BIJLAGE 3
REGIOSPECIFIEK PAKKET ZUIDERZEELIJN
Vierde Voortgangsrapportage najaar 2011
Convenant Regiospecifiek Pakket
Op 23 juni 2008 is het Convenant Regiospecifiek Pakket (RSP) Zuiderzeelijn1 ondertekend door de
toenmalige minister van Verkeer en Waterstaat, de voorzitter van de Stuurgroep Zuiderzeelijn en de
gedeputeerden van de provincies Fryslân, Groningen, Drenthe en Flevoland. De projecten uit het
RSP richten zich op de versterking van de ruimtelijke structuur van Noord-Nederland (incl. Noordoostpolder) en het verbeteren van de bereikbaarheid van de regio, via openbaar vervoer en weg. De
totale RSP-investering in Noord-Nederland bedraagt circa € 3,19 miljard. Het aandeel van de regio
hierin bedraagt circa € 705 miljoen en van de markt- en kennispartijen bijna € 211 miljoen2.
Het RSP bestaat uit drie onderdelen:
1. Ruimtelijk-economisch programma;
2. Concrete bereikbaarheidsprojecten;
3. Regionaal mobiliteitsfonds.
RUIMTELIJK-ECONONOMISCH PROGRAMMA
Algemeen
Het ruimtelijk economisch programma (REP), met een looptijd tot en met 2020, is gericht op het
versterken van kansrijke sectoren en de ruimtelijk-economische structuur van Noord-Nederland. Het
programma biedt zowel mogelijkheden voor projecten die kennispieken en speerpuntsectoren
versterken (projecten op het gebied van energie, watertechnologie, sensortechnologie, life sciences,
agribusiness, chemie, toerisme en metaal) als voor projecten die flankerend / voorwaardenscheppend van aard zijn (MKB Algemeen, arbeidspotentieel, specifieke vestigingslocaties en
woon/leefklimaat).
Voor het REP is een rijksbijdrage van € 308 miljoen en een regionale bijdrage (lagere overheden)
van € 105 miljoen beschikbaar. Daarnaast zorgt de regio voor cofinanciering vanuit de markt- en
kennispartijen van € 211 miljoen.
Budget:
Rijksbijdrage REP-rijk
Rijksbijdrage REP-regio
Totaal rijksbijdrage

150
158
308

Regionale bijdrage REP-regio
Markt- en kennispartijen
Totaal

105
211
624

Voortgang REP-Rijk
Onder regie van het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I) wordt € 150
miljoen rijksbijdrage REP-rijk (prijspeil 2007) ingezet met een duidelijke focus op grote projecten
binnen de kennispieken. Het rijk heeft aangegeven bij de bestemming van het rijksdeel REP dicht bij
de eerste vier bovengenoemde programmalijnen te willen blijven (energie, watertechnologie,
sensortechnologie en life sciences), maar behoudt zich het recht voor om (bij uitzondering) ook
middelen in te zetten op de overige programmalijnen. In verband met de verantwoordelijkheid voor
het binnenhalen van cofinancieringsmiddelen zal afstemming met de noordelijke provincies plaatsvinden. Regio en EL&I dragen voor het rijksdeel gezamenlijk enkele grote projecten aan. EL&I
besluit over de precieze inzet van de rijksgelden.
1
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008-2009, 31.700 A, nr.19.
De bedragen uit het convenant zijn inclusief BTW, Voorbereiding en Toezicht, Onvoorzien en Risico‟s
gebaseerd op prijspeil 2007. In deze rapportage is herrekend naar prijspeil 2011 tenzij anders vermeld,
waarbij de indexering enig jaar alleen over dat deel wordt toegepast dat nog niet is uitbetaald. De bedragen
vermeld in de rapportage betreffen het totaal en worden daarmee inclusief de gedane bestedingen
gepresenteerd.

Vierde Voortgangsrapportage RSP najaar 2011

1

In 2010 is een bijdrage toegekend aan een aantal projecten. Dit zijn de projecten EDGAR (Energy
Delta Gas Research), Life Lines en Eriba. Met deze projecten is het REP-rijk tot en met 2012
grotendeels belegd. Over de invulling van het deel na 2012 vindt nog overleg plaats tussen de regio
en EL&I. Het gaat hierbij om de volgende projecten: IJkdijk, Dome, Dairy Campus, Energy Campus,
Energy Valley IV, Blue Energy en Wetsus.
Voor al deze projecten geldt dat er een businesscase moet komen. Deze zal door regio en indieners
met EL&I worden besproken.
Voortgang REP-regio
De invulling van het regionale deel van de rijksbijdrage (rijksbijdrage REP-regio) en de regionale
bijdrage is een verantwoordelijkheid van de betrokken provincies. De regio heeft hierbij de volledige
zeggenschap over de selectie van en besluitvorming over de projecten.
Groningen
Door de provincie Groningen zijn inmiddels vier projecten toegekend voor een totaalbedrag van € 55
miljoen Dit betreft de projecten Life Lines (€ 13 miljoen) en Eriba (€ 4 miljoen). Deze projecten
hebben tevens een bijdrage gekregen vanuit het REP-rijk en zijn momenteel volop in uitvoering.
Daarnaast is € 3 miljoen toegekend aan het Programma arbeidsmarkt in het kader van de
provinciale Versnellingsagenda. Dit programma wordt naar verwachting eind 2011 afgerond. Tot slot
is recent € 35 miljoen definitief beschikbaar gesteld voor het project Grote Markt-Forum. Dit project
betreft een majeure ingreep in het centrum van de stad Groningen. Doel van het project is om het
oostelijk deel van de binnenstad een nieuwe economische impuls te geven en cultuurhistorische
waarden te herstellen. Hierbij wordt een nieuwe publiekstrekker gebouwd: het Groninger Forum. Het
Forum wordt een centrum voor uitwisseling van kennis, cultuur, historie, informatie en een
brandpunt voor debat.
Drenthe
Drenthe heeft de keuze gemaakt om het grootste deel van de regionale REP-middelen in te zetten
voor projecten gerelateerd aan de Integrale Gebiedsontwikkelingen Assen-FlorijnAs en AtalantaEmmen. In Assen zijn hiervoor onder meer sensortoepassingen en economische ontwikkelingen rond
het TT-circuit in beeld, in Emmen energie- en sensorprojecten ten behoeve van de nieuwe dierentuin. Een definitieve keuze is nog niet gemaakt. Verder is een grootschalig biobased energyproject,
dat vanaf 2012 gaat lopen, in beeld.
Fryslân
In Fryslân zijn meerdere projecten in beeld voor een bijdrage uit het regionale deel van het REP. Te
noemen zijn de projecten “Heerenveen Stad van Sport” en diverse projecten uit het Friese Merenprogramma. Een en ander moet nog door Provinciale Staten van Fryslân worden bekrachtigd. De
inzet op het regionale deel van het REP is mede afhankelijk van de projecten die uit het rijksdeel
van het REP worden gefinancierd. Verdere besluitvorming volgt dan ook na de besluitvorming over
het REP-rijk.
Flevoland
Flevoland zet met het REP-regio in op drie maatregelen:
1. Versterking van het innovatief potentieel en ondernemerschap;
2. Verbeteren van het arbeidspotentieel, de diversiteit van het MKB en van het vestigingsklimaat;
3. Versterking van het toeristisch potentieel.
In dat verband heeft Flevoland voor twee projecten REP-middelen gecommitteerd, te weten voor de
verbetering van de Vollenhoverbrug (€ 0,4 miljoen) en de N50 Emmeloord - Ens. Voor laatstgenoemd project komt vanuit het REP € 17 miljoen beschikbaar, waarvan € 6,5 miljoen vanuit de
regio. In het najaar van 2011 wordt de provinciale verkenning afgerond en zal de minister op basis
daarvan de voorkeursoplossing vastleggen. Het rijk pakt daarna de verdere planuitwerking op.
Verder zijn in het kader van het REP verschillende projecten in voorbereiding zoals Compoworld. Dit
project beoogt de versterking van het composietencluster, waarmee forse investeringen in
composietentechnologie ten behoeve van onder meer de luchtvaartsector zijn gemoeid.

Vierde Voortgangsrapportage RSP najaar 2011

2

CONCRETE BEREIKBAARHEIDSPROJECTEN
Algemeen
De lijst met concrete projecten is limitatief en bestaat uit de volgende projecten:
1. A7 Zuidelijke Ringweg Groningen (ZRG) fase 2;
2. Bereikbaarheid Leeuwarden;
3. Bereikbaarheid Assen;
4. N50 Ramspol - Ens;
5. Openbaar Vervoer.
Daarnaast is conform de motie Koopmans3 € 166 miljoen beschikbaar gesteld voor maatregelen op
het noordelijke kernnet spoor.
De voortgang van de concrete bereikbaarheidsprojecten wordt besproken in het bestuurlijk overleg
MIRT.
Voortgang
Ad. 1. A7 Zuidelijke Ringweg Groningen (ZRG)
Conform het convenant is € 661 miljoen (waarvan € 212 miljoen ten laste van het MIRT)
beschikbaar. In overleg tussen het toenmalige ministerie van Verkeer en Waterstaat, de provincie
Groningen en de gemeente Groningen is een bestuurlijk voorkeursalternatief ontwikkeld. Het
bestuurlijk voorkeursalternatief gaat uit van een oplossing op het bestaande tracé, bestaande uit
een variant met een verdiept liggende bak met overkluizingen („deksels‟). De afspraken met
betrekking tot het bestuurlijk voorkeursalternatief zijn vastgelegd in een bestuursovereenkomst,
d.d. 10 november 2009. De ministers van VenW en VROM, die samen het Bevoegd Gezag voor dit
project vormden, hebben op 18 december 2009 het Bestuurlijk voorkeursalternatief uit de
verkenning bekrachtigd in een Aanvangsbeslissing, die is gepubliceerd in de Staatscourant 2009 nr.
20.506, d.d. 30 december 2009. In opdracht van het Bevoegd Gezag wordt thans de planuitwerking
uitgevoerd. Onderdeel van het Plan van Aanpak is ook het waarborgen van de bereikbaarheid van
stad en regio tijdens de ombouw van de Zuidelijke Ringweg. De OTB/MER gaat volgens planning in
2012 ter visie, het TB moet in 2013 worden vastgesteld. Het project is opgenomen in bijlage 2 van
de Crisis- en herstelwet.
Vooruitblik 2012: Het project doorloopt de planuitwerkingsfase. In 2012 zal het OTB/MER ter visie
gaan.
Ad. 2. Bereikbaarheid Leeuwarden
Conform het convenant is € 234 miljoen beschikbaar voor het project Bereikbaarheid Leeuwarden.
Door Fryslân wordt gestuurd op een taakstellend budget van € 209 miljoen. Met de uitvoering van
dit project wordt de capaciteit en betrouwbaarheid van de verkeersafwikkeling rond Leeuwarden
verbeterd door het treffen van maatregelen op regionale invalswegen.
Het project bestaat uit de volgende onderdelen:
a.

Bijdrage (RSP ad € 28 miljoen) aan het project N31 Leeuwarden (Haak om Leeuwarden)
De minister van VenW heeft op 26 februari 2010 het Tracébesluit RW31 Leeuwarden
vastgesteld. Op 29 mei 2010 hebben het Rijk, de gemeente Leeuwarden en de provincie Fryslân
de realisatieovereenkomst Tracébesluit RW31 Haak om Leeuwarden getekend. Dit project is
inmiddels zo ver gevorderd dat de aanbestedingsprocedure in het 1 e kwartaal van 2012 zal
worden afgerond. Vervolgens kan begonnen worden met de daadwerkelijk bouw.

b.

Westelijke Invalsweg
De Westelijke Invalsweg (WIW) is een 2x2 stadsautoweg met gelijkvloerse kruispunten met
verkeerslichten geregeld (fase 1). Oostelijk van de Zwettestraat wordt de weg uitgevoerd als
2x1 weg (fase 2). Binnen het project worden de volgende twee fasen onderscheiden:

3

TK 27.658, nr. 41

Vierde Voortgangsrapportage RSP najaar 2011

3

fase 1: aansluiting op de Haak tot en met de aansluiting op Zwettestraat (inclusief een
aquaduct Van Harinxmakanaal);
fase 2: gedeelte Zwettestraat tot en met de aansluiting op de Tesselschadestraat.
Het totale budget voor de WIW is € 89,9 miljoen. Fase 1 maakt onderdeel uit van het
Tracébesluit en de Realisatieovereenkomst RW31. Over fase 1 hebben de provincie Fryslân en de
gemeente Leeuwarden op 1 maart 2011 een realisatieovereenkomst afgesloten waarin
verantwoordelijkheden en rolverdeling inzake de uitvoering van deze fase zijn vastgelegd.
Verwacht wordt dat de gemeenteraad eind 2011 het realisatiebesluit voor fase 2 van de WIW zal
behandelen en vaststellen.
-

c.

Drachtsterweg en omgeving
De doorstroming op het complex van kruispunten op de Drachtsterweg en omgeving is
onvoldoende en dient ingrijpend te worden aangepast. Uiteindelijk zal het Drachtsterplein
worden gereconstrueerd tot een met verkeerslichten geregeld kruispunt met fietstunnels. De
weg-waterkruising zal worden uitgevoerd als aquaduct en de aansluiting Zuiderburen wordt
ongelijkvloers verdiept aangelegd. Daarnaast is voorzien in enkele kruisende structuren voor
fietsers, wijkverkeer en water. Het totale budget voor Drachtsterweg en omgeving bedraagt
€ 90,7 miljoen.
Voor het Drachtsterplein geldt dat de ruimtelijke procedure is doorlopen. Het verleggen van de
kabels en leidingen zal dit najaar worden afgerond. De realisatiefase zal naar verwachting tot
eind 2012 duren. Voor het overige deel van het project (waaronder het aquaduct) is de
ruimtelijke procedure dit voorjaar gestart.

Vooruitblik 2012:
Project N31 Leeuwarden: Start uitvoering vindt in het voorjaar van 2012 plaats.
Project Westelijke Invalsweg: Onderdeel fase 1 bevindt zich in de realisatiefase, fase 2 doorloopt
de planuitwerkingsfase.
Project Drachtsterweg en omgeving: Onderdeel reconstructie Drachtsterplein bevindt zich in de
realisatiefase en zal naar verwachting kunnen worden afgerond; de andere projectonderdelen
doorlopen de planuitwerkingsfase.
Ad. 3. Bereikbaarheid Assen
Conform het convenant is € 234 miljoen beschikbaar voor het project „Bereikbaarheid Assen‟,
waarop € 21 miljoen moet worden inverdiend. Hierop wordt nadrukkelijk gestuurd. Het project
bestaat uit de volgende onderdelen:
a.

Bijdrage (RSP ad € 13 miljoen prijspeil 2009) aan het project N33 Assen - Zuidbroek
Op 29 mei 2010 hebben het Rijk, de provincie Groningen en de provincie Drenthe het convenant
„Bestuurlijke afspraken inzake Verdubbeling N33 Assen - Zuidbroek‟ getekend.

b.

Project FlorijnAs Bereikbaarheid
De FlorijnAs omvat een grootschalig programma van integrale gebiedsontwikkeling langs de
belangrijkste binnenstedelijke noord-zuidverbinding (Stadsboulevard) in Assen en het weer
bevaarbaar te maken kanaal (Blauwe As, fase 2). Het bereikbaarheidsproject is daar onderdeel
van en omvat de volgende onderdelen:
de stadsboulevard inclusief aanpassing centraal station Assen en het omliggende gebied;
de aansluiting van het werklandschap en de toeristisch recreatieve zone Assen-Zuid op de
N33 en de A28 inclusief een hoogwaardige openbaar vervoerverbinding met het TT-circuit en
de N371;
bevaarbaar maken van „Het Kanaal‟: De Blauwe As;
station Assen-Zuid (zie ook concreet project Openbaar Vervoer).
Voor de Stadsboulevard dient in 2011 op basis van een vast te stellen conceptuele visie het
tracé in een voorlopig ontwerp nader te worden uitgewerkt. In de Masterstudie FlorijnAs zijn
twee mogelijke varianten aangegeven voor het Stationsgebied (de pleinvariant en de autotunnelvariant). Besluitvorming over de twee varianten heeft plaatsgevonden en er is gekozen
voor de autotunnelvariant. In het najaar 2011 wordt de gekozen variant verder uitgewerkt in
een ontwerp.

Vierde Voortgangsrapportage RSP najaar 2011

4

De infrastructurele elementen waaronder het nieuwe treinstation met transferium en OVvoorzieningen zijn van groot belang voor de ontwikkeling van Assen-Zuid. In 2011 is de
planontwikkeling in een verder stadium gekomen. In oktober 2011 is het bestemmingsplan voor
de gebiedsontwikkeling door de raad vastgesteld.
Er is begonnen met de voorbereidende werkzaamheden om de Blauwe As 2e fase bevaarbaar te
maken. Begin 2012 kan begonnen worden met de uitvoering.
De totale investeringen in verbetering van de bereikbaarheid en de omliggende gebiedsontwikkeling
zijn geraamd op circa € 1,5 miljard.
Vooruitblik 2012:
Stadsboulevard: Vaststellen bestemmingsplan, uitwerking delen op niveau definitief ontwerp.
Assen-Zuid: voortgang afhankelijk van start verdubbeling N33.
Blauwe As 2e fase: afronding uitvoering deel 1, start uitvoering deel 2 (totale uitvoering bestaat
uit drie delen).
Crisis en herstelwet
De structuurvisie FlorijnAs is geschreven op basis van de structuurvisie Assen 2030 en de
Masterstudie FlorijnAs, inclusief de bijbehorende plan-MER, waarin de milieugevolgen van de
realisatie van het FlorijnAs-programma zijn onderzocht. De Structuurvisie FlorijnAs is opgesteld in
samenspraak met de betrokken bestuursorganen. Dit commitment is vertaald in een ondertekend
document waarmee zij verklaren in te stemmen met de Structuurvisie FlorijnAs. De publieke
partners hebben zitting in de Chw-projectcommissie die beoordeelt of de plannen conform de visie
worden uitgewerkt. In oktober 2011 is de structuurvisie vastgesteld in de raad.
MIRT-onderzoek
Het MIRT-onderzoek FlorijnAs wordt in het najaar 2012 afgerond.
Ad. 4. N50 Ramspol-Ens
Het traject Ramspol - Ens wordt 2x2 rijstroken. Het weggedeelte wordt aangelegd aan de westkant
van de huidige weg, die behouden blijft voor regionaal verkeer. Bij Ens komt een ongelijkvloerse
aansluiting in de vorm van een half klaverblad. In plaats van de huidige Ramspolbrug wordt een
hogere en bredere brug gebouwd. Hierdoor hoeft het vaarwegverkeer minder lang te wachten en
kan het wegverkeer beter doorrijden. De brug wordt 13 meter hoog en 18 meter breed (2x2
rijstroken + de regionale weg + fietspad). Bovendien wordt de brug energieneutraal. De energie die
vrijkomt bij het afremmen van de beweegbare klep als de brug dichtgaat wordt opgeslagen. Samen
met de door zonnecellen opgewekte energie moet dat genoeg zijn om de brug weer te openen.
Het traject Ramspol - Ens valt onder de Spoedaanpak. Vanuit het RSP wordt € 26 miljoen
bijgedragen. De werkzaamheden zijn gestart in mei 2010 en worden afgerond in 2013.
Ad. 5. Openbaar Vervoer
Conform het convenant is € 316 miljoen beschikbaar. Dit project bestaat uit de volgende
onderdelen:
a.

Partiële uitbreiding spoor Groningen - Leeuwarden (€ 126,4 miljoen)
De huidige capaciteit van de spoorlijn Groningen - Leeuwarden is onvoldoende om het aantal
reizigers en de toekomstige groei te faciliteren. Er rijden nu twee stoptreinen en één sneltrein
per uur. Om aan de vraag te kunnen voldoen zouden er twee stop- en twee sneltreinen per uur
moeten gaan rijden. De huidige infrastructuur heeft hiervoor onvoldoende capaciteit. Daarom
wordt ingezet op de volgende maatregelen:
dubbelspoor Zuidhorn - Hoogkerk;
snelheidsverhoging Leeuwarden - Veenwouden;
snelheidsverhoging Zuidhorn - Groningen.
Verder worden de mogelijkheid voor een nieuw station Hoogkerk, eventueel benodigde
geluidwerende maatregelen en de overwegveiligheid op het hele traject onderzocht. Ten aanzien
van de doortrek van Groningen naar Werpsterhoek is besloten deze voorlopig niet te realiseren

Vierde Voortgangsrapportage RSP najaar 2011

5

en behoort dan ook niet meer tot de scope van het project. Over de doortrek vanuit Leeuwarden
naar Assen-Zuid is nader besluitvorming gepland in het voorjaar van 2012.
De variantenstudie wordt uitgevoerd en de verwachting is dat begin 2012 een besluit genomen
kan worden over de voorkeursvariant.
Vooruitblik 2012: In 2012 wordt de definitieve voorkeursvariant vastgesteld en vindt de
aanbesteding plaats.
b. Stations Assen-Zuid en Leeuwarden-Werpsterhoek en spoor voor nieuwe stations (€ 46 miljoen)
-

Station Assen-Zuid
Taakstellend budget voor het station Assen-Zuid is € 16,2 miljoen. Het betreft hier onder andere
de spooraanpassingen in verband met de eventuele doortrek Leeuwarden - Assen-Zuid en het
bouwkundige deel van het station. De ontsluiting van het station is onderdeel van het project
„Bereikbaarheid Assen‟.
Vooruitblik 2012: Door ProRail is een onderzoek uitgevoerd naar de technische haalbaarheid van
het station Assen-Zuid. Hieruit blijkt dat dit station gerealiseerd kan worden. De NS dient te
berekenen of het station ook te exploiteren is. De uitkomst van deze studie is de basis voor
verder overleg en nadere besluitvorming in het begin van 2012.

-

Station Leeuwarden-Werpsterhoek
De studie van ProRail, provincie Fryslân en de gemeente Leeuwarden naar oplossingen binnen
het taakstellend budget van € 29,5 miljoen is afgerond. Alhoewel de NS nog geen bedieningsgarantie heeft afgegeven, is ProRail gestart met de planstudie. Dit in verband met de realisatietermijn van de onderdoorgangen.
Vooruitblik
2012:
planuitwerkingsfase.

c.

Het

project

station

Leeuwarden

Werpsterhoek

doorloopt

de

Kolibri trein, infra Q-liners en overig (€ 144 miljoen)
Trein:
1. Reactivering van de spoorlijn Groningen - Veendam
Met de reactivering is de OV-as Groningen - Hoogezand-Sappemeer - Veendam verbeterd als
onderdeel van het regionaal HOV stelsel waarbinnen de belangrijkste woon- en werklocaties in
de regio met elkaar verbonden worden. Daarnaast is op het traject Groningen - Zuidbroek een
frequentieverhoging gerealiseerd van twee naar vier treinen per uur.
Sinds mei 2011 rijdt de personentrein tussen Groningen en Veendam. Het project is daarmee
afgerond.
2.

Doorkoppeling plus upgrade station Groningen (Hoofdstation)
De lijnen uit de richtingen Nieuweschans/Leer en Veendam zijn niet gekoppeld aan de lijnen
richting Roodeschool en Delfzijl, waardoor doorgaande reizigers op station Groningen moeten
overstappen. Om de doorkoppeling te realiseren dienen op station Groningen sporen weer met
elkaar verbonden te worden. Door het doorkoppelen van treinen zullen meer reizigers gebruik
gaan maken van de trein, hetgeen de bereikbaarheid van de regio ten goede komt.
Voor nadere informatie over dit project wordt verwezen naar het verderop beschreven project
“Knoop Groningen” als onderdeel van het project “Bereikbaarheid gebiedsontwikkeling
Groningen centrale zone”.

3.

Facelift stations
Omdat de voorzieningen voor de reiziger op en om de stations onvoldoende waren is een plan
met verbeteringsmaatregelen opgesteld. Uitvoering van deze verbeteringsmaatregelen
betekent een kwaliteitsimpuls op de stations en de directe stationsomgeving waardoor de

Vierde Voortgangsrapportage RSP najaar 2011

6

waardering van de reizigers voor het vervoer per trein groeit en het aantal reizigers met de
trein zal toenemen. Het project is onder te verdelen in een viertal deelprojecten:
1. uitbreiding fietsenstallingen
2. DRIS (Dynamisch Reizigers Informatie Systeem)
3. uitbreiding / verbetering P+R terreinen
4. stationsoutillage
Voor de realisatie van de deelprojecten is aansluiting gezocht bij projecten van ProRail. De
realisatie van deelproject 1 is inmiddels voor een deel afgerond. Inzet is om eind 2011 te
kunnen starten met de realisatie van deelproject 2. Binnen deelproject 3 is reeds een aantal
P+R-terreinen gerealiseerd. De realisatie van de overige deelprojecten zal plaatsvinden tussen
2012 en 2015.
Vooruitblik 2012: Het betreft diverse deelprojecten. Deze bevinden zich in de verkenningsfase,
planuitwerkingsfase of realisatiefase.
Infrastructuur t.b.v. Q-liners en HOV-bus:
4. Aanleggen van businfrastructuur om de reistijd van Q-liners en overige bussen op HOVlijnen te verkorten. Dit kan bestaan uit aparte busbanen of het zodanig aanpassen van
verkeersregelinstallaties dat de bus prioriteit krijgt.
5. Aanleggen en verbeteren van de kwaliteit van busstations en transferia om de kwaliteit van
HOV-bus te verbeteren.
De verkenningsfase voor dit (gecombineerde) project is in de loop van 2010 afgerond en
heeft geresulteerd in een lijst van projecten die voor een bijdrage in aanmerking kunnen
komen. In het voorjaar van 2011 hebben Provinciale Staten van de provincie Groningen de
lijst van projecten vastgesteld. Tevens hebben Provinciale Staten zich uitgesproken over
het bijbehorende toetsingskader. Dit toetsingskader maakt het mogelijk tot nadere
prioritering binnen de lijst van projecten te komen. Inmiddels zijn de eerste projecten in
uitvoering genomen. Voor de overige projecten geldt dat de planuitwerkingsfase inmiddels
loopt, of de komende jaren gaat lopen.
Vooruitblik 2012: Het gaat om diverse deelprojecten.
planuitwerkingsfase of realisatiefase.

Deze bevinden zich in de

MOTIE KOOPMANS
Algemeen
Conform de Motie Koopmans is vanuit het budget voor Programma Hoofdfrequent Spoorvervoer
€ 166 miljoen beschikbaar gesteld om intensivering van de treindienst mogelijk te maken en
kosteneffectieve maatregelen te treffen om de rijtijden tussen Noord-Nederland en de Randstad te
verbeteren. Daarnaast is in lijn met de afsprakenlijst bestuurlijk overleg MIRT najaar 2009 een
budget van € 5 miljoen (prijspeil 2007), oorspronkelijk gereserveerd in het kader van reistijdverbetering Randstad - regio (amendement Van Hijum/Dijksma, TK 30.800A, nr.18), toegevoegd
aan het budget van de Motie Koopmans.
Voortgang
ProRail heeft in 2011 de “update van de capaciteitsanalyse Zwolle - Groningen/Leeuwarden”
uitgevoerd. Deze update is gebaseerd op de meest recente inzichten van de treinbedieningen tussen
Zwolle - Groningen/Leeuwarden en Zwolle - Emmen. Tevens zijn de laatste inzichten ten aanzien
van de reistijdwinsten van de aanpassingen te Zwolle en de boogaanpassing bij Hoogeveen
verwerkt. Op basis van de update is besloten:
de boogaanpassing te Hoogeveen verder uit te werken;
de seinoptimalisatie tussen Zwolle en Meppel uit te werken;
te onderzoeken welke effecten en kosten seinaanpassing bij zes stations tussen Zwolle - Groningen/
Leeuwarden heeft;

Vierde Voortgangsrapportage RSP najaar 2011

7

-

-

dat ProRail in de netverklaring de snelheid van de het goederenpad aanpast. In combinatie met een
aantal kleinere aanpassingen aan de infrastructuur is dan geen inhaling van het goederenverkeer
door de IC meer nodig;
te onderzoeken op welke wijze de brugopening over het Van Harinxmakanaal verkort kan worden;
de planuitwerkingen van de aanpassing aan de boog Herfte en van de inhaling van het goederenverkeer te Meppel te stoppen.

Andere projecten die ten laste van het budget van de Motie Koopmans komen:
Onderdoorgang Wolvega om de Noort. Het voorkeursalternatief is gereed;
Een Quick Scan naar oostelijke ontsluiting station Wolvega is gestart;
Zwolle: verhoging van de in- en uitrijsnelheden is in uitvoering, gereed december 2012;
Het station Groningen Europapark wordt voorbereid op een viersporige situatie. Hiervoor is € 4
miljoen beschikt;
Viersporigheid tussen Groningen en Groningen-Losplaats (inclusief uitbreiding station Europapark):
de planuitwerking en het resterende budget (€ 32 miljoen) zijn toegevoegd aan het project “Knoop
Groningen” (zie onder project “Bereikbaarheid gebiedsontwikkeling Groningen centrale zone”).
Vooruitblik 2012: Projecten worden verder uitgewerkt.
REGIONAAL MOBILITEITSFONDS (RMF)
Algemeen
Het mobiliteitsfonds betreft de mobiliteitsprojecten die door de regio worden bepaald. Het rijk
betaalt € 526 miljoen aan deze projecten mee, terwijl de regio (minimaal) € 495 miljoen bijdraagt.
In het convenant wordt dan ook gesproken over een totaal van € 1.021 miljoen (oorspronkelijk
totaal € 970 miljoen = prijspeil 2007). Projecten worden geheel of gedeeltelijk uit dit fonds betaald.
Noord-Nederland komt tot de volgende lijst van projecten:
1.
Bereikbaarheid gebiedsontwikkeling Emmen-Centrum;
2.
Spoorlijn Zwolle - Coevorden - Emmen;
3.
Bereikbaarheid gebiedsontwikkeling Heerenveen;
4.
Bereikbaarheid gebiedsontwikkeling Groningen Centrale Zone;
5.
Bereikbaarheid Lauwersmeergebied;
6.
Bereikbaarheid Veenkoloniën;
7.
Spoorlijn Heerenveen - Drachten - Groningen;
8.
A6/A7 Knooppunt Joure;
9.
N31 Harlingen (traverse Harlingen) en gebiedsontwikkeling Harlingen;
10. Gebiedsontwikkeling Noordoost Fryslân / Centrale As;
11. Kolibri-RegioTram;
12. IGO Coevorden Stationsomgeving en Coevorden-Zuid.
Voortgang
Ad 1.

Bereikbaarheid gebiedsontwikkeling Emmen-Centrum
Het betreft hier de bereikbaarheidsprojecten Ondertunneling Hondsrugweg, Upgrading
Boermarkeweg en Capaciteitsvergroting aansluiting(en) N34.
Deze projecten maken deel uit van Atalanta, de Integrale gebiedsontwikkeling EmmenCentrum, verder bestaande uit „Mensenpark‟ op de Hoofdstraatlocatie (de huidige locatie van
Dierenpark Emmen, DPE), verplaatsing van Dierenpark en Theater naar de nieuwe locatie
Centrum West, omvorming tot Belevenspark („DPE-Next‟) en Verbindingsplein tussen
bestaande centrum en het nieuwe Centrum West.
Er wordt een MIRT-verkenning uitgevoerd naar optimalisatiemogelijkheden van met name de
Hoofdstraatlocatie, zodanig dat met behoud van de beoogde ruimtelijke kwaliteit het tekort
op het project kan worden teruggebracht. De voortgang van de MIRT-verkenning wordt
besproken in het bestuurlijk overleg MIRT Noord-Nederland.
Een raadsbesluit is genomen ten aanzien van de bouw en aanleg van DPE-Next: het nieuwe
dieren-„belevens‟-park met daarin een theatervoorziening. De toekomstige mobiliteitsvraag
van DPE wordt in de plannen meegenomen. Voor het Verbindingsplein is een interactief

Vierde Voortgangsrapportage RSP najaar 2011

8

traject met bewoners en ondernemers uitgevoerd, uitmondend in een document ten behoeve
van het pleinontwerp. Samen met stakeholders wordt de bereikbaarheid van EmmenCentrum tijdens de bouwwerkzaamheden in de komende periode voorbereid.
Vooruitblik 2012: De realisatie van de tunnel in de Hondsrugweg start in de 1 e helft 2012
(aanbesteding mei 2012), de overige twee bereikbaarheidsprojecten doorlopen de
verkenningsfase. Als de besluitvorming over de financiering van DPE-Next positief uitvalt,
start de realisatiefase begin 2012.
Ad 2.

Spoorlijn Zwolle - Coevorden - Emmen
De enkelsporigheid over het grootste deel van de lijn Zwolle - Emmen en de huidige
bediening van deze treindienst zijn beperkende factoren voor het realiseren van een meer
hoogwaardige treindienst. Het einddoel is de inzet van hoogwaardig treinmaterieel en een
betere dienstverlening met een treinbediening met twee IC- en twee stoptreinen per uur.
Met de gunning van de concessie voor de treindienst aan Arriva (die start in december 2012)
en de reservering van Rmf-gelden voor infrastructurele verbeteringen op deze lijn zijn de
randvoorwaarden vervuld om een verbeterplan op te zetten en uit te voeren. Dit plan wordt
opgesteld door de gezamenlijke opdrachtgevers (Drenthe, Overijssel en Twente) in
samenwerking met Arriva en Prorail en de betrokken gemeenten. Het plan heeft betrekking
op beide Vechtdallijnen (Zwolle - Emmen en Almelo - Mariënberg, waarvan alleen de eerste
onderdeel is van het Rmf). Onderdeel van het Rmf is ook de uitplaatsing van het rangeerterrein uit het centrum van Coevorden (zie ook ad 12). Het verplaatste station Emmen-Zuid
(voorheen Emmen Bargeres) kwam in april 2011 met transferium en tunnel in de kruisende
N853 gereed en is inmiddels in gebruik. Verder geldt dat de eerste maatregelen worden
getroffen aan o.a. de beveiliging en overwegen op het tracé. Ook is opdracht gegeven voor
de planstudie van de partiële spoorverdubbeling bij station Emmen-Zuid.
Vooruitblik 2012: Begin 2012 komt het verbeterplan voor de spoorlijn in concept gereed.
Daarin staan voorstellen voor de verdere verbetermaatregelen.

Ad 3.

Bereikbaarheid gebiedsontwikkeling Heerenveen
Het project moet uitmonden in de uitvoering van regionale bereikbaarheidsmaatregelen in
het kader van Stad van Sport langs de A32. Om de verkeersproblematiek op te lossen zijn
ingrepen in de verkeersstructuur van Heerenveen nodig. Inmiddels is voor het sportstadgebied een uitwerking op planniveau gemaakt. Met Rijkswaterstaat is overleg gaande over
de consequenties van dit plan op het hoofdwegennet. Ook is er duidelijkheid over de te
nemen infrastructurele maatregelen om de beoogde ruimtelijk economische ontwikkeling van
Heerenveen als Stad van Sport te faciliteren. Deze bestaan in grote lijnen uit het verbeteren
van de stedelijke aansluitingen langs de A32. Met de aanleg van een parallelstructuur langs
de A32 wordt de capaciteit van de aansluitingen groter en het verkeer beter verdeeld over
de stad. Verder is voor evenementen een aanpak bedacht om verkeer meer te gaan sturen
en begeleiden om hinder en parkeerlast te voorkomen.
Vooruitblik 2012: Het project doorloopt de planuitwerkingsfase.

Ad 4.

Bereikbaarheid gebiedsontwikkeling Groningen Centrale Zone
Het stationsgebied Groningen is een belangrijke aanjager voor stedelijke ontwikkeling. Het
gebruik van het station neemt sterk toe door autonome groei, extra treinen en de RegioTram. In opdracht van de gemeente Groningen en in nauwe samenwerking met de overige
betrokken partijen, wordt een ontwikkelingsvisie opgesteld met als eindbeeld 2040. Als
uitgangspunt zijn drie extreme stedenbouwkundige modellen ontwikkeld: de zgn. adressen.
In de gemeenteraad van Groningen zijn op 20 juli 2011 de adressen Werkmanplein, Emmaboulevard en Stationssingel behandeld en is gekozen voor een voorkeursalternatief met als
basis het model Emmaboulevard. In dit model vindt het zwaartepunt van de ontwikkeling
plaats aan de zuid-westkant van het huidige station, daar waar het autoverkeer de stad
binnenkomt. Hiervoor moet een deel van het spooremplacement en de werkplaats worden
uitgeplaatst. De traverse over het spoor wordt diagonaal aangelegd waarbij aangesloten
wordt op de Werkmanbrug (bij het Groninger Museum). Het busstation wordt geheel of

Vierde Voortgangsrapportage RSP najaar 2011

9

gedeeltelijk verplaatst naar de zuidzijde. Het busverkeer krijg een aansluiting op het Emmaviaduct. De noordzijde van het station wordt heringericht. Daardoor kan het stationsplein
transformeren van verkeers- naar verblijfsplein. De Stationsweg wordt verkeersluw. Omdat
de hoofdverkeersstructuur min of meer hetzelfde blijft, is dit model relatief eenvoudig te
faseren.
De ontwikkelingsvisie, als instrument om toekomstige ontwikkelingen in dit gebied richting
te geven, krijgt uiteindelijk vorm in een plankaart (stedenbouw en verkeer), een samenwerkingsovereenkomst op basis van marktconsultatie en een ontwikkelingsstrategie
(inclusief financieringsstrategie).
Er bestaat een nauwe relatie met het project "Knoop Groningen". In het kader van het
zogenaamde Programma Noord-Nederland4 zijn in het bestuurlijk overleg MIRT van
11 november 2010 de spoorse maatregelen besproken en ondergebracht in wat is gaan
heten het project "Knoop Groningen". Overeengekomen is dat ProRail een alternatievenstudie gaat uitvoeren waarin de aspecten transfer en de infrastructuurbehoefte in relatie tot
de toekomstige dienstregeling (jaar 2020) nader worden uitgewerkt.
Dit betekent dat in deze studie de effecten zullen worden meegenomen die de projecten
partiële uitbreiding spoor Groningen - Leeuwarden, Groningen Hoofdstation - Europapark
(viersporig en perronuitbreiding station Europark), de doorkoppeling, de spoorverbinding
Groningen - Heerenveen, de aanlanding van de Regiotram en de upgrade van het
Hoofdstation op het stationsgebied hebben. IenM is richting ProRail de opdrachtgever van de
planstudie, de provincie Groningen verzorgt de inhoudelijke aansturing van de planstudie.
Vooruitblik 2012: De gebiedsvisie stationsgebied wordt verder uitgewerkt en afgerond.
Keuzes worden afgestemd met voorkeursalternatief voor de Knoop Groningen (benodigde
spoormaatregelen).
Ad 5.

Bereikbaarheid Lauwersmeergebied
Aanvankelijk werd bij dit project ingezet op een nieuwe wegverbinding Mensingeweer Winsum - Groningen (N361). De planuitwerkingsfase is doorlopen maar een realisatiebesluit
door Provinciale Staten van Groningen is, als gevolg van besluitvorming door één van de
betrokken gemeenten, uitgebleven. Inmiddels wordt ingezet op de aanleg van een nieuw
tracé Mensingeweer - Ranum en de aanleg van het fietspad Mensingeweer - Baflo. Deze
deelprojecten maakten deel uit van de oorspronkelijke plannen. De verwachting is dat
Provinciale Staten van Groningen nog in 2011 een realisatiebesluit voor deze deelprojecten
kunnen nemen. Daarnaast worden op de bestaande N361 maatregelen genomen die de
verkeersveiligheid verbeteren en is voorzien in een zogeheten Fietsroute Plus tussen Winsum
en Groningen. Voor deze projecten zal een verkenning worden gestart die in 2012 doorloopt.
Vooruitblik 2012: Project bevindt zich deels in de realisatiefase, deels in de verkenningsfase.

Ad 6.

Bereikbaarheid Veenkoloniën
Het betreft hierbij de reactivering van de spoorlijn Veendam - Stadskanaal waarmee een
hoogwaardige OV-verbinding tussen Stadskanaal en Groningen kan worden geboden die
bijdraagt aan de regionale ontwikkeling en ontsluiting van Oost-Groningen.
In 2010 is, samen met marktpartijen, onderzoek gestart naar de haalbaarheid van deze
spoorverbinding uitgaande van de insteek dat zowel het beheer en onderhoud als de
exploitatie van deze spoorlijn door marktpartijen wordt verzorgd. Dit voorjaar is duidelijk
geworden dat een dergelijke insteek niet past binnen het beschikbare budget en daarmee
niet haalbaar is. Om die reden is inmiddels aan ProRail gevraagd een aanvullende studie te
doen die als vertrekpunt kent dat het beheer en onderhoud door ProRail wordt verzorgd en
de provincie Groningen verantwoordelijk is voor de exploitatie. Voorwaarde hierbij is dat de
spoorlijn, nu eigendom van de STAR, onderdeel moet worden van het hoofdrailnet. De eerste
resultaten van deze studie worden begin 2012 verwacht.
Vooruitblik 2012: De verkenningsfase zal worden afgerond.

4

Het Programma Noord-Nederland is een overkoepelend programma van ProRail, waarbinnen ProRail onder
andere alle spoorgerelateerde wensen uit het RSP uitwerkt.

Vierde Voortgangsrapportage RSP najaar 2011

10

Ad 7.

Spoorlijn Heerenveen - Drachten - Groningen
Het gaat bij dit project om de aanleg van een spoorlijn tussen Heerenveen en Groningen.
Om dit project adequaat aan te kunnen sturen hebben de provincies Groningen en Fryslân
een projectorganisatie in het leven geroepen en een projectdirectie aangesteld. De voornaamste activiteit die in het kader van dit project speelt is een haalbaarheidsonderzoek.
Marktpartijen zullen in dit verband duidelijkheid moeten geven of ze bereid zijn voor het
beschikbare taakstellende budget de spoorlijn te realiseren en zo ja, onder welke
voorwaarden. Bestuurlijke besluitvorming over de voorwaarden waaronder een aanbesteding
gestart zou kunnen worden, vindt in de 2e helft van 2011 plaats.
Vooruitblik 2012: Het project doorloopt de planuitwerkingsfase.

Ad 8.

A6/A7 Knooppunt Joure
Het project voorziet in een definitieve oplossing voor het knooppunt Joure door:
in plaats van een rotonde een doorgaande verbinding A6 - A7 Lemmer - Joure Heerenveen te realiseren, met haaks daarop de A7 Bolsward - Sneek via ongelijkvloerse
aansluitingen;
de aanpassing van de onderliggende wegenstructuur en de inpassing van het gebied
rondom de Hollandiastraat;
de ontsluitingsstructuur voor fietsverkeer, landbouwverkeer en (vracht-)autoverkeer ter
hoogte van de Geert Knolweg en de Haskerveldweg.
Op 29 mei 2010 hebben het Rijk, de gemeente Skasterlân en de provincie Fryslân een
samenwerkingsovereenkomst met betrekking tot de bestuurlijke voorkeursvariant getekend.
De planuitwerking vindt in nauwe samenwerking met de provincie plaats onder leiding van
Rijkswaterstaat Noord-Nederland. Inmiddels heeft de minster van IenM besloten het traject
geschikt te maken voor 130 km/uur. In het voorjaar heeft de minister tijdens het bestuurlijk
overleg MIRT aangegeven dat het Rijk de kosten op zich neemt in verband met de
aanpassingen van de scope als gevolg van dit nieuwe snelheidsregime. Hiervoor is een
bedrag van € 4 miljoen beschikbaar gesteld. De financiële gevolgen en risicoverdeling
moeten nog worden vastgelegd in de samenwerkingsovereenkomst. De bijgestelde planning
is als volgt: OTB 3e kwartaal 2012, start realisatie 2013, openstelling 2015. De voortgang
van dit project wordt besproken in het bestuurlijk overleg MIRT Noord-Nederland.
Vooruitblik 2012: Het project bevindt zich in de planuitwerkingsfase.

Ad 9.

N31 Traverse Harlingen
Het betreft het verdubbelen en verdiept aanleggen van het gedeelte van de N31 dat door
Harlingen loopt. Op 29 mei 2010 is een bestuursovereenkomst getekend tussen het Rijk, de
gemeente Harlingen en de provincie Fryslân met betrekking tot de bestuurlijke voorkeursvariant. De provincie is gedelegeerd opdrachtgever voor de planuitwerking. Het Rijk is
verantwoordelijk voor de realisatie van het project, dit in samenwerking met de regio. Het
Tracébesluit wordt naar verwachting in 2012 genomen. Eerder, aan het einde van 2011 is
het de verwachting dat de ondertekening van de OTB/MER door de minister van IenM zal
plaatsvinden. De voortgang van dit project wordt besproken in het bestuurlijk overleg MIRT
Noord-Nederland.
Vooruitblik 2012: Het project gaat naar de realisatiefase.

Ad 10. Gebiedsontwikkeling Noordoost Fryslân / Centrale As
Het project richt zich op de realisatie van een noord-zuid-gerichte weg (N356 + N913) ter
ontsluiting van Noordoost-Fryslân alsmede de realisatie van de hierop aansluitende rondweg
Hurdegaryp (N355). De realisatiefase zal nader aanvangen in het najaar van 2011. De
verwachting is dat de werkzaamheden voor de planologische regeling (vergunning), de
ontwikkeling van de uitvoeringscontracten en de verwerving van de gronden en vastgoed in
de loop van het jaar kunnen worden afgerond, waarna de daadwerkelijke bouw in 2012 kan
starten.
Vooruitblik 2012: Het project bevindt zich in de realisatiefase.

Vierde Voortgangsrapportage RSP najaar 2011

11

Ad 11. Kolibri RegioTram
Het project is onderdeel van het Raamwerk RegioRail voor het Stedelijk Netwerk GroningenAssen en voorziet in de aanleg van de eerste twee lijnen van de RegioTram in de stad
Groningen. Provinciale Staten van Groningen hebben in december 2010 besloten dat het
project kan worden overgeheveld naar de planuitwerkingsfase. Eerder dat jaar had de
gemeenteraad van Groningen hier al mee ingestemd. Eind december 2010 is voor de RegioTram de aanbesteding gestart. Dit gebeurt via de DBFMO-systematiek. Deze aanbestedingsprocedure loopt door tot ver in het jaar 2012. De verwachting is dat de beide besturen eind
2012 het realisatiebesluit kunnen behandelen. Naast de Rmf-bijdrage is er sprake van een
forse aanvullende regiobijdrage.
Vooruitblik 2012: Het project bevindt zich in de planuitwerkingsfase.
Ad 12. IGO Coevorden Stationsomgeving en Coevorden-Zuid
Doel van het project is de structurele versterking van de sociaaleconomische positie in
Zuidoost-Drenthe door attractieve en goed bereikbare steden door een duurzame integrale
gebiedsontwikkeling (IGO Stationsomgeving Coevorden) en duurzame bereikbaarheid
(Coevorden-Zuid). Het project IGO Stationsomgeving bevindt zich in de verkenningsfase en
omvat in elk geval de „uitplaatsing‟ van het (voor moderne goederentreinen te korte)
rangeerterrein in het Centrum (dat tevens een barrière in het centrum van Coevorden
vormt), als katalysator van een gebiedsontwikkeling. Een van de mogelijke oplossingen is
een spoorboog Coevorden-Zuid („Zuidboog‟). In het voorjaar van 2012 wordt een besluit
over de voorkeursvariant verwacht.
Vooruitblik 2012: Het project bevindt zich in de verkenningsfase. Het voorlopig ontwerp
komt met kostenraming en beheerafspraken gereed. Op basis daarvan volgt het go / no-go
besluit. Ook komt in 2012 de gebiedsvisie voor de stationsomgeving gereed.
Tot Slot
Het RSP-programma biedt Noord-Nederland een versterking van de economie en verbetering van de
bereikbaarheid, zowel binnen de regio als met de rest van Nederland. Voorgestaan wordt een
duurzame ontwikkeling van de specifieke ruimtelijke en economische kwaliteiten van NoordNederland als regio met een hoge leefkwaliteit. Het programma is volop in voorbereiding en deels al
in uitvoering. Door een tijdige en juiste afstemming tussen de verantwoordelijke partijen kunnen
risico‟s tijdig onderkend worden en kunnen er beheersmaatregelen worden ontwikkeld en toegepast
opdat het programma binnen de geldende randvoorwaarden op een juiste wijze wordt gerealiseerd.
Er is sprake van het risico van het tijdpad van aanbesteden. Immers indien het gehele programma
tegelijkertijd op de markt wordt gebracht lokt dit twee risico‟s uit:
prijsopdrijvend effect;
vertraging (met als gevolg prijsstijging).
Dit risico wordt beheerst door het hanteren van een flexibele contracteringsstrategie, een brede
marktbenadering en periodieke afstemming op programmaniveau. Die afstemming vindt niet alleen
plaats binnen de regio maar ook tussen rijk en regio.
Het tempo van de besluitvormingstrajecten bij de betrokken overheidslagen is een belangrijke pijler
onder de beheersing van de risico‟s. Vertraging in besluitvorming heeft veelal tot gevolg dat de
investeringen later in de tijd en over een langere periode plaatsvinden. Een kostenverhogend effect
is doorgaans het gevolg. Door een juiste afstemming tussen alle partijen en een onderkenning door
alle partijen van het effect van het tempo van besluitvorming kan ook dit risico worden beheerst,
zodat het RSP-programma kan worden uitgevoerd zoals het bedoeld is.

Vierde Voortgangsrapportage RSP najaar 2011

12