er sprake van werkloosheid en schulden, weinig toezicht, een gebrekkig pedagogisch klimaat en
te weinig structuur in de opvoeding en dagindeling. Veelal zijn er meerdere kinderen in een gezin met wie het niet goed gaat. In veel van de
gezinnen met jongens met probleemgedrag is sprake van een gezagscrisis, terwijl juist het stellen van grenzen tussen wat mag en wat niet mag
een cruciaal element is in de opvoeding. Er wordt in dit verband gesproken van een pedagogisch vacuüm.1
Het gaat mis tussen wat de maatschappij in de opvoeding van ouders
verwacht en wat de ouders verwachten van de maatschappij. Waar ouders
hun verantwoordelijkheid onvoldoende (kunnen) invullen, worden de
jongens gevoeliger voor de groepsdruk van leeftijdgenoten. Onderzoek
wijst er onder meer op dat gebrek aan ouderlijk toezicht stelselmatig in
verband staat met criminaliteit. Naast ondersteuning van de ouders als
opvoeders, is het nodig dat ouders op hun verantwoordelijkheid worden
gewezen. Ouders zijn de primaire verantwoordelijken voor de opvoeding
van hun kinderen.
Het is in veel Marokkaans-Nederlandse gezinnen onvoldoende vanzelfsprekend dat ouders steun zoeken en hulp toelaten wanneer er zich
problemen voordoen en ze niet bij machte zijn om hun kinderen op het
rechte pad te houden. Er is een neiging om de problemen te ontkennen,
ook omdat men zich hiervoor schaamt. De heersende schaamte- en
eercultuur vormt een belemmering die moet worden doorbroken. De
gemeenschap kan hierbij een rol vervullen. Ook de omgeving houdt zich
vaak te afzijdig. Het oplossen van problemen wordt nu nog veelal gezien
als een persoonlijke zaak.
Deze negatieve ontwikkelingen kunnen in een vroegtijdig stadium worden
omgebogen. Maar om te communiceren op het consultatiebureau, op
school of met hulpverleners over de ontwikkeling van het kind, is beheersing van de Nederlandse taal voor ouders essentieel. Veel MarokkaansNederlandse ouders beheersen het Nederlands daartoe nog niet
voldoende. Er zijn ouders met een taalachterstand die geen taallessen
volgen. Ouders moeten inzien dat het voor de ontwikkeling van hun kind
van groot belang is dat zij bij een taalachterstand zo vroeg mogelijk naar
de voor- en vroegschoolse educatie (VVE) gaan en dat zij daar als ouders
een verantwoordelijkheid in hebben. Nog niet alle kinderen met een taalachterstand gaan naar de VVE.
1

T. Pels (2008) specifieke achtergronden van
marginalisering van Marokkaans-Nederlandse
jongeren, Verwey Jonker Instituut.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 268, nr. 13

4

2.2 De jongens gaan de straat op: er ontstaat straatcultuur
Het leven tussen twee culturen – kortweg: de Nederlandse en de Marokkaanse – leidt ertoe dat relatief veel Marokkaans-Nederlandse jongens
worstelen met hun identiteit. Daarbij hebben jongens nog op een andere
wijze met meerdere culturen tegelijkertijd te maken: de thuiscultuur, de
schoolcultuur en de cultuur van de groep jongens met wie ze omgaan (de
peergroup).1 Deze culturen sluiten niet goed bij elkaar aan. De meeste
Marokkaans-Nederlandse jongeren weten hiermee goed om te gaan en
vinden hun weg in de Nederlandse samenleving. Toch wordt bij relatief
veel Marokkaans-Nederlandse probleemjongens de cultuur van de peergroep gevormd door de straatcultuur met vaak een negatieve ontwikkeling van dien. De verschillende contexten waarin de jongens leven – thuiscultuur, schoolcultuur en straatcultuur – brengen sterk verschillende
normen- en waardenpatronen met zich mee. Ook is sprake van een
«integratieparadox». Naarmate jongeren meer gericht zijn op de samenleving en meer willen integreren, zijn ze gevoeliger voor cultuurconflicten
en verschijnselen van buitensluiting en hebben ze des te meer het gevoel
nergens bij te horen. Een deel van de jongeren ontleent op straat gezag
aan vormen van onaangepast gedrag2. Mede door de negatieve beeldvorming in de samenleving identificeren deze jongeren zich sterk met elkaar
en zijn ze geneigd zich af te reageren op hun omgeving.3 Dat leidt tot
conflicten, niet alleen op straat, maar ook op school. Ze houden weinig
rekening met anderen en dit wordt onvoldoende gecorrigeerd. Dit
ontaardt in een deel van de gevallen tot confronterend gedrag en een
vijandige houding.

1

I. el Hadioui (2008) «Hoe de straat de school
binnendringt. Overlastgevend gedrag van
Marokkaans-Nederlandse jongeren en de
invloed ervan op school.», p. 16.
2
F. Buijs, F. Demant, A. Hamdy (2006) Strijders van eigen bodem, radicale en democratische moslims in Nederland. Naarmate
iemand meer gericht is op de autochtone
samenleving en meer wil integreren, is hij of
zij gevoeliger voor cultuurconflicten en verschijnselen van buitensluiting.
3
J.D. de Jong (2008) «Kapot Moeilijk» proefschrift over het groepsgedrag van Marokkaanse jongens in Slotervaart.
4
In «The predominance of groups as a distincitive aspect of adolescent criminality» constateerde Frank Zimring al in 1981 (Kids, Groups
and Crime – some implications of a wellknown secret of Criminal Law and Criminology, 72, 3, 867–885).

Professionals geven aan dat kinderen in sommige gezinnen een negatieve
houding ten aanzien van bijvoorbeeld docenten en politieagenten «meekrijgen». Deze kinderen tonen geen respect richting bijvoorbeeld politieagenten, straatcoaches, ambulancepersoneel en buschauffeurs. Dit uit
zich in agressief en intimiderend gedrag. Dit gedrag wordt thuis onvoldoende gecorrigeerd. Dat geldt ook voor intolerant gedrag bijvoorbeeld
tegenover vrouwen en homo’s. Deze kinderen krijgen van hun ouders te
weinig mee over voor de samenleving en voor hun toekomst relevante
normen en waarden.
Het gedrag van deze jongens kan mede worden verklaard uit de
kenmerken van de straatcultuur, zoals die zich in bepaalde wijken heeft
ontwikkeld. Vooral jongens brengen veel tijd buitenshuis door zonder
ouderlijk toezicht en met beperkte sociale controle. Ze hangen in groepen
op straat en halen rottigheid uit. Het begint vaak klein, maar naarmate ze
ouder worden, neemt de ernst van hun gedragingen toe. Het veroorzaken
van overlastgevend gedrag en het overtreden van de wet, leveren aanzien
op binnen de groep. Het is van belang inzicht te hebben in jongerengroepen (bijvoorbeeld in hinderlijke, overlastgevende en criminele
groepen) zodat het beleid daarop wordt afgestemd en meeloopgedrag
zoveel mogelijk wordt voorkomen.
Gemeenten signaleren bovendien dat een groep oudere jongens bovenmatig betrokken is bij softdrugsgebruik of -handel en dat zij zich relatief
vaak schuldig maken aan inbraak en berovingen. Het gaat om jongens die
met name in de periode voor hun volwassenheid normoverschrijdend
gedrag laten zien. Een wezenlijk kenmerk van dergelijke jeugdcriminaliteit
is dat het veelal groepsgebonden criminaliteit is.4 Dat wil zeggen dat het
normoverschrijdend gedrag verbonden is met groepsprocessen en niet
slechts voortkomt uit persoonlijke kenmerken of gezinseigenschappen.
Steeds vaker komen er ook signalen uit de onderwijswereld dat docenten
zich geen raad weten met het overlastgevende gedrag van MarokkaansNederlandse probleemjongens op scholen. Het overlastgevend gedrag

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 268, nr. 13

5

bestaat veelal uit respectloos en brutaal gedrag naar docenten, pesten van
medescholieren, vandalisme, voortdurende verstoring van de orde in de
klas en machogedrag jegens vrouwelijke docenten en medescholieren. De
straatcultuur dringt dus als het ware de school binnen.1

2.3 Effectiviteit justitiële trajecten en inzet bevoegdheden door gemeenten
Behalve dat de overlast zelf moet worden aangepakt, moet ook worden
voorkomen dat overlastgevende jongeren afglijden naar crimineel gedrag.
Hiervoor is het cruciaal om de harde kern van deze groepen zichtbaar en
effectief aan te pakken en deze te onderscheiden van hun meelopers. Deze
harde kern jongeren zijn niet geneigd rekening te houden met de gevolgen van hun gedrag op langere termijn voor henzelf en met de gevolgen
van hun gedrag voor anderen.
Er is sprake van impulsief gedrag en sterke beïnvloeding van leeftijdgenoten in de groepen waarin zij zich ophouden. Deze jongens zijn hierdoor
moeilijk beïnvloedbaar. De recidive onder de Marokkaans-Nederlandse
daders ligt zeer hoog, voor jongens tussen de 12 en 18 zelfs boven de
80%. Sancties zetten de daders niet voldoende op een ander spoor. Als
daders doorkrijgen dat ze relatief makkelijk wegkomen met (nieuwe) overtredingen of delicten, verlaagt dit de drempel naar een «criminele
carrière».
Gemeenten, OM en politie vragen specifieke aandacht voor de groeiende
groep overlastgevende kinderen in de leeftijd van 6–12 jaar. Vroegsignalering en tijdige interventies zijn cruciaal voor deze groep. Dossiers van
jongens die voor het eerst voor de rechter verschijnen, bevatten vaak
weinig informatie over zaken als de gezinssituatie en aanwezigheid,
houding en prestaties op school en het eventuele jeugdhulpverleningstraject. De rechter ziet deze jongens zonder voldoende inzicht te hebben in
de achtergrond van de jongen. Gemeenten geven ook ten aanzien van de
nazorg aan, dat het opstellen van een persoonsgerichte aanpak en de
onderlinge samenwerking en afstemming van justitie, hulpverlening,
reclassering en gemeenten kunnen worden verbeterd.
Sommige gemeenten geven aan dat er op dit moment nog onvoldoende
mogelijkheden zijn om de brede problematiek aan te pakken. Ook
ontbreekt het gemeenten soms aan kennis van bevoegdheden om in te
grijpen en is er niet altijd sprake van een integrale aanpak en voldoende
coördinatie binnen de gemeenten. Een knelpunt dat door veel gemeenten
wordt gesignaleerd, ligt in de aanpak van overlastgevend gedrag dat
weliswaar bijzonder hinderlijk is, maar niet met het strafrecht of
gedwongen maatregelen is aan te pakken.

2.4 Effectiviteit onderwijs, jeugdzorg en arbeidstoeleiding

1

I. el Hadioui (2008) «Hoe de straat de school
binnendringt. Overlastgevend gedrag van
Marokkaans-Nederlandse jongeren en de
invloed ervan op school.», p. 18.

Een groot deel van de Marokkaans-Nederlandse kinderen begint als
gezegd met een achterstand aan school. Soms komen deze kinderen pas
in hun vierde levensjaar voor het eerst in aanraking met de Nederlandse
taal en hebben de ouders dus geen gebruik gemaakt van de educatieve
programma’s die worden aangeboden in de voorschoolse periode. Veel
Marokkaans-Nederlandse jongens halen deze achterstand nooit meer in.
Zij lopen het hoogste risico om uit te vallen van school zonder startkwalificatie. Zonder startkwalificatie is de positie van deze jongeren op de
arbeidsmarkt ongunstig. Dit komt doordat zij vaker dan andere groepen
niet beschikken over de juiste vaardigheden, arbeidsethos en discipline,
maar ook doordat Marokkaans-Nederlandse jongeren een negatief imago
hebben door overlastgevend en crimineel gedrag. Het is daardoor voor
veel Marokkaans-Nederlandse jongeren lastig een baan of stageplek te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 268, nr. 13

6

vinden die weer vereist is om een opleiding af te ronden. Veel jongeren
raken hierdoor gedemotiveerd.
Nog steeds vinden te weinig Marokkaans-Nederlandse kinderen en hun
ouders hun weg naar instellingen zoals jeugdzorg. In de lichte (vrijwillige)
vormen van de jeugdzorg zijn ze ondervertegenwoordigd en in de zwaardere vormen zijn ze oververtegenwoordigd.1 Bij de behandelingen wordt
vaak onvoldoende rekening gehouden met achterliggende problemen en
de culturele achtergrond van deze gezinnen, terwijl dit juist een belangrijke rol kan spelen in de effectiviteit van de behandeling.
Daarnaast is doorgaans sprake van een behandeling die zich richt op één
kind uit het gezin, terwijl vanwege de multiproblemen in het gezin een
integrale gezinsaanpak en het aanbrengen van structuur in het gezin
noodzakelijk is. Volgens gemeenten zijn er momenteel onvoldoende
mogelijkheden om ouders die vrijwillige hulp niet aanvaarden door
middel van drang en dwang in de hulpverlening te krijgen.
Verder schiet de coördinatie van de zorg in het gezin vaak tekort. Het is
onduidelijk welke instanties waarvoor verantwoordelijk zijn en het aantal
instanties dat in een gezin actief is, blijkt soms heel groot zonder dat hulpverleners daarvan onderling op de hoogte zijn. Dit is een algemeen, in de
jeugdzorg reeds onderkend probleem dat hier gezien de multiproblematiek en taalbarrière versterkend werkt. Ook is er voor deze complexe
problematiek in gezinnen vaak onvoldoende tijd beschikbaar. De zorg die
deze gezinnen nodig hebben, heeft een intensief karakter, kortstondige
klantcontacten voldoen niet.
Ook psychische en gedragsproblemen komen relatief veel voor onder
Marokkaanse-Nederlanders. Zo blijkt uit een onlangs gepubliceerd onderzoek dat de tweede generatie Marokkaans-Nederlandse jongens bijna
zeven keer zoveel kans heeft op het ontwikkelen van schizofrenie als
autochtone Nederlanders.2 Ook blijken de psychotische symptomen
ernstiger in vergelijking met andere etnische groepen. Daarnaast is een
relatief grote groep Marokkaans-Nederlandse kinderen vertegenwoordigd
in het speciaal onderwijs. Binnen de Marokkaans-Nederlandse gemeenschap rust een taboe op erkenning en behandeling van deze problematiek
en worden verklaringen voor afwijkend gedrag veelal gezocht buiten de
mensen zelf. Hulp komt mede hierdoor te weinig terecht bij diegenen die
het nodig hebben.
3 Wat doet het Kabinet?

1

TK 2008, 31 001, nr. 52.
Veling (2008) Schizophrenia among ethnic
minorities, 2008.

2

Tegen de achtergrond van deze analyse wil het Kabinet vooropstellen dat
het Kabinet het beeld dat daaruit spreekt, dat groepen MarokkaansNederlandse jongeren grote overlast veroorzaken en zich gedragen in
strijd met normen en waarden die hier te lande gelden, onaanvaardbaar
acht. Dat uitgangspunt dient ook ten grondslag te liggen aan alle maatregelen, projecten en initiatieven die met betrekking tot de problematiek
worden genomen. Tegelijk concludeert het Kabinet dat er op grond van
deze analyse een flinke inspanning nodig is om de problemen van de
Marokkaans-Nederlandse jongens effectief aan te pakken, de overlast te
bestrijden en de criminaliteit terug te dringen. De aanpak moet vooral op
lokaal niveau vorm krijgen. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor deze
aanpak, maar de urgentie van de problematiek vraagt om een stevige
ondersteuning door het Kabinet en betrokkenheid vanuit de MarokkaansNederlandse gemeenschap bij de lokale aanpak. Het Kabinet wil dat doen
met een aanpak die streng is voor de harde kern van groepen overlastgevende en criminele jongens en onwillige gezinnen zodat de situatie in
de wijken verbetert en het veiliger wordt voor burgers in hun buurt of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 268, nr. 13

7

wijk. De aanpak moet echter tegelijkertijd perspectief bieden aan de jonge
generatie Marokkaans-Nederlandse kinderen die nu leeft in gezinnen waar
ouders onmachtig zijn hen goed op te voeden. Deze jongens moeten een
positieve toekomst tegemoet kunnen gaan, waarbij ze niet starten met een
taalachterstand, een warm thuis hebben en gestimuleerd worden hun
school af te maken zodat ze een bijdrage kunnen gaan leveren aan de
samenleving. Ouders zijn hiertoe als eerste aan zet en moeten op hun
verantwoordelijkheid worden aangesproken als daartoe aanleiding is.
«Meelopen» met oudere broers of buurtgenoten die het slechte voorbeeld
geven moet worden voorkomen.
Er zijn veel maatregelen genomen de afgelopen tijd. Het Kabinet heeft er
oog voor dat de reeds getroffen maatregelen consequent moeten worden
uitgevoerd en dat wettelijke mogelijkheden niet ongebruikt blijven. De
aanpak van de problemen die de Marokkaans-Nederlandse jongeren
hebben en veroorzaken, zal een zaak van lange adem zijn. Daarnaast wil
het Kabinet ook niet de fout maken beleid op beleid te stapelen. Daarom
moeten we zorgen dat bestaande maatregelen samenkomen in een integrale aanpak.
Het Kabinet wil dit enerzijds bereiken door een versterking van bestaande
maatregelen en anderzijds door een aanvullend pakket maatregelen uit
beschikbare middelen. Deze aanpak richt zich enerzijds op het terugdringen van overlast en criminaliteit zodat de leefbaarheid van de wijk
verbetert en de veiligheid op straat groter wordt. Anderzijds op opvoeding, taal, en effectiviteit van de aanpak, waardoor de jongeren een beter
toekomstperspectief krijgen. Het gaat zowel om preventieve als repressieve maatregelen gericht op bieden van perspectief én het stellen van
grenzen. Er wordt aangesloten bij beleidstrajecten die reeds in gang zijn
gezet zoals het project «Veiligheid begint bij Voorkomen», de programma’s «Diversiteit in het Jeugdbeleid» en «Aanval op de Uitval» en de
«Wijkaanpak». Taal en opvoeding zijn cruciale onderwerpen in de aanpak.
Deze aanpak wordt vormgegeven samen met die gemeenten waar de
problematiek met name speelt, met als doel de problemen terug te
dringen via een structurele en consequente aanpak.
4 Bestaand beleid en versterking daarvan
De afgelopen jaren is al veel ingang gezet om het perspectief van Marokkaans-Nederlandse jongeren en de aanpak van de overlast te verbeteren.
In deze paragraaf worden de belangrijkste bestaande en reeds in voorbereiding zijnde maatregelen samengevat. Deze maatregelen zijn gegroepeerd rondom de in de probleemanalyse beschreven thema’s. Het merendeel van deze maatregelen is generiek van aard, dat wil zeggen dat ze zijn
gericht op alle jongeren. Maar omdat de problematiek bij MarokkaansNederlandse jongeren relatief groot is, zal het effect van deze maatregelen
voor deze groep ook relatief groot zijn.
De komende periode ligt de nadruk op de uitvoering van deze maatregelen. Daarbij is het ook nodig dat er op lokaal niveau meer samenhang
komt tussen de maatregelen om tot een integrale aanpak en effectieve
uitvoering te komen. Samenwerking en afstemming tussen de betrokken
organisaties op lokaal niveau is van cruciaal belang. Een toelichtend overzicht van de maatregelen is opgenomen in bijlage 2.

Taal en Opvoeding
Grenzen stellen en Perspectief bieden begint binnen het gezin. Taalbeheersing is van groot belang voor kinderen en ouders. Via inburgering en
Voor- en Vroegschoolse educatie (VVE) worden taalachterstanden van
ouders en kinderen teruggedrongen. Met gemeenten zijn afspraken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 268, nr. 13

8

gemaakt over het bereik van de VVE (moet naar 100% onder de doelgroepkinderen). Het Kabinet komt begin 2009 met een brief waarin maatregelen worden aangekondigd om het aantal inburgeraars te vergroten en
de kwaliteit van de Inburgering te verbeteren.
Ouders kunnen met hun opvoedingsvragen terecht in de Centra voor
Jeugd en Gezin (CJG’s). Er gaat veel aandacht uit naar opvoedondersteuning omdat dit bijdraagt aan het voorkomen van probleemgedrag op
latere leeftijd. Veelal is een gezinsgerichte aanpak van belang omdat
meerdere kinderen in het gezin risico’s lopen. Ook lopen er pilots in drie
CJG’s waarin wordt onderzocht hoe specifieke migrantengroepen beter
bereikt kunnen worden. Het Kabinet wil dat ouders steviger worden
aangesproken op het gedrag van hun kinderen. Als ouders hun verantwoordelijkheid niet nemen, is het van belang dat er waar mogelijk drang
en dwang wordt toegepast. Er wordt onder meer gekeken of er financiële
sancties mogelijk zijn indien ouders zich onttrekken aan de hulpverlening.1 De mogelijkheden voor gezagdragers om te kunnen handelen
indien kinderen zich in de openbare ruimte risicovol gedragen, wordt
vergroot in combinatie met hulp aan gezinnen, indien nodig verplicht in
het kader van de jeugdbescherming via ondertoezichtstelling. Het Kabinet
heeft in december 2008 aangegeven de mogelijkheden voor verplichte
opvoedondersteuning te gaan verruimen, waarbij de burgemeester de
bevoegdheid krijgt kinderen via de Raad voor de Kinderbescherming aan
te dragen bij de kinderrechter. Onder regie van gemeenten moeten
betrokken instanties samenwerkingsafspraken maken over hulpverlening
aan probleemgezinnen. Mochten de instanties geen overeenstemming
bereiken over de coördinatie van de zorg, terwijl er dringend zorg nodig
is, dan heeft de burgemeester de bevoegdheid een instelling aan te wijzen
die er voor verantwoordelijk is dat een gezin goede ondersteuning krijgt
(doorzettingsmacht).

Straatcultuur
De negatieve effecten van de straat- en groepscultuur bij MarokkaansNederlandse jongens vergen een consequente aanpak van overlastgevend
en crimineel gedrag. Er moeten duidelijke grenzen worden gesteld tussen
wat mag en wat niet mag. Onder verantwoordelijkheid van de minister
van BZK zullen in een aantal gemeenten vervolgpilots plaatsvinden met
de «FFKappe»-aanpak, waarin met jongeren die overlast veroorzaken een
contract wordt gesloten over hun gedrag. Wanneer dit niet leidt tot
afname van de overlast, of de jongere het contract niet wenst aan te gaan
en er sprake blijft van overlastgevend gedrag, kan de jongere een bevel
van de burgemeester krijgen. Overtreding van dit bevel leidt tot strafrechtelijke vervolging.
Veel van deze jongens zijn niet direct gemotiveerd een andere weg in te
slaan of om hulp te krijgen. Omdat jongeren vaak uit verveling overlast
veroorzaken, is het, naast een strenge aanpak bij niet te tolereren gedrag,
van minstens zo groot belang hen op een positieve manier uit te dagen en
te laten ontdekken waar ze goed in zijn, bijvoorbeeld door hen sport-,
dans- en muziekfaciliteiten te bieden. Het is daarnaast noodzakelijk dat de
jongens worden uitgedaagd en prikkels krijgen om uit de negatieve
«cultuur» te stappen. Deze jongens moeten zich bewust worden van de
keuzes die ze maken en de gevolgen daarvan. Jongeren moeten leren te
participeren in de samenleving, actief deelnemen waar mogelijk en nodig,
verantwoordelijkheid nemen zodat ze als volwaardig burger een positieve
bijdrage leveren aan de maatschappij. Die drempel is nu vaak te hoog.
Deelname aan activiteiten in groepsverband werkt socialiserend en disciplinerend. In Utrecht zijn goede ervaringen opgedaan met een project dat
zich richt op «peerpreventie» waarbij jongeren die op het verkeerde pad
1

TK (2008) 28 684, nr. 167.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 268, nr. 13

9

zaten nu, onder begeleiding van professionals, worden ingezet als mentor
voor risicojongeren.
Zonder schooldiploma is het toekomstperspectief van jongeren heel
anders dan met een startkwalificatie. Voor een deel van de MarokkaansNederlandse jongeren is het behalen van een startkwalificatie nu nog een
brug te ver. Voor hen is het belangrijk dat ze een programma volgen dat
zich richt op discipline, vaardigheden en dagbesteding, bijvoorbeeld in
een van de Campussen. Er lopen nu 9 pilot-Campussen waaronder een
pilot in Tilburg die zich specifiek richt op Marokkaans-Nederlandse
jongeren. Trainingen (beroepsoriëntatie, empowerment en identiteitsontwikkeling) dragen bij aan het weerbaar maken en moeten zorgen voor
een mentaliteitsverandering bij deze jongens en het geven van een beter
toekomstperspectief, zodat ze beter met tegenslagen om kunnen gaan,
hun gevoelens beter onder controle kunnen houden en minder snel in de
slachtofferrol vallen.
Inzet bevoegdheden gemeenten en effectiviteit justitiële
trajecten: Veiligheid, overlast en criminaliteit
Het beschikbare instrumentarium om de openbare orde te handhaven en
overlast tegen te gaan, is de laatste jaren zoals eerder aangegeven, uitgebreid. Het wetsvoorstel maatregelen bestrijding voetbalvandalisme en
ernstige overlast ligt momenteel ter behandeling bij de Tweede Kamer.
Voor het terugdringen van overlast en criminaliteit is strikte handhaving
cruciaal. Het spreekt vanzelf dat voldoende politiecapaciteit noodzakelijk is
om de problematiek adequaat aan te pakken. De verantwoordelijkheid
over de politie-inzet ligt hoofdzakelijk bij de lokale driehoek. Zoals bekend
onderneemt het rijk verhoogde inspanning om de recherchecapaciteit te
vergroten. Tevens worden deze Kabinetsperiode 500 extra wijkagenten
aangesteld. Met de Korpsbeheerders en het Openbaar Ministerie zal over
de effectiviteit van de politieen justitie inzet en de prioriteitsstelling van de
gezagdriehoeken ten aan zien van de problematiek in de betrokken
buurten worden gesproken.
Bij brief van 12 september 20081 is Uw Kamer geïnformeerd over het
bestaande instrumentarium ten behoeve van de aanpak 12-minners met
(ernstig) probleemgedrag alsmede de extra maatregelen die het Kabinet
wil nemen.
Er komt een landelijk dekkend netwerk van Veiligheidshuizen waar
gemeenten, jeugden zorginstellingen, (jeugd) reclassering, de Raad voor
de Kinderbescherming, politie en officieren van justitie samenwerken in
de aanpak van criminaliteit en overlast. De persoonsgerichte aanpak krijgt
vorm in het casusoverleg tussen deze partijen. Preventie, repressie en
nazorg worden op elkaar afgestemd. Om de problemen van de jeugdige
criminelen bij de kern aan te pakken wordt systematisch in beeld gebracht
wat de criminogene en beschermende factoren zijn. Hierdoor kunnen
gerichter effectieve gedragsinterventies (combinaties van straf en zorg)
worden ingezet. De Erkenningscommissie Gedragsinterventies van
Justitie toetst interventies op hun effectiviteit en heeft inmiddels dertien
verschillende gedragsinterventies als effectief erkend. Het streven is op
termijn alleen nog bewezen effectieve gedragsinterventies in te zetten.

1

TK 2007–2008, 28 684, nr. 167.

Justitie zet zich in, onder meer door inzet van (super)snelrecht, om
doorlooptijden zo kort mogelijk te houden zodat de kans op herhaling
kleiner is. In het kader van het programma Veiligheid begint bij Voorkomen wordt de nazorg na detentie verbeterd zodat recidive wordt teruggedrongen. Om de vereiste daling van de recidive te realiseren zet het
Kabinet in op een persoonsgerichte aanpak, waarbij de dader, het delict

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 268, nr. 13

10

en het risico dat de dader vormt voor de samenleving, belangrijke indicatoren zijn. Bij brief van 29 augustus 20081 is Uw Kamer daarover geïnformeerd. Het wetsvoorstel Versterking van de positie van het slachtoffer in
het strafproces dat in behandeling is bij de Eerste Kamer, geeft meer
mogelijkheden om schade bij de daders te verhalen. De rechter kan een
schadevergoedingsregeling toewijzen. Bij verdachten beneden de 14 jaar
kan de schade bij de ouders worden verhaald.
Per 1 april 2009 is er een sluitend nazorgstelsel voor alle ex-gedetineerde
Marokkaans-Nederlandse jongeren die een JJI verlaten. De straf wordt
gekoppeld aan positieve interventies gericht op gedragsverandering zodat
onderliggende oorzaken van het antisociale of criminele gedrag worden
aangepakt. Na beëindiging van de justitiële titel zorgt justitie voor een
«warme» overdracht aan gemeenten, dat wil zeggen dat de gemeente op
de hoogte wordt gesteld welke ontwikkeling de jongen heeft doorgemaakt
tijdens zijn detentie.
De bewindslieden van Justitie streven in hun beleid ter voorkoming en
bestrijding van criminaliteit een ruimere en meer op de persoon afgestemde toepassing na van voorwaarden in het kader van vervolgingsbeslissingen, bestraffing en voorwaardelijke invrijheidstelling. Daarbij zal
scherper worden gelet op het belang van op culturele factoren en gezinssituatie afgestemde inhoud van die voorwaarden. Een groepsgerichte
aanpak is in veel gevallen een effectieve strategie om overlast en criminaliteit tegen te gaan. Raddraaiers moeten worden geïsoleerd van de meelopers. Het in kaart brengen van hinderlijke, overlastgevende en criminele
groepen volgens de shortlistmethodiek (Beke/Ferwerda) sluit hierbij aan.
Het ministerie van BZK heeft de politiekorpsen middelen beschikbaar
gesteld zodat eind 2009 een landelijk beeld van jeugdgroepen beschikbaar
komt. Iedere probleemjongere (zowel de risicogroep als de harde kern)
moet individueel in beeld zijn bij de gemeente en goed gevolgd worden.
Alleen dan kan de problematiek goed worden aangepakt. Deze jongeren
moeten een op maat gesneden traject krijgen. Wanneer jeugdgroepen in
kaart zijn gebracht kan bij ernstige overlast een gebiedsgerichte aanpak
worden ingezet. De minister van Justitie heeft ten slotte begin 2009
aangekondigd een wijkverbod mogelijk te willen maken bij de aanpak van
overlast in de wijken, onder meer door probleemjongeren. Om die reden
wordt de mogelijkheid onderzocht om de rechter de bevoegdheid te
geven om een vrijheidsbeperkende maatregel, in de vorm van een wijkverbod, op te leggen als zelfstandige maatregel. Op deze manier kan de
rechter rechtstreeks kiezen voor de in het concrete geval meest gewenste
reactie. Deze maatregel kan worden opgelegd in plaats van of naast een
geldstraf of vrijheidsstraf. Momenteel kent het strafrecht de vrijheidsbeperkende maatregel alleen in de vorm van een voorwaarde bij het
opleggen van een voorwaardelijke straf of als voorwaarde bij de schorsing van een voorlopige hechtenis. Wanneer er een mogelijkheid bestaat
tot snelrecht (moet specifiek worden afgekondigd) kunnen overlastplegers, zo snel als mogelijk is, na aanhouding worden berecht en na
bestraffing deze straf aansluitend ondergaan.

1

TK 2007–2008, 24 587, nr. 299.

Effectiviteit onderwijs, jeugdzorg en arbeidstoeleiding
Het Kabinet zet naast deze repressieve maatregelen in op preventieve
maatregelen om te voorkomen dat jongeren vroegtijdig uitvallen en op
het verkeerde pad terechtkomen. Dit gebeurt onder meer door het
programma Aanval op de Uitval om onderwijsachterstanden en voortijdig
schoolverlaten terug te dringen en door het Wetsvoorstel Investeren in
Jongeren (onlangs naar de TK verzonden) dat regelt dat jongeren tussen
de 18 en 27 jaar die zich melden voor een uitkering een aanbod voor
onderwijs of arbeid krijgen. Het is van belang dat gemeenten samen met
bedrijven en instellingen werk maken van het regelen van stageplekken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 268, nr. 13

11

voor jongeren. Hiermee zijn o.a. in Zoetermeer en Rotterdam goede ervaringen opgedaan. Via het programma Diversiteit in het Jeugdbeleid1 gaat
extra aandacht uit naar de ondervertegenwoordiging van migrantengezinnen in de vrijwillige hulpverlening en de oververtegenwoordiging in
de niet-vrijwillige (zwaardere) zorg. Het vergroten van het bereik van
migrantenkinderen en ouders en de effectiviteit van interventies in de
(jeugd)zorg staat in die aanpak centraal. Alleen met een sluitende aanpak
waarbij hulpverleners voldoende samenwerken, kan de multiproblematiek
die in relatief veel Marokkaans-Nederlandse gezinnen aanwezig is, goed
worden aangepakt.

Overige thema’s
Het is noodzakelijk dat personen uit de Marokkaans-Nederlandse gemeenschap ook zelf overlastgevende jongens en hun ouders aanspreken op
hun gedrag. Vanuit de gemeenschap komen steeds meer en meer initiatieven op en wordt het intimiderende gedrag in toenemende mate afgewezen. Het Kabinet vindt het belangrijk dat er in de beleidsontwikkeling en
uitvoering meer en beter wordt samengewerkt met de lokale MarokkaansNederlandse gemeenschap. Het is belangrijk dat de Marokkaans-Nederlandse gemeenschap verantwoordelijkheid neemt in de aanpak van de
problemen. Dit is van belang voor het creëren van draagvlak en het slagen
van de lokale aanpak omdat er gebruik kan worden gemaakt van kennis,
ervaring en het netwerk binnen de gemeenschap. Een aantal gemeenten
heeft dit al opgepakt en ook steeds meer Marokkaanse Nederlanders
mengen zich in het debat of zijn actief als professional in de aanpak. Het
Rijk zal gemeenten en de Marokkaans-Nederlandse gemeenschap ondersteunen bij het vormgeven van een nauwere samenwerking, onder meer
door te faciliteren in het opzetten van netwerken. Ten slotte zal het Rijk
hierover met de organisaties van Marokkaanse-Nederlanders in overleg
treden.
Marokkaans-Nederlandse jongens hebben relatief vaak een intolerante
houding ten opzichte van bijvoorbeeld vrouwen en homo’s. Dit gedrag is
niet te tolereren en tast de samenleving aan. Het is van belang dat deze
jongens belangrijke normen en waarden worden bijgebracht, vooral door
strikte handhaving van het wettelijk verbod op discriminatie.
Te vaak laten Marokkaans-Nederlandse jongeren zich belemmeren door
tegenslagen. Ze moeten leren weerbaar te zijn en te knokken voor een
goede toekomst, trots zijn op hun talenten en laten zien wat ze in huis
hebben. Er zal een programma worden opgezet door het Rijk om dit
thema op lokaal niveau aandacht te geven.
5 Plan van Aanpak voor de samenwerking met gemeenten
1. Ondersteuning lokale aanpak, onder meer met praktijk- en implementatieteams
2. Inzet gezinsmanagers in multiprobleemgezinnen
3. Inzet straatcoaches

5.1. Ondersteuning lokale aanpak, onder meer met praktijk- en
implementatieteams, kennis, onderzoek
Het Kabinet heeft de afgelopen tijd dus veel in gang gezet om overlast
effectiever te kunnen aanpakken. Diverse maatregelen zijn in ontwikkeling
in het kader van het Actieplan overlast en verloedering. Sommige
gemeenten geven echter aan dat de nationale wet- en regelgeving en de
rijksbrede faciliteiten voor de aanpak van deze problematiek onvoldoende
bekend zijn. Het is van belang dat bestaande en nieuwe maatregelen in de
1

TK 2008, 31 007, nr. 52.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 268, nr. 13

12

lokale aanpak van Marokkaans-Nederlandse probleemjongens optimaal
worden benut.
Het Kabinet wil door het inzetten van zogeheten praktijk- en implementatieteams gemeenten ondersteunen bij het vormgeven én uitvoeren van de
aanpak van de overlast en hun veiligheidsbeleid. Deze teams worden
mede ingezet ten behoeve van gemeenten die veel problemen hebben
met Marokkaans-Nederlandse jongeren. Ze bestaan uit lokale experts,
aangevuld met experts van het Rijk. De samenstelling van het team
gebeurt in overleg met de gemeenten en is lokaal maatwerk. Er worden
twee soorten teams ingezet: praktijkteams die worden ingezet bij acute
problemen en implementatieteams die zich richten op een structurele
versterking van de lokale aanpak. Samen met de gemeente wordt een
oplossing gezocht voor het probleem waar de gemeente in een bepaalde
buurt of wijk mee kampt. Hierbij zal ook een koppeling worden gemaakt
met bestaande teams zoals het interactieteam jeugd en veiligheid van
FORUM en de expertgroep diversiteit van het landelijke Expertisecentrum
Diversiteit van de politie.
Een gedegen lokale aanpak zet via concrete samenhangende maatregelen
(bijvoorbeeld in de vorm van een integraal plan van aanpak) onder meer
in op de verschillende leefwerelden van jongeren, veiligheid en overlast,
de samenwerking tussen instanties en organisaties en de coördinatie
vanuit de gemeente. Praktische ondersteuning om de lokale aanpak te
versterken staat centraal. Gemeenten worden actief vanuit het Rijk ondersteund door de inzet van de praktijk- en implementatieteams, kennis en
instrumentarium.
Gemeenten moeten zelf prioriteiten benoemen in de aanpak van hun
problemen, maar er zal ook via prestatieafspraken vanuit de middelen
voor Leefbaarheid en Veiligheid worden aangegeven welke prioriteiten
het Rijk ziet binnen een integrale aanpak. Het Rijk pakt onderwerpen op
die een bovenregionaal karakter hebben en waarbij de MarokkaansNederlandse gemeenschap een belangrijke rol kan spelen. Het gaat dan
onder meer om het opzetten van netwerken van sleutelfiguren en het
organiseren van bijeenkomsten, onderzoek naar effectieve interventies,
het tegengaan van discriminatie en een platform voor kennisuitwisseling.
Het Rijk stelt kennis over een effectieve aanpak van MarokkaansNederlandse probleemjongens beschikbaar aan gemeenten. Het gaat
onder meer om het Kennisfundament ten behoeve van de aanpak van
criminele Marokkaans-Nederlandse jongeren (WODC)1 en om het verzamelen en verspreiden van best practices. Het Rijk zal tevens zorgen dat
gemeenten beschikking hebben over relevante statistische gegevens.
Indien nodig zal het Rijk onderzoek initiëren en de lokale aanpak ondersteunen met experimenten.

1

Thema’s binnen het onderzoek: grenzen
stellen, risicoreductie en opvoeding (WODC
2008).

Het is van belang dat er op lokaal niveau een ambtenaar wordt aangewezen die optreedt als coördinator of projectleider en die als spin in het
web fungeert. Om de lokale aanpak te ondersteunen en korte lijnen tussen
Rijk en gemeenten te realiseren, wordt er een ambtelijk overleg opgezet
met ambtenaren vanuit gemeenten, rijk en provincie, die veel kennis
hebben van deze specifieke problematiek. Dit overleg zal regelmatig
worden gevoerd om problemen, analyses, en goede voorbeelden uit te
wisselen. Het gaat om een samenwerkingsverband met korte lijnen waarlangs praktische zaken zoals kennis over een effectieve aanpak van de
problematiek worden ontwikkeld en gedeeld. Ook zullen regelmatig
mensen uit de praktijk en wetenschappers worden betrokken. Begin 2009
gaat het rijk met gemeenten met problemen met Marokkaans-Nederlandse jongeren in overleg. Wensen en behoeften van gemeenten zullen in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 268, nr. 13

13

verdere traject centraal staan. Er zal voorjaar 2009 een uitvoeringsprogramma worden opgezet waarin al deze aspecten worden meegenomen.
Nieuwe maatregelen:
• Actieve ondersteuning van gemeenten bij het toepassen van instrumenten en bevoegdheden tegen overlast en het opzetten van een lokale aanpak
• Inzet kennisfundament
• Organiseren samenwerking gemeenten en rijk tussen ambtelijke experts en zo nodig
overleg op bestuurlijk niveau

Naast het ondersteunen van een lokale aanpak ligt het zwaartepunt bij de
problemen met (groepen) jongeren op straat en in de gezinnen. Het
Kabinet signaleert op deze twee terreinen de grootste problemen en wil
hier zwaar op inzetten zodat de problemen op lokaal niveau goed kunnen
worden aangepakt en daadwerkelijk kunnen worden teruggedrongen.

5.2 Inzet gezinsmanagers in multiprobleemgezinnen
Preventie en vroegtijdig ingrijpen zijn nodig om problemen later te voorkomen. Ouders zijn primair verantwoordelijk voor de opvoeding van hun
kinderen. In het Jeugd- en Gezinsbeleid staat versterking van de eigen
kracht en laagdrempelige opvoedondersteuning voor gezinnen die dat
nodig hebben voorop. «Vrijblijvendheid voorbij» is uitgangspunt van het
Kabinetsbeleid. Jongeren die problemen veroorzaken én hun ouders
moeten worden aangesproken, als het kan vrijwillig, als het moet met
drang en dwang. Gemeenten krijgen de regie in de jeugdketen in het in
voorbereiding zijnde wetsvoorstel Centra voor Jeugd en Gezin.
Gemeenten zorgen voor sluitende afspraken tussen alle instanties die
hulp of zorg aan gezinnen bieden. Het is van belang dat gemeenten in dat
kader ook afspraken maken over intensieve hulp aan Marokkaans-Nederlandse probleemgezinnen. Eén professional zal Marokkaans-Nederlandse
risicogezinnen intensieve begeleiding geven om (weer) structuur te
brengen in het gezin. Het gaat bijvoorbeeld om het inschakelen van de
juiste zorg, zorg voor goede maaltijden, zorg voor structuur gedurende de
dag etc. Intensieve begeleiding betekent dat een dergelijke gezinsmanager
per week een aantal dagen beschikbaar is voor een gezin. De caseload van
een gezinsmanager moet niet hoger zijn dan 4 à 5 gezinnen. Deze professional is het aanspreekpunt voor het gezin en kan andere hulpverleners
inschakelen indien nodig. Ook de coördinatie van hulp in het gezin kan zo
worden verbeterd. Het is van groot belang dat ouders hulp aanvaarden als
daar aanleiding toe is. Doen ze dit niet, dan dient er in het belang van het
kind actie te worden ondernomen. Deze intensieve inzet van gezinsmanagers brengt extra kosten met zich mee maar is van groot belang voor de
aanpak van de problematiek. In veel gezinnen gaat het fout omdat ouders
tekort schieten in de opvoeding van hun kinderen. Bovendien is een effectieve vroegtijdige interventie op de lange termijn niet alleen maatschappelijk, maar ook financieel lonend omdat zwaardere problematiek kan
worden voorkomen.
Het Rijk zal de betrokken gemeenten extra financieel ondersteunen om
een intensivering van hulp in Marokkaans-Nederlandse probleemgezinnen
op te zetten. Deze middelen zijn beschikbaar binnen de staande begroting
en vormen een aanvulling op de reguliere middelen die gemeenten
ontvangen voor opvoedingsondersteuning, de Centra voor Jeugd en
Gezin en de middelen die via het provinciaal jeugdbeleid beschikbaar
komen. Inzet van de middelen vindt plaats volgens het principe van «Een
gezin, één plan». Onder regie van de gemeenten maken de betrokken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 268, nr. 13

14

instanties afspraken over de afstemming van de hulpverlening aan
gezinnen.
Nieuwe maatregel:
• Intensieve inzet van gezinsmanagers in gemeenten/wijken gericht op MarokkaansNederlandse gezinnen

5.3 Inzet straatcoaches
Het Kabinet wenst ook intensieve inzet van straatcoaches en 8 tot 8
coaches in de wijken waar de problematiek speelt. Het Rijk zal tevens via
best-practices de ervaringen van de inzet, expertise en profiel van deze
coaches uitdragen en verspreiden onder gemeenten. Toezicht in de
buitenruimte is van groot belang om overlast door Marokkaans-Nederlandse jongens terug te dringen.
Straatcoaches kunnen hieraan een belangrijke bijdrage leveren. Deze
professionals weten gezag en respect af te dingen doordat ze de juiste
kwalificaties hebben voor het werken met deze jongens en door hun
uitstraling en affiniteit met de doelgroep. Tot hun takenpakket behoort niet
alleen het aanspreken van de jongens op hun gedrag, zij brengen bijvoorbeeld ook kinderen thuis die na acht uur op straat zijn en spreken de
ouders daarop aan.
In Amsterdam zijn positieve ervaringen opgedaan met zogenaamde 8 tot
8 coaches die jongeren die dreigen af te glijden de hele dag begeleiden.
Hun coachprogramma richt zich onder meer op het aanbrengen van structuur in het leven van jongeren en hun ouders. Ze halen jongeren uit bed
als dat nodig is, zorgen ervoor dat ze op school zitten, regelen huiswerkbegeleiding en sportdeelname en leren jongeren sociale vaardigheden. Zij
richten zich op dagbesteding en structuur van jongeren en werken nauw
samen met politie en de straatcoaches. Per gemeente en naar aard van de
problematiek moet worden bezien welke behoefte er is. Ook is er in een
aantal gemeenten positieve ervaring opgedaan met de inzet van coaches
uit de peergroep die door hun achtergrond dicht bij de jongeren staan.
Nieuwe maatregel:
• Inzet (straat)coaches in wijken waar veel overlast is van Marokkaans-Nederlandse
jongens
• Uitdragen best practices

6 Financiën en rapportage
Voor de (bestaande en in voorbereiding zijnde) maatregelen genoemd in
hoofdstuk 5 zijn binnen de begrotingen van de betrokken departementen
middelen beschikbaar. Voor de inzet van straatcoaches en gezinsmanagers is binnen de WWI begroting 3 miljoen euro beschikbaar vanuit de
middelen voor integratie. BZK stelt komende 3 jaar in totaal 900 000 euro
beschikbaar voor de ontwikkeling en inzet van gezinsmanagers in Gouda.
De extra middelen voor gezinsmanagers zijn aanvullend op de provinciale
Jeugdzorgmiddelen (bijvoorbeeld bij een ondertoezichtstelling), de extra
middelen voor gemeenten voor opvoedondersteuning en de vorming van
Centra voor Jeugd en Gezin via de brede doeluitkering CJG en de gedecentraliseerde WMO-middelen voor preventief jeugdbeleid.
Om gemeenten te ondersteunen in hun lokale aanpak is vanuit het Rijk
per jaar een budget van 1,6 miljoen euro beschikbaar. Dit budget is gericht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 268, nr. 13

15

op landelijke samenwerking, kennisdeling, onderzoek (oa naar effectieve
interventies), deskundigheidsbevordering en conferenties.
Voor financiering van lokale programma’s kunnen gemeenten een beroep
doen op verschillende reguliere en specifieke geldstromen. Via het
Gemeentefonds zijn met ingang van 2010 de middelen voor veiligheid van
WWI, Justitie en BZK via één of meerdere decentralisatie-uitkeringen
beschikbaar. In 2010 bedraagt het totaal van deze middelen 95 miljoen
euro, met ingang van 2011 in totaal 70 miljoen euro (BZK en WWI elk
32 miljoen euro, Justitie 6 miljoen euro, in totaal 70 miljoen euro). Deze
middelen komen via verdeelsleutels beschikbaar voor de G31, mogelijk
aangevuld met een aantal (andere) 100 000+ gemeenten en een aantal
kleinere gemeenten voor de lokale aanpak op gebied van veiligheid en
leefbaarheid. Het Rijk maakt concrete prestatieafspraken met gemeenten
over de inzet van deze middelen en de te behalen zichtbare resultaten
bijvoorbeeld ten aanzien van overlast en criminaliteit. Deze afspraken
moeten nadrukkelijk leiden tot vermindering van de overlast, waaronder
de overlast door Marokkaans-Nederlandse jongeren.
Maatregelen

Beschikbare middelen

• Ondersteunen gemeenten in samenwerking, kennisdeling, onderzoek, deskundigheidsbevordering etc. vanuit het Rijk

1,6 miljoen euro per jaar (WWI en JUS)

• Aanvullende middelen tav Lokale aanpak
gericht op inzet Straatcoaches en gezinsmanagers

3 miljoen euro per jaar (WWI) 3x 300 000 euro
voor Gouda (BZK)

• Ondersteuning lokale programma’s middels
specifieke prestatieafspraken t.a.v. Marokkaans-Nederlandse jongeren vanuit
Veiligheid en Leefbaarheidsmiddelen

G4 5,4 miljoen euro per jaar (DonnermiddelenJUS: specifiek)
G31 2x 32 miljoen euro per jaar voor totale
generieke aanpak Veiligheid en Leefbaarheid
(WWI en Van Montfransgelden BZK, BZK G31
mogelijk aangevuld met een aantal gemeenten)

• Bestaande en in voorbereiding zijnde
maatregelen (H5)

Uit reguliere budgetten JUS, J&G, BZK, WWI,
OCW

Begin 2010 zal door de minister voor WWI worden gerapporteerd over de
ontwikkelingen. Met gemeenten wordt nog besproken in welke vorm dat
zal gebeuren.
7 Conclusies
Gerichte inzet op de problemen van Marokkaans-Nederlandse jongeren is
noodzakelijk. Daarvoor moet extra aandacht uitgaan naar bereik en effectiviteit van de aanpak van deze jongeren en hun ouders. Het Kabinet heeft
de afgelopen twee jaar veel maatregelen getroffen die gemeenten ondersteunen in het terugdringen van de overlast, criminaliteit en recidive en
het vergroten van de veiligheid. Door de concentratie van verschillende
problemen in gezinnen en buurten is het in een aantal gemeenten dringend nodig een integrale lokale aanpak op te zetten gericht op het terugdringen van overlast en criminaliteit en op het verbeteren van het
toekomstperspectief van deze Marokkaans-Nederlandse jongens.
Het Rijk bevordert dat gemeenten het instrumentarium tegen overlast
effectiever kunnen inzetten. Rijk en gemeenten zullen periodiek overleggen. Het Rijk stelt expertise en kennis beschikbaar op verschillende
terreinen zodat gemeenten met de juiste kennis aan de slag kunnen. In
een aantal gemeenten zullen straatcoaches en gezinsmanagers worden
ingezet zodat Marokkaans-Nederlandse ouders bij problemen intensieve
ondersteuning krijgen en de overlast afneemt. Het Rijk ondersteunt de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 268, nr. 13

16

gemeenten waar nodig zodat de problemen daadwerkelijk afnemen.
«Grenzen stellen én Perspectief bieden» in een goede balans, en samenwerking tussen alle betrokken partijen, met name ook met de MarokkaansNederlandse gemeenschap, zijn onmisbaar om deze complexe en hardnekkige problemen aan te pakken.
De minister voor Wonen, Wijken en Integratie,
E. E. van der Laan
De minister van Justitie,
E. M. H. Hirsch Ballin
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
G. ter Horst
De minister van Jeugd en Gezin,
A. Rouvoet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 268, nr. 13

17

Bijlagen:1

1. Feiten en cijfers
2. Overzicht bestaande en in voorbereiding zijnde maatregelen

1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 268, nr. 13

18