Programmatische Aanpak Stikstof (PAS)
Advies van de Commissie voor de milieueffectrapportage
30 juni 2011 / rapportnummer 2540–67

1.

Advies over de Programmatische Aanpak Stikstofdepositie
Het ministerie van EL&I heeft de Commissie voor de milieueffectrapportage (verder de Commissie) bij de start van Fase III van de PAS gevraagd te adviseren over (het plan-MER voor) de
Programmatische Aanpak Stikstofdepositie (PAS). De PAS beoogt een duurzame economische
ontwikkeling samen te laten gaan met het realiseren van de doelen voor Natura 2000.
Dit advies geeft aanbevelingen voor het definitieve PAS dat volgens planning in het najaar
2011 gereed moet zijn. De Commissie heeft er waardering voor dat het ministerie vroegtijdig
relevante partijen in het land bij de PAS betrekt en de Commissie om advies heeft gevraagd
om de kwaliteit van de besluitvorming te vergroten. Vanwege de complexiteit van de stikstofdepositie onderbouwt de Commissie haar advies uitvoeriger dan gebruikelijk bij andere
plannen of projecten met aanzienlijke gevolgen voor het milieu. De Commissie hoopt dat
hiermee de milieugevolgen van de PAS voor de besluitvorming zo goed mogelijk in beeld
worden gebracht.
In bijlage 1 zijn de documenten opgenomen die door het ministerie van EL&I ter beschikking
zijn gesteld en door de Commissie zijn gebruikt voor dit advies. Verschillende documenten
waren nog ‘in concept’ en nog niet openbaar beschikbaar. De Commissie adviseert om bij de
definitieve PAS alle documenten openbaar te maken.

Samenvatting en hoofdpunten van het advies
Een programmatische aanpak is op hoofdlijnen een juiste en werkbare aanpak om het dilemma tussen economische activiteiten en het behalen van de doelen voor Natura 2000 op
termijn, structureel aan te pakken. De ambitie om naast het behalen van de natuurdoelstellingen tevens economische ontwikkelruimte te creëren is groot en vraagt aanzienlijke maatregelen en forse inspanningen over een lange termijn. De Commissie adviseert voor de besluitvorming de volgende informatie in beeld te brengen:
1.

Geef zekerheid op welke termijn de instandhoudingsdoelstellingen worden behaald. Met
een duidelijke termijn wordt de beoogde werking van de PAS meetbaar en toetsbaar gemaakt en wordt beter verdedigbaar dat bestaande activiteiten en nieuwe plannen en projecten geen significante gevolgen hebben in de zin van artikel 6, tweede en derde lid, van
de Habitatrichtlijn.

2.

Maak helder hoe tussentijds het functioneren van de PAS beoordeeld kan worden en geef
aan met welk instrumentarium (monitoring en maatregelen achter de hand) tussentijds
kan/moet worden bijgestuurd indien het doelbereik onvoldoende blijkt te zijn. Hiermee
kunnen onvermijdelijke onzekerheden het beste ondervangen worden.

3.

Maak de gebruikte invoergegevens, de achtergronddocumentatie over de werking van het
model AERIUS, de brongegevens, rekenregels en de (on)nauwkeurigheid van de rekenresultaten openbaar. Geef daarbij aan welke rechten kunnen worden ontleend aan de door
het model AERIUS gegenereerde potentiële ontwikkelruimte.

4.

Maak inzichtelijk welke generieke maatregelen mogelijk zijn en welke reductie aan stikstofdepositie dit maximaal oplevert. Hiermee wordt duidelijk welke opgave lokaal mini-

-3-

maal noodzakelijk is, het biedt informatie welke combinatie van generieke en locatiespecifieke maatregelen het meeste (kosten)effectief is en hoeveel ontwikkelruimte mogelijk
is.
5.

Kwantificeer hoeveel stikstof met de maatregelen in de herstelstrategieën periodiek uit
het ecosysteem kan worden verwijderd. Houd er rekening mee dat de effectiviteit van extra beheer beperkt zal zijn omdat het beheer, om aantasting door te hoge stikstofdepositie te ondervangen, in veel natuurgebieden al geoptimaliseerd is en intensiever beheer
de instandhoudingdoelstellingen (verder) kan aantasten.

6.

Geef op hoofdlijnen aan welke andere dan de in de herstelstrategieën genoemde maatregelen mogelijk zijn om de instandhoudingsdoelstellingen te behalen en hoe deze maatregelen het doelbereik van de PAS kunnen ondersteunen. Geef daarbij in het bijzonder
aan hoe de ecologische hoofdstructuur bijdraagt aan het behalen van de doelstellingen
van de PAS en wat het versneld dan wel vertraagd realiseren van de ecologische hoofdstructuur betekent voor het behalen van de instandhoudingsdoelstellingen en daarmee
voor de PAS.

7.

Geef een locatiespecifieke inschatting – inclusief onzekerheid – van de stikstofdepositie
van plannen en projecten die in de PAS worden ‘opgenomen’ (op rijksniveau of in beheerplannen). Waarborg dat een ‘niet in betekenende mate’-vrijstelling binnen de ontwikkelruimte valt en geef tevens aan hoe de PAS kan worden toegepast of moet worden
gebruikt op gebiedsniveau en in hoeverre een Passende beoordeling op plan- en projectniveau nodig blijft.

8.

Zorg voor een afstemming in systematiek tussen de PAS en de provinciale stikstofverordeningen zodat een eenduidig en werkbaar instrumentarium ontstaat. Dit is met name
van belang voor activiteiten met provinciegrensoverschrijdende effecten.

9.

Beschrijf (in een plan-MER) de (milieu)gevolgen van de PAS. Denk aan de gevolgen voor
andere natuur dan Natura 2000, gevolgen voor gezondheid (lucht, geluid, geur) door
verplaatsing van activiteiten naar dorpen en steden, aantasting van waardevolle landschappen als gevolg van verplaatsing van activiteiten en energieverbruik.

-4-

2.

De PAS

2.1

Achtergrond
Veel natuurgebieden hebben een zodanig hoge toevoer van stikstof dat kwetsbare flora en
fauna worden bedreigd. Stikstof is daarmee een belangrijke oorzaak voor de achteruitgang
van de natuur in Nederland. Voor de meest bedreigde flora en fauna zijn Natura 2000gebieden aangewezen. Natura 2000 is het belangrijkste Europese instrument om de achteruitgang van de natuur te keren.
De meeste stikstof komt van landbouw, verkeer en industrie. Alhoewel ieder bedrijf of iedere
weg afzonderlijk slechts een kleine bijdrage levert aan de totale stikstofemissie, leidt cumulatie tot een overbelasting aan stikstof in natuurgebieden.
Nederland is verplicht om maatregelen te nemen om de doelen voor Natura 2000 te behalen.
Het gaat dan zowel om maatregelen die de bestaande milieucondities actief verbeteren als
om maatregelen die voorkomen dat bestaande menselijke activiteiten en nieuwe plannen en
projecten de beschermde flora en fauna in de Natura 2000-gebieden aantasten. Zolang onzeker is dat de verslechtering van Natura 2000 - door stikstofdepositie – gestopt kan worden
en dat op termijn de doelen voor Natura 2000 behaald gaan worden, is ook onzeker of activiteiten door kunnen blijven gaan en of nieuwe activiteiten kunnen worden gestart.1
Om uit deze impasse te komen heeft het kabinet besloten om een programma met maatregelen (de PAS2) op te stellen waarmee op termijn de natuurdoelen voor Natura 2000 kunnen
worden gehaald en in de tussentijd duurzame economische ontwikkeling mogelijk blijft.

2.2

Juridische basis
De bestaande stikstofdepositie en de te verwachten autonome ontwikkelingen in de depositie
brengen het behalen van de instandhoudingsdoelstellingen van bepaalde Natura 2000gebieden in gevaar en moeten daarmee worden aangemerkt als ‘significant storend’. De PAS
geeft invulling aan de verplichting in artikel 6, tweede lid, van de Habitatrichtlijn om passende maatregelen te nemen om dit te voorkomen.
De PAS houdt voorts verband met het passend beoordelen van plannen en projecten in de zin
van artikel 6, derde lid, van de Habitatrichtlijn. Het gaat daarbij zowel om het aanpassen van
bestaande activiteiten (bijvoorbeeld de uitbreiding van een veehouderij of de aanleg van een
extra strook aan een bestaande weg), als om de uitvoering van geheel nieuwe activiteiten.
Hierin kunnen twee situaties worden onderscheiden:
1.

Een bestaande activiteit wordt aangepast of uitgebreid en er is gewaarborgd dat de stikstofdepositie op het Natura 2000-gebied vermindert of gelijk blijft ten opzichte van de
oorspronkelijke situatie. In artikel 19kd Nb-wet is bepaald dat de depositie niet hoeft te

1

De huidige jurisprudentie geeft immers aan dat elke toename van de stikstofdepositie in al overbelaste gebieden niet

toelaatbaar is omdat in dergelijke gevallen in beginsel sprake is van significante gevolgen.

2

De PAS is wettelijk geregeld in paragraaf 2a.2 van de Natuurbeschermingswet 1998.

-5-

worden betrokken bij de vergunningverlening in het kader van artikel 19d Nb-wet.
Hetzelfde geldt voor een nieuw plan of project, waarbij een directe juridische relatie
wordt gelegd met het beëindigen van een bestaande activiteit en waarbij gewaarborgd
kan worden dat de stikstofdepositie vermindert of gelijk blijft.3 In sommige provincies
kan saldering alleen nog plaatsvinden via een provinciale depositiebank (zie §2.7 over
ontwikkelruimte).
2.

Bij de uitvoering van het plan of project kan niet worden gewaarborgd dat de stikstofdepositie vermindert of gelijk blijft. Er bestaat met andere woorden (een kans op) een toename van stikstofdepositie op (delen van) het Natura 2000-gebied.

Naar het oordeel van de Commissie is de PAS voor beide situaties van belang. Bij uitbreidingen van activiteiten in overbelaste situaties, waarbij de depositie gelijk blijft of afneemt (de
eerste situatie), is nu wettelijk verankerd dat geen sprake is van significantie (art. 19kd Nbwet). Hoewel deze lijn door de ABRvS en door sommige auteurs wordt onderschreven, kan
voor overbelaste situaties worden betwist of deze redenering Europeesrechtelijk juist is. Er is
bij uitbreiding (bijvoorbeeld een extra stal of rijstrook) immers zonder twijfel sprake van een
project in de zin van artikel 6, derde lid, Habitatrichtlijn. Ook in die situatie waarin de depositie ten opzichte van de oude situatie niet toeneemt, kan de bijdrage aan de totale (cumulerende) depositie wel degelijk significant genoemd worden indien die totale depositie de instandhoudingsdoelstellingen in gevaar brengt. De PAS kan voor deze situatie onder voorwaarden echter de onderbouwing leveren waaruit blijkt dat op termijn wel aan de instandhoudingsdoelstellingen kan worden voldaan. Langs de weg van het treffen van maatregelen
in het kader van de PAS (conform artikel 6, tweede lid, Habitatrichtlijn) worden zo waarborgen gecreëerd om te kunnen uitleggen dat de betreffende depositie van een project als ‘niet
significant’ beschouwd kan worden in de zin van artikel 6, derde lid, Habitatrichtlijn.
Ga in op de betekenis van de PAS voor zowel de situaties waarin (per saldo) een toename van
stikstofdepositie plaatsvindt als situaties waarin de stikstofdepositie (per saldo) gelijk blijft of
vermindert.
Bij activiteiten waarbij niet is gewaarborgd dat de stikstofdepositie gelijk blijft of vermindert
(de tweede situatie) zoekt de PAS de oplossing in het creëren van een ontwikkelruimte. Deze
ruimte kan gebruikt worden voor projecten die een plek in de PAS zelf krijgen4 als ook voor
projecten die binnen de ontwikkelruimte in beheerplannen worden opgenomen.5 Daarmee
wordt bevestigd dat de vraag naar de relatie tussen de PAS (inclusief ontwikkelruimte) en het
behalen van de instandhoudingsdoelstellingen op gebiedsniveau, cruciaal is.
Uiteindelijk moet op gebiedsniveau de vraag worden beantwoord of significante gevolgen
(kunnen) worden veroorzaakt. Voor de uiteindelijke houdbaarheid van de PAS is daarom belangrijk dat de oordelen over het behalen van de instandhoudingsdoelstellingen met zekerheid juist zijn. Dit lijkt ook het uitgangspunt te zijn bij de toedeling van ontwikkelruimte op

3

In een recente uitspraak heeft de ABRvS geoordeeld dat deze benadering onder voorwaarden kan. ABRvS, 16 maart
2011, 200909282/1/R2, nog niet gepubliceerd.

4
5

In de zin van art. 19kh, vijfde lid Nb-wet.

In de zin van art. 19km, eerste lid, Nb-wet.

-6-

grond van de PAS.6 In deze zin wordt met de PAS het voorzorgbeginsel van artikel 6, derde
lid, van plan en project-niveau naar een hoger niveau (niveau van beheerplannen en de PAS)
verschoven. Wanneer redelijke wetenschappelijke twijfel bestaat of het verdelen van ontwikkelruimte gepaard kan gaan met het realiseren van de instandhoudingsdoelstellingen, ontstaan juridische problemen. Dan kan immers niet met voldoende zekerheid worden geconcludeerd dat een plan of project geen significante gevolgen zal veroorzaken.7 Dit betekent
ook dat niet te gemakkelijk omgegaan mag worden met onzekerheden binnen de PAS, omdat
deze onzekerheden dan zullen doorwerken naar het plan- en projectniveau. Als het ‘hand
aan de kraan-principe’ wordt toegepast, zal bij de stikstofproblematiek ook moeten worden
aangegeven of er voldoende snel resultaat zal zijn bij het dichtdraaien van de kraan (voorkoming onomkeerbare gevolgen door na-ijleffecten).
In het licht van het voorgaande blijkt uit de beschikbare documenten niet afdoende wat de
betekenis is van de PAS voor toekomstige plannen en projecten. Dit geldt zowel voor grote
rijksprojecten, voor projecten die leiden tot een geringe toename van stikstofdepositie, als
voor alle overige plannen en projecten waar stikstofdepositie een rol speelt. De wijze waarop
‘ontwikkelruimte’ verdeeld gaat worden zodat op gebiedsniveau kan worden geconcludeerd
dat er geen significantie gevolgen zijn, vraagt bijzondere aandacht. De Commissie adviseert
om duidelijk te maken wat de PAS betekent voor de beoordeling van mogelijke significante
gevolgen van de hiervoor genoemde plannen en projecten.
Geef aan hoe de PAS kan worden toegepast of moet worden gebruikt op gebiedsniveau en in
hoeverre een Passende beoordeling op plan- en projectniveau nodig blijft.

2.3

Alternatieven
Referentie
Van groot belang is dat bij de bepaling van effecten en doelbereik een goede referentie wordt
beschreven. Naast de huidige situatie is de autonome ontwikkeling van belang. De referentiesituatie is de huidige feitelijke situatie, plus dat deel van de vergunde situatie dat op korte
termijn uitgevoerd wordt en de autonome beleidsontwikkelingen op basis van een realistische inschattingen van de effecten bestaande wet- en regelgeving (zie ook §2.8).
In de voorlopige PAS en in AERIUS zijn de huidige situatie en autonome ontwikkelingen op
basis van zowel bestaande wet- en regelgeving als van de nog te realiseren infrastructuur
verwoord en ingevoerd. In AERIUS ontbreekt nog een controlemogelijkheid en er zitten nog
onvolkomenheden in (zie verder §2.5). De ecologische referentie van de Natura 2000gebieden is globaal in de voorlopige PAS opgenomen en moet in de beheerplannen gebiedsspecifiek worden beschreven.

6

Zo meldt de brochure voor de PAS (p. 10): “In de praktijk betekent toedelen: de mogelijkheid scheppen dat

vergunningen worden verleend, wetend dat de stikstofdepositie die er het gevolg van is, de instandhoudingsdoelstellin-

gen van Natura 2000 niet in gevaar brengt.”
7

In uitzonderingsgevallen kan het ‘hand aan de kraan-principe’ worden gehanteerd, maar dit is geen alternatief voor de
toepassing van het voorzorgbeginsel en kan niet te ruimhartig worden ingezet. Zie bijvoorbeeld voor de toepassingsmogelijkheden de Leidraad bepaling significantie van het Steunpunt Natura 2000.

-7-

Alternatieven
Voor het halen van de instandhoudingsdoelstellingen in stikstofgevoelige habitats zijn herstelstrategieën nodig en moet de stikstofdepositie omlaag. De herstelstrategieën zijn habitat- en soortspecifiek en vragen om een locatiespecifieke uitwerking. Op hoofdlijnen zijn de
mogelijkheden beschreven. De Commissie verwacht dat de effectiviteit van intensiever beheer
beperkt zal zijn. De aanpak van verdroging en extra investeren in natuur zijn andere maatregelen uit de herstelstrategieën waarvan de effectiviteit (op een dalende stikstofhoeveelheid)
lokaal in beeld moet worden gebracht (zie verder §2.6).
Als het maximaal mogelijke is bereikt met de herstelstrategieën, zal de ontwikkelruimte geheel afhankelijk zijn van extra stikstofreducerende maatregelen. Stikstofreducerende maatregelen zullen een combinatie zijn van zowel generieke als locatiespecifieke maatregelen. Omdat de reductieopgave in verschillende gebieden bijzonder groot is, is het wenselijk om inzichtelijk te maken welke generieke maatregelen mogelijk zijn en welke reductie aan stikstofdepositie dit maximaal oplevert. Extra generieke maatregelen zijn beschreven in de voorlopige PAS, zoals aanscherpingen of versnelde uitvoering van emissie-eisen, met name in de
landbouw of bijvoorbeeld extra investeringen in emissiearm openbaar vervoer en snelheidbeperkingen op snelwegen.
Afgezet tegen de referentie waarin de thans voorgenomen generieke maatregelen zijn opgenomen, maakt een alternatief met alle mogelijke generieke maatregelen de bandbreedte aan
alternatieven inzichtelijk. Een alternatief met alle mogelijke generieke maatregelen geeft tevens aan welke opgave lokaal minimaal noodzakelijk is, het biedt informatie of generieke dan
wel locatiespecifieke maatregelen het meeste (kosten)effectief zijn en hoeveel ontwikkelruimte mogelijk is.
Voor de wijze waarop vervolgens de verwachte ontwikkelruimte kan worden verdeeld noemt
de voorlopige PAS de volgende varianten:
·

Variant 1: met (relatief) veel ontwikkelruimte voor economie.

·

Variant 2: die (relatief) meer bijdraagt aan het realiseren van de natuurdoelen.

·

Variant 3: die tegemoet komt aan beide intenties.

Maak inzichtelijk welke generieke maatregelen mogelijk zijn en welke reductie aan stikstofdepositie dit maximaal oplevert. Hiermee wordt duidelijk welke opgave lokaal minimaal
noodzakelijk is, het biedt informatie welke combinatie van generieke en locatiespecifieke
maatregelen het meeste (kosten)effectief is en hoeveel ontwikkelruimte mogelijk is.

2.4

Doelbereik van de PAS, monitoring en maatregelen achter de hand
De PAS is een complex programma waarbij het doelbereik – behalen instandhoudingsdoelstellingen - pas na lange termijn wordt bereikt. Het lijkt daarmee onvermijdelijk – en ook
wenselijk – dat dit programma na verloop van tijd zal worden aangepast aan nieuwe kennis
en ontwikkelingen. Dit vraagt een monitoringsprogramma en instrumentarium voor tussentijdse aanpassingen die momenteel in de voorlopige PAS nog nauwelijks zijn uitgewerkt.
Daarbij valt het de Commissie op dat nergens een reële termijn wordt genoemd waarbinnen
de instandhoudingsdoelstellingen gehaald worden. Duidelijk is wel dat in 2030 de doelen
waarschijnlijk nog niet zijn gehaald.

-8-

Zoals hiervoor reeds is aangegeven is het creëren van ontwikkelruimte voor nieuwe economische ontwikkelingen alleen mogelijk als zekerheid bestaat dat op een nader te bepalen termijn de instandhoudingsdoelstellingen voor Natura 2000 behaald zijn. Indien aan het behalen van de instandhoudingsdoelstellingen geen termijn wordt verbonden en geen tussendoelen worden geformuleerd, wordt de onzekerheid vergroot. Daarmee is ook minder overtuigend verdedigbaar dat plannen en projecten geen significante gevolgen in de zin van artikel
6, derde lid, van de Habitatrichtlijn kunnen veroorzaken.
De ‘wetenschappelijke twijfel’ kan verder worden beperkt als de kans op het daadwerkelijk
bereiken van de kritische depositieniveaus wordt vergroot door rekening te houden met de
onzekerheden en door extra maatregelen achter de hand te hebben.8 Met een concrete eindtermijn, monitoring en een instrumentarium om tussentijds bij te sturen als de effectiviteit
anders is dan vooraf voorspeld, kunnen onvermijdelijke onzekerheden, die in alle onderdelen
van de PAS aanwezig zijn, het beste ondervangen worden. Het instrumentarium om tijdig te
kunnen bijsturen zou in elk geval de volgende elementen moeten bevatten:
·

de criteria op basis waarvan wordt besloten om extra of andere maatregelen te treffen;

·

de diverse maatregelen die de overheden achter de hand hebben;

·

wie de verantwoordelijkheid heeft voor het treffen van de diverse maatregelen;

·

de afspraken, die zijn gemaakt om bepaalde maatregelen daadwerkelijk op tijd te nemen;

·

de beschikbaarheid van budget om de betreffende maatregelen te treffen.

Geef zekerheid op welke termijn de instandhoudingsdoelstellingen worden behaald. Met een
duidelijke termijn wordt de beoogde werking van de PAS meetbaar en toetsbaar gemaakt.
Geef daarbij aan met welk instrumentarium (monitoring en maatregelen achter de hand) tussentijds kan/moet worden bijgestuurd indien doelbereik onvoldoende blijkt te zijn.

Doorkijk naar beheerplannen
Een verplichte doorwerking in de beheerplannen is onvoldoende om te verzekeren dat de
maatregelen daadwerkelijk worden uitgevoerd. Hiervoor is ook nodig dat voldoende middelen
beschikbaar zijn en dat deze ook daadwerkelijk (kunnen) worden aangewend. Geef ook aan
of er nog andere toestemmingen nodig zijn voor uitvoering van de maatregelen, bijvoorbeeld
van een ander bestuursorgaan of de eigenaar van de grond.

2.5

Invoergegevens en rekenmodule AERIUS
AERIUS is een instrument in de uitwerking van een gebiedsgerichte aanpak van de stikstofproblematiek. Ook is het een rekeninstrument ter ondersteuning van de vergunningverlening
in het kader van Natura 2000. Met behulp van AERIUS kan de stikstofdepositie in de Natura
2000-gebieden en ontwikkelruimte worden gekwantificeerd en in kaart gebracht.
AERIUS start vanuit een aantal bronbestanden. Een centrale database bevat een grote verzameling aan geografische data, data over Natura 2000-gebieden (habitattypen) en emissiedata
voor de sectoren landbouw, wegverkeer en industrie. De commissie constateert dat AERIUS
een complex model is geworden met veel data en berekeningsmogelijkheden en vindt het
daarom van groot belang dat er een duidelijke toelichting komt en dat in deze toelichting ook

8

Eendrachtig het advies van de Commissie Elverding. 2008. Sneller en beter. Advies van de adviescommissie ‘Versnelling
besluitvorming infrastructurele projecten’.

-9-

de (on)nauwkeurigheid van de rekenresultaten wordt beschreven. Voor de gebruikers moet
de basis en de werking van het model navolgbaar zijn.
Bij het in beeld brengen van de bronnen is het van belang aan te geven wat de feitelijke
emissie, de feitelijke emissielocatie is en wat de actualiteit is van de gegevens. Bekend is dat
de gegevens over de bestaande emissies uit stallen (nog) niet betrouwbaar zijn, bijvoorbeeld
omdat bedrijven geregistreerd staan op adressen waar niet de daadwerkelijke emissie plaatsvindt.9 In de praktijk blijkt ook een groot verschil in berekende emissies uit bijvoorbeeld de
vergunningenbestanden en de diertelgegevens (LEI-CBS). De maximaal mogelijke emissie uit
de vergunde situatie kan dus in belangrijke mate afwijken van de feitelijke emissie en de
bestaande depositie doordat regelmatig meer dieren vergund zijn dan feitelijk worden gehouden (nog niet gebouwde stallen en gestopte bedrijven).
Geef specifiek in de PAS aan hoe wordt omgegaan met emissies uit het buitenland. Zijn hierover betrouwbare locatiespecifieke gegevens beschikbaar? Welke uitgangspunten worden
gehanteerd voor emissietoe- en afnames van buitenlandse bronnen?
Maak de gebruikte invoergegevens, de achtergronddocumentatie over de werking van het
model AERIUS, de brongegevens, rekenregels en de (on)nauwkeurigheid van de rekenresultaten openbaar.
De verwachting is dat de kaartlaag met potentiële ontwikkelingsruimte een belangrijke rol
gaat spelen in de ruimtelijke ordening, zoals bij bestemmingsplannen. Dit stelt hoge eisen
aan het kaartbeeld. Geef in de PAS aan:
·

hoe nauwkeurig de berekening van de potentiële ontwikkelruimte is en welke rechten
ontleend kunnen worden aan bepaalde categorieën ontwikkelingsruimte;

·

of de verschillende categorieën ontwikkelingsruimte vertaald kunnen worden in verschillende bestemmingen;

·

hoe moet worden omgegaan met bedrijven die op de grens liggen van verschillende rastercellen en de overgang tussen de rastercellen.

Het correct weergeven van de potentiële ontwikkelruimte is essentieel voor het welslagen van
de PAS.
Geef aan welke rechten kunnen worden ontleend aan de door het model AERIUS gegenereerde potentiële ontwikkelruimte.

2.6

Ecologische Herstelstrategieën
Voor het halen van de instandhoudingsdoelen zijn – naast andere maatregelen - verschillende beheer- en herstelmaatregelen nodig in de Natura 2000-gebieden. Hiervoor is (of wordt)
per habitattype en soort een herstelstrategie opgesteld.

9

Zie bijvoorbeeld rapport ‘Grootschalige stikstofdepositie in Nederland – Herkomst en ontwikkeling in de tijd’ van PBL,
pagina 36.

-10-

Het valt de Commissie op dat voor gebieden waar op dit moment de stikstofdiscussie in ieder
geval speelt de voorgestelde herstelstrategieën voor de verschillende habitattypen onzekerheden bevatten. Bijvoorbeeld voor een aantal habitattypen op de zandgronden10:
·

Herstelstrategie H2310: Stuifzandheiden met struikhei: “Deze frequentie [van plaggen
vaker dan eens per 30-40 jaar] zorgt ervoor dat de kans op succesvolle vestiging en
voortplanting van typische soorten voorlopig lager is dan gewenst.”

·

Herstelstrategie H6230: Heischrale graslanden: “Slechts een deel van de depositie verdwijnt uit het systeem door (intensivering van) regulier beheer. Een intensiever beheersysteem zou vermesting wellicht kunnen voorkomen, maar heeft al gauw neveneffecten
die even schadelijk zijn als die van depositie (zaadzetting karakteristieke soorten niet
meer gegarandeerd, verlies habitat karakteristieke fauna).”

·

Herstelstrategie H6410: Blauwgraslanden: “Door het jaarlijks maaien en afvoeren verdwijnt slechts een deel van de depositie uit het systeem. Een intensiever beheersysteem
zou met name vermesting wellicht kunnen voorkomen, maar heeft al gauw neveneffecten
die even schadelijk zijn als die van depositie.”

·

Herstelstrategie H3130: Zwakgebufferde vennen: “De verwijdering van organische sedimenten is vaak ook gunstig voor herstel van de fauna (Van Kleef, 2010), maar niet in alle
gevallen.”

De opgestelde herstelstrategieën kunnen dus niet in alle gevallen de twijfel wegnemen dat
verslechtering kan worden voorkomen en herstel op termijn haalbaar is, zeker niet voor de
habitats van de zandgronden waar de problematiek het grootst is. Daarmee blijft er een gerede kans op significante gevolgen.
De effecten van herstelstrategieën hebben bovendien hun beperkingen. De suggestie dat
meer beheerinspanning de instandhoudingsdoelen steeds dichterbij kunnen brengen ondanks een te hoge stikstofneerslag is voor de meeste habitattypen niet reëel. Aan het effect
van elke maatregel zit een grens. Deze grens overschrijden door intensiveren van de maatregel betekent wellicht een lagere stikstofvoorraad in het systeem, maar betekent vaak schoksgewijze dynamiekverhogingen in het ecosysteem. Soorten kunnen daardoor jarenlang ter
plaatse ontbreken en moeten van elders weer worden aangevuld. Herstelmaatregelen worden
bovendien al decennialang toegepast. Alleen daarom zijn thans op vele plaatsen nog stikstofgevoelige habitats aanwezig. De Commissie betwijfelt of deze maatregelen nog veel verder kunnen worden geoptimaliseerd.
Een tweede probleem bij een blijvend te hoge stikstoflast is dat gemiddeld genomen het hersteleffect na een aantal jaren is uitgewerkt. Hooguit kan door herhaling het natuurkwaliteitsniveau worden gehandhaafd, maar niet verder worden verhoogd. Inschatting van de Commissie is dat dit punt bij de meeste habitats al snel wordt bereikt. Bij een nog grotere beheerinspanning kan het middel in veel gevallen erger zijn dan de kwaal.
De lijn van de ‘mitigatie door effectgerichte maatregelen’ in de grafiek op pagina 24 van de
voorlopige PAS zal dan ook geen rechte stijgende lijn zijn, maar gemiddeld genomen een
curve die met fluctuaties een horizontale asymptoot nadert. Daarbij is het de vraag is in hoeverre met bestaande maatregelen het maximum al wordt benaderd. Als eenmaal deze

10

Informatie afkomstig van de toolkit herstelstrategieën van de PAS-website van het ministerie van EL&I.

-11-

asymptoot bereikt is biedt alleen verlaging van de stikstofdepositie nog soelaas. De Commissie adviseert dan ook om de effecten van herstel- en beheermaatregelen op het verwijderen
van stikstof uit het ecosysteem ten opzichte van de kritische depositiewaarden goed te kwantificeren zodat voor iedere habitat en de bijbehorende herstelstrategieën kan worden aangegeven hoe deze curve in de tijd verloopt.
Op hoofdlijnen is in de herstelstrategieën de effectiviteit van maatregelen aangegeven. Op
gebiedsniveau zal dit uitgewerkt moeten worden en met aandacht voor de diverse Natura
2000-waarden die immers een gebiedsspecifieke reactie zullen vertonen op depositievermindering en herstelmaatregelen. Locatiespecifiek kunnen ook de herstelmaatregelen gekoppeld
worden aan beheerplanperioden met tussendoelen en uiteindelijk een eindtermijn waarop de
instandhoudingsdoelstellingen bereikt zullen zijn.
Kwantificeer hoeveel stikstof met de maatregelen in de herstelstrategieën periodiek uit het
ecosysteem kan worden verwijderd. Houd er rekening mee dat de effectiviteit van extra beheer beperkt zal zijn omdat het beheer, om aantasting door te hoge stikstofdepositie te ondervangen, in veel natuurgebieden al geoptimaliseerd is en intensiever beheer de instandhoudingdoelstellingen (verder) kan aantasten.
Deze kwantificering versterkt de noodzakelijke onderbouwing voor ontwikkelruimte in situaties waarin het verslechteringproces nog niet is gestopt. Daarbij zal onderbouwd moeten
worden hoe wordt gewaarborgd dat Natura 2000-waarden niet tussentijds verdwijnen.

Andere maatregelen
Naast stikstofreducerende maatregelen zijn voor het behalen van de instandhoudingsdoelstellingen andere maatregelen van belang. In de voorlopige PAS en in de herstelstrategieën
worden hydrologische maatregelen meegenomen. Ook de realisatie van de Ecologische
Hoofdstructuur (EHS) wordt in §2.2 van de voorlopige PAS kort benoemd. De EHS vormt de
ruggengraat van het Nederlandse natuurbeleid. Voor het behalen van de Natura 2000-doelen
ligt ook buiten de Natura 2000-gebieden een grote opgave.11 De voorgenomen herijking van
de EHS12 kan leiden tot een verdere verslechtering van de natuurkwaliteit die op basis van de
Europese Vogel- en Habitatrichtlijnen moet worden beschermd. Zeker in combinatie met
herstelmaatregelen moet migratie van soorten worden gegarandeerd, omdat habitats en
soorten soms lokaal verdwijnen. Het (versneld) realiseren van de EHS garandeert aanvoer van
flora en fauna en geeft dus een positief effect op het behalen van instandhoudingsdoelstellingen voor habitattypen en soorten die tevens gevoelig zijn voor stikstofdepositie. Daarmee
zal eerder en mogelijk meer ruimte ontstaan voor (nieuwe) economische activiteiten (zie ook
§2.7).
Geef ook aan hoe wordt gekeken naar de mogelijke effecten van de PAS op andere Natura
2000-waarden dan de stikstofgevoelige waarden. Wordt op gebiedsniveau bijvoorbeeld nagegaan in hoeverre de maatregelen die behoren bij de herstelstrategieën mogelijk nadelig
zijn voor andere Natura 2000-waarden?

11
12

Alterrarapport 1835.

Herijking van de Ecologische Hoofdstructuur, Quick Scan van varianten. Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag,

februari 2011,PBL-publicatienummer: 500414007.

-12-

Geef op hoofdlijnen aan welke andere dan de in de herstelstrategieën genoemde maatregelen
mogelijk zijn om de instandhoudingsdoelstellingen te behalen en hoe deze maatregelen het
doelbereik van de PAS kunnen ondersteunen. Geef daarbij in het bijzonder aan hoe de ecologische hoofdstructuur bijdraagt aan het behalen van de doelstellingen van de PAS en wat het
versneld dan wel vertraagd realiseren van de ecologische hoofdstructuur betekent voor het
behalen van de instandhoudingsdoelstellingen en daarmee voor de PAS.

2.7

Economische ontwikkelruimte
Bepaling ontwikkelruimte
Als uitgangspunt voor ontwikkelruimte gaat de voorlopige PAS uit van een daling van de depositie die sneller gaat dan strikt noodzakelijk is voor behoud en/of herstel van de instandhoudingsdoelstellingen. Eenmaal vergeven ruimte kan niet aan een ander initiatief worden
gegeven. Als de afname van de stikstofdepositie tegenvalt, gaat dat dan ten koste van de
ontwikkelruimte of moeten er - voor zover nog mogelijk - aanvullende maatregelen worden
getroffen (zie ook §2.4). Niet bij alle typen activiteiten kunnen achteraf aanvullende maatregelen worden getroffen.

Verdeling ontwikkelruimte
Naast bestaande activiteiten wordt in de voorlopige PAS aangegeven dat ontwikkelruimte aan
een groot aantal (rijks)projecten wordt toebedeeld. In de voorlopige PAS worden in ieder geval genoemd alle industrie-, verkeer- en vervoer- inclusief MIRT- en NSL-projecten. De vraag
is hoeveel extra emissie en depositie deze projecten zullen genereren en hoeveel ontwikkelruimte er feitelijk zal ontstaan voor deze projecten.
Geef een locatiespecifieke inschatting – inclusief onzekerheid – van de stikstofdepositie van
plannen en projecten die in de PAS worden ‘opgenomen’ (op rijksniveau of in beheerplannen).
Bij de uitwerking van deze plannen en projecten zal getoetst moeten worden of de depositie
binnen de ontwikkelruimte blijft, anders zijn significante gevolgen niet uit te sluiten. Geef
daarbij aan hoe de verdeling van de ontwikkelruimte op rijksniveau en lokaal niveau wordt
afgestemd.
Geef daarbij tevens aan in hoeverre het de bedoeling is om plannen en projecten waarvoor
een Passende beoordeling nodig is13 op enig moment te toetsen op het al of niet kunnen
veroorzaken van significante gevolgen, van stikstofdepositie of andere gevolgen.
Een bijzonder aandachtspunt is de verdeling van de ‘depositievermindering’ tussen natuur en
economie. De beschikbare ruimte voor economische ontwikkeling zal immers vooral afhankelijk zijn van aard en omvang van de ecologische opgaven in concrete gebieden. Indien bijvoorbeeld verslechtering nog niet is gestopt en de betreffende waarden ook om andere redenen onder grote druk staan, zal een toedeling van de depositievermindering aan economische ontwikkelingen moeilijker verdedigbaar zijn dan in een situatie waarin het proces van

13

Ingevolge art. 19kh, vijfde lid van de Nb-wet.

-13-

herstel al duidelijk gaande is en de behalen van de instandhoudingsdoelstelling binnen bereik komt. Daarbij komt dat op een zeker moment de maximale bijdrage van een herstelmaatregel aan de stikstofopgave is bereikt. Vanaf dat moment dient 100% van de depositievermindering om de instandhoudingsdoelstellingen te halen, voor rekening te komen van de
economie (zie ook §2.3).

Provinciale verordeningen stikstof
Met de invoering van de Crisis- en herstelwet is in de Nb-wet 1998 de mogelijkheid opgenomen voor provincies om een systeem van saldering van stikstofdeposities in Natura 2000gebieden in te voeren.14 Verschillende provincies hebben dit op verschillende manieren uitgewerkt. Zo is in Noord-Brabant en Utrecht de verordening in werking getreden met bijbehorende depositiebank. In Overijssel en Gelderland zijn verordeningen in voorbereiding met een
andere systematiek.
Deze verordeningen verwijzen voor de ecologische onderbouwing naar de herstelstrategieën
zoals die nog in ontwikkeling zijn voor de PAS. De vraag is of de aanpak in de verordeningen
samengaat met de werkwijze zoals de PAS beoogt. Voor de werkbaarheid van de PAS op lokaal niveau zou de PAS daar leidend in moeten zijn. Zeker waar het gaat om activiteiten met
provinciegrensoverschrijdende effecten is een eenduidige werkwijze te prefereren.
Zorg voor een afstemming in systematiek tussen de PAS en de provinciale stikstofverordeningen zodat een eenduidig en werkbaar instrumentarium ontstaat. Dit is met name van belang
voor activiteiten met provinciegrensoverschrijdende effecten.

Reservering ontwikkelruimte voor ‘niet in betekenende mate projecten’
Om voor projecten met een relatieve kleine depositie de regeldruk te verkleinen wordt een
drempelwaarde bepaald waar onder geen nadere onderbouwing voor de vergunningverlening
noodzakelijk is, de zogenaamde ‘niet in betekenende mate projecten’ (NIBM). De drempel
voor NIBM kan per gebied worden bepaald. Dat betekent dat de drempelwaarde per gebied
kan en zal verschillen. Van belang is om te bepalen welk gedeelte van de ontwikkelruimte
wordt gereserveerd voor NIBM projecten.
Waarborg dat een ‘niet in betekenende mate’-vrijstelling (bijvoorbeeld verankerd in provinciale verordeningen) binnen de ontwikkelruimte valt, zodat met zekerheid gesteld kan worden dat de betreffende activiteiten ook door cumulatie geen significante gevolgen kunnen
veroorzaken.

2.8

Onzekerheden
De PAS en het doelbereik van de PAS kent vele onzekerheden. Dat is onvermijdelijk gezien de
veelheid aan verschillende type informatie, maatregelen en de lange termijn waarop resultaten verwacht worden. De bestaande onzekerheden staan echter in contrast met de vanuit de
natuurwetgeving vereiste juridische eis dat er wetenschappelijk gezien redelijkerwijs geen
twijfel mag bestaan dat er geen schadelijke gevolgen voor de natuurlijke kenmerken voor

14

Artikel 19ke, tweede lid jo, artikel 19kf, tweede lid, Nb-wet 1998.

-14-

Natura 2000-gebieden zijn (zie ook paragraaf 2.2 en 2.3). De vraag volgens de Commissie
voor de PAS is om:
·

de onzekerheden van de verschillende invoergegevens, berekende deposities en kritische
depositiewaarden van de PAS duidelijk in beeld te brengen15;

·

aan te geven wat de gevolgen zijn indien de economische groei hoger of lager uitkomt
dan 2,5% per jaar waarmee nu wordt gerekend en de regionale verschillen die kunnen
optreden;

·

rekening te houden met het gegeven dat de effectiviteit van veel beheermaatregelen berust op vuistregels en hypotheses en plaatsafhankelijk zijn;

·

bij de berekeningen met AERIUS te voorkomen dat niet alle bronnen worden meegerekend of dat dubbeltellingen van projecten en/of maatregelen optreden;

·

rekening te houden met het gegeven dat de effectiviteit van maatregelen in de praktijk
lager kan zijn dan van te voren verwacht;16

·

rekening te houden met het gegeven dat voorgenomen beleid en regelgeving in de praktijk vaak een langere implementatietijd vergen dan van te voren wordt aangenomen.

De manier om om te gaan met onzekerheden is volgens de Commissie het hanteren van realistische uitgangspunten, die gezien de natuurwetgeving eerder aan de voorzichtige kant
zouden moeten liggen, een goede monitoring en maatregelen achter de hand. Met de raming
van het scenario met hoge economische groei wordt verwacht dat er een reële kans is op
meevallende emissieontwikkelingen. Er wordt daarmee volgens de voorlopige PAS een ‘buffer’ gecreëerd voor eventuele tegenvallers. De voorlopige PAS bevat echter ook onzekere
ontwikkelingen die ongunstig voor de depositieafname kunnen uitwerken17:
Maak helder hoe tussentijds het functioneren van de PAS beoordeeld kan worden en geef aan
met welk instrumentarium (monitoring en maatregelen achter de hand) tussentijds kan/moet
worden bijgestuurd indien het doelbereik onvoldoende blijkt te zijn. Hiermee kunnen onvermijdelijke onzekerheden het beste ondervangen worden.

De kwaliteit van de NSL-monitoringstool
De gegevens van de NSL worden gebruikt voor de PAS. In zijn recent uitgebrachte rapport
'Nulmeting van het NSL-monitoringsprogramma. Analyse van de uitgangssituatie van het
Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (rapport 680712001/2010)' concludeert
het RIVM:
1.

dat de kwaliteit, volledigheid en onzekerheid van de invoergegevens in het algemeen met
het huidige systeem niet kan worden vastgesteld. De geleverde onderbouwing voor verschillende in de rekenresultaten verwerkte maatregeleffecten is slechts beperkt verifieerbaar. In enkele gevallen worden resultaatverplichtingen voor lokale knelpunten gegeven
in plaats van concrete maatregelen. De haalbaarheid van zowel deze resultaatverplichtingen als gehanteerde maatregeleffecten kan niet worden vastgesteld;

15

Nadere informatie over onzekerheden in berekende deposities en kritische depositieniveaus is te vinden in de publicatie
‘Grootschalige stikstofdepositie in Nederland’ van het PBL en RIVM (Velders et al., 2010).

16
17

Zie bijvoorbeeld NSL monitoring, Euro-5, normering.

Zoals behalen NEC-richtlijnen, effectiviteit Euro-VI-normen en vrijgeven melkquota.

-15-

2.

dat de resultaten van het rekensysteem een aanzienlijke onzekerheid kennen. Daarom is
het niet mogelijk om met zekerheid uitspraken te doen over het al dan niet halen van de
grenswaarden in een toekomstig jaar. Het systeem van monitoring anticipeert slechts beperkt op de onzekerheden in de resultaten. Het verdient dan ook aanbeveling om het beleid te richten op streefwaarden die onder de grenswaarden liggen, of om maatregelen te
overdimensioneren. Hiermee neemt de kans dat feitelijk aan de grenswaarden zal worden
voldaan toe.

Nu de monitoring van het NSL een prominente rol heeft als onderbouwing voor het behalen
van grenswaarden en ook voor de PAS als uitgangspunt wordt gebruikt, is het van groot belang om de kwaliteit van de monitoring, rekenmethoden, randcondities en benodigde invoer
continu te bewaken en te verbeteren. Het RIVM adviseert dat er een goede en openbaar beschikbare onderbouwing moet komen van de gebruikte verkeersmodellen en bijbehorende
inputgegevens. Voor het PAS komen daar de gegevens van landbouwkundige en industriële
activiteiten en effecten van maatregelen bij. Ook zal onafhankelijke controle van de gebruikte
modellen en inputgegevens (inzicht in) de kwaliteit kunnen vergroten, aldus het RIVM.
Leer van de lessen van het NSL om het model AERIUS van de PAS te verbeteren.

3.

Consequenties van de PAS

3.1

Milieugevolgen van de PAS
De PAS heeft niet alleen consequenties voor Natura 2000 habitats en soorten die gevoelig
zijn voor stikstofdepositie, maar geeft tevens richting aan de inrichting van Nederland en de
daarbij behorende gevolgen voor andere milieuaspecten. De Commissie adviseert in (een
plan-MER bij) de PAS de gevolgen inzichtelijk te maken op:
·

Bodem en water: Verdroging en/of vernatting van gebieden als gevolg van keuzes in de
PAS voor herstelmaatregelen of concentratie van activiteiten op specifieke locaties. Wat is
de samenhang met maatregelen uit de Kaderrichtlijn water en de sense of urgency ge-

bieden?
·

Natuur: Wat zijn de gevolgen voor andere dan de voor stikstof gevoelige natuur in de
Natura 2000-gebieden? Zowel andere natuur binnen de Natura 2000-gebieden als natuur
buiten de Natura 2000-gebieden, EHS en het overige landelijke gebied.

·

Landschap: In hoeverre vallen gebieden waar ontwikkelruimte is voorzien samen met
bijzondere en beschermde landschappen? Wat zijn de gevolgen voor cultuurhistorische
waarden in bredere zin?

·

Gezondheid: Verplaatsingen en nieuwe activiteiten, zeker als deze nabij gevoelige bestemmingen komen, hebben invloed op de lokale luchtkwaliteit, de geursituatie, geluidbelasting en zoönoses. Valt het creëren van ontwikkelruimte voor activiteiten te rijmen
met andere wetgeving op het gebied van gezondheid en luchtkwaliteit?

·

Klimaat: Voorkomen broeikasgasemissies: Welk energieverbruik en emissie van broeikasgassen behoort bij de keuze van de in de PAS opgenomen maatregelen en bij de economische ontwikkelruimte? Denk bijvoorbeeld aan het hoge energiegebruik van luchtwassers. Welke energiebesparende maatregelen en technieken zijn mogelijk/kiest men voor?

-16-

Adaptatie: Zijn de locaties waar economische ontwikkeling mogelijk wordt gemaakt voldoende robuust om de effecten van klimaatveranderingen te kunnen opvangen?
Beschrijf (in een plan-MER) de (milieu)gevolgen van de PAS. Denk aan de gevolgen voor andere natuur dan Natura 2000, gevolgen voor gezondheid (lucht, geluid, geur) door verplaatsing van activiteiten naar dorpen en steden, aantasting van waardevolle landschappen als
gevolg van verplaatsing van activiteiten en energieverbruik.

3.2

Plan-MER
Het doel van m.e.r. is om het milieubelang een volwaardige plaats te geven in de besluitvorming over activiteiten met mogelijk belangrijke nadelige gevolgen voor het milieu. De Planm.e.r.-plicht geldt voor wettelijk verplichte plannen die kaderstellend zijn voor m.e.r.(beoordelings)plichtige activiteiten en voor plannen waarvoor volgens de Natuurbeschermingswet 1998 een Passende beoordeling moet worden opgesteld. Afhankelijk van hoe verplichtend de maatregelen in de PAS zijn voor de uitwerking op regionaal of lokaal niveau, zal
de PAS plan-m.e.r.-plichtig zijn. Ongeacht de wettelijke verplichting kan ‘vrijwillig’ een MER
worden opgesteld.
De Commissie adviseert om na te gaan in hoeverre de PAS kaderstellend en verplichtend is en
daarmee de PAS plan-m.e.r.-plichtig is. Beargumenteer in de PAS de overwegingen voor het
al dan niet opstellen van een plan-MER voor de PAS.

-17-

BIJLAGE 1: Projectgegevens advisering
Activiteit:

Het ministerie van EL&I heeft de Commissie voor de milieueffectrapportage gevraagd te adviseren over de Programmatische Aanpak Stikstofdepositie (PAS). De PAS beoogt een duurzame
economische ontwikkeling en herstel samen te laten gaan met het realiseren van de natuur-

doelen voor Natura 2000. Dit advies geeft aanbevelingen voor het opstellen van de definitieve
PAS die volgens planning in het najaar 2011 gereed moet zijn.
Procedurele gegevens:
aanvraag advies bij de Commissie m.e.r.: 11 mei 2011
advies uitgebracht: 30 juni 2011
Samenstelling van de werkgroep:
Per project stelt de Commissie een werkgroep samen bestaande uit enkele deskundigen, een
voorzitter en een werkgroepsecretaris. De werkgroepsamenstelling bij het onderhavige project is als volgt:
ir. C.J.M. Anzion
dr. mr. C.J. Bastmeijer
drs. B.F.M. Beerlage (werkgroepsecretaris)
ir. J.A. Huizer
drs. S.R.J. Jansen
ir. N.G. Ketting (voorzitter)
ir. J. Termorshuizen
drs. R.A.M. van Woerden
Betrokken documenten:
De Commissie heeft de volgende documenten betrokken bij haar advisering:
·

‘Het Voorlopige Programma Stikstof’, ministerie EL&I, 28 juni 2010;

·

Notitie ‘Opzet en uitvoering PAS Fase III’, ministerie EL&I;

·

Handleiding ‘Toepassing PAS-instrumenten t.b.v. Fase III: gebiedsgerichte uitwerking’,
ministerie EL&I;

·

Notitie ‘Juridische aspecten van de Programmatische Aanpak Stikstof’, ministerie EL&I,
werkdocument 13 oktober 2010;

·

Nota ‘Werkhypothese voor bepalen ontwikkelruimte in Fase III’, ministerie EL&I, 24

·

Notitie ‘Juridisch houdbare ecologische toets PAS maatregelenpakket’, ministerie EL&I,

maart 2010;
29 april 2011;
·

Rapport ‘Stikstofdepositie en Natura 2000. Een rechtsvergelijkend onderzoek’, Universiteit Maastricht/Alterra, 6 mei 2011.

Via internet beschikbare gestelde informatie:
·

Model AERIUS 1.1

·

Documenten Herstelstrategieën: Algemeen versie 13 april 2011, met uitwerkingen op
landschapsniveau en per habitattype.

Advies over de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS)

De programmatische aanpak stikstof (PAS) is een middel om de
impasse tussen economische ontwikkeling en natuurbescherming op
te lossen. De Commissie voor de m.e.r. adviseerde over fase III van
de PAS. Zij vindt het een juiste en werkbare aanpak. Zij adviseert de
definitieve PAS concreet te maken, zodat de impasse tussen
economische ontwikkeling en natuurbescherming daadwerkelijk
wordt doorbroken.

ISBN: 978-90-421-3335-8