Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

31 288

Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en
Wetenschapsbeleid

Nr. 487

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 september 2015
Hierbij bied ik u het advies van de Onderwijsraad «Kwaliteit in het hoger
onderwijs: evenwicht in ruimte, regels en rekenschap» aan1. Hierbij zend
ik u op verzoek van de commissie Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
tevens mijn reactie op het advies.
De overheid heeft de verantwoordelijkheid te zorgen voor een onderwijsstelsel dat kwaliteit, toegankelijkheid en doelmatigheid borgt, nu en in de
toekomst. In de Strategische Agenda 2015–2025 heb ik aangegeven dat ik
deze verantwoordelijkheid meer wil vormgeven vanuit vertrouwen,
waarbij de student centraal staat, de docent weer eigenaar is van het
onderwijsproces, de instelling ruimte krijgt voor vernieuwing en waarbij
er een betere balans is tussen de baten en de lasten. Al geruime tijd heb ik
mij hard gemaakt voor het stimuleren van een kwaliteitscultuur in het
hoger onderwijs die daarin voorziet, en ik voel mij door de Onderwijsraad
met zijn recente advies ook gesteund in deze keuze.
Hiermee heb ik een nieuwe koers ingezet in het kwaliteitsbeleid. Mijn
voornemens voor de doorontwikkeling van het accreditatiestelsel, zoals ik
uw Kamer heb voorgelegd in de brief Accreditatie op maat van 1 juni 2015
(Kamerstuk 31 288, nr. 471), geven aan wat het betekent om te kiezen voor
meer vertrouwen en minder lasten, met behoud van kwaliteitsborging. Als
docenten meer eigenaarschap ervaren bij de verbetering van onderwijskwaliteit, en daartoe uitgedaagd worden, komt dit het evenwicht tussen
de baten en de lasten die een goede kwaliteitsborging met zich mee
brengt naar verwachting ten goede. Het goede gesprek over de kwaliteit
van het onderwijs moet voorop staan: een gesprek dat studenten,
docenten en bestuurders onderling en met elkaar blijven voeren, en dat

1

kst-31288-487
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 288, nr. 487

1

ook aanzet tot verbetering waar het moet, en vernieuwing waar het kan.
De student heeft daarin een centrale positie.
De raad onderstreept het belang van een sterke kwaliteitscultuur voor de
borging en verbetering van onderwijskwaliteit, en doet constructieve en
concrete aanbevelingen voor hoe deze te faciliteren en stimuleren. Ook
benadrukt de raad meerdere malen dat vertrouwen voorop dient te staan
en geeft zij aan dat terughoudendheid van de kant van de overheid wordt
gevraagd. De raad merkt terecht op dat kwaliteitscultuur samenhangt met
de organisatiecultuur van een instelling. Tegelijkertijd beargumenteert zij
dat de verantwoordelijkheid voor onderwijskwaliteit primair op opleidingsniveau hoort te liggen. Daar kan ik me in vinden. De raad hanteert
overigens als definitie voor een opleiding: «een gemeenschap van
docenten, onderwijsleiders, studenten en andere direct betrokkenen bij
een onderwijsprogramma als een samenhangend geheel van
onderwijseenheden».
De Onderwijsraad constateert dat de verantwoordelijkheid voor kwaliteit
niet in handen is van één partij, maar verdeeld is over personen en
organen op verschillende niveaus. Bovendien kunnen perspectieven op
kwaliteit verschillen. Dit maakt kwaliteitsbeleid tot een complex sturingsvraagstuk. Enige mate van spanning is onvermijdelijk en ook niet
verkeerd, stelt de raad; één van de uitdagingen is om ervoor te zorgen dat
er een meer vruchtbare spanning ontstaat tussen de verschillende
belanghebbenden. Dat onderschrijf ik. De Onderwijsraad levert met zijn
advies een scherpe, constructieve bijdrage aan het debat hierover.
De Onderwijsraad doet drie aanbevelingen:
1. werk aan een sterkere kwaliteitscultuur op opleidingsniveau;
2. herijk als instelling de interne kwaliteitszorg en schep randvoorwaarden voor sterkere kwaliteitsculturen binnen opleidingen;
3. en pas de door de overheid georganiseerde kwaliteitszorg aan.
Deze aanbevelingen, die in elkaars verlengde liggen, neem ik ter harte.
Hieronder ga ik daarop in met een integrale reactie. Daarin leg ik bepaalde
accenten en wijk ik op één punt af van de concrete uitwerking die de raad
voorstelt naar aanleiding van zijn aanbevelingen.
Voorwaarden voor kwaliteitscultuur
Met de ambities die ik in de Strategische Agenda heb uitgesproken voor
de kwaliteit van het hoger onderwijs heb ik versterking van de kwaliteitscultuur voor ogen. Niet als doel, maar als extra waarborg van kwaliteit.
Investeren in kleinschalige leergemeenschappen, goede en inspirerende
docenten en ruimte voor onderwijsvernieuwing draagt bij aan het creëren
van een academische en professionele omgeving waarin een kwaliteitscultuur zich in de juiste richting kan ontwikkelen en tot bloei komt. Daar
ben ik van overtuigd. Ik verwacht van instellingen en opleidingen dat zij
de zeven lessen over kwaliteitscultuur die de Onderwijsraad voorlegt, ter
harte nemen in de wijze waarop zij hun verantwoordelijkheid nemen voor
de kwaliteit van het onderwijs.
De Onderwijsraad geeft aan dat bij het versterken van de kwaliteitscultuur
binnen instellingen nu vooral docenten, studenten en onderwijsleiders
gezamenlijk aan zet zijn. De raad geeft terecht aan dat studentbetrokkenheid niet beperkt mag blijven tot formele zeggenschap, en dat een
gedeelde visie op goed onderwijs verder moet gaan dan alleen mooie
woorden. Die visie moet ook doorwerken in de vormgeving en evaluatie
van het onderwijs zelf, maar bijvoorbeeld ook in het HRM-beleid van een
instelling. Bovendien onderstreept de raad het belang van sterke
onderwijsleiders en onderwijsteams die bereid zijn om te leren. Een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 288, nr. 487

2

belangrijke voorwaarde daarvoor is het investeren in docentprofessionalisering. Meer waardering voor het onderwijs impliceert student-gericht
onderwijs en meer waardering voor de docent als verantwoordelijke
professional. Ook onderschrijf ik het punt van de Onderwijsraad dat de
versterking van de kwaliteitscultuur vooral op opleidingsniveau plaats
moet vinden. Hierin zie ik een belangrijke rol voor de opleidingscommissie. Deze commissie bestaat uit studenten en docenten van de
betreffende opleiding en kan vanuit die expertrol bij uitstek adviseren over
het bevorderen en borgen van de kwaliteit van de opleiding. Op elk van
deze punten onderschrijf ik het advies van de Onderwijsraad volledig en
wil ik met de ambities die ik in de Strategische Agenda uiteen heb gezet
de instellingen faciliteren in het realiseren van een kwaliteitscultuur langs
deze lijnen.
Toezicht en kwaliteitszorg
De Onderwijsraad ziet de versterking van kwaliteitscultuur als een
belangrijke voorwaarde voor de volgende stap in kwaliteitsverbetering in
het hoger onderwijs. Ook de wijze waarop toezicht en accreditatie zijn
geregeld moet zich daarvan rekenschap geven. Dat begint bij de
vaststelling dat kwaliteitsverbetering alleen kan plaatsvinden op het
niveau van de opleidingen. Ik onderschrijf de visie van de Onderwijsraad
dat kwaliteitszorg altijd verankerd moet blijven in onafhankelijke en
deskundige peer review van opleidingen. Dit heb ik ook benadrukt in mijn
brief aan uw Kamer over de doorontwikkeling van het accreditatiestelsel.
Peer review op opleidingsniveau (ook bekend als: de visitatie) is en blijft
de kracht van het accreditatiestelsel.
De Onderwijsraad licht bij zijn derde aanbeveling toe dat de overheid zich
vooral moet richten op het bewaken van publieke waarden en het
scheppen van voorwaarden voor kwaliteitsverbetering. Hoewel ik
genoemde aanbeveling alsmede dito toelichting onderschrijf, deel ik niet
alle consequenties die de raad hieraan verbindt. In de concrete uitwerking
stelt de raad voor om de instellingstoets kwaliteitszorg af te schaffen en
meent de raad tevens dat het weinig heilzaam is om een pilot met
instellingsaccreditatie te starten. Hij vreest dat beoordelingen op
instellingsniveau afbreuk doen aan het eigenaarschap van docenten en
studenten op opleidingsniveau. De raad adviseert om accreditatie op
opleidingsniveau te handhaven, zij het in beperktere vorm dan nu het
geval is. Daarnaast beveelt de raad aan om meer onderscheid aan te
brengen tussen accreditatie als formele verantwoording en de visitatie ten
behoeve van het open gesprek tussen peers over mogelijke verbeteringen.
Allereerst kan ik niet genoeg benadrukken dat bij instellingsaccreditatie de
visitaties op opleidingsniveau verplicht zullen blijven. Eigenlijk doet de
benaming instellingsaccreditatie onvoldoende recht aan wat er wordt
veranderd. Het gaat feitelijk om een «pilot opleidingsreview bij instellingsaccreditatie». Ik begrijp dat velen ten onrechte aannemen dat alleen nog
op instellingsniveau naar de kwaliteit van het onderwijs wordt gekeken.
De kwaliteit van het onderwijs ontstaat echter in de collegezaal, tussen
docent en student. Daar moet het bij elke vorm van kwaliteitszorg om
gaan. Elke opleiding wordt nu elke zes jaar gevisiteerd door een panel van
onafhankelijke en deskundige peers, aan de hand van wettelijk voorgeschreven kwaliteitscriteria. Dat is bij instellingsaccreditatie niet anders.
Wat wel verandert is de rol van de NVAO bij opleidingsvisitaties. Daardoor
krijgen instellingen meer ruimte om de wijze waarop deze visitaties
worden georganiseerd aan te laten sluiten bij de kwaliteitszorg en
kwaliteitscultuur die past bij het profiel van de instelling. Zo kan een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 288, nr. 487

3

instelling bijvoorbeeld focussen op datgene wat relevant en nodig is voor
specifieke opleidingen die zij aanbiedt. Dit kan door bijvoorbeeld peer
review te organiseren met een buitenlandse opleiding waar zij zich aan wil
spiegelen, dan wel een eigen vraagstuk te agenderen voor de visitatie.
Visitaties kunnen dan zodanig ingericht worden dat het past bij de
inrichting en vraagstukken van een specifieke opleiding zonder af te doen
aan het eerlijke gesprek over kwaliteit in een veilige omgeving en een
onafhankelijke beoordeling. Om misverstanden te voorkomen spreek ik
voortaan liever van een «pilot opleidingsreview bij instellingsaccreditatie».
De raad wijst overigens ook op het belang van het hanteren van
evenwichtige kwaliteitsdefinities, die de meerduidigheid van het begrip
kwaliteit respecteren en ruimte laten voor lokale invulling. De pilot is niet
de enige manier om ruimte te geven en het eigenaarschap meer te
beleggen bij de opleidingen en dus bij docenten, maar het is wel een
kansrijke. Daar sta ik niet alleen in: in het advies van de stuurgroep
Accreditatiestelsel 3.0, bestaande uit vertegenwoordigers van de VSNU,
de Vereniging Hogescholen, de NRTO, het ISO en de LSVb, de NVAO, de
Inspectie van het Onderwijs en het Ministerie van OCW wordt voorgesteld
om in een pilot ervaring op te doen met instellingsaccreditatie. Met een
pilot instellingsaccreditatie kan worden beproefd of dit een instrument is
dat de verantwoordelijkheid van een instelling vergroot om haar
kwaliteitszorg op orde te hebben met mogelijk een positief effect op het
gevoel van eigenaarschap, bij zowel docenten als bestuurders. Dit zal ook
moeten leiden tot een betere balans tussen ervaren baten en ervaren
lasten. Innoveer, is het advies, en doe hier ervaring mee op door middel
van een pilot. Dit komt overeen met de
motie van Rog, Duisenberg, Mohandis en Van Meenen, en met de
Europese tendens richting instellingsaccreditatie, aldus de stuurgroep.
Ook in expertmeetings die ik heb georganiseerd kwam de wens naar
voren om ervaring op te doen met een pilot instellingsaccreditatie om zo
het gesprek op opleidingsniveau nog beter vorm te geven. Er is in het veld
veel animo voor de pilot, en zeker niet alleen bij bestuurders.
Ik wil met de start van een pilot voor instellingsaccreditatie een beperkt
aantal instellingen de mogelijkheid geven om ervaring op te doen met een
vorm van kwaliteitsborging die ruim baan geeft aan de wijze waarop zij
hun kwaliteitszorg zelf organiseren. Tegelijkertijd ben ik met de raad van
mening dat instellingsaccreditatie er niet toe mag leiden dat een instellingsbestuur het eigenaarschap naar zich toe trekt. Essentieel onderdeel
van de pilot zal juist moeten zijn in hoeverre de extra ruimte voor
maatwerk in kwaliteitszorg die de overheid aan instellingen biedt, wordt
doorvertaald naar meer professionele ruimte voor docenten op opleidingsniveau. Belangrijke vraag is onder welke condities dat kan worden
bereikt, en wat de rol van opleidingscommissies, medezeggenschap e.d.
daarbij is. Hierover ga ik graag met uw Kamer het gesprek aan tijdens het
Algemeen Overleg van 30 september a.s.
Waar het gaat om kwaliteitsbeleid moeten we het belang van het
instellingsniveau niet onderschatten. De instelling heeft een onderwijskundig profiel waarop zij wil worden aangesproken. Bestuurders kunnen
van onschatbare waarde zijn voor het uitdragen van een gedeelde visie op
onderwijs en zijn in de positie om verbindend leiding te geven. Opleidingen staan nooit op zichzelf en kwaliteitscultuur reikt verder dan de
opleiding alleen.
Overigens wijs ik erop dat ik, naast een beperkte pilot, heb aangekondigd
het huidige accreditatiestelsel te optimaliseren. Ik zie het advies van de
Onderwijsraad op een aantal van die punten als aanmoediging om door te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 288, nr. 487

4

gaan met de aangekondigde aanpassingen, bijvoorbeeld de wijzigingen
waardoor meer uit wordt gegaan van vertrouwen en een scherper
onderscheid tussen verantwoorden en verbeteren.
Samenhang
De Onderwijsraad stelt terecht dat het functioneren van intermediaire
organisaties meer in samenhang moet worden bezien en zonder overlap
moet worden geregeld. De raad stelt dat instellingen nu met meerdere
instanties te maken hebben: de Inspectie van het Onderwijs, de NVAO, de
RCHO de CDHO. Dat brengt overlap,
onrust en een «overload» aan toezicht en verantwoording met zich mee,
aldus de raad. Dat komt overeen met hetgeen ik bij brief van 1 juni 2015
aan uw Kamer aangaf, namelijk dat de verschillende organisaties zodanig
moeten gaan samenwerken als ware er sprake van één organisatie zodat
instellingen niet steeds opnieuw vergelijkbare informatie hoeven te
verstrekken en er geen overlap is in de bevragingslast. Voor het
overheidstoezicht op de instellingen ziet de Onderwijsraad een centrale
rol weggelegd voor kwaliteitsafspraken. Ik wacht de evaluatie van de
prestatieafspraken af: na de eindbeoordeling van de prestatieafspraken in
2016 volgt de evaluatie van het experiment ten aanzien van de prestatieafspraken en op grond daarvan besluitvorming over vormgeving van
kwaliteitsafspraken. Ik streef naar maximale synergie tussen en waar
mogelijk integratie van activiteiten. Op basis van bovengenoemde
herijking kom ik met voorstellen waarbij ik ook rekening houd met de
doorontwikkeling van het accreditatiestelsel.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 288, nr. 487

5