Briefrapport

Effectiviteit van de inzet van ervaringsdeskundigen bij drugspreventie op scholen
J. Lammers, S. Onrust, D. Sartorius. Trimbos-instituut, juni 2020
Aanleiding
De directie Voeding, Gezondheidsbescherming en Preventie van het Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (VWS) heeft in het kader van het drugspreventiebeleid gericht op scholieren de
vraag of er aanwijzingen zijn of de inzet van ervaringsdeskundigen bij drugspreventie op scholen
effectief en daarom zinvol is. Om deze vraag te kunnen beantwoorden heeft het opdracht gegeven
om een literatuuronderzoek uit te voeren, waarbij de resultaten van alle beschikbare (inter)nationale
onderzoeken uit een bepaalde periode nader geanalyseerd worden.
Alvorens een dergelijke literatuurstudie uit te voeren is het de vraag of er voldoende literatuur
beschikbaar is. Ongeveer tien jaar geleden is er door Trimbos-instituut een literatuurscan uitgevoerd
naar de inzet van ervaringsdeskundigen bij middelenpreventie. Er bleek toen onvoldoende literatuur
beschikbaar te zijn om overtuigende conclusies te kunnen trekken. De vraag is of er nu tien jaar later
voldoende (nieuwe) nationale en internationale literatuur beschikbaar is om een literatuuronderzoek
te kunnen uitvoeren. Daarom is er vanuit Helder op School van het Trimbos-instituut opnieuw een
literatuurscan uitgevoerd. Deze scan is uitgevoerd in de maanden mei en juni 2020.
Doel en doelgroep
Het uitvoeren van een literatuurscan naar nationale en internationale gepubliceerd en nietgepubliceerd onderzoek naar de inzet van ervaringsdeskundigen bij drugspreventie op scholen; en op
basis van deze literatuurscan bepalen of een literatuuronderzoek naar de effecten van de inzet van
ervaringsdeskundigen bij drugspreventie onder jongeren mogelijk is.
Het uiteindelijke doel van het literatuuronderzoek is om uitspraken te kunnen doen over de inzet van
ervaringsdeskundigen bij drugspreventie. Indien er niet voldoende literatuur beschikbaar zou zijn
over de inzet van ervaringsdeskundigen bij drugspreventie is er in de literatuursearch ook gekeken
naar de inzet van ervaringsdeskundigen bij alcoholpreventie. Met als doel mogelijke conclusies te
kunnen trekken over de inzet van ervaringsdeskundigen bij drugspreventie.
Methode
De literatuurscan bestond uit de volgende onderdelen:
1. Literatuursearch naar gepubliceerd en niet-gepubliceerd onderzoek (zoals proefschriften) in de
periode 2000 – 2020 over de inzet van ervaringsdeskundigen bij drugspreventie onder jongeren, o.a.
via scholen.
De volgende databases zijn hierbij gebruikt: PsycInfo, ERIC, Sociological Abstracts.
Omdat er geen eenduidige Engelse term is voor ‘’ervaringsdeskundigheid’’ is gekozen voor een brede
zoekstrategie, waarin verschillende aspecten van ervaringsdeskundigheid zijn meegenomen en is
gezocht naar zowel sleutelwoorden als woorden in de tekst. Een overzicht van de gehanteerde
zoektermen is weergegeven in tabel 1.

Briefrapport inzet ervaringsdeskundigen

Trimbos-instituut, Juni 2020

Tabel 1: Gebruikte zoektermen
Ervaringsdeskundigheid role model OR expert* OR experiental expert* OR experience* expert
OR peer to peer OR peer-to-peer OR paraprofessional OR mentor OR exaddict OR counselor OR former addict as member of staff OR recovering
substance abuse counselor* OR ex-user testimonial* OR recover*
addict* OR Paraprofessional OR ex-addict OR former addict as member
of staff OR recovered addict
Peers
Peer Tutoring OR Peers OR Paraprofessional Education OR Role Models
OR Counselor Role
Drugsgebruik
drug abuse OR substance abuse OR substance use OR drug use
Or Inhalant Abuse OR Polydrug Abuse OR Inhalant Abuse OR Polydrug
Abuse
Middelengebruik extra Drug usage OR Drug Legalization OR Alcohol drinking patterns OR Drug
Abstinence OR Drug abuse liability OR drugs interactions OR Drugs
tolerance OR Heroin Addiction OR Intravenous Drug Usage OR
Marijuana Usage OR Prescription Drugs Misuse OR Tobacco Smoking Or
Drug Usage Attitudes OR Alcohol Drinking Attitudes
Preventie
school OR drug prevention OR health education OR drugs education OR
health promotion OR Drug Abuse Prevention OR Drug Education OR
Persuasive Communication OR Health Promotion OR Educational
Programs
TI drug abuse prevention OR drug abuse prevention OR drug education
OR drug education OR health promotion OR health promotion OR
educational program* OR educational program* OR prevent* OR
prevent* OR educate* OR educate*
Jongeren
Adolescent* OR school* OR student OR young OR youth OR young
adulthood
In eerste instantie is alleen ‘druggebruik’ in de zoektermen meegenomen, aangezien de
onderzoeksvraag zich daarop richtte. Omdat er weinig literatuur is gevonden over alleen
drugpreventie zijn ook enkele zoektermen gericht op alcohol, zoals ‘alcohol drinking attitudes’ en
‘alcohol drinking patterns’, meegenomen in de literatuursearch (zie tabel 1).
De zoekstrategie heeft in totaal 2.451 publicaties opgeleverd, waarvan 2.130 resultaten in PsycInfo,
22 resultaten in ERIC en 299 resultaten in Sociological Abstracts.
2. Naast de literatuursearch in bovengenoemde databases zijn de literatuurlijsten van relevante
publicaties doorgenomen en is contact opgenomen met onderzoekers om ontbrekende literatuur te
bemachtigen.
In correspondentie met de onderzoekers van de Amerikaanse studie is gevraagd of zij nog
beschikking hadden over andere literatuur verwant aan de inzet van ervaringsdeskundigen. De
gedeelde artikelen waren bijna allemaal gericht op peer education en peer support, enkele van de
gedeelde artikelen bleken daardoor zijdelings relevant voor het onderwerp. Geen van de studies had
echter gebruik gemaakt van daadwerkelijke ervaringsdeskundigen (peer educators die zelf ook
ervaring hadden met middelengebruik). Uiteindelijk waren deze studies dus wel een stap dichterbij,
maar nog steeds niet direct relevant voor ervaringsdeskundigen, omdat het ging om opgeleide peers
die niet perse zelf verslaafd hoefden te zijn geweest.

Briefrapport inzet ervaringsdeskundigen

Trimbos-instituut, Juni 2020

3. De gevonden publicaties en rapporten zijn beoordeeld op basis van de eisen van de literatuurscan
qua doelgroep, onderwerp, setting en gevonden resultaten.
Alle gevonden 2.451 publicaties zijn beoordeeld op relevantie aan de hand van de titel en het
abstract. De eerste 250 abstracts zijn door twee onderzoekers beoordeeld om te komen tot een
overeenkomstig oordeel. Bij de overige publicaties heeft één onderzoeker de titels en abstracts
beoordeeld en is de tweede beoordelaar alleen ingezet bij twijfel over geschiktheid van de publicatie.

Resultaten
De literatuurscan heeft vier relevante onderzoeken opgeleverd. Het betreft alle vier recente
onderzoeken, uit 2016, 2018 en 2019. Dat betekent dat er voor de periode 2000-2015 geen relevante
onderzoeken zijn gevonden. Er zijn twee gepubliceerde onderzoeken en twee niet gepubliceerde
onderzoeken gevonden, waarbij twee van de vier onderzoeken in Nederland zijn uitgevoerd.
Hieronder worden de bevindingen uit de vier onderzoeken kort beschreven.
Amerikaanse studie: ‘A framework for integrating young peers in recovery into adolescent substance
use prevention and early intervention.’
In 2019 is onderzoek gedaan naar de bijdrage die ervaringsdeskundigen kunnen leveren bij de
implementatie van een programma gericht op preventie en vroege interventie (Project Amp). Het
SBIRT (Screening, Brief Intervention, Referral to Treatment) framework is een veelbelovende aanpak
voor de implementatie van preventie- en interventieprogramma’s. In de uitvoering wordt meestal
gebruik gemaakt van gezondheidsprofessionals die een korte screeningslijst over alcohol- en
drugsgebruik nalopen en op basis van de resultaten een korte ‘interventie’ leveren in combinatie met
de mogelijkheid tot tips voor verdere behandeling of hulp als dit nodig blijkt.
Er zijn verschillende barrières bekend bij de implementatie middels het SBIRT-framework, zoals de
beschikbare kennis en kunde, gekwalificeerd personeel, verwijsmogelijkheden,
screeningsmogelijkheden, vervolgafspraken en verbinding met beschikbare diensten voor jongeren.
Er bestaan al adaptaties in verschillende onderzoekssettings om deze barrières tegen te gaan.
Deze studie keek naar de mogelijkheid om de voordelen van peer support, zoals inlevingsvermogen,
het kunnen delen van ervaringen of het geven van steun, te implementeren in een SBIRT-aanpak.
Over de inzet van peer support in preventie en vroege interventie gericht op middelengebruik is nog
weinig bekend. Enkele onderzoeken ondersteunen wel de mogelijke waarde van niet-klinische
voorlichting.
Project Amp probeert de voordelen van peer support in SBIRT te implementeren door
ervaringsdeskundigen van vergelijkbare leeftijd op te leiden tot ‘mentoren’ die de interventie
brengen. Het is de eerste keer dat in een SBIRT programma gebruik wordt gemaakt van jong
volwassenen, niet medisch opgeleide ervaringsdeskundigen om de korte interventie te
implementeren. Er is een kleine interventie opgezet gebaseerd op mentorschap, geïmplementeerd
door young adult peers (mentoren van 18-28 jaar).
Project Amp bestaat uit 4 sessies verspreid over 4 tot 8 weken op scholen of in andere community
settings waar jongeren (13-17) samenkomen. Aan de hand van semigestructureerde activiteiten en
discussies werden verschillende onderwerpen besproken, zoals: persoonlijke doelen, sociale steun,
strategieën voor stressreductie, risicofactoren op het welzijn, groepsdruk, feiten en fabels over
alcohol en drugs en familierelatie. Het doel was om tijdens de interventie de ruimte te bieden een

Briefrapport inzet ervaringsdeskundigen

Trimbos-instituut, Juni 2020

band op te bouwen met de mentoren, tijdens de sessies lag de nadruk op vertrouwen en
engagement.
De resultaten laten zien dat jonge peer-mentoren een effectieve bijdrage kunnen leveren in het
betrekken van de jongeren bij discussies en het geven van steun bij alcohol- of druggerelateerde
problemen. Jonge peer mentoren kunnen belangrijk zijn in het ondersteunen van
preventieprogramma’s in deze settings. De rol van de mentoren is ook voor henzelf van toegevoegde
waarde en heeft een positief effect op hun eigen hersteltraject.
Paquette, K. L., Winn, L. A. P., Wilkey, C. M., Ferreira, K. N., & Donegan, L. R. W. (2019). A framework
for integrating young peers in recovery into adolescent substance use prevention and early
intervention. Addictive behaviors, 99, 106080
Onderzoek Stichting Voorkom
In 2016 heeft de Universiteit van Amsterdam onderzoek gedaan naar de effecten van de inzet van
ervaringsdeskundigen van Stichting Voorkom op verschillende voorspellers van drugsgebruik bij 965
leerlingen uit het derde jaar van het voortgezet onderwijs. In het onderzoek werden vier groepen
met elkaar vergeleken. De eerste groep kreeg 3 lessen over drugs aangeboden zonder de inzet van
een ervaringsdeskundige. De tweede groep kreeg ook 3 lessen, maar in deze groep bestond de
laatste les uit een gesprek met een ex-drugverslaafde. De derde groep kreeg alleen de les met de
ervaringsdeskundige en in de vierde groep was de controle groep. In deze groep werden alleen de
vragenlijsten afgenomen zonder interventie. De nameting werd direct na de laatste les afgenomen.
In de vragenlijst werd gevraagd in hoeverre de leerlingen zich bewust waren van het risico op
verslaving, in welke mate de leerlingen positieve en negatieve consequenties verbinden aan
drugsgebruik, de attitude ten opzichte van drugsgebruik, de mate waarin de leerlingen denken dat zij
in staat zijn groepsdruk te weerstaan en de intentie om drugs te gebruiken. Uit de resultaten bleek
dat de inzet van een ervaringsdeskundige leidde tot meer bewustzijn van het risico op verslaving
(blowen en harddrugs), een associatie met minder positieve consequenties (blowen) en meer
negatieve consequenties (blowen en harddrugs) en een lagere intentie om te gebruiken (blowen).
Doordat de nameting direct na de laatste les is afgenomen, is niet duidelijk of deze effecten ook
behouden blijven op langere termijn en daadwerkelijk bijdragen aan het verminderen van
drugsgebruik onder jongeren.
Pilotonderzoek Be Wise Think Twice
In 2016 heeft het Trimbos-instituut een pilotonderzoek uitgevoerd naar de lessenserie Be Wise Think
Twice (BWTT), onderdeel van Helder op School. Deze lessenserie voor leerlingen van het vso cluster 4
heeft als doel de leerlingen bewust te maken van de risico’s van middelengebruik en daarmee hun
houding ten opzichte van middelengebruik op een gunstige manier te beïnvloeden. BWTT bestaat uit
vier lessen waarin verschillende werkvormen zijn gebruikt, zoals uitleg door de docent, klassikale
discussie, individuele invuloefeningen en beeldmateriaal. De rode draad in de interventie wordt
gevormd door een serie van vier korte filmpjes, waarin een jongere vertelt over de problemen die hij
heeft gekregen door zijn middelengebruik en wat ertoe heeft geleid dat de jongere uiteindelijk heeft
besloten hiermee te stoppen. Er zijn filmpjes beschikbaar van drie verschillende rolmodellen, zodat
de docent kan kiezen voor het rolmodel dat het beste aansluit bij de doelgroep. Tijdens het
pilotonderzoek is de bruikbaarheid en de werkzaamheid van de lessenserie onderzocht in 8 klassen
van 4 verschillende vso-scholen. De bruikbaarheid van BWTT is beoordeeld aan de hand van
interviews met docenten (N=6), evaluatieformulieren (N=8) en lesobservaties (N=5). De filmpjes met
ervaringsdeskundigen werden als geschikt en bruikbaar beoordeeld omdat ze aansloten bij de
leefwereld van de leerlingen. Een indicatie van de werkzaamheid is verkregen door het afnemen van
voor- en nametingen bij de leerlingen (N=39). De nameting werd een week na het afronden van de
Briefrapport inzet ervaringsdeskundigen

Trimbos-instituut, Juni 2020

lessen afgenomen. Hieruit bleek dat de attitude ten opzichte van blowen na afloop van de lessen
negatiever was geworden. Op de andere uitkomstmaten (ervaren sociale normen, gedragsintentie en
gedrag) werd geen verandering gevonden. Doordat de filmpjes waren ingebed in een lessenserie en
er bovendien geen vergelijking is gemaakt met een controlegroep is het niet mogelijk om aan de
hand van deze studie conclusies te trekken over het effect van ervaringsdeskundigheid op het
drugsgebruik van jongeren.
Onderzoek ex-gedetineerden als ervaringsdeskundigen
In 2018 heeft het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR) een
literatuuronderzoek uitgevoerd naar de effecten van de inzet van ex-gedetineerden als
ervaringsdeskundigen. In dit onderzoek werd geconcludeerd dat er ondanks de wijdverspreide inzet
van negatieve rolmodellen en het geloof in de positieve werking daarvan er tot op heden nagenoeg
geen wetenschappelijke ondersteuning van voldoende empirisch niveau is gevonden voor de
veronderstelde effectiviteit. De onderzoekers vonden één enkele studie die voldeed aan de
minimumeisen voor goede evaluaties (voor- en nameting en een controlegroep). In deze studie werd
echter vooral gekeken naar het beeld dat de respondenten hadden van ex-gedetineerden en niet op
eventuele effecten op gedrag, waardoor op basis van deze studie geen uitspaken gedaan kunnen
worden over de effectiviteit met betrekking tot criminaliteitspreventie. Daarnaast werden nog drie
studies gevonden waarin preventieprogramma’s voormalig gedetineerden of andere negatieve
rolmodellen werden geëvalueerd. Uit deze studies bleek dat de programma’s over het algemeen
positief werden beoordeeld. Ook werden er voorzichtige aanwijzingen gevonden van positieve
resultaten. Door de onderzoeksopzet van deze studies was het echter niet mogelijk om harde
conclusies te trekken over de effectiviteit.
Resultaten van de studies die gevonden zijn
De studies die deze quick scan voornamelijk naar voren bracht zijn studies over de prevalentie van
drugsgebruik en verklarende factoren voor een verhoogd gebruik onder bepaalde subgroepen.
Daarnaast richtten veel studies waar ‘peer’ wel naar voren kwam op peer influence of peer pressure,
zich meer op de invloeden van gelijken in het aanzetten tot alcohol- of drugsgebruik (of roken) dan
mogelijkheden voor preventie.
Limitaties
Voor het bepalen van de zoektermen is geprobeerd een geschikte Engels vertaling te vinden voor
ervaringsdeskundigen. Er is geen één-op-één vertaling beschikbaar, waardoor er meerdere Engelse
zoektermen zijn gebruikt die in de buurt komen van het begrip ervaringsdeskundigheid, zoals
bijvoorbeeld ‘peer-education’. Echter, deze Engelse termen dekken niet geheel de lading van het
begrip ervaringsdeskundigheid zoals wij deze definiëren.
Voor de literatuurscan is gebruik gemaakt van de meest vooraanstaande databases, te weten
PsycInfo, ERIC en Sociological Abstracts. Niet alle beschikbare databases zijn hierbij gebruikt. Dat kan
betekenen dat bepaalde literatuur niet is gevonden. Onze inschatting is dat we geen relevante
literatuur hebben gemist hierdoor. In een grootschalige literatuurstudie uit 2016 van Onrust en
collega’s naar de effecten van schoolprogramma’s op roken, alcohol en drugsgebruik is een veel
bredere zoekstrategie gehanteerd, maar zijn geen studies naar voren gekomen over de inzet van
ervaringsdeskundigen. Bovendien werd in een vergelijkbare studie van het Nederlands
Studiecentrum Criminaliteit en Rechtsbescherming uit 2018, waarin veel meer databases betrokken
werden, ook bijna geen relevante publicaties gevonden.

Briefrapport inzet ervaringsdeskundigen

Trimbos-instituut, Juni 2020

Advies
De literatuurscan naar de beschikbare onderzoeken naar de effectiviteit van de inzet van
ervaringsdeskundigen bij drugspreventie heeft weinig relevante onderzoeken opgeleverd. Er zijn in
totaal vier onderzoeken gevonden, waaronder twee internationale studies. Het advies is derhalve dat
het niet zinvol is om een literatuuronderzoek uit te voeren.
Willen we antwoord krijgen op de vraag of de inzet van ervaringsdeskundigen bij drugspreventie
effectief is, dan is meer onderzoek nodig. Het is belangrijk dat dit onderzoek voldoende bewijskracht
heeft. Dit betekent dat er sprake is van een vergelijkend onderzoek, waarbij jongeren met elkaar
worden vergeleken die wel en niet zijn blootgesteld aan een ervaringsverhaal over drugsgebruik. Om
het effect van ervaringsverhalen op het drugsgebruik van jongeren vast te stellen is het noodzakelijk
dat het gebruik zelf wordt gemeten en gekeken wordt naar een langere periode (bijvoorbeeld 6
maanden of langer). Er zijn in Nederland verschillende preventieprogramma’s waarbij
ervaringsdeskundigen worden ingezet. Aanbevolen wordt om onderzoek te doen bij interventies
waarvan we weten dat ze veelbelovend zijn, vanwege eerder uitgevoerd onderzoek. Bijvoorbeeld bij
het programma Be Wise Think Twice van Helder op School. In het pilotonderzoek (zoals hierboven
beschreven) is gekeken naar de werking van het hele programma en niet naar de filmpjes met
ervaringsdeskundigen an sich. Onderzoek zou gedaan kunnen worden naar de effectiviteit van
specifiek deze filmpjes op de leerlingen. Een ander voorbeeld voor aanvullend onderzoek is
onderzoek naar de lange termijn effecten van de inzet van ervaringsdeskundigen binnen het
programma van Stichting Voorkom. Daarnaast zou het interessant kunnen zijn om een vergelijking te
maken tussen het effect van gefilmde ervaringsverhalen en een persoonlijk gesprek met een
ervaringsdeskundige.

Briefrapport inzet ervaringsdeskundigen

Trimbos-instituut, Juni 2020