3
Kiesrechtzaken
Aan de orde is het VAO Kiesrechtzaken (AO d.d. 04/07).
De voorzitter:
We gaan meteen door naar het VAO over kiesrechtzaken.
Het debat is gevoerd op 4 juli. Ik verwelkom de minister,
de Kamerleden en iedereen die vandaag weer belangstelling
heeft. Welkom ook aan alle studenten op de tribune. Ik vraag
de heer Koopmans om als eerste het woord te nemen. Gaat
uw gang, meneer Koopmans. U spreekt namens de VVD.

De heer Koopmans (VVD):
Dank u wel, voorzitter. Al eerder zijn er rapporten gekomen
over de kosten die elektronisch stemmen met zich mee
zouden brengen. Het leek daarin heel duur, maar er zijn in
de praktijk twijfels. De minister heeft al gezegd dat zij
onderzoek gaat doen naar het elektronisch tellen van de
stemmen. Zij heeft ook toegezegd nog een keer te gaan
kijken naar de kosten van het elektronisch stemmen. Ik wil
nu samen met collega Özütok van GroenLinks een motie
indienen, opdat de minister nog eens gaat kijken naar de
praktische mogelijkheden van het elektronisch stemmen.
Het gaat ons dus niet alleen om de kosten, maar ook om
de vraag hoe elektronisch stemmen kan. We hebben
natuurlijk allemaal vragen over elektronisch stemmen. Kan
het betrouwbaar? Kan het betaalbaar? Als het betrouwbaar
kan, zijn er zo veel voordelen. Want dan zijn er geen verloren stemmen, zoals we iedere verkiezing weer meemaken.
Dan zijn er geen ongeldige stemmen. En — dat is ook heel
belangrijk — dan is stemmen toegankelijk voor iedereen,
ook voor blinden en slechtzienden, die kunnen horen wat
ze doen. En het is gewoon duidelijker zichtbaar. Er zou dus
veel winst zijn. Dus wil ik, samen met collega Özütok, vragen
of de minister nog één keer kan kijken of het praktisch
gezien kan. Vandaar dat wij de volgende motie indienen.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de regering onderzoek doet naar een
nieuw model stembiljet dat elektronisch is te tellen;
van mening dat elektronisch stemmen, mits het betrouwbaar kan, goed is voor de betrouwbaarheid, toegankelijkheid
en efficiëntie van het verkiezingsproces;
verzoekt de regering naast het onderzoek naar elektronisch
tellen van de stemmen, tegelijkertijd te onderzoeken of, en
zo ja hoe, met de nieuwste technieken elektronisch stemmen betrouwbaar en betaalbaar kan plaatsvinden, en de
Kamer gelijktijdig daarover te informeren,
en gaat over tot de orde van de dag.

Tweede Kamer

Kiesrechtzaken

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Koopmans en
Özütok. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 85 (31142).
Mevrouw Den Boer van D66 heeft een vraag voor u.
Mevrouw Den Boer (D66):
Eerder, in 2013, heeft er een onderzoek plaatsgevonden
door meneer Van Beek. Dat is nog maar vijf jaar geleden.
Daar zijn onderzoeksresultaten uit voortgekomen. Mijn
vraag aan de VVD en aan meneer Koopmans is eigenlijk of
hij aan ons kan uitleggen wat de meerwaarde van zijn motie
over het verrichten van onderzoek is ten opzichte van het
onderzoek dat al eerder is gedaan.
De heer Koopmans (VVD):
Heel graag. Precies dat rapport van de commissie-Van Beek
zei dat elektronisch stemmen mogelijk is en dat het ook
betrouwbaar zou kunnen. Het heeft daar ook een aantal
voorwaarden voor geformuleerd. Daarmee moeten we dus
verder. Maar wat daarin toen nog niet is vastgesteld, is met
welke apparaten dat precies kan, hoe we dat gaan doen en
dat soort dingen. Dat rapport-Van Beek heeft ons juist de
hoop gegeven dat het echt betrouwbaar en mogelijk ook
betaalbaar kan. Dan willen we dus doorzetten en niet dat
rapport weer in een la laten verdwijnen. We willen doorzetten en bouwen op die hoop. Als er nog vragen zijn over of
het inderdaad betrouwbaar en betaalbaar kan, dan moeten
we die vragen stellen. Die vragen heb ik ook. Maar we
moeten dit niet, alleen maar omdat we bang zijn, niet doen.
Laten we die vragen stellen. En nu de minister toch een
onderzoek gaan doen naar een aantal andere dingen en
ook het elektronisch tellen al gaat invoeren, wat ook allemaal kosten met zich meebrengt, laten we dan de gelegenheid gebruiken om nog eens te kijken of het onder de huidige omstandigheden goed kan.
Mevrouw Den Boer (D66):
D66 maakt zich wel zorgen over de betrouwbaarheid. De
verkiezingsuitslagen moeten maximaal integer en maximaal
betrouwbaar zijn, voor de kiezer zelf en voor de hele
samenleving. Als ze niet integer en betrouwbaar zijn, zijn
verkiezingen "verliezingen". Dus mijn vraag is eigenlijk
waarom de maatregelen die nu genomen zijn, niet voldoende zijn om de betrouwbaarheid van het proces in ieder
geval voldoende te waarborgen. Elektronisch stemmen is
bijvoorbeeld ook heel duur. De vraag is hoe we die kosten
dan gaan opvangen. Daarom ziet D66 op dit moment de
noodzaak van deze motie niet in, maar wellicht kunt u ons
nog overtuigen.
De heer Koopmans (VVD):
Als ik mevrouw Den Boer goed hoor, zegt ze eigenlijk dat
ze precies dezelfde vragen heeft die ik samen met collega
Özütok in die motie heb gezet. De vraag is of het betrouwbaar kan. Ik zeg hier niet dat dat absoluut zo is, maar ik zeg
dat we het belangrijk vinden om ernaar te kijken. Laten we
dat eens doen. De vraag is ook of het betaalbaar kan. Ik zeg
niet dat dat absoluut het geval is, maar ik zeg: laten we daar

6 september 2018
TK 106

106-3-1

eens naar kijken. Laten we deze gelegenheid gebruiken om
dit mee te nemen, want de minister gaat toch al kijken naar
het elektronisch tellen van de stemmen. Ik denk dus dat ik
het helemaal eens ben met mevrouw Den Boer. We moeten
die vragen over betrouwbaarheid en betaalbaarheid stellen.
Dit is het moment. Laten we ze dan gezamenlijk stellen.
De heer Van Raak (SP):
Ik vind natuurlijk alles goed, zeker aan het begin van het
parlementaire jaar, maar dit vind ik toch een beetje raar.
De heer Van Beek — de heer Koopmans kent hem — heeft
een paar jaar geleden een groot onderzoek gedaan. Alle
apparaten die aan het internet zitten, kun je hacken. Als je
dat wilt voorkomen, moet je echt exorbitant veel geld uitgeven. En dan weet je nog niet wat je hebt. Daarom is denk
ik in wijsheid besloten om het probleem praktisch op te
lossen, namelijk om het tellen elektronisch te maken. Daar
zijn voorstellen voor. Er is zelfs al wetgeving geweest voor
het stembiljet, die door de Kamer is afgewezen. Maar dat
is de opdracht die de minister nu heeft. Dan vind ik het wel
raar dat de VVD de minister tegelijkertijd een andere
opdracht geeft, namelijk om het onderzoek dat een paar
jaar geleden is gedaan een beetje over te doen. Ik snap het
niet. Wat zit hierachter?
De heer Koopmans (VVD):
Laat ik proberen de heer Van Raak te helpen. Wat hierachter
zit, is denk ik dezelfde zorg die de heer Van Raak heeft: kan
het wel betrouwbaar en betaalbaar? Dat willen we graag
weten. Hij zegt denk ik heel terecht dat het manipulatiegevaar heel groot is als je stemt met internetverbonden
apparaten. Laten we het dus bijvoorbeeld doen zonder dat
een en ander met het internet verbonden is. Maar dan kan
je misschien nog steeds een schermpje hebben, bijvoorbeeld zoals het schermpje dat ik hier voor me zie, waar iets
elektronisch op staat en waar je op kan klikken. Misschien
komt er dan een papiertje uit dat zegt: ik heb gestemd op
de heer Van Raak, op de heer Van der Molen of op iemand
anders. Dat kan misschien. Laat de minister dat eens
onderzoeken. Die vragen hebben wij. Die vragen heeft de
heer Van Raak. Waarom zouden wij die vragen dan niet
stellen? Laten wij niet in angst blijven zitten en niks doen
omdat we niet weten of het betrouwbaar en betaalbaar kan.
Nee, laten wij die vragen gewoon stellen. Laat de minister
de gelegenheid aangrijpen om te kijken of zij die ook kan
beantwoorden.
De heer Van Raak (SP):
Dat zouden heel reële vragen zijn als de heer Koopmans
die een paar jaar geleden had gesteld. Sterker nog, ik heb
diezelfde vragen toen ook gesteld. Toen hebben we dus
een onderzoek laten doen, met een hele commissie, de
commissie-Van Beek. Die heeft dat allemaal uitgezocht, met
grote rapporten, en we hebben een antwoord erop. Dus ik
snap werkelijk niet waarom wij datzelfde onderzoek nog
eens moeten overdoen, terwijl wij de minister tegelijkertijd
een heldere en een heel andere opdracht hebben gegeven.

volgens is er nog een onderzoek gedaan naar wat het zou
kosten. Dat was niet de heer Van Beek, dat was weer een
ander onderzoek. Dat onderzoek van de heer Van Beek heeft
ons dus hoop gegeven dat het eventueel zou kunnen, maar
het was niet praktisch. Het ging niet over een bepaald
apparaat dat je ergens op een bepaalde manier neer kon
zetten. Dat moet dus nog gedaan worden. Het minister heeft
al gezegd dat ze het kostenonderzoek nog even gaat nakijken, omdat er nieuwe omstandigheden en nieuwe technieken zijn. We zijn weer verder dan vijf jaar geleden. Daarnaast gaat de minister nu toch al kijken naar het elektronisch
tellen. Dat kost ook geld. Als je dat gaat invoeren, ben je al
een hoop geld kwijt. Misschien kan je dan bij dezelfde
gelegenheid, en dus met minder kosten, met minder
meerkosten, ook het elektronisch stemmen invoeren. Laten
we het gewoon vragen. De gelegenheid is nu. Ik neem aan
dat de heer Van Raak de vraag die hij vijf jaar geleden had,
nu nog steeds heeft. Laten we hem gezamenlijk stellen.
De heer Van der Molen (CDA):
Een onderzoek doen is vrij makkelijk, maar je moet daar
ook gevolg aan willen geven. De heer Koopmans zegt steeds
dat het betaalbaar moet zijn, maar ik ben mij er niet van
bewust dat deze minister al honderden miljoenen op een
plank heeft liggen om de uitkomst betaalbaar te maken. We
zullen het uiteindelijk moeten financieren. Wat vindt de VVD
dan betaalbaar? Er komen misschien wel tien bedragen uit,
maar het gaat uiteindelijk om wat je eraan wilt uitgeven.
Deze motie is dan misschien wel heel makkelijk, als u
daartoe uiteindelijk niet bereid bent.
De heer Koopmans (VVD):
Helemaal niet. De minister gaat nu al onderzoeken of elektronisch tellen betaalbaar kan. Dat heeft ook de steun van
de heer Van der Molen. Dan is het toch niet moeilijk om
daarbij te vragen of stemmen ook betaalbaar kan? De
minister komt dan, hopelijk zo snel mogelijk, met een
overzicht van de kosten. Dan moeten we weer allemaal bij
elkaar gaan zitten en kijken hoe we dat kunnen oplossen.
Maar als het betaalbaar kan, is ook de heer Van der Molen
hopelijk ervoor. Wat is ertegen om alleen maar de vraag te
stellen of het betaalbaar kan? Of wil de heer Van der Molen
sowieso die vraag niet stellen omdat hij het eigenlijk niet
wil weten?
De heer Van der Molen (CDA):
De heer Van der Molen wil altijd alles weten als het even
kan, maar ik probeer ook wel een beetje realistisch te kijken
naar wat we al weten. Vorige onderzoeken hebben deze
Kamer ervan overtuigd dat het gewoon niet gaat gebeuren
omdat bedragen in de honderden miljoen lopen. Tegelijkertijd zien wij de problematiek op de stembureaus als het
gaat om het tellen. Daar zijn de fouten gemaakt. Het CDA
steunt het dus van harte dat de minister daar haar pijlen
op richt, want daarmee kunnen we echt de betrouwbaarheid
van het proces verbeteren. Het CDA waakt ervoor dat we
de minister een nieuwe opdracht geven waarvan we de
uitkomst van tevoren kunnen voorspellen. Daarom noem
ik de motie op dit moment nogal makkelijk.

De heer Koopmans (VVD):
Nee, de heer Van Beek heeft een uitvoerig onderzoek
gedaan waar uit kwam dat het mogelijk zou zijn om elektronisch te stemmen. Maar dat was in algemene termen. Ver-

Tweede Kamer

Kiesrechtzaken

6 september 2018
TK 106

106-3-2

De heer Koopmans (VVD):
Tot slot. Nee, de minister gaat nu allemaal dingen onderzoeken. Dit is natuurlijk deel van hetzelfde proces. Laten
we dan ook die vragen stellen. Kan het betrouwbaar? Kan
het betaalbaar? En kan het dan ook op een manier dat niet
weer, zoals de vorige keer, duizenden stemmen verloren
gaan omdat ze ongeldig zijn? De heer Van der Molen is daar
in mijn herinnering ook heel boos over geworden. Met
elektronisch tellen kun je nog steeds ongeldige stemmen
hebben. Met elektronisch stemmen wordt dat heel moeilijk.
Dat is winst. Laten we kijken of we die winst kunnen behalen. Het is ook heel belangrijk voor blinden en slechtzienden.
Die kunnen het nieuwe biljet dat de minister misschien gaat
introduceren nog steeds niet of heel moeilijk lezen. Als we
elektronisch stemmen, kunnen ze misschien een koptelefoon
opdoen en horen of ze stemmen op de heer Van der Molen
of mevrouw Özütok. Dat is grote winst. Laten we dus kijken
of we die winst kunnen behalen. Een simpele vraag is of
het betrouwbaar en betaalbaar kan. Laten we die vraag
stellen.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik geef het woord aan mevrouw Özütok van
GroenLinks.
Ein herzliches Willkommen an unsere Kollegen aus Deutschland. Willkommen!
Gaat uw gang.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Özütok. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 86 (31142).
Mevrouw Den Boer heeft een vraag voor u.
Mevrouw Den Boer (D66):
Ook tijdens het AO heeft D66 veel aandacht gevraagd voor
de toegankelijkheid voor mensen met een verstandelijke
beperking en natuurlijk ook voor mensen met een lichamelijke beperking. De minister voert gesprekken met organisaties, bijvoorbeeld het College voor de Rechten van de Mens,
waarop ik in mijn bijdrage ook kort zal ingaan. Loopt u met
uw motie vooruit op de uitkomst van die gesprekken? Of
bent u van plan om uw verzoek om een monitor misschien
uit te stellen?
Mevrouw Özütok (GroenLinks):
Nee, ik ben blij dat de minister met verschillende belangengroepen die hiervoor input kunnen geven, in gesprek gaat.
Ik wil gewoon dat er nog eens goed gekeken wordt naar
het verkiezingsproces. Het lijkt mij ook goed als de minister
dat alvast meeneemt in die gesprekken. Ik vind het wel
belangrijk om ook aandacht te vragen voor het proces zelf.
Dus vandaar mijn motie. Ik hoop u ook aan mijn zijde te
vinden als het gaat om het verbeteren en monitoren van
het proces.
Dank u wel.

Mevrouw Özütok (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Vlak voor de zomer hebben we in
het algemeen overleg met de minister gesproken over het
kiesrecht. We hebben met elkaar toen opnieuw geconcludeerd dat op het gebied van de toegankelijkheid en transparantie van het verkiezingsproces nog een aantal flinke
stappen gezet moeten worden. De minister zal binnenkort
een aantal wijzigingen naar de Kamer sturen. Dan spreken
we daar verder over. Voor nu heb ik een motie over toegankelijkheid.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat veel mensen met een beperking nog
steeds niet zelfstandig kunnen deelnemen aan het verkiezingsproces;

De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik tot slot het woord aan de heer Van
Raak. Nee? Ik meende dat u wellicht toch wilde spreken.
Dan is nu het woord aan mevrouw Den Boer.

Mevrouw Den Boer (D66):
Voorzitter. Voor het zomerreces spraken we over ons kiesrecht. Toen zei ik al dat verkiezingen ons belangrijkste kenmerk zijn van onze representatieve democratie. D66 heeft
ook aandacht gevraagd voor de toegankelijkheid van onze
verkiezingen. Ik ben blij dat de minister grote stappen zet
als het gaat om de fysieke toegankelijkheid van stemlokalen.
In 2019 moeten alle stemlokalen toegankelijk zijn voor
mensen met een lichamelijke beperking. Dat is een mooie
stap vooruit.

verzoekt de regering om een monitor voor de toegankelijkheid van het stemproces en deze monitor expliciet mee te
nemen in de voortgangsrapportage implementatie VNverdrag voor de rechten van mensen met een handicap,

D66 is daarnaast verheugd dat de minister in gesprek gaat
met belangenorganisaties over de mogelijkheid om verstandelijk gehandicapten tijdens het stemmen bij te laten staan
door een lid van het stembureau. Graag vraag ik de minister
het volgende. Betreft dit één gesprek en is dit met de Kiesraad en het College voor de Rechten van de Mens of ook
met andere organisaties? Heeft de minister specifieke vragen of zorgen die zij beantwoord wil zien? Ik zie uiteraard
graag uit naar haar antwoorden daarop.

en gaat over tot de orde van de dag.

Dank u wel, voorzitter. Geen motie van mij.

Tweede Kamer

6 september 2018
TK 106

van mening dat iedereen die dat wil het grondwettelijk
kiesrecht zelfstandig moet kunnen uitoefenen;

Kiesrechtzaken

106-3-3

De voorzitter:
Dank u wel. Dan kijk ik even naar de minister. We hebben
een tweetal moties en nog wat vragen. Ik constateer dat de
minister in staat is om direct te antwoorden. Heel veel dank
daarvoor. Gaat uw gang.

Minister Ollongren:
Dank u wel, voorzitter. We hebben over dit onderwerp uitvoerig kunnen spreken in het AO. Omdat een aantal zaken
al heel erg uitgebreid gewisseld zijn en hier voor een deel
zijn herhaald, beperk ik mij nu dus even tot het beantwoorden van de vragen en tot het ingaan op de twee moties.
Mevrouw Den Boer van D66 had een vraag over de
gesprekken met organisaties. Het betreft een hele reeks aan
organisaties die zich inzetten voor de belangen van mensen
met een fysieke of geestelijke beperking, zoals het College
voor de Rechten van de Mens, stichtingen, verenigingen
en gehandicaptenzorg. Het is een heel rijtje aan organisaties, dus heel breed. Overigens worden bijvoorbeeld ook
de VNG en de Kiesraad er meteen bij betrokken. De suggestie die gedaan is inzake hulp voor mensen met een geestelijke beperking door leden van het stembureau, wordt verkend. Het gaat dan natuurlijk wel over meer vragen dan dit
alleen. We trekken dat vrij breed. We luisteren vooral ook
heel goed naar de wensen en suggesties van deze organisaties, omdat die er ongetwijfeld heel goede ideeën over
hebben. Dus een breed gesprek met een breed palet aan
vragen. Dit in reactie op de vraag van mevrouw Den Boer.
De twee andere vraagstukken kan ik, denk ik, het beste
behandelen via het reageren op de moties. De heer Koopmans heeft al eerder en regelmatig namens de VVD aandacht gevraagd voor elektronisch stemmen. Hij heeft nu
een motie ingediend die eigenlijk op twee aspecten ziet,
namelijk zowel het tellen als het stemmen. Het is goed om
die twee dingen inderdaad steeds uit elkaar te halen. De
heer Van Raak zei terecht dat we rondom het tellen eigenlijk
al wat verdergaan dan alleen onderzoeken of het kan. We
zeggen eigenlijk dat elektronisch tellen iets is waar we
naartoe willen; en daar wil ik ook de eerste stappen voor
zetten. Dus ik heb ook niet een nieuw onderzoek naar het
tellen aangekondigd. Ik heb eigenlijk aangekondigd dat ik
het voornemen heb om de Kamer voorstellen te doen voor
een nieuw stembiljet dat elektronisch te tellen is. Dat gaat
dus echt wel een stap verder. Ik heb ook gezegd dat ik het
belangrijk vind om daar met uw Kamer goed over van
gedachten te wisselen, zodat er breed draagvlak is voor
zo'n nieuw stembiljet. Ook het elektronisch tellen moet
natuurlijk volledig betrouwbaar en veilig zijn. We kunnen
daarbij ons voordeel doen met de bevindingen van de
commissie-Van Beek en ook de deskundigengroep-Prins.
De specificaties die daarin staan, zijn het uitgangspunt
daarvoor.
Dan het elektronisch stemmen. Dat is eigenlijk het tweede
onderdeel van de motie. Daarover heb ik inderdaad, op
verzoek van de VVD, in juli toegezegd dat ik graag bereid
ben om een update te geven van de kosten. Wat ik begrijp
uit de motie, is dat de heer Koopmans dat overzicht, die
update, wil verbreden naar niet alleen de kosten, maar ook
de betrouwbaarheid en beveiliging. Ik ben ertoe bereid om
dat ook op een rijtje te zetten, maar ik zie dat niet als een
nieuw onderzoek. Ik denk dat er al heel goed werk is gedaan.

Tweede Kamer

Kiesrechtzaken

Ik noem nogmaals de commissie-Van Beek, maar er is ook
een commissie-Korthals Altes geweest, en ik noemde de
deskundigengroep-Prins al. Dus dat ligt er. Zij hebben goed
en gedegen werk afgeleverd. Dat zijn onafhankelijke deskundigen die zich echt heel goed hebben verdiept in de
materie. Ik ben graag bereid om dat nog eens op een rijtje
te zetten en het, voor zover relevant, ook te voorzien van
een update. Iemand zei net dat het rapport niet in een la
moet belanden. Het laatste wat ik zou willen, is dat het
rapport van de commissie-Van Beek in een la belandt. Daar
ligt het dus ook niet.
Voorzitter, misschien moet ik, voordat ik een oordeel geef
over de motie, even de interrupties afwachten. Nee? Nou
ja, als de heer Koopmans en mevrouw Özütok, die naar ik
begrijp ook achter deze motie staat, zich kunnen vinden in
deze uitleg van de motie, dan zou ik me kunnen voorstellen
dat ik het oordeel over de motie aan de Kamer laat.
De voorzitter:
Ik kijk naar de heer Koopmans.
De heer Koopmans (VVD):
Begrijp ik de minister goed dat zij zegt te gaan kijken naar
de huidige stand van de mogelijkheden en wat de daaraan
verbonden kosten zijn? En dat er daarmee dus wordt
gekeken of het tegen aanvaardbare kosten en op een
betrouwbare manier kan, ja of nee? Begrijp ik de minister
goed?
Minister Ollongren:
De heer Koopmans loopt dan wel met een paar hele grote
stappen vooruit op waar we misschien ooit uit zouden
kunnen komen. Ik heb al eerder gezegd — dat staat ook in
de brief die ik aan de Kamer heb gestuurd — dat alleen de
kosten niet doorslaggevend zijn. De primaire reden om te
zeggen dat de stap naar elektronisch stemmen op dit
moment een stap te ver is, is dat ik het echt heel belangrijk
vind dat het stemproces niet beïnvloedbaar wordt doordat
wij naar een nieuw systeem gaan. Het voordeel van het
systeem dat we hebben, met het rode potlood en het papier,
is dat er in ieder geval geen digitale beïnvloeding van het
proces kan plaatsvinden. Dat is cruciaal. Ik denk overigens
dat iedereen, en zeker de heer Koopmans, dat volledig met
mij eens is. Daarnaast weten we dat er met het elektronisch
stemmen, dus niet het tellen maar het stemmen, grote
kosten gemoeid zijn. Het is dus eigenlijk een rijtje van
thema's: de betrouwbaarheid die eigenlijk altijd vooropstaat,
de kosten waar we reëel over moeten zijn en zullen zijn, het
bijhouden van wat er verandert, en de techniek. Dat alles
is natuurlijk onderdeel van ons besluitvormingsproces.
De voorzitter:
Heel kort, mijnheer Koopmans. Ik heb het gevoel dat we
het AO aan het herhalen zijn, maar gaat uw gang.
De heer Koopmans (VVD):
Ik wil alleen maar zeker weten dat we eigenlijk hetzelfde
zeggen, namelijk dat de minister gaat kijken wat de kosten
zouden zijn van een betrouwbaar systeem.

6 september 2018
TK 106

106-3-4

Minister Ollongren:
Op basis van de informatie die we al hebben, dus zonder
weer opnieuw dure onderzoeken uit te zetten, ben ik bereid
daar een update van te maken. Zeker.
De voorzitter:
De heer Van Raak, kort.
De heer Van Raak (SP):
Ik snap de heer Koopmans wel, want hij is natuurlijk een
visionair. Maar ik ben wel bang dat hij dezelfde rapporten
krijgt als die we een paar jaar geleden hebben gehad. Ik
snap dus de toezegging van de minister.
Nog even over dat tellen en dat biljet. De vorige minister
heeft hier een wet neergelegd waar de Kamer nee tegen
heeft gezegd. Nu komt de minister met een nieuwe wet. Ik
wil alvast meegeven dat ik er bijzonder veel waarde aan
hecht dat daar dan ook de symbolen van de partijen boven
komen, en de kleuren en zo. Ik heb dat geleerd op de
Antillen, op de eilanden. Ik denk dat dat in Nederland ook
bijzonder goed zal werken.
Minister Ollongren:
Ik zal deze overweging van de heer Van Raak goed in mijn
oren knopen. Wellicht kiest hij de kleur rood. Die springt er
natuurlijk uit; daar kan ik mij ook nog wel iets bij voorstellen.
Ik begrijp het. Hij zegt dat we er op de eilanden al ervaring
mee hebben opgedaan. Dat zullen wij natuurlijk meewegen.
De heer Van Raak (SP):
Mijn tweede vraag gaat over het tellen. Wanneer dat
apparaat er staat en wanneer we dat betaald hebben weet
ik niet. Wat mij opvalt, ook voor de komende verkiezingen,
is dat mensen de hele dag op het stembureau zitten die aan
het eind helemaal gaar zijn, met al die kopjes koffie. Zij
moeten dan nog gaan tellen. Wij hebben de beelden ook
gezien, met overal van die hopen stembiljetten die dan
ergens in de gemeente liggen. Dat bevat natuurlijk alle
ingrediënten voor fouten: doodmoeë mensen diep in de
nacht met stapels papieren. Dus is het nou niet mogelijk
om met de gemeenten af te spreken dat je mensen hebt
die op het stembureau zitten en mensen die fris en vrolijk
's avonds komen tellen en die niet al de hele dag zijn gaar
gesudderd?

een belangrijk punt, want we willen die toegankelijkheid
verbeteren. Er komt dus ook de eis van toegankelijkheid
van alle stembureaus. Het enige wat ik mevrouw Özütok
wel wil meegeven naar aanleiding van haar motie is dat ik
zou willen waken voor het optuigen van veel bureaucratie.
Waar het nodig is, moet je dat natuurlijk altijd doen. Aan
de andere kant heb ik wel veel vertrouwen in de richting
die we nu hebben ingezet met die toegankelijkheid. We
doen dat bovendien onder de paraplu van het VN-verdrag
over de toegankelijkheid, onder coördinatie van de minister
van VWS. Dus ik zou het liefst zien dat we ook die toegankelijkheid zo veel mogelijk monitoren in het kader van wat
we überhaupt doen om te zorgen dat we de implementatie
van het VN-verdrag in Nederland goed op orde hebben.
Dus niet nog een separate lijn van monitoring.
De voorzitter:
U heeft daar een vraag over, mevrouw Özütuk?
Mevrouw Özütok (GroenLinks):
Ja. Ik vind het ontzettend belangrijk dat de minister ook het
punt van de toegankelijkheid zo serieus neemt. Dank daarvoor. Ik vind het ook wel belangrijk dat we, zonder het al te
ingewikkeld en te bureaucratisch te gaan maken, oog hebben voor het proces. Dat is eigenlijk meer wat ik met deze
motie heb beoogd. Ik hoor graag van de minister wat haar
appreciatie is van mijn motie.
Minister Ollongren:
Als ik mevrouw Özütok goed begrijp, zijn we het eigenlijk
eens. We willen dat die toegankelijkheid wordt verbeterd.
We willen natuurlijk ook de vinger aan de pols of dat dan
ook in voldoende mate gebeurt. Ik zie mogelijkheden om
dat te doen onder de paraplu van de voortgang van de
implementatie van het VN-verdrag. Met die uitleg kan ik
het oordeel aan de Kamer laten.
De voorzitter:
Daarmee krijgt deze motie, kijkend naar mevrouw Özütok,
oordeel Kamer.
Dan zijn we aan het eind gekomen van dit VAO. Ik dank de
leden.
De beraadslaging wordt gesloten.

Minister Ollongren:
Dit punt heeft de heer Van Raak ook tijdens het AO gemaakt
als ik het me goed herinner, want toen hadden we nog een
klein debatje over het woord "uitgerust". Ik zei dat de
stembureauleden in allerlei opzichten goed uitgerust moeten zijn, zowel materieel als fysiek. Een van de oplossingen
is natuurlijk waar nu mee geëxperimenteerd wordt. Het ziet
ernaar uit dat dat goed werkt. Dat is het centraal tellen, want
dan trek je het uit elkaar. Een deel van het tellen gebeurt
dan pas later, op één plek, inderdaad door andere of in
ieder geval door intussen uitgeruste mensen. Dat vind ik
een heel reëel punt van de heer Van Raak.

De voorzitter:
Ik schors voor enkele ogenblikken en daarna gaan we verder
met de Wet aanpassing indexering eigen bijdrage huurtoeslag.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

Dan ga ik graag over naar de tweede motie, op stuk nr. 86
van mevrouw Özütok over de toegankelijkheid. Dit is echt

Tweede Kamer

Kiesrechtzaken

6 september 2018
TK 106

106-3-5